Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Tattvarth Sutra Tika
Front matter
तत्वार्थसूत्र-टीका.
सर्वार्थसिध्दि वचनिका.
(पंडित जयचंदजी-कृता)
प्रकाशक
कल्लाप्पा भरमाप्पा निटवे.
कोल्हापूर-सिदि.
"जैनेंद्र प्रेस"
वैशास शुला ३ शके १८३३.
कीमत ४ रुपये.
। तसार्यगूजाणामनुक्रमः ॥१॥ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः मूत्राणि पृष्ठाः पृष्ठाः श प्रथमोऽध्यायः गपाणि १ सम्गादर्शनशाननारित्राणि मोक्षमार्गः २ नपादानं सम्यग्दर्शनम् गनिमगादपिगमादा नानगरपन्यारनिरामोशास्तत्वम् ५ नापणापनादयभानतस्तव्यास: ६गनगरपिगमः ७ निगसामिरगापनाधिकरणस्थिनिविधानतः ८ गत्महपाशेपसनन फान्दान्नरभानापपहले भुनारधिमनायबलानि शानम १.गपाग १५ भाप पास १२ नामाप १८ २२ २७ २९ ३३ ३९ १३ मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताभनियोध इत्यनान्तरम् १५० १५ तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् १५ अवग्रहायायधारणाः १४७ १६ बहुबहुविधाक्षमानिःमृताऽनुक्तधुवाणां सेतराणाम् १४९ १७ अर्थस्प १५२ १८ व्यअनस्याग्रह १५३ १९ न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम् २० श्रुतं पतिपूर्व द्वयनेकदादशभेदम् १५७ २१ भवमत्ययोऽयधिदेवनारकाणाम् २२ क्षयोपशमनिमित्तः पविकल्पः शेषाणाम् २३ ऋविपुलमती मनापर्ययः १७५ २५ विशुध्यमनिपाताभ्यां तद्विशेषः १७७ २५ विशुदिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्यययोः १७८ २६ मनिथुतयोनिबन्धी दम्पपपिर्यायेगु २७ रुपियः १८१ २८ नदनन्नभागे मनम्पर्गयस्प ૨૮૨ १२२ १२५ Achy ॥ तवार्थसूत्राणामनुकमः ॥ २ ॥ पृष्ठाः ముందinetida ममाणि पृष्ठाः २९. सद्रव्यपर्यायेषु केबलस्य १८३ ३० एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्थः १८५ ३१ मतिश्रुताश्चयो विपर्ययश्च ३२ सदसतोरविरोपाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत् १८८ ३३ नंगमसंग्रहव्याहारर्जुमूलशन्दसमभिरुदेवभूता नयाः १९३ इति तत्वार्याधिगमे मोक्षशासे प्रथमोऽध्यायः २३४ २३६ २३८ २४३ २४४ २५२ मूत्राणि चतुश्चतुस्थ्यकैकपभेदाः ७ जीवभव्याभव्यत्वानि च ८ उपयोगो लक्षणम् ९ स विविधोऽचतुर्भेदः १० संसारिणो मुक्ताश्च ११ समनकामनस्ताः १२ संसारिणखसस्थावराः १३ पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः स्थावरा: १४ द्वीन्द्रियादयवसाः १५ पञ्चेन्द्रियाणि १६ द्विविधानि १७ निर्दृत्युपकरण द्रव्येन्द्रियम् १८ लबध्युपयोगी भावेन्द्रियम् १९ स्पशेनरसनघाणचक्षुःश्रोत्राणि २० स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दास्तदर्थाः २१ श्रुतमनिन्द्रियस्य २२ वनस्पत्यन्तानामेकम् excelente operatie versterbottes २५५ २५६ २५८ अथ दितीयोऽध्यायः १ औपशमिकक्षायिकौ भावी मिश्रश्च नीरस्य स्वतत्वमौ- दयिकपारिणामिफी च २२२ २ दिनपाटादौ विंशतिनिभेदा यथाक्रमम् २२६ ३ सम्यस्त्वचारित्र २२७ ५ ज्ञानदर्शनदानलाभभौगोपभोगवीर्याणि च २३० ५ ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुरित्रिपञ्चभेदाः सम्यक्त्व. चारित्र २३१ ६ गतिरूपायलिंगमिथ्यादर्शनाज्ञानासँयतासिद्धलेश्या- २५९ २६० २६२ २६३ २६४ ॥ तत्वार्थमूत्राणामनुक्रमः ॥ ३॥ RAKSHATRArrace सूत्राणि पृष्ठाः २३ कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामैकैकवृद्धानि २६५ २४ सज्ञिनः समनस्का: २६६ २५ विग्रहगतो कर्मयोगः २६७ २६ अनुश्रेणी गतिः २६९ २७ अविग्रहा जीवस्य २७० २८ विग्रहवती च संसारिणः माक्चतुर्यः २७१ २९ एकसमयाऽविग्रहा २७३ ३० एकं द्वौ त्रीन्याऽनाहारकः ३१ सम्मूच्र्छनगर्भोपपादा जन्म २७४ ३२ सचित्तशीतसंवृताः सेतरा मिश्राश्चैकशस्तधोनयः २७५ ३३ जरायुजाण्डजपोतानां गर्भः २७८ ३४ देवनारकाणामुपपादः २७९ ३५ शेषाणां सम्मूर्छनम् ३६ औदारिकवक्रियिकाहारकतैजसकामणानि शरीराणि२८० २८१ ३८ प्रदेशतोऽसङ्येयगुणं प्राक्तैजसात् २८२ ३९ अनन्तगुणे परे २८३ " सूत्राणि पृष्ठाः ४० अमतिघाते २८४ ४१ जनादिसम्बन्धे च ४२ सर्वस्य २८५ ४३ तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुभ्यः २८६ ४४ निरुपभोगमन्त्यम् ४५ गर्भसम्मूर्छनजमाद्यम् २८७ ४६ औपपादिकं वैक्रियिकम् २८८ ४७ लब्धिप्रत्ययं च ४८ तैजसमपि ४९ शुभं विशुद्धमव्याघाति चाहारकं प्रमत्तसँयतस्यैव २८९ ५० नारकसम्मछिनो नपुंसकानि २९१ ५१ न देवाः २९२ ५२ शेपाखिवेदाः ५३ औपपादिकचरमोत्तमदेहासंख्येयवर्षायुपोऽनपत्र- ल्युपः इति तत्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः NEReatsupeesDrease SouTEASED " ३७ परम्परं सूक्षम् ॥ तत्वार्थसूत्राणामनुकमः ॥ ४॥ KANTARPRINCESpe अथ तृतीयोऽध्यायः मूगाणि पृष्ठाः १ रत्नशर्करावालुकापंमधूमतमोमहातमःमभाभूमयो चनाम्बुवाताकाशमतिष्ठाः सप्ताधोऽध: २९८ २ तासु विंशत्पञ्चविंशतिपश्चदशदशत्रिपंचोनैकनरक- शतसहस्राणि पंच चैव यथाक्रमम् ३०२ २ नारका नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेवंद- नाविक्रियाः ३०४ ५ परस्परोदीरितदुःखाः ३०६ ५ संलिप्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्राक्चतुर्थ्याः ३०७ ६ तेपेनिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयविंशत्सागरो- पमा सचानां परा स्थितिः ३०८ ७ जम्बूद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः ३०९ ८ द्विदिविष्कम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतयः ९ तन्मध्ये मेरुनाभिर्वनो योजनशतसहसविष्कम्भो जम्बूद्वीपः ३१२ सूनाणि पृष्ठाः १० भरतहैमवतहरिविदेहरम्यकहैरण्यवतैरावतवर्षाः क्षेत्राणि ३१३ ११ तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमवनिपध- नीलरुरिमशिखरिणो वर्षधरपर्वताः १२ हेमार्जुनतपनीयवैदूर्यरजतहेममयाः ३१५ १३ मणिविचित्रपार्था उपरि मूले च तुल्यविस्ताराः ३१६ १४ पद्ममहापद्मतिगिंछकेसरिमहापुण्डरीकपुण्डरीका दास्तेपामपुरि १५ प्रथमो योजनसहस्रायामस्तदर्द्धविष्कम्भो ह्रदः ३१७ १६ दशयोजनावगाहः १७ तन्मध्ये योजनं पुष्करम् १८ तद्विगुणद्विगुणा ह्रदाः पुष्कराणि च ३१८ १९ तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीन्हीधृतिकीर्तियुद्धिलक्ष्म्यः पल्योपमस्थितयः ससामानिकपरिपत्काः २० गङ्गासिन्धूरोहिद्रोहितास्याहरिद्धारकान्तासीतासीतो. दानारीनरकान्तासुवर्णरूप्पकूलारक्तारक्तोदाः सरि- तस्तन्मध्यगा: ३१९ SPRIVACAPRICAYAR Birkerserah ३११ BAND erexercotter ॥ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ॥५॥ मूत्राणि पृष्ठाः सूत्राणि पृष्ठाः २१ द्वयोर्द्वयोः पूर्वाः पूर्वगाः ३५ मामानुपोत्तरान्मनुष्याः ३३० २२ शेपास्त्वपरगाः ३२० ३६ आर्या म्लेच्छाश्व २३ चतुर्दशनदीसहस्रपरिहता गंगासिन्ध्वादयो नद्यः ३२१ ३७ भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरूत्तर- २४ भरतः पड्विंशतिपञ्चयोजनशतविस्तारः पद् चैकोन- कुरुभ्यः ३४२ विंशतिभागा योजनस्य ३२२ ३८ नृस्थिती परावरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते ३४३ २५ तद्विगुणद्विगुणविस्तारा वर्षधरवर्पा विदेहान्ताः ३९ तिर्यग्योनिजाना च ३५६ २६ उत्तरा दक्षिणतुल्याः ३२३ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशाने तृतीयोऽध्यायः २७ भरतैरावतयोईद्धि हासौ पट्समयाभ्यामुत्सर्पिण्यव सर्पिणीभ्याम् अथ चतुर्थोऽध्यायः २८ ताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिताः ३२५ २९ एकद्विनिपल्योपमस्थितयो हैमवतकहारिवर्षक- १ देवाश्चतुर्णिकायाः ३६१ देवकुरवकाः २ आदितस्त्रिषु पीतान्तलेश्या: ३६२ ३० तथोत्तराः ३२६ ३ दशाप्रपञ्चद्वादशविकल्पाः कल्पोषपन्नपर्यन्ताः ३१ विदेहेप संख्येयकालाः ४ इन्द्रसामानिकनायस्त्रिंशपारिपदात्मरक्षलोकपाला- ३२ भरतस्य विष्फम्भो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः ३२७ नीकमकीर्णकाभियोग्यकिल्विपि रश्चैकश. ३३ द्विर्धातकीखण्डे ५ त्रायस्त्रिंशलोकपालवा व्यन्तरज्योतिप्काः ३४ पुफरार्दै च ३२९ ६ पूर्वयोन्द्रिाः -RUS జలకు Boxes Boxeroxers ACapgana " ॥ तत्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ॥ ६ ॥ सूत्राणि पृष्ठाः सूत्राणि पृष्ठाः ७ कायमपीचारा आ ऐशानात् रारणाच्युतयोर्नवसु अवेयकेषु विजयवैजयन्तजय- ८ शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः ३६७ तापराजितेपु सर्वार्थसिद्धौ च ९ परेऽप्रवीचाराः ३६८ २० स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधि- १० भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाशिवावस्तनितो. विपयतोऽधिकाः ३७९ दधिद्वीपदियकुमाराः २१ गतिजातिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीनाः ३८० ११ व्यन्तराः किन्नरकिम्पुरुपमहोरगगन्धर्वयक्षराक्षस २२ पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वितिशेपेपु ३८१ भूतपिशागः ३७० २३ प्राग्वेयकेभ्यः कल्पा: ३८३ १२ ज्योतिप्काः मूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रकीर्णक- २४ ब्रह्मलोकालया लौकान्तिका: ३८४ तारकाच ३७१ २५ सारस्वतादित्यवन्ह्यरुणगर्दतोयतुपिताच्यावाधा- १३ मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके ३७२ रिष्टाच ३८५ १४ तत्कृतः कालविभागः ३७३ २६ विजयादिपु द्विचरमाः ३८८ १५ यहिरवस्थिता. ३७४ २७ औपपादिकमनुष्येभ्यः शेपास्तिर्यग्योनयः स्थिति- १६ वैमानिकाः ३७५ रसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणाम् ३८९ १७ कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च २८ सागरोपपत्रिपल्योपमार्द्धहीनमिता ३९० १८ उपर्युपरि ३७६ २९ सौधर्मशानयोः सागरोपमे अधिके १९ सौधर्मशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तब ३० सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सप्त ३९१ कापिष्टशुनमहाशुक्रशतारसहस्रारेवानवप्राणतयो ३१ त्रिसप्तनवैकादशत्रयोदशपञ्चदशभिरधिकानि तु ACTRONICINAR DENTaas " ॥ तत्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ॥ ७ ॥ SNORAK सूत्राणि पृष्ठाः सूत्राणि २ द्रव्याणि ३ जीवाश्च ४ नित्यावस्थिातान्यरूपाणि ४०५ ONCARDICTORape ४०८ ५ रूपिणः पुद्गलाः ४१२ ३९४ पृष्ठाः ३२ आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेन नवसु ग्रैवेयकेपु विजया- दिपु सर्वार्थसिद्धौ च ३९२ ३३ अपरा पल्योपममधिकम् ३९३ ३४ परतः परतः पूर्वापूर्वाऽनन्तरा ३५ नारकाणां च द्वितीयादिपु ३६ दशवर्षसहस्राणि प्रथमायाम् ३७ भवनेषु च ३८ व्यन्तराणां च ३९५ ३९ परा पल्योपममधिकम् ४० ज्योतिप्काणांच ४१ तदष्टभागोऽपरा ३९६ ४२ लौकान्तिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेपाम् इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे चतुर्थोऽध्यायः " ६ आ आकाशादेकद्रव्याणि ७ निष्क्रियाणि च ८ असङ्ख्ययाः प्रदेशा धर्माधर्मकर्जावानाम् ९ आकाशस्यानन्ताः १० संख्येयाऽसंख्येयाश्च पुद्गलानाम् ११ नाणोः १२ लोकाकाशेऽवगाहा १३ धर्माधर्मयोः कृत्स्ने १४ एकमदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानाम् १५ असंख्येयभागादिप जीवानाम् १६ प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यां प्रदीपवृत् १७ गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः १८ आकाशस्यावगाहः ४१३ ४१६ ४१७ ४१८ ४२० ४२१ ५२२ ४२४ ४२५ ४२७ ४२८ ४३१ " Akarteria Rakeertistiane अथ पञ्चमोऽध्यायः १ अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः ४०२ Series पृष्ठाः ४४० ४४५ ४७४ ४४७ " ॥ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ॥ ८॥ सूनाणि पृष्ठाः मुनाणि १९ शरीरवानामाणापानाः पुद्गलानाम् ४३३ ४६३ ३५ गुणसाम्ये सदृशानाम् २० मुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाथ ४३८ ३६ घधिकादिगुणानां तु ४६४ २१ परस्परोपग्रहो जीवानाम् ४३९ ३८ वन्धेऽधिको पारिणामिको च २२ वर्तनापरिणामक्रियाः परत्वापरत्वे च कालस्य ३९ गुणपयोयबद्रव्यम् ४६७ २३ स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः ४० कालश्च ४७१ २४ शब्धयन्धसौम्यस्थौल्यसंस्थानभेदतम छायाऽऽत. १० सोऽनन्तसमय: पोधोतवन्तव ४१ द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः २५ अणवः स्कन्धाश्च ४५० ४२ तद्भावः परिणामः २६ भेदसंघातेभ्य उत्पद्यन्ते ४५२ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे पञ्चमोऽध्यायः २७ भेदादणुः ४५३ २८ भेदसंघाताभ्यां चाक्षुपः अथ षष्ठोऽध्यायः २९ सद्रव्यलक्षणम् ३० उत्पादन्ययध्रौव्ययुक्तं सत् १ कायवाङ्मनाकर्म योगः ४७९ ३१ तद्भावाऽव्ययं नित्यम् ४५७ २स आस्रवः ३२ अर्पितानर्पितसिद्धेः ३ शुभः पुण्यस्याशुभः पापस्य ४४१ ३३ स्निग्धरूक्षत्वाद्वन्धः ४ सकपायाकपाययोः साम्परायिकर्यापथयोः ३४ न जघन्यगुणानाम् ५ इन्द्रियकपायावतक्रियाः पंचचतुःपंचपंचविंशति- ४५४ ४८० ఆడుకుందుకు ACANPANORPORA सूत्राणि ४८४ ex exterior der MARRRRINCIPARTICIPATNIPAT PANCHAPAGAPATI ॥ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ॥ ९ ॥ पृष्ठाः सूत्राणि पृष्ठाः संख्याः पूर्वस्य भेदाः १७ अल्पारम्भपरिग्रहत्वं मानुपस्य ५०९ ६ तीवमन्दवाताज्ञातभावाधिकरणवीयविशेपेभ्य- १८ स्वभावमार्दवञ्च स्तद्विशेपः ४८९ १९ निश्शीलवतत्वं च सर्वेपाम् ५१० ७ अधिकरण जीवाजीवाः १९० २० सरागसँयमसॅयमासॅयमाकामानिर्जरावालत- ८ आधं संरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानु- पांसि दैवस्य मतकपायविशेपैनिस्विस्तिश्चतुश्चैकशः ४९१ २१ सम्यक्त्वं च ५१२ ९ निर्वर्तनानिपेक्षसँयोगनिसर्गा द्विचतुद्वित्रिभेदाः परम् १९२ २२ योगवक्रताविसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः १० तत्सदोपनिन्दवमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोः २३ तद्विपरीतं शुभस्य ११ दुःखशोकतापक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरो २४ दर्शनविशुद्धिविनयसम्पन्नता शीलवतेष्वनति- भयस्थान्यसदेद्यस्य चारोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्या- ४९८ १२ भूतयत्यनुकम्पादानसरागसँयमादियोगः क्षान्तिः गतपसी साधुसमाधियात्त्यकरणमईदाचा- शौचमिति सद्वेद्यस्य र्यवहुथुतप्रवचनभक्तिरावश्यकापरिहाणिर्मार्ग- ५०१ १३ केवलिश्श्रुतसंघधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य प्रभावना प्रवचनवत्सलत्वमिति तीर्थकरत्वस्य १४ कपायोदयाचीत्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य ५०५ २५ परात्मनिन्दामशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने च १५ बहारम्भरिग्रहत्वं नारकस्यायुपः नीचैर्गोत्रस्य ५२२ १६ माया तैयग्योनस्य २६ तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेको चोत्तरस्प ५२३ ४९४ DecembeAASDraks ५०८ ANAKSHERPM ५४० ---x-- ५४४ ॥ तत्वार्यसूत्राणामनुक्रमः ॥१०॥ सूत्राणि पृष्ठाः सूत्राणि पृष्ठाः २७ विघ्नकरणमन्तरायस्य ५२४ ८ मनोज्ञामनोज्ञेन्द्रियविषयरागद्वेपवर्जनानि पंच ९ हिंसादिविहामुत्रापायावद्यदर्शनम् ५३७ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे पष्ठोऽध्यायः १० दुःखमेव वा ११ मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थानि च सत्वगुणाधिक- अथ सप्तमोऽध्यायः क्लिश्यमानाविनयेषु ५४२ १२ जगत्कायसभावौ वा संवेगवैराग्यायम् ५४३ १ हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतम् ५२९ १३ प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा २ देशसर्वतोऽणुमहती ५३३ १४ अरादभिधानमनृतम् ३ तत्स्थैर्यार्थ भावनाः पंचपंच १५ अदत्तादानं स्तेयम् ५४८ १ वाङ्मनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमित्यालोकितपा- १६ मैथुनमब्रह्म ५४९ नभोजनानि पंच १७ मूर्छा परिग्रहः ५५१ ५ क्रोधलोभभीरुत्वहास्यमत्याख्यानान्यनुवीचि- १८ निश्शल्यो व्रती ५५३ भाषणं च पंच १९ अगायनगारक्ष ५५५ ६ शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधाकरणभैक्षशु- २० अणुव्रतोऽगारी ५५६ द्विसद्धर्माधिसंवादाः पंच ५३५ २१ दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकमोषधोपवासो. ७ स्वीरगकथाश्रवणतन्मनोहरागनिरीक्षणपूर्वरतानुस्म- पभोगपरिमाणातिथिसचिभागवतसम्पन्नश्च ५६० रणदृष्येष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागाः पंच ५३६ २२ मारणान्तिकी सल्लेखनां योपिता ५६७ ५४७ . aperNTARPRACApr CAPRICORE ॥ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ॥११॥ सूत्राणि पृष्टाः सूत्राणि पृष्ठाः २३ शंकाकांक्षाविचिकित्सान्यदृष्टिमशंसासंस्तवाः ३३ योगदुप्पणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ५७८ सम्यग्दृष्टेरतिचाराः ५६९ ३१ अमत्यवेक्षिताममार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोपक्रमणा- २४ व्रतशीलेपु पंच पंच यथाक्रमम् ५७०. नादरस्मृत्यनुपस्थानानि ५७९ २५ वन्धवधच्छेदातिभारारोपणानपाननिरोधाः ५७१ ३५ सचित्तसम्बन्धसम्मिश्राभिपवदुप्पकाहाराः ५८० २६ मिथ्योपदेशरहोऽभ्याख्यानकूटलेखक्रियान्यासा ३६ सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेशमात्सर्य- पहारसाकारमन्त्रभेदाः ५७२ कालातिकमा २७ स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीना ३७ जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानुबन्ध- धिकमानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः ५७३ निदानानि ५८१ २८ परविवाहकरणेत्वरिकापरिगृहीतापरिगृहीताग ३८ अनुग्रहार्थ स्वस्यातिसर्गो दानम् ५८२ मनानंगक्रीडाकामतीत्राभिनिवेशाः ५७४ ३९ विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तविशेषः ५८३ २९ क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्य- इति तत्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः प्रमाणातिकमा ५७५ '३० ऊर्ध्वाधस्तियग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृत्यन्त- अथ अष्टमोऽध्यायः राधानानि ५७६ ३१ आनयनप्रेप्यप्रयोगशद्वरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः १ मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगा बन्धहेतवः ५८६ ३२ कन्दर्पकौत्कुच्यमौखर्या समीक्ष्यापिकरणोपभोग- २ सकपायत्वाज्जीवः कर्मणो योग्यान्पुद्गलानादत्ते परिभोगानर्थक्यानि ५९८ . erxeracerat AC9D- ५७७ सबन्धः ॥ तचार्थनाणामनुक्रमः ॥१२॥ सूनाणि पृष्ठाः Miterarmeras ६२३ ६२४ सूत्राणि पृष्ठाः ३ प्रकृतिस्थित्पनुभयमदेशास्तविधयः ६०१ ४ आयो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्ना- मगोलान्तराया: ६०३ ५ पश्चनबद्धष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशाहपंचभेदा यथाक्रमम् ६ मतिश्यतायाधिमनःपर्ययकेवलानाम् ७ चारचक्षुरवाधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्रामचलाम- चलामचलास्त्यानगृद्धयश्च ८ सदसद्वेद्य ९ दर्शनचारित्रमोहनीयाकपायकपायवेदनीयाख्या- खिद्विनवपोटशभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभया- न्यकपायकपायौ हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सा- खीपुनपुंसकवेदा अनन्तानुपन्ध्यमत्याख्यानम. त्याख्यानसंज्वलनपिकल्पाश्चैकशः क्रोधमान- मायालोमाः १० नारकतैर्यग्योनमानुपदैवानि ११ गतिजातिशरीरांगोपांगनिर्माणवन्धनसंघातसं- स्थानसंहननस्पर्शरसगन्धवर्णानुपूागुरुलघू. पघातपरघातातपोद्योतोच्छ्वासविहायोगतयः प्रत्येकशरीरप्रससुभगसुखरशुभसूक्ष्मपयोप्ति- स्थिरादेययश कीर्तिसेतराणि तीर्थकरत्वं च १२ उच्चन चिंच १३ दानलाभभोगोपभोगवीर्याणाम् १४ आदितस्तिमृणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरोपम- कोटीकोट्यः परा स्थितिः १५ सप्ततिर्मोहनीयस्य १६ विंशतिर्नामगोत्रयोः १७ त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुपः १८ अपरा द्वादशमुहूतों घेदनीयस्य १९ नामगोत्रयोरटौ २० शेपाणामन्तर्मुहूर्ता २१ विपाकोऽनुभवः २२ स यथानाम २३ ततश्च निर्जरा ६२५ ६२६ PRICURRICARROTICARRIENan. " . ६२७ " ६२८ ६३० " CATRINCES पृष्ठाः ६६८ ६८२ ६९९ ७०० ॥ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ॥ १३ ॥ सूत्राणि सूत्राणि २४ नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेपासूक्ष्मैकक्षेवा. नमनुमक्षाः वगाहास्थिताः सर्वात्मप्रदेशष्वनन्तानन्तमदेशाः ८ मार्गाच्यवननिर्जराथै परिपोढव्याः परीपहाः २५ सद्वेधशुभायुनोमगोत्राणे पुण्यम् ६३५ ९ क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनारम्यारतिस्त्रीचर्या- २६ अतोऽन्यत्पापम् ६३६ निपयाशय्याक्रोशवधयाचनालाभरोगतृणस्पर्श- इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रेश्टमोऽध्यायः मलसत्कारपुरस्कारमज्ञाज्ञानादशेनानि १० सूक्ष्मसाम्परायछद्यस्थवीतरागयोश्चतुदेश अथ नवमोऽध्यायः ११ एकादश मिने १२ वादरसाम्पराये सर्वे १ आस्रवनिरोधः संवरः १३ ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने २ स गुप्तिसमितिधर्मानुमेक्षापरिपहजयचारित्र: ६४९ १४ दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ ३ तपसा निर्जरा च ६५० १५ चारितमोहे नाग्न्यारतिस्रीनिषद्याक्रोशयाचनास- ४ सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः कारपुरस्काराः •५ ईयोभापपणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः ६५२ १६ वेदनीये शेपाः ६ उत्तमक्षमामार्दवावशौचसत्यसंयमतपस्त्यागाकि १७ एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकोनविंशतेः वन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः ६५६ १८ सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहारनिशुद्धिसूक्ष्म- ७ अनित्याशरणसंसारैकत्वान्पत्वाशुच्यासवसंवर- साम्पराययथाख्यातमिति चारित्रम् निर्जरालोकवोधिदुर्लभधर्मस्खाख्यातचानुचिन्त १९ अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्याग- ७०२ " CURRICARRKHESApr ७०५ पृष्ठाः ७४१ More ము ७४२ ७४४ ७४५ ॥ तत्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ॥ १४ ॥ सूनागि पृष्ठाः सूत्राणि विविक्तशम्यासनकायलेशा याचं तपः ७१० ३१ विपरीतं मनोज्ञस्य २० प्रायवित्तविनयवैयारत्यस्वाध्यायव्युत्सर्ग- ३२ वेदानायाश्च ध्यानान्युत्तरम् ७१२ ३३ निदानं च २१ नवचतुर्दशपंचविभेदा यथाक्रम पारध्यानात् ७१३ ३४ तदविरतदेश चिरतममत्तसँयतानाम् २२ आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतप- ३५ हिंसाऽनृतस्तेयविपयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरत- श्छेदपरिहारोपस्थापनाः देशविरतयोः २३ ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः ३६ आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम् २४ आगार्योपाध्यायतपस्विशैक्षग्लानगणकुलसंघ. ३७ शुक्ले चाये पूर्वविदः साधुमनोज्ञानाम् ७२१ ३८ परे केवलिनः २५ वाचनामच्छनाऽनुमेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेशाः ७२३ ३९ पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरत- २६ बाधाभ्यन्तरोपध्योः ७२४ क्रियानिवर्तीनि २१ उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमा- १० व्येकयोगकाययोगायोगानाम् न्तर्मुहूर्तात् ७२५ ४१ एकाश्रये सवितकविचारे पूर्वे २८ आर्तरौद्रधHशुक्लानि ७३९ ४२ अवीचारं द्वितीयम् २९ परे मोक्ष हेतू ४३ वितर्फ श्रुतम् ३० आर्तममनोज्ञस्य सम्मयोगे तद्विमयोगाय स्मृति. . ४४ वीचारोऽर्धव्यंजनयोगसंक्रान्तिः समन्वाहारः ४५ सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोह- ७४८ ७४९ ७५० ७५१ ७५० Karwas " -1 BetBear ७६७ ॥ तत्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ।। १५ ।। सूत्राणि पृष्ठाः सूत्राणि पृष्ठाः क्षपकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः ३ औपशमिकादिभव्यत्वानां च क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः ७५९ ४ अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनासिद्धत्वेभ्य: ७८१ ४६ पुलाकवकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातका निग्रन्थाः ७६२ ५ तदनन्तरमूर्ध्वं गच्छत्यालोकान्तात् ७८२ ४७ सयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिंगलेश्योपपादस्थान- ६ पूर्वमयोगादसंगत्वाद्वन्धच्छेदात्तथागतिपरिणामाच ७८३ विकल्पतः साध्या: ७ आविद्धकुलालचक्रवयपगतलेपालायुवदेरण्डवीज- इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे नवमोऽध्यायः वदग्निशिखावच . ८ धर्मास्तिकायाभावात् ७८५ अथ दशमोऽध्यायः ९ क्षेत्रकालगतिलिंगतीर्थचारित्रमत्येकबुद्धयोधितज्ञाना- वगाहनान्तरसंख्याल्पवहुत्वतः साध्याः १ मोदक्षयात् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच केवलम् ७७३ इति तत्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे दशमोऽध्यायः २ यन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः ७७६ ACTSPARSACRPOSETTE *थीचीतरागाय नमः 80॥ ॐ नमः सिद्धेभ्यः ।। ॥ अथ तत्वार्थसूत्रकी सर्वार्थसिडिटीका ।। दोहा- श्रीपभादि जिनेश्वर । अंत नाम शुभ वीर ।। मन वच काय विशुद्धकरि । वंदौ परमशरीर ॥ १ ॥ करमधराधर भेदि जिन । मरम चराचर पाय ॥ धरमवरावर कर नमूं । सुगुरुपरापरपाय ॥ २ ॥ शवब्रह्महूं मैं नमू। स्यात्पदमुद्रित सोय ॥ कहै चराचर वस्तुको। सत्यारथ मल धोय ॥ ३ ॥ आप्त मूल आगमतणूं । एकदेश जु अनूप ॥ तत्त्वारथ शासन सही। करौं वचनिकारूप ॥ ४ ॥ ऐसें आप्तआगमका नमस्काररूप मंगल करि श्रीउमास्वामीनाम आचार्यविरचित जो दशाध्याय- रूप तत्त्वार्थशास्त्र, ताकी देशभापामय वचनिका लिखिये है। तहां ऐसा संबंधकी सूचना है। जो श्रीवर्धमान अंतिमतीर्थकरकू निर्वाण भये पीछे, तीन केवली तथा पांच श्रुतकेवली इस पंचमकाल. वि भये । तिनिमें अंतके श्रुतकेवली श्रीभद्रवाहस्वामीकू देवलोक गये पीछे कालदोपते केतेइक मुनि शिथिलाचारी भये । तिनिका संप्रदाय चल्या। तिनिमें केतेइक वर्ष पीछे एक देवर्षिगण नाम साधु भया । तिहि विचारी, जो, हमारा संप्रदाय तो बहुत वध्या, परंतु शिथिलाचारी कहावे हैं, सो यह युक्त नहीं। तथा आगामी हमतें भी हीनाचारी होयेगे। सो ऐसा करिये; attract '। सर्वार्थसिद्धिवंचनिका पंडित 'जयचंदंजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २ ॥ L . - जो, इस शिथिलाचारकू कोई बुद्धिकल्पित न कहै । तब तिसके साधनेनिमित्त सूत्ररचना करी चौरासी सूत्र रचे । तिनिमें श्रीवर्द्धमानस्वामी अर गौतमगणधरका प्रश्नोत्तरका प्रसंग ल्याय शिथि. लाचार पोपणेके हेतु दृष्टांत युक्ति वणाय प्रवृत्ति करी । तिनि सूत्रके आचारांग आदि नाम धरे । तिनिमें केतेइक विपरीत कथन किये । केवली कवलाहार करै । स्त्री मोक्ष होय । स्त्री तीर्थकर भये । परिग्रहसहितकू मोक्ष होय । साधु उपकरण, वस्त्र, पात्र आदि चौदह राखै । तथा रोग ग्लानि आदिकरि पीडित साधु होय तौ मद्यमांससहतका आहार करै तौ दोष नाही, इत्यादि लिख्या । तथा तिनिकी साधक कल्पितकथा बणाय लिखी। एक साधूकौं मोदकका भोजन करताही आत्मनिंदा करी तब केवलज्ञान उपज्या । एक कन्याको उपाश्रयमें बुहारी देतेही केवल- ज्ञान उपज्या । एक साधु रोगी गुरुको कांधे ले चल्या, आखडता चाल्या, गुरु लाठी कीदई, तब आत्मनिंदा करी ताकू केवलज्ञान उपज्या। तब गुरु वाकै पगां पड्या। मरुदेवीकू हस्तीपरी चढेही केवलज्ञान उपज्या। इत्यादि विरुद्धकथा तथा श्रीवर्द्धमानस्वामी ब्राह्मणीके गर्भमैं आये, तब इंद्र वहां काढि सिद्धारथ राजाकी राणीके गर्भमैं थापे । तथा तिनिकू केवल उपजे पीछे गोसाला नाम गरुड्या दीक्षा दीई, सो वानें तप बहुत कीया, वाकै ज्ञान वध्या, रिद्धि फुरि, तब भगवा- ... Sxsasianriperies " ...सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान ३।। नसूं वाद कीया, तब वादमैं हाखा, सो भगवान सू कपायकरि तेजोलेश्या चलाई । सो भगवानकै पेचसका रोग हुवा, तब भगवानकै खेद, बहुत. हुवा, तव साधने कही, एक राजाकी राणी विलापकै निमिति कूकड़ा कबूतर मारि भुलस्या है, सो चै हमारे ताई ल्यायो, तब यहू. रोग मिदि जासी । तब एक साध वह ल्याया, भगवान् खाया, तब रोग मिट्या । इत्यादि अनेक कल्पित कथा लिखी ॥ अर,श्वेतवस्त्र, यात्रा, दंड आदि भेष धारि श्वेतांवर कहाये । पी? तिनिकी संप्रदा: केई समझवार भये । तिनि. विचार, ऐसे विरुद्धकथन तौ लोक प्रमाण करसी नही। तब तिनिके साधने… प्रमाणनयक़ी युक्ति वणाय नयविवक्षा खड़ी करि जैसे तैसे साधी ! तथापि कहां ताई. साधै । तब कोई ,संपदायी. तिनि सूत्रनिमें अत्यंत विरुद्ध देखे तिनिळू तो अप्रमाण ठहराय कमि राखे । तिनिमें भी, केईकुनै पैंतालीस राखे । केईकने बत्तीस राखे । ऐसे परस्पर विरोध वध्या.। तव अनेक गच्छ भये, सो अवताई प्रसिद्ध हैं। इनिकै आचारविचारका कछु ॥ ठिकाणा नाही। इनहीमें टुंडिये भये हैं। ते निपट ही निंद्य आचरण धान्य हैं । सो कालदोप है। कछू अचिरज नही, जैनमतकी गौणता इस कालमैं होणी है! ताके निमित्त ऐसेंही बणै । बहुरि भद्रयाहस्वामीपी, दिगंबरसंप्रदायमैं केतेक वर्ष तौ अंगनिके पाठी रहै । पीछे अंगज्ञा- kes ICATRAIGARH । ॥ सर्वार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ४ ॥ नकी व्युच्छित्ति भई, अरु आचार यथावत् रहवोही कीया। पी7 दिगंबरनिका आचार कठिन, सो कालदोपते यथावत् आचारी विरले रह गये। तथापि मंप्रदायमैं अन्यथा प्ररूपणा तौ न भई । तहां श्रीवर्दमानस्वामीकों निर्वाण गये पीछे छहसे तियासी वर्ष पीछे दूसरे भद्रबाहू नाम आचार्य भये । तिनिके पीछे केतेइक वर्प पीछे दिगंबरनिकै गुरुनिके नामधारक च्यार शाखा भई । नंदी, सेन, देव, सिंह ऐसे । इनिमैं नंदिसंप्रदायमै श्रीकुंदकुंद मुनि तथा श्रीउमास्वामी मुनि तथा नेमिचंद्र, पूज्यपाद, विद्यानंदी, वसुनंदी आदि बडेबडे आचार्य भये । तिनि. विचारी; जो शिथिलाचारी श्वेतांवरनिका संप्रदाय तो बहुत वध्या, सो तौ कालदोप है। परंतु यथार्थ मोक्षमा- र्गकी प्ररूपणा चलि जाय ऐसे ग्रंथ रचिये तो केई निकटभव्य होय ते यथार्थ समझि श्रद्धा करै । यथाशक्ति चारित्र ग्रहण करै, तो यह बड़ा उपकार है । ऐसें विचार केईक मोक्षमार्गकी प्ररूपणाके ग्रंथ रचे । तत्त्वार्थसूत्र, पंचास्तिकाय, प्रवचनसार, समयसार, मूलाचार, गोमटसार, त्रिलोक- सार, लब्धिसार, क्षपणासार, आदिक तथा तिनिका अर्थ अविच्छेद होनेके अर्थि तिनिकी टीका करी। बहुरि दूसरा सेनसंप्रदायमैं भूतवली, पुष्पदंत, वृषभसेन, सिद्धसेन, समंतभद्र, जिनसेन, गुणभद्र आदि बडेबडे आचार्य भये । तिनिने पखंडसूत्र, धवल, जयधवल, महाधवल तथा SAGAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ५ ॥ पाकृत आदिपुराण आदि ग्रंथ रचे । तथा सिद्धसेन, समंतभद्र आदि स्यादादविद्याके अधिकारी भये । तत्त्वार्थसूत्रनिकी महाभाष्य रची। और ग्रंथ बडे बडे रचे । जिनसेन. आदिपुराण संस्कृत रच्या। गुणभद्रनँ उत्तरपुराण संस्कृत रच्या । बहुरि इसही संप्रदायमै काष्ठासंघ प्रवां । बहुरि देवसंप्रदायमैं अकलंकदेव भये । ते.स्याद्वादविद्याके अधिकारी भये । तिनि. प्रमाणप्रकरण रचे । औरभी केई भये, तिनिने बडे बडे ग्रंथ रचे। सोमदेवनें यशस्तिलक काव्य कीया। बहुरि सिंहसंप्र- दायमें वादीभसिंह आदि मुनि भये । तिनि. बडे बडे ग्रंथ बणाये। ऐसे च्यारोंही संप्रदायमें यथार्थ प्ररूपणा तथा आचार चल्या आया । बहुरि अब इस निकृष्टकालमें दिगंबरनिका संप्रदायमैं यथावत् आचारका तौ अभावही है। जो कहीं है तो दूर क्षेत्रमैं होगा। बहुरि मोक्षमार्गकी प्ररूपणा तौ ग्रंथनिके माहात्म्यतें वर्ते है । तहां मेरे ऐसा विचार भया; जो श्रीउमास्वामिकृत दशाध्यायीरूप तत्त्वार्थशास्त्र है, ताकी संस्कृतटीका तौ गंधहस्तिमहाभाष्य है। अर लघुटीका सर्वार्थसिद्धि, तत्त्वा. र्थवार्तिक-ताकू राजवार्तिकभी कहै है-तथा श्लोकवार्तिक है। ते तो पंडितनिके समझनें पढने लायक है। मंदबुद्धिनिका प्रवेश नांही । तातें याकी संक्षेपार्थरूप देशभाषामय वचनिका करिये तौ मंदिबुद्धि हू वांचि समझै । तत्वार्थकी श्रद्धा करै तौ वडा उपकार है। यंहू जानि वचनिकाका ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ६ ॥ प्रारंभ कीया है। तहां मुख्य तौ सर्वार्थसिद्धि नाम संस्कृत टीकाका आश्रय है । बहुरि जहां जहां विशेष लिख्या है सो तत्त्वार्थवार्तिक श्लोकवार्तिकका आश्रय जानना। याविर्षे कहीं भूलि चूक होय तो विशेषज्ञानी सोधियो । तहां प्रथमही सर्वार्थसिद्धिटीकाकार मंगल अर्थि आप्तका असाधारणविशेषणरूप श्लोक रच्या है, सो लिखिये हैं। मोक्षमार्गस्य नेतारं । भेत्तारं कर्मभूभृताम् ॥ ज्ञातारं विश्वतत्त्वानां । वन्दे तद्गुणलब्धये ॥ १॥ याका अर्थ- मोक्षमार्गके प्रवर्तीवनहारे, कर्मरूप पर्वतके भेदनहारे, समस्ततत्त्वनिके जाना. नहारेकों मेरै तिनि गुणनकी प्राप्तीके अर्थ में वंदौ हौं। भावार्थ- इस शास्त्रविर्षे मोक्षमार्गका उपदेश है । सो जो घातिकर्मका नाशकरि सर्वज्ञ वीतराग भया होय, सोही मोक्षमार्गका प्रवर्तावनहारा आप्त है। तिसही• नमस्कार किया है। जाते सर्वज्ञवीतरागका प्रवर्तीयाही मोक्षमार्ग प्रमाणसिध्द होय । काहेत? जाते जो सर्वज्ञ न होय तौ अज्ञानतें अयथार्थभी कहै । तथा रागद्वेषसहित होय तो क्रोध, मान, माया, लोभ आदि । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान ७ ॥ कषायतें अन्यथा कहै । सो प्रमाण नाहीं। तातें सर्वकौं जाणे, काहूर्ते रागद्वेष न होय, ताहीके वचन प्रमाण होय । वैही वस्तूका स्वरूप यार्थ प्ररूपै । याहीत ऐसे विशेषणयुक्तकों नमस्कार कीया। सो ऐसे तीर्थंकर तथा सामान्यकेवली अरहंत भगवान हैं। इनहीळू परमगुरु कहिये । बहुरि जिनिके एम्देश घातिकर्मका नाश एकदेशपणे परोक्षसमस्ततत्त्वनिका संक्षेपज्ञान है, तथा तिस संबंधी रागद्वेषभी जिनकै नाही है ते अपरगुरु जानने । ते गणधरादि सूत्रकारपर्यंत आचार्य जानने । बहुरि जे सर्वथा एकांततत्त्वका प्ररूपण करै हैं ते गुरु नांही हैं तिनिके वचन प्रमाणविरुध्द ते अपने तथा परके घातक हैं, तिनिकों नमस्कार भी युक्त नाही ।। अथवा इहां ऐसा आशय जानना। जो सर्वज्ञ वीतराग आप्त होय सोही शास्त्रकी उत्पत्ति तथा शास्त्रका यथार्थज्ञान होनेको कारण है। तातै शास्त्रकी आदिवि निर्विघ्नपणे शास्त्रकी समा. तीकै अर्थी ऐसेही विशेषणयुक्तकों नमस्कार करना योग्य है । इहां कोई कहै, आप्तके नमस्कारतें पापका नाश होय है तातें विघ्नका उपशम होय तव शास्त्रकी समाप्ति निर्विघ्नपणे होय है । तातें ता… नमस्कार योग्य है ॥ ताडूं कहिये ; पापका नाश तो पात्रदानादिकतेंभी होय है सो आप्तका नमस्कारका नियम कहां रह्या? कोई कहै । परममंगल आप्तका नमस्कारही है । सो यहभी न READEORAGATPROMCATPARACETAMARPREETIREMETPROGICApn ॥ सर्वार्थसिद्रिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ८ ॥ कहनां । धर्मके अंग हे ते सर्वही मंगल हैं । कोई कहे ; नास्तिकताका परिहार तो आप्तकुं नम- स्कार कीयें होय है, याहीतं श्रध्दानी पुरुष शास्त्रको आदरे है । ताकू कहिये, नास्तिकताका परिहार तो मोक्षमार्गके समर्थन करनेतेही होय है । आप्तके नमस्कारका नियम कैसे रहै? कोई कहै; शिष्टा- चार पालनेकों आप्तकू नमस्कार करनांही। तहांभी एही उत्तर । तातें यहूही युक्त है, शास्त्रकी उत्पत्ति तथा ताका ज्ञान होनें• आप्तही कारण है । ताही हेतु” आप्तडूं नमस्कार युक्त है, ऐसा आशय जानना ।। इहां कोई कहै ; वक्ताका सम्यग्ज्ञानही शास्त्रकी उत्पत्ति तथा ज्ञान होनेकू कारण है, आप्तकाही नियम कैसें कहौ हौ? तहां ऐसा उत्तर, जो वक्ताका सम्यग्ज्ञानभी गुरूपदेशके आधीन है । गणधरदेवनकै भी सर्वज्ञके वचनके अनुसार सम्यग्ज्ञान है। तातें आप्तहीका नियम ॥ बहुरि इहां कोई पूछ तुम तत्त्वार्थशास्त्रकी वनिका करो हो, सो या तत्त्वार्थशास्त्र ऐसा नाम केसें आया? ताका उत्तर, शास्त्रका लक्षण यामै पाइए है। कैसे? सोही कहिये है । अक्षर- निके समुदायकू तो पद कहिये । बहुरि पदनिके समुदायकू सूत्र कहिये ताकू वाक्यभी कहिये, योगभी कहिये, लक्षणभी कहिये । बहुरि सूत्रके समूहळू प्रकरण कहिये । बहुरि प्रकरणके समु- दायकू आह्निक कहिये । बहुरि आह्निकके समूहकू अध्याय कहिये । अध्यायके समूहळू शास्त्र pretasti ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ९ ॥ कहिये । ऐसा शास्त्रका लक्षण यामै पाइए है तातें शास्त्र कहिये । बहुरि यामें निर्वाध तत्वार्थका प्ररूपण है ताः तत्त्वार्थशास्त्र कहिये । बहुरि शास्त्राभासमें ऐसा लक्षण होय तौ तहां तत्त्वार्थका प्ररूपण नाही तात ते शास्त्र नाही ।। इहां कोई पूछ याउपरांति और शास्त्रकू शास्त्रसंज्ञा कैसी आवैगी? ताका उत्तर; जो और शास्त्र तत्त्वार्थके प्ररूपणके हैं ते सर्वही याके एकदेश हैं । बहुरि द्वादशांग है सो महाशास्त्र है । यासारिखे अनेक शास्त्र तामें गर्भित है । ऐसें यहु तत्वार्थशास्त्र मर्वज्ञवीतराग मोक्षमार्गका प्रवर्तक पुरुपकू सिद्ध होते प्रवा है । तातै पुरुपकृत कहिये । ऐसा पुरुष वंदनायोग्य है। इहां मीमासकमतका आश्रय ले अन्यवादी कहै, जो, शद सर्वथानित्य कूटस्थ सर्वदेशमै व्यापक एक है सो तामैं वर्ण पद वाक्य सर्व शाश्वते वस हैं। पुरुष वक्ता है सो ताकी व्यक्तीकू प्रगट कर है । तातें वेद अनादिनिधन अपौरुपेय आगम है । पुरुपकृत नांही । ताका समाधान । शद है सो तो पुद्गलद्रव्यका पर्याय है। श्रोत्र इंद्रियकरि ग्रह्याजाय है, जड है । यामैं स्वयमेव वर्णपदवाक्यरूप होना संभवै नाही । पुरुपके अनादि कर्मके संयोगते पुद्गलमयशरीरका संबंध है। तथा अंगोपांग नामा नामकर्मके उदयतें हृदय कंठ मूर्द्ध जिव्हा दंत नासिका ओष्ठ तालु आदि अक्षरनिके उच्चार Brera "- । सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय | पान १० ॥ करनेयोग्य स्थान वणे हैं । तिनमें पुरुपकी इच्छा वा विनां इच्छा अक्षरात्मक वचन प्रवते है । शद सर्वथानित्य कहनां प्रमाणविरुद्ध है । पुद्गलद्रव्य द्रव्यअपेक्षा तौ नित्य है बहुरि पर्याय अपेक्षा अनित्य है । सो शद पुरुपके निमित्ततें वर्णात्मक होय परिणमै है। श्रोत्र इंद्रियगेचार होय है । सर्वथानित्य तौ प्रमाणगोचर नाही । तातै पौरुपेयही आगम प्रमाणसिद्ध है । याका संवाद श्लोक- वार्तिकमें है तहांतें समझना । बहुरि मीमांसक कहै हैं; जो हमारै आम्नाय अकृत्रिम है तथापि जेमिनीय आदि आप्तके कहै सूत्र प्रमाणभूत हैं । तातें तुमारे सर्वज्ञ वीतरागके प्ररूपे सूत्र कहौ हौ सो यह प्रमाणसिद्ध नाही । ताका समाधान-सूत्रका व्याख्याता सर्वज्ञ वीतराग न होय तो वाके वचन प्रमाण नाही | अकृत्रिम आम्नाय पुरुषविनांही आपआपने अर्थकों कहै नांही । तातें यथोक्त पुरुष आम्नायका कहनहारा चाहिये । तुमभी प्रमाणका विशेषण ऐसाही करो हौ, जो प्रमाण निर्दोपकारण” उपजै है। तातें काहेको अपौरुषेयपणां निष्कारण पोपणां । बहुरि इहां मीमांसक कहै, जो, तुमनें आप्तका विशेषण सर्वज्ञ कह्या सो सर्वज्ञका जनावनहारा ज्ञापक प्रमाण नांही। इंद्रियनितें सर्वज्ञ दिखता नांही । कोई ताका एकदेश चिन्ह दिखता नाही । सर्वज्ञसमान कोई वस्तु नांही । किसी अर्थका संबंध नाही । वेदमें लिख्या नाही। ऐसे पांचूही प्रमाणकै गोचर नाही, अभावही सिद्ध होय twitter: threeralanted ॥ सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान ११ ॥ SUNDExtras है। ताडूं कहिये, जो, सर्वज्ञका ज्ञापक प्रमाण है। सूक्ष्म जे परमाणु तथा धर्मादिक, अंतरित जे रामरा- वणादिक, दूर जे मेरुपर्वतादिक इन पदार्थनिका उपदेश सत्यार्थ है सो इनका प्रत्यक्ष देखनहारा सर्वज्ञ है तिसपूर्वक है । ए इंद्रियगोचर नाही । इनका चिन्हमी प्रत्यक्ष नांही । बहुरि असर्वज्ञका उपदेशपूर्वक नांही । माक्षात् देखे है ताके कहे सत्यार्थ है । जैसे नदी, द्वीप, देश, कोई साक्षात् देखै ताके कहै सत्यार्थ मानिये तैसेंही सर्वपदार्थ सर्वज्ञके कहे सत्यार्थ हैं ।। कोई कहे धर्म अधर्मकाभी निर्णय करना, सकलवस्तुका साक्षात् ज्ञाताताई कहा प्रयोजन है? ता कहिये है। सर्वज्ञविना धर्म अधर्मकाभी निर्णय होता नाही । धर्म अधर्मका फल स्वर्ग मोक्ष नरक संसार कहिये है सो अधर्मका फलकै अरु धर्म अधर्मके साक्षात्संबंध देख्या होय ताहीका कह्या सत्यार्थ होय । सर्वका ज्ञाताविना यह संबंध दिखै नांही । बहुरि मीमांमककू पूछिये, तुम सर्वज्ञका जनावनहारा ज्ञायक प्रमाणका निषेध करौ हौ; सो सर्व प्राणीनि संबंधी करौ हो कि तुमसंबंधी करौ हो? जो सर्व प्राणीनि संबंधी निषेध करी हो तो सर्वक्षेत्रकालके प्राणी तुमनै देखिलीये, तब तुमही सर्वज्ञ भगे । सर्वज्ञका अभाव काहेदूं कहो । बहुरि तुमही संबंधी कहो हौ तौ युक्त नाही । तुमकू पूछे है, समुद्रमें जल केते घड़ा है? जो न बतावोगे तो सर्वज्ञका अभाव मति कहौ ॥ Bikramerits sexi ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १२ ॥ बहुरि सांख्यमती तथा नैयायिकमती कहै, जो, सर्वज्ञ तो माननां परंतु कर्मका नाशकरि सर्वज्ञ होय है यह वणे नाही । ईश्वर तो सर्वथा सदामुक्त है, सदाही सर्वज्ञ है। ताकू कहिये, जो ऐसा सर्वज्ञ ईश्वर जो शरीररहित कहोगे तो मोक्षमार्गका उपदेशक न वगैगा, शरीरविना वचनकी प्रवृत्ति नांही। बहुरि शरीरसहित कहोगे तो शरीरकर्मकाही कीया होहै । यासंबंधी सुखदुःखादिक सर्व वाकै ठहरेंगे । तातें घातिकर्मका नाशकरि सर्वज्ञ होय । ताके अघाति कर्मका उदय रहै । तेते शरीरसहित अवस्थान रहै । ताते वचनकी प्रवृत्ति विना इच्छा होय । ताहीने मोक्षमार्गका उपदेश प्रवते यह युक्त है । याका विशेष वर्णन आगें होयगा ।। बहुरि बौद्ध सर्वज्ञ तो मानै परंतु तत्वका स्वरूप सर्वथाक्षणिक स्थापै । याते ताके तो मोक्षमार्गका उपदेशकी प्रवृत्ति संभवही नाही ॥ बहुरि नास्ति- कवादीकै कछुही संभवै नाही ।। इनि सर्वमतनिका संवाद श्लोकवार्तिकवि कीया है तहांतें जानना। इहां ग्रंथविस्तार वधिजाय तातें संक्षेप लिख्या है | आगै सर्वार्थसिद्धि टीकाकार सूत्रका प्रारंभका संबंध कहे हैं। कोई भव्य, निकट है सिद्धि जाके, ऐसा बुद्धिमान अपने हितका इच्छक है । सो किसी मुनिनके रहनेयोग्य स्थानक उद्यान, परम रमणीक जहां सिंहव्याघ्रादिक क्रूर जीव नाहीं, भले A । सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान १३ ॥ THANE जीवनिका रहनेका ठिकाणां, तावि मुनिनिकी सभाविपें बैठे, विनाही वचन अपने सरीरहीकी शांतमुदाकरि मानूं मूर्तिक मोक्षमार्गको निरूपण करते, युक्ति तथा आगमवि प्रवीण, परका हित कहनाही हे एक कार्य जिनकै, भले भले बडे पुरुपनिकार सेवने योग्य, जे निग्रंथआचार्यनिमैं प्रधान, तिनिहि प्राप्त होयकरि विनयसहित पूछता हुवा- हे भगवान या आत्माका हित कहां 'हे? आचार्य कहते भये आत्माका हित मोक्ष है । तब फेरी शिष्य पूछी जो, मोक्षका कहां स्वरूप .हे? अरु याकी प्राप्तिका उपाय कहां है? तब आचार्य कहै है जो, यह आत्मा जब समस्तकर्म- मलकलंकरहित होय तव शरीरकरिभी रहित होय, तब छद्मस्थके चितवनमें न आवै, अरु स्वभाव हीतें भये ऐसे ज्ञानादि गुण जामें पाइए, तथा निराबाध सुखस्वरूप अविनश्वर आत्माकीही इस संसार अवस्थातें अन्य जो अवस्था सो मोक्ष है । सो यहु मोक्ष अत्यंत परोक्ष है । याते छनास्थ जे -अन्यवादी, आपळू तीर्थंकर माने ते याके स्वरूपकू न पहुंचती जो वाणी ताकरि अन्यथा कल्पे हे ।। प्रथम तो सांख्यमती कहै है- पुरुषका स्वरूप चैतन्य है । सो स्वरूप ज्ञेयाकारके जाननैः पराङ्मुख है, ऐसा मोक्ष कह है । सो यह कहनां छताही अणछतारूप है । जाते निराकार है सो जडवत् है, गधाके सींगवत् कल्पना है । बहुरि वेशेपिकमती कहै है- आत्मावि बुद्धि इच्छा देप ܕܨܚܬܨ. ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १४ ॥ धर्म अधर्म सुख दुःख संस्कार यत्न गुण है। तिनिका सर्वथा नाश होय है सो मोक्ष है। सो यहूभी कल्पना झूटी है । विशेपनिकरि शुन्य तौ अवस्तु है | बहरि बौद्धमती कहै है-जैसे दीपग बुझि जाय प्रकाशरहित होय जाय । तैसे आत्माभी ज्ञानादिप्रकाशरहित होय जाय तब निर्वाण कहिये । सो यहूभी कहनां गधाके सींगसारिखा तिनिके वचनकरिही आवै है ॥ आदिशब्दतें वेदांती ऐसा कहै है जो जैसे घट फूटिजाय तब घटका आकाश प्रगट होय तैसे देहका अभाव होय तर सर्वही प्राणी परमब्रह्ममें लय होय जाय है। ब्रह्मका रूप आनंदस्वरूप है। जहां अत्यंत सुख है, ज्ञानहीकरि ग्राह्य है, इंद्रियगोचर नाही सो मोक्षवि पाइए है ऐसा कहै है | सोभी कहना यथार्थ नाही । जातें प्राणी तो जुदे जुदे अपने स्वरूपमें तिष्ठ है । परब्रह्ममें लीन होना कैसे संभवै? इनकू आदि जे अनेक मत हैं ते अपनी अपनी बुद्धितें अनेक कल्पना करै हैं । सो मोक्षका स्वरूप यथार्थ सूत्रकार आगे कहसी सो जाननां । बहुरि या मोक्षकी प्राप्तिके उपायप्रति भी अन्यवादी विसंवाद करै हैं । केईक कहै हैं चारित्रादिककी अपेक्षा नाही । केईक कहै हैं ज्ञानचारित्रविना श्रद्धानमात्रहीत मोक्ष हो है । केइक कहै हैं ज्ञानरहित चारित्रमात्रहीत मोक्ष होय है ऐसे कहै हैं । सो यह कहनां अयुक्त है । जैसे रोगीकै रोगके दूरि होने के कारन जे औषधका ज्ञान, श्रद्धान, आचरण, Taman ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १५ ॥ svir ते जुदे जुदे रोगकू दूरी न करि सके तैसें मोक्षकी प्राप्तिके उपायभूत जे ज्ञान, श्रद्धान, चारित्र, ते जुदे जुदे मोक्षदूँ न करि सके हैं। तीनोंकी एकता है सोही मोक्षके प्राप्तिका उपाय है । सोही सूत्रकार जो श्रीउमास्वामी आचार्य सो सुत्र कहै है । यह सूत्र उपयोगस्वरूप आत्माकी सिद्धि होते ताके सुननेकी ग्रहणकरनेकी इच्छा होते प्रवर्ते है ॥ इहां नास्तिकमती कहै है-जो, पृथ्वी-अप-तेज-वायूका परिणामविशेष सोस्वरूप चेतनात्मक आत्मा है । मकललोकप्रसिद्ध यह मूर्ति है यातें जुदा कोई और आत्मा नांही । तातें कौनकै सर्वज्ञ- वीतरागपणां होय? या कॉनके मोक्ष होय? वा कौनकै मोक्षमार्गका कहनां वा प्रवर्तनां वा प्राप्तिकी इच्छा होय ? बहुरि ये सर्वही नाही तब मोक्षमार्गका सुत्र काहेकू वर्ते । ताळू कहिये है, हे नास्तिक ! स्वसंवेदनज्ञानतें आत्मा देखि, प्रत्यक्ष है कि नाही ? जो आत्मा नांही है तो "मै हो" यह रखसंवेद- नज्ञान कौनके है ? । बहुरि नास्तिक कहै यह स्वसंवेदन भ्रमरूप है । ताकू कहिये, सदा बाधाकरि रहित होग ताईं भ्रमरूप से कहिये? तथा भ्रमभी आत्माविनां जड़के होय नांही । बहुरि पृथ्वी आदि जडविणे यहु स्वसंवेदन संभवे नाही । जो या स्वसंवेदनके लोप मानिये तो काहूकै अपने इष्टतत्व साधने की व्यवस्था न ठहरे। तातें पृथ्वी आदि स्वरूप जो देह तातें आत्मा चेतनस्वरूप ॥ सर्वार्थसिद्भिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय | पान १६ ॥ भिन्न तत्वही है ऐसा माननां । जातें चेतनका उपादान कारण चेतनही होय । जडका उपादान कारण जडही होय । ऐसे न मानिये नौ पृथ्वी आदि तत्त्वभी तेरै न्यारे न ठहरै । सजातीय विजा- तीय तत्त्वकी व्यवस्था न ठहरै । एकतत्त्व ठरहै तो नास्तिक च्यारि तत्त्व कहै है ताकी प्रतिज्ञा बाधित 'होय | बहुरि नास्तिक कहै जो चैतन्य गर्भादिमरणपर्यंत है, अनादि अनंत नांही । तातै तत्त्व नाही । ताकहिये द्रव्यतें अनादि अनंतस्वरूप आत्मा है। पर्यायतें अनित्यभी है। सर्वथा अनित्यही माननां वाधामहित है। द्रव्य अपेक्षाभी अनादि अनंत नित्य न मानिये तौ तत्वकी व्यवस्थाही न ठहरै ।। बहुरि बौद्धमती सर्ववस्तु सर्वथा क्षणिक मानै है। ताकै बंधमोक्षादिक न संभवै । करै औरही, 'फलं औरही भोगवै, तब बंधमोक्षादिका आश्रयी द्रव्य नित्य मा. विनां सर्वव्यवस्थाका कहनां प्रलापमात्र है ।। बहुरि सांख्य पुरुषकों सदा शिव कहै है, ताकै बंधमोक्षकी कथनी कहा ? प्रकृतिकै बंधमोक्ष है, तो प्रकृतितें जड है ताकै बंधमोक्ष कहनांभी प्रलापही है । बहुरि नैयायिक वैशेषिक गुणकै गुणीकै सर्वथा भेद मानि अर समवाय संबंधसूं एकता मानै है । सो गुण गुणी समवाय ये तीन पदार्थ भये:। तहां जीव तौ गुणी, अर ज्ञान गुण, समवाय.जीवक्तुं ज्ञानी कीया। तब जीव ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १७ ।। art तो जड ठहन्या । बंधमोक्ष जडकै कहना निरर्थक है । बहुरि समवाय गुणगुणीकै एकता करी, तब समवायभी तो जीवतै एक हुवा चाहिये तो याकू एक कुंण करेगा। जो दूसरा समवास मानिये तो अनवस्था आवै । तातें यहभी कहनां सवाध है ॥ बहुरि. अद्वैतब्रह्म मानि बंधमोक्ष बतावै तौ कैसे चर्ने । बंध तो अविद्यासूं उपजै है ब्रह्मकै अविद्या लागै नांही । न्यारा तत्त्व मानिये तो दैतता आये । अवस्तु मानिये तो अवस्तूकी कथनी कहा? तातै यहभी माननां सवाध है । तातें जैनमत स्यादाद है । वस्तुका स्वरूप अनंतधर्मात्मक कहै है । यामें सर्वज्ञ वक्ता तथा गणधरादि यतीनिकी परंपरात यथार्थ कथनी है । तामें बंध, मोक्ष, तथा बंध करनेवाला, छूटनेवाला आदि सर्व व्यवस्था संभव है । जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश, काल ये छह द्रव्य हैं । तिनिमें जीव तौ अनंतानंत है । पुद्गल तिनितभी अनंतानंत गुणै हैं । धर्म अधर्म आकाश एक एक द्रव्य हैं। काल असंख्याते द्रव्य हैं । इनि सबनिकै एक एक द्रव्यके तीन कालसंबंधी अनंते अनंते पर्याय हैं । सो इनिकी कथनी सदूप, असद्रूप, एकरूप, अनेकरूप, भेदरूप, अभेदरूप, नित्यरूप, अनित्यरूप, शुद्धरूप, अशुद्ध रूप इत्यादि नयविवक्षात कथंचित् सर्व संभव हैं । बहुरि निमित्तनैमित्तिकभावनें पांच तत्त्वकी प्रवृत्ति होय आस्रव, संवर, निर्जरा, बंध, मोक्ष । आसवबंधके भेद पुण्यपाप हैं । ऐसें कथंचित् सर्व ti ॥ सार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय || पान १८ ॥ निर्वाध जैसें वस्तु विद्यमान है तैसेंही ताकी कथनी है, कल्पित नाही । ताते तत्त्वार्थसूत्रवि वस्तुका कथन यथार्थ है । ताका प्रथमसूत्र ऐसा- ॥ सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः ॥ १॥ याका अर्थ-सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान सम्यक्चारित्र ऐ तीनूं हैं ते भेले भये एक मोक्षमार्ग है ।। इहां सम्यक् ऐसा पद अव्युत्पन्नपक्ष अपेक्षातौ रूढ है । बहुरि व्युत्पन्नपक्ष अपेक्षा ' अंच्' धातु गति अर्थ तथा पूजन अर्थवि प्रवर्ते है, कर्ता अर्थवि ' किप् ' प्रत्यय है, तात् इहां प्रशंसा अर्थ ग्रहण कीया है । बहुरि यह सम्यक्पदकी प्रत्येक समाप्ति करना तीनांउपरि लगावना । तब ऐसे कहिये, सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान सम्यक्चारित्र । इनि तीनांहीका स्वरूप लक्षणथकी वा प्रकार भेदथकी तो सूत्रकार आगे कहसी । इस सूत्रमें नाममात्र कहे | बहुरि टीकाकार व्याख्यान करै हैं । पदार्थनिका यथार्थज्ञानके विषयविर्षे श्रद्धानका ग्रहणके अर्थि तो दर्शनकै सम्यक् विशेषण है । बहुरि जिसजिस प्रकार जीवादिक पदार्थकी व्यवस्था है, तिसतिस प्रकार निश्चयकरि जानना, सो सम्यग्ज्ञान है। याकै सम्यक् विशेषण विमोह संशय विपर्ययकी निवृत्तिकै अर्थि है । बहुरि संसारके कारण जे मिथ्यात्व, अविरति, प्रमाद, कपाय, योग इनितें भये आस्रव बंध तिनकी प्रवृत्ति प्रति उद्यमी जो TRA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १९ ॥ aukr सम्यग्ज्ञानी पुरुष, ताकै कर्मका जातें ग्रहण होय ऐसी जो किया ताका निमित्त जो क्रिया, ताका साग, सो सम्यक्चारित है । तथा कर्मनिका 'आ' कहिये ईपत् 'दान' कहिये खंडन ताका निमित्त जो किया ताका साग, आत्माकै एकदेशकर्मक्षपणांका कारण परिणामविशेष ताकाभी त्याग, तथा कर्मनिका समस्तपणे क्षयकारणपरिणाम चौदह गुणस्थानके अंतसमयवर्ती सो सम्यक् निवृत्तिरूप चारित्र है, ऐसाभी अर्थ है ॥ याकै अज्ञानपूर्वक चारित्रकी निवृत्तिकै अर्थि सम्यक् विशेषण है । जातें इनि तीननिकी निरुक्ति ऐसी है, ‘पश्यति' कहिये जो श्रद्धान करे सो दर्शन है, इहांतो कर्तृसाधन भया। तहां करनहारा आत्मा है सोही दर्शन है । बहुरि 'दृश्यते अनेन' कहिये श्रद्धिये याकरी सो दर्शन, इहां करणसाधन भया । बहुरि 'दृष्टिमात्रं' कहिये श्रद्धाना सो दर्शन, इहां भावसाधन भया । दर्शनक्रियाही• दर्शन कह्या । ऐसेंही 'जानाति ' कहिये जो जानै सो ज्ञान, इहां कर्तृसाधन भया । जानने वाला आत्माही• ज्ञान कह्या । बहुरि ' ज्ञायते अनेन ज्ञानं जाकरि जानिये सो ज्ञान, इहां करणसाधन भया । बहुरि ‘ज्ञप्तिमात्रं ज्ञानं ' जाननां सो ज्ञान, इहां भावसाधन भया । जाननरूप क्रियाकुं ज्ञान कह्या । बहुरि ' चरति इति चारित्रं' इहां आचरण करे सो चारित्र है. ऐसें कर्तृसाधन भया । जातें आत्माही चारित्र है । बहुरि ‘चर्यते अनेन ' इहां REASORRHOIRRIORK स .
. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २० ॥ जाकरि आचरण करिये मो चारित्र है, ऐसे करणसाधन भया । बहुरि ‘चरणमात्रं चारित्र' इहां भावसाधन भया । ऐमें आचरनेहीकू चारित्र कहा ॥ इहां अन्यवादी सर्वथा एकांती तर्क करै- जो ऐसे कहते. सोही कर्ता, सोही करण आया. सो तो विरुद्ध है । विरुद्ध दोय भाव एकळू होय नाही । ताकू कहिये, तेरै सर्वथा एकांत पक्ष है, जाते विरोध भासै है । स्याद्रादीनिकै परिणामपरिणामीकै भेदविवक्षाकरि विरोध नाही है । जैसैं अमि अपने दाहपरिणामकरि इंधन• दग्ध करै है तैसें इहांभी जाननां । ऐसें कह्या- जो कर्ता करण क्रियारूप तीन भाव ते पर्यायपर्यायीकै एकपणां अनेकपणांप्रति अनेकांतकी विवक्षाकरि स्वतंत्रपरतंत्रकी विवक्षा एकभी वस्तुविर्षे अनेक स्वतंत्र कर्ता परतंत्र करणादि भावविपैं विरोध नांही है । वहुरि इहां कोई पूछे ज्ञानका ग्रहण आदिवि चाहिये । जातें ज्ञानकरि पहलै जानिये, पीछे तावि श्रद्धान होय है । बहुरि व्याकरणका ऐसा न्याय है जो द्वंद्वसमासविर्षे जाके अल्प अक्षर होय सो पहली कहनां । ता• कहिये यह युक्त नाही । दर्शन ज्ञानकी एककाल उत्पत्ति है । जा समय दर्शनमोहका उपशम तथा क्षयोपशम तथा क्षयतें आत्माकै सम्यग्दर्शन भाव होय है, ताही समय मतिअज्ञान श्रुतअज्ञानको अभाव होय, मतिज्ञान श्रुतज्ञान होय है । जैसे सूर्यके बादला दूर Starrerestprera State ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २१ ।। Meras होतें प्रताप प्रकाश दोऊ एककाल प्रकट होय तैसें इहांभी जाननां । बहुरि व्याकरणका न्याय है, जो, जाके अल्प अक्षर होय, तातें जो पूज्य प्रधान होय सो पहली आवै । सो ज्ञानकुं सम्यग्दर्शन सम्यकप करे है, तब सम्यग्ज्ञान नाम पावै है । तातें सम्यग्दर्शन पूज्य प्रधान है । तातें पहलै सम्यग्दर्शनही चाहिये । बहुरि सम्यग्ज्ञानपूर्वक चारित्र सम्यक् होय है । तातें चारित्रकै पहले ज्ञान कह्या ॥ बहुरि मोक्ष सर्वकर्मका अत्यंत अभाव होय ताकू कहिये । बहुरि ताकी प्राप्तिका उपाय ताकू मार्ग कहिये । ऐसें मोक्षमार्गशब्दका अर्थ जाननां ॥ इहां मार्गशब्दकै एकवचन कह्या, सो सम्यग्दर्शनादिक तीन हैं, तिनिकी एकता होय सो साक्षात् मोक्षमार्ग है ऐसें जनावनेके अर्थि है । जुदे जुदे मोक्षमार्ग नांही । इहां साक्षात्पदतें ऐसा जनावे है, जो तीनूनिका एकदेश परंपरा मोक्षका कारण है । अर पूर्णता साक्षात् मोक्षका कारण है । बहुरि यहु मोक्षमार्गका स्वरूप विशेषरूप असाधारण जाननां । सामान्यपर्ने कालक्षेत्रादिकभी मोक्षमति कारण हैं । तातें सम्यग्दर्शनादिकही मोक्षमार्ग है यह नियम जाननां । बहुरि ऐसा नियम न कहनां, जो. ये मोक्षमार्गही है । ऐसें कहते ए स्वर्गादि अभ्युदयके मार्ग न ठहरै । तातें पूर्वोक्तही कहनां । कोई कहे तपभी मोक्षका मार्ग है, यहभी क्यों न कह्या ? ताका उत्तर जो, तप ॥ सर्वार्थसिद्भिवननिका पंडित जयनंदनीकृता । प्रथम अध्याय || पान २२ ॥ है सो चारित्रस्वरूप है । सो चारित्रमें आयगया ॥ कोई कहै, सम्यग्दर्शनादि मोक्षके कारण तो केवलज्ञान उपजे ताहीसमय मोक्ष हुचा चाहिये । ता• कहिये, जो, अघातिकर्मके नाश करने की शक्ति आत्माकी सम्यग्दर्शनादिककी सहकारिणी है । तथा आयुःकर्मकी स्थिति अवशेष रहै है । तातें केवलीका अवस्थान रहे है। वह शक्ति सहकारिकारण मिलै तब मोक्ष होय है । बहुरि या सुत्रकी सामर्थ्यतें मिथ्यादर्शन मिथ्याज्ञान मिथ्याचारित्र संसारके कारण हैं ऐसाभी सिद्ध हो है ।। आगें आदिवि कह्या जो सम्यग्दर्शन ताका लक्षणनिर्देशके अर्थि सूत्र कहे हैं । ॥ तत्त्वार्थश्रदान सम्यग्दर्शनम् ॥ २॥ याका अर्थ-- तत्त्वकरि निश्चय किया जो अर्थ ताका जो श्रद्धान सो सम्यग्दर्शन है ॥ 'तत् ' ऐसा शब्द सर्वनाम पद है तातें सामान्यवानक है । याकै भाव अर्थवि त्वात्यय होय है। तब तत्त्व ऐसा भया । याका यहु अर्थ, जो, जा वस्तूका जैसा भाव तैसाही ताका होना ताकू तत्त्व कहिये ॥ बहुरि “ अर्यते इति अर्थः " जो प्रमाणनयकरि निश्चय कीजिये ताकू अर्थ कहिये। सो तत्त्व कहिये यथावस्थितस्वरूपकरि निश्चय निर्वाध होय सो तत्त्वार्थ ऐसे अनेकांतस्वरूप प्रमाणनयसिद्ध है, ताकू तत्त्वार्थ कहिये ॥ अथवा तत्त्व कहिये यथावस्थित वस्तु, सोही अर्थ . Recen ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २३ ॥ Markeatras कहिये निश्चय कीजिये सो तत्त्वार्थ अभेदविवक्षाकरि ऐसाभी अर्थ है । याका श्रद्धान कहिये प्रतीति रुचि ताळू तत्त्वार्थश्रद्धान कहिये । तत्त्वार्थ जीवादिक हैं ते आगे कहसी ।। इहां प्रश्न- जो 'दृशि' ऐसा धातु है सो देखनेके अर्थवि है । तातें श्रद्धान अर्थ कैसे होय ? ताका उत्तर---- धातुनिके अनेक अर्थ हैं। ताः दोप नांही । बहुरि कहै, जो, प्रसिद्ध अर्थ तो देखनाही है, ताकू क्यों छोडिये ? ताईं कहिये, इहां मोक्षमार्गका प्रकरण है, सो यामें मोक्षका कारण आत्माका परिणाम है । सोही लैणा युक्त है । देखना अर्थ लीजिये तो देखणां तो चक्षु आदि निमित्तकरि अभव्य आदि सर्व जीवनिकै है । सो सर्वहीकै मोक्षका कारणपणा आवै । तातें वह अर्थ न लियां । इहां प्रश्न जो, अर्थश्रद्धान ऐसाही क्यों न कह्या ? ताका उत्तर- जो, ऐसे कहे सर्व अर्थग्रहणका प्रसंग आवै । अर्थ नाम धनकाभी है । तथा अर्थ नाम प्रयोजनकाभी है । तथा सामान्यअर्थकाभी नाम है । तिनिकाभी श्रद्धान सम्यग्दर्शन ठहरै । तातें तिनितें भिन्न दिखावनेके अर्थि अर्थका तत्त्व विशेषण कीया है । बहुरि प्रश्न जो, तत्त्वश्रद्धान ऐसाही क्यों न फला ? ताका उत्तर-- ऐसें कहै अनर्थ जे सर्वथैकांतवादिनिकरि कल्पित, ताका प्रसंग आवै है । तथा भावमात्रका प्रसंग आथै है । केई वादी सत्ता तथा गुणत्व तथा कर्मव इनिफूही तत्त्व कहे हैं tars ।। सर्वार्थसिद्धिाननिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय || पान २४ ॥ मादक अथवा तत्त्व एकपणांहीकू कहे हैं, ताका प्रसंग आवै । केई ऐसे कहे हैं- जो, सवर्वस्तु एक पुरुपही है । तातें तिनि सर्वनितें भिन्न अनेकांतात्मक वस्तूका स्वरूप है, ऐसें जनावनेके अर्थि तत्त्वार्थका ग्रहण कीया है। ऐसा तत्त्वार्थश्रद्धानस्वरूप सम्यग्दर्शन है, सो दोय प्रकार है । एक सरागसम्यक्त्व, एक वीतरागसम्यक्त्व । तहां प्रशम, संवेग, अनुकंपा, आस्तिक्य इनि च्यारि भावनिकरि प्रगट होय; सो तो सरागसम्यग्दर्शन है । तहां अनंतानुबंधी कपायकी चौकडीसंबंधी रागदेपादिकका तथा मिथ्यात्व सम्यमिथ्यात्वका जहा उदय नाही ताकू प्रशम कहिये । बहुरि पंचपरिवर्तनरूप जो संसार तातें भय उपजना ताकू संवेग कहिये । बहुरि बस स्थावर प्राणीनिविर्षे दया होनां ताकू अनुकंपा कहिये । बहुरि जीवादि तत्त्वनिवि युक्ति आगमकरि जैसाका तैसा अंगीकार करनां माननां ताकू आस्तिक्य कहिये । ए च्यारी चिन्ह सम्यग्दर्शनकू जनावै हैं, ए सम्यग्दर्शनके कार्य हैं । तातें कार्यकरि कारणका अनुमान होय है | तहां अपनें तो स्वसंवेदनतें जाने जाय है । अर परके कायवचन के क्रियाविशेपतें जाने जाय है। सम्यग्दर्शनविनां मिथ्यादृष्टीके ऐसे होय नाही । इह कोई कहै, क्रोधका उपशम तो मिथ्यादृष्टीकैभी कोईकै होय है, ताकैभी प्रशम आवै है । ताकू ANDExtrerani । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २५ ।।। कहिये- मिथ्यादृष्टिनिकै अनंतानुबंधी मानका उदय है । सर्वथा एकांततत्व मिथ्या है, ताविर्षे सत्यार्थका अभिमान है । बहुरि अनेकांतात्मकतत्त्ववि देपका अवश्य सद्भाव है । बहुरि स्थावरजीवनिका घात निःशंकपणे करै है । तातै प्रशमभी नाही, अर संवेग अनुकंपाभी नांही । कोई कहै- स्थावरजीवनिका घात तो अज्ञानतें सम्यग्दृष्टीकैभी होय है, तौ ताकै अनुकंपा कैसे कहिये ? ताका उत्तर- जो सम्यग्दृष्टीकै जीवतत्त्वका ज्ञान है, सो अज्ञानतें तौ घातविर्षे प्रवृत्ति नाही । चारित्रमोहके उदयतें अविरतिप्रमादतें घात होय, तहां एह अपनां अपराध मानै । ऐसा तो नाही. जो ए जीवही नाही तथा जीवनिके घाततें कहा विगाड है ? । जो ऐसा माने, तो मिथ्यात्वकाही सद्भाव है। बहुरि कहै, जो, वाकै अपने माने तत्त्वविर्षे आस्तिक्य है । ताका उत्तर- मिथ्यादृष्टि तत्त्वको सर्वथा एकांत श्रद्धे है । तहां आस्तिक्य है सो मिथ्यात्व अतिदृढ भया । जातें सर्वथा एकांत वस्तुका स्वरूप नाही । प्रत्यक्षादि प्रमाणकरि बाधित है । ताते जे सर्वथा एकांत श्रद्धान करे हे ते अहंतके मततें बाह्य हैं, मिथ्यादृष्टी हैं, नास्तिक हैं। बहुरि प्रश्न जो, सम्यग्दर्शनके चिन्ह प्रशमादिक कहे तिनिकों आपके स्वसंवेदनगोचर कहे तिनितें सम्यक्तका अनुमान करना कह्या तो xi criticis: ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २६ ॥ तत्वार्थश्रद्धानहीकू स्वसंवेदनगोचर क्यों न कह्या ? ताका उत्तर-- जो, तत्त्वार्थश्रद्धानरूप जो सम्यग्दर्शन है सो दर्शनमोहके उपशम क्षयोपशम क्षयतें जो आत्मस्वरूपका लाभ होय ताळू कहिये है । सो यहु छद्मस्थकै स्वसंवेदनगोचर नाही अर प्रशमादि स्वसंवेदनगोचर है । ताते इनितें सम्यग्दर्शनका अनुमान करनां । ए अभेदविवक्षातें सम्यग्दर्शन अभिन्न है । तथापि भेदविवक्षातें भिन्न है । जातें ए सम्यग्दर्शनके कार्य है तातें कार्यते कारणका अनुमान हो है । केई वादी सम्यग्ज्ञानहीकों सम्यग्दर्शन कहे हैं। तिनप्रति ज्ञानतें भेद जनावनेकै अर्थ सम्यग्दर्शनके कार्य जे प्रशमादिक ते जुदे कहिये । तिनितें ताकू जुदा जानिये ॥ कोई कहे-प्रशमादिक मिथ्यादृष्टिसम्यग्दृष्टीकी कायादिकी क्रियाका व्यवहार समान दीखै तहां कैसे निर्णय होय? ताका उत्तर--जो आपकै जैसे दीखै तैसे पैलाकाभी परीक्षाकरि निर्णय करनां । बहुरि वीतरागकै सम्यग्दर्शन अपने आत्माके विशुद्धपरिणामतेही गम्य है । तह प्रशमादिकका अधिकार नाही । ऐसें तत्त्वार्थश्रद्धान दर्शनमोहरहित आत्माका परिणाम है सो सम्यग्दर्शन है । यात केई अन्यवादी इच्छादिक कर्मके परिणामकू सम्यग्दर्शन कहै हैं तिनिका निराकरण भया । जातें कर्मका परिणाम कर्मअभावरूप जो मोक्ष ताका कारण होय नाही ॥ SAPANAPARROR । RSSxernaTESxs AFTER ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २७ ॥ आगे यह सम्यग्दर्शन जीवादि तत्त्वार्थगोचर है सो कैसे उपजै है? ऐसा प्रश्न होते, सूत्र कहे हैं- ॥ तन्निसर्गादधिगमाहा ॥ ३॥ याका अर्थ- तत् कहिये सो सम्यग्दर्शन निसर्गते अर अधिगमः उपजै है । निसर्ग स्वभावकू कहिये । अधिगम अर्थके ज्ञानकू कहिये । इनि दोऊषं सम्यग्दर्शनकी उत्पत्तिरूप क्रियाके कारणकरि कहे । ऐसें सम्यग्दर्शन है सो निसर्ग वा अधिगम इन दोऊनितें उपजै है ऐसा जाननां । इहां प्रश्न- निसर्गज सम्यग्दर्शनवि अर्थका ज्ञान है कि नाही? जो है तो यहभी अधिगमज भया । बहुरि जो अर्थावबोध नाही है तो विनांजाने तत्त्वार्थवि श्रद्धान कैसे भया । ताका उत्तर- दोन्ही सम्यग्दर्शनवि अंतरंगकारण तौ दर्शनमोहका उपशम क्षयोपशम क्षय तीही समान हैं। ताके होतें जो बाह्य परोपदेशविनां होय ताकू तौ निसर्गज कहिये । बहुरि जो परोपदेशपूर्वक होय ताईं अधिगमज कहिये इनिमें यह भेद है ॥ इहां सूत्रवि तत् ऐसा शब्दका ग्रहण, सो पहले सुत्रमें सम्यग्दर्शन कह्या है, ताके ग्रहण अर्थि कह्या है । कोई कहै-- लगता सूत्रवि कह्या सो विना तत् शदही ग्रहण होय है । ताईं कहिये, मोक्षमार्गका प्रकरण है अर मोक्षमार्ग प्रधान है, . ॥ सर्वार्थसिद्धिवननिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २८ ।। तातें विना तत् शब्द ताका ग्रहणका प्रसंग आवै है । ताते याके प्रसंग दूरि करनेकों तत् शद है । जातें ज्ञानचारित्र ए दोय हेतु नाही वणै है । कैसे ? केवलज्ञान तौ श्रुतज्ञानपूर्वक है, तातें निसर्गपणां नांही संभवे । बहुरि श्रुतज्ञान परोपदेशपूर्वकही है । स्वयंवुद्धकै श्रुतज्ञान हो है सोभी जन्मांतरके उपदेशपूर्वक है । तातें याकैभी निसर्गजपना नाही । बहुरि मति अवधि मनःपर्ययज्ञान निसर्गजही हैं । इनिकै अधिगमजपनां नाही । कोई कहे-- ज्ञानसामान्य तौ दोय हेतु उपजै ऐसा आया । ताका उत्तर इहां सामान्य अपेक्षा नाही विशेषापेक्षा है । दर्शनके भेदनिकी अपेक्षा तीन प्रकारके के दोऊ हेतु संभवे हैं । तैसें ज्ञानके भेदनिमें जुदा जुदाकै दोऊ हेतु नाही । बहुरि चारित्र है सो अधिगमजही है । जाते श्रुतज्ञानपूर्वक है । तातें मोक्षमार्गका संबंध न लैने• इहां तत् शद कह्या है ॥ बहुरि प्रश्न- जो निसर्गभी ज्ञानका नाम, अधिगमभी ज्ञानहीका नाम, उपदेश विना उपदेशकाही भेद है। ऐसे होते ज्ञानहीत सम्यक्त्वका उपजना ठहन्या । तब ज्ञान कारण ठहन्या । अरु सिद्धांत ऐसा है, जो सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान युगपत् होय है । सो यहु कैसे ? ताका उत्तर- सम्यग्दर्शनके उपजावने योग्य ज्ञान ज्ञानावरणीयके विशेषः बाह्य परोपदेशनै पहलै होय है । RESPONGARPENTATISDOMICSPONSERISPECIPE FEMAPKNISTER viraiki. ।। सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान २० ।। तिसतें सम्यग्दर्शन उपजे है। पीछे सम्यग्दर्शन होय तव सम्यग्ज्ञान नाम पावै । तातें यह अपेक्षा जाननी । याकी उत्पत्तीका विशेष ऐसा है- अंतरंग तौ दर्शनमोहका उपशम क्षयोपशम क्षय होय । बहुरि बाह्य द्रव्य क्षेत्र काल भावादि समस्त कारण मिले. तब उत्पत्ति होय ॥ इहां कोई पूछे, दर्शनमोहका उपशमादिक कारण है, तो सर्वही प्राणिनिकै सदाही क्यों न होय ? ताका उत्तर- दर्शनमोहका उपशमादि करणहाराभी प्रतिपक्षी द्रव्य क्षेत्र काल भाव हैं । ते कौंन सो कहिये ? जिनेंद्रविवादिक तौ द्रव्य हैं । समवसरणादिक क्षेत्र हैं । अर्द्धपुद्गलपरिवर्तनादिक काल है । अधःप्रवृत्तिकरणादिक भाव हैं । इनिके होते दर्शनमोहादिकका उपशमादि हो है । सो इनिका निमित्त होनां भव्य जीवहीकै है । अभव्यकै नाही होय है । यह वस्तुस्वभाव है । ऐसें निकटभव्यकै दर्शनमोहका उपशमादिक अंतरंग कारण होने वाह्य निसर्ग तथा अधिगम ज्ञान होतें सम्यग्दर्शनकी उत्पत्ति होय है ॥ आगें तत्त्व कहा है ? ऐसा प्रश्न होतें तत्त्वको कहै हैं- जीवाजीवालवबन्धसँघरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ॥ ४॥ याका अर्थ-- जीव, अजीव, आस्रव, बंध, संवर, निर्जरा, मोक्ष ये सात हैं ते तत्त्व हैं ।। KARTEOPORNPORARAMBREAK Skeette ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंदित जयचंदजीकता ॥ मथम अध्याय ॥ पान ३० ॥ तहां चेतनालक्षण तो जीव है । सो चेतना ज्ञानचेतना, कर्मचेतना, कर्मफलचेतना ऐमें अनेकरूप है । यात उलटा चेतनारहित होय सो अजीव है । शुभअशुभ कर्मका आगमनका दाररूप आस्रव है। जीव अर कर्मके प्रदेश एकक्षेत्रावगाहसंबंधरूप बंध है । आस्रवका रुकनां सो संवर है । एकदेशकर्मका क्षय सो निर्जरा है । समस्तकर्मका वियोग (क्षय ) सो मोक्ष है । इनिका विस्ताररूप व्याख्यान आगे होयगा । तिनिमें सर्वफलका आत्मा आश्रय है, तातें सूत्र में आदिवि जीव कह्या । ताके उपकारी अजीव है, तातें ताकै लगताही अजीव कह्या । जीव अजीव दोनिके संबंधते आस्रव है, तातें ताके अनंतर आस्रव कह्या । आस्रवपूर्वक बंध हो है, तातें ताकै लगता बंध कह्या । संवर होतें बंधका अभाव हो है, तातें ताकै लगताही संबर कह्या । संवरपूर्वक निर्जरा होय है, तातें ताकै लगता निर्जरा कह्या । अंतकेवि मोक्षकी प्राप्ति है, तातै अंतमैं मोक्ष कह्या । ऐसें इनिका पाठका अनुक्रम है ॥ इहां कोई कहै-- पुण्यपापका ग्रहण यामें करणां योग्य था, अन्य आचार्यनि. नव पदार्थ कहे हैं । ताकू कहिये-पुण्यपाप आस्रवबंधमें गर्भित हैं, तातै तिनिका ग्रहण न किया । फेरि कहै, जो, ऐसें है तो आस्रवादिकभी जीव अजीववि गर्भित हैं, दोयही तत्त्व कहने थे । ताका SiDreatrerestsecrets ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय | पान ३१ ॥ समाधान-- जो, इहां प्रयोजनविशेष है सोही कहिये है। इहां प्रकरण मोक्षका है, तातें मोक्ष तौ अवश्य कह्या ही चाहिये । बहुरि मोक्ष है सो संसारपूर्वक है । संसारके प्रधानकारण आस्रव बंध हैं, सो कहनांही । बहुरि मोक्षके प्रधानहेतु संवरनिर्जरा हैं, तेभी कहनाही । याते प्रधानकारण कार्यके अपेक्षा इनिकू जुदे कहे । सामान्यमें अंतर्भूत है तोऊ विशेषका कहना प्रयोजन आश्रय है । जैसे सेनावि क्षत्रिय भेले होय तब कहै ' सर्व आये तथा फणाणे बडे सुभट हैं तेभी आये ' ऐसैं इहांभी जाननां ॥ बहुरि कोई तर्के कर, सूत्रवि तत्त्वशद तौ भाववाची एकवनन नपुंसकलिंग है । बहुरि जीवादिक द्रव्यवाचक बहुवचन पुरुपलिंग धन्य सो यहु कैसे ? ताका उत्तर-जो, द्रव्य भाव तो अभेदरूप है, तातें दोप नाही । बहुरि लिंग संख्या तत्त्वशद भाववाची है, तहां एकवचनही होय है, तथा नपुंसकलिंगी है, तातें अपनी लिंगसंख्याको छोडे नाही, तातें दोष नाही । ऐसे ही आदिसूत्रवि जाननां ॥ इहां विशेष कहिये हैं- मोक्षमार्गके प्रकरणमें श्रद्धानके विषय सातही तत्त्व हैं। अन्यवादी केई तत्त्व एकही कहे हैं । केई प्रकृतिपुरुष दोय कही इनिके पचीस भेद कहे हैं । केई द्रव्यगुणादि सप्त पदार्थ कहै । केई पृथ्वी आदि पंच तत्त्व कहै हैं । केई प्रमाणप्रमेय आदि पोडश पदार्थ कहै हैं। ta ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ३२ ।। तथा एकद्रव्य अनंतपर्यायात्मक है । ऐसें अनंत द्रव्य हैं ॥ तहां आचार्य मध्यमप्रस्थान विचारि कहै हैं।। संक्षेप कहे तो विशेष ज्ञानीही समझे । विस्तार कहै तो कहांताई कहै । तातें अवश्य श्रद्धानका विषय थे ते कहे । केई कहे हैं, एक जीवही तत्वार्थ है; सो अयुक्त है । परकू जीवकी सिद्धि बननने कराई है । वचन है सो अजीव है । जो वचनकुंभी जीव कहिये, तो याकै स्वसंवेदन चाहिए, मो नाही । बहुरि वह कहै, दूजा जीव होय तौ ताकै स्वसंवेदन कहिये एकही परमात्मा है, सो अविद्याकरि बहुत दीखै है । ताका उत्तर- जो, जीव तो बहुत हैं, तोकू एक अविद्याकरि दीखे है । जो तू कहै ' मोसिवाय दुजा कोई नांही' तो दूजाभी कहै, मोसिवाय और कोई नांही । तो एकै कहै सर्वशुन्यता आवै है । जो कहै — मोसिवाई ' दूजा है कि नाही? ऐसा संशय है । तो अद्वैतकाभी निर्णय न होयगा । जो कहै, 'आगमते एक पुरुपकी सिद्धि है ' ताईं कहिये, हमारे आगमतें नानापुरुषकी सिद्धि है। प्रत्यक्षप्रमाणतें हमारा आगम तौ सिद्ध हो है । अर एक पुरुष कहनहारा आगम प्रत्यक्षप्रमाणतें मिले नाही । बहुरि जैसें वचन अजीव है, तैसें अजीवभी पृथ्वी आदि बहुत हैं । बहुरि जीवकै कायादिककी क्रियारूप आस्रव है । बहुरि बंध है सो पुरुपकाभी धर्म है । जातें जडकाही धर्म होय तौ पुरुष वंधका फल काहेळू पावै । बहुरि संवर निर्जरा मोक्ष हैं तेभी का '! । सर्वार्थसिद्धिवननिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ३३ ॥ जीवके धर्म हैं । ऐसें पांचोंही तत्त्व जीव अजीव इनि दोऊनिकै धर्म हैं ते श्रद्धानके ज्ञानके चारित्रके विषय हैं । अन्य सर्वविषय इनिमें अंतर्भूत हैं । आगें कहे हैं, कि, याप्रकार कहे जे सम्यग्दर्शनादिक तथा जीवादिक तत्त्वे तिनिका लोकव्यवहारविर्षे व्यभिचार आवै है । नाममात्रकूभी जीव कहै हैं । स्थापनामावकुंभी जीव कहै द्रव्यकुंभी जीव कहे हैं। भावकूभी जीव कहै हैं । तातें तिनिका यथार्थस्वरूप समझेविना अन्यथापना आवे है । ताके निराकरण अर्थ सूत्र कहै हैं- नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्यासः॥५॥ याका अर्थ- नाम, स्थापना, द्रव्य, भाव इनि च्यारिनिकरि तिनि जीवादिकपदार्थनिका न्यास कहिये निक्षेप है । जो वस्तुमें जो गुणं न पाईए तावि लोकव्यवहारप्रवृत्तिके अर्थ अपने उपयोगते नाम करना, ताकू नाम कहिये । इहां गुणशदतें द्रव्य कर्म जाति ए सभी ग्रहण करणा। तहां जातिदार नाम तो जैसे गऊ अश्व घट है । गुणद्धार जैसे काहूकू धवलगुणके दार धवल कहिये । कर्मद्वार जैसें चलतेकू चलता कहिये । द्रव्यदार जैसे कुंडल द्रव्य पहरै होय, तावं कुंडली कहिये, तथा दंड लिये होय ताकू दंडी कहिये । इनिविना वक्ता इच्छातें वस्तुका ...
॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंदित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय || पान ३४ ॥ s नाम धरै, ताईं नामनिक्षेप कहिये । जैसे पुरुषका हाथी सिंह नाम धन्या तहां हाथीके तथा सिंहके द्रव्य गुण किया जति कछुभी न पाइये, तहां वक्ताकी इच्छाही प्रधान है । इहां कोई पूछे- नामका व्यवहार अनादिरूढ है, जैसे जाति ऐसा जातीका नाम, गुण ऐसा गुणका नाम, कर्म ऐसा कर्मका नाम इत्यादि ए नाम कैसे हैं ? ताका उत्तर-जो, अनादिहीतें वक्ता हैं, अनादिहीतें ये नाम हैं । प्रधानगुणपणांका विशेष है, तहां वक्ता वस्तूके गुण आदि प्रधानकरि किसीका नाम कहे, तहां तो तिस हेतूतें नाम जाननां । बहुरि जहां अपनी इच्छाहीको प्रधान करे, गुणादिकका आश्रय न ले, तहां नामनिक्षेप जाननां ॥ बहुरि वौद्धमती कहै हैं- जो, नामविर्षे वक्ताकी इच्छाही कारण है, गुणादिक तौ वस्तूके निजस्वभाव नाही, कल्पित हैं । सो यहु अयुक्त है । गुणादिक तो प्रतीतिसिद्ध हैं । प्रतीतिका लोप करनां प्रमाण नाही ॥ वस्तूकेवि अन्यवस्तुसूं समान परिणाम हैं ताकू जाति कहिये हैं । जैसे गऊजातिकरि सर्व गऊ समान हैं । वहुरि गुणपर्यायके आश्रयकू द्रव्य कहिये । जैसे पीततादि गुण कुंडलादि पर्यायका आश्रय सुवर्ण । बहुरि पीतता आदिकों गुण कहिये । बहुरि कर्म क्रिया कहिये । जैसें चलताळू चलता कहिये । ऐसें ये प्रतीतिसिद्ध हैं | इनकी विशेष चरचा श्लोकवार्तिकतें जाननी || बहुरि PRICARROTHER k ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ मथम भध्याय ॥ पान ३५ ॥ काठपुस्त चित्रकर्म अक्षनिक्षेप इनि आदिविर्षे सो यहु है ऐसे स्थापन कीजिये ताकू स्थापनांनिक्षेप कहिये । इहां प्रयोजन ऐसा- जो पहलै नाम लेयकै पीछे अन्यवस्तुवि अन्यकी प्रतिष्ठा करनी। ताके भेद दोय, एक सद्भावस्थापना, एक असद्भावस्थापना । तहां भावरूप जो वस्तु, ताकै समान प्रतिमा जामें मुख्य आकार ऐसा होय, जो ' देखनेवालेकै भावरूपकी बुद्धि उपजि आवै' ताईं सद्भावस्थापना कहिये । बहुरि मुख्य आकारशून्य वस्तुमात्र होय ता• असद्भावस्थापना कहिये । जाम पेलाके उपदेशहीते सो यहु भावरूप है ऐसें जानी जाय ॥ इहां ऐसा जानना-जो नामनिक्षेपविर्षे तो लोककै आदर तथा उपकारकी वांछा न होय है अरु स्थापनानिक्षेपविर्षे आदर उपकारकी चांछा देखिये है। तहां कोई स्थापना तो लोक ऐसी करे है, जो घने काल रहवो करै । बहुरि कोई ऐसी करे है, जो अल्पकालही रहै । इहां कोई पूछे-अरहंतादिकका असद्धावस्थापन अन्यवस्तुवि कीजिये कि नाही? ताका उत्तर-जो, इस हुंडावसर्पिणी कालविर्षे न करिये । जातें अन्यमती अतदाकार मूर्ति अनेक देवनिकी स्थापन करे हैं । तहां यह निश्चय न होय, जो, यह मूर्ति कोनकी है। तातें मुख्य आफार जामें करिये, देखतेही वीतरागमुद्राकी बुद्धि उपजि आवै ऐसीही अरहंतादिककी स्थापना युक्त है । ऐसें वसुनंदिसिद्धातचक्रवर्ती आदिके वचन हैं । उनिने मने करी है । मुख्य आकारविषभी ॥ पर्वार्थसिद्धिवननिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ।। पान ३६ ॥. काष्ठादिकके स्थापनतें संघभेद पडिगया है तो अतदाकारकी कहा वात है ? ॥ बहुरि गुण जाळू परिणमावेगा तथा जो गुणरूप परिणमवैगा ताकू-द्रव्य कहिये । इहां अर्थ ऐसा जाननां-- जो वस्तु अगिली पर्यायप्रति आपही सन्मुख होय, ताकुं द्रव्य कहिये । ताके दोय, एक आगमद्रव्यनिक्षेप, एक नोआगमद्रव्यनिक्षेप । तहां जाके निक्षेप करिये तिस वस्तुका कथनका शास्त्रका जाननहारा आत्मा तिस शास्त्रवि जा काल उपयोगरहित होय ता आत्मा तिस वस्तूका आगमद्रव्यनिक्षेप कहिये ,। बहुरि नोआगमद्रव्यनिक्षेपके तीन भेद । एक तो ज्ञायकशरीर ताके अतीत अनागत वर्तमानकरि तीन भेद हैं । दूजा भाविनोआगमद्रव्यनिक्षेपः । तीजा तिन दोऊनितें जुदा ताकू तद्व्यतिरिक्त कहिये । ताकाभी कर्मनोकर्मकरि भेद दोय । तहां जिस वस्तूका निक्षेप करिये ताका व्याख्यानका शास्त्रका जाननेवाले पुरुपका शरीर वर्तमानकुंभी वाका निक्षेप कहिये; बहुरि आगामी जेते काल रहेगा ताकुंभी कहिये, बहुरि जीवपर्याय छोडे पीछे मृतकशरीर है ताकुंभी कहिये । जातें लोकमें ऐसा व्यवहार है जो मृतकशरीरभी कहै जो यह फलाणां पुरुप है । बहुरि जा वस्तूका निक्षेप करिये ताहीकू अगली पर्यायकी अपेक्षा लेय पहलेही कहिये जो यह फलाणा वस्तु है ताकू भाविनोआगमद्रव्यनिक्षेप कहिये । वहुरि. जाका निक्षेप करिये PARTI sarvatra ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ३७ ।। ताका कारण ज्ञानावरणादि द्रव्यकर्म• ताका तयतिरिक्त कर्मद्रव्यनिक्षेप कहिये । बहुरि आहारादि पुद्गलके स्कंध जे शरीरादिरूप परिणवनेकू वाह्यकारण तिनिकू तद्यतिरिक्त नोकर्मद्रव्यनिक्षेप कहिये। बहुरि वर्तमान जिस पर्यायकरि सहित जो द्रव्य होय ताकू भावनिक्षेप कहिये । ताके दोय भेद; एक आगमभाव, एक नोआगमभाव । तहां जा वस्तूका निक्षेप करिये ताका कथनका शास्रका जाननेवाला पुरुषका जिस काल वा शास्त्रवि उपयोग होय तिस काल वा वस्तूका आगमभावनिक्षेप वा पुरुषकों कहिये । बहुरि जो वस्तु जिस पर्यायवि वर्तमानकालमें है ताकू नोआगगभावनिक्षेप कहिये । इहां उदाहरण कहिये हैं । जैसे जीव ऐसा शब्दका अर्थ स्थापिये तहां जीवनगुणादिककी अपेक्षाविना अजीवका किसीका नाम जीव ऐसा कहिये ताकू जीवका नामनिक्षेप कहिये । तथा जीवके विशेपपर्यायपरि लगाईये तव मनुष्यादि जीवनिक्षेप कहिये । बहुरि काष्ठचित्रामादिक मूर्तिवि जीव ऐसा तथा मनुष्यादिजीव ऐसा स्थापन करना सो स्थापनाजीय है । वहुरि द्रव्यजीव दोय प्रकार । तहां जीवके कथनका शास जाननेवाला पुरुष तिस शास्त्रवि उपयोगरहित होय ताळ आगमद्रव्यजीवनिक्षेप कहिये ॥ बहुरि नोआगमद्रव्यजीव तीन प्रकार । तहां जीवके कथनके शास्त्रकू जाननेवाला पुरुषका ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ३८ ॥ Arts शरीर भूत भविष्य वर्तमान तीन प्रकारकू नोआगमद्रव्यका पहला भेद ज्ञायकशरीर नोआगमद्रव्यजीव कहिये । तथा मनुष्यजीवादिककाभी ऐसही जाननां । बहुरि सामान्यजीव नोआगमभाविद्रव्य तो हैही नाही । जाते जीवनभावकरि सदा विद्यमान है। बहुरि विशेष अपेक्षा मनुष्यादि भाविनोआगमद्रव्यजीवपरि लागाईये । तहां कोई जीव मनुष्यपर्यायविर्षे देव आयुकर्म बांध्या, तहां अवश्य देव होयगा । तहां मनुष्यपर्यायविर्षेही देव कहनां ताकू भाविनोआगमदेवजीव कहिये । वहुरि तद्यतिरिक्तके भेद दोय । तहां सामान्यजीवअपेक्षा तो किसी कर्मकै उदयतें जीव होता नाही । बहुरि विशेषजीवअपेक्षा मनुष्यनामा नामकर्मके द्रव्यकू मनुष्यनाम तव्यतिरिक्त नोआगमद्रव्यमनुष्यजीव कहिये सो तद्यतिरिक्तका भेद है । बहुरि मनुष्य आहारादिक करै है तिनितें शरीरवृद्धि होय है यहु नोकर्म है । तातें आहारादिककू तद्यतिरिक्तका दूसरा भेद नोकर्मद्रव्यजीव कहिये ॥ वहुरि भावजीवभी दोय प्रकार है । तहां जीवके कथनका शास्त्रका जाननेवाला पुरुप जिस काल उस शास्त्रवि उपयोगसहित होय ताकू आगमभावजीव कहिये । विशेषापेक्षाकरि मनुष्यजीवका कथनका शास्त्रका जाननेवाला तिसविर्षे उपयोगसहित होय तब मनुष्यआगमभावजीव निक्षेप APANIPREE Dorampat ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंदित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय || पान ३९ ॥ कहनां । वहुरि जीवपर्यायकरि सदाविद्यमान है सो नोआगमभावजीच है । विशेषापेक्षाकरि मनुष्यजीवपर्याय विद्यमान होय तब मनुष्यनोआगमभावजीव है । ऐसैही अन्य जीवादिपदार्थनिकै निक्षेपविधि लगावणां । इहां प्रयोजन ऐसा जो लोकव्यवहारमैं कोई नामका भाव समझिजाय तथा स्थापनाकू भावादिक जानै तौ ताकै यथार्थ समझावनै निमिति यह निक्षेपविधि है । ऐसा जाननां ।। बहुरि सूत्रवि तत् शब्द है सो सम्यग्दर्शनादिक तथा जीवादिपदार्थ सर्वहीके ग्रहणके अर्थि है । सर्वहीपरि निक्षेप लगावणें । द्रव्यार्थिकनयतें तो नाम स्थापना द्रव्य ए तीन निक्षेप हैं । बहुरि पर्यायाथिकनयकरि भावनिक्षेप है। आगे नामादिनिक्षेपविधिकरि थापे में, आकाररूप सम्यग्दर्शनादिक तथा जीवादिकपदार्थ तिनिका यथार्थ अधिगम काहेतें होय है? ऐसा प्रश्न होतें सूत्र कहै हैं- ॥ प्रमाणनयैरधिगमः॥६॥ याका अर्थ-प्रमाण नय इनिकरि जीवादिक पदार्थनिका अधिगम हो है ॥ नाम आदि निक्षेपविधिकरि अंगीकार करे जे जीवादिक तिनिका यथार्थस्वरूपका ज्ञान प्रत्यक्ष परोक्ष प्रमाणकरि तथा द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक नयनिकरि होय है । तहां प्रमाणनयनिका लक्षण तथा भेद तो आगे gav ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ४० ॥ कहसी । तहां प्रमाण दोय प्रकार है । एक स्वार्थ एक परार्थ । तहां स्वार्थ तो ज्ञानस्वरूप कहिये । वहरि परार्थ वचनरुप कहिये । तामें च्यारि ज्ञान तो स्वार्थरूप हैं । बहुरि श्रुतप्रमाण ज्ञानरूपभी है वचनरूपभी है। तातें स्वार्थपरार्थ दोऊ प्रकार है । बहुरि श्रुतप्रमाणके भेद विकल्प हैं ते नय हैं । इहां कोई पूछे नयशस्के अक्षर थोडे हैं तातें दंदसमासमें पूर्वनिपात चाहिये । ताका उत्तर- प्रमाण प्रधान है, पूज्य है । सर्व नय हे ते प्रमाणके अंग है। जातें ऐसें कहा है वस्तूकों प्रमाणते ग्रहण करि बहुरि सत्त्व असत्त्व, नित्य अनित्य इत्यादि परिणागचे विशेष अर्थका अवधारण करना सो नय । बहुरि प्रमाण सकल धर्म अर धर्मी विपय करे है । सोही कह्या है सकलादेश तो प्रमाणाधीन बहुरि विकलादेश नगाधीन है । तातै प्रगाणहीका पूर्वनिपात युक्त है । वहरि नरके दोग भेद कहे । तहां पर्यायाथिक नयकार तो भावतत्त्व ग्रहण करनां । बहुरि नाग स्थापना द्रव्य ये तीन द्रव्यार्थिकनयकरि ग्रहण करना । जाते द्रव्यार्थिक हे सो सामान्य• ग्रहण करे है । द्रव्य है विपय प्रयोजन जाका ताळू द्रव्यार्थिक कहिये । पर्याय है विपय प्रयोजन जाका ताकू पर्यायार्थिक कहिये । ये सर्व भेले प्रमाणकरि जानै ।। इहां प्रश्न-जो, जीवादिकका अधिगम तो प्रमाणनयनितें करिये । बहुरि प्रमाणनयनिका ARREARR ११ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय | पान ४१ ॥ अधिगम काहेत करिये ? जो अन्यप्रमाणनयनितें करिये तो अनवस्था दूपण होयगा । बहु आपही करिये तो सर्वही पदार्थनिका आपहीतें होगा, प्रमाणनय निष्फल होहिगे । ताका उत्तर - जो, प्रमाणनयनिका अधिगम अभ्यास अपेक्षातौ आपहीते कह्या है । अर विना अभ्यास अपेक्षा परतें कह्या है । तातें दोप नाही ॥ बहुरि प्रश-जो, प्रमाण तौ अंशीकू ग्रहण करै अरु नय अंशकू ग्रहण करे सो अंशनितें जुदा पदार्थ तो अंशी भासता नाही । अंशनिके समुदायविर्षे अंशीकी कल्पना है । एहु कल्पना है सो असत्यार्थ है । ताका उत्तर- प्रथम तो प्रत्यक्षबुद्धिवि अंशी स्थूल स्थिर एक साक्षात् प्रतिमासे है, ताकू कल्पित कैसे कहिये ? बहुरि जो कल्पित होय तो एककल्पनातें दितीय कल्पना होते ताका सद्भाव इंद्रियगोचर कैसे रहै ? बहुरि कल्पितकै अर्थि क्रियाशक्ति काहेत होय ? बहुरि कल्पित प्रत्यक्ष ज्ञानमें स्पष्ट कैगै भासे ? तातें अंशनिका समुदायरूप अंशी सत्यार्थ है कल्पित नाही । अंशशिवि कथंचित् भेद है कथंचित् अभेद है । ते सर्वथा भेदही तथा अभेदही माने हे तिनिकी मानिवेमें दूपण आवे है । स्यादादिनिकै दूपण नाही । इहां उदाहरण- जैसें एक मनुष्यजीव नाम वस्तु ; ताके देहविणे मस्तक, ललाट, कान, नांक, नेत्र, मुख, होठ, गला, कांधा, भुजा, हस्त, अगुली, छाती, उदर, नाभी, नितंब, लिंग, जांघ, गोडे, पीडी, टकूण्या, ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ४२ ॥ రకedioster पग, पगथली अंगुली आदि अंग हैं, उपांग हैं । तिनिकू अवयवभी कहिये । अंशभी कहिये । धर्मभी कहिये । बहुरि गोश सावला आदि वर्ण हैं तिनिळू गुण कहिये । बाल, कुमार, जुवान, बूढा आदि अवस्थाकू पर्याय कहिये । सो सर्वका समुदाय कथंचिद्भेदाभेदरूप वस्तु है । ताकू अवयवी कहिये, अंगी कहिये, अंशी कहिये, धर्मी कहिये । ऐसें अंशीकू कल्पित कैसै कहिये ? कल्पित होगा तो प्रत्यक्षबुद्धीमें स्पष्ट कैसै भासेगा? बहुरि अनेक कार्य करनेकी शक्तिरूप जो अर्थक्रियाकी शक्ति कैसे होगी ? सर्वथाभेदरूप अंशनिहींमैं पुरुषके करनेयोग्य कार्यकी शक्ति नाही । बहुरि इस मनुष्य नाम अंशीकी कल्पना छूटि अन्यवस्तूकी कल्पना हो वह मनुष्यवस्तु उत्तरकाल जैसाका तैसा काहेषं रहता? तातें अंशी सत्यार्थ है । सोही प्रमाणगोचर भेदाभेदरूप भासै है । बहुरि नय हैं ते अंशनिकू ग्रहण करै है । तहां मनुष्य गौणरूप होय है । जब केवल एक अभेदमात्र अंशी नांमा अंशकू ग्रहण करै तव तो द्रव्यार्थिकनय है । तहां अभेदपक्ष मुख्य है, भेदपक्ष गौण है। बहुरि जब भेदरूप अंशनिकू जुदे जुदे ग्रहण करै तहां पर्यायार्थिकनय है । इहां अभेदरूप गौण है, भेदपक्ष मुख्य है । तहांभी किसी एक अंशकू मुख्य करै तब दूसरा अंश गौण हो है । ऐसै सर्वही जीवादिक पदार्थ प्रमाणनयकरि सत्यार्थ प्रतिभासै हैं । जो सर्वथाएकांतकी पक्ष है सो कल्पना HERPANCATPANCPICHRONTROLICERMANCTRONICE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान ४३ ॥ मिथ्या है । जातें कल्पनामात्रही है । मिथ्यात्वकर्मके उदयतें यह निपजै है । वस्तुस्वरूप कल्पित है नाही । बहुरि नय हैं ते श्रुतज्ञानके अंश हैं । मति अवधि मनःपर्यय ज्ञानके अंश नांही । तातें वचनके निमित्ततें उपज्या जो परोक्ष श्रुतज्ञान ताहीके विशेप संभवै, प्रत्यक्षके विशेष संभवै नाही । वहुरि प्रमाणनयकरि भया जो अपनां स्वरूपका आकार तथा अन्यपदार्थका आकारसहित निश्चय ताईं अधिगम कहिये । सो यह प्रमाणका कथंचित् अभेदरूप फल है । केई वेदांतवादी तथा विज्ञानाद्वैतवादी अपनां स्वरूपका निश्चयकों ई अधिगम कहै हैं । परका निश्चयकों ई कहै हैं । तिनिका कहना वाधासहित हैं । केई ज्ञानकों अर्थके आकारसमान होनेकों प्रमाण कहै हैं । ताका अभेदरूप अधिगमकू फल कहै हैं । सो भी सर्वथा एकांतवादिनिकै वणे नाही । ज्ञान अर्थसमान होय नाही । ज्ञान तौ ज्ञानही है । अपनी स्वच्छतातें अन्य अर्थकों जाने है, तहां तदाकारभी कहिये । बहुरि कोई नेत्र आदि इंद्रियनिळू प्रमाण कहै हैं । तेभी विना समझा कहे हैं । अचेतन इंद्रिय प्रमाण कैसे होय ? बहुरि भावइंद्रिय ज्ञानरूप हे ते प्रमाणके भेदनिमें हैं ही ॥ बहुरि प्रमाणनयकरि अधिगम कह्या सोभी ज्ञानात्मक तथा शदात्मकके भेदकरि दोय NIOR Keral ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ४४ ॥ प्रकार है । तहां ज्ञानात्मक तो पंचकार ज्ञान है, सो आगै कहसी । बहुरि शदात्मक है सो विधिनिषेधस्वरूप है । तहां कोई शद तो प्रश्नके वशते विधिविही प्रवर्ते है । जैसैं समस्तवस्तु अपने द्रव्य क्षेत्र काल भावकरि अस्तित्वस्वरूपही है । तथा कोई शब्द निषेधविर्षे प्रवर्ते है । जैसे समस्त वस्तु परके द्रव्य क्षेत्र काल भावकरि नास्तित्वस्वरूपही है । तथा कोई शब्द विधिनिषेध दोऊवि प्रवर्ते है । जैसे समस्त वस्तु अपने तथा परके द्रव्य क्षेत्र काल भावकरि अनुक्रमतें अस्तिनास्ति स्वरूप है । तथा कोई शब्द विधिनिषेध दोऊळू अवक्तव्य कहै है । जैसैं समस्त वस्तु अपने वा परके द्रव्य क्षेत्र काल भावकरि एक काल अस्तित्वनास्तित्वस्वरूप है । परंतु एककाल दोऊ कहै जाते नाही, तातै अवक्तव्यस्वरूप है । तथा कोई शब्द विधिनिषेधकू कमकरि कहै है। एककाल न कह्या जाय है तातै विधिअवक्तव्य निषेधअवक्तव्य तथा विधिनिषेधअवक्तव्यविर्षे प्रवते है । जैसें समस्तवस्तु अपने चतुष्टयत्तरि अस्तित्वरूप है, वक्तव्य है, एककाल स्वपरचतुष्टयकरि अवक्तव्यस्वरूप है । तातें अस्तिअवक्तव्य ऐसा कहिये । तथा ऐसेही परके चतुष्टयकरि नास्तिस्वरूप वक्तव्य है । एककाल स्वपरचतुष्टयकरि अवक्तव्य है । तातें नास्तिअवक्तव्य ऐसा कहिये । तथा ऐसेही कमकरि अस्तिनास्तिस्वरूपकरि वक्तव्य है । एककाल दोऊकरि अवक्तव्य है ऐसे MarIP ॥ सर्वार्थसिद्धिवननिका पंदित जगचंदनीकता ॥ प्रथम भध्याय ॥ पान ४५ ॥ अस्तिनास्तिअवक्तव्य ऐसा कहिये । ऐसें विधिनिषेधके सप्तभंगते शद वस्तूकों साधे हैं । केई बौद्धमती ऐसे कहे हैं, जो, वस्तूका निजस्वरूप तौ वचनगोचर नाही, प्रत्यक्षगोचर है । तातें अवक्तव्यही है । सो यहु सर्वथा एकांतकरि युक्त नाही । सर्व वस्तु समानपरिणाम असमानपरिणामरूप हे । तहां जे समानपरिणाम हैं ते तो वचनगोचर हैं। बहुरि सर्वथा असमानपरिणाम शुद्धद्रव्यके शुद्ध पर्याय अर गुरुलघुगुणके अविभागप्रतिच्छेदरूप पर्याय है । सो यहु काहु द्रव्यके समान नाही । ताते वचनगोचर नाही । जाते वचनका परिणाम तौ संख्यातही हे । अरु ए असमानपरिणाम अनंतानंत हैं । तातें वचनमें इनिकी संज्ञा वधै नांही । तातें अवक्तव्यही है । ऐसें वक्तव्यावक्तव्यरूप वस्तुका स्वरूप है । बहुरि वाक्यवि ऐसेंही है ऐसा नियमवचनभी चाहिये । जातें नियम कह्याविना, वचन कह्याही न कह्यासमान है ॥ अरु नियम कहे अन्यका निषेध होय है । तातें अपने अर्थका नियम करने, अन्यशब्दका सहाय चाहिये। पटुरि अनेकांतके प्रकाशनेडू स्यात् शब्दका प्रयोगभी अवश्य चाहिये । जातें सर्वथा एकांतका निराकरण कथंचित् वचनतें होय है । सो याका वाचक स्यात् ऐसा निपातशब्द है । सो सर्वनय तथा प्रमाणके वाक्यके आदि कहना। इहां उदाहरण- स्यादस्त्येव जीवादिः स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावात् । ri SPEPARATHAAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ४६ ।। स्यानाम्त्येव जीवादिः परद्रव्यक्षेत्रकालभावात् । स्यादस्तिनास्त्येव जीवादिः क्रमेण स्वपरद्रव्यक्षेत्रकाल. भावात् । स्यादवक्तव्य एव जीवादिः युगपत् स्वपरद्रव्यक्षेत्रकालभावात् । स्यादत्यवक्तव्य एवं जीवादिः स्वचतुष्टयायुगपत्स्वपरचतुष्टयाच्च । स्थानास्त्यवक्तव्य एव जीवादिः परचतुष्टयात् युगपत्वप- रचतुष्टयाच । स्यादस्तिनास्त्यवक्तव्य एव जीवादिः क्रमेण खपरचतुष्टयात् युगपत्स्वपरचतुष्टयाच । इत्यादि सर्वपदार्थनिके वाक्य जानने । बहुरि प्रमाणवाक्य तौ सकलादेशी है । अरु नयवाक्य विकालदेशी है । सो सकलादेश तो प्रमाणके आधीन है । बहुरि विकालदेश नयके आधीन है। सौ कैसै सो कहिये हैं, सकलादेश है सो अशेपधर्मात्मक जो वस्तु ताहि युगपत् कालादिकरि अभेदवृत्तिकरि अथवा अभेद उपचारकरि कहै हैं । जातें यह प्रमाणकै आधीन है । बहुरि विकलादेश है सो अनुक्रमकरि भेदोपचारकरि अथवा भेदप्राधान्यकरि कहै है । जातें यह नयाधीन है । तहां जो अस्तित्व आदि धर्मनिकू कालादिककरि भेदविवक्षा करै तव एकही शब्दकै अनेक अर्थकी प्रतीति उपजावनेका अभाव है । ताः क्रमकरि कहै है । वहुरि जो तहां अस्तित्व आदि धर्म कालादिकरि अभेदवृत्तिकरि कहने तब एकही शब्दकरि अनेक धर्मकी प्रतीति उपजावनेकी मुख्यताकरि कहै तहां योगपद्य है । ते काल आदि कौन ? andore ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ४७ ।। kat , १ काल, २ आत्मरूप, ३ अर्थ, ४ संबंध, ५ उपकार, ६ गुणिदेश, ७ संसर्ग, ८ शब्द, ऐसे ए आठ । तहां उदाहरण- ' स्थाजीवादि वस्तु अस्त्येव ' ऐसा वाक्य है । याका अर्थ कथंचिजीवादि वस्तु है सो अस्तिरूपही है । तहां जो काल अस्तित्वका है सोही काल अवशेष अनंतधर्मका एकवस्तुवि है, ऐसे तो कालकरि अभेदवृत्ति है । वहुरि जोही वस्तुका अस्तित्वकै तद्गुणपणां आमरूप है सोही अनंतगुणनिकाभी है । ऐसें आत्मरूपकरि अभेदवृत्ति है । बहुरि जोही द्रव्यनाम आधार अस्तित्वका है सोही अन्यपर्यायनिका है । ऐसें अर्थकरि अभेदवृत्ति है । बहुरि जोही कथंचित् तादात्म्यस्वरूप अभेद भावसंबंध अस्तित्वका है सोही समस्त विशेषनिका है ऐसे संबंधकरि अभेदवृत्ति है । बहुरि जोही आपमें अनुरक्त करनां उपकार अस्तित्वका है सोही समस्त अन्यगुणनिका है । ऐसे उपकारकरि अभेदवृत्ति है। बहुरि जोही गुणीका देश अस्तित्वका है सोही अन्य गुणनिका है। ऐसे गुणिदेशकरि अभेदवृत्ति है । बहुरि जोही एकवस्तुत्वस्वरूपकरि अस्तित्वका संसर्ग हे सोही अन्य समस्तधर्मनिका है ऐसे संसर्गकरि अभेदवृत्ति है । बहुरि जोही अस्ति ऐसा शब्द अस्तित्वधर्मस्वरूप वस्तूका वाचक है सोही बाकीके अशेषधर्मस्वरूप वस्तूका वाचक है ऐसे शब्दकरि अभेदवृत्ति है । ऐसें पर्यायार्थिक गौण होते द्रव्यार्थिकपणांके प्रधानपणांत प्राप्त होय है । PORNSAR । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ४८ ॥ बहुरि द्रव्यार्थिक गोणकरि पर्यायार्थिक प्राधान्य होतें गुणनिकी कालादिक अष्टप्रकारकी अभेदवृत्ति नांही संभव है । सोही कहिये हैं । क्षणक्षणप्रति औरऔरपणांकी प्राप्ति है । जातें सर्वका काल भिन्नभिन्न है । नानागुण एकवस्तुवि एककाल संभव नाही । जो संभवै तौ ताके आधाररूप वस्तुकेभी तेतेही भेद होय जाय, तातें कालकरि भेदवृत्ति है । बहुरि तिनि गुणनिका आत्मरूपभी भिन्न है । अभिन्न होय तो भेद कैसे कहा जाय ? यामें विरोध है । तातें आत्मरूपकरि भेदवृत्ति है । बहुरि तिनिका आश्रयभी जुदा जुदाही है । जो जुदा न होय तौ नानागुणका आश्रय वस्तु न ठहरे ऐसे आश्रयकरि भेदवृत्ति है । बहुरि संबंधीके भेदकरि भेद देखिये है । जाते अनेकसंबंधीनिकरि एकवस्तुवि संबंध वणे नाही तातें संबंधकरि भेदवृत्ति है । बहुरि तिनि गुणनिकरि कीया उपकार प्रतिनियत जुदा जुदा है । तातें अनेक हैं । याही उपकारकरि भेदवृत्ति है । बहुरि गुणीका देश है सो गुणगुणप्रति भेदरूप है । अभेदरूप कहिये तो भिन्नपदार्थके गुणतेंभी अभेदका प्रसंग आवै । तातें गुणिदेशतेंभी भेदवृत्ति है । बहुरि संसर्गका संसर्गिप्रति भेद है । जो अभेदही कहिये तो संसर्गीकै भेदका विरोध आवै तारौं संसर्गःभी भेदवृत्ति है । बहुरि शब्दके विषयप्रति नानापणां है । सर्वगुणनिका एकही शब्द वाचक होय तो सर्वपदार्थनिका एकशब्द वाचक ठहरै तव अन्यशब्दकै ACTERIACTREPRATARPRIS Map । सर्वार्थसिद्विचनिका पंडित जयचंदजीकृता || प्रथम अध्याय ॥ पान ४९ ॥ TET निरर्थकपणां आवै । ऐसें परमार्थतें अस्तित्वादि गुणनिका एकवस्तुविर्षे अभेदका असंभव होते कालादिककरि अभेदोपचार कीजिये है । ऐसें अभेदवृत्ति अभेदोपचार भेदवृत्ति भेदोपचार इनि दोऊनिते एकशब्द अनंतधर्मात्मक एक जीवादि वस्तुका यहु स्यात् शब्द है सो द्योतक है ।। इहां प्रश्न- जो, शास्त्रनिमें तो स्यात् शब्द वाक्यवाक्यप्रति सुण्या नांही । तुम कैसे कहो हौ ? जो सर्ववस्तुको स्यात् शब्दत साधिये । ताका उत्तर- जो, शास्त्रमें याका प्रयोग जहां नांही है तहां स्यादादी अर्थकरि सर्वशब्दनिपरि लगाय ले है । जाते वस्तुस्वरूप अनेकांतात्मकही है तातें वस्तुके जाननेवाले स्यात् शब्दकों जानिले हैं ऐसे श्लोकवार्तिकमैं कह्या है । बहुरि इहां अन्य उदाहरण कहिये है । जैसे कोई एक मनुष्यनामा वस्तु है सो गुणपर्यायनिके समुदायरूप तौ द्रव्य है । बहुरि याका देहप्रमाण संकोच विस्तार लीये क्षेत्र है । बहुरि गर्भ ले मरणपर्यंत याका काल है । बहुरि जेती गुणपर्यायनिकी अवस्था याकै हैं ते भाव हैं । ऐसे द्रव्यादि चतुष्टय यामें पाईये है । तहां कालादिककरि अभेदवृत्तिकरि कहिये तब जेते काल आयुर्बलपर्यंत मनुष्यपणा नामा गुण है, तेतेही काल अन्य याके सर्वधर्म हैं, ऐसे कालकरि अभेदवृत्ति । तथा है. जोही मनुष्यपणांक मनुष्यरूप करणां आत्मरूप है, सोही अन्य अनेक गुणनिकै है । ऐसें आत्मरूपकरि cart ।। सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ५० ॥ ne अभेदत्ति है। तथा जोही आधार द्रव्यनामा अर्थ मनुष्यपणाका है सोही अन्य याके पर्यायनिका हे ऐसे अर्थकरि अमेदवृत्ति है । तथा जोही अभिन्नभावरूप तादात्म्यलक्षण संबंध मनुष्यपणांक है, सोही अन्य सर्व गुणनिकै है, ऐसे संबंधकरि अभेदवृत्ति है । तथा जोही उपकार मनुष्यपणांकरि अपने स्वरूप करणां है, सोही अन्य अवशेषगुणनिकरि कीजिये है, ऐसे उपकारकरि अभेदवृत्ति है। तथा जोही गुणीका देश मनुष्यपणांका है सोही अन्य गुणनिका है ऐसैं गुणिदेशकरि अभेदवृत्ति है। तथा जोही एक वस्तुस्वरूपकरि मनुष्यपणांका संसर्ग है, सोही अन्य अवशेष धर्मनिका है, ऐसे संसर्गकरि अभेदवृत्ति है । तथा जोही मनुष्य ऐसा शब्द मनुष्यस्वरूप वस्तूका वाचक है, सोही अन्य अवशेप अनेक धर्मोंका है, ऐसे शब्दकरि अभेदवृत्ति है ॥ ऐसें पर्यायार्थिकनयके गौण होते द्रव्यार्थिकनयकी प्रधानतात अभेदवृत्ति वणे है । बहुरि द्रव्यार्थिक नय गौण होते पर्यायार्थिक प्रधान करतै कालादिककी अभेदवृत्ति अष्टप्रकार न संभवे है, सोभी कहिये है । क्षणक्षणप्रति मनुष्यपणां और और गुणपर्यायरूप है । तातें सर्वगुणपर्यायनिका भिन्न काल है । एककाल एकमनुष्यपणांवि अनेकगुण संभवै नाही । जो संभवै तौ गुणनिका आश्रयरूप जो मनुष्यनामा वस्तु सो जेते गुणपर्याय है तेते ठहरै । तातें RE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ५१ ॥ कालकरि भेदवृत्ति है । तथा अनेक गुणपर्यायनिकरि कीया उपकारभी जुदा जुदा है । जो एकही मानिये तो एक मनुष्यपणांही उपकार ठहरै । ऐसे उपकारकरि भेदवृत्ति है । तथा गुणिका देश है सो गुणगुणप्रति भेदरूपही कहिये । जो एकही कहिये तो मनुष्यपणांहीका देश ठहरै अन्यका न ठहरै ताने गुणिदेशकरिभी भेदवृत्ति है । तथा संसर्गकाभी प्रतिसंसर्ग गुणपर्यायनितें भेदही है, एकही होय तो अन्यका संसर्ग न ठहरे, तातें संसर्गकरिभी भेदवृत्ति है । तथा शब्दभी सर्वगुणपर्यायनिका जुदा जुदा वाचक है । एक गनुष्यपणां ऐसाही वचन होय तो सर्वके एकशब्दवाच्यपणाकी प्राप्ति आवे । ऐसें मनुष्यपणांने आदि देकरि सर्वही गुणपर्यायनिकै एक मनुष्यनाम वस्तुवि अभेदवृत्तीका असंभव होते भिन्नभिन्न स्वरूपनिकै भेदवृति भेदका उपचार करिये । ऐसें इनि दोऊ भेदवृत्ति भेदोपचार, अभेदवृत्ति अभेदोपचारतें एकशब्दकरि एक मनुष्यादि वस्तु अनेकधर्मात्मपणांक स्यात्कार है सो प्रगट करनेवाला है। सो याके मप्तभंग है सो केसे उपजै हैं? ताका उदाहरण कहिये हैं । जैसे एक घटनामा वस्तु हे मो कथंचित् घट है, कथंचित् अघट है, कथंचित् घट अघट है, कथंचित् अवक्तव्य है, कथंचित् घट जवक्तव्य हे, कथंचित् अघट अवक्तव्य है, कथंचित् घट अघट अवक्तव्य है । ऐसे ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय || पान ५२ ॥ विधिनिषेधकी मुख्य गौणविवक्षाकरि निरूपण करनां । तहां याकी अपेक्षा प्रगट करिये है । तहां अपने स्वरूपकरि कथंचित् घट है । परके स्वरूपकरि कथंचित अघट है । तहां घटका ज्ञान तथा घटका अभिधान कहिये संज्ञाकी प्रवृत्तिका कारण जो घटाकार चिन्ह, सो तौ घटका स्वात्मा कहिये स्वरूप है । बहुरि जहां घटका ज्ञान तथा घटका नामकी प्रवृत्ती• कारण नांही ऐसा पटादिक, सो परात्मा कहिये परका स्वरूप है । सो अपने स्वरूपका ग्रहण परस्वरूपका त्यागकी व्यवस्थारूपही वस्तूका वस्तुपनां है । जो आपवि परते जुदा रहनेका परिणाम न होय तौ सर्व पर घटस्वरूप होय जाय । अथवा परतें जुदा होतेभी अपने स्वरूपका ग्रहणका परिणाम न होय तौ गदहाके सींगवत् अवस्तु होय । ऐसे ये विधिनिषेधरूप दोय भंग भये, ताके सात कहि लेने ॥ १ ॥ बहुरि नाम स्थापना द्रव्य भावनिवि जाकी विवक्षा करिये, सो तौ घटका स्वात्मा है । जाकी विवक्षा न करिये सो परात्मा है । तहां विवक्षितस्वरूपकरि घट है । अविवक्षित स्वरूपकरि अघट है । जो अन्यस्वरूपभी घट होय विवक्षितस्वरूपकरि नहीं होय तौ नामादिकका व्यवहारका लोप होय । ऐसे ये च्यारिनिके दोय दोय भंग होय ।। २ ॥ अथवा विवक्षित घटशब्दवाच्यसमाना- कार जे घट तिनिका सामान्यका जे विशेपाकार घट तिनिविर्षे कोई एक विशेष ग्रहण करिये ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ५३ ॥ ra PRONCAPKNaya ताविपें जो न्यारा आकार ह, सा तो पर स्वात्मा है. अन्य सर्व गगत्मा है | तहां अपना जुदा रूपकरि घट है । अन्यरूपकरि अघट है । जो अन्यरूपकरिभी घट होय तो सर्व घट एक घटमात्र होय । तव सामान्याश्रय व्यवहारका लोप होय । ऐसे ये दोय भंग भये । इहां जेते विशेष घटाकार होय तेतेही विधिनिषेधके भंग होय ॥ ३ ॥ अथवा तिसही घटविशेपविर्षे कालांतरस्थायी होते उत्तर कपालादि कुशूलांत अवस्थाका समूह सो घटकै परात्मा । बहुरि ताकै मध्यवर्ती घट सो स्वात्मा । सो तिस स्वात्माकरि घट है । जाते तावि ताके कर्म वा गुण दीखे है । बहुरि अन्यस्वरूपकरि अघट है । जो कपालादि कुशूलांत स्वरूपकरिभी घट होय तो घटअवस्थाविमी तिनिकी प्राप्ति होय । उपजायवा निमित्त तथा विनाशकै निमित्त पुरुपका उद्यम निष्फल होय। तथा अंतरालवर्ती पर्याय घटस्वरूपकरिभी घट न होय तो घटकरि करनेयोग्य फल न होय । ऐसे ये दोय भंग भये ।। ४॥ अथवा क्षण क्षण प्रति द्रव्यके परिणामकै उपचय अपचय भेदत अर्थांतरपना होय है । यातें ऋजुसूत्रनयकी अपेक्षातें वर्तमानस्वभावकरि घट है । अतीत अनागत स्वभावकरि अघट है । ऐसें न होय तो वर्तमानकीज्यों अतीत अनागत स्वभावकरिभी घट होय तब एकसमयमात्र सर्वस्वभाव होय । बहुरि अतीत अनागतकीज्यौं वर्तमान स्वभावभी होय तो वर्तमानघटस्वभावका अभाव होते ॥ सर्वार्थसिद्धिचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ५४ ॥ घटका आश्रयरूप व्यवहारका अभाव होय । जैसे विनस्या तथा नांही उपज्यां घटकै घटका व्यवहारका अभाव है तैसे यहभी ठहरै ऐसे दोय भंग यह भये ॥ ५॥ अथवा तिस वर्तमान घटवर्षे रूपादिकका समुदाय परस्पर उपकार करनेवाला है । तावि पृथुवुनोदरादि आकार है सो का स्वात्मा है । अन्य सर्व परात्मा है। तिस आकार तौ घट है । अन्य आकारकरि अघट है। का तिस विना अभाव है। तो पृथुबुघ्नोदराद्याकारकरिभी घट न होय आकारकरि घट होय तो आकारशून्यविभी घटव्यवहारकी प्राप्ति आवै ॥ अथवा रूपादिकका संनिवेश जो रचनाविशेष आकार तहां नेत्रकरि घट वहारवि रूपको प्रधानकरि घट ग्रहण कीजिये तहां रूप घटका स्वात्मा है । सो घटरूपकरि तौ घट है रसादिककरि अघट है । जातें हैं। जो नेत्रकरि घट ग्रहण कीजिये है तैसे रसादिकभी ग्रहण करे अन्य इंद्रियनिकी कल्पना निरर्थक होय । बहुरि रसादिककीज्यों पा-एर्स ये दोय भेा भये लपश्य है । इस न्यायकरि घट कुट शब्दनिकै अर्थभेद है।
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ५५ ॥ तातें घटनेतें तो घट नाम है । वहुरि कुटिलताते कुट नाम है । तातें तिस क्रियारूप परिणतिके समयही तिस शब्दकी प्रवृत्ति हो है । इस न्यायतें घटनक्रियावि कापणां है सोही घटका स्वात्मा है । कुटिलतादिक परात्मा है । तहां घटक्रियापरिणतिक्षणहीमें घट है । अन्यक्रिया अघट है । जो घटनक्रियापरिणति मुख्यकरिभी घट न होय तौ घटव्यवहारकी निवृत्ति होय । बहुरि जो अन्यक्रिया अपेक्षाभी घट होय तो निस कियाकरि रहित जे पटादिक तिनिविभी घटशब्दकी वृत्ति होय । ऐसे ये दोय भंग भये ॥ ८॥ अथवा घट शब्द उच्चारते उपज्या जो घटकै आकार उपयोग ज्ञान सो तो घटका स्वात्मा है । अरु बाह्य घटाकार है सो परात्मा है । बाह्य घटके अभाव होतेभी घटका व्यवहार है । सो घट उपयोगाकारकरि घट है । बाह्याकारकरि अघट है । जो उपयोगाकार घटस्वम्पकरिभी अघट होय तो वक्ता श्रोताके हेतुफलभूत जो उपयोगाकार घटके अभावतें तिस आधीन व्यवहारका अभाव होय । बहुरि जो उपयोगतें दूरिवर्ती जो बाह्य घटभी घट होय तो पटादिककेभी घटका प्रसंग होय । ऐसे ये दोय भंग भये ॥ ९॥ अथवा चैतन्यशक्तिका दोय आकार है । एक ज्ञानाकार है एक ज्ञेयाकार है । तहां ज्ञेयतें जुड्या नांही ऐसा आरसाका विनों प्रतिविंच आकारखत् तो ज्ञानाकार है । बहुरि ज्ञेयतें जुया प्रतिबिंबसहित आरसका आकारवत् pert सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ५४ ॥ घटका आश्रयरूप व्यवहारका अभाव होय । जैसे विनस्या तथा नांही उपज्यां घटकै घटका व्यवहारका अभाव है तैसे यहभी ठहरै ऐसै दोय भंग यह भये ।। ५॥ अथवा तिस वर्तमान घटवर्षे रूपादिकका समुदाय परस्पर उपकार करनेवाला है । ताविपें पृथुबुनोदरादि आकार है सो का स्वात्मा है । अन्य सर्व परात्मा है। तिस आकार तौ घट है । अन्य आकारकरि अघट है। का व्यवहार तिसही आकारतें है । तिस विना अभाव है । तो पृथुवुनोदराद्याकारकरिभी घट न होय तो घट काहेका ? । बहुरि जो इतर आकारकरि घट होय तो आकारशून्यविपैंभी घटव्यवहारकी प्राप्ति आवै । ऐसे ये दोय भंग हैं ॥६॥ अथवा रूपादिकका संनिवेश जो रचनाविशेप आकार तहां नेत्रकरि घट ग्रहण होय है । ता व्यवहारवि रूपको प्रधानकरि घट ग्रहण कीजिये तहां रूप घटका स्वात्मा है बहुरि वामैं रसादिक हैं ते परात्मा हैं ।सो घटरूपकरि तौ घट है रसादिककरि अघट है । जाते ते रसादिक न्यारे न्यारे इंद्रियनिकरि ग्राह्य हैं । जो नेत्रकरि घट ग्रहण कीजिये है तैसे रसादिकभी ग्रहण करे तौ सर्वकै रूपपणांका प्रसंग आवै तौ अन्य इंद्रियनिकी कल्पना निरर्थक होय । बहुरि रसादिककीज्यों रूपभी घट ऐसा नेत्र नाही ग्रहण कशषाकार घट तिनिविर्षे कोई एक विशेष ग्रहण कार टिशब्दवाच्या भये ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ५३ ।। द A तातें घटनेतें तो घट नाम है । बहुरि कुटिस्वात्मा कुट नाम ह मासा है.। तहां अपनारिणतिके समयही तिस शब्दकी प्रवृत्ति हो है । इस न्यायतें घटनक्रियाविर्षे कापणां है सोही घटका स्वात्मा है । कुटिलतादिक परात्मा है । तहां घटक्रियापरिणतिक्षणहीमें घट है । अन्यक्रियामैं अघट है । जो घटनक्रियापरिणति मुख्यकरिभी घट न होय तौ घटव्यवहारकी निवृत्ति होय । वहुरि जो अन्यक्रिया अपेक्षाभी घट होय तो तिस क्रियाकरि रहित जे पटादिक तिनिविपैंभी घटशब्दकी वृत्ति होय । ऐसे ये दोय भंग भये ॥ ८॥ अथवा घट शब्द उच्चारते उपज्या जो घटकै आकार उपयोग ज्ञान सो तो घटका स्वात्मा है । अरु बाह्य घटाकार है सो परात्मा है । वाह्य घटके अभाव होतभी घटका व्यवहार है । सो घट उपयोगाकारकरि घट है । वाह्याकारकरि अघट है । जो उपयोगाकार घटस्वरूपकरिभी अघट होय तौ वक्ता श्रोताके हेतुफलभूत जो उपयोगाकार घटके अभावतें तिस आधीन व्यवहारका अभाव होय । बहुरि जो उपयोगरौं दूरिवर्ती जो बाह्य घटभी घट होय तो पटादिककभी घटका प्रसंग होय । ऐसे ये दोय भंग भये ॥ ९ ॥ अथवा चैतन्यशक्तिका दोय आकार हे | एक ज्ञानाकार है एक ज्ञेयाकार है । तहां ज्ञेयतें जुड्या नांही ऐसा आरसाका विनां प्रतिविध आकारवत् तो ज्ञानाकार है । बहुरि ज्ञेयतें जुड्या प्रतिविवसहित आरसका आकारवत् that । सर्वार्थसिद्भिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ५६ ॥ ज्ञेयाकार है । तहां घट जेयाकाररूप ज्ञान तौ घटका स्वात्मा है । घटका व्यवहार याहीतें चल है । बहुरि विना घटाकार ज्ञान है सो परात्मा है । जाते सर्वज्ञेयतें साधारण है। सो घट ज्ञेयाकारकरि तौ घट है । विना घटाकार ज्ञानकरि अघट है । जो ज्ञेयाकारकरिभी घट न होय तौ तिसके आश्रय जो करणेयोग्य कार्य नाका निरास होय । बहुरि ज्ञानाकारकरिभी घट होय तौ पटादिकका है सोभी घट ठहरै । ऐसै ये दोय भंग हैं ॥ १० ॥ पांच भंग और कहिये तब सात सात भंग होय, सोभी दिखाईये हैं । • घट दोय कडे ते परस्पर भिन्न नांही हैं । जो जुदे होय तो एक । दोऊके ज्ञानकी एक घट वस्तुविर्षे वृत्ति न होय होते दोऊमैं एकका अभाव होते दोऊका अभाव होय । लोप होय । तातें यहु घट है सो घट अघट दोऊ स्वरूप है । बहुरि जो घट अघट दोऊ स्वरूप वस्तुकू घटही कहिये तो कहिये तो घटका ग्रहण न होय । एकही शदकरि एककाल दोऊ क्तव्य है ॥ ४॥बहुरि घटस्वरूपकी मुख्यताकरि कह्या जो वक्तव्य तथा NAuN Sax ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय || पान ५७ ॥ युगपत् न कह्या जाय ताकी मुख्यताकरि घट अवक्तव्य है ॥ ५ ॥ तैसें कह्या प्रकारकरि अघट अवक्तव्य है ॥ ६ ॥ बहुरि तेसै क्रमकरि दोऊ कहे जाय युगपत् कहे न जाय ताकरि घट अघट अवक्तव्य है ॥७॥ ऐसें यहु सप्तभंगी सम्यग्दर्शनादिक तथा जीवादिक पदार्थनिविर्षे द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक नयका मुख्यगौणभेदकरि लगाइये तब अनंत वस्तु तथा अनंत धर्मके परस्पर विधिनिषेधते अनंत सप्तभंगी होय हैं । इनिहीका सर्वथा एकांत अभिप्राय होय तब मिथ्यावाद है ॥ बहुरि वचनरूप प्रमाणसप्तभंगी तथा नयसप्तभंगी होय है ।। इहां प्रमाणविपय तो अनंतधर्मात्मक वस्तु है । तहां एकही वस्तुका वचनकै सर्वधर्मनिकी अभेदवृत्तिकरि तथा अन्यवस्तुके अभेदके उपचारकरि प्रमाणसप्तभंगी होय है । वहरि नयका विषय एकधर्म है तातें तिस धर्मकी भेदवृत्तिकरि तथा अन्यनयका विषय जो अन्यधर्म ताके भेदके उपचारकरि नयससभंगी होय है। इहां कोई पूछे, अनेकांतही है ऐसेभी एकांत आवे है तव अनेकातही कैसे रह्या ? ताका उत्तर- यहु सत्य है, जो अनेकांन है सोभी अनेकांतही है । जाते प्रमाणवचनकरि तो अनेकांतही है । नयवचनकरि एकांतही है । ऐसें एकांतही सम्यक है जाने प्रमाणकी मापेक्षा भई । वहरि जहां निरपेक्ष एकांत है सो मिथ्या है । इहां कोई कहै, अनेकांत तो छलमात्र है । पैलेकी युक्ति बाधनेकू छलका अवलंबन है । तहा ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ५८ ॥ कहिये छलका लक्षण तो अर्थका विकल्प उपजाय पैलेका वचन खंडन करना है । सो अनेकांत ऐसे नाही । जाते दोय धर्मकी प्रधान गौणकी अपेक्षाकरि वस्तु जैसे है तैसें कहै है, यामैं छल कहा? बहुरि कोई कहै, दोय पक्ष साधना तौ संशयका कारण है । नाडूं कहिये, जो, संशयका स्वरूप तो दोऊ पक्षका निश्चय न होय तहां है । अनेकांतवि तौ दोऊ पक्षके विपय प्रत्यक्ष निश्चित हैं। तातें संशयके कारण नाही । बहुरि विरोधमी नाही । जातें नयकरि ग्रहे जे विरुद्धधर्म तिनिका मुख्यगौणकथनके भेदतें सर्वथा भेद नांही है । जैमैं एकही पुरुषवि पितापणां पुत्रपणां इत्यादिक विरुद्धधर्म हैं, तिनिके कहनेकी मुख्यगौणविवक्षाकरि विरोध नाही तैसें इहांभी जाननां ।। आणु प्रमाणनयनिकरि जाणे जे जीवादिक पदार्थ, तिनिके अधिगमका अन्य उपाय दिखावनेकै अर्थि सूत्र कहे हैं- ॥निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः ॥ ७॥ याका अर्थ - निर्देश, स्वामित्व, साधन, अधिकरण, स्थिति, विधान इनि छह अनुयोगकरिभी सम्यग्दर्शन आदि तथा जीव आदि पदार्थनिका अधिगम होय है ॥ तहां निर्देश तौ खरूपका कहनां । स्वामित्व कहिये अधिपतिपनां । साधन कहिये उत्पत्तिका कारण । अधिकरण KEslippetitite కరుకులందరకerdia ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ५९ ॥ REPRYON कहिये अधिष्ठान आधार । स्थिति कहिये कालका प्रमाण । विधान कहिये प्रकार । ऐसे इनिका इंद्रसमासकरि यहुवचनरूप करण अर्थ प्रमाणनयकीज्यों जाननां । संक्षेपतें तौ अधिगमका उपाय प्रमाणनय कहे । बहुरि मध्यमस्थान शिष्यके आशयके वशकरि इनि निर्देश आदि अनुयोगनिकरि कहना । तहां कहा वस्तु है? कोनकै है ? काहेकार है ? कौनवि है, कितेककाल है ? के प्रकार है? ऐसे छह प्रश्न होतें, इनिका उत्तर कहनां ते निर्देशादिक हैं। उदाहरण- सम्यग्दर्शन कहा है ? ऐसे प्रश्न होते तत्त्वार्थश्रद्धान है सो सम्यग्दर्शन है। अथवा याके नाम, स्थापना, द्रव्य, भाव कहने सो निर्देश है । बहुरि सम्यग्दर्शन कौनकै है ? ऐसा प्रश्न होतें सामान्यकरि तौ जीवकै है ऐसा कहना ।। बहुरि विशेषकरि कहना तव गतिके अनुवादकरि नरकगतिवि मर्वपृथ्वीनिमें नारकी जीवनिके पर्याप्तककै औपशमिक क्षायोपशमिक है । बहुरि पहली पृथ्वीवि पर्याप्तक अपर्याप्तक जीवनिकै क्षायिक अरु क्षायोपशमिक है । बहुरि तिर्यग्गतिविपे तिथंच पर्याप्तककै औपशमिक होय है । बहुरि क्षायिक क्षायोपशमिक पर्याप्तक अपर्याप्तक दोऊनिहीकै होय है । बहुरि तिर्यंचणीकै सायिक नाही है । औपशामेक शायोपशमिक पर्याप्तककैही होय है । अपर्याप्तककै नांही होय है । ऐमेही मनुष्यगतिवि पर्याप्तक अपर्याप्तकके क्षायिक क्षायोपशभिक है। बहुरि ओपशमिक पर्याप्तकहीकै 44ta ।
Hotpati camprn CRPATI ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ६० ॥ होय है । बहुरि मनुष्यणीकै तीनूही हैं । सो पर्याप्तकहीके है अपर्याप्तककै नांही है । बहुरि याकै क्षायिकसम्यक्त्व भाव वेदकरिही है । बहुरि देवगतिविपैं देव पर्याप्तक अपर्याप्तकनिकै तीनूंही है । तहां औपशमिक अपर्याप्तककै चारित्रमोहका उपशमकरि उपशमश्रेणीविर्षे मरण करै तिनिकै द्वितीयोपशम होय । यह प्रथमोपशम अपर्याप्तमैं काहूकही न होय है । बहुरि भवनवासी व्यंतर ज्योतिपी देवनिकै अरु इनिकी देवांगनाकै अर सौधर्म ईशानकी कल्पवासिनी देवांगनानिकै क्षायिक तौ होयही नाही । अरु इनिकै पर्याप्तकनिकै औपशमिक क्षायोपशमिक है । बहुरि इंद्रियानुवादकरि संज्ञी पंचेंद्रियजीवनिकै तीनूंही हैं । अन्यकै नाही है ॥ बहुरि कायके अनुवादकरि त्रसकायिकजीवनिके तीनूंही हैं । अन्यकै नांही हैं । बहुरि योगके अनुवादकरि मन वचन काय तीही योगकै तीनूंही हैं । अयोगीनकै क्षायिकही है ॥ बहुरि वेदके अनुवादकरि तीही वेदवालेकै तीनही हैं । वेदरहितकै औपशमिक क्षायिकही है । बहुरि कपायके अनुवादकरि क्रोध मान माया लोभ च्यायों कपायवालेकै तीनूंही हैं । कपायरहितकै औपशमिक क्षायिक हैं । बहुरि ज्ञानके अनुवादकरि मति आदि पांचूही ज्ञानवालेकै सामान्यकरि तीनही हैं । केवलज्ञानीनिकै क्षायिकही है ॥ बहुरि संयमके अनुवादकरि सामयिकच्छेदोपस्थापनासंयमीनिकै तीनूंही हैं । orse ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ प्रथम अध्याय || पान ११ ॥ Next परिहारविशुद्धिचालेके औपशमिक नांही है, अन्य दोय हैं। सूक्ष्मसांपराय यथाख्यात संयमीनिकै ओपशमिक क्षायिक है । संयतासंयतकै अरु असंयतके तीनही हैं । बहुरि दर्शनके अनुवादकरि चक्षु अचक्षु अवधिदर्शनवालेकै तीनूंही हैं । केवलदर्शनवालोंके क्षायिकही है ॥ लेश्याके अनुवादकरि छहू लेश्यावालोंके तीनूं होय हैं । लेश्यारहितकै क्षायिकही है ॥ बहुरि भव्यानुवादकरि भव्यकै तीनूंही हैं । अभव्यकै नांही है ॥ बहुरि सम्यक्त्वके अनुवादकरि जहां जो सम्यग्दर्शन तहां सोही जाननां ॥ बहुरि संज्ञीके अनुवादकरि संज्ञीनिकै तीही हैं । अमंजीनिकै नांही है । दोऊनितें रहितकै क्षायिकही है ॥ आहारकके अनुवादकरि आहारकनिकै तीनूंही हैं । अनाहारकनिकै छद्मस्थके तीनूंही हैं । केवली समुद्धातसहितकै क्षायिकही है ॥ ऐसे चौदह मार्गणाभेदकरि सम्यग्दर्शनका स्वामित्व कह्या ॥ बहुरि सम्यग्दर्शन काहेकरि उपजै है ? ऐसे पूछ याका साधन कहै हैं ॥ तहां साधन दोय प्रकारका है । अभ्यंतर, वाह्य । तहां अभ्यंतर तौ दर्शनमोहकर्मका उपशम क्षय क्षयोपशम ये तीन हैं । बहुरि बाह्य नारकी जीवनिकै तीसरी पृथिवीताई तो कोई जीवकै जातिस्मरण है, कोई धर्मका श्ररण है, कोईके तहांसंबंधी वेदनादुःख है । बहुरि चवथी पृथिवीतें लगाय सातमीताई जातिस्मरण Roseen "raindias ॥ सर्वार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ।। पान ६२ ॥ अरु वेदनाका अनुभव ये दोयही कारण हैं । बहुरि तिर्यंचनिकै कोईकै जातिस्मरण है, कोईके धर्मश्रवण है, कोईके जिनविंचका दर्शन है । बहुरि मनुष्यनिकैभी तैसेंही है । बहुरि देवनिके कोईकै जातिस्मरण है । कोईके धर्मश्रवण है । कोईकै तीर्थकरकेवलीनिका कल्याणिकादिकी महिमाका दर्शन है । कोईके देवनिकी ऋद्धीका देखना है, सो आनतकै पहली सहस्रारस्वर्गतांई है । बहुरि आनत प्राणत आरण अच्युतनिकै देवऋद्धिदर्शनविनां अन्य तीन कारण हैं । बहुरि नवग्रैवेयकवासीनिके केईके जातिस्मरण है, केईके धर्मश्रवण है । बहुरि अनुदिश अनुत्तर विमानवामीनिकै यहु कल्पना नाही है । तहां सम्यग्दर्शनवालेही उपजै हैं । वहुरि सम्यग्दर्शनका अधिकरण कहा है ? ऐसे पूछ कहै हैं । आधिकरण दोय प्रकार है । बाह्य अभ्यंतर । तहां अभ्यंतर तौ स्वस्वामिसंबंधकै योग्य आत्माही है । जाते कारकनिकी प्रवृत्ति विवक्षातें है । बहुरि बाह्य अधिकरण एक राजू चोडी चोदा राजू उंची लोकनाडी है । सम्यग्दर्शन त्रसनाडीहीमें पाईए है । बहुरि सम्यग्दर्शनकी स्थिति केती है ? ऐसे पूछ, कहै हैं । औपशमिककी जघन्य उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्तकी है । क्षायिककी संसारी जीवकै जघन्य अंतर्मुहूर्तकी, उत्कृष्ट तेतीस सागर अर अंतर्मुहूर्त अधिक आठ वर्ष घाटि दोय कोडि पूर्व अधिक है । अरु मुक्तजीवकै सादि अनंत काल है । बहुरि varatr: FACESPONGupta Backmerasxs ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ६३ ॥ क्षायोपशमिककी जघन्य अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट छ्यासठि सागरोपमकी है ॥ बहुरि सम्यग्दर्शन केते प्रकार है ? ऐसे पूछ कहै हैं। तहां सामान्यतें तौ सम्यग्दर्शन एक है । बहुरि निसर्गज अधिगमज भेदतें दोय प्रकार है । बहुरि औपशमिक-क्षायिक-क्षायोपशमिक-भेदतें तीन प्रकार है । ऐसे शदतें तौ संख्यातभेत है ॥ बहुरि अर्थते असंख्यात तथा अनंत भेद हो है । ते श्रद्धाता श्रद्धान करनेयोग्य वस्तुके भेदतें जानने ॥ ऐसें विधान कह्या ॥ ऐसें निर्देशादिककी विधि ज्ञानचारित्रवि बहुरि जीव आदि पदार्थनिवि आगमकै अनुसार लगावणी ॥ इहां विशेष कहिये हैं । ये निर्देशादिक श्रुतप्रमाणके विशेष व्यवहार अशुद्धद्रव्यार्थिककू कह्या । सो शदात्मक तथा ज्ञानात्मक दोऊही प्रकार जाननें । इनितें अधिगम जीवादिकका होय है । बहुरि कोई अन्यवादी कहै - वस्तुका स्वरूप तौ वचनगोचर नाही, निर्देश काहेका करिये? ताईं कहिये- यह तेरा कहना सत्य है की नाही ? जो कहेगा सत्य है तो वस्तूका कहनाभी सत्य है । बहुरि कहेगा मेरा कहनाभी असत्य है, तो काहे कहै । असत्य● कौन अंगीकार करेगा? । बहुरि कोई वादी कहै, काहूकै काहूका संबंध नाही, तातें कोईका कोई स्वामी नाही, तातें स्वामित्व कहना अयुक्त है । ताडूं कहिये-जो, संबंध न होय तो सर्वव्यवहारका लोप होय । ताते AgarpanMPARA ॥ सर्वार्थसिद्धिानिका पंडित जयचंदनीता ॥ प्रथम अध्याय || पान ६४ ॥ . कथंचित् संबंध प्रमाणसिद्ध है । तहां द्रव्य क्षेत्र काल भावकी प्रत्यासत्ति कहिये निकटताका विशेष है, सो संबंध है । तहां कोई पर्यायके कोई पर्यायकरि समवायतें निकटता है । ताकू द्रव्यप्रत्यासत्ति कहिये । जैसे स्मरणकै अर अनुभवकै एक आत्मावि समवाय है । ऐसें न होय तो जाका अनुभव पूर्व होय ताहीका स्मरण कैसे होय ? बहुरि वुगलाकी पंक्तीकै अर जलकै क्षेत्रप्रत्यासत्ति है । वहरि सहचर जे सम्यग्दर्शन ज्ञानसामान्य तथा शरीरविर्षे जीव अर स्पर्शविशेष तथा पहली पीछे उदय होय ऐसे भरणी कृत्तिका नक्षत्र तथा कृत्तिका रोहिणी नक्षत्र इनिकै कालप्रत्यासत्ति है । तथा गऊ गवयका एकरूप तथा केवलीसिद्धके केवलज्ञान एकस्वरूपपणां ऐसे भावप्रत्यासत्ति है ॥ सो यहु प्रत्यासत्ति है, सोही संबंध है । यामैं बाधा नाही । तातें जो संबंध है सोही स्वामीपणांकी मिद्धि करे है । बहुरि यहु संबंध है सोही कार्यकारणभावकी सिद्धि करै है । ऐसें न होय तो मोक्षका उपायादिक सर्वव्यवहारका लोप होय । तातें साधनभी प्रमाणसिद्ध है । बहुरि आधार-आधेयभाव द्रव्यगुणादिकका प्रसिद्धही है । बहुरि स्थिति है सोभी प्रमाणसिद्ध है । सर्वथा क्षणस्थायीही तत्त्वकू माने सर्वव्यवहारका लोप होय । ऐसेंही विधान प्रमाणसिद्ध है । जो एकप्रकारही वस्तु मानिये तो प्रत्यक्ष अनेक वस्तु है ते कैसै लोप करिये ? अर प्रत्यक्षषं असत्य METROOTRA FIR Satar ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ६५ ॥ मानिये तब शून्यताका प्रसंग आवै । तातें निर्देश आदिकरि जीव आदि पदार्थनिका अधिगम करनां ॥ इहां उदाहरण- निश्चय व्यवहार तौ नय, अरु दोऊ युगपत् प्रमाण इनिकरि करणां. तहां निश्चयनय तो इहां एवंभूतकू कह्या है । बहुरि व्यवहार अशुद्ध द्रव्यार्थिककू कह्या है । तहां निश्चयनयतें तो अनादिपारिणामिक जो नैतन्यरूप जीवतत्त्व, ताकरि परिणमता होय, तार्के जीव कहिये । बहुरि व्यवहारनयकरि औपशमिक आदि च्यारि भावस्वरूप जीवकू कहै हैं । बहुरि निश्चयः तो अपने चैतन्य परिणामका स्वामी है । व्यवहारते च्याप्यों भावनिका स्वामी है । बहुरि निश्चयतें तो जीवत्वपरिणामका साधन है । व्यवहारतें च्यायोंही भावनिका साधन है । बहुरि निश्चयतें अपने प्रदेशनिकै आधार है । व्यवहारतें शरीरकै आधार है । बहुरि निश्चयतै जीवन समयस्थिति है । व्यवहारतें दोय समय आदि स्थिति है तथा अनादि सांत स्थिति है । बहुरि निश्चयतें अनंतविधान है। व्यवहारतें नारक आदि संख्यात असंख्यात अनंत विधान है । बहुरि प्रमाणते दोऊ नयका समुदायरूप स्वभाव है । इत्यादि जीवादि पदार्थनिविर्षे आगमतें अविरोध निर्देशादिका उदाहरण जाननां ॥ आगे, कह्या इनिहीकरि जीवादिकका अधिगम होय है, कि औरभी अधिगमका उपाय है ऐसें पूछे कहे हैं कि औरभी है, ऐसा सूत्र कहै हैं-- ENEEPISMATPOETokkasparks రమలు । सर्वार्थसिद्भिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान ६६ ॥ ॥ सत्सङ्ख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पवहुत्वैश्च ॥ ८॥ याका अर्थ- सत्, संख्या, क्षेत्र, स्पर्शन, काल, अंतर, भाव, अल्पवहत्व इनि आठ अनुयोगनिकरिभी जीवादिक पदार्थनिका अधिगम होय है ॥ तहां सत् ऐसा आस्तित्वका निर्देश है । सत् शब्द प्रशंसादिकवाचीभी है, सो इहां न लेणां । बहुरि संख्या भेदनिकी गणना है । क्षेत्र निवासकुँ कहिये सो वर्तमानकालका लेणा | स्पर्शन त्रिकालगोचर है । बहुरि काल निश्चयव्यवहा- रकरि दोयप्रकार है, ताका निर्णय आगै कहसी । बहुरि अंतर विरहकालकू कहिये । भाव औपशमिक आदि स्वरूप है । अल्पबहुत्व परस्पर अपेक्षाकरि थोरा घणां विशेषकी प्रतिपत्ति करनां । इन आठ अनुयोगनिकरि सम्यग्दर्शनादिक बहुरि जीवादिक पदार्थनिका अधिगम जाननां ।। इहा प्रश्न- जो, पहले सूत्रमैं निर्देशका ग्रहण है ताहीत सत्का ग्रहण मिद्ध भया । बहुरि विधानके ग्रहणतें संख्याकी प्राप्ति भई । अधिकरणके ग्रहणते क्षेत्रका अर स्पर्शनका ज्ञान होय है । स्थितिके ग्रहणते कालका ग्रहण आया । भावका ग्रहण नामादि निक्षेपविर्षे हैही । फेरि इनिका ग्रहण इन सूत्रमैं कौन अर्थि किया? ताका समाधान आचार्य कहै हैं- जो, यह तो सत्य है । पहले सूत्र सिद्ध तौ होय । परंतु तत्त्वार्थका उपदेश भेदकरि दीजिये है । सो शिष्यके आशयतें है । जातें केई शिष्य तौ ACTREPARAgrpa celtorest ......................, ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २७ ।। संक्षेपरुचिवाले हैं घोरेमें बहुन समझे । बहुरि केई शिष्य विस्ताररुचिवाले हैं, बहुत कहै समझें । बहुरि केई शिष्य मध्यमरुचिवाले हैं, बहुतसंक्षेपतेंभी नाही समझै बहुतविस्तार कीयेभी नाही समझें । बहुरि मत्पुरुपनिके कहनेका प्रयास है सो सर्वही प्राणीनिके उपकारकै अर्थ है । यात अधिगमका उपाय भेदकरि कया है । जो ऐमें न कहै तो प्रमाणनयनिकरिही अधिगमकी सिद्धि हो है । अन्य कहना निष्प्रयोजन ठहरै । तातें भेदकरि कहनां युक्त है। तहां जीवद्रव्यफू आश्रयकरि सत् आदि अनुयोग दार निरूपण करिये हैं । जीव हैं ते चोदह गुणस्थाननिविपं व्यवस्थित हैं | तिनिके नाम १ मिथ्यादृष्टि । २ सासादनमम्यग्दृष्टि । ३ सम्यमिथ्यादृष्टि । ४ असंयतगम्यग्दृष्टि । ५संयतामंयत । ६ प्रमत्तसंयत । ७ अप्रमत्तसंयत । ८ अपूर्वकरण गुणस्थानवि उपशमक क्षपक । ९ अनिवृत्ति वादर सांपरायस्थानवि उपशगक भपक | १० सूक्ष्ममांपरायस्थानविय उपशमक क्षपक । ११ उपशांतकाय वीतराग छन्गस्थ । १२ क्षीणकपाय वीतरागछद्मस्य । १३ गयोगकेवली । १४ अयोगकेवली । ऐसे चौदह गुणस्थान जानने । बहुरि इनिकं जीवममाम संज्ञाभी कही है । मो इनिके निरूपणाके अर्थि चौदह मार्गणास्थान जानने । तिनिके नाम- गनि ४ । इंद्रिय ५। काय ६ । योग १५ । वेद ३ । कपाय -- POID ॥ सर्वार्थसिद्धिवनानि का पंडित जगचंदनीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ६८ ॥ / २५ । ज्ञान ८ । संयम ७ । दर्शन ४ । लेश्या ६ । भव्य २ । सम्यक्त ६ । संज्ञी २ | आहारक २ ऐसे ।। तहां सत्मरूपणा दोय प्रकार है । सामान्यकरि, विशेषकरि । तहां सामान्यकरि नौ गुणस्थानविय कहिये । विशेषकरि मार्गणावि कहिये । तहां प्रथमही सामान्यकरि तो मिथ्यादृष्टि मतरूप है । सासादनसम्यग्दृष्टि सत्स्वरूप है । ऐसें चौदहही गुणस्थान सत्स्वरूप कहने । बहुरि विशेषकरि गतिके अनुवादकरि नरकगतिवि सर्व पृथिवीनिवि आदिके च्यारि गुणस्थान हैं । बहुरि तिर्यंच गतिवि च्यारि आदिके संयतासंयतकरि अधिक ऐसे पांच हैं । मनुष्यगतिवि चौदहही हैं। देवगतिवि नरकवत् च्यारि हैं ।। बहुरि इंद्रियके अनुवादकरि एकेंद्रियतें लगाग चतुरिंदियपर्यंत एक मिथ्यादृष्टिगुणस्थान है। पंचेंद्रियवि चौदहही हैं । बहुरि कायके अनुवादकरि पृथिवीकाय आदि वनस्पतिपर्यन्त पांच स्थावस्कायविर्षे एक मिथ्यादृष्टिगुणस्थानही है । त्रसकायवि चौदहही हैं। योगके अनुवादकरि मन वचन काय तीनही योगवि तेरह गुणस्थान हैं । तातें आगें चौदहवा अयोगकेवलीमें योग नांही है ।। EAP వరుడండి Smritmak ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ६९ ॥ वेदके अनुवादकरि तीही वेदनिमें मिथ्यादृष्टितें लगाय अनिवृत्तिवादरतांई नव गुणस्थान हैं । वेदरहित गुणस्थान अनिवृत्तिवादरतें लगाय अयोगकेवलीपर्यंत छह गुणस्थान हैं । इहां अनिवृत्ति वादरसांपरायके छह भाग कीये । तहां तीन भाग आदिकैमें वेद है । अंतके तीन भाग वेदरहित । ताते दोऊ जायगा गिण्या ॥ कपायके अनुवादकरि क्रोध-मान-मायावि तौ मिथ्यादृष्टि आदि अनिवृत्तिवादरसांपरायताई नव गुणस्थान हैं । लोभ कपायवि तेही सूक्ष्म सांपराय अधिक दश गुणस्थान हैं । बहुरि कपायरहित उपशांतकपायतें लगाय अयोगकेवलीताई च्यारि गुणस्थान हैं । ज्ञानके अनुवादकरि मति-अज्ञान, श्रुत-अज्ञान विभंग इनि तीनविर्षे मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टि हैं । मति श्रुत अवधि इनि तीन ज्ञाननिविर्षे असंयतसम्यग्दृष्टि आदि क्षीणकपायपर्यंत नव गुणस्थान हैं । मनापर्यय ज्ञानविर्षे प्रमत्तसंयत आदि क्षीणकपायपर्यंत सात गुणस्थान है। केवलज्ञानविर्षे सयोगकेवली अयोगकेवली दोय गुणस्थान हैं । संयमके अनुवादकरि संयमी तो प्रमत्त आदि अयोगकेवलीताई । तहां सामयिक छेदोपस्थापनशुद्धि संयमी तो प्रमत्तसंयत आदि अनिवृत्तिवादरसांपराय गुणस्थानताई च्यारि हैं । परिहारविशुद्धिसंयमी edia FACESPECTRONICAT ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान ७० ।। ata अप्रमत्त है, प्रमत्तसंयतभी है । सूक्ष्मसांपरायशुद्धिसंयमी एक सूक्ष्मसांपरायस्थानही है । यथाख्यात- विहारशुद्धिसंयमी उपशांतकपाय आदि अयोगकेवलीताई च्यारि गुणस्थान हैं । संयतासंयत एक संयतासंयत गुणस्थानविही है । अनंयत, मिथ्यादृष्टि आदि च्यारि गुणस्थान आदिकविही है ।। दर्शनके अनुवादकरि चक्षुअचक्षु दर्शनविर्षे मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकपायपर्यंत बारह गुणस्थान है । अवधिदर्शनविर्षे असंयतसम्यग्दृष्टि आदि क्षीणकपायपर्यंत नव गुणस्थान हैं। केवलदर्शनवि सयोगकेवली अयोगकेवली हैं । लेश्याके अनुवादकरि कृष्ण नील कापोत लेश्यावि मिथ्यादृष्टि आदि असंयत सम्यग्दृष्टीपर्यन्त हैं। तेज पद्मलेश्यावि मिथ्यादृष्टि आदि अप्रमत्तपर्यन्त सात हैं। शुक्ललेश्यावि मिथ्यादृष्टि आदि सयोगकेवलीपर्यंत तेरह हैं । लेश्यारहित अयोगकेवली है । भव्यके अनुवादकरि भव्यवि चौदहही हैं। अभव्यविर्षे आदिका एकही है । सम्यक्त्वके अनुवादकरि सायिकसम्यक्त्वविर्षे अमंयतसम्यग्दृष्ट्यादि अयोगकेवलीपर्यंत ग्यारह हैं । क्षायोपशमिकसम्यक्त्वविर्षे असंयतमम्यग्दृष्ट्यादि अप्रमत्तपर्यंत च्यार हैं। औपशमिकसम्यक्त्वविर्षे असंयतसम्यग्दृष्टि आदि उपशांत कपायपर्यंत आठ हैं । सासादनसम्यग्दृष्टि सम्यमिथ्यादृष्टि मिथ्याहष्टि अपने अपने गुणस्थान हैं। exesexestoriecretreerasaiksex SHETDetaisxere Sapkoera HERPRISIPES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ७१ ॥ संजीके अनुवादकरि संज्ञीकेवि आदितें लगाय बारह गुणस्थान हैं । असंज्ञीकेवि एक मिथ्यादृष्टिही है । दोऊते रहित सयोगकेवली अयोगकेवली है। आहारकके अनुवादकरि आहारकविर्षे मिथ्यादृष्टिः आदि सयोगकेवलीपर्यंत तेरह हैं । अनाहारकवि विग्रहगतिवि मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टि असंयतमग्यग्दृष्टि ए तीन गुणस्थान है । समुद्रातसहित सयोगकेवली है अर जयोगकेवली है । बहुरि सिद्धपरमेष्ठी हैं ते अतीतगुणस्थान हैं । ऐसें सत्की प्ररूपणा तो कही ।। अब संख्याप्ररूपणा कहिये हैं । सो भेदनिके गणनाकू संख्या कहिये हैं । सो दोय प्रकार । सामान्यकरि गुणस्थानविपें, विशेषकरि मार्गणानिवि । तहां सामान्यकरि मिथ्यादृष्टि जीव तो अनंतानंत हैं । सासादनसम्यग्दृष्टि सम्यमिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टि संयतासंयत पल्यके असंख्यानवै भागपरिमाण हैं । प्रमत्तसंयत पृथक्त कोडिसंख्या हैं । इहां पृथक्त ऐसी आगममें संज्ञा है । सो तीन कोडीके उपरि नवकोडीके नीचे जाननी । ते ५९३९८२०६ हैं। अप्रमत्तसंयतसंख्या है ने प्रमत्तसंयतनितें आधे हैं। ते २९६९९१०३ हैं। बहुरि च्यारि उपशमश्रेणीवाले प्रवेशकरि तो एक अथवा दोय तीन आदि उत्कृष्ट चोवनताई हैं । बहुरि इनिका सर्वकालके भेले होय नव संख्यात हैं।
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ७२ ॥ teristics एक गुणस्थानके २९९ । च्यारिनिके जोडिये तव ११९६ होय । च्यारि क्षपक श्रेणीवाले बहुरि अयोगकेवली प्रवेशकरि एक दोय तीन आदि उत्कृष्ट एकसो आठताई अपनां अपनां कालके भेले होय तव संख्यात होय । एक गुणस्थानमै ५९८ । पांच गुणस्थानके जोडिये तब २९९० होय । सयोगकेवली प्रवेशकरि एक दोय तीन आदि उत्कृष्ट एकसो आठतांई हैं । या गुणस्थानके भेले होय तर पृथक्त्व लाख होय है ते ८९८५०२ होय । ऐसें प्रमत्तसंयतते लगाय अयोगकेवलीपर्यंत सर्वसंयमी जोडिये तब नवकोडि तीन घाटि होय हैं । ८९९९९९९७ ।। बहुरि विशेषकरि गतिके अनुवादकरि नरकगतिविर्षे पहली पृथिवीवि नारकी जीव मिथ्यादृष्टि असंख्यात जगच्छ्रेणीपरिमाण हैं । सो जगत् प्रतरके असंख्यातवै भाग हैं । बहुरि दूसरी पृथिवीतें लगाय सातमीतांई मिथ्यादृष्टि श्रेणीके असंख्यातवै भाग परिमाण हैं । सो असंख्यातवां भाग असंख्यात कोडि योजनके प्रदेश होय तेते जानने । बहुरि सर्वही पृथिवीनिविर्षे सासादनसम्यग्दृष्टि सम्यमिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टि पल्योपमकै असंख्यातवै भाग परिमाण हैं । बहुरि तिर्यंचगतिवि तियचजीव मिथ्यादृष्टि अनंतानंत हैं । सासादनसम्यग्दृष्टि आदि संयतासंयतताई पल्यकै असंख्यातवै भाग परिमाण हैं । मनुष्यगतिविपें मनुष्य मिथ्यादृष्टि श्रेणीकै RohtarnR SAFARPORATOR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ७३ ॥ असंख्यात भाग हैं । सो असंख्यातवा भाग असंख्यातकोडि योजनके प्रदेशमात्र जाननां । सासादनसम्यग्दृष्टि आदि संयनासंयतताई संख्यात हैं । ते सासादनवि बावन कोडि हैं । मिश्रवि एकसो च्यारि कोडि हैं । असंयत सातसें कोडि हैं । संयतासंयत तेरह कोडि हैं । बहुरि प्रमत्तसंयत आदिकी संख्या सामान्योक्त कहिये गुणस्थाननिमें कही सो संख्या जाननी ॥ देवगतिविणें देव मिथ्यादृष्टि असंख्यात श्रेणीपरिमाण हैं। सो प्रतरके असंख्यातवै भाग हैं। सासादनसम्यग्दृष्टि सम्यमिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टि पल्योपमके असंख्यातवै भागपरिमाण हैं ॥ इंद्रियके अनुवादकरि एकेंद्रिय मिथ्यादृष्टि अनंतानंत हैं । दींद्रिय तींद्रिय चतुरिंद्रिय असंख्यात श्रेणीपरिमाण हैं । सो प्रतरके असंख्यातवै भाग हैं । पंचेंद्रियवि मिथ्यादृष्टि असंख्यात श्रेणीपरिमाण हैं । सो प्रतरकै असंख्यातवै भाग हैं । सासादनसम्यग्दृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंत गुणस्थानवत् संख्या जाननी ।। कायके अनुवादकरि पृथिवीकायिक अप्कायिक तेजस्कायिक वायुकायिक असंख्यातलोक परिमाण हैं। वनस्पतिकायिक अनंतानंत हैं । बसकायिककी संख्या पंचेंद्रियवत् जाननी ॥ योगका अनुवादकरि मनोयोगी वचनयोगी मिथ्यादृष्टि असंख्यानश्रेणीपरिमाण हैं । ते प्रतरके ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ७४ ॥ असंख्यातवे भाग हैं। काययोगीनिवि मिथ्यादृष्टि अनंतानंत हैं । तीनूं योगवाले मासादनसम्य- ग्दृष्टि आदि संयतासंयतताई तो पल्यके असंख्यातवै भागपरिमाण हैं । प्रमत्तसंयत आदि सयोगकेवलीताई संख्यात हैं । अयोगेकवली गुणस्थानवत् संख्या ।। वेदके अनुवादकरि स्त्रीवेद पुरुषवेदवाले मिथ्यादृष्टि असंख्यातश्रेणीपरिमाण हैं । प्रतरकै असंख्यातये भाग हे । नपुंसकवेदी मिथ्यादृष्टि अनंतानंत हैं । बहुरि स्त्रीवेदी नपुंसकवेदी सासादनसम्यग्दृष्टि आदि संयतासंयतताई गुणस्थानवत् संख्या है । प्रमत्तसंयत आदि अनिवृत्तिवाद- रसांपरायताई संख्यात हैं । पुरुषवेदी सासादनसम्यग्दृष्टि संयतासंयतताई गुणस्थानवत् संख्या है । प्रमत्तसंयत आदि अनिवृत्तिवादरसांपरायताई गुणस्थानवत् संख्या है । वेदरहित अनिवृत्तिवादरसां- पराय आदि अयोगकेवलीताई सामान्योक्त कहिये गुणस्थानवत् संख्या है ।। कपायके अनुवादकरि क्रोधमानमायावि मिथ्यादृष्टि आदि संयतासंयतताई गुणस्थानवत् संख्या है । प्रमत्तसंयत आदि अनिवृत्तिवादरसांपरायताई संख्यात हैं । लोभकषायवालेका पहलै कह्या सोही अनुकम है । विशेष यह, जो, सूक्ष्मसांपरायसंयतका गुणस्थानवत् संख्या है । कषायरहित उपशांतकपाय आदि अयोगकेवलीताई गुणस्थानवत् संख्या है ।। sxsetameriterasex ra D ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ७५ ।। ज्ञानके अनुवादकरि मति-अज्ञान श्रुत-अज्ञानवाले मिथ्यादृष्टि मासादनसम्यग्दृष्टि आदि गुणस्थानवत् संख्या है । विभंगज्ञानी मिथ्यादृष्टि असंख्यातश्रेणीपरिमाण हैं । ते प्रतरके असंख्यातवै भाग हैं । सासादनसम्यग्दृष्टि पत्योपमकै असंख्यातवै भाग हैं । मतिश्रुतज्ञानी असंयतसम्यग्दृष्टि आदि क्षीणकपायताई गुणस्थानवत् संख्या है । अवधिज्ञानी असंयतसमग्दृष्टि आदि संयतासंयतताई गुणस्थानवत् संख्या है । प्रमत्तसंयत आदि क्षीणकपायताई संख्यात हैं । मनःपर्ययज्ञानी प्रमत्तमंयत आदि क्षीणकपायताई संख्यात हैं । केवलज्ञानी अयोगी सयोगी गुणस्थानवत् संख्या है । संयमके अनुवादकरिसामयिकच्छेदोपस्थापनाशुद्धि संयतप्रमत्त आदि अनिवृत्तिवादरसांपरायताई गुणस्थानवत् संख्या है । परिहारविशुद्धिसंयत प्रमत्त अप्रमत्त संख्यात हैं । सूक्ष्मसांपरायशुद्धिसंयत यथाख्यान विहारशुद्धिमयत संयतासंयत असंयतकी गुणस्थानवत् संख्या है । दर्शनके अनुवादकरि चक्षुर्दर्शनवाले मिथ्यादृष्टि असंख्यातश्रेणीपरिमाण हैं । ते प्रतरकै असंख्यातये भाग हैं । अचक्षुर्दर्शनवाले मिथ्यादृष्टि अनंतानंत हैं । दोऊही सामादनसम्यग्दृष्टि आदि क्षीणकपायताई सामान्योक्त कहिये गुणस्थानवत् है । अवधिदर्शनवाले अवविज्ञानिवत् हैं । केवलदर्शनवाले केवलज्ञानीवत् हैं ।।
॥ सार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय || पान ७६ ॥ लेश्याके अनुवादकरि कृष्ण-नील-कापोतलेश्यावाले मिथ्यादृष्टि आदि असंयतसम्यग्दृष्टिलाई गुणस्थानवत् संख्या है । पीतपद्मलेश्यावाले मिथ्यादृष्टि आदि संयतासंयततांई स्त्रीवेदवत् है । प्रमत्त अप्रमत्त संयत संख्यात हैं । शुक्ललेश्यावाले मिथ्यादृष्टि आदि संयतासंयतताई पल्योपमके असंख्यातवै भाग हैं । प्रमत्त अप्रमत्त संयत संख्यात हैं । अपूर्वकरण आदि सयोगकेवलीताई गुणस्थानवत् संख्या है । अलेश्यावाला गुणस्थानवत् संख्या है ।। भव्यके अनुवादकरि भव्यवि मिथ्यादृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंत गुणस्थानवत् संख्या है। अभव्य अनंत हैं ॥ सम्यक्त्वके अनुवादकरि क्षायिकसम्यक्त्वविर्षे असंयतसम्यग्दृष्टि पल्यकै असंख्यातवै भाग हैं । संयतासंयत आदि उपशांतकपायपर्यंत मनुष्य संख्यात हैं । च्यारि क्षपक श्रेणीवाला सयोगकेवली अयोगकेवली गुणस्थानवत् है । क्षायोपशमिक सम्यग्दृष्टिवि असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अप्रमत्तताई गुणस्थानवत् । औपशमिकसम्यक्त्ववि असंयतसम्यग्दृष्टि असंयतासंयत पल्योपमके संख्यातवै भाग हैं । प्रमत्ताप्रमत्त मंयत संख्यात हैं । च्यारि औपशमिक गुणस्थानवत् संख्या है । सासादनसम्यग्दृष्टि सम्यमिथ्यादृष्टि मिथ्यादृष्टि गुणस्थानवत् संख्या है ।। Saoxvldesipapers ARRIOR ACADEXES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ७७ ॥ Marwa aarakistri संज्ञीके अनुवादकरि संजीवि मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकपायपर्यंत चक्षुर्दर्शनिवत् संख्या है । असंज्ञी मिथ्यादृष्टि अनंतानंत हैं । दोऊरहित गुणस्थानवत् संख्या है ।। आहारकके अनुवादकरि आहारकनिविर्षे मिथ्यादृष्टि आदि सयोगकेवलीपर्यंत गुणस्थानवत् संख्या । अनाहारकनिविर्षे मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टि असंयत सम्यग्दृष्टि गुणस्थानवत् संख्या । सयोगकेवली संख्यात हैं । अयोगकेवली गुणस्थानवत् संख्या है । ऐसै संख्याका निर्णय कीया ।। अव क्षेत्रप्ररूपणा कहिये हैं । तहां क्षेत्र दोय प्रकार है । सामान्यकरि गुणस्थाननिका विशेषकरि मार्गणाका । तहां सामान्यकरि मिथ्यादृष्टिनिका सर्वलोक क्षेत्र है । सासादनसम्यग्दृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंतनिका लोकका असंख्यातवा भाग है । सयोगकेवलीनिका लोकका असंख्यातवा भाग है । अथवा समुद्धातके प्रतर अपेक्षा लोकके असंख्यात बहुभाग है । पूरण अपेक्षा सर्वलोक है ॥ विशेषकरि गतिके अनुवादकरि नरकगतिविर्षे सर्व पृथिवीनिवि नारकीनिका च्यार गुणस्थाननिवि लोकका असंख्यातवा भाग है । तिर्यंचगतिवि नियंचनिका मिथ्याष्टि आदि संयतासंयनताई गुणस्थानवत् क्षेत्र है । मनुष्यगतिवि मनुष्यनिका मिथ्यादृष्टि आदि सयोगकेवलीपर्यंतनिका लोककै असंख्यानवै भाग है । सयोगकेवलीनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है। S ॥ सार्थमिद्धिानिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय । पान ७८ देवगतिविष देवनिका च्यारि गुणस्थानवि लोककै असंख्यातवै भाग है । इंद्रियके अनुवादकरि एकेंद्रियनिका क्षेत्र मर्वलोक है । विकलत्रयका लोकका अमंख्यातवा भाग है । पंचेंद्रियनिका मनुप्यवत् है । इहां कोई पूछे, मनुष्य तौ अढाई द्वीपमेंही उपजे हैं । पंनेंद्रिय बमनाडीमें उपजे हैं। मनुष्यवत् कैमै कह्या? ताका समाधान- जो, पंचेंद्रिय केतक इनिके उपजनेके ठिकाणेही उपजै हैं । सर्वत्र वसनाडीम नाही उपजे हैं । तातें लोकका असंख्यातवा भागही है ॥ कायके अनुवादकरि पृथिवीकायिक आदि वनस्पतिपर्यंतका सर्वलोक क्षेत्र है । त्रसकायिकका पंचेंद्रियवत् क्षेत्र है ॥ योगका अनुवादकरि वचन मनोयोगवाले मिथ्यादृष्टि आदि सयोग केवलीपर्यंतनिका लोककै असंख्यातवै भाग है । काययोगीनिका मिथ्यादृष्टि आदि सयोगकेवलीपर्यंतनिका अर अयोगकेवलीनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है । वेदके अनुवादकरि स्त्रीपुरुषवेदीनिका मिथ्यादृष्टि आदि अनिवृत्तिवादरपर्यंतनिका लोकके असंख्यातवा भाग है । नपुंसकवेदनिका मिथ्यादृष्टि आदि अनिवृत्तिवादरपर्यंतनिका अरु वेदरहितनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है || कपायके अनुवादकरि क्रोध मान माया कपायवालेनिका अर लोभ कपायवालेनिका Durati ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान ७९ ॥ XCIPAKINERPROACHER मिथ्यादृष्टि आदि अनिवृत्तिबादरपर्यंतनिका अर सूक्ष्म सांपरायीनिका अर कपायरहितनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है। ज्ञानके अनुवादकरि मतिअज्ञान श्रुतअज्ञानवालेनिका मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टिवालेनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है । विभंगज्ञानीनिका मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टीनिका लोकका असंख्यातवा भाग है । मति-श्रुत-अवधिज्ञानीनिका असंयतमम्यग्दृष्टि आदि क्षीणकषायपर्यतनिका अर मनःपर्ययज्ञानीनिका प्रमत्तसंयत आदि क्षीणकपायपर्यंतनिका अर केवलज्ञानी अयोगीनिका गुणस्थानवत क्षेत्र है ।। संयमके अनुवादकरि सामायिक च्छेदोपस्थापनशुद्धि संयतनिका च्यारि गुणस्थाननिका अर परिहारविशुद्धिसंयत प्रमत्त अप्रमत्तनिका अर सूक्ष्मसांपराय शुद्धसंयतनिका अर यथाख्यात विहारशुद्धसंयतका च्यारि गुणस्थाननिका अर मंयतासंयतका अर असंयतके च्यारि गुणस्थाननिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है ।। दर्शनके अनुवादकरि चक्षुर्दर्शनवालेनिका मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकपायपर्यंतनिका लोकका असंख्यातवा भाग है । अचक्षुर्दर्शनवालेनिका मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकपायपर्यंतनिका गुणस्थानवत् Ekakkerestioresxerepress Generxencia ॥ मर्विसिद्विाचनिका पंडित नयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ।। पान ८० ॥ क्षेत्र है । अवधिदर्शनघालेनिका अवधिज्ञानीवत् है । केवलदर्शनवालेनिका केवलज्ञानीवत् है ।। लेश्याके अनुवादकरि कृष्ण-नील-कापोतलेश्यावालेनिका मिथ्यादृष्टि आदि असंयतमम्यग्दृष्टिप- यतनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है । पीत पझलेश्यावालेनिका मिथ्यादृष्टि आदि अप्रमत्तसंयतपर्यंतनिका लोकका अमरख्यातवा भाग है। शुक्ललेश्शावालेनिका मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकपायर्यंतनिका लोकका असंख्यातवा भाग है | मयोगकेवलीनिका अर लेश्यारहित अयोगकेवलीनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है ।। भव्यके अनुवादकरि भव्यनिका चौदहही गुणस्थानका सामान्योक्त कहिये गुणस्थानवत् क्षेत्र है । अभव्यनिका सर्वलोक है ।। सम्यक्त्व के अनुवादकरि क्षायिकसम्यग्दृष्टिनिका असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंतनिका अर क्षायोमिकसम्यग्दृष्टिनिका असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अप्रमत्तसंयतपर्यंतनिका अर औपशमि- करम्यग्दृष्टिनिका असंयतमम्यग्दृष्टि आदि उपशांतकपायपर्यंतनिका अर सासादनसम्यग्दृष्टिनिका अर सम्यमिथ्यादृष्टिनिका अर मिथ्यादृष्टिनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है ॥ संज्ञीके अनुवादकरि चक्षदर्शनवत् तौ संज्ञीनिका क्षेत्र है । अर असंज्ञीनिका सर्वलोक है । तिन दोऊनितें रहितनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है ।। . Direkkers ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ८१ ॥ exasia आहारकके अनुवादकरि आहारकनिका मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकपायपर्यंतनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है । सयोगकेवलीनिका लोककै अमंख्यातवै भाग है । अनाहारकनिका मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टि अमंयतसम्यग्दृष्टि अयोगकेवलीनिका गुणस्थानवत् क्षेत्र है । सयोगकेवलीनिका लोकका अमंख्यातवा भाग है । अर प्रतर अपेक्षा अपूरण अपेक्षा सर्वलोक है । ऐसें क्षेत्रका निर्णय कीया ॥ आगें स्पर्शन कहिये हैं । तहां लोकके एक एक राजू घनरूप खंड कल्पिये तब तीनमै तियालीस राजू होय । ताविर्षे जीव स्पर्शन कर है । सो च्यारि प्रकार है । स्वस्थानविहार अपेक्षा, परस्थानविहार अपेक्षा, मारणांतिकसमुद्धात अपेक्षा, उत्पाद अपेक्षा । सो कहिये हैं । सो प्ररूपणा दोय प्रकार है । सामान्यकरि गुणस्थाननिवि, विशेषकरि मार्गणानिविणें । तहां प्रथमही सामान्यकरि मिथ्यादृष्टिनिकरि सर्वलोक स्पर्शिये है । सासादनसम्यग्दृष्टिनिकरि लोकका असंख्यातवा भा। स्वस्थानविहारकी अपेक्षा है । अर परस्थानविहार अपेक्षा मासादनवर्ती देव तीसरी पृथिवीताई विहार करै सो दोय राजू तो ए भये । अर अच्युतस्वर्गताई ऊपरी विहार करै तातें छह राजू ए भये । ऐसें आठ राजू स्पर्शे । ऐसे इनिळू आठ चतुर्दश भाग कहे। तहां मनाडी चोदह राजू है । सो ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ! पान ८२ ॥ Saa तीनसे तियालीस भागमें चौदह भाग लिये, तिनिमसूं आठ भाग तथा द्वादश भाग कहे, तहां तेता राजू जाननां । इहां सासादनमें बारह भागभी कहे हैं, ते मारणांतिक अपेक्षा हैं । सो सासादनवाला सातवी पृथिवीविना छठी पृथिवीतॆ मारणांतिक करै सो मध्यलोकमैं आवै, सो पांच राजू तो ए भये । अरु मध्यलोकतै वादरपृथिवीकायिकादिवि सासादनवाला उपजै तब मारणांतिक समुद्घातकरि लोकका अंतताई स्पर्श, सो सात राज़ ये भये । ऐसें बारह राजू स्पर्शे है । सो देशोन कहिये किछू घाटि स्पर्श है । बहुरि सम्यमिथ्यादृष्टिनिकरि अर असंयतसम्यग्दृष्टिनिकरि लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्शीये है । अथवा चौदह भागमैसुं आठ भाग किछू घाटि स्पर्शीये है । सो अच्युतदेवका परस्थानविहार अपेक्षा है । वहुरि संयतासंयतवालेका लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्श है । अथवा चौदह भागमैसूं छह भाग किछु घाटि है । इहां अच्युतस्वर्गमें उपजै सो मारणांतिक समुद्घात करै, ताकी अपेक्षा है । बहुरि प्रमत्तसंयत आदि अयोगकेवलीपर्यंतनिका क्षेत्रवत् म्पर्शन है ।। विशेषकरि गतिका अनुवादकरि प्रथमपृथिवीवि नारकीनिकै च्यारि गुणस्थानवालेकै लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्श है । दूसरी” लगाय छठी पृथिवीताईके नारकीनिकै मिथ्यादृष्टीनिकै सासादनसम्यग्दृष्टीनिकै लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्श है । अर चोदह भागमैसूं एक भाग दोय era MGM Streerestri ఆకులను । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता || प्रथम अपाय || पान ८३ ।। भाग तीन भाग च्यारि भाग पांच भाग किछु घाटि है । यह मारणांतिक अपेक्षा है । सम्यमिथ्यादृष्टि अमंयतसम्यग्दृष्टिनिकै लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्श है। सहुरि सातमी पृथिवीवाले मिथ्यादृष्टिनिकै लोकका असंख्यातवा भाग है । अर छह भाग देशोन चोदह भागमैतूं है सो मारणांतिक अपेक्षा है। बहुरि तीन गुणस्थानवालेकै लोकका असंख्यातवा भाग है । बहुरि तिर्यंचगतिवि तिर्यंचमिथ्यादृ. टिनिकै सर्वलोक है । सासादन सम्यग्दृष्टिनिकै लोककै अमंख्यातवा भाग है । असंयतसम्यग्दृष्टि संयतासंयतनिकै लोकका असंख्यातवा भाग है । अर चोदह भागमैसूं छह भाग कछु घाटि मारणांतिक अपेक्षा है । बहुरि मनुष्यगतिवि मिथ्यादृष्टि मनुष्यलोकका असंख्यातवा भाग स्पर्श है । अर मारणांतिक अपेक्षा सर्वलोक स्पर्श है । सासादनसम्यग्दृष्टि लोकका अमंख्यातवा भाग स्पर्शे है । चोदह भागमैसू सात भाग किछू घाटि मरणांतिक अपेक्षा स्पर्श है । सम्यमिथ्यावृष्टि आदि अयोगकेवरीपर्यतनिकै क्षेत्रवत् स्पर्शन है । देवगतिविपैं देव मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टि लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्श हैं। अर चौदह भागमेंसूं आठ भाग नव भाग देशोन परस्थानविहार अपेक्षा तीसरी पृथिवीताई गमन मारणातिक अपेक्षा लोकके अग्रभागवि उपजै तब स्पर्श । सम्यमिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टि लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्शे । चौदह भागमैतूं आठ भाग aaort CACASPOORCASPEEXCamp ।। सर्वार्थसिद्विवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ।। पान ८४ ।। 46. Katta परस्थानविहार अपेक्षा स्पर्शे किछू घाटि ।। इंद्रियनिके अनुवादकरि मिथ्यादृष्टि एकेंद्रिय सर्वलोक स्पर्शे । विकलत्रय लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्शे । मारणांतिक अपेक्षा सर्वलोक स्पर्गे । पंचेंद्रियविर्षे मिथ्यादृष्टि लोकका अमंग्यातवा भाग स्पर्श । परस्थानविहार अपेक्षा चौदह भागमैतूं आठ भाग देशोन मारणांतिक अपेक्षा सर्वलोक स्पर्शे । बहुरि सामादन आदि सर्वगुणस्थानवर्तीकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है ॥ कायके अनुवादकरि स्थावरकायिक तौ सर्वलोक स्पर्श है त्रसकायिकनिकै पंचेंद्रियवत् स्पर्शन है ।। योगके अनुवादकरि वचनमनोयोगीनिकै मिथ्यादृष्टिनिकै लोकका असंख्यानवा भाग स्पर्श है । अर चौदह भागमैसूं आठ भाग देशोन है । अर सर्वलोकभी है । अर सामादनसम्यग्दृष्टि आदि भीणकपायपर्यंतनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है । सयोगकेवलीनिकै लोकका असंख्यातवा भाग है । काययोगीनिकै मिथ्यादृष्टि आदि सयोगकेवलीपर्यंतनिकै अर अयोगकवलीनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है ।। वेदके अनुवादकरि स्त्रीपुरुपवेदी मिथ्यादृष्टि लोककै असंख्यातवा भाग स्पर्श है । अर चौदह भागमैसूं आठ भाग नव भाग देशोन स्पर्टी है। थवा सर्वलोकभी स्पर्श है । सासादनसम्यग्दृष्टि Hitansatirectalsterestsekseess TotakaarDre SareeraDevra ॥ सर्वार्थसिद्धिवेचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय । पान ८५ ॥ लोकका असंख्यातवां भाग स्पर्शे है । अर चौदा भागमैसूं आठ भाग नव भाग देशोन स्पर्श है सम्यमिथ्यादृष्टि आदि अनिवृत्तिवादरसांपरायपर्यंतनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है । नपुंसक वेदविर्षे मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टीनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है । सम्यमिथ्यादृष्टीनिकै लोकका असंख्यातवां भाग है । असंयतसम्यग्दृष्टि संयतासंयत लोकका असंख्यातवां भाग स्पर्श है अर चौदह भागमैं सुं छह भाग देशोन मारणांतिक अपेक्षा स्पर्श है । प्रमत्तसंयत आदि अनिवृत्तिवादरसांपरायप- यंतवाले अर वेदरहितनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है । कपायके अनुवादकरि च्यारि कपायवालेनिकै अर कपायरहितनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है । ज्ञानके अनुवादकरि मति अज्ञान श्रुतअज्ञानवाले मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टिनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है । विभंगज्ञानीकै मिथ्यादृष्टीनिकै असंख्यातवां भाग है । अर चोदह भागमेंसं आठ भाग देशोन हैअर सर्वलोकभी है | सासादनसम्यग्दृष्टीनिकै गुणस्थानवत स्पर्शन है । मति श्रुत अवधि मनःपर्यय केवलज्ञानीनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है । सँयमके अनुवादकरि सर्वसंयमीनिकै अर संयतासंयतनिकै अर असंयतनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है।
ومتنوعه ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ८६ ॥ दर्शनके अनुवादकार चक्षुर्दर्शनवाले मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकपायपर्यंतनिकै पंचेंद्रियवत् स्पर्शन है । अचक्षुर्दर्शनवालेनिके 'मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकपायपर्यंतनिकै अवधिदर्शन केवलदर्शनवालेनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है ॥ लेश्याके अनुवादकरि कृष्ण-नील-कापोतलेश्यावाले मिथ्यादृष्टि सर्वलोक स्पर्श हैं । सासादनसम्यग्दृष्टि लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्श हैं । अर पांच भाग च्यारि भाग देशोन चौदह भागमेंसू स्पर्शे हैं । इहां कोई पूछ है, जो, बारह भाग क्यों न कहे ? ताका समाधान- जो, नरकमें अवस्थितलेश्या है । छठी पृथ्वीवाला मारणांतिक करै सो मध्यलोकमै आवै पांच राजू स्पर्शे । अर'जिनिके मतमैं सासादनवाला एकेंद्रियविर्षे नाही उपजे, तिनिके मतकी अपेक्षा बारह भाग नांही कहै हैं । अर सम्यमिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टि लोककै असंख्यातवां भाग स्पर्श है । -पीतलेश्यावाला मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टि लोकका असंख्यातवां भाग अर चौदह भागमैसूं आठ भाग नव भाग देशोन स्पर्श है । सम्यमिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टि लोकका असंख्यातवा भाग अर चोदह भागमैसू आठ भाग देशोन स्पर्श है । संयतासंयत लोकका असंख्यातवा भाग अर मारणांतिक अपेक्षा प्रथमस्वर्गका ड्योढ राजूताई स्पर्शे । तातें अयधंदेशोन चौदह भागमैसू I GACORPRINCAR • ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय || पान ८७ ॥ कह्या । अर प्रमत्त अप्रमत्त संयत लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्शे । पालेश्यावाला मिथ्यादृष्टि आदि असंयतसम्यग्दृष्टिपर्यंत लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्शे । अर आठ भाग देशोन चौदहमैसूं अर संयतासंयत लोकका असंख्यातवा भाग अर चौदह भागमैसूं पांच भाग देशोन स्पर्शे । प्रमत्त अप्रमत्त संयत लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्शे । शुक्ललेश्यावाला मिथ्यादृष्टि आदि संयतासंयतपर्यंत लोकका असंख्यातवा भाग अर चौदह भागमैसूं छह भाग देशोन स्पर्श । प्रमत्त आदि सयोगकेवलीपर्यंतनिकै अर लेश्यारहितनिकै गुणस्थानवत् स्पर्शन है ॥ भव्यके अनुवादकरि भव्यनिकै मिथ्यादृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंतनिकै गुणस्थानवत् “स्पर्शन है। अभव्य सर्वलोक स्पर्श है ।। • सम्यक्तके अनुवादकरि क्षायिकसम्यग्दृष्टीनिके असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंतनिके गुणस्थानवत् स्पर्शन है । विशेष यहु, जो, संयतासंयतनिका लोकका असंख्यातवा भागही है । "क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टिनिका गुणस्थानवत् स्पर्शन है। औपशमिकसम्यक्त्ववालेनिका असंयतसम्य- ग्दृष्टीनिका गुणस्थानवत् । अन्यका लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्शन है । सासादनसम्यग्दृष्टि सम्पमिथ्यादृष्टीनिका गुणस्थानवत् स्पर्शन है ।। gezes ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ८८ ॥ संज्ञीके अनुवादकरि संज्ञीनिका चक्षुर्दशनिवत् । असंज्ञी सर्वलोक स्पर्श हैं । तिनि दोऊनिकरि रहितका गुणस्थानवत् स्पर्शन है ।। आहारकके अनुवादकरि आहारकनिका मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकषायपर्यंतनिका गुणस्थानवत् स्पर्शन है । सयोगकेवलीनिका लोकका असंख्यातवा भाग है। अनाहारकवि मिथ्यादृष्टि सर्वलोक स्पर्श है । सासादनसम्यग्दृष्टि लोकका असंख्यातवा भाग अर चौदा भागमैसूं ग्यारह भाग देशोन स्पर्शे है । सो छठी पृथिवीतें मध्यलोकमें उपजै, ताकै उत्पाद अपेक्षा तौ पांच राजू, अर अच्युततें मध्यलोकमें आय उपजे, ताकै उत्पाद अपेक्षा छह ऐसे ग्यारह राजू कहे मारणांतिक अपेक्षा बारह राजू होय है । परंतु मारणांतिकमें अनाहारक नाही । तातें उत्पाद अपेक्षा ग्यारह है । असंयतसम्यग्दृष्टि लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्शे है । अर चोदह भागमैसू छह भाग देशोन स्पर्श है । सयोगकेवली लोकका असंख्यातवा भाग अर सर्वलोक स्पर्श है | अयोगकेवलीनिका लोकका असंख्यातवा भाग स्पर्शन है । ऐसें स्पर्शनका व्याख्यान कीया ।। आगै कालका निरूपण करिये हैं । सो दोय प्रकार है । सामान्यकरि गुणस्थानविर्षे विशेषकरि मार्गणानिविर्षे । तहां सामान्यकरि मिथ्यादृष्टीका नानाजीवापेक्षा सर्वकाल है । एक ROCHOTIRECar ACASPKINNAPROGICT ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ मयम अध्याय ॥ पान ८९ ॥ orCREKAR जीवकी अपेक्षा तीन भंग हैं । अभव्यकै तौ अनादि अनंत है । भव्यकै अनादि सांत है, सादि सांत है । तहां सादि सांत जघन्य तौ अंतमुहूर्त है । उत्कृष्ट अर्द्धपुद्गलपरिवर्तन कछु घाटि है । बहुरि सासादनसम्यग्दृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य तौ एकसमय है । उत्कृष्ट पल्योपमकै असंख्यातवै भाग है । एकजीव अपेक्षा जघन्य एक समय उत्कृष्ट छह आवली है । सम्यमिथ्या- दृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट पल्योपमकै असंख्यातवै भाग है । एक जीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है । असंयत सम्यग्दृष्टीको नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट तेतीस सागर कछु अधिक । बहुरि संयतासंयतको नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट कोडिपूर्व कछु घाटि । प्रमत्त अप्रमत्त संयतको नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य एक समय उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त है । बहुरि च्यारि उपशमश्रेणीवाला गुणस्थाननिका नानाजीवकी अपेक्षा अर एक जीवकी अपेक्षा जघन्य तौ एकसमय उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त है । बहुरि च्यारि क्षपकश्रेणीवाला आठवां नवमां दशमां बारहमा गुणस्थानका बहुरि अयोगकेवलीका नानाजीवकी अपेक्षा अर एकजीवकी अपेक्षा जघन्यमी अरु उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है । बहुरि सयोगकेवलीनिका नानाजीवकी SHERPraprayaPAGAPORATE BreezEVE ॥ सर्वार्थसिद्धिषचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान ९० ॥ REETara अपेक्षा नौ सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट कोडिपूर्व कछु घाटि है ।। विशेषकरि गतिके अनुवादकरि नरकगतिविष नारकीनिकै सातूंही पृथ्वीविर्षे मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा तो सर्वकाल है । एकजीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट एक सागर, तीन सागर, सात सागर, दश सागर, सतरा सागर, बाईस सागर, तेतीस सागर, यथासंख्य अनुक्रमतें आयुपरिमाण है । सासादनसम्यग्दृष्टि अर सम्यमिथ्यादृष्टीका गुणस्थानवत् काल है । असंयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है। उत्कृष्ट आयुःप्रमाण किछु घाटि। तिर्यग्गतिवि तिर्यचनिकै नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है। एकजीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट अनंतकाल है । सो असंख्यात पुद्गलपरिवर्तन है । सासादनसम्यग्दृष्टि अर सम्यग्मिथ्यादृष्टीका अरु संयतासंयतका गुणस्थानवत् काल है । असंयतसम्यग्दृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट तीन पल्य है । मनुष्यगतिवि मनुष्यनिकै मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एक जीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट तीन पल्य पृथक्त्व कोडी पूर्व अधिक है । सासादनसम्यग्दृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य एकसमय उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त है । एक जीव अपेक्षा जघन्य एक समय उत्कृष्ट छह आवली है । atrika ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ९१ ॥ DESI सम्यग्मिथ्यादृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा एक जीवकी अपेक्षा जघन्य उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त काल है । असं- यतसम्यग्दृष्टीका नानाकीवकी अपेक्षा सर्वकाल है। एकजीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तीन पल्य किछु अधिक है । बाकीके गुणस्थाननिका गुणस्थानवत् काल है ॥ देवगतिवि देवनिके मिथ्या- दृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है एकजीवप्रति जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट इकतीस सागरो- पम है । सासादनसम्यग्दृष्टीका अर सम्यग्मिथ्यादृष्टीका गुणस्थानवत् काल है । असंयतसम्यग्दृष्टीका नानाजीव अपेक्षा सर्वकाल है । एक जीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीस सागरोपम है ।। इंद्रियके अनुवादकरि एकेंद्रियनिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य क्षुद्रभव उत्कृष्ट अनंत काल सो असंख्यात पुद्गलपरिवर्तन है । विकलत्रयका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एक जीव अपेक्षा जघन्य क्षुद्रभव उत्कृष्ट संख्यात हजार वर्ष है । पंचेंद्रियविर्षे मिथ्यादृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट हजार सागर पृथक्त्व कोडी पूर्व अधिक है । सासादन आदि सर्व गुणस्थाननिका गुणस्थानवत् काल है । कायके अनुवादकरि पृथिवी अप् तेज वायुकायिकका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीव अपेक्षा जघन्य क्षुद्रभव उत्कृष्ट असंख्यात लोकपरिमाण काल है । वनस्पतिकायिकका exacteer over verd AGARPANCaskardan canzone concepts aiterassettes ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान ९२ ।। एकेंद्रियवत् काल है । ससकायिकनिविर्षे मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट दोय हजार सागर पृथक्त्व कोडी पूर्व अधिक है। चाकीके गुणस्थाननिका पंचेंद्रियवत् काल है । योगके अनुवादकरि वचनमनोयोगीनिविर्षे मिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टि संयतासंयत प्रमत्त अप्रमत्त संयत सयोगकेवलीनिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य एकसमय उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त सासादनसम्यग्दृष्टीका गुणस्थानवत् सम्यग्मिथ्यादृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य एकसमय उत्कृष्ट पल्योपमकै असंख्यातवै भाग काल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य तो एक समय है । उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त है । च्यारि उपशमकनिका च्यारि क्षपकनिका नानाजीवकी अपेक्षा एकजीवकी अपेक्षा जघन्य एकसमय है । उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त काल है । काययोगीनिविर्षे मिथ्यादृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य एकसमय है । उत्कृष्ट अनंतकाल है । सो असंख्यात पुद्गलपरिवर्तन है । अवशेष गुणस्थाननिका मनोयोगिवत् काल है । अयोगीनिका गुणस्थानवत् काल है ॥ वेदके अनुवादकरि स्त्रीवेदविर्षे मिथ्यावृष्टिका नानाजीव अपेक्षा सर्वकाल है। एकजीव अपेक्षा Keertuberalive RPIRNARY ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ।। पान ९३ ॥ जघन्य अंतर्मुहुर्त उत्कृष्ट पृथक्त्व सौ पल्य काल है । सासादनसम्यग्दृष्टि आदि अनिवृत्तिवादरसांपरा- यपर्यंतनिका गुणस्थानवत् काल है । तहां विशेष यहु-- जो, असंयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीव अपेक्षा सर्वकाल है। एकजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है उत्कृष्ट पचावनपल्य कछु घाटि काल है। पुरुषवेदवि मिथ्यादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीव अपेक्षा. जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्व सौ सागर है । सासादन सम्यग्दृष्टि आदि अनिवृत्तिवादरसांपरायपर्यंतनिका गुणस्थानवत् काल है । नपुंसकवेदविर्षे मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट अनंतकाल है सो असंख्यातपुद्गलपरिवर्तन है । सासादनसम्यग्दृष्टि आदि अनिवृत्तिवादरसांपरायपर्यंतनिका गुणस्थानवत् है । विशेष यहु है जो, असंयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीव अपेक्षा सर्वकाल है । एक जीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीस सागर कछु घाटि काल है । वेदरहितनिका गुणस्थानवत् काल है ।। कपायके अनुवादकरि च्यारि कषायनिविर्षे मिथ्यादृष्टि आदि अप्रमत्तपर्यंतनिका मनोयोगिवत् काल है । दोय उपशमश्रेणीका दोय क्षपक श्रेणीका गुणस्थाननिका अर केवललोभका अर कपायरहितनिका गुणस्थानवत् काल है ।। PAR ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय पान ॥ ९४ ॥ ज्ञानके अनुवादकरि मति अज्ञान श्रुतअज्ञानवाले मिथ्यादृष्टि सासादनसम्यग्दृष्टीनिका गुणस्थानवत् काल है । विभंगज्ञानीवि मिथ्यादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीस सागर किछु घाटि है । सासादनसम्यग्दृष्टीका गुणस्था- नवत् काल है । मति श्रुत-अवधि-मनःपर्ययज्ञानीनिका अर केवलज्ञानीनिका गुणस्थानवत् काल है ।। मंयमके अनुवादकरि सामयिकच्छेदोपस्थापन परिहारविशुद्धि सूक्ष्मसांपराय यथाख्यात शुद्धिसंयतनिका अर संयतासंयतनिका अर असंयत च्यारि गुणस्थाननिका गुणस्थानवत् काल है । दर्शनके अनुवादकरि चक्षुर्दर्शनवालेनिवि मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एक जीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है उत्कृष्ट दोय हजार सागर है । सासादनसम्यग्दृष्टिनिका क्षीणकपायपर्यंतनिका गुणस्थानवत् काल है । अचक्षुर्दर्शनवालेनिवि मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकपा- यपर्यंतनिका गुणस्थानवत् काल है । अवधि केवलदर्शनवालेनिका अवधि केवलज्ञानिवत् काल है ॥ लेश्याके अनुवादकरि कृष्णनीलकापोतलेश्यावि मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीस सागर सतरा सागर सात सागर कछु अधिक है, सो नरक अपेक्षा है । सासादनको अर सम्यग्मिथ्यादृष्टिको गुणस्थानवत् काल है । Sterestoriesserts ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान ९५ ॥ CHOREOGRA असंयतसम्यग्दृष्टिको नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीस सागर सतरा सागर सात सागर कछु घाटि है । पीतपालेश्याविर्षे मिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टिको नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट दोय सागर अठारह सागर किछु अधिक है सो स्वर्ग अपेक्षा है । सासादन सम्यग्मिथ्यादृष्टिको गुणस्थानवत् काल है । संयतासंयत प्रमत्त अप्रमत्त संयतनिको नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है। एकजीव अपेक्षा जघन्य एक समय उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त है । शुक्ललेश्याविर्षे मिथ्यादृष्टिको नानाजीव अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहर्त उत्कृष्ट इकतीस सागर किछु अधिक है । सासा- दनसम्यग्दृष्टि आदि सयोगकेवलीपर्यंतनिका अर लेश्यारहितका गुणस्थानवत् काल है। विशेष यहु जो, संयतासंयतका नानाजीव अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीव अपेक्षा जघन्य एकममय उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त है ।। भव्यके अनुवादकरि भव्यवि. मिथ्यादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीव अपेक्षा दोय भंग हैं। अनादि सांत सादि सांत । तहां सादिसांत जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट अर्धपुद्गलपरिवर्तन कछु घाटि है । सासादन आदि केवलीपर्यंतनिका गुणस्थानवत् काल है । अभव्यनिका अनादि अनंत काल है ।। ఆడుకులకertainుండదలకుంకుండుదును TRANE ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय || पान ९६ ॥ सम्यक्त्वके अनुवादकरिक्षायिकसम्यग्दृष्टीनिका असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंतनिका गुणस्थानवत् काल है।क्षायोपशमिक सम्यग्दृष्टीनिका चान्यौं गुणस्थाननिका गुणस्थानवत् काल है। ओपशामिक सम्यक्त्ववि असंयतसम्यग्दृष्टि संयतासंयत इनि दोऊनिका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पल्योपमकै असंख्यातवे भाग है। एकजीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है । प्रमत्त अप्रमत्त संयतका अर च्यारि उपशमश्रेणीवालेका नानाजीवकी अपेक्षा एकजीवकी अपेक्षा जघन्य तो एक समय है उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त है । सासादनसम्यग्दृष्टि सम्यमिथ्यादृष्टिनिका गुणस्थानवत् काल है। संजीके अनुवादकरि मिथ्यादृष्टि आदि अनिवृत्तिवादरपर्यंतनिका पुरुषवेदवत् काल है। अवशेषका गुणस्थानवत् काल है । असंज्ञीनिका मिथ्याष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ क्षुद्रभवमात्र है । सासके अगरव्है भाग अर उत्कृष्ट अनंतकाल है । सो असंख्यातपुद्गलपरिवर्तन है । दोऊ नामकरि रहितनिका गुणस्थानवत् काल है ।। आहारकका अनुवादकरि आहारकवि मिथ्याइष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है। एकजीवअपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है उत्कृष्ट अंगुलकै असंख्यातवा भाग है सो असंख्यातासंख्यात NCERTONICIPARAPARICATPORIGINARAYPORNSTORE a ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय पान ॥ ९७ ॥ RECAPRICORPORAGARPRAVACARE उत्सर्पिणी अवसर्पिणी परिमाण है । अंगुलिकै प्रदेश अर इनिके समय समान हैं । अवशेषनिका गुणस्थानवत् काल है। अनाहारकवि मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा सर्वकाल है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य तौ एकसमय है । उत्कृष्ट तीन समय है । सासादनसम्यग्दृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य एकसमय है । उत्कृष्ट आवलीकै असंख्यातवां भाग है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ एकसमय है उत्कृष्ट दोय समय है। सयोगकेवलीका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य तौ तीन समय है । उत्कृष्ट असंख्यातसमय है । एकजीव अपेक्षा जघन्य अर उत्कृष्ट तीन समय है अयोगकेवलीका गुणस्थानवत् काल है । ऐसें कालका वर्णन कीया है । आगें अंतरका निरूपण करिये हैं । तहां विवक्षित गुणकै अन्यगुण पलट न होते फिर तिसही गुणकी प्राप्तितें पहलै वीचिका काल सो अंतर है । सो दोय प्रकार कहिये है । सामान्यकरि तौ गुणस्थानविपैं, विशेषकरि मार्गणाविौं । तहां सामान्यकरि मिथ्याष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा अंतर नाही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट एकसोबत्तीस सागर देशोन कहिये किछु घाटि है । सासादनसम्यग्दृष्टिका अंतर नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य तो एक समय, उत्कृष्ट पल्यका असंख्यातवा भाग है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ पल्यका असंख्यातवा भाग, Marketeeutari Sexeks SPROTIKAR ॥ सार्थसिदिाचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय || पान ९८ ।। उत्कृष्ट अर्द्ध पुद्गलपरिवर्तन देशोन है । सम्यग्मिथ्यादृष्टिका अंतर नानाजीवकी अपेक्षा सासादनवत् है । एकजीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट अर्द्धपुद्गलपरिवर्तन देशोन है। असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अप्रमत्तसंयतपर्यंतनिका नानाजीवकी अपेक्षा तो अंतर नाही है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट अर्द्धपुद्गलपरिवर्तन देशोन है । च्यारि उपशमश्रेणीवालानिका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य तो एकसमय है । उत्कृष्ट पृथक्त्व वर्ष है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट अर्द्धपुद्गलपरिवर्तन देशोन है । अर च्यारि क्षपकश्रेणीवालानिका अर अयोगकेवलीनिका नानाजीव अपेक्षा जघन्य तो एकसमय, उत्कृष्ट छह महीना है । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । अर सयोगकेवलीका नानाजीव अपेक्षा अर एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है ।। विशेषकरि गतिके अनुवादकरि नरकगतिवि नारकीनिका सात पृथिवीवि मिथ्यादृष्टि असं- यतसम्यग्दृष्टिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नाही। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट एक सागर तीन सागर सात सागर दश सागर सतरा सागर वाईस सागर तेतीस सागर देशोन है । सासादनसम्यग्दृष्टि सम्यग्मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य तौ एकसमय है । उत्कृष्ट पल्यका असंख्यातवा भाग है । एकजीव अपेक्षा जघन्य पल्यका असंख्यातवा भाग अर अंतर्मुहूर्त P.
Excuspka ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान ९९ ।। है । उत्कृष्ट एक तीन सात दश सतरा बाईस तेतीस सागर देशोन है । तिर्यच गतिविर्षे तिर्यचनिकै मिथ्यादृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा अंतर नाही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तीन पल्य देशोन है । सासादनसम्यग्दृष्टि आदि च्यारीनिका गुणस्थानवत् अंतर है। मनुष्यगतिविपें मनुष्यनिकै मिथ्यादृष्टिका तिर्यंचवत् । सासादनसम्यग्दृष्टीका अर सम्यग्मिथ्यादृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्य पल्योपमका असंख्यातवा भाग अर अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तीन पल्य पृथक्त्व कोडिपूर्व अधिक है । असंयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तो अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तीन पल्य पृथक्त्व कोडिपूर्व अधिक है । संयतासंयत प्रमत्तअप्रमत्त संयतका नानाजीवकी अपेक्षा अंतर नांही है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्व कोडिपूर्व है । च्यारि उपशमश्रेणीवालेनिका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्वकोडिपूर्व है । अवशेषनिका गुणस्थानवत् अंतर है । देवगतिवि देवनिकै मिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट इकतीस सागर देशोन है । सासादनसम्यग्दृष्टि सम्यग्मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् है । एकजीव Porenasxekesertsite Marats ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १०० ॥ अपेक्षा जघन्य पल्यका असंख्यातवा भाग अर अंतर्मुहूर्त है, उत्कृष्ट इकतीस सागर है, सो देशोन है। इंद्रियके अनुवादकरि एकैदियनिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य क्षुद्रभव है । उत्कृष्ट दोय हजार सागर पृथक्त्वकोडिपूर्व अधिक है । विकलत्रयका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य क्षुद्रभव है । उत्कृष्ट अनंतकाल है । सो असंख्यातपुद्गलपरिवर्तन है । ऐसें इंद्रियप्रति अंतर कह्या । गुणस्थान अपेक्षा एक मिथ्यात्वही है तातें अंतर नांही है । पंचेंद्रियवि मिथ्यादृष्टिका अंतर गुणस्थानवत् । सासादनसम्यग्दृष्टिका अर सम्यग्मिथ्यादृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य पल्यका असंख्यातवा भाग अर अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट हजार सागर पृथक्त्वकोडिपूर्व अधिक है । असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अप्रमत्तपर्यंतनिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तो अंतर्मुहूर्त, उत्कृष्ट हजार सागर पृथक्त्वकोडिपूर्व अधिक है । च्यारि उपशमश्रेणीवाला- निका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट हजार सागर पृथक्त्वकोडिपूर्व अधिक है । अवशेषनिका गुणस्थानवत् अंतर है ।। कायके अनुवादकरि पृथिवी अप तेज वायु कायिकनिकै नानाजीव अपेक्षा अंतर नाही है । PORNCOSPESHCARPECIPROICIANP PIKACTREACTRINAarya 5:45 ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय पान ॥ १०१ ॥ एकजीव अपेक्षा जघन्य क्षुद्रभव उत्कृष्ट अनंतकाल है सो असंख्यातपुद्गलपरिवर्तन है । वनस्पतिकायिकनिकै नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य क्षुद्रभव उत्कृष्ट असंख्यातलोक । इहां असंख्यातलोककै प्रदेश हैं ते ते कालके समय ग्रहण है । ऐसें काय अपेक्षा अंतर कया । गुणस्थान अपेक्षा अंतर नांही है । बसकायिकवि मिथ्यादृष्टिका गुणस्थानवत् अंतर है । सासादनसम्यग्दृष्टि अर सम्यग्मिथ्याष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् । एकजीव अपेक्षा जघन्य पल्यका असंख्यातवा भाग है | अर अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट दोय हजार सागर पृथात्वकोडिपूर्व अधिक है । असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अप्रमत्तपर्यंतनिका नानाजीवकी अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है, उत्कृष्ट दोय हजार सागर पृथक्त्वकोडिपूर्व अधिक है । च्यारि उपशमश्रेणीवालाका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तो अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट दोय हजार सागर पृथक्त्वकोडिपूर्व अधिक है । अवशेपनिका पंचिंद्रियवत् अंतर है ॥ योगके अनुवादकरि काय वचन मन योगिनिके मिथ्यादृष्टि आदि असंयनसम्यग्दृष्टि मंयतासंयत प्रमत्त अप्रमत्तसंयत सयोगकेवलीनिकै नानाजीवकी अपेक्षा एकजीवकी अपेक्षा अंतर VIP attaraisaksixerest.exesari 6152 ॥ सर्वार्थसिद्धिानिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १०२ ॥ . PRERA नाही हे । मामादनसम्यग्दृष्टि मम्यग्मिथ्यादृष्टिनिका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है। एकजीवकी अपेक्षा अंतर नांही है । च्यारि उपशमश्रेणीवालेनिका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा अतर नांही है । च्यारि क्षपकवालेनिकै अर अयोगकेवलीनिकै गुणस्थानयत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है ।। वेदके अनुवादकार स्त्रीवेदवि मिथ्यादृष्टिकै नानाजीवकी अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीब अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पंचावन पल्य किछु घाटि है । सासादनसम्यग्दृष्टि अर सम्यग्मियादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तो पल्यका असंख्यातवा भाग है अर अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्व सौपल्य है । असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अगमतपर्यंतनिका नानाजीवकी अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट थक्त्व सौपल्य है । दोय उपशमश्रेणीवालाका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्व सौपल्य है । दोय क्षपक श्रेणीवालाका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य एकसमय उत्कृष्ट पृथक्त्व वर्ष है । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । पुरुग्वेदवि मिथ्यादृष्टिका गुणस्थानवत् । सासादनसम्यग्दृष्टि अर सम्यग्मिथ्यादृष्टिका नानाजीव ..
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता || प्रथम अध्याय ॥ पान १०३ ॥ अपेक्षा गुणस्थानयत् एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ पल्योपमकै असंख्यातवा भाग अर अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्व सौ सागर है । असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अप्रमत्तसंयतपर्यंतनिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्व सौ सागर है । दोय उपशमश्रेणीवालानिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्व सौ सागर है । दोय क्षपकश्रेणीवालानिका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य एकसमय है। उत्कृष्ट एकवर्ष कछु अधिक है । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । नपुंसकवेदवि मिथ्याष्टिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीस सागर देशोन हे । सासादनसम्यग्दृष्टि आदि अनिवृत्ति उपशमपर्यंतनिका गुणस्थानवत् अंतर है । अर दोय क्षपक श्रेणीवालानिका स्त्रीवेदवत् है । वेदरहित अनिवृत्ति वादरमापराय उपशमक सूक्ष्ममांपराय उ- पशगकका नानाजीच अपेक्षा गुणस्थानवत है । एकजीव अपेक्षा जघन्य अरु उत्कृष्ट अंतर्मुहूर्त है। उपशांतकपायका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् है । एकजीवकी अपेक्षा अंतर नांही है । अवशेष गणस्थानवत् अंतर है ।। कपायके अनुवादकरि क्रोध मान माया लोभ कपायकै मिथ्यादृष्टि आदि अनिवृत्ति । सर्वार्थसिद्धिनरनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १०४ ॥ उपशम श्रेणीवालाताई मनोयोगीवत् अंतर है । अर दोय क्षपक श्रेणीवालानिका नानाजीव अपेक्षा जघन्य एकसमय उत्कृष्ट एकवर्ष किछ अधिक । केवललोभसूक्ष्मसांपरायोपशमकका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । सूक्ष्मसांपराय क्षपकश्रेणीवालाका गुणस्थानवत् । कपायरहित च्यारि गुणस्थाननिवि उपशांतकपायका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही । अवशेष तीन गुणस्थाननिका गुणस्थानवत् अंतर है ।। ज्ञानके अनुवादकरि मतिअज्ञान श्रुतअज्ञान विभंगज्ञानवालेविर्षे मिथ्याष्टिका नानाजीव अपेक्षा एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । सासादनमभ्यग्दृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । मति-श्रुत-अवधिज्ञानवालेविर्षे असंयतसम्यग्दृष्टीका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट कोडिपूर्व देशोन है। संयतामंयतका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट छ्यासठि सागरोगम किछु अधिक है । प्रमत्त अप्रमत्तसंयतका नानाजीव अपेक्षा अंतर नाही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त उत्कृष्ट तेतीस सागरोपम किछु अधिक है । च्यारि उपशमश्रेणीवालेनिका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ Sootinuati ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय पान ॥ १०५ ॥ *CRPREHEARNATA zavastai अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट छयासठी सागरोपम कछु अधिक है । च्यारि क्षपक श्रेणीवालानिका गुणस्थानवत् तर है। तहां विशेष यहु- अवधिज्ञानीनिका नानाजीव अपेक्षा जघन्य एक समय उत्कृष्ट पृथक्त्त वर्ष । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । मनःपर्ययज्ञानीनिका प्रमत्त अप्रमत्त संयमीनिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नाही है । एकजीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त । च्यारि उपशमश्रेणीवालेनिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहर्त है । उत्कृष्ट कोडिपूर्व किछु घाटि है । च्यारि क्षपक श्रेणीवालानिका अवधिज्ञानीवत् अंतर है । दोऊके केवलज्ञानीनिका गुणस्थानवत् अंतर है ॥ संयमके अनुवादकरि सामयिक च्छेदोपस्थापना शुद्धसंयमिवि प्रमत्त अप्रमत्त संयमीका नानाजीव अपेक्षा अंतर नही है । एकजीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है । दोऊ उपशमश्रेणीवालाका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट कोडिपूर्व कछु घाटि है । दोऊ क्षपकश्रेणीवालानिका गुणस्थानवत् अंतर है । परिहारविशुद्धि संयमी प्रमत्त अप्रमत्तका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है । सूक्ष्मसांपरायसंयमवि उपशमश्रेणीवालाका नानाजीव - 12 - 21 ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १०६ ।। अपेक्षा गुणस्थानवत् । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । क्षपक श्रेणीवालाका गुणस्थानवत् अंतर है। यथाख्यातसंयमविपें अकपायवत् अंतर जाननां । संयतासंयतका नानाजीव अपेक्षा एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । असंयतविर्षे मिथ्याष्टिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है। उत्कृष्ट तेतीस सागर देशोन है । अवशेष तीनूं गुणस्थाननिका गुणस्थानवत् अंतर है ।। दर्शनके अनुवादकरि चक्षुर्दर्शनवालेविर्षे मिथ्यादृष्टिका गुणस्थानवत् अंतर है । सासादनसम्य- ग्दृष्टि सम्यग्मिथ्यादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् है । एकजीव अपेक्षा जघन्य पल्यकै असंख्यातवें भाग अर अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट दोय हजार सागर कछु घाटि है । असंयतसम्यग्दृष्टि आदि अप्रमत्तसंयतपर्यंतनिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजवि अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट दोय हजार सागर कछु घाटि है । च्यारि उपशमश्रेणीवालानिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् है । एकजीवकी अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट दोय हजार सागर देशोन है। च्यारिक्षपकश्रेणीवालानिका गुणस्थानवत् है । अचक्षुर्दर्शनवि मिथ्यादृष्टि आदि क्षीणकषायपर्यंतनिका गुणस्थानवत् है । अवधिदर्शनवालेका अवधिज्ञानीवत् है । केवलदर्शनवालेका केवलज्ञानीवत् है ।। ONETER ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान १०७ ।। लेश्याके अनुवादकरि कृष्ण नील कापोत लेश्यावालेनिविर्षे मिथ्यादृष्टि असंयतसम्यग्दृष्टिक नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीम सागर सतरा सागर सात सागर कछु घाटि है। सो नारकी अपेक्षा है । सासादनसम्यग्दृष्टि सम्पमिथ्या- दृष्टिका नानाजीव अपेक्षा सामान्यवत् है । एकजीव अपेक्षा जघन्य पल्योपमका असंख्यातवा भाग है । अंतर्मुहूर्तभी है । उत्कृष्ट तेतीस सागर सतरा सागर सात सागर है । सो कछु घाटि है । पीतपालेश्यावि. मिथ्यादृष्टि अर्मयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट दोय सागर अगरा सागर कछु अधिक है। सामादन सम्यग्दृष्टि सम्यग्मिथ्यादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् है । एकजीव अपेक्षा जघन्य पल्यका असंख्यातवा भाग है । अर अंतर्मुहुर्त है । उत्कृष्ट दोय सागर अारा सागर कछु अधिक है । संयतासंयत प्रमत्त अप्रमत्त संयतका नानाजीवकी अपेक्षा एकजीवकी अपेक्षा अंतर नांही है । शुक्लेश्यावालावि मिथ्याष्टि असंयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है। उत्कृष्ट इकतीस सागर कछु घाटि है । सासादनमम्यग्दृष्टि सम्यमिथ्यादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा अंतर गुणस्थानवत् है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ पल्पकै STEPROCARPAN ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १०८ ॥ द. अमंख्यानवें भाग है | अर अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट इकतीस सागर कछु घाटि है । संयतासंयत अर प्रमत्तसंयतका पीतलेश्यावत् है । अप्रमत्तमंयतका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है । तीन उपशमश्रेणीवालानिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् है । एकजीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है । उपशांत कपायका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् है । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । च्यारि क्षपकश्रेणीवालानिका अर सयोगकेवलीनिका अर लेश्यारहितका गुणस्थानवत् अंतर है ॥ भव्यके अनुवादकरि भव्यविर्षे मिथ्यादृष्टि आदि अयोगकेवल पयतीनका गुणस्थानवत् अंतर है। अभव्यनिका नानाजीव अपेक्षा एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । सम्यक्त्वके अनुवादकारि क्षायिक सम्यग्दृष्टिविर्षे असंयतसम्यग्दृष्टीका नानाजीवके अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव प्रति जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट कोडिपूर्व कछु घाटि है । रांयतासंयत अर प्रमत्त अप्रमत्त संयतनिका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीस सागर कछु अधिक है । च्यारि उपशमश्रेणीवालानिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीस SeksxxsxksikersekasDresserts kut ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १०९ ॥ सागर कछु अधिक है। अवशेषनिका गुणस्थानवत् अंतर है । शायोपशामक सम्यग्दृष्टीनिविर्षे असंयतसम्यग्दृष्टीका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है। उत्कृष्ट कोडिपूर्व देशोन है। संयतासंयतका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है उत्कृष्ट छ्यासठि सागरोपम देशोन है । प्रमत्त अप्रमत्त संयतका नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट तेतीस सागर कछु अधिक है। औपशमिक सम्यग्दृष्टिनिविर्षे असंयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य तौ एकसमय है। उत्कृष्ट सात राति दिन है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है । संयतासंयतका नानाजीव अपेक्षा जघन्य तौ एकसमय है । उत्कृष्ट चौदह राति दिनका अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है । प्रमत्त अप्रमत्त संयतका नानाजीव अपेक्षा जघन्य तो एकसमय है । उत्कृष्ट पंदरह राति दिन है। एकजीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है। तीन उपशमश्रे- णीवालानिका नानाजीव अपेक्षा जघन्य तौ एफसमय है । उत्कृष्ट पृथक्त्ववर्प का अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्यभी उत्कृष्टभी अंतर्मुहूर्त है। उपशांतकपायका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् है । *NASPARNXCARRANGARPERFARPARTICIPAROCARPECRPANNARER . ॥ सार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान ११० ॥ एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है। सासादनसम्यग्दृष्टि मिथ्यादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा जघन्य तौ एकममय है । उत्कृष्ट पल्यकै असंख्यातर्फे भाग है। एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । मिथ्याष्टिका नानाजीव अपेक्षा अर एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है ॥ गंजीके अनुवादकरि संज्ञीनिवि मिथ्यादृष्टिका गुणस्थानवत् अंतर है। मासादनमम्यग्दृष्टि मम्यग्मिथ्याइष्टिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ पल्यका अमख्यातवा भाग अर अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्व सौ मागर है । असंयन सम्यग्दृष्टि आदि अप्रमत्तताई नानाजीव अपेक्षा अंतर नांही है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुल है। उत्कृष्ट पृथक्त्व सौ सागर है । च्यारि उपशम श्रेणीवालेनिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट पृथक्त्व सौ सागर है । च्यारि क्षपक श्रेणीवालेनिका गुणस्थानवत् अंतर है। असंज्ञीके नानाजीव अपेक्षा एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है। दोऊ नामकरि रहितनिका गुणस्थानवत् अंतर है । आहारके अनुवादकरि आहारकनिवि मिथ्यादृष्टिका गुणस्थानवत् अंतर है। सासादन- सम्यग्दृष्टि-सम्यग्मिथ्यादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्य Skeepesterest POST ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान १११ ।। तौ पल्योपमका असंख्यातवा भाग अर अंतर्मुहूर्त है। उत्कृष्ट अंगुलका अमंख्यानवा भाग आकाशके प्रदेश जेते हैं तेते समय हैं। ते असंख्यातासंख्यात उत्सर्पिणी अवमर्पिणी काल है । अगंयतसम्यग्दृष्टि आदि अप्रमत्तगुणस्थानपर्यंत नानाजीवकी अपेक्षा अंतर नांही है। एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है। उत्कृष्ट अंगुलका असंख्यात्वा भाग है। ते अमंख्यातासंख्यात उत्मर्पिणी अवसर्पिणीके समयप्रमाण हैं। च्यारि उपशमश्रेणीवालानिका नानाजीवकी अपेक्षा गुणस्थानवत् अंतर है । एकजीव अपेक्षा जघन्य तौ अंतर्मुहूर्त है । उत्कृष्ट अंगुलका असंख्यातवा भाग है। सो असख्यातासंख्यात उत्सर्पिणी अवसर्पिणीके समयप्रमाण है। च्यारि क्षपकश्रेणी- वालानिका अर सयोगकेवलीनिका गुणस्थानवत् अंतर है । अनाहारकनिविर्षे मिथ्यादृष्टिका नानाजीव अपेक्षा एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है। सासादनसम्यग्दृष्टीका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य तो एकसमय है । उत्कृष्ट पल्यकै असंख्यातवें भाग है। एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है । असंयतसम्यग्दृष्टिका नानाजीव अपेक्षा जघन्य एकसमय है। उत्कृष्ट पृक्त महीना है । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है। सयोगकेवलीका नानाजीवकी अपेक्षा जघन्य तौ एकसमय है । उत्कृष्ट पृक्त वर्ष है । एकजीव अपेक्षा अंतर नांही है। ऐसे अंतरका निश्चय कीया। EXPOST ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ११२ ॥ आगै भार• प्रगट कीजिये ॥ तहां भाव दोय प्रकार । सामान्यकरि गुणस्थान, विशेषकरि मार्गणा | तहां प्रथमही सामान्यकरि मिथ्यादृष्टि तौ औदयिक भाव है। मामादनसम्यग्दृष्टि पारिणामिक भाव है। सम्यग्मिथ्यादृष्टि क्षायोपशमिक भाव है। असंयतमम्यग्दृष्टि औपशमिक अथवा क्षायिक अथवा क्षायोपशमिक भाव है। इहां असंयतपणां है सो औदयिकभावकरि है । संयतासंयत प्रमत्तसंयत अप्रमत्तमंयत ऐमै क्षायोपशमिक भाव है । च्यारि उपश- मश्रेणीवाला औपशमिक भाव है। च्यारि क्षपक श्रेणीवालानिवि अर सयोगकेवली अयोगकेवली- निवि क्षायिक भाव है। विशेषकरि गतिके अनुवादकरि नरकगतिविपैं प्रथमपृथिवीविपैं नारकी मिथ्यादृष्टि आदि असंयतसम्यग्दृष्टिपर्यंतनिके गुणस्थानवत् भाव है। दूसरी पृथिवी आदि सातमीपर्यत मिथ्यादृष्टि सासादन सम्यमिथ्यादृष्टीनिकै गुणस्थानवत् । असंयतसम्यग्दृष्टिकै औपशमिक शायोपशमिकभाव है । असंयत है सो औदयिकभावकरि है । तियंचगतिविर्षे तिर्यंचनिकै मिथ्यादृष्टि संयतासंयत पर्यंत- निकै गुणस्थानदत् भाव है। मनुष्यगतिवि मिथ्यादृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यतनिके गुणस्थानवत् भाव है । देवगतिवि देवनिकै मिथ्यादृष्टि आदि असंयतसम्यग्दृष्टिपर्यतनिकै गुणस्थानवत् भाव है ।। Makers MER ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान ११३ ॥ इंद्रियके अनुवादकरि एकेंद्रिय विकलत्रयनिकै औदयिकभाव है। पंचेंद्रियनिवि मिथ्यादृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंतनिकै गुणस्थानवत् भाव है ॥ कायके अनुवादकरि स्थावरकायिकनिकै औदयिक भाव है। त्रसकायिकनिकै गुणस्थानवत् भाव है। योगके अनुवादकरि कायवचनमनोयोगीनिकै मिथ्यादृष्टि आदि सयोगकेवलीपर्यंतनिकै अर अयोगकेवलीनिकै गुणस्थानवत् भाव है ॥ वेदके अनुवादकरि स्त्रीपुरुपनपुंसकवेदीनिकै अर वेदरहितनिकै गुणस्थानवत् भाव है ।। कपायानुवादकरि क्रोधमानमायालोभकपायवालेनिकै अर कपायरहितनिकै गुणस्थानवत् भाव है ।। ज्ञानके अनुवादकरि मति अज्ञान श्रुत अज्ञान विभंगज्ञानवालेनिकै अर मतिश्रुत अवधि मनःपर्यय केवलज्ञानीनिकै गुणस्थानवत् भाव है ।। संयमका अनुवादकरि सर्वही संयतनिकै अर संयतासंयतनिकै अर असंयतनिकै गुणस्थानवत् भाव है। दर्शनानुवादकरि चक्षुर्दर्शन-अचक्षुर्दर्शन-अवधिदर्शन-केवलदर्शनवालेनिकै गुणस्थानवत् भाव है। लेश्याके अनुवादकरि छह लेश्यावालेनिकै अर लेश्यारहितनिकै गुणस्थानवत् भाव है ॥ LERTISekasekseerdstiralcrez ERPROVIE ఆడకుండోదకండరుకుల ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान ११४ ।। भव्यके अनुवादकरि भव्यनिकै मिथ्यादृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंतनिकै गुणस्थानवत् भाव है। अभव्यनिकै पारिणामिक भाव है ॥ सम्यक्त्वके अनुवादकरि क्षायिकसम्यग्दृष्टीविर्षे असंयंतसम्यग्दृष्टीकै क्षायिकभाव तौ क्षायिकसम्यक्त्व है । अर असंयतपणां है सो औदयिकभावकरि है। संयतासंयत प्रमत्त अप्रमत्तसंयतनिकै क्षायोप- शमिक भाव है। सम्यक्त्व क्षायिक है सो क्षायिकभावकरि है। च्यारि उपशमश्रेणीवालेनिकै औपशमिक भाव है। सम्यक्त्व इहां क्षायिकभावकरि हो है । अवशेषनिके गुणस्थानवत् भाव है । क्षायोपशमिक सम्यग्दृष्टीवि असंयतसम्यग्दृष्टीकै क्षायोपशमिक भाव है सो तौ क्षायोपशमिक सम्यक्त्व है । असंयत है सो औदयिकभावकरि है । संयतासंयत प्रमत्त अप्रमत्तसंयतनिकै क्षायोपशमिक भाव है। क्षायोपशमिकसम्यक्त्व है । औपशमिकसम्यक्त्वविर्षे असंयतसम्यग्दृष्टीकै औपशमिक भाव उपश- मसम्यक्त्व है। असंयत है सो औदयिकभावकरि है। संयतासंयत प्रमत्त अप्रमत्तसंयतनिकै क्षायो- पशमिक भाव है । सम्यक्त्व औपशमिक है । च्यारि उपशमश्रेणीवालानिकै औपशमिकभाव उपशमसम्यक्त्व है । सासादनसम्यग्दृष्टिकै पारिणामिक भाव है। सम्यग्मिथ्यादृष्टिकै क्षायोप. शमिक भाव है। मिथ्यादृष्टीकै औदयिक भाव है ॥ career Ketkeeraase ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ११५ ॥ FACEPORTERPRE संज्ञीके अनुवादकरि संजीनिकै गुणस्थानवत् । असंज्ञीनिकै औदयिक भाव है। दोऊ संज्ञारहितनिकै गुणस्थानवत् भाव है ॥ आहारकके अनुवादकरि आहारकनिकै अर अनाहारकनिकै गुणस्थानवत् भाव है । भावका निरूपण मोहकर्म अपेक्षा उदाहरणरूप समाप्त भया । आगै अल्पबहुत्वका वर्णन कीजिये है । सो दोय प्रकार । सामान्यकरि, विशेपकरि । तहां प्रथमही सामान्यकरि तीन उपशमश्रेणीवाला सर्वतें स्तोक कहिये थोरा है।। ते अपने अपने गुणस्थानकालविर्षे प्रवेशकरि तुल्यसंख्या हैं । अर उपशांतकपायवालाभी तितनाही है। बहुरि तीन क्षपक श्रेणीवाला इनितें संख्यातगुणा है। अर क्षीणकपाय छद्मस्थ वीतरागभी तितनाही है । अर सयोगकेवली अयोगकेवली प्रवेशकरि तुल्यसंख्या है। अर सयोगकेवली अपने कालविर्षे भेले होय ते इनित संख्यातगुणां हैं। बहुरि अप्रमत्तसंयत संख्यातगुणां हैं। तिनितै प्रमत्तसंयत संख्यातगुणां हैं। तिनितें संयतासंयत असंख्यातगुणां है । तिनि सासादनसम्यग्दृष्टि असंख्यातगुणा हैं। तिनितें सम्यग्मिथ्यादृष्टि असंख्यातगुणां हैं। तिनितें असंयतसम्यग्दृष्टि असंख्यातगुणां हैं। तिनितें मिथ्यादृष्टि अनंतगुणां हैं । estaurant గురకులకు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ११४ ॥ Siteratis PARENAWRENCapna re भव्यके अनुवादकरि भव्यनिकै मिथ्यादृष्टि आदि अयोगकेवलीपर्यंतनिकै गुणस्थानवत् भाव है। अभव्यनिकै पारिणामिक भाव है ॥ सम्यक्त्व के अनुवादकरि क्षायिकसम्यग्दृष्टीविर्षे असंयंतसम्यग्दृष्टीकै क्षायिकभाव तौ क्षायिकसम्यक्त्व है । अर असंयतपणां है सो औदयिकभावकरि है। संयतासंयत प्रमत्त अप्रमत्तसंयतनिकै क्षायोप- शमिक भाव है। सम्यक्त्व क्षायिक है सो क्षायिकभावकरि है। च्यारि उपशमश्रेणीवालेनिकै औपशमिक । गगनच. डहां क्षायिकभावकरि हो है । अवशेपनिके गुणस्थानवत् भाव है । क्षायोपशमिक "पनिक.भाव है सो तौ क्षायोपशमिक सम्यक्त्व है। PROACOSPARSACAREE A-mm- ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ११७ ॥ adrike योगके अनुवादकरि वचनमनयोगीनिकै पंचेंद्रियवत् काययोगीनिकै गुणस्थानवत् अल्पबहुत है ।। वेदके अनुवादकरि स्त्रीपुरुपवेदीनिकै पंचेंद्रियवत् । नपुंसकवेदीनिकै अर वेदरहितनिकै गुणस्थानवत् अल्पवहुत्व है । कपायके अनुवादकरि क्रोधमानमायाकपायवालेनिकै पुरुषवेदवत् । विशेष यहु जो मिथ्याष्टि अनंतगुणा है । लोभकपायवालेनिकै दोय उपशमश्रेणीवाला तुल्यसंख्या है। अर क्षपक श्रेणीवाला तिनितें संख्यातगुणां है। सूक्ष्मसांपराय शुद्धमयत उपशमश्रेणीवाला विशेषकरि अधिक है। तिनित सूक्ष्मसांपराय क्षपक श्रेणीवाला संख्यातगुणां है । अवशेषनिकै गुणस्थानवत् है ।। ज्ञानके अनुवादकरि मतिअज्ञान श्रुतअज्ञानवालेनिविर्षे सर्वते स्तोक सासादनसम्यग्दृष्टि है। तिनितें अनंतगुणां मिथ्यादृष्टि है। विभंगज्ञानीनिवि सर्वतें थोरा सामादनसम्यग्दृष्टि है । तिनितें असंख्यातगुणां मिथ्यादृष्टि है। मतिश्रुतअवधिज्ञानीनिविर्षे सर्वते स्तोक च्यारि उपशमश्रे- णीवाला है । तिनितें संख्यातगुणां क्षपकश्रेणीवाला है। तिनित संख्यातगुणां अप्रमत्तसंयत है। तिनित संख्यातगुणां प्रमत्तसंयन है । तिनितें असंख्यातगुणां संयतासंयत है। तिनितें असंख्यातयणां असंयतसम्यग्दृष्टि है। मनःपर्ययज्ञानीनिवि सर्वतें स्तोक च्यारि उपशमश्रेणीवाला SARPACITORESAGAVRANICIPATHAN .
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता || प्रथम अध्याय ॥ पान ११६ ॥ aa MPROINCIPRONapa विशेषकरि गतिके अनुवादकरि नरकगतिवि4 सर्वपृथ्वीनिविर्षे नारकी जीव सर्वते स्तोक सासादनसम्यग्दृष्टि हैं। तिनित संख्यातगुणां सम्यग्मिथ्यादृष्टि हैं। तिनितें असंख्यातगुणां असंयतमम्यग्दृष्टि हैं । तिनितें असंख्यातगुणां मिथ्यादृष्टि हैं। तिर्यंचगतिवि तिर्यंच सर्वतै थोरा संयतासंयत हैं। अन्यकी संख्या गुणस्थानवत् है। मनुष्यगतिविर्षे मनुष्यनिकै उपशमश्रेणीवाला आदिवि अर प्रमत्तसंयतनिताई गुणस्थानवत् । तिनि” संख्यातगुणां संयतासंयत हैं । तिनितें सासा- दनसम्यग्दृष्टि संख्यातगुणां हैं । तिनित संख्यातगुणां सम्यग्मिथ्यादृष्टि हैं । तिनि” असंयतसम्यग्दृ- ष्टि संख्यातगुणां हैं। तिनितें मिथ्यादृष्टि असंख्यातगुणां हैं। देवगतिविर्षे देवनिके नारकीवत् अल्पबहुत्व है । इंद्रियके अनुवादकरि एकेंद्रिय विकलत्रयवि. गुणस्थानभेद नाही । तातें अल्पबहुत्वका अभाव ॥ इंद्रिय अपेक्षा कहिये । तहां पंचेंद्रिय आदि एकेंद्रियपर्यंत उत्तरोत्तर बहुत्व है। पंचेंद्रियनिके गुणस्थानवत् । विशेष यहु जो मिथ्यादृष्टि असंख्यातगुणेही है । कायके अनुवादकरि स्थावरकायवि गुणस्थानभेद नाही, तातें अल्पबहुत्वका अभाव है। कायप्रति कहिये है, तहां सर्वतें थोरा तेजस्कायिक हैं, तिनितें बहुत पृथिवीकायिक हैं, तिनितें बहुत अप्कायिक हैं, तिनितें बहुत वातकायिक हैं, सर्वते अनंतगुणां वनस्पतिकायिकै हैं। त्रसकायिकनिकै पंचेंद्रियवत् है ।। istra NCORPIRSACARTONE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ११७ ॥ arwas योगके अनुवादकरि वचनमनयोगीनिकै पंचेंद्रियवत् काययोगीनिकै गुणस्थानवत् अल्पबहुत है। वेदके अनुवादकरि स्त्रीपुरुषवेदीनिकै पंचेंद्रियवत् । नपुंसकवेदीनिकै अर वेदरहितनिकै गुणस्थानवत् अल्पबहुत है ॥ कपायके अनुवादकरि क्रोधमानमायाकपायवालेनिकै पुरुषवेदवत् । विशेष यहु जो मिथ्यादृष्टि अनंतगुणा है । लोभकपायवालेनिकै दोय उपशमश्रेणीवाला तुल्यसंख्या है। अर क्षपक श्रेणीवाला तिनितें संख्यातगुणां है। सूक्ष्मसांपराय शुद्धसंयत उपशमश्रेणीवाला विशेषकरि अधिक है । तिनितें सूक्ष्मसांपराय क्षपकश्रेणीवाला संख्यातगुणां है । अवशेपनिकै गुणस्थानवत् है ।। ज्ञानके अनुवादकरि मतिअज्ञान श्रुतअज्ञानवालेनिवि सर्वते स्तोक सासादनसम्यग्दृष्टि है। तिनितें अनंतगुणां मिथ्यादृष्टि है । विभंगज्ञानीनिवि सर्वते थोरा सामादनसम्यग्दृष्टि है । तिनितें असंख्यातगुणां मिथ्यादृष्टि है। मतिश्रुतअवधिज्ञानीनिवि सर्वते स्तोक च्यारि उपशमशे- णीवाला है । तिनितें संख्यातगुणां क्षपकश्रेणीवाला है। तिनितें संख्यातगुणां अप्रमत्तसंयत है। तिनितें संख्यातगुणां प्रमत्तसंयत है । तिनितें असंख्यातगुणां संयतासंयत है । तिनितें असंख्यातगुणां असंयतसम्यग्दृष्टि है। मनःपर्ययज्ञानीनिवि सर्वते स्तोक च्यारि उपशमश्रेणीवाला FOR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिफा पंडित जपचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान ११८ ।। है। तिनितें संख्यातगुणां क्षपक श्रेणीवाला है । तिनित संख्यातगुणां अप्रमत्तसंयत है । तिनितें संख्यातगुणां प्रमत्तसंयत है। केवलज्ञानीनिवि अयोगकेवलीनितें संख्यातगुणां सयोगकेवली है ।। संयमके अनुवादकरि सामयिकच्छेदोपस्थापनशुद्धसंयतनिवि दोऊ उपशमश्रेणीवाला तुल्यसंख्या है। तिनि” संख्यातगुणां क्षपकश्रेणीवाला है । तिनित संख्यातगुणां अप्रमत्तसंयत है। तिनितें संख्यातगुणां प्रमत्तसंयत है । परिहारविशुद्धिसंयतनिविर्षे अप्रमत्तनित संख्यातगुणां प्रमत्तसंयत है। सूक्ष्मसांपराय शुद्धसंयमीनिविर्षे उपशमश्रेणीवालानित क्षपकश्रेणीवाला संख्यातगुणां है । यथाख्यातविहारशुद्धसंयतनिधि उपशांतकपायनितें क्षीणकपायवाले संख्यातगुणां है । अयोगकेवली तितनेही है। तिनितें संख्यातगुणां सयोगकेवली है। संयतासंयतनिवि गुणस्थान एकही तातें अल्पबहुत्व नाही । असंयतनिवि सर्व स्तोक सासादनसम्यग्दृष्टि है । तिनित संख्यातगुणां सम्यग्मिथ्यादृष्टि है। तिनितें असंयतसम्यग्दृष्टि असंख्यातगुणां है। तिनितें अनंतगुणां मिथ्यादृष्टि है ।। दर्शनके अनुवादकरि चक्षुर्दर्शनवालेनिकै मनोयोगीवत् है । अचक्षुर्दर्शनवालेनिकै काय- योगीवत् है । अवधिदर्शनवालेनिकै अवधिज्ञानीवत् है। केवलदर्शनवालेनिकै केवलज्ञानीवत् है ॥ लेश्याके अनुवादकरि कृष्णनीलकापोतलेश्यावालेनिकै असंयतवत् है । पीतपालेश्यावालेनिकै airs PREPARxy ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान ११९ ॥ सर्वते स्तोक अप्रमत्तसंयत है। तिनित संख्यातगुणां प्रमत्तसंयत है । ऐसें अन्यगुणस्थानवाले पंचेंद्रियवत् है । शुकलेश्यावालेनिकै सर्वतें स्तोक उपशमश्रेणीवाला है। तिनितें संख्यातगुणांक्षपक- श्रेणीवाला है। तिनित संख्यातगुणां सयोगकेवली है। तिनित संख्यातगुणां अप्रमत्तसंयत है । तिनितें संख्यातगुणां प्रमत्तसंयत है। तिनि” असंख्यातगुणां संयतासंयत है। तिनि” असंख्यातगुणां सासादनसम्यग्दृष्टि है। तिनि” असंख्यातगुणां सम्यग्मिथ्यादृष्टि है। तिनितें असंख्यातगुणां मिथ्यादृष्टि है। तिनि” असंख्यातगुणां असंयतसम्यग्दृष्टि है ।। भव्यके अनुवादकरि भव्यनिके गुणस्थानवत् अल्पबहुत्व है । अभव्यनिके अल्पबहुत्व नांही है । सम्यक्त्वके अनुवादकरि क्षायिकसम्यग्दृष्टीनिवि सर्वतें स्तोक च्यारि उपशमश्रेणीवाला है । अन्य प्रमत्तसंयतनिताई गुणस्थानवत् है । तिनितें संयतासंयत संख्यातगुणां है । तिनिअसं- ग्यातगुणां असंयतसम्यग्दृष्टि है। क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टि है तिनिविर्षे सर्वते स्तोक अप्रमत्तसंयत है। तिनितें संख्यातगुणां प्रमत्तसंयत है । तिनितें असंख्यातगुणां संयतासंयत है। तिनितें असंख्यातगुणां असंयतसम्यग्दृष्टि है। औपशमिकसम्यग्दृष्टीनिवि सर्व स्तोक च्यारि उपशम- श्रेणीवाला है। तिनितें संख्यातगुणां अप्रमत्तसंयत है । तिनित संख्यातगुणां प्रमत्तसंयत है । द ::
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय || पान १२० ॥ तिनितें असंख्यातगुणां संयतासंयत है । तिनि” असंख्यातगुणां असंयतसम्यग्दृष्टि है । अवशेषनिकै अल्पबहुत्व नांही है। जातें विवक्षित एक एक गुणस्थानही है ।। संज्ञीका अनुवादकरि संज्ञीनिकै चक्षुर्दर्शनवालेवत है। असंज्ञीनिकै अल्पबहुत्व नांही है दोऊ संज्ञारहितनिकै केवलज्ञानीवत् है ।। आहारकके अनुवादकरि आहारकनिकै काययोगीवत् है । अनाहारकनिकै सर्वतें स्तोक सयोगकेवली है। तिनित संख्यातगुणां अयोगकेवली है। तिनि” असंख्यातगुणां सासादनस- म्यग्दृष्टि है । तिनितें असंख्यातगुणां असंयतसम्यग्दृष्टि है । तिनितें अनंतगुणां मिथ्यादृष्टि है। ऐसें मिथ्यादृष्टि आदिनिकै गत्यादिकविर्षे मार्गणाकरि सो सामान्यकरि है। तहां सूक्ष्मभेद आगमतें अविरोधकरि अंगीकार करनां ॥ इहां सत् आदिका संक्षेप भावार्थ ऐसा जाननां- जो, सत् कहिये वस्तु है, ऐसा अस्तित्वका कहना । संख्या कहिये यह वस्तु केती है, ऐसें भेदनिकी गणना कहनां । क्षेत्र कहिये यह वस्तु वर्तमानकालमें एते क्षेत्रमें है, ऐसा कहना। स्पर्शन कहिये यह वस्तु तीन कालमें एते क्षेत्रमें विचरै है, ऐसा कहनां। काल कहिये निश्चय व्यवहाररूप है, सो जिस वस्तु अपेक्षा जेता ఆడుకునుకు Secretsupersaxesxe mariatis ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १२१ ।। कालका परिमाण कहनां । अंतर कहिये एकगुणतें दूसरै गुण जाय फेरी तिसही गुण आवै ताकै वीचि जेते काल रहै सो विरहकाल है, ता• अंतर कहिये, ताका कहनां । भाव कहिये औपशमिक आदि पंच भाव हैं, तिनिका कहना । अल्पबहुत्व कहिये परस्पर दोयकी अपेक्षा” संख्याका हीना. धिकपणां कहनां । ऐसें इनि आठ अनुयोगनिकरि वस्तुका अधिगम होय है। तिसका उदाहरण जीवनामा वस्तुका गुणस्थान मार्गणापरि कह्या सो जाननां । ऐसेंही यथासंभव आगमके अनुसार सर्ववस्तुपरि लगावणां । केई नास्तिकवादी वस्तूकू सर्वथा अभावरूपही कहै हैं, तिनिका निराकरण सत् कहनेते होय है। केई वस्तुकू सर्वथा एक अभेद कहै हैं, तिनिका निषेध भेदनिकी गणनातें जाननां । केई वस्तुके प्रदेश नांही मानै हैं तिनिका निषेध क्षेत्र कहनेतें जाननां । केई वस्तुकू सर्वथा कियारहित मानै हैं तिनिका निषेध स्पर्शन कहनेत जाननां । अथवा जो कोई वस्तुका सर्वथा कदाचित् प्रलय होना माने हैं तथा क्षीणकही मानै तिनिका निषेध कालका नियम कहनेतें होय है । केई वस्तुकू क्षणिकही मानै हैं तिनिका निषेध अंतरके नियम कहनेते होय है। केई वस्तूकू एकही माने हैं तथा अनेकही माने हैं तिनिका निषेध अल्पबहुका नियम कहनेते होय है । ऐसें वस्तु अनंतधर्मात्मक है। ताके द्रव्य क्षेत्र काल भावकी अपेक्षा विधिनिषेधते ACADRESS aar ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १२२ ॥ प्रमाण नय निक्षेप अनुयोगकी विधिकरि साधनेते यथार्थज्ञान होनेते अधिगमज सम्यग्दर्शनकी प्राप्ति होय है । सो याका विधिनिषेधकी चर्चा श्लोकवार्तिकमैं विशेषकरि है तहांतें जाननां । ऐसें आदिवि कह्या जो सम्यग्दर्शन ताका लक्षण उत्पत्ति निमित्त स्वामी विपय न्यास अधिगमका उपाय कह्या । याके संबंधकरि जीवादिककाभी सत् परिमाणादिक कहै । याके अनंतर सम्यग्ज्ञान विचारनेयोग्य है, सो कहै हैं- ॥ मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम् ॥ ९॥ याका अर्थ- मति श्रुत अवधि मनःपर्यय केवल ए पांच ज्ञान है ॥ ज्ञानशद न्यारान्याराकै लगाईये ऐसे पांचही ज्ञान भये । तहां मतिज्ञानावरणीयकर्मके क्षयोपशमने इंद्रियमनकरि पदार्थनिकू जानै सो, अथवा जाकरि जाणिये सो, अथवा जाननेमात्र सो, मतिज्ञान है । बहुरि श्रुतज्ञा- नावरणीयकर्मके क्षयोपशमते वक्ताकरि कही वस्तूका नाम सुननेकरि जानै सो, अथवा जाकरि सुनि वस्तुकू जानिये सो, अथवा जो श्रवणकरि जाननेमात्र सो श्रुतज्ञान है। इन दोऊनिका समीप निर्देश कार्यकारणभावतें कह्या । मतिज्ञान कारणरूप है श्रुतज्ञान कार्यरूप है । बहुरि अवंधिज्ञानावरणीयकर्मके क्षयोपशमतें द्रव्य क्षेत्र काल भावकी मर्याद लीयें रूपी पदार्थकू प्रत्यक्षपणे R ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १२३ ॥ करि जो जानें, अथवा जाकरि जानिये, अथवा जाननेमात्र सो अवधिज्ञान है। बहुरि मनःपर्यय- ज्ञानावरणीयकर्मके क्षयोपशमते परके मनविर्षे प्राप्त जो पदार्थ ताकू जाणे, अथवा जाकरि जानिये, तथा जो जानना सो मनःपर्ययज्ञान कहिये । इहां परके मनवि प्राप्त जो पदार्थकू मन ऐसा संज्ञा साहचर्यतें कही है। इहां कोई कहै याकै मंतिज्ञानका प्रसंग आवै है ? ताकू कहिये इहां मनकी अपेक्षामात्रही है, कार्यकारणभाव नांही है। अपने प्रतिपक्षी कर्मके क्षयोपशममात्रतेही भया है। ताकू अपने परके मनकी अपेक्षामानतें मनःपर्यय ऐसी संज्ञाकरि कह्या है। जैसे काहूनें कही या बादलेविर्षे चंद्रमाकू देखो, तहां बादलेकी अपेक्षामात्र है। चंद्रमा बादलेतें भया तो नाही । तैसें इहांभी जाननां । बहुरि जा ज्ञानके अर्थि तपस्वी मुनि केवते' कहिये सेवन कर ताकू केवलज्ञान कहिये । इहां के सेवने' ऐसी धातु” केवलशब्द निपज्या है । अथवा यह ज्ञान असहाग है बाह्य कछु सहाय न चाहै है । जैसें मतिश्रुतज्ञान इंद्रिय प्रकाशादिकका सहायतें जानें है, तैसें इहां नाही, केवल एक आत्माहीतें प्रवर्ते है । तातें केवल कहिये । अब इनिका सूत्रवि प्रयोगके क्रमका प्रयोजन कहै हैं । केवलज्ञान अंतवि पाईये है, तातें अंतहीमें धस्या है। ताके निकट मनःपर्ययज्ञान हो ettitute PANETPRAror । सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १२४ ॥ तातें ताके समीप धन्या है । तातें ये दोऊ ज्ञान संयमी मुनिनिहीकै होय है । बहुरि दूरवर्ति अवधि है तातें मनःपर्ययकै समीप याकों कह्या । बहुरि प्रत्यक्ष तीनूं ज्ञाननिकै पहलै परोक्ष मति श्रुत ज्ञान कहै । जाते ए दोऊ सुगम हैं। सर्वप्राणिनिकै बाहुल्यपणे पाइये है। इनकी पद्धती सुणिये हे परिचय कीजिये है। अनुभव मैं आवै है । ऐसैं ए पांच प्रकार ज्ञान है । इनके भेद आगे कहसी । इहां मतिमात्रके ग्रहणते स्मरणादिकभी मतिज्ञानही मैं लैने । केई वादी कहै हैं इंद्रियबुद्धिही एक मातिज्ञान है ताका निराकरण हे। तथा केई अनुमानसहित मति माने हैं। केई अनुमान तथा उपमानसहित माने हैं। केई अनुमान उपमान अर्थापत्तिसहित तथा अभाव आगमसहित मान हैं। तिनि सर्वनिका निराकरण है। ए सर्वही मतिज्ञानमें गर्मित जानने । कोई कहै मति श्रुत ज्ञान तौ एकही है। जाते दोऊ लार है एकही आत्मावि वसै हैं । विशेषभी इनिमें नांही। ताकू कहिये इन तीनूंही हेतु” इनिकै सर्वथा एकता नाही है। कोई प्रकार कहै तौ विरोध नाही। जातें लार रहै है इत्यादि कहना दोय विना ब. नांही। बहुरि विषयके भेदतेंभी भेदही है। श्रुतज्ञानका विषय सर्वतत्त्वार्थकू परोक्ष जानना है । मतिज्ञानका एता नाही। ऐसें इनिका भेदाभेदकी चरचा श्लोकवार्तिकतें जाननी । इहा कोई पूछै- सम्यग्दर्शनका तौ htra Drama ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १२५ ॥ routi लक्षणका सूत्र न्यारा कह्या बहुरि ज्ञानका न कह्या सो कारण कहा? ताका उत्तर जो, जहां शदकी निरुक्तिम व्यभिचार आवै तहां न्यारा लक्षण कह्या चाहिये । यातें दर्शन नाम देखनेका प्रधान है। तातें श्रद्धानार्थके निमित्त लक्षण न्यारा कह्या । बहुरि ज्ञानवि निरुक्तिहीत अर्थ अव्यभिचारी है, तातें लक्षण न्यारा न कह्या ऐसा आशय है ।। आगे कहे हैं, जो पूर्व कह्या था, जो, प्रमाणनयकरि अधिगम होय है। तहां ज्ञान प्रमाण माने हैं । केई सन्निकर्पकू प्रमाण माने हैं । केई इंद्रियकू प्रमाण कहै हैं । यातें अधिकारमें लीये जे मत्यादि ज्ञान तिनिकै प्रमाणपणाके प्रगट करनेकै अर्थि सूत्र कहै हैं-- ॥ तत्प्रमाणे ॥१०॥ याका अर्थ- तत् कहिये पूर्व कहे जे पांच ज्ञान ते दोय प्रमाण है। इहां तत् शब्द है सो अन्यवादी सन्निकर्प तथा इंद्रियकू प्रमाण कल्पे हैं ताके निपेधके अर्थ है। तत् कहिये सो मत्यादिक ज्ञान कहे सोई प्रमाण है । अन्य नाही है। इहां अन्यवादी पूछ जो, सन्निकर्ष तथा इंद्रियङ्घ प्रमाण मानिये तो दोप कहां? ताकू कहिये हैं, जो, सन्निकर्षकू प्रमाण मानिये तो सूक्ष्म अंतरित विप्रकृष्ट जो परमाणू रामरावणादिक, मेरुपर्वतादिक पदार्थ हैं तिनिका प्रमाणवि ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान १२६ ॥ rain ఉండకుందుకు अग्रहणका प्रसंग आवै । ते पदार्थ इंद्रियनितें सन्निकर्प होय नाही । याहीते सर्वज्ञका अभाव आवे । ऐसेंही इंद्रियकू प्रमाण मानिये तो येही दोप आवै । जातें नेत्रादिकका अल्पविषय है। तथा ज्ञेय अनंत है । तथा सर्वही इंद्रियनिके सन्निकर्षभी नही है। नेत्र अर मनकै प्राप्यकारी कहिये पदार्थनिका प्राप्त होनेका अभाव है अप्राप्यकारी है ताका वर्णन आगै करसी ।। इहां अन्यवादी कहै हैं, जो तुमने ज्ञानकुं प्रमाण कह्या, तो याका फलका अभाव आवैगा बहुरि प्रमाणका फल चाहियेही । बहुरि हम कहै हैं तहां फलका सद्भाव नीकै वणै है। जो सनिक तथा इंदिय तो प्रमाण है अरु याते अर्थका ज्ञान हो है सो प्रमाणतें जुदा फल हो है, यह कहना युक्त है। ताळू कहिये, जो तैं कह्या सो अयुक्त है। जातें जो सन्निकर्षप्रमाण होय अर्थका ज्ञान फल होय तो प्रमाता अर प्रमेय जो अर्थ ते दोऊ भिडिजाय, तब सन्निकर्ष होय है। सो याका फल जो अर्थका ज्ञान, सो प्रमाताकै अरु प्रमेय पदार्थकै दोऊनिकै हुवा चाहिये । ऐसें होतें अन्यपदार्थकभी अर्थका ज्ञानकी प्राप्ति आवै है । बहुरि वे कहैं, जो, अर्थका ज्ञान तो चेतन जो आत्मा ताकै होय है। अन्य जड़के कैसे होय? तौ वाकू कहिये, आत्माकू ज्ञानस्वभाव तौ तू माने नांही। अरु समवाय ते चेतन मान है, सो ऐसें तौ आत्माभी चेतनाविना जडही exclxercer ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय || पान १२७ ।। SOPAT ठहरेगा। बहुरि ज्ञानस्वभावही मानेगा तो तेरी प्रतिज्ञाकी हानि आवैगी। तातें हम कहै हैं सो युक्त है । ज्ञानकू प्रमाण कहते फलका अभाव है। यह दोष नाही आवै है। कथंचिड्दा- भेदरूप याका फलभी है। प्रथम तौ अर्थका यथार्थज्ञान होय तब तिस अर्थकेवि प्रीति उपजै है। कर्मकरि मैला जो यह आत्मा ताके इंद्रियनिके आलंबनतें अर्थका ज्ञान होय । तावि उपादेय जानि प्रीति उपजै है । सो यह प्रीति वा प्रमाणका फल है। बहुरि यथार्थज्ञान होय तब रागदेपके अभावतें मध्यस्थभाव होय सो दूसरा यह फल है। बहुरि पहले अर्थका अज्ञान था ताका नाश भया सो तीसरा यह फल है। ऐसे हमारे प्रमाण फलरहित नांही है । अव या प्रमाणशब्दका अर्थ कहै हैं। 'प्रमीयते अनेन' कहिये याकरि वस्तु प्रमाण करिये ऐसें तो करणसाधन भया। बहुरि 'प्रमिणोति' कहिये जो वस्तुकू प्रमाण करनेवाला, सो प्रमाण हे, ऐसें कर्तृसाधन भया । बहुरि 'प्रमितिमा' कहिये वस्तुका प्रमाण करना सो भावसाधन भया। याकों क्रियासाधनभी कहिये । इहां कोई पूछे, इस प्रमाणकरि कहा प्रमाण करिये! ताकू कहिये, जीवादिक पदार्थ प्रमाण करिये । फेरि पूछै, जो, जीवादिकका अधिगम तौ प्रमा- णकरि करिये। बहुरि प्रमाणका अधिगम काहेकरि करिये ? जो अन्य प्रमाण कल्पिये तो PAPA , సందరకుండనుందని aa OppyERDANAYASATRE ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान १२८ ॥ अनवस्था दूपण आवे है। तहां कहिये, अनवस्था न आवैगी। जैसे घटादिक प्रकाशनेवि दीपक कारण है; तैसें अपने स्वरूपके प्रकाशनेविगंभी वही दीपक कारण है। अन्य प्रकाश नाही हेरिये है। तैसें प्रमाणभी स्वपरप्रकाशक अवश्य माननां । प्रमेयकीज्यों प्रमाणकै अन्यप्र- माणकी कल्पना कीजै तो स्वरूपका जाननेका प्रमाणकै अभाव होय, तव स्मरणकाभी अभाव होय । बहुरि स्मरणका अभाव मानिये तो व्यवहारका लोप होय । तातें स्वपरप्रकाशक प्रमाण मानना योग्य है । बहुरि इहां प्रमाणे ऐसा प्रथमाविभक्तीका द्विवचन कह्या है । सो एक तीन आदि प्रमाणकी संख्या अन्यवादी मानै है ताके निषेधकै अर्थि है । तथा आगै दोय संख्याका सूत्रभी कहसी ताके जनावने अर्थि है। अन्यवादी चार्वाक तो एक प्रत्यक्ष प्रमाणही मान है। बहु बौद्ध प्रत्यक्ष अनुमान ये दोय प्रमाण माने है। बहुरि नैयायिक वैशेषिक सांख्य हैं ते प्रत्यक्ष अनुमान आगम उपमान ऎसैं च्यारि प्रमाण मानै है । बहुरि मीमांसक च्यारि तौ ए अरु अर्थापत्ति अभाव ऐसे छह प्रमाण मान है। सो प्रत्यक्ष परोक्ष ए दोय संख्या कहनेते सर्वप्रमाण इनिमें गर्भित होय हैं। ऐसे ए पंचज्ञान प्रमाण कहे। तहां सम्यक् अधिकारतें सम्यग्ज्ञान है । मिथ्याज्ञान प्रमाण नांही। इहां प्रश्न- जो, ऐसा कह्या है “यथा यत्राविसंवादस्तथा तत्र प्रमाणता ॥" याका अर्थः Diena Biser ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ मथम अध्याय ॥ पान १२९ ।। rvati जहां जिसप्रकार विसंवाद न आवै तहां तैसें प्रमाणता । सौ कारकै विपर्ययज्ञान है तहां ताकै बाधा विसंवाद न आवे तेते प्रमाण ठहन्या । तथा काहूकै कालांतरमैं बाधा आवै । कारकै क्षेत्रांतरमैं बाधा आवे । तथा केईके कबहू वाधा न आवै । अर विशेपज्ञानीके ज्ञानमै वाधा दीखे है। तहां जेतें बाधा न आवे तेते प्रमाण ठहरे है । सो सम्यग्ज्ञान तौ ऐसा चाहिये जो संशय विपर्यय अनध्यवसाय. रहित सर्वकाल सर्वक्षेत्र सर्वप्राणीनिकै समान होय । कोई प्रकार वाधा न आवै । जो जहां जेसें अविसंवाद होय तहां तैसे प्रमाणता है यह वचन कैसे सिद्ध होयगा? ताका उत्तर- जो, सर्वथानिधि तो केवलज्ञान है। मतिश्रुत है सो तो अपने विषयविभी एकदेशप्रमाण है। बहुरि अवधि मनःपर्यय है सो अपने विषयवि सामस्त्यकरि प्रमाण है। अधिकविपयविपे प्रमाण नाही। ताते च्यायोंही क्षयोपशमज्ञान प्रमाणभी है अपमाणभी है। तातें जिस विपयवि निर्वाध साधे तहां तो प्रमाण है । बहुरि जहां वाधा आवै तहां अप्रमाण है। जो ऐसे न होय तो केवलज्ञानही प्रमाण ठहरे। अन्यज्ञान अप्रमाण ठहरे। तो व्यवहारका लोप होय । तातें एकही ज्ञान प्रमाणभी है अप्रमाणभी है। जैसे काह पुरुषके नेत्रवि विकार था, ताईं एक चंद्रमाके दोय दीग्ये, तहां निर्विकारनेत्रवालाकी अपेक्षा दोय चंद्रमाकी संख्या तौ सवाध भई । बहुरि PETHUNTS. erati ముందు ॥ सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंदित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १३० ॥ चन्द्रमाका सामान्यपणां निर्वाध है । तथा निर्विकार नेत्रवालेषं चंद्रमा तौ एकही दिखे, परंतु निकटही दीखे है। ऊगता जमीसूं लगता दीखै । सो याकी ऊचाईका योजनांकी अपेक्षा सवाध है। तथा शास्त्रकरि ग्रहणका काल तो निश्चय कीया सो तौ निर्वाध है। परंतु दोय अंगुल च्यारि अंगुल ग्रहण होगा, यह कहनां निर्वाध नाही । जाते यह विमान केता चौडा है? तामैं केता आच्छादित हुवा? यह तो प्रत्यक्षज्ञानी जानें, याकी अपेक्षा सवाध है। ऐसे मतिश्रुत अपने विषयविभी प्रमाणाप्रमाणस्वरूप है। तथा अन्य भी उदाहरण- जैसैं पर्वत तथा वृक्षोंका समूहरूप वन इत्यादि वस्तु दूरित तो औरसाही दीखै निकट गये औरसाही दीखै ऐसें जाननां । इहां कोई पूछे, जो ऐसें है तो यहु याका ज्ञान प्रमाण है यहु याका ज्ञान अप्रमाण है ऐसा नियम कैसे कहिये? बहुरि नियम कीयाविना व्यवहार कैसे प्रवर्तेगा! ताका उत्तर-जो, व्यवहार मुख्यगौणकी अपेक्षातें प्रवर्ते है । जैसे काहू वस्तू, सुगंध बहुत देखि लोक कहै यह सुगंध द्रव्य है, तहां वा द्रव्यविर्षे स्पर्शादिकभी पाईये हैं। परंतु वाकी मुख्यता न करे । तातें जिनके मतविर्षे एकांतत ज्ञान प्रमाण अप्रमाण दोऊ स्वरूप नांही है तिनिकै यह छद्मस्थका ज्ञानकै प्रमाणता न आवैगी। तब अपना मतभी न सिद्ध होगा। karterestpress air ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १३१ ॥ NEXPRESPR , वहुरि अन्यवादी ज्ञानकोंही प्रमाण मानि याका स्वरूप लक्षण एकांततै अन्यप्रकार कहै । सोभी सवाध है। तहां वौद्धमती कहै हैं, जो 'अविसंवादि ज्ञानं प्रमाणं, कहिये जामें विसंवाद न होय सो ज्ञान प्रमाण है। ताकू पूछिये; जो कहेगा प्रमाताकी इच्छा जहां पूरि होय जाय तहां अविसंवाद है, तो स्वमादिकका ज्ञानभी प्रमाण ठहरैगा, तहांभी वांछापूरण होय जाय है । बहुरि कहेगा, जो, जहां वस्तूकै अर्थक्रिया ठहरै, तहां अविसंवाद है, तौ गीतादि शब्दका ज्ञान तथा चित्रामादिकका ज्ञानकै प्रमाणता ठहरैगी। तहां स्वरूपमालका ज्ञान है, अर्थक्रिया नांही है। ऐसें बौद्धकरि मान्या अविसंवाद लक्षण बाधासहित है ॥ बहुरि औरभी मतके एकांतते प्रमाणके लक्षण तथा विशेषण जुदे जुदे करे हैं ते युक्तिशास्त्रत बाधासहित हैं । ते श्लोकवार्तिकादिकतें जानने । जेनमतमें तो "स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम्" ऐसा लक्षण परीक्षामुखविर्षे कह्या है । और शास्त्रमें पाठांतर कह्या है । सोही निर्वाध है। बहुरि प्रमाणका प्रमाणपणां केसें होय? तहां सर्वथा एकांतवादी केई तो तिस प्रमाणहीत प्रमाणपणांका निश्चय होय हे ऐसे कहै हैं । केई अन्यतें प्रमाणता होहै ऐसें कहै हैं। सो यहु वाधासहित है। स्यादादकरि अभ्यासदशामें तो प्रमाणका निश्चय प्रमाणहीतें होय है । बहुरि विना अभ्यासदशामें परतें निश्चय होय है ऐसा reasuresDETURakeSTSxers ॥ रामाणिगिदिवसानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम नगर : पान १३२ ॥ बाध सिद्ध कीया है। कोई कहे है “प्रमाणपणा प्रवृत्तिसामयनं निश्चय होय है" सो प्रमाण- रिप्रतीतिमें आया जो पदार्थ ताके निकटि होते वाके फलकी प्रामि होय तब जानिये कि यह पाण है। यह प्रवृत्तिमामगर्ने प्रमाणता आई, परंतु इहां अनवस्या दृषण होय है। जातें प्रतिमा 1 ममानजानी जानी प्रमाणता अन्यप्रवृत्तिमामीनं होयगी तब अनवस्था होला नी जे परीक्षावान् हे तिनिके तो प्रमाणका निश्रय होय तब Fittari.:.4, श्यना निधपनी प्रवृत्ति हो है । बहुरि परीक्षावान्भी कोई पदार्थ- AII II A पदार्थनिकी परीक्षा तो सर्वज्ञके है। अन्य नो कोई प्रकार 141050 nf| गो परीक्षक मोह अपरीक्षक है, ऐमें जाननां ।। iiiit मार्शनिके पापानिकी संख्याका निराकरण कैसे है? ताईं गाने है ताके परके नित्तकी वृत्तिकी सिद्धि अनुमान मानेगा तब एकही प्रमाण माननां कैसे ए दोय प्रमाण माने हे। ताके साध्यसाधनके नि प्रमाण चाहियेगा। तब दोगकी मंग्या deceads24nDatta ।
NAGARIENDS ॥ सर्वार्थसिद्धिववनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ मथम अध्याय ॥ पान १३३ ॥ न रहेगी। व्याप्तिका ज्ञान प्रत्यक्ष अनुमानत नाही होयगा । स्मृति प्रत्यभिज्ञान तर्क ए प्रत्यक्ष अनुमानमें गर्मित न होयमा । बहुरि श्रुत कहिये आगमप्रमाण है । सो आप्तके शब्दके श्रवणते होय है । सो यहभी प्रत्यक्ष अनुमानमें गर्भित न होयगा तब तीन प्रमाण होयगा । बहुरि शब्द तथा उपमानसहित च्यारि प्रमाण मान है तथा अर्थापत्तिसहित पांच तथा अभावसहित छह माने है। तिनकै स्मृति प्रत्यभिज्ञान तर्क ये तिनिमें गर्भित न होयगे तब संख्या वधि जायगी। ताते तिनिकी संख्याका नियम नहीं ठहरे है । तातै प्रत्यक्ष परोक्ष ए दोय संख्या सर्व भेद गर्भित होय हैं । तातें यह नियम निर्वाध है। आगे, कहे जे पंचप्रकार ज्ञान ते दोय प्रमाणवि गर्भित कीये तथा दोयकी संख्या अन्यप्रका. रभी आवे है । ताते ताकी निवृत्तीकै अर्थि सूत्र कहै हैं । ॥ आये परोक्षम् ॥ ११॥ याका अर्थ-पांच ज्ञाननिवि आचके दोय मतिश्रुतज्ञान परोक्ष प्रमाण है । आदि शब्द है सो प्रथमका वचन है । जाते आदिवि होय ताको आद्य कहिये । इहां कोई पूछे 'आये' ऐसा द्विवचन है तहां मति श्रुत दोय आये। तहां आदि तो एक मति है । दूसरा erators ANDreak , ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अष्णव ॥ पान १३२ ॥ Tritis Maratisassette निर्वाध सिद्ध कीया है। कोई कहे है “प्रमाणपणा प्रवृत्तिसामर्थ्यतै निश्चय होय है" सो प्रमाण- करि प्रतीतिमें आया जो पदार्थ ताके निकटि होते पाके फलकी प्राप्ति होय तब जानिये कि यह प्रमाण है। यह प्रवृत्तिसामर्थ्यते प्रमाणता आई, परंतु इहां अनवस्था दूपण होय है । जाते प्रवृत्तिसामर्थ्यका समानजातीय ज्ञानकी प्रमाणता अन्यप्रवृत्तिसामर्थ्यतें होयगी तब अनवस्था आवेहीगी। वहरि प्रवृत्ति है सो तौ जे परीक्षावान हैं तिनिकै तौ प्रमाणका निश्चय होय तब होय है। बहुरि लौकिकजनकै विना निश्चयभी प्रवृत्ति हो है। बहुरि परीक्षावान्भी कोई पदार्थ- निवि अपरीक्षावान है। जातें सर्वपदार्थनिकी परीक्षा तौ सर्वज्ञकै है। अन्य तौ कोई प्रकार परीकक्ष है कोई प्रकार अपरीक्षक है । सो परीक्षक है सोहू अपरीक्षक है, ऐसें जाननां ।। बहुरि इहां कोई पूछे, अन्यवादीनिके प्रमाणनिकी संख्याका निराकरण कैसे है? ताईं कहिये है, जे अन्यवादी चार्वाक एक प्रत्यक्षप्रमाणही मानै है ताकै परके चित्तकी वृत्तिकी सिद्धि अनुमानविना होयगी नांही। ताकै अर्थि अनुमान मानेगा तब एकही प्रमाण माननां कैसे सिद्ध होयगा? बहुरि वौद्धमती प्रत्यक्ष अनुमान ए दोय प्रमाण मान है। ताकै साध्यसाधनके व्याप्तिसिद्धि करनेकुं स्मृति प्रत्यभिज्ञान तर्क ए तीन प्रमाण चाहियेगा। तब दोयकी संख्या ACASPICARPORASPRECORPRECASPRECAPAGAP ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १३३ ॥ METimes न रहेगी। व्याप्तिका ज्ञान प्रत्यक्ष अनुमानत नाहीं होयगा । स्मृति प्रत्यभिज्ञान तर्क ए प्रत्यक्ष अनुमानमें गर्भित न होयगा । बहुरि शृत कहिये आगमप्रमाण है । सो आप्तके शब्दके श्रवणतें होय है । सो यहभी प्रत्यक्ष अनुमानमें गर्भित न होयगा तब तीन प्रमाण होयगा । बहुरि शब्द तथा उपमानसहित च्यारि प्रमाण मानै है तथा अर्थापत्तिसहित पांच तथा अभावसहित छह माने है। तिनके स्मृति प्रसभिज्ञान तर्क ये तिनिमें गर्भित न होयगे तव संख्या वधि जायगी। तातें तिनिकी संख्याका नियम नहीं ठहरे है । तातै प्रत्यक्ष परोक्ष ए दोय संख्या सर्व भेद गर्भित होय हैं । तातें यह नियम निर्वाध है ।। आगे, कहे जे पंचप्रकार ज्ञान ते दोय प्रमाणवि गर्भित कीये तथा दोयकी संख्या अन्यप्रका. रभी आवे है । तातें ताकी निवृत्तीकै अर्थि सूत्र कहै हैं । । आये परोक्षम् ॥ ११॥ याका अर्थ-पांच ज्ञाननिवि आद्यके दोय मतिश्रुतज्ञान परोक्ष प्रमाण है । आदि शब्द है सो प्रथमका वचन हे । जाते आदिवि होय ताकों आद्य कहिये । इहां कोई पूछे 'आये' ऐसा द्विवचन है तहां मति श्रुत दोय आये । तहां आदि तो एक मति है । दूसरा Sibirecteకును Trai , ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १३४ ॥ 144, श्रुतके आदिपणां कैसे आवे? ताका उत्तर-जो मुख्य उपचारकी कल्पनाते दोऊकै आद्यपनां कह्या है । तहां मतिज्ञान तो मुख्य आदि हैही । बहुरि श्रुत है सो याके समीपही है तातें उपचारतें प्रथम कह्या । सूत्रवि दिवचन है ताकी सामर्थ्यते गौणकाभी ग्रहण हुवा । याका समास ऐसे हो हे । ' आद्यं च आद्यं च आये मतिश्रुते' ऐसें जाननां । ये दोऊही परोक्षप्रमाण है ऐसा संबंध करनां । इहां कोई पूछै इनिकै परोक्षपणां काहेत है ? ताका उत्तर-- ए दोऊही ज्ञान परकी अपेक्षा लीये है। मतिज्ञान तौ इंद्रियमनतें होय है । श्रुतज्ञान मनतें होय है। सो यह सूत्र आगें कहसी। यात पर जे इंद्रिय मन तथा प्रकाश उपदेशादि जे बाह्यनिमिति तिनकी अपेक्षा सहाय लेकरि मतिश्रुतज्ञानावरणीयका क्षयोपशमसहित आत्माकै उपजै है । तातें परोक्ष कहिये । याही उपमानादिक प्रमाणभी ऐसही उपजै हैं तेभी याहीमें गर्मित होय हैं । अथवा परोक्ष शब्दका ऐसाभी अर्थ है; जो अक्ष कहिये इंद्रिय तिनतें दूरवर्ती होय ताकू परोक्ष कहिये सो श्रुतज्ञान ! तथा स्मरण प्रत्यभिज्ञान तर्क स्वार्थानुमान एभी इंद्रियनितें दूरवर्ती हैं ऐसें ए मतिज्ञानमें गर्भित हैं। तातें एभी परोक्षही हैं । बहुरि अवग्रह ईहा अवाय धारणाज्ञान जे मतिज्ञानके भेद हैं ते इंद्रियनित भिडिकर होय हैं । तौभी अक्ष कहिये आत्मा तातें दूरवर्ती हैं । तातें Terrorisza TERRORaspbps PRATAPR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय || पान १३५ ॥ प्रचUSpas మండి: इनिळू व्यवहारकरि तो प्रत्यक्ष कहै हैं । परंतु परमार्थतें परोक्षही है ॥ बहुरि केई कहै है, परोक्षज्ञान तो अस्पष्ट जानना है । सो पदार्थके आलंबनरहित है । तातें मनोराज्यादिककीज्यों निरर्थक है । ते विना समझ्या कहै है । जाते अर्थका आलंबन तो प्रत्यक्ष परोक्ष दोऊनिविही है । परंतु स्पष्टता अस्पष्टताका कारण नाहीं । प्रत्यक्ष परोक्ष भेद ऐसे है जहां अन्यका अंतर पडे नांही । तथा अन्यका सहायविना विशेषनिसहित पदार्थनिकू जाने सो तौ स्पष्ट है । वहुरि वीचिमैं अन्यका अंतर पडै तथा सहाय चाहै । तथा विशेषनिसहित पदार्थनिकू न जानै सो अस्पष्ट कहिये । मनोराज्यादिकवत् तो जाईं कहिये जाका कछु साक्षात् तथा परंपराय विषयही न होय ऐसें जाननां ॥ आगै इनि परोक्षनितें अन्य जे तीन ज्ञान तिनकू प्रत्यक्ष कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥प्रत्यक्षमन्यत् ।। १२॥ याका अर्थ- अन्यत् कहिये पांच ज्ञानमें तीन ते प्रत्यक्षप्रमाण है| ‘अक्ष्णोति' कहिये जाने सो अक्ष कहिये आत्मा ताहीकू आश्रयकरि उपजै अन्यका सहाय न चाहे ताकू प्रत्यक्ष कहिये । कैसा है आत्मा? पाया है कर्मका क्षयापेशम जाने । अथवा क्षीण हवा है कर्मका आवरण जाका ऐसा आत्माके होय है सो ऐसा अवधि मनःपर्यय केवलज्ञान है। कोई कहै ऐसे तो अवधिदर्शन . Ratbhataapontr ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १३६ ॥ อะะะะ केवलदर्शनभी है। आत्माहीका आश्रय ले उपजै है तेभी प्रमाण ठहरे । ताकहिये, यह दोष न आवे है । इहां सूत्र में ज्ञानहीका अधिकार है । तातें ज्ञानही लेना, दर्शन न लेना । बहुरि कोई कहे, जो, विभंग तो ज्ञान है ताका प्रसंग आवैगा यहुभी आत्माहीकू आश्रय ले उपजै है । ताडूं कहिये, इहां सम्यक्का अधिकार है, तातें विभंगज्ञान न लेनां । यहु विपर्ययस्वरूप है । जाते मिथ्यात्वके उदयतें विपरीतपदार्थकों ग्रहै है । तातें यह सम्यक् नाहीं ॥ इहां वैशेपिकका आश्रयतें प्रश्न है; जो, इंद्रियव्यापार” होय सो प्रत्यक्ष कहिये । विना इंद्रि- यव्यापार होय सो परोक्ष कहिये । ये लक्षण यथार्थ वाधारहित है सो माननां । ताका उत्तर जो, यहु अयुक्त है । ऐसें होय तो आप्त सर्वज्ञकै प्रत्यक्षज्ञानका अभाव होय । जो इंद्रियज्ञानही प्रत्यक्ष मानिये तो आप्तकै प्रत्यक्षज्ञान न होय । जो आप्तकभी इंद्रियपूर्वक ज्ञान कल्पिये तो ताकै सर्वज्ञपणांका अभाव होय । जो कहै, सर्वज्ञकै मनसूं भया प्रत्यक्ष है तो मनके चितवनपूर्वककैभी सर्वज्ञपणाका तो अभावही आवैगा। बहुरि कहै, जो ताकै सर्वपदार्थनिके ज्ञानकी आगमतें सिद्धि हो है । सो ऐसेंभी नाहीं । जात आगम तौ प्रत्यक्षज्ञानपूर्वक होय सो प्रमाण है ॥ बहुरि बौद्धमती कहै है योगीश्वरनिकै अलौकिक दिव्यज्ञान औरही जातिका है । तो catar । सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय }} पान १३७ ।। कहै प्रत्यक्षपणा तो ताके न आवैगा । जाते ऐसा माने है, जो इंद्रियप्रति वर्ते ताईं प्रत्यक्ष कहिये। सो ऐसा मान्यां तब दिव्यज्ञान कहनैतेभी प्रत्यक्षपना तौ न ठहरै। बहुरि औरभी दोप आवै है । जो सर्वज्ञका तो अभाव होय है । अरु प्रतिज्ञाकी हानी होय है । सोई दिखाईये है। योगीश्वरके जो ज्ञान है सो एक एक पदार्थकू क्रम” ग्रहण करै है कि अनेकपदार्थका ग्रहण करनेवाला है? जो एक एक पदार्थकों क्रम” ग्रहण करै है, तो सर्वज्ञपणां नांही ठहरै है। जाते ज्ञेय तौ अनंत है, सर्वकू एककाल जाने सर्वज्ञ होय । बहुरि जो अनेक पदार्थकू ग्रहण करै है; तो जो बौद्धमती प्रतिज्ञा करी है ताकी हानि आवै है । सो प्रतिज्ञा कहा ? 'एक विज्ञान तो दोय पदार्थन जाने है बहुरि दोय विज्ञान एक पदार्थकू न जानै है' ऐसी प्रतिज्ञा है, ताकी हानि होय है। अथवा सर्वसंस्कार हैं ते क्षणिक हैं ऐसी प्रतिज्ञा करै है, ताकीभी हानि होय है । जाते अनेकक्षणवर्ती एक विज्ञान मान्या। अनेक पदार्थका ग्रहण क्रमकरि होय है। बहुरि वै कहै; जो, अनेक पदार्थका ग्रहण एकक्षणपतिविज्ञानकै तिस एक कालहीमें होय है, तो यह वनै नांही। जातें जा क्षणमैं ज्ञान उपज्या सो तो क्षण वा ज्ञानका स्वरूपका लाभही होय । जब आप भया ता पीछे अपना जो कार्य पदार्थका जाननां ताप्रति व्यापार करै। उपजनेहीकै क्षण तो जाने नांही। बहुरि वै ekt. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १३८ ।। कहे; जो, दीपकवत् जिस समय भया तिस समय पदार्थ प्रकाशे, तो यहु दृष्टांत मिले नाही । जातें दीपक तो अनेकक्षणवर्ती है । ताकै पदार्थनिका प्रकाशन होय है । बहुरि तिस योगीश्वरके ज्ञानई विकल्पतें भेदनितें रहित मानिये तव शून्यताका प्रसंग आवे है। जातें सर्वपदार्थनिकुं भिन्न जानेविना तो वह ज्ञान शून्यही है ।। बहुरि अकलंकदेव आचार्य प्रत्यक्षके तीन विशेपण कीये हैं। स्पष्ट, साकार, अंजसा ऐसे तिनिका अर्थ-- स्पष्ट तो जो वीचिमें अन्यकी प्रतीतिका व्यवधान न होय अर वस्तुएं विशेपनि सहित जाने ऐसा है । सो द्रव्यार्थिकनयकी प्रधानता करिये तब तो मतिश्रुतज्ञान अस्पष्टही है । जाते द्रव्यका समस्तपणाळू ए जानै नांही। इंद्रिय मन प्रकाशादिकके सहायते किंचित् जानै है । बहुरि पर्यायार्थिक नयकी प्रधानता करिये तब मतिज्ञान व्यवहारके आश्रयतें किंचित् स्पष्टभी जाने हे ॥ बहुरि साकार कहनेतें निराकारदर्शनका निपेध है। बहुरि अंजसा कहनेते विभंगज्ञान तथा इंद्रियमनकरि अन्यथाज्ञान हो है ताका निषेध है । ऐसें कहनेते सूत्रतेंभी विरोध नाही है। जातें प्रत्यक्ष ऐसा कहनेतें तो आत्माधीन है, इंद्रियाधीन नही है । बहुरि ज्ञानकी अनुवृत्तितें दर्शनका निषेध है। बहुरि सम्यके अधिकारतें कुज्ञानका निषेध है, ऐसें जाननां ॥ Dravivart ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता॥ प्रथम अध्याय || पान १३९ ॥ cribe Disceseakly इहां कोई प्रश्न करे, सकलप्रत्यक्ष जो केवलज्ञान सो योगीश्वरनिकै है ऐसा काहेतें जानिये ? ताका उत्तर; जो, भलै प्रकार जाका निर्णय कीया जो बाधकप्रमाणका अभाव तातें जानिये, जो, योगीश्वरनिके केवलज्ञान है। जाते समस्त आवरणके नाशर्ते उपजै सो केवलज्ञान है। समस्त- वस्तुकू एककाल इंद्रियादिकै सहायविना सोही ज्ञान जाने, जाकै आवरण न होय । ताका बाधक अल्पज्ञान है नाही । जा ज्ञानका जोही साधक तथा बाधक होय । अन्यज्ञानका अन्यज्ञान बाधक होय नाही यह न्याय है। बहुरि बौद्धमती प्रत्यक्षका लक्षण निर्विकल्प सत्यार्थ कहै है । सो सर्वथा निर्विकल्पक होय सो तौ सत्यार्थ होय नांही। विपर्ययभी निर्विकल्पक है । निर्विकल्पकते अर्थका निश्चयही होता नाही। सत्यार्थ काहेत होय ? बहुरि नैयायिकमती इंद्रियमनकै अर आत्माकै पदार्थतं सन्निकर्प होय ताकू प्रत्यक्ष कहै हैं। सो यहभी अयुक्त है । जाते ईश्वरकै ज्ञान इंद्रियमनतें होय तो सर्वज्ञपनां न होय । जातें इंद्रियनिकै अर सर्वपदार्थनिकै संबंध नाही । तातें जो सूत्र प्रत्यक्षका कह्या सोही निरावाध है ।। आगे, कहा जो परोक्ष प्रत्यक्ष दोय प्रकार प्रमाण तिनिमें आदि प्रकारके विशेषकी प्राप्तिकै अर्थ सूत्र कहें हैं-- tara36 ఉదలయed ॥ सार्थसिद्धियनिका पंटिन जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १४० ॥ ravivart ॥ मतिः स्मृतिः सज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनान्तरम् ॥ १३॥ याका अर्थ- मति स्मृति संज्ञा चिंता अभिनियोध ए पांच अनर्थांतर कहिये अन्य अर्थ नाही । मतिज्ञानहीके नाम हैं ॥ आदिवि कह्या जो मतिज्ञान ताके येते पर्यायशद कहिये नामांतर हैं। जातें ए सर्वही मतिज्ञानावरण कर्मके क्षयोपशमकरि उपज्या जो उपयोग ताही संबंधी हैं। इनकी श्रुतज्ञानादिवि प्रवृत्ति नाही । तहां मननं कहिये मानना इंद्रियमनतै अवन- हादिरूप साक्षात् जानना सो तो मति कहिये । स्मृति कहिये स्मरण । जानेका पीछै यादि करना सो स्मृति स्मरण कहिये । संज्ञा संज्ञान कहिये। जानेको यादिकरि वर्तमान जानेकै जोडिकरि जाननां सो संज्ञान कहिये । याकू प्रत्यभिज्ञानभी कहिये । चिंतनं चिंता कहिये यहु चिन्ह है तहां इसका चिन्हीभी होय है इत्यादि ऐसा चिंतवन करनां सो चिंता कहिये। याकू तर्कभी कहिये अभिनियोधनं कहिये सन्मुख लिंगादि देखि लिंगी आदिका निश्चय करै सो अभिनिबोध कहिये । या स्वार्थीनुमानभी कहिये । इनि शब्दनिका भावसाधनरूप अर्थ कीया है । वहुरि करणसाधन फर्तृसाधन आदिभी यथासंभव जाननां । इनिका नामभेदतें अर्थभेद होतेभी रूढिके चलते मति के नामांतरही जानने । जैसें इंद्र शक्र पुरंदर ऐसे नामभेदतै अर्थभेद होतेभी समभिरूढनयकी ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृवा ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १४१ ॥ Post अपेक्षात एक इंद्रहीके नाम हैं। बहुरि इनिका अन्य अन्य अर्थ करिये तव मत्यादि अन्य अन्य होयही हैं। तथापि मतिज्ञानावरणक्षयोपशमकरि उपयोग ताहि न उल्लंधि वर्ते है । इहां ऐसा अर्थ है। बहुरि सूत्रमें इति शब्द है सो प्रकारखाची है। या मतिज्ञानका येते पर्यायशब्द हैं ऐसा इतिका अर्थ जाननां । तथा अभिधेयार्थवाचीभी कहिये । जो मति स्मृति संज्ञा चिंता अभिनिवोध ऐसे येते शदनिकरि जो अर्थ कहिये सो एक मतिज्ञान है। इहां विशेष कहिये है। सूत्रवि इति शब्द प्रकारखाची है । सो बुद्धि तौ मतिका प्रकार जाननां । जातें पदार्थके ग्रहणके शक्तिस्वरूपकू बुद्धि कहिये है | बहुरि मेधा स्मृतिका प्रकार है । जातें शब्दके स्मरणकी शक्तिकू मेधा कहिये है । वहुरि प्रज्ञा चिंताका प्रकार है । जाते वितर्क- पणाका निषेध स्वरूप है । वहुरि प्रतिभा उपमा ये संज्ञाका प्रकार है। जातें सामान्यपदार्थको सादृश्य दिखावनेरूप है | बहुरि संभव , अर्थीपत्ति , अभाव ए स्वार्थानुमानके प्रकार हैं । जातें ये सर्व लिंगहीतें जानिये हैं । इहां कोई कहै स्मृति तौ अप्रमाण है सो प्रमाणवि कैसे अंतर्भत होयगी? तारू कहिये; जो, स्मृति अप्रमाण होय तो प्रत्यभिज्ञान न होय तव व्याप्तिकाभी ग्रहण न होय तव अनुमान काहे होय? अरु अनुमान न होय तब प्रत्यक्षकैभी प्रमाणता न ठहरै । तब सर्व- Era ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १४२ ।। शून्यता आवे । तातें स्मृतिप्रमाण मानेही अन्यप्रमाण सिद्ध होय है । बहुरि स्मृतिकीज्यों अपने विषयवि प्रत्यभिज्ञानभी बाधारहित है । अतीतवस्तुका यादि करनां जो स्मरण सो याका कारण है । सो अतीतकू यादिकरि वर्तमानमें तिसही वस्तूडू देखि बहुरि अतीतवर्तमानकी एकता जोड- रूपकू जाननां तथा अतीत सारिखी वस्तु देखि दोऊके समानताका जाननां सो प्रत्यभिज्ञान है सो सत्यार्थ है । जैसे में बालक था सोही मैं अब युवा हूं बूढा हूं इत्यादि । तथा पहलै घट देख्या था तैसाही यह दूसरा घट है इत्यादि। याके भेद बहुत हैं सो प्रामाणशास्त्रतें जाननै । बहुरि साध्यसाधनके अविनाभावसंबंधरूप जो व्याप्ति, ताका जाननां सो तर्क है । सोभी प्रमाण है । सो यहु अप्रमाण होय तो अनुमानभी प्रमाण न ठहरै। बहुरि अनुमानादिकमैं यहु गर्भित होय नाही । तातें न्याराही प्रमाता जाननां । याका उदाहरण- जैसे धूम अनिका संबंध देखिकरि ऐसा निश्चय कीया; जो, जहां जहां धूम है तहां तहां नियमकार अमि है । ऐसे निश्चय करनेका नाम तर्क है । सो सत्यार्थ है, ताते प्रमाण है । जो यह ज्ञान अप्रमाण होय तो अनुमान प्रमाण केसे ठहरै ? बहुरि साधन कहिये ला चिन्ह, तातें साध्य कहिये जाननेयोग्य वस्तु लिंग, चिन्हवान्, ताका निश्चय करनां सो/स्वार्थीनुमान है। तहां साधन तापू कहिये; जाती जह RA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय || पान १४३ ॥ eratural साध्यवस्तु न होय, तहां प्राप्ति न होय । तथा जहां साधन होय तहां साध्य होयही होय ॥ बहुरि साध्य के तीन विशेषण हैं; शक्य, अभिप्रेत, अप्रसिद्ध । तहां जो साधनेकी योग्यता लीये होय सोही साध्य । जामें योग्यता नाही सो साध्य नाही, जैसे आकाशकै फूल । बहुरि जो साधनेवाला पुरुष अभिप्रायमें ले, सोही साध्य, तिसविना जगत्मैं अनेक वस्तु हैं ते वाकै साध्य नांही । बहुरि पहले सिद्ध न हवा होय, सो साध्य । सिद्ध भये फेरि साधना अफल है । ऐसे साध्यके सन्मुख जो पूर्वोक्त साधनकरि नियमरूप ज्ञान होय, तात याकू अभिनिवोधभी कहिये इहां कोई कहे; शास्त्रमें मतिज्ञानसामान्यका नाम अभिनियोध कह्या है; तुम स्वार्थानुमानकू अभि नियोध केसे कह्या ? ताका उत्तर-जो, सामान्यार्थकी विशेपविर्षे प्रवृत्ति होते विरोध नाही । जो अवग्रहादि अनेकभेदरूप मतिज्ञान कहिये ताद तो सामान्यफू अभिनिबोध कहिये । बहुरि जब विशेष लीजिये तब स्वार्थानुमानकुंभी कहिये । तहां साधनके संक्षेपते दोय भेद है ; उपलब्धि अनु पलब्धि । तहां इंद्रिय मनकरि वस्तुका सद्भावका ग्रहण होय सो तो उपलब्धि कहिये । बहुरि अभावका ग्रहणकू अनुपलब्धि कहिये । तहां कार्योपलब्धि जैसेंया पर्वतमें अमि है, जाते अमिका कार्य घूम दीखे हे । बहुरि कारणोपलब्धि जैसे; वर्षा होसी, जाते याका कारण बादल सघन दीखै Sexe xerxen xerxes 4 ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १४४ ॥ clicviiissatisarisarikaparini है। स्वभावोपलब्धि जैसे; वस्तु उत्पादव्ययप्रौव्यस्वरूप है, जातें सत्त्वस्वरूप है । सत्त्वका स्वभाव ऐसाही है । ऐसें ये तीन भेद भये । इत्यादि साधनके अनेक भेद हैं, सो श्लोकवार्तिकतें जानने ॥ बहुरि अन्यवादी अर्थापत्त्यादिक प्रमाण न्यारे मान हैं ते सर्व इस मतिज्ञानमैं अंतर्भूत होय हैं, ऐसें जाननां ॥ आगें या मतिज्ञानका स्वरूपका लाभवि निमित्त कहां है? ऐसें प्रश्न होते सूत्र कहे हैं- ॥ तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् ॥ १४॥ याका अर्थ- तत् कहिये सो मतिज्ञान इंद्रिय अर अनिद्रिय है निमित्त कहिये कारण जाळू ऐसा है । प्रथम तौ इंद्रियशदका अर्थ कहै हैं । इन्दति कहिये परम ऐश्वर्यरूप वर्ते सो इंद्र है। तहां अर्थत आत्माका नाम इंद्र कह्या, सो ऐसा ज्ञानस्वभाव जो आत्मा, ताकै ज्ञानावरणकर्मका ऐस क्षयोपशम होय, जो आप आपतेही पदार्थनिकू जाननेकू असमर्थ होय । ताकै पदार्थ जाननेका कारण चिन्ह होय ताकू इंद्रिय कहिये । जातें व्याकरण ऐसा है 'तस्य लिंगम्' इस अर्थमें इंदशब्दकै प्रत्यय आया है । अथवा ऐसाभी अर्थ जो गूढ अर्थकू जनावै ताकू लिंग कहिये । तहां आत्मा गूढ है- अदृष्ट है । ताके अस्तित्वकू जनावनेवि चिन्ह है तातें आत्माका लिंग इंद्रिय है। जैसे लोकमैं अनिका धूम लिंग है तैसें जाननां । ऐसे यह स्पर्शादि इंद्रिय हैं ते करण हैं । सो कर्ता जो आत्मा Seasertsixs । सर्वार्थसिद्धियनिका पंडिन जयचंदनीकुता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान १४५ ।। तिसविना न होय ऐसें ज्ञाता जो आत्मा ताका अस्तित्व जनावै है । अथवा इंद्र ऐसा नाम कर्मका कहिये । ताकरि ये रचे हैं निपजाये हैं । तातेंभी इंद्रिय ऐसा कहिये । ते स्पर्शनादि आगें कहसी ।। बहुरि अनिद्रिय नाम मनका है। याकू अंतःकरणभी कहिये । इहां कोई पूछे है- इंद्र जो आत्मा ताहीका लिंग जो मन ताका नाम इंद्रियका प्रतिपेधकार अनिद्रिय ऐसा नाम कैसे दीया? ताका उत्तर-जो, इहां इंद्रियका प्रतिषेधकर नाही है । 'न इन्द्रियं अनिन्द्रियं ' ऐसें कहने में ईपत् अर्थ लेना । किंचित् इंद्रियकू अनिद्रिय कया है । जैसें काहू कन्याकू अनुदरा नाम कह्या, तहां जाके उदर न होय ताकू अनुदरा कहिये ऐसा अर्थ न लेना । जाका ईपत् किंचित् पतला क्षीण उदर होय ताईं अनुदरा कहिये ऐसा अर्थ लेना । बहुरि कोई पूछ है- इहां ईपत् अर्थ कैसे है ? ताका उत्तर- ए इंद्रिय हैं ते प्रतिनियत कहिये नियमरूप जुदाजुदा जिनका देश अरु विषय है ऐसे हैं। बहुरि कालांतरस्थायी हैं। जा कालमें विपयतें उपयुक्त न होय ता कालमें भी अवस्थित हैं। बहुरि मन है सो यद्यपि इंद्र कहिये आत्मा ताका हिंग हे तथापि नियमकरि एकही देशवि तथा एकही विषयका ग्राहक नाही । अन्यकालमें जाका अवस्थान नाही अनवस्थित है चंचल है। याहीते याकू अंतःकरण कहिये अभ्यंतर इंद्रिय कह्या है। जातें गुणदोपका विचार aareekaareeristskeeTDurariamera:
।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित नयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १४६ ॥ sixsi स्मरणवि इंद्रियनिकी याके अपेक्षा नाही है। बहुरि नेत्रादिककीज्यों बाह्यते अन्य मनुष्यादिक तिनिकरि न जाणिये है । ताहीते अंतर्गत इंद्रिय ऐसा कहिये है । ऐसे ईपत् अर्थ यावि संभव है। बहुरि कोई पूछे है- सूत्रविपें तत् शब्द किस प्रयोजनकू है ? ताका उत्तर- तत् शब्द मति- ज्ञानके कहनेके अर्थि है । बहुरि कोई कहै है- मतिज्ञान तो लगताही है अनंतरही है । यातें ऐसा परिभाषा है, जो, अनंतरकी विधिका सूत्र होय के निषेधका होय । यातें ता मतिज्ञानका विना तत् शब्दही ग्रहण होय है । तत् शब्द निरर्थक है । ताकू कहिये हैं- इहां तत् शब्द है सो इस सूत्रके अर्थिभी है वहुरि अगले सूत्रके अर्थिभी है । जो मत्यादिक पर्याय शब्दकरि कहनेमैं आवै । ऐसा मतिज्ञान है सो इंदियानिद्रियनिमित्तक है । ऐसें तो इस सूत्रकै अर्थि भया । बहुरि सोही मतिज्ञान अवग्रह ईहा अवाय धारणास्वरूप है ऐसे अगिले सूत्रकै अर्थि भया । जो ऐसैं न होय तत् न कहिये तो पहले मत्यादिशब्दकरि वाच्य ज्ञान है ऐसे कहिवेकरि इंद्रिय अनिंद्रियनिमित्तक श्रुतज्ञान है ऐसा प्रसंग आवे । तथा सोही श्रुतज्ञान अवग्रह ईहा अवाय धारणास्वरूप है ऐसा अनिष्ट अर्थका संबंध होय है। बहुरि यह विशेष जननां- जो ए इंद्रिय मन हे ते मतिज्ञानके वाह्य उत्पत्तिनिमित्त हैं। अंतरंग निमित्त तो मतिज्ञानावरणीय कर्मका क्षयोपशमही है । zakoreatertaitraa ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय || पान १४७ ॥ 0455 आगे कहै हैं, ऐसे मतिज्ञानका उत्पत्तिका निमित्त तो जाण्या; परंतु याके भेद केते हैं ? यह निर्णय न भया। ऐसा प्रश्न होते याके भेदनकी प्राप्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ अवग्रहेहावायधारणाः ॥ १५॥ याका अर्थ- अवग्रह ईहा अवाय धारणा ए च्यारि मतिज्ञानके भेद हैं । इनिका लक्षण कहिये हैं। विषय जे रूपादिक बहुरि विषयी जे इंद्रिय तिनका संबंध होते ताका लगताही तो दर्शन हो है। ताके लगताही वस्तुमात्रका ग्रहण सो अवग्रह है। जैसे नेतकरि यह श्वेतरूप ऐसें ग्रहण सो अपग्रह है। बहुरि अवग्रहकरि ग्रहण कीया जो वस्तु ताका विशेषकी वांछा सो ईहा है। जैसे अवग्रहकरि श्वेतरूप देख्या सो कहा गलाकी पंक्ति है अथवा कहा धुजा है ? ऐसे याकू संशय न जाननां । जातें संशय तो दोय पक्षवि अनिश्चित ज्ञान है अप्रमाण है। बहुरि ईहा एकही पक्षविर्षे वांच्छारूप ज्ञान है। जो युगलाकी पंकति है तौ वाहीकी वांछा है। जो पताका हे तो वाहीकी वांछा है। बहुरि ईहाकरि जान्या था ताका विशेष अवयवादिकका निर्णय होनेते जैसा है तेसा नियमरूप निश्चय होना सो अवायज्ञान है। जैसे ईहावि उगलाकी पंक्तीकी तर्फ वांग थी। परंतु धुजाका निषेध न कीया। अब इहां ऊंचा चढना नीचा आवनां पांख ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान १४८ ॥ RACTIONARTREE हलावनां इत्यादि क्रियाचिन्ह देखी ऐसा निश्चय भया जो युगलापंक्तिही है, धुजा नांही है। अवायज्ञान कहिये । बहुरि अवायकरि निश्चय कीया जो वस्तु ताका ऐसा दृढज्ञान होय जो और कालमें न भूलने यादि आवनेकू कारण होय, तहां धारणाज्ञान हो है। जैसे अवायज्ञानकरि प्रभातिमें युगलापंक्ति देखी थी सोही यहु अब मैं देखी ऐसे ज्ञान• कारण जो ज्ञान, सो धारणाज्ञान कहिये । ऐसें इनि अवग्रहादिकनिका कहनेका अनुक्रम इनकी उत्पत्तिके अनुक्रमतें कह्या । इहां ऐसा भावार्थ जाननां- जो वस्तु सामान्यविशेषस्वरूप है तिस वस्तुकै अरु इंद्रियनिकै संबंध होतें प्रथम तो सामान्य अवलोकनरूप निराकार दर्शन होय है तापीछे ता वस्तुका सामान्य विशेषरूप साकार ग्रहण होय ताकू अवग्रह कहिये। तापीछे तिसही वस्तू, विशेष बहुत हैं तिनि. मैं कोई वस्तुके विशेषरूप जाननेकी अभिलापारूप ज्ञान प्रवर्ता, जो, 'यह फलाणा विशेष होगा' ताकू ईहा कहिये । तापीछे तिसही विशेषकी क्रिया चिन्हि देखी यहु निश्चय भया, जो, 'यह अभिलापामें ग्रहण हुईथी सोही है' ताकू अवाय कहिये । तापीछे तिसहीविर्षे ऐसा ज्ञान दृढ भया, जो, 'अन्यकालमै वाकू भूलिसी नाही' ताळू धारणा कहिये । इनिमें विषयका भेद भया, तात गृहीतका ग्रहण नाही है । बहुरि सामान्यपणे वस्तुका रूप ग्रहण है, तातें नयभी नांही है । e camera certesaxeber HERAP ।। सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १४९ ॥ htratis बहुरि विषय सत्यार्थ निर्वाध है ताते प्रमाण है । बहुरि इंद्रियमनकै पदार्थसंबंध होनेते किंचित् स्पष्टताभी इनिमें है। तातै व्यवहारकरि प्रत्यक्षभी इनिळू कहिये हैं। परमार्थतें परोक्षही है। बहुरि अन्यवादी सर्वथा एकांत वस्तुका स्वरूप माने हैं। तिनिकै अवग्रहादिक भेदरूप ज्ञानकी कथनीही नाही । ऐसें जानना ॥ आगे, कह्या जे अवग्रहादिक तिनिके भेदकी प्राप्तिकै अर्थि सूत्र कहे हैं - ॥ बहुवहुविधक्षिप्रानिस्सृतानुक्तभुवाणां सेतराणाम् ॥ १६ ॥ याका अर्थ-- कहे जे अवग्रहादिक, ते बहु आदि छह बहुरि छहही इनके प्रतिपक्षी तिनिसहित बारह भये, तिनिका ज्ञान होय है ॥ प्रकृत कहिये पूर्व कहे जे अवग्रहादिक ज्ञानरूप- कियाका विशेष तिनिकी अपेक्षारूप या सूत्रवि पष्ठीविभक्तीकरि कर्मका निर्देश कीया है। तहां बहु शब्द तो यहां संख्या तथा विपुल कहिये समूहपणाका वाचक है । जातें दोऊमें विशेष नाही। सामान्यसंख्या तथा बहुतका ग्रहण करना । जैसे एक दोय बहुत ऐसें तो संख्या । बहुरि भात बहुत हे दालि बहुत है इहां विपुलताही है संख्या न कही। बहुरि विधशद प्रकारवाची है, जैसे बहुतप्रकार है । बहुरि क्षिप्रशदका ग्रहण काल अपेक्षा हे । जैसे कोई वस्तु शीघ्र परिणमै । बहुरि अनिःसृत Bewarettiix.camaraatirals ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अ याय ॥ पान १५० ॥ gopi exatok 232resseraxes कहिये जाका समस्त पहल शरीरादिक प्रगट नीसरे न होय सो अनिःसृत है । बहुरि अनुक्त कहिये अभिप्रायहीकरि जाका ग्रहण होय काहूके कहनेकी यामैं मुख्यता नाही । बहुरि ध्रुव कहिये निरंतर जाका जैसाका तैसा ग्रहण होवो करै ताकू कहिये । बहुरि सेतर कहिये इनिके प्रतिपक्षीकरि सहित लेणै । सो बहुतका तौ प्रतिपक्षी एक तथा अल्प । बहुविधका एकविध । क्षिप्रका अक्षिण अनिःसृतका नि:सृत । अनुक्तका उक्त । ध्रुवका अध्रुव । ऐसे ये बारह भये । तिनि अवग्रहके वारहके बारह भेद भये । बहुतका अवग्रह, अल्पका अवग्रह, बहुविधका अवग्रह, एकविधका अवग्रह, क्षिप्रका अवग्रह, अक्षिणका अवग्रह, अनिःसृतका अवग्रह, निःसृतका अवग्रह, अनु' क्तका अवग्रह, उक्तका अवग्रह, ध्रुवका अवग्रह, अध्रुवका अवग्रह, ऐसे बारह भेदरूप अवग्रह है। ऐसेंही ईहा, अवाय, धारणा इनि तीनिकभी बारह बारह भेद कीजिये । तर सर्व मिले अठतालीस ४८ होय ॥ बहुरि ये पांच इंद्रिय एक मन इनि छहूनिकरि होय है । तातें छहबार अठतालीसकूँ जोडिये तब दोयसे अठ्यासी भेद होय हैं। बहुरि बहु आदिक छहके नाम सूत्रमैं कहै अरु छह इनि प्रति पक्षीकू इतर कहे, ताका प्रयोजन यह है-जो वह आदिक तौ मतिज्ञानावरणका क्षयोपशम बहुत దక్యులరనిందకు Ea SRINCIPAproxEROINEPARTMERCENaren ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान १५१ ।। होय तब होय है । तातें ये प्रधान हैं। तातै इनिळू पहलै कहे । बहुरि अन्य हैं ते तिसतै थोरे क्षयोपशमतें होय हैं। तातें तिनिकू पीछे कहै । इहां कोई पूछे है ; बहुवि अरु बहुविधवि कहा विशेष है? तहां कहिये बहुपणा तो बहुविभी है बहुविधविपभी है । परंतु एकप्रकार नानाप्रकारका विशेष है । बहुरि कोई पूछे उक्त निस्सृतवि कहां विशेष है? समस्त नीसन्या प्रकट होय ताईं निःसृत कहिये उक्तभी ऐसाही है । तहां कहिये परके उपदेशपूर्वक ग्रहण होय सो उक्त है आपहीत ग्रहण होय सो निःसृत है यह विशेप है । बहुरि केई आचार्य क्षिप्त निःसृत ऐसा पाठ पढे हैं। तामैं निःसृत पहले छहमें आवै है । ते याका ऐसे उदाहरण कहै हैं । जैसै श्रोत्रइंद्रियकरि पहली शब्दका अवग्रह हुवा । तहां यहु मयूरका शद है तथा कुरचिका शब्द है ऐसें कोई जाणे ताकू तो निःसृत कहिये । बहुरि अनिस्सृत यातें अन्य शब्दमात्रही है ऐसा जाने है । बहुरि कोई पूछ, ध्रुवअवग्रहविर्षे अरु धारणअवग्रहविर्षे कहा विशेष है? तहां कहिये है-क्षयोपशमकी प्राप्तिके कालविर्षे शुद्धपरि- णामके संतानकरि पाया जो क्षयोपशम तातें पहले समय जैसा अवग्रह भया तैसाही द्वितीयादिक समयनिवि होय है किछु कमभी नाही होय अरु अधिकभी नाही होय है ताकू तो ध्रुवावग्रह कहिये । तथा शुद्धपरिणामका अरु संकेशपरिणामका मिश्रपणां मिलापते क्षयोपशम होय । तातें PATRKArea ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १८२ ॥ REPRENEUROSCAPE उपज्या जो अवग्रह सो कोई कालविर्षे बहुतका होय । कोई कालविर्षे अल्पका होय। कोई कालविर्षे बहुविधका होय । कोई कालवि एकविधका होय । ऐसे हीन अधिपणातें अध्रुव अवग्रह होय है । बहुरि धारणा है जो जा पदार्थकू ग्रह्या ताकू नाही भूलनेका कारण रूप ज्ञान है। ऐसे इनि दोऊनिका वडा अंतर है ॥ ऐसे अवग्रहादिक वह आदिक पदार्थनिका होय है सो सत्यार्थ निर्वाध प्रमाण स्याद्वादमतविर्षे सिद्ध होय है। जे सर्वथा एकांतवादी हैं तिनिकै ए ज्ञानके भेद तथा पदा- थके भेद संभवै नांहीं॥ आगैं, जो ए अवग्रहादिक बहु आदिकके जाननेवाले हैं, तथापि बहु आदिक किसके विशेष हैं ? ऐसा प्रश्न होते ॥ अर्थस्य ॥ १७॥ याका अर्थ-- ए बहु आदिक बारह हैं ते अर्थके विशेषण हैं ॥ नेत्रादिक इंद्रियनिका विषय है सो नौ अर्थ है, ताके बहु आदि विशेषण हैं । इनिकरि विशिष्ट जो अर्थ कहिये वस्तु ताकै अवग्रहादिक होय है। इहां कोई पूछ है; जे बहु आदिक हैं ते अर्थ तौ हेही । फेरी सूत्र कहनेका कहा प्रयोजन? ताका उत्तर-जो तैं पूच्या, सो तौ सत्य है। परंतु इहां अन्यवादी कल्पना सूत्र कहै हैं- Sikaran ।। सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १५३ ॥ ereziduos करे हे तिनिका निपेधकै अर्थि अर्थस्य ' ऐसा जुदा सूत्र कह्या है। केई वादी ऐमा मान है, कि रूप आदि गुण हैं तेही इंद्रियनिकरि स्पर्शिये हैं। तिनिकाही अवग्रह है द्रव्यका न हो है। सो यह कहना अयुक्त है । जाते रूपादिक गुणनिकी तो मूर्ति आकार नाही जो इंद्रियानिके स्पर्श होय । यहु मूर्ति तो द्रव्यकीही है ताहीत इंद्रिय भिडै है । तब फेरि वादी कहे है, जो, ऐसे है लोक ऐसें कहे है, जो, रूप में देख्या, गंध में सूंध्या, सो यहु कहना न ठहरे। ताकू कहिये, जो पर्यायनिकू प्राप्त होय है तथा पर्याय जाईं प्राप्त होय ताकू अर्थ कहिये है । सो अर्थ गुणपर्याय- निका समुदाय द्रव्यही है । ताके इंद्रियनितें संबंध होते तातें अभिन्न जे रूपादिक गुण तिनिवि ऐसा व्यवहार प्रवर्ते है, जो, रूप देख्या, गंध सूंध्या इत्यादि । आगे कहै हैं, कहा ए अवग्रहादिक सर्वही इंद्रिय मनके होय है कि कछु विषयविशेष हैं ? ऐसा प्रश्न होते सूत्र कहे हैं- । व्यञ्जनस्यावग्रहः ।। १८ ।। याका अर्थ-व्यंजन कहिये अव्यक्त जो शब्दादिक ताके अवग्रहही होय है। ईहादिक न होय हैं ऐसा नियम है ।। तहां व्यंजन ऐसा शब्दादिका समूह अव्यक्त होय ताका अवग्रह होय ।
ki । सर्धिसिदिनचनिका पंडित जयचंदनीकता । प्रथम अध्याय ॥ पान १५४ ।। इहां कोई पूछे है यह सून काहेके अर्थि कह्या? ताका उत्तर, जो, नियमकै अर्थि है । व्यंजनका अवग्रहही होय है । ईहादिक नाही होय है । ऐसा नियमकै अर्थि है । फेरि कोई कहै ; जो, ऐसे है तो नियमका वाचक एक्कारशद इहां चाहिये । ताकू कहिये, जो, एवकार नाही चाहिये । जातें जाका विधान पहली सूत्रमें सिद्ध हुवा होय ताकू फेरि कहनां सो यह कहनांही नियमका वाचक है । अवग्रहका विधान पहली सूत्रमें सिद्ध हुवा । इस सूत्रमै फेरि अवग्रहका नाम कह्या, तातेही नियम सिन्द भया । एवकार काहेर्दू कहिये ? बहुरि इहां कोई प्रश्न करै है- अवग्रहका ग्रहण अर्थमें तथा व्यंजनमें तुल्य है । इनिमें विशेप कहा है? ताका उत्तर अर्थावग्रह व्यंजनावग्रह इनि दोऊनिमैं व्यक्त अव्यक्तका विशेप है । सोही कहिये है । जैसें नवा मांटीका डीवावि जलका कणां क्षेपिये तहां दोय तीन आदि कणाकरि सींच्या जेतें आला न होय तेते तो अव्यक्त है । बहुरि सोही डीवा फेरि फेरि सींच्या हुवा मंद मंद आला होय तव व्यक्त है । तैसेंही श्रोलादि इंद्रियनिका अवग्रहवि ग्रहणयोग्य जे शब्दादि परिणया पुद्गलस्कंध ते दोय तीन आदि समयनिविर्षे ग्रह्या हुवा जेते व्यक्त ग्रहण न होय तेते तो व्यंजनावग्रह हो है। बहुरि फेरि फेरि तिनिका ग्रहण होय तर व्यक्त होय, तब अर्थावग्रह होय है । ऐसें व्यक्तग्रहणते पहले तो व्यंजनावग्रह कहिये । बहुरि व्यक्त ग्रहणवू Karvidiya xeroxercio द:- ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १५५ ॥ अर्थावग्रह कहिये । यातें अव्यक्तग्रहणरूप जो व्यंजनावग्रह ताते ईहादिक न होय है ऐसें जाननां ॥ आगे, सर्वही इंद्रियनिकै व्यंजनावग्रहका प्रसंग होते जिनि इंद्रियनिकै व्यंजनावग्रह न संभवे, तिनिका निपेधके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ न चक्षुरनिन्द्रियाश्याम् ॥ १९॥ याका अर्थ- नेत्र इंद्रिय अरु मन इनि दोऊनिकरि व्यंजनावग्रह न होय है। जाते दोऊ अप्राप्यकारी कहिये पदार्थतें भिडिकरि स्पर्शनकरि नांही जाने हैं दूरिहीत जाने हैं । जाते अपास कहिये विना स्पा अविदिकं कहिये सन्मुख आया निकट प्राप्त हूवा बाह्य प्रकाशादिककार प्रगट कीया ऐसा पदार्थकुँ नेत्र जाणे हे। बहुरि मन हे सो विनां स्पश्र्या-दूर तिष्ठ्या पदार्थकू विचारमै ले है । यातें इनि दोऊनिकै व्यंजनावग्रह नाही हो है । बहुरि इहां कोई पूछे है, जो, नेत्रकै अप्रा- प्यकारिपणां फेसे निश्चय कीजिये? ताका उत्तर- जो, आगमतें तथा युक्तितें निश्चय कीजिये है । सो प्रथम तो शास्त्रमें कहा है, जो, शब्द तो स्पर्शत सुणिये है। बहुरि रूप है सो अस्पर्शतें देखिये है । बहुरि गंध स्पर्श रस ये स्पर्श तथा संधाणरूप भये जाणिये है । यह तो आगम है । बहुरि यह युक्ति हे जो नेत्र हे ते अप्राप्यकारी है, जाते यह स्पर्श नाही जाने है। जो प्राप्य.
।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान १५६ ॥ CIPANTYAngrpRECIPES कारी होय तो स्पर्शन इंद्रियकीज्यों स्पा जो अंजन ताका रूपकू देख ले । सो अंजनका रूप नेत्र नाही जानै है । यातै मनकीज्यौं नेत्र अप्राप्यकारी है ऐसा निश्चय कीजिये । तात नेत्र मन इनि दोऊविना अवशेप च्यारि इंद्रियनिकै व्यंजनावग्रह होय है । ऐसें या व्यंजनावग्रहके बहु आदि बारह विपयकी अपेक्षा अठतालीस ४८ भेद होय हैं। ऐसैं अर्थावग्रहके २८८ मिलि मतिज्ञानके तीनसै छतीस ३३६ भेद होय हैं । बहुरि नेत्रके अप्राप्यकारीकी विधिनिषेधकी चरचा विशेषकरि श्लोकवार्तिकमें है। तहांतें जाननी । कोई कहै, जैसे नेत्र दूरतें जाने है तैसे शब्दभी दूरतें सुणिये है । तातें अप्राप्यकारी कहौ । ताकू कहिये, ऐसें नाही है । जाते जिस ठिकाणेत शब्द उपजै है तहांत लगाय कर्णइंद्रियके प्रदेशताईके पुद्गल शब्दरूप होय जाय है, तब सुणिये है । ऐसेंही गंधद्रव्य जहां तिष्ठे है तहांत लगाय नासिका इंद्रियके प्रदेशतांईके पुद्गल गंधरूप होय जाय हैं । ते सूधिये ऐसे कर्णइंद्रिय तथा घ्राणइंद्रिय प्राप्यकारी है । ऐसें नेत्र नाही हैं । यह अप्राप्यकारीही है । आगें शिष्य पूछे है, जो, मतिज्ञान तो स्वरूपते तथा भेदनसहित कह्या । ताकै लगता श्रुतज्ञान कह्या है । ताका अब लक्षण तथा भेद कहनेयोग्य है । ऐसें पूछे आचार्य सूत्र कहे हैं- dissertisettinseeddireddresserted PROICEEPRENCYPr , -- ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १५७ ॥ ॥ श्रुतं मतिपूर्व घनेकद्वादशभेदम् ॥ २० ॥ याका अर्थ- श्रुतज्ञान है सो मतिज्ञानपूर्वक है । बहुरि दोय भेदरूप है । ते दोय भेद अनेक भेदरूप तथा बारह भेदरूप हैं । यहां यहु श्रुतशब्द है सो सुननेकू ग्रहणकरी निपजाया है । तोभी रूढिके वशतें कोईक ज्ञानका विशेप है तामें वर्ते है । भावार्थ, ज्ञानका नाम है। जैसें कुशल ऐसा शद है सो कुश जो डाभ ताईं छेदै ताकू कुशल कहिये । ऐसे व्युत्पत्तितें निपजाया है। तौभी रुदिके वशतें प्रवीण पुरुपका नाम है तैसें जाननां । बहुरि यह ज्ञानविशेष कह्या सो कहा है ? ऐसे पूछे कहै हैं । ' श्रुतं मतिपूर्व' कहिये श्रुत है सो मतिपूर्वक है । ऐसें श्रुतकै प्रमाणरूप ज्ञानपणा है। जो पूरे उत्पत्ति करै ताकू पूर्व ऐसा कहिये । सो पूर्व ऐसा नाम निमित्तका भया जाळू कारणभी कहिये । बहुरि मतिके स्वरूप पहलै कह्याही था। सो मति है कारण जाकू ताईं मतीपूर्वक कहिये। इहां कोई कहै, जो, मतापूर्वक श्रुत कह्या सो यहुभी मतिस्वरूपपणांकूही प्राप्त होयगा। जातें लोकविर्षे कारणसारिखाही कार्य देखिये है । तहां कहिये हैं, जो, यहु एकांत नाही अन्यसारिखाभी होय है । जैसे घट है सो दंड चाक आदि कारणकरि निपजै है, परंतु तिस स्वरूप नाही है। बहुरि ऐसाभी है, जो बाह्यकारण तो मतिज्ञानादिक विद्यमान होय अरु जाकै श्रुतज्ञानावरणकर्मका प्रबल KAREATREENAKSHATRAdapk Avat FACERPRACETAMORE , द ॥ सर्वार्थसिद्धिवननिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय | पान १५८ ॥ उदय होय तो श्रुतज्ञान होय नाही । श्रुतज्ञानावरणका क्षयोपशमका प्रकर्प होय तब श्रुतज्ञान उपजै । ऐमें मतिज्ञान निमित्त मात्र जाननां । मतिसारिखाही श्रुतज्ञान न जाननां ॥ बहुरि इहां कोई कहै है, जो, श्रुतकुं तौ अनादिनिधन मानिये है । याकू मतिपूर्वक कहनेते नित्यपणाका अभाव होय है । जातें जाका आदि है सो अंतसहितभी होय है । बहुरि पुरुषका कीयापणात अप्रमाणभी ठहरै है ।। तहां आचार्य कहै हैं । यह दोष नाही है। द्रव्यादिक सामान्यकी अपेक्षा तो श्रुत अनादिनिधन मानिये है । काहू पुरुप कोई क्षेत्रकालविर्षे नवीन कीया नाही । बहुरि तिनि द्रव्य क्षेत्र काल भावनिकी विशेषापेक्षाकरि इरुतका आदिभी संभव है। तथा अंतभी संभवै है । यात मतिपूर्वक कहिये है । जैसे अंकुरा है सो बीजपूर्वक हो है । सोही संतानकी अपे- क्षाकरि अनादिनिधन चल्या आवै है । वहुरि अपौरुषेयपणां प्रमाणका कारण नाही है । जो होय तो चोरि आदिका उपदेशका संतान अनादिनिधन अपौरुषेय चल्या आवै है । सो यहुभी प्रमाण ठहरै । या उपदेशका कर्ता कोईळू यादि नाही, जो, वा पुरुषले चोरीका उपदेश चलाया है । बहुरि अनित्य प्रत्यक्षादि प्रमाणही है । अनित्यके प्रमाणता कहिये तो कहा विरोध है? बहुरि कोई कहै है, प्रथम उपशमसम्यक्त्वकी उत्पत्ति होते ज्ञानभी सम्यक् तिसही कालमैं होय है। तातें ertisturitaireatix.
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १५९ ॥ SHREPREP KETiwarior मतिपूर्वकपणां श्रुतकै कैसे ठहरै? ताकू कहिये। यह कहना अयुक्त है । जा ज्ञानकै सम्यपणा सम्यक्त्वकी अपेक्षात भया है । ज्ञानका स्वरूपका लाभ तो अनुक्रमतेंही है। ऐसे मतिपूर्वक पणामें विरोध नाही !॥ बहुरि कोई कहै है, मतिपूर्वक श्रुत है यह लक्षण तो अव्यापक है-सर्वश्रुतज्ञानमै व्यापै नांही। जाते श्रुतपूर्वक श्रुत मानिये हैं। सोही कहिये है। शदरूप परिणया जे पुद्गलस्कंध ते अक्षर पदरूप भये । तब घट आदि शब्द कर्ण इंद्रियका विषय भया। तथा ताके रूपादिक नेत्र आदिके विषय भये, पीछे तेही पहले इरुतज्ञानके विषय भये । तिनिमें किछु व्यभिचार नाही । तिनितें कीया हे संकेत जानें ऐसा पुरुष हे सो घट ऐसे शब्दके गोचर जो घट नामा पदार्थ तातें जलधारणादिक जे कार्य तिनरूप जो दूसरा संबंधका विशेप ताही प्राप्त हो है। तथा धूमादिक पदार्थत अग्यादिक वस्तुकू प्राप्त हो है। तिस काल रुतज्ञानतें श्रुतज्ञान भया ऐसें कहते आचार्य उत्तर कहे हैं। जो, यह दोप नाही है। तिस श्रुतज्ञानकैभी उपचारतें मतिपूर्वकपणांही कहिये । जाते श्रुतज्ञानकभी कोई ठिकाणे मतिहीका उपचार कीजिये है। जाते मतिपूर्वकही सोही रुतज्ञान भया है ऐसें जाननां । बहुरि सुत्रमें भेदशब्द है सो जुदा जुदा कहनां दोय भेदभी है, अनेक- GANPAINSTRICIPANCARE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १६० ॥ Ek2Sk भेदभी है वारहभेदभी है ऐसें । तहां दोय भेद तो अंगवाह्य अर अंगप्रविष्ट ऐमे है ॥ वहरि अंगवाह्य तो अनेकभेदरूप है। तिनिके नाम दशवैकालिक उत्तराध्ययन आदिक ते चौदह प्रकीर्णक कहावै हैं, तिनिके नाम- सामयिक । चतुर्विंशति स्तव । वंदना। प्रतिक्रमण । वैनायक । कृतिकर्म । दश वैकालिक | उत्तराध्ययन । कल्पव्यवहार । कल्पाकल्प । महाकल्प । पुंडरीक । महापुंडरीक । निधिका । ऐसें चौदह हैं ॥ बहुरि अंगप्रविष्टके बारह भेद हैं । ते कोन सोही कहिये हैं । १ आचार । २ सूत्रकृत । ३ स्थान । ४ समवाय । ५ व्याख्याप्रज्ञप्ति । ६ ज्ञातृधर्मकथा । ७ उपासकाध्ययन । ८ अंकृतदश । ९ अनुत्तरोपपादिक दश । १० प्रश्नव्याकरण ११ विपाकसूत्र । १२ दृष्टिवाद । ऐसे वारह ॥ तहां दृष्टिवादके भेद परिकर्म । सूत्र । प्रथमा नुयोग । पूर्वगत । चूलिका ऐसे पांच ॥ तहां परिकर्मके भेद १ चंद्रप्रज्ञाप्ति । २ सूर्यप्रज्ञप्ति । ३ जंबूदीपप्रज्ञप्ति । ४ द्वीपसागरप्रज्ञप्ति । ५ व्याख्याप्रज्ञप्ति ॥ बहुरि चूलिकाके पंच भेद १ जलगता। २ स्थलगता । ३ मायागता । ४ रूपगता । ५ आकाशगता । ऐसे पांच ॥ बहुरि पूर्वगतके भेद चौदह १ उत्पाद । २ अग्रायणीय । ३ वीर्यप्रवाद । ४ अस्तिनास्तिप्रवाद । ५ ज्ञानप्रवाद ६ सत्यप्रवाद । ७ आत्मप्रवाद । ८ कर्मप्रवाद । ९ प्रत्याख्याननामधेय । १० विद्यानुवाद PAR SerestBreams ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १६१ ॥ APRICORREKOKApr ११ कल्याणनामधेय । १२ प्राणावाय । १३ क्रियाविशाल । १४ लोकविंदुसार ऐसें चौदह । ऐसें बारह अंग कहै ॥ तिनिके वीस अंक प्रमाण अपुनरक्त अक्षर हैं । तिनिके पद एकसो वारह कोडि तियालिस लाख अगवन हजार पांच है। एक पदके अक्षर सोलासे चौतीस कोडि तियासी लाख सात हजार आठसे अठ्यासी हैं। प्रकीर्णकनिके अक्षर आठ कोडि एक लाख इक्यासीसे पचहत्तरि है।। अर पूर्वनिकी उत्पत्ति ऐसे है। प्रथम पर्यायज्ञान अक्षरकै अनंतवै भाग सूक्ष्मनिगोद लब्धपर्याप्त जीवकातें लगाय वधता वधता पर्यायसमास ज्ञान हो है । बहुरि अक्षरज्ञान, अक्षरसमासज्ञान, पदज्ञान पदसमासज्ञान, संघातज्ञान, संघातसमासज्ञान, प्रतिपत्तिज्ञान, प्रतिपत्तिसमासज्ञान, अनुयोगज्ञान, अनुयोगसमासज्ञान, प्राभृतज्ञान, प्राभूतसमासज्ञान, प्राभृतप्राभृतज्ञान, प्राभृतप्राइसमासज्ञान, वस्तुज्ञान, वस्तुसमासज्ञान, पूर्वज्ञान, पूर्वसमासज्ञान ऐसे वीस स्थानरूप पूर्वकी उत्पत्ति जाननी। बहुरि पूर्वके चौदह भेद कहे तिनिमें एकसो पिच्याणवै वस्तु हो हैं । अर एक एक वस्तुमैं वीस वीस मामृत कहै हैं । ते गुणतालीसवें प्राकृत होय हैं । इनि अंग अर अंगबाह्यश्रुतके अक्षरनिकी तथा पदनिकी संख्या तथा तिनिमें जो जो प्रधानताकार व्याख्यान है सो विशेषकर गोमटसारमै कहा है । तहांतें जाननां ।। er verdi verecer xerxenxezervezetes directores ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १६ ॥ Media इहां कोई फेरि पूछे है, जो यहु श्रुतज्ञान दोय भेदरूप बारह भेदरूप है सो यहु विशेष काहेतें भया है ? तथा ताकी प्रमाणता कैसे है। ताका उत्तर यह विशेष वक्ताके विशेपते है । वक्ता तीन प्रकार है। प्रथम तौ सर्वज्ञ है तहां तीर्थंकर तथा सामान्यकेवली बहुरि रुतकेवली । बहुरि तिनिके पीछले सूत्रकार टीकाकारतांई भये आचार्य । तिनकू आरातीय ऐसा नाम कहिये । तहां सर्वज्ञपरमर्पि जिनिकै छद्मस्थके चितवनमैं न आवै ऐसी अचिंत्य विभूतिका विशेष पाईये । तिनिने अर्थतें आगम कह्या । ताका प्रमाणपणां तौ प्रत्यक्षज्ञानीपणांतें तथा निर्दोपपणांतही है। बहुरि तिनिके निकटवर्ती जे बुद्धिके अतिशय तथा ऋद्धिकरि युक्त ऐसे गणधर श्रुतकेवली तिनिकरि रचे अंगपूर्वरूप सूत्र है । ताका प्रमाणपणां सर्वज्ञकी प्रमाणताते हैही । ते सर्वज्ञके निकटवर्तीही हैं । बहुरि आरातीय जे उनके पीछलै आचार्य तिनि. इस कालदोषते थोरी आयु थोरी चुद्धि, थोरे सामर्थ्यके धारी जे शिष्य तिनिके उपकारकै अर्थि दश वैकालिकादिक रचै है । ताका प्रमाणपणां अर्थतें जो सर्वज्ञ तथा गणधरनिनें कह्या है सोही यह है ऐसे है। जैसैं क्षीरस- मुद्रका जल एक घटमैं भरि ल्यावै सो क्षीरसमुद्रकाही है । तैसे यह सर्वज्ञकी परंपरातें अर्थ ले आपना बुद्धिसारू कह्या सो वहही है ऐसे जाननां ।। SAGARPARICAPTERCEPARNATAKOSI CARE rawasatta Doorket आदि ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १६३ ॥ SAGARPRAGARH इहां कोई पूछै, जो रुतशब्दकरि ज्ञानही ग्रहण कीया, तो ऐसे वचनरूप जो द्रव्यश्रुत ताकै रुतपणां कैसे प्रसिद्ध है? ताका उत्तर-जो, द्रव्यश्रुतकै श्रुतपणां उपचारतें आवै है। जात रुतशब्दका कहनांही श्रुतकै द्रव्यश्रुतपणा जनावै है। द्रव्यश्रुत है सो भावश्रुतज्ञानका निमितिकारण है। याहीके निमित्ततें भावश्रुतज्ञानके भेदभी अंगवाह्य अंगप्रविष्ट आदि भये हैं। जो ऐसैं न होय, तो ज्ञानका रुत ऐसा नाम काहेकू है ? ज्ञानका वाचकही स्पष्ट नाम कहते बहुरि अंग आदिके भेद कहनेते अन्यवादी च्यारि भेदरूप वेद कहै हैं। तथा पडंग वेदके कहै । तथा वेदकी सहस्र शाखा कहै हैं । तिनतें न्यारापणां प्रगट होय है । ते श्रुताभास हैं प्रमाण नाही। बहुरि श्रुत है सो परोक्षप्रमाण है। बहुरि मतिपूर्वक कहनैतें अवध्यादि निमितितेंभी न होय है। अर सर्वथा नित्यपणाका निषेध है। बहुरि कोई इरुतपूर्वकभी रुत हो है । तथापि सोभी मतिपूर्वकही है। जातें जाकै पूर्ववचन आवै तव वचनके श्रवणरूप मातिज्ञान तो अवश्य ज्ञानभी इस्तज्ञान नाही है । जातें स्मृति तौ मतिज्ञानहीका विशेष हे ।। वहुरि जे मीमांसक शब्दात्मक द्रव्यदरुत वेदकू कहै हैं, ताक् ज्ञानपूर्वक नाही कहै हैं । सर्वथा papa Teraneetite ।। सर्वार्थसिद्धियनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १६४ ॥ निस कहे हैं । तिनिके प्रमाणते विचारिये तब बहुत विरोध आवै है । जाते वेदका उच्चार तो ज्ञान- पूर्वकही है । बहुरि कहै, जो, शब्दकी व्यक्ति ज्ञानपूर्वक है शब्द तौ नित्यही है । तहां कहिये जो शदकी व्यक्ति शब्दतें भिन्न तौ नाही शब्दरूपही है । बहुरि कहै हैं, जो, वचनके उच्चारकै ज्ञानपूर्व कपणां है । वचन तो नवीन नाही नित्यही है । जाते याका कर्ता कह्या नाही । बडे बडे ज्ञानी भये याका कर्ता तो काहूकुंभी यादि न भया । ताकू कहिये वेदका कर्ता वैशेपिकमतके तौ ब्रह्माके कहै है । जेमिनी कालासुरकू कहै हैं । वौद्धमती स्वाष्टकातर्फे कहै हैं । अपनी अपनी संप्रदायमै सर्वही कर्ता कहै हैं । तातें ऐसे कैसे कहिये? जो काहूने कर्ता कह्या नाही । जो कहै बहुतकर्ता बताये तातें यह जानिये कि कर्ता कहना असत्यही है । ताकू कहिये बहुत कर्ता भये अकर्ता कैसे कहिये । बहुरि अन्य आगमतें ऐसा महानपणाभी वेदकै नाही । जातें कहिये, जो, ऐसा काहू कीया जाता नाही तातें अकर्ता कहिये ॥ बहुरि कहै, जो, वेदका पढणां वेदका पढनैंपूर्वकही है । जो पहले कोई पढ्या होय तातै पढिये है सो यह कहनाभी अन्यतें समान है । अपने अपने आगमकू सर्वही अपने अपने आप्तकू पढाव- नेवाला कहे है । बहुरि कहै आगमके अर्थकू साक्षात् प्रत्यक्षकरि वक्ता होय है । तो ऐसेंही कर्ता ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १६५ ॥ ACCORPORATPACITIEOS कहिये तो कहा विरोध है? बहुरि पढावनेवाले विना वेदका पढनां कैसे होय? जो कहै ब्रह्मा स्वर्गविर्षे आप अध्ययन करै है पीछे मनुष्यलोकमैं आय औरनिकू पढावे है, तो ऐसे तो सर्वही शास्त्र के पढने पढावनेवाले कहिये । जो ऐसैही अकृत्रिमता ठहरै तौ सर्वही शास्त्र अकृत्रिम ठहरै । बहुरि कहै जो मैं पूर्व शास्त्र पढे थे तेही अवहूं पढाऊ हूं। ऐसा अनुभव तौ काहूकै दीखे नाही तहां कहिये तत्काल हुवा चालक बछा माताका दूध खैचे है सो अनुभवविना कैसे खैचे है ? जो वाकै अनुभव है तौ बँचे है, तैसेही शास्त्रका संस्कार पढने पढावनेवालेकै होय तो कहा विरोध ? बहुरि जो अक्षर पद वाक्यनिविर्षे व्युत्पत्ति काव्य रचनेवाले कवीश्वरनिकै देखिये है तैसेंही वेदकी रचनाका कर्ता कहिये तो यामैं कहा विरोध है? तथा ऐसेंभी सुणिये है सामगण तो सामवेद कीया बहुरि रुचिगिरा रिचा करी । तातें वेदकै अपौरुषेयपणां कहा रह्या ? तातै भारतादिककीज्यों वेदभी पदवाक्यस्वरूप है । सो पौरुषेयपणाही संभव है । बहुरि वेदकै अकृत्रिमपणां प्रमाणताका कारण मानिये तो ऐसेंही सर्वपदार्थनिकै अकृत्रिमपणां प्रमाणताका कारण क्यों न कहिये । बहुरि निर्दोप कारणते उपजनां । बहुरि अपूर्वार्थपणां बाधारहि- तपणां प्रमाणताका कारण है। सो अनुमानादि प्रमाणविर्षे समान है । तातें निष्प्रयोजन वेदक erdvest cresteres SPRSAPKOCIPES Kerammer Mat ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १६६ ॥ अपोरुपेयपणां काहेदूं कल्पिये । तात आगमकै प्रमाणताभी स्याद्वादमतमैं असंभव वाधकप्रमाणतें साधी है सोही सत्यार्थ है । बहुरि कोई कहै जो शब्दपूर्वकही ज्ञान है ऐसा एकांत है । जाते ऐसा पदार्थही लोकविर्षे नांही जो नामविना होय तथा नामविना निश्चय जाका होय । ताका उत्तर अकलंकदेव आचार्य ऐसे कह्या है, जो नाम कहे पहली स्मृति संज्ञा चिंता आभिनिवोध भेद लीये मतिज्ञान प्रवर्ते है । अवशेष शब्दपूर्वक श्रुतज्ञान है। ऐसे कहनेते जो अन्यवादी कहै है; ज्ञानके पूर्व जो निरंतर वचनरूपपणां होय तो ज्ञानका प्रकाश होय नाही । सो ऐसा कहनांभी निराकरण भया । वचनरूपताविनाही मतिज्ञान प्रकाशे है । बहुरि शदाद्वैतवादीकी मानि कहकरि निराकरण कीजिये है। बहुरि वह कहै, जो, वाणी च्यारि प्रकार है-- वैखरी मध्यमा पश्यंती सूक्ष्मा । तहां उर कंठ आदि स्थाननि भेदिकरि पवन निसन्या ऐसा जो वक्ताका सासोछास है कारण जाळू ऐसा अक्षररूप. प्रवर्तती ताकू तो वैखरी कहिये । बहुरि वक्ताकी बुद्धि तो जाका उपादान है कारण है बहुरि सासोछासळू उल्लंधि अनुक्र मते प्रवर्तती ताईं मध्यमा कहिये। वहरि जामें विभाग नांही सर्व तरह संकोच्या है कम जानें ऐसी पश्यंती कहिये । बहुरि अंतर प्रकाशरूप स्वरूपज्योतीरूप नित्य ऐसी सूक्ष्मा कहिये ex exercer oxusercontent PRASTRAINICIPREASANPr atters ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १६७ ॥ కులంకులకుడు तिनिमें वैखरी मध्यमा इनि दोऊविना तो इंद्रियज्ञान प्रवर्ते है। सो तो स्वसंवेदन हमारे इष्ट है। हमभी मानै हैं ।। बहुरि पश्यंती तथा सूक्ष्मा विनाज्ञान नाही प्रवर्ते है। जात निश्चयात्मक व्यापारस्वरूप ज्ञान सो जो पश्यंती अभेदरूप वाणी ताविनां कैसे प्रवेत ? तथा सर्वव्यापक नित्य एकरूप शाश्वती बीजरूप सर्ववाणीका कारण सर्वज्ञानविर्षे प्रकाशरूप जो सूक्ष्मा वाणी ताविनां कैसे प्रवर्ते ? शव्दाद्वैतवादी कहै हैं | ताईं कहिये- जो, शब्दब्रह्म तौ तू निरंश मान है, तावि च्यारी अवस्था कैसे होय? जो होय तौ अंशसहित हुवा अनित्य ठहरै। अद्वैतपणां कैसै ठहरै? जो को अविद्या" च्यारि अवस्था दीखै है तौ अविद्या कोणकै है ? शदब्रह्म तो निरंश है ताकै अविद्या कैसै वणै? तथा निरंश शब्दकी सिद्धि कैसे प्रमाणते करिये? इंद्रियनिकरि तौ जाका ग्रहण नाही तथा जाका कछु एकताका लिंग नाही अर स्वसंवेदनमें आवै नांही, अर आगमतें भेदकीभी सिद्धि है अभेदही सिद्धि नाही, बहुरि केवल आगमहीत अन्यप्रमाणविनां तत्वकी सिद्धिभी प्रमाणभूत नाही, बहुरि शदब्रह्मते जुदाही आगमभी कछु है नाही, बहुरि ताके भेद अविद्यारूप बतावै तौ अविद्यातें ताकी सिद्धि कैसे होय । इत्यादि युक्तिते निरंशरादब्रह्मकी सिद्धि होती Lastetastera PROHIPHONETICAL १७ ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १६८ ॥ । PACTRICICIPARATPARENT नाही। तथा ताकी च्यारि वाणीरूप अवस्था होनाही वणे नाही । बहुरि हमारै स्याद्रादिनिकै सर्वप्रकार सिध्दि हो है ॥ वाणी द्रव्यभाव भेदतें दोय प्रकार है। तहां द्रव्यवचन दोय प्रकार; एक द्रव्यरूप एक पयाँ- यरूप । तहां श्रोत्रंद्रियकै ग्रहणमैं आवै ऐसा वचन तौ पर्यायरूप है। ताळू वैखरी ऐसा नाम कीया ॥ बहुरि भापावर्गणारूप परिणये जे पुद्गलस्कंध तिनिळू द्रव्यवचन कहिये ताकू मध्यमा ऐसा नाम कीया । बहुरि भाववचन दोय प्रकार है । ताके दोय भेद । तहां ज्ञानावरणीयकर्मका उदयका अभा- बतें भया जो आत्माकै अक्षरके ग्रहण करणैकी तथा कहनैकी शक्ति ताकू तो लब्धि कहिये, ताका सूक्ष्मा नाम कीया । बहुरि तिस लब्धिकै अनुसारि व्यक्तिरूप भया जो अक्षरके ग्रहण करणेरूप तथा कहनेरूप द्रव्यवचनकू कारण जो भाव ताळू उपयोग कहिये ताका नाम पश्यंती किया । सो ए दोऊ आत्माके परिणाम हैं। शदरूप पुद्गल नाही; शद्धकू निमित्त है। सो इस लब्धि तथा उपयोगळू चिद्रूपसामान्य ग्रहणकरि अक्षररूप नाम कहनेकै पहली तो मतिज्ञानही कहिये । सो तो वचनपूर्वक नाही प्रवर्ते है । बहुरि वचनपूर्वक जो प्रवर्ते सो श्रुतज्ञान है सो वचनपूर्वकही कहिये । ऐसें कहनेते सर्व जघन्य तौ लब्धासरज्ञान ताकेभी श्रुतज्ञानपणां सिध्द होय है। सो स्पर्शन इंद्रियतें भया जो ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १६९ ॥ amerktak excederverein मतिज्ञान तिस पूर्वक होय है। ऐसे मतिपूर्वक श्रुत कहने में विरोध नाही है । बहुरि अन्यवादी उपमानप्रमाण जुदा कहै हैं । सोभी इस श्रुतप्रमाणमैंही अंतर्भूत होय है । सोही कहिये हैं। प्रसिद्ध समानधर्मपणांतें जो साध्यवस्तुको साधिये, ताळू उपमान कहिये । जैसे गऊसारिखा यह गवय है। तथा वैधयंतभी होय है, जैसे जो महिप है सो गऊ नाही है। साधयवेधर्म्यकरि जो संज्ञासंज्ञिसंबंधकी प्राप्ति सो उपमानका अर्थ है । सो ऐसैं याकू शब्दप्रमाणः न्यारा कहै है । तिनिकै दोय आदि संख्याका ज्ञानभी न्यारा प्रमाण ठहरैगा । तथा उपरिले नीचलेका ज्ञान तौ सौपानकेविपैं, तथा पर्वतादिवि थिरताका ज्ञान, अपने वंशादिवि महानपणैका ज्ञान, चंद्रमासूर्यादिवि दूरवर्तीपणाका ज्ञान , सरसूं आदिवि छोटापणाका ज्ञान , रुई आदिवि हलकाप- णाका ज्ञान , अपना घर आदिवि निकटवर्तिपणांका ज्ञान , नकूटाचोकूटा आदिवि आकारका ज्ञान , कोईवि वक्रपणादिका ज्ञान, ए सर्व न्यारे प्रमाण ठहरेंगे। तब आप मानी जो प्रमाणकी संख्या ताका विघटन होगा। तातें जो संज्ञासंज्ञिसंबंधते पदार्थका ज्ञान होय है सो सर्व आप्तके उपदेशपूर्वक है । तातें आगमनमाणमें अंतर्भूत होय है । ऐसेंही अन्यभी उदाहरण हैं ॥ जैसे सिंहासनपरि बैठा होय सो राजा होय । सुवर्णके सिंहासनपरि बैठी पट्टराणी होय । इस - HAREPRENEUPANCAPRICASH ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय । पान १७० ।। तरफ बैठा होय सो मंत्री होय । यहु याने पूर्वदिसाकी तरफ है । यह यातें दक्षिणदिसाकी तरफ है यहु यातें उत्तरदिसाकी तरफ है। याका यह नाम है इत्यादि वाक्य पूर्व सुणे थे । ताका संस्कार फेरि इनको देखे तब राजादिकका ज्ञान होय । बहुरि पण्मुख स्वामिकार्तिकेय है, ब्रह्मा चतुर्मुख है । ऊची नासिकावाला सुखदेव है। दूधजलकुं न्यारा करनेवाला जाकै चूंच सो हंस है। सप्तपत्रवाला अशो. कवृक्ष है ऐसे वाक्यनितें यथार्थकी प्राप्ति सोभी आगम है । तथा रूपकादि अलंकारनितें ज्ञान होना सोभी आगमप्रमाण है । ऐसेंही उपमानप्रमाणभी आगमप्रमाणही है । बहुरि पूर्वं जाकू देख्या था तथा बहुरि फेरि देख्या; तब जाणी “ यह पूर्वे देख्या सोही है ऐसा जानै " ताकू प्रतिभा कहिये सो प्रत्यभिज्ञान है, सो मतिज्ञानहीं है । याकै पूर्वै शब्द लगाये तब आगमप्रमाण है । बहुरि संभव अभाव अर्थापत्ति अनुमान ए सर्वही नामपूर्वक तो आगमप्रमाण है । विनां नाम मतिज्ञानरूप प्रमाण है । ऐसें मतिज्ञान रुतज्ञान ए दोऊ पूर्व सूत्रमैं परोक्षप्रमाण कहे ते जानने । आगें प्रत्यक्षप्रमाण कहनेयोग्य है । सो दोय प्रकार है, देशप्रत्यक्ष सकलप्रत्यक्ष । तहां देशप्र- त्यक्ष अवधि मनःपर्यय ज्ञान है । सर्वप्रत्यक्ष केवलज्ञान है। तहां पूछ है जो ऐसे है तौ प्रथमही अवधिज्ञान तीन प्रकारके प्रत्यक्षवि आदि है सो कहिये? ऐसे पूछ कहै हैं- अवधि दोय प्रकार है PRACTERIApr - । ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १७१ ॥ एक भवप्रत्यय दूसरा क्षयोपशमानिमित्तक । तहां भवप्रत्ययकू कहै हैं- ॥ भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणाम् ॥ २१ ॥ याका अर्थ- भवप्रत्यय अवधि है सो देवनारकीनिकै होय है ॥ तहां पूछे हैं- भव कहा? तहां उत्तर- आयु नामकर्मका उदयका है निमित्त जाकू ऐसा आत्माका पर्याय सो भव कहिये बहुरि प्रत्यय नाम कारणका है । सो भव है कारण ताकू ताहि भवप्रत्यय कहिये । ऐसा अवधिज्ञान देवनारकी जीवनिकै होय है । इहां कोई पूछे है जो, ऐसे है तो क्षयोपशमनिमित्तपणा तिनकै न ठहखा। आचार्य कहै हैं । ऐसा दोष इहां नांही आवै है । जातें भवके आश्रयतै इनिकै क्षयोपशम होय है । ताते प्रधानकारण है ऐसा उपदेश है । जैसे पक्षीनिकै गमन आकाशविर्षे होय है तहां भवही प्रधान- निमित्त है किसिका सिखाया नांही है। तैसें देवनारकीनिकै व्रतनियमतपश्चरणके अभाव होतेभी होय है, यातें भवप्रत्यय कहिये है। बहुरि भवप्रत्यय देवनारकीकैही है अन्यकै नांही ऐसा नियम जाननां । जो ऐसे न होय तो भव तौ सर्वजीवनिकै साधारण है। तब सर्वहीकै याकी प्राप्ति आवै । बहुरि अवधिकी हीनाधिकप्रवृत्तिभी देखिये है। तानैं यहु क्षयोपशमका विशेष है। बहुरि देवनारकी सर्वहीकै अवधि नाही कहिये । सम्यग्दृष्टिनिहाँकै अवधिज्ञान कहिये । जातें अवधि atteresteersexerespersmixerik25AESDAAD MalikeertB ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदनीछता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १७२ ॥ adivatireciatriotradits: ऐसा सूत्रमें ग्रहण है तातें मिथ्यादृष्टीनिकै विभंगअवधि कहिये । बहुरि इनिकै हीनाधिक अवधिका व्याख्यान अन्यशास्त्रनितें जाननां ॥ आगे दूसरा भेदकू कहे हैं- ॥क्षयोपशमनिमित्तः षड्विकल्पः शेषाणाम् ॥ २२॥ याका अर्थ-क्षयोपशम है निमित्त जाकू ऐसा छह भेदरूप अवधि है सो शेप जे मनुष्य तिथंच तिनिके होय है ॥ तहां अवधिज्ञानावरणकर्मके देशघातिस्पर्द्धकनिका उदय होते बहुरि सर्वघातिस्पर्द्धकनिका उदय अभाव है लक्षण जाका ऐसा क्षय, बहुरि तेही सर्वघातिस्पर्द्धक उदयकू न प्राप्त भये सत्ता अवस्थारूप उपशम है निमित्त जाकू सो क्षयोपशमनिमित्त अवधि कहिये । सो शेप जे देवनारकीर्ते अवशेप रहै मनुष्य तिर्यंच तिनिकै होय है । तिनिमेंभी जिनकै अवधियोग्य सामर्थ्य होय तिनहीकै होय है। जे असैनी तिथंच तथा अपर्याप्तक मनुष्य तिर्यंच इस सामर्थ्यतॆ रहित होय, तिनिके न होय है। बहुरि संज्ञी पर्याप्तविभी सर्वहीकै न होय है केई सम्यग्दर्शनादि निमित्तकरि महित होय । तथा जिनिकै कर्मका उपशम क्षय होय तिनहाँकै होय हे । इहां कोई पूछे, क्षयोपशमविनां तो अवधि होय नाही, सूत्रमैं क्षयोपशमशब्द ग्रहणका Arkeress Sakaareer ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १७३ ॥ कहा प्रयोजन है? ताकू कहिये इहां क्षयोपशमका ग्रहण नियमकै अर्थि है। इहां क्षयोपशमही निमित्त है, भव नांही है। सो यह अवधि छह भेदरूप है। अनुगामी अननुगामी वर्धमान हीयमान अवस्थित अन- वस्थित ऐसे छह भेद हैं। तहां भवांतरकू गमन करता जो जीव ताकी लारही अन्यभवमैं साथि सूर्यके प्रकाशकीज्यों चल्या जाय सो तौ अनुगामी कहिये । बहुरि जो भवांतरमै साथि न जाय जिस भवमें उपजे तिसहीमें रहजाय, जैसे पूठि पीछे प्रश्न करनेवाला पुरुषका वचन परके हृदयमै प्रवेश न करे तैसें यह अवधि जाननां सो अननुगामी कहिये । बहुरि जो सम्यग्दर्शनादिगुणरूप विशुद्धपरिणामनिकी वृद्धि होनेते जिस परिणामकू लीये उपज्या तातें वधताही जाय असंख्यातलो कपरिमाणस्थानकनिताई वधै जैसे वांसनिकै परस्पर भिडनेते उपज्या जो अग्मि सो सूके पत्रादिक संचयरूप भया जो इंधनका समूह तापरि पड्या हुवा वधताही जाय तैसें यह अवधि वर्धमान कहिये । बहुरि जो सम्यग्दर्शनादिगुणकी हानिरूप जो संक्लेशपरिणाम तिनिकी वृद्ध के योगरौं जिस परिमाणकू लीये उपज्या होय तातें घटताही जाय अंगुलकै असंख्यातवै भागमात्र स्थानकनिताई घटे जैसे परिमाणरूप है उपादानका संतान जाका ऐसा जो अनि ताकी शिखा घटतीही जाय तैसे ACTRINATRAINEERARIANP PERSPEOPATRIKA ॥ सार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १७४ ।। Agreat यह अवधि हीयमान जाननां । बहुरि जो सम्यग्दर्शनादिगुणका अवस्थानतें जिस परिणामकू लीये उपज्या तेताही रहै पर्यायके अंततांई तथा केवलज्ञान उपजै तहांताई घदै वधै नांही, जैसै पुरुषके कोई तिला आदिका चिन्ह जैसा है तैसाका तैसाही रहै, तैसें यह अवधि अवस्थित जाननां । बहुरि जो सम्यग्दर्शनादि गुणकं घटने वधनेके योगतें जितने परिमाणकू लीये उपजै ताते वधेभी घटभी जैसै पवनके वेगकरि प्रेन्या जलका लहरी घटे वध, तैसें यह अवधि अनवस्थित कहिये । ऐसें यह अवधि छह प्रकार हो है ।। बहुरि श्लोकवार्तिकमैं याका ऐसा व्याख्यान है- जो अवधिज्ञानावरण क्षयोपशम तौ अंतरंग कारण है । सो दोऊ प्रकारकी अवधिमैं पाईये है। याविना तो अवधिज्ञान उपजैही नांही । तातें यहां वाह्यनिमित्त अपेक्षा कथन कीजिये | तव भवप्रत्ययकू तो प्रधानकारण भवही है। बहुरि यह क्षयोपशमनिमित्तक कह्या ताकू गुणप्रत्ययभी कहिये। तहां क्षयोपरामशदकरि चारित्रमोहके क्षयने भया. जो क्षायिकचारित्र बहुरि चारित्रमोहके उपशमतें भया उपशमचारित्र, बहुरि दोऊतें भया क्षयोपशमचारित यामैं संयमासंयमभी आय गया। ऐसे तीन प्रकार चारित्र नामा गुण जो वाह्यनिमित्त तातें उपजै सो क्षयोपशमानिमित्तक कहिये। ऐसा व्याख्यान है । बहुरि आगमविपैं SHRSSxeetstreesBekasisxeressss whatsatildreate FACEPORTPHONE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १७५ ॥ सप्रतिपात अप्रतिपात तथा देशावधि परमावधि सविधि ए सर्व अनुगामी आदि छह भेद कहे तिनमें अंतर्भूत जानने ॥ तहां देशावधि तो अनुगामीभी बहुरि अननुगामीभी है । वहुरि परमावधि सर्वावधि केवलज्ञान उपजै तहांतांई अनुगामीही है । बहुरि देशावधि तौ वर्धमानभी है हीयमानभी । बहुरि परमावधि वर्धमानही है । बहुरि देशावधि तो अनवस्थितही है । या प्रकार अवधिज्ञान तौ कह्या ॥ बहुरि ताके लगताही मनःपर्ययज्ञान कहनेयोग्य है, ताके भेदसहित लक्षणका कहनेका इच्छक आचार्य सूत्र कहै हैं- ॥ ऋजुविपुलमती मनःपर्ययः ॥ २३ ॥ याका अर्थ-- ऋजुमति तथा विपुलमति ऐसे दोय भेदरूप मनःपर्ययज्ञान है ॥ ऋज्वी कहिये सरल तथा वचन काय मनकरि कीया अरु परके मनकेवि प्राप्त भया ऐसा जो पदार्थ ताके जाननेते निपजाई जो मात कहिये ज्ञान जाके होय, ताकू ऋजुमति कहिये । बहुरि विपुला कहिये वक्र तथा वचन काय मनकरि कीया अरु परके मनवि प्राप्त भया जो पदार्थ ताकरि नाही निपजाई स्वयमेवही भई ऐसी जो मति कहिये ज्ञान जाकै होय, ताक् विपुलमति कहिये । याका Caerat disi ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १७६ ॥ समासकरि ऋजुविपुलमती ऐसा द्विवचन कीया है ॥ तहां मतिशब्द एकहीकरि अर्थ आय गया । तातें दूसरा मतिशद न कह्या । अथवा ऐसाभी समास होय है ऋजु बहुरि विपुल ए दोऊही मति है। ताते दोऊही जहां होय ते दोऊही ऋजुविपुलमती है । ऐसें कहने” यहु मनःपर्ययज्ञान दोय प्रकार भया ऋजुमति विपुलमति ऐसें । अब याका लक्षण कहै हैं । वीयांतराय मनःपर्ययज्ञानावरणकर्मका तौ क्षयोपशम बहुरि अंगोपांगनामा नामकर्मका उदयका लाभके अवलंघनौ आत्माकै परके मनके संबंधकी पाई है प्रवृत्ति जानें ऐसा जो ज्ञानोप- योग ताकू मनःपर्ययज्ञान कहिये । इहां कोई कहै, मनके संबंधकरि भया ताते यामैं मतिज्ञानका प्रसंग आवै है। तहां कहिये, याका उत्तर तो पूर्व सामान्यज्ञानके सूत्रके व्याख्यानमैं कह्या था, इहां मन अपेक्षामात्र है उत्पत्तिकारण नाही । परके मनविर्षे तिष्ठता पदार्थकू यह जान है एतावन्मात्र अपेक्षा है । तहां ऋजुमतिज्ञान है सो कालतें जघन्य तो आपके तथा अन्यके दोय तथा तीन भवका ग्रहणकू कहै । बहुरि उत्कृष्ट सात आठ भव कहै पहलेभी अरु अगलेभी । बहुरि क्षेत्रतें जघन्य तौ च्यारित ले आठ कोशताईकी कहै । उत्कृष्ट च्यारि योजन” ले आठ योजनताईकी कहै । बाह्यकी नाही कहै । बहुरि बिपुलमतिज्ञान है सो कालतें जघन्य तौ सात आठ भव अगिले पिछलेका ग्रहण SotesterestEastersxe 11 ETPRApp ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १७७ ॥ कहै । उकृष्ट असंख्यात भव अगिले पिछलेका ग्रहण कहै । बहुरि क्षेत्र” जघन्य तौ च्यारितें ले आठ योजनताईकी कहै । उत्कृष्ट मानुपोत्तरपर्वतकै माहिली कहै वारली न कहै । ऐसें कहे जे मनःपर्ययज्ञानके दोय भेद तिनिवि विशेषकी प्राप्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं-- ॥ विशुध्यप्रतिपातान्यां तद्विशेषः ॥ २४ ॥ याका अर्थ-- दोऊ मनःपर्ययज्ञानके वि विशुद्धि अरु अप्रतिपात इनि दोय विशेपनिकरि विशेप है । अपने आवरण जो कर्म ताके क्षयोपशम होते आत्माकै विशुद्धता उज्वलता होय ताकू विशुद्धि कहिये । संयमते छुटनेकू प्रतिपात कहिये, जो प्रतिपात नाही ताळू अप्रतिपात कहिये । उपशांतमोहवाले जीवकै चारित्रमोहका उदय होते संयमरूप शिखरतें प्रतिपात हो है उलटा आय पडै है । वहुरि क्षीणकपायवालेकै पडनेका कारण नाही । तातें उलटा न आवै है अप्रतिपात हो है। इनि दोऊनिकरि ऋजुमति विपुलमति मनःपर्ययज्ञानमैं भेद है। तहां विशुद्धिकरि तौ ऋजुमतिते विगुलमतिज्ञान द्रव्य क्षेत्र काल भावके विशेष जाननेकरि अतिशयकरि विशुद्ध है जो कार्माणद्रव्यकै अनंतवै भाग अंतका भाग सर्वावधिज्ञान जान है । ताकू अनंतका भाग देतें अंतका भाग ऋजुमति मनःपर्ययज्ञानका विषय है। ताफू अनंतभागरूप कीये अनंतका भागः विपुलमातिज्ञान जान है । sakeernatakreBetk ACTOR ॥ सार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १७८ ।। इहां अनंतकी गणतिका अनंतभेद है । तातें फेरि फेरि अनंतका भाग कया है । ऐसें द्रव्यकी अपेक्षा विशुद्धि कही। क्षेत्रकालकी पूर्व कहीही थी। बहुरि भावकी अपेक्षा विशुद्धि अतिसूक्ष्म द्रव्यके जाननेहीतें जाननी । प्रकृष्ट क्षयोपशमके योगते विशुद्धि घणी होय है । बहुरि अप्रतिपात' करिकेभी विपुलमति विशिष्ट जाननां । जाते जाके विपुलमति होय ताकै चारित्र वर्धमानही होय हे । ताते उलटा न आवै । वहुरि ऋजुमति ज्ञानवाला कपायका उदयतें हीयमानचारित्रभी होय है । ताते उलटाभी आये, तातें प्रतिपातीभी होय है ।। आगे, इस मनःपर्ययज्ञानका विशेष कह्या अवधि मनःपर्ययमैं काहेते विशेप है सो कहाँ ? ऐसे प्रश्न होतें सूत्र कहै है- ॥ विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविपयेश्योऽवधिमनःपर्यययोः ॥२५॥ याका अर्थ- अवधिज्ञान बहुरि मनःपर्ययज्ञान इनि दोऊनिमें विशुध्दि कहिये उज्वलता, बहुरि क्षेत्र जहां तिष्ठते भावनिकू जानें, बहुरि स्वामी जाके यह ज्ञान होय सो आत्गा, बहुरि विषय ज्ञेय वस्तु इनि च्यारिके भेदतें भेदविशेष है । सोही कहिये हैं। मनःपर्ययज्ञानका विषय सूक्ष्म है। तातें तो अवधित अतिशयकरि विशुध्द हे उज्वल है । बहुरि क्षेत्र पहली कह्याही था । सो अवधिका ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ।। पान १७९ ॥ EXCASPKISACTRESH क्षेत्र तौ घणां है याका थोरा है । बहुरि स्वामी मनःपर्ययज्ञानका तौ प्रमत्तगुणस्थानतें ले क्षीणकपायगु णस्थानताई संयमीही होय है । तामैं भी उत्तमचारित्रवालाही होय । तामैं भी वर्धमानचारित्रवालाही होय है । तामैंभी सप्तविध ऋद्धिमैसूं कोई ऋध्दिधारी होय ताहीकै होय है अन्यकै नाही होय । बहुरि तिनिमैं भी कोईसेकै होय है सर्वही ऋद्धिधारीनिकै न होय है। बहुरि अवधि है सो च्यारीही गतिके जीवनिकै होय है । ऐसें स्वामीके भेदतें इनिमैं भेद है। बहुरि विपयकी अपेक्षा भेद है सो आगें कहसी ॥ आगें केवलज्ञानका लक्षण कहनेका अवसर है। ताकू छोडि ज्ञाननिका विपयका नियम विचारिये है। काहेरौं ? जातें केवलज्ञानका स्वरूप दशम अध्यायमें “ मोहक्षयात् " इत्यादि सूत्र कहसी। जो ऐसें है तो आधके मति रुत दोय ज्ञान तिनिका विषयनियम कहा? ऐसे प्रश्न होते सूत्र कहै हैं-- ॥ मतिश्रुतयोनिबन्धो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु ॥ २६ ॥ याका अर्थ-- मति श्रुत इनि दोऊ ज्ञाननिका विपयका नियम द्रव्यनिवि केईक पर्याय- विपैं है, सर्वपर्यायविपै नाही है ॥ तहां निबंध कहिये विपयका नियम । इहां कोई कहै विषयका HAPPRODHAR The Mere ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयनंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १८० ॥ कैसे जान्या? विपयशद तौ सूत्रमैं नाही ॥ ताकू कहिये- विपयशब्द पहले सूत्रमैं कह्या लेना, ताकै विभक्तिभी लगाय लेणी। बहुरि द्रव्येषु ऐसा बहुवचनः सर्वद्रव्य जीव पुद्गल धर्म अधर्म आकाश काल ग्रहण करने । तिनके असर्वपर्याय कहिये केईक पर्याय लेने । ऐसें केईक पर्यायनिसहित सर्वदव्य मतिश्रुतज्ञान के विषयभावकू प्राप्त हो हैं । सर्वपर्यायनिसहित इनिका विषय नाही है जाते ते पर्याय अनंत हैं । इहां कोई कहै, धर्मास्तिकायादिक जे अतींद्रिय हैं ते इंद्रियज्ञान जो मतिज्ञान ताके विपय कैसे होय? यातें सर्वव्यानि मतिज्ञान प्रवते यह कहना अयुक्त है। ताईं कहिये- ए दोप इहां नाही आवै । जाते अनिद्रिय कहिये मन नामा अंतरंग कारण है, तातै नोइंद्रियज्ञानावरणकर्मके क्षयोपशमकी लब्धिपूर्वक उपयोग अवग्रहादिरूप पहली प्रवर्ते है । तातें तत्पूर्वक श्रुतज्ञान सर्वद्रव्यनिविर्षे स्वयोग्यविषै प्रवर्ते है ऐसे जानन ॥ इहां कोई अन्यवादी कहै, जो मतिज्ञान रुतज्ञान तौ स्वप्नवत् है । बाह्यपदार्थकू अवलंबीकरि नाही उपजै है । जैसैं स्वप्नाका कोई बाह्यपदार्थ सत्यार्थ नाही तैसै यहभी है। ताईं कहिये, यह कहनां अयुक्त है। जाते कहते सर्वशून्यता ठहरे है। प्रथम तो आपकै पैला दूसरा आत्मा वाह्यार्थ है सो गतिश्रुतज्ञान ताईं ग्रहण करै है । जो ताका अभाव मानिये तो पैलाकै आप वाह्यार्थ है सो आपकाभी अभाव भया । PPREDICARDASTRAPr BaaNireekasi SITIENTRIKA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय || पान १८१ ॥ ऐसे दोऊके भावतें सर्वशून्यता आई। वहुरि जो पैला आत्मा सत्यार्थ है तो घटादिक पदार्थभी सत्यार्थ कैसे न होय? । इहां फेरि कोई वादी कहै, इंद्रियज्ञान तौ वाह्यपदार्थकू अवलंबै है बहुरि स्मरणादिक तौ निरालंबन है। ताकू कहिये- अनुभवपूर्वक स्मरणादि प्रवर्ते है, तातै निरालंबन नांही | बहुरि श्रुतज्ञान है सोभी अर्थालंबनस्वरूप है। जाते श्रुतज्ञानतें वस्तुकू जाणि जो तिस वस्तुवि प्रवर्ते है तहां वाधा नांही है। जो श्रुतज्ञानगोचर वस्तुविौं बाधा नांही सो तौ श्रुतज्ञान वस्तुके आलंबनस्वरूप सत्यार्थ है । बहुरि जहां बाधा होय, सो वह श्रुतज्ञान नाही श्रुताभास है ॥ आगें मतिश्रुतकै लगताही कहनेयोग्य जो अवधिज्ञान ताका विषयका नियम कहा है ? ऐसा प्रश्न होते सूत्र कहै हैं- ॥ रूपिष्ववधेः॥२७॥ याका अर्थ- अवधिज्ञानका विपयका नियम रूपी पदार्थनिविर्षे है ॥ इहां सूत्रवि विषय- निबंधशदकी अनुवृत्ति पहले सूत्रनितें लेणी। बहुरि रूपी कहनेतें पुद्गलद्रव्य ग्रहण करनां तथा पुद्गलद्रव्यके संबंधसहित जीवद्रव्य लेने। बहुरि रूपीविही विषयनिबंध है ऐसा नियम करनेते अरूपीद्रव्य न लैणे याके विषय नाही। बहुरि रूपीद्रव्यविभी केईक पर्याय अपनेयोग्य हैं तेही - ARMACIN ।। सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १८२ ॥ State विषय है। सर्वपर्याय याका विषय नाही ॥ आगे याके लगताही कहनेयोग्य जो मनःपर्ययज्ञान ताका कहा विषयनियम है ? ऐसे पूछे सूत्र कहे हैं-- ॥ तदनन्तभागे मनःपर्ययस्य ॥ २८॥ याका अर्थ-- सर्वावधिका विषयकू अनंतका भाग देतें पाया जो सूक्ष्मपुद्गलस्कंध तावि या मनःपर्ययज्ञानका विषयका नियम है। जो रूपी द्रव्य सर्वावधिज्ञानका विपय कह्या तार अनंतभागरूप कीया तिस एक भागविपें या मनःपर्ययज्ञान प्रवर्ते है । इहां ऐसा जाननां, जा, परमावधिका विषयभूत पुद्गलस्कंधकू अनंतका भाग दीये तो एक परमाणुमात्र सर्वावधिका विषय होग है । बहुरि ता· अनंतका भाग दीये ऋजुमति मनःपर्ययका विषय है । वहुरि ताकुंभी अनं तभाग दीये विपुलमति मनःपर्ययका विषय है। इहां कोई पूछे सर्वावधिका विपय तो एक परमा. णुमात्र कह्या ताकू अनंतका भाग देनां कह्या सो एकपरमाणूळू कैरों भाग देना ? तहां ऐसा उत्तर- जो, एकपरमाणू में स्पर्श रस गंध वर्णके अनंतानंत अविभागप्रतिच्छेद हैं, तिनिके घटने बधनेकी अपेक्षा अनंतका भाग संभव है। जैसा परमाणू अवधिज्ञान जान्या तिसके अनंतवै Mara FREEDARACTERSHEETA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १८३ ॥ भागकू मनःपर्ययज्ञान जाने है । तथा एकपरमाणुमात्रस्कंधभी होय है। तावि सूक्ष्मभाव परिणये अनंतपरमाण होय हैं। तिस अपेक्षाभी अनंतका भाग संभव है । तहां स्वयोग्य केईक पर्यायरूप पुद्गलस्कंध लेना सर्वव्यपर्यायकाभी विषय नाही ॥ आगें, अंतविपैं कह्या जो केवलज्ञान ताका कहा विपयनियम है? ऐसा प्रश्न हौ” सूत्र कहै हैं- ॥ सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य ॥ २९॥ याका अर्थ-- केवलज्ञानका विषयका नियम सर्वद्रव्य सर्वपर्यायनिविय है । इहां द्रव्य तथा पर्याय ऐसे इतरेतरयोग नामा इंद्रसमासतें वृत्ति करणी। तहां सर्वपद दोऊकै लगावणां । तव सर्वद्रव्य तथा सर्वपर्यायनिविर्षे विषयनियम है ऐसा अर्थ भया ॥ तहां जीवद्रव्य तौ अनंतानंत है । वहुरि पुद्गलद्रव्य अणुस्कंधका भेदकरि जीवद्रव्यते अनंतानंतगुणे है। धर्म अधर्म आकाश ए तीन एक एक द्रव्य है। तातें तीनहीं है। बहुरि कालद्रव्यके कालाणु असंख्यातद्रव्य हैं तिनि सर्व द्रव्यनिके पर्याय अतीत अनागत वर्तमानरूप जुदे जुदे अनंतानंत हैं। तिनि सर्वद्रव्य सर्वपर्यायनिके समूहविर्षे ऐसा किछुभी नांही है, जो, केवलज्ञानके विपयपणांकू उल्लंघे । जातें यहु ज्ञान अपरिमित माहात्म्यरूप है । ऐसा जनावनेकू सर्वव्यपर्यायविपयस्वरूप केवलज्ञान है ऐसा k । सर्थिसिद्धिाचनिका पंडित जयनंदजीता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १८४ ॥ कहा है । इहां यह विशेप अर्थ जाननां, जो कोई अन्यवादी कहे है सर्वज्ञपुरुष आत्माही जाने है। इस सिवाय पदार्थ कोई नांही । ऐसे कहनेवालेका निषेधकै अर्थि सर्वकू जानै है ऐस कह्या है । बहुरि द्रव्यके बहुवचन कहनेतें बहतद्रव्यनिकी सिद्धि भई । बहुरि पर्यायशब्दकै बहुवचन कहनेतें केई वादी वर्तमान पर्यायके ज्ञानीहीकू सर्वज्ञ कहै है । ताका निषेध है। बहुरि जो सर्वद्रव्यका ज्ञाता न होय तो सर्वके उपकाररूप उपदेश कैसे प्रवते ? जातें धर्मअधर्मका स्वरूप अतिसूक्ष्म है। सो सर्वका ज्ञाताविना यथार्थ धर्मअधर्मका स्वरूप कैसै जाने । बहुरि ज्ञान जीवनिवि हीनाधिक दीखै है । सो याहीतें जानिये है कोई जीवविक् उत्कृष्ट अधिकतारूपभी है। ऐसे अनुमानमें केवलज्ञानका अस्तित्व सिद्ध होय है। ऐसा ज्ञान इंद्रियादिकका सहायविना सर्वद्रव्यपर्यायनिकू एककाल जाने है । ऐसा निर्वाध सिद्ध होय है । ताहीकै वीतरागपणा निर्दोषपणां संभव है। बहुरि तिसहीत हेय उपादेय पदार्थका यथार्थ उपदेश प्रवर्ते है ऐसा निश्चय करनां ॥ आगे पूछे है, मत्यादिज्ञानका विपयनियम तो वर्णन कीया, परंतु यह न जान्यां, जो एक आत्मावि एककाल अपने अपने निमित्तके निकट होते प्रवर्तते जे ज्ञान ते केते होय हैं? ऐसा प्रश्न होतें सूत्र कहै हैं- sxerest ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १८५ ॥ ONCAPKITICAPERSACARDA ॥ एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्ना चतुर्व्यः ॥ ३०॥ याका अर्थ- एक आत्मावि एककाल एक तथा दोय तथा तीन तथा च्यारि ऐसैं भाज्य रूप च्यारितांई होय है ॥ इहां एकशब्द संख्यावाची है । बहुरि आदिशब्द है सो अवयववाची है एक है आदि जिनकै ते एकादीनि ऐसा समास है । भाज्यानि कहिये भेदरूप करने । युगपत् कहिये एककालवि । एकस्मिन् कहिये एक आत्मावि । आ चतुर्थ्यः कहिये व्यारितांई होय है । तहां एक होय तौ केवलज्ञानही होय, याकी साथ अन्य क्षायापशमिक ज्ञान होय नांही। दोय होय तो मतिश्रुतज्ञान होय । तीन होय तौ मतिश्रुतअवधि होय अथवा मतिश्रुतमनःपर्ययज्ञान होय । च्यारि होय तौ मतिश्रुत अवधि मनःपर्यय च्यायोंही होय । पांच एककाल न होय । जाते केवलज्ञान क्षायिक असहायरूप है । इहां प्रश्न, जो क्षायोपशमिकज्ञान तो एककाल एकही प्रवर्तता कह्या है । इहां व्यारी कैसे कहे? ताका उत्तर, जो, ज्ञानावरणकर्मका क्षयोपशम होते च्यारी ज्ञानकी जाननशक्तिरूप लब्धि एककाल होय है । बहुरि उपयोग इनिका एककाल एकही होय है। ताकी एक ज्ञेयतै उपयुक्त होनेकी अपेक्षा स्थितिभी अंतर्मुहूर्तकी कही है। पीछै ज्ञेयांतर उपयुक्त होय जाय है क्षयोपशम जिनिका होय है ते लब्धिरूप एककालही है । इहां कोई कहै उपयोग aartilakeertikutaaropities HEROINCARPRECAPRINCIPES ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता । प्रथम अध्याय ॥ पान १८६ ॥ experts अपेक्षाभी सांकलीके भक्षण करतें रूपादिक पांचका ज्ञान एककालही दीखै है वर्ण सांकलीका दी है, स्वादु लेही है । गंध वाका आवही है । स्पर्शभी सचीकणा आदि जानैही है । भक्षण करते शब्द होय है । सो सुर्णेही है। ऐसे पांचका ज्ञान एककालभी देखिये है। ताकू कहिये, जो, इहां उपयोगका फिरणकी शीघ्रता होते कालभेद न जान्या जाय है। जैसे कमलका पत्र दोय च्यारिमै सूईका प्रवेश होते कालभेद जान्या न जाय अरु कालभेद हैही । तैसें इहांभी जाननां ।। आगें, कहे जे ज्ञान ते ज्ञानही नाम पावै हैं कि अन्यथाभी हैं? ऐसे प्रश्न होते सूत्र कहै हैं- ॥ मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च ॥ ३१ ॥ याका अर्थ- मति इरुत अवधि ए तीन ज्ञान हैं ते विपर्ययस्वरूपभी हो हैं। चकारतें सम्यक्भी हैं ।। विपर्यय कहिये मिथ्या, जातें इहां सम्यका अधिकार है । बहुरि चशब्द समुच्चयार्थ है विपर्ययभी है, सम्यकभी है ऐसें भेले कहे है । इहां कोई पूछे है, इनिके विपर्यय काहे होय है? ताडूं कहै हैं- मिथ्यादर्शनके उदयकरि सहित एक आत्माविर्षे समवायरूप एकता होय है, तातें विपर्यय कहिये । जैसे कडा तूंवा गिरिसहित होय तामें दूध क्षेपिये तो वह दूधभी कडा हो जाय । १ वडी पुरी. SORRIACTRER Sxamerkiss ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय || पान १८७ ॥ rameer तैसें मिथ्यादर्शनके उदयकार सहित ज्ञानभी मिथ्या होय है। इहां विशेष जाननां-जो, विपर्यय कहनेतें मिथ्याज्ञान कह्या है सो संशय विपर्यय अनध्यवसायभी लेना। तथा चशब्दतेभी इनिका समुच्चय हो है । तहां मतिश्रुतज्ञानकै तौ तीनही होय हैं । जाते संशय इंद्रियमनतेही उपजै है। यह स्थाणु है कि पुरुष है ऐसा याका स्वरूप है । सो यहु सामान्य देखै ताका विशेष न देखे तातें तथा दोय विषयके स्मरणते हो है । बहुरि अवधिकी उत्पत्तिवि इंद्रियमनका व्यापार है नाही, तातें सो संशयस्वरूप नाही है । बहुरि दृढ उपयोगकी अवस्थावि याकै विपर्यय कहिये है । सो मिथ्यात्वश्र- द्धानका सहभावपनाते है। तथा शीघ्र उपयोग संकोचन कदाकाल अनध्यवसायस्वरूपभी हो है। ऐसे याकै दोयही होय है संशय नाही । इहां कोई प्रश्न करै है, जो कटुक तुंबावि तौ आधारके दोपतें दूध कटुक हो है ज्ञानवि तौ विषयका ग्रहण सम्यमिथ्याविर्षे समान हो है। जैसे मिथ्या- दृष्टि नेत्रादि मतिज्ञानकरि रूपादिकळू देखे है तैसैंही सम्यग्दृष्टिभी देखे हैं । बहुरि जैसें सम्यग्दृष्टि श्रुतज्ञानकरि रूपादिककू जाने है पैलेनकू कहै है तैसेही मिथ्यादृष्टिभी कुश्रुतज्ञानकरि जान है । तथा अन्यकू कहै है । बहुरि अवधिज्ञानकरि सम्यग्दृष्टि जैसें रूपीपदार्थनिकू जाने है तैसेही मिथ्या- दृष्टि विभंगज्ञानकरिभी जान है । याका उत्तरके अर्थि सूत्र कहै हैं-- FARPAN ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १८८ ॥ प्रद రకలనందనుండగert ॥ सदसतोरविशेषाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत् ॥ ३२॥ याका अर्थ-- मिथ्यादृष्टिकै विपर्यय होय है सो सत्का तथा असत्का विशेप न जाननेते अपनी इच्छातें जैसे तैसें ग्रहण करनेते होय है। जैसैं मदिरादिकतें उन्मत्त भया पुरुष अपनी इच्छातें जैसे तैसे वस्तुकौं ग्रहण करे तैसे मिथ्यादृष्टिभी छती अणछती भली बुरका विशेष जान्यां विना अपनी इच्छातें ग्रहण करै है ।। इहां सत् ऐसा तौ विद्यामानवस्तुकू कहिये असत् अविद्यमा- नकू कहिये । इनि दोऊनिका अविशेषेण कहिये विशेष न करै, कदा विद्यमानकू अविद्यमान कहै, कदा विद्यमानकू विद्यमानभी कहै, कदा अविद्यमान… विद्यमान कहै, कदा अविद्यमानकू अविद्य- मानभी कहै, ऐसैं अपनी इच्छातें जैसे तैसें ग्रहणकरि कहै। तहां विपर्यय कहिये जैसे रूपादिक वस्तु छती होय तौभी कहै नाही है। कदा अणछतीकुंभी कहै है छती है। कदा छती• छतीभी कहै । कदा अणछतीकू अणछतीभी कहै । ऐसें मिथ्यादर्शनके उदयतें अन्यथा निश्चय करै है। जैसे पित्तज्वरकरि आकुलित चित्तभ्रमवाला कदाकाल तौ माताकू भार्या कहै, कदा भार्याकू माता कहै, कदा माताळू माताभी कहै, कदा भाकू भार्या भी कहै ऐसे अपनी इच्छातें मानै । तातें जैसाकू तैसाभी कहै है, तो ताके सम्यग्ज्ञान नांही है । tara Berlయని ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १८९ ॥ का ऐसें मत्यादिज्ञानवि जो घटपटादिकका जैसाका तैसा ज्ञान है तौभी विपर्ययही जानना सोही कहिये हैं, कोई आत्माकेविपै मिथ्यादर्शनका उदयतै परिणाम होय है । सो रूपादिकका ज्ञान नेत्रादिककरि जेसाका तेसाभी होय तोभी तिसविपै कारणविपर्यास भेदाभेदविपर्यास स्वरूपविपर्यास ए तीन विपर्यास उपजावे है । तहां प्रथमही कारणविपर्यास… कहै है । तहां रूपादिक नेतादिककरि दीखे तो जैसेके तेसे दीखे, परंतु मिथ्यादृष्टि ताका कारण अन्यथा कल्पै । जैसे ब्रह्माद्वैतवादी कहै है, रूपादिकनिका कारण एक अमूर्तिक निय ब्रह्मही है ब्रह्महीतै भये है। सांख्यमती कहै रूपादिकनिका कारण अमूर्तिक निस प्रकृति है, प्रकृतितै ए उपजै है ॥ बहुरि नैयायिक वैशेषिक मती कहे हे, पृथ्वी आदि जातिभेदरूप परमाणु हैं, तिनिमै पृथ्वीविपै तो स्पर्शादि च्यारि गुण है । बहुरि अविपे गंधवर्जित तीन गुण है । बहुरि अनिविप स्पर्श वर्ण ए दोय गुण हैं । बहुरि वायुविपै एक स्पर्शगुणही है । ऐसे च्यारिही अपनी अपनी जातिके स्कंधरूप कार्य निपजावै है । वहुरि योद्धमती कहे है, पृथ्वी आदि च्यारि भूत है । इनिकै स्पर्श रस गंध वर्ण ए च्यारि भौतिकधर्म है । इनि आठनिका समुदायरूप परमाणु होय है । ताअष्टक नाम कहिये है ॥ बहुरि चार्वाकमती कहे हैं, पृथ्वी अप् तेज वायु ए च्यारि काठिण्यादि गुण, तथा द्रवत्वादि, उष्णत्वादि, ईरणत्वादि, ACTRICIPROcreerCARRARIATPARENCESPROSAGARPARICOR trai var ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान १९० ॥ गुणरूप जातिभेदने लीया परमाणु है, ते पृथ्वी आदि स्कंध निपजावे है । ऐसे तो कारणविणे विप- र्यय होय है । बहुरि भेदाभेदविपर्यास ऐसे है- जो, कारण कार्य सर्वथा भिन्नही है । जैसे पृथ्वी आदि परमाणु नित्य है । तिनितें स्कंधकार्य निपजे ते सर्वथा भिन्नही है ऐसे कहै हैं। तथा गुणते गुणी भिन्नही है ऐसे कहै । बहुरि कारण कार्य सर्वथा अभिन्नही है। जैसे घटपटादि ग्रामपर्वतादि ब्रह्मतें निपजै हैं ते ब्रम्हही हैं जुदे नाही । इत्यादि भेदाभेदविपर्यास है। जहां भेद होय तहां अभे- दही कल्पना, जहां अभेद होय तहां भेदही कल्पना, ऐसे विपर्यय है । बहुरि स्वरूपविपर्यास जैसे रूपादिक हैं ते निर्विकल्प निरंश हैं, इनिमें अंशभेद नाही । तथा रूपादिक बाह्यवस्तु हैही नाही, तदाकार परिणया ज्ञानहीं है । ताके आलंबनरूप वाद्यवस्तु नांही है इत्यादि अन्यभी बहुत हैं । ते प्रत्यक्ष अनुमान प्रमाण” विरुध्द मिथ्यादर्शनके उदयतें कल्पना होय है । बहुरि तहां श्रद्धान प्रतीति रुचि उपजावै हैं । ताते ते मत्यज्ञान रुताज्ञान विभंगज्ञान होय हैं। बहुरि सम्यग्दर्शन है सो यथार्थ वस्तुवि श्रद्धान रुचि प्रतीति उपजावै.है । तातै तेही मतिज्ञान श्रुतज्ञान अवधिज्ञान हो हैं । इहां विशेष कहै हैं- विपर्यय दोय प्रकार है। एक आहार्यविपर्यय दसरा सहजविपर्यय । तहां मतिअज्ञान तथा श्रोत्र इंद्रिय विनां अन्य इंद्रियपूर्वके श्रुतअज्ञान अर Marayat ONCEIPRONICIPE ACTREATE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदजाता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १९१ ॥ विभंगज्ञान ए तो सहजविपर्यय हैं। जातें ए परके उपदेशविना स्वयमेव प्रवर्ते है। बहुरि श्रोत्र मतिपूर्वक श्रुताज्ञान है सो आहार्यविपर्यय है । जाते यहु परके उपदेशः प्रवर्ते हे । तहां सत्के विर्षे असत्का ज्ञान परोपदेशतें प्रवत है । सोही कहिये- स्वरूप” सर्ववस्तु सत्स्वरूप है । तोभी शून्यवादी असत्स्वरूपही कहै है । बहुरि ग्रहणकरणेयोग्य वस्तु तथा ग्रहणकरणेवाला ज्ञान दोऊ स्वरूप” सदूप है । तौभी संवेनाद्वैतवादी एक संवेदनहीकू सत् कहै है । दूसराकू असत् ही कहै है । तथा चित्राद्वैत कहै है । तथा पुरुषादैत कहै है । तथा शब्दादेत कहै है। तथा बाह्यपदार्थ भिन्न हैं तिनि… एक विज्ञानांडकी कल्पना करै है । बहुरि वाह्यतरंग पदार्थ सादृश्यभी है । तिनिळू सर्वथाविसदृशही कहै है । बहुरि विसदृशकू सर्वथा सदशही कहै है । बहुरि द्रव्य होतेभी पर्यायमाल कहै है । पर्याय छतै द्रव्यमानही कहै है । बहुरि द्रव्यपर्याय अभेद होतेभी भेदरूपही कहै है । तथा अवक्तव्यही कहै है। बहुरि धौव्यरूप होतेही उत्पादव्ययरूपही कहै है। तैसेंही विशेषकरि जीव होतेभी जीवका नास्ति कहनां । वहुरि अजीच होतेंभी तिसका असत्त्व कहनां । वहुरि कर्मका आस्रव होतभी ताका अभाव कहनां । तैसेंही संवर, निर्जरा, मोक्ष, होतेभी तिनिका अभाव कहनां । ऐसेंही जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश, काल, द्रव्यनिके होतेंभी निनिका अभाव कहनां । इत्यादि अनेक प्रकार छती वस्तूकू PANCTOR AAR Beerestmetals ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १९२ ॥ अणछती कहनां अनेकप्रकार जाननां । बहुरि अणछतीकू छती कहनां । जैसे पररूपादिककरि वस्तु असत्वरूप हे तोभी तिसको सर्वथा सत्स्वरूप कहनां । इत्यादिक पहलै कहे तिसका उलटा जाननां।। बहुरि देशकालस्वभावकरि अदृष्ट जे पदार्थ तिनिविर्षे वौद्धमतीनिकै संशय है । केई शून्य वादीनिके पृथ्वी आदिक तत्त्वनिवि संशय है । बहुरि केईकनिकै सर्वज्ञके अस्तित्वीवर्षे संशय है । बहुरि केईकनिके प्रलापमात्रके आश्रयतें सर्वही तत्त्ववि अनध्यवसाय है । ते कहै है काहेते निर्णय कीजिये? हेतुवादरूप तर्कशास्त्र है ते तो कही ठहरै नांही। बहुरि आगम है ते जुदे जुदे हैं कोई कछू कहै कोई कछु कहै तिनिका ठिकानां नाही । बहुरि सर्वका ज्ञाता कोई मुनि प्रत्यक्ष नाही ताके वचन प्रमाण कीजिये । बहुरि धर्मका स्वरूप यथार्थ सूक्ष्म है सो कैसे निर्णय होय ? तातें जो बडा जिस मार्ग चले आये तैसें चलनां प्रवर्तनां, निर्णय होता नाही, ऐसे अनध्यवसाय है ।। ऐसेंही मतिज्ञानरूप विनां उपदेश सहजविपर्यय होय है । ताके भेद अवग्रहादि तथा स्मृति प्रत्यभिज्ञान तर्क । स्वार्थानुमानकरि पदार्थकू अन्यथा ग्रहण करनेतें विपर्यय होय है । तहां स्वार्थानु- मान विपर्ययरूप हेत्वाभास च्यारि प्रकार है असिद्ध विरुद्ध अनेकांतिक अकिंचित्कर । सो इनिका स्वरूप परीक्षामुख न्यायदीपिकादि शास्त्रनितें जाननां । बहुरि शास्त्रके वाक्यके अर्थ करनेवि RANDED ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदजाता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १९३ ॥ Farals विपर्यय हो है । जैसे केई नियोगकू वाक्यार्थ कहै है । केई भावनाकू वाक्यार्थ कहे है । केई धात्व. थंकू वाक्यार्थ कहै है । केई विधि• वाक्यार्थ कहै है। केई यंत्रारूढळू वाक्याथ कहै है । केई अन्यापोह कहिये निषेध• वाक्यार्थ कहै है । इत्यादि वाक्यार्थविर्षे विपर्यय है। तिनिकी चरचा श्लोकवार्तिक तथा देवागमस्तोत्रकी टीका अष्टसहस्रीवि है तहांतें समझणी ॥ बहुरि अवधिज्ञान- वि विपर्यय देशावधिही होय है। परमावधि सर्वावधि मनःपर्यय है ते केवलज्ञानकीज्यौं विपर्यय- रूप नाही होय है । जाते सम्यग्दर्शन विनां होते नाही । ऐसे प्रमाण अप्रमाणका भेद दिखावनेकै अर्थि विपर्ययज्ञानका स्वरूप कह्या ॥ आगैं, प्रमाण तो परोक्ष प्रत्यक्षरूप दोय प्रकार ज्ञानहीकू कह्या। बहुरि प्रमाणके एकदेश जे नय ते “प्रमाणनयैरधिगमः।" ऐसा सूत्रवि प्रमाणकै अनंतर नय नाममात्र कहे तिनका निर्देश करना । ऐसा प्रश्न होते सूत्र कहै है- ॥ नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूद्वैवम्भूता नयाः ॥३३॥ याका अर्थ- नैगम , संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शद, समभिरूढ, एवंभूत ऐसे ये सात नय हैं ।। इनिका सामान्यलक्षण बहुरि विशेपलक्षण कहनेयोग्य है । तहां अनेकधर्मस्वरूप जो वस्तु coxxercera xeroxxx PANCATPAREATER ॥ सर्वार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १९४ ॥ तावि अविरोधकरि हेतुरूप अर्पण करनेते साध्यके विशेषका यथार्थस्वरूप प्राप्त करनेकू व्यापाररूप जो प्रयोग करना सो नयका सामान्यलक्षण है । इहां कोई कहै नयका सामान्यलक्षण कीया सो हेतुरूपही भया, जातें साध्यकू प्राप्त करे सोही हेतु । ताडूं कहिये, हेतु तौ जिस साध्यकू साधै तहांही रहे । बहुरि लक्षण है सो सर्वनयनिमें व्यापै, तातै सामान्यलक्षण हेतु नांही है । बहुरि कोई कहे, एकधर्मकै दूसरा धर्मतें विरोध है । सो धर्मके ग्राहक नयनिकैभी विरोध है । तहां अविरोध करें होय? ताकू कहिये, जो प्रत्यक्ष अनुमानकरि बाधित ऐसा सर्वथा एकांतरूपकरि ग्रहण करनां सो तो विरुद्धरूप है- नयाभास है । बहुरि जो वस्तुका धर्म कथंचित्प्रकार अनेकांतस्वरूप ग्रहण करै, सो सर्वनय समानधर्मरूप भये । तिनिमें विरोध काहेका? जैसैं साध्यवस्तुका समानधर्मरूप दृष्टांत कहिये, तामें विरोध नाही तैसें इहाभी अविरोध है । याका उदाहरण, जैसें सर्ववस्तु सद्रूप है । जातें अपने द्रव्य क्षेत्र काल भावकू लीये है ।। सो यह नय संक्षेपते दोय प्रकार है, द्रव्यार्षिक पर्यायार्थिक ऐसें । तहां द्रव्य तथा सामान्य तथा उत्सर्ग तथा अनुवृत्ति ए सर्व एकार्थ है। ऐसा द्रव्य जाका विषय सो द्रव्यार्थिक है । बहुरि पर्याय तथा विशेप तथा अपवाद तथा व्यावृत्ति ए सर्व एकार्थ है। ऐसा पर्याय जाका विषय सो TERR Dextreet । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १९५ ॥ NEPAPERPRICTORCEPARATPATSAPP पर्यायार्थिक है । इनि दोऊनिके भेद नैगमादि है । तहां नैगम, संग्रह, व्यवहार, ए तीन तौ द्रव्या; र्थिक है । वहुरि ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ, एवम्भूत ऐ च्यारि पर्यायार्थिक है। तामैं भी नैगम, संग्रह व्यवहार, ऋजुसूत्र ए च्यारि तौ अर्थफू प्रधानकरि प्रवर्ते है ता अर्थनय कहिये । बहुरि शब्द समभिरूढ एवंभूत ए तीन शब्दकू प्रधानकरि प्रवर्ते है ताते शब्दनय कहिये । इहां कोई पूछ, पर्या- र्थिक तौ नय कह्या अरु गुणार्थिक न कह्या सो कारण कहां? ताका उत्तर सिद्धांतमैं पर्याय सहः भावी क्रमभावी ऐसे दोय प्रकार कहै है । तहां सहभाची पर्यायकू गुण संज्ञा कही है। क्रमभा- वीकू पर्याय संज्ञा कही है । तातें पर्याय कहनतें यामें गुणभी जानि लेना ऐसें जाननां । विस्तार- करि ए सात नय कहे । बहुरि अतिविस्तारकरि नय संख्यात है । जाते जेते शब्दके भेद हैं तेतेही नय कहे हैं। अन्यमती बौद्धती विज्ञान, वेदना, संज्ञा, संस्कार, रूप ए पांच स्कंध कहै हैं । वहुरि नेयायिक प्रमाण, प्रमेय, संशय, प्रयोजन, दृष्टांत, सिद्धांत, अवयव, तर्क, निर्णय, वाद, जल्प, वितंडा, हेत्वाभास, छल, जाति, निग्रहस्थान ऐसे सोलह पदार्थ कहे हैं । बहुरि वैशेषिक द्रव्य, गुण, कर्म, सामान्य, विशेष, समवाय, अभाव, ऐसै सात पदार्थ कहै हैं । बहुरि सांख्य एक तो प्रकृति, बहुरि Breakineeritra SAGAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १९६ ॥ प्रकृतिके विकार प्रधान १। अहंकार २। कर्मेंद्रिय ५। ज्ञानेंद्रिय ५। मन १ । स्पर्श रस गंध वर्ण शब्द ए ५। तन्मात्राः बहुरि पृथ्वी अप्तेज वायु आकाश ए पंचभूत ऐसे तेईस प्रकृति के विकार बहुरि एक पुरुप निर्विकार ऐसे पचीस तत्त्व कहै हैं। ते सर्वही द्रव्यपर्यायसामान्यवि अंतर्भूत है । कथंचित् वस्तुधर्म हैं । तातें सुनयके विषय हैं । बहुरि अन्यवादी इनिळू सर्वथाएकांत अभिप्रायकरि कल्पे हैं। सो तिनिका अभिप्राय मिथ्या है ऐसें जाननां । आगें नयनिका विशेपलक्षण कहें हैं। तहां प्रथमही नैगमका कहै हैं । अपने सन्मुख वर्त- मानकालविर्षे पूर्ण रच्या हुवा वस्तु नाही, ताका अपने ज्ञानविपें संकल्प करनां जो ‘यहु वस्तु इस वर्तमानकालमैं है-' ऐसे संकल्पका ग्रहण करनेवाला अभिप्राय सो नैगमनय है । इहां उदाहरण, जैसे काहू पुरुषकू कोई पुरुप कूहाडी लीये चालताईं पूछी "तूं कौण अर्थ जाय है? " तब वह कहै, में प्रस्थ लेने… जाऊं हूं। तहां वाकै प्रस्थ अवस्था निकट वण्या विद्यमान नांही । जायकरि लकडी काटि प्रस्थ वणावैगा, तब होगा। परंतु वाके मनवि ज्ञानमें प्रस्थका संकल्प विद्यमान है, सोही इस नैगमनयका विपय है। इहां प्रस्थ ऐसा परिमाणविशेषका नाम है। लकडीके पाई, माणी इत्यादि धान्य तोलणेकै वणे हैं, ताका नाम है । तथा कोई याका अर्थ लकडीका भाराभी कहै हैं Saaseetastkaashcrasax ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १९७ ॥ AAPAN exercer तथा कोई पुरुष इंधन जल आदि सामग्री भेली करै था, ताकू कोई पूछी, तूं कहा करै है? तब कहै, मै भात पचाऊ हूं, तब तहां भात अवस्था तिसकै निकट वर्तमान नाही, भात पचेगा तव होयगा । तथापि तिस भातकै अर्थि व्यापार करतें आगामी भात पचेगा ताका संकल्प याके ज्ञानमै विद्यमान अनुभवगोचर है । सो यहु संकल्प नैगमनयका विषय है । ऐसीही विना रची दूर क्षेत्र कालमें वर्तती जो वस्तु ताका संकल्पकू यहु नैगमनय अपना विषय करै है । इहां कोई पूछ- आगामी होणी वि वर्तमान संज्ञा करी । तातें यहु तो उपचारमात्र भया ॥ ताईं कहिये- वाह्य वस्तुकी याकै मुख्यता नाही, अपने ज्ञानका संवेदनरूप संकल्प विद्यमान है । सो याका विषय है । तातें उपचारमात्र नाही । बहुरि याका विषय एकही धर्म नाही, अनेक धर्मनिका संकल्प है, तातेंभी याकू नैगम कह्या है। दोय धर्म तथा दोय धर्मी, तथा एक धर्मी एक धर्म ऐसें याके अनेकप्रकार संकल्पते अनेकभेद हैं। कोई कहे, ऐसें तो दोऊनिके ग्रहण करनेते यह प्रमाणही भया। ताकू कहिये, प्रमाण तो दोऊनिफू प्रधानकरि जान है। यहु नैगम दोऊमैं एकळू प्रधान करै है, एककू गौण करे है, ऐसा विशेष जाननां ।। या नेगमके भेद तीन हैं। द्रव्यनैगम, पर्यायनैगम, द्रव्यपर्यायनैगम । तहां द्रव्यनैगमके दोय AproPRIp.er Bakkeraasbe ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदजाकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान १९८ ।। भेद है शुद्धद्रव्यनैगम अशुद्धद्रव्यनैगम । बहुरि पर्यायनैगमके तीन भेद, अर्थपर्यायनैगम व्यंजनपर्याय- नैगम, अर्थव्यंजनपर्यायनैगम । बहुरि द्रव्यपर्यायनैगमके च्यारि भेद शुद्धद्रव्यार्थपर्यायनैगम, अशुध्द- द्रव्यार्थपर्यायनैगम, शुध्दद्रव्यव्यंजनपर्यायनैगम अशुध्दद्रव्यव्यंजनपर्यायनैगम । ऐसै नैगमनयके नव भेद भये । तहां उदाहरण-जो, संग्रहनयका विषय सन्मात्र शुध्दद्रव्य है ताका यहु नैगमनय संकल्प करै है जो सन्मात्र द्रव्य समस्तवस्तु है, ऐसे कहै तहां सत्तौ विशेषण भया तारौं गौण है । बहुरि द्रव्य विशेष्य भया तातें मुख्य है। यह शुध्दद्रव्यनैगम है। वहूरि जो पर्यायवान् है सो द्रव्य है, तथा गुणवान है सो द्रव्य है ऐसा व्यवहारनय भेदकरि कहै है । ताका यहु नैगमनय संकल्प करै है । तहां पर्यायवान् तथा गुणवान् यहु तौ विशेषण भया, तातें गौण है । बहुरि द्रव्य विशेष्य भया तातें मुख्य है । ऐसें अशुद्धद्रव्यनैगमनय भया । बहुरि प्राणीके सुखसंवेदन है क्षणध्वंसी है ऐसे क्षणवंसी ऐसा तो सत्ताका अर्थपर्याय है सो विशेषण है । बहुरि सुख है सो 'संवेदनका अर्थपर्याय है सौ विशेष्य भया तातें मुख्य है। तातें यहु अर्थपर्यायनैगम भया ।। बहु पुरुपवि चैतन्य है सो सत् है इहां सत् नामा व्यंजनपर्याय है सो विशेषण है । बहुरि चैतन्यनामा व्यंजनपर्याय है सो विशेष्य है तातें मुख्य है। यह व्यंजनपर्याय नैगम है। बहुरि धर्मात्माविर्षे PosphorCARKETICORPR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। प्रथम अध्याय ॥ पान १९९ ॥ అరుందతి सुखजीवीपणां है । इहां सुख तो अर्थपर्याय है सो विशेषण है। बहुरि जीवित व्यंजनपर्याय है सो विशेष्य है, तातें मुख्य है । यहु अर्थव्यंजनपर्यायनैगम है । बहुरि संसारवि सत् विद्यमान सुख सो क्षणमात्र है । इहां सत् शुद्धद्रव्य है सो विशेषण है । सुख है सो अर्थपर्याय है सो विशेष्य तातें मुख्य है। यह शुद्धद्रव्य अर्थपर्याय नैगम भया । बहुरि विषयी जीव है सो एक क्षण सुखी है इहां जीव है सो अशुद्धद्रव्य है सो विशेष्य है। सुख है सो अर्थपर्याय है सो विशेषण है ताते गौण है । यहु अशुद्धद्रव्य अर्थपर्यायनैगम भया ॥ बहुरि चित्सामान्य है सो सत् है इहां सत् शुद्धद्रव्य हे सो तो विशेषण है तातें गौण है। चित् है सो व्यंजनपर्याय है सो विशेष्य है तो मुख्य है। ताका यहु शुद्धद्रव्यव्यंजनपर्यायनैगम भया ॥ बहुरि जीव है सो गुणी है इहां जीव है सो अशुद्धद्रव्य है, सो विशेष्य है सो मुख्य है । बहुरि गुण है सो व्यंजनपर्याय है, सो विशेषण है तातें गौण है । यह अशुद्धद्रव्यव्यंजनपर्याय नैगम भया । ऐसें नैगमनयके नव भेद है ते संग्रहादि छह मिले पंधरा होय है ।। आगें संग्रहनयका लक्षण कहे हैं। अपनी एक जातिके वस्तुनिषू अविरोध करिये एकप्रकार- पणांकू प्राप्तिकरि जिनमें भेद पाईये ऐसे विशेपनिकू अविशेषकरि समस्तकू ग्रहण करे ताकू संग्रहनय జdireciatedుండగకుండకుండనుందని I.. Latera ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २०० ॥ SACARKHATREPROxy कहिये । इहां उदाहरण | जैसैं सत् ऐसा कहतें सत् ऐसा वचनकरि तथा ज्ञानकरि अन्वयरूप जो चिन्ह ताकरि अनुमानरूप कीया जो सत्ता ताके आधारभूत जे सर्व वस्तु तिनिका अविशेपकरि संग्रह करै जो सर्वही सत्तारूप है ऐसे संग्रहनय होय है । तथा द्रव्य ऐसा कहते जो गुणपर्यायनिकरि सहित जीव अजीवादिक भेद तथा तिनिके भेद तिनिका सर्वनिकी संग्रह होय है। तथा घट ऐसा कहतै घटका नाम तथा ज्ञानके अन्वयरूप चिन्हकरि अनुमानरूप कीये जे समस्त घट तिनिका संग्रह होय है । ऐसें अन्यभी एकजातिके वस्तुनिकू भेला एककरि कहै तहां संग्रह जाननां । तहां सत् कहनेते सर्ववस्तूका संग्रह भया । सो यहु तो शुद्धद्रव्य कहिये । ताका सर्वथा एकांत सो संग्रहाभास कुनय है । सो सांख्य तौ प्रधानकू ऐसा कहै हैं | बहुरि व्याकरणवाले शब्दाद्वैतकू कहै हैं । वेदांती पुरुषाद्वैत कहै हैं । बौद्धमती संवेदनाद्वैत कहैं हैं। सो ये सब नय एकांत है । बहुरि या नयकू परसंग्रह कहिये । बहुरि द्रव्यमें सर्वद्रव्यनिका संग्रह करै । पर्यायमें सर्वपर्यायनिका संग्रह करै सो अपरसंग्रह है। ऐसही जीवमें सर्वजीवनिका संग्रह करै । पुद्गलमें सर्वपुद्गलनिका संग्रह करै । घटमें सर्व घटनिका संग्रह करै । इत्यादि जाननां ॥ आगें व्यवहारनयका लक्षण कहै हैं। संग्रह नयकरि ग्रहण कीये जे वस्तु तिनिका विधिपूर्वक NEPALI Saekataale ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २०१ ॥ व्यवहरण कहिये भेदरूप करणां सो व्यवहारनय है। कोई पूछे विधि कहां? ताकू कहिये जो संग्रहकरि ग्रह्या पदार्थ है ताहीकू पहलीले अरु भेद करै सो विधि कहिये, जैसे संग्रहकार सत् ग्रहण कीया सो जो विशेषकी अपेक्षा रहित होय तौ तासू व्यवहार प्रवर्ते नांही। ताते व्यवहारनयका आश्रय करिये तब ऐसे कहिये, जो सत् कह्या सो द्रव्यरूप है, तथा गुणरूप है ऐसे सविर्षे भेदकरै तव व्यवहार प्रवर्ते । तथा द्रव्य ऐसा संग्रह ग्रहण कीया सोभी विशेषनिकी अपेक्षा रहित होय तो व्यवहार प्रवर्ते नांही । तातै व्यवहारका आश्रय लीजिये तब द्रव्य है सो जीवद्रव्य है तथा अजी- वद्रव्य है; ऐसें भेदकरि व्यवहार प्रवर्ते । ऐसही जीवद्रव्यका संग्रह होय तामै देव नारकादि भेद होय अजीवका संग्रह करै तब घटादिकका भेद होय । ऐसै यहु नय तहांताई चल्या जाय जहां फेरि भेद न होय । सो जहां ऋजुसूत्रका विषय है ताकै पहलैताई संग्रह व्यवहार दोऊ नय चले जाय आगें ऋजुसूत्र नयका लक्षण कहै हैं। ऋजु कहिये सरल सुधा सूत्रयति कहिये करै ता· ऋजुसूत्र कहिये। तहां पूर्व कहिये पहले, अतीत गये, तथा अपर कहिये पीछे होयगा ऐसे तीन कालके गोचर जे भाव तिनिळू उलंधिफरि वर्तमानकाल पर्यायमालका ग्रहण करनेवाला यहु ऋजुसूत्रनय है । जातें अतीत तो विनशि गये । वहुरि अनागत उपजेही नाही । तिनिकरि तो BARBreateEarts tarva Raiser PROSTEPROMPETICEspa ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदजाता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २०२ ।। व्यवहारका अभावही है। तातै वर्तमानहीत व्यवहार प्रवर्ते है । इहां कोई कहै है अतीत अना- गतकाभी लोकवि व्यवहार है सो कैसे चले? ताकू कहिये या नयका तो यही विषय है सो दिखाया । बहुरि लोकव्यवहारतौ सर्वनयके समूहकरि साधने योग्य है। जहां जैसी नयका कार्य होय तहां तैसा नय ग्रहण करनां । या नयका सर्वथा एकांत अभिप्राय चौद्धमती करें है । द्रव्यकातो लोप करै है । क्षणस्थायी वस्तु कहै है । तिनिकै सर्वव्यवहारका लोप आवै है ।। आगें शब्दनयका लक्षण कहे हैं । लिंग, संख्या, साधन, इत्यादिकका व्यभिचारकू दूरि करनेवि तत्पर सो शब्दनय है। तहां प्रथमही लिंगव्यभिचार स्त्रीलिंगविर्षे पुरुपलिंग कहना, जैसे, तारका यह स्त्रीलिंग है ताकू खाति ऐसा पुरुपलिंग कहना । बहुरि पुरुषलिंगवि स्त्रीलिंग कहना, जैसे, अवगमः ऐसा पुरुषलिंग है ताकू विद्या ऐसा स्त्रीलिंग कहनां । बहुरि स्त्रीलिंगविपैं नपुंसक- लिंग कहनां, जैसे, वीणा ऐसा स्त्रीलिंग है ताएं आतोद्य ऐसा नपुंसकलिंग कहनां । बहुरि नपुंसकलिंगविप॑ स्त्रीलिंग कहनां, जैसे, आयुध ऐसा नपुंसकलिंग है, तांदू शक्ति ऐसा स्त्रीलिंग कहनां। बहुरि पुरुपलिंगवि नपुंसकलिंग कहना, जैसे पट ऐसा पुरुपलिंग है, ताळू वस्र ऐसा नपुंसकलिंग कहनां । बहुरि नपुंसकलिंगवि पुरुपलिंग कहनां, जैसे, द्रव्य ऐसा नपुंसकलिंग है, ताकू परशु ऐसा IGNOR Beera ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २०३ ।। पुरुषलिंग कहनां । बहुरि एकही वस्तूकै तीनूं लिंग कहनां, जैसें, तारका यह स्रीलिंग है, ताही पुष्यः ऐसा पुरुपलिंग तथा नक्षत्र ऐसा नपुंसकलिंग कहनां । इत्यादि लिंगव्यभिचार है । बहुरि संख्याव्य- भिचार एकवचनवि द्विवचन, जैसे नक्षत्र ऐसा एकवचन है, तहां पुनर्वसू ऐसा द्विवचन कहनां । बहुरि एकवचनवि बहुवचन, जैसें नक्षत्र ऐसा एकवचन है, तहां शतभिपजा ऐसा बहुवचन कहनां। बहुरि द्विवचनवि एकवचन, जैसें 'गौदी ऐसा द्विवचन है, तहां ग्रामः ऐसा एकवचन कहनां । बहुरि दिवचनवि बहुवचन, जैसे, पुनर्वसू ऐसा द्विवचन है, तहां पंचतारका ऐसा बहुवचन कहनां । बहुरि बहुवचनवि एकवचन, जैसे , आम्रा ऐसा बहुवचन है, तहां वन ऐसा एकवचन कहनां । बहुरि बहुवचनवि द्विवचन, जैसे, देवमनुष्याः ऐसा बहुवचन है, तहां उभौ राशी ऐसा द्विवचन कहनां । ऐसें संख्याव्यभिचार है ।। बहुरि साधनव्यभिचार, ताईं पुरुषव्यभिचारभी कहिये “ एहि मन्ये रथेन यास्यसि । नहि यास्यसि । न यातस्ते पिता" याका अर्थ- एहि ऐसा मध्यमपुरुषका एकवचन है, तथापि याका 'एमि' ऐसा अर्थ करना, जो, में जाऊं हं सो । 'मन्ये' ऐसा उत्तमपुरुपका एकवचन है, तहां मध्यमपुरुषका ' मन्यसे' ऐसा कहना, जो, तूं ऐसे माने है । जामें 'स्थेन ' कहिये स्थ चदि । visit , ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २०४ ॥ ransaAD यास्यसि याका ‘यास्यामि' ऐसा कहनां, जो, जाऊंगा सो । 'नहि यास्यसि' कहिये नांही जायगा, तेरा पिताभी ऐसें गया नाही । भावार्थ- हास्यका प्रसंगविर्षे ऐसा कहनां होय है। जो तूं मानै है मै स्थ चढिकरि जाऊं, सो ऐसें तेरा पिताभी न गया, तूं कैसा जायगा? तहां तूं कहनेकी जायगा तो हूं कहनेका शब्द कह्या । बहुरि हूं कहनेकी जायगा तूं कहनेका शब्द कह्या। तब पुरुषव्यभिचार भया॥ बहुरि कालव्यभिचार; जैसे “ विश्वदृश्वाऽस्य पुत्रो जनिता" याका अर्थ-जिहि विश्व कहिये लोकळू देख्या सो पुत्र याकै होसी । विश्वकू देख्या यहु तो अतीतकालवाचक शब्द है । बहुरि जनिता यहु आगामी कालवाचक शब्द है । सो इहां कालव्यभिचार भया। बहुरि भाविकृत्य- मासीत् ' ऐसें कहै, तैं भावि कहिये होणहार कार्य ' आसीत् ' कहिये हूवा, सो इहांभी अतीत अनागतकालका व्यभिचार भया । बहुरि उपग्रहव्यभिचार, जो ‘तिष्ठति ' ऐसा परस्मैपद धातु है, ताका ' संतिष्ठते' 'प्रतिष्ठते' ऐसा भया । बहुरि 'स्मते' ऐसा आत्मनेपदी धातु है ताका ‘विरमति उपरमति' ऐसा भया । ऐसें उपसर्गके चलते आत्मनेपदी धातूका परस्मैपदवचन भया । बहुरि परस्मैपदीका आत्मनेपदी भया । ऐसे उपग्रहव्यभिचार है ॥ BreastBrelDreak HAPAGAP ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २०५ ॥ వరుకు बहुरि कारकव्यभिचार 'सेना पर्वतमधिवसति' इहां सेना पर्वतके समीप वस है ऐसा आधा. है, सो सप्तमी विभक्ति चाहिये, तहां द्वितीया कही । तातै कारकव्यभिचार भया । याप्रकार व्यवहार नय है ताहि अन्याय मान है। जाते अन्य अर्थका अन्य अर्थकरि संबंध होय नांही । जो अन्य अर्थका अन्यते संबंध होय, तो घटका पट होय जाय, पटका महल हो जाय । तातें जैसा लिंग आदि होय तैसाही न्याय है । इहां कोई कहै, लोकवि तथा शास्त्रवि विरोध आवेगा। ताईं कहिये, विरोध आवै तौ आवो, इहां तौ यथार्थस्वरूप विचारिये है । औपधी रोगीकी इच्छाकै अनुसार तो है नांही ॥ आगें, समभिरूढनयका लक्षण कहे हैं । नाना अर्थनिविर्षे समभिरोहणात् कहिये प्राप्त होने तें समभिरूढ है । जातें एकशब्दके अनेक अर्थ हैं, तिनिमैसू कोई एक अर्थकू ग्रहणकरि तिसहीकू कह्या करे, जैसें, गौ ऐसा शब्द वचनादि अनेक अर्थवि वर्ते है । तौभी गऊ नाम पशुका ग्रहण- करि तिसही गऊ कहै । अथवा शब्दका कहना है, सो अर्थगतिकै अर्थि है। तहां एक अर्थका एकही शब्दकरि गतार्थपणा है, तातें वाका दुसरा पर्यायशब्द कहिये नाम कहनां सो निष्प्रयोजन है । इहां कोई कहे, शब्दका तो भेद है । ताकू कहिये अर्थभेदभी अवश्य चाहिये । ऐसें यहु समभि- SAGE SPRIVACYPRECARRORISARPANCARPROVACASPRINTANDROICOPE Agency Amernama ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदनाता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २०६ ॥ रूढनय नाना अर्थवि प्राप्त होय है, तातें समभिरूढ है । जैसे इंदनात् कहिये परमैश्वर्यरूप क्रिया करै तब इंद्र है । शकनात् कहिये समर्थरूप वर्ते तव शक्र कहिये । पूर्दारणात् कहिये पुरके विदारण- क्रियारूप तै तब पुरंदर है । ऐसें यहु समभिरूढनय एकही अर्थकू ग्रहणकरि प्रवते है । अथवा जो जहां प्राप्त है तहांही प्राप्त होय करि वर्ते है, तातें समभिरूढ है। जैसे काहूकू कोई पूछे तूं कहां तिठे है ? वह कहै, मैं मेरे आत्मावि तिष्ठू हूं ऐसैंभी समभिरूढ है । जाते अन्यका अन्यविर्षे प्रवर्तना न हो है । जो अन्यका अन्यवि प्रवृत्ति होय, तो ज्ञानादिककी तथा रूप आदिककी आकाशविभी वृत्ति होय । सो है नांही ।। आगें एवंभूतनयका लक्षण कहै हैं। जिस स्वरूपकरि जो वस्तु होय तिसही स्वरूपकरि ताकू कहै, निश्चय करावै सो एवंभूत है । जो वस्तु जिस नामकरि कहिये तिसही अर्थकी क्रिया- रूप परिणमता होय तिसही काल वा वस्तूकू तिस नामकार कहे अन्यकाल अन्यपरिणतिरूप परिण- मता• तिस नामकरि न कहे । जैसे इंद्र ऐसा नाम है, सो परमैश्वर्यरूप क्रिया करता होय तवही इंद्र कहै, अभिषेक करतें तथा पूजा करते ता· इंद्र न कहे । तथा जिस काल गमन करै तिस कालही गऊ कहै वैठीकू गऊ न कहै सूतीकू गऊ न कहै । अथवा जिस स्वरूपकरि जिसका ज्ञान eroceramenaxerxezero సherine aara ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय । पान २०७ ।। Baksi. तदाकार भया होय तिसही स्वरूपकरि निश्चय करावै । जैसे इंद्रका आकाररूप ज्ञान परिणया होय तथा अमिका आकाररूप ज्ञान भया होय तिस ज्ञान सहित आत्माकू इंद्र तथा अग्नि कहै । इहां कोई कहै नामक्रियारूप परिणयाकूही कहै तौ नामके कारण तो जाति, गुण, द्रव्यभी है तिनकू कैसे कहै ? ताकू कहिये, जेते जाति आदिकतै भये नाम हैं ते सर्वही क्रियाविर्षे अंतर्भूत हैं विनाक्रिया निष्पत्ति नाही । जैसे जातिवाची अश्वशब्द है, सोभी शीघ्रगमन क्रिया करै, ताकू अश्व कहिये, ऐसे क्रियावाची होय है। तथा शुक्ल ऐसा गुणवाची शब्द है, सो शुचिक्रियारूप परणवै, ताकू शुक्ल कहिये, ऐसे क्रियावाची होय है । तथा दंडी ऐसा संयोगी द्रव्यवाची है, सोभी दंड जाकै होय तार दंडी कहिये, ऐसे क्रियावाची होय है । तथा विपाणी ऐसा समवायव्यवाची शब्द है, सोभी विपाण कहिये सींग जाके होय, ताकू विपाणी कहिये । ऐसेही वक्ताकी इच्छाते भया नाम, जैसे देवदत्त ऐसा काहुका नाम वक्ता कह्या ताकाभी जब स्वार्थ करिये, तब जो देव दीया होय, तथा देवनिमित्त दे, ताकू देवदत्त कहिये, ऐसे क्रियावाची होय है, ऐसे जाननां ।। ऐसे ए नेगमादिक नय कहे ते आगे अल्पविषय है । तिस कारणतै इनिका पाठका अनुक्रम है । पहले नेगम कह्या ताका तो वस्तु सद्रूप तथा असद्रूप इत्यादि अनेकधर्मरूप है । ताका rashataks vat ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २०८ ॥ TREPREN ఆ le,diseasertisit संकल्प विषय है। सो यहू नयतो सर्वते महाविपय है। याकै पीछे संग्रह कह्या सो याका विषय सत् द्रव्यत्व आदिही है। इनिकै परस्पर निषेधरूप जो असत् आदि सो विषय नांही है । तातै तिसते अल्पविषय है। बहुरि याके पछैि व्यवहार कह्या सो याका विषय संग्रहके विषयका भेद है। तहां अभेद विषय रहि गया। तातै तिसते अल्पविषय है। बहुरि याकै पीछे ऋजुसूत्र कह्या सो याका विषय वर्तमानमात्र वस्तुका पर्याय है सो अतीत अनागत रहि गया। तातै तिसतें अल्प विषय है । याके पीछे शब्दनय कह्या सो याका विषय वस्तुकी संज्ञा है । एक वस्तूके अनेक नाम हैं। तहां काल कारक लिंग संख्या साधन उपग्रहादिक भेद अर्थ• भेदरूप कहै । सो इनिका भेद होतेभी वर्तमानपर्यायम्प वस्तुकू अभिन्न मानता जो ऋजुसूत्र तातें अल्पविषय भया । जातें एक भेद करतें अन्य भेदरहि गये। बहुरि याकै पीछे सममिरुढ कह्या, सो एक वस्तु के अनेक नाम हैं तिनिळू पर्यायशब्द कहिये तिनि पर्यायशब्दनिका एकही अर्थ मानता जो शब्दनय तातें समभिरूढ अल्प विषय है । तातें तिनि पर्यायशब्दनिके जुदे जुदेभी अर्थ हैं । सो यहू जिस शब्द• पकडै तिसही अर्थरूपकू कहै । तब अन्य शब्द याते रहि गये ताते अल्पविषय भया । बहुरि एवंभूत याके पीछे कह्या । सो याका विपय जिस शब्दकू पकड्या तिस कियारूप परिणमता पदार्थ है । सो अनेक- HA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २०९ ॥ क्रिया करना । एकही कहता जो समभिरूढ तात अल्पविषय भया । ऐसें उत्तरोत्तर अल्पविपय है। इहां दृष्टांत, जेसे एक नगरवि एक वृक्ष उपरि पक्षी वोले था, ताकू काहूं. कही, या नगर. विषे पक्षी बोले है । काहूनें कही, या नगरमें एक वृक्ष हे तामें बोले है । काहुनें कही, या वृक्षका एक वडा डाला है तामें बोले है । काहू कही, इस डालेमैं एक शाखा छोडी डाली है तामैं बोले है । काहूनें कही, इम डाहलेके एक देशवि वेठा बोले है । काहू. कही, पक्षी अपने सरीरवि वाले है । काहुनें कही वाके शरीरमें कंठ है तामें बोले है । ऐसे उत्तरोत्तर विषय छूटता गया । सो यह अनुक्रम- ते इनि नयनिके वचन जानने । नेगमनयनतो वस्तुका सत् असत् दोऊ लिये। संग्रह नय. सत्ही लीया । व्यवहारने सतका एक भेद लीया । नजुसूत्रनें वर्तमानकूही लीया । शब्द, वर्तमान सत्मैं भी भेदकरि एक कार्य पकड्या । समभिरूढने वा कार्य के अनेक नाम थे तिसमें एक नामकू पकड्या । एवंभूतने तामेभी जिस नाम पकव्या तिसही क्रियारूप परिणामता• पकड्या। ऐसेही जिस पदार्थ. साधिये तापरि सर्वहीपरि ऐसे नय लगाय लेनें । बहुरि पहला पहला नय तो कारणरूप है । अगिला अगिला कार्यरूप है। ता कार्यकी अपेक्षा स्थूलभी कहिये । ऐसे ये नय पूर्वपूर्वतो विरुद्ररूप महाविषय है। उत्तर उत्तर अनुकूलरूप अल्पविषय है। जातें पहला नयका विषय .
॥ सायसिद्धिवयनिका पंडित जयचंदनीता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २१० ॥ अगिले नयमें नांही तातें विरुद्ध है । अगिलेका विपय पहलेमें गर्भित है तातें ताके अनुकूलपणां है । ऐसें ये नयभेद काहेते होय है? जातें द्रव्य अनंत शक्तिकुं लीये है तातें एक एक शक्ति प्रति भेदरूप भये बहुत भेद होय हैं । ऐसें ए नय मुख्यगौणपणां करि परस्परसापेक्षरूप भये संते सम्यग्दर्शनके कारण होय हैं। जैसे सूतके तार आदि हैं ते पुरुपके अर्थक्रियाके साधनकी सामर्थ्यतें यथोपायं कहिये जैसे वस्त्रादिक वणि जाय तैसा उपायकरि थापे हुये वस्त्रादिक नाम पावै है । बहुरि वह तार जो परस्पर सापेक्षारहित न्यारे न्यारे होय तौ वस्त्रादिक नाम न पावै तैसँही ये नय जानने ॥ इहां कोई कहै यह तारनिका उदाहरणतौ विपम उपन्यास है मिल्या नांही । जातें तार आदिकतो अपेक्षारहित न्यारेन्यारेभी अर्थमात्रा कहिये प्रयोजनकू सिद्ध करै है। तथा अर्थक्रिया करे है। जैसे कोई तार तो न्यारा शीकनिक बांधनेकू शस्त्रके घाव सीवनेकू समर्थ होय है। कोई तार वेलिखीय आदिका ऐसा होय जो भारा आदि बांधनेकू समर्थ है। बहुरि ये नय जब निरपेक्ष होय तब किछभी सम्यग्दर्शनकी मात्राकू नाही उपजावै है । तहां आचार्य कहे हैं, यह दोप इहां नांही है ॥ जातें हमनें कह्या ताका ज्ञान तुमारै हुवा नाही । कहे अर्थकू विना समझ्या यह उराहना दीया। हमनें तो ऐसे कह्या है 'निरपेक्ष तार आदि ratna ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदजाता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २११ ॥ Badrikuariuarerate कहै ते वस्त्रादिकार्य नांही है। बहुरि तुमनें कह्या सो तौ पटादिकार्य नांही है केवल तार आदिहीका न्याराही कार्य है । सोभी कार्य जो तार आदि अपने अवयवसहित न होय तौ तिनितें न होय । तातें हमारी पक्षसिद्धि है । सापेक्षही कार्य उपजावै है । वहुरि कहै तार आदिवि वस्त्रादिकार्य शक्ति- रूप है। तो नयनिविभी निरपेक्षनिवि ज्ञानरूप तथा शब्दरूपनिवि कारणके वसतें सम्यग्दर्शनका कारणपणाका विशेपरूप परिणवनके सद्भावतें शक्तिरूप सम्यग्दर्शनका कारणका आस्तित्व है । तातें हमारा दृष्टांत विषम नांही है, समही है, मिलता है ।। आगें इनि नियमकै परस्पर मुख्यगौणपणांकी सापेक्षाकरि विधिनिषेधतें सप्तभंग उपजै हैं सो कहिये हैं । तहां नगमकै तौ संग्रहादि छह नयनिकरि न्यारे न्यारे छह सप्तभंग होय है। संग्रहकै व्यवहारादिककरि पांच होय हैं । बहुरि व्यवहारकै ऋजुसूत्रादिककरि च्यारि होय हैं । बहुरि ऋजुसूत्रके शब्दादिककरि तीन होय हैं। बहुरि शब्दके समभिरूढादिककार दोय होय हैं ॥ बहुरि समभिरूढकै एवंभूत नयकरि एकही होय है । ऐसै मूलनयनिकै तौ विधिनिषेधकरि इकइस सप्तभंगी भई । बहुरि नैगमनयके नव भेद हैं अर संग्रहके पर अपर करि दोय भेद है तातै तिनके विधिनिषेधते अठारह सप्तभंगी होय है । ऐसही पर अपर व्यवहारकै अठारह होय है। बहुरि ऋजुसूत्रकरि नव tak:
HAPPY ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २१२ ॥ सप्तभंगी हो है । बहुरि शब्दके काल आदि छह भेदनिकरि चौवन सप्तभंगी होय है । बहुरि समभि- रुटकरि नव एवंभूतनयकरि नव । ऐसे ये एकसौ सतरा सप्तभंगी भई । ऐसे संग्रहके दोय भेदनितें व्यवहारादिके भेदनिकरि वाईस, बहुरि व्यवहारके दोय भेदनितें ऋजुसूत्रादिकके अठारह, बहुरि ऋजुसुत्रके शब्दभेदकरि छह, बहुरि शब्दके भेदनिके समभिरूढं एवंभूतकरि वारह, ऐसे अहावन होय सब मिलि एकसौ पचहत्तरि भेदनिकी अपेक्षा भये, दोऊ मिलि एकसौ छिनवै भये । बहुरि उलटे करिये तर तेही भंग होय है । ऐसही उत्तरोत्तर भेदनिकार शब्दथकी संख्यातसप्तभंगी होय है। तहां प्रमाणसप्तभंगीवि भंगनिका विचार कह्या । तैसै इहांभी जाननां ।। विशेप इतनां- जो, तहां जिस पदार्थकू साधनां ताका काल आदि आठ भेदनिकरि सकलादेश करनां । इहां तिनिका विकलादेश करनां । जिस धर्मके नामकरि पदार्थकू कह्या तिसही धर्मवि सर्व- धर्मनिका काल आदिकरि अभेदवृत्ति करनां सो त सकलादेश है । बहुरि जिस धर्महीका काल आदि' कहनां दुसरे धर्मतें भेदवृत्ती कहनां तहां विकलादेश हो है । सो पूर्व उदाहरणकरि कह्याही है । जैसे नैगमनयनें प्रस्थका संकल्प कीया तहां संग्रहनय कहै यहु प्रस्थ संकल्पमात्र नांही सद्रूप है। तहां विधिनिषेध भया । तब कथंचित् प्रस्थ, कथंचित् अप्रस्थ, कथंचित् प्रस्थाप्रस्थ, कथंचित् अवक्तव्य 141 areena ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २१३ ॥ कथंचित् प्रस्थ अवक्तव्य, कथंचित् अप्रस्थ अवक्तव्य, कथंचित् प्रस्थाप्रस्थ अवक्तव्य ऐसे सात भये । तैसेही सर्वनयके विपयवि विधिनिषेध लगाय साधने । इहां कोई पूछै; जो, द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक नयके भेदरूप नैगमादिक सात भेद कहे ते तो जाणे । परंतु शास्त्रनिमें निश्चयव्यवहार नयकी कथनी बहुत । सो यहु न जाणी, जो, ये निश्चयव्यवहारनय कहां कहै है? इनिका विपय कहा है? । ताका उत्तर- जो, नयचक्र ग्रंथ गाथावंध है । तहां ऐसे कया है- जो निश्चयनय व्यवहारनय हैं ते सर्व नयनिका मूलभेद हैं । इनि दोय भेदनितें सर्वनयभेद प्रवर्ते हैं। तहां निश्च- यके साधनेफू कारण द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक दोऊ नय हैं । वस्तुका स्वरूप द्रव्यपर्यायस्वरूपही है । ताते इनि दोऊ नयनितें साधिये है ।। तातें ये दोऊही तत्त्वस्वरूप हैं। सत्यार्थ हैं । बहुरि व्यवहार है सो उपनय है । ताके तीन भेद हैं सद्भूतव्यवहार, असद्भुतव्यवहार, उपचरितव्यवहार । तिनिके उत्तर भेद आठ हैं। तहां सद्भूतके दोय भेद । तहां गुणगुणी तथा पर्यायपर्यायी द्रव्यनिवि कर्ताकर्म आदि कारककी प्रवृत्तिके सद्भावतें संज्ञा संख्या लक्षण प्रयोजना- दिकके भेदतें शुद्धद्रव्यविर्षे भेद कहै । सो तो शुद्धसद्भूतव्यवहार है। तैसेही एकद्रव्यकै एकही प्रदेश है, भिन्नक्षेत्र नाही, तौऊ संख्यात असंख्यात अनंतप्रदेशादिक कहै । सोऊ शुद्धसद्भूतव्य. DONGAROORPORA Terakrities meague ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अयाय ॥ पान २१४ ॥ YEATREPROSCAPEONapa वहार है । बहुरि एकही द्रव्य परके निमित्तते विकार उसही सत्में भया था ताकी अपेक्षा लेकर संज्ञादिककरि भेद कहै है । तहां अशुद्धसद्भुतव्यवहार है । ऐसें दोय भेद सद्भूतव्यवहारके भये ।। बहुरि अन्यवस्तूका गुण अन्यके कहै सो असद्भूतव्यवहार है । ताके तीन भेद । तहां जैसे बहुत पुद्गलके परमाणुद्रव्य मिलि एक स्कंध नाम पर्याय वण्या ताळू कहे 'ए पुद्गलद्रव्य है , तहां समानजातीय असद्भूतव्यवहार भया । बहुरि जहां एकेंद्रियादिक देह ते पुद्गलस्कंध हैं तिनिकू जीव कहै । तहां असमानजातीय असद्भूतव्यवहार भया । बहुरि जहां मतिज्ञानकू मूर्तिक कहनां जातै मूर्तिकर्ते उपजै है तथा रुकै है। तहां मतिज्ञान तौ अमूर्तिक जीवका धर्म है । बहुरि मूर्तिक- पणां पुद्गलका धर्म है । तहां मिश्र असद्भूतव्यवहार भया । तथा ज्ञेयवि ज्ञान है ऐसें कहना तहां ज्ञेय जीव अजीव दोऊ है । तातॆभी मिश्र भया । ऐसें तीन भेद असद्भूतव्यवहारके भये ॥ बहुरि उपचारव्यवहारकेभी तीन भेद हैं । तहां द्रव्य गुण पर्यायके परस्पर उपचार करिये तब भेद होय है। तहां एकप्रदेशी परमाणूकू बहुप्रदेशी पुद्गलद्रव्य कहनां तहां द्रव्यवि पर्यायका उपचार भया । बहुरि महलकू श्वेत कहनां तहां द्रव्यवि गुणका उपचार भया । बहुरि मतिज्ञान ज्ञानकुं कहनां तहां गुणके विर्षे पर्यायका उपचार भया । बहुरि स्कंधपर्यायकू पुद्गलद्रव्य कहनां तहां BIPROPICARRAOrgadas Breaks ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २१५ ॥ Hararts aastikartikeries पर्यायके विप॑ द्रव्यका उपचार भया । बहुरि देहळू सुंदर देखि ताकू उत्तमरूप कहनां तहां पर्यायविर्षे गुणका उपचार भया । इत्यादिक उपचार जानने । बहुरि उपचारका उपचारपरि तीन भेद लगावणे । तहां पुत्रादिक मेरे हैं, मै इनिका हौं ऐसे कहनां सो समानजातीय उपचारका उपचार है । बहुरि वस्त्र आभारणादिक मेरे हैं ऐसे कहनां सो विजातीय उपचारका उपचार है । बहुरि देश गढ़ राज्य पुर मेरे हैं ऐसे कहना मिश्रउपचारका उपचार है। ऐसे व्यवहारनय अनेकरूप प्रवर्ते है !! बहुरि श्लोकवार्तिक, ऐसे कह्या है- जो एवंभूतनय तौ निश्चय है । जातें जिसकी जो संज्ञा होय तिसही क्रियारूप परिणमता पदार्थ होय सो याका विषय है । जैसे चैतन्य अपनां चेतन्यभाव- रूप परिणमै ताकू चैतन्यही कहै । क्रोधी क्रोधीही कहै इत्यादि । वहुरि व्यवहार अशुद्धद्रव्यार्थिकळू कया है। जातें दोय भाव तथा द्रव्य मिलेविना व्यवहार चलै नांही। दोय मिलै तब अशुद्धता भई । सो यह निर्देशादिक अधिकारमें लिखीही है । इहां प्रश्न, जो, अध्यात्मग्रन्थनिमैं कह्या है, जो, निश्चयनय तो सत्यार्थ है व्यवहार असत्यार्थ है-त्यजनेयोग्य है, सो यह उपदेश कैसे है? ताका उत्तर-जो, उपदेश दोय प्रकार प्रवत है। तहां एक तो आगम । तामें तो निश्चय द्रव्यार्थिक पर्या- यार्थिक दोऊही नय परमार्थरूप सत्यार्थ कहे हैं । अर प्रयोजन अर निमित्तके वश अन्यद्रव्यगुणप- Naraserts दा ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २१६ ॥ aimselడునని र्यायनिका अन्यद्रव्यगुणपर्यायनिविर्षे आरोपण करनां, सो उपचार है। याङ्के व्यवहार कहिये अस. त्यार्थभी कहिये गौणभी कहिये । बहुरि दूसरा अध्यात्म उपदेश । तामैं अध्यात्मग्रंथका आशय यह है, जो, आत्मा अपना एक अभेद नित्य शुद्ध असाधारण चैतन्यमात्र शुध्दद्रव्यार्थिकनयका विषयभूत है । सो तो उपादेय है । बहुरि अवशेष भेद पर्याय अनित्य अशुध्द तथा साधारण गुण तथा अन्यद्रव्य ए सर्व पर्या- यनयके विषय ते सर्व होय हैं। काहेत ? जाते यह आत्मा अनादित कर्मबंधपर्यायमैं मम है । कमरूप ज्ञान पर्यायनिकूही जाणै है । अनादि अनंत अपना द्रव्यत्वभावका याकै अनुभव नाही। ताते पर्यायमात्रमें आपा जाने है । तातें ताकू द्रव्यदृष्टि करावनेके अर्थि पर्यायदृष्टीकू गौणकरि असत्यार्थ कहिकरि एकांतपक्ष छुडावनेके अर्थि झूठा कह्या है। ऐसा तो नाही, जो, ए पर्याय सर्वथाही झूठे हैं कछु वस्तु नाही आकाशके फूलवत् हैं । जो अध्यात्मशास्त्रका वचनकू सर्वथा एकांत पकडि पर्यायनिकू सर्वथा झूठा मानै तौ वेदांती तथा सांख्यमतीकीज्यौं मिथ्यादृष्टि ठहरै है । पहले तो पर्यायबुद्धिका एकांत मिथ्यात्व था। अब ताकू सर्वथा छोडि द्रव्यनयका एकांत मिथ्यादृष्टि होगा, तब गृहीतमिथ्यात्वका सद्भाव आवैगा। बहुरि उपनयके भेदनिवि सद्भूत PRASAMPOORNapr SrNIRNESS sxsibseas ॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २१७ ॥ असद्भूत उपचार कहे हैं । ते कथंचित् असत्यभी मानने । जातें ऐसा कह्या है, जो, प्रयोजन तथा निमित्तके वशतें प्रवते अन्यकू अन्य कहनां तहां उपचार है सो परस्पर द्रव्यनिकै निमित्तनै मित्तिक भाव है। सो तो सत्यार्थ हैही । तातें संसार मोक्ष आदि तत्वनिकी प्रवृत्ति है । जो निमित्त नैमित्तिकभाव झूठा होय तौ संसार मोक्ष आकाशके फूलज्यौं ठहरै । बहुरि तैसेंही जहां पुरुपका प्रयोजन है ताके अर्थि जो प्रवृत्ति है सोभी कथंचित् सत्यार्थ है । जो प्रयोजन तथा प्रयोजनका विपय पदार्थ सर्वथा असत्यार्थ होय तो आकाशके फूलकीज्यौं झूठा ठहरै । तथा एकेंद्रियादिक जीवकू व्यवहारकरि जीव कह्या है । सो व्यवहार सर्वथा झुठाही होय तौ जीवहिंसादिकका कहन झूठा ठहरै । परमार्थते जीव तो नित्य है अमर है । एकेंद्रियादिक जीव कहनां झूठ है झूटाके घातविर्षे काहेकी हिंसा? तथा याका विस्तार कहांताई कहिए ? जे व्यवहारकू सर्वथा असत्यार्थ कहै हैं ते तो · सर्व व्यवहारके लोप करनेवाले तीव्रमिथ्यात्वके उदयतें गाढे मिथ्यादृष्टि हैं-जिनमतते प्रतिकूल हैं , तिनिकी संगतिही स्वपरकी घातक है ऐसा जाननां ।। बहुरि नयचक्रमें नयनिके भेद ऐसे कहे हैं । द्रव्यार्थिकके भेद १० । तहां कर्मोपाधिनिरपेक्ष, जेसें, संसारी जीव सिद्धसमान हैं। उत्पाद व्यय गौणकरि केवल ध्रौव्यरूप सत्ताकू ग्रहै, जैसे NIRMAP ArangIPPECIA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २१८ ॥ सद्भप नित्यद्रव्य है। भेदनिरपेक्षप जैसैं , गुणपर्यायतें द्रव्य अभिन्न हैं । कर्मोपाधि सापेक्ष जैसे , जीव रागादिस्वरूप है । उत्पादव्ययमुख्यकरि जैसे , सत् है सो उत्पादव्ययध्रौव्यरूप द्रव्य है । भेदसापेक्ष जैसे , द्रव्य है सो गुणपर्यायवान् है। अन्वयद्रव्यार्थिक जैसे, द्रव्य गुणस्वरूप है । स्वद्रव्यादिग्राहक जैसे, अपने द्रव्य क्षेत्र काल भावकरि द्रव्य सद्रूप है। परद्रव्यादिग्राहक जैसे, परद्रव्य क्षेत्र काल भावकरि द्रव्य असद्रूप है । परमभावग्राहक जैसें , जीवद्रव्यकू शुद्ध अशुद्ध उपचारादिकरि रहित चैतन्यमात्र कहै । ऐसें दश भेद भये ॥ बहुरि पर्यायार्थिकके छह भेद हैं। अनादिनित्यपर्यायग्राही जैसैं, चंद्रमा सूर्यादिकके विमान मेरुपर्वतादिक नित्य हैं । सादिनित्यपर्यायार्थिक जैसे, कर्म नाशिकार सिद्ध भये ते सादिनित्यपर्याय हैं । सत्तागोणकरि उत्पादव्ययरूप पर्यायार्थिक जैसे, पर्याय समयस्थायी हैं। उत्पादव्ययध्रुवरूप सत्ताग्राही पर्यायार्थिक जैसैं, समय समय पर्याय उत्पादव्ययप्रौव्यरूप हैं। कर्मोपाधिनिरपेक्ष स्वभाव नित्य शुद्ध पर्यायाथिक जैसें, संसारी जीवके पर्याय सिध्दके पर्यायसमान शुध्द हैं। कर्मोपाधिसापेक्ष अशुद्ध अनित्य पर्यायार्थिक जैसे, संसारी जीव उपजै विनसे हैं। ऐसैं पर्यायार्थि- कके छह भेद कहै। ऐसे प्रत्यक्षपरोक्षप्रमाण द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयनिकरि तथा निर्देशादिक वा HAREPARATIYAR ॥ सार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता । प्रथम अध्याय ॥ पान २१९ ॥ सत् आदिक अनुयोगनिकार तत्त्वार्थनिका अधिगम होय है। सो तत्त्वार्थ, नाम स्थापना द्रव्य भाव इनि च्यारि निक्षेपनिकरि स्थापि तिनिका अधिगम करनां । यह अधिगमज सम्यग्दर्शनकी उत्सत्तिषं कारण है । निसर्गज सम्यग्दर्शन तो मति अवधि ज्ञानकार होय है । बहुरि अधिगमज है सो गुरूपदेशके आधीन हे । तातें श्रुतज्ञानरूप जो प्रमाणनयादिकका ज्ञान सो गुरूके मुख श्रवण कीयेतें होय हे । सो शास्त्रका श्रवण पठन पाठन निरंतर करनां योग्य है। यहही भव्यजीवनिर्ले स्वर्गमोक्षका साधन हे ॥ अब प्रमाणनयनिकरि तत्त्वार्थनिका अधिगम कहिये ज्ञान हो है ताका स्वरूप कहिये हैं । तहां तत्वार्थाधिगम दोय प्रकार है, स्वार्थ परार्थ ऐसें । तहां स्वार्थ तो ज्ञानस्वरूप है । बहुरि परार्थ बचनात्मक है। सोभी दोय प्रकार है। एक तो वीतरागीके होय । तारू वीतरागकथा कहिये । दूमरा वादिप्रतिवादी जिनिक हार जीतकी इच्छा होय तिनिकै होय। ताक़े विजिगीपुकथा कहिये। तहां वीतरागके नो गुरुशिष्य होय तथा विशेषज्ञानी दोनूंही होय तिनिके होय । तहां वीतरागी. निकी चरचाकी हद तो तत्त्वनिर्णय हो चुके तयताई है । बहुरि वादिप्रतिवादीनिकै हारजीति होय नुके तयताई कहे । तहां इसके च्यारि अंग हैं। वादी प्रतिवादी सभाके लोक सभापति ऐसे । वादि. Get Suarikaar ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २२० ॥ प्रतिवादीविना तौ वाद प्रवर्तेही नाही । सभाके लोकविना साख कौन भरै । सभापतिविना हारे जीते निग्रह अनुग्रह कौन करै । ता चान्योंही चाहिये ।। इहां नैयायिक कहै हैं- जो, वाद है सो तत्त्वनिर्णयका कारण है । यातें तत्त्वनिर्णय दृढ होय है । जगमैं सत्यार्थतत्त्वकी प्रभावना होय तब लोकमें प्रतिष्ठा होय तातें यहही वीतरागकथा है । ताकू कहिये, जो, वीतरागकथाविर्षे तो सभाका तथा सभापतिका नियम नाही । वहुरि विजिगीपुक- धावि नियमही है । बहुरि कही जो वादवि सर्वलोककै तत्त्वकी दृढता होय है प्रभावना होय है, सो यह तो सत्य है । परंतु जहां आपकी हार होय तहां स्वमतका विध्वंसभी होय है । सो वाद तो हारिजीतिहीका कारण है, तातें वीतरागीनिकै यह संभवै नाही। बहुरि जहां अपनी ऐसी सामर्थ्य होय, जो, मै वादमैं हारूंगा नाही जीतूंहीगा, तो याकू सामग्री बहुत चाहिये । प्रथम तौ यथार्थहेतु. वाद अहेतुवादकार आपकै तत्त्वका निर्णय चाहिये। दूसरा तपश्चरणादिकरि अपनी प्रतिष्ठा जगतमैं भई होय ऐसा चाहिये । बहुरि कळू देवता इष्टका अतिशय चमत्कारकी आपकै सिद्धि भई चाहिये । बहुरि राजा आदिकी पक्ष अपनी चाहिये । पक्षविनां आप सांचाभी होय तो निष्पक्षीको पेला पक्ष प्रबलवाला झूठा करि डारे इत्यादि सामग्री होय, अवश्य जीतनेका आपका निश्चय होय Penticostrinn ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ प्रथम अध्याय ॥ पान २२१ ॥ ENERAPICS: तब वाद जीति मतकी प्रभावना करै तो उचितही है । विनासामग्री वाद करै अरु हारै तौ स्वमतका विध्वंसही होय । तातें यह निश्चय जानूं, जो, वाद एकांततें तौ तत्त्वनिर्णयकू कारण नाही, हारजीतिही मुख्यता है । बहुरि वीतरागकथा है सोही तत्त्वनिर्णय कारण है ॥ ऐसें इस प्रथम अध्यायवि ज्ञानका बहुरि दर्शनका तौ स्वरूप वर्णन कीया । बहुरि नय- निका लक्षण कह्या । वहुरि ज्ञानका प्रमाणपणां कह्या ॥ दोहा--- दर्शनवोध यथार्थता । नयलक्षण वणवाय ॥ ज्ञान पंचकै मानता । कही आदि अध्याय ॥१॥ सर्वईया तेईसा-जे पढि हैं अधिकार पहै नर ते चढि हैं निजरूप मंता । जे कढि हैं मुख यामय वाक्य सु चढि हैं सब ऊपरि संता ॥ जे करि हैं निति पूजन भव्य सुपुण्य लहै परलोक गमंता । जे परि हैं थुति गाय सुपाय निवोध फुरै तिनिकू जु अनंता ॥ १ ॥ ऐसे तत्वारथका है अधिगम जातें ऐसा जो मोक्षशास्त्र तावि प्रथम अध्याय संपूर्ण भया ।। కడదుండగకుండుగకుడును Cravad ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २२२ ॥ ॥ नमो वीतरागाय ॥ ॥ अथ द्वितीयाध्यायका आरंभ कीजिये हैं। दोहा-उदयज़ उपशम मिश्र तजि, क्षायिक भाव उघारि ॥ जीवभाव उज्जल कियो, नमू ताहि मद छारि ॥ १ ॥ ऐसें मंगलकरि सर्वार्थसिद्धिटीकाकारका वचन लिखिये हैं। तहां शिष्य पूछे है, हे भगवन् ! सम्यग्दर्शनका विषय भावकरि कहै जे जीवादितत्त्वनिमें आदिवि कह्या जो जीव, ताका स्वतत्त्व कहिये निज यथार्थ असाधारणस्वरूप कहा है ? सो कहिये । ऐसें पूछतें आचार्य सूत्र कहै हैं- ॥ औपशमिकक्षायिको भावौ मिश्रश्च जीवस्य स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिको च॥१॥ याका अर्थ- औपशमिक क्षायिक मिश्र औदयिक पारिणामिक ए पांच भाव हैं ते जीवके निजतत्त्व है ।। तहां आत्मावि कर्मकी निजशक्तिका कारणके वशतें अनुभृति कहिये उदय न REFastestratimesteress OrACaser NiBeatli ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २२३ ॥ होना सो उपशम है । जैसे कतकादि कहिये निर्मली आदि वस्तुके संबंधते जलवि कर्दमका उपशम होय जलकै पीदै बैठी जाय ऊपरित जल उज्जल होय जाय, तैसे उपशम जाननां । बहुरि कर्मकी अत्यंतनिर्वृति होय तत्त्वमैसूं उठि जाय सो क्षय है। जैसे उसही जलकों निर्मल पात्रमैं लोजिये तब कर्दमका अत्यंत अभाव है। तैसें क्षय जाननां । बहुरि उपशमभी क्षयभी दोऊ स्वरूप होय तहां मिश्र है। जैसे तिसही जलवि. कतकादि द्रव्य डारै कर्दमका क्षीणाक्षीणवृत्ति कहिये किछु तो पीदै बैठ्या किछु गलदाई रही किछु वाहरि निकस्या, तैसैं क्षयोपशम जाननां । बहुरि द्रव्य क्षेत्र काल भावके निमित्ततें कर्मके फलकी प्राप्ति कहिये उदय आवनां प्रकट होनां सो उदय है । वहुरि द्रव्यका आत्मलाभ कहिये निजस्वरूपका पावनां जात होय सो परिणाम है । जैसे सुवर्णके पीततादि गुण, कंकण कुंडल आदि पर्याय, तैसे परिणाम जाननां । इहां कर्म आदिकका निमित्त नाही लेना । तहां उपशम है प्रयोजन जाका ता औपशमिक कहिये। यहां प्रयोजनार्थमें इक प्रत्ययतें सिद्धि कीया है । ऐसेंही क्षायिक क्षायोपशमिक औदयिक पारिणामिक जाननां । ते पांच भाव असाधारण जीवके स्वतत्त्व कहिये ।। अब इनिका अनुक्रमका प्रयोजन कहै हैं । इहां सम्यग्दर्शनका प्रकरण है। तहां तीन प्रकार ONCAPRICA । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंद कृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २२४ ॥ Asports यहु सम्यग्दर्शनवि औपशमिक पहलै होय है। अनादिमिथ्यादृष्टीकै प्रथमही औपशमिक सम्यक्त्व प्राप्ति होय है । तातें सूत्रविर्षे याकू आदिवि. कया है । ताकै पीछे क्षायिक ग्रहण कीया है । जाते निर्मलताईमैं याकी स्पर्द्धा बरोबरी करै है, प्रतियोगी है। तथा संसारी जीवनिकी अपेक्षा द्रव्यनिकी गणती कीजिये तब औपशमिकवाले जीवनितें असंख्यातगुणै क्षायिकवाले जीव हैं। काहेते ? जाते औपशमिककाल अंतर्मुहूर्तमान है । तामें भेले होय तब अल्पही होय । यातें क्षायि- कका काल संसारीकी अपेक्षा तेतीस सागर किछ अधिक है । सो वार्ते असंख्यातगुणा भया । तातें तहां जीवनिकी संख्याभी असंख्यातगुणी भई । ताकै पीछे मिश्र कहिये क्षायोपशमिकका ग्रहण है। जातें इहां दोऊ स्वरूप है। तथा जीवभी इहां असंख्यातगुणे होय हैं। याका काल छ्याछटी साग. रका है । वहरि ताकै पीछे औदयिक पारिणामिकका ग्रहण अंतमैं कीया। जातें इहांभी जीवनिकी संख्या तिनितें अनंतराणी है । इहां कोई कहै है, जो, या सूत्रमैं भावनिकै जुदी जुदी विभक्तिकरि वाक्य कीया सो कौन कारण ? द्वंद्वसमासतें निर्देश करना था। कैसैं ? " औपशामिकक्षायिक- मिश्रौदयिकपारिणामिका" ऐसै । इस भांति कीये दोय चकार न आवते तव सूत्रमैं अक्षर थोरे होते । ताकू कहिये, ऐसी आशंका न करणी । जातें इहां मिश्र ऐसा कहा है सो दोय अन्य गुणकी ఉరకలకులను Aksark ॥ सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २२५ ॥ अपेक्षा है । ताते वाक्यवि चकार शब्दतें पहले कहे जो औपशमिक क्षायिक ए दोय; तेही मिश्र ग्रहण करने अन्य न लेणे । बहुरि कहै, जो, क्षायोपशमिक ऐसा शब्द क्यों न कह्या मिश्र काहेकू कह्या ? तहां कहिये, क्षायोपशमिक कहनेमें गौरव होय है-अक्षर सूत्रमें वधि जाय । ताते वाक्यकरि मिश्र ग्रहण कीया है। बहुरि मिश्रका ग्रहण वीचि कीया, ताका यह प्रयोजन है, जो, पहले पिछले दोनूंकी अपेक्षा लेणी है । औपशमिक क्षायिक तौ भव्यहीकै होय है । बहुरि मिश्र है सो भव्यकभी होय अभव्यकभी होय । बहुरि औदयिक पारिणामिक ए दोऊभी भव्य तथा अभव्य दोऊहीकै होय । तातें मिश्रका वीचि ग्रहण है ।। वहुरि कोई पूछे है , भावशब्दकी अपेक्षा स्वतत्त्व शब्दकै ताके लिंग तथा संख्याका प्रसंग आवै है । जातें भावशब्द पुरुषलिंगी है । तातै स्वतत्त्वकभी पुरुपलिंग चाहिये । तथा भावनिकी संख्या बहुत है, तातें स्वतत्त्वकै बहुवचन चाहिये। ताकू कहिये स्वतत्वशब्द है सो उपात्तलिंग संख्यारूप है याका लिंग पलटै नाही । तथा तत्त्वशब्द भाववाची है । तातै भावके एकही वचन होय है । जाते तस्य भावस्तत्त्वं ऐसा है, तातें संख्याभी पलटे नाही तातें दोप नाही । बहुरि इहां ऐसा विशेप जाननां, जो, जीवके पांच भाव कहे ताते चैतन्यमानही नांही है । सांख्यमती पुरुषका AGARPECIALISTORICAPK ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २२६ ॥ PPPINT Sapto स्वचैतन्यमात्र माने है । बहुरि बुध्यादिक विशेषगुणकाभी वैशेपिक मतवाला पुरुपकै अभाव माने है । बहुरि वेदांतमती आनंदमात्र ब्रह्मस्वरूप माने है। वौद्धमती चित्कू प्रभाकर मात्र माने है । सो सर्वथा एकांततें यह वणे नांही । पंचभावरूपही जीवका स्वरूप प्रमाणसिद्ध है ऐसा जाननां ।। आगे शिष्य पूछे है, तिस आत्माके पंच औपशमिकादिक भाव कहे ते कहा उत्तरभेद- सहित है कि अभेदरूप है ? ऐसे पूछ उत्तर कह्या, जो, भेदसहित है । फेरि पूछे, जो, ऐसे है तो तिनिके भेद कहो । ऐसें पूछे आचार्य सूत्र कहै हैं-- ॥ द्विनवाटादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम् ॥२॥ याका अर्थ-- पहलै सूत्र में पंच भाव कहै । तिनके अनुक्रमतें दोय नव अठारह इकईस तीन ए भेद हैं। तहां दोय आदिक संख्याशब्दनिका बंदसमासकरि अरु भेदशब्दकै स्वपदार्थवृत्ति तथा अन्यपदार्थवृत्ति जाननी । कैसै सोही कहिये है । दोय बहुरि नव बहुरि अठारह वहुरि इकईस बहुरि तीन ऐसे तो दंदवृत्ति भई । बहुरि तेही भेद ऐसे स्वपदार्थवृत्ति भई । ए कहे तेही भेद हैं । ऐसें भेदशब्द संख्याहीका संबंधी भया। तब ऐसे संबंध होय पांचों भावनिका वहुवचन पष्ठीविभक्ति करि कहनां, जो, ये भेद पांच भावनिके हैं । बहुरि ते हे भेद जिनके इहां अन्यपदार्थवृत्ति भई । tankravadi ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २२७ ॥ TESeasons er den Berg kabeerianterasai जातें ये भेद पूर्वोक्त भावनिके हैं। तहां विभक्ति भावनिके सूत्रमें कही सोही रही। बहुरि यहां यथाक्रम ऐसा वचन है सो यथासंख्यके जानने अर्थि है । बहुरि भेदका न्यारा न्यारा संबंध करणा । ताते औपशमिक दोय भेदरूप है । क्षायिक नव भेदरूप है। मिश्र अठारह भेदरूप है। औदयिक इकईस भेदरूप है । पारिणामिक तीन भेदरूप है। ऐसें जानिये है ॥ आर्गे शिष्य पूछ है, जो, ऐसे है तो औपशमिकके दोय भेद कौनसे हैं ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ सम्यक्त्वचारित्रे ॥३॥ याका अर्थ- औपशमिकभावके भेद औपशमिकसम्यक्त्व औपशमिकचारित्र ए दोय हैं | सम्यक्त्वचारित्र तो पूर्व जिनका लक्षण कह्या तेही जानने । बहुरि पूछे है, तिनिके औपश- मिकपणा कैसे है? तहां कहिये है, चारित्रमोह दोय प्रकार है । एक कपायवेदनीय एक नोकपाय- वेदनीय । तहां कपायवेदनीयका भेदनिमैसू अनंतानुबंधी क्रोध मान माया लोभ ए च्यारि लेने । वहुरि 'दर्शनमोहके तीन भेद हैं मिथ्यात्व सम्यक्त्वप्रकृति सम्यमिथ्यात्व ऐसै । इनि सात प्रकृतिनिका उपशमतें औपशामिकसम्यत्व होय है। इहां कोई पूछ है, अनादिमिथ्यादृष्टि भव्यकै कर्मका उदयकरि कलुपपणां है, ताकै उपशम काहेरौं होय ? ताका समाधान- काललब्धि आदिके SIPAHICIPANCES Sakserakasxee ॥सवार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २२८ ॥ निमित्ततें होय है । तहां प्रथम तो कर्मसहित आत्मा भव्यजीवकै संसार अर्द्धपुद्गलपरिवर्तन नामा कालमात्र अवशेष रहै, तब प्रथमोपशमसम्यक्त्वके ग्रहण करनेयोग्य होय है । जो संसार अधिका बाकी होय तौ सम्यक्त्वग्रहण न होय । ऐसें एक तौ काललब्धि यह है । बहुरि दूसरी काललब्धि यह है, जो, कर्मकी स्थिति उत्कृष्ट जाकै बंधती न होय तथा सत्ताका कर्मकी होय तथा जघन्यस्थितिबंधकी तथा सत्ताकी होय तो तिस अवसरमैं सम्यक्त्वका लाभ न होय । तौ कहां होय? जब अंतःकोटाकोटी कहिये एक कोडाकोडी सागरमैं नीचे स्थिति लीये कर्मबंध भावकू प्राप्त होय, तथा विशुध्दपरिणामके वश” सत्ताका कर्मबंधकी स्थितिते संख्यात हजार सागर घाटि रह जाय, तब प्रथमसमम्यत्वग्रहणयोग्य होय ॥ बहुरि तीसरी काललब्धि भवकी अपेक्षा है । जो भव्यजीव पंचेंद्रिय होय संज्ञी होय पर्याप्त अवस्थासहित होय सर्वतै विशुध्दपारणाम होय सो प्रथमोपशमसम्यक्त्वकू उपजावै है । वहुरि आदिशब्दकरि जातिस्मरण आदिक लेणे । बहुरि समस्त मोहनीयकर्मके उपशमतें उपशमचारित्र होय है । तहां सूत्रमें सम्यक्त्वका आदि वचन है सो चारित्र सम्यक्त्वपूर्वकही होय है। आत्मा पहली सम्यक्त्व अवस्थारूप होय है । अव आत्माकै चारित्र अवस्था प्रकट हो है ॥ TRAINMENDARVACARE SACARROrdPONTONPROGRARY ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २२९ ॥ exercererererer इहां सम्यक्त्वकी उत्पत्तिका विशेप लिखिये हैं । तहां प्रथमोपशमसम्यक्त्त उपजे पीछे अंत. मुहर्तकाल रहै है । तहां मिथ्यात्वकर्मषं तीन प्रकार विभाग करै मिथ्यात्व सम्याग्मिथ्यात्व सम- प्रकृतिमिथ्यात्व ऐसे । बहुरि यह कहां उपजे है ? तहां नारकी तौ तहां उपजे पीछे अंतर्मुहूर्त पीछे उपजावै है । पहली दूसरी तीसरी पृथ्वीवाला तौ केई तो जातिस्मरणते केई धर्मश्रवणते वेदनाकरि पीड्या हवा उपजावै है । बहुरि नीचली च्यार पृथ्वीवाला धर्मश्रवणविना दोयही कारणतें उपजावै है । बहुरि तिर्यंच उपजै पीछे च्यारित ले आठ दिनके उपरि उपजावै है । तहां जातिस्मरण धर्मश्रवण जिनविंचदर्शन ए तीन कारण हैं । बहुरि मनुष्य नवमां वर्पते उपजावै है । आठवर्षतांई नांही उपजै है । तहांभी जातिस्मरण धर्मश्रवण जिनविदर्शन ए तीन कारण हैं । बहु देवगतिवि उपजे पीछे अंतर्मुहर्त पीछे उपजावै है । तहां भवनवासीनितें ले सहस्रारस्वर्गताईका तो जातिस्मरण धर्मश्रवण जिनमहिमाका दर्शन देवनिकी ऋद्धिका देखना इनि च्यारि कारणते उपजावै है । बहुरि आनतादि च्यारि स्वर्गनिके देवनिकै ऋद्धिदर्शनविना तीन कारणलें । बहुरि नव अवेय- कका जातिस्मरण धर्मश्रवण ए दोयही कारणते उपजावे है ऐसे जाननां ॥ आगें, जो क्षायिकभाव नवप्रकार कह्या ताके भेदस्वरूपके प्रतिपादनके अर्थि सूत्र कहै हैं- PARTICIPROTECE INCOMPERATION - emberexe S ।। सर्वार्थसिद्धिवचानका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २३० ॥ ॥ ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च ॥ ४ ॥ याका अर्थ- केवलज्ञान केवलदर्शन क्षायिकदान लाभ भोग उपभोग वीर्य बहुरि चकार- ते क्षायिकसम्यक्त्व क्षायिकचारित्र ऐसै नव प्रकार क्षायिकभाव है । इहां चशब्द है सो सम्यक्त्वचा. रित्र पूर्वसूत्रमैं कहे तिनिका ग्रहणकै अर्थि है । वहुरि ज्ञानावरण नामा कर्मके अत्यंतक्षय तौ केवलज्ञान क्षायिक हो है । बहुरि तैसेंही दर्शनावरण नामा कर्मके अत्यंतक्षयतें केवलदर्शन क्षायिक हो है । बहुरि दानांतराय नामा कर्मके अत्यंत क्षयतें अनंतपाणीनिके उपकार करनेवाला क्षायिक अभयदान होय है । बहुरि लाभांतराय नामा कर्मके अत्यंत अभावतें नाही है कवलाहारकी क्रिया जिनिकै ऐसे जे केवली भगवान् ‘जिनिके शरीरके बलाधानके कारण अन्यमनुष्यनिके ऐसे नाही' परमसुन्दर सूक्ष्म समय समय प्रति अनंते पुद्गलके परमाणू संबंध• प्राप्त होय है, नोकर्मका समय प्रवृद्ध ऐसा आवै है सो क्षायिकलाभ है । बहुरि भोगांतराय नामा कर्मके समस्तके अभावः अति- शयवान् पुष्पवृष्टि आदिक अनेकविशेप लिये अनंते क्षायिक भोग हैं । बहुरि उपभोगांतरायनामा कर्मके निरवशेष प्रलय होने” सिंहासन चामर छत्रत्रयादिक विभूति प्रगट भये, ते क्षायिक अनंत उपभोग हैं। बहुरि वीर्यातराय कर्मके अत्यंत क्षयतै क्षायिक अनंतवीर्य प्रगट भया है । बहुरि पूर्व CIPATIONPARENERPARACTER Basiyasanik SAKESEACapr । सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित नयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २३१ ।। कहि जे मोहकी सात प्रकृति तिनिका अत्यंत नाश होनेरौं क्षायिकसम्यक्त्व हो है । बहुरि चारित्र- मोहके अत्यंत अभावतें क्षायिकचारित्र प्रकट हो है । ऐसें क्षायिकके नव भाव है । इहां प्रश्न, जो, क्षायिकका दानादिक भावकार कीया अभयदानादिक है, तो सिद्धनिकैभी अभयदानादिकका प्रसंग आवै है। ताका उत्तर आचार्य कहै है, यह दोप इहां नाही आवै है। अरहंतनिकै शरीर- नामा नामकर्म तथा तीर्थकरनामा नामकर्मका उदय पाइये है ताकी अपेक्षातें कहै है । बहुरि तिनि कर्मनिका अभाव सिद्धनिकै इनिका प्रसंग नाही है । फेरी पूछै, जो, ऐसे है तौ सिद्धनिकै इनि भावनिकी कैसे प्रवृत्ति है? ताका उत्तर- परम उत्कृष्ट अनंतवीर्य अव्यायाधस्वरूपकरिही तिनिकी तहां प्रवृत्ति है । जैसैं केवलज्ञानरूपकरि अनंतवीर्यकी प्रवृत्ति हो है, तैसें यहुभी जाननां ॥ आगें, जो क्षायोपशमिक भाव अठारा भेदरूप कह्या ताका भेदनिका निरूपणकै अर्थि सूत्र कहै हैं ॥ ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपञ्चभेदाः सम्यक्त्वचारित्रसंयमासंयमाश्च ॥५॥ याका अर्थ-ज्ञान चारी भेद, अज्ञान तीन भेद, दर्शन तीन भेद, अंतरायका क्षयोपशमरूप लब्धि पांच भेद, ऐसे पंधरा तो ये, बहुरि क्षायोपशमिकसम्यक्त्व क्षायोपशमिकचारित्र संयमासंयम ऐसे तीन ये सब मिलि. अठारह क्षायोपशमिकभाव हैं ॥ च्यारि बहुरि तीन बहुरि तीन बहुरि पंच SACARPENERRENCERPr rakeerasReutte ।। सवासिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २३२ ॥ XAXESDecretar ऐसे दंदवृत्तिकरि बहुरि ए हैं भेद जिनिके ऐसे भेदशब्दतें वृत्ति करनी । यथाक्रमकी पूर्वसूत्रतें अनुवृत्ति लेणी । च्यारि आदि संख्या ज्ञानादिककै लगावणी । ऐसे च्यारि ज्ञान मति श्रुत अवधि मनःपर्यय । तीन अज्ञान कुमति कुश्रुत विभंग । तीन दर्शन चक्षु अचक्षु अवधि । पांच लब्धि दान लाभ भोग उपभोग वीर्य । ऐसे पंधेरे भये । तहां सर्वघातिस्पर्द्धकनिका तो उदयक्षयतें बहुरि तिनिहीका सत्तारूप उपशमतें बहुरि देशघातिस्पर्द्धक उदय होते क्षायोपशमिक भाव होय है । तहां ज्ञानादिककी प्रवृत्ति अपने आवरण तथा अंतरायके क्षयोपशमतें होय है । बहुरि सम्यक्त्व इहां वेदकसम्यक्त्व लेणा। यहु अनंतानुबंधी कपायका चतुष्कका तथा मिथ्यात्व सम्यग्मिथ्यात्व इनि दोऊनिका उदयक्षयतें तथा सत्तारूप उपशमतें बहुरि सम्यक्त्वप्रकृतिके देशघातिस्पर्द्धकका उदय होतें जो तत्त्वार्थश्रद्धान हो है सो क्षायोपशमिकसम्यक्त्व है। बहुरि अनंतानुबंधी अप्रत्याख्यान प्रत्याख्यान इनि बारह कपायनिका उदयक्षयतें बहुरि सत्तारूप उपशमतें बहुरि संज्वलनकषायके चतुष्कमें किसी एक कपायके देशघातिकस्पर्द्धकनिका उदय होते बहुरि हास्यादि नोकपायका यथासंभव उदय होते जो त्यागरूप आत्माका परिणाम होय सो क्षायोपशमिकचारित्र है । बहुरि अनंतानुबंधी अप्रत्याख्यान कपायका अष्टकका उदयक्षयतें बहुरि सत्तारूप उपशमतें वहरि प्रत्याख्यानकपायका उदय होतें बहुरि संज्वलन IPARODApr Tiersuasixe ARRANGINDATISAR Boxeral कपायके देशघातिस्पर्द्धकनिका उदय होतें बहुरि नोकपाके नवकका यथासंभव उदय होते आत्माकै विरताविरत परिणाम हो है सो क्षायोपशमिक संयमासंयम है। याकू देशविरतिभी कहिये। इहां कोई पूछ, स्पर्द्धक कहां ? ताका समाधान- जो, कर्मके परमानिवि फल देनेकी शक्तिरूप रस है तिनिके अविभागप्रतिच्छेदका समूहकी पंक्ति क्रमरूप वृद्धि तथा हानि ते स्पर्द्धक कहिये हैं । तहां उदयमैं आया जो कर्मपरमाणूनिका एकसमयवि एकसमयप्रवृद्ध, तामैं सिद्ध राशिके अनंतवै भाग अभव्यराशि अनंतगुणे परमाणू होय हैं, तिनिविर्षे सर्व जघन्यगुण जामें होय ऐसा एक परमाणू लेणा । ताका अनुभागकू बुद्धिकरि छेदनतें जहां ऐसा छेद होय ताका फेरि दुसरा छेद न होय ऐसे अविभागपरिच्छेद सर्वजीवनितें अनंतगुणां है, ताकी एक राशि कीजिये ताका नाम वर्ग है । बहुरि समान अविभागपरिच्छेदके समूहरूप परमाणूनिके समूहका नाम वर्गणा है । तहां थोरेलूँ थोरे अविभागपरिच्छेदके परमाणूनिका नाम जघन्यवर्ग है । तिसके समान परमाणू. रूप वर्गके समूहका नाम जघन्यवर्गणा है । वहुरी जघन्यवर्ग” एक अविभागपरिच्छेद वधता तामें पाईये ऐसी परमाणूनिके समूहका नाम द्वितीयवर्गणा है । ऐसें जहांताई एक एक अविभागपति- च्छेदनिका क्रम लीये जेती वर्गणा होय तितनी वर्गणांनिके समूहका नाम जघन्यस्पर्द्धक है । Tarerateekar PRASTRA ॥ सार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २३४ ॥ MEDIAS बहुरि यातें ऊपरि जघन्यवर्गणाके वर्गनिवि जे अविभागप्रतिच्छेद थे तिनितें दूणे जिस वर्गणाके वर्गवि अविभागप्रतिच्छेद होय तहांतें द्वितीयस्पदकका प्रारंभ होय तहांभी एक एक अविभाग- प्रतिच्छेद वधनेका क्रमरूप वर्गनिका समूहरूप जेती वर्गणा होय तिनिके समूहका नाम द्वितीय स्पदक है । बहुरि ऐसेही प्रथमस्पदककी प्रथमवर्गणाके वर्गनिवि जेते अविभागप्रतिच्छेद थे तिसत तिगुणे जिस वर्गणाके वर्गनिविर्षे अविभागप्रतिच्छेद पाईये तहांतें तीसरे स्पदकका प्रारंभ होय, ऐसेंही वर्गणाके समूहका नाम स्पर्द्धक है । सो ऐसे स्पर्द्धक अभव्यराशिः अनंतगुणा अरु सिद्धराशिकै अनंतवै भाग एक उदयस्थानविर्षे हो है ऐसें जाननां ॥ आगै जो इकईस भेदरूप औदयिक भाव कह्या ताके भेदनिके नाम कहनेके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥गतिकपायलिंगमिथ्यादर्शनाज्ञानासंयतासिध्दलेश्याश्यचतुश्चतुस्ञ्येकैकैकैकषड्भेदाः॥६ याका अर्थ- गति च्यारि भेद, कपाय च्यारि भेद, लिंग कहिये वेद तीन भेद, मिथ्याद- र्शन एक, अज्ञान एक, असंयम एक; आसिद्ध एक, लेश्या छह, ऐसे इकईस भेदरूप औदयिक भाव है ॥ तहां यथाक्रम ऐसी तो पूर्वसूत्रतें अनुवृत्ति लेणी। तिसके संबंधते गति तो च्यारि भेद , नरकगति, तिर्यग्गति, मनुष्यगति , देवगति । तहां अपने अपने नामकर्मकी प्रकृतिके उदयतें होय NgheGo pepr ॥ सार्यासद्धिनचनिका पंडित जयचंदनकिता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २३५ ॥ हे तातें ओदयिक है । बहुरि कपाय च्यारि भेद क्रोध, मान, माया, लोभ । तेभी अपनी अपनी गोदनीयरातिके उदयतें होय हे तातें ओदयिक हैं । लिंग तीन भेद स्रीवेद, पुंवेद, नपुंसकवेद । तेभी अपनी अपनी प्रतिके उदयतें होय हे तातें ओदयिक हैं । मिथ्यादर्शन मिथ्यात्वनाम मोहनीयकी प्रतिके उदयतें होय है । याकरि परिणाम तत्त्वार्थका अश्रध्दानरूप है । बहुरि ज्ञानावरण नामा कर्मके उदयतें पदार्थनिका ज्ञान न होय सो अज्ञान । बहुरि चारित्रमोहके सर्वघातिकस्पर्द्धकनिके उदयतें असंयम होय सो ओदयिक असंयत है । बहुरि सामान्यकर्मानके उदयकी अपेक्षारूप आसि- धपणां ओदयिक है । बहुरि लेश्या द्रव्यभावरूप दोय है । सो इहां जीवके भावका अधिकार है तातें द्रव्यलेश्या न लेणी । भावलेश्या लेणी । सो कपायनिके उदयकारि रंजित जो योगनिकी प्रवृत्ति सो लेश्या है । सोलह प्रकार है । कृष्ण, नील, कापोन, पीत, पद्म, शुरू ऐसें । इहां प्रश्न- जो, उपशां. तपाय क्षीणकपाय मयोगकेवली इनिविपं शुरूलेश्या आगममें कही है। तहां कपायका उदयका तो अभाव है। ओदयिकपणा नाही बनेगा। ताका उत्तर आचार्य कहे हैं- जो, यहु दोप इहां नाही है । इहां पूर्वभाव जनावनेकी नयकी अपेक्षा हे । जो योगनिकी प्रवृत्ति कपायनिकरि अनुरं- जित पहले थी, सोही उपचारतें इहां जाननी । ताने ओदयिकही कहिये । बहुरि योगके अभावतें మని , ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २३४ ॥ बहुरि यातें ऊपरि जघन्यवर्गणाके वर्गनिवि जे अविभागप्रतिच्छेद थे तिनितें दूणे जिस वर्गणाके वर्गवि अविभागप्रतिच्छेद होय तहांत द्वितीयस्पदकका प्रारंभ होय तहांभी एक एक अविभाग- प्रतिच्छेद वधनेका क्रमरूप वर्गनिका समूहरूप जेती वर्गणा होय तिनिके समूहका नाम द्वितीय स्पदक है । बहुरि ऐसेही प्रथमस्पदककी प्रथमवर्गणाके वर्गनिवि जेते अविभागप्रतिच्छेद थे तिसतें तिगुणे जिस वर्गणाके वर्गनिवि अविभागप्रतिच्छेद पाईये तहांतें तीसरे स्पदकका प्रारंभ होय ऐसेंही वर्गणाके समूहका नाम स्पर्द्धक है । सो ऐसे स्पर्द्धक अभव्यराशि” अनंतगुणा अरु सिद्धराशिके अनंतवै भाग एक उदयस्थानविर्षे हो है ऐसें जाननां ॥ आगै जो इकईस भेदरूप औदयिक भाव कह्या ताके भेदनिके नाम कहनेके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥गतिकपायलिंगमिथ्यादर्शनाज्ञानासंयतासिध्दलेश्याश्चचतुश्चतुस्न्येकैकैकैकषड्भेदाः॥६ याका अर्थ- गति च्यारि भेद, कपाय च्यारि भेद, लिंग कहिये वेद तीन भेद, मिथ्याद- र्शन एक, अज्ञान एक, असंयम एक; आसिद्ध एक, लेश्या छह, ऐसे इकईस भेदरूप औदयिक भाव है ॥ तहां यथाक्रम ऐसी तो पूर्वसूत्रतें अनुवृत्ति लेणी। तिसके संबंधत गति तो च्यारि भेद, नरकगति, तिर्यग्गति, मनुष्यगति , देवगति । तहां अपने अपने नामकर्मकी प्रकृतिके उदयतें होय . origrapr ॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २३५ ॥ asters Detaketa attpatra है तातें औदयिक है । बहुरि कपाय च्यारि भेद क्रोध, मान, माया, लोभ । तेभी अपनी अपनी मोहनीयप्रकृति के उदयतें होय हैं तातें औदयिक हैं । लिंग तीन भेद स्त्रीवेद, पुंवेद, नपुंसकवेद । तेभी अपनी अपनी प्रकृतिकै उदयतें होय हे तातें औदयिक हैं । मिथ्यादर्शन मिथ्यात्वनाम मोहनीयकी प्रकृतिके उदयतें होय है । याकरि परिणाम तत्त्वार्थका अश्रध्दानरूप है। बहुरि ज्ञानावरण नामा कर्मके उदयतें पदार्थनिका ज्ञान न होय सो अज्ञान । बहुरि चारित्रमोहके सर्वघातिकस्पर्द्धकनिके उदयते असंयम होय सो औदयिक असंयत है । वहुरि सामान्यकनिके उदयकी अपेक्षारूप आसि- ध्दपणां ओदयिक है । बहुरि लेश्या द्रव्यभावरूप दोय है । सो इहां जीवके भावका अधिकार है तातें द्रव्यलेश्या न लेणी । भावलेश्या लेणी । सो कपायनिके उदयकरि रंजित जो योगनिकी प्रवृत्ति सो लेश्या है । सो छह प्रकार है । कृष्ण, नील, कापोन, पीत, पद्म, शुक्ल ऐसें । इहां प्रश्न- जो, उपशां- तकपाय क्षीणकपाय सयोगकेवली इनिवि शुक्ललेश्या आगममें कही है। तहां कपायका उदयका तो अभाव है। ओदयिकपणा नाही बनेगा। ताका उत्तर : आचार्य कहै हैं- जो, यहु दोष इहां नाही है । इहां पूर्वभाव जनावनेकी नयकी अपेक्षा है। जो योगनिकी प्रवृत्ति कपायनिकरि अनुरं- जित पहले थी, सोही उपचारतें इहां जाननी । तातें औदयिकही कहिये । बहुरि योगके अभावतें Akhtar TEP PREPARATI ।। सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय || पान २३६ ॥ अयोगकेवली लेश्यारहित है ऐसा निश्चय कीजिये है । इहां कोई पूछै अन्यप्रकृतिनिके उदयतें भये भाव ओदयिकभावनिमें क्यों न कहे ? ताका समाधान- जो, इनिही भावनिमें गर्भित जानने । शरीरादिक पुद्गलविपाकीनिका तौ इहां जीवभाव कहनेते अधिकारही नाही । बहुरि जाति आदि जीवविपाकीगतिमैं गर्भित जानने । बहुरि दर्शनावरणयिका उदय मिथ्यादर्शन कहनेतें गर्मित कीया है । जाते अतत्त्वार्थश्रध्दानकाभी नाम मिथ्यादर्शन है । बहुरि अन्यथा देखनेकाभी नाम मिथ्यादर्शन । बहुरि हास्यादिक वेदनिके सहचारी हैं। तात वेदनिमैं गर्भित भये । बहुरि वेदनीय आयु गोत्रका उदयभी अघातिया है सो गतिमें गर्भित जानने । आगै, पारिणामिक भाव तीन भेदरूप कह्या ताके भेदनिके प्रतिपादनके अर्थ सूत्र कहै हैं- ॥ जीवभव्याभव्यत्वानि च ॥७॥ याका अर्थ-जोवत्व, भन्यत्व अभव्यत्व ए तीन पारिणामिक भावके भेद हैं | ए तीन भाव पारिणामिक अन्यद्रव्यनितें असाधारण आत्माके जानने । जाते कर्मका उदय, उपशम, क्षय, क्षयोपशमकी अपेक्षा इनिमैं नांही है। द्रव्यके परिणामकीही अपेक्षारूप है । तहां जीवत्व तौ चैत. न्यकू कहिये । बहुरि सम्यग्दर्शनादि भावकरि परिणमैगा ताकू भव्य कहिये । बहुरि सम्यग्दर्शनादिक kesamiSasxce Sekasireekasixecians ETEDiseaser ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २३७ ।। BES karan . जाके न होयगे सो अभव्य कहिये । ए तीन भाव जीवकै पारिणामिक हैं । इहां प्रश्न- जो अस्तित्व, नित्यत्त, प्रदेशवत्व इत्यादिकभाव हैं तेभी पारिणामिक हैं, तिनिकाभी इस सूत्र में ग्रहण चाहिये । ताका उत्तर-जो, इनिका ग्रहण न चाहिये । अथवा चशब्दकरि कीयाभी है । फेरि पूछे है, जो, ग्रहण कीया है तो तीनकी संख्या विरोधी जाय है । तहां कहिये, जो, ए असाधारण जीवके भाव पारिणामिक तीनहीं हैं। बहुरि अस्तित्व आदि हैं ते जीवकैभी हैं अजी- वकेभी है तातें साधारण हैं । याते चशब्दकरि न्यारे ग्रहण कीजिये । इहां तर्क- औपशमिकादिभाव जीवके नाही वणे हैं । जाते आत्मा अमूर्तिक है । तातें ते भाव कर्मबंधकी अपेक्षारूप हैं । अमूर्ति- ककै कर्मबंध युक्त नाही। तहां उत्तर- जो, आत्मा अमूर्तिकही है ऐसा एकांत नाही है। इहां अनेकांत है। आत्मा कर्मबंधपर्यायकी अपेक्षा तिस कर्मके बंधनः कथंचित् मातक है । शुद्धस्वरूपकी अपेक्षा कथंचित् अमूर्तिक हे । नहाँ फेरि तर्क करे है। जो, ऐसें है तो कर्मबंधका बंधनतें आत्माका एकत्खपणां ठहन्या, तब अभेद ठहया, तब भेद कैसे घणेगा? ताईं कहिये; यहु दोप नाही आवै है । जातें बंधपर्यायकी अपेक्षा एकत्वपणाकू होतेंभी लक्षणभेदत या आत्माकै अर कर्मकै नानापणा अनेकपणां है ऐसा निश्चय कीजिये । सोही इहां सिध्दांतकी गाथा है ताका अर्थ- बंधप्रति तो IPPR attaas.
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २३८ ॥ जीवकै अर कर्मके एकत्वपणा हे बहुरि लक्षणभेदते नानापणा है । तातै जीवकै अमूर्तिकभाव है , सो अनेकांतते सधै है । ऐसें जीवके पंचभाव कहने” सांख्यमती आदिक आत्माकू शुद्धही एकांत. करि माने हैं, तिनिका निराकरण भया।जातै सर्वथा शुध्दही होय, तौ संसार बंध मोक्ष तथा मोक्षका उपाय आदिकी कथनी सर्व मिथ्या ठहरै । वहुरि पंचभावरूप आत्मा कहनेः स्यादादनयकार बंधमो- क्षादि सर्वही कथंचित्प्रकार सिद्ध होय है । ऐसें सात सूत्रनिकरि जीवके पंचभावनिका वर्णन कीया। आगे, जो बंधप्रति एकत्व है सो लक्षणभेदतें बंध अरु आत्मा जुदे जाने जाय हैं । सो जीवका कहा लक्षण है ? जाते जुदा जानिये सो कहौ ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ उपयोगो लक्षणम् ॥ ८॥ याका अर्थ- उपयोग है सो जीवका लक्षण है ॥ उभयनिमित्त कहिये वाह्य अभ्यंतरकारण निके वशतें उपज्या जो चैतन्यकै अनुविधायी कहिये जुड्या हुवा चैतन्यहीका परिणाम सो उपयोग है । तिसकरि आत्माकै बंधप्रति एकपणाकू होतेंभी आत्मा जुदा लखिये है । जैसे सोना रूपाका एकपिंड होतेंभी पीत श्वेतवर्ण आदिकरि भेद जान्या जाय है तैसैं भेद जानिये है । इहां तत्वार्थवार्तिक टीकाके अनुसार कछु लिखिये है। तहां वाह्य अभ्यंतर दोय कारण कहे तहां RPIRECTORRECIPigmen ANGAROOPERATREENA ॥ सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २३९ ॥ वाह्यकेभी दोय भेद कहैं एक आत्मभूत एक अनात्मभूत । तहां आत्मभूत तौ शरीरके संबंधरूप इंद्रि यनकू कहे । बहुरि दीपक प्रकाशादिक अनात्मभूत कहे । बहुरि अभ्यंतर कारणभी आत्मभूत अना. त्मभूतकरि दोय भेद कहे। तहां द्रव्यमन वचन कायके योग पुद्गलरूप हैं तिनिकू अनात्मभूत कह्या । बहुरि आत्माके चैतन्यभावः तन्मय जे प्रदेश तिनिमैं वीर्यांतराय ज्ञानदर्शन आवरण के क्षयोपशम तथा क्षयके अनुसार उज्जलता होय ऐसा भावयोग ताळू आत्मभूत कह्या । तहां इनिका यथासंभव सन्निधान होते आत्माका चैतन्यस्वभाव है । सो अनुविधान कहिये अन्वय परिणामरूप प्रवर्ते वा परिणाम… उपयोग कहिये । इहां कोई कहै- चैतन्यके परिणाम सुख दुःख मोहरूपभी हैं ते परिणामभी ग्रहण चाहिये । अगले सूत्रमैं उपयोगके भेद ज्ञानदर्शनही कहे, सो पूर्वापरविरोध आवै है । ताका समाधान- इहां चैतन्यसामान्यका ग्रहणते सर्वहीका ग्रहण होय है । परंतु अगिले सूतमें भेद कीये जो दर्शनज्ञान तेही इहां ग्रहण करने । जातें सामान्यका जो विशेष सर्वही अवस्थामें व्यापक होय सोही लक्षणप्रकरणमैं लेणा, तातें विरोध नाही । अब इहां पूछे है, जो, लक्षण कहा? तहां कहिये हैं, जहां बहुत वस्तु मिली होय, तिनिमें जिस चिन्हकरि वस्तुकी जुदायगी जाणी जाय तिस चिन्हकू लक्षण कहिये । सो यह आत्मभूत अनात्मभूत भेद Panddai aurat ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २४० ॥ करि दोय प्रकार है । जैसें अनिकै उष्णपणां सो तो आत्मभूत है । दंडी पुरुषकै दंड सो अनात्मभूत है । सो इहां आत्माका उपयोग लक्षण आत्मभूत जाननां ॥ इहां कोई कहै, जो, उपयोग तो असाधारणधर्म है, तातें लक्षण नाही, गुणकै अरु गुणीकै अन्यपणां है । जातें लक्ष्यलक्षणकै भेद है । ताकू कहिये, सर्वथा भेद होते अनवस्था हो है । तातें कथंचिद्भेदाभेदात्मक होते लक्ष्यलक्षणभावकी सिध्दि है । जाके मतमै आत्मा एकांतकार निस अभेद ज्ञानस्वरूप है, ताके मतमै ज्ञानके परिणाम जे अनेक ज्ञेयाकार होनां ऐसा उपयोग नांही सिद्ध हो है तहां सर्वव्यवहारका लोप हो है । तातें चैतन्यके परिणामकू उपयोग माने सर्व सिद्धि है । सोही उपयोग लक्षण है आत्मा लक्ष्य है । इहां कोई कहै, आत्मा लक्ष्यही नांही तब लक्षण काहेका ? विनालक्ष्य लक्षण कहना सुसाके सींगवत् मीडककै चोटीवत् वांझके पुत्र वत् आकाशके फूलवत् अभावरूप है ॥ बहुरि जो आत्माभी मानिये, तो ज्ञानदर्शन तो अनवस्थित है । सो लक्षण वणे नाही । अनवस्थितकुंभी लक्षण मानिये तो जब लक्षणका अभाव होय तव लक्ष्यकाभी अभावही आवै है । ताकू कहिये, आत्माका अभाव कहनां युक्त नाही । जातें जो आत्माका अभाव कारणपणाके अभावतें मानिये तो आत्माके नारकादि पर्याय तौ मिथ्यादर्शनादिक ।। सर्वार्थसिद्धिवचानका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २४१ ॥ encapai 99522 कारण” होयही है। बहुरि नारकादिपर्याय हैं ते द्रव्यविना निराश्रय होय नाही । ताते इनिका आश्रय आत्मा द्रव्य हैही । तब कारणपणाका अभाव कैसे ? बहुरि सत् है सो विनाकारणभी क- हिये। सत्ही भया तर कारण काहळू चाहिये ? बहुरि मडिककै चौटीका अभावका दृष्टांत है सो मीडक आदि तथा चोटी आदिका सत्त्व मानिकरि मीडक आदिकै संबंधका अभाव मानिये है । तहां सत्व असत्त्व दोऊ पक्षका ग्रहण है। तातें यहु दृष्टांतभी मिलै नांही। जातें यह जीव कर्मके वशतें अनेक जातिके संबंधळू पावै है । जब मीडक भया तव तौ चोटीका संबंध न भया। वहरि जब स्त्रीपर्याय पाई तब चोटी पाई। तब मीडकभी वैही जीव था। स्त्रीपर्यायमें आया तब पूर्वपर्यायकी अपेक्षा स्त्रीकू मंडुक कहि याकै चोटी कहिये तो दोष नाही। तैसेही आकाशके फूलके दृष्टांतकैभी वणे है । जातें कर्मके उदयतें जीव वृक्ष भया । तब जीवपुद्गलके समुदायकू फूल ऐसा नाम कहिये । ऐसें पुद्गलद्रव्यतें फूल व्याप्त है तैसेंही आकाशतेंभी व्याप्त कहिये ।। इहां कहै, जो, वृक्षरूप पुद्गलकृत उपकारकरि वृक्षका फूल कहिये है तहां कहिये आकाशका कीया अवगाहना उपकारकी अपेक्षा आकाशका फूल कहिये तो कहा दोष? वृक्षतें तो छूटेभी है । आकाशमैं तो सदा रहै तातें नित्यसंबंध है। बहुरि कहै, फूल आकाशतें जुदा वस्तु है, तातें czasuxerrezabox veroverdosezaiokeza rex tivistar ॥ सार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २४२ ॥ आकाशका न कहिये । तो ऐसे तो वृक्षतेभी जुदा पदार्थ है, तातें वृक्षकाभी न कहिये इत्यादि युक्तितं दृष्टांतभी वणता नाही । तातें कारणके अभावतें आत्माका अभाव मानिये तो यह तौ वणे नाही । बहुरि अनवस्थित उपयोगके लक्षणपणाका अभाव कहै, सो चेतन्यका परिणाम ज्ञेयाकार परिणमैही है । सामान्य उपयोग तो नित्यही रहे है । याहीते भेदाभेदात्मक वस्तुका स्वरूप निधि सिध्द हे । बहुरि कहै, जो, आत्मा प्रत्यक्ष नाही, तातें अभाव मानिये । तहां कहिये, शुद्ध आत्मा तो सकलप्रत्यक्ष केवलज्ञानगोचर है । बहुरि कर्मनोकर्मबंधसहित आत्मा अवधि मनःपर्यय ज्ञानकभी गम्य है । बहुरि कहै , इंद्रियप्रत्यक्ष नाही, तातै अप्रत्यक्ष है । तो इंद्रियज्ञान तो परोक्ष है । बहुरि मानसप्रत्यक्षगम्य कहिये है, सो यहभी व्यवहारनयतै सिद्ध हो है । परमार्थतें तो मानसप्रत्यक्ष परोक्षही है । ऐसेंही अन्यवादीनिकरि कल्पित आत्माका अभाव साधनेके हेतु ते बाधासहित जानने जातें आत्मा प्रतीतिसिद्ध है । बहुरि याका लक्षण उपयोग है सो प्रतीतिसिद्ध है। याकी विशेष चरचा श्लोकवार्तिक तत्त्वार्थवार्तिकतें जाननी ।। इहां कोई पूछे, पूर्व जीवका स्वतत्त्व भाव कह्या बहुरि लक्षण कह्या, सो स्वतत्त्व अरु लक्षणमें कहा विशेष हे ? ताका समाधान, जो, स्वतत्त्व तो लक्ष्य आत्माही है । बहुरि लक्षण है सो लक्षणही PAP satyameras M म । सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २४३ ॥ है । सो लक्षण है सो लक्ष्य नाही है । जातें लक्ष्यलक्षणविर्षे कथंचित् भेदाभेदकी सिध्दि पूर्व कही है। तहां क्षायिक तथा क्षायोपशमिक भाववि ज्ञानदर्शन भेदरूप कहे हैं। तिनि दोऊनिमें सामा- न्यव्यापी उपयोगकू इहां लक्षण कह्या है । चैतन्यशक्तिकी लब्धि है सो तो नित्य है । ताकी व्यक्ति पंचभावरूप अनेक हैं । तिनिमैं उपयोगभी है सो छमस्थकै अनित्य है । ताकी स्थिति एक ज्ञेयके- वि रहना उत्कृष्ट अंतर्मुहुर्तमात्र कह्या है । बहुरि अनुभवगोचर है, तातें प्रसिद्ध है । लक्षण प्रसि- दहीकू कहिये है । आत्मा लक्ष्य है सो शक्तिव्यक्तिमय है अरु लक्षण व्यक्तिही है । तातें आत्माकी सिद्धि वादिप्रतिवादिप्रसिद्ध उपयोगही होय है । तातै उपयोगळू लक्षण कह्या है ॥ आगैं, कह्या जो उपयोग, ताके भेद दिखावनेके अर्थ सूत्र कहै हैं- ॥ स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः ॥९॥ याका अर्थ- पूर्वसूत्रमें उपयोग कह्या, सो ज्ञानदर्शन भेदकरि दोय प्रकार है । तहां आठ भेदरूप ज्ञान है । च्यारि भेदरूप दर्शन है ॥ उपयोग दोय प्रकार है ज्ञानोपयोग दर्शनोपयोग ऐसें । तहां ज्ञानोपयोग आठ भेदरूप है मतिज्ञान, थुतज्ञान , अवधिज्ञान, मनःपर्ययज्ञान, केवलज्ञान, मत्यज्ञान, इरुताज्ञान, विभंगज्ञान ऐसे आठ भेद । बहुरि दर्शनोपयोग च्यारि प्रकार है चक्षुर्दर्शन MOREPARINEPONTARPRENCAPRICORPIOINCIPARESPONRE PACHRIENCE N TEASPROACaptersnepr saniliansxaviditation । सर्वार्थसिदिपननिका पंडित जयचंदनीकृतः ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २४४ ॥ अचक्षुर्दर्शन, अवधिदर्शन, केवलदर्शन ऐसें च्यारि भेद ॥ इहां पूछै, जो, दर्शनज्ञानविर्षे भेद कहा? तहां कहे हैं, साकार अनाकारके भेदतें भेद है । साकार तो ज्ञान है, जातें ज्ञेयके आकार होहे । अनाकार दर्शन है, जातें सत्तामात्र आकारकरि रहित ग्रहण करै है । सो ए दोऊ छमस्थ जीवके तो अनुक्रमतें वत है। पहले दर्शन हो है, पीछे ज्ञान हो है। वहरि निरावण जे केवली तिनिके दोऊ युगपत् एककाल प्रवत है । इहां सूत्रवि दर्शनतें पहली ज्ञान कह्या है सो ज्ञान पूज्य प्रधान है । तथा इहां सम्यग्ज्ञानका प्रकरण है तातें कह्या है । बहुरि पूर्वं ज्ञान पांच प्रकार कह्या है । इहां उपयोग कहनेते विपर्ययज्ञानभी ग्रहण कीया है। तातें आठ प्रकार कह्या है। ऐसे दोय सूत्रकरि कहा जो उपयोग लक्षण सो जीवकै शरीरतें भेदर्दू साधै है । जैसे उष्णजलकी अवस्थामै द्रवपणा अरु उष्णपणा जल अनिका भेदकू साधे है । जैसें जहां दोय वस्तुका एक पिंड होय तहां लक्षण भेदतेंही भिन्नता दीखे है ऐसा जाननां ।। आगे, ऐसे उपयोगकरि सहित जे जीव उपयोगी ते दोय प्रकारके हैं, ताका सूत्र कहै हैं- ॥ संसारिणो मुक्ताश्च ॥ १० ॥ याका अर्थ- उपयोगवाले जीव संसारी बहुरि मुक्त कहिये सिद्ध ऐसे दोय प्रकार हैं । ACTREPRECAPRICO ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । द्वितीय अध्याय ॥ पान २४५ ॥ కారకులయందని SEASTDeleeaamkeeti VartBeath 'संसरणं' कहिये परिभ्रमण परिवर्तन सो संसार है। तहां लक्षण ऐसा, जो, अपने भावकरि बांधे जे कर्म तिनिके वश भव भवांतरकी प्राप्ति ताकू संसार कहिये । ऐसा संसार जिनिके होय ते संसारी जीव कहिये । सो यहु परिवर्तन पंचप्रकार है द्रव्यपरिवर्तन, क्षेत्रपरिवर्तन, कालपरिवर्तन, भवपरिवर्तन, भावपरिवर्तन ऐसे पांच प्रकार । तहां द्रव्यपरिवर्तन दोय प्रकार, एक नोकर्मपरिवर्तन दूसरा कर्मपरिवर्तन । तहां नोकर्मपरिवर्तन कहिये है। तीन शरीर छह पर्याप्तिकै योग्य जे पुद्गलपर- माणूके स्कंध एक जीव एकसमयवि. ग्रहण कीये ते स्निग्ध रूक्ष वर्ण गंध आदि तीन मंद मध्यम- भावकरि जैसे तिष्ठते द्वितीयादिक समयवि खिरै बहुरि द्वितीयादिक समयवि विना ग्रहे परमाणू अनंतवार ग्रहण कर तिनिर्वं उल्लंधिकरि बहुरि पहलै ग्रहे थे तिनिकै गृहीतभी बहुरि नवे ग्रहण करै तेभी दोऊ मिले ग्रहण करै तिनिळू मिश्र कहिये । तेभी अनंतवार अनंतवार ग्रहण करै तिनिळू उलंधिकार बहुरि बीचिमैं गृहीत ग्रहे थे ते गृहीतग्रहण होते जाय ते अनंतवार ग्रहणमैं आवै तिनिकू उल्लंधिकारि जामें जे पहले समये परमाणू ग्रहे थे तेही तैसेही स्पर्शादिके अविभागपरिच्छेदनिकी संख्या लिये तथा तितनेही परमाणूकू लीये समयप्रवृध्द ग्रहण करै ऐसें होतें जो काल भया तब एक नोकर्म- द्रव्यपरिवर्तन हो है ॥ Niratsixseats ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २४६ ॥ va बहुरि कर्मद्रव्यपरिवर्तन कहिये हैं। तहां एकसमयवि एक जीव अष्टविध कर्मभावकरि जे पुद्गल ग्रहण कीये ते समय अधिक आवलीमात्र काल पीछे द्वितीयादिक समयविर्षे निर्जरारूप भये फेरि पहलै कह्या तिसही विधानकार अगृहीत गृहीत मिश्र अनंतवार ग्रहण करते जब कोई समय ऐसा होय तामें पहले समये तिसही जीव जैसे स्पर्शादिकके अविभागपरिच्छेदकी संख्याळू लीये तितनेही समयप्रवृद्ध में आय जाय तब तितनाही काल एककर्मद्रव्यपरिवर्तनका होय है । ऐसें द्रव्य- परिवर्तन कहिये । इहां गाथा उक्तं च है ताका अर्थ- इस पुद्गलपरिवर्तनरूप संसारविर्षे इस जीवन सर्वही पुद्गल निश्चयकरि अनंतवार अनुक्रमते ग्रहण करि करि छोडै है । आगें क्षेत्रपरिवर्तन कहिये हैं । कोई जीव सूक्ष्म निगोदिया अपर्याप्तक सर्व जघन्य अवगाह नारूप प्रदेश शरीरकू पाइ इस लोकविर्षे मध्यके आठ प्रदेशनिकू अपने शरीरकै मध्यदेशकरि उपन्या । पीछे क्षुद्रभवकी आयु स्वासकै अठारव्है भाग मन्या । वहुरि सोही जीव तिसही अवगाह नाकरि फेरि उपजिकरि मूवा । ऐसेही तीसरी वार चौथी बार इत्यादि अपने शरीरके घन अंगुलकै असंख्यातवै भाग असंख्यात प्रदेश है तेतीही वार उपजवो कीया । वाचिमैं अन्य अवगाहना तथा अन्य क्षेतमें उपजवो कीया अनंतवार ते गिणिये नाही। बहुरि ऐसे एक एक प्रदेश वधता सर्वलो exib serverademarks SEPARINCIPARACTER ADMAA ACORNEYPARAN ॥ सवार्थसिद्भिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ।। पान २४७ ॥ कका क्षेत्रकू परसिकरि अनुक्रम उपजै अनुक्रमविना उपजै सो न गिणिये । ऐसै सर्वलोक अपना जन्मक्षेत्र करै ताकू जेता कछु अनंतकाल वीतै ताकू एक क्षेत्रपरिवर्तन कहिये । इहां उक्तं च गाथा है । ताका अर्थ- इस क्षेत्रसंसारवि भ्रमता यहु जीव से। अनंत अवगाहनारूप शरीरकू पाय इस सर्वलोकका क्षेत्रवि अनुक्रमते उपज्या तहां ऐसा क्षेत्र न रह्या जहां न उपज्या ॥ आगें कालपरिवर्तन कहिये हैं । कोई जीव उत्सर्पिणी कालकै पहलै समय उपज्या अपनी आयु पूरी भये मूवा । बहुरि सोही जीव दूसरे उत्सर्पिणी कालकै दूसरे समय उपज्या- फेरि आयु पूर्णकरि मूवा । बहुरि सोही जीव तीसरे उत्सर्पिणी कालके तीसरे समय उपज्या । ऐसही सोही जीव चौथे उत्सर्पिणी कालकै चौथे समय जन्म्यां । ऐसेंही अनुक्रमतें दशकोडाकोडि सागरका उत्सर्पिणी कालका समयनिवि निरंतर जन्म लेवो कीया वीचिवीचिमैं विना अनुक्रमते और और समयनिमैं जन्म लीया सो न गिणिये । बहुरि ऐसेही अवसर्पिणी कालकै समयनिविर्षे जन्म लीया । ताकेभी ऐसेही दशकोडाकोडि सागरकै समय वीतै । बहुरि जैसे जन्म लीया तैसेही मरण तिनि समयनि- वि अनुक्रम” करै तहां जेता कछु अनंतानंतकाल वीतै ताकू एक कालपरिवर्तन कहिये । इंहां उक्तं च गाथा है ताका अर्थ- यह जीव कालपरिवर्तननामा संसारवि भ्रमता उत्सर्पिणी अवसर्पि- REATREENERArth a SHORN ।। सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २४८ ॥ णीके समयनिकी पंक्तिविर्षे जन्म लीया तथा मरण कीया अनेकवार, तामैं कोई समय अवशेष न रह्या ऐसै भ्रम्या ॥ आगें भवपरिवर्तन कहिये हैं। नरकगतिविर्षे सर्व जघन्य आयु दश हजार वर्षकी है । तिस आयूकू पाय तहां प्रथम नरककै पहलै पाथडै उपज्या। पीछै अन्यगत्यादिवि भ्रमण करते फेरि कोई कालविर्षे तिसही आयूकू पाय तिसही पाथडै उपज्या । ऐसही दश हजार वर्षके समय होय तेतीवार तो तिसही आयु सहित तहांही उपजयो कीया । बीचिमैं अन्य जायगा उपज्या सो न गिणिये । पीछे एकसमयाधिक दश हजार वर्षकी आयु पाय उपज्या । पीछे दश हजार वर्ष दोय गधिककी आयु पाय उपज्या । इसही अनुक्रमकरि तेतीस सागरकै समय जन्मतें तथा मरणत करै । अनुक्रमरहित बीचिवीचि अन्यगति तथा आयुकरि उपजै तो ते न गिणिये ऐसे भ्रमतें बहुरि तैसेही तिर्यंचके गतिवि जघन्य आयु अंतर्मुहूर्तकी पाय उपज्या । पहले अनुक्रमकीज्यों नीन पल्य प्रमाण आयुके समयनिवि अनुक्रमतें उपजै मरै । बहुरि तैसेंही मनुष्यगतिकी ल्यकी आयुके समयनिविर्षे अनुक्रमः उपजै मरें । तैसेही देवगतिके आयु अवेयकनिकी कतीस सागरतांईकी आयुके समय तिनिवि तहां उपजै मरे जेता अनंताअनंतकाल वीतै ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २४९ ॥ ARTISTDream Varaketariaturains ताकू एक भवपरिवर्तन कहिये । इहां उक्तं च गाथा है ताका अर्थ- यह जीव भवपरिवर्तननाम संसारवि मिथ्यात्वकरि सहित हवा संता नरककी जघन्य आयुत लगाय ग्रैवेयकनिकी उत्कृष्ट आयुपर्यंत अनेकवार भवनिकी स्थिति आयु पाय पाय भ्रम्या है । आगै भावपरिवर्तन कहिये हैं। तहां जीवके परिणामकू भाव कहिये । सो कोई जीव संज्ञी पंचेंद्रिय पर्याप्तक मिथ्यादृष्टि ज्ञानावरण कर्मकी प्रकृतिकी अपने योग्य जघन्यस्थिति अंतःकोटा कोटी कहिये कोडाकोडी सागरकै नीचे कोडिकै ऊपरिकीकू प्राप्त होय । ता• कारण कपायाध्यव- सायस्थान असंख्यात लोकपरिमाण है । तिनि एक एक स्थानविपें अनंतानंत अविभागपरिच्छेद हैं। जिनिमें अनंतभागवृद्धि असंख्यातभागवृद्धि संख्यातभागवृद्धि संख्यातगुणवृद्धि असंख्यातगुगवृद्धि अनंतगुणवृद्धि तथा तैसेंही हानिभी । ऐसें पट् स्थानप्रति हानिवृद्धि संभवे ऐसे है । ते इस अंतःकोटा. कोटी सागरकी स्थिति बंधनेषं कारण जीवके कपायभावके स्थान अमंख्यात लोककै जेते प्रदेश होय तेते हैं। तहां इनि कपायस्थाननिविर्षे एकएकवि अनुभागवंधाध्यवसायस्थान जे अनुभागांधका- रण जे परिणाम ते असंख्यात लोकपरिणाम हैं । तहां कोई जीव जघन्यस्थिति बांधै तहां वाळू कारण जे कपायस्थान तिनिमेंसू जघन्यस्थान लीजिये । बहुरि तिसि कपायस्थानवि अनुभावकू कारण जे ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । द्वितीय अध्याय पान २५० ॥ ACHRASACARE PROGRESORTERS स्थान तिनिमैंसूंभी सर्वजघन्य लीजिये | तहां यो तिस प्रकृतिबंधकू कारण जे योगस्थान ते श्रेणीके असंख्यातवै भागपरिमाण असंख्यात हैं। ते अविभागप्रतिच्छेदनकार अनंतभागवृध्दि रहित अनंतगुणवृध्दिरहित चतुःस्थानरूपही है । तिनिमैसूं एक तिस प्रकृतिके योग्य योगस्थान लीजिये । तहां योगस्थान पलटै तब द्वितीय तृतीय ऐसें जगत् श्रेणीकै असंख्यातभागमाल जे योगस्थान ते अनुक्रम” होय । बीचिवीचि अन्यकषायस्थान अन्य अनुभागस्थान अन्य योगस्थान होय ते न गिणिये । ऐसें जब श्रेणी के असंख्यातवै भाग योगस्थान होय चुकै तब एक अनुभागस्थान पलटै । ऐसे असंख्यात लोकप्रमाण अनुभागस्थानविर्षे एकएकवि योगस्थानश्रेणीकै असंख्यातवै भाग- परिमाण होते जाय तब अनुभागस्थान असंख्यात लोकपरिमाण अनुक्रम” होय चुकै तव एक कपायस्थान पलटै । तब दूसरा कषायस्थान पलटै। तब दूसरा कपायस्थानविभी तैसैंही अनुभाग- स्थान तथा योगस्थान होय । बहुरि तीसरे कपायस्थानविर्षे अनुभागस्थान योगस्थान होय । एसही असंख्यातलोकपरिमाण कषायस्थान होय चुकै तर एक स्थितिस्थान पलटै। दूसरा स्थितिस्थान पलटै । दूसरा स्थितिस्थान समयाधिक अतःकोटाकोटी प्रमाण लीजिये । बहुरि तैसेंही असंख्यात' लोकप्रमाण कपायस्थान तिनि एकएकविर्षे असंख्यातलोकप्रमाण अनुभागस्थान होय । बहुरि तिनि areerameer ACTREPRASPARICHARGESTRICTorporateRESTER ॥ सपार्थसिद्रियनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २५१ ।। एकएक अनुभागस्थानवि असंख्यात योगस्थान होय तब तीसरा स्थितिस्थान समयाधिक लीजिये । ऐसेही ज्ञानावरणीयकर्मकी उत्कृष्टस्थिति तीस कोडाकोडी सागरकी है । तिनिके समयाधिकक्रमकरि पूर्व कहे तैसे कपायस्थान होय बीचिवीचिमें और और भाव जीवके होय ते न गिणिये । ऐसे सर्वकर्मकी स्थिति मूलप्रकृति तिनिकी तथा उत्तरप्रकृतिनिकू कारण कपायस्थान अनुभागस्थान योग स्थानकी पलटनी अनुक्रमरूप होय चुकै । ताकू जो अनंतानंतकाल वीतै तब एक भावपरिवर्तन कहिये । इनिका काल उत्तरोत्तर अनंतानंतगुणां जाननां । द्रव्यपरिवर्तनका अनंतकाल, तातें अनंतगुणां क्षेत्रपरिवर्तनका काल, तातें अनंतगुणां कालपरिवर्तनका काल, तातें अनंतगुणां भवप- रिवर्तनका काल, तातें अनंतगुणां भावपरिवर्तनका काल , ऐसें जाननां । इहां उक्तं च गाथा है ताका अर्थ-मिथ्यात्वकरि जीव या भावसंसारवि भ्रमता सर्व प्रकृति स्थिति अनुभाग प्रदेशबंधके जेते स्थान है ते सर्वही पाये। ऐसे पंचप्रकार संसारते जे जीव रहित भये सिद्ध भये ते मुक्तजीव कहिये । इहां संसारीनिका पहलै ग्रहण कीया है । जातें मुक्तका नाम संसारपूर्वक है । तथा संसा. सनिके भेद बहुत हैं। तथा संसारी जीव अनुभवगोचर हैं । मुक्त अत्यंतपरोक्ष है। ऐसाभी हेतुतें संसारीनिका पहले ग्रहण कीया है ।।
॥ सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २५२ ।। आगें कहै हैं, जो, ए संसारी जीव हैं ते दोय प्रकार हैं ताका सूत्र- ॥ समनस्कामनस्काः॥११॥ याका अर्थ-- संसारी जीव हैं ते समनस्क कहिये मनसहित अमनस्क कहिये मनरहित दोय प्रकार हैं ॥ तहां मन दोय प्रकार है; द्रव्यमन, भावमन । तहां पुद्गलविपाकी कर्मप्रकृतिके उदयकी है अपेक्षा जाकू ऐसा हृदयस्थानविर्षे फूले कमलकै आकार सूक्ष्म पुद्गलका प्रचयरूप तिष्ठे है सो तौ द्रव्यमन है । बहुरि वीर्यातराय तथा नोइंद्रियावरण नामा ज्ञानावरणीय कर्मके क्षयोपशम- की है अपेक्षा जाकै ऐसा आत्माकै विशुद्धिसो भावमन है । तिस मनकरि सहित होय ते तो समनस हैं। बहुरि जिनिकै मन विद्यमान नांही है ते अमनस्क हैं । ऐमैं मनके सद्भाव अभाव- फरि संसारीनिके दोय भेद हो हैं । इहां समासवि समनस्कका पूर्वनिपात है, सो पूज्य प्रधान पणांत है। जाते समनस्ककै गुणदोपका विचारसहितपणां है, तातें प्रधान है ।। आगे फेरि संसारी जीवनिके भेदकी प्राप्तिके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ संसारिणस्त्रसस्थावराः ॥ १२॥ याका अर्थ-संसारी जीव हैं ते त्रस हैं तथा स्थावर हैं ऐसे दोय प्रकार हैं ॥ इहां कोई कहै BeeraDasaiksekaseeksheerasoice raste ॥ सवार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २५३ ॥ DESEX LaseracticarithikuraThurtvirtub सूत्रविषं संसारीका ग्रहण निरर्थक है । जातें पहलै सूत्र में संसारीका नाम कह्या है, तातें प्रकरणतेही जानिये है। ताका समाधान, जो, निरर्थक नांही । जाते पहलै याकै अनंतर सूत्र है, तामै समनस्क अमनस्क कहे, ते संसारी ऐसे जाननेके अर्थि हैं । जो पूर्वसूत्रका विशेषण न करिये तो ताके पूर्व सूत्र “संसारिणो मुक्ताश्च, ऐसा है, सो इस सूत्रका यथासंख्य संबंध होय तव समनस्क तो संसारी अमनस्क मुक्त ऐसा अनिष्ट अर्थ होय । तातें इस सूत्रमैं संसारीका आदिवि ग्रहण युक्त है । बहुरि यह पूर्वापेक्षभी है, तैसेंही अगलीभी अपेक्षा है । जाते संसारी दोय प्रकारके हैं त्रस हैं स्थावर है । तहां बस नामा नामकर्मकी प्रकृतिके उदयके वशतें भये ते तस हैं । बहुरि स्था- वरनामा नामकर्मकी प्रकृतिके उदयके वशतै भये ते स्थावर हैं । इहां कोई कहे ; इनि शब्दनिका अर्थ तो ऐसा है, पीडित होय भयसहित होय भागै चाले ते त्रस बहुरि तिष्ठनेहीका स्वभाव जिनिका होय ते स्थावर सो ऐसा अर्थही क्यों न कहो ? ताका समाधान ऐसा कहे, आगमतें विरोध आवै है । आगमवि ऐसा कह्या है, कायानुवादवि जो त्रस नाम दींद्रियतें लगाय सयोगकेवलीपर्यंत है । तातें चलने न चलनेकी अपेक्षा त्रस स्थावरपणां नाही है । कर्मोदयकी अपेक्षाहीत है । बहुरि इस सूत्रमें त्रसका ग्रहण आदिवि कीया है सो याकै अक्षर अल्प है तथा पूज्य प्रधान है तातें है . ॥ सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २५४ xasakterks पूज्यपणा सर्व उपयोग याकै संभवै है ताकी अपेक्षा है ।। इहां विशेष; जो, चलनेहीकी अपेक्षा त्रस कहिये तो पवनादिक त्रस ठहरै, गर्भादिकवि स्थावरही ठहरै। बहुरि तिष्ठनेहीकी अपेक्षा स्थावर कहिये तो पवनादिक स्थावर न ठहरे, तातें कर्मोदय अपेक्षाही युक्त है। बहुरि सर्वजीवनिकू स्थावरही कहिये त्रस न कहिये । जाते जीव क्रियाते रहित सर्वगति है तो जीवतत्त्वके नाना भेद न ठहरै । तातै क्रियासहित कथंचित् असर्वग- तिहि माननां । बहुरि सर्वजीवनिळू त्रसही मानिये स्थावर न मानिये तो वनस्पतिकायिकादिक जीव न ठहरै । जाते चलतेही जीव कहै तब सूता मूछित अंडे में तिष्ठताभी जीव न ठहरै । जो कहै तिनिका आकारविशेष है, तातें जीव है तो ऐसे वनस्पतिकेभी जलादि आहार पावने न पावनेतें हरित होना सूकी जाना ऐसे लक्षणतें जानिये ए जीव हैं। तातें स्थावर त्रस दोऊही भेद माननां युक्त है ॥ आगैं, उसका भेद पहली कहना अनुक्रम है, ताळू उल्लंध्य एकेंद्रियस्थावरके भेद प्रतिपत्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं । जाते एकेंद्रियके भेद बहुत नाहीं कहने हैं। तातै तिनिकू पहली कहि जाय है- bezcerchez editedధకు । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २५५ ॥ ॥ पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः ॥ १३ ॥ याका अर्थ- पृथिवी अप तेज वायु वनस्पति ए पंच स्थावर जीव हैं। स्थावर नामा नामकर्मकी प्रकृतिके भेद पृथिवीकायिकादि कहे । ताके उदयके निमित्ततें जीवनिकै पृथिवीकायि- कादिक संज्ञा जाननी । इनिके शब्द पृथनादिक धातुनितें निपजै हैं । तौभी रूढिके वशतें पृथ- नादिक कहिये विस्तारादिक अर्थकी इहां अपेक्षा न करणी । इनि पृथिवी आदिके आप कहिये ऋषिनिके आगमवि च्यारि च्यारि भेद कहे हैं । सोही कहिये पृथिवी, पृथिवीकाय, पृथिवीकायिक, पृथिवीजीव । अप्, अप्काय, अप्कायिक , अप्जीव । तेज, तेजकाय, तेजकायिक, तेजजीव । वायु, वायुकाय, वायुकायिक, वायुजीव वनस्पति, वनस्पतिकाय, वनस्पतिकायिक, वनस्पतिजीव ऐसें । तहां अचेतनपुद्गल अपने स्वभावहीतें कठिणता आदि गुणसहित है ताकू तो पृथिवी कहिये । जाते अचेतनपणांतें पृथिवीकाय नामकर्म प्रकृतिके उदयविनाभी पृथनक्रिया जो फैलाना आदि क्रिया ताकरि सहित पृथिवी हैही । अथवा दूसरा अर्थ यहु, जो, जामें अगिले तीनूं भेद पाइये ऐसा सामान्यकुंभी पृथिवी कहिये । बहुरि पृथिवीकायिक जीव जामें था सो मूवा ताका शरीर रह्या तानं पृथिवीकाय कहिये । जेसें मूवा मनुष्यका काय होय तैसें । बहुरि पृथिवीकाय जाके Here ।। सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २५४ ।। Saksixcerts पूज्यपणा सर्व उपयोग याकै संभवै है ताकी अपेक्षा है ।। इहां विशेप; जो, चलनेहीकी अपेक्षा त्रस कहिये तो पवनादिक त्रस ठहरै, गर्भादिकविर्षे स्थावरही ठहरै। बहुरि तिष्ठनेहीकी अपेक्षा स्थावर कहिये तो पवनादिक स्थावर न ठहरै, तातें कर्मोदय अपेक्षाही युक्त है । बहुरि सर्वजीवनिकू स्थावरही कहिये त्रस न कहिये । जाते जीव क्रियाते रहित सर्वगति है तो जीवतत्त्वके नाना भेद न ठहरै । तातें क्रियासहित कथंचित् असर्वग- तिहि माननां । बहुरि सर्वजीवनिळू त्रसही मानिये स्थावर न मानिये तो वनस्पतिकायिकादिक जीव न ठहरै । जाते चलतेकूही जीव कहै तब सूता मूछित अंडेमें तिष्ठताभी जीव न ठहरै । जो कहै तिनिका आकारविशेष है, तातै जीव हैं तो ऐसे वनस्पतिकेभी जलादि आहार पावने न पावनेतें हरित होना सूकी जाना ऐसे लक्षणतै जानिये ए जीव है । तातें स्थावर त्रस दोऊही भेद माननां युक्त है ॥ आगें, उसका भेद पहली कहना अनुक्रम है, ताकू उल्लंध्य एकेंद्रियस्थावरके भेद प्रतिपत्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं । जातें एकेंद्रिय के भेद बहुत नाहीं कहने हैं। तातें तिनिळू पहली कहि जाय है- SAMRAPARICURPORICHARPANCHAR PROGICAERAPR ।। सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २५५ ॥ ॥ पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः ॥ १३ ॥ याका अर्थ- पृथिवी अप तेज वायु वनस्पति ए पंच स्थावर जीव हैं ।। स्थावर नामा नामकर्मकी प्रकृतिके भेद पृथिवीकायिकादि कहै । ताके उदयके निमित्ततें जीवनिकै पृथिवीकायि- कादिक संज्ञा जाननी । इनिके शब्द पृथनादिक धातुनितें निपजै हैं । तौभी रूढिके वश” पृथ- नादिक कहिये विस्तारादिक अर्थकी इहां अपेक्षा न करणी । इनि पृथिवी आदिके आप कहिये ऋपिनिके आगमवि च्यारि च्यारि भेद कहे हैं । सोही कहिये पृथिवी. पृथिवीकाय, पृथिवीकायिक, पृथिवीजीव । अप्, अपकाय, अपकायिक, अप्जीव । तेज, तेजकाय, तेजकायिक, तेजजीच। वायु, वायुकाय, वायुकायिक, वायुजीव । वनस्पति, वनस्पतिकाय, वनस्पतिकायिक, वनस्पतिजीव ऐसें । तहां अचेतनपुद्गल अपने स्वभावहीत कठिणता आदि गुणसहित है ताकू तौ पृथिवी कहिये । जातें अचेतनपणांत पृथिवीकाय नामकर्म प्रकृतिके उदयविनाभी पृथनक्रिया जो फैलाना आदि क्रिया ताकरि सहित पृथिवी हैही । अथवा दूसरा अर्थ यहु, जो, जामें अगिले तीनूं भेद पाइये ऐसा सामान्यकुंभी पृथिवी कहिये । बहुरि पृथिवीकायिक जीव जामें था सो मूवा ताका शरीर रह्या ताईं पृथिवीकाय कहिये । जैसें मूवा मनुष्यका काय होय तैसें । बहुरि पृथिवीकाय जाके askaitra ETERRORICA . ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २५६ ॥ होय ऐसा जीव ताईं पृथिवीकायिक कहिये । सो यहु, पृथिवी शरीरके संबंधसहित है । बहुरि पृथिवीकायनामानामकर्मकी प्रकृतिका जाकै उदय आया अन्यकायके शरीरतें छुट्या जेतें पृथिवीकाय शरीर नांही ग्रहण कीया जेते अंतरालमै कार्मणयोगमें तिष्ठै तेरौं ताळू पृथिवीजीव कहिये । ऐसेंही अपकायादिकवि अर्थ लगा लेणां ॥ ए पांच स्थावरजीव हैं। तिनिकै प्राण च्यारि। स्पर्शनेंद्रिय- प्राण , कायवलप्राण, उच्छ्वासनिश्वासप्राण, आयुप्राण ऐसें ॥ इहां विशेष जो, केवलज्ञानतें लगाय अनादिकर्मसंयोगते घटतें घटते ज्ञानका अपकर्ष करिये तब सूक्ष्मज्ञान एकेंद्रियनिकै रहै है । इहां प्रश्न, जो, घटते घटते जडही क्यों न रह्या? ताकू कहिये घटना तो आपहीविर्षे कहिये । जड अन्य द्रव्य है । जातें प्रध्वंसाभाव सत्त्वहीकै कहिये । बहुरि सत्त्वका अत्यंत अभावभी युक्त नाही । कोई कहै, कर्मका अत्यंत अभाव कैसे है ? ताईं कहिये कर्मरूप पुद्गल भये थे तिनिका कर्मभावका नाश होय पुद्गलपरमाणूंनिका तो अभाव न भया। ऐसे एकेंद्रियनिविर्षे ज्ञानका परम अपकर्ष निश्चय कीजिये । तानै स्थावरजीवनिका सद्भाव युक्त है । आगे कहे हैं, जो, त्रसजीव कोन हैं? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥हीन्द्रियादयस्त्रसाः॥१४॥ xesixxx BreathsalketSED । सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । द्वितीय अध्याय ॥ पान २५७ ॥ याका अर्थ-दींद्रियजीवनँ आदि देकरि तेइंद्रिय चौइंद्रिय पंचेंद्रिय ऐसे त्रसजीव हैं ॥ दोय हैं इंद्रिय जाकै ताळू द्वींद्रिय कहिये । बहुरि द्वींद्रिय हैं आदि जिनिकै ते द्वींद्रियादिक कहिये । इहां आदिशद है सो आगमवि इनिकी व्यवस्था है, ताका वाचक कहिये हैं । दींद्रिय त्रींद्रिय चतुरिंद्रिय पंचेंद्रिय ऐसे । इहां तद्गुणसंविज्ञान समासका ग्रहण है । तातें दींद्रियकाभी ग्रहण करनां । जाते या समासमैं आदिकाभी पदार्थ ग्रहण हो है । बहुरि पूछे है, इनिके प्राण केते केते हैं ? तहां कहिये हैं। दींद्रियके छह प्राण हैं। च्यारि तौ एकेंद्रियकै पहलै कहे तेही लैणे।बहुरि रसना इंद्रिय बहुरि वचनबल ये दोय अधिक कीये छह भये । बहुरि त्रींद्रियकै घाण इंद्रियकरि अधिक सात प्राण हैं। बहुरि चतुरिंद्रियके चक्षु इन्द्रियकरि अधिक आठ प्राण हैं। बहुरि पंचेंद्रियके तिर्यचनिवि असंज्ञीकै तो कर्ण इंद्रियकरि अधिक नव हैं । वहुरि संज्ञीके मनवलकरि अधिक दश प्राण हैं । ऐसे पांच सूत्रनिकरि सर्व संसारी जीव कहै । इहां कोई पूछ, विग्रहगति अंतरालमें इंद्रिय नाही तिनिका ग्रहण केसै भया? तहां कहिये, जो, सस्थावर नामकर्मका उदय विग्रहगतिमें भी है। तिस विना होय तो मुक्तजीव ठहरे, तात तेभी आय गये । आगें, दींद्रिय आदि ऐसा कह्या तहां आदिशब्दमें कहांताई गिणनां ? ताकी संख्याकी en bredere chiederea exordions arasurarike ESS ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २५८ ॥ मर्यादा जनावनेकू नियमका सूत्र कहै हैं- ॥ पञ्चेन्द्रियाणि ॥ १५॥ याका अर्थ-- इंद्रिय पांच हैं ॥ इंद्रियशब्दका अर्थ तो पहलै कह्याही था, जो इंद्र कहिये आत्मा संसारी जीव ताका लिंग कहिये जनावनेका चिन्ह । तथा इंद्र जो नामकर्म ताकरि रचे जे आकार ते इंद्रिय हैं । बहुरि पंच शब्दकार नियम किया, जो इंद्रिय पांचही हैं, हीनाधिक नाही। इहां अन्यमती कहै, जो, कर्मइंद्रिय कहिये वचन हाथ पायु उपस्थ इनिकामी ग्रहण चाहिये । ताईं कहिये, इहां न चाहिये । जाते इहां आत्माका उपयोगका प्रकरण है। तातै उपयोगके कारणही ग्रहण चाहिये । क्रियाके साधन नाही कहे। जो क्रियासाधनभी कहिये तो अनवस्था आवै । अंगोपांग नामा नामकर्मन रचे जे क्रियाके साधन ते सर्वही ग्रहण कीये चाहिये । वचनादिक पांचही ग्रहण कैसे होय? ॥ आगैं, तिनि इंद्रियनिके भेद दिखावनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ द्विविधानि ॥ १६॥ याका अर्थ-- जे इंद्रिय कहे ते द्रव्ये दिय भावेंद्रियकरि दोय प्रकार हैं ॥ इहां विधशब्द है सो Statussertise CREDIEDO Tasettrare: ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २५९ ॥ प्रकारवाची है । ताका समास ऐसा होय है, दोय प्रकार जाके ताकू दिविध कहिये दोय प्रकार हैं। ऐसा अर्थ भया । ते कौन ? द्रव्येंद्रिय भावेंद्रिय ऐसें ॥ तहां द्रव्येद्रियके स्वरूपका निर्णयके अर्थि सूत्र कहै हैं - ॥ निर्वृत्युपकरणे द्रव्येन्द्रियम् ॥ १७॥ याका अर्थ-- निवृति उपकरण ऐसे दोय प्रकार द्रव्येंद्रिय है ॥ तहां जो कर्मकरि रची होय ताकू निर्वृति कहिये । सो दोय प्रकार है । बाह्य निर्वृति अभ्यंतर निर्वृति । तहां जो उत्सेध अंगुलकै असंख्यातवै भाग परिणाम शुध्द जे आत्माके प्रदेश, ते न्यारे न्यारे नेत्र आदि इंद्रियनिके आकारकार अवस्थित होय तिनिकी वृत्ति सो तो अभ्यंतरनिर्वृति है । वहुरि तिनि आत्माके प्रदेशनिविधैं इंद्रिय है नाम जिनिके ऐसे जे न्यारे न्यारे आकार नामकर्मके उदयकरि निपजाये हैं अवस्थाविशेष जिनिकै ऐसे ते पुद्गलके संचय समूह सो बाह्यनिर्वृति है । बहुरि जो निर्वृतीका उपकार करै सो उपकरणभी दोय प्रकार है । अभ्यंतर उपकरण बाह्य उपकरण । तहां काला धौला जो नेत्रनिविर्षे मंडल गोला- कार आदि है सो तो अभ्यंतर है । बहुरि वांफणी तथा नेत्र जाकै ढकै ऐसे डोला इत्यादि बाह्य उपकरण है । तैसेही अन्य इंद्रियके जानने ॥ PRAPE PAGEEPROCARPAN SPONEERIEOSCAna ॥ सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय | पान २६० ।। आगें भावेंद्रियकू कहिये हैं । ताका सूत्र-- ॥ लब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रियम् ॥ १८ ॥ याका अर्थ-- लब्धि उपयोग ए दोऊ भाव इंद्रिय हैं ॥ तहां ज्ञानावरणके क्षयोपशमका विशेषकी प्राप्ति सो लब्धि है । वहुरि जाके निकट होते आत्मा द्रव्य इंद्रियरूप निर्वृतिव्यापार करै प्रवते ऐसा जो लब्धि जाईं निमित्त होय ऐसा जो आत्माका परिणाम सो उपयोग है । भावार्थ जो ज्ञेयके आकार परिणमनरूप ज्ञान होय सो उपयोग कहिये ऐसे ए दोऊ भावेंद्रिय हैं । इहां कोई पूछे है, जो, उपयोग तो इंद्रियका फल है ता· इंद्रिय कैसै कहिये? ताका समाधान, जो, कारणका धर्म होय ताकू कार्यविभी देखिये है। ऐसे घटकै आकार परिणम्या ज्ञानकू घट ऐसा कहिये ऐसे है । बहुरि इंद्रियशब्दका स्वार्थ है सोभी उपयोगवि मुख्य है तातेभी इंद्रिय कहिये । जैसें इंद्र कहिये आत्मा ताका लिंग होय ताकू इंद्रिय कहिये, सो यहुभी अर्थ उपयोगविर्षे मुख्यपणे है । जातें ऐसा कह्या है, जो , उपयोगलक्षण जीव है । सो यात उपयोगकू इंद्रिय कहना न्याय्य है ।। आगें कहे जे इंद्रिय तिनिकी संज्ञा तथा अनुक्रम प्रतिपादन अर्थि सूत्र कहै हैं-- ॥ स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्राणि ॥ १९॥ PACHPANCEsper Asprerest ॥ सपार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ।। पान २६१ ।। airatrinti याका अर्थ-- स्पर्शन रसन घ्राण चक्षु श्रोत्र ए पांच इंद्रियनिके नाम हैं । इनिके नामनिका निरुक्ति अर्थ कहिये है । लोकवि इंद्रियनिकै पराधीन विवक्षा देखिये है। जैसे लोक कहै है मै इनि नेत्रनिकरि नीकै देखू हूं'। तथा मै इनि काननिकरि भलै सुणूं हूं। तातें परतंत्रपणातें स्पर्श- नादिकके करण अर्थपणां है सोही कहिये है। वीयांतराय मतिज्ञानावरण कर्मका क्षयोपशम बहुरि अंगोपांगनामा नामकर्मका उदयका लाभका आलंबनतें आत्मा जाकरि विषयकू स्पर्श ताईं स्पर्शन कहिये । ऐसेंही जाकर अपने विषयकू आस्वादै ताळू रसन कहिये । ऐसेंही जाकरि सूंघे ताकू घाण कहिये । ऐसेंही जाकरि देखे ताकू चक्षु कहिये । ऐसेंही जाकरि सुणे ताकू श्रोत्र कहिये । बहुरि लोकवि स्वतंत्र कहिये स्वाधीन विवक्षाभी है । जैसे लोक कहै है ए मेरे नेत्र नीकै देखे हैं । ए मेरे कान नीकै सुणे हे इत्यादि । तात स्वतंत्र अर्थ कीजिये तब कर्ता अर्थभी होय है । जैसे जो विषयकं स्पर्श सो स्पर्शन कहिये । ऐसेंही जो आस्वादे ताकू रसन कहिये । सूंघे ताळू घ्राण कहिये । देखे ताळू चक्षु कहिये । मुणे ता• श्रोत्र कहिये । इनिका सूत्रमें संज्ञाका अनुक्रम है । सो एकेद्रियादि जीवनिके एक एक वधै ताका अनुक्रम जनावनेके अर्थि है सो आगे कहसी ॥ इदां विशेष, जो, स्पर्शनका आदिवि ग्रहण कीया हे । जाते यह शरीरव्यापी है । रसन प्राण HTRINCREDICAPERICARPANACANCIPANTARKAR CAPK । सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृतः ।। द्वितीय अध्याय || पान २६२ ॥ NCPrxgarCTRPANIPANCREPARACTER seristizerks?ies चक्षु अल्पव्यापी है । वहुरि श्रोत्र अंतमें कह्या, जातें यहु बहु उपकारी है। धर्मश्रवणादि उपकार यातें प्रधानताकरि है । बहरि इनि इंद्रियनिके वि परस्पर भेदभी है । जाते अपने अपने विषयकं ग्रहण करै हैं । बहुरि अभेदभी है । जातें भाव इंद्रिय तौ एक आत्माहीका परिणाम है । द्रव्यइंद्रिय एक पुद्गलका परिणाम है ॥ आगै इनि इंद्रियनिका विषय दिखावनेकै अर्थि सूत्र कहै हैं: ॥ स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दास्तदर्थाः ॥ २० ॥ याका अर्थ-- स्पर्श रस गंध वर्ण शब्द ये पंचेंद्रियनिके पांच विषय हैं । इहां स्पर्शादि शब्दनिकै द्रव्यपर्यायकी प्रधानविवक्षावि कर्मसावन तथा भावसाधन जाननां । तहां द्रव्यप्रधान विवक्षावि तौ कर्मसाधन है । जो स्पर्शिये ताळू स्पर्श कहिये । आस्वादिये ताकू रस कहिये । सूंघिये ताकू गंध कहिये । वर्णिये ताकू वर्ण कहिये | जो शब्दरूप होय ताकू शब्द' कहिये बहुरि पर्यायकी प्रधान विवक्षाविर्षे भावसाधन है। स्पर्शना सो स्पर्श है। रसना सो रस है सूंघना सो गंध है। वर्णना सो वर्ण है । शब्द होना सो शब्द है । वहुरि इनिका अनुक्रम इंद्रिः यनिकै अनुकमतें कह्या है । Srastreetsortiesx CAMPARENCaren ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ।। पान २६३ ॥ ఆడుకు Apnx आगें कहे हैं, जो मन अनवस्थित है तातें यहू इंद्रिय नाही । ऐसें याकै इंद्रियपणां निषेध्या है। सो कहा यहु मन उपयोगका उपकारी है की नाही है ? तहां कह्या जो उपकारी हे मनविना इंद्रियनिक विषयनिवि विशिष्ट अपने प्रयोजनरूप प्रवृत्ति नांही होय है । तब पूछे है, मनकै अर इंद्रियनिकै सहकारी मात्रही प्रयोजन है कि कछु औरभी प्रयोजन है? ऐसे पूछै मनका प्रयोजन दिसावनेरू सूत्र कहै हैं-- ॥ श्रुतमनिन्द्रियस्य ॥२१॥ याका अर्थ- अनिद्रिय कहिये मन ताका श्रुत कहिये थुतज्ञानगोचर पदार्थ है सो विपय हे प्रयोजन है ।। श्रुतज्ञानका विषय जो अर्थ ताईं श्रुत कहिये । सो अनिद्रिय कहिये मन ताका विषय है । जातें पाया हे इरुतज्ञानावरण कर्मका क्षयोपशम जानें ऐसा जो आत्मा ताकै सुणै पदार्य- विपं मनका आलंघनस्वरूप ज्ञानकी प्रवृत्ति है । अथवा उरुतज्ञान भी उरुत कहिये है। सो यह ज्ञान अनिद्रियका अर्थ कहिये प्रयोजन है । यह प्रयोजन मनकै स्वाधीनही साध्यरूप है । इंद्रियनिका आधीनपणां या नाही है । इहां कोई कहे सुननां तो श्रोत्र इंद्रियका विषय है। ताफा समाधान, जो, सुननां तो श्रोत्र इंद्रियका विषय है सो तो मतिज्ञान हे | तिस पीछे जीवादि पदार्थ विचारिये Cittथा ॥ सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २६४ ।। POP सो श्रुतज्ञान है । सो मनहीका विषय है। आगे, न्यारे न्यारे विषय जिनके ऐसे कहे जे इंद्रिय, तिनिके स्वामिपणांका निर्देश कीया चाहिये । तहां पहली कह्या जो स्पर्शन इंद्रिय ताका स्वामीपणाका नियमकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ वनस्पत्यन्तानामेकम् ॥ २२ ॥ याका अर्थ-- वनस्पति है अंत जिनिकै ऐसे जे पूर्वोक्त पृथिवी अप् तेज वायु वनस्पति तिनिकै एक कहिये एक स्पर्शन इंद्रिय है । एक कहिये पहला स्पर्शन इंद्रिय सो पृथिवीतें लगाय वनस्पतिपर्यतं जीवनिकै जाननां । तिस स्पर्शन इंद्रियका उत्पत्तिकारण कहिये है। वीर्यातराय स्पर्शन इंद्रियावरणनामा ज्ञानावरण कर्मके क्षयोपशम होते बहुरि अवशेष इंद्रियज्ञानावरणकर्मका सर्वघातिस्पर्दकनिका उदय होते बहुरि शरीर नामा नामकर्मका उदयका लाभका अवलंबन होतें एकेंद्रियजाति नामकर्मका उदयके वशवर्तिपणां होते जीवकै एक स्पर्शन इंद्रिय प्रकट होय है । तातें स्पर्शन इंद्रियके स्वामी पांच स्थावरकायके जीव हैं । ऐसें जाननां ॥ आगैं, अन्य इंद्रियनिके स्वामी दिखावनेकै अर्थि सुन कहै हैं- for CATPARONCEPOKHApr Gyvezessore PICIRCapn MasterdertBeats . ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २६५ ।। ॥ कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानि ॥ २३ ॥ याका अर्थ- कृमि कहिये लट आदिक, पिपीलिका कहिये कीडी, आदिक, भ्रमर कहिये भोरा आदिक, मनुष्य आदिक इनिकै स्पर्शन पीछे एक एक इंद्रिय वधती है | एक एक ऐसा वीप्सा कहिये वारवार कहणेका अर्थमैं दोय वार एकशब्द कह्या है। तहां कृमिळू आदिकरि · अरु इंद्रियवि स्पर्शन_ आदिकरि एक एक वथता जोडनां । बहुरि आदिशब्द सर्वकै जुदा जुदा कहनां । इहां कृमि कहिये लटकू आदिकरि जीवनिकै रसनकरि अधिक स्पर्शन है। स्पर्शन रसन ए दोय इंद्रिय हैं। बहुरि पिपीलिका कहिये कीडी आदिक जीवनिकै स्पर्शन रसन प्राण ऐसे तीन इंद्रिय है । बहुरि भ्रमर आदिक जीवनिकै स्पर्शन रसन घ्राण चक्षु ऐसे च्यारि इंद्रिय हैं । बहुरि मनुष्य आदि जीवनिके स्पर्शन रसन प्राण चक्षु श्रोत्र ऐसे पांच इंद्रिय हैं। ऐसे एकएक बधता यथासंख्य जाननां । इनकी उत्पत्ति स्पर्शनकी उत्पत्तिकीज्यों कौनके निमित्ततें हो है । तहां आगै आगै जे इंद्रिय जिनिक नाही, तिनिकै तिनि इंद्रियावरण कर्मका सर्वघातिस्पर्द्धकनिका उदय जानि लेना ।। आगें, ए कहे जे दोय भेदरूप तथा इंद्रियभेदकार पंचप्रकार संसारी जीव तिनिवि पंचेंद्रियके भेद न कहे, तिनिकी प्रतिपत्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं- Arkeerakash ॥ सार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता । द्वितीय अध्याय ॥ पान २६६ ॥ ARTH ॥सज्ञिनः समनस्काः ॥ २४ ॥ याका अर्थ- पंचेंद्रिय जीवनिवि जे मनसहित हैं ते संज्ञी हैं ॥ मन तो पूर्वं कह्या, सो जाननां । तिस मनकरि सहित होय ते समनस्क ते संज्ञी हैं । संज्ञीके कहनेकी सामर्थ्यहीन अवशेष संसारी जीव रहे ते असंज्ञी हैं ऐसा सिद्ध भया । ताते याका न्यारा सूत्र न कह्या । इहां कोई तर्क करे है, जो, संज्ञी ऐसा कहनेतेही अर्थ तो आय गया । ताका समनस्क ऐसा विशेषण तो अनर्थक है । जाते मनका व्यापार हितकी प्राप्ति अहितका परिहारकी परक्षिा करना है, सो संज्ञाभी सोही है । ताका समाधान, जो, ऐसा कहनां युक्त नांही । जानैं संज्ञा ऐसा शब्दके अनेक अर्थ हैं तहां व्यभिचार आवै है । तहां प्रथमतौ संज्ञा नामकू कहिये है । सो नामरूप संज्ञा जाकै होय सो संज्ञी ऐसा कहतें सर्वही प्राणी नामसहित हैं तहां अतिप्रसंग भया । बहुरि कहै संज्ञा संज्ञानं कहिये भले ज्ञानकू कहिये है। तो तहांभी अतिप्रसंग है । जाते संज्ञान सर्वही प्राणिनीकै है । बहुरि आहार आदि अभिलापकुंभी संज्ञा कहिये है। तहांभी अतिप्रसंगही होय । जाते यहभी सर्वही प्राणीनिकै पाईये है । तातें समनस्कविशेपण सफल है । बहुरि ऐसे कहे गर्भके वि तिष्ठता जीव तथा अंडेवि तिष्ठता तथा मूर्छित भया तथा सूता इत्यादि अवस्थारूप प्राणीनिकै हित अहितकी परीक्षाका aberstatestxexesisexsexserests arxxproup Aappy ॥ सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २६७ ॥ अभाव होतेभी मनके सद्भावतें संज्ञीपणा वगै है ॥ इहां विशेप, जो, शिक्षा क्रिया आलापका ग्रहण- रूप संज्ञा जाकै होय सोही संज्ञी है । बहुरि केई कहे हैं, जाकै स्मरण होय सो संज्ञी है, तहां ऐसा जाननां, जो, स्मरणसामान्य तौ सर्वही प्राणीनिकै है । तत्कालका स्वा वच्छा माताके स्तनकू लगि जाय है, सो पूर्व आहारकरही आया है । तातें आहारकी अभिलापारूप संस्कारका स्मरण वाकै है । इत्यादि उदाहरण सर्वजीवांकै अनेक जन्ममैं अनुभवता आया है । सो अभिलापारूप संज्ञा सर्वहीके स्मरणसामान्य है। बहुरि स्मरणविशेष सो शिक्षा क्रिया आलापवि है, हैही। ऐसे जीवका स्वरूपतत्त्व स्वलक्षणभेद इंद्रिय मन अर इंद्रिय मनके विपय स्वामी कहे, ते सामान्य तौ संग्र- हनयकरि विशेष व्यवहारनयकरि दोऊ प्रमाणकरि जानने ॥ आगें पूछे है, हिताहितका विचार प्राणीनिकै मनके विचारपूर्वक है, तो नवा शरीरप्रति ग्रहणकू उद्यमी भया अगिला शरीर छूटि गया तब मन तो है नाही, तौ याके कर्मका आस्रव होय है । सो काहेते हो है ? ऐसें पूछे उत्तर कहे हैं-- ॥विग्रहगतौ कर्मयोगः ॥२५॥ याका अर्थ-- विग्रहगति कहिये अंतरालवि अनाहारक अवस्थामें कार्मणयोग है । विग्रहexercise Saekasi Brasser ๕๕๕๕๕๕๕๕๕๕๕๖ ॥ सर्वार्थसिद्धियननिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २६८ ॥ नाम देहका है । ताके अर्थि जो गति कहिये गमन करे, ताकू विग्रहगति कहिये । अथवा विग्रह कहिये व्याघात कर्मका आस्रव होतेंभी नोकर्मपुद्गलका निरोध कहिये रुकना । ऐसें विग्रहकार गमन करे सो विग्रहगति है । बहुरि सर्वशरीरनिका बीजभूत उत्पत्ति करणहारा शरीर सो कार्मण शरीर है । ताकुं कर्म कहिये । बहुरि योग वचन मनकायके पुद्गलवर्गणा है निमित्त जाईं ऐसा आत्माके प्रदेशनिका चलाचलपणां है। तिस कार्मणशरीरकरि कीया जो योग, सो विग्रहगतिवि है । ऐसा विग्रहगतिविर्षे कर्मका ग्रहणभी होय है । बहुरि देशांतरका संक्रमणभी होय है ॥ इहां विशेप, जो, कोई कोई कहै है, आत्मा तो सर्वगति है ताकै गमनक्रिया नाही । बहुरि पूर्वशरीर छुट्या नव उत्तरशरीर धान्या तर अंतरालमी नाही। ताका समाधान, जो, आत्मा गमनक्रिया- सहित प्रत्यक्ष दीखे है । जातें आत्मा शरीरप्रमाण है सो तो अनुभवगोचर है । बहुरि शरीरकी साधि याका गमन है । वहुरि अन्यशरीरग्रहण करै तब अंतरालमैं कार्मणशरीर न होय तौ तहां मुक्तजीव वत् कर्मका ग्रहणभी न होय, तव नवीन शरीर काहेळू धारै ? तातें गमनभी करै है अरु अंतरालमैं कार्मणयोगभी है। यह निश्चय है ।। आगे, देशांतरनें गमन करता जे जीवपुद्गल तिनिकै गमन श्रेणीबंध सूधा होय है कि जैसे - KUTA AVAT विद्याधरादिककै विनाश्रेणीभी गमन है । विदिशारूप वक्रगमनभी है । ऐसें कैसे कह्या ? विधी गमन है । ताका उत्तर - इहाँ कालका तथा क्षेत्रका नियमकरि कहा है । तहां मग कालमैं अन्यभवकू गमन हो है । तथा मुक्तजीवनिकै ऊर्ध्व गमन हो है । तिस ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ।। पान २६९ ।। तेसै ? ऐसें पूछ सूत्र कहे हैं-- ॥ अनुश्रेणि गतिः ॥ २६॥ याका अर्थ-जीवनिका तथा पुद्गलनिका गमन आकाशके श्रेणीबंध प्रदेशनिविही होय है, विदिशारूप न होय है ॥ लोकके मध्यतें लगाय ऊर्ध्व अधः तिर्यक् आकाशके प्रदेशनिका अनुक्रमतें पंक्तिरूप अवस्थान ता• श्रेणी कहिये । इहां अनुशब्द श्रेणीके अनुक्रमकू कहै हैं । जीवकी तथा पुद्गलनिकी गति सूधी होय है ऐसा अर्थ है । इहां कोई पूछ है, जीवका तो अधिकार है। इहाँ पुद्गलका ग्रहण कैसे कीया? ताका उत्तर, जो, इहां गमनका ग्रहण है सो गमन जीवकभी है.पुद्गलकभी है । तातें दोऊका ग्रहण करना । जो जीवनिहीकै गति मानिये तो गतिग्रहण अनर्थक होय जातें गतिका अधिकार हैही । बहुरि उत्तरसूत्रवि जीवका ग्रहण है तातें इहां पुद्गलकीभी प्रतीति होय है । बहुरि कोई पूछे है, चंद्रमा आदि ज्योतिषी देवनिकै मेरुकी प्रदक्षिणाके कालविर्षे arti ॥ सपार्थसिद्धिानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २७० ॥ कालमें श्रेणीरूपही गमन हो है। तहां तो कालनियम है । बहुरि ऊर्बलोकतै अधोलोक अधोलोकतें ऊर्चलोक तिर्यक् लोकतें नीचे उपरि गमन करै सो श्रेणीरूपही करै । तथा पुद्गलकी परमाणू एक समयमें चोदा राजू गमन करै सो सूधाही गमन है। ऐसे देशका नियम है । बहुरि औरप्रकार गमन हे सो नियम नाहीं-सूधाभी होय वकभी होय ॥ आगे तिसहीका विशेष जाननेकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ अविग्रहा जीवस्य ॥२७॥ याका अर्थ-- मुक्तजीवकी गति अविग्रहा कहिये वक्रताकरि रहित है। श्रेणीबंध गति करि एक समयवि सिद्धिक्षेत्रवि जाय तिष्ठै है । विग्रहनाम व्याघातका है। ताकू कौटिल्य कहिये वक्रताभी कहिये । ऐसा विग्रह जहां नाहीं सो अविग्रह कहिये । ऐसी अविग्रह गति है, सो मुक्तजीवकै है । इहां मुक्तजीवका नाम कैसे जानिये? जो अगले सूत्रमैं संसारीका नाम है, तात जानिये यहां मुक्तजीव है । बहुरि इहां कोई तर्क करे है, अनुश्रेणि गति है, इस सूत्रकरिही अन्य गतिका निषेध भया, फेरी इस सूत्रकरि कहा प्रयोजन रह्या? ताका समाधान, पूर्वसूत्रवि अनुश्रेणि गति तो कहीं । तहां इस सूत्रकरि ऐसा जानिये, जो, कहूं श्रेणीविनांभी गमन है, ताकै अर्थि Assotecomesterase ఆయdates Askeles ॥ सवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २७१ ॥ Sivasi यह सूत्र है । इहां फेरी कहे, देशकालका नियम तहांही कया है । ताकू कहिये, सूत्रवि देशका- लका नियम कह्या नाही, तातें इस सूत्रतें जान्या जाय है । आगे, जो कर्मके संगते रहित असंग जो आत्मा ताके तो प्रतिबंधरहित लोकके अंतताई गमनकालके नियमरूप जानिये है । बहुरि देहसहित जो संसारी जीव है ताकी गति प्रतिबंध सहित हे कि मुक्त आत्माकीज्यों सूधी है ? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ विग्रहवती च संसारिणः प्राक् चतुर्व्यः ॥ २८॥ याका अर्थ- संसारी जीवकी गति विग्रहसहित है मोडा खाय है । तहां च्यारि समयकै पहली पहली तीन मोडारूप हे ॥ इहां पार चतुर्यः ऐसा शब्द तो काल जो समय ताका नियमके अर्थि है । प्राक् शब्दका मर्यादा अर्थ है । तहां चोथा समय पहली विग्रहवान गति हो है । चौथावि विग्रह कहिये मोडा नांही है । इहां पूछे है, जो, चौथे समये विग्रहगति काहेते नाही ? ताका उत्तर , जो, प्राणी, सर्वोत्कृष्ट विग्रह है निमित्त जा ऐमा क्षेत्रकू निष्कुट ऐसी संज्ञा है, तहां उपजनां होय तहां अनुश्रेणिका अभावतें इपुगतिका अभाव होने निष्कुटक्षेत्र पहुंचने तीन जाम मोडा ऐमा त्रिविग्रहगति आरंभ है । तिस सिवाय ऐसा क्षेत्र नांही जामें मोडा खाय पहुंचे । तातें तीनही SXSTORACTRACTRICIRINEETPORATRINASEANICAPR ।। सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २७२ ॥ recredies समय विग्रह है । चौथे समयमैं नाही । इहां सूत्रमें चशब्द है सो संसारीकी गति विग्रहसहितभी विग्रहरहितभी है ऐसा समुच्चयकै अर्थि है ॥ इहां विशेप, जो, गति कही तिनकी संज्ञा आगमविर्षे ऐसी है इपुगति, पाणिमुक्त, लांगलिका, गोमूत्रिका । तहां इषुगति तो विग्रहरहित है । ताका दृष्टांत जैसे इषु कहिये तीर चालै सो सूधा ठिकाणे पहुचै तैसैं इषुगति है । याका काल एकसमयही हे । सो संसारीनिकभी हो है । बहुरि मुक्तजीवकैभी हो है । बहुरि पाणिमुक्तवि एक मोडा हो है । याका काल दोय समय है। तहां जैसैं पाणि कहिये हाथ तावि. जलादिक द्रव्य होय ताकू क्षेपिये तब एक मोडा ले, सो यह संसारीकैही होय है। बहुरि लांगली गति है ताविपें दोय मोडा ले है । याका काल तीन समय है । जैसे लांगल नाम हलका है ताकै दोय मोडा होय है यहुभी संसारी- कैही है । वहुरि गोमूत्रिका गतिका काल च्यारि समय हैं तावि तीन मोडा ले है । चौथे समय निष्कुटक्षेत्रवि पहुंचे है । जैसे गऊ मूतता चल्या जाय तव मूतविर्षे केई मोडा होय हैं सो इहां उपमामात्र है । तिनकू वहुही कहिये तातें तीनही मोडा हैं । यहुभी संसारीकैही होय है ॥ आगे पूछ है, विग्रहवती गतिका तो कालका नियम कह्या बहुरि अविग्रहवतीका कालनियम केता है ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- xamMantravarti Hinternet सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २७३ ।। ॥ एकसमयाऽविग्रहा ॥२९॥ याका अर्थ- अविग्रहगति है सो एक है समय है काल जाका ऐसी है ॥ एक है समय जाकै ताकू एकसमया कहिये । नांही विद्यमान है विग्रह जाकै ताळू अविग्रहा कहिये । ऐसे गतिसहित जे जीवपुद्गल तिनिकी गति अव्याघात कहिये रुकनां मोडा लेना तिनिविना एकसमय- कालमात्र है । याही ऋजुगति कहिये है सो क्षेत्र अपेक्षा लोकके अंतताई है । अधोलोकतें लगाय ऊर्बलोकपर्यंत लोकका अंत चौदह राजू है । सो जीव पुद्गल सूधा गमन करै तौ एक समयमै चौदह राजू पहुंचै ऐसा भावार्थ जानना ॥ आगें, अनादिकर्मबंधका संतानवि मिथ्यादर्शन आदि कारणके वशतें कर्मनिळू ग्रहण करता जो यह जीव सो विग्रहगतिविभी आहारकहीका प्रसंग आवै है । तातें तिसका नियमके अर्थि सूत्र कहै है-- ॥ एकं द्वौ त्रीन् वाऽनाहारकः ॥ ३०॥ याका अर्थ-विग्रहगतिवि यहु जीव एकसमय अथवा दोय समय तथा तीन समय अना- हारक है, नोकर्मवर्गणाका आहार नाही है । इहां समयका ती अधिकारतें संबंध कर लेना।
akxcretirerest Teraruti ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २७४ ।। बहुरि सूत्रमें वा शब्द विकल्पकै अर्थि है । जैसी इच्छा होय तहांही रह जानां सो विकल्प है। जैसे पाणिमुक्तगति करे सो एकसमयही अनाहारक रहै । लांगलिकगति करै सो दोय समयही अनाहा- रक रहे । गोमूत्रिकागति करे सो तीन समय अनाहाक रहै । आगै चौथा समय आहारकहीका है । जातें ऐसा क्षेत्र नांही जो फेरि मोडा खाय । तहां औदारिक वैक्रियिक आहारक ए तीन शरीर तथा आहार आदि छह पर्याप्तकै योग्य पुद्गलवर्गणाका ग्रहण सो आहार कहिये । जाते यह आहार नाही सो अनाहारक है । बहुरि कर्मवर्गणाका ग्रहण जेतें कार्मण शरीर है तेरौं निरंतर है। तहां उपजनेके क्षेत्रप्रति जो ऋजुगतिही करै तौ आहारकही है । वहुरि विग्रहगतिविपें तीन समय अना- हारक रहे है । ऐसें गमनविशेषका निरूपण छह सूत्रनिकरि कीया ॥ आगे, ऐसें भवांतरनौ गमन करता जो जीव ताकै नवीन शरीरकी उत्पत्तिका प्रकार प्रतिपादनकै अर्थि सूत्र कहै हैं-- ॥ सम्मूर्छनगर्भोपपादा जन्म ॥ ३१ ॥ याका अर्थ-- जीव नवीन शरीर धरै है ताके जन्म तीन प्रकार हैं । संमूर्छन गर्भ उपपाद एसें ।। तहां ऊर्ध्व अधो तिर्यक् ऐसे तीन जे लोक तिनिवि जहां तहां अवयवसहित देह वनि Preet ad मा ॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २७५ ॥ जाय ताईं संमूर्छन कहिये । संमूर्छन शटका अर्थ अवयवका कल्पन है । बहुरि स्त्रीके उदरविर्षे वीर्यलोहीका गरण कहिये मिश्रित होनां मिलनां सो गर्भ है। अथवा माताकरि उपयुक्त कीया जो आहार ताका जावि गरणा कहिये निगलना होय सो गर्भ कहिये । बहुरि जाविर्षे प्राप्त होयफरिही उपजे उठे चले ऐसा देवनारकोनिका उपजनेका स्थान ताळू उपपाद कहिये ॥ ए तीन संसारी जीवनिके जन्म के प्रकार हैं। सो शुभ अशुभ परिणामकै निमित्ततें बंध्या जो कर्म ताके भेदनिके उदयकरि कीये होय हैं । इहां विशेष, जो, एकजन्मके भेद सामान्यपणे कीये हैं इनिहीकै विशेषगरि भेद कीजिये तो अनेक हैं। बहुरि गर्भजन्म तथा उपपादजन्मके कारण तो प्रगट हैं। वहुरि संमूर्छन जन्मके वाह्य कारण प्रत्यक्षगोचर नाहीभी हैं। जहां तहां उत्पत्ति होय जाय है ऐसें जाननां ॥ आगें, अधिकाररूप कीया जो संसारके भोगनेकी प्राप्तिका आश्रयभूत जन्म, ताकी योनिके भेद कहा चाहिये । एसे पूछे सूत कहे हैं-- ॥ सचित्तशीतसँटताः सेतरा मिश्राश्चैकशस्तद्योनयः ॥ ३२ ॥ याका अर्थ- सचित्त शीत संरत इनितें इतर अचित्त उष्ण विकृत बहुरि तीही के मिश्रतें ऐमें नव भेद योनिके हैं । आत्माका चैतन्यका विशेपरूप परिणाम सो तो चित्त है। तिस चित्तकरि REARRIERTAINMENAMKRIPKARANAHARMENT జరుగు exacerat eros ॥ सर्वार्थसिदिाचनिका पंडित जयचंदंजीकृता । द्वितीय अध्याय ॥ पान २७६ ।। सहित होय सो सचित्त कहिये । बहुरि शीत है सो स्पर्शका विशेष है। जैसे वर्णका भेद शुक्ल । तहां शीत ऐसा द्रव्यवचनभी है गुणवचनभी है। तातें शीत कहनेते शीतल द्रव्यभी लेना। बहुरि संवृत नाम आच्छादित ढकेका है । जाका प्रदेश लखनमें न आवै । बहुरि इतरकरि सहित होय ताकू सेतर कहिये । प्रतिपक्षी सहित होय ते अचित्त उष्ण विवृत बहुरि दोऊ मिलै तहां मिश्र कहिये । सचित्ताचित्त शीतोष्ण संवृतविवृत ऐसे नव भये । इहां सूत्रमैं चशब्द है सो मिश्रकूभी योनिही कहै है । जो चशब्द न होय तौ सचित्तादिक कहे तिनिकाही विशेषण मिश्र शब्द ठहरै तातें मिश्रभी योनि है ऐसा समुच्चय चशब्द करै है । बहुरि एकश ऐसा शब्द है सो वीप्सा कहिये फेरि फेरि ग्रहणके अर्थमें है । सो मिश्रका ग्रहण तीन जायगा अनुक्रमरूप लेनां जनावै है । ताते ऐसा जान्या जाय है जो सचित्त, अचित्त, मिश्र, शीत, उष्ण, मिश्र, संवृत, विवृत, मिश्र ।। बहुरि ऐसे मति जानू, जो, सचित्त शीत याका मिश्र इत्यादि । बहुरि सूत्र में तत् शब्द है सो ये योनिजन्मके, प्रकार हैं ऐसा जनावनेकू है । ए नव योनि तीन प्रकार जन्म कहै तिनिहीके प्रकार हैं ऐसे जाननां इहां कोई कहे है, योनि अरु जन्मवि भेद नाही-अविशेष है । ताका समाधान- आधा आधेयका भेदतें भेद हे । इहां योनि तौ आधार है जन्मके प्रकार हैं ते आधेय हैं। जाते सचित्त Hos.crer ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २७७ ।। आदि योनिकै आधार आत्मा संमूर्छनादि जन्मकरि शरीर आहार इंद्रियादिककै योग्य पुद्गलनिकू ग्रहण कर है । तहां देवनारकीनिकी तो अचित्तयोनि है । जाते इनिके उपजनेके ठिकाण हैं ते पुद्ग- लके स्कंध अचित्त हैं । बहुरि गर्भज प्राणी हैं तिनिकी मित्र योनि है । जाते इनिकै उपजनेके ठिकाने माताके उदरवि वीर्य लोही तौ पुद्गल है, सो अचित्त कहिये । बहुरि माताका आत्मा चित्तवान् है । तातें तिसकरि मिश्र कहिये । वहुरि संमूर्छन प्राणी हैं ते तीनूंही प्रकारके योनिमें उपजे हैं । केई तौ सचित्तयोनिवि उपजे हैं। जैसै असाधारण शरीरवाले जीवनिकै एकही शरीरमैं बहुत जीव है । तातें परस्पर आश्रयतें सचित्त हैं । केई अचित्तयोनिवि उपजै हैं । तिनिके उपजनेके ठिकाणे पुद्गलस्कंधही हैं । केई मिश्रयोनि हैं । बहुरि देवनारकीनिकै तौ शीतोष्णयोनि है । तिनिके उपजनेके ठिकाणे केई तौ शीत केई उष्ण हैं । बहुरि तेजसकायके जीवनिकी योनि उष्णही है । अन्यप्राणी केई शीतयोनिमें उपजे हैं केई उष्णमें उपजे हैं केई मिश्रमें उपजै हैं । बहुरि देव नारकी एकेंद्रिय जीव इनिकी योनि तौ संवृत है । देवनारकी तो संपुटमैं उपजै हैं । एकेंद्रिय जीवभी ढकी योनिमेही उपजै हैं । वहुरि विकलत्रय विवृतयोनिविष उपजे हैं ॥ बहुरि गर्भज मिश्रयोनिवि उपजे हैं। केई प्रदेश गूढ हैं केई प्रदेश PRA का सधिमिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २७८ ॥ उघडता हैं । इनिके भेद चऊराशी लाख हैं सो आगमवि कह्या है । ताकी एक गाथा है ताका अर्थ-नित्य निगोद इतर निगोद बहुरि धातु कहिये पृथिवी आप तेज वायु ऐसे छह तो सात सात लाख है । ताके वियालीस लाख भये । बहुरि तरु कहिये वनस्पति सो दस लाख हैं। ऐसे एक- द्रियके तो बावन लाख भये । बहुरि विकलत्रय केंद्रिय दोय लाख, तेंद्रिय दोय लाख, चौइंद्रिय दोय लाख ऐसे छह लाख । बहुरि देव च्यारि लाख, नारकी च्यारि लाख, पंचेंद्रिय तिर्यंच च्यारि लाख, मनुष्य चौदह लाख ऐसे पंचेंद्रियके छवीस लाख । सब मिली चवराशी लाख भये । इनिका विशेपस्वरूप प्रत्यक्षज्ञानीनिकै गम्य है ।। आगै, इस नव योनिसंकटविर्षे तीन प्रकार जन्म लेते जे सर्व संसारी प्राणी, तिनिका जन्मका नियमकै अर्थि सूत्र कहे हैं- ॥जरायुजाण्डजपोतानां गर्भः ॥ ३३ ॥ याका अर्थ- जरायुज अंडज पोत ए तीन प्रकारके प्राणीनिकै जन्म गर्भही है ॥ तहां जो जालवत् परिवरण कहिये जारित वेष्टया होय बहुरि जावि मांस लोही फिरि रह्या होय सो तो जरायु कहिये । तिसिवि जो उपजे सो जरायुज कहिये । बहुरि नख उपरिकी त्वचा सारिखा होय CAlbarrava AASPRECARPAN Eprab - ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदंजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ।। पान २७९ ॥ ऊपरि कठिण करडा होय त्वचामांही लोहीकरि वेष्टित होय गोलाकारसा होय सो अंड है । तावि उपजै ताकू अंडज कहिये । वहुरि जो ऊपरि वेब्याविनांही होय सो योनिः निसरताई संपूर्ण अव. यव शरीरसहित चलनादिककी सामर्थ्यसहित होय सो पोत कहिये । ए तीनूंही गर्भयोनि कहिये । आगे पूछ है, जो जरायुज अंडज पोत जीवनिकै तौ गर्भते उपजनेका नियम कह्या । अब उपपादजन्म कौनके होय है ? ऐसे पूछ सूत्र कहे हैं- ॥ देवनारकाणामुपपादः ॥ ३४॥ याका अर्थ- देवनारकी जीवनिकै उपपादजन्म है ॥ देवनिकै बहुरि नारकीनिकै उपपाद- जन्म जाननां । और जन्म नांही है ऐसा नियम जाननां ॥ आगै पूछ है, इनि सिवाय अन्य जीवनिकै कौनसा जन्म है ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥शेषाणां सम्मूर्च्छनम् ॥३५॥ याका अर्थ- गर्भजन्म अरु देव नारकीसिवाय अन्यजीव रहे तिनिकै सम्मूर्छन जन्म है | गर्भज बहुरि औपपादिक जीवनिविनां अवशेप अन्यजीव रहे तिनिकै सम्मूर्छन जन्म है। ऐसे ए तीही सूत्र नियमकै अर्थि हैं । दोनू तरफा नियम इनिकै जाननां । कैसे ? जरायुज अंडज PRESPECARPANMADARASAPNARESPERICANSPIRINCIPANGAPR PARAPESAR ముగము ॥ ससिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८० ॥ पोतनिकेही गर्भजन्म है । अथवा इनिके गर्भही जन्म है। अन्य नांही । बहुरि देव नारकोनिकही उपपाद जन्म है । अथवा इनिकै उपपादजन्मही है । अन्य नाही । बहुरि अवशेप जीवनिकैही सम्मूर्छन जन्म है । अथवा इनिकै संमूर्च्छन जन्मही है अन्य नांही । ऐसें दोऊ तरह नियम जाननां ॥ ऐसें पांच सूत्रनिकरि जन्म अरु तिनि जन्मसहित जीवनिका निरूपण कीया ॥ आगें पूछे है, तिनि संसारी जीवनिकै तीन जन्म कहे तथा अनेक भेदनिसहित नवयोनि कहे । तिनिकै शुभ अशुभ कर्मका उदयकरि निपजाये वहुरि बंधके फलके भोगनेके आधार शरीर कौन कौन हैं? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं-- ॥ औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणानि शरीराणि ॥ ३६ ॥ याका अर्थ-- औदारिक वेक्रियिक आहारक तेजस कार्मण ए पांच शरीर कर्मफल भोगनेकै आधार है । विशिष्टनामकर्म कहिये शरीरनामा नामकर्म ताकै उदयतें भये ऐसे , शीर्यते कहिये गलै शिडे झडे ते शरीर हैं । शरीर नामा नामकर्मकी प्रकृति औदारिकादिक हैं तिनिके उदयतें औदा. रिकादिककी प्रवृत्ति पाईये है । तातें ते पांच नाम हैं । तहां उदार नाम स्थूलका है । वडा दीखै ताकू उदार कहिये सो उदारवि भया होय सो अथवा उदार हे प्रयोजन जाका ताकू औदारिक कहिये । CrPCrParxgramin ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८१ ॥ बहुरि अणिमादिक आठ गुण तिनिका ईश्वरपणाका योग” एक अनेक छोटा वडा शरीर अनेकप्रकार करणां सो विक्रिया कहिये । सोही है प्रयोजन जाका ताळू वैक्रियिक कहिये । बहुरि सूक्ष्म पदार्थका निर्णयके अर्थि तथा असंयमके दूरि करनेकी इच्छा करि प्रमत्त गुणस्थानवर्ती मुनिकरि रचिये सो आहारक है । बहुरि तेजका कारण अन्य देह• दीप्तिरूप करनेको निमित्त तथा तेजके वि4 भया सो तैजस है । बहुरि कर्मनिका कार्य सो कार्मण है । कर्मके कार्य सर्वही शरीर है परंतु रूढीके वशतें किशेपपणांकार कार्मणही कर्मका कार्यरूप निरुक्ति करी है । इहां कोई पूछे , अन्यशरीरकू कार्मण निमित्त है बहुरि कार्मणकू कहा निमित्त है ? ताका समाधान, जो, कार्मणकू कार्मणही निमित्त है । अथवा जीवके परिणाम मिथ्यादर्शनादिक निमित्त हैं । आगे जैसें औदारिककी इंद्रियनिकरि उपलब्धि है यह इंद्रियनिकरि ग्रहण होय है तैसैं अन्यशरी- रका ग्रहण काहे न होय है ? ऐसे पूछे सूत्र कहे हैं- ॥ परं परं सूक्ष्मम् ॥३७॥ याका अर्थ-- ओदारिकतें अगिले अगिले शरीर सूक्ष्म हें ॥ इहां परशब्दका अनेक अर्थ है। तोभी विवक्षातें व्यवस्थार्थके विपें गति है। बहुरि वीप्सा कहिये दोयवार परशब्द कह्या सो with: Treaterial सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८२ ॥ รอง ओदारिक तो स्थूल है, यातें सूक्ष्म क्रियिक है, यातें सूक्ष्म आहारक है, यात सूक्ष्म कार्मण है, ऐसें जाननेके अर्थि है ॥ आगे कहे हैं, कि, कोई जानैगा, जो, ये शरीर परै परै सूक्ष्म है, तौ प्रदेश कहिये परमाणूभी इनिविर्षे पोरे थोरे होहिंगे । ऐसी आसंकाकू दूरि करनेकै अर्थि सूत्र कहै हैं-- ॥ प्रदेशतोऽसङ्ख्येयगुणं प्राक् तैजसात् ॥ ३८ ॥ याका अर्थ-- तैजसतें पहले पहले शरीर औदारिकतें लगाय आहारकताईविर्षे परमाणु असंख्यात असंख्यात गुणे हैं ।। प्रदेश नाम परमाणूका है । वहुरि संख्यासू अतीत होय ते असंख्यात हैं। सो जहां असंख्यातका गुणाकार होय ताकू असंख्येयगुणां कहिये । सो इहां परमाणूनितें असंख्यात- गुणां कहना, अवगाहना न लेनी । वहुरि परं परं इस शद्धकी पहले सूत्रतें अनुवृत्ति लेणी । बहुरि कार्मणतांईके निपेधके अर्थि प्राक् तैजसात् ऐसा कह्या । तातें ऐसा अर्थ भया, जो, औदारिकके परमाणूनितें तौ असंख्यातगुणे परमाणू वैक्रियिकवि बहुरि वैक्रियिकर्ते असंख्यातगुणें आहारकवि है । इहां कोई पूछे, असंख्यातके भेद असंख्यात हैं तहां गुणाकार कैसा असंख्यातका लेनां ? ताका समाधान, इहां पल्योपमका असंख्यातवा भागका गुणाकार लेना ॥ फेरि कोई पूछ है, जो eralssxaspx PATRIKApprep ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदर्जाकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८३ ॥ परें परें सुक्ष्म कहे अर परमाणू बहुत बहुत कहे सो ऐसें तो परें परै बडे चाहिये । ताका उत्तर, जो, बंधानका विशेष ऐसाही है, जो खैचि गाढा बांधे तो छोटा होय जाय, ढीला बांधै तो बडा दीखे जैसे रूईका पिंड तो बडा दीखे वोझ थोडा। बहुरि लोहका पिंड छोटा दीखै वोझ बहुत ऐसे जाननां॥ आगै, अगिले दोय शरीर तैजस कार्मण तिनिमें परमाणु इनिसमान हैं, कि किछ विशेष है? ऐसें पूछे उत्तर कहै हैं- ॥ अनन्तगुणे परे ॥३९॥ याका अर्थ-- अगिले दोऊ तैजस कार्मण शरीरवि परमाणु पहलेते अनंतानंत गुणे है । इहां प्रदेशतः ऐसी तो पहले सूत्रतें अनुवृत्ति लेणी। तातें आहारकतें तैजसविर्षे परमाणु अनंतगुणे हैं । बहुरि तैजसते अनंतगुणे कार्मणवि हैं । इहां गुणाकार अभव्यराशिः अनंतगुणां सिद्धराशिके अनंतवै भाग ऐसा अनंतका है ।। आगे, आशंका करै है, जो, मूर्तिकद्रव्यका संचय होते जैसे भालि भीतिमें प्रवेश करता रुकि जाय है, तैसें शरीरसहित संसारी जीव गमन करे तब मूर्तिक पुद्गलके स्कंधनितें रुकि जाता होयगा । ताफू कहिये, जो, नांही रुकै है । ए दोऊ शरीर ऐसे हैं । ताका सूत्र कहै हैं- PROPRAayer ACARPRERNMENT ॥ सर्वार्थसिद्धिचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८४ ॥ KATPATRPRECRPANCE ॥ अप्रतिघाते ॥४०॥ याका अर्थ-तैजस कार्मण ए दोऊ शरीर अप्रतिघाते कहिये रुकनेते रहित हैं। मूर्तिक करि रुकना ताकू प्रतिघात कहिये । सो जहां नांही सो अप्रतिधात है । सो तैजस कार्मण ए दोऊ अप्रतिघात हैं । जाते ए सूक्ष्म परिणमनरूप हैं । जैसे लोहका पिंडमें अग्नि प्रवेश करै तैसैं ए वज्र- पटलविभी प्रवेश करि जाय रुकै नांही । इहां कोई कहै, वैक्रियिक आहारकभी काहूकरि रुकै नाही तेभी ऐसे क्यों न कहै ? ताका समाधान, जो, इहां सर्वक्षेत्रविर्षे नांही रुकनेकी विवक्षा है । जैसैं तेजस कार्मणका सर्वलोकवि अप्रतिघात है, तैसे वैक्रियिक आहारकका नांही है । इनिका गमन वसनांडीमांहीही है । सिवाय प्रतिघातही है ।। आगें पूछे है, कि. इनि दोऊ शरीरनिका एताही विशेप है कि किल्लु औरभी है ? ऐसे पूछे विशेष है, ताका सूत्र कहै हैं-- ॥ अनादिसम्बन्धे च ॥४१॥ याका अर्थ-- ए दोऊ शरीर अनादित संबंधरूप हैं । और शरीर छूटि नवीन वणै है तैसैं ये नांही हैं । इहां चशब्द है सो विकल्प अर्थवि है। जातें ऐसा अर्थ भया, अनादिसंबंधभी NEESPONCAREOGA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८५ ॥ है सादि संबंधभी है । तहां कार्यकारणका अनादिसंतानकी अपेक्षा तो अनादिसंबंधरूप है। विशेषकी अपेक्षा सादिसंबंध है। सो वीजक्षकीज्यौं जानने । जैसे औदारिक वैक्रियिक आहारक जीवकै कदाचित् होय है, तैसे तैजसकामण नाहीं है । ये नित्यसंबंधरूप हैं। संसारके क्षयपर्यंत संबंध रहे है। जिनिक मतमैं शरीर अनादिसंबंधही है तथा सादिसंबंधही है ऐसा पक्षपात है तिनिकै अनादिसंबंध है। तहां अंत नाहीं । तब मुक्त आत्माका अभावका प्रसंग भया । बहुरि सादिसंबंध होते शरीर नवीन भये । पहली आत्मा शुद्ध ठह-या; तव नवीन शरीरका धारण काहे. तें भया? ऐसे दोप आवै है ॥ आगें पूछे है, ए तैजस कार्मण शरीर कोईक प्राणीकै होय है कि अविशेष है ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं ॥सर्वस्य ॥४२॥ याका अर्थ-- ए दोऊ शरीर सर्व संसारी जीवनिकै हो हैं ॥ इहां सर्व शब्द निवशेषवाची हे । समस्त संसारी जीवनिकै तैजस कार्मण दोऊ शरीर हैं ।। आगे, ते औदारिकादि ५ शरीर सर्वसंसारी जीवनिकै अविशेपफरि होय हैं, तहां सर्व एकही काल होय है ऐसा प्रमंग होते जे शरीर एकजीवके एककाल संभवै तिनिके दिखावनेके अर्थि सूत्र कहै हैं- Karki AMARPREPARADIAS rep सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८६ ॥ ॥ तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्व्यः ॥ ४३ ॥ याका अर्थ-तिनि तेजस कार्मण दोऊनिळू आदिकरि एक जीवकै एककालविर्षे दोयभी होय, तीनभी होय, च्यारिताई होय ऐसे भाज्यरूप करनां । पांच न होय । यह तत् शब्द है सो प्रकरण जिनका है ऐसे तैजस कार्मणके ग्रहणके अर्थि है । ते हैं आदि जिनिके ते तदादि कहिये बहुरि भाज्य कहिये विकल्परूप विभागरूप करने । ते कहां तांई ? च्यारीताई करने । तातें ऐसा अर्थ भया, जो, एककाल एकजीवकै कोईकै तौ तैजसकार्मण दोयही होय, ते तौ अंतरालमैं विग्रहगतिमें जानने । बहुरि कोई जीवकै औदारिक तैजस कार्मण ए तीन होय, ते मनुष्यतियंचकै जानने । वहुरि कोई जीवकै वैक्रियिक तैजस कार्मण ए तीन होय , ते देव नारकोनिकै जानने । वहुरि कोई जीवकै औदारिक आहारक तैजस कार्मण ए च्यारि होय, ते प्रमत्त गुणस्थान- वर्ती मुनिके जानने । ऐसे भाज्यरूप जानने ॥ आगें, फेरि तिनहीवि विशेपकी प्रतिपत्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ निरुपभोगमन्त्यम् ॥४४॥ याका अर्थ- तेज़सशरीरभी लब्धिप्रत्यय होय है ॥ इहां अपि शब्दकरि लब्धिप्रत्ययका Paramparan ॥ सर्वार्थसिद्धियनिका पंडित जयचदीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २८७ ॥ याका अर्थ- अंतका कार्मण शरीर उपभोगरहित है ॥ अंतवि होय ता• अंत्य कहिये । सो इहां सूत्रपाठमें अंतवि कार्मण कह्या है सो अंत्य है। बहुरि इंद्रिय दारिकरि शब्दादिकका ग्रहण सो उपभोग है । तिसका जाकै अभाव सो निरुपभोग है । सो ऐसा कार्मणशरीर है। जाते विग्रहगति अंतरालविर्षे इंद्रियनिकी क्षयोपशमरूप लब्धि होतेभी द्रव्येंद्रियकी निर्वृतिका अभाव है । तातें शब्दादिका उपभोगका तहां अभाव है । इहां कोई तर्क करै है, जो, तैजसभी निरुप- भोग है, कार्मणही निरुपभोग कैसे कह्या? ताका समासान, तैजसशरीरका इहां उप- भोगका विचारवि अधिकार नाही । जाते याकू योगनिमित्तभी नांही कह्या है, ऐसें जाननां ॥ आगें पूछे है, जो, तीन प्रकार जन्म कहे तिनिवि ए शरीर उपजै है, सो तीनही जन्मवि अविशेपकरि उपजे है, कि किछ विशेष है ? तहां कहे हैं, विशेप है, ताका सूत्र कहे हैं- ॥ गर्भसम्मूर्छनजमाद्यम् ॥ ४५ ॥ याका अर्थ-आदिका शरीर औदारिक सो गर्भत तथा संमूर्छनते उपजे है ।। सूत्र- पाठ अपेक्षा आदिवि होय सो आद्य कहिये, सो औदारिक लेना । जो गर्भतें उपजै बहुरि संमूर्छनतें उपजे सो.सर्व ओदारिक जाननां ॥ ERPRISTIANRAI ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २८८ ॥ आगें, इसके लगता कह्या जो वैक्रियिक, सो कैसैं जन्मविपैं उपजै है ? कार सूत्र कहे हैं-- ॥ औपपादिकं वैक्रियिकम् ॥ ४६ ॥ याका अर्थ- वैक्रियिक शरीर है सो उपपादजन्मवि उपजै है। उपपादविर्षे होय सो औपपादिक कहिये । सो सर्व वैक्रियिक जाननां ॥ आगें पूछ है, जो, वैक्रियिक औपपादिक है तौ उपपादविर्षे न उपजै ताकै वैक्रियिक- पणाका अभाव आया । ऐसें कहते उत्तरका सूत्र कहै हैं ॥ लब्धिप्रत्ययं च ॥४७॥ याका अर्थ-- लब्धिते भयाभी वैक्रियिक कहिये है ॥ इहां चशहकरि वैक्रियिकसंबंध करनां । तपके विशेष ऋद्धिकी प्राप्ति होय, ताळू लब्धि कहिये । ऐसी लब्धि जाकू कारण होय सो लब्धिप्रत्यय कहिये । सो वैक्रियिक लब्धिप्रत्ययभी होय है ऐसा जाननां ॥ आगै पूछे है, कि लब्धिप्रत्यय वैक्रियिकही है कि औरभी है ? ऐसा पूछे सूत्र कहै हैं-- ॥ तैजसमपि ॥४८॥ HOSPIRECTORRECIPESAMARPRASACARECORPORARPAASPASpe AAAAAAGRAAT ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८९ ॥ संबंध करनां सो तैजसभी लब्धिप्रत्यय होय है ऐसा जाननां । इहां विशेष जो, तैजसके दोय भेद कहे एक निःसरणस्वरूप दूसरा अनिःसरणस्वरूप । तहां निःसरणस्वरूप दोय प्रकार, शुभ. तैजस अशुभतैजस । सो यहु तो लब्धिप्रत्यय कहिये । बहुरि अनिःसरणस्वरूप है सो सर्वसंसारी जीवनिके पाईये । सो लब्धिप्रत्ययतै भिन्न जननां ।। आगैं, वैक्रियिक पीछे कह्या जो आहारक शरीर, ताका स्वरूपका निर्धार करनेकै अर्थि तथा स्वामी कहनेकै अर्थि सूत्र कहै हैं-- ॥शुभं विशुद्धमव्याघाति चाहारकं प्रमत्तसँयतस्यैव ॥४९॥ याका अर्थ-- शुभ है विशुद्ध है व्याघातरहित है ऐसा आहारकशरीर प्रमत्तसंयमी मुनि- केही होय है ॥ इहां शुभ ऐसा नाम तो आहारककाययोग शुभकर्महीका कारण है, तातें है। याके होते शुभ प्रकृतिही बंध होय है । इहां कारणविर्षे कार्यका उपचार है। जैसे अन्नकू प्राण कहिये है । बहुरि विशुद्ध ऐसा नाम है सो पुण्यकर्मका उदयहीत यह होय है, तातै विशुद्ध कहिये निर्मल बहुरि पापकर्मकरि मिल्या नांही ऐसा निर्दोपकर्म ताका कार्य है, तातै विशुद्ध ऐसा कहिये है । इहां कारणवि कार्यका उपचार है । जैसें कपासके तारनिकू कपासही कहिये । बहुरि Caudiuanvar 685 ॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८८ ॥ आगे, इसके लगता कह्या जो वैक्रियिक, सो कैसें जन्मवि उपजै है ? ऐसे सूत्र कहे हैं-- ॥ औपपादिकं वैक्रियिकम् ॥ ४६॥ याका अर्थ- वैक्रियिक शरीर है सो उपपादजन्मवि उपजै है। उपपादविर्षे होय सो औपपादिक कहिये । सो सर्व वैक्रियिक जाननां ॥ आगें पूछे है, जो, वैक्रियिक औपपादिक है तौ उपपादविर्षे न उपजै ताकै वैक्रियिक- पणाका अभाव आया । ऐसें कहते उत्तरका सुत्र कहै हैं ॥ लब्धिप्रत्ययं च ॥४७॥ याका अर्थ-- लब्धितें भयाभी वैक्रियिक कहिये है ॥ इहां चशदकरि वैक्रियिकसंबंध करनां । तपके विशेपते ऋद्धिकी प्राप्ति होय, ताकू लब्धि कहिये । ऐसी लब्धि जाईं कारण होय सो लब्धिप्रत्यय कहिये । सो वैक्रियिक लब्धिप्रत्ययभी होय है ऐसा जाननां ॥ आगे पूछ है, कि लब्धिप्रत्यय वैक्रियिकही है कि औरभी है ? ऐसा पूछ सूत्र कहै हैं-- ॥ तैजसमपि ॥४८॥ ENCESPONENDRACTRE Pr RECIPE dreditrakritra ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २८९ ॥ संबंध करनां सो तैजसभी लब्धिप्रत्यय होय है ऐसा जाननां । इहां विशेष जो, तैजसके दोय भेद कहे एक निःसरणस्वरूप दूसरा अनिःसरणस्वरूप । तहां निःसरणस्वरूप दोय प्रकार, शुभ- तैजस अशुभतैजस । सो यहु तो लब्धिप्रत्यय कहिये । बहुरि अनिःसरणस्वरूप है सो सर्वसंसारी जीवनिकै पाईये । सो लब्धिप्रत्ययतें भिन्न जननां ।। आगैं, वैकियिक पीछे कह्या जो आहारक शरीर, ताका स्वरूपका निर्धार करनेकै अर्थि तथा स्वामी कहनेकै अर्थि सूत्र कहै हैं-- ॥ शुभं विशुद्धमव्याघाति चाहारकं प्रमत्तसँयतस्यैव ॥ १९ ॥ याका अर्थ-- शुभ है विशुद्ध है व्याघातरहित है ऐसा आहारकशरीर प्रमत्तसंयमी मुनि- केही होय है ॥ इहां शुभ ऐसा नाम तो आहारककाययोग शुभकर्महीका कारण है, तातें है। याकै होते शुभ प्रकृतिही बंध होय है । इहां कारणविर्षे कार्यका उपचार है। जैसे अन्नकू प्राण कहिये है । बहुरि विशुद्ध ऐसा नाम है सो पुण्यकर्मका उदयहीत यह होय है, तातै विशुद्ध कहिये निर्मल बहुरि पापकर्मकरि मिल्या नांही ऐसा निर्दोपकर्म ताका कार्य है, तातै विशुद्ध ऐस कहिये है । इहां कारणविर्षे कार्यका उपचार है । जैसें कपासके तारनिकू कपासही कहिये । बहुरि isedధులకు PRIEO सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ।। द्वितीय अध्याय ॥ पान २९० ॥ दोऊ रीतिकार इसके व्याघात कहिये रुकनां सो नांही तातें अव्याघाति कहिये । इस आहारकशरी- रकरि अन्य रुकै नांही तथा अन्यकरि यहुभी रुकै नांही । वहुरिच शब्द है सो समुच्चयकै अर्थि है । कदाकाल तो लब्धिविशेषका सद्भाव जनावनेकै अर्थि हो है । कदाकाल सूक्ष्मपदार्थका निर्णय करावनेकू होय है। तहां संयमके रक्षाकै अर्थि है ऐसा प्रयोजन पहले का । ताका समुच्चय चशब्द करे है । बहुरि जिस काल आहारकशरीर प्रवर्तनेका मुनिके अवसर है तिस काल मुनि प्रमादसहित होय है । तातें प्रमत्तसंयतहीकै यह होय है ऐसा कह्या है । इहां क्रियारूप प्रवर्ते ताठू प्रमाद कहै है । ऐसा मति जानूं, जो, अविरतकीज्यौं प्रमाद होय है। एवकारतें यह नियम कीया है, जो, प्रमत्तसंयमी मुनिकै होय है, अन्यकै नांही होय है । एसैं मति जानु, जो, प्रमत्तसंयमी मुनिकै आहारकही होय है औदारिक नाही होय है । औदारिक तौ हैही ॥ ऐसें चौदह सूत्रनिकरि पांच शरीरनिका निरूपण कीया ।। इहां विशेष- केई अन्यवादी तौ कार्मणशरीर नांही माने हैं। कहै हैं, कर्म आत्माहीका अदृष्ट नामा गुण है, ताका शुभाशुभ फल है । सो यहु माननां अयुक्त है । द्रव्यादृष्ट तौ पौद्गलिक कार्मण है । ताके निमित्ततें भावादृष्ट जीवका गुण है । बहुरि केई अन्यमती कहै हैं भावकर्मही TAR काps: ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २९१ ।। क्रोधादिक आत्माका भाव है, द्रव्यकर्म नाही, सोभी अयुक्त है । जीवकू बंदीखानेज्यौं पराधीन करनेवाला पुद्गल पर्यायरूप द्रव्यकर्मभी है । वहुरि केई अन्यमती स्वगामात्र शरीरकू कहे हैं। सोभी अयुक्त है। जो स्वमांमात्रही होय, तो जैसैं स्वप्नावि केई वस्तु देखै, जागै तब कछू दीखै नाही, तेसे यह शरीरभी न दीख्या चाहिये । सो ऐसे है नांही । बहुरि कोई अन्यमती आत्माकै ज्ञानमात्र शरीर माने हे, सोभी अयुक्त है । पुद्गलमय शरीरविनां शरीरकै अर आत्माकै भेद कैसे जान्या जाय ? । ज्ञानं तो आत्माका धर्म है, तिस स्वरूपढ़ें तौ जुदा है नांही । ऐसेंही कोई शरीरकू ओरप्रकारभी कहे है । ते इनि पंच शरीरनिमें सर्व अंतर्भूत होय हैं। अन्य कछु है नांही ।। आगें पूछे है, जो ऐसे शरीरनिको धारते जे संसारी जीव, तिनिकै गतिप्रति तीनूं वेदही होय हैं, कि किछु वेदनिका नियम है? ऐसे पूछे सूत कहै हैं- ॥ नारकसम्मछिनो नपुंसकानि ॥ ५० ॥ याका अर्थ- नारकी जीव तथा संमूर्छन जीव ये नपुंसकलिंगीही होय हैं ॥ नारकी तो आगे कहसी । जे नरकनिविर्षे उपजे ते नारक हैं । बहुरि संमूर्छन कहिये अवयव- निसहित शरीर जहां तहां उपजनां सो जिनके होय ते संमूर्छन कहिये । बहुरि चारित्र- ::... REP ता, ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २९२ ॥ मोहनामा कर्मकी प्रकृति नोकपाय ताका भेद जे नपुंसकवेदताका उदय बहुरि अशुभ नामा कर्मका उदयतें स्त्रीभी नांही पुरुषभी नांही ऐसे नपुंसक होय हैं ते नारक । बहुरि संमूर्छन नपुंसकही होय है । ऐसा नियम जाननां । तहां स्त्रीपुरुपसंबंधी मनोज्ञ शद गंध रूप रस स्पर्शका संबंधके निमित्ततें होय । ऐसें तिनिके क्यौं भी सुखकी मात्रा नांही है । आगें पूछे है, जो ऐसा नियम है तो अर्थतें ऐसा आया जो, कहे जे नारक संमूर्छन तिनितें अवशेष रहै, ते तीनूं वेदसहित हैं, यातें जहां नपुंसकलिंगका अत्यंतनिषेध है ताकी प्रतिपत्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं॥ ॥ न देवाः ॥५१॥ याका अर्थ- देव हैं ते नपुंसकलिंगी नांही हैं ॥ स्त्रीसंबंधी तथा पुरुपसंबंधी जो उत्कृष्ट सुख है, शुभगति नामा कर्मका उदयतें भया ऐसा, सो देव अनुभवै हैं भोगवै हैं । तिनिवि नपुंसक नांही हैं ॥ आगें पूछे है, अन्य जीव रहे तिनिके केते वेद हैं? ऐसे पूछ सूत्र कहे हैं-- ॥शेपास्त्रिवेदाः ॥५२॥ याका अर्थ-- नारक संमूर्छन देव इनि सिवाय अवशेष रहे जे गर्भज तिर्यंच तथा raiseracrals Kirtitis Cateratuits: ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जपचंदजीता ॥ द्वितीय अध्याय ।। पान २९३ ॥ मनुष्य, ते तीनूं वेदसहित हैं ॥ तीन हैं वेद जिनिकै ते त्रिवेद कहिये । ते वेद कैसे ? स्त्री पुरुष नपुंसक । इहां पूछे है, तिनि वेदनिका अर्थ कहा? तहां कहै हैं, जो वेदिये ताईं वेद कहिये । ताका लिंग ऐसा अर्थ है । सो दोय प्रकार है द्रव्यलिंग भावलिंग । तहां द्रयलिंग तो नामकर्मके उदय तें भये ऐसे योनि तथा मेहन आदि आकारसहित होय है। बहुरि भाववेद नोकपाय नामा जो वेदकर्म ताके उदयतें आत्माका परिणाम है । तह जावि गर्भधारण होय सो तो स्त्री है । बहुरि जो अपत्य कहिये पुत्रादिकळू उपजावै सो पुरुप है। बहुरि इनि दोऊ शक्तिनिते रहित होय सो नपुंमक है । बहुरि इनिकी संज्ञा है सो रूदिशब्दरूप है । रूढिशब्दकी व्युत्पत्ति कीजिये है सो तिस व्युत्पत्तिमात्र प्रयोजनकै अर्थिही है। जैसें गऊ शब्दकी निरुक्ति करिये, जो चाले ताकू गऊ कहिये । सो इहां निरुक्ति रूढिहीत जाननी । जातें बैठा सोवता गऊकुंभी गऊही कहिये। ऐसे रूढि जाननी । जो ऐसे न मानिये तो गर्भधारणक्रियाहीशू प्रधान मानिये तो बालखी तथा वृद्धस्त्री तिर्यंचणी मनुष्यणी तथा देवांगना तथा कार्मणकाययोगवि अंतरालमें तिष्ठती स्त्रीनिकै गर्भधारण नाही, तर स्त्रीपणाका नाम न ठहरे। तथा पुत्रादिक उपजायेविनां इनिका पुरुपपणाका नाम न ठहरै । तातें इहां ACTRICADAINERY warrasser LAB TApkantPAS ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदंजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ।। पान २९४ ॥ नामवि रूदीही प्रधान है। ऐसे ये तीन वेद शेप जे गर्भज तिनिकै होय हैं। इनिकी भाव अनुभवकी अपेक्षा ऐसे कहै है । स्त्रीका तो अंगारेकी अमि चिमक्याही करै तैसे है । बहुरि पुरुषका तृष्णाकी अमि जैसे चिमके तो बहुत परंतु अल्पकालमैं बुझि जाय तैसें है । बहुरि नपुंसकके इंटनिका कजावाकी अमि जैसे प्रजल्याही करै, बुझे नाही, तैसें है । आगें, जो ए जन्म योनि शरीर लिंगके संबंधकरि सहित जे देवादिक प्राणी ते विचित्र पुण्यपापके वशीभूत च्यारी गतिवि शरीरनिळू धारते संते यथाकाल आयूकू पूर्णकरि अन्यशरीरकू धोरे हैं कि विना आयु पूर्ण कीयाभी अन्यशरीरकू धारे हैं ? ऐसे पूछे उत्तर कहै हैं-- ॥ औपपादिकचरमोत्तमदेहासंख्येयवर्षायुषोऽनपवायुषः ॥ ५३ ॥ याका अर्थ- ओपपादिक कहिये देव नारकी बहुरि चरमोत्तमदेह कहिये चरम शरीर जिनकै उत्तम देह बहुरि असंख्यातवर्पका जिनिका आयु ऐसै भोगभूमियां ए सर्व अनपवायु कहिये पूर्ण आयुकरि मरे हैं । इनिका आयु छिदै नांही ॥ औपपादिक तौ देवनारक पूर्वं कहे तेही । बहुरि चरम शब्द है सो अंतका वाची है। याका विशेषण उत्तम कहिये उत्कृष्ट है । ऐमा चरम उत्तम देह जिनिकै होय ते चरमोत्तमदेह कहिये । ऐसें कहते जिनकै तिसही जन्मतें निर्वाण होना है ऐसे Popp AAPK सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ द्वितीय अध्याय ॥ पान २९५ ॥ चरमशरीरी संसारका जिनिकै अंत भया ऐसे तद्भवमोक्षगामी हैं ऐसा अर्थ भया । वहुरि असंख्येय कहिये संख्यातें रहित उपमाप्रमाण जे पल्यादिक तिनिकरि जान्या जाय ऐसे असंख्यात वर्षका जिनिका आयु ऐसे उत्तरकुरु आदि भोगभूमिविपें उपजै मनुष्यतिर्यंच ऐसे ए सर्व अनपवायुष्क हैं। विप शस्त्र आदिक वाह्यकारण तिनिके वशतें घटिजाय ताको अपवर्त्य कहिये । इनिका आयु वाह्यकारणतें घटे नांही ऐसा नियम है । अन्यका नियम नाही । इहां चरमदेहका उत्तम विशेषण है सो उत्कृष्टपणाके अर्थि है, अन्य अर्थ नाही है । केई चरमदेहा ऐसाही पाठ पढ़े हैं । इहां विशेष जो, चरमशदका उत्तमविशेषण है सो उत्कृष्टवाची है। तहां तत्त्वार्थ वार्तिकमैं ऐसें कहा है, जो, चक्रवर्त्यादिका ग्रहण है । इहां कोई कहै, अंतका चक्रवर्ती वम्हदत्त तथा अंतका वासुदेव श्रीकृष्ण इत्यादिकका आयु अपवर्तन हुवा सो इहां अव्याप्ति भई । ताका स- माधान, जो, चरमशब्दका उत्तम विशेषण है । तातें चरमशरीरी तद्भवमोक्षगामी होय तिनिका शरीरका उत्तम विशेषण है । तातें दोप नाही । इहां तर्क, जो, काल आये विनां तो मरण होय नाही । ताका समाधान, जैसे आमका फल पालमें दीये शीघ्र पके है, तैसें कारणके वशते आयु बांध्या था ताकी उदीरणां होय पहलेही मरण होय जाय है, ऐसें जाननां । बहुरि जैसे चतुर वैद्य waitit: HARPORARKHADKA ఆగము ॥ सार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। द्वितीय अध्याय ।। पान २९६ ॥ आदि रोगका काल आयेविनांही वमन विरेचनादिके प्रयोगकरि श्लेष्मादिकका निराकरण वायु करे है, तेसें इहांभी जाननां । ऐसें न होय तो वैद्यकशास्त्र मिथ्या ठहरै ।। इहां फेरी कहै , जो, रोगते दुःख होय ताका दूरि करनेके अर्थि वैद्यकका प्रयोग है । ताईं कहिये दुःख होय ताकाभी इलाज कर है बहुरि दुःख नाही होय तहां अकालमरण न होने निमित्तभी प्रयोग करै है ।। इहां कोई कहै, जो, आयुका उदीरण रूप क्षय है निमित्त जाकू ऐसा अकालमरणका इलाज कैसे होय ? ताकू कहिये असातावेदनीयका उदयकरि आया दुःखका इलाज कैसे होय ? जैसे असातावेदनीयका उदय तौ अंतरंग कारण बहुरि वाह्य वातादि विकार होते ताका प्रतिपक्षी औपधादिकका प्रयोग कीजिये तब दुःख मिटि जाय है । तैसेंही आयुकर्मका उदय अंतरंग कारण होते वाह्य जीवितव्यके कारण पथ्य आहारादिकका विच्छेद होते आयुकी उदीरणा होय मरण होय जाय अरु पथ्य आहारादिककी प्राप्ति होते उदीरणा न होय जीवितव्य रहै है तब अकालमरण न होय है ऐसें जाननां । बहुरि कोई कहै आयु होतेंभी मरण होय तौ तहां कर्मका फल दीया विनां नाश ठहरै है। ताडूं कहिये, असातावेदनीयका उदय होतेभी ईलाजतें मिटै तव कर्म फलरहित केस न भया? । फेरि कहे, कड़ी औपधिके ग्रहणकी पीडामात्र दुःख असातावेदनीय फल RCMSPONGARPROOMCARD attract ।। सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ द्वितीय अध्याय ।। पान २९७ ।। दे हे तातें विनां फल नाही । ताडूं कहिये, ऐसेंही आयुकर्मभी जीवनमात्र तो फल दीयाही अफल कैसे ठहया? विशिष्ट फलका देनां दोऊही कर्मनिकै समान भया । ताते यह सिद्धि भई, जो, कोईकै अल्पमृत्युभी होय है, जेती पूर्वभववि आयुकर्म की स्थिति वांधी थी ताकी बाह्य विप शस्त्रादिकके निमित्त स्थिति घटिजाय उदीरणां होय तर मरण होय जाय । इहां ऐसाभी दृष्टान्त है, जैसें जल आदिकतें आला वस्त्र चौडाकरि तापमैं सुकावै तन शीघ सूकै तैसेंभी जाननां । ऐसें दूसरा अध्याय सयाप्त कीया ॥ दोहा- इस दूजे अध्यायमें । जीवतत्त्वका रूप ॥ वर्णन है बहुभेदते । जानूं भव्य अनूप ॥ १ ॥ सवैया-जीवके स्वतत्त्व भाव लक्षण दृग्योध धाव भवी सिद्ध आदि भेद कहे विस्तारसूं। इंद्रियनिका दोय रूप विषयका अपार रूप गतिभेद भिन्न भिन्न गहो इतवारतूं ।। जन्मयोनि नानाभांति भवमें अनेकजाति देहके विधान जीव लहे जु विकारतूं । वेदका नियम आयु घटै बधै ताकी रीति दूजे अधिकार भापी मुनीशा विचारतूं ॥२॥ ऐसे तत्त्वार्थका हे अधिगम जामें ऐसा जो दशाध्यायरूप मोक्षशास ताकै वि द्वितीय अध्याय पूर्ण भया. xezer szervezetxea excess ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान २९८ ॥ ॥ नमो वीतरागाय॥ eadiDrease ॥ आगै तीसरा अध्यायका प्रारंभ है॥ दोहा- अधो मध्य ऊरध सकल । जीवनिवास निवारि ॥ कहे भव्य उपकारकू । नमूं ताहि तन टारि ॥ १ ॥ ऐसे मंगल अर्थि नमस्कार करि तीसरे अध्यायकी वचनिका लिखिये हैं । तहां सर्वा र्थसिद्धि नामा टीकाविषे प्रारंभ है जो ‘भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणां' इत्यादि सूत्रवि ना- रकजीव कहे । तहां शिष्य पूछे है, ते नारकी कौन हैं? तिनिके प्रतिपादनके अर्थि प्रथम तो तिनिका आधारका निर्देश करे हैं । ते कहां वैसे हैं, तिनि पृथ्वीनिका नाम कहै हैं, ताका सूत-- ॥ रत्नशर्करावालुकापङ्कधूमतमोमहातमःप्रभाभूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्ताधोऽधः ॥१॥ याका अर्थ-- रत्नप्रभा शर्कराप्रभा वालुकाप्रभा पंकप्रभा धूमप्रभा तमःप्रभा महातम प्रभा -- ArPRExpr NAprdPKRINCITY ఆరకుండురుదకు , ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। तृतीय अध्याय ॥.पान २९९ ॥ ए सात अधोलोकवि नीचैनिचे तीन वातवलय और आकाशकै आधार पृथ्वी है ॥ इहां रत्नादिशब्दनिका द्वंद्वसमासकरि वृत्ति है तिनिके प्रभाशब्द न्यारा न्यारा जोडनां । बहुरि साहचर्यते तैसाही नाम है। तातै रत्नप्रभा शर्कराप्रभा वालुकाप्रभा पंकप्रभा धूमप्रभा तमःप्रभा महातमःप्रभा ऐसे नाम सिद्ध भये हैं । तहां भूमिका ग्रहण तौ आधारके जनावनेके अर्थि है । जैसे स्वर्गके पटलनिके जुदे जुदे विमान हैं तहां भूमिका आश्रय नाही, तैसें इहां नांही है । नारकीनिकै आवास भुमीके आश्रय हैं । बहुरि तिनि भूमिनिके आलंबनके नि- र्णयकै अर्थि घनांबुवातादि शब्दका ग्रहण है। घन अंबु वात आकाश ए हैं प्रतिष्ठा कहिये आधार जिनिका ते ऐसे हैं । ए भूमि तौ घनोदधि वातवलयकै आधार है । वहुरि घनोदधि वातवलय घनवातवलयकै आधार है । बहुरि घनवातवलय तनुवातवलयकै आधार है । तनुवातवलय आकाशका आधार है । बहुरि आकाश आपहीकै आधार है । आकाश सर्व वडा है, सो अन्य आधारकी कल्पना नाही । ए तिनही वातवलय वीस वीस हजार योजन न्यारे न्यारे मोटे हैं । सप्त शडका ग्रहण अन्यसंख्याके निराकरणकै अर्थि है, सातही हैं, आठ नाही नव नाही । बहुरि अधोऽधो शब्द है सो तिर्यक् फैली वात तथा ऊर्धके निपेधकै अर्थ है ॥ Marat 20 Ass सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ।। पान ३०० ।। इहां विशेष जो, रत्नप्रभाभूमि है सो चित्र वज्र वैडूर्य लोहित होत ज्ञेमसार गल्ल गोमेध प्रवाल ज्योति रसांजन मूल काकस्फटिक चंदनवर्वक वकुल शिलामय ए सोलह प्रकारके रत्ननिकी प्रभा सहचरित है। तातें याका रत्नप्रभा नाम कहै है । सो एक लाख अशी हजार योजनकी मोटी है । तामें तीन भाग हैं । उपरि तौ खरभाग है, सो तौ सोला हजार योजनका है । सो तौ चित्र आदि रत्न कहे तिनिकरि रचित है । ताकै नीचे पंकभाग है सो चौरासी हजार योजनका मोटा है । ताके नीचे अबहुल भाग है सो असी हजार योजनका मोटा है। तहां पहले खरभागविर्षे हजार योजन उपरिके तथा हजार योजन नीचैके छोडि बीचके चौदह हजार योजनविर्षे किन्नर किंपुरुष महोरग गंधर्व यक्ष भूत पिशाच ए सात जातिके तौ व्यंतर बहुरि नाग विद्युत् सुपर्ण अमि वात स्तनित उदधि द्वीप दिक्कुमार ए नव जातिके भवनवासीनिके आवास हैं। पंकभागविर्षे राक्षस व्यंतर अरु असुरकुमार भवनवासीनिके निवास हैं । बहुरि अबहुल भागविर्षे नरक हैं । बहुरि दूसरी शर्कराप्रभा भूमिकी मोटाई बत्तीस हजार योजनकी है। तीसरी वालकाप्रभा भूमिकी मोटाई अहाईस हजार योजनकी है । बहुरि चौथी पंकप्रभा भूमिकी मोटाई चोईस हजार योजनकी है। बहुरि पांचई धूमप्रभा भूमिकी मोटाई वीस हजार योजनकी है । बहुरि छठी तमःप्रभा भूमिकी Pratpirn Beerboxers ।। सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदकिता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३०१ ॥ मोटाई सोला हजार योजनकी है वहुरि सातई महातम प्रभा भूमिकी मोटाई आठ हजार योजनकी है। वहुरि तिनि भूमिनिका अंतर असंख्यात कोडि योजनका जुदा जुदा है । तथा तिर्यकभी एताही है। भावार्थ- एक एक राजूका अंतराल है । अरु सप्तमी पृथ्वीके नीचै तौ सात राजू तिर्यक है । पहली पृथिवी मध्यलोक ऊपरि एक राजू तिर्यक् है ॥ इहां अन्यमती कहै हैं, पृथ्वी काठियाकै आधार है, तथा वराहकै दंतनिपरि है, सो यह कहनां प्रमाणसिद्ध नाही। जाते काछिया वराहकाभी अन्य आधार कल्पनेका प्रसंग है । तथा केई कहै हैं, पृथ्वीका गोल तो भ्रमता रहे है । अरु ज्योतिश्चक स्थिर है । सो यहभी कहना सवाध है । बहुरि केई कहे हैं, पृथिवी नीचे चलीही जाय है, अवस्थित नांही । सोभी कहना बनै नांही। इत्यादि अनेक कल्पना करै हैं, सो असत्य है । इहां कोई पूछे, तुमने कह्या ताकी प्रमा- णता काहेरौं कर? ताकू कहिये, हमारा कहनां सर्वज्ञके आगमकी परंपराते निर्वाध है तहां स्यादादन्यायकरि युक्तितभी सिद्ध है । याकी चरचा श्लोकवार्तिकमैं विशेप करी है। तहति जाननी ॥ आगें पूछे है, कि ए भूमि हैं तिनिमें नारकीनिके सर्वत्र आवास हैं, कि कहूं कहूं हैं ? , vidioraivid. Break , || सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदंाकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ॥ ३०२ ऐसें पूछे ताके निर्धारकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ तासु त्रिंशत्पञ्चविंशतिपञ्चदशदशत्रिपञ्चोनैकनरकशतसहस्राणि पञ्च चैव यथाक्रमम२ याका अर्थ- तिनि भूमिनिविर्षे अनुक्रमते तीस लाख पचीस लाख पंदरा लाख दश लाख तीन लाख पांच घाटि एक लाख अरु पांच एते नरक कहिये विला हैं । ते रत्नप्रभादिक भूमि तिनिविर्षे इस संख्याकरि नरक कहिये विला गिणिये । तहां रत्नप्रभावि तीस लाख हैं । शर्कराम- भाविर्षे पचीस लाख हैं । वालुकाप्रभाविर्षे पंदरा लाख हैं । पंकप्रभाविौं दस लाख हैं । धूमप्रभाविर्षे तीन लाख हैं । तमःप्रभावि पांच घाटि एक लाख हैं । महातमःप्रभावि. पांचही हैं ॥ बहुरि रत्नप्र- भाविर्षे तेरह प्रस्तार हैं तिनिळू पाथडा कहिये हैं । वहुरि आगें दोय दोय घाटि हैं । तहां दूसरै ग्यारा, तीसरे नव, चौथै सात, पांचवै पांच, छठे तीन, सातवै एक ऐसे प्रस्तार जानने । वहुरि इनि भूमिनिका अन्य विशेष लोकनियोगशास्त्रतें जाननां ॥ इहां किछ विशेष लिखिये हैं। तहां रत्नप्रभाविौं अब्बहुलभागविर्षे ऊपरि नीचे हजार हजार योजन छोडि वीचिमैं बिला हैं । ते इंद्रक, श्रेणीबंध, प्रकीर्णक ऐसे तीन प्रकार हैं । तहां तेरह प्रस्तार हैं । तहां तेरहही बीचि वीचि इंद्रक हैं। तिनिके नाम समितक, सीर, परोरुक, भ्रांत meerest TETPRE , सार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३०३ ।। उद्धांत, संभ्रांत, असंभ्रांत, विभ्रांत, तप्त, त्रस्त , व्युत्क्रांत, अवक्रांत, विक्रांत ऐसे नाम हैं। बहुरि शर्कराप्रभावि ग्यारह प्रस्तार हैं । तिनिमें ग्यारहही वीचिवीचि इंद्रक हैं । तिनिके नाम स्तनक, संस्तनक, वनक, घाट, संघाट, जिव्ह, उजिव्हिक, आलोल, लोलुक, स्तन आलोलुक ऐसें । बहुरि वालुकाप्रभावि नव प्रस्तार हैं । तिनिमैं नव इंद्रक तिनिकै नाम तप्त त्रस्त, तपन, आतापन, आदिदाघ प्रज्वलित, संज्वलित, उज्वलित, संप्रज्वलित ऐसै । बहुरि पंकप्रभाविपैं सात प्रस्तार हैं । तिनिमें सात इंद्रक तिनिके नाम आर मार तार वर्चस वैमनस्क खाट आखाट ऐसे । बहुरि धूमप्रभावि पांच प्रस्तार हैं तहां पांच इंद्रक हैं । तिनिके नाम तम, अभ्र, झप, अंत, तमिस्र ऐसें । बहुरि तमःप्रभावि तीन प्रस्तार हैं । ताविर्षे तीन इंद्रक हैं । तिनिके नाम हिम , वर्दल, लल्लक । बहुरि महातमःप्रभावि एक प्रस्तार है । तामें अप्रतिष्ठान नामा एक इंद्रक है । तहां इंद्रकनिकै चान्यों दिशामै च्यारि श्रेणी हैं । चायों दिशासंबंधी श्रेणीबंध विला तो गुणचास गुणचास हे । बहुरि विदिशासंबंधी अटतालीस अठतालीस है । पीछे सातई पृथिवीका प्रस्तारताई एक एक घटता गया सो श्रेणीबंध तो एक एक रह गया । विदिशाम रहाही नाही । ऐसें इनिकी संख्या ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ॥३०४ ॥ कही सो न्यारी न्यारी पृथ्वीसंबंधी जानि लेनी । तहां सप्तम पृथिवीके श्रेणीबंध च्यारि रहे । तिनिका नाम पूर्वदिशावि काल, दक्षिणदिशाविर्षे महाकाल, पश्चिमदिशाविर्षे रौख , उत्तरदि- शाविर्षे महारौरव ऐसे हैं । बहुरि सर्व विला चौरासी लाख हैं। तहां इंद्रक तौ गुणचास हैं । श्रेणीबंध नव हजार छहसै च्यारि हैं। बहुरि प्रकीर्णक तियासी लाख निवै हजार तीनसौं सैंतालीस हैं। तिनिमें सर्वही भूमीमें पांचवै भाग विला तो संख्यात हजार संख्यात हजार योजननिकै विस्तार हैं । बहुरि अवशेष च्यारि भाग विला असंख्यात लाख असंख्यात लाख योजनकै विस्तार हैं । इन सर्वही बिलानिके नाम अशुभही अशुभ जाननैं । आणु, तिनि भूमिनिविर्षे नारक जीवनिकै अन्यविशेष कहा है ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं-- ॥ नारका नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः ॥३॥ याका अर्थ- इनि भूमिनिविप॑ नारकजीव हैं ते सदा अशुभतर हैं लेश्या परिणाम देह वेदना विक्रिया जिनिकै ऐसे हैं । लेश्यादिकका अर्थ तो पहलै कह्या , सोही जाननां । अशुभतर ऐसा विशेषण तिनिका अधिकपणांक अर्थि है । सो तिर्यंचनिकै जैसै अशुभलेश्यादिक हैं तिनितें अधिके नारकीनिकै जानने । अथवा ऊपरिके नारकीनिकै जैसे हैं, तिनितें अधिक SPARICASICADEMICATPARTICISEARTICASPAIGNCATIRECASPAPER CHAPROACasprayerape ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकता ।। तृतीय अध्याय || पान ३०५ ।। Virarokaris -- अधिके नीचे नीचे जानने । बहुरि नित्य शब्द है सो दुःखमैं दुःख चल्याही जाय ऐसै अर्थमें है। तहां पहली दूसरी पृथिवीके जीवनकै तौ कापोतलेश्या है। बहुरि तीसरी पृथिवीवालेनिकै ऊपरिकके तो कापोत है। नीचलेकै नीललेश्या है। चतुर्थीवालेकै नीलही है। पंचमीवालेके ऊपरिकेकै तौ नील है। नीचलेकै कृष्ण है। छठीवालेकै कृष्ण है। सातमीवालेके परमकृष्ण है ऐसें द्रव्यलेश्या तो आयुपर्यंत एकसी है । बहुरि भावलेश्या अंतर्मुहूर्तमें पलटवो करै है । बहुरि परिणाम स्पर्श रस गंध वर्ण शब्द हैं। ते क्षेत्रका विशेषके निमित्तके वशतै अतिदुःखके कारण अशुभतर हैं। बहुरि जिनिका देह अशुभनामकर्मके उदयते अत्यंत अशुभतर है, बुरि आकृति हुंडकसंस्थानरूप है तिनिकी उंचाई प्रथमपृथिवीवि तौ सात धनुष तीन हात छह अंगुलप्रमाण है । बहुरि नीचे नीचे दूणा दूणा जाननां । बहुरि नारकीजीवनिकै अभ्यंतर तो असातावेदनीयका उदय होते बहुरि वाह्य अनादिका शीतोष्णरूप पृथिवीका स्वभावकरि उपजी तीवेदना है। तहां पहली दूसरी तीसरी चौथी पृथिवीवि तौ विला उष्णही है। बहुरि पंचमीवि. ऊपरि तौ उष्णवेदनारूप दोय लाख विला हैं । नीचे एक लाख विला शीतवेदनारूप हैं । बहुरि छठी सातमी. विपं शीतवेदनाही है । बहुरि ते नारकी विक्रिया करे, ते आप तो जाणे मै शुभही करोंगा परंतु ECORPRIVARTAKIRATRAINEERINCIPARICIPARICARROTEK ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३०६ ।। Sak28 FASTDec INDAASTRoskar अशुभविक्रियारूपही परिणमै । बहुरि आप तौ जाणें मै सुखका कारण उपजाऊ हूं । परंतु तहां दुःखके कारणही उपजै । ऐसें ए भाव नीचे नीचे अशुभते अशुभ अधिके अधिक जानने ॥ आगें पूछे है, इनि नारकी जीवनिकै दुःख है, सो शीतउष्णजनितही है, कि अन्य प्रकारभी है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ परस्परोदीरितदुःखाः ॥ ४॥ याका अर्थ-- नारकजीव परस्पर आपसमें उपजाया है दुःख ज्यां ऐसे हैं । इहां पूछे है, कि परस्पर उपजाया दुःख कैसे है ? तहां कहिये है, नारकीनिकै भवप्रत्ययनामा अवधि हो है ताएं मिथ्यात्वके उदयतें विभंगभी कहिये । इसतै दुःखके कारणनिळू दूरिही जाणे हैं । बहुरि निकटते परस्पर देखने” कोप प्रज्वलै है । बहुरि पूर्वभवका जातिस्मरण होय, तात तीववैर यादि आवै है । जैसैं श्वानके अरु स्यालकै परस्पर वैरका संबंध है, तैसे अपने परके परस्पर घातविर्षे प्रवर्ते हैं । बहुरि आपही विक्रियाकरि तरवारि कुहाडी फरसी भिंड माल शक्ति तोमर सेल लोहके घन इत्यादिक शस्त्रनिकरि बहुरि अपने हाथ पग दांतनिकरि छेदनां भेदनां छोलनां काटनां इत्यादिक क्रियाकरि परस्पर अतितीव्र दुःख उपजावे हैं । RANCaser । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। तृतीय अध्याय ॥ पान ३०७ ।। PACTROPICTARAKHANAGAR आगें, कहा एतावत् ही दुःखकी उत्पत्ति के कारण तथा प्रकार हैं औरभी कछु है? ऐसे पूछे सूत्र कहे हैं-- ॥ सङ्क्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्राक्चतुर्थ्याः ॥५॥ याका अर्थ- केशपरिणामसहित जे असुरकुमारके देव ते उपजावै है दुःख जिनिकू ऐसे नारकी जीव तीसरे नरकपर्यंत हैं | देवगति नामकर्मका भेद जो असुरत्वसंवर्तन ताके उदयतें परकू दुःख देवै ते असुर कहिये । पूर्वजन्मवि इनि देवनिनें ऐसाही अतितीव्र संक्लेश परिणामकरि पापकर्म उपाया है। ताके उदयतें निरंतर संक्लेशसहित असुर हो हैं । तिनिमें केई अंब अंबरीप आदि जातिके असुर हैं, ते नारकीनिकू दुःख उपजावै हैं । सर्वही असुर दुःख नांही उपजावे हैं । बहुरि इनि असुरनिका गमनकी मर्यादा दिखावने… 'प्राक् चतुर्थ्याः" ऐसा वचन है। ऊपरकी तीन पृथिवीवि असुर बाधा करै हैं। आगै चौथी पांचई छठी सातईविर्षे इनिका गमन नाही । इहां कोई पूछे, ए देव इनि नारकीनिकू दुःख दे हैं, सो इनका कहा प्रयोजन है ? । तहां कहिये, जो, ए देव ऐसही पापकर्ममें लीन हैं। जैसे इहां कोई मीडे भैंसे कूकडे तीतर मल्ल इनिकू लडाय कलह देखि हर्ष माने हैं; तैसें नारकीनिकी कलह दुःख देखि अति हर्ष माने हैं। ए यद्यपि देव erarias ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३०८ ॥ भये हैं तथापि निदानादिकरि अज्ञान तपका फलतें इनिळू परका दुःख आदि अशुभही हर्पका कारण हो है । बहुरि चशब्द है सो पहले सूत्रमैं कह्या जो दुःख, ताकै समुच्चयकै अर्थ है । तीन तपाया गाल्या जो लोह ताम्र ताको पायवाकरि, बहुरि तपाया लोहका स्तंभ" चेपनां, बहुरि कूटशाल्मली कहिये सूली तापरि चढाय उतारणा, बहुरि लोहके घनका घात करना, कुहाडी छुराव सोलाते काटणां छोलणां, बहुरि क्षारा पाणी तथा ताते तेलते सीचनां, बहुरि लोहके कडाहमैं पचावनां, भांडमैं भूदनां, बहुरि भोभलीमें भुलसनां, बहुरि वैतरणी नदीमें डबोवनां, घाणीमें पीलना इत्यादिकनिकरि नारकीनिळू दुःख उपजावै हैं । ऐसें छेदनभेदनादिकरि शरीर खंड खंड होय जाय है । तौभी आयु पूर्ण हूवाविना मरण नाही होय है । जातें नारकीनिका आयु अनप. वर्त्य कह्या है, सो छिदै नांही ॥ आगें पूछे है, " जो इनि नारकीनिका आयु छिदै नांही सो आयुका परिमाण केता है सो कहौ" ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं-- ॥ तेष्वेकत्रिसप्तदशसप्तदशहाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा सत्त्वानां परा स्थितिः ॥६॥ याका अर्थ- नरकके जीवनिकी आयू उत्कृष्ट पहली पृथिवीमें तो एक सागरकी, aasarasEsDears .
. ।। सर्यासिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३०९ ॥ दूसरीमें तीन सागर, तीसरीमें सात सागर, चौथीमै दश सागर, पांचमीमैं सतरा सागर छठीमें वाईस सागर; सातमीमें तेतीस सागर ऐसे हैं ॥ इहां यथाक्रम शदकी तो ऊपरीत अनु- वृत्ति है । तिनि भूमिनिविर्षे अनुक्रमकरि यथासंख्य स्थिति लगावणी । तहां रत्नप्रभावि तो उत्कृष्ट स्थिति एक सागरकी है । शर्कराप्रभाविपें तीन सागरकी है । वालुकाप्रभावि सात सा- गरकी है । पंकमभावि दश सागरकी है । धूमप्रभाविपैं सतरा सागरकी है । तमःप्रभाविपैं वाईस सागरकी है । महातम-प्रभावि तेतीस सागरकी है । ऐसी उत्कृष्टस्थिति है ॥ तिनि भूमिनि वि नारकी जीवनिकी आयु है, भूमीकी स्थिति यहु नांही है । आगे कहे हैं, सातभूमिरूप विस्तारकू धेरै अधोलोक तो कह्या । अव तिर्यक् लोक कह्या चाहिये । सो तिर्यक् लोक ऐसा नाम कैसे हैं ? जातें स्वयंभूरमण समुद्रपर्यंत असंख्यात तिर्य- प्रचयरूप अवस्थित द्वीप समुद्र है । तातें तिर्यक् लोक नाम है । इहां पूछे है, ते द्वीप समुद्र तिर्यक अवस्थित कोन कौन हैं ? ऐसे पूछ सूत कहै हैं-- ॥ जम्बूद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः॥७॥ याका अर्थ- जम्बूदीप लवण समुद्र इनिकू आदि देकरि भले भले जिनके नाम ऐसे द्वीप , ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ।। पान ३१० ॥ समुद्र हैं ॥ जम्बूद्वीपादिक तौ दीप बहुरि लवणोदादिक समुद्र ऐसे जे लोकमैं भले भले नाम हैं ते इनि द्वीपसमुद्रनिके हैं । तहां जंबूद्धीप तौ दीप बहुरि लवणोदधि समुद्र, धातकीखंड द्वीप कालो- दधि समुद्र, पुष्करवरद्वीप पुष्करवर समुद्र, वारुणीवर दीप वारुणीवर समुद्र, क्षीरवरद्वीप क्षीरवर समुद्र, घृतवरदीप घृतवर समुद्र, इक्षुवरदीप इक्षुवर समुद्र, नंदीश्वरवर द्वीप नंदीश्वरवर समुद्र, अरुणदरद्वीप अरुणवर समुद्र, ऐसे असंख्यात द्वीप समुद्र स्वयंभूरमणपर्यंत जानने ॥ इहां विशेष जो, जंबूद्वीपका नाम जंबूवृक्ष याम है ताते याकी अनादितै यह संज्ञा है। सो यह जंबूवृक्ष कहा है सो कहिये हैं । उत्तरकुरु भोगभूमिविर्षे पांचसै योजनकी चौडी एक जगती कहिये पृथिवी है । ताकू स्थानीभी कहिये । ताकी क्यूं अधिक तिगुणी परिधि है । सो वायतें केते एक प्रदेश क्रमहानिरूप छोडि वीचिमैं वारा योजन ऊंची है । फेरि क्यों प्रदेश क्रमहानिरूप छोडि अंतमें दोय कोस उंची है । ताकै चौगिरिद सुवर्णमयी पद्मवर वेदिका कहिये भीति है। ताकै वीचिही बीचि नानारत्नमय पीठ है। आठ योजनका लांबा है। च्यारी योजनका चौडा है। च्यारीही योजनका ऊंचा है। ताकै चौगिरिदा बारह वेदिनिकरि वैड्या है। तिनि वेदिनिके चारों तरफ च्यारी तोरण हैं । ते श्वेत हैं। सुवर्णके तूयनिकरि सहित हैं । ता पीठके ऊपरि HATSPANCARR ।। सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। तृतीय अध्याय ॥ पान ३११ ॥ फेरि उपपीठ है सो एक योजनका लांबा चौडा है, दोय कोस ऊंचा है । ताकै वीचि जंबू. वृक्ष है । सुदर्शन है नाम जाका स्कंध दोय योजन ऊंचा है। छह छह योजन ऊंचा डाहला है। बीचि छह योजन चौडा मंडल है । आठ योजन लंबा है । ताकै चौगिरिद इस वृक्षते आधे प्रमाण लीये एकसो आठ छोटे जंबूवृक्ष हैं । तिनिकरि वैड्या है । देवदेवांगनाकरि सेवनीक है | यह वर्णन तत्वार्थवार्तिकतें लिख्या है। अर त्रिलोकसारविर्षे याका वर्णन विशे- पकरि है । तथा किछ विवक्षाकाभी विशेष है । सो तहांतें जानना । ऐसे वृक्षके योगते जंवूद्धीप नाम है । यह वृक्ष पृथिवीकाय है, वनस्पतिकाय नाही है । बहुरि लवणरससारिखा जलके योगते लवणोद जाननां ॥ आगे इनि द्वीप समुद्रनिका विष्कंभ कहिये चौडाई तथा सन्निवेश कहिये अवस्थानविशेष संस्थान कहिये आकार इनिके विशेपनिकी प्रतिपत्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ द्विहिर्विष्कम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतयः ॥८॥ याका अर्थ-जंबूद्वीपतें लगाय सर्वद्वीप समुद्र दूणे दृणे विस्तार हैं । बहुरि यह पहले पहले ऊपरि परिक्षेपी कहिये वेढे हैं । वलय कहिये गोल कडाकी आकृति हैं। दिदि ऐसा वीप्सा कहिये kaamerekberreaks arta EASEDNAPKENGA Srastaksaxs ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३१० ॥ समुद्र हैं ॥ जम्बूद्वीपादिक तौ दीप बहुरि लवणोदादिक समुद्र ऐसे जे लोकमैं भले भले नाम हैं इनि दीपसमुद्रनिके हैं । तहां जंबूद्वीप तौ दीप बहुरि लवणोदधि समुद्र, धातकीखंड द्वीप कालो- दधि समुद्र, पुष्करवरद्वीप पुष्करवर समुद्र, वारुणीवर द्वीप वारुणीवर समुद्र, क्षीरवरद्वीप क्षीरवर समुद्र, धृतवरदीप धृतवर समुद्र, इक्षुवरदीप इक्षुवर समुद्र, नंदीश्वरवर दीप नंदीश्वरवर समुद्र, अरुणदरदीप अरुणवर समुद्र, ऐसे असंख्यात दीप समुद्र स्वयंभूरमणपर्यंत जानने ॥ इहां विशेष जो, जंबूद्वीपका नाम जंबूवृक्ष यामैं है ताते याकी अनादित यह संज्ञा है । सो यह जंबूवृक्ष कहा है सो कहिये हैं । उत्तरकुरु भोगभूमिविर्षे पांचसै योजनकी चौडी एक जगती कहिये पृथिवी है । ताकू स्थानीभी कहिये । ताकी क्यूं अधिक तिगुणी परिधि है । सो बाह्यतै केते एक प्रदेश क्रमहानिरूप छोडि वीचिमैं वारा योजन ऊंची है । फेरि क्यों प्रदेश क्रमहानिरूप छोडि अंतमैं दोय कोस उंची है । ताकै चौगिरिद सुवर्णमयी पद्मवर वेदिका कहिये भीति है । ताकै बीचिही बीचि नानारत्नमय पीठ है। आठ योजनका लांबा है। च्यारी योजनका चौड़ा है। च्यारीही योजनका ऊंचा है। ताकै चौगिरिदा बारह वेदिनिकरि वैड्या है। तिनि वेदिनिके चायौं तरफ च्यारी तोरण हैं । ते श्वेत हैं। सुवर्णके तूयनिकरि सहित है । ता पीठके ऊपरि CARPORNCORPr NAGARIKITSARPANCARTA AAPKAR KASARRIERE ॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंद जीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३११ ॥ फेरि उपपीठ है सो एक योजनका लांबा चौडा है, दोय कोस ऊंचा है । ताकै वीचि जंबू. वृक्ष है । सुदर्शन है नाम जाका स्कंध दोय योजन ऊंचा है। छह छह योजन ऊंचा डाहला है। वीचि छह योजन चौडा मंडल है । आठ योजन लंबा है । ताकै चौगिरिद इस वृक्षतें आधे प्रमाण लीये एकसो आठ छोटे जंवूवृक्ष हैं । तिनिकरि वैया है । देवदेवांगनाकरि सेवनीक है | यह वर्णन तत्त्वार्थवार्तिकतें लिख्या है। अर त्रिलोकसारविर्षे याका वर्णन विशे- पकरि है । तथा किछू विवक्षाकाभी विशेष है । सो तहांतें जानना । ऐसे वृक्षके योगरौं जंबूदीप नाम है । यह वृक्ष पृथिवीकाय है, वनस्पतिकाय नाही है । बहुरि लवणरससारिखा जलके योगते लवणोद जाननां ॥ आगें इनि द्वीप समुद्रनिका विष्कम कहिये चौडाई तथा सन्निवेश कहिये अवस्थानविशेष संस्थान कहिये आकार इनिके विशेपनिकी प्रतिपत्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ द्विद्धिर्विष्कम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतयः॥ ८॥ एका अर्थ-जंवूद्धीपतें लगाय सर्वद्वीप समुद्र दूणे दुणे विस्तार हैं । बहुरि यह पहले पहले परि परिक्षेपी कहिये वेढे हैं । वलय कहिये गोल कडाकी आकृति हैं। दिदि ऐसा वीप्सा कहिये ॥ सर्वार्थसिद्धि लार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३१२॥ मुंद्र हैं । जम्बूद्ध इनि द्वीपसम्ल कहनेविर वचन है । सो चौडाईके दुणापणा कहनेके अर्थि है । आदि जो गि का विस्तार है तातें दूणा लवणसमुद्रका है। तातें दूणा दूसरा धातकीखंडद्वीप है । ताते दृणा दूसरा कालोदधि समुद्र है । ऐसें जाननां । बहुरि पहले पहले ऊपरि परिक्षेपि कहिये बैड्या है, ग्राम नगरादिकीज्यों अवस्थान मति जाणु। बहुरि वलयाकृति कहिये गोल कडाकीज्यों आकार है, चोकूणां आदि आकार नहीं है । -आगें पूछे है, जंबूद्वीपका ठिकाणा आकार चौडाईका प्रमाण कह्या चाहिये । जाते आगिले नेका विस्तारादिकका ज्ञान जाकरि होय । ऐसें पूछ सूत्र कहै हैं-- तन्मध्ये मेरुनाभिश्त्तो योजनशतसहस्रविष्कम्भो जम्बूद्वीपः ॥९॥ याका अर्थ-- तिनि द्वीप समुद्रीनकै बीचि जंबूद्वीप है सो गोल है । ताकै वीचि मेरुपर्वत है। बहुरि लाख योजनका चौडा है । तिनिपूर्वक बीप समुद्रनिकै मध्य जंक्षकरि ' पाप है। सो कैसा है? मेरु तो जाकै नाभिकीज्यों है । बहुरि सूर्यके विमान• है। बहुरि शतसहस्र कहिये एक लाख योजनका विष्कंभ कहिये चौडा है। भोगभूमिविर्षे अनादिनिधन पृथ्वीकायरूप अकृत्रिम परिवारवृक्षनिसहित जंवू Moederen xerar xenoveravera ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। तृतीय अध्याय ॥ पान ३१३ ॥ rokareranaaraarks kies fhor नामा वृक्ष है । ताके नामते या द्वीपकाभी नाम जंबूद्वीप है ।। आगे, तहां जंबूदीपविर्षे छह कुलाचलनिकरि भेदरूप कीया ऐसे सात क्षेत्र हैं, ते कौन है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ भरतहैमवतहरिविदेहरम्यकहैरण्यवतैरावतवर्षाः क्षेत्राणि ॥ १०॥ याका अर्थ--तिस जंबूद्वीपवि भरत हैमवत हरि विदेह रम्यक हैरण्यवत ऐरावत ए सात क्षेत्र हैं ॥ इहां भरतादिक :संज्ञा अनादिकालते प्रवर्ते है । इनिकू काहूका निमित्त नांही । तहां जंबुद्धीपकी दक्षिण दिशाका विभागवि हिमवान् कुलाचले अरु तीन तरफ लवणसमुद्रकै वीचि तो भरतक्षेत्र है, सो चढाया धनुष्यकै आकार है । बहरि याके विज. पद्धिपर्वततें तथा गंगा सिंधू नदीतें भेद होय छह खंड भये हैं । बहुरि छोटा हिमवान् कुला- चलकी उत्तरदिशाने अरु महाहिमवान् कुलाचलकी दक्षिणदिशा. पूर्वपश्चिमके लवण समुद्रकै वीचि हैमवतक्षेत्र है । बहुरि निषध कुलाचलकी दक्षिणदिशाने अर महाहिमवान् कुलाचलकी उत्तरदिशाने बहुरि पूर्वपश्चिमके लवणसमुद्रकै अंतरालमैं हरिक्षेत्र है । वहुरि निपधकुलाच- लकी उत्तरदिशाने अरु नीलकुलाचलकी दक्षिणदिशाने पूर्वपश्चिमके लवणसमुद्रकै बीचि विदे- PRASTRaate ॥ सर्वार्थसिटि पार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३१२ ॥ मुद्र है ॥ जम्बूद्व- इनि द्वीपसम् कि कहनेवि वचन है । सो चौडाईके दृणापणा कहनेके अर्थि है। आदि जो का विस्तार है तातें दूणा लवणसमुद्रका है। तातें दूणा दूसरा धातकीखंडद्वीप है । तातें दृणा दूसरा कालोदधि समुद्र है । ऐसें जाननां । बहुरि पहले पहले ऊपरि परिक्षेपि कहिये वैड्या है, ग्राम नगरादिकीज्यों अवस्थान मति जाणु । बहुरि वलयाकृति कहिये गोल कडाकीज्यों आकार है, चोकूणां आदि आकार नहीं है । आगें पूछे है, जंबूद्वीपका ठिकाणा आकार चौडाईका प्रमाण कह्या चाहिये । जाते आगिले द्वीप समुद्रनिका विस्तारादिकका ज्ञान जाकरि होय । ऐसें पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ तन्मध्ये मेरुनाभिश्त्तो योजनशतसहस्रविष्कम्भो जम्बूद्वीपः ॥९॥ याका अर्थ-- तिनि द्वीप समुद्रीनकै बीचि जंबूद्वीप है सो गोल है । ताके वीचि मेरुपर्वत नाभिकीज्यों है । वहुरि लाख योजनका चौडा है ॥ तिनिपूर्वक दीप समुद्रनिकै मध्य जंबूवृक्षकरि लक्षित जंबूनामा बीप है । सो कैसा है? मेरु तौ जाकै नाभिकीज्यों है । वहुरि सूर्यके विमान- लाकार है। बहुरि शतसहस्र कहिये एक लाख योजनका विष्कम कहिये चौडा है। सुरु भोगभूमिविर्षे अनादिनिधन पृथ्वीकायरूप अकृतिम परिवारवृक्षनिसहित जंवू CrelaBEResBeatheritakisexstories ॥ सर्वार्धसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३१३ ॥ 44taarkest नामा वृक्ष है । ताके नामते या दीपकाभी नाम जंबूद्वीप है ।। आगै, तहां जंबूद्वीपविर्षे छह कुलाचलनिकरि भेदरूप कीया ऐसे सात क्षेत्र हैं, ते कौन है? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ भरतहैमवतहरिविदेहरम्यकहैरण्यवतैरावतवर्षाः क्षेत्राणि ॥ १०॥ याका अर्थ-- तिस जंबूद्वीपवि भरत हैमवत हरि विदेह स्म्यक हैरण्यवत ऐरावत ए सात क्षेत्र हैं ॥ इहां भरतादिक :संज्ञा अनादिकालतें प्रवर्ते है । इनिळू काहूका निमित्त नांही । तहां जंबूद्वीपकी दक्षिण दिशाका विभागवि हिमवान् कुलाचले अरु तीन तरफ लवणसमुद्रकै वीचि तो भरतक्षेत्र है, सो चढाया धनुष्यकै आकार है । बहुरि याके विज- यार्द्धपर्वतते तथा गंगा सिंधू नदीतें भेद होय छह खंड भये हैं । बहुरि छोटा हिमवान् कुला- अरु महाहिमवान् कुलाचलकी दक्षिणदिशाने पूर्वपश्चिमके लवण समुद्रक हुरि निपध कुलाचलकी दक्षिणदिशा. अर महाहिमवान् कुलाचलकी लवणसमुद्रकै अंतरालमैं हरिक्षेत्र है । बहुरि निषधकुलाच. नीललाचलकी दक्षिणदिशाने पूर्वपश्चिमके लवणसमुद्रक बीचि विदे- । सर्वोधसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३१४॥ CHAUParkypes हक्षेत्र है । बहुरि नीलकुलाचलके उत्तरादिशाने अरु रुक्मिकुलाचलके दक्षिणदिशानें पूर्वप- श्चिमके समुद्रके वीचि रम्यक क्षेत्र है । बहुरि रुक्मिकुलाचलते उत्तरदिशा. अरु शिखरिकु- लाचलते दक्षिणदिशाने अरु पूर्वपश्चिमके लवणसमुद्रके अंतराल में हैरण्यवतक्षेत्र है । बहुरि शिखरिकुलाचलते उत्तरदिशाने अरु तीही तरफा लवणसमुद्रकै वीचि ऐरावतक्षेत्र है । सो याके विजया पर्वत तथा रक्ता रक्तोदा नदीकरि भेदे छह खंड भये हैं । आगें पूछे है, कि छह कुलाचल हैं ऐसे कह्या, ते कौन हैं तथा कैसैं व्यवस्थित हैं ? ऐसे पूछ सूत्र कह हैं- ॥तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमवन्निषधनीलरुक्मिशिखरिणो वर्षधरपर्वताः११ याका अर्थ-तिनिक्षेत्रनिके विभाग करनेवाले पूर्वपश्चिम लंबे ऐसे हिमवान् महाहिमवान निषध नील रुक्मी शिखरी ए छह कुलाचल हैं। इनि क्षेत्रनिका विभाग करै तिनिकू तद्विभाजन कहिये । बहुरि पूर्वपश्चिम दोऊ दिशाकी तरफ लंबे पूर्वपश्चिम दिशाकी कोटीते लवणसमुद्रकू स्पर्शनेवाले हिमवत् आदि अनादिकालतें प्रवर्ती है संज्ञा जिनिकी क्षेत्रनिके विभागके कारण है, ताते वर्पधर कहिये। ऐसे कुलाचल पर्वत छह हैं। तहां हिमवान तो भरतक्षेत्रकी अरु CAPRICARPANTARRARAMANIK ॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकवा ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३१५ ॥ PEOPHONE STREETIMEPAGAPKPATEKARK हैमवतक्षेत्रकी . सीमावि तिष्ठै है । ताकू क्षुद्रहिमवान्भी कहिये । सो, सौ योजनका ऊंचा है। बहुरि हैमवतक्षेत्र अरु हरिक्षेत्रका विभाग करनेवाला महाहिमवान् दोयसौ योजनका ऊंचा है। बहुरि महाविदेहक्षेत्रकी तो दक्षिणदिशाने अरु हरिक्षेत्रतें उत्तरदिशाने निपधनामा कुलाचल है । सो च्यारिसे योजन ऊंचा है । बहुरि उत्तरदिशाविभी पर्वत अपने अपने क्षेत्रके विभाग करनेवाले नील रुक्मी शिखरी ए तीन हैं सो पूर्वोक्त च्यारीसै दोयसै एकसो योजन ऊंचा है सो जाननां ॥ बहुरि इनिका मूल अवगाह पृथिवीवि. ऊंचाईत चौथै भाग जाननां ॥ आगे तिनि कुलाचलनिका वर्णका विशेपकी प्रतिपत्तीके अर्थि सूत्र कहे हैं- ॥ हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममयाः ॥ १२॥ याका अर्थ-- ये कुलाचल हेम कहिये पीतवर्ण, अर्जुन कहिये श्वेतवर्ण, तपनीय कहिये तापा सोना सारिखा रक्तवर्ण, वैडूर्य कहिये नीलवर्ण, रजत कहिये श्वेत, हेम कहिये पीत ऐसे वर्णमय हैं । जे ए कहे हिमवत् आदि कुलाचल ते अनुक्रमतें हेमादिकमयी जाननें । तहां हेममय तो हिगवान है, सो पीला पाटसारिखा वर्ण है । बहुरि अर्जुनमय महाहिमवान है, सो शुक्ल है। बहुरि तपनीयमय निपध है सो दुपहरीके सूर्यके वर्णसारिखा है। बहुरि वैडूर्यमय नील है, सो CHOREPKIPES ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३१६ ॥ मोरके कंठसारिखा है। बहुरि रजतमय रुक्मी है, सो शुक्ल है । बहुरि हेममय शिखरी है, पीले पाटसारिखा वर्ण है ।। आगें इनिका फेरिभी विशेपके अर्थि सूत्र कहै हैं-- ॥ मणिविचित्रपाश्र्वा उपरि मूले च तुल्यविस्ताराः ॥ १३॥ याका अर्थ-- इनि कुलाचलनिके पसवाडै तौ मणिनिकरि चित्रित हैं। बहुरि मूलतें ले कारिताई समान चौडे हैं। अनेकवर्ण अरु प्रभाव कहिये महिमा इत्यादि गुणनिकरि सहित जे निकरि विचित्रित हैं पार्च कहिये पसवाडे जिनिके ऐसे हैं। बहुरि आकार जिनिका लगाय मध्य तथा उपरितांई समान है, चौरस भितीकीज्यों वरावर है ॥ आगै तिनि कुलाचलनिके ऊपरि द्रह हैं ते कहिये हैं- पद्ममहापद्मतिगिंछकेसरिमहापुण्डरीकपुण्डरीका ह्रदास्तेषामुपरि ॥ १४ ॥ याका अर्थ-- तिनि हिमवत् आदि कुलाचलनि ऊपरि अनुक्रमतें पद्म महापद्म तिगिंछ केसरी महापुण्डरीक पुण्डरीक ए द्रह जानने ।। आगे आदिका जो पादह ताका आकारविशेपकी प्रतिपत्तीकै अर्थ सूत्र कहै हैं--- BoxestexeoX askers ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय || पान ३१७॥ ॥ प्रथमो योजनसहस्रायामस्तदर्द्धविष्कम्भो हदः ॥ १५॥ याका अर्थ- पद्म द्रह है सो पूर्वपश्चिम दिशातें तौ हजार योजन लंबा है । बहुरि उत्तर दक्षिण दिशाने पांचसै योजनवा विस्तार है । बहुरि वज्रमय याका तल है । बहुरि अनेक प्रकारके मणि तथा सुवर्ण तथा रजत तिनिकरि विचित्रित जाका तट है। आगें याका अवगाह कहिये उंडाई जाननेकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ दशयोजनावगाहः ॥ १६॥ याका अर्थ-पद्मदहकी उंडाई दश योजन है । आगें, तिस द्रहविर्षे कमल है, ताका सूत्र कहै हैं- ॥ तन्मध्ये योजनं पुष्करम् ॥ १७॥ याका अर्थ- या द्रहमैं एक योजन प्रमाण कमल है । तामै कोश कोशके लंबे तौ पत्र हैं। बहुरि दोय कोशके चौडी बीचिकी कर्णिका है। बहुरि जलके तलते दोय कोश ऊंचा नाल है । बहुरि एताही पत्रनिकी मोटाई है। आगें अन्य द्रहनिकी लंबाई चौडाई तथा कमलांकी लंबाई चौडाई जनाक्नेके अर्थि सूत्र कहै हैं- SACARRIOCOPERASAKSHIARISHCHANDRAPARICHAPA SPEPRAgstarNCAPAN . ॥ सो डित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३१८ ॥ ॥ता ह्रदाः पुष्कराणि च ॥ १८॥ याका अर्थ- पहले मलतें दूणे दूणे लंबाई चौडाई रूप अगिले अगिले द्रह तथा कमल जाननां ॥ तहां पूणा दोय हजार योजन लांबा हजार योजन चौडा वीस योजन ऊंडा महापद्म दह जाननां । बहार यातें दूणां च्यारि हजार योजन लांबा दोय हजार योजन चोडा चालिस योजन ऊंडा तिगिंछ दह जाननां । याही भांति कमल दोय योजन च्यारि योजनका लांबा चोडा आदि जाननां ॥ आगै तिनि कमलनिवि निवास करनेवाली देवीनिके नाम आयु परिवार प्रतिपादनकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीह्रीधृतिकीर्तिवुद्धिलक्ष्म्यः पल्योपमस्थितयः ससामानिकपरिपत्काः॥ १९॥ याका अर्थ-तिनि कमलनिकी कर्णिकाके मध्यदेशके विपें सरदके निर्मल पूर्ण चंद्रमाकी युतिके जीतनहारे कोश लंबे अर्धकोश चौडे कछु घाटि कोशके ऊंचे महल हैं । तिनिविर्षे निवास करनेवाली देवी हैं श्री ही धृति कीर्ति बुद्धि लक्ष्मी ए हे नाम जिनिके ते वसे हैं। तिनकी एक APRISTPRESer ACANDROICAPA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३१९ ॥ एक पल्यकी आयु है। बहुरि सामानिक जातिके देव बहुरि पारिपदजातिके देव तिनिकरि सहित वते हैं । तिस कमलके परिवारकमल हैं । तिनिकै ऊपरि महल हैं। तिनिवि सामानिक देव वसै 1 तथा पारिषद देव वस हैं। आगैं, जिनि नदीनिकरि ते क्षेत्र भेदे ते नदी कहिये हैं- ॥ गङ्गासिन्धूरोहिद्रोहितास्याहरिध्दरिकान्तासीतासीतोदानानिरकान्तासुवर्णरूप्य- कूलारक्तारक्तोदाः सरितस्तन्मध्यगाः ॥ २० ॥ याका अर्थ- तिनि क्षेत्रनिके मध्य गमन करै ऐसी चौदह नदी हैं । तिनिके नाम गंगा सिंधू रोहित् रोहितास्या हरित् हरिकांता सीता सीतोदा नारी नरकांता सुवर्णकूला रूप्यकला रक्ता रक्तोदा ऐसें । सरित् कहनेतै तौ वापी नांही है । बहुरि तन्मध्य कहने” इत उत नाही गई हैं । आ, सर्वनदीनिका एक जायगा प्रसंगके निषेधकू दिशाका विशेपकी प्रतिपत्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं. ॥ द्वयोईयोः पूर्वाः पूर्वगाः ॥ २१ ॥ याका अर्थ-- दोय दोय नदी एक एक क्षेत्रविर्षे हैं । ऐसें वाक्यविशेप जोडनेते सर्वका एक जायगा प्रसंगका निषेध है । बहुरि पूर्वाः पूर्वगाः ऐसे वचनतें दिशाका विशेषकी प्राप्ति है । तहां जे SHERPRESCREAKIXE PagePROPRIEg SGARPREERCASPROSxaspta ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२० ॥ पाठमें दोय दोयमें पहली कही जो नदी, तं पूर्वदिशाके समुद्र• गई हैं । इहां पहली कही सात नदीतें पूर्वदिशाकू गई होयगी ऐसा नाही है। जातें दोय दोयमैसू पहली पहली लेणी ऐसें जानना॥ आगे, पहली पहली तौ पूर्वदिशाकू गई वहुरि अन्य किसि दिशाकू गई ? तिनिकी दिशाका विभागकी प्रतिपत्तिकै अर्थि सूत्र कहै हैं-- ॥शेषास्त्वपरगाः ॥२२॥ याका अर्थ-- दोय दोयमैं जो अवशेप रही ते नदी पश्चिमके समुद्रकू गमन करै हैं, ऐसी प्रतीति करनी ॥ तहां पद्मद्रहके पूर्वद्धारतें निकसी जो गंगानदी सो तौ भरतक्षेत्रमैं होय पूर्वसमु दूर्वी गई । बहुरि पश्चिमदारतें निकसी सिंधू सो भरतक्षेत्रमैं होय पश्चिमदिशाके समुद्रकू गई । बहुरि उत्तरद्वारतें निकसी रोहितास्या सो हैमवतक्षेत्रमैं होय पश्चिमकै समुद्रमै गई । बहुरि महापद्म द्रहके दक्षिणद्वारतें निकसी रोहित नाम नदी सो हैमवतक्षेत्रमें होय पूर्वदिशाके समुद्रमें गई । बहुरि महापद्म द्रहके उत्तरद्वारतें निकसी हरिकांता नाम नदी सो हरिक्षेत्र में होय पश्चिमके समुद्रकू गई। बहुरि तिगिंछ द्रहके दक्षिणद्वारतें निकसी हरितनदी सो हरिक्षेत्रमें होय पूर्वदिशाके समुद्रकुं गई । बहुरि तिगिंछ दहके उत्तरद्वारतें निकसी सीतोदा नदी सो विदेहक्षेत्र में होय पश्चिमसमुद्रकू गई । AAEERRIERPR Marketasticeaersuass ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । तृतीय अध्याय ॥ पान ३२१ ।। बहुरि केसरी द्रहके दक्षिणद्वार निकसी सीता नदी सो विदेहक्षेत्रमैं होय पूर्वके समुद्र• गई। बहुरि केसरी द्रहके उत्तरके द्वारतें निकसी नरकांता नदी सो रम्यकक्षेत्रमैं होय पश्चिमकै समुद्रमै गई वहुरि महापुंडरीक द्रहके दक्षिणके द्वारतें निकसी नारी नाम नदी सो रम्यकक्षेत्रमें होय पूर्वके समुद्रमैं गई। बहुरि महापुंडरीक द्रहके उत्तरके द्वारतें निकसी रूप्यकूला नाम नदी सो हैरण्यवत- क्षेत्रमें होय पश्चिमके समुद्रकू गई। बहुरि पुंडरीक द्रहके दक्षिणदार” निकसी जो सुवर्णकूला नामा नदी सो हैरण्यवत क्षेत्रमें होय पूर्वके समुद्रवं गई । बहुरि पुंडरीक द्रहके पूर्वतोरणद्वारतें निकसी जो रक्ता नामा नदी सो ऐरावतक्षेत्रमें होय पूर्वसमुद्रमें गई । बहुरि पुंडरीक द्रहके पश्चिम तोरणद्वारतें निकसी रक्तोदा नामा नदी सो ऐरावत क्षेत्रमें होय पश्चिम समुद्रमें गई ।। आगें, इनि नदीनिकी परिवारनदीनिके प्रतिपादनकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ चतुर्दशनदीसहस्रपरिटता गङ्गासिन्ध्वादयो नद्यः ॥ २३॥ याका अर्थ- इहां गंगा सिंधू आदिका ग्रहण कोन प्रयोजन है ? तहां कहै हैं, पूर्वोक्त नदीनिके ग्रहणकै अर्थि है । इहां ऐसी आशंका न करनी; जो, अनंतर सूत्रमैं नदीनिका नाम हैही इहां फेरि न चाहीये । जाते व्याकरणमैं ऐसी परिभाषा है, जो अनंतरका विधि होय AGRANEPRENOPS Saks ॥ सर्वार्थासद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२२ ॥ ParCARE daan T r - के प्रतिपेध होय । तहां कहिये अनंतर सूत्रतें पश्चिमकू गई नदीनिकाही ग्रहण होय है । तातें युक्त है । इहां पूछे है कि, गंगादिकांही ग्रहण होऊ । ताकू कहिये, तिनिहीका ग्रहण आवै है। तातें सर्वही ग्रहणकै अर्थिं गंगासिंध्वादिका वही -- ग्रहण है सो दृणां दूणांका संबंधके अर्थि है। गंगा चौदा हजार ही सिंधूभी चौदा हजार नदीनिकरि परिवारित है। ऐसे अगली विदेहताई दुणी दुणी जाननी । तातै परै आधि आधि घटती जाननी ॥ निकी चौडाई जाननेकै अर्थि सूत्र कहै है- जनशतविस्तारः षट् चैकोनविंशतिभागा योजनस्य ॥ २४ ॥ भरतक्षेत्र है सो पांचसै छवीस योजन छह कलाकै विस्तार है। इहां कला के उगणीस भाग करिये तामें छह भाग लीजिये ऐसा अर्थ है ।। गिले क्षेत्रनिका तथा कुलाचलनिका विस्तार जनावनेके अर्थि सूत्र कहै है- ॥ तद्विगुणद्विगुणविस्तारा वर्पधरवर्पा विदेहान्ताः ॥ २५॥ याका अर्थ-- तिस भरतक्षेत्रतें कुलाचल तथा क्षेत्र दूणां दूणां विस्ताररूप हैं। ते विदेह ACAPACIARPAINTERASACARDARSANIPREASSTOMERMANEEpm ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२३ ॥ क्षेत्रतांई जानने । हिमवत्कुलाचल एक हजार वाचन योजन वारा कला है। हैमवतक्षेत्र इकईससे पांच योजन पांच कला है । महाहिमवान् कुलाचल च्यारि हजार दोयसै दश योजन दश कला है हरिक्षेत्र आठ हजार च्यारिसे इकईस योजन एक कला । निपध कुलाचल सोला हजार आठसे बया. लीस योजन दोय कला । विदेहक्षेत्र तेतीस हजार छहसै चौराशी योजन च्यारि कला । ऐसा जानना ।। आगें, अगिलेनिका विस्तार कैसे है ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं-- ॥ उत्तरा दक्षिणतुल्याः ॥२६॥ याका अर्थ-- उत्तरा कहिये ऐरावतादिक नीलकुलाचलताई ते भरतादिक जे दक्षिणकी तरफके तिनिके तुल्य कहिये समान हैं । यहु विशेप-- पहले कहे जे द्रह तथा कमल तिनिकै सर्वक दक्षिणदिशातुल्य उत्तरदिशाके जानि लेनै ॥ आगै पूछे है कि, कहे जे भरतादि क्षेत्र तिनिके मनुष्यनिकै अनुभव आयु काय भोगोप- भोगादिक सदा तुल्य हैं, कि किछु विशेष है ? ऐसे पूछे सूत कहै हैं- ॥ भरतैरावतयोवृध्दि हासौ पट्समयाभ्यामुत्सर्पिण्यवसर्पिणीन्याम् ॥ २७ ॥ याका अर्थ- वृद्धि हासौ कहिये वधना घटना सो भरत तथा ऐरावतक्षेत्रनिवि तिष्ठते मनुष्य ॥सर्थसिद्धिानिका पंडित जयवंदनीकता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२४ ॥ के भोगोपभोग आयु कायप्रमाणादिक उत्सर्पिणी अवमर्पिणीरूप छह काल तिन करि पाईये है ।। पदै । सुपमसुपमा । सुपमा । सुपमदु.पमा । दुःपमसुषमा । दुःपमा । भी छह प्रकार है । सो पूर्वोक्त” उलटा गिणनां । तहां अति- मरामा । सुपमा । सुपमसुपमा ऐसें । इनिका कालका प्रमाण दोऊनिकों भेले कीये कल्पकाल कहिये । तहां सुषम- कालकी आदिवि मनुष्य उत्तरकुरु भोग भूमिके मनु- घटते घटते सुपमाकाल तीन कोडाकोडि सागरका होय मनुष्यनसारिखे होय है। तहति अनुक्रमतें घटते घटते फोडि सागरका होय है । तिसकी आदिवि मनुष्य हैमवतक्षेत्रके मनुष्य हात अनुक्रमतें घटतें घटतै दुःपमसुपमाकाल बियालीस हजार बरस घाटि एक कोडाकोडि सागरका होय है । तिसकी आदिवि मनुष्य विदेहक्षेत्रके मनुष्यनिके तुल्य होय हैं। तहांते अनुक्रमतें घट घटते दुःपमाकाल इकईस हजार वरपका होय है । तहांत अनुक्रमतें घटते घटतें अतिदुःपमाकाल इकईस हजार वर्षका होय है। ऐसेंही उत्सर्पिणीभी उलटा अनुक्रमरूप जानना। - Sasu ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२५ ॥ आगें पूछे है कि, अन्यभूमिनिकी कहा अवस्था है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं-- ॥ तायामपरा भूमयोऽवस्थिताः ॥२८॥ याका अर्ध- तिनि भरत ऐरावत क्षेत्र सिवाय रहे जे क्षेत्र ते 'अवस्थिताः' कहिये जैसे हैं तैसेही रहै हैं ॥ तहां उत्सर्पिणी अवसर्पिणी काल नांही पलटे है । आगें पूछे है, तहांके मनुष्यनिकी आयु समानही है कि किछु विशेष है ? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ एकद्वित्रिपल्योपमस्थितयो हैमवतकहारिवर्षकदेवकुरवकाः ॥ २९ ॥ याका अर्थ- हैमवतक कहिये हैमवतक्षेत्रके मनुष्य तिनिकी आयु एक पल्यकी है । इसकूँ जघन्यभोगभूमिका क्षेत्र कहिये । बहुरि हरिवर्पके मनुष्यनिकी आयु दोय पल्यकी है। इसकूँ मध्यभोगभूमिका क्षेत्र कहिये । बहुरि देवकरुभोगभूमिका मनुष्यनिकी आयु तीन पल्यकी है इसकू उत्तमभोगभूमि कहिये। तहां पांच मेरुसंबंधी पांच हैमवतक्षेत्रनिविर्षे सुषमदुःषमा सदा अवस्थित है। तहांके मनुष्यनिका आयु एक पल्यका अरु काय दोय हजार धनुष्यनिका है बहुरि एकदिनके अंतरतें आहार करै हैं । वहुरि नीलकमलसारिखा शरीरका वर्ण है। बहुरि पांच हरिक्षेत्रनिवियें सुपमा सदा अवस्थित है। तहांके मनुष्यनिकी आयु दोय पल्यकी है। चारि हजार TAKINER ము ॥ ससिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। तृतीय अध्याय ॥ पान ३२६ ॥ धनुप्यका काय है | दोय दिनकै अंतरतें आहार करे है । बहुरि शंखवर्णधवल शरीर है। बहुरि पांच देवकुरुक्षेत्रनिविणे सुपमासुपमा सदा अवस्थित है। तहांके मनुष्यनिकी आयु तीनपल्यकी है । यह हजार धनुपकी काय है । तीन दिन के अंतरतें आहार करै है । सुवर्णवर्ण शरीर है ॥ आगें उत्तरदिशाकेनिवि कहा अवस्था है ? ऐसे पूछ सूत्र कहे हैं- ॥ तथोत्तराः ३०॥ याका अर्थ-- जैसे दक्षिणदिशाकनिवि कहे तैसेही उत्तरदिशाके जानने । हैरण्यवतका हेमवतककनिके तुल्य है । रम्यकके हरिचर्पकेनिकै तुल्य है। उत्तरकुरवरका देवकुरवरनिकै समान है । ऐसें जानना॥ आगें विदेहक्षेत्रनिकेवि कहा स्थिति है? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं-- विदेहेषु सङ्ख्येयकालाः ॥ ३१ ॥ याका अर्थ- पंचमेरुसंबंधी पंचविदेहक्षेत्रनिवि मनुष्यकी आयु संख्यातवर्षकी है। तहां काल मुपमदुःपमाका अंतिसारिखा सदा अवस्थित है । काय पांचसै धनुपका है । नित्य आहार करै है। उत्कृष्ट आयु एककोडि पूर्वका है । जघन्य आयु अंतर्मुहूर्तका है। तहां पूर्वके परिमाणकी माथाका ACTRONGEDEONARDANCARPRINCARRIERRECTRIANACAPK Darpan ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२७ ॥ अर्थ- सतरि लाख कोडी वर्ष वहुरि छपनहजार कोडि वर्ष एक पूर्व होय है । आगैं, कह्या जो भरतक्षेत्रका विस्तार ताकुं अन्यप्रकारकरि कहै हैं- ॥ भरतस्य विष्कम्भो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः ॥ ३२ ॥ याका अर्थ- जंबूद्वीपका विस्तार लाख योजनका है। ताकै एकसो निवै भाग करिये तिनिमें एक भाग मात्र विस्तार भरतक्षेत्रका है । सो पूर्व कह्या पांचसै छवीस योजन छह कला परिमाण हो है। आगैं, कह्या था, जो, जंबूद्वीपकू वेढिकरि वेदी तिष्ठै है, तातै परै लवणसमुद्र दोय लाख योजन विस्ताररूप वलयाकार तिष्ठै है, तातें परै धातकीखंड द्वीप च्यारि लाख योजन वलय- विस्ताररूप है । तहां क्षेत्र आदिककी संख्याकी विधिका ज्ञानके अर्थि सूत्र कह्या है- ॥ द्विर्धातकीखण्डे ॥ ३३॥ याका अर्थ- इहां भरतादिक्षेत्रनिका फेरि कहनां विवक्षित है । तहां पूछे है, जो, दिश- व्दपरि सुप्रत्यय कैसे कीया ? ताका उत्तर जो, इहां क्रियाका अध्याहार करना है। ताके जनावनेकू सु प्रत्यय कीया जैसे कोईक महलकू दूजे महलका परिमाण कहना होय तहां ऐसे ACARPAPACIRSAGARMANANDKHO PECARKACECAPKNamPRECAPRICANP ॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२६ ॥ धनुष्यका काय है । दोय दिनकै अंतरतें आहार करै है । बहुरि शंखवर्णधवल शरीर है। वहीं पांच देवकुरुक्षेत्रनिविर्षे सुपमासुषमा सदा अवस्थित है। तहांके मनुष्यनिकी आयु तीनपल्यकी है । छह हजार धनुषकी काय है । तीन दिनके अंतर आहार करै है । सुवर्णवर्ण शरीर है ॥ आगें उत्तरदिशानिवि कहा अवस्था है ? ऐसे पूछ सूत्र कहे हैं- ॥ तथात्तराः ३०॥ याका अर्थ-- जैसे दक्षिणदिशाकनिवि कहे तैसेही उत्तरदिशाके जानने । हैरण्यवतका तो हैमवतककनिकै तुल्य है । रम्यकके हरिवर्षकेनिकै तुल्य है । उत्तरकुरवरका देवकुरवरनिकै समान है । ऐसें जानना ॥ आगें विदेहक्षेत्रनिकेविर्षे कहा स्थिति है? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं-- विदेहेषु सङ्ख्येयकालाः ॥ ३१ ॥ याका अर्थ- पंचमेरुसंबंधी पंचविदेहक्षेत्रनिवि मनुष्यकी आयु संख्यातवर्षकी है। तहां काल सुषमदुःषमाका अंतिसारिखा सदा अवस्थित है । काय पांचसै धनुषका है । नित्य आहार करै है । उत्कृष्ट आयु एककोडि पूर्वका है । जघन्य आयु अंतर्मुहूर्तका है। तहां पूर्वके परिमाणकी गाथाका astramsexakase GreateESED ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२७ ॥ अर्थ- सतरि लाख कोडी वर्ष बहुरि छपनहजार कोडि वर्ष एक पूर्व होय है ।। आगें, कह्या जो भरतक्षेत्रका विस्तार ताकू अन्यप्रकारकरि कहै हैं- ॥ भरतस्य विष्कम्भो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः ॥ ३२ ॥ याका अर्थ- जंबूद्वीपका विस्तार लाख योजनका है। ताकै एकसो निवै भाग करिये तिनिमें एक भाग मात्र विस्तार भरतक्षेत्रका है। सो, पूर्वे कह्या पांचसै छवीस योजन छह कला परिमाण हो है ॥ आगें, कहा था, जो, जंबूद्वीपकू वेढिकरि वेदी तिष्ठ है, तातें परै लवणसमुद्र दोय लाख योजन विस्ताररूप वलयाकार तिष्ठे है, तातें परै धातकीखंड द्वीप च्यारि लाख योजन वलय- विस्ताररूप है । तहां क्षेत्र आदिककी संख्याकी विधिका ज्ञानके अर्थि सूत्र कह्या है- ॥ द्विर्धातकीखण्डे ॥ ३३ ॥ याका अर्थ- इहां भरतादिक्षेत्रनिका फेरि कहनां विवक्षित है । तहां पूछे है, जो, दिश- ब्दपरि सुप्रत्यय कैसे कीया ? ताका उत्तर जो. हा क्रियाका अध्याहार करना है। नाले । Stertainer iew ACAMPORARIHAR हैं । इनितें धातकीखंडके दोय भाग भये हैं । एक पूर्व दिशाका भाग , एक पश्चिम ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२८ ।। Saksi कहिये, जो, यह महल तिसतै दूणां मापिये । इहां मापनां किया है । तैसैं इहां जंबूदीप- वि एक एक भरतादिक क्षेत्र है तातें दूणां दोय दोय गिणिये ऐसे दिशद परि सुप्रत्य सो जनावै है । तहां धातकी खंड लवणसमुद्रकू वेढे कडाकै आकार है । ताके दक्षिण उत्तर दिशाडूं दोय इष्वाकार पर्वत पडे हैं । ते लवणोदसमुद्र अरु कालोदसमुद्रकी वेदीकू जाय दिशाका भाग । तहां दोऊ भागनिविर्षे बीचि वीचि पूर्वपश्चिमकू दोय मेरु पर्वत हैं । तिनि दोऊनिके दोऊतरफ भरतादि क्षेत्र हैं । हिमवान् आदि कुलाचल हैं । ऐसें दोय दोय भरत आदि क्षेत्र दोय दोय हैमवत आदि कुलाचल जानने । बहुरि जंबूद्वीपविर्षे जो कुलाचल हिमवान् आदिका विस्तार है तिनितें दूणां कुलाचलनिका विस्तार जाननां । बहुरि कुला- चल पहेके अरा होय तैसे तिष्ठे हैं, बहुरि अरानिकै बीचि छिद्र क्षेत्र होय है ; तैसें क्षेत्र अव- स्थित हैं । बहुरि जंबूद्वीपविर्षे जैसे जंबूवृक्ष है तैसें धातकीखंडविर्षे धातकीवृक्ष है । परि- वारवृक्षनिसहित है । तिस वृक्षके योग” धातकीखंड ऐसी संज्ञा है। बहुरि ताकै ऊपरि वेड्या कालोद समुद्र है । सो जैसे टाकीका छेद्या तीर्थ कहिये जलका निवास होय तैसें है । seristireat ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३२९ ॥ Verdుకు आठ लाख योजनका वलय विस्तार धाया है। वहुरि ताकै परिवेढिवां पुष्करद्वीप है। सोलह लाख योजनका वलय विस्ताररूप है ॥ आगें, तिस पुष्करद्वीपकै पहले द्वीपसमुद्रनितें दूणां विस्तारकी रचनाकीज्यों धातकी खंडतें दूणां क्षेत्र आदिका प्रसंग आवै है । ताके निपेधके अर्थि विशेष नियमकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ पुष्कराः च ॥ ३४॥ याका अर्थ-- जंबूद्वीपके भरत हैमवत आदिकी अपेक्षाही पुष्कराईविभी दूणां क्षेत्र कुलाचल जाननां । दोय भरत दोय हिमवान् कुलाचल इत्यादि तेही तिनिके नाम हैं । बहुरि धातकी खंडकीज्यों इहांभी दोय इष्वाकार पर्वत जानने । बहुरि कुलाचलनिका विस्तार धातकीखंडके कुलाचलनैं दूणां जाननां । यह व्याख्यानतें जानी जाय है । बहुरि जहां जम्बूदीपविर्षे जम्बूवृक्ष है तहां पुष्कर द्वीपविर्षे पुष्करवृक्ष परिवारसहित जाननां । तिसहीकै नामतें दीपका नाम प्रसिद्ध है । इहां पुष्करार्द्ध कह्या सो मानुषोत्तर नाम पर्वत या दीपकै मध्य है, तिसकरि विभाग भया । तातें ता पर्वतकै उरै आधा दीप है । तातें पुष्करार्द्ध ऐसा नाम जाननां ॥ आगें, पूछ है कि, जंबूदीपकै हिमवत् आदिकी संख्या दोय वार आवृत्तिकरि पुष्कारार्द्ध में iKCARRIOUS - aat ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३३० ॥ कही ताका कहां प्रयोजन है ? समस्तही पुष्करद्वीपविर्षे क्यों न कही? ऐसे पूछ सूत्र कहे हैं। ॥ प्रामानुषोत्तरान्मनुष्याः ॥ ३५॥ याका अर्थ- पुष्करद्वीपके वीचिही बीचि वलयवृत्तिरूप मानुपोत्तर नाम पर्वत है । तातें पहले पहलैही मनुष्य हैं । तातै वाह्य नाहीं। तातें बाहरिके पुष्करद्वीपमें क्षेत्रनिका विभाग नाही है । तिस पर्वततें परै ऋद्धिधारी तथा विद्याधरभी मनुष्य नाही गमन करै हैं । वहुरि जलचर जीव तथा विकलत्रय सभी नही जाय हैं। तहां उपजैमी नाही हैं । उपपाद अर समुद्धात” तौ प्रदेश वाहरि जाय हैं । विना उपपादसमुद्धात नाही जाय है । ताते याकी सार्थिक संज्ञा है । ऐसें जंबूद्वीप आदि अढाई द्वीप तथा लवणोद कालोद ए दोय समुद्रनिविही मनुष्य जाननां ।। आगें कहै हैं, ते मनुष्य दोय प्रकार हैं, ताका सूत्र- ॥ आर्या म्लेच्छाश्च ॥ ३६॥ याका अर्थ-- गुणनिकरि अथवा गुणवान पुरुषनिकरि सेईये ते आर्य कहिये। ते दीयप्रकार हैं ऋद्धिप्राप्त अनृद्धिप्राप्त । तहां अनृद्धिप्राप्त आर्य पंचप्रकारके हैं । क्षेत्र आर्य, जाति आर्य, कर्म आर्य, चारित्र आर्य, दर्शन आर्य ऐसे । बहुरि ऋद्धिप्राप्त आर्य सात प्रकारके हैं। बुध्दिऋद्धि, विक्रियाऋध्दि, Gemas Bervezett 1) सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३३१॥ in तपऋध्दि, वलऋदि, औषधऋध्दि, रसऋध्दि, अक्षीणऋदि ऐसे। तहां अनृध्दिप्राप्तमैं काशी कोशलादि आर्यदेशनिविर्षे उपजे ते क्षेत्र आर्य हैं । बहुरि इक्ष्वाकु जाति भोजकुलादिवि उपजे ते जातिआर्य हैं । बहुरि कर्मआर्य तीन प्रकार हैं। तहां सावद्यकर्म आर्य, अल्पसावद्यकर्म आर्य, असावद्यकर्म आर्य । तहां सावद्यकर्म आर्य छह प्रकार हैं ॥ तहां असि धनुष्यआदि शस्त्रके प्रयोगकेवि प्रवीण होय, ते असिकर्म आर्य हैं। बहुरि द्रव्य आदिका आयव्यय लिखनेविर्षे प्रवीण होय ते मपिकर्म आर्य हैं । बहुरि हल कुलि दांतला आदि शेतीके उपकरणके विधान जानै ते कृषिकर्म आर्य हैं । बहुरि चित्राम गणित आदि वहतरि कला जान ते विद्याकर्म आर्य हैं । बहुरि धोबी नाई लूहार कुमार सुनार आदि शिल्पकर्म आर्य हैं। बहुरि चंदनादि सुगंध, घृतादि रस, शाल्यादि धान्य, कासादि वस्त्र, मोती आदि जवाहर अनेकप्रकार द्रव्यका संग्रह करनेवाले अनेक प्रकार वाणिज्यकर्म आर्य हैं। बहुरि अल्पसावद्यकर्म आर्य देशविरत श्रावक है। बहुरि असावद्यकर्म आर्य सकलविरत मुनि है । बहुरि चारित्र आर्य दोय प्रकार हैं । तहां चारित्रमोहके उपशमतें तथा क्षयतें बाह्यके उपदेशविनाही अपनी शुध्दताते चारित्रपरिणामकू प्राप्त भये ते अभिगतचारित आर्य हैं । बहुरि चारित्रमोहके क्षयोपशम होते बाह्यके उपदेश” चारित्रपरिणाम Cassette Bories ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। तृतीय अध्याय ॥ पान ३३२ ॥ CONCEPTORIESPEACESPECrispa , जिनीकै होय ते अनभिगतचारित्र आर्य हैं। बहुरि दर्शनआर्य दश प्रकार हैं । ते सम्यग्ग्रहणके कारणकी अपेक्षातें जानने। तहां जे सर्वज्ञ अर्हत्प्रणीत आगमकी आज्ञामात्र कारणते श्रध्दावान् होय, ते आज्ञासम्यक्त्ववान् कहिये । बहुरि निग्रंथमोक्षमार्गके दर्शन श्रवणमानते श्रध्दावान होय, ते मार्गश्रध्दावान हैं । वहुरि तीर्थंकर आदिके पुराण आदिके उपदेशके निमित्त श्रध्दावान् होय, ते उपदेशरुचिमान आर्य हैं। बहुरि मुनिनिके आचार श्रुतके श्रवणमात्रते श्रध्दावान् होय, ते सूत्रसम्यक्त्ववान हैं । वहुरि वीजपदरूप जे सूक्ष्म अर्थ ताके निमित्ततें श्रध्दावान् होय, ते वीजरुचिमान हैं। बहुरि जीवादिप दार्थका संक्षेप उपदेश” श्रध्दावान होय, ते संक्षेपरुचि हैं। बहुरि अंगपूर्व में जैसें कहै तैसें विस्तार रूप प्रमाणनयादिकतै निरूपण कीये जे तत्त्वार्थ, तिनिके श्रवणते श्रध्दावान होय, ते विस्ताररुचि हैं । बहुरि वचनके विस्तारविनां सुन्या अर्थके ग्रहणतें श्रध्दावान होय, ते अर्थदर्शनवान हैं। बहुरि द्वादशांगके जाननेते श्रध्दावान होय, ते अवगाढरुचि हैं । बहुरि परमावधि केवलज्ञानदर्शनतें जीवादि पदार्थनिकू जाने जो "आत्मा उजल श्रद्धानरूप भया" तहां परमावगाढरुचि कहिये ऐसे ये दश दर्शन आर्य हैं।
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३३३ ।। aamananta बहुरि ऋद्धिप्राप्त आर्य सात प्रकार कहे ते इहां आठ प्रकारभी कहे हैं। तहां बुद्धिऋद्धीके अठारह भेद हैं। तहां केवलज्ञान, अवधिज्ञान, मनःपर्ययज्ञान तीन नौ पहले कहै तेही जानने । बहुरि संवारे क्षेत्रवि जैसे कालादिके सहायतें वीज वोया अनेक फल दे तैसें नोइंद्रिय श्रुतज्ञानावरण वीर्यातरायके क्षयोपशमके प्रकर्ष होते एकवीजके ग्रहणते अनेकपदार्थका ज्ञान होय सो बीजबुद्धि है। बहुरि जैसै कोठारीके धरे न्यारे न्यारे प्रचुर धान्य वीज” विनाश न भये कोठेहीमें धरे है। तैसें आपही जाणे जे अर्थके बीज प्रचुर न्यारे न्यारे बुद्धिमें वणै रहे जिस काल चाहै जिस काल कादै ता• कोष्ठवुद्धि कहिये । बहुरि पदानुसारी तीन प्रकार अनुश्रोत, प्रतिश्रोत दोऊरूप । तहां एकपदका अर्थतें सुनि आदिविषं तथा अंतवि तथा मध्यवि सर्वग्रंथका अवधारण करना, सो पदानुसारी है। बहुरि चक्रवर्तीका कटक बारह योजन लंबा नव योजन विस्तारमें पडै है । ताविपें गज वाजी ऊंट मनुष्यादिकका अक्षर अनक्षररूप शब्द ते एककाल प्राप्त भये तिनिकू तपके बलते पाया जो श्रोत्र इंद्रियका बल, तातें समस्तका एककाल श्रवण होय ताकू संभिन्न श्रोत कहिये । बहुरि तपके विशेषकरि प्रगट भया जो असाधारण रसना इंद्रिय श्रुतज्ञानावरण वीयांतरा- यका क्षयोपशम अंगोपांगनामा नामकर्मका उदय जाकै ऐसा मुनिक रसनाका विषय जो नव atterETIRTHree ॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३३४ ॥ योजन तातें बाह्यतें आया जो वहुयोजनतें रसका स्वाद ताके जाननेकी सामर्थ्य सो रसनेंद्रिय ज्ञानलब्धि है। ऐसैंही स्पर्शन इंद्रिय नथा घ्राणइंद्रिय चक्षुइंद्रिय श्रोत्रंद्रिय इनिके विषयक्षेत्रतें वाह्यतें आया जो गंध स्पर्श वर्ण शब्द ताके जाननेकी सामर्थ्य हो है । ते पांच ए भये । बहुरि महारोहिणी आदि विद्या तीनवार आय कहै जो मानें अंगीकार करौ। कैसी है ते? अपने अपने रूपकी सामर्थ्य प्रगट करनेका कथनवि प्रवीण है। भावार्थ- ऐसैं कहै, जो, थे कहो सोही करां ऐसी विद्यादेवतानिकरि जिनिका चारित्र चलै नांही ऐसै दशपूर्वके धारकनिकै दशपूर्वित्व ऋद्धि हो है । बहुरि संपूर्णश्रुतकेवलीकै होय सो चतुर्दशपूर्वित्व है । वहुरि अंतरिक्ष भौम अंग स्वर व्यंजन लक्षण छिन्न स्वप्न ए आठ निमित्तज्ञान हैं । ते जिनिकै होय तिनि• अष्टांगमहा- निमित्त कहिये । तहां चंद्रमा सूर्य ग्रह नक्षत्र ज्योतिषीनिका उदय अस्त आदिकरि अतीत- अनागत फलका कहनां सो अंतरिक्ष है । बहुरि पृथिवीकी कठिणता छिद्रमयता सचिकणता रूक्षता आदि देशनितें दिशाविर्षे सूत आदिका स्थापनकरि हानिवृद्धि जय पराजय आदिका जाननां, तथा भूमिमें स्थापे जे सुवर्णरजतादि तिनिका बतावना सो भौमनिमित्त ज्ञान है। बहुरि पुरुषके अंगोपांगके देखनेते तथा स्पर्शन आदिकतै त्रिकालके सुख दुःख आदिका जाननां सो अंगनि eksiprera ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३३५ ॥ PESARPANCARRINCIAS मित्तज्ञान है । बहुरि अक्षररूप तथा अनक्षररूप शुभ अशुभ शब्द सुननेते इष्ट अनिष्ट फल जाननां सो स्वरनिमित्तज्ञान है । बहुरि मस्तकविक् मुखविर्षे गलाविर्षे तिल मुश आदि चिन्ह देखनेरौं तीन कालका हित अहित जाननां सो व्यंजननिमित्तज्ञान है । बहुरि श्रीवृक्ष स्वस्तिक भंगार कलश आदि शरीरवि चिन्ह देखने तीन कालकै विर्षे पुरुपके स्थान मान ऐश्वर्यादिका विशेष जाननां सो लक्षणनिमित्त ज्ञान है । बहुरि वस्त्र शस्त्र छत्र उपानत् कहिये पगांकी जोडी अर आसन शयन आदिविर्षे देव मनुष्य राक्षस आदिके विभागकरि शस्त्रनै कटै कांटातें कटै मूसा आदि काटै तिनिका देखनेते तीन कालके लाभ अलाभ सुखदुःखका जाननां सो छिन्ननिमित्तज्ञान है । बहुरि वात पित्त श्लेष्मके दोपकरि रहित जो पुरुप ताकू स्वप्न आवै सो पाछिली रातीके भागविपैं चंद्रमा सूर्यका तथा पृथ्वी समुद्रका मुखविर्षे प्रवेश देखै तथा समस्त पृथ्वीमंडलका आच्छादन देखै ए तो शुभस्वाम अथवा घृततैलकरि अपना देह आह्नित देखै तथा गर्दभ ऊंटपरि आपकू चढा देखै तथा दिशाका गमन देखै ये अशुभ स्वप्न इत्यादि स्वप्नके देखनेः आगामी जीवना मरनां सुख दुःख आदि जाने सो स्वप्ननिमित्तज्ञान है । ए आठ निमित्तज्ञान जाकै होय सो अष्टांगनिमित्तज्ञान ऋद्धि है । बहुरि द्वादशांग चौदह पूर्व तौ न पब्या होय अरु प्रकृष्ट श्रुतज्ञानावरणका क्षयोपशमतें ऐसी असाधारण UDIWAONEZIZLOX KOPICARPERARDOICER ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३३६ ॥ प्रज्ञा प्रगट भई होय जो चौदहपूर्वके पढनेवालेने सूक्ष्म तत्त्वका विचार अवगाहनविर्षे एक पद कह्या तिसतै नि:संदेह निरूपण करै ताकै प्रज्ञाश्रवणत्वऋद्धि हो है । बहुरि परके उपदेशविनाही अपनी शक्तिके विशेपते ज्ञानसंयमके विधानविर्षे प्रवृत्ति होना सो प्रत्येकबुद्धि ऋद्धि है । बहुरि इंद्रभी आय वाद करे तो ताकू निरुत्तर करै तथा वादीके दोष जाळू प्रतिभासै ताकै वादित्वऋद्धि हो है । बहुरि दूजी क्रियाऋद्धि है ताके दोय भेद चारणऋद्धि आकाशगामिनी। तहां चारणऋदि अनेक प्रकार है। तहां जलके निवासविर्षे जलकायके जीवनकू न विराधते भूमिकीज्यों पग धरते गमन करै ते जलचारण हैं । बहुरि भूमिते च्यारि अंगुल ऊंचै आकाशविर्षे जंघा उठाय शीघ्र सैकडा कोश गमन करे ते जंघाचारण हैं । ऐसेही तंतुपरि गमन करै पुष्पपरि गमन करै सूधे गमन करै अणिकी शिखापरि गमन करे इत्यादि गमन करै तिनिके जीवनिको बाधा न होय ते चारण ऋदिके भेद हैं । बहुरि पद्मासनकरि तथा कायोत्सर्ग आसनकरि पगके निक्षेपविना आकाशविर्षे निराधार गमन करजाय तहां आकाशगामिनी ऋध्दि है । बहुरि तीसरी विक्रिया ऋदि सो अनेक प्रकार है। तहा अणुमात्र शरीरकरि ले सौ अणिमा है । तहां कमलके तंतूमात्र छिदविर्षे प्रवेशकरि तहां बैठि चक्र- वर्तीकी विभूति रचै ऐसी सामर्थ्य है । बहुरि मेरुपर्वत भी बड़ा शरीर रचै सो महिमा है । बहु fortPRICIPE Basijeetark ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३३७ ॥ भूमिमें बैठे अंगुलीकरि मेरूका शिखर सूर्य आदिकू स्पर्शे सो प्राप्ति है । बहुरि भूमिविर्षे तो जलकीज्यौं अरु जलवि५ भूमिकीज्यौं उन्मजन निमजन करै सो प्राकाम्य है । बहुरि तीन लोकका प्रभुत्वपणा रवै सो ईशित्व है । सर्वजीवनिको वशी करणेकी सामर्थ्य सो वशित्व है । बहुरि पर्वतकै बीचि आकाशकीज्यौं गमनागमन करै सो अप्रतिघात है। अदृष्ट होय जाय काहूंको दिखै नांही सो अंतर्धान है। बहुरि एककालमैं अनेकरूप करनकी शक्ति सो कामरूपित्व है। इनिळू आदि देकरि अनेक विक्रियाऋद्धि है । बहुरि चौथी तपोऽतिश- यऋद्धि है । सो सातप्रकार है । तहां उपवास वेला तेला चौला पचौला तथा पक्ष मास आदि अनशन तपका प्रारंभ करि मरणपर्यंत करै ऐसी सामर्थ्य होय सो उग्रतप है । बहुरि महोप. वास करतभी काय वचन मनका बल वधताही रहै शरीरमें दुर्गंध आदि न आवै सासोच्छास सुगं- वही आवै शरीरकी दीति घटै नांही सो दीप्ततप है । बहुरि आहार करै सो तातै कडाहमैं पडा जैसे जल शीघ्र सूकि जाय तैसै सूकै ताते मलरुधिरादिरूप परिणमैं नांही सो तप्ततप है । बहुरि सिंह- निक्रीडित आदि महोपवासका आचरणवि तत्पर सो महातप है। बहुरि वात पित्त श्लेष्म सन्निपाततै उपज्या - जो ज्वर कास श्वास अक्षिसूल कोट प्रमेह आदि अनेक प्रकार रोग तिनिकरि संतापरूप aararartime SACREZertrakmZartics ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३३८ ॥ COPERPRISPRINEER भया हे देह जिनिका तोभी अनशन कायक्लेशादि तपते छूटै नांही भयानक मसाण पर्वतके शिखर गुफा दरी कंदरा शून्यग्राम आदिवि दुष्ट यक्ष राक्षस पिशाच वेतालरूप विकार होतेभी तथा कठोर जे स्यालनिके रुदन निरंतर सिंह व्याघ्र आदि तथा दुष्ट हाथीनिके भयानक शब्द सुन. नेतभी तथा चोरादिका जहां विचरणा ऐसे भयानक प्रदेशनिवि तिष्ठे सो घोरतप है । बहुरि तेही मुनि तपका योगके वधावनेकैवि तत्पर ते घोर पराक्रम हैं । बहुरि बहुतकालतें ब्रह्मचर्यके धारक आतिशयरूप चारित्रमोहनीय कर्मका क्षयोपशमतें नष्ट भये हैं खोटे विकाररूप स्पन जिनिकै ते घोर ब्रह्मचर्यवान हैं । ऐसें सात तपोऋद्धि है ॥ बहुरि पांचवा वलऋद्धि तनि प्रकार है। तहां मनः श्रुतज्ञानावरण वीर्यांतराय कर्मका क्षयोपशमका प्रकर्ष होते अंतर्मुहूर्तमें समस्त श्रुतका अर्थ चिंतव- नेकी सामर्थ्य जिनिकै होय ते मनोवली हैं। बहुरि मनोजिव्हा श्रुतज्ञानावरण वीर्यांतरायका क्षयो. पशम अतिशयरूप होते अंतर्मुहूर्तमें सकलश्रुतके उच्चारणवि समर्थ होय निरंतर उच्चस्वरते उच्चारण करतेंभी खेदरहित कंठस्वर भंग न होय ते वचनवली हैं । बहुरि वीर्यांतरायका क्षयोपशमते असा. धारण कायका वल प्रगट होते मासिक चातुर्मासिक वार्षिक प्रतिमायोग धारतेंभी खेदरहित होय ते कायवली हैं। बहुरि छठी औपधऋद्धि सो आठ प्रकार है। तहां असाध्यभी रोग होय तौ MEE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३३९॥ hiinterioritisers तिनिके स्पर्शन आदिकरि नष्ट होय जाय तहां जिनके पादका स्पर्शनांही औषध तथा थूकही ओपध तथा पसेव सहत रज सो जल्ल कहिये सोही औषधी तथा कान दांत नासिका नेत्रका मलही ओपधी तथा विदमल तथा मूत्रही औषधी तथा अंग उपांग नख दंत केश आदिक स्पर्शी पवन आदि सर्वही औषधी, तथा तीव्र जहरका मिल्याभी आहार जिनिकै सुखमें गये विपरहित हाये ते आस्याविप हैं, तथा जिनिके देखनेमात्रकरिही तीव्र जहर दूरि हो जाय सो दृष्टयविप है। ऐसें आठ औषधी ऋद्धि हैं । बहुरि सातमी रसऋद्धि है। सो छह प्रकार है । तहां महातपस्वी मुनि जो कदाचित् क्रोध उपजै काहूकू कहै तूं मरि तौ तिनिके वचन" तत्क्षण मरे ते आस्यविप हैं । बहुरि कदाचित् कोधकरि क्रूरदृष्टीकरि देखै तौ पैला मरि जाय सो दृष्टिविप है । बहुरि विरसभी भोजन जिनके हस्तवि पड्या शरिरसरूप हो जाय तथा जिनिका वचन दुर्बलकू क्षीरकीज्यों तृप्ति करे सो क्षीरखावी है । बहुरि जिनिके हस्तवि पड्या आहार नीरसभी होय सो मिष्टरसवीर्यपरि- णामरूप होय जाय तथा जिनिका वचन सुननेवालेनिके मिष्टरसके गुणज्यों पुष्ट करे सो मधुस्रावी है । बहुरि जिनि के हस्तविपं पड्या अन्न रूसभी होय सो घृतरसका वीर्यके पाकईं प्राप्त होय तथा जिनिका वचन घृतकीज्यों प्राणीनिकू तृप्ति करे सो सर्पिःश्रावी है । बहुरि जिनिके हस्तवि पड्या PERPRISE ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ तृतीय अध्याय || पान ३४० ॥ tris भोजन अमृत हो जाय तथा जिनिका वचन प्राणीनिकू अमृतकीज्यों उपकार करै सो अमृत- श्रावी है । ऐमें रसद्धि छह प्रकार है || वहुरि आठमी क्षेत्रऋद्धि दोय प्रकार है । तहां लाभांत- रायके क्षयोपशमका अतिशयवान मुनि तिनि… जिस भोजनमेंसूं भोजन दे तिस भाजनमें चक्रव- र्तिको कटक भोजन करे तो वे दिनि वीतै नही सो अक्षीणमहानस है । बहुरि मुनि जहां वसै तहां देव मनुष्य तिर्यंच सर्वही जो आय वसे तो परस्पर बाधा होय नांही सकडाई न होय सो अक्षीण महालय है । ऐसें ए ऋद्धि जिनिकै प्राप्त होय ते ऋद्धिप्राप्त आर्य हैं ।। बहुरि म्लेच्छ दोय प्रकार हैं अंतीपज कर्मभूमिज । तहां अंतर्दीपज तो लवणसमुद्रकी आठ दिशा विदिशावि तथा आठही तिनिके अंतरालनिवि तथा हिमवान शिखरी कुला- चल तथा दोऊ विजया के पूर्वपश्चिम दोऊ दिशानिके अंतविर्षे आठ हैं। ऐसें चौईस अंतर्वीप हैं तहां बसे हैं । तहां दिशानिके द्वीप तो जंबूदीपकी वेदीते पांचवें योजन परै समुद्रमें हैं तिनका सौ सौ योजनका विस्तार है। बहुरि विदिशानिक द्वीप वेदीनितै पांचसैं योजन परे हैं । तिनिका विस्तार पचावन पचावन योजनका है । बहुरि दिशा विदिशानिके अंतरालके द्वीप वेदीते पांचवें पचास योजन परै हैं । तिनिका विस्तार पचास पचास योज- SAPP aar ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३४१ ॥ preranix नका है । बहुरि पर्वतनिके अंतके द्वीप वेदीते छहसै योजन पर है । तिनिका विस्तार पचीस पचीस योजनका है । तहां मनुष्य कैसे हैं? पूर्वदिशाके दीपके वासी तौ एकजांघ- वाले हैं । पश्चिमके पूछवाले हैं। उत्तरदिशाके गुंगे हैं । दक्षिणदिशाके सींगवाले हैं । बहुरि च्यारि विदिशानिके क्रमतें सुस्साकेसे कान, सांकलीकेसे कान, काननिको ओदिले ऐसे बड़े कान, लोकांन ऐसे हैं । बहुरि अंतरालनिके क्रम घोडामुखा, सिंहमुखा, भैसामुखा, सूकरमुखा, वघेरामुखा, उलूकमुखा, काकमुखा, वांदरमुखा ऐसे हैं। बहुरि शिखरी कुलाचलके दोऊ अंतनिके मेघमुख वीजलीमुख हैं। बहुरि हिमवान् कुलाचलके दोऊ अंतके दीपनिके मच्छमुख कालमुख हैं । बहुरि उत्तर विजयाद्धके दोऊ अंतनिके हास्तमुख आदर्शमुख हैं । बहुरि दक्षिणविज- यार्द्धके दोऊ अंतनिके गोमुख मेपमुख हैं। बहुरि एकजांघवाले तो मांदीका तो आहार करै हैं । गुफानिवि वसे हैं । बहुरि अवशेष सारेही पुष्पफलनिका तो आहार करै हैं । अरु वृक्षनिवि हैं । इनि सर्वहीकी एकपल्यकी आयु है । बहुरि ए चोईसही दीप जलके तलते एक एक योजन ऊंचे हैं। ऐसेही कालोदसमुद्रवि जाननै । ऐसे ए अंतरद्वीपके म्लेच्छ कहे । बहुरि कर्मभूमिनिके म्लेच्छ शक यवन शवर पुलिंद इनिळू आदि दे अनेकजाति हैं।
॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३४२ ॥ ONCERPRINCAPER answerkerarmseravinatasverarian आगें पूछे है, कर्मभूमि कहा है ? ऐसें पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरूत्तरकुरुभ्यः ॥ ३७॥ याका अर्थ- भरतक्षेत्र पांच ऐरावनक्षेत्र पांच विदेह पांच मेरु संबंधी पांच ऐसे पंदरै कर्म- भूमि हैं । तहां विदेहके कहनेते देवकुरु उत्तरकुरुभी तिस क्षेत्रमें हैं । ताका प्रसंगके निपेधकै अर्थि तिनि विनां ऐसें कह्या है । आतें वे दोऊ उत्तमभोगभूमि हैं। हैमवत जघन्यभोगभूमि है । हरिक्षेत्र मध्यभोगभूमि है । रम्यक मध्यभोगभूमि है। हैरण्यवत जघन्यभोगभूमि है । बहुरि अंतर्दीपकुंभी भोगभूमिही कहिये है। इहां पूछे है, कर्मभूमिपणा काहेते कह्या है ? ताका समाधान, कर्मभूमि है सो शुभ अशुभ कर्मके आधार क्षेत्र है। तहां फेरी पूछ है कर्मका आश्रय तौ तीही लोकका क्षेत्र है। ताका समाधान, जो, याहीतें तहां अतिशयकरि कर्मका आश्रय जानीये है तहां सातवे नरक जाय, ताका कारण अशुभ कर्म इनि भरतादिक्षेत्रनिविही उपजाईये है । तथा सर्वार्थसिद्धि आदिका गमनका कारण शुभकर्मभी इनिही क्षेत्रनिवि उपजाईये है । बहुरि खेती आदि छह प्रकारके कर्मभी इनिही क्षेत्रनिवि आरंभ है । तातै इनिकू कर्मभूमि कहिये है । अन्य जे भोगभूमि तिनिविर्षे दशप्रकारके कल्पवृक्षनिकरि कल्पित भोगका अनुभवन है । तातें Prakas ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३४३ ॥ Sowa Bai. - तिनिळू भोगभूमि कहिये है ॥ आगें, कही जो. भूमि, तिनिवि मनुष्यनिकी स्थितिके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ नृस्थिती परावरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते ॥ ३८ ॥ याका अर्थ- मनुष्यनिकी उत्कृष्टस्थिति तो तीन पल्यकी है। बहुरि जघन्यस्थिति अंत- र्मुहूर्तकी है। मध्यके अनेक भेद हैं । मुहूर्त नाम दोय घडीका है। ताके मध्य होय सो अंत मुहूर्त है । इहां कोई पूछे, जो, पल्य कहा? तहां पल्यका जाननेकै अर्थि प्रसंग पाय प्रमाणका विधानरूप गणती लिखिये है। तहां प्रमाण दोय प्रकार है। एक लौकिक, दूसरा अलौकिक । तहां लौकिक छह प्रकार है । मान, उन्मान, अवमान, गणमान, प्रतिमान, तत्पतिमान | तहां पायी माणी इत्यादिक मान जाननां । ताखडीका तोल उन्मान जाननां । चलू इत्यादिकका परिमाण अवमान जाननां । एक दोय आदि गणमान जाननां । चिरम तोला मासा आदि प्रतिमान जानना। घोडाका मोल इत्यादिक तत्प्रतिमान जाननां । बहुरि अलौकिक मानके च्यारि भेद हैं द्रव्य क्षेत्र काल भाव । तहां द्रव्यमानवि जघन्य एक परमाणु उत्कृष्ट सर्वपदार्थनिका परिमाण । क्षेत्र- मानवि जघन्य एकप्रदेश, उत्कृष्ट सर्व आकाश । कालमानवि जघन्य एकसमय उत्कृष्ट तीन PRIYAR ॥ सर्वार्थसिद्धियनिका पंडित जयचंदजीता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३४४ ॥ ArBrks कालका समयसमूह | भावमानवि जघन्य सूक्ष्मनिगोदिया लब्धि अपर्याप्तका लब्ध्यक्षरज्ञानका अ. विभागप्रतिच्छेद, उत्कृष्ट केवलज्ञान । वहुरि द्रव्यमानका दोय भेद एक संख्यामान एक उपमामान । तहां संख्यामानके तीन भेद संख्यात असंख्यात अनंत । तहां संख्यात जघन्य मध्य उत्कृष्टकार तीन प्रकार है । बहुरि असंख्यात है सो परीतासंख्यात युक्तासंख्यात असंख्यातासंख्यात इनि तीनूंहीके जघन्य मध्य उत्कृष्टकरि नव भेद हैं। बहुरि अनंत है सो परीतानंत युक्तानंत अनंता- नंत इनि तीनूंके जघन्य मध्य उत्कृष्टकरि नव भेद हैं । ऐसें संख्यामानके इकईस भेद भये । तिनि- वि जघन्यसंख्यात दोय संख्यामात्र है । बहुरि तीनकू आदि देकरि एक घाटि उत्कृष्ट संख्यातपर्यंत मध्यमसंख्या है। बहुरि एक घाटि जघन्य परीतासंख्यात प्रमाण उत्कृष्टसंख्यात जाननां । सो जघन्य परीतासंख्यातके जाननेकै अर्थि उपाय कहै हैं । अनवस्था शलाका प्रतिशलाका महाशलाका नामधारक च्यारि कुंड करने। तिनिका जुदा जुदा प्रमाण जंबूद्वीप प्रमाण चौडा एक हजार योजनका ऊंडा जाननां । तिनिमैं अनवस्थाकुंड; गोलसरसूकरि तिघाऊ भरणा । तामैं छियालीस आंका परिमाण सरसूं मावै, तब अन्य एक सरसूं शलाकाकुंडमैं नाखि कोई मनुष्य बुद्धिकार तथा देव हस्तादिकरि जंबुद्धीपादिकमें एक सरसूं द्वीपमैं एक समुदमें गेरता जाय तब वे सरसूं जहां पूर्ण TRAPARIran , 158 गिते ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय । पान३४५ ॥11 111115 होय तिस' दीप तथा समुद्रकी सूचीप्रमाण चौडा अर ऊंडा हजार योजनहीका, अनवस्थाकुंड कर सरसूंसो भरै । अरु एक सरसूं अन्य ल्याय शलाकाकुंडमैं गेरै । अनवस्थाकी सरसूं तहांत, द्वीप तथा समुद्रमें एक एक गेरता जाय तव तेऊ सरसूं जिस द्वीप तथा समुद्रमैं बीते, तहां तीसरा अनवस्थडे तिस द्वीप तथा समुद्रकी सूचीप्रमाणकरि सरसूंसों भरै । अर एक सरसूं अन्य शलाका- कुंडमें गैरें। ऐसेही अनवस्थाकी सरसूं एकएक द्वीप तथा समुद्रमें गेरता जाय, ऐसे अनवस्था तो वंधता जार्य अर एकएक सरसूं शलाकाकुंडमैं गेरता जाय तब एक शलाकाकुंड भरि जाय। ऐसे करतें छियालीस 'आंकप्रमाण अनवस्थकुंड वणै तन एक शलाकाकुंड भन्या । तब एक सरसू, मुक्ति शलाकाकुंडमें गैरै । बहुरि उस शलाकाकुंड• रीता करिये अर आगें आगें अनवस्थाकू, पूर्वोक्तरी- तिकरि वधे एकएक सरसूं शलाका कुंडमैं गेरते गये तव दूसरा शलाकाकुंड भन्या । तंव फेरि एक सरयूँ प्रतिशलाकाकुंडमें मेरे । बहुरि तिस शलाकाकुंडकू रीता करि तिसही विधानकरि, तिसरा शलाकाकुंड भखा । ऐसें करते करतें छियालीस अंकनिप्रमाण शलाकाकुंड, भरि चुके । तव एक प्रतिशलाकांकुंड भरे। तब एक सरसूं महाशलाकाकुंडवि गेरै । बहुरि ऐसे दीपसमुद्रनिमें सरसे मेरता जाय अनवस्थकुंड वधते जाय शलाकाकुंड भरि भरि रीते करते जाय, प्रतिशलाकाकुंडमें HD.C114 ،من.
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पडित जयचदजीकृत्ता ॥ तृतीय अध्याय । पान ३४४ ।। CAPRINCIPKARANASPROrga कालका समयसमूह । भावमानविपै जघन्य सूक्ष्मनिगोदिया लब्धि अपर्याप्तका लब्ध्यक्षरज्ञानका अ. विभागप्रतिच्छेद, उत्कृष्ट केवलज्ञान । बहुरि द्रव्यमानका दोय भेद एक मंख्यामान एक उपमामान । तहां संख्यामानके तीन भेद संख्यात असंख्यात अनंत । तहां संख्यात जघन्य मध्य उत्कृष्टकार तीन प्रकार है। बहुरि असंख्यात है सो परीतासंख्यात युक्तासंख्यात असंख्यातासंख्यात इनि तीहीके जघन्य मध्य उत्कृष्टकरि नव भेद है । बहुरि अनंत है सो परीतानंत युक्तानंत अनंता- नंत इनि तीनूंके जघन्य मध्य उत्कृष्टकरि नव भेद है। ऐसे संख्यामानके इकईस भेद भये । तिनि- वि जघन्यसंख्यात दोय संख्यामात्र है । बहुरि तीनकू आदि देकरि एक घाटि उत्कृष्ट संख्यातपर्यंत मध्यमसंख्या है। बहुरि एक घाटि जघन्य परीतासंख्यात प्रमाण उत्कृष्टसंख्यात जाननां । सो जघन्य परीतासंख्यातके जाननेकै अर्थि उपाय कहै हैं । अनवस्था शलाका प्रतिशलाका महाशलाका नामधारक च्यारि कुंड करने । तिनिका जुदा जुदा प्रमाण जबूद्वीप प्रमाण चौडा एक हजार योजनका ऊंडा जाननां । तिनिमैं अनवस्थाकुंडकू गोलसर करि तिघाऊ भरणा । तामै छियालीस आंका परिमाण सरतूं मावै, तब अन्य एक सरसूं शलाकाकुंडमै नाखि कोई मनुष्य बुद्धिकार तथा देव हस्तादिक जंबूद्वीपादिकमैं एक सरसूं द्वीपमै एक समुद्र में गेरता जाय तब वे सरतूं जहां पूर्ण ।
[! सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय । पान ३४५ 1240110146 - कुंडमैं FACEPARINEEDOASTROACATPARTYPER क होय तिस' दीप तथा समुद्रकी सूचीप्रमाण चौडा अर ऊंडा हजार योजनहीको अनवस्थाकुंड करी सरसूसौ भरै । अरु एक सरसूं अन्य ल्याय शलाकाकुंडमैं गेरै । अनवस्थाकी सरसू तहति अगिलै 'द्वीप तथा समुद्रमे एक एक गेरता जाय तब तेऊ सरतूं जिस दीप तथा समुद्रमें बीते, तहां तीसरा अनवस्थकुंड तिस द्वीप तथा समुद्रकी सूचीप्रमाणकरि सरसूसो भरे। अरं एक सरसू अन्य शलाका- । ऐसेही अनवस्थाकी सरसूं एकएक द्वीप तथा समुद्रमैं गेरता जाय, ऐसे अनवस्था तो वैधता जाय अर एकएक सर शलाकाकुंडमें गेरता जाय तब एक शलाकाऊंड भरि जाय। ऐसे करने छियालीस आंकप्रमाण अनवस्थकुंड बणे तर एक शलाकाकुंड भन्या । तब एक सरस प्रति- शलाकाकुंडमैं गेरै । बहुरि उस शलाकाकुंड• रीता करिये अर आगें आगें अनवस्थाकू, पूर्वोक्तरी- तिकरि वधै एकएक सरसूं शलाका कुंडमें गेरते गये तव दूसरा शलाकाकुंड भन्या । तब फेरि एक सरसूं प्रतिशलाकाकुंडमैं मेरै । बहुरि तिस शलाकाकुंडकू रीता करि तिसही विधानकरि तिसरा शलाकाकुंड भस्खा। ऐसे करते करते छियालीस अंकनिप्रमाण शलाकाकुंड, भारि चुके । तव एक प्रतिशलाकाकुंड भैरै। तब एक सरंतूं महाशलाकाकुंडवि गेरै । बहुरि ऐसे दीपसमुद्रनिमें सरसू गरता जाय अनवस्थकुंड वधते जाय शलाकाकुंड भरि भरि रीते करते जाय, प्रतिशलाकाकुंडमैं ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३४६ ॥ teater एक एक सरसूं गेरता जाय तब प्रतिशलाकाकुंड भरते जाय । तब इसही विधानकरि एक एक सरतूं महाशलाकाकुंडमें गेरते गेरतें छियालीस आंकाप्रमाण प्रतिशलाकाकुंड भरै। तब एक एक महाशलाकाकुंड भरि जाय । तहां अनवस्थकुंड केते भये? छियालीस अंकनिका घनकरि एते ते अनवस्थकुंड भये । तिनिमें जो अंतका अनवरथकुंड जिस द्वीप तथा समुद्रकी सूचीप्रमाण भयों तामैं जेते सरसूं माये तेता परिणाम जघन्यपरीतासंख्यातका जाननां । बहुरि जघन्यपरीत असंख्यातकै ऊपरि एकएक वधता मध्यपरीतासंख्यातके भेद जाननां । वहुरि एक घाटि जघन्य युक्तासंख्यात प्रमाण उत्कृष्ट परीतासंख्यात जाननां । अब जघन्ययुक्तासंख्यातका परिमाण कहिये है। जघन्य परीतासंख्यातका विरलन करिये । बहुरि एकएक ऊपरि एक एक परीतासंख्यात मांडि परस्पर गुणिये । पहलांसू दूसराकरि गुणिये जो परिमाण आवै ताकू तीसरासूं गुणिये जो परिमाण आवै ताकू चौथाखू गुणिये ऐसे गुणते अंतवि राशी होय सो जघन्ययुक्तासंख्यात है। एते आवलीके समय हैं । बहुरि याके ऊपरि एक एक वधता एक घाटि उत्कृष्टयुक्तासंख्यात पर्यंत मध्ययुक्तासंख्या. तके भेद हैं । बहुरि एक घाटि जघन्य असंख्यातासंख्यातपरिमाण उत्कृष्ट युक्तासंख्यात है। अब जघन्य असंख्यातासंख्यात कहिये है । जघन्य युक्तासंख्यातकू-जघन्ययुक्तासंख्यातकरि एकवार AMB । सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । तृतीय अध्याय ॥ पान ३४७ ॥ MORPORACIARPAKok गुणिये जो परिमाण आवै सो जघन्य असंख्यातासंख्यात है । याकै ऊपरि एक एक वधता एक घाटि उत्कृष्ट असंख्यातासंख्यातपर्यंत मध्य असंख्यातासंख्यातके भेद हैं। एक घाटि परीतानंतप्रमाण उत्कृष्ट असंख्यातासंख्यात है। अब जघन्यपरीतानंत कहिये है । जघन्य असंख्यातासंख्यात परिमाण तीन राशि करनै एकशलाका एक विरलन एक देय। तहां विरलनराशिकू एकएक जुदा जुदा वखेरनां । एक एककै ऊपरि एक एक देयराशि धरनां । बहुरि तिनिळू परस्पर गुणिये । ऐसें करि शलाका राशिम एक घटावना । वहुरि जो परिमाण आया ताकै परिमाण दोय राशि करनां । तहां एकराशिका विरलनकरि एक एककै परि देयराशीका स्थापना करि परस्पर गुणिये । ऐसें करि उस शलाकाराशिमैसू एक ओर घटाय देना। बहुरि जो परिमाण आया तितनै परिमाण दोय राशी करनां । एकका विरलनकरि देयराशीकू एकएक परि देय परस्पर गुणतें जो परिमाण आया तिस परिमाणन देयराशीकीर. परस्पर गुणनां । अरु शलाकाराशीमैसू एकएक घटाता जाना तब वह शलाकाराशी सर्व पूर्ण होय जाय । तब तहां जो कछू परिमाण हुवा सो यह असंख्यातासंख्यातका मध्यभेद है । सो तितने परिमाण तीन राशी फेरि करनां । शलाका विरलन देय । तहां विरलनराशी. को एक एक बखेरी एक एक परि देयराशि देनां । परस्पर गुणिये तब शलाकाराशीमस्यौं एक NDARDESHIKAS243 ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३४८ ॥ ఆయనకు काढि लेनां । बहुरि जो परिमाण आया ताका विरलन करि एक एक परि एक एक राशी देय परस्पर गुणिये तव शलाकाराशीमेंसों एक और काढिलेनां । ऐसें करते करते दूसरी बार कीया शलाकाराशी पूर्ण होय । तब जो परिमाण आया सोभी मध्य असंख्यातासंख्यातका भेद है ।, बहुरि इस परिमाण शलाका आदि तीन राशि स्थापने तहां विरलन राशीकू वखेर एक एककै स्थान देय राशि परस्पर गुणिये । तब तीसरा शलाका राशीमेंस्यौं एक काढि लेनां । बहुरि जो परिमाण आया परिमाण दोय राशीकरि विरलनकू वखेरि देय देय परस्पर गुणिये। तब शलाकामसू एक और काढि लेनां । ऐसें करते करतें तीसरी शलाकाभी पूर्ण होय । तब शलाकात्रय निष्ठापन हूंवा कहिये आगेभी जहां शलाकात्रय निष्ठापन कहे तहां ऐसेंही करनां । अब ऐसे करतें जो मध्य असंख्याता- संख्यातका भेदरूप राशि भया ताविर्षे छह राशि मिलावना । धर्मद्रव्य अधर्म लोकाकाश एकजीव इनि यारोंके प्रत्येक लोकप्रमाण प्रदेश बहुरि लोकके प्रदेशनितें असंख्यात लोकगुणां अप्रतिष्ठित प्रत्येक वनस्पति जीवनका परिमाण बहुरि तातेंभी असंख्यातलोकगुणां सप्रतिष्ठित प्रत्येकवनस्पति जीवनिका परिमाण ए छह राशि पूर्वोक्तपरिमाणविर्षे मिलाय शलाका विरलन देय राशि करनी । तिनिकों पूर्वोक्त प्रकार शलाकात्रय निष्ठापन करनां ऐसे करतें जो महाराशि मध्य असंख्यातासंख्यातका PORATOP రకులకు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३४९ ॥ IANBarrestak भेदरूप भया तावि च्यारि राशि मिलावणें । वीस कोडाकोडि सागरप्रमाण कल्पकालके समय बहुरि असंख्यातलोकप्रमाण स्थितिबंधकू कारणभूत कषायनिके स्थान बहुरि तिनि” असंख्यातलोकगुणें अनुभागबंधकू कारण कपायनिके स्थान बहुरि इनितभी असंख्यातलोकगुणै मनवचनकाययोगनिकै अविभागप्रतिच्छेद ऐसै च्यारि राशिपूर्वक परिमाणवि मिलावनें, जो परिमाण होय तिस परिमाण शलाका विरलन देय । ए तीन राशि करनी । तिनिका पूर्वोक्त प्रकार शलाकात्रय निष्ठापन करना । ऐसें करतें जो परिमाण होय सो जघन्य परीतानंत है । बहुरि याकै ऊपरि एक एक वधता एक घाटि उत्कृष्ट परीतानंतपर्यंत मध्यपरीतानंतके भेद जानने । बहुरि एक घाटि जघन्य युक्तानंत परिमाण उत्कृष्टपरीतानंत जाननां । अब जघन्ययुक्तानंत कहिये हैं। जघन्य परीतानंतका विरलनकरि एक एक स्थानवि एक एक जघन्य परीतानंत थापि परस्पर गुणे जो परिमाण होय सो जघन्य युक्तानंत जाननां । सो यह अभव्यराशीसमान है । वहुरि याकै ऊपरि एक एक वधतां एक घाटि उत्कृष्ट युक्तानंतपर्यंत मध्ययुक्तानंतके भेद जानने । बहुरि एक घाटि जघन्य अनंतानंत परिमाण उत्कृष्ट युक्तानंत जानना । अब जघन्य अनंतानंत कहिये हैं। जघन्य युक्तानंत• जघन्य युक्तानंतकार एकवार गुणे जो परिमाण होय सो जघन्य अनंतानंत है । बहुरि याकै ऊपरि एक एक वधता एक PACURRENAKAPKNICORPORACTRRIAGAN ACAREER ACORPRETIR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३५० ।। एक घाटि केवलज्ञानके अविभागप्रतिच्छेदन परिमाण उत्कृष्ट अनंतानंतपर्यंत मध्य अनंतानंत जाननां । बहुरि उत्कृष्ट अनंतानंत कहिये हैं। जघन्य अनंतानंत परिमाण शलाका विरलन देय ए तीन राशिकार अनुक्रमः पूर्वोक्तप्रकार शलाकात्रय निष्ठापन करै । यो करते मध्यम अनंतानंत- रूप परिमाण होय । ताविर्षे छह राशि मिलावै जीवराशीकै अनंतवै भाग तो सिद्धराशि । बहुरि तातें अनंतगुणां पृथिवी अप तेज वायु प्रत्येक वनस्पति त्रसराशिरहित संसारी जीवराशि मात्र निगोदराशि । बहुरि प्रत्येक वनस्पतिसहित निगोदराशिप्रमाण वनस्पतिराशि । बहुरि जीवराशि” अनंतराणां पुद्गलराशि । बहुरि यातें अनंतानंतगुणां व्यवहारकालका समयनिका राशि । बहुरि यातें अनंतानंतगुणां अलोकाकाशके प्रदेशनिका राशि । ऐसें छह राशि मिलाये जो परिमाण होय तिह प्रमाण शलाका विरलन देय तीन राशिकार अनुक्रमतें पूर्वोक्तप्रकार शलाकात्रय निष्ठापन कियै जो मध्य अनंतानंतका भेदरूप परिमाण आवै ताकेवि धर्मद्रव्य अधर्मद्रव्यके अगुरुलधुके अविभागप्रति. च्छेदनका परिमाण अनंतानंत है सो जोडिये । यो करित जो महापरिमाण होय तिस परिमाण शलाका विरलन देय तीन राशिकरि अनुक्रमतें पूर्वोक्तप्रकार शलाकात्रय निष्ठापन करनां । जो कोई मध्य अनंतानंतका भेदरूप महापरिमाण होय तिस परिमाणकू केवलज्ञानके अविभागप्रतिच्छेदनिका auAksEasy easrexooks SPARRIOR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। तृतीय अध्याय ॥ पान ३५१ ॥ treat treat समूहरूप परिमाणविर्षे घटाइये। पीछे ज्योंका त्यों मिलाइयै तब केवलज्ञानका अविभागप्रतिच्छे दनिका प्रमाणस्वरूप उत्कृष्ट अनंतानंत होइ। इहां केवलज्ञानके परिमाणमैंसौं काढि पीछे मिलाव- नेका प्रयोजन यहु है जो केवलज्ञानका परिमाण पूर्वोक्त गणनादिकरि जान्यां न जाय तातें ऐसे जनाया है । ऐसें संख्यामानके इकईस भेद कहे । वहुरि याके विशेष कहनेकू सर्व समविपम आदिके चौदह धारा हे तिनिका वर्णन त्रिलोकसार ग्रंथतें जाननां । बहुरि उपमाप्रमाण आठ प्रकार है । पल्य सागर सूच्यंगुल प्रतरांगुल घनांगल जगच्छ्रेणी जगत्प्रतर जगद्धन । तहां प्रथम ती योजनका प्रमाणकी उत्पत्ति कहिये है । तहां आदि मध्य अंत. करि रहित ऐसा दूसरा जाका विभाग न होय ऐसा अविभागी पुद्गलका परमाणू है सो इंद्रियकरि ग्रह्या न जाय । जामें एक रस, एक वर्ण, एक गंध, दोय स्पर्श ए पांच गुण हैं । ऐसें अनंतानंत परमाणूका समूहळू उत्संज्ञासंज्ञ कहिये । ऐसे उत्संज्ञासंज्ञ आठ मिले तब एक संज्ञासंज्ञ कहिये । ऐसे आठ संज्ञासंज्ञ मिले तब एक तुटिरेणु कहिये । आठ तुटिरेणुका एक त्रसरेणु कहिये । आठ नसरेणुका एक स्थरेणु कहिये । आठ स्थरेणुका एक उत्तमभोगभूमीके मनुष्यका वालका अग्रभाग है | आठ उत्तमभोगभूमीके मनुष्यका बालके अग्रभाग मिले तब एक मध्य ANDreakikat.
FIRSTRICTARAIYACARRIEDOETPARICK ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पाडत जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३५२ ।। भोगभूमीके मनुष्यके वालका अग्रभाग कहिये । आठ ते मिलै तव एक जघन्यभोगभू- मीका मनुष्यका वालका अग्रभाग है । ते आठ मिले तब कर्मभूमिके मनुष्यका वालका अग्रभाग होय । ते आठ मिलिये तब एक लीप कहिये । आठ लीप मिलै तब एक यूका कहिये । आठ यूका मिले तब एक यवमध्य होय । आठ यवमध्यका एक उत्सेधांगुल कहिये । इस अंगुलकरि नारकी तिथंच मनुष्य देवनिका देह तथा अकृत्रिम जिनप्रतिमाका देहं मापिए है। बहुरि पांचसै उत्सेधांगुलका एक प्रमाण-अंगुल हो है । सो यहु प्रमाण-अंगुल अवसर्पिणी कालका पहला चक्रवर्तिका हो है । तिस समय तिस अंगुलकरि गांव नगरादिकका प्रमाण हो है। अन्यकालमैं मनुष्यनिका अपना अपनां अंगुलका प्रमाण होय तिसतै ग्राम नगरादिकका प्रमाण जाननां । बहुरि जो प्रमाणांगुल है ताहीकरि द्वीप समुद्र तथा तिनिकी वेदी पर्वत विमान नरकके प्रस्तार आदि अकृत्रिम वस्तुका विस्तार आयाम आदि मापिये है। तहां छह अंगुलका एक पाद कहिये । वारह अंगुलका एक वितस्ति कहिये । दोय वितस्तिका हाथ कहिये । दोय हाथका एक किकु कहिये। दोय किकुका एक धनुष्य कहिये । दोय हजार धनुष्यका एक कोश कहिये । च्यारि कोशका एक योजन कहिये । ऐसें जाननां । आगै पल्यका प्रमाण कहिये है। तहां पल्य तीनप्रकार PCASpeorCassXCSPONICIPANCERPREXCARPAIGNCHER ॥ सर्वार्थसिद्भिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३५३ ॥ Utsappu edicaterisedు व्यवहार उद्धार अद्धा। तहां पल्य नाम खाडेका है। तहां आदिका व्यवहारपल्य तो उत्तर दोय पल्यकी उत्पत्ति जाननेके अर्थि है। इसतें कछु अन्य वस्तुका प्रमाण न करिये । बहुरि दूसरा उद्धारपल्यतै दीप समुद्र गिणिये है । बहुरि तीसरा अद्धापल्यतै आयुकर्मादिकी स्थिति गिणिये है तहां प्रमाणांगुलप्रमाणकरि एक योजनका चोडा लांचा फंडा तीन खाडा कीजिये। जामैं एकतें ले सात दिनताईका भया मीडा उत्तमभोगभूमिका ताका वालके अग्रभाग कतरणीतें छेदिये । ऐसे खंड करिये ताका फेरि कतरणीतें दूसरा खंड न होय । ऐसे रोमखंडनितें व्यवहारपल्यनामा खाडा खूदि खूदि गाढा परिपूर्ण भरिये । तामें पैतालीस अंकपरिमाण रोम माये । तिनि रोमनिकू सौ वर्पमें एकएक रोम काढिये । तव जेता कालमें खाडा रीता होय तेता काल व्यवहारपल्यका है। वहुरि तिनि रोमनिके एकएकके असंख्यातकोडिवपके जेते समय होय तेते तेते खंड करिये । एकएक समयमें एकएक रोम काढिये । जेते कालमें निकसि चुकै तेता काल एक उध्दारपल्यका है। ऐसे दस कोडाफोडि उद्धारपल्य होय नव एक उद्धारसागरोपम कहिये । ऐसे अढाई सागरके जेते समय तेते दीप समुद्र हैं । बहुरि उद्धारपल्पके रोमछेद हैं तिनिके एक एक रोमछेदके सौ वर्पके जेते समय होय तेते तेते खंड करिये । तिनिकू एक एक समयमैं काढिये। यामै जेता काल लागे Pepr ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३५४ ॥ ACT.PRIETPRICE Seasoidssxeera तेता काल एक अद्धापल्यका है। त्रिलोकसारमें ऐसा कह्या है, उद्धारपल्यके रोमके एक एकके असंख्यातवर्पके समयमात्र खंड करने । ऐसे दस कोडाकोडी अापल्यनिका एक अद्धासागर कहिये । बहुरि दशकोडाकोडी अद्धासागरका एक अवसर्पिणी काल कहिये । तेताही उत्सर्पिणी- काल कहिये। इस अध्दापल्यनिकरि नारक तिर्यच देव मनुष्यनिका कर्मकी स्थिति तथा भवकी स्थिति तथा कायकी स्थिति जानिये । बहुरि अद्धापल्यका जेते अर्द्धछेद होय तिनिकू एक एक वखेरि एक एकपरि “अद्धापल्य स्थापि, परस्पर गुणिये। तहां जो राशि निपजे ताकू आकाशके प्रदेशनिकी पंक्तिरूप करिये सो सूच्यंगुल है । बहुरि सूच्यंगुल• सूच्यंगुलकरि गुणिये तव प्रतरागुल कहिये । बहुरि प्रतरांगुलकू सूच्यंगुल गुणिये तब घनांगुल होय । बहुरि असंख्यात वर्षका जेता समय होय तेता खंड अद्धापल्यका करिये । तिनिमैसूं एक खंड लेय ताकू वखेरि एक एक स्थापि तिनि अपरि एक एक घनांगुल मांडिये । तिनिळू परस्पर गुणिये तब जो राशि निपजै ताकू जग- च्छ्रेणी कहिये । भावार्थ-सात राजका एकप्रदेश पंक्तिरूप डोराकू जगत्श्रेणी कहिये है । बहुरि जगत श्रेणीकू जगत्श्रेणिकरि गुणें जगत्प्रतर होय है। बहुरि जगत्प्रतरकू जगत्श्रेणीकरि गुणें जघद्धन हो है या लोक कहिये, सात राजू लांवा सात राजू चौडा सात राजू ऊंचा क्षेत्रका प्रदेशका नाम लोक ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३५५ ॥ Sear है। बहुरि क्षेत्रमान दोय प्रकार है अवगाहक्षेत्र विभागक्षेत्र । तहां अवगाहक्षेत्र तो एक दोय तीन च्यारि संख्यात असंख्यात पुद्गलके परमाणुके स्कंधनिकरि अवगाहने योग्य जो एकतै ले असंख्यात आकाशके प्रदेश हैं सो अनेकमकार हैं। वहुरि विभागक्षेत्र अनेकप्रकार है असंख्यात- श्रेणीरूप तथा घनांगुलक्षेत्ररूप । ताके असंख्यातवां भाग एक तथा ताके बहुभाग इत्यादि तथा वितस्ति हाथ धनुप इत्यादि ।। बहुरि कालमान सर्वजघन्यकाल तो एकसमयकू कहिये । सो एक पुद्गलका परमाणु एक आकाशका प्रदेशमैं तिष्ठता मंदगति दूसरे आकाशके प्रदेशमें आवै तेता कालकू समय कहिये, सो कालका निर्षिभाग एक अंश है। बहुरि असंख्यातसमयनिकी एक आवली कहिये । बहुरि संख्यात आवलीका एक उच्छ्वास है, तेताही निश्वास कहिये । ते दोऊ निरुपद्रव निरोगी पुरुषका एक प्राण कहिये, ऐसें सात प्राणका एक स्तोक कहिये। ऐसा सात स्तोकका एक लव कहिये, सतहत्तरि लवका एक मुहूर्त कहिये । तीम मुहूर्त का एक रातिदिन कहिये । पंदरा दिनका एक पक्ष है । दोय पक्षका एक मास है। दोय मासका एक नातु है। तीनि मातुका एक अयन है। दोय अनयका एक संवत्सर है। चौराशी लाख वर्षका एक पूर्वांग है। चौरासी लाख पूर्वांगका एक पूर्व है । ऐसीही तरह वधता पूर्वांग, पूर्व, नयुतांग, नयुत, कुमुदांग, Vastuti ॥ सर्वार्थसिद्धिवननिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३५६ ॥ कुमुद, पद्मांग, पद्म, नलिनांग, नलिन, कमलांग, कमल, त्रुट्यंग, त्रुट्य, अटटांग, अटट, अममांग, अमम, हुहूंग, हूहू, लतांग, लता, महालता इत्यादि संज्ञा जाननी। काल है सो वर्पनिकी गणनाकरि तो संख्यातो जानिये । संख्यात परै असंख्यात है पल्योपम सागरोपम इत्यादि। यात परै अनंतकाल है। अतीत अनागत है सो सर्वज्ञके प्रत्यक्ष है। बहुरि भावमान पांचप्रकार ज्ञान सो पहले कहे सो जानने । इहां पल्यके कथनकी उक्तं च गाथा है ताका अर्थ- व्यवहार उद्धार अध्दा ऐसें तीनि पल्य हैं सो जानने। तहां व्यवहार तौ संख्याकी उत्पत्तिमात्र जाननेकू है। बहुरि उध्दार द्वीप समुद्र गणिये । बहुरि अध्दातें कर्मनिकी स्थिति वर्णन करी है । आगे कहै हैं, जो ए उत्कृष्ट जघन्य स्थिति मनुष्यनिकी कही, तेसैही तिर्यचनिकी है ताका सूत्र- ॥ तिर्यग्योनिजानां च ॥ ३९॥ याका अर्थ-तिर्यंचनिकी योनि तियंचगतिनामा नामकर्मके उदयकरि जन्म होय सो है, तिस योनिवि उपजे होय ते तियंचजीव हैं । तिनकी आयुकी स्थिति उत्कृष्ट तौ तीनि पल्यकी है । जघन्य अंतर्मुहूर्तकी है। मध्य नानाभेद है। इहां विशेष जो, तिथंच तीनि प्रकार हैं । एकेंद्रिय विकलत्रय पंचेन्द्रिय । तहां एकेन्द्रियनिविवै TRACarpe । सर्वार्थसिद्धिवचनिका, पंडित जयचंदजीकताः॥ तृतीय अध्याय ॥पान, ३५७ ॥ utar शुद्धपृथिवीकायिक जीवनिकी उत्कृष्ट आयु तो वाराहजार वर्षकी है । वहुरि कगेर पृथिवीकायिककी वाईस हजार वर्षकी है । वनस्पतिकायिककी दशहजार वर्षकी है । अप्कायिककी सातहजार वर्षकी है। वायुकायिककी तीनि हजार वर्षकी है। तेजकायिककी तीनि दिनरातिकी है। बहुरि विकलत्रयमें दोय इन्द्रियनिकी वारा बरसकी है। तीनि इन्द्रियनिकी गुणचास दिनकी है। चोइंद्रियनिकी छ महीनाकी है । पंच इन्द्रियनिविर्षे मत्स्यादि जलचरनिकी तौ कोडिपूर्वकी है। बहुरि परिसर्प जे गोह नवल्या आदि तिनकी नवपूर्वांगकी है। बहुरि उरगनिकी चियालीस हजार वर्षकी है। बहुरि पक्षीनिकी बहत्तरि हजार वर्षकी है । वहुरि चौपदकी तीनि पल्यकी है । ऐसें तौ उत्कृष्ट है। बहुरि जघन्य इन सर्वहीकी अंतर्मुहूर्त की है। इहां कोई पूछे, भवस्थिति कायस्थिति कही, तिनका अर्थ कहा? ताका समाधान- एकभवकी स्थिति तो भवस्थिति कहिये । बहुरि एककायमें अनेक भव धारे ताईं कायस्थिति कहिये । जैसें पृथिवी अप् तेज वायुकायिक जीवनिके कायस्थिति असंख्यातलोकप्रमाण है, तिनहीमें उपजवो करै तो एता कालताई उपजौ करे । बहुरि वनस्पति- कायका अंतकाल हे सो असंख्यातपुदलपरिवर्तनमात्र है। बहुरि विकलत्रयका असंख्यातहजार वर्ष हे । पंचेन्द्रियनिकी तियंचमनुष्यनिकी पृथक्त्वकोटिपूर्व अधिक तीनि पल्य है । बहुरि जघन्य treamiti Sakelast SAGE ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ तृतीय अध्याय ॥ पान ३५८ ।। कायस्थिति इन सर्वनिकी अंतर्मुहूर्तमात्र है । बहुरि देवनारकीनिकी भवस्थिति है सोही कायस्थिति है । देवसूं देव होय नाही, नारकीसूं नारकी होय नाही ।। इहां कोई पूछै, जो, जीवतत्त्वका निरूपणका प्रकरणविर्षे दीपसमुद्रनिका निरूपणका कहा प्रयोजन? ताका समाधान- जो, इन द्वीपसमुद्रनिकै आधार मनुष्यलोक है । तहां क्षेत्रविपाककी कर्मप्रकृतिके विशेपके उदयतें अढाई द्वीपहीके वि मनुष्य उपजै हैं । तिनके निरूपणके अर्थि दीपसमुद्रनिका निरूपणभी प्रयोजनवान है। जो इनका निरूपण न करिये तो मनुष्य तिर्यच जीव इनके आधार हैं सो जीवतत्त्वका विशेष निरूपण कैसे बनें ? बहुरि विशेषनिरूपणविना जीव. तत्त्वका श्रध्दान कैसे होय? बहुरि श्रध्दानविना सम्यक्चारित्र कैसे होय ? ऐसे होते त्रयात्मक मोक्षमार्गकी कथनी कैसे बनें ? तातें स्याद्वादीनिकै सर्वनिरूपण युक्त है ॥ वहुरि इहां ईश्वरवादी कहै है, जो, ऐसा अधोलोक मध्यलोकका निरूपण कीया सो ऐसी रचना तो कोई बुद्धिमानकी करी हो है । नाते इस रचनाका कर्ता ईश्वर है । तहां प्रथम तौ शरीर सहित ईश्वर माने है ताकू कहिये, जो, जगत् तौ शरीरवाले ईश्वरने कीया । बहुरि ईश्वरके शरीर कॉन कीया? जो अन्यशरीरके संबंध शरीर भया कहै, तो अनवस्थादृषण आवै है । बहुरि जो ESTED Croad రకు , ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। तृतीय अध्याय ॥ पान ३५९ ॥ अदृष्टगुण कहिये पूर्वकर्मके संबंधतें भया कहै, तो ईश्वरकै कर्मका कीया पराधीनपणा ठहरै । बहुरि कहे जो पृथिवी आदिरूप ईश्वरकी मूर्ति है, तिनकी उत्पत्तिविर्षे ईश्वरही कारण है । ताकू कहिये, जो, ऐसें तौ सर्वही आत्मा अपनी अपनी मूर्तिते अपने अपने शरीरकी उत्पत्ति के कारण ठहरै तौ कहा दोप? नहां ईश्वर पृथिवीआदिरूप मूर्ति वाई तहां अन्यमूर्तिके संबंध बनाई कहिये, तहां- भी अनवस्थादूपण आवै है । बहुरि अनादि मूर्तिका संबंध कहै तो लोककी रचनाही अनादि क्यों न कहिये ? बुद्धिवानका कर्तव्य कहनेकी कल्पना क्यों करिये ? बहुरि केई निर्देह ईश्वरवादी हैं, ते कहैं, जो, ईश्वर जगतकी रचनाकू निमित्तकारण है सोभी कल्पनाही है । जाते जे मुक्तआत्माकू देहरहित माने हैं, सो जगतका निमित्तकारण नाहीं । तैसें ईश्वरभी देहरहित निमित्तकारण नाहीं । बहुरि कहै मुक्तात्मा तौ ज्ञानरहित है | अरु ईश्वरके नित्य ज्ञान है, तातें कर्तापणा वणे है । ताकू कहिये, जो, नित्यज्ञानके कर्तापणा वणे नाहीं। अनेक नित्यानिय व्यवस्थारूप जगतर्फे करेगा ताका ज्ञानभी नित्यानित्यरूपही ठहरैगा । बहुरि कोई क्षेत्रमें कोई कालमें कार्य उपजै है कोईमें नाहीं उपजै है। अरू ईश्वर सर्वक्षेत्रकालमें व्यापकही है, सो कार्य नाहीं उपजे, तहां रोकनेवाला कौन है ? बहुरि कहै ईश्वरकी इच्छा होय जैसें होय है । तहा APER ACHARI CHRONORE ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। तृतीय अध्याय ॥ पान ३६० ॥ पूछिये ईश्वरके इच्छा काहेरौं भई ? तहां कहै प्राणीनिके अनुसारी इच्छा होय है। तो ऐसे होते सर्व प्राणीनिकै कर्मनिके निमित्त कार्य होना क्यों न मानिये? ईश्वरकी कल्पना कौंन अर्थि करिये ? इत्यादियुक्तिनै जगतका ईश्वर कर्ता सिद्ध नाहीं होय है । याकी चर्चा श्लोकवार्तिकतें विशेषकरि जाननी। तातें स्थावादकरि अनादिनिधन नित्यानित्यात्मक स्वयंसिद्ध अकृत्रिम जगत् षड्व्यात्मक लोक है । सो सर्वज्ञके आगमकरि प्रमाणसिद्ध जाननां । अन्यवादी अनेक कल्पना करै हैं, सो प्रमाण- भूत नाहीं ऐसे निश्चय है । ऐसें तृतीयाध्यायका कथन है । ॥ छप्पय ॥ सातनरककी भूमि भूमिमें बिल बहुतेरे । पापजीव परिणाम दुष्टलेश्या दुर केरे ॥ आयुकायदुःख भूरि भजै दुःकृतफल पूरे । कहे सकल भगवान पापहरनेकू दूरे।। पुनि द्वीप उदधि गिरि खेत सर नदी मान नरभेद थिति । तिरिजंच आयु ये विधि कथन भाषै तीजे संधि इति ॥ १ ॥ ऐसे तत्त्वार्थका है अधिगम जातें ऐसा मोक्षशास्त्र ताविषं तीसरा अध्याय पूर्ण भया ॥ DeanikertedTM Deet । सर्वार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३६१ ।। ॥ श्रीवीतरागाय नमः॥ अथ चतुर्थ अध्यायका प्रारंभ है, karporatsapkeatravsarastrasaxy दोहा-- वंदन करि जिनराजकू, आगमश्रवण सु पाय.॥ सुरवर्णन घरनूं सुनूं, ज्यौं सरदा दिढ थाय ॥ १॥ आगें टीकाकार सूचना करै हैं, जो, “ भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणां" इत्यादि सूत्रनिविर्षे वारवार देव शब्द कह्या तहां ऐसा न जानिये जो देव कोंन है, केई प्रकारके हैं, तिनके निर्णयके अर्थि आचार्य सूत्र कहै है- ॥ देवाश्चतुर्णिकायाः ॥ १॥ याका अर्थ-- देव हैं ते च्यारि हैं निकाय कहिये समूह जिनके ऐसे हैं । देवगति नाम कर्मका उदय अंतरंगकारण होते बाह्यनिमित्तके विशेषनिकरि द्वीप समुद्र आदिवि जैसे इच्छा होय तैसेंही क्रीडा करे ते देव कहिये । इहां कोई कहै है कि, सूत्रवि विभक्तिका बहुवचन है सो एक- ।। सर्वार्थसिद्धिवननिका पंडित जयचंदजीकृता ।। चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३३२॥ WEB Demo Diversos वचनही चाहिये, समानजातिके कहनेते बहुकी प्रतिपत्ति होय है । ताका समाधान- जो, इन च्यारिही निकायमें अंतर्भद इन्द्र सामानिक आदि तथा आयु आदिका भेदतें बहुत हैं, तिनके जाननेके अर्थ बहुवचन है। तहां देवगतिनामकर्मके उदयकी सामर्थ्यते भेदरूप समूह होइ, ताकू निकाय कहिये हैं । ऐसें च्यारि निकाय इन देवनिके हैं। ते कौंन ? भवनवासी व्यंतर ज्योतिष्क वैमानिक ऐसें ॥ आणु तिनके लेश्याका नियमके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ आदितस्त्रिषु पीतान्तलेश्याः ॥२॥ याका अर्थ- आदितै लै तीनि निकाय जे भवनवासी व्यन्तर ज्योतिष्क तिनके पीतन्त कहिये कृष्ण नील कापोत पीत ऐसें चारि लेश्या हैं। यहां आदित ऐसा कहते तो अन्तमध्यके मति जानूं । बहुरि दोय तथा एकके निषेधके अर्थ त्रिशब्द है। बहुरि लेश्या छह हैं निनमैसूं चारिका ग्रहण है । याते पीतान्त ऐसा वचन है । पीत है अन्त जिनके ऐसा कहैत चारिलेश्याका ग्रहण भया । तब ऐसा अर्थ भया, जो, भवनवासी व्यंतर ज्योतिष्क इनि तीनि निकायनिके जे असुरदेव तिनके कृष्ण नील कापोत पीत ए च्यारि लेश्या हैं !! HAASPASAASPARSAWANPa । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३६३ ।। tituttar USEDXXEDXes आगे तिन निकायनिके अन्तरभेदके प्रतिपादनके अर्थ सूत्र कहै हैं- ॥ दशाष्टपञ्चद्वादशविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः ॥३॥ याका अर्थ- देवनिक निकायन दश आदि संख्याशदनिकरि यथासंख्य संबंध करना । ऐसे करते भवनवासीनिके दश भेद हैं । व्यंतरनिके आठ भेद हैं । ज्योतिपीनिकें पांच भेद हैं। वेमानिकानके बारह भेद हैं। तहां बारह भेद कल्पवासीनिकेही हैं । अगले ग्रैवेयका. दिके भेद नाही हैं। इहां पूछे हैं, जो, इनकू कल ऐसी संज्ञा कैसे है? ताका समाधान जो, इनमें इन्द्र आदि दशप्रकार कल्पिये हैं, तातें कल्पसंज्ञा है । फेरि पूछे है, जो, यह कल्पना तो भवनवासीआदिविभी है। ताका उत्तर जो, रूढिके वशतें वैमानिकनिविही कल्पशद वर्ते है । तात जे कल्पनिविर्षे उपजे ते कल्पोपपन्न कहिये । आगें इनका विशेष जाननेके अर्थि सूत्र कहें हैं- ।। इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिपदात्मरक्षलोकपालानीकप्रकीर्णकाभियोग्य- किल्विपिकाचैकशः॥४॥ याका अर्थ- अन्यदेवनितें असाधारण जे अणिमादिकऋद्धिसहित गुण तिनकरि इन्दन्ति traditi Break ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजोकृता ।। चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३६४ ॥ कहिये परम ऐश्वर्यकरि वर्ते ते इन्द्र हैं । वहुरि आज्ञा ऐश्वर्यकरि रहित स्थान आयु वीर्य परिवार भोग उपभोग आदिकरि इन्द्रसमान होय ते सामानिक हैं । ते इन्द्रके पिता गुरु उपाध्यायकी- ज्यों बडे होंय तैसें होय हैं । बहुरि मंत्री पुरोहितकी जगह होंय ते त्रायस्त्रिंश कहिये, तेतीस देव हैं, ते त्रायस्त्रिंश कहिये । बहुरि इन्द्र के वयस्य कहिये मित्र पीठमर्द कहिये, सभाविषे पछाड़ी दावि बैठे ते पारिपद कहिये । बहुरि इन्द्र के सुभट शस्त्रधारी रक्षकज्यों होय ते आत्मरक्षक हैं। बहुरि जे कोटपाल हाकिम फौजदारतुल्य होय ते लोकपाल हैं । पयादा आदि सातप्रकारकी सेनाके देव ते अनीक कहिये । बहुरि जैमैं नगरमें व्यापारी आदि वसैं, तैसें वसनेवाले प्रकीर्णक कहिये। बहुरि दाससमान वाहनादिकार्यवि प्रवत ते आभियोग्य हैं.। बहुरि नगरके अंतमें वसे चाण्डाल- समान ते किल्लिपिक हैं। किलिप नाम मलिनता पापका है । सो इनके ऐसाही कर्मका उदय है, जो, देवगतिमें नीच होय हैं । इहां एकश ऐसैं कहनेसें एकएक निकायके ए भेद हैं । आगे ए दश भेद चाखौंही निकायके सामान्यपण प्रसंग आवै ताके अपवाद के अर्थि सूत्र कहै ॥त्रायस्त्रिंशलोकपालवा व्यन्तरज्योतिष्काः ॥५॥ याका अर्थ- व्यंतर तथा ज्योतिषी देवनिविर्षे त्रायस्त्रिंश बहुरि लोकपाल ए दोय भेद too CM AAPPERATORiPRICARRECEPAL . '! सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३६५ ॥ नाही हैं। दशभेदनिके आठही भेद हैं । आगें, तिन निकायनिविर्षे इन्द्र कैसे हैं तिनिका नियमके अर्थि सूत्र कहें हैं- ॥ पूर्वयो:न्द्राः ॥ ६॥ याका अर्थ- पहले दोय निकाय भवनवासी व्यंतर इनविर्षे दोय दोय इन्द्र हैं। पूर्वयोः कहिये पहले दोय निकाय भवनवासी व्यंतर तिनवि दोयदोय इन्द्र हैं । इहां प्रश्न, जो, दुसरेकै पूर्वपणा कैसे ? ताका उत्तर- जो, समीपते पूर्वपणां उपचारतें कहा है । बहुरि दीन्द्राः ऐसे शब्दमें दोयदोय ऐसा अर्थ कैसा भया? ताका उत्तर- जो, इहां अंतींत वीप्सा अर्थ है । तातै दोयदोय इन्द्र होय ताएं दीन्द्रा ऐसा कहिये। जैसे सातसात पान होंय तासप्तपर्ण कहिये तथा आठआठ पद होय ताफू अष्टापद कहिये तैसें इहांभी जाननां । सोही कहिये हैं .।। भवनवासीनिवि असुरकुमारनिके चमर वैरोचन ए दोय इन्द्र हैं। नागकुमारनिकै धरण भूतानंद ए दोय इन्द्र हैं । विद्युत्कुमारनिकें हरिसिंह हरिकान्त ये दोय इन्द्र हैं। सुपर्ण कुमारनिके वेणुदेव वेणुताली एदोय इन्द्र हैं। अमिकुमारनिकें अमिशिख अग्निमाणव ए दोय इन्द्र हैं। वातकुमारनिकें वैलंब प्रभंजन ए दोय इन्द्र हैं । स्तनितकुमारनिकै सुघोप महाघोप ए दोय इन्द्र हैं। उदधिकुमारनिके +ASPARAPARICATIONAGIPHOTSPORAGEDASACaspira ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३६६ ।। जलकान्त जलप्रभ ए दोय इन्द्र हैं। द्वीपकुमारनिकै पूर्ण वशिष्ट ए दोय इन्द्र हैं । दिक्कुमारनिकें अमितगति अतिवाहन ए दोय इन्द्र हैं । ऐसैं इनके वीस इन्द्र हैं। बहुरि व्यंतरदेवनिवि किंनरनिकै किन्नर किंपुरुप ए दोय इन्द्र हैं । किंपुरुषनिकें सत्पुरुष महापुरुष ए दोय इन्द्र हैं । महोरगनिकें अतिकाय महाकाय ए दोय इन्द्र हैं। गंधर्वनिके गीतरति गीतयश ए दोय इन्द्र हैं। यक्षनिकै पूर्णभद्र माणिभद्र ए दोय इन्द्र हैं । राक्षसनिकें भीम महाभीम ए दोय इन्द्र हैं । पिशाचनिकें काल महाकाल ए दोय इन्द्र हैं । भूतनिके प्रतिरूप अप्रतिरूप ए दोय इन्द्र हैं । आगें इन देवनि सुख कैसा है ऐसे पूछ तिनके सुख जाननेके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ कायप्रवीचारा आ ऐशानात् ॥७॥ याका अर्थ- प्रवीचार कहिये कामसेवन सो भवनवासीनितें लेइ ऐशानस्वर्गपर्यंतके देवनि कायकरि कामसेवन है। इनके संकेशकर्मका उदय है। तातें मनुष्यकीज्यों स्त्रीका विषयसुख भोगवे हैं । इहां " आ ऐशानात् ” इस शब्दविर्षे आङ् उपसर्ग अभिविधि अर्थमें है, तातें ऐसा अर्थ भया, जो, भवनवासीनितें लगाय ऐशानपर्यंत कायकारि मैथुन है । बहुरि इहां संधि न करी सो संदेह निवारणके अर्थि न करी है । संधि करिये तब ऐशान ऐसाही सिद्ध होय, तब artiడదన ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३६७ ॥ HERAICTERRIAGRATISEPARATPARICIPES संदेह रहै , जो, इहां उपसर्ग है कि नाही? तातें संदेह मेंटनेके अर्थि उपसर्ग जुदा राखा है ॥ आगें ऐशानताई मर्यादा कही तातै अगिले स्वर्गनिवि सुखका विभाग जान्यां नाही, ताके प्रतिपादनके अर्थि सूत्र कहें हैं- ॥ शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः ॥ ८॥ याका अर्थ- शेप कहिये कहे तिन" अवशेप रहे देव तिनकै स्पर्श रूप मन इनविर्षे मैथुन है। तहां कहे तिनतें अवशेष जे कल्पवासी तिनकै आगमतें अविरोधरूप संबंध करना । पहले सूत्रमें प्रवीचारका ग्रहण तो थाही, यहां फेरि प्रवीचारका ग्रहण याहीके अर्थि है। सो आगमसूं अविरोध स्पर्शादिमैथुन लेना। तहां सनत्कुमार माहेन्द्रस्वर्गके देव देवांगनाके स्पर्श- मात्रहीकरि परमप्रीति पावै हैं । तैसेंही देवांगनाभी परमसुख पावे हैं । बहुरि ब्रह्म ब्रम्होत्तर लांतव कापिष्ट स्वर्गके देव देवांगनाके शृंगार आकार विलास चतुर मनोज्ञ वेप रूपके देखनेहीकरि परमसुखकू पायें हैं । बहुरि शुक्र महाशुक्र शतार सहस्रारविर्षे देव देवांगनाके मधुर संगीत गावना कोमल हँसना ललित बोलना आभूपणनिके शब्दका सुननामात्रहीत परमप्रीतिङ्घ पावें हैं। SAMIRRIGAPANE OMEPR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३६८ ॥ बहुरि आनत प्राणत आरण अच्युत स्वर्गके देव अपनी देवांगनाका मनकेवि संकल्पमात्रहीत परमसुखकू पाव हैं। आगें पूछे हैं, अगिले अहमिन्द्र देवनिकै मुंख कौनप्रकार है ? ऐसे पूछ ताके निश्चयके अर्थि सूत्र कहैं हैं-- ॥ परेऽप्रवीचाराः॥९॥ याका अर्थ- यहां परशब्दका ग्रहण अवशेष रहे जे अहमिन्द्र तिनके ग्रहणके अर्थि है । अप्रवीचारशब्द परमसुख जनावनेके अर्थि है। प्रवीचार तौ मैथुनकी वेदनाका इलाज है । तिसके अभावतें तिन अहमिन्द्रनिकै सहजही परमसुख है ॥ आगें, आदिनिकायके देव दशप्रकारके भेदरूप कहे तिनकी सामान्यविशेष संज्ञाके नियमके अर्थि सूत्र कहें हैं-- ॥ भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाग्निवातस्तनितोदधिद्वीपदिक्कुमाराः ॥ १० ॥ याका अर्थ--- भवननिवि वसे ते भवनवासी कहिये, यह तौ तिनकी सामान्यसंज्ञा है । बहुरि असुरकुमार नागकुमार विद्युत्कुमार सुपर्णकुमार अमिकुमार वातकुमार स्तनितकुमार उदधिकुमार జకులముందుకు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३६९ ॥ ASHREE द्वीपकुमार दिक्कुमार ए दशजातिनिकी दश विशेषसंज्ञा हैं । सो नामकर्मके उदयके विशेषकरि इनके नामकी प्रवृत्ति है । बहुरि अवस्थित एकरूप अवस्था तथा स्वभाव सर्वही देवनिकै समान हैं । तथापि ये भवनवासी देव वेप आभूषण आयुध यान वाहन क्रीडन आदिकरि कुमारकीज्यौं हैं प्रवत हैं, तातें इनकू कुमार कहिये हैं। तारौं दशही जातिकै कुमारशद्ध जोडना। यहां पूछे हैं, तिनके भवन कहां हैं? सो कहिये हैं । रत्नप्रभापृथिवीके पंकभागविपैं तो असुरकुमारनिके भवन हैं । बहुरि पहला खरभागविपैं ऊपर नीचे हजार हजार योजन छोडकरि नवजातिके भवनवासी. निके आवास हैं । इहां कोई अन्यवादी कहै, जो, ये देव उत्तमदेवनितें शस्त्रादिकरि युद्ध करै हैं, तातें इनका नाम असुर है | ताकू कहिये , जो, ऐसा कहना तो तिनका अवर्णवाद करना है। ते उत्तमदेव जे सौधर्मादिकके कल्पवासी हैं, ते महाप्रभावसहित हैं, तिनउपरि हीन देवनिका बल चले नाहीं । मनकरिभी तिनितें प्रतिकूल न होय, तथा कल्पवासी उत्तम परिणामनितें उपजै सो तिनके वेरका कारणभी नाहीं। भगवानकी पूजा तथा स्वर्गनिक भोगनिहीविर्षे तिनकू आनन्द वत है । तिनकें असुरनसहित युद्ध कहना मिथ्यात्वके निमित्ततें अवर्णवाद है ॥ आगें द्वितीय निकायकी सामान्यविशेषसंज्ञाका नियमके अर्थि सूत्र कहें हैं- Hondary SAPakapor అందుకు aas. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३७० ॥ ॥ व्यन्तराः किन्नरकिम्पुरुषमहोरगगन्धर्वयक्षराक्षसभूतपिशाचाः ॥ ११ ॥ याका अर्थ- विविध देशान्तरनिविषे जिनिके वाम ते व्यंतर हैं, ऐसी इनकी सार्थिक सामान्यसंज्ञा है। बहुरि तिनके भेदनिकी विशेषसंज्ञा किंनर किंपुरुष महोरग गंधर्व यक्ष राक्षस भूत पिशाच ऐसी है। यह विशेषसंज्ञा नामकर्मके विशेषके उदय भई है । बहुरि इनका आवास कहां है सो कहिये है । इस रत्नप्रभातथिवीके पहले खरभागविर्षे अर जंबूद्वीपते असंख्यात द्वीप- समुद्र परे जाय सातप्रकारके व्यंतरनिके आवास हैं। बहुरि राक्षसजातिके निकायके दूसरे पंकबहुल भागविपें हैं। यहां अन्यवादी केई कहै है। किंनर किंपुरुष मनुष्यनकू खाय हैं। तथा पिशाच मांसका आहार करें हैं । राक्षस मांस आहारी हैं । सो यह कहना अयुक्त है । मिथ्याज्ञान तिनका अवर्णवाद करें हैं । जातें ये देव पवित्र वैक्रियकदेहके धारक हैं । सो अपवित्र मनुष्यनिका शरीरकू कैसे इच्छै ? तथा मांस कैसैं भक्षे? इहां कहें, जो, लोकविषं व्यंतर आवै तब कहै हैं मांस दारू ल्यावो, सो यह कहना ऐसा है, प्रथम तो लोकमें अज्ञानी जीव वात आदि रोगविर्षे व्यंतरकी कल्पना करें हैं, वातविकारतें यथा तथा वचन कहैं अवष्टा करै ताकू व्यंतर ठहराय लें । बहुरि कदाचित् कोई व्यंतरभी चेष्टा ఆయనయందని APRACTRENCPRASPr ।। सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजींकता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३७१ ॥ आय करै दारू आदि अशुचिका नामभी लेय तौ तिनकी क्रीडामात्र चेष्टा है । ते मानसीक आहारी हैं। ताते तिनके कुछ भक्षण नाहीं । तिनके मांस दारू आदि अपवित्रका भक्षण कहना तिनका अवर्णवाद है । यात मिथ्यात्वका आश्रवका अनुभाग तीव्र आवै है । बहुरि तिनकै आवास तो खरभागवि कहै हैं । बहुरि पृथिवीउपरिभी तिनके द्वीप समुद्र पर्वत देश ग्राम नगर गृहनिके आंगण गली जलके निवास उद्यान देवमंदिर आदिवि असंख्यात हैं । आगें तीसरा निकायकी सामान्य विशेष संज्ञाके नेम कहनेके अर्थि सूत्र कहें हैं । ॥ ज्योतिष्काः सूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च ॥ १२॥ याका अर्थ- इन पांचहीकी ज्योतिष्क ऐसी सामान्यसंज्ञा ज्योतिःस्वभावतें है, सार्थिक है । बहुरि सूर्य चंद्रमा ग्रह नक्षत्र प्रकीर्णक तारका ऐसी पांच विशेषसंज्ञा हैं । सो यहु नामकर्मके उदयके विशेपते भई है। बहुरि सूर्याचंद्रमसो ऐसी इन दोयक न्यारी विभक्ति करी सो इनका प्रधानपणां जनावनेक अर्थ है । इनके प्रधानपणा इनके प्रभाव आदिकरि कीया है । बहुरि इनके आवास कहां हैं, सो कहिये है । इस मध्यलोककी समानभूमिके भागते सातसैं नवै योजन उपरि जाय तारानिके विमान विचरै हैं । ते सर्व ज्योतिषीनिके नीचें जानना। इन दश योजन tas Errera ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३७२ ॥ उपरि जाय सूर्यनिके विमान विचरें हैं । तातें अशी योजन उपरि जाय चन्द्रमानिके विमान हैं। ताते तीनि योजन ऊपर जाय नक्षत्रनिके विमान हैं । ताते तीनि योजन ऊपर जाय बुधनिके विमान हैं। तातें तीनि योजन ऊपर जाय शुक्रनिके विमान हैं। तातें तीनि योजन ऊपरि जाय बृहस्पतिके विमान हैं। तातें चारि योजन ऊपर जाय मंगलके विमान हैं। तातें चारि योजन ऊपर जाय शनैश्वरके विमान हैं। यह ज्योतिष्कमंडलका आकाशमें तलें ऊपरि एकसौ दश योजनमांहीं जानना । बहुरि तिर्यविस्तार असंख्यात द्वीपसमुद्रनिप्रमाण घनोदधिवातवलयपर्यंत जानना । इहां उक्तं च गाथा है ताका अर्थ- सातसै नवै, दश, अशी, च्यारि, त्रिक, दोय, चतुष्क ऐसैं एते योजन अनुक्रमः । तारा । ७९० । सूर्य । १० । चंद्रमा । ८० । नक्षत्र । ३ । बुध । ३ । शुक्र । ३ । बृहस्पति । ३ । मंगल । ४ । शनैश्चर । ४ । इनका विचरना जानना ॥ आगें ज्योतिषीनिका गमनका विशेष जाननेके अर्थ सूत्र कहै है- ॥ मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके ॥ १३ ॥ याका अर्थ- मेरुप्रदक्षिणा ऐसा वचन है, सो गमनका विशेष जानने कू है। अन्यप्रकार गति मति जानूं | बहुरि नित्यगतयः ऐसा वचन है, सो निरंतर गमन जनावनेके अर्थि है। praaNPAPADACAPER eraets Gerber ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३७३ ॥ AAPKETARIANP बहुरि नृलोकका ग्रहण है, सो अढाई दीप दोय समुद्र में नित्यगमन है । अन्य द्वीपसमुद्रनिमें गमन नाहीं। इहां कोई तर्क करै है, ज्योतिपी देवनिका विमाननिकें गमनका कारण नाहीं। ताते गमन नाहीं। ताळू कहिये, यह कहना अयुक्त है। जाते तिनके गमनवि लीन ऐसे आभियो- ग्यजातिके देव तिनका कीया गतिपरिणाम है। इन देवनिकें ऐसाही कर्मका विचित्र उदय जो गतिप्रधानरूप कर्मका उदय दे है। बहुरि मेरुतें ग्यारहरु इकईस योजन छोड ऊपर गमन करें हैं । सो प्रदक्षिणारूप गमन करें हैं । इन ज्योतिपीनिका अन्यमती कहै है, जो, भूगोल अल्पसा क्षेत्र है । ताके ऊपरि नीचें होय गमन है । तथा कोई ऐसें कहै है, जो, ए ज्योतिपी तो थिर हैं। अरु भूगोल भ्रमे है । तातें लोककू उदय अस्त दीखे है। बहुरि कहें हैं, जो, हमारे कहनेते ग्रहण आदि मिले है । सो यह सर्व कहना प्रमाणाधित है। जैनशास्त्रमें इनका गमनादिकका प्ररूपण निर्वाध है । उदयअस्तका विधान सर्वतें मिले है। याका विधिनिषेधकी चर्चा श्लोकवार्तिकम है। तथा गमनादिकका निर्णय त्रैलोक्यसार आदि ग्रंथनिमें है, तहांतें जानना ।। आगें इन ज्योतिपीनिके संबंधकरि व्यवहारकालका जानना है तिसके अर्थि सूत्र कहे हैं- ॥ तत्कृतः कालविभागः ॥१४॥ Aastakistarakshaktikatrikaawarik MPIER ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३७४ ॥ ASIPORNSTARCORNER याका अर्थ- इन ज्योतिषी देवनिकरि कीया कालका विभाग है। इहां तत्का ग्रहण गतिसहित ज्योतिष्क देवनिके कहनेके अर्थि है । सो यह व्यवहार काल केवल गतिहीकरि तथा केवल ज्योतिपीनिकरि नाहीं जाना जाय है। गतिसहित ज्योतिपीनिकरि जाना जाय है । तातै गमन तो इनका कारकू दीखे नाहीं। बहुरि गमन न होय तो ये थिरही हैं । तातें दोऊ संबंध लेना। तहां काल है सो दोयप्रकार है। व्यवहारकाल निश्चयकाल । तिनमें व्यवहारकालका विभाग इन ज्योतिपीनिकरि कीया हूवा जानिये है। सो समय आवली आदि क्रियाविशेषकरि जाना हुवा व्यवहारकाल है। सो नाही जाननेमें आवै ऐसा जो निश्चयकाल ताके जानने कू कारण है सो निश्चयकालका लक्षण आगें कहसी, सो जानना ॥ आगें मनुष्यलोकतै वाहिर ज्योतिष्क अवस्थित हैं । ऐसा कहने… सूत्र कहैं हैं- ॥ बहिरवस्थिताः॥ १५॥ याका अर्थ- वहिः कहिये मनुष्यलोकतै वाहिर ते ज्योतिष्क अवस्थित कहिये गमनरहित हैं । इहां कोई कहै है, पहले सूत्रमैं कह्या है जो, मनुष्यलोकतै ज्योतिष्कदेवनिके नित्य गमन । सो ऐसा कहनेहीतें यह जाना जाय है, जो, यातै बाहिरकेके गमन नाहीं । फेरि यह सूत्र कहना NCESPACESPEES CORPORNOOPE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंद कृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३७५ ॥ AAPIPARice निष्प्रयोजन है । ताका समाधान, जो, इस सूत्र” मनुष्यलोकतें वाहिर अस्तित्व भी जाना जाय है । अवस्थानभी जान्या जाय है, यात दोऊ प्रयोजनकी सिद्धिके अर्थि यह सूत्र है अथवा अन्यप्रकार- करि गमनका अभाव हैके अर्थि तथा कदाकाल गमनका अभावके अर्थिभी यह सूत्र जनना ॥ आगें चौथे निकायकी सामान्यसंज्ञा कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ वैमानिकाः ॥ १६॥ याका अर्थ-वैमानिक ऐसा तो अधिकारकै अर्थि ग्रहण है । याके आगे कहसी तिनकू वैमानिक जानिये ऐसा अधिकार है । बहुरि पुण्यवाननिकू विशेपकरि माने ते विमान हैं । तिनमें जे उपजे ते वैमानिक हैं। बहुरि ते विमान तीनि प्रकार हैं । इन्द्रक श्रेणीवद्ध पुष्पप्रकीर्णक । तहां इंद्रकविमान तो इन्द्रकीज्यों बीच तिठे हैं। तिनकी व्याखौं दिशामें आकाशप्रदेशकी श्रेणीकीज्यौं तिलैं हे ते श्रेणीबद्ध हैं । बहुरि विदिशानिवि विखरे फूलनिकीज्यों तिष्ठे हैं, तातें ते पुष्पप्रकीर्णक हैं। आगे तिन वैमानिकदेवनिका भेदके ज्ञानके अर्थि सूत्र कहें हैं- ॥ कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च ॥ १७ ॥ याका अर्थ-- ते वैमानिक दोय प्रकार हैं। तहां कल्प जे स्वर्ग तिनकेवियें उपजें ते। aarak TATUS tras ॥ सार्थसिद्रियनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय || पान ३७६ ।। कल्पोपपन्न हैं । बहुरि ग्रेवेयक आदिवि उपजें ते कल्पातीत कहिये ।। आगे तिनका अवस्थानविशेप जाननेके अर्थि सूत्र कहें हैं-- ॥ उपर्युपरि ॥ १८॥ याका अर्थ-- यहु सूत्र तिन वैमानिकदेवनिका तिर्यगवस्थानके निषेधके अर्थि है। ते ज्योतिपीनिकीज्यों तिर्यक् अवस्थित नाहीं हैं। बहुरि व्यंतरनिकीज्यों विषम जहांतहां अवस्थित नाहीं हैं । ते कल्प उपरि उपरि हैं । आगें पूछे हैं, जो, ऐसे हैं ए उपरि हैं, तो केते कल्पविमानविर्षे देव हैं? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्टशुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारे- प्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु वेयकेपु विजयवैजयन्तजयन्तापराजितेषु सर्वार्थसिद्धौ च ॥ १९॥ याका अर्थ- इन सौधर्मादिक शब्दनिका कल्प नाम कैसे भया सो कहैं हैं। व्याकरण वि अण् ऐसा प्रत्यय है, सो च्यारि अर्थमें होय है। ताकरि कल्प नाम होय । तथा स्वभावहीत. ऐसा नाम है । बहुरि इन्द्रकामी नाम यहही, सोभी स्वभावतें तथा कल्पके साहचर्यतें होय हैं । kiya..
areraturate ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३७७ ॥ सो केसें? पहले स्वर्गविय सुधर्मा नाम सभा है सो यहु सभा जामें होय ताका नाम सौधर्मकल्प कहिये । इहां अस्ति अर्थमें अण् प्रत्यय जानना । बहुरि इस कल्पके साहचर्यते इन्द्रकाभी नाम सोधर्म जानना । बहुरि ईशान ऐसा नाम इन्द्रका स्वभावहीते है । सो ईशान इन्द्रनिका निवास सो ऐशानकल्प है। इहां निवास अर्थविर्षे अण् प्रत्यय जानना । ताके साहचर्यतै इन्द्रकाभी नाम ऐशान है। बहुरि सनत्कुमार इन्द्रका नाम स्वभावहीते है। ताका निवास जो कल्प ताका नाम सानत्कुमार है । इहांभी निवास अर्थवि अण् प्रत्यय है । ताके साहचर्यते सानत्कुमार नाम इन्द्रका होय है । बहुरि महेन्द्र ऐसा नाम इन्द्रका स्वभावहीते है । ताका निवास जो कल्प ताका नाम माहेन्द्र है। यहांभी निवास अर्थवि अण् प्रत्यय है । ताके साहचर्यतेभी इन्द्रका नाम माहेन्द्र हे । ऐसेंही ब्रह्म बम्होत्तर आदि कल्पका तथा इन्द्रका नाम जानना । बहुरि उपरि उपरि दोयदोयका संबंध आगमकी अपेक्षातें जानना । तहां पैला तो सौधर्म ऐशान ए दोय कल्प हैं। इनके उपरि सानत्कुमार माहेन्द्र ए दोय हैं। इनके उपरि ब्रह्मलोक ब्रह्मोत्तर ए दोय हैं। इनके उपरि लांतव कापिष्ट ए दोय हैं। इनके उपरि शुक्र महाशुक्र ए दोय हैं। इनके उपरि शतार सहस्रार ए दोय हैं। इनके उपरि आनत प्राणत ए दोय हैं । इनके उपरि आरण अच्युत ए दोय हैं । इहां कल्पका సం t il सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ।। पान ३७८ ॥ PICARITRACT । युगलका उपरि उपरि दोयदोय कहना अंतके दोय युगलनिकें जुदी विभक्ती करी, समास न किया, जाना जाय है । बहुरि नीचले च्यारि कल्पविर्षे बहुरि उपरिके च्यारि कल्पविर्षे तो च्यारि इन्द्र जानने | बहुरि वीचके आठ कल्पनिवि च्यारिही इन्द्र जानने । सो ऐसें हैं- सौधर्म न सानत्कुमार माहेन्द्र इन च्यारिवि च्यारि इन्द्र । ब्रह्मलोक ब्रह्मोत्तर इन दोयमें एक ब्रह्म नाम एक लांतव नाम इन्द्र । शुक्र महाशुक इन दोयमें एक शुक्र एक शतार नाम इन्द्र । आनत प्राणत आरण अच्युत इन 'निके बारह इन्द्र हैं। २ अन्तार्थवार्तिकविर्षे इन्द्र चौदहभी लिखे हैं । तहां बारह स्वर्गमें सें । अब इहां उपरि उपरि कह्या, सो कहाते गिनिये न तो पृथ्वीमें अरु निन्यानवै हजार योजन ऊंचो रुवरावर मोटाई बहुरि तिर्यक् फेलवां तिर्यग्लोक है । का चूलिका चालीस योजनकी ऊंची है । ताके उपरि बालका वर्गका ऋजु नामा इन्दकविमान है। अन्य सर्व याका वर्णन लोकनियो- Soysere SEOX M •xpapar ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३७९ ॥ गग्रंथतें जानना । बहुरि नवसु ग्रेवेयकेषु ऐसा वचन है, तहां नवशब्दकै जुदी विभक्ति करनेका यहु प्रयोजन है । जो 7वेयकतें जुदा नव विमान अनुदिश नाम धारक हैं ऐसा जनाया है। तातें अनु- दिशका ग्रहण करना । इनके सौधर्मकल्पते लगाय अनुत्तरपर्यन्त उपरि उपरि तिरेसठि पटल हैं । तहां प्रथमयुगलमें तो इकतीस पटल हैं। द्वितीय युगलमें सात पटल हैं। तीसरे युगलमें च्यारि पटल हैं। चौथे युगलमें दोय पटल हैं । पांचवां युगलका एकही पटल है । छठा युगलका एक पटल है । सातमा आठमा युगलके छह पटल हैं । ऐसें वावन पटल तौ स्वर्गनिके हैं । बहुरि नवग्रैवेयकके नव पटल हैं । बहुरि एक अनुदिशका, एक पंचअनुत्तरका ऐसै तिरेसठि पटल जानने ।। आगें इन वैमानिकदेवनि परस्पर विशेष है, ताके जनावनके अर्थि सूत्र कहें हैं- ॥ स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधिविपयतोऽधिकाः ॥ २० ॥ याका अर्थ-वेमानिक देव हैं ते स्थिति प्रभाव सुख युति लेश्याकी विशुद्धि इन्द्रियनिका विषय अवधिका विषय इनकरि उपरिउपरि स्वर्गस्वर्गप्रति तथा पटलपटलपति अधिकअधिक है । तहां अपनी आयुके उदयते तिस भववि शरीरसहित तिष्ठना, सो स्थिति कहिये, बहुरि परके उपकार तथा अपकार करनेकी शक्तिकू प्रभाव कहिये; बहुरि इंद्रियविषयका भोगवना, सो सुख vkinerals Exaaaa ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३८० ॥ froid.iritis कहिये, बहुरि शरीर तथा वस्त्रआभरणाकी दीप्ति, सो द्युति कहिये, बहुरि कपायकरि योगनिकी प्रवृत्तिरूप लेश्या ताकी विशुद्धि कहिये उज्वलताः बहुरि इन्द्रियनिकरि विपयनिका जाननाः बहुरि अवधिकरि द्रव्य क्षेत्र काल भावरूप विषयका जानना इनकरि अधिक अधिक हैं। गं स्थितिआदिकरि जैसे अधिक हैं, तैसें गतिआदिकरि हीन हैं ऐसे कहै हैं- ॥ गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीनाः ॥ २१ ॥ ए वैमानिक देव हैं ते गति शरीर परिग्रह अभिमान इनकरि उपरिउपरि हीन तहां क्षेत्रसे अन्य क्षेत्र जाना सो गति कहिये । शरीर तिनके वैक्रियक कह्या यके उदयतें विपयनिवि संगति करना सो परिग्रह कहिये । बहुरि मानकपा- जो अहंकार गर्व सो अभिमान कहिये । इनकरि उपरि उपरि हीन हैं । जातें । क्रीडा रतिका अभिलाप तीव्र नाहीं। अपने योग्य क्षेत्रविही तृप्ति है । तातें तो कर है । वहुरि शरीर सौधर्म ऐशानके देवनिका तौ सात हस्तका है । बहुरि सनत्कुमार का छह हाथका है। ब्रह्मलोक ब्रह्मोत्तर लांतव कापिष्टविर्षे पांच हाथका है । शुक महाशुक्र शतार सहस्रारविर्षे व्यारि हाथका है । आनत प्राणतविपं साढा तीनि हाथका है। बहुरि आरण karesakserastDANSLATExerrerestics .
zaitaaraat Prasprak.. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान •३८१ ॥ अच्युतविर्षे तीनि हाथका है । अधोग्रैवेयकवि अढाई हाथका है। मध्यप्रैवेयकवि दोय हाथका है। उपरिग्रेवेयकवि बहुरि अनुदिशविर्षे डेढ हाथ है । बहुरि अनुत्तरविर्षे एक हाथ है । बहुरि परिग्रह विमान देवांगना आदि परिवार इत्यादिका उपरि उपरि घटता घटता है । बहुरि उपरि- उपरि कषाय थोरे हैं। तातें अभिमान घटता घटता है । इहांतें स्वर्गनिमें उपजें हैं, तिनके कपायनिकी मंदता बढती बढती होय, ते उपरि उपरि उपजे हैं । तातै सोही संस्कार वहां है । तातें उपरि उपरि कपाय थोरे थोरे हैं। आगें, तीनि निकायनिकें तो लेश्या पहली कही थी। अब वैमानिकनिकें लेश्याकी विधि- प्रतिपत्ति अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषेषु ॥ २२ ॥ याका अर्थ-दोय युगलनिमें पीतलेश्या, तीनि युगलनिमें पदालेश्या, बहुरि वाकी तीनि युगल तथा अहमिन्द्रनिके शुरूलेश्या है । यहां पहले पीत पद्म शुक्लका दंदसमास करि पीछे ए लेश्या जिनकें होय ते पीत पद्म शुक्कलेश्यावाले देव हैं, ऐसे बहुत्रीहिसमास है । इहां प्रश्न, जो, इहां समासबि पीत पद्म शुरू इनके इस्व अकार कैसे भया? शब्द तो पीता पद्मा शुक्ला ऐसा ఆriters GACASPACESPACESPoorg ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय । पान ३८२ ॥ चाहिये । तहां कहिये है, जो व्याकरणविर्षे उत्तरपदतें इस्व होनाभी कह्या है । जैसैं दुती ऐसा शब्दका तपरकणवि है। तहां मध्याविलंबिताका उपसंख्यान है, ऐमें इहांभी जानना । अथवा पीत पद्म शुक्ल ऐसे शब्द वर्णसहित वस्तुके वाचकभी हैं, ते पुरुषलिंगी हैं। तिनकी उपमाभी इन लेश्यानिकू है । तातें उपमितिसमासविर्षे न्हव हैही ।। ऐसे कोनकें कैसी लेश्या है, सो कहिये है- सौधर्म ऐशानके देवनिकै तौ पीतलेश्या है, ताके मध्यम अंश है । सानत्कुमार माहेन्द्र देवनिकै पीतलेश्या है, तथा तहां पद्मभी है । ब्रह्मलोक ब्रह्मोत्तर लांतव कापिष्ट शुक्र महाशुक्र इन तीनि युगलनिविर्षे पद्मलेश्या मध्यम अंश है । शतार सहस्रारविर्षे पालेश्या तथा शुक्ललेश्या है। आनतआदि अनुत्तरपर्यंत तेरह स्थाननिवि शुक्ललेश्या है। तहांभी अनुदिश अनुत्तरविर्षे परमशुक्ललेश्या जाननी । इहां प्रश्न, जो, सानत्कुमार माहेन्द्रविर्षे पीत पद्म दोऊ कही। तथा शतार सहस्रारवि पद्म शुक्ल दोऊ कही । सो सूत्रविर्षे तो एक एकही कही है, दोऊ कैसे कहौ हौ? ताका समाधान- जो, इहां साहचर्यतें मुख्य है, ताकू सूत्रमें कही है। ताकी साथी गौणकाभी ग्रहण करना जैसे लौकिकमें राजादिक छत्रधारी गमन करै, तिनकी साथि अन्यभी जाय है। तहां कोई पूछे कौन जाय है? तहां कहै छत्रधारी जाय है | तहां जे CASPKSATARPRISINGARPAN.
॥ सर्वार्धसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३८३ ॥
SAYPORNPCIPREE:
aslikesta
Latest:
विनाछनवाले साथी हैं, तेभी जानि लेने । तैसे इहां मुख्यके कहेही गौणका ग्रहण कीया है ।
तहां यह अर्थ सूत्रतें ऐसें जानना, जो, दोय युगलमें पीतलेश्या कही तहां दूसरे युगलमें
पद्मलेश्या है, तथापि गौण है, तातें ताकी विवक्षा न करी । बहुरि तीनि युगलमें पद्मलेश्या कही।
शुक्र महाशुक्रमें शुक्ललेश्या है, तथापि गौण है । तातै ताकी विवक्षा न करी । बहुरि वाकी शतार
आदि सर्वविपें शुक्ललेश्या कही। तहां शतारसहस्रारविषे पद्मलेश्या है, तथापि गौण है । ताते
ताकी विवक्षा न करी, तातें दोष नाहीं ॥
इहां कोई पूछे, विनाअवसर लेश्याका सूत्र कैसे है? ताफा समाधान- जो, सूत्रके लघु
करणेंके अर्थि है। और ठौर कहैतें ऐसा क्रम न कह्या जाता, तातें इहां कह्या है, लेश्या हैं ते
निर्देश वर्ण परिणाम संक्रम कर्म लक्षण गति स्वामित्व साधन संख्या क्षेत्र स्पर्शन काल अंतर
भाव अल्पबहुत ए मोलह अनुयोगनिकरि साधिये है। तिनका कथन तत्वार्थवार्तिक तथा गोमट-
सारतें जानना । तहां पूछे है कि, कल्पोपपन्ना ऐसें पूर्व कहा है, तहां ऐसा न जानना, जो, कल्प
कौन हैं? ऐसें पूछे सूत्र कहें हैं-
॥ प्राग्वेयकेन्यः कल्पाः ॥ २३ ॥
। सर्वार्थसिन्दिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ।। चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३८४ ॥ ..... याका अर्थ- नवग्रेवेयक पहली पहली कल्प कहिये । यहां यह न जान्या, जो, कहांतें लगाय कल्प है। ताके जाननेकू सोधर्मादिक शद्धका पूर्वसूत्रतें अनुवर्तन करना । तातै ऐसा अर्थ भया, जो, सौधर्मतें लगाय ग्रैवेयकतें पहली अच्युतस्वर्गताई कल्पसंज्ञा है। याहीतें ऐसा सिद्ध भया जो ग्रैवेयकतें लगाय अनुत्तरेताई अवशेष रहे ते कल्पातीत हैं । आगे, ऐसे पूछ है कि, लौकान्तिक देवभी वैमानिक हैं, ते कहां जानिये? बहुरि कल्पवासीनिमें कैसे? ऐसे पूछे सूत्र कहें हैं- ॥ ब्रह्मलोकालया लौकान्तिकाः ॥२४॥ याका अर्थ- ब्रह्मलोक कहिये पांचवा स्वर्ग ताविपें है आलय कहिये निवास जिनका ते लोकान्तिक हैं । जामें आरकरि रहिये ताकू आलय कहिये ऐसा आवासका नाम भया । सो जिनका निवास ब्रह्मलोक जो पंचम स्वर्ग तामें हैं ते लोकान्तिक हैं। इहां प्रश्न, जो, ऐसे तो पांचमा स्वर्गके सर्वही देवता रहे हैं, ते सर्वही लौकान्तिक ठहरे । ताका उत्तर- जो, ऐसा नाही । इनका नाम सार्थिक है । ब्रह्मलोककू तो लोक कहिये, 'ताका जो अंत छेहडा ताविपें उपजे ते लोकान्तिक कहिये । तथा जन्म जरा मरणकरि व्याप्त ऐसा जो लोक कहिये संसार ताका अंत कहिये छेहडा PACASPROGRAPARGHAKHTARPRINCATEKACIASPORNEANIROENGan aansaareerar ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३८५ ॥ ता• लोकान्त कहिये, ताविपें जो होय ते लोकांतिक कहिये, ऐसें इनका नाम है । तातें पांचवां स्वर्गके अन्य देवनितें ये जुदे हैं, इनका विमान ब्रह्मलोकस्वर्गके अन्तमें है। तथा ए सर्वही एक मनुष्यके भव लेय निर्वाणकू प्राप्त होय हैं । आगें सामान्यकरि कहे जे लौकान्तिक देव तिनका भेद दिखावनेके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ सारस्वतादित्यवह्नयरुणगर्दतोयतुषिताव्यावाधारिष्टाश्च ॥ २५॥ याका अर्थ- ए आठ प्रकारके लोकांतिक देव हैं। चशब्दतें इनके विमान अन्तरालविर्षे दोयदोय प्रकारके और हैं। ते देव कहा हैं सो कहै हैं। अरुण नामा समुद्रतें उपजा मूलवि संख्या- तयोजनका विस्तार जाका ऐसा अंधकारका स्कंध समुद्रका वलयकीज्यों वलयाकार तीव्र है। अंधकाररूप परिणमन जाका ऐसा सो ऊर्द्ध अनुक्रमतें पता चलता संख्यातयोजनका मोटा होता पंचमवर्गका पहला पटलका अरिष्ट नामा विमानके नीचें प्राप्त होय कूकडाकी कुटीकीज्यों मिल गया है । ऐसें अंधकारतें उपरि आठ अंधकारकी पंक्ति उठी हैं। सो अरिष्टविमानकें समान निकट चारो दिशामें दोयदोय ऐसे आठ तिर्यग् चाली सो लोकके अंतताई गई । तिन अंधकारकी पंक्तिनिके अंतरालनिवि स्वारस्वत आदि लोकान्तिकनिके विमान हैं, तहां वसे है, सो कहिये हैं। AURANTreemaSEExeAapkeeranskrit का .
GETPRER PRETPRAKAPAACAPEYPREERPAN । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३८६ ।। पूर्वउत्तरके कोणवि सारस्वतनिका विमान है। देवनिकी संख्या सातसै है । बहुरि पूर्व- दिशावि आदित्यनिका विमान है। देवनिकी संख्या सातसै है । बहुरि पूर्व दक्षिणके कौंणमें वह्निदेवनिका विमान है । देवनिकी संख्या सात हजार सात है । वहुरि दक्षिणदिशावि अरुणका विमान है । देवनिकी संख्या सात हजार सात है। बहुरि दक्षिणपश्चिमका कौंणमें गईतोयानका विमान है। देव नव हजार नव हैं । वहुरि पश्चिमदिशावि तुपितनिका विमान है। देव नव हजार नव हैं । बहुरि उत्तर पश्चिमके कोणमें अव्यायाधनिका विमान है। देव ग्यारह हजार ग्यारह हैं । बहुरि उत्तरदिशावि अरिष्टनिका विमान है। देव ग्यारह हजार ग्यारह हैं । बहुरि चशब्दकरि समुच्चय किये इनके अंतरालमें दोयदोय देवनिके समूह और हैं सो कहिये हैं। सारस्वत आदित्यके अंतरालमें अग्याभ सूर्याभ ये हैं। तिनके देव अग्याभके सात हजार सात हैं, सूर्याभके नव हजार नव हैं। बहुरि आदित्य वह्निके अंतरालमें चंद्राभ सत्याभ हैं। तामैं चन्द्राभके देव ग्यारह हजार ग्यारह हैं, सत्याभके तेरह हजार तेरह हैं। बहुरि वह्नि अरुणके अंतराल में श्रेयस्कर क्षेमंकर हैं। तहां श्रेयस्करके देव पंद्रह हजार पंद्रह हैं, क्षेमंकरके सत्रह हजार सत्रह हैं। बहुरि अरुण गर्दतोयके अंतरालमें वृषभेष्ट कामचर हैं। तहां वृषभेष्टके उगणीस हजार उगणीस Aruasutrar PRAANTARPRICApr ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३८७ ।। बहुरि कामचर इकईस हजार इकईस हैं। बहुरि गर्दतोय तुपितके अंतरालमें निर्माणरज दिगंतर- क्षित हैं । तहां निर्माणरजके देव तेईस हजार तेईस हैं, दिगंतरक्षित पच्चीस हजार पचीस हैं । वहुरि तुपित अव्यावाधके अंतरालमें आत्मरक्षित सर्वरक्षित हैं। तहां आत्मरक्षित सत्ताईस हजार सत्ताईस हैं, सर्वरक्षित उनतीस हजार उनतीस हैं। बहुरि अव्यावाध अरिष्टके अंतरालमें मरुत वसु हैं। तहां मरुतके देव इकतीस हजार इकतीस हैं, वसुके देव तेतीस हजार तेतीस हैं। बहुरि अरिष्ट सारस्वतके अंतरालमें अश्व विश्व हैं। तहां अश्वदेव पैंतीस हजार पैंतीस हैं, विश्व सैंतीस हजार सैंतीस हैं । ए सर्व चालीस लोकांतिक देव भेले किये चारि लाख सात हजार आठसै छह हैं । सर्वही स्वाधीन हैं। इनमें हीनाधिक कोऊ नहीं । बहुरि विपयनिका रागनितें रहित हैं। तातें इनकू देवर्पिभी कहिये । याहीतें अन्यदेवनिकें ये पूज्य हैं। चौदह पूर्वके धारी हैं। तीर्थंकरनिके तपकल्याणविर्षे प्रतिबोधनेंवि तत्पर हैं। निरंतर ज्ञानभावनाविपें जिनका मन रहै है, संसारतें सदाही विरक्त हैं, बारह अनुप्रेक्षावि जिनका चित्त प्रवत है ऐसा नामकर्मकी प्रकृतिविशेपके उदयतें उपजे हैं। आगें पूछे हैं, जो, लौकान्तिक देव कहे ते एकभव ले निर्वाण पावें हैं, तो ऐसा औरभी देवनिके निर्वाण पावनेका कालविभाग हे? ऐसें पूछे सूत्र कहे हैं- ISUATES కంగనుల రంకు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३८८ ॥ ॥ विजयादिषु.द्विचरमाः॥२६॥ याका अर्थ-विजयादिक च्यारि विमानवाले तथा अनुदिशवाले देव दोय भव मनुष्यका लेय मोक्ष जाय हैं। यहां आदिशब्द प्रकारार्थमें है। तातै विजय वैजयंत जयंत अपराजित अनुदिश विमान तिष्ठे हैं तिनका ग्रहण है, जातें इनविर्षे सम्यग्दृष्टीविना उपजे नाहीं ऐसा प्रकारार्थ जानना। इहां कोई कहै है, ऐसे तो सर्वार्थसिद्धिकाभी ग्रहण होय है। ताकू कहिये नाही होय है । जाते सर्वार्थसिद्धिके देव परम उत्कृष्ट हैं । तातें इनकी संज्ञाही सार्थिक हैं । एक भव ले मोक्ष पावें हैं। बहुरि इस सूत्रमें चरमतपणां मनुष्यभवकी अपेक्षा है, जे दोय भव मनुष्यके ले ते विचरम कहिये । तातें ऐसा अर्थ है, जो, विजयादिकतें चयकरि मनुष्य होय बहुरि संयम आराधि फेरि विजयादिक- वि उपजै, तहांतें चयकरि मनुष्य होय मोक्ष जाय हैं ऐसे दिचरमदेहपणा है। ऐसें ग्यारह सूत्र- निकरि वैमानिक देवनिका निरूपण किया । आगें पूछे है, जीवके औदयिक भावनिविर्षे तिर्यग्योनि औदयिकी कही बहुरि स्थितिके निरूपणते तिर्यंचनिकी स्थिति कही; तहांतें ऐसा न जाना गया, जो, तिर्यंच कौन हैं? ऐसा पूछ सूत्र कहै हैं- ACTORATRINTERPRINCES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३८९ ॥ ॥ औपपादिकमनुष्येभ्यः शेषास्तिर्यग्योनयः ॥ २७ ॥ याका अर्थ- औपपादिक देव नारकी और मनुष्य इनसिवाय बाकी रहे ते तिर्यग्योनि कहिये तिच हैं । औपपादिक तौ देवनारकी पूर्व कहेही थे। बहुरि मनुष्य प्राङ्मानुपोत्तरान्मनष्याः इस सूत्रवि कहे, इन” अन्य संसारी जीव बाकी रहे ते तिर्यंच जानने । बहुरि इन तिर्यंचनिका देवादिककीज्यों क्षेत्रविभाग कह्या चाहिये, परंतु ये तिर्यंचजीव सर्वलोकव्यापी हैं। तातें इनका क्षेत्रविभाग न कह्या । इहां प्रश्न- तिर्यंचनिकू यहां कहे, इनका प्रकरण दूसरे अध्यायमें था, तहां क्यों न कहा? ताका उत्तर, जो, तिथंच सर्वलोकव्यापी हैं, ताते इनके प्रकरणमें कहते तो तिर्यंचनिके भेद बहुत, ते सर्व कहने होते, तब सूत्रका गौरख होता वधि जाता । तातें देव नारकी मनुष्य आधारसहित कह चुके। पीछे अवशेप रहे ते सर्व तिर्यंच सर्वलोकव्यापी हैं। याते सूत्रका गौरव न भया। तहां तिर्यंच दोय प्रकार सूक्ष्मवादर भेदकरि हैं। तहां सूक्ष्म तो एकेन्द्रिय हैं, ते सर्व- लोकव्यापी हैं । बहुरि वादर एकेन्द्रिय विकलत्रय पंचेन्द्रिय हैं, ते सर्वत्र नाही, कहूं कहूं हैं । आगें, नारकी मनुष्य तिर्यंचनिकी तो स्थिति कही, बहुरि देवनिकी न कही, सो कही चाहिये। तहां आदिवि भवनवासी कहे, तिनकी स्थिति कहनेके अर्थि सूत्र कहै हैं- Arket ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९० ।। ॥ स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणां सागरोपमत्रिपल्योपमाईहीनमिताः ॥ २८ ॥ याका अर्थ- असुर आदिक सागरोपम आदिकरि यथाक्रम संबंध करना, या स्थिति उत्कृष्ट है, जघन्य आगे कहसी। तहां असुरकुमारनिकी स्थिति कहिये आयु सो एकसागरकी है। बहुरि नागकुमारनिकी आयु तीनि पल्यकी है। अवशेष देव रहे तिनके सुपर्णकुमार द्वीपकुमार अर बाकी रहे ते ऐसें तीनि स्थानकविषे आधा आधा पल्य घाटि जानना । तहां सुपर्णकुमारकेकी तौ अढाई पल्यकी, द्वीपकुमारकेकी दोय पल्यकी, वाकी रहे छह कुमार तिनकी डेढ पल्यकी है ।। आगें, इनके आगें व्यंतरज्योतिष्कनिकी स्थिति अनुक्रममें आई ताहि उलंघ्य वैमानिक देवनिकी स्थिति कहिये हैं। जातें आगें लघुकरणकरि तिन व्यंतरज्योतिषीनिकी स्थिति कही जायगी । अव वैमानिकवि आदिका दोय स्वर्गवि स्थिति कहै हैं- ॥ सौधर्मेशानयोः सागरोपमेऽधिके ॥ २९ ॥ याका अर्थ- सौधर्म ऐशान स्वर्गविर्षे दोय सागर क्यों (कुछ) अधिक स्थिति है । इहां सूत्रमें सागरोपमे ऐसा दिवचन है, तातें दोय सागर लेने । बहुरि अधिक ऐसा शब्द अधिकार- स्वरूप है सो सहस्रारस्वर्गताई लीजियेगा । तातें आगें सूत्रमें तु शद है। तातें ऐसा जाना जाय PRATEER ।
ఆయన ASPARAGARMATICAnn ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९१ ॥ है । तातें इहां ऐसा अर्थ भया, मो, सौधर्म ऐशान इन दोय स्वर्गके देवनिकी आयु दोय सागर कुछ अधिक है ॥ आगै, अगिले स्वर्गनिविर्षे स्थितीके जानने• सूत्र कहै हैं- ॥ सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सप्त ॥ ३०॥ याका अर्थ- सानत्कुमार माहेन्द्र इन दोय स्वर्गनिविर्षे सात सागर अधिक सहित है। आगे ब्रह्मलोकादिकतें लगाय अव्युत स्वर्गपर्यंत स्थितीके जानने• सूत्र कहै हैं- ॥ त्रिसप्तनवैकादशत्रयोदशपंचदशभिरधिकानि तु ॥ ३१ ॥ याका अर्थ- यहां पहले सूत्रमें सातसागर कहे हैं । तिनमें इस सूत्रमें कहे जे तीनि आदि ते अधिक करने जोडने । बहुरि पूर्वसूत्रके अधिक शब्दकी अनुवृत्ति है । सो इस सूत्रमें तु शब्दकरि इहां च्यारि युगलनिताई तो अधिक लेना, और अंतके दोय युगलमें न लेना, ऐसा अर्थ तु शब्दकरि भया । तातें इहां ऐसा अर्थ है, ब्रम्हलोक ब्रह्मोत्तरवि तौ सातमें तीनि मिले तब दश सागरकी स्थिति अधिक सहित भई । लांतव कापिष्ठविर्षे सातमें सात मिले तब चौदह सागर अधिक सहित हैं। शुक्र महाशुक्रविर्षे सातमें नव मिले तब सोलह सागर साधिक हैं । शतार सहस्रारविर्षे सातमें ग्यारह मिले तब अठारह सागर साधिक है। आनत प्राणतविष सातमें वीस मिले तब वीस svaister Skerala NON ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९२ ॥ सागर अधिकरहित है। आरण अच्युतविर्षे सातमें पंद्रह मिले तव वाईस सागर अधिकरहित है ।। आगें इनके उपरि स्थिति जाननेकू सूत्र कहैं हैं- ॥ आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेन नवसु वेयकेषु विजयादिषु सर्वार्थसिध्दौ च ॥३२॥ याका अर्थ-- इहां अधिकका ग्रहणकी अनुवृत्ति करि एकएक वढावना । अवेयककै नव- शब्दका ग्रहण एकएक करि बढता जुदा जनावै है। नवशब्द न होय तो ग्रैवेयकविर्षे एकही वधावना ठहरै । बहुरि विजयादिके आदिशब्द है सो प्रकारार्थ है । सो विजयादिकीज्योंही अनुदिश है, ताका ग्रहण करना । बहुरि सर्वार्थसिद्धिका जुदा ग्रहण जघन्यस्थितिका अभाव जनावनेके अर्थि है । तातें ऐसा अर्थ भया, नीचिले ग्रैवेयकत्रिकमें पहले ग्रैवेयकमें तौ तेईस सागरकी स्थिति है। दूसरेमें चौवीस सागरकी है। तीसरेमें पचीस सागरकी है । बहुरि मध्यनवेयकत्रिकमें पहलेमें छवीस सागर है । दूसरेमें सत्ताईस सागर है। तीसरेमें अट्ठाईस सागर है। उपरले ग्रैवेयकतिकमें उनतीस सागर है । दूसरेमें तीस सागर है । तीसरेमें इकतीस सागर है। अनुदिशविमानविर्षे बत्तीस सागर है। विजयादिक विमाननिविर्षे तेतीस सागर उत्कृष्ट है । सर्वार्थसिद्धिविर्षे तेतीस सागर उत्कृष्टही है । इहां जघन्य नाहीं । Prerala BARSATHS . - ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९३ ॥ आगें जिन देवनिकी उत्कृष्ट स्थिति कही तिनकै जघन्यस्थिति कहनेको सूत्र कहैं हैं- ॥ अपरा पल्योपममधिकम् ॥ ३३ ॥ याका अर्थ-- अपरा कहिये जघन्यस्थिति सौधर्म ऐशानके देवनिकी कुछ अधिक एक पल्यकी है । यह सूत्रतें कैसे जानिये? अगिले सूत्रमें 'परतः परतः' ऐसा कहा है तातें इहां सौधर्म ऐशान जाना जाय है । आगे याके उपरि जघन्यस्थिति कहनेकू सूत्र कहैं हैं- ॥ परतः परतः पूर्वापूर्वानन्तराः ॥ ३४ ॥ याका अर्थ- इहां परतः परतः ऐसा तो सप्तमी विभक्तिका अर्थ है । बहुरि वारवार कहने तातें दोयवार कह्या है । बहुरि पूर्वशब्दके अधिक ग्रहणकी अनुवृत्ति है तातें ऐसा अर्थ भया, जो, सौधर्म ऐशानविर्षे उत्कृष्ट स्थिति साधिक दोय सागरकी कही। मो यातै परे सानत्कुमार माहे- न्द्रवि जघन्यस्थिति साधिक दोय सागरकी है। बहुरि सानत्कुमार माहेन्द्रवि. उत्कृष्ट स्थिति साधिक सात सागरकी है। सोही ब्रह्म ब्रह्मोत्तरविर्षे जघन्यस्थिति है। ऐसेंही विजयादिकपर्यंत जाननी । अनन्तरशद है सो पहली पहली लगतीकू जनावै है। आगे नारकीनिकी उत्कृष्टस्थिति तो यह पहली कही थी, बहुरि जघन्य पहली न कही, बहुरि इहां ताका प्रकरणभी नाही, तौभी AMARPRAVACATPATI GANA conxorxarxes ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९४ ॥ पहले मूत्रते क्रममें थोरे अक्षरनिमें कही जाय है, तातै इहां ताकू कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ नारकाणां च द्वितीयादिषु ॥ ३५॥ याका अर्थ- इहां चशद्ध है सो इसतें पहले सूत्र कह्या ताका समुच्चयके अर्थि है । तातें अर्थ होय है, जो, रत्नप्रभावि नारकीनिकी उत्कृष्टस्थिति एकसागरकी कही है, सो शर्कराम- भावि जघन्यस्थिति है । बहुरि शर्कराप्रभावि उत्कृष्टस्थिति तीनि सागरकी कही है, सो वालुका- प्रभावि जघन्यस्थिति है । ऐसेंही महातमःप्रभा सातवी पृथ्वीताईं जानना ॥ आगें दूसरी आदि पृथिवीवि जघन्यस्थिति कही, तो पहली पृथिवीविपैं जघन्यस्थिति कहा है ? ऐसे पूछ ताके दिखावनेकू सूत्र कहै हैं-- ॥ दशवर्षसहस्राणि प्रथमायाम् ॥ ३६॥ याका अर्थ- इहां अपरा शदकी अनुवृत्ति है । तातें जघन्य जाननी । सो पहली पृथिवी रत्नप्रभाविपैं नारकीनिकी जघन्यस्थिति दशहजारवर्षकी है। आगे भवनवासी देवनिकी जघन्यस्थिति कही सो सूत्र कहै हैं । ॥ भवनेषु च ॥ ३७॥ CATPORNO Per By B. GisBoxenadores ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९५ ॥ याका अर्थ- इहां च शद पहले सूवमें कही स्थितिका समुच्चय करे है । तातें ऐसा अर्थ है जो भवनवासी देवनिकीभी जघन्यस्थिति दशहजार वर्षकीही हे ऐसे जाननी ॥ आगें व्यंतरदेवनिकी जघन्यस्थिति कहा है? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ व्यन्तराणां च ॥ ३८॥ याका अर्थ- यहांभी च शब्दकरि पूर्वसूत्रमें कही स्थितिका समुच्चय करै है। तातें व्यंतरदे - वनिकीभी जघन्यस्थिति दशहजार वर्षकी जाननी ॥ आगै व्यंतरदेवनिकी उत्कृष्टस्थिति कहा है ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ अपरा पल्योपममधिकम् ॥ ३९ ॥ याका अर्थ-व्यंतरदेवनिकी उत्कृष्टस्थिति एक पल्य कळू अधिक है ॥ आगें ज्योतिपी देवनिकी उत्कृष्टस्थिति कहनेयोग्य है ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ ज्योतिष्काणां च ॥४०॥ याका अर्थ-- इहां च शब्द है सो पहले सूत्रमें स्थिति कही ताका समुच्चय करे है। तातें ज्योतिषी देवनिकी आयु साधिक एक पल्यकी है ।।
RSxeraDiasatreyars ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९६ ॥ आगें ज्योतिषीनिकी जघन्यस्थिति कहा है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ तदष्टभागाऽपरा ॥४१॥ याका अर्थ-तिस पल्यके आठवे भाग ज्योतिषी देवनिकी जघन्य स्थिति है। इहां अधिक कही विशेष लिखिये हैं। उत्कृष्टस्थितिकामें अधिक कही सो उत्कृष्टस्थितिमें केती अधिक है सो कहिये हैं। तहां चन्द्रमाकी तो एक लाख वर्ष अधिक है। सूर्यकी एक हजार वर्ष अधिक है। शुक्रकी एकसौ वर्प अधिक है । बृहस्पतिकी एक पल्यकी है, अधिक नाही । अन्य ग्रहनिकी आध पल्यकी उत्कृष्ट आयु है। नक्षत्रनिकी आध पल्यकी उत्कृष्ट आयु है। तारानिकी पल्यका चौथा भाग आयु है । बहुरि जघन्य चन्द्रमा सूर्य आदिकी तौ पल्यका चौथा भाग है । बहुरि तारानिकी अर नक्षत्रनिकी पल्यका आठवा भाग है ॥ बहुरि कोई पूछे है, लौकान्तिक कहे तिनकी स्थिति न कही सो तो केती है ? तहां कहिये है- ॥ लौकान्तिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेषाम् ॥ ४२ याका अर्थ-- जो लौकान्तिक देवनिकी सर्वहीकी आठ सागरकी स्थिति है। ते सर्वही वरावर है, सर्वके शुक्ललेश्या है, पांच हाथका सर्वका शरीर है । इहां कोई तर्क करै है, जो, प्राणीकी Adveranaari ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९७ ॥ AGARKARTEDKE स्थिति कर्मकी विचित्रतासूं हीनाधिक कहिये है, तो जैसे घट आदि वस्तुनिकी स्थिति कर्मकी अपेक्षा विना है, तेसैंही क्यों न कहो? ताका समाधान- जो, घट आदि वस्तु तो पुद्गलद्रव्य हैं, इनके कर्मका बंध उदय नाही, तिनकीभी स्थिति प्राणीनिके कर्मके उदयके अनुसारी है । जो ऐसे न मानिये तो समानकारणनै उपज्या समानकालमें उपज्या समानक्षेत्रमें उपज्या समान जिनका आकार ऐसै घटनिकी समान स्थिति चाहिये, सो है नाही, तात जे घादिक भोजनेवाले प्राणी तिनके कर्मके उदयके अनुसार तिनकीभी स्थिति है । निमित्तनैमि- तकभावरूप वस्तुखभाव है ।। ऐसें जीवपदार्थका स्वरूपवि संसारी जीवनिका स्वरूप कह्या ॥ सो प्रथम अध्यायमें प्रमाण नय निक्षेप अनुयोगनिका स्वरूप कहिकरि द्वितीय अध्यायमें पंचभावरूप आदि जीवपदार्थस्वरूप कह्या । तीसरे चौथे अध्यायमें इन जीवनिका आधार आदि विशेषका निरूपण किया। जाते जीवपदार्थ है सो एकही अनेकस्वरूप है, तातें द्रव्यपर्यायनिकरि यावि. सर्व अवस्था निर्वाध संभव है। कोई अन्यवादी जीवकू एकरूपही कहै है, तथा कोई अनेकरूपही कहै, तो ऐसा जीवपदार्थका स्वरूप प्रमाणवाधित है। अब एकही जीव नानास्वरूप कैसे है सो कहैं हैं । जो IASPORT Breaaseksee न । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९८ ॥ भावरूप पदार्थ है, सो अनेकरूप है। जातें भाव है सो अभावतै विलक्षण है। अभाव तौ सदा एकरूप है । यातें भाव अनेकरूपही होय, ऐसा न मानिय तौ भावअभाव में विशेप न ठहरे । सो ऐसा भाव छह प्रकारका है । जन्म । अस्तित्व । निवृत्ति । वृद्धि । अपक्षय | विनाश । तहां वाह्याभ्यंतर कारणके वशते वस्तु उपजै सो जन्म है। जैसे सुवर्ण कडापनाकरि उपज्या । तथा मनुष्यगतिनामकर्मका उदयकरि जीव मनुष्य भया बहुरि अपने निमित्तके वशतें वस्तुका अवस्था- न रहै सो अस्तित्व है। सो ऐसा अस्तित्व है सो शब्दकें तथा ज्ञानके गोचर है। ऐसे मनुष्य- आदि आयुकर्मके उदयकरि जीव मनुष्यआदि पर्यायवि अस्तित्वरूप रहै । बहुरि सतक अवस्था- न्तरकी प्राप्तिकू निवृत्ति कहिये याकू परिणामभी कहिये । बहुरि पहले स्वभावतें अनुकमतें वधै ताकू वृद्धि कहिये । बहुरि पहले स्वभावतें अनुक्रमतें घटै ताकू अपक्षय कहिये । बहुरि पर्यायसामान्यका अभाव होय ताकू विनाश कहिये । ऐसें भाव है सोही अनेकरूप क्षणक्षणमें होय है । सो सर्वथा अभावको ऐसे मानियें तो सिद्धि होय नाहीं । बहुरि सर्वथा सत्कू नियही मानियें तो प्रत्यक्ष जन्मआदि होय हे, तिनका विरोध आवै । इत्यादि युक्तिमें सर्वथाएकान्तपक्ष सर्वही बाधित है ऐसेंही अनेकवचन तथा अनेक ज्ञानका विषयपणां भी भावरूप जीव नामा पदार्थ एकही दाद ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ३९९ ।। ACADEMICARPEOPLOKAIMCAPRINCIPARICTAREEPER अनेकरूप है, वचनकरि अनेकरूप कहिये है ज्ञानकरि अनेकरूप जानिये है, बहुरि अनेकशक्ति करि सहित है । जातें द्रव्य क्षेत्र काल भावके निमित्ततें अनेक अवस्थारूप होय है, सो वहु शक्ति- रूप है तो होय हैं । ऐसेंभी एकअनेकरूप है । बहुरि अन्यवस्तुके संबंधतेंभी अनेकरूप है। जैसे कर्मके संबंधतै जीवस्थान गुणस्थान मार्गणास्थानरूप होय है, तैसें अन्यकी अपेक्षाकरि व्यक्त भये भाव तिनका घटनावधनाकरि अनेकरूप है । तथा अतीत अनागत वर्तमान कालके संबंधते अनेक- प्रकार हैं । तथा उत्पादव्ययपणाकरि अनेकरूप हैं। बहुरि अन्वयव्यतिरेकपणाकरि अनेकप्रकार है। तहां अन्वय तौ गुणके आश्रय कहिये, व्यतिरेक पर्यायके आश्रय कहिये । ऐसें एक अनेकस्वरूप जीव नामा पदार्थ है सो शब्दकरि जाकू कहिये तहां सकलादेश विकलादेशकरि दोय प्रकारकरि कह्या जाय है। तहां सकलादेश तौ प्रमाण कहिये, विकलादेश नय कहिये । तहां काल आदि आठ भाव पूर्व प्रथम अध्यायमें कहे हैं, तिनि- करि अभेदवृत्ति अभेदउपचार तथा भेदवृति भेदोपचारकरि द्रव्याथिकके पर्यायार्थिफके प्रधान गौणपणाकार कहिये है। ताके सात भंग अस्तिनास्ति आदि कहे ते पहले अध्यायमें उदाहरण सहित कहे हैं, तहांतें जानने ॥
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ४००॥ karterers इहां कोई वादी तर्क करें है, जो, वस्तु एकभी कहिये अनेकभी कहिये । ऐसें तो विरोध नामा दूपण आवे है । ताका समाधान, जो, विरोध तीनिप्रकार है। वध्यघातकस्वभावरूप महान- वस्थानरूप प्रतिवंध्यप्रतिबंधकस्वरूप । तहां न्यौला सर्पके, जलकें अमिकै तो वध्यघातकस्वभावरूप विरोध है । सो तो एककाल विद्यमान होय अरु तिनका संयोग होय तब होय । सो जो बलवान होय सो दुसरे निर्वलकू वांधे। सो इहां अस्तिनास्ति एक वस्तुवि समानवल है। सो वध्यघातक- विरोध समानवलके नाही संभवे । बहुरि सहानवस्थानलक्षण विरोध आम्रके फलक हरितभाव पीत- भावके है । दोऊ वर्ण साथि होय नाही । सो यह विरोधभी अस्तित्वनास्तित्व एकवस्तुमें एकही काल है। तातें संभव नाही। जो भिन्नकाल होय तो जिस काल जीववस्तुविर्षे अस्तित्व होय तिसकाल नास्तित्व न होय तो सर्व वस्तु जीवस्वरूप एक ठहरै । बहुरि नास्तिक काल अस्तित्व न मानिये तो बंध मोक्ष आदिका व्यवहार न ठरहै । तातें सहानवस्थानलक्षण विरोधभी नाही संभवै । वहरि प्रतिबंध्यप्रतिबंधकरूप विरोध फलकें अरु वीटके है। जेते संयोग है जेतें फल भाखा होय सोभी पडै नाही । जाते वीट फलका प्रतिबंधक है, फलफू पड़ने दे नाही । सो ऐसा विरोधभी अस्तित्व नास्तित्वकै नाही है । अस्तित्व तो नास्तित्व के प्रयोजनकू रोक नाही । नास्तित्व आस्ति- రకులాలని APATTHARVACHAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ४०१ ॥ सके प्रयोजनकू रोके नाहीं। इन दोऊनिका प्रयोजन जुदाजुदा है । तातें इनके वचनमात्र विरोध है सो विरोध• नाहीं साधै है, ऐसें जानना ॥ ऐसें चौथे अध्यायविर्षे च्यारि निकायरूप देवनिका स्थानके भेद, सुखादिक, जघन्य उत्कृष्ट स्थिति, लेश्यादिक निरूपण किये ॥ छप्पय ॥ देव च्यारि परकार भेदयुत भाषे स्वामी । तिनके वीस निवास अधो मध्य ऊरध नामी ॥ तिन दुति सुख पर अपर आयु परभाव अवधि फुनि। लेश्या भाव विच्यारि आदि नीकै आगम सुनि ॥ अध्याय तुरिय इम उच्चन्यो जानि जिनेश्वर से- वकू । सरधो भलैं तजि मिथ्यात्वकुटेवकू ॥ १॥ ऐसे तत्वार्थका है अधिगम जातें ऐसा जो मोक्षशास्त्र नावि चतुर्थ अध्याय पूर्ण भया । BreerBrera ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदनीता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४०२॥ :: ॥ ॐ नमः सिद्वेभ्यः॥ ॥ आगै पंचम अध्यायका प्रारंभ है ॥ ॥दोहा॥ सकल द्रव्य पर्यायकू जानि तजे रुपराग ॥ अद्रुत अतिसैं जिन धरे नमूं ताहि वडभाग ॥ १॥ ऐसें मंगल करि पंचम अध्यायकी वनिका लिखिये है। तहां सर्वार्थसिद्धि नाम संस्कृतटी- काका कर्ता कहै है । जो, सम्यग्दर्शनके विषयभावकरि कहे जे जीवआदि पदार्थ, तिनविर्षे जीवपदार्थका तो व्याख्यान किया। अब आगें अजीव नामा पदार्थ विचारविर्षे प्राप्त हवा, ताका नाम तथा भेद कहनेकू सूत्र कहें हैं- ॥ अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः ॥ १ ॥ याका अर्थ- धर्म अधर्म आकाश पुद्गल ए अजीवकाय हैं । इहां कायशब्द हे सो शरीरका अर्थमें है। तोऊ उपचारतें इहां अध्यापरोण किया है। जैसें शरीर पुद्गलद्रव्यके प्रचय कहिये समूहरूप है, तैसें धर्म आदि द्रव्यभी प्रदेशनिके प्रचयरूप हैं। तातै इनकुंभी कायकीज्यों काय ACARROTICARRATECORDKOSHETRA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता || पंचम अध्याय ॥ पान ४०३ ।। ऐसा नाम कह्या है। बहुरि ए अजीव जीवरहित हैं, तातें अजीवकाय कहिये । इहां विशेपणवि- शेष्यका संबंध है। तातें कर्मधारय समास है। इहां कोई पूछे है, जो, नीला कमल इत्यादिवि विशेषणविशेष्यका योग होते व्यभिचार है। नीलवस्तु औरभी हो है, ताते व्यभिचारके प्रसंगत कर्मधारय समास हो है। इहां अजीवकायविपें कहा व्यभिचार है? ताकू कहिये है, अजीवशद है सो कायरहित जो कालद्रव्य ताविभी वत है। वहरि कायसहित जीवभी है, तातै इहां यह समास वणे है । बहुरि पूछे है, कायशद कौन अर्थि है ? ताकू कहिये, प्रदेशबहुत्व जनावनेके अर्थि है । धर्मादिक द्रव्यके प्रदेश बहुत हैं ।। वहरि कोई पूछे है, आगें सूत्र कहेंगे तामें कह्या है, जो, धर्म अधर्म एकजीव इनके असं- ख्यातप्रदेश हैं, तिस सूततै प्रदेशबहुत्व जनाये हैं, इस सूत्रमें काहेकौं कहें? ताकू कहिये, यह तो सत्य है। परंतु तहां तो प्रदेशनिकी संख्याका नियम जनाया है, जो, इनके प्रदेश असंख्यातही हैं, संख्यात तथा अनंत नाही हैं । अर इहां बहुत्वसामान्य जनावनेकू कायशद है। पहले वहुत्व कहे, ताकी संख्या तहां जनाई है। अथवा कालद्रव्यके प्रदेशप्रचयका अभाव जनावनेवू इहां कायशद है। कालद्रव्य आगें कहसी सो बहुप्रदेशी नाही है। जैसे पुद्गलपरमाणु एकदेशमात्र aksaram48makssuesmakes Break ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४०४ ॥ है, दूसरा आदि प्रदेश जाकें नाहीं है, तातें ताकू अप्रदेशी कहिये है, तैसें कालका परमाणुभी एकप्रदेशमात्र है, ता ताळू अप्रदेशी कहिये है ।। बहुरि तिन धर्मआदि द्रव्यनिकी अजीव ऐसी सामान्यसंज्ञा है, सो यह संज्ञा जीवलक्षण- करि रहितपणातें प्रवर्ते है । बहुरि धर्म अधर्म आकाश पुद्गल ऐसी विशेषसंज्ञा है सो इनमें जैसा विशेषणगुण है ताका संकेत अनादि सर्वज्ञपुरुपकृत है तिस संकेततें प्रवर्ती है, वह संज्ञा सार्थिक है । समस्त जातै गमन करते जे जीवपुद्गल तिनकू काल गमनसहकारी है । ऐसें लक्षणकू धारणेते धर्म ऐसी संज्ञा है । बहुरि इसते विपरीत जो जीवपुद्गलकू स्थानसहकारी एककाल है, तातें धर्मके लक्षण नाही धारणेते अधर्म है । बहुरि समस्तद्रव्य जामें एककालविर्षे अवकाश पावें तथा आप अवकाशरूप है, तातें आकाश ऐसी संज्ञा है । वहुरि तीनि कालविर्षे पूरै तथा गलै ते पुद्गल हैं । ऐसें सार्थिकभी नाम वणे है । बहुरि अन्यवादी सांख्य कहै हैं, अजीव एक प्रधानही है । तार्के प्रकृतिहू कहै है । सो यह प्रमाणवाधित है । तातें अजीव भिन्नलक्षणस्वरूप जुदेजुदे वहुत वणे हैं । एकहीकी सिद्धि नाहीं। बहुरि जे पुरुप अद्वैत मानें हैं, ते अजीवतत्वही न कहैं हैं। तिनका मत तौ प्रत्यक्षविरुद्धही है । अजीवपदार्थ पुद्गलादि नाना प्रत्यक्षसिद्ध है । वहुरि तिना अनित्य aakapurk FACASPACCORPORICARPANESH PROPENIPALACE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। चतुर्थ अध्याय ।। पान ४०५ ॥ देखि अवस्तु बतावै तौ जीवभी अनित्यही दीखै । सोभी अवस्तु ठहसा तव सर्वका लोप भया ।। इहां अदृष्टकी कल्पनाकरि एक ब्रह्म बतावै तौ जीवपदार्थविना ता… देखेगा कौन? देखने- वाला जो अवस्तु है, तो अवस्तुका देख्या सत्य कैसे ? बहुरि ताकू आगमके कहेमात्रही मानें, आगमभी अवस्तु, आगमका माननेवालाभी अवस्तु । तव अदृष्टकल्पनाही भई । इत्यादि युक्तिः पुरुपका द्वैतकी सिद्धि नाही है । बहुरि पृथ्वी अप तेज वायु मन दिशा काल आकाश ऐसे अजीव पदार्थके भेद नैयायिक वैशेषिक मानें हैं। तेभी प्रमाणवाधित हैं। जानें पृथ्वी अप तेज वायु मन ए तौ पुद्गलद्रव्यही हैं । जुदी जाति नाही । भेदसंघातकरि कंघरूप मिलै खुले है । बहुरि दिशा है सो आकाशहीका भेद है जुदा द्रव्य नाही । आकाशके प्रदेशनिकी पंक्तिविर्षे सूर्यके उदयादिके वशते पूर्व आदि दिशा कहिये है। बहुरि बौद्धमती एकरूप स्कंधमात्र अजीव माने हैं। सो स्कंध तो पुद्गलद्रव्यमयीही है । बहुरि इहां धर्मादिक जुदे द्रव्य कहे, तिनका समर्थन आगे होयगा ।। आगें पूछे है कि, सर्वव्यपर्यायेषु केवलस्य इत्यादिसूत्रविर्षे द्रव्य कहें, ते कौन हैं? ऐसे पूछ सूत्र कहै है- ॥ द्रव्याणि ॥२॥ KEEP ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। पंचम अध्याय ॥ पान ४०६ ॥ याका अर्थ- धर्म अधर्म आकाश पुद्गल ए अजीवकाय कहे, तिनकों द्रव्यभी कहिये । यातें द्रव्य है। तहां जे अपना जैसा स्वरूप है, ताकरि पर्यायनिळू द्रवंति कहिये प्राप्त होय तथा ते पर्याय जिनकू प्राप्त होय ते द्रव्य हैं । इहां अन्यवादी कहे है, जो, द्रव्यपणाका योग कहिये संबंध ताकरि द्रव्य है, सो यह बनें नाही । ऐसें कहे द्रव्यत्वकी तथा द्रव्यकी दोऊहीकी सिद्धि न होय है। जैसें दण्ड अरु पुरुप दोऊ न्यारे सिद्ध हैं, तब तिनका संयोग होय तब दण्डी पुरुष कहावै; तेसें द्रव्यत्व अरु द्रव्य न्यारेन्योर दीखते नाही ताते द्रव्यत्वके योगते द्रव्य सिद्ध होय। जो, न्यारे- न्यारे सिद्ध भयेविनाभी संबंध कहिये तो आकाशफूल असिद्ध है ताकै अर आकाशभी संबंध ठहरे। तथा स्वभावकरि तौ पुरुप मस्तगसहित हैही, ताकू दूजे मस्तकका संबंध ठहरे । ऐसेंही द्रव्य तो द्रव्यत्वरूप हेही के दूजा द्रव्यत्वका संबंध ठहरे अथवा आकाशके फूलक अरु कल्पितपुरुपके मस्तकभी योग होय, सो होय नाहीं ॥ अथवा द्रव्य अरु द्रव्यत्व न्यारे न्यारेही मानिये तो द्रव्य तौ न्यारा ठहराही । ताके द्रव्यत्वका योग है, तातें द्रव्य है, ऐसी कल्पना निष्प्रयोजन है। बहुरि कोई कहै, गुणनिका सद्भाव कहिये समुदाय है सो द्रव्य है सो ऐसेंभी जो गुणनिके अरु समुदायके कथंचित् भेद मानिये तो द्रव्यका aasexi ACARPANGARPRINCES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४०७ ।। जुदा नाम न ठहरै । गुणनिका समुदायही कहिये तो द्रव्य कहां? बहुरि भेद मानिये तो पूर्वोक्त दोप आवै समुदाय तो जुदा ठहस्साही । गुणनिका समुदाय काहे कहिये ? वहुरि वादी कहै, जो तुमभी कहो हो, जो गुणनिकू प्राप्त होय तथा जो गुण जाकू प्राप्त होय, सो द्रव्य है। सो ऐसे कहेभी तुम गुणनिके समुदायमें दोप बताया सोही तुमारै आवेगा। ताकू कहिये हमारै दोष ना आवेगा। जातें हम कथंचित् भेद कथंचित् अभेद माने हैं। तातें द्रव्यका व्यपदेश कहिये नामकी सिद्धि होय है । तहां गुण अरु द्रव्य जुदे नाहीं दीखै है, तात अभेद है ।। बहुरि संज्ञा संख्या लक्षण प्रयोजन आदिके भेदकरि भेद है। बहुरि द्रव्यशब्दकै बहुवचन सो धर्मआदि द्रव्य बहुत हैं, तातें समान आधारका योग है । इहां कोई कहै, तुम संख्याकी अनुवृत्ति ले बहुवचन कह्या है, तो लिंगकी अनुवृत्ति चाहिये, धर्मादिककै पहलै सूत्रमें पुरुपलिंगका बहुवचन है, इहां नपुंसकलिंग कैसें ? ताकू कहिये, इहां द्रव्यशब्द है सो नपुंसकलिंगही है । सो अपने लिंगळू न छोडे है, तातें नपुंसकलिंगही युक्त है । ऐसें धर्मादिक द्रव्य हैं । इहां कोई कहै है, द्रव्य गुण पर्याय ए तीनि कहे ते जुदे जुदे हैं। सो ऐसें नाहीं । इनके प्रदेशभेद तो नाहीं हैं। अर संज्ञा संख्या लक्षण प्रयोजनादिककरि भेदभी कहिये हैं ।
HTS sxeksixxsaks EXPREPARATIPRONIPR ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४०८ ॥ आगे कहे है कि, धर्मादिकके लगताही द्रव्याणि ऐसा सूत्र कह्या ता” ए च्यारिही द्रव्य हैं, ऐसा प्रसंग होते अन्यभी द्रव्य हैं, ऐसा सूत्र कहै हैं- ॥जीवाश्च ॥३॥ याका अर्थ- जीव हैं ते द्रव्य हैं । तहां जीवशब्दका अर्थ तो पहले कह आये सो जानना । बहुरि बहुवचन है सो कहे जे जीवके भेद ताकू जाननेकू है । बहुरि चशब्द है सो द्रव्यसंज्ञाकू ग्रहण करावे है । तातें ऐसा अर्थ होय है, जो, जीव हैं तेभी द्रव्य हैं, ऐसें ए आगे कहेंगे जो कालद्रव्य ताकरि सहित छह द्रव्य हैं । बहुरि द्रव्यका लक्षणभी ‘गुणपर्यायवत् द्रव्य' ऐसा कहेंगे तिस लक्षण- के संबंधते धर्म अधर्म आकाश जीव पुद्गल काल इन छहहुनिळू द्रव्य नाम कहिये हैं । बहुरि इन- की गणतीते कळू अर्थ नाहीं । बहुरि गणती है सोभी नियमके अर्थि है, द्रव्य छहही हैं। अन्यवा. दीनिकरि कल्पे जे पृथ्वी आदिक नव द्रव्य तिनका निषेध है । जाते पृथ्वी अप तेज वायु मन ते तो रूप रस गंध स्पर्शवान हैं, तातें पुद्गलद्रव्यविपैं गर्भित हैं ।। इहां कहै, वायुमनक रूपादिका योग नाही दीखे है। ताकू कहिये, वायु तो स्पर्शवान सो रूपादिकतै अविनाभावी है। जहां स्पर्श है तहां रूपादिक होयही होय, यह नियम है। जैसे Cric Apni ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंद कृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ४०९ ॥ घट आदि है तैसें है । इहां कहै, नेत्रनिकरि तौ वायुरूप दीखै नाही । ताकहिये, ऐसें तौ परमाणुभी नेत्रनिकरि नाही दीखे, तार्केभी स्पर्शादिकका अभाव ठहरे है । ऐसेंही जलभी स्पर्शवान है, तातें पृथिवीकीज्यों गंधवान् अवश्य हैं । तथा अभिभी स्पर्शवान् है, ताते रसगंधवान् है । बहुरि मन है सो दोयप्रकार है द्रव्यमन भावमन । तहां भावमन तो ज्ञान है । सो जीवका गुण है, सो आत्मद्र- व्यचि गर्भित भया । बहुरि द्रव्यमन है सो रूपादिक योगते पुद्गलद्रव्यका विकार है, तातें यह ज्ञानोपयोगकू निमित्त है, तातें नेत्रइन्द्रियकीज्यौं रूपआदिसहितही कहिये । इहां तर्क, जो, शब्द मूर्तिक है, सो ज्ञानकू कारण है, तैसें मनभी रूपादिरहित अमूर्तिकज्ञान… कारण है, तातें मूर्तिकसाधनविर्षे हेतुकै व्यभिचार भया। ताका समाधान, जो, ऐसें नाही है । शदभी पुद्गल जघन्यही है, तातें मूर्तिकही है। बहुरि अन्यवादी तर्क करै है, जो, एकपरमाणु- निका रूपादिसहित कार्य देखिये है, तातें रूपादिमान कहिये है, तैसें वायुमनका रूपादिसहित कार्य दीसें नाही । ताका समाधान, जो, वायुमनकेभी रूपादिकार्यकी प्राप्ति वण है । जातें परमाणु. मान सर्वहीके रूपादिकार्यसहितपणा है । ऐसा तो नाही। जो कोई पृथिवीते उपजे जातिविशेपर्चे लिये परमाण हैं ते न्यारेही है। सर्वही परमाणुनिकी पलटनी दीखे है । पृथिवीते जल होय है, Lateszkkadkeraluka.
॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४१० ॥ जलतें पृथिवी होय है, अमिते पृथिवी होय है, पृथिवीकाठादिकतें अमि होय है, ऐसे पर जातिका संकर देखिये है । ताते वायुमनके न्यारेही परमाणु नाही, सर्व पुद्गलद्रव्यके विकार हैं ।। बहुरि दिशाका आकाशवि अन्तर्भाव है। सूर्यके उदयादिककी अपेक्षा आकाशप्रदेशनिवि पूर्वोदिकका व्यवहार है । इहां बौद्धमती कहै है, जो, चैतन्य क्षणिक है, ताका संतान कल्पित है, ताएं जीव कहिये है । बहुरि चार्वाकमती कहै है, पृथिवी आदिके समुदायतें चैतन्य उपजै है, ताकू जीव कहिये है, इत्यादि कल्पना करै हैं। तिनका निराकरण जीवद्रव्य कहनेतें भया। जाते द्रव्य सो गुणपर्यायसहित है । तहां सततें अन्वयरूप गुण है, व्यतिरेकरूप पर्याय है, दोऊसहित द्रव्य है, ऐसें जानना ॥ आगें द्रव्य कहे तिनका विशेष जाननेकू सूत्र कहैं हैं- ॥ नित्यावस्थितान्यरूपाणि ॥ ४ ॥ याका अर्थ- कहे जे द्रव्य ते नित्य हैं, अवस्थित हैं, अरूपी हैं । इहां नित्य तौ ध्रुवकू कहिये । जाते नि ऐसा धातुका ध्रुव अर्थवि नित्यशब्द निपजाया है । ए धर्मादिक द्रव्य हैं ते गतिहेतुत्व आदि विशेपलक्षणतें तथा अस्तित्व आदि सामान्यलक्षणते द्रव्यार्थिकनयके आदेशकरि PREPer Larkiaasan ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४११ ॥ कोईही कालवि व्यय कहिये नाशस्वरूप न होय हैं, तातै नित्य हैं । नित्यका लक्षण आगें सूलमें तदावाव्ययं निसं ऐसें कहसी । बहुरि ये द्रव्य एते हैं ऐसी संख्याळू नाहीं छोडे हैं, ताक् अवस्थित रहें धर्मादिक छह द्रव्य हैं ऐसी संख्याळू नाही उल्लंघे हैं । इहांभी सामान्यावशेषलक्षणरूप द्रव्या- थिकनय लगावणी । बहुरि जिनके रूप विद्यमान नाही, ते अरूपी कहिये। इहां रूपका निषेधते ताके सहचारी जे रस गंध स्पर्श तिनका निषेध जानना ताते ए द्रव्य अरूपी कहिये अमूर्तिक हैं। इहां प्रश्न- जो, नित्य अरु अवस्थित इन शब्दनिका अर्थका विशेष न जान्या। तहां कहिये है- जो, द्रव्यवि अनेक धर्म हे सो द्रव्यपणाकरि सदा विद्यमान हैं, तातें यह तो नित्य- शक्का अर्थ है। बहुरि द्रव्यवि विशेषलक्षण है, ताईं कबहू छोडे नाही । चेतनतें अचेतन होय नाही, अमूर्तिकतें मूर्तिक होय नाही, तातें द्रव्यनिका संख्याकी व्यवस्था है, यह व्यवस्थितका अर्थ है । इस सूत्रते जे अन्यमती वस्तुकू एकान्तकरि क्षणिकही माने है तथा सत्तामात्र एकही वस्तु माने हैं, तिनका निराकरण भया । बहुरि कोई अन्यमती कहै हैं, जो, द्रव्य सर्वगत होय सो अम्- तिक कहिये, ताका निराकरण है । जाने मृर्तिकका लक्षण रूपादिक जामें पाईये सो है। सो ऐसा मूर्तिकपणा जामें न होय सो अमूर्तिक है, ऐसा जानना ॥
4zstree PRASTRIYAKTRIPEPREPARTem ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ।। पान ४१२ ॥ आगे नित्यावस्थितान्यरूपाणि यह सूत्र सामान्यकरि कह्या, तामैं पुद्गलकैभी अरूपीपणाकी प्राप्ति आवे है, ताका निषेधके अर्थि विशेपसूत्र कहै हैं- ॥ रूपिणः पुद्गलाः ॥५॥ याका अर्थ- पुद्गल हैं ते रूपी हैं । रूपशब्दके अनेक अर्थ हैं । तथापि इहां रूपादिका आकाररूप मूर्तिका अर्थ है । सो रूप जाके होय सो रूपी कहिये, ऐसें अर्थतें मूर्तिमान रूपी भया । अथवा रूप गुणकू कहिये, सो जामैं रूपगुण होय सो रूपी कहिये, ऐसें रूपते अविनाभावी रस गंध स्पर्शभी गर्भित भये । बहुरि पुद्गल ऐसा बहुवचन है, सो, पुद्गलके भेद बहुत हैं, कंध परमाणु इत्यादि आगे कहेंगे; ताके जनावनेकू है। जो सांख्यमती प्रकृतिकू अरूपी एक माने है तैसें मानिये तो समस्तलोकमें मूर्तिककार्य देखिये हे, तिनका विरोध आवै ।। आगें पूछे है कि, धर्मादिक द्रव्य हैं, ते पुद्गलकीज्यों भिन्न अनेक हैं कि नाही? ऐसें पूछे सूत्र कहें हैं ॥ आ आकाशादेकद्रव्याणि ॥ ६॥ याका अर्थ- धर्म अधर्म आकाश ए एकएक द्रव्य हैं । इहां आङ् उपसर्ग है सो अभिविधि अर्थमें है । तातें सूत्रमें धर्म अधर्म आकाश कहे हैं, सो आकाशताई तीनूं द्रव्य ग्रहण करने । बहुरि KATRPRIOR ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। चतुर्थ अध्याय ॥ पान ४१३ ॥ एकशब्द है सो द्रव्यका विशेषण है, तातें एकद्रव्य है ऐसा कहिये । इहां तर्क, जो, ऐसा है तो द्रव्यशब्दकै बहुवचन अयुक्त है। ताका समाधान, जो, धर्म अधर्म आकाश ए तीनि हैं ताकी अपेक्षा बहुवचन है । एकशब्दकै अनेक अर्थकी प्रतीति उपजाबनेकी सामर्थ्य है । इहां फेरि तर्क कर हैं, जो, एकएक ऐसा शब्द क्यों न कह्या? तातै सूत्रमें अक्षर थोरे आवते अर द्रव्यका ग्रहण अनर्थक होता । ताका समाधान, इहां द्रव्यकी अपेक्षा एकत्व कहना हैं, तातै द्रव्यका ग्रहण है । क्षेत्रभावकी अपेक्षा असंख्यात अनंत भेद हैं, तातें जीवपुद्गलकीज्यों इन तीनूं द्रव्यानिके बहुपणा नाही है । ऐसा अर्थ सूत्रकरि प्रसिद्ध होय है । आगें अधिकाररूप कीये जे धर्म अधर्म आकाश ए तीनूं द्रव्य, तिनका विशेष जाननेकू सूत्र कहें हैं- ॥ निष्क्रियाणि च ॥७॥ याका अर्थ- ए तीनूं द्रव्य क्रियासू रहित है । बाह्याभ्यंतर इन दोऊ निमित्तके वशतें द्रव्यके क्षेत्रते अन्यक्षेत्रमें गमन करनेका कारण उपज्या जो अवस्थाविशेषरूप पर्याय, सो क्रिया है। इहां दोऊ निमित्त कहे । तहां अभ्यंतर तो क्रियापरिणाम शक्तिकरि युक्त होय है, बाह्य परद्रव्यकी प्रेरणा तथा भिडना आदि होय ते दोऊ निमित्त हैं । सो निमित्त कहनेते द्रव्यका स्वभावका निपेध है । DevkBxRADESertasket కారణంగా ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। पंचम अध्याय ॥ पान ४१४ ॥ जो क्रियास्वभावही होय तो निरंतर क्रियाही ठहरै । तातें स्वभाव न कहना । बहुरि क्रियाकू द्रव्य- हीकी अवस्था कही । तातें ऐसा जानना, जो, क्रिया गुणते जुदी नाही । बहुरि देशान्तरकी प्राप्तिकू कारण कही सो या गुणरूप न जाननी, तिस परिस्पंदरूप कियाते रहित होय ते निष्क्रिय कहिये इहां तर्क, जो, धर्मादिक द्रव्य क्रियारहित हैं, इनकै उत्पाद न चाहिये, जातै परिस्पंदरूप क्रियापूर्व कही घटादिककै उत्पाद देखिये है, बहुरि उत्पाद न होय, तब नाशभी न होय, तब सर्व द्रव्यनिकें उत्पाद, व्यय प्रौव्य इन तीनूं रूपनिकी कल्पना न ठहरै । ताका समाधान, जो, ऐसें नाहीं है । उत्पादादिक क्रियानिमित्त भये तिनसिवाय अन्यप्रकारभी होय है । तहां उत्पाद दोयप्रकार है स्वनिमित्त परनिमित्त तहां अगुरुलघुगुणके परिणमन” उत्पाद होय, सो तौ स्वनिमित्त कहिये । कैसे हैं अगुरुलघुगुण ? परि णामकरि अनंत हैं | बहुरि पदस्थानपतित हानिवृद्धिकरि सहित हैं । बहुरि आगमप्रमाणकरि मानें हैं । बहुरि ऐसेही व्यय हो है । बहुरि परनिमित्त उत्पादव्यय है । सो गऊ घोडा आदिनकू गति. स्थितिअवगाहळू ए द्रव्य निमित्त हैं। अर क्षणविषे तिन गति आदिका भेद हैं । तातै तिनके हेतु. कभी भिन्नपणा मानिये । ऐसा परनिनित्त उत्पाद व्यय मानिये हैं ।। बहुरि इहां तर्क, जो, धर्म आदि द्रव्य क्रियारहित हैं, तो जीवपुद्गलकू गति आदिके कारण ABPARENCESPARSHASPK ACTROTASApr ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४१५ ॥ नाहीं वणेगे । जल आदि क्रियावान हैं। तेही मत्स्य आदिकू गति आदिके निमित्त देखिये हैं। ताका समाधान, जो, यह दोप इहां नाहीं है । ए धर्म आदि द्रव्य जीवपुद्गलकू गति आदिके नि- मित्त हैं, ते वलाधान निमित्त हैं। जैसे नेत्र पुरुषके रूप देखनेवि निमित्त हैं । जो पुरुपका चित्त अन्यपदार्थोंमें लगि रह्या होय, तौ रूपकू न देखें | जब पुरुपका चित्त तिस रूप देखनेकी तरफ आवै तव नेत्रभी निमित्त होय हैं । तैसें इहांभी है । जब जीवपुद्गल गमन करै तब धर्मद्रव्य निमित्त है । जब बैठे तब अधर्मद्रव्य निमित्त है । जब अवगाहै तब आकाश निमित्त है । प्रेरकनिमित्त नाहीं है । बहुरि सुतमें चशब्द है, सो पहले सूत्रमें कहे तिन तीनिही द्रव्यके संबंधके अर्थि है । जीवपुद्गल क्रियावान है। इहां कोई अन्यमती कहै है, जो, आत्मा सर्वगत है, यातै क्रियारहित है । क्रियाके कारण जे संयोग प्रयत्न गुण तिनका समवायतें परवि क्रियाका कारण है । ताकू कहिये, जो, द्रव्य परके क्रियाका कारण होय, सो आपभी क्रियावानही होय है। जैमें पवन आप चले है, सोही परकू चलावे है । तैसें आत्माभी क्रियाकी शक्तियुक्त है । जब वीर्यांतराय ज्ञानावरण कर्मका क्षय क्षयोप- शम अंगोपांग विहायोगति नामकर्मका उदययुक्त होय, तन शक्ति प्रगट होय गमनक्रियारूप प्रवर्ते FACERPOINTEDINEPATIOPARMARCAPANCARPAINSAR 7% IS KANGAREIXCIPARAGATRAPACIRDERSNCARTA । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पंचम अध्याय ॥ पान ४१६ ।। है । ऐसेंही आत्माके हस्तादि चलावनेकी क्रियाकू निमित्त संयोग प्रयत्नयुक्त होय है । निःक्रिय आत्माकै संयोग प्रयत्न ए दोय गुणके संबंधहीते हस्तादिकरि चलावनां वणे नाही । इहां दृष्टान्त, जैसे दोऊ आंधे मिलै तब देखना वणे नाही, तैसें आत्माकी नि:क्रियताके गुणभी नि:क्रिय दोऊ नि-क्रिय मिलै परवि क्रिया कैसे करावे ? इहां पूछे, जो, धर्मादिक द्रव्य क्रियारहित हैं, जे जीवपुद्गलको क्रियाके कारण कैसे कहो हो ? ताका समाधान, जो, धर्मादिक प्रेरकनिमित्त नाही कहें है बलाधाननिमित्त मान है। बहुरि आत्मा सर्वगत कह्या, सो सर्वथा सर्वगतभी नाही है। संकोचविस्तारशक्तिकरि असर्वगतभी है। ऐसें इत्यादि युक्तिकरि आत्मा कथंचित् क्रियावान है । बहुरि पुद्गल क्रियावान् प्रसिद्धही है। धर्म अधर्म आकाश ए क्रियारहित हैं । वहुरि आगे कहियेगा कालद्रव्य सोभी क्रियारहित है । आगें, अजीवकाया ऐसे सूत्रवि पहले कह्या तहां कायशब्दकरि प्रदेशनिका अस्तित्वमात्र जान्यां । परंतु प्रदेश एते हैं ऐसा न जान्या । सो प्रदेशनिकी संख्याक निश्चय करने• सूत्र कहै हैं- ॥ असंख्येयाः प्रदेशा धर्माधर्मैकजीवानाम् ॥ ८॥ याका अर्थ- धर्मद्रव्य अधर्मद्रव्य एकजीवद्रव्य इनके प्रत्येक असंख्यात प्रदेश हैं । असं kiralxeeriasiseDictioXSAS1 SPongaspreARMATICSp ॥ सर्वार्थसिद्धिघचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय || पान ४१७ ॥ ख्यात गणनामानके तीनि भेद हैं , जघन्य मध्यम उत्कृष्ट । तिनमें इहां मध्यका असंख्यात लेना। बहुरि जितने आकाशक्षेत्रकू अविभागी पुद्गलपरमाणु रोकै, तितने आकाशकू एक प्रदेश कहिये । तहां धर्मद्रव्य अधर्मद्रव्य एकजीवद्रव्य ए तीनि द्रव्य बरावरी असंख्यातप्रदेशी हैं। तहां धर्मद्रव्य अधर्मद्रव्य ए दोऊ तो क्रियारहित सर्वलोकाकाशमें व्यापि तिष्ठे हैं। बहुरि जीव है सो तिनकी वरावरी है । तोऊ संकोचविस्तारस्वभाव है । सो कर्मकरि रच्या शरीर छोटा तथा बडा पावै, तिसत माण होय तिष्ठे है । बहुरि जब केवलसमुद्धातकरि लोकपूरण होय है, तब मेरुकै नीचें चित्रापृथि- वीका वज्रमयी पटलकै मध्य जीवका मध्यका आठ प्रदेश निश्चल तिष्ठे है । बहुरि अन्य प्रदेश ऊर्द्ध अध तिर्यक् समस्तलोकमें व्यापै है ।। आगें पूछे है, आकाशके केते प्रदेश हैं? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ आकाशस्यानन्ताः ॥९॥ याका अर्थ- आकाशदव्यके अनंत प्रदेश हैं । जाका अन्त न होय ताकू अनंत कहिये । ऐसे गणनामानकारि आकाशक अनंत प्रदेश हैं । इहां प्रश्न, जो, अनंतके प्रमाणकू सर्वज्ञ जाने है, कि नाही ? जो जान्या है, तो अनंत कैसैं कहिये ? बहुरि न जान्या है, तो सर्वज्ञ कैसे कहिये ? PRATAPER Spongappricope ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४१८ ॥ ताका समाधान, जो, सर्वज्ञका ज्ञान क्षायिक है सातिशय है, तातें ताकू जानकरि अनंत कह्या है। जाके ज्ञानमें तौ सान्तही है, परंतु गणना करि अनंत है । अथवा अनंत ऐसा गणनाळू सर्वमतके माने हैं। कोई कहै लोक धातु अनंत है । कोई कहै हैं, दिशा काल आत्मा आकाश अनंत हैं । केई कहै है, प्रकृति पुरुपकै अनंतपणा है । तातें ऐमा न कहिये, जो, अनंतपणा जाळू न जानिये सो है । अरु जाईं जानिये ता· अंतसहित कहिये ॥ इहां अन्यमती कहै, जो, आकाश सर्वगत है, तातें निरंश है । ताकू कहिये, यह अयुक्त है । तातै ऐसा नियम नाही, जो सर्वगत होय सोही निरंश होय, परमाणु असर्वगत है सोभी निरंश होहै । बहुरि जैसे वस वडा होय ताकू गज आदिकरि मापिये तब एकही वस्त्र बहुत गजका कहिये , तब अंशस- हितभी भया अरु निरंशभी भया । बहरि तिसही वस्त्रविपै अनेक जुदीजुदी जायगा जुदीज़दी वस्तु देखिये तब जुदाजुदा अंश प्रगट देखिये है; तैसे आकाशभी सर्वगत है, तोऊ परमाणुद्रव्यकरि मापिये तव अनंत अंश होय तिनकू अनंतप्रदेश कहिये । तब अनेक घट मंदिर ग्राम नगरादि जामें वसैं हैं तहां घटका आकाश ग्रामका आकाश नगरका आकाश ऐसा देखिये है । ताते एकही आकाश द्रव्यनयकरि एक है निरंश है, पर्यायनयकरि अंशसहित है ।। BREAKHO CARE PATANPANAGARPRIOR xerasoxceroxy ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ पान ४१९ ॥ इहां कहै , जो, ए तौ कल्पना है, कल्पित अंश है । ताकू कहिये, जो, सर्वथा कल्पितही कहिये तो अनंतवस्तुका संबंधी जुदाजुदा न होय, जहां घटका आकाश कहिये तहां सर्व वस्तुका आकाश तेताही ठहरै । सो यह वडा दोष आवै । बहुरि एक क्षेत्रमें गऊ आदि तिष्ठे पीछे अन्यक्षेत्रमें जाय तब ऐसा कहिये है, जो, गऊ इहीतें अन्यक्षेत्रमें गया, सो यह न वणै । जो आकाश सर्वथा एक निरंशही होय तौ, अन्यक्षेत्र कैसें कहिये ? कल्पनामात्रमें ऐसी अर्थक्रिया होय नाहीं कल्पित अमितें पाक आदि होय नाहीं ऐसा जानना ॥ आगे कहै हैं, अमूर्तिक द्रव्यनिका प्रदेशनिका परिमाण कह्या, अब मूर्तिकद्रव्यका प्रदेश- निका परिमाण जान्या चाहिये, ताके जनानेकुं सूत्र कहै हैं- ॥ संख्येयासंख्येयाश्च पुद्गलानाम् ॥ १० ॥ याका अर्थ- पुद्गलद्रव्य हैं तिनकें प्रदेश संख्यातभी हैं, असंख्यातभी हैं, चकारतें अनंतभी हैं । इहां चशदतें पहले सूत्रमें अनंतशब्द है सो लेणां । तहां केई पुद्गलद्रव्य तौ दोयआदि अणुके स्कंध है, ते तौ संख्यातप्रदेशी हैं । केई पुद्गल असंख्यातप्रदेशी स्कंध हैं। केई स्कंध अनंतप्रदेशी हैं। अनंतानंतके स्कंध अनंतसामान्य कहनेमें गर्भित हैं । जाते अंनतके तीनि भेदकरि कहे हैं । परीत erox dezavevaxeroceras xeroxxa Pre ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४२०॥ अनंत, युक्त अनंत, अनंतानंत ऐसें । इहां प्रश्न, जो, लोक तौ असंख्यातप्रदेशी है, सो अनंतप्र- देशका स्कंध तामें कैसे रहै? ताका समाधान, जो, यह दोप इहां नाहीं । सूक्ष्मपरिणमन परमाणुनिका तथा अवगाहनशक्तिका योगते एकएक आकाशप्रदेशविर्षे अनंतानंत परमाणु तिष्ठे हैं। आकाशके प्रदेशनिवि ऐसी अवगावनशक्ति है। तथा परमाणुनिमें ऐमीही सूक्ष्मपरिमाण शक्ति है । ताते यामें विरोध नाहीं । अल्प आधारविर्षे बहुतका अवस्थान देखिये है । जैसे एक चंपाकी कलीवि तिष्ठते सुगंधपरमाणु सूक्ष्मपरिणामतें संकुचे तिष्ठे हैं । बहुरि ते सुगंधपरमाणु फेले तर सर्व दिशामें व्यापक होय, तैसैं इहांभी जानना । सूक्ष्मपरिणामतें एक प्रदेशमें तिष्ठे परमाणु बादर परिणामें तब बहुतप्रदेशमें ति॥ आगें, पहले सूत्रमें ऐसा कह्या, जो, पुद्गलनिके बहुप्रदेश हैं । तहां सामान्यपुद्गल कहनेमें परमाणुकोभी बहुप्रदेशका प्रसंग आवै है । ताके निषेधके अर्थि सूत्र कहैं हैं: ॥ नाणोः ॥ ११॥ याका अर्थ- परमाणुके बहु प्रदेश नाहीं हैं । इहां अणुकें प्रदेश नाही हैं । ऐसें वाक्यशेष लेना । इहां पूछे, जो, परमाणुकें प्रदेशमात्र काहेरौं नाहीं। ताका उत्तर, जो, परमाणु एकप्रदेशमात्र SEASxeerNaDEOSADxeeriasakasiDrera -- CIRREETPORATORRER मात्रपणातै प्रदेशके भेदका अभाव जानना । जातें परमाणु अन्य छोटा परमाणु नाहीं । यात S । HIPPPR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अ याय ॥ पान ४२१ ॥ है। जैसें आकाशके एकप्रदेशके भेदको अभाव है, तातें अपने शपणां कहिये; तैसें परमाणुके प्र- छोटा और होय तो वह प्रदेशका भेद करै । इहां कोई कहै, पर णु अप्रदेश कहिये है, तातें याकै एकप्रदेशभी नाहीं । ताडूं कहिये, एकप्रदेशभी न होय तो द्रयभी न ठहरै । तातें द्रव्य मानिये तो एकप्रदेशभी मानना योग्य है । विनाप्रदेश अवस्तु होय है । इहांताई अजीव तथा जीव ये पंच अस्तिकाय कहे तिनके प्रधानपणाकरि द्रव्यत्व नित्यत्व अवस्थितत्व अरूपत्व एकद्रव्यत्व नि:क्रियत्व स्वभाव कहे | गौणभावकरि पर्यायत्व अनित्यत्व अनवस्थितत्व स उपत्व अनेकद्रव्यत्व स्वभावभी है । ते विनाकहेभी गम्यमान जानने । ऐसें द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक नयकरि सिद्ध होय हे ॥ आगे कहे जे धर्मादिकद्रव्य, तिनकी प्रदेशनिका परिमाण तो कह्या। अब तिनका आधार जानने सूत्र कहे हैं- ॥ लोकाकाशेऽवगाहः ॥ १२॥ याका अर्थ-ए कहे जे धर्म आदि द्रव्य तिनका लोक काशविर्षे अवगाह है बाहिर नाही है । इहां कोई पूछे है, जो, धर्म आदि द्रव्यनिका लोकाकाश आधार है, तो आकाशका कहा seriod CEMB.. । सार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पंचम अध्याय ॥ पान ४२२ ॥ आधार है ? ताका उत्तर, जो, आकाश आपहीके आधार है याका अन्य आधार नाहीं । फेरि पृछे है, जो, आकाश आपहीकै आधार है तो धर्मादिकभी आपहीकै आधार क्यों न कहौ ? जो धर्मादिकके अन्य आधार है तो आकाशकैभी अन्य आधार कल्पा चाहिये । तब अनवस्थादोप आवेगा। ताकू कहिये है, यह दोप नाहीं । जाते आकाश सर्वते वडा है, याते अधिक परिमाण और नाही, जाकै आधार आकाश कहिये । सर्वतरफ आकाश अनंत है । तातें धर्मादिकका आधार आकाश कहिये है । सो यह व्यवहारनयकरि जानना । बहुरि एवंभूतनयकी अपेक्षा सर्वही द्रव्य अपनेअपने आधार कहिये । जैसें कोई काहूकू पूछै, तू कहां बैठा है? तब वह कहै, मैं मेरा आत्माविषं बैठा हौं, ऐसा एवंभूतनयका वचन है । तातें धर्म आदि द्रव्य लोकआकाश” बाहिर नाही हैं । एतावन्मात्र इहां आधारआधेयभाव कहनेका फल है ॥ इहां कोई तर्क कर है, जो, पहली पीछे होय तिनकै आधार आधेय भाव देखिये है । जैसे कुंडावि ओर है । सो ऐसें आकाश पहली होय पीछे तामें धर्मआदिक द्रव्य धरे होय तर आधारा- धेयभाव कहिये । सो ऐसे है नाहीं । तातै व्यवहारनयकरिभी आधारआधेयभाव कहना युक्त नाहीं । ताका समाधान, यह दोप नाहीं । एककाल होय तिनकभी आधाराधेयभाव देखिये है । 'जैसैं घट- Papa FACASPANGANPATI CASHARE 45. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४२३ ॥ वि रूपआदिक हैं, शरीरविपें हस्त आदि हैं, ऐसे लोकवि कहिये है । बहुरि पूछे है, लोक कहा? जामें धर्म आदिका अवगाह कहिये । तहां कहिये, धर्म आदि द्रव्य जामैं देखिए सो लोक है। ऐसें लोकशब्दके अधिकरणसाधन सन प्रत्यय है । ऐसें आकाशके दोय भेद भये हैं, लोकाकाश अलोकाकाश । सो लोक जामें है सो तो लोकाकाश है यातें वाहिर अलोकाकाश । सो सर्वतरफ अनंत है। लोकालोकका विभाग धर्मास्तिकाय तथा अधर्मास्तिकायके सद्भावअभावतें जानना। जो धर्मास्तिकाय न होय तो पुद्गलजीवनिका गमनका नियमका कारणका अभावते लोकालोकका विभाग न होय । तथा अधर्मास्तिकाय न होय तो स्थितिका आश्रयका निमित्तका अभावतें स्थि- तिका अभाव होय तवभी लोकालोकविभागका अभाव होय । तातें तिन दोऊके सद्भावतेंही लोक- अलोकका विभागसिद्धि होय है ।। आगे, लोकाकाशवि जिनका अवगाह है, तिनक अवस्थानवि विशेप है, ताके जानने सूत्र कहें हैं- ॥ धर्माधर्मयोः कृत्स्ने ॥ १३ ॥ याका अर्थ- धर्मव्य अधर्मद्रव्य इन दोऊनिका अवगाह समस्तलोकाकाशमें है । इहां •eam ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता || पंचम अ याय || पान ४२४ ॥ कृत्स्न ऐसा वचन है सो सर्वलोकवि व्याप्तिके दिखावनेकू है जैसे घरकेवियें घट तिष्ठे, तैसें ए धर्म अधर्म द्रव्य लोकमें नाहीं तिष्ठै हैं । जैसैं तिलनिविर्षे तेल तिष्ठे तैसें व्यापक हैं। बहुरि इनकै अवगाहनकी सामर्थ्यके योगते परस्पर प्रदेशका प्रवेशतें व्याघान नाहीं है । जाते ये अमूर्तिक हैं। मूर्तिकभी एकपात्रवि जल भस्म धूलि घालिये तिनकै परस्पर व्याघात नाही हो है, तो अमूर्तिककै कैसे होय? बहुरि अनादित संबंध है, तातै अविरोध है ॥ आगें, मूर्तिक जे पुद्गलद्रव्य तिनकै एकप्रदेशतें लगाय संख्यात असंख्यात अनंत प्रदेशता- इके स्कंध हे, तिनका अवगाहका विशेष जानने सूत्र कहै हैं- ॥ एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानाम ॥ १४ ॥ याका अर्थ- पुद्गलद्रव्यका अवगाह आकाशके लोकके एक प्रदेशतें लगाय असंख्यात प्रदेशताई एक दोय आदि भाज्यरूप प्रदेशनिवि है ॥ इहां एकपरेशादिषु इसका समास अवयवकरि कीया है, तातें समुदाय जानना । तहां एकप्रदेशभी लेणा। सोही कहिये है । एक आकाशके प्रदेशवि एक परमाणुकाभी अवगाह है । बहुरि दोय आदि प्रख्यात असंख्यात अनंतके स्कंध सूक्ष्म परणाये तिनकाभी है । बहुरि दोय परमाणु खुली तथा वनीका दोय प्रदेशमें अवगाह है । prekpRMATSAPa Speaksax AAPARACTERTAINETRANSTRIC: ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४२५ ॥ बहुरि तीनि आदि संख्यात असंख्यात अनंतके स्कंधनिकाभी है । बहुरि तीनि प्रदेशनिविर्षे तीनि परमाणु खुली तथा बंधीका अवगाह है । बहुरि च्यारि आदि संख्यात असंख्यात अनंतके स्कंध- निकाभी है । एसें च्यारि आदि संख्यात लोकाकाशके प्रदेश हैं, तहांताई भाज्यरूप पुद्गलनिका अवगाह जानना ॥ इहां प्रश्न, जो, अमूर्तिक द्रव्यनिका तो एकक्षेत्रवि अवगाह अविरोधरूप होय बहुरि मूर्ति- कद्रव्य कैसें अविरोधरूप होय? ताका समाधान, इन मूर्तिकद्रव्यनिकभी अवगाहनशक्ति है । तथा सूक्ष्मपरिणमन ऐसा होय है, तातै विरोध नाहीं । जैसे एक घरमें अनेक दीपगनिका प्रकाश समावे तैसें जानना तथा आगमप्रमाणकरि जानना। इहां उक्तं च गाथा है, ताका अर्थ- यह लोकाकाश है, सो सूक्ष्म वादर जे अनंतानंत अनेकप्रकारके पुद्गलद्रव्य, तिनकरि सर्वप्रदेशनिविर्षे जैसें गाढें खूदि खूदि भरे तैसें संचयरूप भरै है । ऐसाही द्रव्यस्वभाव है सो स्वभावविर्षे तर्क नाहीं ॥ बहुरि इहां कुपासपिंडका दृष्टांत है । आगें जीवनिका कैसे अवगाह है? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ असंख्येयभागादिपु जीवानाम् ॥ १५॥ Uttrar का Sekasmiseries ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४२६ ॥ याका अर्थ- लोकका असंख्यातवां भाग आदिवि जीवनिका अवगाह है। इहां लोक- शब्दकी तो अनुवृत्ति है । तिस लोकका असंख्यातभाग कीजे, तामें एकमागळू असंख्यातवां भाग कहिये । तिसकू आदि लेकर लोकपर्यंत जानना । सोही कहिये हैं, एक असंख्यातवां भागविर्षे एकजीव तिष्ठे ऐसे दोय भाग, तीनि भाग, चारि भाग इत्यादि असंख्यात भागविपैं सर्वलोकपर्यंत एकजीवका अवगाह जानना। संख्यातके संख्यात भेद हैं। तात असंख्यातवां भागकेभी प्रदेश असंख्यातही जाननें । बहुरि नानाजीवनिका सर्वलोकही है । इहां प्रश्न, जो, एक असंख्यातवां भागमें एक जीव तिष्ठे तौ द्रव्यप्रमाणकरि जीवराशि अनंतानंत हैं, ते शरीरसहित कैसे लोकवि तिष्ठै ? ताका समाधान, जो, सूक्ष्मवादरके भेदतें जीवनिका अवस्थान जानना ।। तहां बादर तौ परस्पर सप्रतीघातशरीर हैं, जिनका शरीर परस्पर रुकै है । बहुरि सूक्ष्म हैं ते शरीरसहित हैं तौभी सूक्ष्मभावतें एकनिगोदजीवकरि अवगाहनेयोग्य जो क्षेत्र तावि. साधारणशरीरसहित अनंतानंतजीव वसैं हैं, ते परस्परभी अरु बादरजीवनितेंभी व्याघातरूप न होय हैं, तालें अवगाहविर्षे विरोध नाहीं आगें प्रश्न, जो, एकजीव लोकाकाशके प्रदेशनिकै तुल्य असंख्यातप्रदेशी है। सो सर्वलोकमें व्याप्ति चाहिये, लोकाकाशके असंख्यातवां भाग आदिविर्षे अवगाह कैसे कया? ऐसे पूछे सूत्र कहैं हैं- aacaawst: HerestBreeriasis SRKSHETRINAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४२७ ।। ॥ प्रदेशसंहारविसर्पान्यां प्रदीपवत् ॥ १६ ॥ याका अर्थ-जीवके प्रदेश लोकवरावरि हैं । तथापि संकोचविस्तारकरि दीपकीज्यों जैसा आधार होय तेते क्षेत्रमें तिष्ठे। आत्मा अमूर्तिक है, तौभी कर्मके अनादिवंध एकतारूप है । तातें कथंचित् मूर्तिकभी कहिये है । बहुरि कार्मणशरीरकरि सहित हैं। ताके वशते वडे छोटे शरीरमें बसे है। ताके वशतें प्रदेशनिका संकोचविस्तारस्वभाव है, सो तिस शरीरप्रमाण होते संते लोकके असंख्यातवां भाग आदिवि वृत्ति वणें है। जैसे दीपक चौडे धरै तब तो प्रकाश अमर्याद फेले । बहुरि करखा पतोली घर आदिवि धेरै तब आवरणके वशते तेतेही परिमाण प्रकाश होय । इहां संकोचनेका सूके चर्मकाभी दृष्टान्त है। फैलनेका जलवि तेलका दृष्टान्त है। इहां प्रश्न, जो, ऐसें संकचे विस्तारे है तो अनित्य ठहरे ? ताका उत्तर, जो, पर्यायनयकरि अनित्य मानियेही है। बहुरि प्रश्न, जो, संकुचैतें प्रदेश घट जाते होयगे। विस्तरित प्रदेश यदि जाते होंयगे। ताका समाधान, जो, आत्मा अमूर्तिकसभाव है, ताकू छोडे नाहीं है, प्रदेश संख्यातलोकप्रमाण है, सोही रहे हैं, स्यादादनयकरि सर्व अविरुद्ध सधै है। इहां कोई आशंका करे, जो, संकचे विन्तर है, तो परमाणुवरावरभी कोई कालमें होता होयगा । सो ऐसा नाहीं है । शरीरप्रमाणही होय కొందhందని Tar traTDKE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ।। पान ४२८ ॥ हे । सूक्ष्मनिगोदजीवकी अवगाहना जघन्य अंगुलके असंख्यातवै भाग है । ताके असंख्यातप्रदेश तिस प्रमाणते घाटि होय नाहीं है। जाते संकुचना विस्तरना कर्महीके निमित्ततें है । आगे कोई कहै, जो, धर्मादिक द्रव्य परस्पर प्रदेशनिकरि मिल रहे हैं, ताक् तिनके आपसमें पटलकरि एकता होती होयगी। ताकू कहिये, जो, एकता न होय है । परस्पर मिलि रहे हैं। तोऊ अपने अपने स्वभावकू नाहीं छोडै हैं । इहां उक्तं च गाथा है, ताका अर्थ- ए छह द्रव्य परस्पर प्रवेश करता आपसमें अवकाश देते हैं, परस्पर मिलते संतेभी अपने अपने स्वभावकू नाहीं छोडै हैं । इहां पूछे है, जो, ऐसे है; इनकै स्वभावभेद है तौ इनका जुदा जुदा स्वभावभेद कहो । ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः ॥ १७ ॥ याका अर्थ- गति कहिये गमन स्थिति कहिये तिष्ठना ये दो उपकार जीव पुद्गल इन दोऊ द्रव्यनिकू धर्मद्रव्य तथा अधर्मद्रव्यका है। तहां द्रव्यके एक क्षेत्रसें अन्यक्षेत्रमें गमन करना सो तो गति है । बहुरि गमनकरि थंभि जाना सो स्थिति है। ए दोऊ उपकार धर्म अधर्मद्रव्यके हैं । धर्मद्रव्यका तो गति उपग्रह है । अधर्मद्रव्यका स्थिति उपग्रह है। इहां कोई पूछे है, जो, excercise Bax RSSxeyax. ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४२९ ॥ ऐसें है तो उपकारशब्दके द्विवचन चाहिये है । ताकू कहिये यह दोष नाहीं है । सामान्यकरि कह्या है, तातें पाई संख्याकू शब्द छोडे नाहीं, तातें एकवचनहीं है । जैसें साधुपुरुषका तप करना शास्त्र पदना कार्य है, इहां दोऊ कार्यकू सामान्यकरि एक कहिये; तैसें इहांभी जानना । इहां ऐसा अर्थ भया, गमन करते जे जीव पुद्गल द्रव्य तिनकू गमनका उपकारविर्षे साधारण आश्रय धर्मद्रव्य है, जैसें मत्स्यकू गमनविर्षे जल है तैसें । बहुरि तैसेंही तिष्ठता जो जीव पुद्गल द्रव्य तिनकू स्थिति उपकारविर्षे अधर्मद्रव्य साधारण आश्रय है, जैसे घोडा आदिकू तिष्ठतें पृथिवी है तैसें ।। इहां कोई तर्क करै- जो, उपकार शब्द तो कह्याही, सूत्रमें उपग्रहवचन निष्प्रयोजन है ।। ताका समाधान, जो, इहां धर्मद्रव्यका उपकार गतिसहकारी अधर्मद्रव्यका स्थितिसहकारी ऐसा यथासंख्य है, सो उपग्रहवचन न कहिये तो जीवनिकू धर्मद्रव्य गतिसहकारी पुद्गलनिकू अधर्मद्रव्य स्थितिसहकारी है । ऐसें इहांभी यथासंख्यकी प्राप्ति आवै । तातें ताके निषेधके अर्थि उपग्रहवचन है। तहां उपकार तो सामान्यवचन भया। ताका विशेष उपग्रहशब्द भया । तब ऐसेंभी जानिये, जो, धर्म अधर्मके गति स्थिति करावनेका उपकार तो नाहीं है, अर उपग्रहमात्र है । इहां उपग्रह अरु उपकार ए दोऊ शद कर्मसाधन हैं । तहां उपकार तो सामान्यवचन है अर उपग्रह विशेषवचन है । en Brexoneratsezareers , internss ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता । पंचम अध्याय ॥ पान ४३० ॥ तहां फेरि तर्क, जो, गति स्थिति उपकार धर्म अधर्म द्रव्यका कह्या, सो आकाश सर्वगत है, सो याहीका क्यों न कह्या ? ताकू कहिये, यह अयुक्त है। आकाशका सर्वद्रव्यनिकू अवगाह देना उ. पकार है । जो एक आकाशहीके दोय उपकार कल्पिये तो लोकअलोकका विभागका अभाव होय ॥ बहुरि कहै, जो, भूमि, जल आदि पदार्थही मतिस्थिति आदि उपकारविर्षे समर्थ हैं। धर्म अधर्म द्रव्यनितें कहा प्रयोजन है ? तहां कहिये हैं, भूमि जल आदिक तो कोई कोई द्रव्यकू एकएक प्रयोजनविर्षे अनुक्रमतें समर्थ हैं । बहुरि धर्म अधर्म द्रव्य हे ते सर्व जीवपुद्गलकू एककाल गति स्थिति साधारण आश्रय हैं । बहुरि एक कार्यकू अनेक कारण साधै हैं, तहां दोष नाही। बहुरि तर्क, जो, धर्म अधर्म द्रव्य दोऊ समानवल हे सो धर्मद्रव्य तौ गति करावै तिसही काल अधर्मद्रव्य गतिस्थिति करावै, तब विरोध भया, दोऊ एककाल होय नाहीं । ताका समाधान, जो, ए प्रेरकनिमित्त नाही, बलाधाननिमित्त हैं । जीवपुद्गल गमन स्थिति करै तौ निमित्त होय, न करै तौ नाही होय ॥ बहुरि तर्क, जो, धर्म अधर्म द्रव्यकी उपलब्धि नाहीं, कोऊके देखनेमें आये नाहीं, तातें ए नाहीं हो हैं । ताका समाधान, जो, ऐसें नाहीं । ए परोक्ष हैं, सो सर्वही मतमें प्रत्यक्ष तथा Traikstarsxe द LABEExter ASTRASTRIKETPORATE. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४३१ ।। परोक्ष पदार्थ मानिये है। प्रत्यक्ष न देखनेरौं इनका अभाव मानिये, तो अन्यमतमें जे परोक्ष वस्तु मानिये हे, तिनकाभी अभाव ठहरेगा । बहुरि हमारे स्यादादीनिके मतमें सर्वज्ञ इनकू प्रत्यक्षभी देखें हैं, ऐसे कया है, तातें ए प्रत्यक्षभी हैं, तिनके उपदेश” परोक्ष ज्ञानभी माने हैं । तातें ये हेतु हमप्रति असिद्ध है। आगें पूछे हैं, जो, धर्म अधर्म द्रव्य अतीन्द्रिय हैं, तिनका उपकारके संबंधकरि अस्तित्व निश्चय कीजिये तैसेंही ताकै लगताही कह्या जो आकाशद्रव्य सोही अतीन्द्रिय है। ताके जानने विर्षे कहा उपकार है ? ऐसें पूछे उत्तरसूत्र कहें है- ॥ आकाशस्यावगाहः॥१८॥ याका अर्थ- आकाशद्रव्यका सर्वद्रव्यनिकू अवगाह देना उपकार है । इहां उपकारशब्दकी अनुवृत्ति लेणी। जीवपुद्गल आदि जे द्रव्य अवगाह करनेवाले हैं, तिनकू अवकाश देना आकाशका उपकार है । इहां तर्क, जो, जीवपुद्गल क्रियावान हैं, ते अवगाह करनेवाले हैं, तिनकू अवकाश देना युक्त है । बहुरि धर्मास्तिकाय आदिक तौ निष्क्रिय हैं, बहुरि नित्यसंबंधरूप हैं, तिनकों केसे अवगाह दे है ? ताका समाधान, जो, इहां उपचारतें अवकाश देना प्रसिद्ध है, तैसें आकाश- మకరందము ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४३२ ॥ कू सर्वगत कहिये है, आकाश तौ नित्य निष्क्रिय है, कहूं जाय नाहीं तौऊ सर्वगत उपचारतें कहिये है तैसें इहांभी जानना । इहां तर्क, जो, आकाशका अवकाश देना स्वभाव है । तो वक्र आदिकरि पापाण आदिका तथा भीत आदिकरि गऊ आदिका व्याघात कहिये रुकना नाहीं चाहिये । बहुरि व्याघात देखियेही है । तातै आकाशकै अवकाश देना नाही ठहस्सा । ताका समा- धान, जो, यह दोष इहां नाहीं है । वज्रलोष्टादिक स्थूल हैं तिनकै परस्पर व्याघात है । यातें आ- काशका अवकाश देना नाही बांध्या जाय है। तहां अवगाह करनेवालेहीकै व्याघात है, तेही पर- स्पर अवगाहन करै है, तानैं यह आकाशका दोप नाहीं । बहुरि जे सूक्ष्मपुद्गल हैं तेभी परस्पर अवकाशदान कर हैं। बहुरि इहां प्रश्न, जो, ऐसें है सूक्ष्म पुद्गलभी परस्पर अवकाश दे हैं, तो अवकाश देना आ- काशका असाधारणलक्षण. न ठहस्सा । ताका समाधान, जो, ऐसें नाहीं है। सर्वपदार्थनिकू साधा- रण युगपत् अवकाश देना आकाशका असाधारण लक्षण है, यातें दोप नाहीं। बहुरि कहें हैं, जो, लोकाकाशविर्षे अवगाह करनेवाले नाही, तारौं तहां अवकाशदानभी नाहीं। ताका समाधान, जो, द्रव्यका स्वभाव है, ताका त्याग द्रव्य करै नाहीं । इहां क्रियावान् जीवपुद्गल तो आकाशकू reOTASistKARBeras SPROACOPE • ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४३३ ॥ RADENTak अवगाहै हैं, तिनकी अपेक्षा तो अवकाशदान मुख्य है । वहुरि धर्म आदिक नित्यसंबंधरूप नि- ष्क्रिय द्रव्य हैं, तिनकी अपेक्षा गौण हैं ।। बहुरि कोई वादी तो आकाशकू अनावरणमात्र अवस्तु कहै है, भीति आदि आवरण दूरि भये अवकाश अनावरण भया सो शून्य है, किछु वस्तु नाहीं । सो यह कहना अयुक्त है । आवरण दूरि भये अवशेषभी परोक्ष वस्तु होय है । बहुरि कोई आकाशका शब्द गुण कहै है । सो यहभी अयुक्त है । शब्द इन्द्रियगोचर है, सो मूर्तिक पुद्गलद्रव्यका पर्याय है, आकाश अमूर्तिक है, सो अमूर्ति- कका गुण मूर्तिक होय नाहीं । बहुरि कोई अवगाहळू प्रधानका परिणाम कहै है । सो यह अयुक्त है । जातें प्रधानका विकार घट आदिकें अनित्यपणा असर्वगतपणा अमूर्तिकपणा है, तैसें आका- शके नाही, तातें प्रधानका धर्म नाहीं । इत्यादि युक्तिः पूर्वोक्त अवगाहधर्मस्वरूप आकाश कह्या, सोही प्रमाणसिद्ध है। आगें, आकाशका तो उपकार कह्या; अब ताके लगतेही कहे जे पुद्गलद्रव्य तिनका कहा उपकार है ? ऐसें पर्छ सूत्र कहें हैं- ॥ शरीरवाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानाम् ॥ १९॥ SHERPRISMANCIA 44 kar ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४३४ ॥ याका अर्थ- शरीर वचन मन प्राण कहिये उच्छास अपान कहिये निःश्वास ये पुद्गल- द्रव्यके जीवउपकार हैं । इहां तर्क, जो, पुद्गलका उपकारका प्रश्न कीया था, तुम पुद्गलका लक्षण कह्या, शरीर आदि तौ पुद्गलमयी हैं सो यह सूत्र कहना अयुक्त है । ताका समाधान, जो, यह अयुक्त नाहीं है । पुद्गलका लक्षण तो आगे कहेंगे। यह तो जीवनिकै पुद्गलनिका उपकारही कहनेकै अर्थि सूत्र है । इहां उपकारहीका प्रकरण है। तहां शरीर तौ औदारिक आदि कर्मकी प्रकृतिरूप कहे ले तो सूक्ष्म हैं, ताते इन्द्रियगोचर प्रत्यक्ष नाहीं हैं। बहुरि तिनके उदयकरि भये ऐसे नोकर्म- संचयरूप ते केई इन्द्रियगोचर प्रत्यक्ष हैं । केई इन्द्रियगोचरप्रत्यक्ष नाहीं । तिनके कारण कर्मप्रकृति. रूप शरीर है । सोभी इहां गिण लेने । सो ये शरीर पुद्गलमयी हैंही । ऐसें जीवनिकै ए होय हैं । तातें पुद्गलके उपकार कहिये । इहां उपकारशब्दका अर्थ भला करणाही न लेना। किछु कार्यकू निमित्त होय ताळू उपकार कहिये है । इहां कोई पूछे, कार्मणशरीर तो आकाररहित है, सो पुद्गलमयी नाहीं । आकारवान् होय ताकू पुद्गलमयी कहना युक्त है। ताकहिये, यह युक्त नाहीं है । कार्मणभी पुद्गलमयीही है । तातें ताका उदय है सो मूर्तिवानकें निमित्ततें पचिकरि उदय प्रवर्ते है । जैसें तंदुल हैं, ते जल आदिके Raon ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४३५ ॥ Prashtractars संबंधकरि पचे हैं, ते दोऊ पुद्गलमयी हैं। तैसेंही कार्मणभी गुड कंटक मूर्तिकद्रव्यकरि पकै है | गुड बोर झडी आदिका दारू वणे, ताकू पीवै तव चित्त विभ्रमरूप होय । तहां ज्ञानावरण दर्शना- वरण मोहनीय अंतराय कर्मका उदय आया जानियें । तथा गुड खाये सुख भया, तहां सातावेद- नायका उदय आया कहिये । कांटा लागै तब दुःख होय, तब असताका उदय आया कहिये । इत्यादि बाह्य मूर्तिकद्रव्यके संबंधते पचिकरि उदय आवै है, तातें कार्मण पुद्गलमयी है ।। बहुरि वचन दोयप्रकार है । द्रव्यवचन भाववचन । तहां वीर्यान्तराय मातश्रुतिज्ञानावरण कर्मके क्षयोपशम होते अंगोपांग नामा नामकर्मके उदयतें आत्माकै बोलनेकी सामर्थ्य होय, सो तो भाववचन है । सो पुद्गलकर्मके निमित्ततें भया तातै पुद्गलका कहिये । बहुरि तिस बोलनेकी सामर्थ्यसहित आत्माकरि कंठ तालुवा जीभ आदि स्थाननिकरि प्रेरे जे पुद्गल, ते वचनरूप परिणये ते पुद्गलही हैं । ते श्रोत्र इन्द्रियके विषय हैं, औरइन्द्रियके ग्रहणयोग्य नाही हैं । जैसे घ्राण इंद्रि- यका विषय गंधद्रव्य है । तिस घ्राण रसादिक ग्रहणयोग्य नाही हे तैसें । बहुरि कोई अन्यमती कहै है, वचन मूर्तिक हैं । सो अयुक्त हैं। इह वचन मूर्तिक जे इन्द्रिय ताके तो ग्रहणमें आवै है । बहुरि मूर्तिककरि कि जाय है । बहुरि मूर्तिककरि विगडि जाय है । बहुरि मूर्तिकके धफेरौं तिर- ACTRONIPATAseriARKESIGITRAKOCARPAPSARKINEAPK •.01.2 Amittee ॥ सर्वार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदनीता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४३६ ॥ स्कार होय है। अन्यदिशातें अन्यदिशाकू चल्या जाय है । तातें अमृर्तिक नाही-मूर्तिकही है । बहुरि मन दोयप्रकार है। द्रव्यमन भावमन । नहां ज्ञानावरण वीयांतराय क्षयोपशमतें पाया जो गुणदोपविचारस्मरणकी शक्तिरूप लब्धि तथा उपयोग सो तो भावमन है, सो तौ पुद्गलकर्मके क्ष- योपशमतें भया, तातें पुद्गलका कहिये । बहुरि तिस भावमनकरि सहित आत्माकै अंगोपांगनामक- मके उदयतें तिनि गुणदोषविचारस्मरणके उपकारी जे मनपणाकरि परिणये पुद्गल ते पुद्गलामयी हैंही ॥ इहां कोई अन्यमती कहै है, जो, मन तौ न्यारा द्रव्य है, रूपादिपरिणामरहित है, अणुमात्र है, ताझं पुद्गलमयी कहना अयुक्त है । ताईं कहिये ए कहना युक्त है। ता• पूछिये, तें मन न्यारा द्रव्य कह्या सो इन्द्रियकरि तथा आत्माकरि संबंधरूप है, कि असंवैधरूप है? जो असंबंधरूप है, तो आत्माका उपकारी कैसे होय ? तथा इन्द्रियनिका मंत्रीपणां कैसे करे ? बहुरि संबंध है तो यह अणुमात्र बताया सो आत्माके तथा इन्द्रियके एकप्रदेश में रहता, अन्यप्रदेशनिवि उपकार नाही करे। बहुरि कहै, जो, आत्माके अदृष्टगुणके वशते याका आलातचक्रकीज्यों सर्वप्रदेशनिमें परिभ्रमण है । ताकू कहिये, जो, आत्माका अदृष्टगुण तो आत्माकीज्यों अमूर्तिककी है, क्रिया- रहित है । सो ऐसा होतें अन्यवस्तुवि किया करावनेकी सामर्थ्यरहित है । जो आप क्रियावान न CDsekastseries terestarrares ।। सर्वार्थसिद्धिनरनिका पंडित जयचंदजीता ॥ पंचम अव्याय ।। पान ४३७ ॥ स्पर्शवान पवन है सो अन्य वनस्पति आदिकों चलावनेका कारण देखिये है | अदृष्टगुण है सो पवनकीज्यों नाहीं । तातै अन्यवि क्रियाका कारण नाहीं ।। बहुरि वीर्यान्तराय ज्ञानावरणकर्मका क्षयोपशम अंगोपांग नामा नामकर्मका उदयकी है अपेक्षा जा ऐसा जो आत्मा ताकरि ऊंचा लिया जो कोठतें पवन सो उच्चास, ताळू तो प्राण कहिये । बहुरि तिसही आत्माकरि बाहिरका पवन अंतर किया सो निश्वास है, ताकू अपान कहिये । ते दोऊही आत्माके उपकारी हैं, जीवितव्यके कारण हैं, तेभी पुद्गलमयी हैं । ऐसें मन प्राण अपान ए मूर्तिक हैं । जातें इनका मूर्तिकद्रव्यकरि प्रतिघात आदि देखिये है। तहां भयके कारण जे अशनिपात आदि शद तिनकरि मनका प्रतिघात देखिये ये है। बहुरि मदिरापान आदिकरि चित्तभ्रम होनेते अभिभव कहिये तिरस्कार कहका कहूं चला जाना देखिये है। बहुरि हस्ततें मुख दायनेते प्राण अपान कहिये उचास निश्वासका प्रतीघात कहिये रुकना देखिये है । बहुरि श्लेष्मकफकरि अभिभव तिरस्कार देखिये है। जो ए अमृतिक होय तो मूर्तिककरि नाही रुकै । बहुरि प्राण अपान आदि क्रिया है, तिनतें आत्माका अस्तित्व जान्या जाय है। जैसे कलकी पूतलीकी कलह लावनावाला पुरुप परोक्ष छिप्या कल फेरे, तब पृतली चेष्टा करें। तब जानिये PREPAR.RRENCERECTREPARA . . ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४३८ ॥ याकी कल फेरनेवाला कोई पुरुष परोक्ष है। ऐसे शरीरकी श्वासोश्वास आदि चेष्टा आत्माका अस्तित्व जनाये है। आगे जैसे ए शरीर वचन प्राणापान गमन बोलना विचारना उछ्यास लेना इन उपकारन- विपं हैं; तैसें अन्यभी कोई उपकार है ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च ॥ २० ॥ याका अर्थ- सुख दुःख जीवना मरना एभी उपकार पुद्गलके जीवनिकू हैं। साता असाता वेदनीयकर्मका उदयं अंतरंगकारण होते अर वाह्य द्रव्य क्षेत्र काल भावके परिपाकके निमित्ततें उपज्या जो आत्मा प्रीतिरूप तथा क्लेशरूप परिणाम सो सुखदुःख है । बहुरि भवधारणकू कारण जो आयुनामा कर्म ताके उदयतें भववि स्थितिरूप रहता जो जीव ताके पूर्व कहे जे उछ्वास- निश्वासरूप क्रियाविशेष ताका विच्छेद न होना सो जीवित कहिये । बहुरि तिस जीवितव्यका विच्छेद होना सो मरण कहिये। ए च्यारि जीवनिके पुद्गलके किये उपकार हैं । जाते ए मूर्ति- कद्रव्यके निकट होतें होय हैं । तातें पुद्गलहीके कहिये ॥ इहां कोई कहै, उपकारका तो अधिकार चल्या आवै है। इस सूत्रमें उपग्रहवचन निष्प्रयो- vi ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४३९ ॥ जन है। ताकू कहिये, निष्प्रयोजन नाहीं है। इहां पुद्गलकू पुद्गलका उपकारभी दिखावना है, ताके अर्थि उपग्रहवचन है। जैसें कासी भस्मते मांजै तब उज्वल होय है, तथा जलमें कतक कहिये निर्मली नाखै तब निर्मल होय, तातें लोहपरि जल क्षेपै तव शीतल होय इत्यादि पुद्गलकू पुद्गल उपकार जानना । अथवा इस द्रव्यकर्मषं द्रव्यकर्मका उपकार है, अर सुख आदि जीवकेभी परिणाम हैं ऐसाभी सूचै है । बहुरि इहां सूत्रमें चशब्द है सो जैसे शरीरादिक पुद्गलके जीव… उपकार हे तैसें नेत्र आदि इन्द्रियभी उपकार है, तिनका समुचयके अर्थि है । जो आत्माकू एकांतकरि नित्यही कहै तथा अनित्यही कहै हैं तिनके मतमें सुखादि आत्माकै नाही वर्षे हैं, स्वादादीकरि सिद्ध होय है ।। आगे पुद्गलका उपकार जीवनिकू दिखाया, अजीवनिके जीवभी परस्पर उपकार करै हैं ताके दिखावनेकू सूत्र कहे हैं- ॥ परस्परोपग्रहो जीवानाम् ॥२१॥ याका अर्थ- जीवनिकभी परस्पर उपकार है । इहां परस्पर ऐसा शद है, सो कर्मव्यतिहार तथा क्रियाव्यतिहारमें वत है । व्यतिहार कहिये वाका वह करै वा वह करै, मो आपसमें जीवनिकै उपग्रह कहिये उपकार वत है । सो कहा सोही कहिये है । स्वामीकै अर चाकरके परस्पर उपकार yesaxeeaastuarxxamerassertatiyars SAMATPOSITORESPara ।। सर्वार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजींकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४४० ॥ है। स्वामी तौ चाकरकू धन आदि देनेकरि उपकार करै है। चाकर स्वामीके हितकी वार्ता कहिकरि अहितका निषेधकरि उपकार करे है । बहुरि आचार्यकै अरु शिष्यकै परस्पर उपकार है। आचार्य तो शिष्यफू दोऊ लोकके फलका उपदेशकौं दिखावनेकरि तथा तिस उपदेशकथित क्रियाका आचरण करावनेकरि उपकार करै हैं । वहुरि शिष्य आचार्यको अनुकूलप्रवृत्ति उपकार करै है।। इहां कोई कहै है, उपकारका तो अधिकार तौ चल्याही आवै है। सूत्रमें उपग्रहवचनं कौनअर्थि है? ताका समाधान, पहले कहे जे सुख आदिक च्यारि तिनके दिखावनेकू उपग्रहवचन फेरि कया है । सुख आदिभी परस्पर जीवनिकै उपकार हैं । इहां परस्पर जीवनिकै उपकार देखनेतें ऐसाभी अनुमानप्रमाणकरि सिद्ध होय है, जो, जीव नानाही है एकही आत्मा नाही ॥ आगें, जो सत्तारूप वस्तु है सो उपकारसहित है, तहा कालद्रव्यभी सत्तास्वरूप है, तातें ताका कहा उपकार है? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ वर्तनापरिणामक्रियापरत्वापरत्वे च कालस्य ॥ २२॥ याका अर्थ-वर्तना परिणाम क्रिया परत्वापरत्व ए कालके उपकार हैं। इहां वृति धातुकै णिच् प्रत्यय प्रयोजनके हेतु कर्तावि आवै है । ताके कर्मवि तथा भाववि युट् प्रत्ययः स्त्रीलिं- expezNxTENDOMETANAuspicuuNus Awp-~ గరకు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४४१॥ गवि वर्तना ऐसा शब्द हो है। तहां धर्म आदिक द्रव्य हैं, ते अपने पर्यायनिकी उत्पत्तिरूप वर्ते हैं, सो आपहीकरि वर्ते हैं । सो तिस वर्तनाळू बाह्यनिमित्त चाहिये । जातें बाह्य उपकार निमित्तविना वर्तना होय नाहीं। तहां तिस वर्तनेका समय है सो कालका चिह्न है। तातें तिस द्रव्यनिके प्रवर्तावनेहारा कालद्रव्य है । तातें किस समयस्वरूप वर्तनाकू कालका वर्तना कहिये । याकरि कालका निश्चय कीजिये है। इहां णिच् प्रत्ययका यह अर्थ जो वर्तावै सो काल है । इहां वर्त तो सर्वद्रव्यनिके पर्याय हैं ताका हेतु का काल है ॥ इहां कोई कहै है, जो, ऐसा है तो कालकै क्रियावान्पणा आया । जैसे शिष्य पढ़े है उपध्याय पढावै है तब दोऊ क्रिया हो है । ताकू कहिये, इहां दोप नाहीं है । निमित्तमात्रके विभी हेतु कर्ताका व्यपदेश है। जैसे शीतकालमें अमितें तपते शिष्य पढ़े है। तहां ऐसेंभी कहिये है, जो, कारी बाकी अमि पढावै है । तैसे इहां कालके हेतु कर्त्तापणा है । वहुरि पूछे है, ऐमा कालका समयका निश्चय कैसे कीजिये? तहां कहिये है, समय आदि क्रियाविशेप तथा समय आदिकरि कीजिये जे पाक आदि कार्य तिनकू समय तथा पाक इत्यादिक नाम प्रसिद्ध हैं। तिन. समयकाल तथा भातका पाककाल ऐसा आरोपण कीजिये है। भात अनुक्रमते पच्या है ताका पदाki -: •r:-ut..
రకరకు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४४० ॥ है। स्वामी तो चाकरकू धन आदि देनेकरि उपकार करै है। चाकर स्वामीकै हितकी वार्ता कहिकरि अहितका निषेधरि उपकार करै है । बहुरि आचार्यकै अरु शिष्यकै परस्पर उपकार है । आचार्य तो शिष्यकू दोऊ लोकके फलका उपदेशकों दिखावनेकरि तथा तिस उपदेशकथित क्रियाका आचरण करावनेकरि उपकार करै हैं । बहुरि शिष्य आचार्यको अनुकूलप्रवृत्ति उपकार कर है।। इहां कोई कहै है, उपकारका तौ अधिकार तौ चल्याही आवै है। सूत्रमें उपग्रहवचनं कॉनअर्थि है? ताका समाधान, पहले कहे जे सुख आदिक च्यारि तिनके दिखावनेषं उपग्रहवचन फेरि कह्या है । सुख आदिभी परस्पर जीवनिकै उपकार हैं । इहां परस्पर जीवनिकै उपकार देखनेते ऐसाभी अनुमानप्रमाणकरि सिद्ध होय है, जो, जीव नानाही है एकही आत्मा नाही ।। आगें, जो सत्तारूप वस्तु है सो उपकारसहित है, तहा कालद्रव्यभी सत्तास्वरूप है, तातें ताका कहा उपकार है? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ वर्तनापरिणामक्रियापरत्वापरत्वे च कालस्य ॥ २२॥ याका अर्थ- वर्तना परिणाम क्रिया परत्वापरत्व ए कालके उपकार हैं। इहां वृति धातु णिच् प्रत्यय प्रयोजनके हेतु कर्तावि आवै है । ताके कर्मविपैं तथा भाववि युट् प्रत्ययतें स्त्रीलिं- PREXPAPERIACase Saxeeriassettes ఆయనకు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४४१॥ गविर्षे वर्तना ऐसा शब्द हो है। तहां धर्म आदिक द्रव्य हैं, ते अपने पर्यायनिकी उत्पत्तिरूप वर्ते हैं, सो आपहीकरि वर्ते हैं। सो तिस वर्तनाळू वाह्यनिमित्त चाहिये । जातें बाह्य उपकार निमित्तविना वर्तना होय नाहीं। तहां तिस वर्तनेका समय है सो कालका चिह्न है। ताते तिस द्रव्यनिकै प्रवर्त्तावनेहारा कालद्रव्य है । तातें तिस समयस्वरूप वर्तनाकू कालका वर्तना कहिये । याकरि कालका निश्चय कीजिये है। इहां णिच् प्रत्ययका यह अर्थ जो वर्तावै सो काल है । इहां वः तो सर्वद्रव्यनिके पर्याय हैं ताका हेतु की काल है ॥ इहां कोई कहै है, जो, ऐसा है तो कालकै क्रियावान्पणा आया । जैसे शिष्य पढ़े है उपध्याय पढावै है तब दोऊ क्रिया हो है । ताकू कहिये, इहां दोप नाहीं है। निमित्तमात्रके विभी हेतु कर्ताका व्यपदेश है। जैसे शीतकालमें अमित तपते शिष्य पढ़े है। तहां ऐसँभी कहिये है, जो, कारी बाकी अनि पढावै है । तैसैं इहां कालके हेतु कर्त्तापणा है । बहुरि पूछे है, ऐसा कालका समयका निश्चय कैसे कीजिये? तहां कहिये है, समय आदि क्रियाविशेप तथा समय आदिकरि कीजिये जे पाक आदि कार्य तिनकू समय तथा पाक इत्यादिक नाम प्रसिद्ध हैं। तिनकुं समयकाल तथा भातका पाककाल ऐसा आरोपण कीजिये है। भात अनुक्रमते पच्या है ताका AAPKOMCapnerget SPRINTERPRETARPRIAS acte ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय || पान ४४२ ॥ Desi ESDkratikNDTUBE पचनेका क्रम कालका सूक्ष्म अंशका अनुमानतें निश्चय भया है । ताकू काल ऐसा नाम कहिये है । सो यह व्यवहारकाल है। ताका नामकू निमित्त जो निश्चयकाल ताका अस्तित्व जनावै । जातें गौण होय सो मुख्यविना होय नाहीं ॥ इहां भावार्थ ऐसा, जो, धर्म आदि द्रव्यनिके पर्याय समयसमय पलटें हैं । सो इस पलटनिकुं समय है सोही निमित्तमात्र है । तिस समयहीकू कालकी वर्तना कहिये है । यह वर्तनाही कालाणद्रव्यका अस्तित्व जनावै है । बहुरि इस वर्तनाकू जेतीवार लागी ताका नाम काल कहिये । सो यह व्यवहारकालसंज्ञा है, सो तिस निश्चयकालकी अपेक्षाहीतँ कहिये है। ऐसे यह वर्तना द्रव्यनिकू कालका उपकार है । बहुरि द्रव्यका पर्यायकू परिणाम कहिये । कैसा है पर्याय ? पहली अवस्थाकू छोडि दूसरी अवस्थारूप भया है। बहुरि क्षेत्रसूं क्षेत्रांतरविर्षे चलनरूप नाहीं है। तहां जीवकै तौ क्रोधआदि परिणाम हैं। बहुरि पुद्गलके वर्णआदि परिणाम हैं । धर्म अधर्म आकाशके अगुरुलघुगुणकी हानिवृद्धिरूप होना परिणाम है । बहुरि क्रिया क्षेत्र” अन्य क्षेत्रविर्षे चलनेरूप है । सो दोयप्रकार है, प्रायोगिकी वैनसिकी। तहां प्रायोगिकी तौ अन्यके प्रयोग” होय है । जैसे वलध आदिक प्रयोगते गाढा आदि चालै । बहुरि वैस्रसिकी विनानिमित्त होय है । जैसे ter ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४४३ ॥ Qideoxneration's मेघ आदिकें वादल स्वयमेव चालें। बहुरि परत्व अपरत्व दोयप्रकार है, क्षेत्रकृत कालकृत । सो इहां कालका उपकारका प्रकरण है । तातें कालकृत लैणें । बहुतकाल लगै ताकू तो परत्व कहिये । अल्पकालका होय ताकू अपरत्व कहिये । ऐसें ए वर्तना आदि कालके उपकार हैं, सो कालके अस्तित्वकुंभी जनावे हैं॥ इहां तर्क जो, वर्तनाहीके भेद परिणाम आदि हैं । तातें एक वर्तनाही कहना था । तिनका जुदा ग्रहण अनर्थक है । ताका समाधान, जो, अनर्थक नाहीं है । इहां काल दोयप्रकारके सूचनेके अर्थि विस्तार कहा है। काल दोयप्रकार है, निश्चयकाल व्यवहारकाल । तहां निश्चयकाल तो वर्त्तनालक्षण है। व्यवहारकाल परिणामादिलक्षण है। यह व्यवहारकाल अन्यपदार्थकरिही तो जान्या जाय है। सूर्यादिकके उदयअस्तते दिन आदिक जानिये है । बहुरि अन्यके जनावनेकू कारण है । यातें निश्चयकाल जान्या जाय है। ऐसा क्रियाविशेपकू काल ऐसा नाम व्यवहारकाल कहिये है । सो तीन प्रकारका है, भूत वर्तमान अनागत ऐसें । तहां परमार्थ काल जो निश्चयकाल एकएक आकाशके प्रदेशविर्षे तिष्ठते कालाणु तिनकू काल कहना, सो तो मुख्य है । अर भूत आदि नाम कहिये सो गौण है । व्यवहारकालवि भूत आदि नाम है सो मुख्य है । अर काल HAMARISPATIAAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानि का पंडित जयचंदनाता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४४४ ॥ SMSAKESE KA - कहना गोगं है । जातें यह क्रियावान् जो अन्यद्रव्य ताकी अपेक्षातें काल नाम पाया है तथा निश्चयकालकर कीया है । तातें काल नाम है, ऐसें जानना ॥ इहां परिणामकी चर्चा वार्तिकमें विशेष है, तहांतें जाननी । तहां कही है, जो, द्रव्यके निज- स्वभाव न छोडीकरि पर्याय पलटना सो परिणाम है । सो दोयप्रकार है, एक नैमित्तिक एक स्था- भाविक । तहां जीवके तो औपशमिक आदि पांच भावरूप हैं। पुद्गलके घटादि अनेकरूप हैं। धर्मद्रव्यादिको अगुरुलघुगुणके हानिवृद्धिपर्यायरूप है । इहां अन्यमती कहै हैं, जो, परिणाम तो निर्वाध संभव नाहीं । जातें सत्रूप कहिये तो विद्यमानके पलटना नाहीं। असत् कहिये तो अ. भावही आया । ताळू कहिये, स्याद्वादपक्षसूं परिणामकी सिद्धि है । द्रव्यअपेक्षा सत् है। पर्या- यापेक्षा असत् है। जैसे मृत्तिका द्रव्य है, पिंड घट आदि पर्याय हैं। तहां पिंडका घट भया तामें द्रव्यापेक्षया पिंडमें माटी है, पर्यायापेक्षया पिंडही कहिये । बहुरि पिंडतें घट भया तब द्रव्या- पेक्षया घटमें माटीका पिंड कहिये, पर्यायापेक्षया घटही है, पिंड नाहीं हैं इत्यादि दृष्टांत प्रसिद्ध हैं। बहुरि पूछे, जो, द्रव्यतै परिणाम अन्य हैं कि अनन्य हैं ? जो अन्य हैं, तो द्रव्यमें नाहीं । अनन्य है तो द्रव्यही है, परिणाम नाहीं। इहांभी पूर्वोक्तही उत्तर है । बहुरि कहै, द्रव्यवि परि- tarakar AdSED ॥ सर्वार्थसिद्धिवरनिका. पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ।। पान ४४५॥ । णाम तिष्ठै है, कि नाही? जो तिष्ठै है, तो एक परिणाम एककालमें है सोही है, तामैं दूजा परि' णाम नाहीं । बहुरि नाही तिष्ठ है, तो अभाव आया। तहांभी सोही उत्तर, जो, द्रव्य है सो त्रि. कालस्वरूप है, सो क्रमते होते जे परिणाम तिनंमैं एककाल एकही परिणाम है, सो पर्याय कहिये । जब द्रव्यदृष्टिकरि देखिये तब सर्वपरिणामनिकी शक्ति लिये द्रव्य कहिये, तिनकी शक्ति क्रमतेही होय है । सो शक्तिअपेक्षा सर्वपरिणाम द्रव्यमें तिष्ठै हैं, व्यक्तिअपेक्षा एककाल एक है, तामै दूजी नाहीं है । ऐसें द्रव्यमें तिष्ठभी है, नाहीभी तिष्ठै हैं । ऐसें स्याद्वाद जानना । इत्यादि अनेक विधिनिषेधकरि चरचा है । तहां स्यादादही निर्वाधसिद्ध होय, सर्वथा एकान्तपक्ष निर्वाध नाहीं ॥ आगें पूछे है, धर्म अधर्म आकाश पुद्गल जीव काल इनका उपकार कहे | बहुरि लक्षणभी कह्या । बहुरि पुद्गलनिका सामान्यलक्षण तो कह्या । अर विशेपलक्षण न कह्या । सो कहा है ? ऐमैं पू0 सूत्र कहै हैं- ॥ स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः ॥ २३ ॥ याका अर्थ- पुद्गल हैं ते स्पर्श रस गंध वर्ण इन च्यारि गुणनिकरि सहित हैं। -तहां जाकं स्पर्शिये अथवा जो स्पर्शना सो स्पर्श है, सो आठप्रकार है। कोमल कठिन भान्या हलका Keertiscarin TRI ras Hasera DESTRABAR TAS ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता || पंचम अध्याय । पान ४४६ ॥ शीत उष्ण चीकणा रूखा ऐसें । बहुरि जाकू स्वाद लीजिये अथवा जो स्वादमात्र सो रस है। सो पंचप्रकार है । तीखा खाटा कडा मीठा कसायला ऐसें । बहुरि जाकू मूंघिये अथवा सूंघना सो गंध है । सो दोप्रकार है । सुगंध दुर्गंध ऐसे । बहुरि जाळू वर्णरूप देखिये अथवा वर्णरूप होना सो वर्ण है । सो पांचप्रकार है । काला, नीला, पीला, धौला, लाल ऐसें । एते ए मूलभेद हैं इनके उत्तरभेद न्यारेन्यारेके कीजिये। तब स्थानकनिकी अपेक्षा तौ संख्यात असंख्यात हैं । बहुरि अवि- भागप्रतिच्छेदनिकी अपेक्षा अनंतभी हैं । ए जिनके होंय ते पुद्गल हैं । इहां नित्ययोगविर्षे वत्प्रत्यय । जैसे बड है ते दृधसहित हैं, ता· 'क्षीरिणो न्यग्रोधा' ऐसा कहिये । ऐसें प्रत्यक्षका अर्थ है ।। इहां तक, जो, पूर्व सूत्रमें 'रूपिणः पुद्गलाः ' ऐसा कह्या है। ताते रूपते अविनाभावी जो रसादिक तिनका ग्रहण तिसही सूत्रते होय है, यह सूत्र अनर्थक है । ताका समाधान, जो, यह दोप नाहीं है । तहां तो ' नित्यावस्थितान्यरूपाणि करने कू रतनपधसूत्र खमें धर्मादिक अरूपी कहे तहाँ यह सूत्र तिन पुलापार प्रसंग आ जानन· है। इहां अन्यमती कहै है ।। बहुरि इहां पृथ्वी आदिके रोऊ नाहीं हैं। . पाएका Fणाम तो गंधगुण नाहीं है । अग्मिकेवि गंध रस परमाणु जातिभेदरूप हैं। तहां जलाप Borektors ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४४७ ॥ पवनके वि रस गंध रूप ए तीनि गुण नाहीं हैं ऐसा कहैं हैं, तिनका निषेध इस सूत्रमें भया । जातै पृथ्वी जल अनि पवन ए च्यायोंही पुद्गलद्रव्यके विकार हैं, पुद्गल हैं ते स्पर्श आदि च्याखोंही गुणनिसहित हैं। पृथ्वीआदिविर्षे च्यायौं गुण अनुमान आगमप्रमाणकरि सिद्ध होय हैं । बहुरि पृथ्वीते जल होना, जलते पृथ्वी होना, पापाण काष्ठतें अमि होना, अमितें पृथ्वी होना इत्यादि जातिसंकर देखिये है । तातें अन्यमतीका कहना प्रमाणसिद्ध नाहीं हैं। आगें तिस पुद्गलहीके विकारके विशेपके जनानेकू सूत्र कहे हैं- ॥ शब्दबन्धसौक्ष्म्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायाऽऽतपोद्योतवन्तश्च ॥ २४ ॥ याका अर्थ-शद बंध सौपम्य स्थौल्य संस्थान भेद तम छाया आतप उद्योत इनसहित हैं तेभी पुद्गल हैं । तहां शब्द दोयप्रकार हैं, भापास्वरूप अभाषास्वरूप । तहां भापास्वरूप दोयप्रकार है, अक्षरसहित अक्षरहित । तहां अक्षरमहित तौ संस्कृत देशभाषारूप आर्य म्लेच्छके व्यवहारकू कारण शास्त्रका प्रगटकरणहारा है । बहुरि अक्षररहित द्वीन्द्रिय आदि जीवनिकै पाईये है । सो सूक्ष्मज्ञानके स्वरूप कहने कारण है । सो यह भाषास्वरूप तौ सर्वही प्रायोगिक है, पुरुषके प्रयत्नतें होय है। बहुरि अभापास्वरूप शब्द है सो दोयप्रकार है, प्रायोगिक वैससिक। तहां वैससिक awins dinner Beraxe ACTRONICARPAIKASPRINCEDARSHAN ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४४८ ॥ तो बलाहक कहिये मेधका गर्जना आदिक है । बहुरि प्रायोगिक व्यारि प्रकार है । तत वितत घन सुपिर ऐसें । तहां चर्मके तवनेत ढोल नगारे ढफ आदिकरि उपजै सो तौ तत कहिये । बहुरि तांति तारकरि वीण सुघोप सहतार तमूरे आदिकरि उपजै सो वितत है। बहुरि ताल घंटाका हलावना आदिकरि होय सो घन है । बहुरि वंशुरी शंख आदितै उपजै सो सुषिर है ।। बहुरि बंध दोयप्रकार है, वैस्रसिक प्रायोगिक । तहां पुरुषके प्रयत्नकी अपेक्षाते रहित होय, सो वैनसिक है। सो रूक्ष सचिकण गुणके निमित्त वीजिली उल्का आदि अरु इन्द्रधनुष आदि होय है । बहुरि पुरुपके प्रयत्नतें होय सो प्रायोगिक है । सो अजीवसंबंधी तौ लाखकै अर काष्ठकै बंधान होय, सो है । बहुरि कर्मनोकर्मका बंधान होय है, सो जीव अजीव दोयसंबंधी है । बहुरि सूक्ष्म दोयप्रकार है, अन्त्य आपेक्षिक । तहां परमाणु तौ अन्त्यसूक्ष्म है । बहुरि बीलफलते सूक्ष्म आंवला तिनतें सूक्ष्म पोर इत्यादि आपेक्षिक सूक्ष्म है । बहुरि स्थौल्यभी दोयप्रकार है, अन्य आपेक्षिक । तहां जगद्यापी महास्कंध तो अंत्य स्थौल्य है । वहुरि बोरतें बडा आंवला, आवलाते बड़ा वीलफल, बीलते बडा तालफल. इत्यादि आपेक्षिक स्थौल्य है ।। RESIDE DuraDE Breas ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४४९ ॥ संस्थान कहिये आकार, सो दोयप्रकार है इत्थंलक्षण अनित्थंलक्षण । तहां गोल तिकूणा चौकूणा लंबा इत्यादि तौ इत्थंलक्षण है, ऐसा है ऐसे कह्या जाय है । बहुरि अनित्यंलक्षण है, सो अनेकप्रकार है । सो वादलनिके आकार आदि है। सो कैसें हैं, ऐसे कहे जाते नाही ॥ बहुरि भेद छहप्रकार है, उत्कर चूर्ण खंड चूर्णिका प्रतर अणुचटन ऐसें । तहां काष्ठआदिकू करोतआदिकरि विदारिये सो उत्कर है । बहुरि जो गोहूं आदिका चून होय सो चूर्ण है । घट आदिका कपाल आदि होय सो खंड है । वहुरि उडद मूग आदिकी दाल आदि होय सो चूर्णिका है । बहुरि मोडल आदिके पत्र उतारिये सो प्रतर है । बहुरि लोहका पिंड अमित तपाय घणकी चोट दे तब फुलिंगा उछलै ताळू अणुचटन कहिये । ऐसे छह भये ॥ बहुरि तम है सो प्रकाशका विरोधी दृष्टिका प्रतिबंधका कारण है, ताईं अंधेरा कहिये है ॥ बहुरि छाया प्रकाशका आवरणका कारण है । सो दोयप्रकार है । तहां काचविणें मुखका वर्णादिरूप परिणवना इत्यादिक सो तदर्ण परिणत कहिये । बहुरि दूजी प्रतिक्विस्वरूपही है । वहुरि आतप सूर्यका निमित्तते उष्णप्रकाश होय सो कहिये || बहुरि उद्योत चंद्रकांतमणिका उजाला तथा आक्षाका चमकणा इत्यादिक है। एते शब्द FACESPONGARPRACETARIA HTRA 17satta ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४५० ॥ आदि पुद्गलके विकार हैं । ए जिनकै होय ते सर्व पुद्गल हैं ।। बहुरि सूत्रमें चशब्द है ताते प्रेरणा अभिघात आदिभी जाकें होय तेभी लेणा । ते आगममें प्रसिद्ध हैं, तिनका समुच्चय करै हैं । इहां केई अन्यमती शब्दकू आकाशका गुण कहै हैं । केई अमूर्तिक द्रव्य कहै हैं । केई स्फोटस्वरूप कहै हैं । सो यह कहना प्रमाणसिद्ध नाहीं। शब्द है सो श्रोत्रइन्द्रियका विषय है । आकाश अमूर्तिक है तातें ताका गुण नाहीं। तथा अमूर्तिक द्रव्यभी नाहीं । वहरि स्फोटरूप कहै सो अर्थका प्रगट करनेवाला स्फोट तौ वक्ताका ज्ञान है । अर शब्द श्रवणमें आवै है, सो है, अन्य कछु न्यारा स्फोट प्रमाणसिद्ध नाहीं । तातै पुद्गलद्रव्यका पर्याय कहनाही प्रमाणसिद्ध है । याकी चरचा वार्तिकमें विशेषकरि है, तहांत जाननी ।। आगे कहे जे पुद्गलद्रव्य तिनके भेद दिखावनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ अणवः स्कन्धाश्च ॥२५॥ याका अर्थ- पुद्गलव्यके अणु स्कंध ऐसे दोय भेद हैं। तहां एकप्रदेशमात्र है अर स्पर्श- आदि पर्यायनिकी उपजावनेकी सामर्थ्ययुक्त है, ऐसें अण्यन्ते कहिये कहनेमें आवै ते अणु हैं । सूक्ष्मपणातें आपही तौ जिनकै आदि है आपही अंत है आपही मध्य है । इहां उक्तंच गाथा •XTARPRINCORPIOTICORPOINCIPEACESPE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४५१ ।। ताका अर्थ; जाके आपही आदि है आपही मध्य है आपही अंत्य है इन्द्रियगोचर नाहीं है, जाका दूसरा विभाग नाहीं होय है ऐसा परमाणु द्रव्य जानूं ॥ बहुरि स्थूलपणाकरि जाके ग्रहणनिक्षेपण- रूप व्यापारका स्कंधन होय ताकी स्कंध ऐसी संज्ञा उपजै है, इहां दोय अणुआदिके स्कंधके ग्रहणनिक्षेपणाके व्यापारकी योग्यता नाहीं है तौभी रूढिके वशतें स्कंधसंज्ञा जाननी । रूढिवि क्रिया कहूं एक हुई सती उपलक्षणपणाकरि आश्रय कीजिये है । वहुरि पुद्गलनिके अनंत भेद हैं। तोऊ अणु स्कंध इन दोऊमें जाति अपेक्षा गर्भित है, तिसही अर्थ सूत्रमें दोऊकै बहुवचन है । बहुरि दोय भेदका कहना पूर्व दोय सूत्र कहे तिनकाभी संबंध जनावै है । अणु हैं ते तो स्पर्श ग्म गंध वर्णवान हैं । बहुरि स्कंध हैं ते स्पर्श रस गंध वर्णवानभी हैं अर शद बंध सौम्य स्थूल संस्थान भेद तम छाया आतप उद्योतवान्भी हैं । बहुरि परमाणु अतीन्द्रिय हैं । तिनका अस्तित्व शरीर इन्द्रिय पृथ्वी आदि स्कंधनामा कार्यनितें जानिये है । जाते कार्यते कारणका अनुमान होय है। ए स्कंध हे ते परमाणुनिके कार्य है ॥ बहुरि अनंतपरमाणु बंधानरूप होय सो स्कंध है ताका आधा स्कंधदेश कहिये । ताकाभी आधा स्कंधप्रदेश कहिये । तिनकेही भेद पृथिवी अप तेज वायु आदिक हैं । Search Rawarks AppsPRETROCARREART mazasiedono ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४५२ ॥ आगें पूछे है, इन पुद्गलनिक अणुस्कंधलक्षण परिणाम है, सो अनादिका है, कि आदि- मान् है? ताका उत्तर, जो, उत्पत्तिअपेक्षा आदि मानै है । फेरि पूछे है, सो जो आदि माने है, तो कोंन निमित्ततें उपजै है ? सो कहो। तहां प्रथमही स्कंधनिकी उत्पत्तिका कारण कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ भेदसङ्घातेभ्य उत्पद्यन्ते ॥ २६ ॥ याका अर्थ- पुद्गलनिके स्कंध हैं ते भेदतें तथा संघातते उपजै हैं। तहां वाह्य अभ्यंतर निमित्तके वशतें स्कंध विदारे जाय सो भेद है। बहुरि न्यारे न्यारे होय तिनका एकपणां होना सो संघात है। इहां दोऊकै बहुवचन है सो तीसरेके ग्रहणके अर्थि है । भेदतें संघात भेदसंघाततै ऐसें तीनि हेतु स्कंध उपजे हैं। सोही कहिये है। दोय परमाणुके संघाततै दोय प्रदेशका स्कंध उपजे है । दोय प्रदेशका स्कंध अर एक परमाणु मिलै तीनि प्रदेशका स्कंध उपजै। तथा तीनि परमाणु मिलैभी तीनि प्रदेशका स्कंध उपजै है । बहुरि दोय स्कंध दोय दोय परमाणुके मिले। तथा एक तीनि परमाणुका स्कंध अर एक परमाणु मिले। तथा च्यारि परमाणु खुली मिलै तब च्यारि परमाणुका स्कंध निपजै । ऐसेही संख्यात 'असंख्यात अनंत अनंतानंतके संघाततै तिन FASTDectitis ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४५३ ॥ ONGRPRECAPPINNARIES - परमाणनिके स्कंधनिकी उत्पत्ति है । बहुरि तैसें स्कंधनिके भेद होते दोय प्रदेशके स्कंधतांई स्कंध उपजै है । बहुरि ऐसेही कोई स्कंधका तौ भेद हुवा अरु अन्य स्कंधते तिसही काल संघात हुवा, ऐसें भेदसंघाततै स्कंध उपजै हैं । ऐसें स्कंधनिकी उत्पत्ति कही । आगें परमाणुनिकी उत्पत्तिका कारण दिखावनेकू सूत्र कहैं हैं- ॥ भेदादणुः ॥ २७॥ याका अर्थ- परमाणु है सो भेदहीते उपजे है, संघात नाहीं उपजै है । इहां अणु भेदहीतें उपजे है, ऐसी सिद्धी तो पहले सूत्रकी सामर्थ्यहीतें होय है । फेरि यह सूत्र है सो अणुभेदहीतें होय है, संघाततें नाहीं होय है, ऐसा नियमके अर्थि है । जाते व्याकरणविपें परिभाषासूत्र ऐसे सो सिद्ध भये पीछे फेरि जाकी विधि करिये सो नियमके अर्थि है, ऐसे जानना ॥ आगें पूछे है, जो संघाततेही स्कंधनिकी उत्पत्ति सिद्ध भई बहुरि भेदसंघातग्रहणका कहा प्रयोजन है ? ऐसें पूछे ताका प्रयोजन दिखावने सूत्र कहें हैं- ॥ भेदसंङ्घाताभ्यां चाक्षुषः ॥२८॥ याका अर्थ- नेत्रगोचर जो स्कंध होय है सो भेदसंघात दोऊत होय है । स्कंध है सो अनं. - ఆడదనుండioneకుండ . ॥ सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। पंचम अध्याय ।। पान ४५४ ॥ तानंतपरमाणुनिकरि उपजै है | तौऊ कोई इन्द्रियगोचर होय है। कोई इन्द्रियगोचर नाही होय है। तहां जो इन्द्रियगोचर नाहीं है, सोही कैसें इन्द्रियगोचर होय है,? तहां कहिये, जो, भेद संघात इन दोऊनितें चाक्षुष होय है भेदतें न होय है। इहां चाक्षुष कहने इन्द्रियनिकरि ग्रहणमें आपने- योग्य होय सो लेणा। सो उत्पत्ति कैसे है ? सो कहिये है। जो सूक्ष्मपरिणाम स्कंध है, ताका भेद होते तो सूक्ष्मपणाकू छोडे नाहीं। तातें सूक्ष्म इन्द्रियनितें अगोचरही रहै । बहुरि कोई सूक्ष्म परिणया स्कंध होय ताका भेद होते अन्य जो स्कंध होय तातें संघातरूप होय मिले । तव सूक्ष्म- परिणामकू छोडि स्थूलपणाकी उत्पत्तितें चाक्षुष होय है ।। आगें पूछे है, धर्म आदिक द्रव्यनिके विशेषलक्षण तो कहे । तथापि सामान्य द्रव्यका लक्षण न कह्या, सो कह्या चाहिये । ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ सत् द्रव्यलक्षणम् ॥ २९॥ याका अर्थ- द्रव्यका लक्षण सत् है । जो सत् है सोही द्रव्य है ऐसा जानना। यह सामान्यअपेक्षाकरि द्रव्यका लक्षण है। जातें सर्वद्रव्य सत्मयी हैं । आगें पूछ है, जो, ऐसे है सत् द्रव्यका लक्षण है तो सत् कहा है? सोही कहो । ऐसें पूछ सूत्र कहै हैं- अKHere ॥ सार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४५५ ।। FARNADAARCarpa ॥ उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥ ३० ॥ याका अर्थ- उत्पाद व्यय ध्रौव्य तीकरि युक्त है सो सत् है । तहां चेतन तथा अचेतन द्रव्यकै अपनी जातिकू नाहीं छोडनेके निमित्तके वश एकभावतें अन्यभावकी प्राप्ति होना सो उत्पाद है। जैसे मांटीके पिंडके घटपर्याय होनां । तैसेंही पहले भावका अभाव होना सो व्यय है। जैसे घटकी उत्पत्ति होते पिंडके आकारका नाश होना। बहुरि ध्रुवका भाव तथा कर्म होय ताकू ध्रौव्य कहिये । जैसें मांटीका पिंड तथा घट आदि अवस्थाविपैं मांटी है सो अन्वय कहिये । सो पिंडमें था सोही घटमें है तैसें । ऐसें उत्पाद व्यय प्रौव्य इन तीनूंहीकरि युक्त होय सो सत् है । इहां तर्क, जो, युक्तशद तो जहां भेद है तहां देखिये है। जैसे दंडकरि युक्त देवदत्त कहिये कोई पुरुप होय ताळू दंडयुक्त कहिये है । जो ऐसें तीनि भाव जुदेजुदेनिकरि युक्त है तो द्रव्यका अभाव आवै है । ताका समाधान, जो, यह दोप नाहीं है । जातें अभेदविभी कथंचित् भेद- नयकी अपेक्षाकरि युक्तशब्द देखिये है। जैसे सारयुक्त स्तंभ है । इहां स्तंभ सार जुदा नाही, तौ युक्तशब्द देखिये है । तैसें उत्पाद व्यय ध्रौव्य इन तीनूंका अविनाभावतें सत्का लक्षण वणे है । अथवा युक्तशब्दका समाहितभी अर्थ होय है। युक्त कहिये समाहित तदात्मक ततस्वरूप ऐसाभी zជាង។ KAPRASAPAGE ॥ सर्वार्थ सिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। पंचम अध्याय 1 पान ४५६ ॥ अर्थ है । ताते उत्पाद व्यय धोव्यस्वरूप सत् है, ऐसा अर्थ निर्दोष है । तातें इहां ऐसा सिद्ध होय है, जो, उत्पाद आदि तीनि तौ द्रव्यके लक्षण हैं । अरु द्रव्य लक्ष्य है। तहां पर्यायार्थिक नयकी अपेक्षाकरि तौ तीनही द्रव्यतें तथा परस्पर अन्यअन्य पदार्थ हैं। बहुरि द्रव्यार्थिकनयकी अपेक्षाकरि जुदे नाही दीखे हैं। तातें द्रव्यते तथा परस्पर एकही पदार्थ है। ऐसें भेदाभेदनयकी अपेक्षाकरि लक्ष्यलक्षणभावकी सिद्धि हो है ।। इहां कोई कहै है, जो, धोव्य तौ द्रव्यका लक्षण अर उत्पाद व्यय पर्यायका लक्षण ऐसें कहना था, यामें विरोध न आवता, त्रयात्मक द्रव्यहीका लक्षण कहने में विरोध है। ताका समाधान ऐसैं कहना अयुक्त है। जातें सत्ता तौ एक है सोही द्रव्य है । ताके अनंत पर्याय हैं । द्रव्यपर्याय की न्यारी न्यारी दोय सत्ता नाहीं है। बहुरि एकान्तकरि प्रौव्यहीबू सत् कहिये तो उत्पादव्ययरूप प्रत्यक्ष व्यवहारकै असत्पणां आवै । तब सर्व व्यवहारका लोप होय । तथा उत्पादव्ययरूपरूपही एकान्तकरि सत् कहिये तो पूर्वापरका जोडरूप नित्यभावविनाभी सर्वव्यवहारका लोप होय । तातें त्रयात्मक सतही प्रमाणसिद्ध है, ऐसाही वस्तुस्वभाव है, सो कहने में आवै है ।। आगै पूछे है कि 'निसावस्थितान्यरूपाणि' इस सूत्रमें नित्य कह्या, सो नित्यका स्वरूप न Rel RCORPRETARAPATRKARINDE यGUpees ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ।। पान ४५७ ।। जान्या, सो कहौ ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ तद्भावाव्ययं नित्यम् ॥ ३१॥ याका अर्थ- तद्भाव कहिये जो पहले समय होय सोही दूसरे काल होय सों तद्भाव है, सोही नित्य कहिये । जो पूर्व था सोही यह अव. वर्तमानमें है ऐसा जोडरूप ज्ञान सो प्रत्यभिज्ञान कहिये | तिसका कारण जो वस्तुमें भाव सो तद्भाव कहिये । यह प्रत्यभिज्ञान है । सो विनाहेतु, अकस्मात् न होय है। वस्तुमैं तद्भाव है ताकू जाने है, ताते यह सिद्ध होय है, जो, जिस स्वरू- पकरि पहले वस्तु देख्या तिसही स्वरूपकरि वर्तमानविभी देखिये है । जो पहले था, ताका अ- भावही भया मानिये । बहुरि नवाही उपज्या मानिये तो स्मरणका अभाव होय, तब जो स्मरणके आधीन लोकव्यवहार सो विरोध्या जाय है । तातें ऐसा निश्चय है, जो, तद्भावकरि अव्ययरूप है सो नित्य है । सो यहू कथंचित् जानना। सर्वथा नित्य कहतें कूटस्थके पर्याय पलटनेका अभाव ठहरे है। तब संसारं तथा तिसकी निवृत्तिके कारणका विधानका विरोध आवै । इहां तर्क, जो, सोही वस्तु नित्य सोही अनित्य ऐसें कहनेमें तौ विरोध है। ताका समाधान करै है, जो, यह विरुद्ध नाहीं है । जातें ऐसा कहिये है, ताका सूत्र कहैं हैं-- DURINDuttarakhaas praNP ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४५८ ॥ ॥ अर्पितानर्पितसिद्धेः ॥३२॥ याका अर्थ- अर्पित कहिये जो मुख्य करिये सो, तथा अनर्पित कहिये जो गौण करिये सो, इन दोऊ नयकरि अनेकवर्मस्वरूप वस्तुका कहना सिद्ध होय है। तहां अनेक धर्मस्वरूप जो वस्तु ताकू प्रयोजनके वशतें जिस कोई एकधर्मकी विवक्षाकरि पाया है प्रधानपणा जाने सो अर्पित कहिये ताकू उपनीत अभ्युपगत ऐसाभी कहिये। भावार्थ- जिस धर्मषं वक्ता प्रयोजनके वशतें प्रधा- नकरि कहै सो अर्पित है, यातें विपरीत जाकी विवक्षा न करै सो अनर्पित है। जातें जाका प्रयो- जन नाहीं ' बहुरि ऐसा नाहीं, जो, वस्तुमें धर्म नाहीं । ताकू गौणकरि विवक्षातें करै है। जाते विवक्षा तथा अविवक्षा दोऊही सत्की होय है। तातें सवरूप होय ताकू प्रयोजनके वश अविवक्षा करिये सो गौण है । तातें दोऊमें वस्तुकी सिद्धि है । यामें विरोध नाहीं है । इहां उदाहरण, जैसे पुरुपके पिता पुत्र भ्राता भाणिजो इत्यादि संबंध हैं ते जनकपणां आदिकी अपेक्षात विरोधरूप नाहीं । जातें अर्पणका भेदतें पुत्रकी अपेक्षा तो पिता कहिये । बहुरि तिसही पुरुषकू पिताकी अपेक्षा पुत्र कहिये भाईकी अपेक्षा भाई कहिये मामांकी अपेक्षा भाणिजो कहिये इत्यादि । तसेही वस्तुकी सामान्यअर्पणातै नित्य कहिये। विषेशअर्पणा” अनित्य कहिये । मामें विरोध नाहीं । बहुरि org Tak ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४५९ ॥ ते सामान्यविशेप हैं। ते कथंचित् भेदअभेदकरि व्यवहारके कारण होय हैं ।। इहां सत् असत् एकानेक नित्यानित्य भेदाभेद इत्यादि अनेक धर्मात्मक वस्तुके कहने में अन्यमती विरोध आदि दुपण वतावें हैं। तहां सत् असत् दोऊ एकवस्तुवि कहिये तो दोऊ प्रतिपक्षी हैं, तिनके विरोध आदेही । तथा दोऊनिका एक आधार कैसे होय? तातें वैयधिकरण्य दूपण आवै है । दोजके एक आधारका अभाव है । वहुरि परस्पराश्रय कहिये सत् असत्कै आश्रय कहिये, तो पहले असत् होय तो आश्रय वणे । सो असत्कू सत्कै आश्रय कहतें पहली सत् नाहीं है। ऐसे दोऊका अभावरूप परस्पर आश्रय नामा दूपण है । बहुरि सत् काहेकरि है ? तहां कहिये असत्कार है । तहां पूछिये है, असत् काहेकरि है तहां कहैं ? अन्य सत्करि । फेरि पूछिये है, अन्य सत् काहे- करि हे? त कहै, अन्य असत्करि । ऐसें कहूं ठहरना नाहीं। तातें अनवस्थादुपण है । बहुरि । सत्में असन् मिले असत्में सत् गिले , तर व्यतिकरदूपण है । वहुरि सत्तें असत् होय जाय, अस- त्ते सत होय जाय, तहां संकरदूषण है । बहुरि सत्की प्रतिपत्ति होय तहां असत्की प्रतिपत्ति नाहीं। असत्की प्रतिपत्ति है, तहां सत्की प्रतिपत्ति नाहीं । ऐसें अप्रतिपत्तिदूपण है । बहुरि सत् होत अ- सक्का अभाव, असत् होते सक्का अभाव, ऐसें अभाव नामा दूषण है । ऐसेंही ए आठ दूपण m DrG ।। सर्वार्थसिदिवचनिका पंडिन जयनंदनीकृता ।। पंचम अध्याय ॥ पान ४६० ॥ सर्व विन्द्रपक्षगे आवे हैं। ताने विरोधरूप अनेकधर्मस्वरूपकी सिद्धि नाहीं ।। ऐमें दूपण बताये । ताडूं कहिये, जो, ये दृपण जे सर्वथा एकान्तपक्षकरि ऐसे अनेकधर्म वस्तु कहें, तिनके आवे हैं। बहुरि अनेकधर्मविरुद्धरूप एकवस्तुमें संभवै हैं, तिनकू द्रव्यार्थिक पर्यायाधिक नयकी अर्पणका विधानकरि प्रयोजनके वशतें मुख्यगौणकरि कहिये । तामें दूषण नाहीं । स्यादाद बडा बलवान है, जो, ऐसेंभी विरोधरूपकू अविरोधरूपकरि कहै है । सर्वथा एकां- तकी यह सामर्थ्य नहीं, जो, वस्तुळू साधे । जैसा कहेगा, तैसेंही दूपण आवेगा । तात् स्यादादका मरणा ले वस्तुका यथार्थज्ञानकरि श्रद्धानकरि हेयोपादेय जानि हेयतें छूटि उपादेयरूप होय वीतराग होना योग्य है, यह श्रीगुरुनिका उपदेश है ।। आगें पूछे है कि, सत्कै अनेकनयका व्यवहारका आधीनपणा है । तातें स्कंधनिकै भेद- संघाततें उत्पत्ति वणे है । परन्तु यह संदेह रहा, जो, दोय परमाणुका आदिका संघात होय है । सो संयोगमात्रतेंही होय है, कि कोई और विशेष है ? ऐसे पूछे कहै है, जो, संयोग होते एकत्व- पणारूप बंधानतें संघातकी निष्पत्ति होय है । फेरि पूछे है, जो, ऐसे है तो पुद्गल जातिकू छोडै नाही, अरु संयोग होयही, तब केई परमाणुनिकै तौ बंध होय, बहुरि अन्य केईकै न होय, सो याका SHERPROPICARPENOPANTRArcups. .
APK ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४६१ ॥ कारण कहा ? ताका समाधान, जो, तिन परमाणुनिक पुद्गलस्वरूपकरि अविशेप है, तौऊ अनंत- पर्यायनिकै परस्परविलक्षणपरिणामकरि सामर्थ्य होय है, तांतें बंध होय है, ऐसे प्रतीतिमें आवे है । याका सूत्र कहै हैं ~~ ॥ स्निग्धरूक्षत्वाइन्धः ॥ ३३ ॥ याका अर्थ-स्निग्ध कहिये सचिकण रूक्ष कहिये लूखा इन दोऊपणातें पुद्गलपरमाणुनिके परस्पर बंध होय है । तहां वाह्य अभ्यंतर कारणके वशते सचिकणपर्यायका प्रगट होना सो स्निग्ध है । तैसेंही रूक्ष है । ऐसें स्निग्धक्षपणा है। जो सचिक्कणगुणपर्याय होय सो तौ स्निग्धपणा है । तिसते विपरीतपरिणाम हो सो रूक्षपणा है। दोऊनिळू हेतुकरि कह्या है । ऐसें बंध होय है। सो जहां दोय परमाणु रूक्ष तथा सचिकण परस्पर मिलें तर बंब होते दोय अणुका स्कंध होय है। ऐमेंही संख्यात असंख्यात अनंत परमाणुनिका स्कंध उपजै है। तहां परमाणुनिमें रूक्ष सचिकण गुण कैसे हैं ? सो कहिये है- एकगुण स्निग्ध दोयगुण लिंग्ध तीनिगुण स्निग्ध' च्यारि गुण स्निग्ध संख्यातगुण स्निग्ध असंख्यातगुण स्निग्ध अनंतगुण स्निग्ध ऐसें अनंतभेदरूप हैं। ऐसेंही रूक्षगुणभी जानना । ऐसें रूस सचिकणगुण परमाणु है। जैसे जल छेलीका दूध गऊका . ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जप ! मन्न-1 भेमीका दुध उटडीका दूध तथा घृतविषे सचिगान वादि वानी है या धूली कणिका कहिये वालु रेत शर्करा कहिये कारगली जिनी इसादिवि सन्म - हे; तैसेंही परमाणुनिवि स्निग्धरूक्षगुणकी घाटि वाघि प्रवृत्ति है. ऐसा अनुमान है। दीप दोय गुण कहनेतें गुणनिके शनिभागपरिच्छेद जानने ।। त जाळू ऐसा बंध है, सो अविशेषकरि होता होयगा, गमा , तिनका निषेध• सूत्र कहे हैं- गुणानाम् ॥ ३४॥ हैं, तिनके बंध नाही हो है । जघन्य कहिये घाटिसूं गरिच्छेद होय सो जघन्यगुण कहिये । सो जघन्यगुणके उण स्निग्ध होय तिस परमाणुकै एकगुण स्निग्धपरमाणुकरि ख्यात असंख्यात अनंतगुण स्निग्धकार बंध नाहीं होय है। "गुण रूक्षपरमाणुकरि तथा दोय आदि संख्यात असंख्यात अनंतगुण हो है । ऐसेंही एकगुण रूक्षकभी बंधका अभाव जानना । इहां कोई REPRESS:: Neerature ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४६३ ॥ पूछे, जो, जघन्यगुण परमाणु केई लोकमें होय हैं, ऐसा निश्चय काहेत होय? ताका समाधान, जो, केई स्कंधनिमें सचिकणपणां घटता है, कोईमें बंधता है, तथा केईमें रूक्षगुण घटता है, केईमें वधता है । ऐसें घटते घटतें कोई परमाणु जघन्यगुणभी हैं, ऐसा अनुमानप्रमाणते निश्चय होय है आगे ए दोऊ जघन्यगुण स्निग्धरूक्षपरमाणुनिकू वर्जिकरि अन्य स्निग्धरूक्षपरमाणुनिके परस्पर बंध होय है। ऐसा अविशेष प्रसंग होते, तहांभी जिनके बंध नाहीं होय है, तिनका निषेधका सूत्र कहै हैं- ॥ गुणसाम्ये सदृशानाम् ॥ ३५॥ याका अर्थ- गुणसाम्य कहिये जिनकै अविभागपरिच्छेदरूप गुण वरावरि होय ऐसे परमाणुनिकै अर सदृश कहिये स्निग्धही स्निग्ध तथा रूक्षही रूक्ष होय तिनकैभी वंध नाही होय हे । इहां सदृशशब्दका अर्थ तो समानजातिके परमाणु है। बहुरि साम्यका अर्थ बराबरि अवि- भागपरिच्छेद है। तहां ऐसा अर्थ होय है, दोयगुण स्निग्धपरमाणुनिकै दोयगुण स्निग्धपरिमाणु- निकरि बंध नाही है। तीनि गुणस्निग्ध तीनि गुण स्निग्धकरि बंध नाही है । बहुरि दोय गुण स्निग्धपरमाणुनिकै दोय गुण रूक्षपरमाणुनिकनिकरि बंध नाहीं है । दोय गुण रूक्षपरमाणुनिके .:: ।। सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदनीकृता । पंचम अध्याय || पान ४६४ ॥ दोय गुण रूक्षपरमाणुनिकरि बंध नाहीं है । बहुरि तीनि गुण रूक्षपरमाणुनिकें तीनि गुण रूक्षपर• माणुनिकरि बंध नाहीं है । इत्यादि समानगुण होय तथा सदृशभी होय तिनकें बंध नाही होय है । इहां सदृशका ग्रहण है, सो गुणकी विषमता होता बंध होय है ऐसें जनावनेके अर्थ है ।। आगें ऐसें कहनेते विपमगुण परमाणुनिकै तुल्यजातीयकै तथा अतुल्यजातीयकै नियमरहित बंधका प्रसंग होते जिनकै नियम है तिनके जनावनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ यधिकादिगुणानां तु ॥ ३६ ॥ याका अर्थ- दोय अधिक गुणके परमाणुनिकही बंध होय है । दोय गुण जामें अधिक होय सो घधिकगुण कहिये । सो कौन दोय गुण ? परमाणुतें दोयगुण अधिक परमाणु जामें च्यारि गुण है सो है । बहुरि इहां आदिशब्दकरि तीनिगुण परमाणुनै जामें पांचगुण होय सो दोय अधिक गुण है । इत्यादिक दोयगुण अधिक समानजातीय तथा असमानजातीय परमाणुनिकै बंध होय है; अन्यकै नाही होय है । सोही कहिये है, दोयगुण सचिक्कणका जामें होय ऐसे परमाणुका एकगुण स्निग्धकार तथा दोयगुण स्निग्धकरि तथा तीनिगुण स्निग्धकरि बंध नाहीं है । जामें, च्यारि गुण स्निग्धका होय ताकरि बंध होय है । बहुरि तिसही दोय गुण Situati Sxeaaseem . ముగము గరను ॥ सर्वार्थसिद्धिानानिका पंडित जयचंदजीता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान' ४६५ ॥ ८२ स्निग्धके पांचगुण स्निग्धकरि तथा छहगुण स्निग्धकरि तथा सात आठ आदि संख्यात असंख्यात अनंतगुण निग्धकरिभी बंध नाहीं होय हैं । ऐसें तीनिगुणं स्निग्ध पांचगुण स्निग्धकरि बंध होग है । तिमसिवाय एक दोय तीनि च्यारि तथा छह सात आदि अनंतपर्यंत गुणसहित परमाणुनिकरि बंध नाही है । बहुरि च्यारिगुण निग्धपरमाणुक छहगुण स्निग्धपरमाणुहरि बंध होय है । वाकी पहले तथा अगिले गुणसहित परमाणुनिकरि बंध नाहीं है । ऐसेंही दोयगुणं अधिक सर्वके विर्षे जोडना । बहुरि तेमही एक दोय तीनिगुण रूक्षपरमाणुनिकरि दोयगुण रूक्षपरमाणुकै बंध नाहीं है । च्यारिगुणरुक्षपरमाणुके बंध होय है । तिसके पांचगुणरूक्षादिकरि बंध नाहीं है । ऐसेंही तीनिगुण स्मादिकेभी दोयगुण अधिकारि बंध जानना । ऐमेंही भिन्न जाति जे रूक्षके सचिकण ताकरि दोय. गुण अधिकारि बंध जानना ।। इहां उक्तं न गाया है, ताका अर्थ-मिग्धके निग्धकरि दोयगुण अधिकारि बंध होय है।। तथा मन रुक्षकरि दोयगुण अधिकारि बंध होय है । जघन्य गुण पनि करि समगुण होऊ तथा विषमगुण होऊ दोयगुण अविकहीकरि बंध हे अन्यकरि नाहीं है। बहुरि सूत्र में तु शब्द हे सो पहले दोय सूत्रके निपय के अर्थि । तिम निषेधका व्यावर्तन के अर्थ है । तथा बंधकी विधि जनाये you ARTHATRANEPRACTROPICTIONARY ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय || पान ४६६ ॥ है । बहुरि इहां कोई अन्यमती तर्क करै, जो, परमाणु तौ सदा बंधरूपही है । परमाणु बुद्धिकरि कलाना कीजिये है। तैमें एकपरमाणुके वि अविभागपरिच्छेद कल्पिये है। तैसें बंधनरूप स्कंध हे ताके वि परमाणु कल्पिये है । तुमनें काहू परमाणुके बंध बताया काहूकै निषेध बताया सो यह युक्त नाहीं । ताका समाधान, जाते आगममें पुद्गलके छह भेद कहे हैं । पृथवी जल छाया च्यारि इन्द्रियनिके विषय रसादिक कार्मणस्कंध परमाणु ऐसें । इनमें परमाणु कह्या है, सो सत्यार्थ प्रत्यक्ष- ज्ञानी देखिकरि कह्या है । तातें कल्पित नाहीं है । तातें केई परमाणुके बंध न होय है तिनके निपे- धभी है । ऐसा न कहना जो स्कंधही बंधानरूप सदा है, परमाणु नाहीं ॥ आगें अधिकगुणकरि बंध होय है, तुल्यगुणनिकरि न होय है, ऐसा कौंन अर्थि कह्या ? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ बन्धेऽधिको पारिणामिकौ च ॥ ३८॥ याका अर्थ-बंध होते अधिक गुण दोय हैं । ते हीनगुणकू अपने परिणामस्वरूप करै हैं । इहां अधिक शब्दके गुणशब्दकी पूर्वसूत्रतें अनुवृत्ति करणी । ऐसें अधिकगुण ऐसैं कहना। या भांति दोयगुण आदि स्निग्ध रूक्ष परमाणुकें चतुर्गुण आदि स्निग्ध रूक्ष परमाणुनिस्वरूप पारिणा- SHARMATICARPARICASSOCIATED PAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४६७ ॥ मिकपणां होय है । जैसें आला गुडमें मधुर रस बहुत होय तव तामें रेत आय पडै तिनकू अपने मधुररसरूप करै तिसकूँ पारिणामिक कहिये, तैसें अन्यभी अधिकगुण होय सो अल्पगुणकू अपने परिणामस्वरूप कर है। तातें पहली अवस्थाके अभावपूर्वक तीसरी अवस्था प्रगट होय है । अधिक. गुण न रह्या हीनगुणभी न भया । ऐसें तीसरी अवस्था भई । ऐसें अधिक गुणकै अर हीनगुणकै एकस्वरूपपणां होय है। जो ऐसे न मानिये तो शुक्ल कृष्ण तंतृनिका एक रस्सा करे तिनके तार- निके संयोग होतभी एकरूपपरिणाम नाही भया, धौला काला तार जुदे जुदे दीखवी करै; तैसे ठहरे। सो ऐसे हे नाहीं। अधिकगुण हीनगुणका ऐसा एक परिणाम होय, जो, जुदाजुदा न दीखे ऐसा जानना । ऐसें कह्या जो पारिणामिकपणाकरि बंध तिसके होते ज्ञानावरणादिक कर्मकी तीस कोडाकोडी सागर आदिकी स्थिति संभव है ॥ आगें "उत्पादव्ययधोव्ययुक्तं सत्" ऐसा द्रव्यका लक्षण कह्या । अब अन्यप्रकारकरि द्रव्यका लक्षण कहें हैं- ॥ गुणपर्ययचद्रव्यम् ॥ ३९ ॥ याका अर्थ- गुण अर पर्याय इनकार सहित द्रव्य है । इहां गुणपर्याय जाकें होय सो द्रव्य •xapraman Carati ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। पंचम अध्याय ।। पान ४६८ ॥ है, ऐसा प्रत्ययका अर्थ है । इहां मतुप्प्रत्ययकी उत्पत्तिके विर्षे प्रश्नका समाधान पूर्व किया, सोही है । कथंचित् भेदाभेद होते मतुप्प्रत्यय वर्ण है । बहुरि इहां पूछे है, गुण कहा तथा पर्याय कहा ? ताका उत्तर, अन्वयी तो गुण है व्यतिरेकी पर्याय है । तहां क्रमवर्ती पर्यायनिमें जोडरूप एक चल्या जाय सो तौ गुण है । बहुरि न्यारेन्यारे स्वभावरूप पर्याय हैं । इन गुणपर्यायनिकरि युक्त होय सो द्रव्य है । इहां उक्तं च गाथा है ताका अर्थ - गुण ऐसा तो द्रव्यका विधान है बहुरि गुणका एक समुदाय सो द्रव्य है बहुरि द्रव्यके विकार कहिये क्रमपरिणाम ते पर्याय हैं ऐसा कह्या है। बहुरि तिनकरि अन्यून कहिये सहित द्रव्य है सो फैसा है? अयुतप्रसिद्ध है संयोगरूप नाही, तादात्मक स्वरूप है बहुरि नित्य है अपने विशेषलक्षणकू कवहूं नाहीं छोडै है ।। इहां ऐसा कह्या, जो, द्रव्य है सो अन्यद्रव्यतै जाकरि विशेषरूप होय जुदा दीखे तिस भावकू गुण कहिये । तिस गुणहीकार द्रव्यकी विधि है, जो, ऐसा गुण न होय तो द्रव्यानिका संकर कहिये पलटना ठहरै । जैसे जीव है सो पुद्गलादिक द्रव्यनित ज्ञानआदि गुणनिकरि न्यारा दीखे है । बहुरि पुद्गल आदि द्रव्य हैं, ते जीवद्रव्यतॆ रूप आदि गुणनिकरि न्यारे दीखे हैं। जो ऐसा विशेषगुण न होय तो आपसमें पलटना तथा एकता ठहरै । तातें सामान्य अपेक्षाकरि अन्वयी PATRAParera KaKRANCATK. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४२९ ॥ तो ज्ञान आदि जीवके गुण हैं । बहुरि पुद्गल आदिके रूप आदि गुण हैं । बहुरि तिनका विकारतें विशेषरूपकरि भेदरूप भये ते पर्याय हैं । जैसैं घटका ज्ञान पटका ज्ञान क्रोध मान इत्यादि जीवके पर्याय । बहुरि वर्ण गंध तीन मंद इत्यादि पुद्गलके पर्याय । बहुरि तिनतें कथंचित् अन्यपणाहू प्राप्त होता समुदाय है, सो द्रव्यनाम पावै है। जो समुदाय तिन गुणपर्यायनितें सर्वथा अनर्थांतरभूत होय जुदा पदार्थ न गिनिये, तो सर्वहीका अभाव होय, सोही कहिये है । जो परस्पर भिन्न भिन्नलक्षणस्वरूप गुणपर्याय तिनका समुदाय होतें एक अनर्थान्तरभावतें समु. दाय जुदा पदार्थ न मानिये तो सर्वका अभाव होय । जाते ते गुणपर्याय परस्पर न्यारेन्यारे पदार्थ हैं। सौ जो प्रत्यक्षरूपं गुण हैं, तातें जुदे पदार्थ रस आदिक हैं, सो जो समुदाय तिस रूपसूं जुदा न ठहरे, रूपमात्र समुदाय ठहरै, तब रस आदिक रूपते न्यारे हैं । तिनतें समुदायभी न्यारा भया । तव एकरूपमात्र रहनेते समुदाय न ठहरै । समुदाय तो बहुतनिका होय, रूप तो एकही है। समुदाय काहे कहना ? ऐसें समुदायका अभाव आया । याहीते समुदायी सर्वही समुदायतें नाही, तिनकाभी अभाव आया । ऐसें समुदायसमुदायी दोऊका अभाव होते सर्वका अभाव आया । ऐसें रस आदिकविभी जोडना । तातें समुदायकू जो चाहै है सो गुणपर्यायनिके समुदाय . पEPREPARACTERIASTERSITE ॥ सर्वार्थसिद्धियनिका पंडित जयचंदजीकता'। पंचम अध्याय ॥ पनि ४७० ॥ रूप जो द्रव्य तारू कथंचित् संज्ञा संख्या लक्षण प्रयोजनादिकी अपेक्षा न्यारा पदार्थ मानना योग्य है । इहां प्रश्न, जो, द्रव्यका लक्षण सत् ऐसा पहले तो कह्याही था, यह दूसरा लक्षण कहनेका कहा प्रयोजन है ? ताका उत्तर, पहले सत् लक्षण कह्या, सो तो शुद्धद्रव्यका लक्षण है, सो एक है, सो सामान्य है, अभेद है, याळू महान द्रव्यभी कहिये, जाते सर्व वस्तु है सो, सत्ताकू उल्लंघि नाहीं वर्ते हैं । सर्वव्य सर्वपर्यायसत्ताके विशेपण हैं। जाकू ज्ञानगोचर तथा वचनगोचर कहिये सो सर्व सत्तामयी है । बहुरि द्रव्य अनेक हैं, तिनका भिन्नव्यवहार करनेवू यह गुणपर्याय- सहितपणा दूजा लक्षण कह्या है । सो यह लक्षण न कहिये तो द्रव्यनिके गुणपर्याय न्यारेन्यारे हैं, ते द्रव्य न ठहरै, तब सर्वथा सतही द्रव्य ठहरै । चेतन अचेतन आदि द्रव्यनिका लोप होय, तब संसार मोक्ष आदि व्यवहारकाभी लोप होय, तात दूजा लक्षण युक्त है । तिसही लक्षण” अशुद्ध- द्रव्यकी सिद्धि है । जातें सत् द्रव्य दूसरे विशेषणसहित भया, तब दूसरेके मिलापते अशुद्धता भई । जैसे सत् था सो चेतनतासहित तथा अचेतनतासहित कह्या, तब सत्के अशुद्धता आई ऐसा अशुद्धद्रव्यमी कहिये, इत्यादि स्याद्वादकरि सिद्ध होय है, सो वार्तिकतें जानना ।। बहुरि अन्यमती द्रव्यलक्षण अन्यथा कल्पै हैं। कई तो क्रियावानपणा द्रव्यका लक्षण कहे हैं। Exerentreasur । ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४७१ ।। aratixxxneralsexsxe सो आकाशवि क्रिया नाही, तिनकै द्रव्यपणा न ठहरे। बहुरि केई समवायिकारणपणा लक्षण हैं सोभी गुणकर्मकेवि पाईये है। तब ते गुणकर्मभी द्रव्य न ठहरें । बहुरि कोई गुणवानपणा होते क्रियावानपणा समवायिकारणपणा लक्षण कहै है । सो यह तो गुणवानपणा कहनेतेही आय गया । क्रियावान्पणा कहना आदि निःप्रयोजन है। वहुरि अनेकान्तका आश्रय ले विक्षातें कछु कहै तो निर्दोपही है । स्यादादका आश्रय लिये विवाद नाहीं है । बहुरि द्रव्यविर्षे क्रमवर्ती अनेक धर्म हैं , तथा तिन सर्व क्रमवर्तीधर्मनिकी साथि वर्तते अनेक धर्म हैं, तथा कालभेद न करिये तव सर्वकालमें एकही द्रव्य सहवर्ती क्रमवर्ती धर्मनिस्वरूप एककाल है । ऐसें इस लक्षण करनेते सदानेकान्त क्रमानेकांत क्रमाक्रमानेकांत भली भांति सिद्ध होय है ॥ आगे कहे जे पांच द्रव्य तिनके लक्षणनिर्देश करनेतें पांचही द्रव्यका निश्चयका प्रसंग आवै है, तातें छठा द्रव्य न कह्या, ताके सूचनेके अर्थि सूत्र कहे हैं- ॥ कालय ॥४०॥ याका अर्थ- काल है सोभी द्रव्य है। इहां द्रव्य है ऐसा वाक्यशेप है। इस कालविभी द्रव्यका लक्षण है। यातें द्रव्य है । द्रव्यका लक्षण दोयप्रकार कह्या है । सद्व्यलक्षणं उत्पादव्ययधौ- - Sexabkarket ॥ सार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४७२ ॥ व्ययुक्तं सत् ऐसा तथा गुणपयार्यवद्रव्यं ऐसा दोऊही लक्षण कालके विद्यमान है । तहां प्रथम नौ व्यपणा कालकें है । जातें स्वभावहीते व्यवस्थिति है । सो धोव्यपणा स्वकारणकृत है, काहू यका किया नाही । बहुरि व्यय उत्पाद ये दोऊ अगुरुलघुगुणकी हानिवृद्धिकी अपेक्षात स्वभा- बहुरि परद्रव्यके परिणामनिकी अपेक्षा परकृतभी हैं । बहुरि गुण साधारण तथा ऊही कालके हैं । तहां असाधारणता सर्वद्रव्यनिपरि वर्तनाहेतुपणा है । अर साधारण (मूर्तिकपणा सूक्ष्मपणा अगुरुलघुपणा इत्यादिक है । बहुरि पर्याय उत्पाद व्यंवरूप होय तातें दोयप्रकारके लक्षणसहितपणातें आकाशआदिकीज्यों कालकै द्रव्यपणां प्रसिद्ध अस्तित्वका चिह्न धर्मआदि द्रव्यकीज्यों पूर्व कह्याही था, जो, वर्तनालक्षण काल है ॥ इहां प्रश्न, जो, इहां कालद्रव्य कह्या अर धर्मआदि द्रव्य कहे थे, तहांही न कह्या, सो [ कहां प्रयोजन ? अजीवकायाधर्माधर्माकाशकालपुद्गला ऐसे क्यों न कह्या? ताका समाधान, जो, तहां कहते तो कालकै कायपणा ठहरता, सो याकै कायपणा नाहीं है । जात कालके मुख्यपणे तथा उपचारकरिभी प्रदेशनिका प्रचयकी कल्पना नाहीं है। धर्मादिककै तौ पूर्व मुख्यप्रदेशनिका प्रचय कह्याही है असंख्येयाः पदेशा इत्यादि सूत्रमें । बहुरि पुद्गलपरमाणु एकप्रदेशमात्र हैं तोऊ PICARPERSOPARAHASKAMARPRACKIRANASPARENERARTISTER ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय || पान ४७३. ।। HAMARATPATNAME REPARTRIPAIGARAMETER पूर्वउत्तरभावप्रज्ञापननयकी अपेक्षाकरि उपचारकल्पनाकरि प्रदेशप्रचय कह्या ।। भावार्थ- परमाणु संघाततै स्कंधरूप होय हैं, तातै प्रदेशप्रचय होय है । बहुरि कालक दोऊही रीति प्रदेशपचयकी कल्पना नाहीं। ताते याकै अंकायपणांही है। बहुरि जो कालकं धर्मादिकके पाठमें कहते तो तहां निष्क्रियाणि इस सूत्रविर्षे धर्मआदि आकाशपर्यंत क्रियारहित कहे थे, तातें अन्य जे जीवपुद्गलं तिनकै क्रियासहितपणांकी प्राप्ति आई थी, सो कालकभी सक्रि. यपणां ठहरता । बहुरि जो आकाशतें पहलै काल कहते तो ' आ आकाशादेकद्रव्याणि ' इस. सूत्रतें आकाश एकद्रव्यपणा ठहरता । तात न्याराही इहां कालका उपदेश किया है ।। इहां पूछे है, जो, कालकू अनेकद्रव्य कहिये है, तहां कहा प्रमाण है ? ताका उत्तर, जो आगमप्रमाणकरि कहिये है। लोकाकाशके जेते प्रदेश हैं तेते कालके अणु क्रियारहित एकएक आकाशके प्रदेशविपें एकएक न्यारेन्यारे लोकमें व्यापिकरि तिष्ठे हैं । इहां उक्तं च गाथा है, ताका अर्थ- लोकाकाशके प्रदेश एकएकके वि जे एकएक रत्ननिकीज्यों प्रगटरण तिष्ठै हैं ते कालाणु जानने । रूपआदि गुणनिकरि रहित अमूर्तिक वर्तनालक्षण जो मुख्यकाल है, तोका यह आगमनमाण कह्या ।।
RESUPARTICIPEPARINAR ॥ सर्वाथसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पंचम अध्याय || पान ४७४ ।। आगे, परिणामादिकरि जान्या जाय ऐसा व्यवहारकालके जाननेषं प्रमाण कहा है? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ सोऽनन्तसमयः ॥४०॥ याका अर्थ- काल है सो अनंत हैं समय जाके ऐसा है । इहां वर्तमानकाल एक समय- मात्र है। तौऊ अतीत अनागत कालके समय अंतरहित हैं। तातें अनंत कहिये है। अथवा मुख्यकालकाही प्रमाण जाननेकू यह सूत्र है। जो, कालाणु एक है तौऊ अनंतपर्यायनिकू वर्तनाका कारण है। तातें ताकवि अनंतपणाका उपचार कीजिये है। बहुरि समय है सो उत्कृष्टपणे कालका अंश है । तिसका समूहविशेप• आवली इत्यादि जाननी ॥ आगें, गुणपर्ययवद् द्रव्य है ऐसा कह्या, तहां गुण कहा ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः ॥४१॥ याका अर्थ-जिनका द्रव्य आश्रय है बहुरि जे आप अन्यगुणनिकरि रहित है, ते गुण हैं। इहां निर्गुण ऐसा गुणनिका विशेषण है, सो कौन अर्थि है सो कहिये है। दोय आदि परमाणुनिका स्कंधभी द्रव्यकै आश्रय है । जातें परमाणुनितें भया है सो द्रव्याश्रया गुणा एताही Catewasee ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पंचम अध्याय ॥ पान ४७५ ।। कहिये तो तिन स्कंधनिकै गुणपणां ठहरता। तातें निर्गुण कहनेते तिनके गुणका निषेध भयो ते स्कंधभी गुणसहित हैं, तातें द्रव्यही हैं, गुण नाही हैं । बहुरि द्रव्याश्रया इस विशेषण" पर्यायनिक गुणपणाका निषेध होय है । जातें गुण हैं ते तौ द्रव्यतै नित्यसंबंधरूप हैं। पर्याय हैं ते क्रमतें होय । सो कदाचित् होय विनशि जाय हैं। तात जे नित्यही द्रव्यफू आश्रयकरि प्रवते ते गुण हैं । ऐसें पर्याय हैं ते गुण नाहीं हैं। तहां जीवके गुण अस्तित्व आदिक तौ साधारण । बहुरि ज्ञानादिक असाधारण । पुद्गलके अचेतनत्व आदि साधारण | रूप आदिक असाधारण । बहुरि पर्याय जीवके घटका ज्ञान आदिक हैं । पुद्गलके घटकपाल आदिक हैं। आगें पूछे है, वारवार परिणामशब्द कह्या ताका कहा अर्थ है ? ऐसे पूछे उत्तरका सूत्र कहे हैं- ॥ तद्भावः परिणामः॥४२॥ याका अर्थ- द्रव्य जिस स्वरूप परिणमे, ताकू जिनका भाव कहिये, ऐसा तद्भाव सो परिणाम है । इहां इस सूत्र कहनेका अन्यप्रयोजन कहै हैं । गुण हैं ते द्रव्यते जुदे पदार्थ हैं, ऐसा अन्य कोईका मत है । सो स्यादादीनिकू अन्यमती कहै हैं | तुमारै यह मान्य है कि नाही ? ता आचार्य कहें हैं, जो, तुम मानूं जैसें तो जुदा पदार्थ नाहीं मानें हैं, कथंचित संज्ञासंख्यादि dai Papaapanese '| संवार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४७६ ॥ भेदकी अपेक्षाकरि द्रव्यते गुण भेदरूपभी मानें हैं, तथापि तिसतै प्रदेशनिकी अपेक्षाकरि अभेद है । जाते तिस द्रव्यहीके परिणाम हे । तातें जुदे नाहीं। ऐसें कहते पूछे हैं, जो, तुम परिणाम कह्या सो कह्या ताका निश्चयके अर्थि यह सूत्र कह्या है, जो, धर्म आदि द्रव्य कहे ते जिसस्वरूपकरि परणमे ताकू तद्राव कहिये । तद्भावकू तत्वभी कहिये, सोही तद्भाव परिणाम है । सो ऐसा परिणाम दोयप्रकार है, अनादिपरिणाम आदिमान परिणाम । तहां अनादि तौ धर्मादिककै गतिहेतुत्वपणा आदिक हैं, सो सामान्यअपेक्षाकरि है । बहुरि विशेपअपेक्षा सोही परिणाम आदिमान है । जातें पर्याय हैं ते उपजे हैं, विनशे हैं। तिनकू आदिसहित कहिये । तिनमें च्यारि द्रव्यनिका परिणाम तो आगमगम्य है । बहुरि जीवपुद्गलका परिणाम कथंचित् प्रत्यक्षगम्य भी है ॥ इहां कोई कहें, गुणपर्याय दोय कहे अर नय द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक ए दोय कहे। तह तीसरा गुणार्थिकनय क्यों न कह्या ? ताका समाधान, जो, संक्षेपते नय दोयही कहे हैं । तहां ऐसी विवक्षा है, जो, पर्याय दोयप्रकार है। एक सहभावी एक क्रमवर्ती । तातै पर्याय कहने में गुणभी जान लेना । बहुरि नयनिका विस्तार करिये तब द्रव्य शुद्धअशुद्धकरि दोयप्रकार हैं। तैसें पर्यायकै दोय भेदकरि सहभावी क्रमवर्ती ऐसे । नयनिकै तीनिकी संख्याभी विरोधरूप नाहीं है ॥ सर्वार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४७७ ॥ एक द्रव्यार्थिक दोय भेदरूप पर्यायार्थिक, तथा द्रव्यार्थिक दोय पर्यायार्थिक एक, ऐसे दोय भंग तीनिके हैं । बहुरि दोयदोय गिनिये तब च्यारिभी नय होय हैं । बहुरि द्रव्यार्थिकके नैगम संग्रह व्यवहार ए तीनि भेद, पर्यायार्थिको अर्थ व्यंजन पर्यायकरि दाय भेद ऐसे पांचभी हैं। बह द्रव्यके शुद्ध अशुद्ध दोय भेद, पर्यायार्थिकके मजुसूत्र शब्द समभिरूढ एवंभूत च्यारि भेद ऐसे छहभी नय होय हैं । बहुरि नैगम आदि सात कही हैं । ऐसही अष्ट आदिकी संख्याभी होती जाय है । जाते शब्द अपेक्षा नय संख्यात कही है । ऐसे गुणपर्यायका कथंचित् भेदरूप कथन है, सो अयुक्त नाही है । गुणपर्ययवद्रव्य है ऐसा लक्षण द्रव्यका निर्दोप है ।। ऐसें इस पांचवां अध्यायमें पंचास्तिकाय छह द्रव्यका तथा तिनके भेदमहित गुणपर्यायनिका निरूपण कीया, ताका व्याख्यान सर्वार्थसिद्धि नाम संस्कृतटीकाते देखि देशकी भाषामय वचनिका करी है। ताळू वाचि सुनिकरि भव्यजीव तिनका यथार्थस्वरूप जानि श्रद्धा करो, चारित्रकी शुद्धता करो। ऐमें स्वर्गमोक्षका मार्ग सुगम होय है । बहुरि याका विशेष व्याख्यान तत्वार्थवार्तिक तथा श्लोकवार्तिकवि है। तहां समतका स्थापन परमतका निराकरणरूप बहुत व्याख्यान है। तहांतें जानना ॥ REPORTER BAATBerar ') सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय || पान ४७६ ॥ भेदकी अपेक्षाकरि द्रव्यतें गुण भेदरूपभी मानें हैं, तथापि तिसते प्रदेशनिकी अपेक्षाकरि अभेद है । जात तिस द्रव्यहीके परिणाम हें । तातें जुदे नाहीं। ऐसें कहते पूछे हैं, जो, तुम परिणाम कह्या सो कह्या ताका निश्चयके अर्थि यह सूत्र कह्या है, जो, धर्म आदि द्रव्य कहे ते जिसस्वरूपकरि ।। परणमे ताकू तद्भाव कहिये । तद्भावकू तत्वभी कहिये, सोही तद्भाव परिणाम है । सो ऐसा परिणाम दोयप्रकार है, अनादिपरिणाम आदिमान परिणाम | तहां अनादि तौ धर्मादिककै गतिहेतुत्वपणा आदिक हैं, सो सामान्य अपेक्षाकरि है। बहुरि विशेपअपेक्षा सोही परिणाम आदिमान है । जातें पर्याय हैं ते उपजै हैं, विनशे हैं । तिनकू आदिसंहित कहिये । तिनमें च्यारि द्रव्यनिका परिणाम तो आगमगम्य है । बहुरि जीवपुद्गलका परिणाम कथंचित् प्रत्यक्षगम्यभी है ।। इहां कोई कहैं, गुणपर्याय दोय कहे अर नय द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक ए दोय कहे | तह तीसरा गुणार्थिकनय क्यों न कह्या? ताका समाधान, जो, संक्षेपते नय दोयही कहे हैं । तहां ऐसी विवक्षा है, जो, पर्याय दोयप्रकार है। एक सहभावी एक क्रमवर्ती । तातै पर्याय कहने में गुणभी जान लेना । बहुरि नयनिका विस्तार करिये तब द्रव्य शुद्धअशुद्धकरि दोयप्रकार हैं। तैसें पर्यायकै दोय भेदकार सहभावी क्रमवर्ती ऐस । नयनिकै तीनिकी संख्याभी विरोधरूप नाही है । 4ka ॥ सार्थसिद्धिपचानिका पंडित जयचंदजीकृता ।। पंचम अध्याय ॥ पान ४७७ ॥ एक द्रव्यार्थिक दोय भेदरूप पर्यायार्थिक, तथा द्रव्यार्थिक दोय पर्यायार्थिक एक, ऐसे दोय भंग तीनिके हैं । बहुरि दोयदोय गिनिये तब च्यारिभी नय होय हैं । बहुरि द्रव्यार्थिकके नैगम संग्रह व्यवहार ए तीनि भेद, पर्यायार्थिकके अर्थ व्यंजन पर्यायकरि दोय भेद ऐसे पांचभी हैं। द्रव्यके शुद्ध अशुद्ध दोय भेद, पर्यायार्थिकके ऋजुसूत्र शब्द समभिरूढ एवंभूत च्यारि भेद ऐसे छहभी नय होय हैं । बहुरि नैगम आदि सात कही हैं । ऐसेंही अष्ट आदिकी संख्याभी होती जाय है । जाते शब्द अपेक्षा नय संख्यात कही है। ऐसे गुणपर्यायका कथंचित् भेदरूप कथन है, सो अयुक्त नाहीं है । गुणपर्ययवद्रव्य है ऐसा लक्षण द्रव्यका निर्दोष है ।। ऐसें इस पांचवां अध्यायमैं पंचास्तिकाय छह द्रव्यका तथा तिनके भेदमहित गुणपर्यायनिका निरूपण कीया, ताका व्याख्यान सर्वार्थसिद्धि नाम संस्कृतटीकाते देखि देशकी भाषामय वचनिका करी है। ताकू वाचि सुनिकरि भव्यजीव तिनका यथार्थस्वरूप जानि श्रद्धा करो, चारित्रकी शुद्धता करो । ऐसें स्वर्गमोक्षका मार्ग सुगम होय है । बहुरि याका विशेष व्याख्यान तत्वार्थवार्तिक तथा श्लोकवार्तिकविर्षे है। तहां स्वमतका स्थापन परमतका निराकरणरूप बहुत व्याख्यान है । तें जानना ॥ teratoxerxers
॥ सर्वायसिद्धिानिका पंडित जयचंदजीता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४७८ ।।
॥ छप्पय ॥
Kamasutrsativatisaar
अस्तिकाय हैं पंच कालयुत कथन दरख पद,
तिनके गुण परजाय भेद लक्षण बहु परगट ॥
परमत स्वमत विभाग हेतु भापे श्रुतधरमुनि,
चार्तिक वृत्ति वखान विविधि की शिष्यनि सुनि ॥
लखि लेश देशभापामयी करी वचनिका सुनि धुनी,
जानूं सरधा सांची करौ धरि चारित शिव ल्यो गुनी ॥१॥
ऐसे तत्वार्थनिका है अधिगम जाकरि ऐसा जो मोक्षशास्त्र, ताविपैं
पांचवां अध्याय समाप्त भया ॥ ५॥
॥ सर्वार्थसिद्धिवचानका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४७९ ॥ PREPARATRAINERRohit ॥ नमः सिद्धेभ्यः॥ ॥ आगे छठे अध्यायका प्रारंभ है ॥ दोहा- मोह राग रुप भाव ये, निश्चय आश्रय तीनि ॥ हति ध्यानी ज्ञानी भये, नमूं तिनहि गुणलीन ॥ १॥ ऐसें मंगलाचरणके अर्थि नमस्कार करि सर्वार्थसिद्धि नाम टीकाके अनुसार कहिये है । तहां पंचम अध्यायमें अजीवपदार्थका व्याख्यान किया । अब ताके अनंतर आस्रवपदार्थका व्याख्यान किया चाहिये । तात तिस आस्रवपदार्थकी प्रसिद्धिके अर्थि सूत्र कहैं हैं- ॥ कायवाड्मनःकर्म योगः ॥१॥ याका अर्थ- काय वचन मन इनका कर्म सो योग है । तहां काय आदि शब्दनिका अर्थ तो पहले कहा था, सोही जानना । बहुरि कर्मशब्दका अर्थ इहां क्रिया है । जातें कर्म अरु क्रियामें इहां भेद नाहीं है। ऐसे काय वचन मनकी क्रिया है सो योग है। तहां ऐसा जानना, जो, AANDOMETBOxsakteraldandal RPSPREPARTER ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४८१ ॥ आत्माके प्रदेशनिका चलना सो योग है । सो निमित्तके भेदतें तीनिप्रकार भेद कीजिये है, काययोग, वचनयोग, मनोयोग । तहां आत्माके वीयर्यांतरायकर्मका क्षयोपशम होतें औदारिक आदि सात काय तिनकी वर्गणामें एक कायवर्गणाका अवलंबनकी अपेक्षातें भया जो आत्मप्रदेश- निका चलना, सो काययोग है । बहुरि शरीर नामा नामकर्मके उदयकरि कीया जो वचनवर्गणा ताका अवलंबनके होते, बहुरि वीर्यातरायकर्म तथा श्रुत अक्षर आदि ज्ञानावरणकर्मका क्षयोपशमकरि कीया जो अभ्यंतर वचनकी लब्धि कहिये बोलनेकी शक्ति ताकी संनिधि होते, वचनपरिणामके सन्मुख भया जो आत्मा ताके प्रदेशनिका चलना, सो वचनयोग है । वहुरि अभ्यंतर तौ नोइन्दि- यावरण नामा ज्ञानावरणकर्म अर अंतरायकर्मके क्षयोपशमरूप लब्धि ताका निकट होते, अर चाह्य मनोवर्गणाका आलंबन होते मन परिणामके सन्मुख जो आत्मा ताकें प्रदेशनिका चलना, सो मनोयोग है। आगें पूछे हैं, जो, कर्म पुण्यपापभेदकरि दोयप्रकार है, तिसका आसवका कारण योग है सो अविरोपफरिही है, कि कुछ विशेप है ? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ शुभः पुण्यस्याशुभः पापस्य ॥३॥ ACASPRINCEYPRECAPR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४८० ॥ इहां भावार्थ ऐसा, जो, मनवचनकायके निमित्त आत्माके प्रदेशनिका चलना, सो योग है । बहुरि इहां वीयर्यांतराय ज्ञानावरणका क्षयोपशमजनित लब्धिरूप शक्ति कही, सो इनका क्षय होतभी कायवचनमनकी वर्गणाके निमित्तत सयोगकेवली आत्माके प्रदेशनिका चलना है, तातं तहांभी योग जानना ।। आगे शिष्य कहै है, जो, तीनिप्रकार योग कहे ते हम जाने, परंतु प्रकरण आस्रवका है, सो अब कही, आस्रवका लक्षण कहा है? ऐसैं कहै हैं, जो, यह योगशब्दकरि कहिये संसारी जीवके आस्रव है ऐसा सूत्र कहै हैं- ॥स आस्रवः ॥२॥ याका अर्थ-कह्या जो योग सो आस्रव है । जैसैं सरोवरके जल आवनेका दार होय सो जलके आवनेकू कारण है, ताकू आस्रव ऐसा कहिये, तैसैं इहांभी योगदारकरि आत्माकै कर्म आवे है, तातें योगही आस्रव है। ऐसा नामके योग्य है। इहां ऐसाभी दृष्टान्त जानना- जेसे आला वस्त्र चौगिरदतें आई रजकू ग्रहण कर है तथा लोहका पिंड अग्निकरि तपाये जलकू खेंचे है, तैसें कपायनिकरि सहित जीव योगद्वारकरि आये कर्मळू सर्व अपने प्रदेशनिकरि ग्रहण कर है ।।
HTTRACTR-city
RigerPIRPRIY...
॥ सर्वार्थसिद्भिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। पंचम अध्याय | पान ४८१ ॥
आत्माके प्रदेशनिका चलना सो योग है । सो निमित्तके भेदते तीनिप्रकार भेद कीजिये है,
काययोग, वचनयोग, मनोयोग । तहां आत्माके वीर्यांतरायकर्मका क्षयोपशम होते औदारिक
आदि सात काय तिनकी वर्गणामें एक कायवर्गणाका अवलंबनकी अपेक्षातै भया जो आत्मप्रदेश.
निका चलना, सो काययोग है । बहुरि शरीर नामा नामकर्मके उदयकरि कीया जो वचनवर्गणा
ताका अवलंबनके होते, बहुरि वीर्यांतरायकर्म तथा श्रुत अक्षर आदि ज्ञानावरणकर्मका क्षयोपशमकरि
कीया जो अभ्यंतर वचनकी लब्धि कहिये वोलनेकी शक्ति ताकी संनिधि होते, वचनपरिणामके
सन्मुख भया जो आत्मा ताके प्रदेशनिका चलना, सो वचनयोग है । बहुरि अभ्यंतर तो नोइन्द्रि
यावरण नामा ज्ञानावरणकर्म अर अंतरायकर्मके क्षयोपशमरूप लब्धि ताका निकट होते, अर
वाय मनोवर्गणाका आलंबन होते मन:परिणामके सन्मुख जो आत्मा ताकें प्रदेशनिका चलना,
मो मनोयोग हे॥
आगें पूछे हैं, जो, कर्म पुण्यपापभेदकरि दोयप्रकार है, तिसका आस्रवका कारण योग है
मो अविरोपकरिही है, कि कुछ विशेष है ? ऐसे पूछ सूत्र कहे हैं-
॥शुभः पुण्यस्याशुभः पापस्य ॥३॥
॥ सर्वायसिदिवनिका पंडित जयचंदनीता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४८२ ।। orse e:y... PRICE.Prapkot याका अर्थ- शुभयोग तो पुण्यका आश्रव करै है । अशुभ योग पापका आश्रय कर है । तहां शुभयोग कहा? अशुभयोग कहा? सो कहिये हैं । प्राणनिका घात अदत्तका ग्रहण मैथुन. सेवन इत्यादिक तो अशुभका योग है। झूठ बोलना कठोरवचन कहना ऐसें असत्यवचन आदि अशुभ वचनयोग है । परका घातका चितवन करना, ईर्षा राखनी, अदेखसाभाव करना इत्यादि अशुभमनोयोग है । यातें उलटा शुभयोग है। तहां अहिंसा अस्तेय ब्रह्मचर्यादिक शुभकाययोग है । सत्यवचन हितमित भाषण आदि शुभवचनयोग है। अरहंतआदिवि भक्ति स्तववि रुचि शास्त्रआदिवि विनय आदि प्रवृत्ति ए शुभमनोयोग हैं । इहां प्रश्न, जो, योग शुभ अशुभ परिणाम कैसे ? ताका उत्तर, जो, शुभपरिणामकरि निपज्या योग सो तो शुभ है । बहुरि जो अशुभपरिणामकरि निपज्या सो अशुभयोग है । बहुरि शुभअशुभकर्मके कारणपणातें शुभअशुभयोग नाहीं हैं। जो ऐसा होय तौ शुभयोगही न ठहरै । जातें शुभयोगते ज्ञानावरणादि घातियाकर्म पापरूप हैं, तिनकामी आश्रव होय है । तातें पापका कारण शुभयोग नाहीं ठहरे। तहां जो कर्म आत्माकू पवित्र करै, अथवा याकरि आत्मा पवित्र होय ऐसें पुण्य कहिये । सो सातावेदनीय आदिक हैं। बहुरि आत्माने शुभते पाति कहिये राखै Searera RamS........... ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४८३ ॥ शुभरूप न होने दे सो पाप है । सो असातावेदनीय आदिक हैं ।। आगें पूछे है, जो, यहू आश्रव सर्व संसारी जीवनिकै समानफलका कारण है, कि किछु विशेष है ? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ सकषायाकषाययोः साम्परायिकापथयोः॥४॥ याका अर्थ - कपायसहित जीवकै तौ सांपरायिक आश्रव होय है । बहुरि कषायरहित जीवकै, ईर्यापथ आश्रव होय है। इहां स्वामीके भेदने आश्रववि भेद है। तहां स्वामी दोय हैं, सम्पयी जीव अकपायी जीव । तहां कपाय जे क्रोधादिक ते कपायसारिखे हैं। जैसे फिटकडी लोध आदि कपायले द्रव्य होय हैं, ते वस्त्रके रंग लगनेकू कारण हैं; तैसैं ए क्रोधादिकभी आत्माके कर्म लेपके कारण हैं। तातें इनकुंभी कपाय कहिये हैं। ऐसे कपायनिकरि सहित हो। ताफू सकपायी कहिये। बहुरि कपायरहित होय सो अकपायी है। बहुरि संपराय नाम संमारका है, सो जाका संसार प्रयोजन है ऐसा जो कर्म ता• सांपरायिक कर्म कहिये । बहुरि ईर्याभाव योगनिकी गतिका है तिसहीकरि कर्म आवै, ताकू ईर्यापथकर्म कहिये । इनका यथासंख्य संबंध करना। तहां सकपायी मिथ्यादृष्टीकू आदि देकरि जीव हैं, तिनकै तो सांपरायbu Zree LED TUBXON QVXR1702 ॥ सायसिदिवनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ पंचम अध्याय । पान ४८२ ।। gaya hai. याका अर्थ- शुभयोग तो पुण्यका आश्रव करै है । अशुभ योग पापका आश्रव करै है । तहां शुभयोग कहा? अशुभयोग कहा? सो कहिये हैं । प्राणनिका घात अदत्तका ग्रहण मैथुन- सेवन इत्यादिक तो अशुभका योग है। झूठ बोलना कठोरवचन कहना ऐसें असत्यवचन आदि अशुभ वचनयोग है । परका घातका चितवन करना, ईर्षा राखनी, अदेखसाभाव करना इत्यादि अशुभमनोयोग है । यातें उलटा शुभयोग है। तहां अहिंसा अस्तेय ब्रह्मचर्यादिक शुभकाययोग हे । सत्यवचन हितमित भाषण आदि शुभवचनयोग है। अरहंतआदिवि भक्ति स्तवविपें रुचि शास्त्रआदिवि विनय आदि प्रवृत्ति ए शुभमनोयोग हैं । इहां प्रश्न, जो, योग शुभ अशुभ परिणाम कैसे ? ताका उत्तर, जो, शुभपरिणामकार निपज्या योग सो तौ शुभ है । बहुरि जो अशुभपरिणामकरि निपज्या सो अशुभयोग है । बहुरि शुभअशुभकर्मके कारणपणातें शुभअशुभयोग नाहीं हैं। जो ऐसा होय तौ शुभयोगही न ठहरै । जातें शुभयोगहें ज्ञानावरणादि घातियाकर्म पापरूप हैं, तिनकाभी आश्रय होय है | तातें पापका कारण शुभयोग नाहीं ठहरे। तहां जो कर्म आत्माकू पवित्र करै, अथवा याकरि आत्मा पवित्र होय ऐसें पुण्य कहिये । सो सातावेदनीय आदिक हैं। बहुरि आत्माने शुभते पाति कहिये राखै karera ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४८३ ॥ शुभरूप न होने दे सो पाप है । सो असातावेदनीय आदिक हैं ।। आगें पूछे है, जो, यहू आश्रव सर्व संसारी जीवनिकै समानफलका कारण है, कि किछु विशेष है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ सकषायाकषाययोः साम्परायिकापथयोः॥४॥ याका अर्थ - कपायसहित जीवकै तौ सांपरायिक आश्रव होय है । बहुरि कपायरहित जीवकै, ईर्यापथ आश्रव होय है । इहां स्वामीके भेदतें आश्रववि भेद है। तहां स्वामी दोय सकपयी जीव अकपायी जीव । तहां कपाय जे क्रोधादिक ते कपायसारिखे हैं। जैसे फिटकडी लोध आदि पायले द्रव्य होय हैं, ते वस्त्रके रंग लगने• कारण हैं; तैसे ए क्रोधादिकभी आत्माके कर्म लेपके कारण है। तातें इनकुंभी कपाय कहिये हैं। ऐसें कपायनिकरि सहित हो। ता, सकपायी कहिये । बहुरि कपायरहित होय सो अकपायी है। बहुरि संपराय नाम संसारका है, सो जाका संसार प्रयोजन है ऐसा जो कर्म ताईं सांपरायिक कर्म कहिये । बहुरि र्याभाव योगनिकी गतिका है तिसहीकरि कर्म आवै, ताकू ईर्यापथकर्म कहिये । इनका यथासंख्य संबंध करना। तहां सकपायी मिथ्यादृष्टीकू आदि देकरि जीव हैं, तिनकै तो सांपराय- ....
॥ सर्वाथसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पंचम अध्याय ॥ पान ४८२ ॥ artists:- xesaseramseriasisitories Thisexisaksszar. याका अर्थ- शुभयोग तौ पुण्यका आश्रव करै है । अशुभ योग पापका आश्रव करै है । तहां शुभयोग कहा? अशुभयोग कहा ? सो कहिये हैं । प्राणनिका घात अदत्तका ग्रहण मैथुन. सेवन इत्यादिक तौ अशुभका योग है। झूठ बोलना कठोरवचन कहना ऐसें असत्यवचन आदि अशुभ वचनयोग है । परका घातका चिंतन करना, ई राखनी, अदेखसाभाव करना इत्यादि अशुभमनोयोग है । यातें उलटा शुभयोग है। तहां अहिंसा अस्तेय ब्रह्मचर्यादिक शुभकाययोग है | सत्यवचन हितमित भाषण आदि शुभवचनयोग है। अरहंतआदिविर्षे भक्ति स्तवविधैं रुचि शास्त्रआदिवि विनय आदि प्रवृत्ति ए शुभमनोयोग हैं । इहां प्रश्न, जो, योग शुभ अशुभ परिणाम कैसे ? ताका उत्तर, जो, शुभपरिणामकरि निपज्या योग सो तौ शुभ है । बहुरि जो अशुभपरिणामकरि निपज्या सो अशुभयोग है। बहुरि शुभअशुभकर्मके कारणपणातें शुभअशुभयोग नाहीं हैं। जो ऐसा होय तौ शुभयोगही न ठहरै । जातें शुभयोगते ज्ञानावरणादि घातियाकर्म पापरूप हैं, तिनकाभी आश्रव होय है । तातें पापका कारण शुभयोग नाही ठहरै। तहां जो कर्म आत्माकू पवित्र करै, अथवा याकरि आत्मा पवित्र होय ऐसैं पुण्य कहिये । सो सातावेदनीय आदिक हैं। बहुरि आत्मानें शुभते पाति कहिये राखै ACTRONICIPAOGICAL ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४८३ ॥ boxearent ......ranicatari शुभरूप न होने दे सो पाप है । सो असातावेदनीय आदिक हैं । आगें पूछे है, जो, यहू आश्रव सर्व संसारी जीवनिकै समानफलका कारण है, कि किछु विशेष है? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ सकपायाकपाययोः साम्परायिकेपथयोः॥४॥ याका अर्थ – कपायसहित जीवकै तौ सांपरायिक आश्रव होय है। बहुरि कपायरहित जीवकै, ईर्यापथ आश्रव होय है। इहां स्वामीके भेदतें आश्रववि. भेद है। तहां स्वामी दोय सकपयी जीव अकपायी जीव । तहां कपाय जे क्रोधादिक ते कपायसारिखे हैं। जैसे फिटकडी लोध आदि पायले द्रव्य होय हैं, ते वस्त्रके रंग लगने• कारण हैं; तैसें ए क्रोधादिकभी आत्माके कर्म लेपके कारण हैं। तातें इनकुंभी कपाय कहिये हैं। ऐसे कपायनिकरि सहित होम ताइँ सकपायी कहिये। बहुरि कपायरहित होय सो अकपायी है। बहुरि संपराय नाम संमारका है, सो जाका संसार प्रयोजन है ऐसा जो कर्म ताकू सांपरायिक कर्म कहिये । परिर्याभाव योगनिकी गतिका है तिसहीकरि कर्म आवै, ताकू ईपिथकर्म कहिये । इनका यथासंख्य संबंध करना। तहां सकपायी मिथ्यादृष्टीकू आदि देकरि जीव हैं, तिनकै तो सांपराय- ENERGRIDDLERS -- NaDreasuresperts ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४८४ ॥ कर्मका आश्रव होय है । बहुरि कपायरहित जीव हैं, जो, उपशांतकषायकू आदि देकरि तिनके ईर्यापथकर्मका आश्रव होय है । इहां भावार्थ ऐसा, जो, सकपायी जीवके तौ कर्मकी स्थिति अनुभाग पडै है । बहुरि अपायी जीवक स्थिति अनुभाग नाहीं । एकसमय मात्र आश्रव होय, तिसही समय झडि जाय है ।। आगें आदिमें कह्या जो सांपरायिक आश्रव ताके भेद कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ इन्द्रियकपायाव्रतक्रियाः पंचचतुःपंचपंचविंशतिसंख्याः पूर्वस्य भेदाः ॥५॥ याका अर्थ- पहले कह्या जो सांपरायिक आश्रव ताके भेद- इंद्रिय पांच, कपाय च्यारि, अव्रत पांच, क्रिया पचीस ए गुणतालीस भेद हैं । इहां इन्द्रिय आदिनिके पंच आदिकी संख्याकरि यथासंख्य जानना । इंद्रिय पांच, कपाय च्यारि, अव्रत पांच, क्रिया पचीस ऐसैं । तहां पंच इन्द्रिय तो पहले कही थी सोही । बहुरि कपाय क्रोध आदिक । वहुरि पांच अव्रत हिंसा आदिक आगे कहसी । बहुरि क्रिया पचीस कहिये हैं। तहां जो चैस गुरु प्रवचननिकी पूजा करना इत्यादिक जो सम्यक्त्वकी वधावनेहारी क्रिया होय सो सम्यक्त्वक्रिया है ॥१॥ अन्य देवताका स्तवनआदिरूप मिथ्यात्वकी कारण प्रवृत्ति सो मिथ्यात्वक्रिया है ॥२॥ कायआदिकरि गमनागमन आदिका ExalterSerperiesDreastDEasirerasasax Sakse ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४८५ ॥ प्रवर्तन, सो प्रयोगक्रिया है ॥ ३॥ संयमी पुरुपके असंयमकै सन्मुखपणा, सो समादानक्रिया है ॥ ४॥ ईर्यापथगमन करना, सो ईर्यापथक्रिया है ॥ ५॥ ऐसें पांच ए क्रिया भई ।। बहुरि क्रोधके वशते परकू दोष लगावनेकी प्रवृत्ति दुष्टस्वभावता, सो प्रादोषिकी क्रिया है ॥ १॥ दुष्टपनाके कार्य चोरी आदिका उद्यम करना, सो कायिकी क्रिया ॥२॥ हिंसाके उपकरण शस्त्रादिकका ग्रहण, सो अधिकरणिकी क्रिया है ॥ ३ ॥ जाते आपकू परकू दुःख उपजै ऐसा प्रवर्तन, सो पारितापिकी क्रिया है ॥ ४॥ आयु इन्द्रिय बल उच्छास निःश्वास जे प्राण तिनका वियोग करना, सो प्राणातिपातिनी क्रिया है ॥ ५॥ ऐसें ए पांच क्रिया ॥ बहुरि प्रमादी पुरुप रागभावका आदितपणात रमणीकरूप देखनेका अभिप्राय सो दर्शनक्रिया है ॥ १ ॥ प्रमादके वशतें स्पर्शनयोग्य वस्तुकवि रागपरिणामते प्रवृत्ति, सो स्पर्शनक्रिया है ॥ २ ॥ विपयके अपूर्व नवे नवे कारण आधार उपजावना, सो प्रत्यायकी क्रिया है ॥ ३ ॥ जहां स्त्री पुरुप पशु चेटते प्रवर्तते होय तिस क्षेत्रमें मलमूत्र क्षेपणा, सो समतानुपातक्रिया है ॥ ४॥ विनाझाड्या विनामर्दली थिवीउपरि काय आदिका निक्षेपण करना, सो अनाभोगक्रिया है ॥ ५॥ ऐसें edit ए पांच किया।
। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४८६ ॥ Seriesseetest बहुरि परके करने योग्य क्रिया आप करै सो स्वहस्तक्रिया ॥ १ ॥ पापका जाकरि आदान- ग्रहण होय इत्यादिक प्रवृत्तिका विशेषका भला जानना, सो निसर्गक्रिया है ॥ २ ॥ परका आचखा जो सावध कहिये पापसहितकार्य आदिकका प्रगट करना, सो विदारणक्रिया ॥ ३ ॥ जैसे अग्हं- तकी आज्ञा है, तैसें आवश्यक आदिकी प्रवृत्ति चारित्रमोहके उदयनैं आपसूं करी न जाय ताका अन्यथा प्ररूपण करै, सो आज्ञाव्यापादिकी क्रिया है ॥ ४ ॥ साग्र कहिये · कपट तथा आलस्यकरि शास्त्रोक्तविधान करनेकेविर्षे अनादर करना, सो अनाकांक्षाक्रिया है ॥ ५॥ ऐसें ए पांच क्रिया भई ।। बहुरि छेदन भेदन विगाडना आदि क्रियावि तत्परपणा तथा अन्यपुरुष आरंभ करै तहां आपके हर्ष होय, सो प्रारंभक्रिया है || १ || परिग्रहकी रक्षाके अर्थि प्रवर्तना, सो पारिग्राहिकी क्रिया है ॥२॥ ज्ञानदर्शन आदिवि कपटरूप प्रवर्तना ठगनेके उपाय, सो मायाक्रिया है॥३॥ अन्य मिथ्यादृष्टिपुरुष मिथ्यात्वके कार्यविर्षे प्रवर्ते है, ताकू प्रशंसाकरि गाढा करै जैमैं तू भलै करै है इत्यादिक कहना, सो मिथ्यादर्शनक्रिया है ॥ ४॥ संयमके घातककर्मके उदयके वश” अत्यागरूप प्रवर्तना, सो अप्रत्या- ख्यानक्रिया है ॥ ५॥ ऐसें ए पांचक्रिया भई ए सर्व मिलि पचीस क्रिया भई ॥ एक इन्द्रियकू.आदि देकरि हैं, ते कार्यकारणके भेदते भेदरूप भये संते सांपरायिककर्मके आश्रवके दार हो हैं ।। ParegaspxARROSAGAR Serecaesaks . ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४८७ ॥ इहां इन्द्रिय कपाय अव्रत तो कारण हैं । बहुरि क्रिया हैं ते तिनके निमित्त होय हैं, तातें कार्य हैं । ऐसें भेदरूप जाननै । इहां कोई कहै, इन्द्रिय कपाय अव्रत ए क्रियास्वरूपही हैं, तातें क्रियाके ग्रहणते ग्रहण भयेही, जुदे काहेदूं कहे ? ताईं कहिये, जो, ऐसें नाहीं । जातें एकान्त नाही है। जो इन्द्रियादिक क्रियास्वभावही हैं । प्रथम तौ नाम स्थापना द्रव्यरूप इन्द्रियादिक हैं। ते क्रियास्वभाव नाहीं हैं, अर आश्रव• कारण हैंही, सो न्यारे कहे चाहिये । बहुरि ऐमाभी नही, जो, ए इन्द्रियादिक द्रव्याश्रवही हैं। भावाश्रमकर्मका ग्रहण है, सो पचीसक्रियातें होय है। जातें योगते भया जो कर्मका ग्रहण ता· द्रव्याश्रव मानिये है । तात ऐमा है, जो इन्द्रियकपायावत हैं ते कारणरूप भावाश्रव हैं अर कार्यरूप पचीस किया हैं। सो कारण कार्य दोऊही कहे चाहिये । इन कारणनिविना क्रिया होय नाहीं । अर कारण विद्यमान रहे तेतै क्रिया प्रवतही। ए पचीस किया कही ते संक्षेपरूप कहीं हैं। इनका विस्तार क्रियाके स्थानक असंख्यातलोकमात्र हैं तिनका विशेप अगिले सुत्रमें ज्ञान अज्ञान तीन मंद भाव आदिकरि कहसी ॥ बहुरि कोई कहै, इन्द्रियतेंही सर्व आश्रय हैं। इनहीते लोक कपायादिकवि प्रवर्ते है, तातें कपायादिकका ग्रहण न चाहिये । ताडूं कहिये, ऐसा नाही है । जाते इन्द्रियनिकी रागसहित- REPROSPITApn Vereixen ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४८८ ॥ प्रवृत्ति के कारण प्रमत्तगुणस्थानताईही है, कपायतें आश्रव अप्रमत्तादिकविर्षेभी हैं । जो इन्द्रियही कहिये कपाय नही कहिये तो अप्रमत्तादिकवि आश्रव न ठहरै । बहुरि एकेन्द्रियादि असंज्ञीपंचे- न्द्रिय जीवनिपर्यंत यथासंभव इन्द्रियमनका अभाव होतेभी क्रोधादिनिमित्ततें आश्रव होय है सो न ठहरै । बहुरि कोई कहै कपायहीत आश्रव है, तातें इन्द्रियादिक काहेदूं कहना? ताकू कहिये, सत्ता- रूप कपायकर्मका सद्भाव उपशांतकपायविभी है । ताके सांपराय आश्रवका प्रसंग आवै तथा योग- निमित्तक आश्रव तहांभी है, ताका अप्रसंग आवै है । तातै कषायमात्रही कहना युक्त नाहीं । बहुरि कोई कहै अव्रतही कहना, यामें इन्द्रियादि सर्व आगये । ता• कहिये, अव्रत तो भावमात्र, है, ताकी प्रवृत्ति इन्द्रियादिकरूप है, सो कहेविना कैसे जानिये? तातै इन्द्रिय कषाय अव्रत क्रिया च्याखौंही कहना युक्त है। आगे इहां कोई कहै है, जो, मन वचन काय योग हैं ते सर्व आत्माके कार्य हैं, ताते सर्व संसारीजीवनिकै समान हैं। तातें बंधका फल भोगने में विशेष नाहीं है। ऐसा कहते कहे जो, यह ऐसें नाहीं हैं । जाते योग सर्वही जीवनिकै पाईये हैं। तोऊ तिन जीवनिके परिणाम अनंतभेद लिये हैं, सो ऐसा है सो कहिये हैं। ताका सूत्र ఆకులతకులకు RSeritaas. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ षष्ठ अध्याय ॥ पान ४८९ ॥ ॥ तीव्रमन्दज्ञाताज्ञातभावाधिकरणवीर्यविशेपेभ्यस्तद्विशेषः ॥६॥ याका अर्थ- तीव्रभाव मंदभाव ज्ञातभाव अज्ञातभाव अधिकरण वीर्य इनके विशेपते तिस आश्रयका विशेष है। तहां बाह्य अभ्यंतरके कारणके वशते उदयरूप भया जो उत्कट परिणाम सो तीव्र हे । यातें विपरीति जो उक्तट नाहीं, सो मंद है। यह प्राणी में मारूं ऐसें जानि मारनेकी प्रवृत्ति करे, सो ज्ञात ऐसा कहिये । मदतें तथा प्रमादतें विनाजाणिकरि प्रवृत्ति होय, सो अज्ञात है। जावि कार्य अधिकारि कीजिये, सो अधिकरण है, याकू आधारभी कहिये तथा द्रव्य कहिये । द्रव्यकी तिन शक्तिका विशेप, सो वीर्य है। भावशब्द प्रत्येक दीजिये। तव तीवभाव मंदभाव इत्यादि जानना। इनके पिरोपते तिस आश्रवका विशेप है। जाते कारणके भेदतें कार्यविभी भेद होय है ऐसें जानना ।। इहां भावार्थ ऐसा, जो, कोष आदिके अतिवंधनेत तीवभाव होय है, तिन कपायनिके गंदउदयतें मंदभाव हो है। बहुरि या प्राणी हूं में मारूं ऐमा परिणामभी न होय अर प्राणी मास्खा जाय ताहि जाणं जो यह माला गया तथा आप जागिरि मारे मो ज्ञातभाव है। बहुरि' मदि. रादिफके निमित्ततं इन्द्रियनिका असावधान होना, मो मद तथा असावधानीतें प्रवर्तना प्रमाद ...
॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४९० ॥ RESPECTORRENGTPROCEARNIPREACTRY Agespr । इनके वशतै विनाजाणे प्रवृत्ति करना, सो अज्ञातभाव है। पुरुषका प्रयोजन जाकै आधार होय सो वस्तु द्रव्य अधिकरण है । द्रव्यकी शक्ति सो वीर्य है । बहुरि कषायनिके स्थानक असं- ख्यातलोकप्रमाण है। तातें जीवनिके भाव बहुत हैं। तातै तिनका अभावमें विशेष जनना। बहुरि अनुभागके भेदतें आश्रवनिविभी भेदसिद्धि हो है। इसहीत जीवनिकै शरीरादिकका अनंतपणा सिद्ध है । ऐसा भावार्थ जाननां ।। आगें पूछे है, जो, अधिकरण कह्या ताका स्वरूप जान्या नाहीं, सो कहौ । ऐसें पूछे तिस अधिकरणके भेदके प्रतिपादनके द्वारकरि ताका स्वरूपका निर्णयके अर्थि सूत्र कहे हैं- ॥ अधिकरणं जीवाजीवाः ॥७॥ याका अर्थ-- आश्रवका अधिकरण जीवद्रव्य अजीवद्रव्य ऐसे दोयभेद लिये है। तहां जीव अजीवका लक्षण पहलें कह्या तेही हैं । इहां अधिकरणविशेष जनावनेकू फेरि नाम कहे हैं। सो अधिकरण हिंसाआदिका उपकरणपणा है । इहां कोई कहै, जीव अजीव मूलपदार्थ दोयही हैं । तातें सूत्रमें द्विवचन चाहिये । ताकू कहिये, ऐसें नाहीं है । इहां अधिकरणसामान्य नाहीं है। जीव अजीवके पर्याय अधिकरण हैं । तातें जिसतिस पर्यायसहित द्रव्य बहुतप्रकार हैं । तातें बहु- SAFARPORNGARPAN ॥ सर्वार्थसिद्धियचानिका पंडित जयचंदजीकृता । पष्ठ अध्याय ॥ पान ४९१ ॥ PROANPreer Cir Taste xashik वचन है । से। यह अधिकरण आश्रवका है ऐसा संबंध अर्थके वशते सूत्रमें कारण । आगे जीवाधिकरणके भेद जाननेके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ आद्यं संरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानुमतकषायविशेषैस्त्रिास्त्रिास्त्रश्चतुश्चकैशः॥८॥ याका अर्थ- आदिका जीवाधिकरण है, सो संरंभ समारंभ आरंभ ए तीनि बहुरि मन वचन काय योग तीनि, कृत कारित अनुमोदना ए तीनि, क्रोध मान माया लोभ कषाय च्यारि ए एकएकपति देना ऐसा परस्पर गुणे एकसौ आठ भेदरूप है। तहां प्रमादी जीवकै हिंसाआदिके विपें प्रयत्न कहिये उद्यमरूपपरिणाम सो संरंभ है । बहुरि हिंसाके कारणका अभ्यास करना सामग्री मिलावणी सो समारंभ है। प्रक्रम कहिये आरंभ करणा सो आरंभ है । ऐसें ए तीनि भये । बहुरि योग पूर्व कहेही । मन वचन काय भेद लिये तीनि । बहुरि कृत कहिये आप स्वाधीन होय करे सो, कारित कहिये परकने करावै सो, अनुमत कहिये पैला कर, ताहूं आप मन वचन कायकरि भला जाने ऐसे तीनि । बहुरि क्रोध मान माया लोभ ए च्यारि कषाय इनका लक्षण पूर्व कह्या सोही ऐसें । विशेपशब्द इन सर्वनिक संबंध करणा। संरंभविशेष समारंभविशेष इत्यादि। जाकरि अर्थकू अन्यअर्थ लेकरि जुदा कीजिये सो विशेपशब्दका अर्थ है । ऐसें आदिका जीवाधिकरण है, सो एते AMARPRISAGAR ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका .पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४९२ ।। Hoseases विशेषनिकरि भेदरूप कीजिये है । बहुरि त्रिआदि च्यारि शब्द हैं ते सुचप्रत्ययान्त हैं, ते यथानुक्रम संबंधकरि लेने । संरंभादि तीनि, योग तीनि, कृत आदि तीनि, कपाय च्यारि इन गणतीकी रीति सुच्प्रत्ययकरि जाणिये है । बहुरि एकशः शब्दकरि वीप्स्या कही है । एकएकप्रति तीनि आदि भेद प्राप्त करने, सोही कहिये हैं। क्रोधकृत कायसंरंभ, मानकृत कायसंरंभ, मायाकृत कायसंरंभ, लोभ- कृत कायसंरंभ, क्रोधकारित कायसंरंभ, मानकारित कायसंरंभ, मायाकारित कायसंरंभ, लोभकारित कायसंरंभ, क्रोधानुमत कायसंरंभ, मानानुमत कायसंरंभ, मायानुमत कायसंरंभ, लोभानुमत काय- संरंभ । ऐसें बारह कायसंरंभ भये । ऐसें वचनयोग मनोयोगवि बारहबारह प्रकार संरंभ होय । ते भेले किये छत्तीस होय । तैसँही छत्तीस समारंभ होय । तथा तैसैंही आरंभ होय । सर्व जोडि जीवा. धिकरण एकसो आठ होय हैं। बहुरि सूत्रमें चशब्द है सो अनंतानुबंधी अप्रत्याख्यानावरण प्रत्याख्यानावरण संज्वलन जे कपायके भेद च्यारि तिनकरि च्यारिसे बत्तीस भेद होय हैं। ऐसे असंख्यातभेदके समुच्चयके अर्थि हैं ।। आगें दूसरा अजीवाधिकरणके भेद जाननेके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गा द्विचतुर्दित्रिभेदाः परम् ॥९॥ EPROIRATRAPAR AANBeekass AASURE ఊదకుండదండలలో ను ।। सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४९३ ॥ याका अर्थ-निर्वर्तना निक्षेप संयोग निसर्ग ये च्यारि । तहां निर्वर्तनाके भेद दोय, निक्षे- पके च्यारि भेद, संयोगके दोय भेद, निसर्गके तीनि भेद। ए अजीवाधिकरण हैं, ते संरंभादिकतै परं कहिये अन्य हैं । तहां जो निपजाईये सो निर्वर्तना है । बहुरि जो निक्षेपणा करिये धरिये सो निक्षेप है। वहुरि जो संयोजन करिये मिलाईये सो संयोग है। बहुरि जो निसर्जन करिये प्रवर्ताईए सो निसर्ग है। इनका दोय आदि संख्यातें अनुक्रमः संबंध करिये। निर्वर्तनाके दोय. भेद, निक्षेपके च्यारि भेद, संयोगके दोय भेद, निसर्गके तीनि भेद; ए अजीवाधिकरणके भेद हैं। इहां सूत्रमें परवचन है, ताका अन्य ऐसा अर्थ लेणा। ए संरंभादिक जीवाधिकरण कहे तिनतै अन्य हैं। जो ऐसा न लीजिये तो निर्वर्तना आदि जीवहीके परिणाम हैं । तातें जीवाधिकरणही ठहरै। तहां निर्वर्तना अधिकरण दोयः प्रकार है । मूलगुणनिर्वर्तना उत्तरगुण निर्वर्तना। तहां मूल पांचप्रकार, शरीर वचन मन उच्छ्वाम निश्वास ऐसे इनका निपजावना । बहुरि उत्तर काष्ठ पुस्त चित्रकर्म इत्यादि इनका निपजावना ॥ .बहुरि निक्षेप च्यारिप्रकार । तहां अप्रत्यवेक्षितनिक्षेपाधिकरण कहिये विना देख्या वस्तु निक्षे- पणा स्थापना । दुःअमृष्टनिक्षेपाधिकरण कहिये पृथ्वीआदिक बुरीतरह बुहारे मर्दन किये वस्तु धग्ना। सहसानिक्षेपाधिकरण कहिये शीघ्र वस्तु धरना पटकि देणां। अनाभोगनिक्षेपाधिकरण कहिये वस्तु B: BG ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४९४ ॥ जहां धरी चाहिये तहां न धरणां जैसे तैसें हरेक जायगा धरणां । बहुंरि संयोग दोय प्रकार तहां भुक्तपानसंयोगाधिकरण कहिये भोजनपानका मिलावणां । उपकरणसंयोगाधिकरण कहिये जिन वस्तु- नित कार्य किया चाहिये तिन उपकरणनिका संयोग करणां मिलावनां । बहुरि निसर्ग तीनिप्रकार तहां कायनिसर्गाधिकरण कहिये कायका प्रवर्तन करना। वाग्निसर्गाधिकरण कहिये वचनका प्रव- तन करना । मनोनिसर्गाधिकरण कहिये मनका प्रवर्तन करना । इहां भावार्थ ऐसा जानना, जो जीव अजीव द्रव्य हैं तिनकै आश्रय आधारकरि कर्मका आश्रय होय है, तिनके भावनिके ए विशेष हैं । ऐसें सामान्यकरि तो आश्रवके भेद कहे ।। अव कर्मनिके विशेषकरि आश्रवके भेद कहने• वक्तव्य होतें आदिके ज्ञानावरण दर्शनावरण कर्म तिनके आश्रवके भेद जानने सूत्र कहैं हैं- ॥ तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोः ॥ १० ॥ याका अर्थ-- तिस ज्ञानदर्शनके विषं प्रदोष निन्हव मात्सर्य अंतराय आसादन उपघात इनका करना, सो इन दोऊनिकै आवरणकर्मनिका आश्रव करै है। तहां मोक्षका कारण जो तत्व- ज्ञान ताका कोई पुरुष कथन प्रशंसा करता होय ताकू कोई सराहै नाही तथा ताळू सुणिकरि आप kaameerts ra ACAREERACTREIGNTRIKHAGARPANCITPASCAPAPAGAPATTER ॥ सर्वार्थासद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४९५ ॥ मौन राखै अंतरंगवि वासू अदेखसाभावकरि तथा ज्ञानकू दोप लगावनेके अभिप्रायकरि वाका साधक न रहै, ताके ऐसे परिणामकू प्रदोष कहिये । बहुरि आपकू जिसका ज्ञान होय अर कोई कारणकरि कहै जो नाही है, तथा मैं जानूं नाही । जैसे कार्टूनें पूछ्या जो हिंसातें कहा होय? तहां. आप जानें है जो हिंसाः पाप है, तहां कोई हिंसक पुरुष बैठ्या होय ताके भयतै तथा आपकं, हिंसा करनी होय तथा आपके अन्य किछु कार्यका आरंभ होय इत्यादिक कारणनितें कहै, जो, मै तो जानूं नाही, तथा कहै है, हिंसामें पाप नाही इत्यादिकरि अपने ज्ञान• छिपावै, ताईं निन्हव कहिये । बहुरि आप शास्त्रादिका ज्ञान भलेप्रकार पढ़या होय पैलेकू शिखावनेयोग्य होय तोऊ कोई कारणतें शिखावै नाही । ऐसें विचारै, जो पैलेकू होय जायगा तो मेरी बरोबरी करेगा इत्यादि परिणामकू मात्सर्य कहिये ॥ बहुरि ज्ञानका विच्छेद करै विघ्न पाडै ताकू अंतराय कहिये । बहुरि परके तथा आपका प्रगट करनेयोग्य ज्ञान होय ताळू वचनकार तथा कायकरि बजै प्रगट करै नाही तथा परकू कहै ज्ञानकुं प्रकाशै मति, इत्यादि कहै सो आसादना कहिये । बहुरि सराहनेयोग्य साचा ज्ञान होय ताकू दूपण लगावै सो उपघात कहिये । इहां कोई कहै, दूपण लगावणा उपघात कह्या सो तौ आसादनाही Here ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ४९६ ।। भई । ता• कहिये, जो छते ज्ञानकू सद्विज्ञानका विनय करना तथा प्रदान कहिये शिखावनें आदि तथा ज्ञानके गुणानुवाद करना इत्यादि न करै सो तौ आसादना है । बहुरि साचे ज्ञानकू कहै यह ज्ञान झूठा है तथा ज्ञानही नाही ऐसैं कहना तथा ज्ञानके नाशका आभिप्राय सो उघात है । ऐसा भेद जानना । बहुरि सूत्रमें तत्शब्द है ताकरि ज्ञानदर्शन लेना ॥ इहां पूछे, जो, इहां ज्ञानदर्शनका प्रकरण नाही, विनाकह कैसे लेने? ताकू कहिये, इहां प्रश्नकी अपेक्षा है। शिष्यका प्रश्न जो ज्ञानदर्शनावरणकर्मका आश्रय कहा? ऐसे प्रश्नतें ज्ञानदर्शन लेने । ऐसें कहने ज्ञानदर्शनविर्षे तथा तिनके कारण जे गुरु पुस्तक आदि तिनविर्षे प्रदोषादिक कर ते लगाय लेने । जातें गुरु आदि ज्ञानके कारण हैं, तेभी जानने । ऐसें ए प्रदोषादिक ज्ञानद- शनावरणकर्मके आश्रवके कारण हैं। यहां ऐसा जाननां, जो, एककारणकरि अनेक कार्य होय हैं, सो प्रदोषादिक ज्ञानकेविर्षे होय। तैसेंही दर्शनविर्षे होय ऐसें समान हैं। तौऊ दोऊ कर्मका आश्र- वरूप कार्य न्यारा न्यारा करै हैं । अथवा विषयके भेदतें आश्रयकाभी भेद है। तातै ज्ञानसंबंधी प्रदोषादिक ज्ञानावरणकर्मका आश्रव करै है । दर्शनसंबंधी दर्शनावरणका आश्रव करै है ।। इहां एता और जाननां, जो, आचार्योपाध्यायतें तौ प्रतिकूल रहना, अकाल अध्ययन SXSDreamperamod ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृत्ता ॥ पष्ठ अध्याय || पान ४९७ ॥ , करना, श्रद्धान न करना, अभ्यासविर्षे आलस्य करना, अनादरतें शास्त्रका अर्थकू सुनना, तीर्थ कहिये मोक्षमार्ग ताका उपरोध कहिये रोकना-चलने न देना, बहुश्रुत होय गर्व करना, झूठा उपदेश करना, बहुश्रुतकी अवज्ञा करनी, परमतकी पक्ष करनेविर्षे पंडितपणा करना, अपने मतकी पक्ष छोडणी, असंबद्धप्रलाप कहिये वृथा बकवाद करना, उत्सूत्रभाषण, ज्ञानाभ्यास करै सो कुछ लौकिकप्रयोजन सधै तैसें करै, शास्त्रको बेचे, प्राणीनिका घात करै इत्यादिक ज्ञानावरणकर्मके आश्रवकू कारण हैं । बहुरि तैसेंही दर्शनविर्षे मात्सर्य कहिये पैलै देखें ताकू दिखावे नहीं, तथा. देखताके देखनेविर्षे अंतराय करै, बहुरि पैलाके नेत्र उपाडै, तथा परके इन्द्रियनिविर्षे प्रतिकूलता कहिये विगाड्या चाहैं, अपनी दृष्टि सुंदर होय बहुरि दीखता होय ताका गर्व, तथा नेत्रनिकू आयत लंबे करनें फाडिकरि देखना, तथा दिनवि सोवना, तथा आलस्यरूप रहना, तथा नास्तिक- पक्षका ग्रहण करना, सम्यग्दृष्टीकू दूपण लगावना, कुतीर्थकी प्रशंसा करनी, प्राणीनिका घात करता, यतीश्वरनिकू देखि ग्लानि करनी इत्यादि दर्शनावरणकर्मके आश्रवकू कारण हैं ।। आगें, जैसे ज्ञानदर्शनावरणकर्मका आश्रवका विशेष कह्या, तैसेंही वेदनीयकर्मका कहै हैं, ताका सूत्र- Berdstireta ALLPAPTERPRIME REPARE ACARTOONCEPARATAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ षष्ठ अध्याय । पान ४९८ ।। ॥ दुःखशोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोभयस्थान्यसद्वेद्यस्य ॥ ११ ॥ याका अर्थ ~ दुःख शोक ताप आक्रंदन वध परिदेवन एते आपकै तथा परकै तथा दोऊकै करै करावे ते असातावेदनीयकर्मके आश्रवकू कारण हैं । तहां पीडारूप परिणाम सो तौ दुःख है । अपना उपकारी इष्टवस्तुका संबंधका विच्छेद. होते खेदसहित निराशपरिणाम होय, सो शोक है । कोई निंद्यकार्य करनेतें अपना अपवाद होय तब मन मैला होय तिसका पश्चात्ताप बहुत करना, सो ताप है । कोई निमित्ततें परिताप भया तातें विलापकरि अश्रुपातसहित प्रगट पुकारकरि रोवना, सो आक्रंदन है। आयु इन्द्रिय वल प्राणनिका वियोग करना, सो वध है। संक्लेशपरिणामकरि ऐसा रोवना, जामें अपने तथा परके उपकार करावनेकी तथा करनेकी वांछा होय जाके सुणे पैलाकै अनुकंपा करुणा उपजै, सो परिदेवन है ।। इहां कोई कहै, जो, शोक आदि तो दुःखकेही विशेष हैं; तातै एक दुःखही ग्रहण करना । ताळू कहिये, यह तो सत्य है, दुःखमें सारेही आय जाय हैं तथापि केई विशेष कहनेकरि दुःखकी जातिका जनावना होय है । जैसे गऊ ऐसा कहते ताके विशेष न जानिये ताके जनावनेकू खाडी मूडी काली धौली इत्यादिक कहिये है; तैसें दुःखसंबंधी आश्रवके असंख्यातलोकप्रमाण भेद हैं, *APKripa •etaksi ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पष्ठ अध्याय ॥ पान ४९९॥ तातें दुःखही कहते विशेष न जानिये तब केईक विशेष कहनेकरि तिनका भेदका ज्ञान होय है । तात विशेष कहै हैं । ते एते दुःखआदिक क्रोधादिक परिणामनितें आपविभी होय हैं। तथा परकै- भी कीजिये है तथा आपकै करि पैलाकेभी करै ऐसे दोऊविभी होय हैं ते सर्वही असातावेदनी. यकर्मके आश्रवके कारण हैं ।। इहां तर्क, जो, दुःखआदिक आपकै तथा परकै तथा दोऊकै कीये पाके असातावेदनीय- के आश्रवके कारण हैं, तो केशनिका लोंच करना, अनशन तप करना, आतापनादि योग करना ए दुःखके. कारण हैं ते आप करै परके करावै सो कौंन अर्थि है ? ताका समाधान , जो, यह दोप नाहीं है । जो अंतरंग क्रोधआदिकपरिणामके आवेशपूर्वक दुःखआदिक हैं, ते असातादनीयके आश्रवकू निमित्त हैं ऐसा विशेषकरि कया है। जैसे कोई वैद्य परमकरुणाचित्तकरि निःशल्य हुवा यत्नतें संयमीपुरुपके गूमडाकै चीरा दे है, सो वाकै दुःखका कारण है, तोऊ तिस वैद्यके वाह्य दुःखके निमित्तमात्रतें पापबंध न होय है; तैसेंही संसारसंबंधी महादुःखतें विरक्त जो मुनि तिस दुःखको अभाव करनेके उपायवि मन लगाया है, शास्त्रोक्तविधानकरि अनशनादिकवि प्रवर्ते तथा अन्या 'पवर्तीवै है, ताके संक्लेशपरिणामके अभावतें बाह्य दुःखनिमित्तपरता होतभी xezers ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ षष्ठ अध्याय ॥ पान ५०० ॥ SACSPRINCAPRICES पापबंध नाही होय है ॥ इहां उक्तं च दोय श्लोक हैं, तिनका अर्थ कहै हैं- जैसे रोगीका इलाज करते वाकै सुख होऊ तथा दुःख होऊ ते सुखदुःख तिस इलाजके कारण नाहीं देखिये है, रोग गमावनेका तौ इलाज सामान्य है; तैसैं संसारतें छूटनेकू मोक्षका साधनकेविर्षे सुख होऊ तथा दुःख होऊ ते दोऊही मोक्षसाधनविर्षे कारण नाहीं हैं। भावार्थ- जैसे वैद्यका अभिप्राय रोगी५ नीरोग करने का है, तैसैं संसारदुःख मेटि मोक्ष प्राप्त होनेका अभिप्रायवालेकै सुखदुःख होना प्रधान नाहीं । ताते तिनके दुःखके कारण होतेभी असाताका कारण नाहीं है । इहां दुःखके समानजातीय भाव अन्यभी उपलक्षणतें जानने । ने कौन सो कहिये हैं । अशुभप्रयोगकरि परकू पापविर्षे प्रेरणा , परपरिवाद कहिये परका अपवाद करना पैशुन्य कहिये परतें अदेखसाभावकरि खोटी कहना, चुगली खाणी, परकी करुणा न करनी, परके परिताप कहिये तीव्रपीडा उपजावनी, अंग उपांगका छेदन करना, मर्मकी ज्यायगां भेदन विदारण करना, परकू ताडन करना, परकै त्रास उपजावना, परका तिरस्कार करना, परकू भुलसना दडावना, परका अंग छोलना, काटना, श्वासनिरोध करना, बांधना, रोकना, मसलना, परकू बसमें राखना, स्वच्छंद रहने न देना, परळू वाहना, वोझु आदि दे चलावना, परकू - ECIPARICHRAICHES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पष्ठ अध्याय ॥ पान ५०१ ॥ शरीरकू घसना, रगडना, परकी निंदा करणी, अपनी प्रशंसा करनी, संकेश उपजावना, बहु आरंभ करना, बहुपरिग्रह चाहना, परका प्राण हरणा, क्रूरस्वभाव राखणा, पापकर्मकी आजीविका करनी, अनर्थदंड-विनाप्रयोजन पाप करना, आहारादिमें विप मिलावना, पांसी वारा जाल पींजरा मंत्र आदि जीवनिके घातका उपाय करना, शस्त्रनिका अभ्यास करना, पापमिश्रभाव राखना, पापी जीवनिसू मित्रता राखनी, तथा तिनकी चाकरी करनी, तिन” संभापण देने लेनेका व्यवहार करना, ए सर्वही असातावेदनीयके आश्रवकू कारण हैं । आगें, असातावेदनीयका आश्रवके कारण तो कहे, बहुरि सातावेदनीयका आश्रवका कारण कहा है ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ भूतव्रत्यनुकम्पादानसरागसंयमादियोगः क्षान्तिः शौचमिति सदेद्यस्य ॥ १२॥ याका अर्थ- भूत कहिये प्राणी अर व्रतवान् इनविपैं तौ अनुकंपा, बहुरि दान देना, सरागसंयम आदिक इनका योग कहिये समाधि भलेप्रकार चित्तका समाधानकरि इनमें लगावणा चितवना, बहुरि क्षमा शौच बहुरि इतिशब्दते अरहंतपूजादिक ए सर्व सातावेदनीयके आश्रवके कारण हैं। तहां कर्मके उदयके वशतै गतिगतिविपें वर्तता जो भूत कहिये प्राणिमात्र लेणे । SaritakaarDAESeriesHeadline PROPERTSP T ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५०२ ॥ बहुरि अहिंसादिक व्रत जिनकें होय ते व्रती कहिये, ते घरके त्यागी तौ मुनि बहुरि घरहीमें अणुव्रत पाले ते श्रावक । यहुरि जो परके उपकारविचं आतिचित्त पैलाकी पीडाकू अपनेवि भई जैसे माननेवाले पुरुष करुणाभाव होय, सो अनुकंपा कहिये । जो माणिमात्रवि तथा व्रतीनिवि अनुकंपा होय सो भूतव्रत्यनुकंपा कहिये । बहुरि परके उपकारकी बुद्धिकरि अपना धनादिक देना सो दान है। बहुरि संसारके कारण जे द्रव्यभावकर्म तिनके अभाव करनेवि उद्यमी अर जिनके चित्तमें संसारके कारणकी निवृत्ति करनेका राग ते सराग कहिये, बहुरि प्राणी तथा इन्द्रियनिविर्षे अशुभप्रवृत्तिका त्याग सो संयम कहिये, सो पूर्वोक्तसरागीनिका संयम सो सरागसंयम कहिये । अथवा रागसहित संयम सो सरागसंयम है। इहां आदिशब्दकरि संयमासंयम अकामनिर्जरा बालतप लेणे । बहुरि योग कहिये समाधि सम्यक् चित्त लगावणा । भावार्थ-प्राणिमात्र तथा व्रतीनिविपें तौ करुणाभाव बहुरि दान बहुरि सरागसंयमादिक इनकेविर्षे तो चित्त राखणा । बहुरि क्रोधादिपरिणामका अभाव सो क्षान्ति कहिये क्षमा है । बहुरि लोभके प्रकार जीवनेका लोभ, नीरोग रहनेका लोभ, इन्द्रिय वणी रहनेका लोभ, उपकरणवस्तुका लोभ ए हैं, तथा अपना द्रव्य न देना, परका द्रव्य लेणां, चोरिभी लेणा, पैलाकी Moderno sexdowieza extremameras RPRISPRIT NEPARACTRWANCIPALITPADACTRPANCARRIVACARPRIMAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ।। पान ५०३ ॥ धरी वस्तुकू छिपावना इत्यादि अनेकप्रकार हैं, तिनका न करना सो शौच है । बहुरि इतिशब्द इहां प्रकारअर्थमें है, ताकरि अरहंतकी पूजा करवावि तत्परपणा तथा बाल वृद्ध तपस्वी मुनिनिका वैयावृत्य करना इत्यादिक लेणा। इहां प्रश्न, जो, भूतके कहनेते प्राणिमात्र तो आयही गये, फेरि व्रतीका ग्रहण काहेदूं किया? ताका समाधान, जो, व्रतीकेवि अनुकंपाका प्रधानपणां जनावनके अर्थि फेरि व्रतीका ग्रहण है। प्राणीनिकेवि तो सामान्यपणे होयही परंतु व्रतीनिकेवि विशेषकरि होय । जैसे बड़े आदमीकै हरेकसू प्रीति होय है, परंतु अपना जिनतें प्रयोजन सधता होय ऐसें कुटंब आदिक तिनतें विशेपकरि होय; तैसैं इहांभी जानना । ऐसें एते सातावेदनीयके आश्रयके कारण जानने । ऐसें ए परिणाम सर्वथा एकान्तवादी आत्माकू नित्यही मानें तथा अनित्यही मानें हैं तिनके मतमें सिद्ध नाहीं होय हैं । जाते सर्वथा नित्यकै तौ परिणाम पलटेही नाहीं । बहुरि सर्वथा अनित्यक पूर्वापरका जोड नाहीं । तानें कैसे बनें ? आगें तिस वेदनीयक अनंतर कह्या जो मोहनीयकर्म ताके आश्रयके भेद कहनेयोग्य है । तातें ताका भेद जो दर्शनमोह, ताके आश्रवके भेद कहनेकू सूत्र कहैं हैं- ॥ केवलिश्रुतसंघधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य ॥ १३ ॥ enter ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५०४ ॥ याका अर्थ- केवली श्रुत संघ धर्म देव इनका अवर्णवाद कहिये अणछते दोष कहने , ताकरि दर्शनमोहकर्मका आश्रव होय है । तहां इंद्रियनितें जानना बहुरि अनुक्रमतें जानना बहुरि किछु आडो आवै तब न जानैं सो व्यवधान ताळू अंतरभी कहिये। इनतें उल्लंघि जाके विनाइन्द्रिय एककाल सर्व जाननेवाला ज्ञान होय सो केवली, ऐसे अरहंतभगवान् तिनकू कहै कवलाहार करे है विनाआहार करै जीवै कैसे? तथा केवल आदि तथा तूवी आदि राखै है, तथा कालभेदकार ज्ञान वर्ते है इत्यादिक वचन कहै सो केवलीनिका अवर्णवाद है । बहुरि तिन केवलीनिका भाष्या बुद्धिका अतिशय ऋद्धिकरि युक्त जे गणधर तिनकरि ग्रंथरचनारूप कीया सो श्रुत शास्त्र ताविषे कहै मांसभक्षण मदिरापान करना कामातुर होय तो मैथुनभी सेवना रात्रिभोजनभी करै इनमें पाप नाही ऐसे शास्त्रमें कह्या है ऐसें कहना शास्त्र श्रुतका अवर्णवाद है । बहुरि संघवि कहे मुनि ते शूद हैं स्नान करैही नाही मललिप्त जिनका अंग है ए दिगम्बर अपवित्र हैं निर्लज हैं, इहांही दुःख भोग हैं, परलोकवि कैसे सुखी होयगे इत्यादिक वचन कहना, संघका अवर्णवाद है ।। इहां संघ कहतां रत्नत्रयकरि सहित च्यारिप्रकारके मुनिळू संघ कया है । तहां मुनि कहिये अवधिमनःपर्ययज्ञानी, ऋपि कहिये ऋद्धि जिनकू फुरी होय, यति कहिये इन्द्रियके जीतनहारे, edovezao PACTARPRINCISRKES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिझा पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५०५ ॥ exercorreres EMATICTARNATAK अनगार कहिये सामान्य साधु ऐसे च्यारि भेद हैं । इहां कोई पूछे, एकही मुनि संघ कैसे कहिये? अनेक व्रतआदि गुणनिका समूह जामें है तातें एकभी संघपणा वणे है । वहरि अहिंसाका लक्षण बहुरि केवली श्रुतकेवलीके आगमकरि कह्या है ऐमा धर्म है, ताकू कहै जिनका धर्म है सो गुण- रहित है याफे सेवनहारे असुर होंयगे इत्यादिक कहना, सो धर्मविर्षे अवर्णवाद है । बहुरि देव च्यारिप्रकारके पहले कहे तेही, तिनकू कहै देवता मांसाहारी हैं, मदिरा पीवें हैं, ऐसें कहिकरि तिनकी स्थापना करि जीव मारि तिनकू चढावै मदिरा चढावै इत्यादिक कहैं करे सो देवनिका अव- र्णवाद है । ऐसें गुणवान महंतपुरुषनिवि तथा तिनका प्रवृत्तिविपें विनाहोते दोष आरोपणा करें सो अवर्णवाद है । सो यातें मिथ्याश्रद्धानलक्षण जो दर्शनमोहकर्म ताका आश्रव होय है ॥ आगें, मोहनीयकर्मका दूसरा भेद जो चारित्रमोह, ताके आश्रवके भेदकू सूत्र कहै हैं- ॥ कषायोदयात्तीव्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य ॥ १४ ॥ याका अर्थ- कपायनिके तीवउदयतें तीव्रपरिणाम होय तातें चारित्रमोहनीयकर्मका आश्रय होय है । तहां आपकै अर परकै कपाय उपजावना बहुरि तपस्सीजनकू तथा ताके व्रत• दूषण लगावना बहुरि जामें संकेशपरिणाम बहुत होय ऐसा भेप तथा व्रत धारणा इत्यादि तीत्रकपायनिके BARBerartakes लाय है । बहुरि अपने परिणाम भयरूप राखेन परकै भय उपजावनां इत्यादिकलें भयवेदनी . ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयंचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५०६ ॥ Stereakickass अनेक कार्य हैं, सो करने, ताकरि कपायवेदनीयका आश्रय होय है । बहुरि नोकपायवेदनीयके कहे हैं । तहां सत्यधर्मकी हास्य करना, दीनजननिके मुखपरि हास्य करना, बहुतालाप, निरर्थक हसना, हास्यहीका स्वभाव राखना ताकरि हास्यवेदनीयका आश्रव होय है । बहुरि अनेक प्रकार कीडा करनेवि तत्परपणां, व्रतशीलनिविर्षे अरुचिपरिणाम रतिवेदनीयका आश्रय है । बहुरि परकै अरति उपजावना, परकी रतिका विनाश करना, पापीप- णाका स्वभाव राखणा, पापीजनका संसर्ग करना इत्यादिकते अरतिवेदनीयके आश्रव होय हैं बहुरि आपकै शोक उपजावना परकै शोक होय तामें हर्ष मानना इत्यादिकतै शोकवेदनीयका यका आश्रव होय है । बहुरि भले आचारक्रियाविर्षे जुगुप्सा राखणी, ताकी निंदा करणी, परक अपवाद करनेहीका स्वभाव राखना इत्यादिकतै जुगुप्सावेदनीयका आश्रव होय है । बहुरि झुठ बोलनेहीका स्वभाव राखना, परळू ठगनेवि तत्पर रहना, परके छिद्र दूषण हेरनेविर्षे अपेक्षा राखणी, अतिवध राग, काम कुतूहलादिकके परिणाम राखने इत्यादिकतें स्त्रीवेद. वेदनीयका आश्रव होय है । वहुरी थोरे क्रोध आदि कपायनिकार लिप्त होना, अपनी स्त्रीहीविष Srisarcasekడును ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५०७ ॥ संतोष राखना इत्यादिकतें पुरुपवेदवेदनीयका आश्रव होय है । बहुरि प्रचुरकपायपरिणाम गुडेंद्रिय लिंग आदिकका काटना, परस्त्रीवि आसक्तता वशीभूतपणा इत्यादिकले नपुंसकवेदवेदनीयका आश्रव होय है। आगें, मोहनीयकर्मका आश्रवभेद कहे, अर नाके अनंतर कह्या जो आयुकर्म, ताके आ- श्रवके कारण कहने हैं । तामें आदिका नारकीजीवनिका आयुआश्रवका कारण कहनेकू सूत्र कहै हैं । कैसा है यह आयु ? नियमरूप है उदयकाल जाका, इनका आयु छिदै नाहीं है ॥ ॥ बहारम्भपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः ॥१५॥ याका अर्थ- बहुतआरंभपणा तथा बहुतपरिग्रहपणां नारकीके आयुके आश्रवकौं कारण है। तहां प्राणानिळू पीडाका कारण व्यापार प्रवर्तन करना, सो तौ आरंभ है । बहुरि मेरा यह है ऐसा ममत्वभाव है लक्षण जाका, सो परिग्रह है । बहुरि ए जाके बहुत होय सो बहुआरंभपरिग्रह कहिये। सो कहा ? हिंसा आदि पंच पापनिवि क्रूरकर्म करना निरंतर प्रवर्तना, परधन हरणां, विषयनि- की अतिलोलुपता करणी, कृष्णलेश्याकरि तज्या जो रौद्रध्यान तिससहित मरणा इत्यादिक हैं लक्षण जाका, सो नारकआयुका आश्रय है। याका विशेष-मिथ्यात्वसहित आचार, उत्कृष्टमानकषाय, SABAIDATEST REPRECApp ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ।। पष्ठ अध्याय ॥ पान ५०८ ॥ शिलाभेदसदृश क्रोध, तीव्रलोभवि अनुरागपणां, अनुकंपारहित परिणाम , परकै परिताप उपजाव- नेहीके भाव, वधवंधनका अभिप्राय, प्राणी भून जीव सत्त्व इनका निरंतर घातहीके परिणाम , ऐमाही असत्यवचन, कुशल, चोरीका अभिप्राय, दृढ वैर, परके उपकारतें विमुख परिणाम , बहुरि देवगुरुशास्त्रका भेदकरि बुद्धिकल्पित मत चलावना इत्यादि जानना ।। आगें, नारकआयुका आश्रव तौ कह्या अब तिर्यंचयोनिका आश्रव कहना, ऐसें ! सूत्र कहै हैं- ॥ माया तैर्यग्योनस्य ॥ १६ ॥ याका अर्थ-माया कहिये कुटिलपरिणाम सो तिर्यंचयोनिका आश्रय है। तहां चारित्रमोहकर्मका विशेषका उदयतें प्रगट हूवा आत्माका कुटिलभाव सो माया है या निकृतिमी कहिये, सो यह तिर्य- चयोनिका आश्रव जानना। याका विस्तार- मिथ्यात्वसहित धर्मका उपदेश देना, शीलरहितपणां परकू ठगनेके विपैं प्रीतिरूप परिणाम, नीलकापोतलेश्या, आर्तध्यानकरि मरना इत्यादिक जानना ।। आगे, तिर्यंचयोनिका आयुका आश्रव कह्या अब मनुष्यआयुका आश्रवका कारण कहा है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ReacherNPARACANDERINCIPAgasty AIRPoraparACES PEPARACETRAINA ॥ सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय || पान ५०९ ।। PATRADITY •XATEDkerawaseerts ॥ अल्पारम्भपरिग्रहत्वं मानुषस्य ॥ १७॥ याका अर्थ- अल्पारंभपणा अल्पपरिग्रहपणा है सो मनुष्यके आयुका आश्वका कारण है। तहां जो नारकका आयुका आश्रव कहा था, ताते विपरीति कहिये उलटा मानुपआयुका आश्रव है। ऐसा तो संक्षेपकरि जानना । बहुरि याका विस्तार ऐसा- विनययुक्तस्वभाव शेय, प्रकृति- हीकरि भद्रपरिणाम होय, मनवचनकायकी सरलतासू व्यवहार करे, थोरे कपाय होय, मरणकालावि संकेशपरिणाम नाही होय इत्यादिक जानना ॥ भावार्थ ऐसा, जो, पापपुण्यरूप मिश्रमध्यके परिणामनितें मनुष्यआयुका आश्रव होय है ॥ आगें प्रश्न, जो, मनुष्यआयुका आश्रव एतावन्मात्रही है, कि किछु औरभी है ? ऐसे पूछे उत्तरका सूत्र कहैं हैं-- ॥ स्वभावमार्दवं च ॥ १८॥ याका अर्थ- स्वभावहीकरि कोमलभाव होय सोभी मनुष्यआयुका आश्रव है। मृदुका भाव सो तो मार्दव है, सो अन्यकारणकी अपेक्षारहित स्वभावहीकरि मार्दव होय, सो तो मार्दव कहिये । यहभी मनुष्यआयुका आश्रव है। इहां पहले सूत्र” न्यारा सूत्र कीया, ताका AGARPANDICAPRICORRE
FASHIS..
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५१० ॥
यह प्रयोजन है, जो, आगें देवआयुका आश्रव कहेगे, सो स्वभावमार्दव देवायुकाभी आश्रय है
ऐसा जणाया ॥
आगें पूछे है कि ए दोयही मनुष्यायुके आश्रय हैं कि औरभी हैं ? ऐसे पूछ सूत्र कहैं हैं--
॥ निःशीलवतत्वं च सर्वेषाम् ॥ १९ ॥
याका अर्थ-- शील कहिये उत्तरगुण, व्रत कहिये मूलगुण, तिनकरि रहितपणा है। सो
सर्व आयु कहिये च्याखौंही आयुका आश्रव होय है । इहा सूत्रमें चशब्द है सो पहलै अल्पारं-
भपरिग्रहपणा कह्या ताका मनुष्यके आयुका समुच्चयके अर्थि है । तातें अल्पारंभपरिग्रहपणामी अरु
निःशीलव्रतपणाभी मनुष्यआयुके आश्रव हैं, ऐसें जानना । शील अर व्रत इनका व्याख्यान आगें
होसी । इनसे रहित सो निःशीलव्रतपणां बहुरि सर्वेषां कहतां सर्वही आयुका यह आश्रब जानना।
इहां पूछै, जो, देवायुका आश्रवहीभी शीलव्रतरहितपणात होय है कहा? तहां आचार्य कहै हैं,
सत्य है, होय है, परंतु भोगभूमिकी अपेक्षा जानना, तहांका जीव अप्रती है अर देवायुही बांधै है।
आगें, चौथा आयु जो देवआयु ताका आश्रय कहा है ऐसे पूछ सूत्र कहें हैं-
॥ सरागसंयमसंयमासंयमाकामनिर्जराबालतपांसि देवस्य ॥२०॥
ExamTPKINAROKANAPANEERAPRIY.. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान .५११ ॥ याका अर्थ- रागसहित संयम संयमासंयम अकामनिर्जरा बालतप ए देवआयुके आस्रवके कारण हैं । तहां सरागसंयम संयमासंयम इनका व्याख्यान तो पहले कीया थाही । बहुरि काहूकू संदीखाने रोकै तथा बंधनसे बांधै तहां भूक तृपाका भुगतना बहुरि स्त्रीका संगम नाहीं तातै ब्रह्मच. यभी सहजही तथा भूमिपर सोवना शरीरवि मलका धारण तथा परके कीये पीडा दुःख सहना सो अकाम निर्जरा है । विनालिये दुःख आये तिनकू सहैहै, सो पापकर्मनिकी निर्जरा होय है । बहुरि मिथ्यात्वकरि सहित विनाउपाय कायक्लेश जामें पाईये ऐसे कपटकी बहुलताकरि व्रत धारना जामें होय, सो बालतप कहिये । ते ए देवआयुके आश्रवके कारण जानने ।। इहां विस्तार, जो, जिनतें अपना भला जाने ऐसे मित्रनिका तौ संबंध करै, आयतन कहिये कल्याण होनेके ठिकाणे देव शास्त्र गुरु तिनकी सेवा करै, भले धर्मका आश्रय करै, धर्मका गुरुपणां महानपणां दिखावै, निर्दोप प्रोपधउपवास करै, जीवअजीवपदायीने के विज्ञाजाणे बालतप करे, तथा अज्ञानरूप संयम पाले ऐसे केई केशभावनिक विशेषत भवनवासी व्यंतर आदि सहस्रारस्व- गंपर्यंतवि उपजै हैं । बहुरि अकामनिर्जरावाले सूत्रमें कहे हैं तिनके विनालिये दुःख आवै तोमें. संक्लेशपरिणाम न करै ऐसा बहुरि धर्मबुद्धि” पर्वतते पडै वृक्ष चढि पडै अनशन करै अमिजलमें . ।। सर्वार्थसिद्धिवेचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्यायं ॥ पान ५१२ ॥ प्रवेश करै विष खाय ऐसें मरण करै चित्तमें करुणा राखै जलकी रेखासमान क्रोध तिनकें होय ऐसे व्यंतरादिविर्षे उपजे हैं। आगें पूछे, कहा देव आयुका आश्रव एतावन्मात्रही है ? आचार्य कहै हैं, नाहीं, औरभी है ऐसें सूत्र कहै हैं- ॥ सम्यक्त्वं च ।। २१॥ याका अर्थ- सम्यक्त्वभी देवआयुका आश्रवकू कारण है । इहां देवका विशेप न कह्या, तोऊ कल्पवासीहीका ग्रहण करना । जातें न्यारा सूत्र ऐसें जनावनेकूही कीया है । इहां प्रश्न, जो, पहले सूत्रमें सरागसंयम संयमासंयम कहे तिनकै भवनत्रिककी आयूकाभी आस्रवकी प्राप्ति आवै है । जातें इहां सम्यक्त्वका सूत्र न्यारा कह्याही है । ताका समाधान, जो, यह दोप नाही जातें सम्यक्त्वका अभाव जाकै होय ताके सरागसंयम संयमासंयम ए नामही न पावें हैं, दोऊभी इस सूत्रमें गर्भित कर लेंगे। इहां कोई पूछे, सम्यक्त्वते कल्पवासी देवहीका आयु बंधै ऐमा नियम कह्या तहां तीव्रसम्यग्दृष्टीनिका तो समझे । बहुरि जे अव्रती सम्यग्दृष्टि हैं तिनके मिथ्या- टीकेसे बहुआरंभादिक कार्य देखिये हैं, ताकै कैसे नियम संभवै ? तथा राजा श्रेणिक क्षायिक ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५१३ ॥ PICARROTICTIRTHATARNATAKANPRASporg सम्यक्त्वी अपघातते मरण कीया, तातें नरक गया ऐसे पुराणमें लिखे है सो कैसे समझें ? ताका उत्तर, जो, इहां मनुष्यतिर्यचकी अपेक्षाकरि नियम है। देव नारकीनिकै सम्यक्त्व होतेंभी मनुष्य- आयुका बंध हो है। सम्यग्दृष्टि देव नारकी मनुष्यही उपजै हैं। बहुरि मनुष्य तिर्यचके देवायु बंधे है। तिनके मिथ्यात्वके अभावतें जीवतत्वविर्षे अजीवतत्वकी श्रद्धाका अभाव भया है । त्रसस्थावर जीवनि; सर्वज्ञके आगम अनुसार श्रद्धान कीया है ।। बहुरि अनंतानुबंधी कपाय मिथ्यात्वकी लार लगी है । सो तिसके विशेप कोध मान माया लोभका अभाव भया है । तात तिस अनंतानुबंधिसंबंधी हिंसाका अभाव है। सर्व जीवनित अंत. रंगविर्षे करुणाभाव है। सर्वकू आप समान जाने है । कदाचित् अप्रत्याख्यानावरणका तीव्र उदेयतें आरंभादिकविर्षे प्रवर्ते है। तहां अपने तीन अपराध जाने है। तीव्र उदयतै कार्यका अभाव न कीया जाय है। तहांभी न्याय अन्याय लौकिकसंबंधी आचार विचार बहुत करै है। अपनी जाणिमें अन्यायवि नाही प्रवत है। शुक्रवृत्ति न्यायनें लिये आरंभादिक करै है। तामैं हिंसा होय है ताकू ऐसा जाने है, जो, यामें दोप नाही; हमारी पदवी है ऐसे स्वच्छंद निःशंक परिण- मन कर है। ऐसे होते अंतरंगके कपाय निपट हलके हैं। तातै कल्पवासी देवहीका आयु बंधै है ।। k ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५१४ ॥ SPRINTROLApr बहुरि श्रेणिक राजा पूर्व मोटा अपराधतें सप्तम नरकका आयु बंधा था, सो आयुबंध भये पीछे पलटे नाही, तातें सम्यक्त्व भये पीछे ताके माहात्म्यतें बव्हायुका अपकर्पण करि स्थिति घटाई प्रथमपृथ्वीके पहले पाथडे चौरासी हजार वर्षकी आयु तै उपज्या सो आयुबंधके निमित्त अंतममय अप्रत्याख्यानावरणका ऐसा तीव्रस्थानक उदय आया, जो, अपघातकरि मरण भया, तातें तहां उपज्या । सो पूर्व मिथ्यात्वमें आयु न बंधै ताकै तौ मनुष्यतिर्यंचकै कल्पवासी देवहीकी आयुका आश्रव होय है ऐसा अर्थ जानना ॥ आगें, आयुकर्मकै अनंतर रह्या जो नामकर्म, ताका आश्रवकी विधि कहनी, तहां अशुभ- नामकर्मके आश्रव जाननेके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ योगवक्रताविसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः ॥२२॥ याका अर्थ- मनवचनकायके योगनिकी वकता कहिये कुटिलता बहुरि विसंवाद कहिये अन्यकू अन्यथा प्रवर्तावना ए दोऊ अशुभनामके आश्रवके कारण हैं। तहां योग तीनिप्रकार तो पहले कह्या सोही हैं, तिनकी वक्रता कहिये कुटिलता मनमें कछू और विचारणा, पीछे परकू ठगनेके अर्थिं वचनकळू और कहना, बहुरि कायतें कछू और क्रिया करणी, जाकरि पैला ठिगाय ACTRINETRIENCE Satus ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पष्ठ अध्याय ॥ पान ५१५ ॥ जाय ऐसे भुलावा देणां सो कुटिलता है । बहुरि विसंवाद कहिये अन्यकू अन्यथा भवर्तावना । इहां कोई कहे, योगनिकी वक्रता सोही अन्यथा प्रवर्तन है इनमें अर्थभेद दीखे नाहीं । तावू कहिये, जो, यह तो सत्य है, परंतु अर्थभेदभी है। आपकी अपेक्षा तौ योगवकता है । विसंवाद परकी अपेक्षा है । पेला कोई अपना कल्याण करनहारी जो भली स्वर्गमोक्षके उपायकी क्रिया तावि प्रवर्तता होय, ताईं भुलाय आप तिसकी क्रियाकू मन वचन कायतै अन्यथा कहै , ताका विसंवाद करे, निंदा करें; ऐसें कहे, जो ‘यह क्रिया मति करै बुरी है हम कह जैसी करि' ऐसें ठगने के अर्थि करे सो विसंवादन है । ए दोऊ अशुभनामकर्मके आश्रवके कारण जानने ॥ इहां सूत्रमें चशब्द है ताकरि मिथ्यादर्शन, अदेखसाभाव , चुगली खाणी, चलायमानचित्त- पणां, हीनाधिक मान ताखडी तोला करना, परकी निंदा करणी, आपकी प्रशंसा करनी इत्यादिक सगुजय करना । इहां विशेष और लेणे । खोटे सुवर्ण मणि आदि बनाय तिससारिखे बनाय ठगना, शूठी माखि भरना, परके अंग उपांग विगाउने, वर्ण रस गंध स्पर्शका अन्यथा प्रवर्तन करना, यंत्र पीजरे वणावने, अन्यद्रव्यका अन्य द्रव्यवि संबंधकरि कपटकी प्रचुरता करणी, झूठ बोलना, चोरी करना, वणा आरंभ करना, परिग्रहकी चाह तीन राखनी, परके ठगने उज्वल वेप करना, PREPARINEELAMBHALPRAKAR reciatera:
॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता । पष्ठ अध्याय ॥ पान ५१६ ॥ RAIBAR REETPRACHANICARPRAVACAREPARACETPRECRPORTERPRINCATAR मद करना, कठोरवचन बोलनें, बुरा प्रलाप वकना, परळू वश करनेकू अपना सौभाग्य दिखावना, परकू कुतूहल उपजावना, सुन्दर अलंकार पहरने, चैत्यमंदिरके उपकरणपूजाकी सामग्री चोरना, परकू वृथा विलमाय राखना, परका उपहास करना, ईटनिके पजावा पकावने, दौं लगावना आदि अमिका प्रयोग करना, प्रतिमा तथा ताका आयतन कहिये मंदिर तथा वनकी वस्तिका वाग आदिका विनाश करना, तीव्र क्रोध मान माया लोभविर्षे प्रवर्तना, पापकर्मकी आजीविका करनी इत्यादि जानने ॥ आगे शुभनाकर्मका कहा आश्रव है ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ तद्विपरीतं शुभस्य ॥२३॥ याका अर्थ- अशुभनामकर्मका आश्रव कह्या तातें विपरीत कहिये उलटा शुभनामकर्मका आश्रव है । तहां काय वचन मनका सरलपणा बहुरि अविसंवादन ए तद्विपरीत हैं । बहुरि पहलैं चशब्दकरि समुच्चय किये थे तिनके विपरीत लेणे । धर्मात्मा पुरुपनिका दर्शन करना, तिनका आदर सत्कारकरि अपने हितू मानने, संसारतें भय करना, प्रमादका वर्जन करना इत्यादिक ए शुभनामकर्मके आश्रवके कारण जानने । इहांभी पूर्व विशेप कहे तिनतें उलटे जान लेणे ॥
start ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५१७ ॥ आगे, शुभनामकर्मका आश्रय कहा एतावन्मात्रही है, कि कोई औरभी विशेष है ? ऐसें पूछे इहां कहे कि, जो, यह तीर्थकरनामपणां नामा नामकर्म है, सो अनंत अनुपम प्रभावकू लिये है, बहुरि अचिंत्यविभूतिविशेपका कारण है, तीनि लोकवि विजय करणहारा है, सर्व त्रेलोक्यके इन्द्रादिकरि पूज्य है, ताका आश्रवकी विधि विशेषरूप है। तहां फेरि पूछे है, जो, ऐसा है तो कहो ताके आश्रयके कारण केते हैं ? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ दर्शनविशुदिविनयसम्पन्नता शीलवतेप्वनतीचारोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्त्यागतपसी साधुसमाधियावृत्यकरणमर्हदाचार्यवहुश्रुतप्रवचनभक्ति- रावश्यकापरिहाणिमार्गप्रभावनाप्रवचनवत्सलत्वमिति तीर्थकरत्वस्य ॥ ९४ ॥ याका अर्थ- ए सोलह भावना है ते तीर्थकरनामा नामकर्मके आश्रय हैं । तहां जिनभग- वान् अरहंतपरमेष्ठीका उपदेश्या कह्या जो निम्रन्थलक्षण मोक्षमार्ग तावि रुचि प्रतीति श्रद्धा सो दर्शन कहिये, ताकी विशुद्धि कहिये पहले कही निरतिचारपणा सो जानना । याके आठ अंग हे निःशंक्तित्व, निःकांक्षितत्व, निर्विचिकित्सा, अमूढदृष्टिता, उपहण, स्थितीकरण, वात्सल्य, प्रभावना ऐसें । तहां इहलोक परलोक व्याधिवेदना मरण अरक्षण अगुप्ति अकस्मात् ए सात भय ॥ सर्वार्थसिदिचचनिका पंडित जयचंदजीकता । पष्ठ अध्याय || पान ५१८ ॥ . SEPTPार है, तेनके निमित्ततें श्रद्धातें छूटे नाही, तथा अरहंतका उपदेश्या प्रवचन ताविप ' यह सत्य है कि अमत्य हे' ऐसा संदेहका न करना, सो निःशंकितत्व है ॥ १ ॥ इहलोक परलोकसंबंधी निपयभोगकी यांचा न करे, तथा अन्यमतमें किळू लोकिकचमत्कार देखि ति मतकी पांछा न को, कोऊ कारण आइ वणे तोऊ वांछाकरि श्रद्धानकू न छोडै, सो निकांक्षितत्व है ॥ २ ॥ शरीर आदिकू अशुचि जानि यह शुचि है ऐसा मिथ्यासंकल्पका अभाव तथा अरहंतके प्रवचनवि फलाणां कष्ट घोर कहा है जो ' यह न होय तो और तो सर्व युक्त है' ऐसी अशुभभावनाका अभाव मो निर्विचिकित्सा है ।। ३॥ अनेकप्रकारके कुनयके पक्षपातरूप मत ते तत्वसारिखे समान दीसे अर यथार्थ नाही, तिनवि परीक्षारूप नेत्रनिकरि परीक्षा करि युक्तका अभाव देखि मूढताते रहित होना, सो अमूहदृष्टिता है ॥ ४ ॥ उत्तमक्षमाआदि धर्मनिकी भावना करि आत्माके धर्मकी वृद्धि करणी, सो उपबृंहण तथा याका नाम उपगृहनभी है । तहां साधर्मी जन• कर्मके उदयतें कोई अवगुण लग्या होंय ताईं उपदेशकरि छुडावना तथा जामें धर्ममार्गकी अवज्ञा न होय तैसें छिपावना सो उपगृहन है ।। ५॥ कपाय आदि कर्मके उदयकरि धर्मत छूटनेके कारण वणै तहां आप, तथा साधर्मीजन धर्मत SAGAPKINCHPOKHANPKARANPRACTREATMOVIEXPANACEAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५१९ ॥ erboxercere , aruaatiburetertainmeries हद करि थिरता करणी सो स्थितीकरण है ॥ ६ ॥ धर्मवि तथा धर्मात्मावि प्रीति दृढ होय परमव- त्सलभाव होय सो वात्सल्य है ॥ ७ ॥ दर्शन ज्ञान चारित्र तेई भये तीनि रत्न तिनकरि आत्माकं अलंकाररूप शोभायमान करि उद्योत करना तथा महान् दान जिनपूजा प्रतिष्ठा विद्या मंत्र अतिशय चमत्कार करि मार्गका उद्योत करना जातें लोक ऐसा जानै 'यह धर्म सत्यार्थ है करना, सो प्रभावना है ॥ ८॥ ऐसें सम्यग्दर्शनके अतीचार सोधि अष्टांगभूपित करना, सो दर्शनविशुद्धि है ।। १ ॥ सम्यग्ज्ञानादिक जे मोक्षके साधन तथा तिनके साधन जे गुरु शास्त्र.आदि तिनवि अपने योग्य प्रवृत्ति करि सत्कार आदर करना अथवा कपायकी निवृत्ति, सो विनयसंपनता है ॥ २॥ अहिंसादिक व्रत तथा तिनके रक्षक क्रोधवर्जनादिक शील तिनकू उत्तरगुणभी कहिये तिनविर्षे यथापदवी मनवचनकायकरि दोप न लगावना, सो शीलवतेष्वनतिचार है ॥ ३॥ मति आदि ज्ञानके भेद प्रत्यक्षपरोक्षप्रमाणरूप अज्ञानका अभाव जिनका फल तथा हेयका साग उपादेयका ग्रहण तथा उपेक्षा कहिये वीतरागता जिनका फल ऐसें ज्ञानकी भावनावि निरंतर उपयोग राखणा, सो अभीक्ष्णज्ञानोपयोग है ॥ ४॥ संसारवि. शरीरसम्बन्धी मनसंबंधी अनेकभेद लिये अतिकष्ट ॥ स थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता || पष्ठ अध्याय ॥ पान ५२० ॥ Tign: RECTS: लीये दुःख है, बहुरि प्यारेका वियोग अनिष्टसंयोग चाहीवस्तुका अलाभ इत्यादिसहित है ऐसें मंसारते भय करना, सो संवेग हे ॥ ५॥ पैलेकू प्रीतिका कारण वस्तुका देना, सो साग है। तहां पात्रके निमित्त आहार देना, सो तिस दिनवि वाकै प्रीतिका कारण है । अभयदान देना सो तिस भववि प्रीतिका कारण है। बहुरि सम्यग्ज्ञान है सो अनेकलाख भवनिके दुःख मेटनेका कारण है । यातें ए तीनिप्रकारके साग हैं सो करै ॥ ६ ॥ अपना वीर्य शक्तिक छिपायकरि मार्ग” अविरोधी कायक्लेश करै, सो तप है। तहां ऐसा विचारे, जो, यह शरीर है सो दुःखका कारण अनित्य है, अशुचि है, याका स्वइच्छा भोग- निकरि पोपना युक्त नाही, बहुरि अशुचिभी है, तोऊ गुणरूप रत्ननिका संचय करनेका उपकारी है, तातै विषयसुखनिका संगम छोडि या अपने कार्यवि. लगावना यथाशक्ति मार्गते अविरोधी कायक्लेश करना, सो तप है। अनेक व्रतशीलकरि सहित जो मुनि ताकै कारण विघ्न आया ताका दूरि करना, जाते यामें बहुत उपकार है 'जैसे काहूकै अनेक वस्तुनिकरि भस्खा भंडारविर्षे अमि लागी होय ताका वुझावना तैसें' यह साधुसमाधि है ॥ ७ ॥ गुणवान् जे साधुजन तिनकै कोई कारणकरि दुःख आय पडै ताका निर्दोपविधानकरि दरि करना, सो वैयावृत्य है ।। ९ ।। SAHASPKNEPARENGTH చకులనందనలు NEPONDINTERNER ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पष्ठ अध्याय ॥ पान ५२१ ।। केवलज्ञान श्रुतज्ञान है दिव्यनयन जिनकै ऐसे अरहंत अर आचार्य तथा परके हितकार्यवि प्रवर्तते स्वपरमतके शास्त्रनिका विस्तारसहित निश्चय करनेवाले ऐसे बहुश्रुत उपाध्याय तथा मोक्षरूप महलके चढनेकी पैडी सारिखी सुन्दर रचनारूप बहुरि श्रुतरूपी देवताकी सेवाविना जाका चढना दुर्लभ है ऐसा जो प्रवचन इन च्यारिनिविर्षे मन वचन कायनिकी भावनिकी विशुद्धतासहित अनुराग, सो इनकी भक्ति है । ऐसे ये च्यारि भावना भई ॥ १३ ॥ छह आवश्यकनिका यथाकाल प्रवर्तन करना, तहां चित्तकू एकाग्रकरि ज्ञानहीवि लगावणा ऐसें सर्वसावद्ययोगकी निवृत्ति करना, सो सामयिक है। तीर्थंकरनिके पवित्रगुणनिका कीर्तन करना, सो चतुर्विशतिस्तव है। दोय आसन, च्यारि शिरोनति, चारह आवर्त, मन वचन कायकी शुद्धताकरि करना सो वंदना है । अतीतकालके लगे दोपनिषं यादिकरि तिनतें निवर्तन करना, सो प्रतिक्रमण है। आगामी काल दोपनका निषेध करना त्याग करना, सो प्रत्याख्यान है । कालकी मर्याद करि शरीरवि ममत्व छोडना, सो कायोत्सर्ग है । इन छह आवश्यकनिकी क्रिया कालकी काल करणी, हानि न करणी, उद्धतपणाकरि भूलणी नाही, सो आवश्यकापरिहाणि है ।। १४ ॥ परमतरूप अज्ञाननिका प्रकाश तिरस्कार करणहारी जो ज्ञानरूप सूर्यकी प्रभा ताकरि ACTARRAPAINIK ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५२२ ॥ तथा महोपवासआदिस्वरूप जाकरि इन्द्रकाभी आसन कंपायमान होय ऐसा तपकार तथा जिनका पूजन जाकरि भव्यजीवरूप कमलनिका वन प्रफुल्लित होय तैसी सूर्यकी प्रभासारिखी इत्यादिकरि मार्गकी प्रभावना करनी ॥ १५ ॥ गऊका वत्सविर्षे स्नेह होय, ताकू न दीखै तब चित्तविर्षे तिसहीका स्मरण रहै, तैसें सामिविर्षे अकृत्रिम स्नेह होय, सो प्रवचनवत्सलत्व है ॥ १६ ॥ ए सोलह भावना भलेप्रकार भाये हुते समस्तही तथा व्यस्त कहिये जुदे जुदेभी सम्यग्दर्शनकी शुद्धतासहित तीर्थकरनामके आश्रव हैं ॥ आगें नामकर्मका आश्रवका कथनकै अनंतर गोत्रकर्मके आश्रवके कारण कहने हैं, तहां नीचगोत्रका आश्रव कहनेकू सूत्र कहें हैं-- ॥ परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने च नीचैर्गोत्रस्य ॥ २५॥ याका अर्थ-- परकी निन्दा करनी, अपनी प्रशंसा करनी, परके छते गुण निषेध करने, अपने अनछते गुण प्रगट करने इन भावनितें नीचगोत्रका आश्रव होय है। तहां सांचे तथा झूठे दोपनिके कहनेविर्षे इच्छा करणी सो तो निंदा कहिये । तैसेही सांचे तथा झूठे गुणनिके कहनेवि इच्छा सो प्रशंसा कहिये । तिनका यथासंख्य संबंध करना परकी निंदा करनी, अपनी प्रशंसा SEPARACTRECERT Nazaareerealika ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पष्ठ अध्याय || पान ५२३ ।। करनी । बहुरि वस्तु रोकनेवाला कारणके निकट होते प्रगट होना, सो उच्छादन कहिये। बहुरि रोकनेवाला कारणका अभाव होय, तब प्रगट होना उद्धावन है। इहांभी यथासंख्य सम्बन्ध करना परके सांचेभी गुण होय तो तिनकू प्रगट न करना, अपने झूठे गुणनिका प्रगट करना। ए सर्व नीचगोलके आश्रवके कारण हैं । इहां विशेष जो, जाकरि आत्मा नीचस्थान पाथै, सो नीचगोत्र है तिसके आश्रव कहे । तिनका विस्तार ऐसा, जाति आदि आठ मदका करना, परकी निंदातें हर्ष मानना, परका अपवाद करनेहीका खभाव राखनां, धर्मात्माकी निन्दा करनी, परका यश न सुहावना, गुरुनिका अपमान करना, तिनके दोप कहने, तिनविनयादिकरूप न प्रवर्तना इत्यादि जानना॥ आगें, उचगोत्रकर्मका आश्रवकी विधि कहा है ? ऐसें पूछे सूत्र कहैं हैं- ॥ तद्विपर्यायौ नीचे…त्यनुत्सेको चोत्तरस्य ॥ २६ ॥ याका अर्थ-नीचगोत्रका आश्रव कह्या । तातें विपर्यय उलटा तथा नीचा होय प्रवर्तना, उद्धत होय न प्रवर्तना ए उच्चगोत्रके आश्रव हैं। तहां तत्शब्दकरि तो नीचगोत्रका आश्रव लेणा । जाते इस सूत्रके पहलै लगता सोही है। तिसते अन्यप्रकार है सो विपर्यय है। सो exerxera SmartDave ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । पष्ठ अध्याय ॥ पान ५२२ ॥ तथा महोपवासआदिस्वरूप जाकरि इन्द्रकाभी आसन कंपायमान होय ऐसा तपकरि तथा जिनका पूजन जाकरि भव्यजीवरूप कमलनिका वन प्रफुल्लित होय तैसी सूर्यकी प्रभासारिखी इत्यादिकरि मार्गकी प्रभावना करनी ॥ १५॥ गऊका वत्सविर्षे स्नेह होय, ताकू न दीखै तब चित्तविर्षे तिसहीका स्मरण रहै, तैसें सामिविर्षे अकृत्रिम स्नेह होय, सो प्रवचनवत्सलत्व है ॥ १६ ॥ ऐसे ए सोलह भावना भलेप्रकार भाये हुते समस्तही तथा व्यस्त कहिये जुदे जुदेभी सम्यग्दर्शनकी शुद्धतासहित तीर्थकरनामके आश्रय हैं । आगें नामकर्मका आश्रवका कथनकै अनंतर गोत्रकर्मके आश्रवके कारण कहने हैं, तहां नीचगोत्रका आश्रव कहने। सूत्र कहें हैं- ॥ परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने च नीचैर्गोत्रस्य ॥ २५॥ याका अर्थ- परकी निन्दा करनी, अपनी प्रशंसा करनी, परके छते गुण निषेध करने, अपने अनछते गुण प्रगट करने इन भावनितें नीचगोत्रका आश्रव होय है। तहां सांचे तथा दोपनिके कहनेविर्षे इच्छा करणी सो तौ निंदा कहिये । तैसेही सांचे तथा झूठे गुणनिके कहनेवि इच्छा सो प्रशंसा कहिये । तिनका यथासंख्य संबंध करना । akesirealSABRANDrere SPONEYONCarea aarisxssxeicatixexertickertists PARISAPANICAPRICApr ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५२५ ।। सो विघ्न है । ताका करना सो अंतरायकर्मके आश्रवकी विधि जाननी ॥ याका विस्तार- ज्ञानका निषेध करना, सत्कारका निषेध करना, दान लाभ भोगोप- भोग वीर्य स्नान अनुलेपन सुगंध पुष्पमाला वस्र भूपण शयन आसन भोजन आदिका परके विघ्न करना, परकी संपदा देखि आश्चर्य करना, अपना द्रव्यका अतिलोभते दानादिक न करने, सामर्थ्य होय तिसमें प्रदान करना, परकू झूठा दूषण लगावना, निर्माल्यद्रव्य लेना, निर्दोष उपकरणको त्याग करना, परका वीर्य लोपना, धर्मका विच्छेद करना, भला आचारविर्षे तपस्वी जनका पूजा- वि विघ्न करना, मुनिका तथा दीन अनाथका वस्तु पात्र वस्तिकाका प्रतिषेध करना, परक क्रियाका रोकना, बांधना, गुह्यअंगका छेदना, कान नाक ओष्ठ काटना, प्राणिनिका घात करना इत्यादिक जानना ॥ इहां कोई पूछै, आश्रवका विस्तार सूत्रमें विनाकह्या कैसे कहो हौ ? ताका समाधान, जो, वेदनीयके सूत्रमें इतिशब्द कह्या है सो प्रकारार्थमें है, ताकी अनुवृत्ति ले सर्वकर्मके आश्रवमें विस्तार कह्या है । ऐसें कह्या जो आश्रवका विधान तिसकरि उपजाया जो आठपकार ज्ञानावरण- आदि कर्म तिनके निमित्ततें आत्माकै संसाररूप विकार ताईं आत्मा निरंतर भोगवै है। जैसे ॥ सर्वार्थसिदिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय । पान ५२४ ॥ tak कहां? अपनी तो निंदा, अर परकी प्रशंसा, अपना गुण प्रगट न कहना, परका गुण प्रगट कहना बहुरि गुणनिकरि उत्कृष्ट होय महान् होय तिनवि विनयकरि नभ्रीभूत रहना, सो नीचे- वृत्ति कहिये । बहुरि आपमें विज्ञानआदि अनेक गुण विद्यमान हैं, उत्कृष्टपणा है, तोऊ तिन गुणनिका मद न करे, अहंकाररहित होय, सो अनुत्सेक कहिये । ते ए उत्तर कहता दूसरा गोत्रकर्म उनगोत्र ताके आश्रव हैं । इहां विस्तारकाभी विपर्यय कहना। तहां जातिआदि आठ मद न करने, परकी निंदा न करनी, उद्धत न प्रवर्तना, परका उपहास अपवाद न करना, मानकपाय तीव न राखणा, पूज्यपुरुपकी पूजा विनय सत्कार वंदना करनी, बहुरि इस निकृष्टकालमें कोईमें भले गुण होय 'जैसे हरेकमें न पाईये' तिनतभी उद्भत न रहना, सोभी नीचैवृत्ति है । बहुरि अपना माहात्म्यका प्रकाशन आप न चाहै, तथा धर्मके कारणनिविपैं बड़ा आदर करै इत्यादि जानना ।। आगे, गोतकर्मके अनंतर कह्या जो अंतरायकर्म, ताका आश्रय कहा है ? एमैं पूछे सूत्र कहे हैं ॥ विघ्नकरणमन्तरायस्य ॥२८॥ याका अर्थ- दानआदिके वि विघ्न करना, सो अंतरायकर्मका आश्रव है। तहां दान आदि तो पहले कहे तेही, दान लाभ भोगोपभोग वीर्य ए। तिनिका हनना घात करना विगाडना taman ॥ सर्वार्थसिद्धिापनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ पष्ठ अध्याय ॥ पान ५२५ ।। सो विघ्न है। ताका करना सो अंतरायकर्मके आश्रवकी विधि जाननी ॥ याका विस्तार--- ज्ञानका निषेध करना, सकारका निषेध करना, दान लाभ भोगोप- भोग वीर्य नान अनुलेपन सुगंध पुष्पमाला वस भृपण शयन आसन भोजन आदिका परके विन करना, परकी संपदा देखि आश्चर्य करना, अपना द्रव्यका अतिलोभत दानादिक न करने, सामर्थ्य होय तिसमें प्रदान करना, परळू झूठा दूपण लगावना, निर्माल्यद्रव्य लेना, निर्दोष उपकरणको साग करना, परका वीर्य लोपना, धर्मका विच्छेद करना, भला आचारविर्षे तपस्वी जनका पूजा- विपं विन करना, मुनिका तथा दीन अनाथका वस्तु पात्र वस्तिकाका प्रतिपेध करना, पर क्रियाका रोकना, बांधना, गुह्यअंगका छेदना, कान नाक ओष्ठ काटना, प्राणिनिका घात करना इत्यादिक जानना॥ इहां कोई पूछे, आश्रयका विस्तार सूत्रमें विनाकया केसे कहो हो ? ताका समाधान, जो, वेदनीयके सूत्रमें इतिशब्द कह्या हे सो प्रकारामें है, ताकी अनुवृत्ति ले सर्वकर्मके आश्रवमें विस्तार कया है । ऐमें कह्या जो आश्रवका विधान तिमझरि उपजाया जो आठपकार ज्ञानावरण. आदि कर्म तिनके निमित्नतें आत्मा संसाररूप विकार तानं आत्मा निरंतर भोगवे है । जैसे Texam ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। पष्ठ अध्याय ॥ पान ५२६ ॥ मदिराका पीवनेवाला अपनीही रुचितें मोहविभ्रमके कग्नहारी मदिराकू पीयकरि ताके परिपाकके चशिकरि उपजे विकारकू भोगवै है, तथा रोगी भोजन कुपथ्यकरि अनेक वात आदिविकार… भोगवै तैसें जानना ।। इहां तर्क, जो तत् पदोपनिह्नव आदि ज्ञानावरण आदि सर्वकर्मनिके आश्रवके कारण जुदेजुदे कहे, ते नियमकरि न्यारेन्यारेही हैं, कि अविशेषकरि हैं ? सर्वते सर्वकर्मका आश्रव होय है । तहां जो कहोगे नियमकरि कहते न्यारेन्यारेही ज्ञानावरण आदिका आश्रवका कारण हैं, तो ऐसें तो आगमतें विरोध आवेगा, आगममें ऐसें कह्या, जो, आयुकर्मविना सातकर्म समयममयप्रति निरंतर आश्रव होय बंधे हैं, तिसते विरोध आवैगा, अरु जो कहोगे अविशेषकरि सर्वका सर्वत- होय है, तो विशेषकारण कहना अयुक्त होयगा। ताका समाधान, जो, तत्प्रदोष आदिकरि ज्ञाना वरण आदि सर्व कर्मप्रकृतिनिका प्रदेशबंधका तौ नियम नाहीं है, सर्वते सर्वका होय है, तोऊ अनुभागका विशेपका नियमका कारणपणाकरि तत्पदोपनिह्नवादिकभेदरूप कीजिये ॥ इहां विशेष जो, अन्यमती कोई कहै, आश्रवके नियम कहे, तिनका किछु हेतु तो कह्या नाही, विनाहेतु पंडित कैसे मानें ? ताका समाधान, जो, शास्त्र तौ वस्तुका स्वभावकू कहै है । KARNIPortan Break AONPRATARArpanrgreen. । सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता । पष्ठ अध्याय ॥ पान ५२७ ॥ जैसे दीपक घटादिककू दिखाय दे, तैसे वस्तुकू कहै है तिस शास्त्रकी प्रमाणता है । जातें भगवान् अरहंत सर्वज्ञका ज्ञान युगपत् सर्वपदानिका प्रकाशनेवि समर्थ प्रत्यक्ष प्रतिभासरूप है, तिसका भाष्या शास्त्र है सो यथार्थ उपदेश करनहारा है, तातै ताके वचन प्रमाणभूतही हैं । बहुरि वस्तुस्व. भावके वि सर्वमतके वक्तानि विसंवाद नाहीं है, जो विसंवाद होय तौ सर्वका कहना मिथ्या ठहरै तातें स्वभावविर्षे तर्क नाहीं। बहुरि सामान्यपणे तो आयुविना सातकर्मका आश्रव निरंतर होय है। तहां जैसा योगका विशेष होय तैसा तो समयप्रवृद्ध हीनाधिक पुद्गलके परमाणुका पुंजका वटवारा होय जाय है। तामें कषायके अनुसार स्थिति अनुभाग पडै है। बहुरि अनुभाग तीन मंद बहुतप्रकार है, तिसके विशेप जनावनेषं तत्प्रदोपनिह्नव आदिक न्यारेन्यारे ज्ञानावरण आदि कर्मके आश्रवके कारण कहे हैं । तिनतें यथायोग्य तीन अनुभाग बंध होय है । ऐसा विशेष जानना ॥ ऐसें छटा अध्यायमै ज्ञानावरण आदि आठ कर्मके आश्रवके कारण सामान्यविशेषकार कहे । ताकू जानिकरि भव्यजीवनिफू आश्रवके भावनितें निवृत्ति होय शुद्भचैतन्यके अनुभवके वि तत्पर होना योग्य है, यह श्रीजिनेन्द्रके मार्गवि निग्रन्थगुरुनिका उपदेश है ।। ACANPapp ।। सर्वार्था खचनिका पंडित जयचंदजीकृता । सप्तम अध्याय ॥ पान ५२९ ॥ ॥ नमः सिद्धेभ्यः॥ ॥ आगें सातमा अध्यायका प्रारम्भ है ॥ CASPKOREATMAVACapa antert...::mierainerai दोहा- आठ कर्म आश्रववि, पुण्यपापको भेद ॥ जानि जिनेश्वर भापियो, नमूं देव निरखेद ।। १ ।। ऐसें मंगलाचरणके अर्थि भगवान_ नमस्कार करि सातमा अध्यायकी वनिका लिखिये है। तहां सर्वार्थसिद्धि नामा टीकाकारके वचन हैं, जो, आश्रवपदार्थका व्याख्यान कीया, ताके प्रारंभमें ऐमा कहा था, जो, शुभयोग पुण्यकर्मका आश्रय है, सो यह तो सामान्यकरि कह्या, ताका विशेष न जाण्यां, जो, शुभ कहा है ? सो अब ताके जानने सूत्र कहै हैं- ॥ हिंसातस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतम् ॥ १ ॥ याका अर्थ- हिंमा अमृत स्तेय अब्रह्म परिग्रह ए पांच पाप हैं। तिनतें विरति कहिये निवृत्ति होना सो व्रत है। तहां प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा इत्यादि सूत्रनिकरि आगे BertBeatNepal ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५३० ॥ Karera..xx.:. हिमादिक कहेंगे, तिनतें विरमण करना, मो त ऐसें कहिये। तहां यऊ करना यऊ न करना ऐसा अभिप्रायकरि कीया जो नियम ताकू व्रत कहिये । इहां तर्क, जो, हिंसादिक तौ परिणामके विशेष हैं, ते अध्रुव हैं, तिनकू पंचमीविभक्तिकरि अपादान कहै, सो अपादान तो ध्रुव होय है । 'णां कैमैं वणे? ताका समाधान, जैनेन्द्रव्याकरणमें अपादानका लक्षण ऐमा पादानम् । याका अर्थ कहें हैं, जो बुद्धिका नाश होने ध्रुव रहै, सो अपादान ध्रुवपणांकी विवक्षा वणें है, ऐमा कह्या है। धर्माद्विरमति ऐसे कहते जो यऊ मनुष्य विचारे है, धर्म है सो दुष्कर है याका करना कठिन है, बहुरि मात्र जान्या है ऐमैं बुद्धिकरि ग्रहणकरि ताळू छोडै है, ऐमैं इहां भी प्रन्ध्य है, सो विचार है ये हिंसादिक परिणाम हैं ते पापके कारण हैं, तिनइमही लोकवि राजा दंड दे है, बहुरि परलोकपि दुःखळू ग्रहणकरि तिन” निवृत्ति होय है, तातै बुद्धिके अपायकी अपेक्षाकरि वणे है । ए हिंसापदार्थ तो ध्रुवही हैं । इनका ज्ञान बुद्धिमें रहैही है । त्यागग्रहण की अपेक्षा है, यात अपादानपणां युक्त है ।। woma Butbaaris Tarzas ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । सप्तम अध्याय ॥ पान ५३१ ।। इहां विरतिशब्द प्रत्येककै लगावणा, हिंसातें विरति, अनुतनै विरति इत्यादि । तहां आहिंसावत प्रधान है, तातें आदिवि कह्या सत्य आदि व्रत हैं ते अहिंसाकी रक्षाफे अर्थि हैं। जैसे धान्यका खेतकी रक्षाके अर्थि वाडि कीजिये है तैसें है। सर्वसावद्ययोगकी निवृत्ति है लक्षण जाका ऐसा सामायिक एकही व्रत है, सोही छेदोपस्थापनकी अपेक्षाकरि पांचप्रकारका है, सो इहां कहिये है । बहुरि तर्क, जो, व्रतकै आश्रवका कारणपणां कहना अयुक्त है । जाते व्रतका संवरके कारणविर्षे अंतर्भाव है, संवरके कारण आगे गुप्तिसमित्यादिक कहियेगा तहां दशप्रकारधर्मवि तथा संयमवि अन्तर्भाव कीया है। ताका समाधान कहै हैं, जो, यह दोष नाही हे । संपर तो निवृत्तिस्वरूप आगे कहसी । इहां आश्रवअधिकारमें प्रवृत्तिस्वरूप कही है, सो हिंसा अनृत अदत्तादान आदिका त्याग होते अहिंसा सत्यवचन दत्तादान आदि क्रियाकी प्रवृत्ति है, सो प्रतीतिमिद्ध है। बहुरि गुप्त्यादिकरूप जो संवर ताका परिवार व्रत है । व्रतनिवि प्रवृत्ति करनेवाला साधुकै संवर सुखतें होय है । तातें न्यारा वणाकरि उपदेश कीजिये है ।। बहुरि तर्क, जो, छा अणुव्रत रात्रिभोजनका त्याग करना है, सोभी इहां गणनामें लेना चाहिये । आचार्य कहै हैं, इहां न चाहिये । जाते याका अहिंसावतकी भावनावि अंतर्भाव है, १PANCpn. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५३२ ॥ आगें अहिंसावतकी भावना कहेंगे तहां आलोकितपानभोजनभावना कही है तामें गर्भित जानना । इहां विशेष कहिये है, जो, भावनावि आलोकितपानभोजन करना कह्या, सो तहां दीपगका तथा चन्द्रमाका प्रकाशविर्षे देखिकरि भोजन कीजिये तो कहा दोप? ऐसे कोई कहै, सो यह युक्त नाहीं। दीपकआदिके प्रकाशविर्षेभी रात्रिभोजन करने में अनेक आरंभके दोष आवै हैं । सो फेरि कहै, जो, पैला कोई दीपकआदिका प्रकाश करि दे तब आरंभका दोष नाही होय । ता• कहिये, जो, आचारसूत्रका ऐसा उपदेश है, जो, अपना ज्ञानसूर्य अपनी इन्द्रिय निकरि देखे मार्गवि तथा पहले देश काल विचारि जूडा प्रमाण अगिली पिछली भूमि विहार- भ्रमणकरि साधु शुद्धभिक्षा ग्रहण करै है, सो ऐसी विधि रात्रिभोजन करने में वणै नाहीं ।। फेरि कहैं, जो, दिनवि भोजन ले आवै ताकू रात्रिमें खाय तो कहा दोष? ताकू कहिये, पूर्वोक्त दीपकआदि आरंभका दोप है । तथा ल्यायकरि भोजन खाना यह संयमका साधन नाहीं । बहुरि सर्व परिग्रहरहितमुनिके पाणिपात्र आहार है । सो ल्याय खाना वणें नाहीं। पात्रका संग्रह करै तौ अनेकदोष उपजे हैं, तथा दीनआचरणका प्रसंग आवे है, निवृत्तिपरिणाम न होय है । फेरि कहै, पात्रमें ल्याये परीक्षाकरि भोजन संभव है । तहां कहिये ऐसा नाहीं । जे मुनि जीवनिके ఆయన ముందుకు xera cortadores PARK ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५३३ ।। ठिकाने शास्त्रोक्त जानें हैं तिनकू संयोगविभाग गुणदोपका ज्ञान है, तिनकै तत्कालही भोजन वणे हैं, ल्यायकरि खानेमें अनेक दोप दीखें हैं। ताका विसर्जन करै तौ तामें अनेकदोप उपजे हैं। तातें सूर्य के प्रकाशमें प्रगट देखि दिनमेंही भोजन करना युक्त है। जैसे सूर्यके प्रकाशमें प्रगट भूमि देश दातार जन गमन आदि तथा अन्नपान डाखा स्पष्ट दीखै; तैमैं चंद्रमाआदिका प्रकाशतें नाहीं दीखै ऐसा जानना ॥ आगें तिस पांच व्रतनिके भेद जाननेफू सूत्र कहै हैं- ॥ देशसर्वतोऽणुमहती ॥२॥ याका अर्थ- ए पांचूही व्रत जब एकदेश होय तय तौ अणुव्रत कहिये । बहुरि सकल होय तव महाव्रत कहिये । इहां देश ऐसा तो एकदेशकू कहना। सर्व सकल• कहना । तिन देशतें विरति होय सो देशवत अणुवत है, सकलवत महावत है, ऐसे दोय भेद भये । विरतिशब्दकी अनुवृत्ति ऊपरले सूत्रतें लेणी । ए दोऊ प्रकार व्रत न्यारे न्यारे भावनारूप किये संते श्रेष्ठ औषध- कीज्यों दुःख दूरि करनेके कारण होय हैं । आगें पूछे, तिन व्रतनिकी भावना कौनअर्थि है? तथा कौनप्रकार है सो कही ऐसे पूछे सूत्र कहे हैं- REPy ॥ ससिदिवनि का पंडित जयचंदनीकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५३४ ॥ ॥ तत्स्थेयार्थ भावनाः पंचपंच ॥ ३ ॥ याका अर्थ- इन व्रतनिके स्थिर करने के अर्थ एकएक व्रतकी पांच पांच भावना है। इहां ऐमा जानना, जो, इनि भावना भायेतें व्रतीनिके उत्तरगुणका संभवना होय है ।। आगे, जो ऐम हे भावनातें व्रत दृढ होय है, तो आदिमें कह्या जो अहिंसाबत ताकी भावना कहा है? ऐसे पूछे सूत्र कहें हैं- ॥ वाङ्मनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमित्यालोकितपानभोजनानि पंच ॥४॥ याका अर्थ- वचनगुप्ति, मनोयप्ति, ईर्यासमिति, आदाननिक्षेपणसमिति, आलोकितपान. भोजन ए पांच अहिंसावतकी भावना है। तहां गुप्तिसमितिका स्वरूप आगे कहसी । बहुरि आलोकितपानभोजन कहिये आहारपाणी लेना सो दिनवि नीकै देखिकरि लेना। इनका चारवार चिंतवन करना, सो भावना हे ।। मागें, दूसरे नतकी कहा भावना है, ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ क्रोधलोमभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनुवीचीभाषणं च पंच ॥ ५॥ याका अर्थ-क्रोधका प्रत्याख्यान, लोभका प्रत्याख्यान, भयवानपणांका प्रत्याख्यान }] सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५३५ ।। Pr हास्यका प्रत्याख्यान, अनुवीचीभाषणं कहिये निष्पाप सूत्रके अनुमार वचन बोलना ऐसे पांच भावना सत्यव्रतकी जाननीं । इहां भावार्थ ऐसा, जो, क्रोधादिकके निमित्तः असत्य बोलिये है, तिसका वारवार चितवन राखणा, तब असत्यकी प्रवृत्ति न होय, सत्यव्रत दृढ रहै ।। आगें तीसरे व्रतकी कहा भावना है, ऐसें पू0 सूत्र कहै हैं - ॥ शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधाकरणभैक्ष्यशुदिसधर्माविसंवादाः पंच ॥६॥ याका अर्थ- शून्यागार कहिये गिरिकी गुफा वृक्षका कोटर इत्यादिवि. वसना, परका छोड्या ठिकाना होय सो विमोचितावास है तहां वसना, बहुरि परका उपरोध कहिये वर्जना सो न करना भावार्थ-जिस ठिकाणे आय वैठे तहां कोई और आवै ताळू व नाहीं तथा आपकू कोई मर्ने करै तहां बैठे नाही, बहुरि आचारशास्त्रके मार्गकरि भिक्षाकी शुद्धता करि आहार ले. बहुरि यऊ वस्तिका तथा श्रावकआदि हमारे हैं यह तुमारे हैं ऐमा आपममें साधर्मीनुसू विसंवाद न करे ऐसे ए पांच भावना तीसरा अदत्तादानविरमणव्रतकी हैं । इहा भावार्थ ऐसा, जो, वस्तिका भोजनआदि वस्तुनिके अर्थि कोईतूं परस्पर झगडौ उपजै तहां अदत्तादानका प्रमंग आवे है । तातें इन भावनातें व्रत दृढ़ रहै है ।। Pe ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५३६ ॥ PouTRIERRIORMALARIAAAPK. आगें, ब्रह्मचर्यकी भावना कहनेयोग्य है सो कहौ ऐसे पू0 सूत्र कहै हैं-- ॥ स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहराङ्गनिरीक्षगपूर्वरतानुस्मरणवृष्येष्टरसस्वशरीर- संस्कारत्यागाः पंच ॥७॥ याका अर्थ-- इहां सागशब्द प्रत्येककै लगाय लेणां । तहां स्त्रीनिकी रागसहित कथा सुननेका त्याग, स्त्रीनिका सुन्दर मनोहर अंगका रागसहित देखनेका त्याग, वृष्य कहिये पुष्टरस कहिये रसीला झरता सर्वत आदिका त्याग, पहले भोग किये थे तिनका वाखार यादि करनेका त्याग, अपने शरीरका संस्कार कहिये सवारना स्नान सुगंध लेपन इत्यादि करनेका.त्याग ऐसे ए चौथ व्रतकी पांच भावना हैं । इनकू वारवार भाये ब्रह्मचर्यव्रत थिरता पावै है ।। आगें पांचमा व्रतकी कहा भावना है, ऐसे पूछै सूत्र कहैं हैं-- ॥ मनोज्ञामनोज्ञेन्द्रियविषयरागद्वेषवर्जनानि पंच ॥ ८॥ याका अर्थ- स्पर्शन रसन घ्राण चक्षु श्रोत्र ए पांच इन्द्रिय तिनके विषय जे स्पर्श रस गंध वर्ण शब्द इनका संबंध होते रागदेषका न करना ए पांच भावना आकिंचन्य नामा पांचवां aavasaar Trasaar ParagaspKSHAPKINAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय || पान ५३७ ॥ व्रतकी जाननीं ॥ भावार्थ ऐसा, जो, परिग्रह हैं ते इन्द्रियनिके विषयके सेवनेके तथा कपाय पोषनके अर्थि हैं, तातें विपयकपायका गुणदोप विचारिकरि भावना राखै, परिग्रहत्यागवत दृढ रहै है ॥ आगें किछु और कहै हैं, कि, जैसे इन व्रतनिकी दृढताके अर्थि व्रतनिका स्वरूप जानने वाला ज्ञानीनिकरि भावनाका उपदेश कीया है, तैसेंही तिन व्रतनिके विरोधी जे पांच पाप तिनविभी भावना राखणी। तिनके दोपनिका वाखार चितवन राखणां । तातै दृढ व्रत रहै है । ताका सूत्र कहे हैं- ॥ हिंसादिष्विहामुत्रापायावद्यदर्शनम् ॥ ९॥ याका अर्थ- हिंसादिक पांचपापनिविपें इस लोकविपैं तो अपाय कहिये नाश तथा भय होय है । बहुरि परलोकवि पापतें दुर्गति होय है । ऐसा देखना वारवार विचारणा । तहां अभ्युदय कहिये स्वर्गादिककी संपदा पावना निःश्रेयस कहिये कल्याणरूप मोक्ष तिनके अर्थ जो क्रिया ताका नाश करनेवाला जो प्रयोग आरंभ, सो तौ अपाय कहिये । अथवा सात भयकुंभी अपाय कहिये । अवद्य कहिये गर्दा निंद्य पाप इन दोऊनिकू देखने विचारनें । कहां देखने ? इस लोकविष तथा परलोकवि । बहुरि कोनवि देखने? इन पांच पापनिवि५ । सो कैसे सो कहिये PAPangra ereserved THREET ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५३८ ॥ है। प्रथम तो हिंसावि देखो, जो हिंसक जीव होय सो निरंतर सर्वका वेरी शत्रु है । ताकू सर्व पीड्या चाहें मास्खा चाहें | इस लोकवि अनेक वध बंधन क्लेशादिक पावें हैं। परलोकवि अशुभगति पावे है । बहुरि सर्वकरि निंदनीक होय है । तातै हिंसाका त्याग करना कल्याणकारी है, ऐसी भावना राखणी ।। तैसेंही असत्यवचनका बोलनेवाला सर्वके अश्रद्धेय होय जाका वचन कोई श्रद्धान न करै सांच न मानें । बहुरि इसही लोकमें जीव काटना आदि दुःखकू पावै है। ताके झूठवचनकरि दुःखी होय ते वैरकरि अनेक कष्ट दे, सो सहने होय । बहुरि परलोकविर्षे दुर्गति पावै है । बहुरि निंदनीक होय है। तातें अनृतवचनतें विरमण करना कल्याणकारी है, ऐसी भावना राखणी ॥ तैसेंही परद्रव्यका हरणहारा चोर है सो सर्वकै पीडा देनेयोग्य होय है जाका कोई रक्षक न होय । इसही लोकमें घात होना, वध, बंधन, हाथ पग कान नांक उपरले होठका छेदन, भेदन, सर्व धनादिका लुटि लेना इत्यादिक दुःख पाये है । बहुरि परलोकविर्षे अशुभगति पावै है। बहुरि निंदनीक होय है। यातें चोरी करनेका त्याग करना कल्याणकारी है, ऐसी भावना राखणी।। तैसेंही अब्रह्मचारी मदविभ्रमकरि उद्धांत है चित्त जाका सो कपटकी हथणीके अर्थि werestart FACEPTANGARH Verabariksutr ॥ सर्वार्थसिद्धिववनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५३९ ॥ भ्रमते खाडामें पड्या जो हस्ती तिसकीज्यों परवश हूवा वध बंधन अतिक्लेश आदिकू भोगवै है । मोहका पीड्या कार्य अकार्यकू न गिणता अपना कल्याणरूप कार्य किछुभी नाहीं आचरण करे है । बहुरि परकी स्त्रीके आलिंगन सेवनविर्षे करी है रति जानें सो इसलोकवि वैरके निमि- तते लिंगछेदन वध बंधन धनहरण आदि कष्टनिकू पावै है । बहुरि परलोकविर्षे दुर्गति पावै है। बहुरि निंदनीक होय है, यातै अब्रह्मचर्यपाप छुटना अपना हित है, ऐसी भावना राखणी ॥ तैसेंही परिग्रहवान पुरुप है सो जे परिग्रहके अर्थिं चोर आदि हैं तिनके पीडा देनेयोग्य होय है। धनवानकू चोर मारि जाय है। जैसे कोई पंछी मांसकी डलीकू चूंचमें ले चलै, तव मांसके अर्थि अन्यपक्षी ताकू चूंचनितें मारे, दुःख दे; तैसें धनके लोभी धनवानकुं दुःख दे । बहुरि धनके परिग्रहके उपार्जन करना रक्षा करनावि वडा कष्ट है, तथा नष्ट होय जाय, जाता रहे तब बडा दुःख उपजै इत्यादि अनेक दोपनिषं प्राप्त होय है। बहुरि याते तृप्तिभी नाहीं होय है । जैसें अमि इंधनतें तृप्त होय, तौ तृष्णावान् धनतें तृप्त होय । बहुरि लोभका पीड्या कार्य अकार्यकं गिनें नाहीं । बहुरि या पापते परलोकवि अशुभगति पावै है। बहुरि सर्व Gitskarket ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५४० ॥ लोक कहें 'बडा लोभी है' ऐसें निंदनीक होय है। तातै परिग्रहका त्याग कल्याणकारी है ऐसी भावना राखणी ॥ ऐसें हिंसादिक पंचपापनिवि ऐसी भावना करणी ॥ आगे, इन हिंसादिकनिवि अन्यभावना राखणी, ताके कहनेकू सूत्र कहै हैं--- ॥ दुःखमेव वा ॥ १० ॥ याका अर्थ-- हिंसा आदि पंच पाप हैं, ते दुःखरूपही हैं, ऐमी भावना राखणी । इहां है, हिंसादिक दुःख कैसे हैं ? ताका समाधान, जातें ए हिंसादिक हैं ते दुःखके कारण हैं । जैसे अन्न हे सो प्राणनिकी रक्षा करै है, तातें कारण है। तहां कहिये, अन्न है सोही प्राण है, ऐसे कारण• कार्य कहना । तेसें हिंसादिक दुःखके कारण हैं, तिनळू दुःखही है ऐसें कहना । इहां कारणविर्षे कार्यका उपचार है। बहुरि कारणका कारण होय ताकुंभी कार्यही कहिये है। जैसे अन्न तो प्राणका कारण अरु धन है सो अन्नपानका कारण है। तहां धन है सोही प्राण है, ऐसे कहते कारणके कारणवि कार्यका उपचार होय है; तैसें हिंसादिक कहै ते असातावेदनीय आदि अशुभकर्मके कारण हैं । बहुरि असातावेदनीयआदि कर्म दुःखके कारण हैं। ऐसें दुःखके कारणविपैं तथा दुःखके कारणके कारणवि दुःखका उपचार जानना । सो ए हिंसादिक पाप दुःखही हैं, ऐसी भावना राखणी ॥ PATRAprior Beramendi ॥ सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकृता । सप्तम अध्याय ॥ पान ५४१ ॥ बहुरि जैसें आपके दुःखके कारण हैं। तैसेंही परकेविभी जानना । बहुरि इहां तर्क, जो, ते सर्वही दुःख कहे सो नाहीं हैं । जातें विषयनिके सेवनेवि सुख देखिये है। ताका समाधान, जो, विषय सेवनेवि सुख माने है, सो सुख नाहीं है। विषयनिकी इच्छा नामा वेदना पीडा उपजे है, ताका इलाज प्राणी करै है। जैसे खाजिका दुःख होय ताकू खुजावै, तब सुख माने है, परमार्थतें खुजावनेवि सुख नाही, सुखका स्वरूप तौ आकुलतारहित है, सो विषय सेवनेमें तो आकुलताही हे, निराकुलपणा तो होय नाही ।। इहां विशेष जो, जैसे आपकै भावे तैसे परकैभी भावै, सो कैसे ? जैसे वध बंधन पीडन मोदू बुरे लागे हैं, दुःख उपजावेंतैसैं परकैभी दुःख उपजावे हैं। तथा जैसे मोडूं कोई छूठ कहै कडी कहे कठोर कहे सो बुरी लागै है, दुःख उपजा है। तैसें पर… मैं कहूं तो ताईं बुरी लागे है, दुःख उपजा है । तथा जैसे मेरा धनादिक जाय तब मेरे बड़ा कष्ट दुःख उपजै है, तैसेंही अन्यजी. के उपने है । तथा मेरी स्त्रीका कोई अपमान करै तब मेरै जेसें दुःख पीडा 'उपजै; तैसें अन्यजी. वकेभी दुःख उपजे हे । तथा मेरै धनकी अप्राप्तिविपें वांछा तथा याफे नाशवि शोक होय है, तैसें परकेभी कष्ट होय है । ऐसें हिंसादिक परकेभी दुःखके कारण जानना ।। Zoomerset ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५४० ॥ er&125xexova का XxxaixarutiGram लोक कहें 'वडा लोभी है' ऐसे निंदनीक होय है। तातै परिग्रहका त्याग कल्याणकारी ऐसी भावना राखणी ॥ ऐसें हिंसादिक पंचपापनिवि ऐमी भावना करणी ॥ आगे, इन हिंसादिकनिवि अन्यभावना राखणी, ताके कहनेकू सूत्र कहै हैं--- ॥ दुःखमेव वा ॥ १०॥ याका अर्थ-- हिंसा आदि पंच पाप हैं, ते दुःखरूपही हैं, ऐमी भावना राखणी । इहां पूछे है, हिंसादिक दुःख कैसे हैं? ताका समाधान, जाते ए हिंसादिक हैं ते दुःखके कारण हैं । जैसे अन्न हे सो प्राणनिकी रक्षा करै है, तात कारण है। तहां कहिये, अन्न है सोही प्राण है, ऐसे कारणकू कार्य कहना । तेसें हिंसादिक दुःखके कारण हैं, तिनळू दुःखही है ऐसे कहना । इहां कारणविर्षे कार्यका उपचार है। बहुरि कारणका कारण होय ताकुंभी कार्यही कहिये है। जैसे अन्न तौ प्राणका कारण अरु धन है सो अन्नपानका कारण है। तहां धन है सोही प्राण है, ऐसे कहते कारणके कारणवि कार्यका उपचार होय है। तैसें हिंसादिक कहै ते असातावेदनीय आदि अशुभकर्मके कारण । बहुरि असातावेदनीयआदि कर्म दुःखके कारण हैं। ऐसें दुःखके कारणविर्षे तथा दुःखके कारणके कारणवि दुःखका उपचार जानना । सो ए हिंसादिक पाप दुःखही हैं, ऐसी भावना राखणी ।। ఆరుతరములను 10:45 ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५४१ ॥ बहुरि जैसें आपके दुःखके कारण हैं। तेसैंही परकेविभी जानना । बहुरि इहां तर्क, जो, ते सर्वही दुःख कहे सो नाही हैं । जाते विषयनिके सेवनेवि सुख देखिये है । ताका समाधान, जो, विपय सेवनेवि सुख माने है, सो सुख नाहीं है। विषयनिकी इच्छा नामा वेदना पीडा उपजे हे, ताका इलाज प्राणी करै है। जैसे खाजिका दुःख होय ताकू खुजावै, तब सुख माने है, परमार्थतें खुजावनेवि सुख नाही, सुखका स्वरूप तौ आकुलतारहित है, सो विषय सेवनेमें तो आकुलताही हे, निराकुलपणा तो होय नाही ॥ इहां विशेष जो, जैसें आपकै भावे तैसें परकैभी भावै, सो कैसे ? जैसे वध बंधन पीडन मोकुं बुरे लागे हैं, दुःख उपजावें तैसे परकैभी दुःख उपजावै हैं । तथा जैसें मोदूं कोई छूठ कहै कडी कहे कठोर कहे सो बुरी लागै है, दुःख उपजावै है; तैसें परफू मैं कहूं तौ ताकू बुरी लागे है, दुःख उपजावै है । तथा जैसे मेरा धनादिक जाय तब मेरे बडा कष्ट दुःख उपजै है, तैसेंही अन्यजी. वकै उपजे है । तथा मेरी स्रीका कोई अपमान करै तब मेरे जैसें दुःख पीडा उपजै; तैसें अन्यजी- वकेभी उपजे है । तथा मेरै धनकी अप्राप्तिविपें वांछा तथा याफे नाशवि शोक होय है, तैसें परकेभी कष्ट होय है । ऐसें हिंसादिक परकेभी दुःखके कारण जानना ।। KaramBeerazzeras दुःस ' .....
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । सप्तम अध्याय ॥ पान ५४२॥ PITHAAS. आगे फेरिभी भावनाके अर्थि आगे सूत्र कहै हैं- ॥ मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थानि च सत्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनयेषु ॥ ११ ॥ याका अर्थ- प्राणीनिवि तौ मैत्री, अर गुणाधिकवि प्रमोद, तथा दुःखी पीडितविर्षे करुणा, तथा प्रतिकूलविर्षे मध्यस्थपरिणाम ऐसैं ये च्यारिनिवि च्यारि भावना राखणी । तथा परके दुःख न होनेका आभिलाप, सो तौ मैत्री कहिये । बहुरि वचनकरि तथा प्रसन्नताकरि प्रगट होय ऐसा अंतरंगवि भक्तिका अनुराग, सो प्रमोद कहिये । बहुरि दीनकेविर्षे उपकार करनेका भाव, सो कारुण्य कहिये । बहुरि रागदेषकरि पक्षपात होय है ताका अभाव, सो माध्यस्थ कहिये । बहुरि पापकर्मके उदयके वशर्ते अनेकयोनिवि कष्ट भोगवै ते सत्व कहिये, तिनकू जीव कहिये । बहुरि सम्यग्ज्ञानआदि गुणनिकरि बडे होय ते गुणाधिक कहिये । असातावेदनीयके उदयतें जिनके क्लेश उपजै, ते क्लिश्यमान हैं । वहुरि तत्वार्थके सुननेकरि ग्रहण करनेकार अभ्यासकार जिननें गुण न पाये ते अविनेय कहिये । इन सत्वादिक च्यारिनिविर्षे यथासंख्य मैत्री आदि च्याखौं भावना भावणी । सर्वजीवनितें मेरी क्षमा है । ते सर्व मेरैपरि क्षमा करौ । मेरी सर्वतें प्रीति है-वैर काहृतें नाहीं है। ऐसें सर्वप्राणी जीवनिविषे तौ मैत्रभावना भावणी । सम्यग्ज्ञानचारित्रादिककेवि वंदना ti -::...:...:. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५४३ ।। स्तुति वैयावृत्य आदिकरि गुणाधिकवि प्रमोदभावना भावनी। मोहकर्मके मारे कुज्ञानसहित, विषयअभिकरि दग्ध, हिताहितमें समझे नाही, अनेकदुःखनिकरि पीडे, दीन, कृपण, अनाथ, चालक, वृध्द, क्लिश्यमानवि करुणा भावनी । मिथ्यात्वकार खोटे हठयाही अविनेयनिवि मध्यस्थ- भावना करणी । ऐसें भावना भावनेवालेके अहिंसादिकवत हैं ते पूर्ण होय हैं। आगे फेरिभी भावना कहनेके अर्थि सूत्र कहे हैं- ॥जगत्कायस्वभावौ वा संवेगवैराग्यार्थम् ॥ १२॥ याका अर्थ-जगत् कहिये संसार अर देह इनका स्वभावकी भावना करनी, संवेगवैराग्यके अर्थि । तहां प्रथमही जगत्का स्वभाव, जो, यह लोक है सो अनादिनिधन वेत्रासन उल्लरी मृदंग- सारिखा आकाररूप है । ताविपें जीव अनादिसंमारविर्षे अनंतकाल नानायोनिवि निरंतर दुःख भोगवता संता भ्रमण करे है। तहां निश्चित किछुभी नाहीं है। जीवित है सो जलके वुदेवुदे- सास्सिा है, तुरत विलाय जाय है। भोगसंपदा है ते वीजली वादलके विकारसारिखे चंचल हैं। इत्यादि ऐसे जगता स्वभाव चितवन करनेते संसारतें संवेग होय है, भय लागे है । बहुरि कायका स्वभाव अनिय हे, दुःसका कारण है, साररहित है, अपवित्र है, इत्यादि ऐसे चिंतवनेते विषय. RPORANSTREETIRATRINAR ESSUR । सर्वार्थसिद्धिवचनिफा पंडित जयचंदकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५४४ ॥ निवि राग न होनेते वैराग्य उपजै है। याते जगत् अर कायका स्वभावकी भावना करनी ॥ आगे जो, हिंसादिकतै विरति सो व्रत है। तहां हम न जानी, ते हिंसादिक क्रिया कहां हैं ? तहां आचार्य कहे हैं, ते युगपत तो कहे जाय नाहीं । तातें तिनका स्वरूप कहना अनु- क्रमतें है । तहां जो आदिवि कही हिंसा, ताका लक्षणसूत्र कहै हैं- ॥ प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा ॥ १३ ॥ याका अर्थ- प्रमत्तयोगते प्राणनिका वियोग करना, सो हिंसा है। तहां कषायसहितपणा सो तौ प्रमाद है । तिस प्रमादसहित आत्माका परिणाम सो प्रमत्त है। प्रमत्तका योग सो प्रमंत- योग कहिये । बहुरि इन्द्रियनिकू आदि देकरि दश प्राण हैं, तिनका यथासंभव वियोग करना, व्यपरोपण है । ऐसें प्रमत्तयोगते प्राणव्यपरोपण है, सोही हिंसा है। सो यऊ हिंसा प्राणीनिके दुःखका कारण है, तातें याकू अधर्मका कारण कहिये । इहां प्रमत्तयोग ऐसा विशेषणते ऐसा जानना, जो, केवल प्राणनिके वियोग कारणमात्रपणाही अधर्मके अर्थि नाही है ॥ इहां उक्तं च अर्द्ध श्लोक है, ताका अर्थ- प्राणनितें प्राणीनिकू न्यारा करै है अर हिंसाकरि युक्त न होय है ।। तथा दुसरा उक्तं च गाथा है, ताका अर्थ- कोई मुनि ईर्यासमितिकरि गमन करते पग उठावै था, 5:35 ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ सप्तम अध्याय || पान ५४५ ॥ sty๕ยน expirezi ताके पगतले कर्मका प्रेखा जीव आय पन्या मरि गया, तो तिस कारणकरि तिस मुनिकै सुक्ष्मभी किंचिन्मात्रभी बंध नाहीं है, ऐसे सिद्धांतमें कह्या है । बहुरि अध्यात्मप्रमाण” ऐसा कह्या है, जो, मूर्छ है सोही परिग्रह है, अन्य नाही ॥ इहां कोई तर्क करै है, जो, प्राणनिका वियोग कियेविनाभी प्रमत्तयोगमात्रहीत हिंसा मानिये है। जैसें सिद्धान्तकी उक्तं च गाथा है, ताका अर्थ- जो अयत्नाचार प्रवर्ते है, ताकी प्रवृत्तिमें जीव मरौ अथवा न मरौ ताकै हिंसा निश्चयतें होय है । अर जो यत्नसहित प्रवतॆ है-समितिसहित है, ताका हिंसामात्रहीकरि बंध नाहीं है। तहां आचार्य कहै हैं, यह दोप नाहीं है। जातें जो अयत्नाचार प्रवर्ते है, ताकै केवल प्रमत्तयोगही नाहीं है, तहां भावप्राणनिका व्यपरोपणभी है तेसेंही कहा है उक्तं च श्लोक, ताका अर्थ- प्रमादवान् आत्मा है, सो पहले तो अपने आत्माकू आपकरि आप हणे है, पीछे अन्य प्राणीनिका घात होऊ तथा मति होऊ । ताते प्रमादवानके प्राणन्य परोपणभी अवश्य जानना ॥ इहां विशेष जो, वार्तिकमें ऐसा अर्थ है, इन्द्रियनिका प्रचारका विशेष अपनी सावधानीविना होय सो प्रमत्त कहिये अथवा प्रमत्तकीज्यों होय सो प्रमत्त है । इहां उपमाका वाचक इवशब्दका SASARRIERRIGANPKHARAPE R ॥ सर्वार्थसिदिवपनिका पंडित जयचंदकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५४८ ॥ TA T M वचन होय, सो अप्रशस्त है । जिस वचनका वस्तु विपय विद्यमान होऊ अथवा ऊ, जहां हिंसा होय, सो सर्व अनृत कहिये है । सो पहले ऐसा कह्या था, जो, की रक्षाके अर्थ हैं । तातें इहां जो हिंसाका कहनेवाला होय सो श्चय करना । सो सर्वथा निषेधकाही अर्थ लीजिये तो शून्यका प्रसंग यन्नहीं । वहुरि सर्वथा विपरीत अर्थ लीजिये तो वस्तुका स्वरूप अन्यथा होइ । कोई सत्यवचन ऐसा है, जाकरि प्राणीनिकू पीडा होय है, सो अप्रशस्त अर्थमें दोऊ आय गये । झूठ कहनाभी अनूत है । बहुरि सांच जातें प्राणीनिकू पीडा होय हिंसा होय सोभी अनृत है । ऐसा भावार्थ जानना ।। अनृतके अनंतर कह्या जो स्तेय, ताका कहा लक्षण है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ अदत्तादानं स्तेयम् ॥ १५॥ याका अर्थ- अदत्त कहिये विनादिया वस्तु धनादिक, ताका आदान कहिये लेना, सो स्तेय है । इहां आदान नाम ग्रहणका है, जो अदत्त कहिये विनादियेका ग्रहण, सो अदत्तादान है । इहां तर्क, जो, ऐसे है तो कर्मके वंगणा तथा नोकर्मके वर्गणा हैं ते काऊने दिये नाही, wom Bato cravis ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५४९ ॥ तिनका ग्रहण अदत्तादान ठहसा । ताका समाधान, जो, यह दोष इहां नाहीं । जाते इहां अदत्त- शब्द कह्या है । ताका ऐसा अर्थ आवै है, जो, जिसविर्षे देनलेनेका व्यवहार होय ऐसै धनादि वस्तुतेही अदत्त जानना, कर्मनोकर्मके ग्रहणवि देनेलेनेका व्यवहार नाही, ते सूक्ष्म हैं अदृष्ट हैं । बहुरि कहै, जो, ऐसभी यह प्रसंग आवै है, जो मुनि आहार लेने कू जाय हैं, तब गली रस्ताके दरवाजे आदि होय हैं, तिनमें प्रवेश करे है, सो विनादीये हैं, तिसमें स्तेयका दोप आया। ताकू कहिये, जो, यह दोपभी नाही, जातें गली रस्ताके दरवाजे आदि लोकनिनें सामान्यपणे देय राखे हैं। कोई आवौ कोई जावो, तहां वर्जन नाहीं। याहीते मुनि हैं सो जहां द्वारके कपाट आदि जुडे होय तहां वर्जना होय तहां प्रवेश न करें हैं। अथवा प्रमत्तयोगकी अनुवृत्ति है । तातें गली आदिमें प्रवेश करते मुनिकें प्रमत्तयोग नाही है । तातें यह अर्थ है, जहां संक्लेशपरिणामकरि प्रवृत्ति होय तहां स्तेय कहिये । वाह्यवस्तुका ग्रहण होऊ तथा मति होऊ प्रमत्तयोगके होते स्तेय वणी रह्या है। आगें, चौथा अब्रह्मका लक्षण कहा है ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ मैथुनमब्रह्म ॥ १६ ॥ HEAPRINTER PACIRRITONEYPREGNANCE - T ॥ सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५५० ॥ मर्थ- मेथुन कहिये कामसेवन सो अब्रह्म है। तहां स्त्रीपुरुप चारित्रमोहके उदयकू सहित होय तब तिनके परस्पर स्पर्शनकी इच्छा होय, सो मैथुन है, तिसका नाम मेथुन है । जाते लोकवि तथा शास्त्रविर्षे तैसेंही प्रसिद्ध हैं। लोकवि । सर्व जानें हैं, जो, स्त्रीपुरुपके रागपरिणामतें चेष्टा होय सो मैथुन है । वहुरि डे वलधके मैथुनकी इच्छाविपें इत्यादिक पाठ हैं, तहां मैथुनका ग्रहण कीजिये बहुरि इहां प्रमत्तयोगकी अनुवृत्ति है, ताकरिभी स्त्रीपुरुपका युगलसंबंधी रतिसुखके अर्थि इ, सोही मेथुन ग्रहण कीजिये है । सर्वही कार्यमें मैथुन नाहीं । बहुरि जाके पालते संते हसादिक गुण वृद्धिकुं प्राप्त होय सो ब्रह्म है, जो ब्रह्म नाहीं सो अब्रह्म है । सो ऐसा अब्रह्म मेथुन है । इस मैथुनतें हिंसादिक दोप है ते पुष्ट होय हैं । जातें मैथुन सेवनेवि जो पुरुष तत्पर है सो थावर अस प्राणीनिकू हणे है, झूठ वचन बोलै है, चोरी कर है, चेतन अचेतन परिग्रहका ग्रहण करै है, ऐसें जानना । इहां ऐसे कहनेते स्त्रीपुरुप रागपरिणामविना अन्य कोई कार्य करै, सो मैथुन नाहीं। तथा दोय पुरुष कोई कामसेवनविना अन्य कार्य करै सो मैथुन नाहीं, ऐस सिद्ध होय है । तथा कामसेवनके परिणामतें एकही पुरुप जो हस्तादिकतें चेष्टा करै सोभी मैथुन घEAry.
RER 4EVARTANT ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचदंछता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५५१ ॥ है। जातें तहां दूसरा रागपरिणामके विर्षे संकल्प है। जैसे काहूंकों भूत लागै तैसैं इहां दूसरा काम है. तातें मैथुनशदकी सिद्धि है ।। आगें, पांचवां जो परिग्रह ताका कहा लक्षण है ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ मूर्छा परिग्रहः ॥ १७॥ याका अर्थ- मूर्छा कहिये परविर्षे ममत्वपरिणाम सो परिप्रह है। तहां बाह्य जे गऊ भैसि मणि मोती आदि चेतन अचेतन वस्तु अर अभ्यंतर जे राग आदिक ऐसे जे परिग्रह तिनकी रक्षा करना उपार्जन करना संस्कार करना ऐसा जो व्यापार, सो मूळ है । इहां प्रश्न, जो, लोकविर्षे वायु आदि रोगके प्रकोपते अचेतन होय जाय ताळू मूर्छा कहे हैं, सो प्रसिद्ध है, सो तिस अर्थकू ग्रहण काहे न कीजिये? ताका उत्तर, जो, यह तो सत्य है, लोकमें तिसहीकू मूर्छा कहे है । परंतु यह मूर्छि धातु हे सो मोहसामान्य अर्थविर्षे वत है, सो सामान्यकी प्रेरणा विपेश अर्थिविर्षे है । ऐसें होतें विशेषका अर्थ इहां ग्रहण है । जातें इहां परिग्रहका प्रकरण है । इहां फेरि पूछे है, जो ऐसें कहेभी वाद्य वस्तुके परिग्रहपणा नाहीं ठहरेगा। जाते तुमनें अभ्यंतर जो मूर्छा है ताहीका ग्रहण कीया हे । ताका समाधान, जो, सत्य है । प्रधानपणातें हमने अभ्यंतरकाही ग्रहण कीया Mara :
Raerat ASEANShe ।। सधैसिद्धिवचानका पंडित जयचंदजीकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५५२ ॥ है । बाह्यपरिग्रह न होतेंभी मेरा यऊ है ऐसें परविर्षे संकल्प करनेवाला पुरुप है, सो परिग्रहसहितही है । अथवा बाह्य परिग्रह नाहींभी कहिये है बहुरि परिग्रह हैभी ऐसाभी कहिये, जाते मूर्छाका आलंबन कारण है । तथा मूर्छा है कारण जाईं ऐसा है ॥ बहुरि इहां तर्क, जो, मेरा यऊ है ऐसा संकल्प है सोभी परिग्रहवाची है, तौ सम्यग्ज्ञाना- दिकविभी यह मेरा है ऐसा संकल्प है, सोभी परिग्रह ठहन्या । रागादिपरिणाम अभ्यंतरपरिग्रहकी- ज्यों यहभी है । ताका समाधान, जो, यह दोष नाहीं । जातें इहां प्रमत्तयोगकी अनुवृत्ति है, ताने ज्ञानदर्शनचारित्रवान पुरुप है सो मोहके अभावते अप्रमत्त है, तातें ताकै मूर्छा नाहीं है, ऐमा याके निष्परिग्रहपणा सिद्ध है ॥ इहां ऐसाभी विशेष जानना, जो, ज्ञानादि आत्माके स्वभाव हैं, त्यागनेयोग्य नाहीं । ताते तिनतें परिग्रहसहितपणा न होय है अर रागादिक हैं ते आत्माके स्वभाव नाहीं । कर्मके उदयके आधीन होय है, तातें त्यागनेयोग्य हैं । तातै तिनविर्षे मेरा यऊ है ऐसा संकल्प है सो परिग्रह हैही, यह कहना युक्त है । इन रागादिकनिहीतें सर्व दोष उपजे हैं । ए सर्व दोपनिके मूल हैं । मेरा यऊ है ऐसे संकल्पतेही परिग्रहकी रक्षा करनी उपार्जन करना इत्यादिक उपजे हैं । तिनविर्षे अवश्य हिंसा होय है । इनके निमित्त झूठ बोल है, चोरी करे 47546 HAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५५३ ॥ है, मैथुनकर्मविषे यत्न करें हैं । तिन पापनिके अभावतें नरकआदिके दुःख अनेकप्रकार प्रवर्ते हैं । आगे, ऐसें उक्त अनुक्रमकरि हिंसादिवि दोप देखनेवाला पुरुषकै अहिंसादिकवि गुणका निश्चय भया, तव अहिंसादिकवि बडा यत्न करने लगा, ताकै अहिंसादि व्रत होय हैं, सो पुरुष कैसा है ऐसे सूत्र कहै हैं- ॥ निःशल्यो व्रती ॥१८॥ याका अर्थ-- मिथ्या माया निदान ए तीनि शल्य जाके न होय सो व्रती है । जो शृणाति कहिये घातै चुभै सो शल्य कहिये । सौ अर्थते शरीरकेविर्षे प्रवेश करै घसी जाय ऐसा शस्त्रविशे- पकू शल्य कहिये । तिससारिखा चुभै मनविर्षे वाधा करै सोभी शल्यही कहिये । जातें कर्मके उदयतें भया जो मानसिक विकार सोमाणीनिळू शरीरसंबंधी तथा मनसंबंधी बाधा करै सोभी शल्य है, ऐसा उपचारकरि नाम जानना । सो शल्य तीनिप्रकार है, मायाशल्य निदानशल्य मिथ्यादर्श- नशल्य । तहां माया तो निकृतिकू कहिये, याकू ठिगनेके परिणामभी कहिये । वहुरि विपयभोग- निकी वांछाकू निदान कहिये । बहुरि अतत्त्वश्रद्धानकू मिथ्यादर्शन कहिये । इन तीनूंनितें रहित होय निःशल्य है सो व्रती है ऐसा कहिये है ॥ Karta satta PHONE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदंछता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५५४ ॥ इहां तर्क करे है, शल्यका अभावतें तौ निःशल्य कहिये । बहुरि व्रतके धारणते व्रती कहिये। इहां प्रतीका विशेपण निःशल्य कीया सो व्रतकै अर निःशल्यपणाकै विरोध है, तातै विशेपण वर्षे नाहीं । निःशल्यकुं व्रती कहना वणें नाहीं । जैसे दंडके संबंधतें तौ दंडी कहिये । छत्रके संबंधतें छत्री कहिये । दंडीके संबंधते छत्री कहना तो वणें नाहीं । ताका समाधान , इहां दोऊ विशेषणते व्रती कहना इष्ट कीया है । केवल हिंसादिकके छोडनेहीमात्र व्रतके संबंधते शल्यसहितकू व्रती कह्या नाही, जाकै शल्यका अभाव होय तब व्रतके संबंधतें गृहादिकमें वसने न वसनेकी अपेक्षा अगार अनगारके भेदकरि बती कहनेकी विवक्षा है। जैसे जाकै बहुत दूध घृत होय ताकू गऊवाला कहिये बहुरि जाके दूध घृत नाहीं होय अरु गऊ विद्यमान होय तो गऊवाला कहना निष्फल है । तैसे जो शल्यसहित होय ताकै व्रत होतेभी व्रती कहना सत्यार्थ नाहीं । जो निःशल्य है सोही व्रती है । तथा इहां ऐसाभी उदाहरण है, जो, प्रधान होय ताका विशेषण अप्रधानभी होय है। जैसे कोई काटनेवाला पुरुष तौ काटनेकी क्रियाविर्षे प्रधान हैही, परंतु ताके विशेषण कीजिये जो तीक्ष्ण फरसीकरि काटै है तहां तीक्ष्णगुण विशेषणसहित फरसी अप्रधान है । सो काटनेवाला पुरुषका विशेषण होय है; तैसे निःशल्यपणागुणकरि विशेषणस्वरूप जो व्रत ते तिस व्रतसहित पुरुष प्रधान , SACARRIENCPROGACAS Here MAAYPRACTRATIONATH ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५५५ ।। है, ताका विशेपण होय है ऐसें जानना ।। आगें ऐसें व्रतीके भेद जाननेकू सूत्र कहें हैं- ॥ अगाय॑नगारश्च ॥ १९॥ याका अर्थ-- एक अगारी कहिये गृहस्थ दूजा अनगार कहिये मुनि ऐसे व्रतीके दोय भेद हैं । तहां वसनेके अर्थि पुरुप जाकौं अंगीकार करै सो अगार कहिये ताकू वेश्म मंदिर घरभी कहिये, सो जाकै होय सो अगारी कहिये । बहुरि जाकै अगार न होय सो अनगार कहिये । ऐसे दोयप्रकारके व्रती हैं। एक अगारी दूसरा अनगार । इहां तर्क, जो, ऐसें तो विपर्ययकीभी प्राप्ति आवे है । शून्यागार देवमंदिर आदिकवि आवास करते जे मुनि तिनकै अगारीपणा आया । वहरि जो विषयतृष्णातें निवृत्त नाही भया है, ऐसा गृहस्थ सो कोई कारणतें वनमें ज्याय वस्या ताके अनगारपणा आया। तहां आचार्य कहै हैं, यह दोप इहां नाहीं आवै है । इहां भाव अगारकी विवक्षा है । चारित्रमोहके उदयतें अगार जो घर ताके संबंधप्रति जो अनिवृत्ति परिणाम है सो भावअगार है । सो ऐसा जाके भावअगार होय सो वनमें वसता होय तौऊ अगारीही कहिये । अर घरमें वसे ते अगारीही हैं। बहुरि भावअगारका जाकै अभाव है सो अनगार कहिये है ।। riv๕:๕๕ RENDRASIDsuASExe ra ।। सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५५६ ॥ बहुरि तर्क, जो, अगारी जो ग्रहस्थ ताकै व्रतीपणाकी प्राप्ति नाही वणे है। जाते याके परिपूर्ण बत नाहीं । व्रती ऐसा नाम तो पूर्ण व्रत होय तब बनें । ताका समाधान, जो, यह दोप नाहीं है । नेगम आदि नयकी अपेक्षाकरि अगारी ग्रहस्थकभी व्रतीपणां वण है। जैसे कोऊ एक साल अबरामें वसता होय ताडूं नगरमें वसनेवालाभी कहिये । तैसें ताकै सकलव्रत नाही है, एकदेशनत है तौऊ ताळू व्रती कहिये । नैगम संग्रह व्यवहार ए तीनूं नय हैं, तिनकी अपेक्षा जाननी। तहां नैगम तो आगामी सकलव्रती होयगा। ताकी अपेक्षा संकल्पमात्रविषय करै है । बहुरि संग्रह सामान्यवतीका ग्रहण करै है । तहां एकदेशभी आय गया । वहुरि व्यवहार व्रतीका भेद कर है। ताते एकदेशवतीका भेद हैही, एकदेशविपैं सर्वदेशका उपचार भी वणें है, ऐसा जानना। आगें पूछे है कि, हिंसादिक पांच पाप हैं, तिनमें कोई पुरुष एकपापते निवृत्त हुवा होय सो गृहस्थ व्रती है कि नाही? आचार्य कहै हैं नाहीं है । फेरि पूछे है, जो, कैसे हैं ? तहां कहें हैं, पांचूही पापकी विरति वेकल्येन कहिये एकदेशपणे करै, सो इहां विवक्षित है । ताका सूत्र- ॥ अणुव्रतोऽगारी ॥२०॥ याका अर्थ-पांच पापका साग अणुवत कहिये एकदेश साग जाकै होय सो अगारी BANDAASDerassette utra etterpreeti MA: Markuaaraatpatr ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५५७ ॥ कहिये गृहस्थव्रती है। तहां अणुव्रतशब्द है सो अल्पवचन है, जाकै अणुव्रत होय सो ऐसा अगारी कहिये है । इहां पूछे है, या अगारी गृहस्थकै व्रतनिका अणुपणा कैसे है ? ताकू कहै है, याकै सर्वसावध कहिये सर्वही पाप तिनकी निवृत्ति कहिये अभाव ताका असंभव है-होय सकै नाहीं । फेरि पूछे, जो, यऊ कौनसे पापते निवृत्त है ? तहां कहिये है, बसपाणीनिका व्यपरोपण कहिये मारणा तातें निवृत्त है । तातें तौ याकै आद्यका अहिंसा नामा अणुव्रत है। बहुरि जिस असत्य वचनतें घरका विनाश होय, तथा ग्रामका विनाश होय, ऐसा आप जाणे तिस असत्यवचनतें निवृत्त होय लेहमोहके वश ऐसा वचन न बोलै ऐसै गृहस्थकै दूसरा अणुव्रत होय है । बहुरि अन्यकू पीडाका कारण ऐसे अदत्तादानादिकका न लेना, ताका राजादिकके भयतें अवश्य त्याग होयही, तिसविर्षे लेनेकी इच्छाभी न होय, ऐसे परिणाम न होय, जो, भय न होय तो लेवो विचारे, ऐसा होय तो तावि आदरही न होय, सो तीसरे अणुव्रतधारी श्रावक है । बहुरि उपात्त कहिये परकी व्याही अर अनुपात्त कहिये परकी व्याही नाहीं ऐसी जो परस्त्री तिसके संगमतें नाहीं है रति कहिये राग जाकें ऐसा गृहस्थ, सो तो चौथा अणुव्रतधारी है। बहुरि धन धान्य क्षेत्र आदि परिग्रहका अपनी इच्छाके वशते परिमाण करै, जेती इच्छा होय तेता राखै ऐसा जो Bhaatra १२ । सर्वार्थसिद्धिाचनिका पंडित जयचदंकृता ॥ सप्तम अध्याय || पान ५५८ ॥ गृहस्थ सो पांचमां अणुव्रतधारी है ॥ इहां कोई पूछे, जो, गृहस्थव्रतीकू त्रसके घातका लागी कह्या सो याकै व्यापारआदि गृहस्थ- के आरंभ अनेक हैं, तिनमें उसकी हिंसा अवश्य होय है । तामें त्याग कैसे पलै ? बहुरि याकै शाम्रो ग्यारह प्रतिमारूप भेद कहे हैं, तिनमें समझे नाही, सो कैसे है ? ताका समाधान, जो श्रावकके ग्यारह प्रतिमारूप भेद कहे हैं, तिनमें प्रथमप्रतिमाविही स्थूलत्यागरूप पांच अणुव्रतका ग्रहण है । याका लक्षण ऐसा कह्या है, जो, आठ तौ मूलगुण पालै, सात व्यसन छोडै, सम्यग्द- र्शनके अतीचार मल दोप टाले ऐसें कहै ते पांच अणुव्रत स्थूलपणे आवै है । जातें कोई शास्त्रमें तो आठ मूलगुण कहे हैं। तामें पांच अणुव्रत कहे मद्य मांस सहतका त्याग कह्या ऐसे आठ कहे । कोई शास्त्रमें पांच उदंवर फलका त्याग, तीनि मकारका त्याग ऐसे आठ कहे । कोई शास्त्रमें अन्यप्रकारभी कह्या है, यह तो विवक्षाका भेद है ।। तहां ऐसा समझना, जो, स्थूलपणे पांच पापहीका याग है । पंच उदंवर फलमैं तौ त्रसमक्ष णका साग भया, शिकारके त्यागमें त्रस मारनेका त्याग भया, चोरी तथा परस्त्री व्यसनत्यागमें दोऊ व्रत भये, द्यूतकर्मआदि अतितृष्णाके सागते असत्यका त्याग तथा परिग्रहकी अतिचाह मिटी, AAPKISNOONPRONACESS ASTROPATRIKETPRACADKAERY , ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५५९ ॥ मांस मद्य सहतके सागते त्रसकू मारिकरि भक्षण करनेका त्याग भया । ऐसें पहली प्रतिमामें पंच अणुव्रतकी प्रवृत्ति संभवै है । अर इनके अतीचार दूरि करि सकै नाहीं । तातै व्रतप्रतिमा नाम न पावै । सम्यग्दर्शनके मल दोप अतीचार दूर होय सके हैं, दर्शनप्रतिमा नाम कहा है। मनवच. नकाय कृतकारितअनुमोदनाकरि अतीचाररहित प्रतिज्ञा पलै, तब प्रतिमा नाम पावै है, प्रतिमा नाम मूर्तिकाभी है, सो व्रतकी सांगोपांग मूर्ति वणे तब प्रतिमा कहिये, सो इस दर्शनप्रतिमाका धारक पंचपरमेष्ठीका भक्त है, अन्यकी उपासना नाही, संसारदेहभोगते विरक्त है । जो प्रतिज्ञा याकै है, सो ऐसी है, जो, संसारके कार्य बिगडै तौ बिगडौ, देह विगडै तौ विगडौ, भोग बिगडै विगडौं, प्रतिज्ञा तो भंग न करनी । ऐसें दृढपरिणामहीत प्रतिज्ञा नाम पावै है। बहुरि सके घातकीभी ऐसी तौ प्रतिज्ञा होय है, जो, त्रसप्राणीकू मनवचनकायकरि मारूं नाहीं, पर उपदेशकरि मरवाऊं नाहीं, अन्य मारै तौ ताळू भला जाणूं नाही, देवताके अर्थि गुरुके अर्थि मंत्रसाधनके अर्थि रोगके इलाजके अर्थि त्रसप्राणीकू घातूं नाहीं अर व्यापारआदिका- यनिविर्षे यत्न तो करै, परंतु तहां गृहस्थके आरंभके अनेक कार्य हैं, कहांताई बचाये ? तौऊ याके अभिप्रायमें मारनेहीके परिणाम नाहीं, तातें पाप अल्प है। बहुरि व्रतपतिमामें तनिके अती- FACREAKERANCATE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता । सप्तम अध्याय ॥ पान ५६१ ॥ NIRCRPRISTIER WASACARPARENCERTAINCARPER diBeratorterNTExe होय है । बहुरि दिशाके परिमाणविभी कालकी मर्यादकी सापेक्षा” मर्याद करै, जो, इस महीनामें तथा पक्षमें तथा इस दिनमें अपने घरमेंही रहना है, तथा इस नगरमेंही रहूंगा, तथा फलाणा वाडा तथा बाजार हाटतांईकी मर्याद है इत्यादि प्रतिज्ञा करै सो देशविरतिव्रत है । इहांभी जेता देशकी मर्याद करी तातें वाहिर हिंसादिके अभावते महाव्रतपणाका उपचार है ।। बहुरि जिस किछु अपना परका उपकार नाही अर अपने परके नाश भय पापका कारण ऐसा जो कार्य सो अनर्थदंड है, तिसतै रहित होना, सो अनर्थदंडविरतिव्रत है । सो यहू पंचप्रकार है, अपध्यान पापोपदेश प्रमादाचरित हिंसाप्रदान अशुभश्रुति ऐसे। तहां परके जय, पराजय, वध, बंधन, अंगछेदन, सर्वधनका हरण इत्यादि कैसे होय ऐसैं मनकरि चिंतवना; सो तो अप- ध्यान है । वहुरि केशरूप तिर्यग्वणिज प्राणिवधका तथा हिंसाका आरंभ आदिक पापसंयुक्त वचन. कहना, सो पापोपदेश है। बहुरि प्रयोजनविना भूमिका कूटना, जलका सींचना, वृक्षका छेदना आदि अवद्य कहिये पाप, ताका कार्य सो प्रमादाचरित है । बहुरि विप, लोहके कांटा, शस्त्र, अमि, जेवडा, कोरडा, चावका, दंड आदि हिंसाके उपकरणका देना, सो हिंसा- प्रदान है । बहुरि हिंसा तथा रागादिककी वधावनहारी खोटी कथा तिनका सुनना सीखना प्रवर्तन FACASRASACRPRACHANAGAR 4 ..:.. ॥ सर्वार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६० ॥ चारकी सोधना है, आरंभपरिग्रह अल्प होय है । पंचपापतें बहु भयवान् है । परंतु प्रत्याख्यानावर- णके तीवस्थानक उदय होने सकलत्रत न वगै हैं, इत्यादि भावार्थ जानना ।। आगें पूरी है कि, गृहस्थ अणुवतीका एतावन्मात्रही विशेष है, कि किछू औरभी है ? सो ताके विशेषका सूत्र कहै हैं- दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकप्रोषधोपवासोपभोगपरिभोग- परिमाणातिथिसंविभागवतसम्पन्नश्च ॥२१॥ याका अर्थ- गृहस्थ अणुव्रती है, सो, दिग्विरति देशविरति अनर्थदंडविरति ए तीनि तौ गुणव्रत हैं, बहुरि सामायिक प्रोषधोपवास उपभोगपरिभोगपरिमाण अतिथिसंविभाग ए च्यारि शिक्षा. व्रत इन सातव्रतनिकरि सहित होय है । इनकू सात शीलभी कहिये । इहां विरतिशब्द तो प्रत्येक लेनेते तीनि व्रत भये हैं । च्यारि सामायिक आदि व्रतही हैं, सोही कहिये है । दिक् कहिये पूर्व आदि दिशा, तिनविर्षे प्रसिद्धचिह्न पर्वत नदी ग्राम नगरादिक, तिन पर्यंत मर्याद करि नियम करै सो तौ दिग्विरतिव्रत है । यात वाहिर बसथावर सर्वही प्राणीनिका घातके अभावते याकै महा. व्रतपणाका उपचार है । तिस वाहर लाभ होतेंभी परिणाम चलै नाहीं। तातें लोभकषायका निरास Pos TapaikTS exerades IndprapR1 । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६१ ॥ होय है । बहुरि दिशाके परिमाणविभी कालकी मर्यादकी सापेक्षा मर्याद करै, जो, इस महीनामें तथा पक्षमें तथा इस दिनमें अपने घरमेंही रहना है, तथा इस नगरमेंही रहूंगा, तथा फलाणा वाडा तथा बाजार हाटतांईकी मर्याद है इत्यादि प्रतिज्ञा करै सो देशविरतिव्रत है। इहांभी जता देशकी मर्याद करी तातें वाहिर हिंसादिके अभावते महाव्रतपणाका उपचार है ।। बहुरि जिससे किछु अपना परका उपकार नाही अर अपने परके नाश भय पापका कारण ऐसा जो कार्य सो अनर्थदंड है, तिसतै रहित होना, सो अनर्थदंडविरतिव्रत है । सो यहू पंचप्रकार है, अपध्यान पापोपदेश प्रमादाचरित हिंसाप्रदान अशुभश्रुति ऐसैं । तहां परके जय, पराजय, वध, बंधन, अंगछेदन, सर्वधनका हरण इत्यादि कैसे होय ऐसे मनकरि चिंतवना; सो तो अप- ध्यान है । बहुरि क्लेशरूप तिर्यग्वणिज प्राणिवधका तथा हिंसाका आरंभ आदिक पापसंयुक्त वचन कहना, सो पापोपदेश है। बहुरि प्रयोजनविना भूमिका कूटना, जलका सींचना, वृक्षका छेदना आदि अवद्य कहिये पाप, ताका कार्य सो प्रमादाचरित है । वहुरि विप, लोहके कांटा, शस्त्र, अमि, जेवडा, कोरडा, चावका, दंड आदि हिंसाके उपकरणका देना, सो हिंसा- प्रदान है । बहुरि हिंसा तथा रागादिककी वधावनहारी खोटी कथा तिनका सुनना सीखना प्रवर्तन SACARPRAVACANSPROGREATRA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदंकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६२ ॥ ANTARREARRUPE करना, सो अशुभचत है। बहुरि सामायिक कहे हैं । तहां सामायिकशदका अर्थ कहै हैं । सम् ऐसा उपसर्ग है, सो एकताके अर्थमें है। जैसे संगतं घृतं कहिये काहू वस्तुमें घृत मिले एक होय ताकू संगतं घृतं कहिये । तथा तेल मिल्या होय एक होय गया होय तहां संगतं तैलं ऐसा कहिये । तैसें एकही भूत जानिये । वहुरि ऐसे एकत्वपणाकरि अयनं कहिये गमन होय सो समय कहिये । बहुरि समयही होय, सो सामायिक कहिये । तथा समय जाका प्रयोजन होय सो सामायिक कहिये । भावार्थ ऐसा, जो स्वरूपवि तथा शुभक्रियाविर्षे एकता करि लीन होना, सो सामायिक है । तहां एते क्षेत्रवि एते कालवि मै इस अपने स्वरूपवित्रं तथा शुभक्रियाहीविरें लीन हूं ऐसैं मर्यादकरि सामायिकवि तिष्ठे है, ताके तेते देशकालसंबंधी महावतका उपचार है । तातें सूक्ष्मस्थूलप्रकार- करि याकै हिंसादिकका अभाव है ।। इहां कोई कहै, ऐसें तौ सकलसंयमका प्रसंग आवै है। ताकू कहिये, याकै सकलसंयमका घातक प्रत्याख्यानावरण कपायका उदयका सद्भाव है, ताते सकलसंयम नाहीं । बहुरि कहै, जो, ऐसें कहै । महाव्रतका अभाव आवै है, तुम महाव्रत कैसें कहाँ हो ? ताईं कहिये, जो, उपचारकरि saks ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६३ ॥ ESerier कहै हैं । जैसे कोई पुरुषका राजमें प्रवेश होय, सो कोई राजका प्रच्छन्न ठिकाणां होय तहां ताका गमन नाहीभी है, तौऊ ताकू कहिये इस पुरुपका राजमें सर्व जायगा प्रवेश है सर्वगत है; तैसें इहांभी व्रतका अंगीकार है, सकलव्रत नाही तौऊ एकदेशविर्षे सर्वदेशका उपचारकरि व्रती कहिये है। बहुरि प्रोषधशब्द है सो पर्वका वाचकभी है, प्रोषध अष्टमी चतुर्दशी आदि पर्वकू कहिये । बहुरि पांचूही इन्द्रिय अपने विषयतें छूटि जामें आय वसै सो उपवास कहिये। जहां च्यारिप्रकार आहारका त्याग होय सो उपवास है, ऐसा अर्थ जानना । जो प्रोषधविर्षे उपवास होय सो पोपधोपवास कहिये। तहां अपने शरीरका संस्कारके कारण स्नान सुगंध पुष्पमाला गहणा आभरण आदिकरि रहित होय पवित्र क्षेत्र अवकाशविर्षे तथा साधुमुनि जहां वसे तैसे क्षेत्रवि तथा चैत्यालयवि तथा अपने रहने की जायगामें न्यारा प्रोपधोपवास करनेका स्थानक होय तहां धर्मकथाका सुनन चिंतवना तिसवि मन लगाय बैठा रहै आरंभादिक किछू करै नाही, सो प्रोपधोपवास है ॥ बहुरि उपभोग कहिये भोजन पाणी सुगंध माला आदिक एकवार भोगनेमें आवें बहुरि परिभोग कहिये वस्त्र आभूपण सेज आसन गृह यान वाहन आदिक वारवार भोगनेमें आवें इन exGBBxDx TARPRASARAN areeresreerkshireerk ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६४ ॥ दोनिका परिमाण, सो उपभोगपरिभोगपरिमाण कहिये । इहां भोगसंख्या पांचप्रकार है । सघात प्रमाद बहुवध अनिष्ट अनुपसेव्य ऐसें । तहां त्रसघाततै निवृत्त है चित्त जाका तिस पुरुषकरि मांस अरु सहत तो सदाही त्याग करने । बहुरि मद्य है सो मन मोहै है तार्ने प्रमाद छोड़ने के अर्थि छोडना । बहुरि केवडा केतकी सहीजणा अगथ्याके फूल आदि तथा जमीकंद आदौ मूला आदि बहुजीवनिका उपजनेका ठिकाण जिन• अनंतकाय कहिये ते सर्वही त्याग करने । जातें इनमें घात तो बहुतजीवनिका है अर फल अल्प है-किंचित् स्वादमात्र फल है। बहुरि यान वाहन आभरण आदिकवि मेरे ऐता इष्ट है, इससिवाय अनिष्ट है ताका त्याग है, ऐसे इह अनिष्ट- साग कहिये । बहुरि कालके नियमकरि यावजीव यथाशक्ति इष्टवस्तुविभी सेवनेयोग्य नाहीं तिनका त्याग करना, सो अनुपसेव्यत्याग कहिये । बहुरि जो संयमकू पालता संता अतति कहिये विहार करै सो अतिथि कहिये अथवा जाकै तिथि नाही होय सो अतिथि कहिये, जो पडिवा दोयज आदि तिथिरूप कालके नियमविना आहारकू आवै सो अतिथि है, ऐसा अर्थ है । ऐसें अतिथिके अर्थि संविभाग कहिये अपने भोज- नवस्तुवि विभाग देना, सो च्यारिप्रकार है। भिक्षा उपकरण औषध वसतिका। तहां मोक्षके ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६५ ॥ SIDreak अर्थि उद्यमी संयमीवि तत्पर प्रवीण शुद्धआचारी जो अतिथि ताकै अर्थि शुद्धमनकरि निर्दोष भिक्षा भोजन आहार देना। बहुरि धर्मके उपकरण सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रके वधावनेवाले देणें । बहुरि औषधभी योग्य देणी। बहुरि परमधर्मकी श्रद्धाकरि वसतिकाभी बनावणी । बहुरि सूत्रमें चशद्ध है सो आगे कहसी जो गृहस्थधर्म ताके समुच्चयके अर्थि है ॥ इहां ऐसाभी विशेष जानना, जो, ग्यारह प्रतिमाके अनुक्रममें दूजी व्रतप्रतिमा है तामें पंचअणुव्रतके अतीचार तो सोधैही हैं । बहुरि ए सप्तशील कहे तिनका आचरण यथाशक्ति है तिनमें अतीचारभी लागे हैं । बहुरि तीजी प्रतिमा सामायिक नाम है, तहां सामायिक अतीचार- रहित फ्ले है। बहुरि चौथी प्रतिमा प्रोपधोपवास नामा है, तहां प्रोपधोपवास अतीचाररहित पलै है । बहुरि पांचमी प्रतिमा सचित्तत्याग नाम है, तहां उपभोगपरिमाण नामा शील है ताके अतीचार सोधे है। तहां सचित्तका भक्षणका तो त्यागही करै है, बहुरि अन्यकार्यभी सचित्तसूं यत्नपूर्वक करे है । इहां सतरह नियमकी प्रवृत्ति अवश्य होय है। बहुरि छठी प्रतिमा रात्रिभोजनका त्याग दिवा स्त्रीसेवनका त्याग है, सो यहभी उपभोगपरिभोगके परिमाणके अतीचार सोधनेहीका विशेष है । तहांताई जघन्यश्रावक कहिये ॥ PANKARAN RAND ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचदंकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६६ ॥ ముందు saksewa बहुरि सातमी प्रतिमा ब्रह्मचर्य है । सो इहां स्वत्रीकाभी त्याग नववाडसहित शुद्ध अतीचार- रहित होय है । बहुरि आठमी प्रतिमा आरंभत्याग है। तहां वणिज आदि आरंभका कछू कुटुंब सामिल रहनेमें दोप अतीचार उपजै तथा ताकाभी अतीचाररहित शुद्ध त्याग होय है । बहु नवमी प्रतिमा परिग्रहत्याग है । तहां पहले कछु अल्पपरिग्रह रुपया पईसासंबंधी ममत्वं था तिस- काभी इहां साग है अतीचार न लगावै है। इहांताई मध्यमश्रावक है। बहुरि दशमी प्रतिमा अनुमतियाग है, सो नवमीमें कुटुंब सामिल भोजनादिक करै था, तामें भला माननेका दोप उपजै था, इस दशमी प्रतिमा ताकाभी त्याग है, घरका तथा अन्य कोई बुलावै ताकै भोजन करै, घरतें उदासीनवृत्ति रहै, कदाचित् घर बैठे कदाचित् मठ मंडप चैत्यालय आदिविर्षे वैठि निर्ममत्व रहै । बहुरि ग्यारमी प्रतिमामें घरका त्याग करि मुनिकीज्यों मंडपमें रहै है, याका नाम उद्दिष्टत्यागप्रतिमा है। तहां अपने निमित्त कीया भोजनादिकुंभी नाहीं अंगीकार करै है, यह उत्तमश्रावक है, एक कोपीनमात्र वस्त्र राखै है । वहुरि याका दूसरा भेद क्षुल्लक है, ताका स्वरूप श्रावकाचारतें जानना । बहुरि सारीही प्रतिमानिका स्वरूपका भावार्थ इहां संक्षेप लिख्या है। सो विशेपकथन श्रावकाचारग्रंथनितें जानना ।। आगे चशब्दकरि समुच्चय कीया कहै हैं- Boerenser त Medicaris ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६७ ॥ ॥ मारणान्तिकी सल्लेखनां योषिता ॥२२॥ याका अर्थ-- मरणके अंतसंबंधी जो सल्लेखना ताहि सेवनेवालाभी यह श्रावक होय है । तहां अपने परिपाकळू प्राप्त भया जो आयुकर्म ताका बहुरि इन्द्रियप्राण तथा बलप्राण इनका कारणके वशतें क्षय होना, सो मरण कहिये । ताका जो तिस भवसंबंधी अंत ताकू मरणांत कहिये, सो मरणांत हे प्रयोजन जाका सो मारणांतिकी कहिये । बहुरि भलेप्रकार बाह्य तौ कायका तथा अभ्यंतर कपायका लेखना कहिये अनुक्रमतें तिनके कारणनिके घटावनेकरि कुश करना सो सल्लेखना कहिये । ऐसी मरणके अंतसंबंधी सल्लेखना ताहि जोपिता कहिये सेवनेवाला गृहस्थ श्रावक होय है । इहां कोई कहे है, जो, जोपिताशब्द कह्या सो सेविता ऐसा स्पष्ट प्रगट अर्थरूप शब्द क्यों न कह्या? ता] कहिये, जो इहां सेविता न कहना, जाते जोपिता कहनेमें अर्थका विशेष वणे है । केवल सेवनाही न ग्रहण कीया है । इहां प्रीतिकाभी अर्थ है। प्रीतिविना जोरीने सल्लेखना न करनी । सलेसना प्रीति होते आपही करे है । तातें जोपिताशदमें प्रीति अरु सेवना दोऊ अर्थ हैं। बहुरि कोई तर्क करे है, जो, यह हम मान्या, परंतु या आत्मघातकी प्राप्ति आवै है । जाते अपने अपने अभिप्रायपूर्वक आयुआदि प्राणनिकी निवृत्ति करे है । आचार्य कहे हैं, यह इहां दोप catic Brezabkonks Prera ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६८ ॥ नाहीं । जाते इहां प्रमत्तयोग नाहीं है प्रमत्तयोगते प्राणव्यपरोपणा करै सो हिंमा कही है सो याकै हिंसा नाहीं । जाते रागादिदोपका याकै अभाव है। जो राग दोप मोहके वश होय, सो विषश- त्रादि उपकरणनिकरि आपकू घाते, ताकै आत्मघात होय है। तैसें सल्लेखनामें नाहीं है। जाते इहां आत्मघातका दोष नाहीं है। इहां उक्तं च गाथा है, ताका अर्थ- रागादिकनिकी उत्पत्ति न ना, सो अहिंसकपणां सिद्धान्तमें कहा है । बहुरि तिन रागादिकनिकी उत्पत्ति, सो हिंसा है, ऐसें जिनभगवाननें कह्या है ।। बहुरि विशेप, जो, प्राणीकै मरण अनिष्ट है, तहां जैसे कोई व्यापारी अनेकप्रकार व्यापारकी वस्तु संचय करी होय घरमें धरी होय ताकै घरका विनाश होना इष्ट नाहीं है, तहां कोई कारण ताके विनाशका कारण आय प्राप्त भया होय ताकू यथाशक्ति दूरि करे, बहुरि कारण दूरि न होय सके तो जैसे अपनी व्यापारकी वस्तु घरमें धरी थी तिनका विनाश न होय तैसे यन ऐसेंही गृहस्थ श्रावकभी तशीलरूप व्यापारकी वस्तुका संचयवि प्रवत है, तिसका आश्रय यह जीवित हे ताका नाश तौ न चाहै है, बहुरि तिसके नाशका कारण आय प्राप्त होय तब ता कारणकू जैसे अपना गुण विरोध्या न जाय तैसें दूरि करै, बहुरि जो नाशका कारण दूरि Special BANutte SUBarerseas ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिफा पंडित जयचंदजीकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५६९ ॥ न होय सकै नाइलाज होय तव जैसे अपना गुणका विनाश न होय तैसें यत्न करे,' यामें कैसे आत्मघात भया कहिये? तहां पूछे है, कि, सल्लेखना मरणके अंतवि कही, सो मरणका ज्ञान कैसें होय? तथा विनाजाणे कैसे करिये ? तहां कहिये है, जरा रोग इन्द्रियनिकी हानि दीखै जो अवश्य जाणे अब यह शरीर रहेगा नाही, तव प्रासुक आहारपाणीकरि तथा उपवासादि तपकरि अनुक्रमतें शरीरका वल क्षीण होता जाय तहां मरणपर्यंत द्वादशभावनाका चितवनतें काल गमावे, शास्त्रोक्त विधानकरि समाधि मरण करै ।। आगे जो “ निःशल्यो व्रती ऐसा पूर्व कह्या था, तहां तीसरा शल्य मिथ्यादर्शन कह्या था, तातें यह जान्या, जो नती होय है सो सम्यग्दृष्टि होय है, मिथ्यादृष्टि व्रतनिकी क्रियारूप प्रवत तोऊ व्रती नाहीं । तहां पूछे, सो सम्यग्दर्शन अतीचारसहित सापवाद होय है कि अतीचारर- हित निरपवाद होय है ? ऐसें पूछे सूत्र कहे हैं, जो, कदाचित् मोहनीयकर्मका विशेष जो सम्यक्त्व- प्रकृति तातें ए अपवाद कहिये अतीचार होय है, याका सूत्र- ॥ शङ्काकाङ्क्षाविचिकित्साऽन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः सम्यग्दृष्टेरतीचाराः ॥ २३ ॥ याका अर्थ-शंका कांता विचिकित्सा अन्यदृष्टिप्रशंसा अन्यदृष्टिसंस्तव ए पांच अतीचार APRIEnter EMPISPRINCIPACK vb RANIPRESPONIPRINCEIPR ॥ सर्वार्थसिदेिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ सप्तम अध्याय | पान ५७० ॥ सम्यग्दृष्टीके हैं। तहां निःशंकितपणाकू आदि देकर आठ सम्यक्त्व के अंग पूर्व दर्शनविशुद्धिके कथनवि कहे थे, तिनके प्रतिपक्षी दोप जानने । इहां पूछे है, प्रशंसा अर संस्तवमें कहा विशेष है ? ताका उत्तर, जो, मनकरि मिथ्यादृष्टीके ज्ञानचारित्रगुणका प्रगट करनेका विचार ताकौं भला जानना, सो तो प्रशंसा है। नहुरि मिथ्यादृष्टीविषे छते तथा अणछते गुणका प्रगट करनेका वचन कहना सो संस्तव है । इह इनि दोऊनिमें भेद है । बहुरि पूछे है, सम्यग्दर्शनके आठ अंग कहे थे ताके तेतेही प्रतिपक्षी अतीचार चाहिये, पांचही कैसे कहे ? तहां कहे हैं, जो, यह दो नाहीं। आगें व्रतशीलनिवि पांचपांचही संख्याकरि अतीचार कहेंगे, तातै प्रशंसासंस्तववि अन्य अतीचारनिकू गर्मितकरि पांचही कहे हैं। इहां ऐसाभी विशेप जानना, जो, सम्यग्दृष्टि मुनि तथा श्रावक दोऊही होय हैं, सो ए अतीचार दोऊनिकै संभव हैं ।। आगे, सम्यग्दृष्टीके अतीचार तो कहे, बहुरि पूछे है कि ऐसे अतीचार व्रतशीलनिविभी होय हैं कहा? ऐसे पूछे आचार्य कहै हैं, हा, होय हैं। ऐसें कहिकरि तिन अतीचारनिकी संख्या कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ व्रतशीलेषु पंचपंच यथाक्रमम् ॥ २४ ॥ xeroxer CatualiteratirainRikcaracts ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ सप्तम अध्याय || पान ५७१ ॥ याका अर्थ-- पांच नत अर सात शील एक सल्लेखना इनवि पांचपांच अतीचार अनुक्रमतें जानने। इहां प्रतशीलका दंदसमास करना। इहां तर्क कहै है, शीलका ग्रहण अनर्थक है। प्रतग्रहणहीतें शीलका ग्रहण होय है। जातें शीलभी व्रतही है । आचार्य कहें हैं, अनर्थक नाही है । इहां विशेष जनावनेके अर्थि शीलका ग्रहण है। ए शील हैं ते व्रतनिकी रक्षाके अर्थि ऐसा जान्या जाय है । याते दिग्विरत्यादिक इहां शीलके ग्रहणकरि जानने। वहरि अगारीके अधिकारतें ऐसा जानना, जो, ए पांचपांच अतीचार कहियेगा ते अगारी गृहस्थ श्रावकके प्रतशीलनिवि हे सोही कहे हैं। तहां प्रथमही आदिका अहिंसा नामा अणुव्रतका सूत्र कहै हैं- ॥ वन्धवधच्छेदातिभारारोपणानपाननिरोधाः ॥२५॥ याका अर्थ-बंध वध छेद अतिभार लादणा अन्नपानका रोकना ए पांच अतीचार अहिंसाअणुव्रतके हैं। तहां प्राणीनिका मनोवांछित गमन करनेकू रोकना बांधना सो तो बंध कहिये । बहुरि लाठी चावक वेतकरि घात करना चोट देना सो वध कहिये या प्राणव्यपरोपण न लेना । जातें यह पहली हिंसाहीमें कहा है। बहुरि कान नाक आदिक अंगउपांगका छेदना, सो छेद कहिये । बहुरि न्याय वोमुतें अधिका लादि चलावना, सो अतिभारारोपण कहिये । - Var จะไorzงเ% METATEasy ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । सप्तम अध्याय ॥ पान ५७२ ॥ बहुरि गऊ आदिकू क्षुधा तृपा आदि वाधारूप क्रियाका करना, खाना पीना न देना, सो अन्न- पाननिरोध है । ए पांच अहिंसा अणुव्रतके अतीचार हैं। आगें दुजे अणुव्रतके अतीचार कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ मिथ्योपदेशरहोभ्याख्याकूटलेखक्रियान्यासापहारसाकारमन्त्रभेदाः ॥ २६ ॥ याका अर्थ-- मिथ्या उपदेश रहोभ्याख्यान कूटलेखक्रिया न्यासापहार साकारमंत्रभेद ए पांच अतीचार सत्सअणुव्रतके हैं। तहां स्वर्गमोक्षके कारण जे क्रियाविशेप, तिनविर्षे अन्यप्राणी- निकुं अन्यथा प्रवर्तावना सो मिथ्योपदेश है । बहुरि स्त्रीपुरुषनें एकांतविर्षे किया जो क्रियाविशेष ताका प्रगट करना, सो रहोभ्याख्यान है । बहुरि अन्यपुरुषनें कह्या नाहीं अर परका प्रयोगके वशतें परकू ठगनेके अर्थि झूठा लिखना जो इसने ऐसा कह्या है तथा ऐसा कीया है ऐसे अपनी इच्छातें वणावना, सो कूटलेखकिया है। बहुरि काऊनें रूपा सोना आदि द्रव्य धरा होय सो ताकी संख्या धरनेवालाढूं यादि न रही विस्मृत होय गया पीॐ मांगी तब अल्प संख्या कहि मांगी तब राखनेवालेने कही ऐतीही है तुमारी त्यो ऐसा ताके अल्पसंख्याका वचन कहना जेती पेलें सोंपी तेती न वतावना, सोन्यासापहार है । बहुरि प्रयोजनकरि प्रकरणकरि अंगकी चेष्टाकरि XaDar AAAHATECARRIERRATE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५७३ ॥ भवरा भ्रकुटिका विक्षेपकरि इत्यादि चेष्टाकरि परका अभिप्राय जाणिकरि चुगली करनेकू इर्षादिकतें ताका प्रगट करना, सो साकारमंत्रभेद है । ऐसे ए पांच सत्य अणुव्रतके अतीचार हैं। आगे अचौर्यव्रतके अतीचार कहै हैं--- ॥ स्तेनप्रयोगतदाहतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिकमानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः२७ याका अर्थ--- स्तेनप्रयोग तदाहतादान विरुद्धराज्यातिकम हीनाधिकमानोन्मान प्रतिरूपक- व्यवहार ए पांच अचौर्यअणुव्रतके अतीचार हैं । तहां कोई चोरी करता होय ताकू आप प्रेरै तथा परफू कहिकरि प्रेरणा करावै अथवा पैला प्रेरै ताकी सराहना करै ताकू भला मानै सो स्तेनप्रयोग है । इहां स्तेन नाम चोरका है, ताईं प्रेरै बहुरि चोरकू आपु प्रेखाभी नाही सखाभी नाही परंतु चोरका ल्याया द्रव्यका ग्रहण करे, सो तदाहृतादान है । बहुरि योग्यन्यायकू उलंघि अन्यप्रकार लेना देना सो तो अतिक्रम कहिये, सो यऊ राज्यसू विरुद्ध होय सो विरुद्धराज्यातिकम है। तहां बडा मोलकी वस्तु अल्प मोलमें लेणेका यतन विचारवी करै, सो विरुद्ध राज्यातिक्रम जानना । बहुरि पाई माणि इत्यादिक तो मान कहिये, इनकू प्रस्थ आदि कहिये । बहुरि ताख- डीके तोला आदि उन्मान कहिये । सो इनकरि घटनेकरि तो परकू देना अब वधतेकरि परका धza Saasaram ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५७४ ॥ लेना इत्यादि कूडा प्रयोग करना, सो हीनाधिकमानोन्मान है । बहुरि खोटे सोना रूपा वणाय ठिगनेके अर्थि व्यवहार करे परकू खोटी वस्तुकू क्रियाकरि आच्छी दिखाय दे ऐसे कूड करै, प्रतिरूपकव्यवहार है। ऐसे ए पांच अदत्तादानविरति अणुव्रतके अतीचार हैं ।। आगे ब्रह्मचर्य अणुव्रतके अतीचार कहै हैं- ॥ परविवाहकरणेत्वरिकापरिगृहीतापरिगृहीतागमनानङ्गक्रीडाकामतीव्राभिनिवेशाः ॥२८॥ याका अर्थ-- परविवाह करणा परिगृहीतइत्वरिकागमन अपरिगृहीतइत्वरिकागमन अनंग क्रीडा कामतीव्राभिनिवेश ए पांच ब्रह्मचर्य अणुव्रतके अतीचार हैं । तहां कन्याका देना परिणावना सो विवाह है, सो परका विवाह करणा, सो परविवाहकरण कहिये । बहुरि जो परपुरुषनिप्रति गमन करे सो इत्वरी कहिये इस शब्दकै निंदा अर्थवि कप्रत्ययतें इत्वरिका ऐसा नाम भया । सो एकपुरुपही जाका भरतार होय सो परिगृहीता कहिये, तिसप्रति गमन करिये सो परिगृहीत इत्वरिकागमन कहिये । बहुरि जो वेश्याषणाकरि पुंश्चली होय अनेक जाके भरतार होय सो अप- रिगृहीता इलरिका कहिये, तिसप्रति गमन करै सो अपरिगृहीताइत्वरिकागमन कहिये । बहुरि अंग कहिये प्रजननलिंग तथा योनि इन विना अन्यरीति क्रीडा, सो अनंगक्रीडा कहिये । बहुरि ANSavita tra ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय || पान ५७५ ॥ कामका वधता परिणाम सो कामतीव्राभिनिवेश कहिये जामें कामसेवनेका निरंतर अभिप्राय प्रवर्ते ते ए पांच स्वदारसंतोप नामा व्रतके अतीचार कहे हैं। आगें पांचवा अणुव्रतके अतीचार कहै हैं । ॥ क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्यप्रमाणातिकमाः ॥ २९ ॥ याका अर्थ- क्षेत्र वास्तु, हिरण्य सुवर्ण, धन धान्य, दासी दास, कुप्य इनका प्रमाणतें उलंघना, सो पंचम अणुव्रतके अतीचार हैं। तहां क्षेत्र तौ नांज उपजनेका आधार ताकू खेत कहिये, वास्तु अगार घरकू कहिये, हिरण्य रूपा आदिका व्यवहार, सुवर्ण सोना, धन गऊ आदि, धान्य तण्डुल, दासी दास चाकर स्त्री पुरुष, कुप्य कपास रेसम चंदन आदि । तहां क्षेत्र वास्तु, हिरण्य सुवर्ण, धन धान्य, दासी दास, ऐसे च्यारि तौ दोयदोयका युगल लेना। बहुरि एक कुप्य ऐसे ए पांच भये । तिनका परिमाण कीया होय जो मेरै एताही परिग्रह है अन्यका त्याग हे फेरि तिसके अतिलोभके वशतें उलंधे क्धाय ले, सो ए पांच अतीचार परिग्रहपरिमाणवतके हैं। ऐमें पांच अणुव्रतके अतीचार तो कहे, आगें शीलनिके अतीचार कहे हैं। तहां प्रथमही दिग्विरति नामा शीलके कहे हैं, ताका सूत्र- BRETOUBeats द - Detamatke ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५७४ ॥ लेना इत्यादि कूडा प्रयोग करना, सो हीनाधिकमानोन्मान है । बहुरि खोटे सोना रूपा बणाय ठिगनेके अर्थि व्यवहार करै परकू खोटी वस्तुकू क्रियाकरि आच्छी दिखाय दे ऐसे कूड करै, सो प्रतिरूपकव्यवहार है । ऐसे ए पांच अदत्तादानविरति अणुव्रतके अतीचार हैं ।। आगे ब्रह्मचर्य अणुव्रतके अतीचार कहै हैं- ॥ परविवाहकरणेत्वरिकापरिगृहीतापरिगृहीतागमनानङ्गक्रीडाकामतीव्राभिनिवेशाः ॥२८॥ याका अर्थ-- परविवाह करणा परिगृहीतइत्वरिकागमन अपरिगृहीतइत्वरिकागमन अनंग- क्रीडा कामतीव्राभिनिवेश ए पांच ब्रह्मचर्य अणुव्रतके अतीचार हैं। तहां कन्याका देना परिणावना सो विवाह है, सो परका विवाह करणा, सो परविवाहकरण कहिये । बहुरि जो परपुरुपनिप्रति गमन करै सो इत्वरी कहिये इस शब्दकै निंदा अर्थविर्षे कप्रत्ययते इत्वरिका ऐसा नाम भया । सो एकपुरुपही जाका भरतार होय सो परिगृहीता कहिये, तिसप्रति गमन करिये सो परिगृहीत इत्वरिकागमन कहिये। बहुरि जो वेश्यापणाकरि पुंश्चली होय अनेक जाके भरतार होय सो अप- रिगृहीता इत्वरिका कहिये, तिसप्रति गमन करै सो अपरिगृहीताइत्वरिकागमन कहिये । वहुरि अंग कहिये प्रजननलिंग तथा योनि इन विना अन्यरीति क्रीडा, सो अनंगक्रीडा कहिये । बहुरि AARTBk EASEX IPIPREP ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५७५ ।। कामका वधता परिणाम सो कामतीवाभिनिवेश कहिये जामें कामसेवनेका निरंतर अभिप्राय प्रवत ते ए पांच स्वदारसंतोप नामा व्रतके अतीचार कहे हैं। आगे पांचवा अणुव्रतके अतीचार कहै हैं ।। ॥ क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्यप्रमाणातिकमाः॥ २९ ॥ याका अर्थ- क्षेत्र वास्तु, हिरण्य सुवर्ण, धन धान्य, दासी दास, कुप्य इनका प्रमाणते उलंघना, सो पंचम अणुव्रतके अतीचार हैं । तहां क्षेत्र तो नांज उपजनेका आधार ताकू खेत कहिये, वास्तु अगार घरकू कहिये, हिरण्य रूपा आदिका व्यवहार, सुवर्ण सोना, धन गऊ आदि, धान्य तण्डुल, दासी दास चाकर स्त्री पुरुष, कुप्य कपास रेसम चंदन आदि । तहां क्षेत्र वास्तु, हिरण्य सुवर्ण, धन धान्य, दासी दास, ऐसें च्यारि तो दोयदोयका युगल लेना। बहुरि एक कुप्य ऐसें ए पांच भये । तिनका परिमाण कीया होय जो मेरै एताही परिग्रह है अन्यका त्याग है फेरि तिसकं अतिलोभके वशतें उलंघे वधाय ले, सो ए पांच अतीचार परिग्रहपरिमाणवतके हैं । में पांच अणुव्रतके अतीचार तो कहे, आगें शीलान के अतीवार कहे हैं। तहां प्रथमही दिग्विरनि नामा शीलके कहे हैं, ताका सूत्र- BRUArtists ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५७६ ॥ ॥ ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृध्दिस्मृत्यन्तराधानानि ॥ ३० ॥ याका अर्थ- उर्ध्व अधः तिर्यक् इन तीनिनिकी मर्यादाका व्यतिक्रम करणा अर क्षेत्रकू वधाय लेना मर्यादाकरि होय ताकू भूलि अन्य धारण करणी ए पांच अतीचार दिग्विरतिके हैं। तहां जो दिशाकी मर्याद करी थी तातें उल्लंघि जाना सो अतिक्रम कहिये । सो संक्षेपते तीनि. प्रकार है ऊर्ध्व अतिक्रम अधः अतिकम तिर्यक् अतिक्रम ऐसें । तहां पर्वतादि चढनेमें मर्याद- सिवाय चढे सो ऊर्ध्वातिकम है । वहुरि कूपआदिवि मर्यादसिवाय उतरणा सो अधः अतिक्रम है । बहुरि बिल गुफा आदिका प्रवेशविर्षे तिर्यक् अतिकम है। बहुरि दिशाकी मर्याद करी थी तामैं लोभका वश” अधिकका अभिप्रायकरि वधावना, सो क्षेत्रवृद्धि है। सो यह अतिक्रम प्रमादतें तथा मोहते तथा परिग्रहके निमित्त होय है । बहुरि मर्याद करी होय ताकू भूलि जाणा यादि न राखणां सो स्मृत्यंतराधान है। ऐसे ए दिग्विरतिके अतीचार पांच हैं ।। आगे देशविरति व्रतके अतीचार कहै हैं, ताका सूत्र कहे हैं- ॥ आनयनप्रेष्यप्रयोगशवरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः ॥ ३१ ॥ याका अर्थ-आनयन प्रेष्यप्रयोग शदानुपात रूपानुपात पुद्गलक्षेप ऐसें ए पांच अतीचार Deeks --- PREPATEKAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय || पान ५७७ ॥ देशविरतके हैं। तहां जिस देशकी मर्याद करि बैठ्या होय तहात प्रयोजनके वशतै अन्यकुं कहिकरि कि वस्तु. अन्यक्षेत्रतें मंगावणा, सो आनयन है। बहुरि अन्नकू कहना, जो,, तुम ऐमें करी, सो प्रेष्यप्रयोग है । बहुरि आप मर्याद करि जिस क्षेत्रवि वैठे, तहां बैगही वाहिरके फिरनेवाले पुरुपनिकू खासी खंधार आदि शब्दकी समस्याकरि प्रयोजन समझाय देना, सो शब्दानुपात है । बहुरि तैसेंही अपना शरीररूप दिखाय समझाय देना, सो रूपानुपात है। बहुरि तैसेंही किछु कंकर आदिवगाय समझाय देंना, सो पुद्गलक्षेप है। ऐसे ए देशविरमणके अतीचार हैं । आगें अनर्थदंडविरतिके अतीचार कहै हैं- ॥ कन्दर्पकोत्कुच्यमौखर्यासमीक्ष्याधिकरणोपभोगपरिभोगानर्थक्यानि ॥ ३२ ॥ याका अर्थ- कंदर्प कौत्कुच्य मौखर्य असमीक्ष्याधिकरण उपभोगपरिभोगअनर्थक्य ए पांच अतीचार अनर्थदण्डविरतिके हैं। तहां रागके तीवउदयतें जामें हास्य मिली होय ऐसा नीच हीन मनुष्य के कहनेका गाली आदि भंडवचन पैलेकू कहना, सो कंदर्य है। बहुरि हास्यके गालीस- हित वचनभी कहै अर कायके वेशातें निंदायोग्य क्रियाभी करै जाळू लौकिकमें खवाससी आदि कहे हैं, सो कोच्य है। बहुरि धीठपणा लिये बहुत प्रलापरूप वकवाद करना, सो मौखर्य है। PREPAREERICAprra Baar Banks ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५७८ ॥ बहुरि विनाविचारे विनाप्रयोजन अधिकी क्रिया करना, फिरना, डोलना, कूदना इत्यादि सो असमीक्ष्याधिकरण है । इहां मन वचन काय तीनीकी क्रिया विनाप्रयोजन न करै सो जाननी। बहुरि खानेपीनेकी सामग्री तथा वस्त्र आभूषण आदि निःप्रयोजन बहुत भेले करने, सो उपभोग- परिभोगानर्थक्य है । ऐसें ए पांच अतीचार अनर्थदंडविरतिके हैं ।। आगें सामायिकके अतीचार कहै हैं-- ॥ योगदुष्प्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥ ३३ ॥ याका अर्थ- योग जे मन वचन कायके कर्म, तिनका बुरा चितवन प्रवर्तन करना, तीनि तौ ए अर सामायिकके वि अनादर, क्रियापाठ आदिका भूलना ए पांच अतीचार सामायिकके हैं। तहां योगका स्वरूप तौ पहले कह्या सोही। ताका दुष्पणिधान कहिये खोटी प्रवृत्ति करना, सो ए तीनिप्रकार, वचनका दुष्पणिधान कायका दुष्पणिधान मनका दुष्प्रणिधान । इहां भावार्थ ऐसा, जो, सामायिक करै तब सामायिकमैं तो मनवचनकायकी प्रवृत्ति न रहै अर अन्यकार्यमें प्रवृत्ति करै, सो अतिचार है। बहुरि अनादर कहिये सामायिकविर्षे उत्साह नाही, जैसेतैसें काल पूरा करै, सो है। बहुरि स्मृत्यनुपस्थान कहिये पाठक्रिया यादि न रहै भूलि जाय, For Aapa "etisatireటకుంగురంగడులను ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५७९ ।। सो है । ऐसें सामायिकके अतीचार हैं ॥ आगें प्रोषधोपवासके अतीचार कहै हैं- ॥ अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोपक्रमणानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥३४॥ याका अर्थ-अप्रत्यवेक्षित अप्रमार्जित कहिये विना नीका देख्या तथा विना नीका झाड्या पृथ्वीपरि क्षेपना उठावना सांथरा करना तीनि तो ए अरु प्रोपधविर्षे उत्साह नाही निरादरसूं करना तथा क्रियामें भूली जाणा ए पांच प्रोपधोपवासके अतिचार हैं। जहां प्रोपधउपवासकी प्रतिज्ञा लेकरी जहां बैठना तिस भूमिवि जीव है कि नाहीं हैं ऐसे नेत्रनिकरि देखना, सो प्रत्यवेक्षणा कहिये । वहुरि कोमल पीछी आदि उपकरणकरि झाडना सो प्रमार्जन है । तिन दोऊनिका अभावतै उत्सर्ग कहिये भूमिवि मलमूत्र क्षेपणा । आदान कहिये अरहंत आचार्यकी पूजाका उपकरण तथा गंधमाल धूपादि सामग्री तथा अपने धारणके वस्रआदिकका उठावना लेना, सो। संस्तरोपक्रमण कहिये भूमिपरि विछावणा आदिकरि सांथरा करणा ऐसें तीनि तौ ए भए । बहुरि क्षुधाकरि पीडित होने जो उपवाममें आवश्यक आदि क्रिया करनी तिनवि उत्साह नाही-निरादरसे कालपुरण करना, सो अनादर है । बहुरि क्रिया यादि न राखणी भूलि जाना, सो स्मृत्यनुपस्थान है । ऐसें ए पांच अतीचार प्रोपधोपवासके हैं।
reatmidar ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५८० ॥ आगे उपभोगपरिभोगपरिमाणके अतीचार कहै हैं- ॥ सचित्तसम्बन्धसम्मिश्राभिपवदुप्पक्काहाराः ॥ ३५॥ याका अर्थ-- सचित्तवस्तु, सचित्तकरि मिल्या वस्तु, सचित्तके संबंधरूप वस्तु, द्रव्यरूप- वस्तु, विना नीका पकी वस्तु इनका आहार करना ए पांच उपभोगपरिभोगपरिमाणके अतीचार हैं। तहां जीवकरि महित होय सो सचित्त है । तिस सचित्तकरि भिड्या होय सो सचित्तसंबंध है। सचित्तसू मिल्या होय सो सम्मिश्र है । इनवि प्रवृत्ति प्रमादतें तथा अतिभूखने तथा तीव्ररागते होय । बहुरि द्रव्यरूप रस तथा वृष्य कहिये पुष्टिकरि वस्तु सो अभिपव है। बहुरि भलेप्रकार पक्या नाही ऐमी वस्तु । इन पांच वस्तूनिका आहार करना ए पांच अतीचार उपभोगपरिभोग- परिमाणके हैं। आगें अतिथिसंविभागके अतीचार कहै है-- । सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेशमात्सर्यकालातिक्रमाः ॥ ३६॥ याका अर्थ-- सचिनवि धरणा, सचित्ततें ढाकना, परका नाम करना, मात्सर्य करना, काल उलंघना ए पांच अतीचार अतिथिसंविभागके हैं। तहां सचित्त कहिये जीवसहित कमलका पत्र पातलि आदिक तिनविर्षे निक्षेप कहिये मुनिनिळू देनेका आहारआदिका धरना। बहुरि Callpak Speeracts Dratisati PAGAPAGAPK aiPRAPTIgrPARANE ॥ सर्वार्थसिद्धिवपनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अभ्य ॥ पान ५८१ ॥ अपिधान कहिये तिस सचित्तहीत ढाकना । बहुरि अन्यदातारका देय कहिये आहार आदि देने- योग्य वस्तु सो लेकरि अपना नाम करना तथा परकू आप सोपि परका नाम करना आप नाम न करना, सो परव्यपदेश है । बहुरि दान देना तामें आदर नाही निरादरतें देना तथा अन्य देनेवाला यथाविधि देय ताळू गुणकू सराहना नाहीं अदेखसाभाव करना, सो मात्सर्य है। बहुरि अकालविर्षे भोजन देना कालकू उलंघना, सो कालातिकम है । ऐसें ए पांच अतीचार अतिथिसंविभागशी- लके हैं । ऐसें सात शीलके अतीचार कहे ॥ आगे सल्लेखनाके अतीचार कहे हैं- ॥ जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानुवन्धनिदानानि ॥ ३७॥ याका अर्थ- जीवनेकी वांछा, मरनेकी वांछा, मित्रनतें अनुराग, सुखका अनुबंध, निदान करना ए पांच अतीचार उल्लेखनाके हैं। तहां आशंसा नाम वांछाका है, सो जीवना मरण इनकी वांछा करनी, बहुरि पहले मित्रनिसहित धूली आदितें क्रीडा करी थी ताका यादि करना वारवार स्मरण करना, सो मित्रानुराग है । बहुरि पूर्व सुख भोगे थे तिनसू प्रीतिविशेपके निमित्ततें वारवार यादि करना तथा वर्तमानमें मुखही चाहना, सो सुखानुबंध है । बहुरि भोगकी वांछा करि नियम बांधना, AAPPRECIATE ముంటుండును ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५८२ ॥ जो 'ऐसा भोग मिले' सो निदान है । ऐसें ए पांच सल्लेखनाके अतीचार हैं । इहां ऐसा भावार्थ, ए पांच कहे सो कोई जानेगा पांच पांचही हैं, सो ऐसें न समझना। जहां पांच कहे तहां बहुवचन है । सो इनमें इनके समान अनेक गर्मित हैं । तहां यथासंभव जानने। इनके जानने• तथा व्रतनि… श्रीगुरुनिका सरणा निदोप करै है। इहां व्रतशीलनिके अतीचार कहनेमें ऐसाभी आशय सूचे है, जो, तीर्थकरनामकर्मकी प्रकृतिके आश्रवके कारण कहे, तिनमें शीलवतेष्वनतीचार ऐसी भावना कही है । तातें तिनके अतीचार जनाये हैं । आगें पूछे है, जो, तुमने तीर्थकरनामप्रकृतीके कारण आश्रवके निर्देशविर्षे कह्या जो "शक्तितस्त्यागतपसी" ऐसे तथा शीलविधानविपैं अतिथिसंविभाग कह्या है, तामें त्याग दानका लक्षण है, मनमें न जाण्या, सो अब कहो, ऐसे पूछ सूत्र कहें हैं- ॥ अनुग्रहार्थं स्वस्यातिसर्गो दानम् ॥३८॥ याका अर्थ- अपना परका उपकारके अर्थि अपना वित्तका सो दान है। तहां अपना परका जो उपकार सो अनुग्रह कहिये । तहां अपना उपकार तौ पुण्यका संचय होना है बहुरि परका उपकार सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रकी वृद्धि होना है। बहुरि स्व ऐसा धनका नाम है। सो - SBIASBIRTANDHResxs k ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५८३ ॥ अनुग्रहके अर्थि स्वका अतिसर्ग कहिये त्याग करना, सो दान है ।। आगें पूछे है, जो, ए दान है ताका फल एकही अविशिष्ट कहिये विशेषरहित है कि किछु विशेषफलस्वरूप है ? ऐसें पूछ सूत्र कहै हैं-- ॥विधिद्रव्यदातृपात्रविशेपात्तद्विशेषः ॥३९॥ याका अर्थ--विधिका विशेष, द्रव्यका विशेप, दातारका विशेष, पात्रका विशेष इनका विशेष फलका विशेष है। तहां दान देनेकी विधि ताका तो आदरतें देना अनादरतें देना ऐसा विशेष है । तहां मुनिकू देने में तो नवप्रकार भक्ति कही है। तहां प्रतिग्रह कहिये पडघावना, ऊंचा आसन देना, पादप्रक्षालन करना, पूजन करना, प्रणाम करना, मन वचन काय शुद्ध करने, भोजन देनेकी शुद्धता करनी ऐसें विधिका विशेष है । तपस्वाध्यायकी वृद्धिका करनेवाला आहार देना यह द्रव्यका विशेष है । बहुरि दातारका सात गुण कहे हैं । तहां परका तौ दानका नाम न करना यामें निरादर आवे है, बहुरि क्रोधकरि न देना क्षमात देना, बहुरि कपटते न देना, बहुरि अन्य देनेवालेते ईपी करि ताके अवगुण न काढने याकू अनसूया कहिये, बहुरि देनेका तथा दीयेका पी, विपाद पिछताय न करना, बहुरि दीयेका बडा हर्ष मानना, बहुरि दीयेका गर्व न करना ऐसे दातारके PRICA FONCEPOSITAP ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ सप्तम अध्याय ॥ पान ५८४ ॥ गुणका विशेप है ।। बहुरि मोक्षके कारण जे सम्यग्दर्शनादिक गुण जामें पाईये ऐसा पात्रका विशेष है । ऐसें विशेषत तिस दानके फलविभी विशेष है । जैसे, जैसी धरती होय तामें जैसा बीज तथा वोवनेवालेकी क्रियाका विशेष होय तैसाही धान्य आदि फल निपजैं, तैसें जानना ॥ इहां ऐसाभी भावार्थ जानना, जो, अन्यमती कोई अपना परका मांसादिक देनाभी दान कहै हैं, सो मांस आदि अपना परका उपकारका कारण नाही, तथा लेनेवाला योग्य पात्र नाही, तातें ताके देनेका फल खोटाही है । बहुरि पात्र कुपात्र अपात्रके जघन्य मध्यम उत्कृष्टके भेदतें तथा तैसेंही विधि द्रव्य दातारके भेदतें फलकाभी अनेकप्रकारपणा है, सो अन्यग्रंथनितें जानना । सो यह स्यादादीनिका मतमें सिद्धि है, सर्वथाएकान्तवादीनिके नित्य निःक्रियादि पक्ष हैं, तथा क्षणिकपक्ष है, तिनकै परिणामपरिणामीके अभावतें किछु निर्वाधसिद्धि होती नाहीं । बहुरि भावनिकी विशुद्धता संकेशता फलमें प्रधान है केवल बाह्य के निमित्तकी प्रधानता नाहीं । जातें ऐसे कया है, जो, कोई वस्तु तौ विशुद्धता” अपात्रनिळू दीया हुवा भले फलकू करै है । वहुरि कोई वस्तु पात्र- निकुंभी दीया हुवा संक्लेशपरिणामके वश” भला फल नाहीं करै है । वहुरि कोई वस्तु पात्र तथा अपा- त्रनिकू दीया हुवाभी तथा न दीया हुवाभी विशुद्धपरिणामके योग शुभही फल करे है। ऐसे Saathaastik eNA Boxake ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । सप्तम अध्याय ॥ पान ५८५ ॥ स्यादादमत बड़ा गहन है । सो श्रीगुरुही याका निर्वाह करें हैं। हरैक जनका यामें कहनेका बल नाहीं चले है । जैसें कूपका मींडक समुद्रका पार न पावै, तैसें जनना ॥ ऐसें सातवा अध्यायमें आश्रवपदार्थका भेद जो पुण्यका बंध करनेवाली अणुव्रत है, महाव्रत समितिक्रियारूप तथा तिनकी भावना, अतीचार टारना, दानका स्वरूप इत्यादिक कह्या, ताकू सुनिकरि भव्यजीव मोक्षमार्गका कथंचित् सहकारी जानि सेवौ । तातें अनुक्रमनैं शुद्धात्मस्वरूपका अनुभव करि मोक्ष पावो । ऐसा श्रीगुरुनिका उपदेश है ।। ॥ सवैया ॥ आश्रवपदार्थका भेद शुभवृतिरूप पंच पापपरिहार समिति सुहावनी । शीलके अनेक भेद यती घरवासी वेद अतीचार टोरें विधि धारें महापावनी ॥ दान देय भाव छानि पात्र मानि दुखी जानि पावें फल तिस्यौं स्यादवाद यों कहावनी। सातमी सुसंधि कथा सुनूं मुनि कही यथा पुण्य लेस होय बंध काटि मोक्ष भावनी ॥ १ ॥ ऐसें तलार्थका है अधिगम जातें ऐसा जो यह मोक्षशास्त्र तावि सातवां अध्याय पूर्ण भया । Boxerceroxercxercorreramerate valierandutv ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५८६ ॥ ।। ॐ नमः सिद्धेभ्यः । ॥ आगें आठवां अध्यायका प्रारंभ है ॥ PageKETPRASTRAMATPAaran FORCRPANACAMANCARPENICIPRONSTARPR दोहा-- आठ करमके बंधकू । काटि भये निकलंक ॥ नमूं सिद्ध परमातमा । मन वच काय निशंक ॥ १॥ ऐसें मंगलके अर्थि सिद्धनिकू नमस्कार करि आठमां अध्यायकी वनिका लिखिये है। तहां सर्वार्थसिद्धिटीकाकारके वचन हैं जो आश्रवपदार्थका तो व्याख्यान कीया, ताकै अनंतर है नाम जाका ऐसा बंधपदार्थ है, सो अब व्याख्यान करनेयोग्य है, ताळू व्याख्यान योग्य होते पहलै तो बंधका कारणका स्थापन करिये है । जाते बंध है सो कारणपूर्वक है, यातें ताका सूत्र कहै हैं- ॥ मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः ॥ १॥ याका अर्थ-मिथ्यादर्शन अविरति प्रमाद कपाय योग ए पांच बंधके कारण हैं। तहां Prakas ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । अष्टम अध्याय ॥ पान ५८९ ॥ జయము वचनयोग, पांच काययोग ऐसें तेरह योगके भेद हैं । अर आहारक आहारकमिश्र काययोग ए प्रमत्तसंयमीके होय हैं ताते योग पंदरहभी हैं। बहुरि प्रमाद है सो अनेकविध है। तहां भाव- कायविनय ईर्यापथ भिक्षा प्रतिष्ठापन शयनासन वाक्य ए आठ तो शुद्धि बहुरि दशलक्षणधर्म इनवि उत्साहरहित परिणाम होय तहां प्रमाद कहिये । ऐसें ए पांच बंधके कारण समस्त कहिये सारे एकट्टे तथा व्यस्त कहिये ते न्यारे न्यारे होय हैं । सोही कहिये है, मिथ्यादृष्टि गुणस्थानवालेके तो पांचूही कारण बंधके हैं। बहुरि सासादन मिश्र असंयतसम्यग्दृष्टि इन तीनिकै अविरत आदि च्यारि बंधके कारण हैं | बहुरि संयतासंयतकै अविरति है सो विरतिकरि मिश्रित है अर प्रमाद कपाय योग ऐसें च्यारि हैं। बहुरि प्रमत्तसंयमीके प्रमाद कपाय योग ए तीनि हैं। अप्रमत्त आदि च्यारि गुणस्थानयालेनिकै योग अर कपाय ए दोयही हैं । बहुरि उपशांतकपाय क्षीणकपाय सयोग- केवली इन तीनिके एक योगही है । बहुरि अयोगकेवली बंधरहित है ऐसें जानना ॥ इहां विशेष लिखिये हैं। प्रथम तो बंधके पहले ताके कारण कहे, तामें तो यह जनाया है, जो, विनाकारण बंध नाहीं होय है । तथा कूटस्थ सर्वथानित्यकेभी बंध नाहीं होय है । संता- नकी अपेक्षा तो अनादिबंध है । अर पुरातन जड हे नवीन बंध हे ताकी अपेक्षा आदिसहित बंध ARTBANDARDARBANTRaat watchములుగు । सर्पिमिदिवनिका पंडित जपचंदनीता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५९० ॥ है । बहुरि मिथ्यात नेसर्गिक परोपदेशपूर्वक दोयप्रकार कह्या, सो तो नेसर्गिक तो एकेन्द्रियआदि सर्वही मंसारी जीवनिक अनादितें प्रवत है, याहू अगृहीतभी कहिये । अर जो परके उपदेशते प्रयते सो परोपदेशपूर्वक है, ताईं गृहीतभी कहिये । ताके क्रियावादादिक च्यारि भेद तीनिसे तरेमठिमद कहे। ते कैसे हैं सो कहिये है। तहां प्रथमही क्रियावादके एकसौ असी भेद हैं। ल ईश्वर आत्मा नियति स्वभाव ऐसें । बहुरि आपते परतें नित्यपणाकरि च्यारि एक एकपरि लगाय अर जीव अजीव आश्रय संवर निर्जरा बंध प ऐसें नवपदार्थ तिनपरि न्यारे न्यारे लगाईये सो ऐसें इनकू परस्पर गुणते पांचकू करि गुणे एकसो असी भये, याका उदाहरण जीवपदार्थ आपही- जीवपदार्थ परहीत कालकरि अस्तित्व कीजिये है, जीवपदार्थ त्ति कीजिये है, जीवपदार्थ कालकरि अनित्यत्वकरि अस्तित्व कीजिये। पावना, तब कालकरि नवपदार्थनिपरि छतीस भंग भये । ऐसेंही इन च्यारिनिकरि छतीस छतीस होय, तब सारे एकसौ असी ACTRIVACASPRINCARPETICTIRRIGANA ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५९१ ॥ अव इनका आशय लिखिये हैं। कालवादी तो कहै है, जो, यह काल है सोही सर्वकू उपजावे है, कालही सर्वका नाश करै है, कालही सर्वकू सुवाणे है, निद्रा दे है, तथा जगावै है, यह काल काहकरि जीत्या न जाय, सर्वके ऊपरि खडा है, ऐसें तौ कालवादी कहै हैं। बहुरि ईश्वरवादी कहै है, जो, यह जीव अज्ञानी है, वहरि अनीश्वर है, असमर्थ है, याके सुख दुःख स्वर्ग नरकका गमन आदि सर्व कार्य ईश्वर कर है, ऐसा ईश्वरवादीका आशय है ॥ बहुरि आत्मवादी कहे है, जो, पुरुष एकही है, महात्मा है, देव है, सर्वव्यापी है, सर्व अंग जाके गूढ हैं, चेतनासहित है, निर्गुण है, परम उत्कृष्ट है । भावार्थ, यह सर्व सृष्टिकी रचना है, सो पुरुपमयी है, दूसरा कोई नाहीं ऐसा आत्मवादका अर्थ है । वहुरि नियतवादी कहै है, जो, जिसकाल जाकरि जैसे जाकै नियमकरि होय है, सो तिसकाल तिसकरि तिसप्रकार ताकही होय है, ऐसा नियम है ऐसा नियतवादका अर्थ है ॥ बहुरि स्वभाववादी कहे है, देखौ, कंटकके तीखापणा कौन कर है अरु पशु पंखी आदि जीवनिके अनेकमकारपणा कौन कर है? तातें जानिये है कि स्वभावही ऐसे करें है, ऐसें स्वभाववादका अर्थ है ॥ ऐसें क्रियावादके भेद कहे ॥ अव अक्रियावादके मूलभेद दोय नास्तिक स्वतः परतः ऐसें । दोऊळू पुण्यपापविना सात- APRIMARKES
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५९२ ॥
पदार्थनिपरि लगाईये, तब चौदह भये । बहुरि काल ईश्वर नियति आत्मा स्वभाव इन पांचनिपरि
लगाईये तब सत्तरि भंग होय हैं। बहुरि काल अरु नियतिकरि सात पदार्थ फेरि नास्तित्वपरि
लगावणा ऐसें चौदह होय हैं। सब मिलि चौरासी अक्रियावादके भंग होय हैं । याका उदाहरण,
जीवपदार्थ कालकरि आपहीत नास्तिकस्वरूप कीजिये है। जीव नाम पदार्थ कालकरि परतें
अजीव आदिपरि लगावणा तब चौदह होय । बहुरि ईश्वरआदि
य। सब मिलि सत्तरि हैं । बहुरि ऐसेही चौदहका उदाहरण
रिनानिवपणा लगाया जो जीवकालतें नास्तित्व कीजिये है।
सातपदार्थके चौदह होय । इहां विशेष यह भया,
गा। ऐसे अक्रियावादके चौरासी भंग जानने ॥
कहे हैं। तहां नवपदार्थनिपरि अस्तिनास्ति आदि वचनके
होय । याका उदाहरण, जीवपदार्थ अस्तिस्वरूप है, यह
|जीव नास्तिस्वरूप है, यह कौंन जाने है ? कोऊही जानें नाहीं।
पदार्थपरि लगाय लेणे । बहुरि नवपदार्थका भेद नाहीं करै, अर एक
।
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५९३ ॥ xamsavetes शुद्धपदार्थ थापि अर अस्ति नास्ति अस्तिनास्ति अवक्तव्य ए च्यारि भंग लगावणे, तव च्यारि होय । यामें ऐसा कहना, जो, पदार्थ है कि नाहीं है, कि दोऊरूप है, कि अवक्तव्य है। ऐसे कौन जाने है? कोऊही जानें नाहीं । इहां भावार्थ ऐसा, जो, सर्वज्ञ कोऊ नाही सर्वज्ञविना कोन जाने ? ऐसे अज्ञानकी पक्ष भई, तातें सब मिलि अज्ञानवादके सतसठि भंग भये ।। अब वैनयिकवादके बत्तीस भंग कहै हैं। विनय मन वचन काय ज्ञान इन च्यारिनिकरि होय है, सो देव राजा ज्ञाति यति वृद्ध वाल माता पिता इन आठनिका होय । तव एकएकप्रति च्यारि दिये तब बत्तीस भंग भये । इनका अर्थ देवमात्रका विनय कीये सर्वसिद्धि है इत्यादि सुगम है, सो जानना । ऐसें ए तीनिसै तरेसठि वाद स्वच्छंद प्रवर्तनेवाले निकले हैं। पाखंडी मिथ्यादृष्टीनिके व्याकुल करनहारे हैं । अज्ञानी लोकनिके चित्तफू हरै हैं, रंजायमान करै हैं ज्ञानी यथार्थ जाने है, ऐसें अन्यभी वाद हैं। तहां पौरुषवादी कहै है, जो, आलस्यवान् उत्साह- रहित होय सो किछुभी फल न पावे। जैसें वालक मातास्तनकू खैचिकरि दुध पीवै तौ मिले नातर न मिले, तातें पौरुपहीतें कार्यसिद्धि है, विनापौरुष किछुभी नाहीं । बहुरि दैववादी कहै हैं, हम तो केवल देवकूही उत्तम माने हैं, पौरुप अनर्थक है, ताकू धिकार है । प्रत्यक्ष देखो, APRINCARK ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५९२ ॥ meast FARPRINCARRIAGNCATER पदार्थनिपरि लगाईये, तब चौदह भये । बहुरि काल ईश्वर नियति आत्मा स्वभाव इन पांचनिपरि लगाईये तब सत्तरि भंग होय हैं। बहुरि काल अरु नियतिकरि सात पदार्थ फेरि नास्तित्वपरि लगावणा ऐसें चौदह होय हैं । सब मिलि चौरासी अक्रियावादके भंग होय हैं । याका उदाहरण, जीवपदार्थ कालकरि आपहीतें नास्तिकस्वरूप कीजिये है । जीव नाम पदार्थ कालकरि परतें नास्तिकस्वरूप कीजिये है । ऐसेंही अजीव आदिपरि लगावणा तब चौदह होय | बहुरि ईश्वरआदि च्यारिपरि लगायें चौदह चौदह होय । सब मिलि सत्तरि हैं। बहुरि ऐसेही चौदहका उदाहरण काल अरु नियति इन दोयहीपरि नास्तित्वपणा लगाया जो जीवकालतें नास्तित्व कीजिये है। जीव नियतित है नास्तित्व कीजिये है, ऐसे सातपदार्थके चौदह होय । इहां विशेष यह भया, जो, स्वतः परतः न कह्या नास्तित्वही कह्या । ऐसें अक्रियावादके चौरासी भंग जानने ॥ अब अज्ञानवादके सतसठि भंग कहे हैं। तहां नवपदार्थनिपरि अस्तिनास्ति आदि वचनके सात भंग हैं ते लगावणे, तब तरेसठि होय । याका उदाहरण, जीवपदार्थ अस्तिस्वरूप है, यह कौन जाने है ? कोऊही न जानें । जीव नास्तिस्वरूप है, यह कौंन जाने है ? कोऊही जानें नाहीं। ऐसें सातौही भंग नवपदार्थपरि लगाय लेणे । बहुरि नवपदार्थका भेद नाहीं करै, अर एक DoRCHIPPINISATIR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५९३ ॥ शुद्धपदार्थ थापि अर अस्ति नास्ति अस्तिनास्ति अवक्तव्य ए च्यारि भंग लगावणे, तब च्यारि होय । यामें ऐसा कहना, जो, पदार्थ है कि नाहीं है, कि दोऊरूप है, कि अवक्तव्य है। ऐसे कौन जाने है? कोऊही जानें नाहीं । इहां भावार्थ ऐसा, जो, सर्वज्ञ कोऊ नाही सर्वज्ञविना कोन जाने ? ऐसे अज्ञानकी पक्ष भई, तातें सब मिलि अज्ञानवादके सतसठि भंग भये । अब वैनयिकवादके बत्तीस भंग कहै हैं । विनय मन वचन काय ज्ञान इन च्यारिनिकरि होय है, सो देव राजा ज्ञाति यति वृद्ध वाल माता पिता इन आठनिका होय । तब एकएकप्रति च्यारि दिये तब बत्तीस भंग भये । इनका अर्थ देवमात्रका विनय कीये सर्वसिद्धि है इत्यादि सुगम है, सो जानना । ऐसें ए तीनिसै तरेसठि वाद स्वच्छंद प्रवर्तनेवाले निकले हैं। पाखंडी मिथ्यादृष्टीनिके व्याकुल करनहारे हैं । अज्ञानी लोकनिके चित्तकू हरे हैं, रंजायमान करै हैं । ज्ञानी यथार्थ जाने है, ऐसे अन्यभी वाद हैं। तहां पौरुपवादी कहै है, जो, आलस्यवान उत्साह- रहित होय सो किछुभी फल न पावै । जैसे बालक मातास्तनकू खैचिकरि दुध पीवै तौ मिले नातर न मिले, तातें पौरुपहीत कार्यसिद्धि है, विनापौरुष किछुभी नाहीं। बहुरि दैववादी कहै हैं, हम तो केवल दैवकुंही उत्तम माने हैं, पौरुष अनर्थक है, ताकू धिकार है। प्रत्यक्ष देखो, RACTREATREENareer R ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५९४ ॥ . dise AASDevra कर्णराजा एता बडा पुरुष था, सोभी युद्धमें हण्या गया, ऐसे दैववाद है ।। बहुरि संयोगवादी कहै हैं, जो, वस्तुनिका संयोग मिलेही कार्यसिद्धि है। देखौ, एक पह्यातूं रथ चलता नाही, तहां अंधा पंगुला जुदेजुदे तौ वनमें भटकै अर दोऊका संयोग भया तब नगरमें आय गये, ऐसे संयोगवाद है। बहुरि लोकरूढिवादी कहै हैं, जो, लोकवि रूढिही एकवार चलि गई पीछे ताकू देवभी मिलिकरि निवारण कीया चाहें तौ निवारी न जाय । देखो, द्रौपदीने अर्जुनके गलेमें वरमाला डारी थी, तब लोक परस्पर कहने लगे, जो, माला पांडवनिके गलेमें डारी, सो कहनावति अवताई चली जाय है । कोऊ मैंरि सकै नाहीं । ऐसें सर्वथाएकांतपक्षके संक्षेप कहे। बहुत कहांताई कहिये? जेते वचनके मार्ग हैं तेतेही नयनिके वाद हैं बहुरि जेते नयनिके वाद हैं, तेते अन्यमत हैं, ते सर्व मिथ्या हैं । जाते सर्वथाएकान्तपक्षकरि कहे हुए हैं, तातें सर्व परमत हैं । बहुरि तेही नयके वचन सर्वही सम्यक् हैं, सत्य हैं, जैनमतके हैं, जातें कथं- चित्प्रकारकरि कहे हुए होय हैं । बहुरि स्वामिसमंतभद्राचार्य आप्तकी परीक्षाके अर्थि देवागमस्तोत्र रच्या है, तामैं सत्यार्थ आप्तका तौ स्थापन असत्यार्थका निराकरणके निमित्त दस पक्ष स्थापी हैं। तहां १ अस्ति नास्ति, ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ।। अष्टम अध्याय ॥ पान ५९५ ॥ २ एक अनेक, ३ नित्य अनित्य, ४ भेद अभेद, ५ अपेक्ष अनपेक्ष, ६ दैव पौरुप, ७ अंतरंग वहिरंग, ८ हेतु अहेतु, ९ अज्ञानतें बंध स्तोकज्ञानतें मोक्ष, १० परके दुःख करै अर आपके सुख करे तो पाप अर परके सुख कर आपके दुःख करै पुण्य । ऐसें दस पक्षविर्षे सप्तभंग लगाये सत्तरि भंग भये । तिनका सर्वथाएकांतवि दूपण दिसाये हैं । जानें ए कहे सो तो आप्ताभास है अर अनेकांत साधे हैं ते दुपणरहित हैं, ते सर्वज्ञवीतरागके भापे हैं । तात अनेकान्तका कहनेवाला सत्यार्थ आप्त है, ऐसें सम्यक् अर मिथ्याका निर्णय कीया है । सो देवागमस्तोत्रकी टीका अष्टसहस्रीतें जानना ।। बहुरि तीनिस तरेसठि कुवादके अचार्य इस कालमें भये हैं, तिनके केतेकनिके नाम राजवार्तिक तथा गोमटसारतें जानने । तिनमें केई अज्ञानवादी चरचा करै हैं, जो, वेदमें क्रिया आवरण यज्ञादि कह्या है, तिस विधानसं किया करनेवाले अज्ञानी कैसे ? ताईं कहिये, जो, प्राणीनिके वध करनेमें धर्मसाधनका तिनका अभिप्राय है, तातें ते अज्ञानी हैं। इहां वह जो, अपौरुषेय वेद है तामें कर्ताका दोप नाही आवे, तातें प्रमाण है, तातें तिस आगमप्रमाणते प्राणीनिका वध करना धर्म है। ताडूं कहिये, जो, जामें प्राणीनिका वध करना धर्म कह्या, सो आगमही नाही, सर्वप्राणीनिका हित कहे सो आगम है । वेदमें कहूं तो हिंसाका निषेध ะยงนี้มีนี้ AAPAAAPRIMARRIENDonts ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५९६ ॥ SHOPPINNAR HKHORatarna कीया है, कहूं हिंसा करना धर्म कह्या है, तातें विरुद्धवचन प्रमाणभूत नाहीं । बहुरि अरहंतभापित आगममें हिंसाका निषेधही है, तातै प्राणीनिका वध धर्मका कारण नाहीं । फेरि वह कहै, जो, अरहंतका आगम कैसे प्रमाण करौ हौ ? ता• कहिये, जो, अरहंत सर्वज्ञ वीतराग है, ताके वचन सत्यार्थ हैं, अतिशयरूप ज्ञानकी खानि हैं, यामें अनेक चमत्काररूप स्वरूप लिखे हैं, ताते प्रमाण हैं। फेरि कहै हैं, जो, अन्यके आगममेंभी चमत्काररूप है लिखे हैं। ताकू कहिये, जो, चमत्कार- स्वरूप लिख्या होगा, सो अरहंतके आगममें ही लेकरि लिख्या होगा । फेरि कहै, जो, यह तो तुमारी श्रद्धामात्रतें कहौ हौ । ताकू कहिये, जो, यह न्याय है, जहां बहुतवस्तुनिका बहुत- प्रकारकरि वर्णन होय ऐसा पूर्ण वर्णन अन्य जायगा नाहीं होय तब जाणिये, जो, जहां पूर्णरूप लिख्या होय सो तौ आदि है मूल है अर जहां थोरा लिख्या होय तहां जानिये पूर्णमेसूं लेकरि अपना नाम चलाया है । फेरि कहै, जो, अन्यके आगममें अरहंतके आगमतें लेकरि लिखी है तो तेभी प्रमाणभूत क्यों न मानिये? ताकू कहिये, जो, लिखे हैं ते साररहित हैं। जाते आगममें सर्वही वस्तुनिका स्वरूप लिख्या था तिनमैसूं पांच वस्तु साररहित लेकरि लिख्या तो ते निरर्थक हैं।
Haserature ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदनीकता ।। अष्टम अध्याय || पान ५९७ ॥ बहुरि प्राणिवधकू धर्म लिख्या ताकू धर्म मानिये तो जे जीवहिंसक हैं तिनकै सर्वकै धर्मसा- धन ठहरे है । फेरि कहै, जो, यज्ञसिवाय अन्य जायगा प्राणिवध करै तो आपहीके अर्थि है। ताकू कहिये, प्राणिनिका वध तो दोयजायगा वरोवरि है, दोऊही जायगा प्राणिनिकू दुःख होय है, यामें विशेष कहा ? फेरि कहै, मंत्रविधानतें पशुहोम कीये पाप नाही होय है । ता• कहिये, जो, मंत्रकी सामर्थ्य तौ तब जानिये जो केवल मंत्रहीतें पशूकू बुलायकरि होमें । होममें तो जेवडा वांधिकरि पटकिये है ऐसे मारणेमें मंत्रकी सामर्थ्य कहा रही ? तातें यह तो प्रत्यक्षते विरुद्ध है, जो, मंत्रसामर्थ्यतें होमें पाप न होय । बहुरि जैसे शस्त्रादिकरि पशूनिकू मारै पाप होय है, तैसें मंत्रतभी मारे पापही होयगा हिंसाका दोपतो न मिटेगा । जातें पशुकू बांधि होममें पटकते अशुभपरिणामही होय है । अशुभपरिणामहीत पाप है ।। बहुरि वाकू पूछिये, जो, मंत्रपूर्वक होम करे है, सो इस क्रियाका करनेवाला कर्ता कौन है? जो, पुरुपकों बतावे तो पुरुष नित्य कहेगा तौ ताके करनेके परिणाम काहेते होते? परिणाम तो अनित्यके होय हैं । वहरि अनित्य कहेगा तो स्मरणआदिका अभावतें किया तथा क्रियाका करनेवाला फल लेनेवाला न ठहरेगा। बहुरि पुरुपकू एकही मानेगा तो कर्ता कर्म आदिका भेद KAR Devar ASTDseittees ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ५९८ ॥ किछुभी न संभवैगा । प्रत्यक्ष विरोध आवेगा । इत्यादि विचार कीये जिननें हिंसाकरि धर्म ठहराया है तिनके वचनसौं रागी देषी विषयी प्राणीनिके कहे भास हैं, तातें प्रमाणभूत नाहीं । ऐसे मिथ्या- दर्शनके अनेक भेद हैं । तिनकू नीकै समझि मिथ्यात्वकी निवृत्ति होय ऐसा उपाय करना । यथार्थ जिनागमकू जानि अन्यमतका प्रसंग छोडना अरु अनादितें पर्यायबुद्धि जो नैसर्गिकमिथ्यात्व ताकू छोडि अपना स्वरूपकू यथार्थ जानि बंधसूं निवृत्ति होना, तिसहीका अभ्यास जैसे बणे तैसे करणा यह श्रीगुरुनिका प्रधान उपदेश है ॥ आगें, वधके कारण तो कहे अब वध कहनेयोग्य है सो कहै हैं- ॥ सकषायत्वाजीवः कर्मणो योग्यान पुद्गलानादत्ते स बन्धः ॥२॥ याका अर्थ- यह जीव है सो कषायसहितपणातें कर्मके योग्य जे पुद्गल तिनकू ग्रहण करै सो वध है। तहां कपायकरि सहित वर्ते ताकू सकषाय कहिये , ताका भाव सो सकषायत्व हिये । ऐसा कषायपणाकू पंचमीविभक्तीकरि हेतुकारण कह्या सो यह हेतु कहनेका कहा प्रयोजन सो कहै हैं । जैसे उदरविर्षे अमिका आशय है ताके अनुसार आहारकू ग्रहण करै है तैसें तीव्र मंद मध्यम जैसा कषायका आशय होय ताके अनुसार स्थिति अनुभागरूप होय कर्म ग्रहण होय बंधै है, orgapna Searalasa GHARTRONPATNAPASCENDRISHNARENDRANIPRONTurn ii सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । अष्टम अध्याय ॥ पान ५९९ ॥ ऐसें जणावनेकू कह्या है । इहां प्रश्न, जो, आत्मा तौ अमूर्तिक है, याकै हस्त नाही, सो कर्मका ग्रहण कैसे करे है ? ऐसें पूछे सूत्रमें जीव ऐसा शब्द कह्या है, जो प्राणनिके धारणते जीवै, सो जीव कहिये । सो आयु नाम प्राणका संबंध है तेर्ते जीव है। जो आयुकर्मका संबंध न होय जीवै नाहीं, ऐसा इस जीवनेकूही हस्तसहितकी उपमा है। ऐसा जीव कर्मक ग्रहण करै है बहुरि कर्मयोग्यान ऐसा कहनेमें लघुनिर्देश होता अक्षर घाटि आवता, सो यहां कर्मणो योग्यान् ऐसा क्यों कह्या ? ताका प्रयोजन कहै हैं, जो, इहां न्यारा विभक्तिका उच्चार कीया है, सो अन्यवाक्य जनावनेके अर्थि है । सो न्यारा वाक्य कहा? सो कहे हैं, कर्मते जीव कषायसहित होय है, ऐसे एक वाक्य तो यह भया। इहां कर्मशब्दके पंचमीविभक्तिकरि हेतुअर्थ कीया, जातें कर्मरहित जीवकै कपायका लेशभी नाहीं है । ऐसा कहनेते यह प्रयोजन आया, जो, जीवकर्मका अनादिसंबंध है । तिसकरि ऐसा तर्कका निराकरण भया, जो, अमूर्तिक जीव मूर्तिक कर्मत कैसैं बंधै? जो ऐसें न होय बंध नवीनही मानिये, तो पहलै जीव सर्वथा शुद्ध ठहरै तौ सिद्ध- निकीज्यों बंधका अभाव ठहरे है । बहुरि दूसरा वाक्य ऐसा, जो, जीव कर्मके योग्य पुद्गलनिकू ग्रहण कर है। तहां अर्थके PRINCAREONIPRINCREATICAppa ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६०० ॥ वशतें विभक्ति पलटि लीजिये, इस न्यायतें कर्मशदके पष्ठीविभक्तीकरि संबंधका अर्थ कीया है । बहुरि पुद्गल कहनेते यह जानिये, जो, कर्म है सो पुद्गलपरमाणुका स्कंध है । सो पुद्गलवरूपही है । यामें पुद्गलकै अरु कर्मकै तादात्म्य जनाया है। जातें केई वैशेषिकमती आदि कहै हैं, जो, कर्म आत्माहीका अदृष्ट नामा एक गुण है, ताका निराकरण भया । जातें जो केवल आत्माहीका गुण होय तो संसारका कारण होय नाहीं । बहुरि आदितें ऐसी क्रिया कही सो हेतु अर हेतु- मानके भावके प्रगट करनेकू कही है। हेतु तौ मिथ्यादर्शन आदि पहले कहे ते अर हेतुमान पुद्गलकर्मकां बंध है । ताका कर्ता जीव है। यातें ऐसा अर्थ सिद्ध होय है, जो, मिथ्यादर्शन आदिका आवेशते आला सचिक्कण भया जो आत्मा ताकै सर्वतरफकरि योगनिके विशेपते सूक्ष्म अर एकक्षेत्र अवगाहकरि तिष्ठते जे अनंतानंत पुद्गलके परमाणु तिनका विभागरहित मिलि जाना सो बंध है, ऐसा कहिये है ॥ जैसे भाजनके विशेष जे हांडी आदिक तिनवि क्षेपे जे अनेक रस वीज फूल फल तिनका मदिरारूप परिणाम होय है, तैसें आत्माविर्षे सामिल तिष्ठते जे पुद्गल ते योगनिकरि खैचि हुये योग कपायके वशतें कर्मभावरूप परिणामकू प्राप्त होय हैं, ऐसा जानना । बहुरि सूत्रमें स ऐसा Secretrora..
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पनि ६०१ ॥ Makeuratisatis वचन अन्यकी निवृत्तिके अर्थि है, यहही एक बंध है, अन्य नाहीं है। ऐसें कहनेकरि गुणकै अरु गुणीभी बंध है सो वंध इहां न जानना । बहुरि बंधशब्द है सो कर्मसाधन है, तथा करणसाधन कर्तृसाधन भावसाधनभी जानना। तहां पहले बंधकी अपेक्षा आत्मा बंधकरि नवा बंध करै है । तातें बंधकू कारणभी कहिये, बहुरि जो आत्मा बांध्या सोबंध ऐसा कर्मभी कहिये, बहुरि आत्मा वंधरूप आपही परिणमे है तातें कर्ताभी बंधकू कहिये, बहुरि बंधनरूप क्रिया सोही भाव ऐसे क्रिया- रूपभी वंधळू कहिये । ऐसें प्रत्ययका अर्थविवक्षातै सिद्धि होय है । बहुरि ऐसा जानना, जो, आत्माकै कार्मणशरीररूप कोठग है । तामें कर्मरूप नाज भरया रहै है । सो पुराना तौ भोगमें आता जाय है अर नवा धरता जाय है । याका संतान टूटे, तव मोक्ष होय है । आगें पूछे है, जो, यहबंध कहा एकरूपही है कि या कोई प्रकार है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशास्तद्विधयः ॥३॥ याका अर्थ- प्रकृति स्थिति अनुभव प्रदेश ए च्यारि तिस बंधकी विधि है। तहां प्रकृति तो स्वभावकू कहिये । जैसे नीमवृक्षकी प्रकृति कडपणा है, गुडकी प्रकृति मीठापणा है, तैसे ज्ञानावरणकर्मकी प्रकृति पदार्थकुं न जानना है । दर्शनावरणकी प्रकृति पदार्थका न देखना है। ezersterkers vero SARAPATTPAPE SBAND MANOHAN ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६०२ ॥ वेदनीयकी प्रकृति सुखदुःखका संवेदन है । दर्शनमोहकी प्रकृति तत्वार्थका अश्रद्धान है । चारित्र- मोहकी प्रकृति असंयमभाव है। आयुकी प्रकृति भवका धारणा है । नामकी प्रकृति नारकआदि नामका कारण है। गोत्रकी प्रकृति ऊंचा नीचा स्थानका नाम पावना है। अंतरायकी प्रकृति दान आदिका विघ्न करणा है । सो ऐसा है लक्षण जाका ऐसा कार्यकू प्रकर्षकरि करै । जातें ऐसा कार्य प्रगट होय सो प्रकृति है । बहुरि तिस प्रकृतिस्वभावतें छूटे नाही तेते स्थिति कहिये । जैसे छेली गऊ भैसि आदिके दूधका मीठापणा स्वभावतें जेते न छूटना सो स्थिति है। तैसेंही ज्ञानावरण आदिका जो अर्थका न जानना आदि स्वभावतें न छूटना सो स्थिति है । वहुरि तिन कर्मनिका रसका तीव्र मंद विशेष सो अनुभव है । जैसें छेली गऊ भैसि आदिका दुधका तीव्र मंद आदि भावकरि रस- स्वादका विशेष है तैसेही कर्मपुद्गलनिका अपनेवि प्राप्त भया जो सामर्थ्यका विशेष, सो अनुभव है ।। बहुरि परमाणुनिका गणनिरूप अवधारणा जो एते है सो प्रदेश है, जो पुद्गलपरमाणुके स्कंध कर्मभावकू परिणये तिनका गणनारूप परिमाण यामें करिये है। बहुरि विधिशब्द है प्रकारवाची है । ते ए प्रकृति आदि तिस बंधके प्रकार हैं । तहां योगतै तौ प्रकृति प्रदेश बंध होय Shikeera RAINIRE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६०३ ॥ हैं। कपायनिमित्ततें स्थिति अनुभव बंध होय हैं। तिन योगकपायनिके हीनाधिक होने” तिस बंधकाभी विचित्रपणा होय है । इहां उक्तं च गाथा है, ताका अर्थ- आत्मा जोगते प्रकृति प्रदेश बंध करे है, अरु स्थिति अनुभाग कपाय करै है । बहुरि योग कपायरूप न परिणमे तथा तेऊ छिन्न होय जाय नष्ट होय जाय तव बंध स्थितिके कारण आत्माके नाही हैं। आगें आदिका जो प्रकृतिबंध ताका भेद दिखावनके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ आद्यो ज्ञानदर्शनावणवेदनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः ॥ ४॥ याका अर्थ-ज्ञानावरण दर्शनावरण वेदनीय मोहनीय आयु नाम गोत्र अंतराय ए आठ कर्मकी मूलप्रकृति हैं । तहां आद्य कहिये प्रकृतिबंध सो ज्ञानावरण आदि आठ भेदरूप जानना । तहां जो आवरण करै तथा जाकरि आवरण होय सो आवरण कहिये । सो न्यारान्यारा जोडिये ज्ञानावरण दर्शनावरण ऐसें । बहुरि जो वेदना करावै अथवा जाकरि वेदना होय, सो वेदनीय है। बहुरि जो मूढ कर भुलावै अथवा जाकरि मूढ हूजे भूलिजे सो मोहनीय है । बहुरि जाकरि नारक- आदि भव प्राप्त करिये अथवा जो भवन प्राप्त करै, सो आयु है । बहुरि जो आत्माका नाम करे तथा जाकरि नाम कीजिये, सो नाम है । बहुरि जाकरि ऊंचा नीचा कहिये, सो गोत्र है । बहुरि ARRIAPRIcapa HESPIRANSARPAN R ONTIMATETAPA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६०६ ॥ ॥ पञ्चनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्विपञ्चभेदा यथाक्रमम् ॥५॥ याका अर्थ- मूलप्रकृति आठ कहीं, तिनके भेद पांच नव दोय अठाईस च्यारि बयालीस दोय पांच ए यथाक्रमतें जानने । इहां तर्क, जो, सूत्रमें द्वितीयका ग्रहण करना था, जातें उत्तर प्रकृतिबंध दूसरा है । आचार्य कहै हैं, जो, पारिशेष्यन्यायतें दूसराका ग्रहण सिद्ध होय है । दोय- भेदमें एकका नाम कहै, तब दूसरा विना नाम कहेही जानिये ऐसें । तातै सूत्रमें द्वितीयका ग्रहण न करना। आदिका मूलप्रकृतिबंध आठभेदरूप कह्या, तातें अवशेष वाकी उत्तरप्रकृति- बंधकीही विधि है ऐसें जानि लेना । बहुरि सूत्रमें भेदशद है सो पांच आदिकी संख्यातें जोडना । तहां पांचभेद ज्ञानावरणके, नव भेद दर्शनावरणके, दोय भेद वेदनीयके, अठाई भेद मोहनीयके, च्यारि भेद आयुके, वयालीस भेद नामके, दोय भेद गोत्रके, पांच भेद अंतरायके ऐसें जानना । आगें पूछे है, जो, ज्ञानावरणके पांच भेद कहे, ते कौन हैं सो कहौ, ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम् ॥६॥ याका अर्थ- मति श्रुति अवधि मनःपर्यय केवल ए पांच ज्ञान हैं, तिनका आवरण सो पांच भेद ज्ञानावरणके हैं । तहां मत्यादिज्ञान तौ पूर्व कहे ते लेणे, तिनका आवरण” आवर- Ca GAREPREPARApronary ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६०७ ।। णका भेद होय है, ऐसें ज्ञानावरणकर्मकी पांच उत्तरप्रकृति जाननी । इहां तर्क करै हैं, जो, अभव्य- जीवके मनःपर्ययज्ञान केवलज्ञानकी शक्ति है कि नाहीं है? जो शक्ति है तौ ताकै अभव्यपणाका अभाव है । बहुरि जो शक्ति नाही है तौ तिसके दोऊ ज्ञानका आवरणरूप प्रकृति कहना व्यर्थ है। ताका समाधान, जो, इहां आदेशके वचन कहनेते यह दोप नाहीं है। तहां द्रव्यार्थिकनयके आदेशते तो अभव्यकै मनःपर्यय केवलज्ञानकी शक्तिका संभव है । वहुरि पर्यायार्थिकनयके आदेश- करि तिस शक्तिका अभाव कहिये । वहुरि पूछे है, जो ऐसें कहे तो भव्यका अभव्यका भेद कहना नवणेगा जातें दोऊके तिनकी शक्तिका सद्भाव कहा । तहां कहिये, जो शक्तिके सद्भावकी अपेक्षा तो भव्य अभव्यका भेद नाहीं है व्यक्ति होनेके सद्भाव असद्भावकी अपेक्षा भेद है । जाकै सम्य- ग्दर्शन आदिकी व्यक्ति होयगी सो भव्य कहिये अर जाकै तिनकी व्याक्त न होयगी सो अभव्य कहिये । जैसे सुवर्णपापाणमें अंधपापाण कहिये है, जामें सुवर्ण नीसरेगा सो तो बुरी सुवर्णपापाण कहिये । जामें नाही नीसरेगा सो अंधपापाण कहिये ऐसें जानना ॥ इहां कोई कहै है, जो, मत्यादिज्ञानकै आवरण कह्या सो ए ज्ञान सद्रूप है कि असद्रूप है ? जो सद्रूप है तो जो विद्यमान है ताके आवरण काहेका ? अर जो असदूप हे तो विद्यमानही नाही, Terapan ANSARPANCHEARTISEMERICARE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिफा पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६०८ ॥ vaawat ताके आवरण काँनके कहिये ? ऐसें दोऊही पक्षमें आवरण वनैं नाहीं । ताका समाधान, जो, इहांभी आदेशवचन जानना। द्रव्यार्थिकनयके आदेश तौ सत्कै आवरण कहिये । जैसे सद्रूप आका. शके मेघपटलका आवरण देखिये है, तैसें जानना । वहुरि पर्यायार्थिकनयके आदेशकरि असतकै आवरण कहिये । जात उत्पत्तिका रोकनेवाला होय ताकुंभी आवरणशब्दकरि कहिये है । एकान्तकरि सत्के तथा असतकै आवरण कहिये तो ज्ञानकै क्षायोपशमिकपणां वणे नाहीं बहुरि ज्ञान किछु न्यारे पदार्थ है नाहीं । आत्माके गुणपर्यायस्वरूप है। सो जब आवरण होय तव तिस पर्यायकी व्यक्ति न होय सके है । बहुरि जब आवरणका अभाव होय तब ज्ञानकी व्यक्ति प्रगट होय है । जैसे प्रत्याख्यानसंयमभाव न्यारा पदार्थ नाही आत्माविही शक्तिरूप है। जेते प्रत्याख्यानावरणकर्मका सद्भाव होय तेते तो प्रत्याख्यान प्रगट न होय अर जब याका आवरणका अभाव होय तब आत्माकै प्रत्याख्यानपर्यायकी व्यक्ति होय है; तैसें इहांभी जानना । ऐसें यह ज्ञानावरणकर्म है। याके उदयतें आत्माके जाननेकी सामर्थ्य हीन होय तव स्मरण नाहीं होय, धर्मश्रवण नाही होय, अज्ञानके वश” अनेक दुःखनिळू भोगवै है ।। आगें पूछे है कि, ज्ञानावरणकी उत्तरप्रकृतिका भेद तो कह्या, अब दर्शनावरणकर्मकी Doordaxezero eros verder Bstatute ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६०९ ॥ प्रकृतिका उत्तरभेद कहनेयोग्य है ऐसें पूछे सूत्र कहें हैं- ॥ चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्राप्रचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयश्च ॥७॥ याका अर्थ- चक्षु, अचक्षु, अवधि, केवल ए च्यारि तौ दर्शन; तिनका आवरणरूप च्यारि, प्रकृति वहुरि निद्रा, निद्रानिद्रा, प्रचला, प्रचलाप्रचला, स्त्यानगद्धि ए पाच निद्रा दर्शनावरणकर्मकी नव उत्तरप्रकृति हैं।तहां चक्षु अचक्षु अवधि केवल इनका आवरणकी अपेक्षाकरि भेद कहना, चक्षुर्दर्शनावरण अचक्षुर्दर्शनावरण अवधिदर्शनावरण केवलदर्शनावरण ऐसें । वहुरि मद खेद ग्लानि इनके दूरि करनेकै अर्थि सोवना निद्रा है । बहुरि तिस निद्राका उपरिउपरि फेरिफेरि आवना सो निद्रानिद्रा है। वहुरि जो आत्माकू सूतेही क्रियारूप चलायमान करै शोक खेद आदि- करि उपजै बैठेकेंभी नेत्र शरीर विक्रिया होय, सो प्रचला है । बहुरि सोही फेरिफेरि प्रवर्ते सो प्रचलाप्रचला है । बहुरि जाकरि सोवतेभी पराक्रम सामर्थ्य बहुत प्रगट होय सूताही उठि किछू कार्य करै फेरि सोवै यह न जानें 'मैं किछु किया था' सो स्यानगृद्धि है । इहां स्यायति धातुका अनेक अर्थ हैं, तिनमें सोचनेका अर्थ ग्रहण कीया है । वहुरि गृद्धिधातुकाभी दीप्ति अर्थ ग्रहण है, ताते सोवतेभी जो आत्मा पराकमरूप दिपै ऐसा अर्थ भया । जाके उदयतें आत्मा बहुत रौद्रकर्म करै सो MearBeatsaather happiPRANApr ॥ मासिदिनाना पंरित जयनंदनीकता ॥ भष्टम अध्याय || पान ६१० ॥ మమును DURVERATURATIMES . स्थानगृद्धि है । इन निद्रादिकरि दर्शनावरणकर्म समानाधिकरणकरि संबंध करना, इनका आधार दर्शनावरणही है । तातें निदा दर्शनावरण, निदानिद्रादर्शनावरण इत्यादि कहना ॥ पूछे, जो, निद्रा तो पापप्रकृति हे अर सोवनेतें प्राणीनिकै सुख दीखे है, सो कैसे जो, निद्रा आवे हे सो तो पापहीका उदय है । जाते दर्शन ज्ञान वीर्य आत्माका घात होय है । बहुरि सोचनेतें खेद ग्लानि मिटेभी है, सो याके लगता सातावेदनीयका उदय मंद पडे हे ताडूं यह निद्रा सहकारी मात्र होय है । तात यह मार्थत किछु सुस हे नाहीं । बहुरि दर्शनावरणके उदयमें चक्षु अचक्षु- "दि इन्द्रियनिकरि अवलोकन नाहीं होय है । एकेन्द्रिय विकलत्रय होय ।। बहुरि जाके नेत्र होय तो विगडि जाय बहुरि अवधिकेवलदर्शना- दर्शन प्रगट न होय । बहुरि निद्राके उदयतें अंधकार अवस्था है। निद्रा- महा अंधारा हे । प्रचलाके उदयतें बेठाही घूमे, नेत्र चले, गात्र चलै, देखताही प्रचलाके उदयतें. अत्यंत घूमे, ऊंघे, कोई शरीरमें शलाका आदि चुभावै तोऊ । स्यानगृद्धिका स्वरूप पहला कह्याही था । . saksaas गतिनिवि शरीरसंबंधी तथा मनसंबंधी सुखकी प्राप्ति होय सो सातावेदनीय है । स ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६११॥ आगें, तीसरी प्रकृति जो वेदनीय ताकी उत्तरप्रकृतिके भेद कहनेकू सूत्र कहे हैं - ॥ सदसवेद्ये ॥८॥ याका अर्थ- वेदनीयकी साता असाता ए दोय प्रकृति हैं। तहां जाके उदयतें देवादि- प्रशस्त सराहनेयोग्य जहां वेदनेयोग्य होय सो सदेद्य कहिये । बहुरि जाका फल नारक आदि गतिविपें अनेकप्रकार दुःख होय, सो असातावेदनीय है। असत् कहिये अप्रशस्त वेदनेयोग्य होय सो असदेद्य है। आगे चौथा मोहनीयकर्मकी उत्तरप्रकृतिके भेदके कहने सूत्र कहे हैं- दर्शनचारित्रमोहनीयाकपायकपायवेदनीयाख्यास्त्रिहिनवपोडशभेदाः सम्यक्त्वमि- थ्यात्वतदुभयान्यकपायकपायौ हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सालापुनपुंसकवेदा अनन्तानु- वन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः ॥९॥ याका अर्थ-दर्शनमोहनीय चारित्रमोहनीय अकपायवेदनीय कपायवेदनीय ए च्यारि तिनकी संख्या तीनि दोय नव सोलह इनका यथासंख्य संबंध करि लेणा । तहां दर्शनमोहनीयके RAKAR arta ॥ सर्वार्थसिदिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ११० ॥ स्त्यानगृद्धि है। इन निद्रादिकरि दर्शनावरणकर्म समानाधिकरणकरि संबंध करना, इनका आधार दर्शनावरणही है । तातें निद्रा दर्शनावरण, निद्रानिद्रादर्शनावरण इत्यादि कहना ॥ इहां कोई पूछे, जो, निद्रा तो पापप्रकृति है अर सोवनेते प्राणीनिकै सुख दीखे है, सो कैसे है ? ताका समाधान, जो, निद्रा आवै है सो तो पापहीका उदय है । जाते दर्शन ज्ञान वीर्य आत्माका स्वभाव है ताका घात होय है । बहुरि सोवनेते खेद ग्लानि मिटैभी है, सो याके लगता सातावेदनीयका उदय है । तथा असाताका उदय मंद पडै है ताळू यह निद्रा सहकारी मात्र होय है । तातें यह प्राणी सुखभी माने है । परमार्थतें किछु सुख है नाहीं । बहुरि दर्शनावरणके उदयमें चक्षु अचक्षुः के उदयतें तो चक्षु आदि इन्द्रियनिकरि अवलोकन नाहीं होय है । एकेन्द्रिय विकलत्रय होय तब तो इन्द्रियही घाटि होय । बहुरि जाकै नेत्र होय तौ विगडि जाय वहुरि अवधिकेवलदर्शना- वरणके उदयतें ते दोऊ दर्शन प्रगट न होय । बहुरि निद्राके उदयतें अंधकार अवस्था है। निद्रा- निद्राके उदयतें महा अंधारा है। प्रचलाके उदयतें चैाही घूमे, नेत्र चलै, गात्र चलै, देखताही न देखें। प्रचलाप्रचलाके उदयतें. अत्यंत घूमै, ऊंघै, कोई शरीरमें शलाका आदि चुभावै तोऊ चेत न होय । स्यानगृद्धिका स्वरूप पहला कह्याही था । ARRIOR - ADMAAVA415 ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६११॥ आगें, तीसरी प्रकृति जो वेदनीय ताकी उत्तरप्रकृतिके भेद कहनेकू सूत्र कहै हैं ॥ सदसवेद्ये ॥८॥ याका अर्थ-वेदनीयकी साता असाता ए दोय प्रकृति है। तहां जाके उदयतें देवादि- गतिनिविपें शरीरसंबंधी तथा मनसंबंधी सुखकी प्राप्ति होय सो सातावेदनीय है । सत् कहिये प्रशस्त सराहनेयोग्य जहां वेदनेयोग्य होय सो सदेद्य कहिये । बहुरि जाका फल नारक आदि गतिवि अनेकप्रकार दुःख होय, सो असातावेदनीय है। असत् कहिये अप्रशस्त वेदनेयोग्य होय सो असदेद्य है ।। आगें चौथा मोहनीयकर्मकी उत्तरप्रकृतिके भेदके कहनेकू सूत्र कहै हैं- दर्शनचारित्रमोहनीयाकपायकपायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विनवपोडशभेदाः सम्यक्त्वमि- थ्यात्वतदुभयान्यकपायकपायौ हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुनपुंसकवेदा अनन्तानु- वन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः॥९॥ याका अर्थ- दर्शनमोहनीय चारित्रमोहनीय अकपायवेदनीय कपायवेदनीय ए च्यारि तिनकी संख्या तीनि दोय नव सोलह इनका यथासंख्य संबंध करि लेणा । तहां दर्शनमोहनीयके Cedexezerxerationen Poarn రుండరు AuN ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीहता ।। अष्टम अध्याय ॥ पान ६१२ ॥ तीनि भेद , सम्यक्त्व मिथ्यात्व मिश्र ऐसें । सो बंधअपेक्षा तो एक मिथ्यात्वही है । अर सत्ताकी अपेक्षा तीनिप्रकार होय तिष्ठे है । तहां जाके उदयतें सर्वज्ञका भाष्या जो स्वर्गमोक्षका मार्ग, तातें पराङ्मुख होय तत्वार्थका श्रद्धानवि उत्साहरहित होय हितअहितका भेद जाननेकू असमर्थ होय ऐसा मिथ्यादृष्टि होय ताका ऐसा भाव सो मिथ्यात्व कहिये । बहुरि तिसही मिथ्यात्वका भेदकू सम्यक्त्व संज्ञा है । जातें जो शुभपरिणामकरि विशुद्धताके चलते जाका विपाकरस हीन होय गया होय उदासीनकीज्यों अवस्थित हुवा संता आत्माके श्रद्धानकू रोकि सकै नाही, तिसके उदयकू वेदता संता पुरुप सम्यग्दृष्टिही कहिये, सो सम्यक्त्व नाम है ॥ बहुरि सोही मिथ्यात्व अपना रस आधाक शुद्ध भया आधाक मिथ्यात्व रह्या ऐसा होय ऐसे अमलके कोऊ होय है तिनकू जलतें पखालतें पखालतें तिनकी मदशक्ति क्यों मिटी क्यों रही होय हे तैसें होय, सो मिश्र कहिये, याकू सम्यमिथ्यात्वभी कहिये । याके उदयतें आत्माका श्रद्धान नामा परिणाम मिथ्यात्व सम्यक्त्व दोऊ मिल्या हुवा मिश्ररूप होय है। जैसे मदके कोंटू धोयेतें आधे शुद्ध भये तिनकू कोई भात पचाय खाय ताके निमित्ततें किछू अमल किछू चेतन ऐसा मिश्रपरिणाम होय है तैसें जानना ।।
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६१३ ॥ ७ . HARPATRAPATRORISTRICTPRINEEPINCODiren वहुरि चारित्रमोहनीयके दोय भेद अकपायवेदनीय कपायवेदनीय । तहां ईपत् किंचित् कपा- यकू अकपाय कहिये, इहां अकार निषेधवाचक न लेणा ईपत् अर्थ लेणा । सो याके नव भेद हैं, हास्यादिके भेदते । तहां जाके उदय" हास्य प्रगट होय, सो हास्य कहिये । बहुरि जाके उदयतें किछु वस्तुसूं आसक्त होना सो रति है । बहुरि रतिते विपरीत किछु न सुहावै सो अरति है । बहुरि जाके उदयतें इष्टका वियोगकरि परिणाम खेदरूप होय सोच करै रुदनादिक करै, सो शोक है । बहुरि जाके उदयतें दुःखकारी पदार्थ देखि उद्वेग करना डरपना भागना सो भय है । बहुरि जाके उदयतें अपना दोप तौ संकोचना परका दोप देखि परिणाम मलिन करना सो जुगुप्सा है । बहुरि जाके उदयतें स्त्रीसंबंधी भाव पावै सो स्त्रीवेद है । जाके उदयतें पुरुषसंबंधी भावनिकू पावै , पुरुषवेद है । जाके उदयतें नपुंसकसंबंधी भावनिकू पावै, सो नपुंसकवेद है । बहुरि कपायवेदनीय सोलहप्रकार है। तहां अनंतानुबंधी क्रोध मान माया लोभ ए च्यारि, अप्रत्याख्यानावरण कोष मान माया लोभ ए च्यारि, प्रत्याख्यानावरण क्रोध मान माया लोभ ए च्यारि, संज्वलन क्रोध मान माया लोभ ए च्यारि ऐसें सोलह भई ।। तहां अनंत नाम मिथ्यात्वका है, जाते यह मिथ्याल अनंतसंसारका कारण है, तिस FARPANOR Sears ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६१४ ॥ PATTARAIPATH मिथ्यात्वकी अनुसारणी याकै लारलगी यातें अनुराग करावनहारी होय, सो अनंतानुबंधी है । याके उदयते सर्वथा एकांतरूप झूठा तत्वविर्षे तौ राग प्रीति होय है। अनेकान्तरूप सांच तत्वार्थत द्वेष होय है। झूठाळू साचा थापि ताकी पक्ष करै है, ताके वि सत्सार्थका अभिमान करै है, जो हमारा मानना सत्यार्थ है इत्यादि चेष्टा होय है । बहुरि जाके उदयतें एकदेशत्यागरूप श्रावकके व्रत किंचिन्मात्रभी करि सके है सो देश ईपत्प्रत्याख्यानकू आवरण करै, सो अप्रत्याख्यानावरण है । बहुरि जाके उदयतें सकल संयमकून पाय सके, सो सकलप्रत्याख्यानकू न आचरै, तातै प्रत्याख्या- नावरण है । बहुरि संयमकी लार एक होय तिष्ठै दैदीप्यमान रहै तथा तिसके होते संयमभी दैदीप्य- मान रह्या करै सो संज्वलन है । इहां वेदनीयके भावनिका विशेप ऐसा, जो, स्त्रीसूं रमनेआदि विकारभाव होय सो तो पुरुपवेदके भाव हैं । बहुरि नपुंसकवेदवि स्त्रीपुरुष दोऊतूं रमनेरूप आदि विकारभाव होय हैं । बहुरि स्त्रीवेदके भावका विशेष सो लजाकरि नम्रीभूतपणा होय, अर जाके मनकी ग्लानि प्रगट न दीखे, कामका अभिप्राय रहै, नेत्रनिका विभ्रम होय, आलिंगनितें सुख माने, पुरुषसू रमनेकी वांछा रहै इत्यादिक जानना । सो भावनिका विशेष ऐसा कदाचित् पुरुपकैभी होय तब स्त्रीवेदका Deects EARTIMEPARATOR . ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६१५ ॥ उदय कहिये । तथा नपुंसककैभी कदाचित् ऐसे भाव होय तव स्त्रीवेदहीका उदय कहिये । बहुरि स्त्रीकेभी कदाचित पुरुपनपुंसकके भावरूप वेदका उदय होय है अर शरीरके आकाररूप द्रव्य स्त्री पुरुष नपुंसक होय है । ते आकार नामकर्मके उदयतें होय हैं । बहुरि क्रोधादिपरिणामका विशेष, तहां अपना परका जाते घात होय बहुरि उपकार जानें नाही अहितही करनेवाला क्रूरपरिणाम होय ताळू अमर्प कहिये, सोही क्रोध है । इहां भावार्थ ऐसाभी, जो, परद्रव्य परणमें तामें ऐसे भाव होय, जो 'यह ऐसे क्यों परिणामें' ऐसें खुनसि होय सो क्रोध है । ताका तीन मंद अपेक्षा च्यारि अवस्था है। ताके च्यारि दृष्टांत- तीव्रतर तो पापा- णकी रेखासारिखा होय, घणे कालमें मिटे । तीव्र पृथ्वीकी रेखासारिखी होय, सो थोरेही कालमें मिटि जाय । मंद धुलिरेखासारखी होय, सो अल्पकालहीमें मिटि जाय । मंदतर जलकी रेखासारखी होय, सो तत्कालही मिटि जाय । ऐसें वासनाते क्रोधका विशेप है ।। बहुरि जातिआदि आठ मदके कारण हैं, तिनके अवलंबनते परतें नमनेरूप परिणाम न होय सो मान है। याकेभी तीन मंद अपेक्षा च्यारि दृष्टान्त हैं। तीव्रतर तो पापाणके स्तंभसारिखा होय, जो खंड तो होय परंतु नमना कठिन । बहुरि तीव्र अस्थिसारिखा होय, सो कोई कारणविशेषतें Horas eats ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। अष्टम अध्याय ॥ पान ६१६ ॥ केतक काल पीछे नमि जाय । बहुरिमंद काष्ठसारिखा होय, जो नमनेका कारण मिलै थोरेही कालमें नमि जाय । बहुरि मंदतर वेलिके तंतुसारिखे होय, तत्काल नमि जाय । ऐसें मानका विशेष है ॥ बहुरि मायाका विशेष, जो परकू ठगनेके अर्थि परतें छिपाय मन वचन कायका कुटिलपणाका विचार, सो माया है । याकेभी तीव्रमंदके च्यारि दृष्टान्त हैं। तहां तीव्रतर बांसके विडाके जडसारिखी जाका परकू ज्ञान होय सकै नाहीं अर पेला ठिगाय जाय सो बहुत कालताई प्रवर्ते कहि न मिटें । बहुरि तीनं मीठेके सींगसारिखी, जाकी वक्रता थोडी, थोडे कालमें मिटि जाय । बहुरि मंद गोमूत्रक- सारिखी, जाके दोय च्यारि मोडेरूप वक्रता, सो अल्पकालमें मिटि जाय । बहुरि मंदतर खुरवा तथा लिखनेकी कलमसारिखी, जाकी एकमोडारूप वक्रता, तरत मिटि जाय। ऐसें मायाका विशेष है। वहरि लोभका विशेष, तहां अपने उपकारका कारण जो द्रव्य आदिक वस्तु ताकी वांछा अभिप्रायमें रहै सो लोभ है, याकेभी तीन मंदके च्यारि दृष्टांत हैं । तहां तीव्रतर किरिमिची रंग सारिखा बहुतकालमेंभी जाका मिटना कठिन । बहुरि तीव्र काजलके रंगसारिखा , जो थोडेही कालमें मिटि जाय । बहुरि मंद कर्दम लग्या ढूवा सारिखा, सो अल्पकालमें जाका रंग उतरि जाय । वहुरि मंदतर हलदके रंगसारिखा, तुरत उडि जाय । ऐसा लोभका विशेष है । ऐसें दर्शनमोहकी तीनि FARRCICINE HDBANGAANDS HAMARPAANEMARPERION । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । अष्टम अध्याय || पान ६१७ ।। प्रकृति , च्यारि मोहनीयकी, पचीस कपायरूपप्रकृति ए अठाईस कहीं ।। आगे आयुकर्मके उत्तरप्रकृतिके निर्णयके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ नारकतैर्यग्योनमानुपदैवानि ॥ १० ॥ याका अर्थ-- नारक तैर्यग्योन मानुप दैव ए च्यारि प्रकृति आयुकर्मकी हैं। तहां नरक- आदिविप॑ भवके संबंधकरि आयुका नाम कीया है। जो नरकवि उपजनेकू कारण कर्म, सो नारकआयु है । जो तिर्यंचयोनिवि उपजने• कारण कर्म, सो तैर्यग्योन है । जो मनुष्यवि उपज. नेकू कारण कर्म, सो मानुप है । जो देवनिवि उपजनेकू कारण कर्म, सो दैव है । इहां भावार्थ ऐसा, जो, जिस पर्याय में यह जीव उपजै, तिसवि. जीवना मरना इस आयुके आधीन है। तिस पर्यायसंबंधी दुःख तथा सुख आयुपर्यंत भोगवे है ॥ आगें याके अनंतर कह्या जो नामकर्म ताकी उत्तरप्रकृति के निर्णयके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ गतिजातिशरीराङ्गोपाङ्गनिर्माणबन्धनसंघातसंस्थानसंहननस्पर्शरसगन्धवर्णानु- पूर्व्यागुरुलघूपघातपरघातातपोद्योतोच्छ्यासविहायोगतयः प्रत्येकशरीरबससुभगसुस्वरशु- भसूक्ष्मपर्याप्तिस्थिरादेययशःकीर्तिसेतराणि तीर्थकरत्वं च ॥ ११ ॥ PARRIORRENAPAGAP Utta ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानका पंडित जयचंद कृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६१८ ॥ tudy - , याका अर्थ- ए गतिआदि वियालीस भेद नामप्रकृतिके हैं। जहां जाके उदयतें आत्मा अन्यपर्यायकू गमन करे, सो गति है । सो च्यारिप्रकार है । नरकगति, तिर्यग्गति, मनुष्यगति, देवगति ऐसें । बहुरि जिनविर्षे अव्यभिचारी समानभावकरि एकतारूप भया जो अर्थका स्वरूप सो जाति है । सो पांचप्रकार है एकेन्दियजातिनाम, दीन्द्रियजातिनाम, त्रीन्द्रियजातिनाम , चतुरिन्द्रियजातिनाम, पंचेन्द्रियजातिनाम । बहुरि जाके उदयतें आत्माके शरीर निपजै, सो शरीरनाम है । सो पांचप्रकार है औदारिक, वैक्रियक, आहारक, तैजस, कार्मण । बहुरि जाके उदयतें अंग उपांग निपजे, सो अंगोपांगनाम है। सो तीनिप्रकार है औदारिक वैक्रियक आहारक ऐसें । बहुरि जाके उदयतें नेत्रादिककी यथास्थान तथा यथाप्रमाण निष्पत्ति होय, सो निर्माणनाम है । ताके दोय भेद हैं स्थाननिर्माण प्रमाणनिर्माण । बहुरि शरीरनामकर्मके उदयके वशतें पाये जे पुद्गलके स्कंध तिनका परस्पर प्रदेशनिका अनुप्रवेश होय बंधान होय, सो बंधननाम है। जो शरीरके नामतेंही जिनके नाम ऐसे पांचप्रकार हैं । बहुरि जाके उदयतें औदास्किआदि शरीरनिके परमाणुनिके स्कंध परस्पर अनुप्रवेशतें एकरूप होय छिद्ररहित होय मिलै, सो संघातनाम है । सोभी शरीरनामधारक पांचप्रकार है। kesDERSTANDARBREASESixeeras Raa ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय । पान ६१९ ।। बहुरि जाके उदयतें औदारिकआदि शरीरनिके आकार निपजे, ते संस्थाननाम हैं। सो छहप्रकार है समचतुरस्रसंस्थान, न्यग्रोधपरिमंडलसंस्थान, स्वातिकसंस्थान, कुब्जकसंस्थान, वामनसंस्थान, हुंडकसंस्थान । तहां जो ऊपर नीचें समान वरावरि विभागरूप शरीरके अवयवनिका स्थापन होय “जैसे प्रवीण कारीगरका बनाया सर्व अवयव यथास्थान सुंदर होय तैसें' समचतुरस्रसंस्थान है। बहुरि जो शरीरके अवयव उपरिलै तो बडे होय नीचे छोटे होय वडवृक्षकीज्यों सो न्यग्रोध- परिमंडल है । बहुरि याके उलटा उपरितें छोटे होय नीचे चौडे होय सो स्वातिक है, जैसे वंबी होय तैसा आकार होय । वहुरि जामें पीठि बड़ा होय सो कुजक है । बहुरि जामें सर्वही अंग छोटे होय सो वामन है । बहुरि जामें सर्वही अंग उपांग रुंड मुंड चुरे होय सो हुंडक है । बहुरि जाके उदयतें अस्थि कहिये हाड तिनकी बंधनका विशेप होय सो संहनननाम है । सो छहप्रकारका है । तहां जामें हाड अरु संधिके बडे कीला वज्रमयी होय अर वज्रमयी नसनिके वलयबंधनकरि बंधै होय, सो वापभनाराचसंहनन है। बहुरि जामें वज्रमयी हाड संधिके तथा वडे कीला होय सो वज्रमयी वलयबंधनकरि रहित होय सो वज्रनाराचसंहन न है । बहुरि जामें हाड तथा संधिनके कीला तौ होय परंतु वज्रमयी न होय अर वज्रमयी वलयबंधनभी न होय, सो TA enerassoveroreza ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६२० ॥ नाराचसंहनन है । वहुरि जामें हाडनकी संधिके कीला एकतरफ तौ होय दूसरीतरफ न होय, सो अर्धनाराचसंहनन है । बहुरि हाडनिकी संधि छोटी कीलनिकरि सहित होय, सो कीलकसंहनन है । बहुरि जामें हाडनिकी संधिमें अंतर होय चौगिरद बडी नस छोटी नस लिपटी होय मांसकरि भखा होय, सो असंप्राप्तासृपाटिकासंहनन है। ऐसे छह भये । बहुरि जाके उदयतें स्पर्श निपजै, सो स्पर्शनाम है । सो आठमकार है, कर्कश मृदु गुरु लघु स्निग्ध रूक्ष शीत उष्ण ऐसें । बहुरि जाके उदयतें रस निपजै, सो रसनाम है । सो पांच प्रकार है, तिक्त कटुक कपाय आम्ल मधुर ऐसें । बहुरि जाके उदयतें गंध उपजै, सो गंधनाम है। सो दोयप्रकार है, सुरभि असुरभि । बहुरि जाके उदयतें वर्ण निपजै, सो वर्णनाम है । ताके पांच भेद हैं, कृष्ण नील रक्त पीत शुक्ल ऐसैं । बहुरि जाके उदयतें पहला शरीरका आकार बण्या रहै नवा शरीरकी वर्गणा ग्रहण न करै, जैतें आनुपूर्व्यनाम है । याका उदय उत्कृष्ट तीनि समय विग्रहगतिमें रहै है । सो च्यारिप्रकार है, नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्य, तिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्व्य, मनुष्यगतिप्रायोग्यानुपूर्य, देवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्य ॥ हुरि जाके उदयतें लोहके पिंडकीज्यों भान्या होयकरि तलै गिरि पडै तथा आकके PAYPARACEEP Spreadsteries ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६२१ ॥ Postak फुफदाकेज्यों हलका होयकरि ऊपर• उडि जाय नाही, सो अगुरुलघुनाम है । यह कर्मकी प्रकृति है सो शरीरसंबंधी जाननी । जो अगुरुलघुनामा स्वाभाविक द्रव्यका गुण है, सो याकू न जानना। वहुरि जाके उदयतें अपना घात आपकरि होय, सो उपघातनाम है। बहुरि जाके उदयतें अपना घात परकरि होय, सो परघातनाम है । बहुरि जाके उदयतें आतपमय शरीर पावै, सो आतपनाम है । यह सूर्यके विमानवि पृथ्वीकायिक जीवनिकै वत है। बहुरि जाके उदयतें शरीर. उद्योतरूप पावै सो उद्योतनाम है । सो यह चंद्रमाके विमानके पृथ्वीकायिकजीवनिकै तथा आग्या आदि जीवनिकै उदय होय है । बहुरि जाके उदयतें उच्छ्वास आवै, सो उच्छ्वासनाम है ।। बहुरि जाके उदयतें आकाशति गमनका विशेप होय, सो विहायोगतिनाम है। इहां विहाय ऐसा नाम आकाशका है, यह दोयप्रकार है, प्रशस्त अप्रशस्त , याकू शुभचालि अशुभचालि कहिये । सो जीवके कर्मके उदयतें एक आत्माकरि भोगिये ऐसी बुरी भली चाल जाननी । जो क्रियावान् द्रव्यके स्वभावहीकरि गमन होय सो नाहीं लेना । बहुरि जाके उदयतें एक आत्मा- करिही भोगिये ऐसा शरीर पावै, सो प्रत्येकनाम है। बहुरि जाके उदयतें बहुतजीवनिका भोगनेका एकही शरीर होय, सो साधारण नाम है । वहुरि जाके उदयतें दींद्रियादिविर्षे जन्म होय, सो PARNEATORICAENPAPAARADICAPER yamkua AAPKAwa अन्यफू प्यारी लागे , सो सुभगना हारत एकेन्द्रियवि उपजै , सो स्थावरनाम है । बहुरि जाके उदयतें प्रीति न उपजे , सो दुर्भगनाम है।डान है । वहरि जाके उदयतें रूप आदि सुंदरगुण होय , तौ अन्यनूं र ते विपरीति चुरा खर होय सो दुः । पार जाके उदयतें स्वर मनोज्ञ होय , सो सुस्वरनाम हैं । पहुरि जाके वणीक सुन्दर होय , सो शुभनाम है । याते विपरीति असुंदर रोकै ऐसा शहदयतें सूक्ष्मशरीर निपजै , सो सूक्ष्मनाम है । बहुरि जाके हरिराम है । सो पर्याप्ति छह प्रकार है आहार , शरीर , इंद्रिय , बहुरि जाक ५ ते गुणभी प्रगट न होय सकै अवगुण प्रगट होय सो अयशः . ॥ सर्वार्थसिदिवा द्विवचनिनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६२२ ॥ सनाम है। बहुरि जाके उदर. kaamsany शरीर रमस्वरनाम है॥ तरीर उपजै, सो बादरनाम है। बहुरि जाके उदयतें आहार सिन जाके उदयतें छह पर्याप्ति पूर्ण न करै ऐसा अपर्याप्तिनाम गोपांग दृढ होय, सो स्थिरनाम है । यात विपरीति अस्थिरनाम शरीर होय पैला सहारी न सके, सो आदेयनाम है। प्रभारहित बहुरि जाके उदयतें पवित्रगुण लोकमें प्रगट होय, सो यशकी- - ना. नादेयनाम TODAENDE
దరకుందని
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६२३ ॥
कीर्तिनाम है। बहुरि जाके उदयतै अचिंत्य विभृतिविशेषसहित अरहंतपणा पावै, सो तीर्थकरनाम है।।
इहां कोई कहै, गणधर चक्रवर्तीआदिभी बडी विभूति पावै हैं, तिनकी प्रकृति क्यों न
कहौ ? ताईं कहिये, जो, ऊचगोत्रादिकके उदयतें होय है। तातें न्यारे न कहे अर तीर्थकर होय
हैं ते मोक्षमार्ग प्रवर्ताव है, यह फल चक्रवर्त्यादिककै नाहीं है। तहां चौदह तो पिंडरूप प्रकृति हैं
तिनके पैसठि भेद हैं। गति ४ । जाति ५। शरीर ५। अंगोपांग ३ । निर्माण २ । बंधन ५। संघात ५।
संस्थान ६ । संहनन ६ । स्पर्श ८ । रस ५। गंध २ । वर्ण ५। आनुपूर्व ४ । विहायोगति २ ऐसे
६५ । बहुरि प्रत्येकशरीर आदि १० प्रतिपक्षीसहित कही ते वीस अर आठ अगुरुलघु आदिक ऐसे
अठाईस अपिंडरूप हैं। ऐसें सब मिलि तेरणवै प्रकृति जाननी। सूत्रमें इकतीसकें तौ न्यारी
विभक्ति करी ते प्रतिपक्षी जाननी। दशके सेतर पद दे न्यारी विभक्ति करी, ते सप्रतिपक्षी जाननी।
तीर्थकरके न्यारी विभक्ति करी सो याके प्रधानपणा जनावनके अर्थि है ॥
आगे, नामकर्मकी प्रकृतिनिके भेद तो कहे अब याके अनंतर कह्या जो गोत्रकर्म ताकी
प्रकृतिका भेद कहिये हैं-
TaSakaamerakaar
APPR
॥ उच्चैनीचैश्च ॥ १२॥
? Poinsertiseases Noteza ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६२४ ॥ याका अर्थ- उच्चगोत्र नीचगोत्र ए दोय गोत्रकर्मकी प्रकृति हैं। तहां गोत्र दोयप्रकार हैं उच्चगोत्र नीचगोत्र । तहां जाके उदयतें लोकपूजितकुलविर्षे जन्म होय, सो उच्चगोत्र है । बहुरि तिसते विपरीति निंद्यकुलमें जन्मका कारण होय, सो नीचगोत्र हैं ।। आगें आठमां अंतरायकर्मकी उत्तरप्रकृति कहनेकू सूत्र कहै है- ॥ दानलाभभोगोपभोगवीर्याणाम् ॥ १३ ॥ याका अर्थ-- दान लाभ भोग उपभोग वीर्य इन पांचनिका विघ्न करनेवाली अंतरायकी पांच प्रकृति हैं। तहां अंतराय करनेकी अपेक्षा भेद कहे हैं। दानका अंतराय लाभका अंतराय इत्यादि । जाके उदयतें देनेकी इच्छा करै तौऊ दीया न जाय, सो दानान्तराय है। लेनेकी इच्छा होय सोऊ पावै नाही, सो लाभांतराय है। भोगनेकी इच्छा होय भोगने पावै नाहीं, सो भोगां- तराय है । उपभोग करनेकी इच्छा होय उपभोग पावै नाही, सो उपभोगान्तराय है। कोई कार्यका उत्साह करै उत्साहकी सामर्थ्य न होय सो वीर्यांतराय है। ऐसे ये अन्तराय कर्मकी पांच प्रकृति जानना । ऐसें प्रकृतिबंधके भेद तो कहे । अब स्थितिबंधके भेद कहने हैं, सो स्थिति दोयप्रकार है, उत्कृष्ट जघन्य । तहां जिन प्रतिनिकी उत्कृष्टस्थिति समान है, ताका निर्देशके अर्थि सूत्र कहै हैं- FASPEOPHADKcrasan NaDreamerasakas Skinar ॥ सर्वार्थसिद्धियनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६२५ ॥ ॥ आदितस्तिसणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिः ॥ १४॥ याका अर्थ- आदितै कहे जे ज्ञानावरण दर्शनावरण वेदनीय ए तीनि बहुरि अंतराय इन च्यारि कर्मनिकी उत्कृष्ट स्थिति तीस कोडाकोडी सागरकी बंधै है । इहां आदितः ऐसा शद तौ मध्यके तथा अंतके न लेने इसवास्तें कहा है। अर अंतरायका ग्रहणं न्यारा हैही । बहुरि सागरो- पमका पहली स्वरूप कह्याही था। बहुरि कोडिकोडिकू कोटीकोटी कहिये । बहुरि परा कहनेते उत्कृष्ट जानना। एहां ऐसा अर्थ भया, जो, ज्ञानावरण दर्शनावरण वेदनीय अंतराय इन च्यारिनिकी उत्कृष्टस्थिति तीस कोडाकोडी सागरकी है। सो यह मिथ्यादृष्टि संज्ञी पंचेन्द्रिय पर्याप्त जीवके बंध होय है, अन्य जीवनिकै आगमतें जानना । तहां एकेन्द्रिय पर्याप्तकें एकसागरके सात भाग कीजै तामें तीनि भाग, बहुरि द्वीन्द्रियपर्याप्तके पचीस सागरके सात भाग कीजे तामें तीनि भाग, त्रीन्द्रियपर्याप्तके पचास सागरके सात भाग कीजे तामें तीनि भाग, चतुरिन्द्रियके सौ सागरके सात भाग कीजै तामें तीनि भाग, असंज्ञी पंचेन्द्रिय पर्याप्तके एक हजार सागरके सात भाग कीजे तामें तीनि भाग, बहुरि अपर्याप्तकै संज्ञी पंचेन्द्रियकै तौ अंतःकोडाकोडी सागरकी जानना अर एकेन्द्रियादिककै पूर्वोक्त भाग पल्यकें असंख्यातवां भाग करि हीन जानने। बंधके प्रथम समयतें HATRAPATI भान अर पनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६२६ ॥ रहै सो स्थितिबंध जानना ॥ किमकी उत्कृष्टस्थितिके जाननेकू सूत्र कहै हैं- ॥ सप्ततिर्मोहनीयस्य ॥ १५॥ अर्थ-- मोहनीयकर्मकी स्थिति उत्कृष्ट सत्तरि कोडाकोडी सागरकी है। इहां कोडाकोडी लेणी । यहभी स्थिति मिथ्यादृष्टि संज्ञी पर्याप्तकै बंधै है। नाम गोत्रकी उत्कृष्टस्थिति जाननेकू सूत्र कहै हैं-- ॥ विंशतिर्नामगोत्रयोः ॥ १६ ॥ उत्कृष्ट स्थिति वीस कोडाकोडी सागरकी है। त है । यहभी उत्कृष्टस्थिति संज्ञीपंचेन्द्रिय पर्याप्तके CAPRICORINCARNATARPRAVACAPANCARRIENDRAPA सूत्र कहै हैं-- ..सागरोपमाण्यायुषः ।। १७ ॥ ....... की स्थिति उत्कृष्ट तेतीस सागरकी है । इहां उत्कृष्टकीही अनुवृत्ति है।
or ॥ सर्वार्थसिद्विवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । अष्टम अध्याय ।। पान ६२७॥ इहांभी संज्ञी पंचेन्द्रिय पर्याप्तकही बंधै है, अन्यकै आगमतें जाननी ।। आगें, उत्कृष्टस्थिति तो कही, अब जघन्यस्थिति कहनी है, तहां पांचकर्मकी तो जघन्य. स्थिति समान है, सो न्यारी कहसी, अर तीनि कर्मकी स्थितिमें विशेष है, सो पहली कहें हैं। तहां दोय सूत्र है-- ॥ अपरा द्वादशमुहूर्ता वेदनीयस्य ॥१८॥ याका अर्थ-- वेदनीयकर्मकी जघन्यस्थिति बारह मुहूर्तकी है । इहां अपरा ऐसा जघन्यका नाम लेणा॥ ॥ नामगोत्रयोरप्टौ ॥ १९॥ याका अर्थ-- नामकर्म गोत्रकर्म इन दोऊनिकी जघन्यस्थिति आठ मुहूर्तकी है। इहां अपरास्थिति अन्तर्मुहूर्त इन शब्दनिकी अनुवृत्ति है। आगें, पांच कर्म न्यारे राखे थे, तिनकी जघन्यस्थिति कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ शेपाणामन्तर्मुहूर्ता ॥ २०॥ याका अर्थ-शेप कहिये वाकीके पांच कर्म ज्ञानावरण दर्शनावरण अंतराय मोहनीय Braipur xexiesserts ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६२८ ॥ आयु इनकी जघन्यस्थिति अंतर्मुहूर्तकी है। तहां ज्ञानावरण दर्शनावरण अंतराय इन तीनिकी तौ जघन्यस्थिति सूक्ष्मसांपरायगुणस्थानवाले बंधै है। बहुरि मोहनीयकर्मकी जघन्यस्थिति अनुवृत्ति बादरसांपराय कहिये नवमां गुणस्थानवालेके बंधै है । वहुरि आयुकर्मकी जघन्य संख्यातवर्षका नका आयु ऐसे कर्मभूमि मनुष्य तिर्यंचनिकें बंधै है ॥ भागें पूछे है, जो, दोऊ प्रकारकी स्थिति ज्ञानावरणआदि कर्मनिकी कही, अव इनका म्हा लक्षण है सो कहौ । ऐसें पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ विपाकोऽनुभवः ॥२१॥ . अर्थ- कर्मप्रकृति पचकर उदय आवै ताका रस अनुभवमें आवै सो अनुभव इहां विपाकके दोय अर्थ हैं, एक तौ विशिष्ट पाक होय सो विपाक कहिये, दूजा नाना होय सो विपाक कहिये। तहां पूर्व कहे जे तीन मंद कपायरूप भावाश्रवके विशेष तिनते मनिके पाक रसमें विशेष होय, सो तो विशिष्ट पाक है। बहुरि द्रव्य क्षेत्र काल भव भावके निमित्तके भेदतै भया जो नानाप्रकारपणा जामें ऐसा जो कर्मका पचना, सो विपाक है। तहां इनमें शुभपरिणामनिके प्रकर्पते तो शुभप्रकृतिका उत्कृष्ट अनुभव बंधै है । अर अशुभप्रकृतिनिका Hamin ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय || पान ६२९ ॥ PUR हीन अनुभव बंधे है । बहुरि अशुभपरिणामनिके प्रकर्ष होनेते अशुभप्रकृतिनिका उत्कृष्ट अनुभव वधे है । अर शुभप्रकृतिका हीन अनुभव बंधे है । सो ऐसे कारणके वश” प्राप्त भया जो अनुभव सो दोयप्रकार प्रवत है, स्वमुख करि बहुरि परमुखकरि । तहां मूलप्रकृतिके जे आठ कर्म तिनका तो अनुभव स्वमुखहीकरि प्रवत है। अपना अपना बंधके अनुसार उदय आवै है। अन्यकर्मका अन्यकर्मरूप होय उदय आवै नाहीं । बहुरि उत्तरप्रकृतिनिका जे तुल्यजातिकर्म होय तिनका परमुखफरिभी अनुभव होय है । तिनमें आयुकर्मके भेदनिकें तो परमुखकरि उदय नाही, जो आयु बंधे ताहीका उदय होय । बहुरि दर्शनमोह अर चारित्रमोहके परस्पर उलटना नाही है। जो बांधे सोही उदय आधे । सोही कहिये है । नरकआयु तो तिथंच आयु होय उदय आवै नाहीं । मनुष्यआयु नरसतियंचरूप होय उदय आवे नाही ऐसें । बहुरि दर्शनमोह तो चारित्रमोहरूप होय उदय आवे नाही अर चारित्रमोह दर्शनमोहरूप होय उदय आवै नाहीं। आगे शिष्य कहै है, जो, पूर्व संचय कीया जो नानाप्रकार कर्म, ताका विपाक सो अनुभव है, सो यह तो हमनें अंगीकार कीया मान्या, परंतु यह न जाने है- यह अनुभव प्रसंख्यात कहिये जो प्रकृतिगणनामें आई तिसस्वरूपही है कि अप्रसंख्यात कहिये किछु औरभांति है ? ऐसें पूछे ते आचार्य कहै हैं। AAP ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय || पान ६३० ॥ प्रसंख्यातही है, जो, प्रकृतिगणनामें आई तिसरूपही उदय आये भोगिये है। जाते ऐसा है ऐसें सूत्र कहै हैं- ॥ स यथानाम ॥२२॥ याका अर्थ-- जो प्रकृतिनाम है तैसाही ताका अनुभव है। तहां ज्ञानावरणका फल ज्ञानका अभाव है, शक्तिकी व्यक्ति न होना है। दर्शनावरणका फल दर्शनशक्तिकी व्यक्ति न होना है। ऐसेंही जैसा जाका नाम है तैसाही अर्थरूप अनुभव सर्वकर्मप्रकृतिनिका भेदनि सहित प्रतीतिमें ल्यावना ॥ आगें शिष्य कहै है, जो कर्मका विपाक सो अनुभव कह्या, तहां कर्म भोगे पीछे आभूपण- कीज्यों लग्या रहै है, कि भोगै पीछे साररहित होय गिरि पड़े है झडि जाय है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- । ततश्च निर्जरा ॥ २३॥ याका अर्थ- तिस अनुभवपीछे निर्जराही है। भोगेपीछे झडि जाय है। आत्माकू दुःख सुख देकरि अर पूर्वस्थितिके क्षयतै फेरि अवस्थान रहै नाहीं । तातै कर्मकी निवृत्तिही होय जैसें आहार खाय सो पचिकर झडिही जाय, तैसें झडि जाय, याहीकू निर्जरा कहिये । सो यह दोयप्रकार है, सविपाकतें उपजी अविपाकतें उपजी। तहां च्यारि हैं गति जामें बहुरि अनेक जातिके, PATRINCATPAHair MER । सर्वार्थ सिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६३१ ॥ विशेपनिकरि भखा भ्रमणरूप ऐसा जो संसाररूप समुद्र ताविर्षे घणे कालते भ्रमता जो यह प्राणी ताकै शुभअशुभ कर्म अनुक्रमकरि परिपाक प्राप्त होय स्थिति पूरी करि अनुभव कहिये भोगनेका जो उदयावलीरूप नाला ताकेविर्षे प्राप्त होय अपना फलकू देय झडै है, सो तौ सविपाकनिर्जरा है । बहुरि जो कर्म स्थिति पूरी करि अपना उदयकालकून प्राप्त भया अर तपश्चरण आदि उपचारि क्रियाके विशेपनिकी सामर्थ्यते विना उदय आयाहीकू जोरीतै उदीरणा करि उदयावलीमें लेकर वेदना भोगना " जैसें आम्र तथा फनसका फल पालमें देकरि शीघ्र पचावै तैसें पचाय लेना" सो अविपाकनिर्जरा है । बहुरि सूत्र में चशब्द है सो निर्जराका अन्यभी निमित्त है ऐसा जनावनेके अर्थ है । आगे कहेंगे जो तपसा निर्जरा ऐसासूत्र सो अनुभवतें निर्जरा होय है बहुरि तपतभी होय है ऐसा जनाया है। इहां पूछे है, कि, इस अध्यायमें निर्जराका कथनका कहा प्रयोजन ? संवरके पीछे निर्जरा कहाा चाहिये । जातें संवरके पीछे याका नाम है तैसेंही कहना । ताका समाधान, यह लघुकरणका प्रयोजन है, जो, संघरके पीछे या कहते तो तहांभी विपाकोऽनुभवः' ऐसा फेरि कहना होता, तातें इहां कहनेमें फेरि नाही कहना होय सो इहां विशेष कहिये है। ते कर्मप्रकृति दोयप्रकार हैं, witherine .
प्रकृति अघातप्रकृति । तहाँ ज्ञानावरण दर्शनावरण जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६३२ ॥ हैं । वहरि ज्ञानावरण च्यारि दर्शनावरणकी तो तैसाही तावारह कपाय ऐसें बंधअपेक्षा वीस प्रकृति सर्वघाति दर्शनमोह चारित्रमोहकी संज्वलननोकपायविना व स यथानामधला प्रचलाप्रचला स्त्यानगृद्धि केवलदर्शनावरण बंधन ५ संघात ५ संस्थान ६ संहनन ६ अंगाभव सर्वक । बहुरि अन्यविशेष है सो कहिये है , शरीर ५ साधारण २ स्थिरअस्थिर २ शुभअशुभ २ अगुरुपाक सोपांग ३ स्पर्श ८ रस ५ गंध २ वर्ण ५ प्रत्येक आनुप ४ क्षेत्रविपाककी कहिये जीवके प्रदेश्श्च निपुद्गलहीकू रस दे हैं , शरीरसंबंधी जाननी । बहुरि १ ए वासठि प्रकृति तौ पुद्गलविपाककी कहिये हेत होय लघु १ उपघात १ परघात १ उद्योत १ निर्माण ।। सर्वार्थसिद्धिाननिका पंडित जयचंद हर वेदनीय नाम आयु गोत्र ए अघातिकर्म हैं। बहुरि देशघाति । इहां केवलज्ञानावरण निद्रा निद्रानिद्रा पर आई तिसरूपही मोहनीय अंतराय ए नौ घातिकर्म हैं। घातिकमकी प्रकृति दोयप्रकार है, सर्वघाति पचीस देशघाति हैं। यहभी बंधअपेक्षा जाननी, दर्शनावरणोनि अंतराय पांच संज्वलननोकपाय तेरा ऐसे ४ भवविपाककी कहिये इनका भवसाधारणमा ते जीवके उपयोग आदि शक्तिकू विपा, मोहनीय २८ ऐसें घातिकर्मकी तौ ४७) नर्जराही नके आकाररूप विपाक इनके हैं। बहुरि आयु अवस्था फल है। अब शेषप्रकृति जीवविपाककी कहिये । बहुप, दे हैं। ज्ञानावरण ५ दर्शनावरण ९ अंतराय ५ उरे वेदनीय २ गोत्रकर्मकी २ नामकी २७ तिनके नाम htersekarkers kakisatists ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६३३ ।। गति ४, जाति ५, विहायोगति २, त्रसस्थावर २, सूक्ष्मवादर २, पर्याप्तअपर्याप्त २, सुस्वरदुस्वर २, सुभग दुर्भग २, आदेय अनादेय २, यश-कीर्ति अयश कीर्ति २, स्वासोस्वास १, तीर्थकर १, ऐसें सब मिलि ७८जीवविपाककी प्रकृति हैं । ए सत्तरकी अपेक्षा एकसौ अठतालीस प्रकृति जाननी ।। आगे सो अनुभवबंध तो कह्या, अब प्रदेशबंध कहनेयोग्य है, ताकू वक्तव्य होतें एते प्रयोजन कहने । प्रदेशबंधका कारण तो कहा है ? कौनमे कालविर्षे होय है ? काहेत होय है ? कहा स्वभाव है ? किसवि होय है ? केते परमाण परमाणु है ? ऐसें अनुक्रमकरि प्रश्नके भेदकी अपेक्षा लेकरि तिसके उत्तरके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेपात्सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहस्थिताः सर्वात्मप्रदेशेवनन्तानन्तप्रदेशाः ॥ २४ ॥ याका अर्थ- ज्ञानावरणआदि प्रकृतिनि• कारण तीनि कालसंबंधी जीवके भावनिवि योगके विशेषत सर्वही आत्माके प्रदेशनिवि सूक्ष्म एकक्षेत्रावगाहकरि निठे ऐसे अनन्तानंत पुद्गलके संघ वैधरूप होय, तिस… प्रदेशबंध कहिये। तहां नामके कारण होय ताळू नामप्रत्यय कहिये । इहां नामशब्दकरि सर्व कर्मप्रकृतिका ग्रहण है । जातें स यथानाम ऐसा अनुभवबंधका सूत्र है । तातें tatisaar Market - रश अपते पुद्गल हैं ते कर्मभा- ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । अष्टम अध्याय ॥ पान ६३४ ॥ नाम कहनेते प्रकृति जाननी । ऐसे कहनेकरि तौ प्रदेशबंधकै कारणपणा कह्या । बहुरि सर्वतः कहिये सर्वभवनिधि इहां तस्प्रत्यय सप्तमीविभक्तिका अर्थमें है । जाते व्याकरणका ऐसा सूत्र है, दृश्यतेऽ- न्यतोऽपि । इस वचन" सप्तमीविभक्तिमेंभी तस्प्रत्यय होहै, इस वचन कारका ग्रहण कीया है । जातें एकजीवके अतीतकालमें अनंते भव वीते आगामी कालमें संख्या तथा असंख्यात तथा अनंत भव होयगे । बहुरि योगविशेपात् कहिये मनवचनकायके योगके वि.. वकरि जीव ग्रहण करें हैं । ऐसें कहनेकरि निमित्तविशेषका स्वरूप कह्या। बहुरि सूक्ष्मादिशब्दके ग्रहणतें कर्मके ग्रहणयोग्य जे पुद्गल तिनका स्वरूपका वर्णन है । ग्रहणके योग्य पुद्गल सूक्ष्म हे स्थूल नाहीं । बहुरि एकक्षेत्रावगाहवच है सो अन्यक्षेत्रका अभाव जनावनेके अर्थि है । आत्माके प्रदेशनिहींमैं तिष्ठे हैं अन्य जायगा नाहीं। बहुरि स्थिता ऐसा कहनेते तिष्ठेही हैं, चलते नाही हैं ऐसा जनाया है । वहुरि सर्वात, प्रदेशेषु ऐसा वचन है, सो, तिन कर्मप्रदेशनिका आधार कह्या है, एकही प्रदेशादिविय कर्म नाही तिष्ठे हैं, ऊपर नीचे तिर्यग् सर्वही आत्माके प्रदेशनिवि व्यापिकरि तिष्ठे हैं । बहुरि अनंतानंत, 'प्रदेशवचन है, सो, अन्यपरि- माणका अभाव जनावनेकुं है, संख्यात नाहीं हैं, असंख्यात नहीं हैं, अनंत नाहीं है । जे CARRAgar Treaks sxa keeasore ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । अष्टम अध्याय ॥ पान ६३५ ।। पुद्गलस्कंध कर्मरूप होय है एक समयवि समयप्रबद्ध होय हैं ते अभव्यराशिअनंतगुणे सिद्धराशिकै अनंत भाग परिमाण हैं । बहुरि धनांगुलके असंख्यातवे भाग क्षेत्रविर्षे अवगाह करे ऐसे हैं । बहुरि ते एक दोय तीनि च्यारि संख्यात असंख्यात समयकी स्थितिकू लेकरि तिष्ठे हैं। पंच वर्ण, पंच रस, दोय गंध, च्यारि स्पर्श गुणरूप भावकू लिये आवे हैं । आठ प्रकार कर्मकी प्रकृतिके योग्य हैं, ते योगके वशतें आत्मा आप ग्रहण करै है । ऐसें प्रदेशबंधका खरूप संक्षेपतं जानना ॥ आगें बंध पदार्थके अनंतर पुण्य पापभी गिणने ऐसी प्रेरणा है, सो पुण्यपाप बंधपदार्थ- विर्षे अंतर्भूत हैं, ऐसें जानना । तहां ऐसा कह्या चाहिये, जो, पुण्यवंध तो कहा है ? अर पापबंध कहा हे ? तहां ऐसा पहले तो पुण्यप्रकृतिकी संख्या कहनेकू सूत्र कहै हैं-- ॥ सवेद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् ॥ २५॥ याका अर्थ-- सातावेदनीय शुभआयु शुभनाम शुभगोत्र हैं ए पुण्यप्रकृति हैं । तहां शुभ तो प्रशस्त कहिये, सराहनेयोग्य होय, मो शुभ है । सो शुभशब्द आयुआदि तीनि कर्मके न्यारा न्यारा कहना । ताने शुभआयु शुभनाम शुभगोत्र ऐसा जानना । तहां शुभआयु तो तीनि AASPRINGAPPINEAPONg ॥ सर्वार्थसिदिवचानिका पंडित जयचंदनीकृता ।। अष्टम अध्याय ॥ पान ६३४ ॥ नाम कहनेते प्रकृति जाननी । ऐसे कहनेकरितो प्रदेशबंधक कारणपणा कह्या । बहुरि सर्वतः कहिये सर्वभवनिवि इहां तस्मत्यय सप्तमीविभक्तिका अर्थमें है । जाते व्याकरणका ऐसा सूत्र है, दृश्यतेऽ. न्यतोऽपि । इस वचन सप्तमीविभक्तिमेंभी तस्प्रत्यय होहे, इस वचनतें कालका ग्रहण कीया है । जातें एकजीवके अतीतकालमें अनंते भव वीते आगामी कालमें संख्यात तथा अमंख्यात तथा अनंत भव होयगे । बहुरि योगविशेपात् कहिये मनवचनकायके योगके विशेपतें पुद्गल हैं ते कर्मभा. वकरि जीव ग्रहण करें हैं । ऐसें कहनेकरि निमित्तविशेपका स्वरूप कह्या ।। बहुरि सूक्ष्मादिशदके ग्रहण कर्मके ग्रहणयोग्य जे पुद्गल तिनका स्वरूपका वर्णन है । ग्रहणके योग्य पुद्गल सूक्ष्म है स्थूल नाहीं। बहुरि एकक्षेत्रावगाहवचन है सो अन्यक्षेत्रका अभाव जनावनेके अर्थि है । आत्माके प्रदेशनिहीमें तिष्ठे हैं अन्य जायगा नाहीं । बहुरि स्थिता ऐसा कहनेते तिष्ठही हैं, चलते नाही हैं ऐसा जनाया है । बहुरि सर्वात्मप्रदेशेषु ऐसा वचन है, सो, तिन कर्मप्रदेशनिका आधार कह्या है, एकही प्रदेशादिवि कर्म नाही तिष्ठे हैं, ऊपर नीचे तिर्यग् सर्वही आत्माके प्रदेशनिविप व्यापिकरि तिष्ठे हैं। बहुरि अनंतानंतप्रदेशवचन है, सो, अन्यपरि- माणका अभाव जनावने है, संख्यात नाहीं है, असंख्यात नाहीं है, अनंत नाहीं हैं । जे • GAASPASSPOWANAPROACHEPRIVACARROTHARPRACHCARE WIKIMER rarta ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६३५ ॥ पुद्गलस्कंध कर्मरूप होय हैं एक समयविर्षे समयप्रबद्ध होय हैं ते अभव्यगशितें अनंतगुणे सिद्धराशिकै अनंत भाग परिमाण हैं । बहुरि घनांगुलके असंख्यातवे भाग क्षेत्रविर्षे अवगाह करै ऐसे हैं । वहुरि ते एक दोय तीनि च्यारि संख्यात असंख्यात समयकी स्थितिकू लेकरि तिष्ठे हैं। पंच वर्ण, पंच रस, दोय गंध, च्यारि स्पर्श गुणरूप भावळू लिये आवै हैं । आठ प्रकार कर्मकी प्रकृतिकै योग्य हैं, ते योगके वशतें आत्मा आप ग्रहण करै है । ऐसें प्रदेशबंधका स्वरूप संक्षेपतें जानना ॥ आगें बंध पदार्थके अनंतर पुण्य पापभी गिणने ऐसी प्रेरणा है, सो पुण्यपाप बंधपदार्थ- विर्षे अंतर्भूत हैं, ऐसें जानना । तहां ऐसा कह्या चाहिये, जो, पुण्यबंध तो कहा है ? अर पापबंध कहा है ? तहां ऐसा पहले तो पुण्यप्रकृतिकी संख्या कहनेकू सूत्र कहै हैं-- ॥ सवेद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् ॥ २५ ॥ याका अर्थ-- सातावेदनीय शुभआयु शुभनाम शुभगोत्र हैं ए पुण्यप्रकृति हैं । तहां शुभ तौ प्रशस्तकू कहिये, सराहनेयोग्य होय, सो शुभ है। सो शुभशब्द आयुआदि तीनि कर्मके न्यारा न्यारा कहना । तातें शुभआयु शुभनाम शुभगोत्र ऐसा जानना। तहां शुभआयु तो तीनि areCARPOrgam {। सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६३६ ॥ हैं । तिर्यंचआयु मनुष्यआयु देवआयु ऐसें । तहां शुभनामप्रकृति तैंतीस हैं । मनुष्यगति, देवगति पंचेन्द्रियजाति, पांच शरीर, तीनि अंगोपांग, समचतुरस्रसंस्थान, वज्रवृषभनाराचसंहनन, प्रशस्तवर्ण रस गंध स्पर्श ए च्यारि, मनुष्यदेवगत्यानुपूर्व्य दोय, अगुरुलघु, परघात, उच्वास आतप , उद्योत , प्रशस्तविहायोगति, त्रस, बादर, पर्याप्त, प्रत्येकशरीर, स्थिर, सुभग, शुभ, सुस्वर, आदेय, यश कीर्ति, निर्माण , तीर्थंकर ऐमें बहुरि उच्चगोत्र सातावेनीय ऐमैं व्यालीस प्रकृति पुण्य- कर्मकी हैं। आगे पापप्रकृतिनिके जाननेषं सूत्र कहै हैं- ॥ अतोऽन्यत् पापम् ॥ २६ ॥ याका अर्थ- एकही जे पुण्यप्रकृति तिन" अवशेष रही ते पापप्रकृति हैं । इस पुण्यनामा कर्मप्रकृतिके समूहत अन्यकर्म हैं सो पाप ऐसा कहिये । ते कौंन कौन ? ज्ञानावरण पांच, दर्श- नावरण नव, मोहनीयकी छबीस, अंतरायकी पांच, नरकगति, तीर्यचगति, जाति च्यारि, संस्थान पांच, संहनन पांच, अप्रशस्त वर्ण गंध रस स्पर्श ए च्यारि, नरकगत्यानुपूर्व्य, तियंचगत्यानुपूर्व्य, उपघात, अप्रशस्तविहायोगति, स्थावर, सूक्ष्म, अपर्याप्त, साधारणशरीर, अस्थिर, अशुभ, दुर्भग, दुःस्वर, अनादेय, अयशःकीर्ति ऐसे चौतीस नामकर्मकी प्रकृति बहुरि असातावेदनीय नरकआयु XxsxkseDeks Fashiorekaseerverestorate eaks ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । अष्टम अध्याय ॥ पान ६३७ ।। •ratputleries Sharastramx नीचगोत्र ऐसे व्यालीस प्रकृति पापकर्मकी हैं । ऐसें पुण्यपापप्रकृति सर्व मिलि एकसौ चौंतीस भई , सो यह कथन बंधअपेक्षा जानना । बंधप्रकृति एकसौ वीस कही हैं । तहां दर्शनमोहकी तीनि प्रकृतिमें बंध एक मिथ्यात्वहीका है । पीछे तीनि होय हैं, तातें दोय तो एक घटी । बहुरि बंधन संघात शरीर अविनाभावी है, तातें शरीरहीमें अंतर्भूत कीये, तातें दश ए घटी । बहुरि वर्णादिक वीस हैं । तिनकू संक्षेपकरि च्यारिही कहे, तातें सोलह ए घटी । ऐसें अठाईस घटनेते एकसो वीस रही । सो इहां वर्णआदि च्यारि पुण्यरूपभी हैं पापरूपभी हैं। तातें दोयवार गिणतै च्यारि बधी हैं । बहुरि इनहीको सत्ताकी अपेक्षा गिणिये तव वर्णादिक वीस दुहार गिणतै एकसौ अठसठि प्रकृति होय । तामें पुण्यप्रकृति तौ अठसठि होय हैं । सो कैसें हैं ? वेदनीय १, आयु ३, गोत्र १, नामकी तिरेसठि तहां गति २, जाति १, शरीर ५, बंधन ५, संघात ५, संस्थान १, संहनन १, अंगोपांग ३, वर्णादिक २०, आनुपूर्व्य २, विहायोगति २, बस आदि १०, अगुरुलघु १, परघात?, उच्चास १, आतप १, उद्योत १, निर्माण १, तीर्थंकर १ ऐसें । बहुरि पापप्रकृति सोव । तहां घातिकर्मकी तौ ४७, वेदनीय १, आयु १, गोत्र १, नामकर्मकी ५० तहां गति २, जाति ४, संस्थान ५, संह- नन ५, वर्णादिक २०, आनुपूर्व २, उसस्थावरआदि १०, उपघात १, प्रशस्तविहायोगति १ ऐसे PAKARRANGER ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ अष्टम अध्याय ॥ पान ६३८ ॥ जानना । ऐसें बंधपदार्थ कह्या, सो यह अवधिमनःपर्ययकेवलज्ञानीनिकै तौ प्रत्यक्षप्रमाणके गम्य है, ते प्रत्यक्ष जाने हैं। बहुरि अन्यके तिनके उपदेश आगमप्रमाणकें गम्य है। तात भव्यजीव- निकू तिनका उपदेश्या आगमतें जानि इस कर्मबंधका विध्वंसका उपाय करना योग्य है । ॥ छप्पय ।। बंध च्यारि परकार बांधि संसार भमें जिय, मिथ्या अविरत अरु प्रमादहू कषाय योग लिय । दुःख अनेक परकार जनममरणादिक भुगतहि, गिनत नांहि सविकार ज्ञान परभावसु जुगतहि । जिनआगमके सरधानविन चारित सत्यारथ नहीं, इम शुद्धातम अनुभवविगरि मुकति नाहि मुनि यों कही ॥ १ ॥ ॥ चौपाई ॥ पुण्यपापमय है संसार । दोऊ करमबंध परकार ॥ ऐसें पुण्य गहौ जिय सार । जो शिवमारगमें सहकार ॥ १॥ ऐसे तत्वार्थका है अधिगम जातें ऐसा जो मोक्षशास्त्र ताविर्षे आठमां अध्याय पूर्ण भया । CASPIRGICAPRINCIPATIPATRIKACa sxse ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६३९ ।। ॥ ॐ नमः सिद्धेभ्यः॥ ॥ आगें नवमा अध्यायका प्रारंभ है। MARRIOTICERPRINCIPE AMARPENTARPRERATPORNCORPINEAPRINCIPANINERGROUP दोहा- आस्रव रोकि विधानसे, गहि संवर सुखरूप । पूर्वबंधकी निर्जरा, करी नमू जिनभूप ॥ १॥ ऐसे मंगलके अर्थि जिनराजकू नमस्कार करि नवमां अध्यायकी आदिविर्षे सर्वार्थसिद्धि नाम टीकाकार कहै हैं, जो, बंधपदार्थ तो कह्या, अव याके अनंतर है नाम जाका ऐसा जो संवर नाम पदार्थ, ताका निर्देश करनेका अवसर है, यातें तिसकी आदिमें यह सूत्र है- ॥ आस्रवनिरोधः संवरः ॥१॥ याका अर्थ- आसवका निरोध, सो संबर है। तहां नवीनकर्मका ग्रहण करना, सो आस्रव है । सो तो पहले व्याख्यान कीया। ताका निरोध, सो संवर है । सो दोयप्रकार है। NAGARIATICAPRINCIPAPKNATH ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६४० ।। PAGAPPINGARPr भावसंवर द्रव्यसंवर ऐसें । तहां संसारका कारण जो किया, ताकी निवृत्ति कहिये न होना, सो भावसंवर है । बहुरि तिस कियाके रोकनेते तिसके निमित्तते कर्मपुद्गलका ग्रहण होय तिसका विच्छेद भया ग्रहण होता रह गया सो द्रव्यसंवर है। सो विचारिये हैं। कौंन गुणस्थानविर्षे किस आश्रका संवर भया? सो कहिये हैं । मिथ्यादर्शनके उदयके वशीभूत जो आत्मा ताळू मिथ्यादृष्टि कहिये । इस गुणस्थानविर्षे मिथ्यादर्शनकू प्रधानकरि जो कर्म आश्रव होय था, सो तिस मिथ्या दर्शनके निरोध कहिये अभावकरि सासादन आदि अगिले गुणस्थाननिवि तिनका संवर होय है। ते प्रकृति कौंन सो कहिये हैं। मिथ्यात्व, नपुंसकवेद, नरकआयु, नरकगति, एकेन्द्रिय, दीन्द्रिय, त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय ए च्यारि जाति, हुंडकसंस्थान, असंप्राप्तासृपाटिका संहनन, नरकगत्यानुपूर्व्य, आतप, स्थावर, सूक्ष्म, साधारणशरीर, अपर्याप्त ए सोलह प्रकृतीका संवर भया । इनका आश्रय सासादनादिकवि नाहीं है । बहुरि असंयम तीनि प्रकार है अनंतानुबंधीका उदयकृत, अप्रत्याख्यानावरणका उदयकृत, प्रत्याख्यानावरणका उदयकृत । सो इस असंयमके निमित्ततें जिन प्रकृतिनिका आश्रव होय था, सो तिस असंयमके अभावत तिनका संवर होय है। सो कहिये हैं। निद्रानिद्रा, प्रचलाप्रचला. er ook dobxeox essera Rak Hk DURATIO ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६४१ ॥ स्त्यानगृद्धि, अनंतानुबंधी क्रोध मान माया लोभ ए च्यारि, स्त्रीवेद, तिर्यंचआयु, तिर्यंचगति, च्यारि मध्यके संस्थान, च्यारि मध्यके संहनन, तिर्यंचगतिप्रायोग्यानुपूर्व्य, उद्योत, अप्रशस्तविहा- योगति, दुर्भग, दुःस्वर, अनादेय, नीचगोत्र ए पचीस प्रकृतिनिका तौ अनंतानुबंधीकपायके उदयकृत असंयमकू प्रधानकरि आश्रव होय था, एकेन्द्रियकू आदि दे सासादन सम्यग्दृष्टीपर्यंत सर्वही जीव इनका बंध करै थे, सो तिस अनंतानुबंधी असंयमका अभाव होते सासादनतें अगिले गुणस्थाननिवि तिनका संवर भया । बहुरि अप्रत्याख्यानावरणके उदयकरि भया जो असंयम ताके निमित्त अप्रत्याख्यानावरण क्रोध मान माया लोभ, मनुष्यआयु, मनुष्यगति, औदारिकशरीर, औदारिकअंगोपांग, वज्रबृ. पभनाराचसंहनन, मनुष्यगतिप्रायोग्यानुपूर्य इन दशप्रकृतिनिका आश्रव एकेन्द्रिय” लगाय असंयतसम्यग्दृष्टीताईं जीव बंध करै थे, सो तिस अप्रत्याख्यानावरणकृत संयमके अभावतें तिसतें उपरिके देशसंयत आदि गुणस्थानवि तिनका संवर होय है। बहुरि सम्यग्मिथ्यात्व तीसरा गुणस्थानविर्षे आयुका बंध नाही होय है । बहुरि प्रत्याख्यानावरणकपायके उदयकरि भया जो असंयम ताके होते प्रत्याख्यानावरण गुणस्थानवाले जीवनिताई बंध करनेवाले थे सो तिस POKHRAICARA HALA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ६४२ ॥ HAPKINAARY असंयमका अभाव भये तिनका संवर होय । अगिले प्रमत्तसंयतआदि गुणस्थाननिविर्षे तिनका बंध नाही है। बहुरि प्रमादकरि सहित जीवकै असातावेदनीय अरति शोक अस्थिर अशुभ अयश कीर्ति ए छह प्रमादके निमित्तते बंध होय थे, सो प्रमादका अभाव भये तिनका संवर होय है । अप्रमत्तआदि गुणस्थाननिमें तिनका बंध नाहीं होय है ।। बहुरि देवायुकाभी वध प्रमत्तवाला करै है । अर अप्रमत्तभी ताके निकटवर्ती है, तातें ताकैभी बंध हो है। आगे अपूर्वकरणआदिवि ताकाभी बंध नाही हो है । बहुरि जिस कर्मका आश्रव कपाय होतेही होय है, तिनका प्रमादादिकके अभावहीत अभाव नाही होय है। जाते जे कषाय प्रमादादिभावकरि रहित तीव्र मध्य जघन्य भावकरि अपूर्वकरण अनिवृत्तिकरण सूक्ष्मसांपराय इन तीनि गुणस्थाननिमें तिष्ठै हैं तहां अपूर्वकरणके आदिविर्षे संख्यातभागवि दोय प्रकृति निद्रानिद्रा प्रचला ए बंध है। ताके आगे संख्यातभागवि. तीस प्रकृति बधै हैं. तिनके नाम देवगति, पंचन्द्रियजाति, वैक्रियक आहारक तैजस कार्मण ए च्यारि शरीर, समचतुरस्रसंस्थान, वैक्रियक आहारकशरीरांगोपांग, वर्ण, गंध, रस, स्पर्श, देवगतिप्रायोग्यानुपूर्ण, अगुरुलघु, उपघात, परघात, उच्छ्वास प्रशस्तविहायोगति, त्रस, बादर, पर्याप्त, प्रत्येकशरीर, स्थिर, शुभ, सुभग, सुस्वर, आदेय, ANDURBANDARD AND yasexesDre ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६४३ ।। Diseaks exerxeraz निर्माण, तीर्थंकर ए तीम । बहुरि तिसही अपूर्वकरणके अंतके समयविर्षे हास्य रति भय जुगुप्सा ए च्यारि प्रकृतिबंध हैं । सो ए तहां संबंधी तीव्रकषायके निमित्त बंधै हैं । तातें तिस तिस भाव. संबंधी कपायके अभाव होते तिनका तिस भाव उपरि बंधका अभाव होय है। तहां संवर भया । बहुरि अनिवृत्तिवादरसांपरायके आदिसमयतें लगाय संख्यातभागविपैं पुरुपवेद , क्रोध संज्वलन ए दोय बंध होय हैं । ताके उपरि वाकी रहे जे संख्यातभाग तिनवि मान माया ए दोय बंध है। बहुरि तिसहीके अंतके समयविर्षे लोभ संज्वलन बंधे है ऐसे ए पांच प्रकृति मध्यमकपायके निमित्त ते बंध होय है । सो तिस कपायके अभाव होते कहे तिस भागके उपरि तिनका संवर होय है । बहुरि सूक्ष्मसांपरायविधैं सूक्ष्मलोभकपाय पाईये है, याकू मंदभी कहिये, याके निमित्ततें पांच ज्ञानावरण, च्यारि दर्शनावरण, यश कीर्ति, उच्चगोत्र, पंच अंतराय ए सोलह प्रकृतिका आश्रव होय है । सो तिस कपायका अभाव होतें उपशांतकपायादिकवि तिनका बंध नाहीं होय है । बहुरि केवल योग के निमित्त" सातावेदनीयका आश्रय उपशान्तकपाय क्षीणकपाय सयोगकेवलीकै होय है सो आगे योगके अभावतें अयोगकेवलीके तिसकाभी बंध नाहीं हैं। इहां कोई पूछ है, गुणस्थाननिके क्रमकरि संवर कह्या , सो गुणस्थान कहा है ? तहां कहिये, rakes ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६४४ ॥ FAQASPKOrguments . जो, इनका स्वरूप विशेषताकरि गोमटसारग्रंथमें लिख्या है , तहांतें जानूं । किछु संक्षेप प्रयोजन इनका लिखिये है । ए गुणस्थान जीवके सामान्यपरिणाम हैं, जातें इनका नाम अर्थ जो गुण कहिये जीवके गुण तिनके स्थान कहिये ठिकाणे सो गुणस्थान हैं, यह तो सामान्यसंज्ञा । बहुरि विशेषसंज्ञा मोहकर्मके उदयआदिके विशेष तथा योगते भई है। तहां मिथ्यादृष्टि ऐसा तो अनादि- मिथ्यात्व नामा कर्म इस जीवकें पाईये है ताका उदयतें तत्वार्थनिका अश्रद्धानरूप परिणाम होय है। सो दोयप्रकार है, एक तौ नैसर्गिक है, तातै तौ अनादिहीतें अपना परका तथा हितअहितका यथार्थ स्वरूप भूलि रह्या है। जो पर्याय आवै है, ताही• अपना स्वरूप मानि हिताहित• नाही जानि प्रवतॆ है । बहुरि दूजा परोपदेशतें प्रवर्ते है, तातें जैसा उपदेशदाता मिलै हितअहितका तथा आत्माका स्वरूप जैसा बतावै ताहीकू सत्यार्थ जानि मिथ्यात्वके उदयतें तथा अनंतानुबंधी कषायके उदयतें तिसका पक्ष दृढ करि प्रवर्ते, जिनेश्वरकी आज्ञा जाननेवालाका उपदेशका श्रद्धानविना यथार्थमार्गत वाह्य प्रवर्ते ऐसे दोयप्रकार परिणाम जाके होय सो मिथ्यादृष्टि जीव है । सो इसका दोय भेद हैं। जो अनादिहीतें जानें सम्यक्त्व पाया नाहीं सो तौ अनादिमिथ्यादृष्टि है ॥ बहु सम्यक्त्व पाये फिरि मिथ्यात्वका उदयतें मिथ्यादृष्टि होय सो सादिमिथ्यादृष्टि है। सो सम्यक्त्व ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ६४५ ॥ पावनेका विधान ऐसे है, जो, जब काललब्धि आवै तब मिथ्यात्वकर्मका तौ अनुभाग मंदउदय- रूप होय अर वाह्य सर्वज्ञ वीतराग जिनेश्वरका यथार्थमार्गका उपदेशका निमित्त मिलै वीतरागकी मुद्रा निग्रंथगुरुका दर्शन तथा जिनेंद्रके कल्याणक आदिकी महिमाका दर्शन श्रवण प्रभावनाअंग अतिशयचमत्कारका देखना पूर्वभवका स्मरण होना इत्यादिक निमित्त मिलै तब यथार्थतत्वा- थवि रुचिरूप उत्साह ऐसा वधै , जो, आगे कदे ह्वा नाहीं । ऐसें उत्साहमें तीनि करणका आरंभ होय है । तिनके नाम अधःकरण अपूर्वकरण अनिवृत्तिकरण ऐसैं । सो इनका आरंभ कैसे जीवकै होय है सो कहिये है । शुभपरिणामनिके सन्मुख होय संज्ञीपंचेन्द्रिय पर्याप्तक होय साकार उपयोगसहित होय अंतर्मुहूर्तपर्यंत समयसमय अनंतगुणी विशुद्धताकरि वर्द्धमान होय एकयोग- का आलंबनसहित होय अतिमंदकपायरूप परिणया होय तीनि वेदमेंसूं एकवेदके परिणाम संक्लेश. रहित होय विशुद्धताका बलतें कर्मकी स्थितिकू घटावता संता अशुभप्रकृतिनिका अनुभागबंधळू हीन करता संता शुभप्रकृतिनिका अनुभागबंधकू वधावता संता होय ताके करणनिका प्रारंभ होय है । इन तीनूंही करणनिका काल अंतर्मुहूर्तका जुदाजुदा जानूं । इनका विशेषवर्णन गोमटसारतें जानना ।। तहां अनिवृत्तिकरणके अंतके समयकै लगताही अनादिमिथ्यादृष्टि तो मिथ्यात्व अरु ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६४६ ॥ Tarasi DARASPRINTINEKHASPROPICASPRINCaser अनंतानुबंधिचतुष्क इन पांच प्रकृतिनिका उपशमकरि प्रथमोपशमसम्यक्त्वषं ग्रहण करै है सत्तामें तिष्ठता जो मिथ्यात्वका उदय ताका अनुभाग घटाय तीनि भाग करै है। केताएक द्रव्य मिथ्यात्वरूपही रहै, अर केताएकळू सम्यमिथ्यात्वरूप करै, केताएककू सम्यक्त्वप्रकृतिरूप पीछे तहां अंतर्मुहूर्तकाल भोगिकरि कै तौ सम्यक्त्वप्रकृतिका उदय आवनेरौं क्षायोपशमिकसम्यक्त्वी होय के सम्यग्मिथ्यात्वके उदय आवनेते सम्यमिथ्यादृष्टि होय के पहले अनंतानुबंधीका उदय आवनेतें सासादनसम्यग्दृष्टि होय के मिथ्यात्वका उदय आवनेते मिथ्यादृष्टि होय, ऐसें अनादि- मिथ्यादृष्टिकी व्यवस्था है। बहुरि सादिमिथ्यादृष्टि होय सोभी ऐसेंही तीनूं करणनिका प्रारंभ करि सम्यक्त्वषं परसै है । विशेष इतना, जो, याकै दर्शनमोहकी तीनि प्रकृतिका सत्व होय है । सो सात प्रकृतिका उपशम करि सम्यक्त्व पावै है । ऐसें जाके अनंतानुबंधीका उदय मिथ्यात्वके पहले आवै सो सम्यक्त्वकी विराधनासहित भया । ए जघन्य एकसमय उकृष्ट छह आवलीपर्यंत बीचमें रहै, तेरौं सासादनगुण- स्थान नाम पावै है । याके अनंतर मिथ्यात्वका अवश्य उदय आवै है, तब मिथ्यादृष्टि होय है। बहुरि सम्यग्मिथ्यात्वप्रकृतिका उदयतें सम्यग्मिथ्यादृष्टि गुणस्थान होय है । याका नाम मिश्रभी ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६४७ ॥ Kateravices कहिये । याकामी अंतर्मुहुर्तका काल है। तहां ताकू भोगि के तौ मिथ्यादृष्टि होय, के फेरि सम्यक्त्वकू प्राप्त होय है। बहुरि अविरतसंयत चौथा गुणस्थान है। तहां औपशमिक तथा क्षायोपशमिक तथा क्षायिक- सम्यक्त्व तौ पाईए अर चारित्रमोहकी प्रत्याख्यानावरणकपायके उदयतें एकदेश संयमरूपभी परिणाम न होय सके, तातें अविरतसम्यग्दृष्टि ऐसा नाम है । बहुरि अप्रत्याख्यानावरणकपायके अभावतें एकदेशविरति परिणाम होय, प्रत्याख्यानावरणके उदयतें सकलविरति न होय, तातै विरताविरत नाम पावै ऐमा पांचवां गुणस्थान होय, याका धारककू श्रावक कहिये । बहुरि प्रत्याख्यानावरणकपायका उदयकाभी अभाव होय अरु संज्वलननोकपायका तीव्रउदयतें किंचित् प्रमादसहित सकलसंयम होय है, तातें प्रमत्तसंयत ऐसा नामधारक छठा गुणस्थान होय है । बहुरि संज्वलननोकपायका हीन उदय होते प्रमादका अभाव होय तब अप्रमत्तसंयत सातमा गुणस्थान नाम पावै है ।। बहुरि संज्वलननोकपायकाभी जहां अव्यक्त उदय होय जाय तर उपशमश्रेणी तथा क्षपकश्रेणी नाम पाये है । सो श्रेणीके प्रारंभविषभी करणपरिणाम होय, जहां सातमा गुणस्था- नवी जय ध्यान करने लगे तब शुद्धोपयोगमें लीन होय, जब जिस जीवके श्रेणीका प्रारंभ 487%ar.. PICASRKESPICATE ।। सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६४६ ॥ PATARPRITAMARPAGE अनंतानुबंधिचतुष्क इन पांच प्रकृतिनिका उपशमकरि प्रथमोपशमसम्यक्त्वषं ग्रहण करै है। तहां सत्तामें तिष्ठता जो मिथ्यात्वका उदय ताका अनुभाग घाय तीनि भाग करै है। केताएक द्रव्य मिथ्यात्वरूपही रहै, अर केताएककू सम्यमिथ्यात्वरूप करै, केताएककू सम्यक्त्वप्रकृतिरूप करै, पीछे तहां अंतर्मुहूर्तकाल भोगिकरि के तौ सम्यक्त्वप्रकृतिका उदय आवनेतें क्षायोपशमिकसम्यक्त्वी होय के सम्यग्मिथ्यात्वके उदय आवनेतें सम्यमिथ्यादृष्टि होय के पहले अनंतानुबंधीका उदय आवनेत सासादनसम्यग्दृष्टि होय कै मिथ्यात्वका उदय आवनेते मिथ्यादृष्टि होय, ऐसें अनादि- मिथ्यादृष्टिकी व्यवस्था है ॥ बहुरि सादिमिथ्यादृष्टि होय सोभी ऐसेही तीनूं करणनिका प्रारंभ करि सम्यक्त्वळू परसै है । विशेष इतना, जो, याकै दर्शनमोहकी तीनि प्रकृतिका सत्व होय है । सो सात प्रकृतिका उपशम करि सम्यक्त्व पावै है। ऐसें जाके अनंतानुबंधीका उदय मिथ्यात्वके पहले आवै सो सम्यक्त्वकी विराधनासहित भया । ए जघन्य एकसमय उकृष्ट छह आवलीपर्यंत बीचमें रहै , तेतै सासादनगुण- स्थान नाम पावै है । याके अनंतर मिथ्यात्वका अवश्य उदय आवै है, तब मिथ्यादृष्टि होय है। बहुरि सम्यग्मिथ्यात्वप्रकृतिका उदयतें सम्यग्मिथ्यादृष्टि गुणस्थान होय है । याका नाम मिश्रभी exasy ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६४७ ॥ ACTERIORAKHPATHCARE PRACTRONIANP... कहिये । याकामी अंतर्मुहूर्तका काल है। तहां ताकू भोगि के तौ मिथ्यादृष्टि होय, के फेरि सम्यक्त्वकू प्राप्त होय है ॥ बहुरि अविरतसंयत चौथा गुणस्थान है। तहां औपशमिक तथा क्षायोपशमिक तथा क्षायिक- सम्यक्त्व तौ पाईए अर चारित्रमोहकी प्रत्याख्यानावरणकपायके उदयतें एकदेश संयमरूपभी परिणाम न होय सके, तातै अविरतसम्यग्दृष्टि ऐसा नाम है। बहुरि अप्रत्याख्यानावरणकषायके अभावतें एकदेशविरति परिणाम होय, प्रत्याख्यानावरणके उदयतें सकलविरति न होय, तातें विस्ताविरत नाम पावै ऐसा पांचवां गुणस्थान होय, याका धारककू श्रावक कहिये । बहुरि प्रत्याख्यानावरणकषायका उदयकाभी अभाव होय अरु संज्वलननोकपायका तीवउदयतें किंचित् प्रमादसहित सकलसंयम होय है, तातै प्रमत्तसंयत ऐसा नामधारक छठा गुणस्थान होय है । बहुरि संज्वलननोकपायका हीन उदय होते प्रमादका अभाव होय तब अप्रमत्तसंयत सातमा गुणस्थान नाम पावै है ॥ बहुरि संज्वलननोकपायकाभी जहां अव्यक्त उदय होय जाय तब उपशमश्रेणी तथा क्षपक श्रेणी नाम पाये है। सो श्रेणीके प्रारंभविषेभी करणपरिणाम होय, जहां सातमा गुणस्था- नवर्ती जब ध्यान करने लगे तब शुद्धोपयोगमें लीन होय, जब जिस जीवके श्रेणीका प्रारंभ ACTRICAYPARICATPAVATARPRINCIPANCARDASTARAKASAR {! सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६४८ ॥ IASPORACAPRICOREIGNCAP होय सो सातिशय अप्रमत्त होय, अधःकरणपरिणाम में तिष्ठ, समयसमय अनंतगुणी विशुद्धताकरि वर्द्धमान होय, बहुरि विशुद्धता वध वधते अपूर्वकरणपरिणाम होय, तब आठमा गुणस्थान नाम पावै । बहुरि अनिवृत्तिकरणपरिणाम होय नव नवमां अनिवृत्तिवादरसांपराय गुणस्थान नाम पावै । बहुरि कपाय घटते घटते सूक्ष्म रूप होय जाय, तर सूक्ष्मसांपराय दशमा गुणस्थान नाम पावै । बहुरि समस्तकषायनिका उपशम होय जाय, तब उपशांतमोह ग्यारहमा गुणस्थान नाम पावै । इहां यथाख्यातसंयम होय है । बहुरि समस्त मोहकर्मका सत्तामेंसू नाश होय जाय तब क्षीणमोह नाम पावै । ऐसें ये श्रेणीके गुणस्थान हैं । इनमें शुक्लध्यानकी प्रवृत्ति है । बारमांकी आदितांई तो पहला पाया प्रवर्ते है । बहुरि बारहां गुणस्थानकै अंत एकत्ववितर्क- वीचार ध्यान होय है। ताके अनंतरही घातिकर्मका नाश करि केवलज्ञान उपजाचै है। इन श्रेणीका गुणस्थाननिका काल अंतर्महूर्तका है। क्षपकश्रेणी चढनेवाला अंतर्मुहूर्तमें केवलज्ञान उपजावै है । उपशमश्रेणी चढनेवाला उलटा नीचा उतरि जाय है। वहरि केवलज्ञान उपजै तब जेते योगनि की प्रवृत्ति रहै जेते तो सयोगकेवली नाम तैरहा गुणस्थान है । याका काल उत्कृष्ट आठ वर्ष घाटि कोटिपूर्वका है । बहुरि जब योगनिकी प्रवृत्ति मिटै तब अयोगकेवली चौदहमा गुणस्थान koor.kr BADAS RESS Keralis !! सर्वार्थसिद्विवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ६४९ ॥ नाम पावै है। याकी स्थिति पंच लघु अक्षरका उच्चारणमात्र काल है। एते कालमें अघातिकर्मकी सत्तामें प्रकृति रही थी, तिनका क्षयकरि सिद्धगतिकू प्राप्त होय, लोकके शिखिरविर्षे जाय तिष्ठे हैं, ते सिद्ध कहावै हैं । अनंतकाल आत्मिक आनंदमें लीन रहै हैं । फेरि संसारमें जिनका आगमन नाहीं । ऐसे गुणस्थाननिकी प्रवृत्ति जाननी । विशेष जान्या चाहै सो गोमटसारग्रंथतें जानें ॥ आगैं, यह संवर कह्या, ताका कारणके कहनेक सूत्र कहै हैं- ॥ स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः ॥२॥ याका अर्थ- कह्या जो संवर, सो गुप्ति समिति धर्म अनुप्रेक्षा परीपहजय चारित्र इन छह भावनिकरि होय है । तहां संसारके कारण जे प्रवृत्तिभाव तिनतें आत्माकं गोपै राखे तिनकी प्रवृत्ति- रूप न होने दे, सो गुप्ति है । वहुरि प्राणीनिकी पीडाके परिहारके अर्थ भलेप्रकार प्रवृत्ति करना, सो समिति है । बहुरि अपना इष्टस्थान जो सुखका स्थान तामै धेरै सो धर्म है । बहुरि शरीरआदिका स्वभावका वारवार चितवन करना, सो अनुप्रेक्षा है । बहुरि क्षुधाआदिकी वेदना उपजै तार्के कर्मकी निर्जराअर्थि सहै सो परिपह है, तिनका जीतना सो परिपहजय है । बहुरि चारित्रशद्धका अर्थ आदिसूत्रमें कहा है । ऐसें ए गुप्तिआदिक है तिनके संवरणक्रियाका साधकतमपणातें करणरूप Arak ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६५० ॥ संवर है, ऐसा अधिकार कीया है । बहुरि स ऐसा शब्द है सो गुप्त्यादिक साक्षात् संबंध करनेके अर्थि है। तहां ऐसा नियम जनाया है, सो यह संवर गुप्तिआदिकरिही होय है, अन्य उपायकरि नाहीं होय है । ऐसें कहनेकरि तीर्थनिविर्षे स्नान करना, अतिथिका भेपमात्र दीक्षा लेना, देवताकू आगधना, ताके अर्थि अपना मस्तक काटि चढावना इत्यादि प्रवृत्ति करै यह संवर नाही होय है, ऐसा जनाया है । जाते राग द्वेप मोहकरि बांधे जे कर्म, तिनका अन्यप्रकार निवृत्ति होनेका अभावही है ।। आगे संवरका तथा निर्जराका कारणविशेपके जानने• सूत्र कहै हैं- ॥ तपसा निर्जरा च ॥३॥ याका अर्थ-तपकरि निर्जरा होय है, बहुरि चकारतें संवरभी होय है, ऐसा जानना । तहां तप है सो धर्मके भेदनिमें गर्भित है, सोभी न्यारा कह्या है, सो संवर अर निर्जरा दोऊका कारण जनावनेके अर्थि कह्या है अथवा संवरप्रति प्रधानपणा जनावनेके अर्थि है। इहां तर्क, जो, तप तौ देवेन्द्रादिपदवीकी प्राप्तिका कारण मानिये है, यातें अभ्युदयका अंग है, सो निर्जराका अंग कैसे होय? ताका समाधान, जो, यह दोप इहां नाहीं है। एक कारणकरि अनेक कार्य AreakiDectsDreritsapersrxi kutte NCEROINCIPES keractsxa ranks ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६५१ ॥ होते देखिये हैं । जैसैं अमि एक है तोऊ यातें वस्तूका पचना नामा कार्यभी होय है बहुरि वस्तूकू भस्म करि देना नामा कार्यभी होय है । तैसें तपते अभ्युदयभी होय है अर कर्मकाभी नाश होय है । यामें कहा विरोध है ? इहां अन्यभी दृष्टान्त है, जैसे किसाणकै खेती बोहनेकी क्रियाका फल धान्य उपजाना सो प्रधान है । अर पराल घास चारा उपजना गौण फल है । तैसैं मुनिनिके तप- क्रियाका फल कर्मका नाश होना तो प्रधान है, अर देवेन्द्रादिकपद उपजावना गौण फल है । ऐसा जानना ॥ आगे संवरके कारणनिवि आदिमें कह्या जो गुप्ति ताका स्वरूपके जाननेके अर्थि सूत्र कहै हैं । ॥ सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः ॥ ४॥ याका अर्थ- काय वचन मनकी क्रियारूप जो योग तिनका सम्यक् प्रकार रोकना बसि करना, सो गुप्ति है। तहां योगका स्वरूप तो पहले कह्या सोही जानना । कायवामनःकर्म योगः इस सूत्रवि कह्या सो तिस योगकी स्वेच्छाप्रवृत्तिका मेटना, सो निग्रह कहिये । बहुरि सम्पपद है सो विषयसुखकी अभिलाषाके अर्थि योगनिकी प्रवृत्तिका निग्रह करै तौ गुप्ति नाही, ऐसें जनावनेके अर्थि है । यातें ऐसा अर्थ भया, जो, सम्यक् विशेषणकरि विशिष्ट अर जामें अधिक संकेश न aatro MITA SP . ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ६५२ ॥ उपजे ऐसा जो कायआदियोगका निरोध ताके होते जो योगनिकी स्वेच्छा प्रवृत्तित कर्मका आश्रव होय था ताका संवर होय है ऐमा प्रगट निश्चय करना । सो यऊ गुप्ति तीनिप्रकार है, कायगुति, वचनगुप्ति, मनोगुप्ति ऐमें । इहां विशेष, इहां सम्यक् विशेषणका तो यह विशेप, जो, गुप्तिका सत्कार न चाहे, बहुरि लोकतें पूजा न चाहै, यहू महामुनि बडे ध्यानी हैं ऐसी लोकवि प्रसिद्धता न चाहे, तथा इसलोक परलोक संबंधी विषयअभिलाप न करै ।। वहुरि कायवचनमनकी स्वेच्छाप्रवृत्तिका विशेष ऐसा, जो, कायकरि भूमिविर्षे चलना होय तब विनादेख्या विनाप्रतिलेख्या चलै तब कर्मका आश्व होय । बहुरि वस्तुका उठावणा धरणा होय सो बहुरि बैठना होय सोवना होय तिसके निमित्ततें कर्मका आश्रय होय । बहुरि वचन जैसे तेसें बोले, तथा मनविर्षे रागद्वेप प्रवर्ते, विपयनिकी वांछा प्रवतै, ताके निमित्ततें कर्म आश्रवै सो महामुनि गुप्तिरूप रहै तिनके ऐसे कर्मका आश्रव रुकै है, तातें संवर होय है ॥ आगे जो मुनि गुप्तिरूप रहनेवि असमर्थ होय आहारविहार उपदेशादिक्रियाविर्षे प्रवर्ते, तिनके निर्दोपप्रवृत्ति जैसे होय ताके प्रगट करने कू सूत्र कहें हैं- ॥ ईर्याभाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः ॥५॥ HTTAR exabixers Area ॥ सर्वार्थसिदिवनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६.३ ॥ याका अर्थ-ईर्या भाषा एषणा आदाननिक्षेप उत्सर्ग ए पांच समिति हैं, ते संवरके कारण हैं । इहां सम्यक्पदकी अनुवृत्ति लेणी, यातें सम्यकईया इत्यादि पांचनिक लगाय लेणी। तहां जान्या है जीवनिके स्थान योनि आदिक भेदकी विधि जानें ऐसा जो मुनि ताके यत्नतें चलना, यत्नतें बोलना, यत्नतें शुद्ध निर्दोष आहार लेणा, यत्नतें उपकरणादि उठावना धरना, यत्नतें मलमूत्रआदि क्षेपणा ऐसें प्रवृत्तिरूप पांच समिति हैं, ते प्राणिनिकी पीडाका परिहारके अर्थि होय हैं। ऐसे प्रवर्ते अन्यप्राणीनिकू वाधा नाही होय है । तथा सम्यक् प्रवर्तमानके असंयमपरिणामके निमित्त कर्म आश्रवरूप होय थे तिसका अभाव होय है तब संवर होय है। इहां विशेपविधि लिखिये है। तहां मुनि जीवस्थाननिके जाननहारे हैं । ते जीवस्थान संक्षे. पकरि चौदह हैं । एकेन्द्रिय सूक्ष्मबादरकरि दोयप्रकार बेन्द्रिय, त्रींद्रिय, चौइन्द्रिय ए विकलत्रय कहिये। बहुरि पंचइंद्रिय संज्ञी असंज्ञी दोय भेद ऐसे सात भये । ते पर्याप्त अपर्याप्त भेदकरि चौदह होय हैं। बहुरि अव्याणवै कहे हैं। बहुरि च्यारिसे छह कहे हैं। बहुरि इनके उपजनेके ठिकाणेकू योनि कहिये । तथा कुलनिके भेद अनेक हैं। तिनकू जानि मुनि तिनकी रक्षानिमित्त समितिरूप प्रवर्ते हैं। तहां गमन करे तब सूर्यके उदयका प्रकाशचि नेत्रनितें जूडा प्रमाण भूमिकू नी DetaSETTE overseas exce ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय | पान ६५४ ॥ aasik निहारि जिस मार्ग मनुष्यादि पहले गये होंय, भूमि मर्दली गयी होय, तिस मार्गवि. मंदमंद पगनि• धरते गमनसिवाय अन्यवि मन न चलावते शरीरके अंगनिषं संकोचरूप राखते गमन करें हैं, तिनकें ईर्यासमिति होय है । बहुरि वचन कहै सो हित मित असंदिग्ध कहै। तहां जामें मोक्षपद पावनेका प्रधानफल होय, सो तौ हित कहिये । बहुरि अनर्थक बहुतप्रलाप जामें नाही होय, सो मित कहिये । बहुरि जाके अक्षर स्पष्ट होय तथा व्यक्त होय सो असंदिग्ध कहिये । याका विस्तार मिथ्यावचन, ईपीसहित वचन, परफू अप्रिय वचन, परका मर्म भेदनेका वचन, जामें सार थोडा होय ऐसा वचन, संदेहरूप वचन, जाते परके भ्रम उपजै ऐसा वचन, कपायसहित वचन, परका परिहास सहित वचन, अयुक्त वचन, असभ्यवचन, गाली आदिक तथा केठारवचन, अधर्मका वचन, देशकालयोग्य नाहीं ऐसा वचन, आतस्तुतिवचन इत्यादि वचनके दोप हैं; तिनते रहित मुनि वचन बोलै हैं, ताकै भापासमिति होय है ॥ बहुरि आहारके उद्गम आदि दोप तिनका वर्जना सो एपणासमिति है । सो गुणरूप रत्ननिका ले चलनवाली जो शरीररूप गाडी ताहि समाधिरूप नगर पहुंचावना है । ताते RECAPRINCATER rasierases RAIPATHCAREEREST ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय || पान ६५५ ॥ घृतादिका वांगकीज्यौं आहार दे है । बहुरि उदरअमिरूप दाहका रोग ताके वुझावनेकू औष- धीकीज्यौ दुरी भलीका स्वाद न लेते देशकालसामर्थ्य जाणि पवित्र आहार ले हैं । तामें उद्गम उत्पादन एपणा प्रमाण अंगार धूम आदि भेदसहित छियालीस दोष टलं नवकोटि आहार करें। छियालीस दोप बतीस अंतराय चौदह मल आदिका वर्णन आचार वृत्तिग्रंथके पिंड- शुद्धि अधिकारमें है, तहांतें जानना । ऐसा ऐपणासमितिका विशेष है। बहुरि आदाननिक्षेपण उत्सर्ग समिति पूर्व कहीही है । इहां कोई कहै, यह समिति तौ वचनकायकी गुप्ति है । ताडूं कहिये, ऐसा नाही । गुप्तिवि तौ कालकी मर्यादा करि सर्वक्रियाकी निवृत्ति करै है । बहुरि समितिविपैं कल्याणरूप कार्यनिवि प्रवृत्ति होय है । बहुरि इहां कोई कहै, मुनि पात्रविना हस्तविपें ले आहार करै हैं तहां आहार गिर पडै तामें जीवहिंसा दीखे है, तहां एपणासमितिका अभावतै संवरकामी अभाव आवे है । ताका समाधान, जो, पात्र राखै तो परिग्रहका दोष आवै है। तिसकी रक्षा करनी पडे है। अर कपाल आदि लिये फिर तो यामें दीनता आवे है । भाजन गृहस्थतें मांगे तो मिले न मिले । बहुरि ताके प्रक्षालनके आदिके विधानमें बडा आरंभ है। वहुरि TAHARIES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६५६ ।। Derat aaaaaawaziflor आपके पात्रमें भोजन लेय अन्य जायगा जाय खानेमें आशा लार लगी रहै है। बहुरि गृहस्थ अवस्थामें सुन्दर पात्रमें भोजन करै थे, अब जैसैतसेमें खाय तब बडी दीनता आवै, तातें अपने हस्तरूप पात्रविही आहार करना, यामें किछूभी दोष नाहीं उपजै है, स्वाधीन है, वा- धारहित है । निराबाध देशविर्षे खडा रहकरि भोजनकू परखिकरि निश्चल होय भोजन करते किंचि- न्मात्रही दोष लागै नाही है, ऐसे जानना ।। आगें तीसरा संवरका कारण जो धर्म, ताके भेद जाननेकू सूत्र कहै हैं- ॥ उत्तमक्षमामार्दवार्जबसत्यशौचसंयमतपस्त्यागाकिञ्चन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः॥६॥ याका अर्थ- उत्तमक्षमा, उत्तममार्दव, उत्तमआर्जव, उत्तमसत्य, उत्तमशैच, उत्तमसंयम उत्तमतप, उत्तमत्याग, उत्तमआकिंचन्य, उत्तमब्रह्मचर्य ए दश धर्मके भेद हैं, तिनतें संवर होय है, इहां शिष्य पूछे है, जो ये धर्म कौनअर्थि कहे हैं? ऐसे पूछे ताका प्रयोजन कहै हैं- पहले गुप्ति कही सो तो सर्वप्रवृत्तिके रोकनेकू कही । पीछे तिस गुप्तिविर्षे असमर्थ होय तब प्रवृत्ति करी चाहिये । तातें भलेप्रकार यत्नतें प्रवर्तनके अर्थि समिति कही। बहुरि यह दशप्रकारका धर्मका कथन है, सो, जे मुनि समितिविर्षे प्रवर्ते तिनकू प्रमादके परिहारके अर्थ कहा है, ऐसें जानना eZXeza RTOON ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६०७ ॥ तहां शरीरकी स्थितिका कारण जो आहार ताके अर्थि परघर जाता जो मुनि तिनकू दुष्टजन देखिकरि दुष्ट वचन कहै, उपहास करे, अवज्ञा करै, ताडन करै, शरीरके घातआदि करै ऐसे क्रोध उपजनेके कारण निकट होतेंभी चित्तमें क्रोधरूप कलुपता न उपजै, सो क्षमा है | बहुरि उत्तम. जाति कुल रूप विज्ञान ऐश्वर्य शास्त्रादिकका ज्ञान लाभ वीर्य एते गुण आपमें पाईये हैं, तिनका मद न होना, पैलें कोई अपमान किया होय तहां अभिमान न करना, सो मार्दव है । वहुरि काय वचन मनके योगनिकी सरलता मायाचारसूं रहित सो आर्जव है । बहुरि लोभतें आत्माका परिणाम मलिन रहै है ताका अभाव उत्कृष्टपणे होय, सो पवित्रता है, सोही शौच है ॥ इहां कोई कहै, लोभकी उत्कृष्ट निवृत्ति तो गुप्तिविभी है, तामें शौच आय गया, जुदा क्यों कह्या ? ताका समाधान, जो, गुप्तिविपैं तो मनका चलनेका निषेध है । बहुरि तिस गुप्तिविौं असमर्थ होय ताकै परके वस्तु लेनेका अभिप्रायका निषेध धर्मविर्षे जानना । बहुरि कहै, जो, आकिंचन्यधर्मविर्षे आय जायगा शौच मति कहौ । ताडूं कहिये, आकिंचन्यवि ममत्वका अभाव प्रधानकरि कह्या है। अपने शरीरविभी संस्कार आदिका निषेध है । बहुरि शौचवि च्यारि- प्रकारके लोभकी निवृत्ति कही है । तहां लोभ च्यारिप्रकार कहा? सो कहिये है, जीवनेका लोभ suut Derative ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६५८ ॥ ATBAR नीरोग रहनेका लोभ, इन्द्रिय वणी रहनेका लोभ, उपभोगवस्तुका लोभ ऐसे । सो यहभी अपना अर परका ऐसें च्यारिनिपरि दोयदोय प्रकार जानि लेना । ऐसें लोभका अभाव शौचमें जानना । वहुरि दिगंबर यति अर तिनके भक्त श्रावक आदि तिनविर्षे समीचीन वचन बोलना सो सत्य है ।। इहां कोई कहै, यह तो भाषासमितिही है । ताकू कहिये, समितिविपैं तो सर्वही लोकतै वोलनेका कार्य होय । तब हित मित वचन कहै । जो औरप्रकार वचन बोलै तौ राग अनर्थदंड आदि दोष उपजै । बहुरि सत्यधर्मवि मुनिश्रावकनिहीते शास्त्रज्ञान सीखने आदिका कार्यनिमित्त बहुतभी परस्पर आलाप होय है । तामें दशप्रकार सत्य कहा है ताकी प्रवृत्ति होय है ऐसा भेद है तिनके नाम जनपद, सम्मित, स्थापना, नाम, रूप, प्रतीत्य, व्यवहार, संभावना, द्रव्य, भाव ऐसे हैं। इनका स्वरूप उदाहरणसहित गोमटसारतें योगमार्गणामें जानना है । बहुरि समितिवि प्रवर्तते जे मुनि तिनकै समितिकी रक्षाके अर्थि प्राणीनिकी रक्षा अर इन्द्रियनिकी रागसहित विषयनिका परि- हार, सो संयम है। ताका दोय भेद, अपहृतसंयम उपेक्षासंयम । तहां अपहृतसंयम उत्कृष्ट मध्यम जघन्य भेदकार तीनिप्रकार । तहां प्रासुक वसतिका आहार आदिमात्र है वाह्यसाधन जिनकै बहुरि स्वाधीन है ज्ञानचारित्रकी प्रवृत्ति जिनकै तिनकै गमन आसन शयनादि क्रियाविर्षे जीव आय GANPATNAprison ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६५९ ॥ PATRIOSITISH प्राप्त होय तो तातें आप अन्यक्षेत्रमें टलि जाय तिन जीवनिकू पांडा न दे, ताकें उत्कृष्ट अपहृत संयम है । वहुरि कोमल मयूरापच्छिका आदि उपकरणते तिस जीवकू टालै सरकाय दे, ताकें मध्यम अपहृतसंयम है। बहुरि अन्य उपकरणते टालै ताईं बाधा न होय तैसें करै सो जघन्य अपहृतसंयम है । बहुरि देशक्षेत्रकालका विधानका ज्ञाता परके उपरोध कहिये वशते छोड्या है काय जाने बहुरि गुप्तिरूप निरोधै है मन वचन काय जानें ऐसा मुनिके रागद्वेपका न उपजना, सो उपेक्षासंयम हे । भावार्थ ऐसा, जो कोई दुष्ट उपसर्ग आदि करै प्राणभी ले तो ध्यानकरि तिष्ठे तहां किंचिन्मात्रभी रागद्वेप न उपजावे ताकै उपेक्षासंयम है। इहां अपहृतसंयम पालनेके अर्थि आठप्रकार शुद्धिका उपदेश है । तहां भावशुद्धि, कायशुद्धि, विनयशुद्धि, ईर्यापथशुद्धि , भिक्षाशुद्धि, प्रतिष्ठापनशुद्धि, शयनासनाद्धि, वाक्यशुद्धि ऐसें । तहां कर्मका क्षयोपशमतें तो उपजी बहुरि मोक्षमार्गकी रुचिकरि भई है प्रसन्नता जामें , बहुरि रागादिकके उपद्रवतें रहित होय, सो भावशुद्धि है । याके होतें आचार प्रकाशरूप सोहता होय है। जैसे सवारि उजल करी भीतिविपं चित्राम करे, सो सोभायमान होय; तैसें सोहे है। बहुरि जो निरावरण रहे, आभरणादिकका सवारकरि रहित होय, जैसे जन्मतें बालक होय तेसें मलकरि ..Hunt AGUPRETRIYAK ॥ सर्वार्थसिद्धिधचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६६०॥ दा al सहित होय जामें, कछ विकार न होय, यत्नरूप है प्रवृत्ति जाकी, मूर्तिमान् शांतिरूप सुखकू दिखा. वती ऐसी कायकी शुद्धि है । याके होते आपकें तथा आपकरि परकें भय नाहीं उपजै है ॥ बहुरि अरहंत आदि जे परमगुरु तिनवि तौ जहां यथायोग्य पूजा प्रवत, बहुरि ज्ञान- आदिके विपें यथाविधान भक्तिसहित होय, गुरुनिके अनुकूल जामें प्रवृत्ति सदा रहे, प्रश्न स्वा- ध्याय वाचना कथा विज्ञान आदिकी प्रवृत्तिके विर्षे कारणरूप होय, देश काल भावका जानने विपें जहां प्रवीणता होय, आचार्यनिके अनुसार जहां प्रवर्तना होय सो विनयशुद्धि है । यऊ पुरुपका भूपण है, याने पुरुप सोहै है, बहुरि संसारसमुद्रके तरवेवि यह नावतुल्य है । बहुरि जो नाना. प्रकारके जीवनिके स्थान योनि आश्रय इनका ज्ञानकरि उपज्या जो यत्न ताकरि परिहरी है जीवनिकी पीडा जामें, बहुरि अपना ज्ञानसूर्यके प्रकाश नेत्रादिककरि देख्या जो क्षेत्र ताविपैं जामें गमन होय, बहुरि अतिशीघ्र, तथा अतिमंद, तथा शरीरकू भ्रमाय करि, तथा विस्मयकरि, तथा क्रीडारूप , तथा विकारसहित, तथा दशदिशाका अवलोकनआदि दोपनिकरि रहित है गमन जामें ऐसी ईर्यापथशुद्धि है । याकें होतें संयम प्रतिष्ठा पावै है। जैसैं न्यायमार्ग चलते संपदा प्रतिष्ठा पावे, तैसें ॥ TERPRINEER NCERPIROICEspan । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६६१ ॥ 425AENDS FARPRAGARIATICATPONSIDR EPA SAROKARRARK बहुरि परीक्ष्या है विचाया है उभयप्रचार कहिये मलमूत्रकी बाधा जामें, बहुरि मांज्या है धोया है अगिला पिछिला अंगका प्रदेश जामें, बहुरि आचारसूत्रमें कह्या तैसें देशकालकी प्रवृ. त्तिका ज्ञान ताकरि है प्रवीणता जामें, बहुरि लाभ अलाभ मान अपमानविर्षे समान है मनकी वृत्ति जामें, बहुरि लोकनिंद्य कुलका वर्जना तावि तत्पर है, बहुरि चन्द्रमाकी गतिकीज्यों हीना- धिक गृहवि प्रवेशका है अविशेष जामें, बहुरि दीनअनाथननिके अर्थि दानशाला जहां होय बहुरि विवाह तथा यज्ञ जहां होय ऐसे घरनिविपें प्रवेशका है वर्जना जामें, दीनवृत्तिकरि रहित है, बहुरि प्रासुक आहारका है हेरना जामें, बहुरि आगमकथित निर्दोष आहारकरि पाया है प्राणयात्रा- मात्र फल जामें ऐसी भिक्षाशुद्धि है । चारित्ररूप संपदा है सो याते संबंधरूप है । बहुरि गुणनिकी संपदाकीज्यों साधुनिकी सेवाका कारण है। सो यऊ भिक्षा पांचप्रकार नामकरि प्रसिद्ध है, गोचरी अक्षमृक्षण उदरामिप्रशमन भ्रमराहार गर्तपूरण । तहां लाभ अलाभ तथा सुरसविरस आहारविप समान संतोप जामें होय तातें तो भिक्षा नाम है ।। बहुरि जैसे गऊ घास चरै, तहां घास गेरनेवाला स्त्री पुरुष क्रीडासहित सुंदर आभूषण आदि धारे गेरे तो गऊ ताके अंगका सुंदरपणाकू नाहीं निरखै, तिस घासहीके खानेवि दृष्टि रहै, अथवा rapeSPROUP Ketaketase ॥ सर्वार्थसिद्धिषचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६६२ ॥ अनेकदेशमें घासका तृण होय तिनकू जैसे मुखमें आवै तैसें चरनेहीकी दृष्टि रहै , देनेवालेकी संपदाकी तरफ न देखे तैसेही मुनिभी आहार देनेवालाका रूपआदिकी तरफ न देखें तथा सूखा आला रूक्ष सचिकण आहारकी तरफ न देखै, जैसा पावै तैमा खाय, ताका गोचरी ऐसा नाम तथा गवेषणाभी याहीका नाम है । बहुरि जैसें रतनके भारकरि भन्या गाडा होय ताकू जैसतैसें घृतकरि अक्ष कहिये धुरी ताळू वांगिकरि अपने वांछितदेशांतरकू व्योपारी ले जाय है, तैसें मुनिभी शरीररूप माड्या भरि गुणरूप रत्ननिकरि भस्खा है, ताकू निर्दोष आहार देय कायरूप अक्षको लेयकरि अपने वांछित जो समाधिरूप नगर तहां पहुंचावै है, याका अक्षमृक्षण नाम है ॥ बहुरि जैसे भंडारमें अमि लागै ताळू भंडारका धणी जैसे तैसें जलते बुझाय अपना धन राखै, तैसें मुनिभी शरीरकू उदरामि बुझाय अपना गुणरत्न राखै है, याका उदरामिप्रशमन नाम है। बहुरि दातारकू बाधाविना प्रवीण मुनि भ्रमरकीज्यौं जैसे भ्रमर पुष्पकू बाधा न करे तैसें आहार ले सो भ्रमराहार नाम है ॥ बहुरि जैसे खाडाकू जैसे तैसे कजोडकरि भरिये है तैसें मुनिभी उदररूप ख़ाडाकू सुस्वाद दुःस्वाद आहारकरि पूरण करै है, ताका गर्तपूरण नाम है ॥ बहुरि नख रोम कफ थूक मल मूत्रका क्षेपण तथा देह छोडना इनकू करते जाण्या है देश NEve ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ६६३ ।। reparxraSSks जानें ऐमा जो मुनि सो जविनिळू देखिकरि क्षेपण करै सो प्रतिष्ठापनशुद्धि है । बहुरि स्त्री क्षुद्रजन चोर वधिक कहिये शिकारी तथा शाकुनिक कहिये पक्षीनिके मारनेवाले इत्यादिक पापी जन जहां वसते होंय तथा शृंगारके विकारसहित भूपणनिकरि उज्वल वेशसहित वेश्यादिक जहां क्रीडा करै आवै जाय तथा गीत वादित्र नृत्य करै एसैं स्थानकनिवि मुनि शयन आसन करें नाहीं, अकृत्रिम गिरिकी गुफा वृक्षनिके कोटर तथा कृत्रिम सूना घर जाकू लोकान छोडि दिया होय ऐसे स्थानक जे आपके उपदेशतें बणे नाही आरंभरहित तहां सोवै वैठे, सो शयनासनशुद्धि है ।। बहुरि पृथ्वी आरंभआदिकी जामें प्रेरणा नाहीं और कठोर निर्लज्ज आदि परकू जातै पीडा होय ऐसा नाहीं अर व्रत शील आदिका उपदेश आदिकी जामें प्रधानता होय अर हितरूप मर्यादसहित मीठा मान आदरकरि सहित संयमीनिके योग्य ऐसा वचन प्रवर्ते, सो वाक्यशुद्धि है। याके आश्रय सर्वसंपदा है । ऐसें संयमधर्म कह्या ॥ बहुरि कर्मके क्षयके अर्थि जो तप ले सो तप है । सो वारहप्रकार है सो आगें कहेंगे । बहुरि संयमीनिके योग्य ज्ञानआदिक देना सो त्याग है । बहुरि शरीरआदि परिग्रह विद्यमान रहै हैं तिनविभी मेरा यऊ है ऐसा ममत्वभावका अभिप्राय नाहीं होय, सो आकिंचन्य है । नाहीं Raterature ము ॥ सर्वार्थसिद्धियवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नपम अध्याय ॥ पान ६६४ ॥ हे किंचन कहिये किछूभी जामें ताळू अकिंचन कहिये, तिसका भाव अथवा कर्म होय सो आकि- चन्य ऐसा याका अर्थ है । बहुरि पूर्वं स्त्रीनिके भोग किये थे तिनकू यादि न करना, स्त्रीनिकी कथाका श्रवण न करना, स्त्रीनिकी संगति जहां होय तहां शयन आसन न करना, ऐसें ब्रह्मचर्य परिपूर्ण ठहरे है । अथवा अपनी इच्छातें स्वच्छन्दप्रवृत्ति निवारण गुरुके निकट रहना, सो ब्रह्मचर्य है । जातें ब्रह्म कहिये गुरु तिनिवि चरण कहिये तिनके अनुसार प्रवर्तना ऐसाभी ब्रह्मचर्यका अर्थ होय है ॥ ऐसें दशप्रकार धर्म हैं। इन भेदनिमें कोई गुप्तिसमिनिधि गर्भित हैं तोऊ फेरि कहनेते पुनरुक्तपणा नाही होहै । जातें इनके संवर धारनेकी सामर्थ्य है । तातें धर्म ऐसी संज्ञा सार्थिक है । अथवा गुप्त्यादिकी रक्षाके अर्थ ऐपिधिक, रात्रिक, देवसिक, पाक्षिक, चातुर्मासिक, सांवत्सरिक, उत्तमस्थान, अकाल ऐसें सातप्रकार अतिक्रमणका उपदेश है । तैसेंही उत्तमक्षमादिक दशप्रकार धर्मभी न्यारा उपदेश है । तातें पुनरुक्त नाही है । बहुरि इनकै उत्तमविशेषण है सो या लोकसंबंधी दृष्टप्रयोजनके निषेधके अर्थि है । बहुरि इन धर्मनिके गुणकी बहुरि इनके प्रतिपक्षी जे क्रोधआदि दोप तिनकी भावना ए धर्म संवरके कारण होय हैं। सोही कहिये है। तहां व्रतकी अर शीलकी रक्षा या FACANDIDAONPRODIASPANISARPANCARNAprHATTAR R ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय || पान ६६५ ॥ DixaNDRA ಇವರ लोक परलोकमें दुःखका न होना सर्व जीववि सन्मान सत्कार आदरका होना इत्यादिक क्षमातें गुण होय हैं। बहुरि धर्म अर्थ काम मोक्ष इनका नाश होना बहुरि प्राणानका नाश होना ए क्रोधत दोष होय हैं तहां कोई अन्यपुरुष आपके क्रोध उपजनेका कारण मिलाया तहां ऐसा चिंतवन करना, जो, आपवि दोप होय तिनका पैला निषेध करै । तब आप ऐसा विचारे, जो, मोवि ए दोप हैं, यह कहा झूठ कहै है? ऐसा विचारि क्षमा करनी । बहुरि आपविर्षे दोप न होय तो ऐसा विचारै, जो, ए कहे हैं ते दोष मोविर्षे नाही, पेला विनासमझा अज्ञानतें कहै है, अज्ञानीतें कहा क्रोध ? ऐसे विचारि क्षमा करनी । वहुरि अज्ञानीका बालककासा स्वभाव विचारना। कोई अज्ञानी परोक्ष आपकू दुर्वचन कहै तब विचारणा, जो, यह परोक्ष कहै है, अज्ञानी तो प्रत्यक्षभी कहै है, सो मोकू प्रत्यक्ष न कह्या एही भला भई । बहुरि प्रत्यक्षभी कहै तो ऐसी विचारणी, जो, अज्ञानी तो मेरा ताडनभी करै यह दुर्वचनही कहै है, सोही भला है । बहुरि ताडै तो ऐसा विचारणा, जो, अज्ञानी तो प्राणघातभी करै है, यह ताडैही है, प्राणघात न कीया, सो भला भई । बहुरि प्राणघातभी करै तौ ऐसा विचारै, जो, अज्ञानी तौ धर्मविध्वंसभी SACHPANCARPRIMAR SAMIRRORIGINAKEDIA APRIXCASPRINCIPES ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६६६ ॥ करै, यह प्राणघात करै है, धर्मविध्वंस न कीया, यह भलाई भई । बहुरि विचारै, जो, यह मेराही अपराध है, जो, पूर्व कर्म बांधे थे तिनका यह दुर्वचनादिक सुनना फल है, पैला तौ निमित्तमात्र है, ऐसा चिंतवन करना ॥ बहुरि जो मार्दवधर्मकरि युक्त होय तापरि गुरु अनुग्रह करै, साधु भला मानें, तब सम्य- ग्ज्ञान आदका पात्र होय तातें स्वर्गमोक्षफलकी प्राप्ति होय यह मार्दवके गुण हैं। अर मानकरि मैला मन होय तामें व्रत शीलआदि गुण न तिष्ठे। साधुपुरुष ताकू छोडि दे। यह मान सर्व आपदाका मूल ह । यह मानकषायके दोष है। बहुरि मायाचाररहित सरल हृदय जाका होय तावि तिष्ठे मायाचारवालेका गुण आश्रय न करै निंद्यगति पावै । ऐसे आर्जवके गुण हैं, मायाके दोष ह ॥ बहुरि शौचधर्मयुक्त पुरुषका सर्वही सन्मान करै । सर्व विश्वास करै। सर्वगुण गमें तिष्ठै। लोभीक हृदयवि. गुण अवकाश न पावै । परलोकमें तथा इसलोकमें बड़ी आपदा पाव । ऐसे शौचके गुण लोभके दोष हैं । बहुरि सत्यवचन कहनेवालेविर्षे सर्व गुण ति? सर्व संपदा तिष्ठे झूठ बोलै ताकी बंधुजनभी अवज्ञा करै । मित्रभी ताकू छोडि दें। जीभ छेदन सर्वस्वहरण आदि आपदा पावै । ए सत्यके गुण असत्यके दोप हैं। •erASDAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ६६७ ।। POESPROACARPANgy बहुरि संयम आत्माका हित है । जाके संयम होय, सो लोककरि पूज्य होय परलोककी कहा कहणी ? असंयमी प्राणीनिके घात विषयनिके रागकरि अशुभकर्म बांधै । ऐसें संयमके गुण असंयमके दोप हैं । बहुरि तप है सो सर्वप्रयोजनकी सिद्धि करनहारा है । तपहीतें ऋद्धि उपजै है। तपस्वीनिके रहने के क्षेत्रभी तीर्थ होय हैं। जाकै तप नाहीं सो तृणतेभी छोटा है । जाळू सर्व गुण छोडि दे है । तपविना संसारतेंभी नाही छूटै है । ऐसें तपके गुण तपरहितविपं दोप हैं ॥ परिग्र. हका त्याग दान है । सो पुरुपका हित है । परिग्रहका त्यागवाला सदा निर्वेद रहै है। मन जाका उज्वल रहै है । पुण्यका निधान है । परिग्रहकी आशा है सो बलवान है, सर्वदोष उपजनेकी खानि है, जातें तृप्ति नाहीं होय है । जैसें समुद्र जल तृप्त नाही होय, तैसें तृप्त नाहीं । इस आशारूपी खाडाकू कौन भरि सकै ? जामें सर्व वस्तु क्षेपिये तोऊ रीतीही रहै । ऐसें त्यागके गुण तृष्णाके दोष हैं । बहुरि जाके शरीर आदिकें विपैं ममत्व नाहीं होय सो परमसुखकू पावै है । जाकै ममत्व होय सो सदा शरीरसंबंधी दुःख• भोगवै है । ऐसे आकिंचन्यके गुण ममत्वके दोप हैं ॥ बहुरि ब्रह्मचर्य पालै ताके हिंसादिदोप न लागे हैं। सर्व गुणसंपदा जामें वसै है । बहुरि जो स्त्रीअभिलाषी है ताहि सर्व आपदा आय लागें हैं । ऐसे ब्रह्मचर्यके गुण हैं अब्रह्मके दोष हैं । Sagarmiree Took PARAPONCEP ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ६६८ ॥ ऐसे उत्तमक्षमादिकके गुण अर तिनके प्रतिपक्षी क्रोधादिकके दोषका चितवन कीये क्रोध आदिका अभाव होते तिनके निमित्ततें कर्मका आश्रव होय था, ताकी निवृत्ति होते बडा संवर होय है। यह धर्म अविरतसम्यग्दृष्टि आदिकें जैसे क्रोधादिककी निवृत्ति होय, तैसें यथासंभव होय है । अर मुनिनिके प्रधानपणे हैं ॥ अगें शिष्य कहै है, जो क्रोधआदिका न उपजना क्षमादि- कका आलंबनतें होय है ऐसा कह्या, सो यह आत्मा क्षमादिककू कैसें अवलंबन करै ? जाते क्रोधा- दिक न उपजै । ऐसें पूछ, कहै है, जो, जेसैं लोहका पिंड तपाया हूवा अमितें तन्मय होय है, तैसे क्षमादिकतें तन्मय होय जाय, तब क्रोधआदि न उपजै । याम जो आत्महितका वांछक है सो बारह अनुप्रेक्षाका बारवार चितवन करे । ॥ अनित्याशरणसंसारैकत्वाशुच्यास्रवसंवरनिर्जरालोकवोधिदुर्लभधर्म- स्वाख्यातत्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः ॥७॥ याका अर्थ- अनित्य, अशरण, संसार, एकत्व, अन्यत्व, अशुचि, आस्रव, संवर, निर्जरा' लोक, बोधिदुर्लभ, धर्मस्वाख्यातत्व इन बारहनिका वारंवार चितवन करना, सो अनुप्रेक्षा है । तहां उपात्त कहिये लगे हुए अर अनुपात्त कहिये बाह्य जे द्रव्य तिनके संयोगते वियोग होना, सो. arekar %20Encomencen ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६६९ ॥ povezaveza अनित्यपणा है। तहां आत्मा रागादिरूप परिणामकरि कर्मनोकर्मभावकरि ग्रहे जे पुद्गलद्रव्य, ते तो उपाच कहिये । अर जे परमाणुआदि बाह्यद्रव्य हैं, ते अनुपात हैं । तिन सर्वनिक द्रव्यस्वरूप तौ नित्यपणा है । बहुरि पर्यायस्वरूपकरि संयोगवियोगरूप है । तातें अनित्यपणा है । तातें यह शरीर इंद्रियनिके विपयरूप उपभोग परिभोग द्रव्य हैं ते समुदायरूप भये जलके बुदेवुदेकीज्यों अनवस्थितस्वभाव हैं । गर्भकू आदि लेकरि जे अवस्थाके विशेष तिनविर्षे सदा संयोग वियोग जिनमें पाईये हैं। इनवि अज्ञानी जीव मोहके उदयके वशतें नित्यपणा माने है। संसारवि किछुभी ध्रुव नाहीं है। आत्माका ज्ञानदर्शनरूप उपयोगस्वभाव है, सोही ध्रुव है। ऐसें चितवन करना, सो अनित्यानुपेक्षा है। याप्रकार याके चितवन करनेवाले भव्यजीवकै शरीरादिकवि प्रीतिका अभावतें जैसें भोगकरि छोड़े भोजन गंधमाला आदिक तिनकीज्यों वियोगकालविभी शोकआदि न उपजै है॥ या संसारवि जन्म जरा मरण व्याधि मृत्यु आदि कष्ट आपदासहित भ्रमता जो यह जीव ताके कोईभी शरण नाहीं है । जैसें मृगका बचाकू एकान्त उद्यानविर्षे भूखा मांसका इच्छक बलवान् वघेराने पकड्या ताळू किछूभी शरण नाही; तैसें । बहुरि यह शरीर है ता· नीकें पोपिये aapsratures ASDESeaasik ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६७० ॥ है तोऊ भोजन करतेताई सहाई है, कष्ट आये किछुभी सहाई नाही है। बहुरि बहुत यत्नकरि संचय कीये जे धन तेभी भवांतरमें लार न जाय हैं। बहुरि जिनते सुख दुःख वांटिकरि भोगिये ऐसे मित्र हैं तेभी मरणकालविर्षे रक्षा नाहीं करै हैं। बहुरि रोगकरि व्याप्त होय तब कुटुंबके भले होय तेभी प्रतिपाल नाहीं करि सके हैं। जो भलेप्रकार धर्मका आचरण कीया होय तो यह धर्म अविनाशी है सो संसारके कप्टरूपी समुद्रविर्षे तरणेका उपाय है। यह प्राणी कालकरि ग्रहण कीया होय तब इंद्रआदिकभी शरण न होय हैं। तातें कष्टविर्षे धर्मही शरण है, यहही धन है । कैसा है ? अविनाशी है । और किछुभी शरण नाही है। ऐसे चितवन करना सो अशरणानुप्रेक्षा है। याकू ऐसे चिंतवनमें सदा अशरण हूं ऐसे संसारनै विरक्त होनेते संसारसंबंधी वस्तुनिविर्षे ममत्वका अभाव होय है । भगवान् अरहंत सर्वज्ञप्रणीत मार्गविही यत्न होय है ।। कर्मके उदय के वशतें आत्माकै भवांतरकी प्राप्ति सो संसार है । सो पहलै पांच परिवर्तनरूप व्याख्यान कीयाही था। तिसविर्षे अनेक योनि कुलकोटि लाखनिके बहुत संकट पाईये हैं । ऐसें संसारविर्षे भ्रमण करता तो यहू जीव कर्मरूप यंत्रका प्रेया पिता होयकरि भाई होय है, तथा पुत्र होय है, तथा पिता होय है, माता होयकरि बहिन होय है, तथा स्त्री होय है, तथा पुत्री होय Aashirecte Doratisarrials ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६७१ ॥ जाय है, तथा स्वामी होय करि चाकर होय जाय है, दास होयकरि स्वामी होय जाय है । जैसे नट अनेक स्वांग धरि नाचै है, तैसें अनेक पर्याय धरि भ्रम है । बहुरि बहुत कहा कहै? आपही आपके पुत्र होय जाय है । इत्यादिक संसारका स्वभाव चितवन करना, सो संसारानुप्रेक्षा है । ऐसे या चितवन करते पुरुषके संसारके दुःखके भयतें उद्वेग होयकरि वैराग्यभाव होय है। तब संसारके नाश करनेकुं यत्न करै है। ऐसे संसारानुप्रेक्षा है । इस संसारभावनामें ऐसा विशेष जाननां, आत्माकी च्यारि अवस्था हैं। संसार, असंसार, नोसंसार, तत्रितयव्यपेत ऐसें । तहां च्यारिगतिवि अनेकयोनिमें भ्रमण करना, सो तौ संसार कहिये । बहुरि च्यारि गतिते रहित होय फेरि न आवना मुक्त होना, सो असंसार है। तहां शिवपदवि परमआनंद अमृतरूपवि लीन बहुरि सयोगकेवली नोसंसार कहिये, जातें चतुर्गतिभ्रमणका तौ अभाव भया अर मुक्त भये नाही, प्रदेशनिका चलना पाईये है. ताते ईपतसंसार है, ताईं नोसंसार कहिये । बहुरि अयोग- केवली चऊदमा गुणस्थानवाले तत्रितयव्यपेत है । जातें चतुर्गतिका भ्रमण नाहीं अर मुक्त भये नाहीं, तातें असंसारभी नाहीं अर प्रदेशनिका चलना नाही, तातें नोसंसारभी नाहीं, तातें तीनहू अवस्थातै जुदीही अवस्था है, ताईं तत्रितयव्यपेत ऐसा नाम कह्या । सो यह संसार अभव्यकी ESHKARAN ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६७२ ॥ Farias अपेक्षा तथा भव्यसामान्यकी अपेक्षा तौ अनादिनिधन है । बहुरि भव्यविशेषकी अपेक्षाकरि सादि सनिधन है । बहुरि नोसंसार है सो सादि निधन है। बहुरि असंसार सादि अनिधन है । बहुरि तत्रितयव्यपेत अयोगकेवली अंतर्मुहुर्तकाल है । वहुरि पंचपरावर्तनरूप संसारका व्याख्यान तो पहले कीयाही है, ताका संक्षेप ऐसा है, जो, द्रव्यनिमित्त संसार तौ च्यारिप्रकार है, कर्म नोकर्म वस्तु विषय, इनके आश्रयतै च्यारि भेद होय हैं। बहुरि क्षेत्रनिमित्तके दोय प्रकार हैं, स्वक्षेत्र परक्षेत्र । तहां आत्मा लोकाकाशतुल्य असंख्यातप्रदेशी है, सो कर्मके वशतें संकोचविस्ताररूप हीनाधिक अवगाहनारूप परिणमै, सो स्वक्षेत्रसंसार है। बहुरि जन्मयोनिके भेदकरि लोकमें उपजै लोककू स्पर्शे सो परक्षेत्रसंसार है। बहुरि काल निश्चयव्यवहारकरि दोयप्रकार है। तहां निश्चयकाल करि वर्ताया जो कियारूप तथा उत्पादव्ययध्रौव्यरूप परिणाम, सो तौ निश्चयकाल निमित्तसंसार है । बहुरि अतीत अनागत वर्तमानरूप भ्रमण, सो व्यवहारकाल निमित्तसंसार है ।। बहुरि भवनिमित्तके बत्तीस भेद हैं | तहां पृथ्वी अप् तेज वायु कायकके भव सूक्ष्म वादर पर्याप्त अपर्याप्तककरि सोलह हैं। प्रत्येकवनस्पति पर्याप्त अपर्याप्तककरि दोय हैं। साधारण- CASTEaste ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ६७३ ॥ वनस्पति सूक्ष्म वादर पर्याप्त अपर्याप्तकरि व्यारि हैं। बहुरि बेइन्द्रिय तेइन्द्रिय चतुरिन्द्रिय पर्याप्त अपर्याप्तकरि छह । बहुरि पंचेन्द्रिय संज्ञी असंज्ञी पर्याप्त अपर्याप्तककरि च्यारि ऐसे बत्तीस भये । बहुरि भावनिमित्तक संसार दोयप्रकार है, स्वभाव परभाव । तहां मिथ्यादर्शनादिक अपने भाव सो स्वभाव है । बहुरि ज्ञानावरणआदि कर्मका रस, सो परभाव है । ऐसा संक्षेप जानना ।। जन्म जरा मरणकी आवृत्तिके महादुःखके भोगनेकू में एकही हौं, मेरै कोई मेरा नाही, तथा मेरै कोई पर नाही, मैं एकही जन्मू हौं, एकही मरूं हों, मेरे कोई स्वजन नाही, तथा मेरे कोई परिजन नाहीं, जो मेरा व्याधि जरा मरण आदिकू मेटै। बंधु मित्र हैं ते मेरे मरणपीछे मसाणतांई जाय हैं। आगें जाय नाहीं। मेरै धर्मही सहाय है, सो सदा अविनाशी है । चिंतवन करना सो एकत्वानुप्रेक्षा है ॥ ऐसें याकू भावनेवाला पुरुषकै स्वजनके विर्षे तो राग नाहीं उपजै है। परजनके वि द्वेष नाहीं उपजे है। तब निःसंगताळू प्राप्त भया मोक्षहीके अर्थि यत्न करै है। शरीरआदिका अन्यपणाका चिंतवन, सो अन्यत्वानुप्रेक्षा है। सोही कहिये हैं। बंधक अपेक्षा शरीर आत्माकै एकपणां है। तोऊ उपलक्षणके भेदतें भेद है। तातें मैं शरीरौं अन्य हौं। aapke GACARPAN ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६७४ ॥ शरीर अन्य है। बहुरि शरीर तौ इन्द्रियगोचर है, मूर्तिक कहै । मैं अतीन्द्रिय हौं, अमूर्तिक हौं । वहुरि शरीर तो अज्ञानी जड़ है। मैं ज्ञानरूप चेतन हौं । बहुरि शरीर तौ अनित्य है । मैं नित्य हौं । बहुरि शरीर तो आदि अंतसंहित है। में अनादि अनंत हौँ। मेरे शरीर तौ या संसारमें भ्रमते लाख निवीते अतीत भये । मैं अनादित था सोही हौं । शरीरनितें न्याराही हौं । ऐसें शरीर- तेंही मेरै अन्यपणा है, तो बाह्यपरिग्रहनिकी कहा कथा? ऐसे चिंतवन करते या आत्माके मनविर्षे समाधान होय है । शरीरआदिविर्षे वांछा नाही उपजै है । तातै यथार्थज्ञानभावनापूर्वक वैराग्य वधतै सतें अंतरहित जो मोक्षका सुख, ताकी प्राप्ति होय है । ऐसें अन्यत्वानुप्रेक्षा है । बहुरि यह शरीर है सो अत्यंत अशुचि दुर्गध शुक्रशोणितकी योनि है, अशुचिहीकरि वध्या है, विष्ठाका स्थानकीज्यों अपवित्र है, उपरित चाममात्रकरि आच्छादित है-ढक्या है, अतिदुर्गंध रसकरि झुरते जे नीझर तिनका बिल है, याके आश्रय अन्यवस्तु होय ताकुंभी अंगारेकीज्यौं शीघ्रही तत्काल आपसारिखा अपवित्र करै है, स्नानसुगंधका लेपन धूपका वास सुगंधमाला आदि- करिभी याका अशुचिपणा दूरि न होय है । बहुरि याकू सम्यग्दर्शनआदिकरि भाईयै तो जीवकै अत्यंत शुद्धता प्रगट करै है। ऐसें याका यथार्थवरूपका विचारना सो अशुचित्वानुप्रेक्षा है। wastikakkaasik PUSSketes ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ६७५ ।। NDAream VIDEOSkse याकू ऐसे विचारता पुरुपकै शरीरतें वैराग्य उपजै है । तब वैरागी हूवा संता संसारसमुद्र तिरिखे चित्त समाधानरूप करै है ॥ याका विस्तार ऐसा, जो, अशुचिपणा दोय प्रकार है, लौकिक अलौकिक । तहां आत्मा कर्ममलकलंककू धोयकरि अपने शुद्धस्वरूपविर्षे तिष्ठै सो तो अलौकिकशुचिपणा है। याके साधन सम्यग्दर्शनआदिक हैं । अथवा ए जिनमें पाईये ऐसे महामुनि हैं । अर तिन मुनि- निकरि आश्रित जे निर्वाणक्षेत्र आदिक तीर्थ हैं ते ए शुद्धि आत्माकी प्राप्तिके उपाय हैं । तातें तिनकीभी नामशुद्धि कहिये । बहुरि लौकिक शुचिपणा लोक आठप्रकार मानें हैं । काल अमि पवन भस्म मृत्तिका गोमय जल ज्ञान । जाते इनके निमित्त ग्लानि मिटै है । सो ए आठहि प्रकार या शरीरकू पवित्र शुचि करनेकू समर्थ नाहीं। जातें यह शरीर अत्यंत अशुचि है, याकी उत्पत्ति जहां होय सोभी अशुचि, यह उपज्या सोभी अशुचि । देखो! कवलाहार मुखमें लेतेही श्लेष्मका ठिकाणा पायकरि तो तत्काल श्लेष्मतें मिलि द्रव है। तापी, पित्तके ठिकाण जाय पचै तब अशुचिही होय है। पीछे पचिकरि वातके ठिकाणे जाय वातकरि भेदरूप कीया हूवा खलरसभाव परिणवै है। इन सर्वनिका भाजन भिष्ठाका ठिकाणाकीज्यौं है । खलभाव तौ मलमूत्रआदि विकाररूप होय है । अर रसभाव रुधिर मांस मेद मजा शुक्ररूप होय है । याका पवित्र करनेका उपाय किभी नाहीं है। AENMANGAROO ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६७६ ॥ saas आश्रव संवर निर्जरा पहले कहेही थे। ते इहांभी कहै हैं। सो इनतें उपजै गुण तिनके दोष चितवनके अर्थि कहै हैं। सोही कहिये है। ए आश्रव हैं ते इसलोक अर परलोकविर्षे नाश अर दुर्गतिके कारण हैं । महानदीके प्रवाहकी वेगकीज्यों महातीखण हैं। ते इन्द्रिय कपाय अव्रत आदिक हैं । तहां प्रथम तौ इन्द्रिय स्पर्शन आदिक हैं । ते जीवनिकू कष्टरूप समुद्रमें पटकै हैं । देखो! स्पर्शन इन्द्रियके वशीभूत भया वनका हस्ती बहुत बलवान है, तौऊ मदकरि आंघा कपटकी हथिणीसूं सांचीके भ्रमते खंधकमें आय पडै ! तब मनुष्यके वशि होय बंधन वहन अंकु- शका घात आदि तीबदुःखकू सहै है । अपने यूथमें स्वच्छंद विहारकू अपने वनवासकू सदा यादि करता खेदकुं प्राप्त होय है । वहुरि जिह्वा इन्द्रियके वशीभूत हूवा कामला मूये हस्तीके शरीरके उपरि तिष्ठे था, सो नदीके प्रवाहमें हस्ती चल्या तब काकभी चल्या समुद्रमें जाय पड्या! तहाँ उडिकरि निकलनेकू समर्थ न भया, तहांही कष्टकरि मूवा! तैसेंही मांसके रसके लोभी जालमें पडि मरे है । बहुरि प्राणइन्द्रियके वशीभूत सर्प औषधिकी सुगंधते कष्टके स्थानक जाय पडै है । तथा भौरा कमलमें दवि मरै है ॥ बहुरि नेत्रइन्द्रियनिके वशीभूत हूवा पतंग जीव दीपगकी लोय उपरि पडि मरे है । बहुरि श्रोत्रइन्द्रियके वशीभूत हूवा हरिणा वधिकके गानकी ध्वनि सुनिकरि खाना GANPKNasan Farazeerator CATRINApner ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ३७७ ॥ पीवना विचारना भूलि जाय व्याधपास आवै, तब पकड़े, कष्टके समुद्रमें डारि प्राण ले । अन्यभी प्राणी इन इन्द्रियनिके वशीभूत भये या लोकमें अनेक दुःख अर परलोकमें दुर्गति पावै हैं ।। बहुरि तैसेही कषाय आदिभी इस लोकवि वध बंधन महान क्लेश उपजावै है । परलोक- वि अनेक दुःखनिकरि प्रज्वलित जे नानागति तिनवि भ्रमण करावे है। ऐसे श्रावकके दोप चितवन करना, सो आश्रवानुप्रेक्षा है। ऐसें चितवतै पुरुपके क्षमादिकवि कल्याणरूपपणाकी बुद्धि दूरि न होय है ।। जे आश्रवके दोष कहे ते काछिवाकीज्यों संवररूप कीया है आत्मा जाने ताकै नाही होय हैं। जैसें समुद्रवि नावका दोष मूदते सतें वांछित देशकू निरुपद्रवतें पहुंचै अर जो छिद्र न मूदिये तो नाव जलतें भरि जाय तब नावमें तिष्ठते पुरुपनिका विनाश य, तैसें कर्मका आवनेका द्वारका संवर करते सतै कल्याणरूप जो मोक्ष ताका प्रतिबंधक जो कर्म सो नाही आवै है । ऐसें संवरके गुणनिका चिंतवना, सो संवरानुप्रेक्षा है। ऐसें याके चितवन करनेवालेकै संवरवि नित्य उद्यम प्रवर्ते है । तातें मोक्षपदकी प्राप्ति होय है ।। निर्जरा वेदनाका विपाक है ऐसें कहा था, सो दोयप्रकार है, अबुद्धिपूर्वी कुशलमूला । तहां नरकआदिके विपें जो कर्मका फलका विपाकतें निरंतर स्वयमेव उपजै है, सो तो अबुद्धि- pragaPRINCESPER FACEYPRICAPRICARPES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६७८ ॥ PROOPE Srastake पूर्वक है। सो तौ अकुशलमूला कहिये । जाते याकरि किछु कल्याण नाहीं। बहुरि परीपहके जीततें होय, सो कुशलमूला कहिये । याकी दोय रीति हैं, एक तौ आगामी शुभकर्मका बंध करै है, बहुरि दूजी केवल निर्जगही है, आगामी बंध नाहीं करै है । इहां ऐसा जानना, जो, किछु रागके आशयतै होय तहां तौ शुभकर्म बंधे है अर जहां रागका आराय न होय केवल शुद्धो. पयोगही होय तथा बंधका अभाव है। जहांजहां रागका आशय हीन तथा अधिक होय तहां तैसा जानना । ऐसा निर्जराके गुणदोपका चितवना, सो निर्जरानुप्रेक्षा है। ऐसें याके चितवन- युक्त पुरुषकै कर्मकी निर्जरा करने के अर्थि प्रवृत्ति होय है । लोकके संस्थान आदिकी विधि पहले कही थी, सर्वतरफ अनंत जो आकाश ताके बहु- मध्यदेशबीचिही बीचि तिष्ठता जो लोक ताका संस्थान आदि स्वभावका चिंतवन करना, लोकानुप्रेक्षा है । ऐसें याकू चितवनेते पुरुषनिकै यथार्थ लोकके जाननेते ज्ञान संशयादिकरहित उज्वल होय है ।। सम्यग्दर्शन ज्ञान चारित्र आदि जो अपना स्वभाव ताकी लब्धि ताकी अप्राप्ति सो बोधिदुर्लानुपेक्षा है। तहां एकनिगोदियाके शरीरविर्षे जीव सिद्धराशि” अनंतगुणे हैं । तिन शरीरनितें सर्वलोक अंतरहित भस्खा है। यह सर्वज्ञके आगमकरि प्रमाण है । यात बेइन्द्रियआदि जीव HERPEDICAPPENCE RearsuasisterENTRE पावना दुर्लभ होय तैसें दुर्लभ है । तहांभी विकलत्रय बहुत हैं । पंचेन्द्रिय थोरे हैं । सो पंचेकिन ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयवंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६७९ ॥ ఆయerciserకులందరు निपट थाडे हैं। तातें त्रसपर्याय जैसें वालूरेतके समुद्रवि हीरेकी कणी सुक्ष्म गिरि प? ताका फेरि पावना ऐसा दुर्लभ है जैसे गुणनिवि कृतज्ञता कहिये कीये उपकारका न भूलना सो दुर्लभ होय तैसें है । तहांभी तिर्यंच पशु मृग पक्षी सरीसृप आदि बहुत हैं, मनुष्य अल्प हैं । सो मनुष्यपर्यायका पावना ऐसा दुर्लभ है, जैसे चौडे पडी रनकी राशिका पावना दुर्लभ होय तैसें है। तिस मनुष्यपर्या- यकू गये फेरि ताका पावना ऐसा दुर्लभ है; जैसे कोई वृक्ष वलि गया ताकी भस्मी होय गई तिनके पुद्गलपरमाणु फेरि तिसही वृक्षपणाके भावकू प्राप्त होय ए अतिदुर्लभ जानूं ॥ बहुरि जो फेरि मनुष्यपणाभी पावै तौ भला देश जामें हिताहितका विचारसहित प्राणी वसते होय ऐसा पावना दुर्लभ है । जातें पशुसमान मनुष्यनिका देश बहुत है, भला देश थोरा है । बहुरि वहांभी भला कुल पावना दुर्लभ है । जाते पापकर्मकरि सहित कुल बहुत हैं। भले कुल थोरे हैं । बहुरि तहांभी बडी आयु पावना दुर्लभ हैं। तहांभी इन्द्रिय भले पावना दुर्लभ है। तहांभी वल पराक्रम पावना दुर्लभ है। तहांभी भला रूप शरीर नीरोग पावना दुर्लभ वहरि जो ए सर्वही पावै अरु धर्मका लाभ न होय तो सर्व पावना निरर्थक है । जैसें मुख SPREIGANPREETan ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ६८० ॥ PARAPPEACEPRANASPKIKACARRIAGARIKE सुंदर पावै अर नेत्रकरि अंध होय सो मुखकी सुंदरता वृथा है । बहुरि ऐसा दुर्लभ धर्मभी पायकरि जो विषयसुखनिवि आसक्त होना होय, सो जैसैं भस्मके अर्थ चंदनकू वालि दीजिये तैसैं निष्फल गमावना है । बहुरि जो विषयतें विरक्त होय तिस पुरुषकै तपकी भावना धर्मकी प्रभावना सुखते मरणा करनेरूप समाधि सो होना दुर्लभ है । बहुरि तिसकूभी होते जो स्वभावकी प्राप्तिरूप बोधि ताका लाभ होय तौ फलवान् है । ऐसें चिंतवना सो वोधिदुर्लभानुप्रेक्षा है । ऐसें याके चितवन करते पुरुषकै बोधि• पायकरि कदाचित्भी प्रमाद नाहीं होय है । जिनेन्द्रका उपदेश्या आदि अहिंसालक्षण है, सत्यकू अधिकारकरि प्रवर्ते हैं, विनय जाका है, क्षमाका जामें बल है, ब्रह्मचर्य जाकरि रक्षा है, उपशम कहिये कपायका अभाव जामें प्रधान है, नियति कहिये नियम त्याग निवृत्ति जाका स्वरूप है, निग्रंथपणाका जामें आलंबन है ऐसा जिनभगवान्करि धर्मस्वाख्यातत्व भलेप्रकार व्याख्यान कीया है । याके अलाभते यह जीव अनादित संसारविर्षे भ्रमण करै है । पापकर्मके उदयतें उपज्यौ जो दुःख ताहि भोगता संता भ्रमै है । बहुरि या धर्मके पाये अनेकप्रकार इन्द्रादिकपदकी प्राप्तिपूर्वक मोक्षकी प्राप्ति नियमकरि होय । ऐसा चितवन करना सो धर्मस्वाख्यातत्वानुप्रेक्षा है । ऐसें याकू चिंतवते पुरुषके धर्मविर्षे LADAANBreeraoke PROCEATRE Bekaspeaks Keralam Sks ।। सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान १८१ ॥ अनुरागते सदा उद्यम होय है। याका व्याख्यान ऐसाभी है। जो जीवके धर्म गुणस्थान जीव. स्थान मार्गणास्थान चौदह चौदह कहै हैं, सो धर्मस्वाख्यातव कहिये भलेप्रकार आख्यातपणा है । तिनका चितवन करै । सो गुणस्थानके नाम तो पहले कहेही थे। बहुरि जीवसमास चौदहभी पूर्व कहे थे। बहुरि मार्गणास्थान गति, इन्द्रिय, काय, योग, वेद, कपाय, ज्ञान, संयम, दर्शन, लेश्या, भव्य, सम्यक्त्व, संज्ञी, आहारक ए चौदह हैं, तेभी पूर्व कहे थे । तिनिपरि गुणस्थान जीव- स्थान आगममें कहे हैं, तैसें लगावणे । तिनका स्वरूप चिंतवन करते जीवके धर्मनिकी प्रवृत्ति नीकै जाणी जाय है । ताते यथार्थज्ञान होय है । निश्चयव्यवहाररूप धर्मका स्वरूप जानिये है ऐसें जानना । ऐसें अनित्यत्व आदि अनुप्रेक्षाके निकट उत्तमक्षमादिधर्मके धारणते महान संवर होय है। बहुरि धर्मके अरु परिषहनिकै मध्य अनुप्रेक्षा करने ऐसा जनाया है, जो, यह अनुप्रेक्षाचितवन करनेवाला पुरुप धर्मनिक तौ पालै है रक्षा करे है अर परीपहनिकू जीतनेका उत्साह करै है। आगें पूछे हैं, ते परीपह कौन हैं वहुरि तिनकू कौनअर्थिं सहिए है ? ऐसे पूछे सूत्र कहे हैं- ॥ मार्गाच्यवननिर्जरार्थ परिषोढव्याः परीषहाः ॥ ८॥ याका अर्थ- मार्ग कहिये संवर तातें न छूटनेके अर्थि तथा कर्मकी निर्जराके अर्थि परि- KARNATAKATRIKARAN Bsatta ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६८२॥ sax. पह सहने । इहां संवरका प्रकरण है, तातें तिसका विशेषण मार्ग कीया है। मार्ग संवर है, तातें च्युत न होनेके अर्थि बहुरि कर्मनिर्जराके अर्थि परीपह सहने कहै हैं । कष्ट आये मार्गत चिगै नाही, ताकी परीपह सहना साधन है । क्षुधा तृष्णा आदि बडे बडे कष्ट सहै तब भगवानका भाष्या मार्गते न छूटते सतें तैसें ते तिस मार्ग प्रवर्तते कर्मका आवनेका दार जो आश्रय ताका संवर करते संते आप उद्यमकरि पचाया जो कर्मका फल ता· भोगवते संते अनुक्रमतें निर्जर है कर्म जिनके ते महामुनि मोक्ष• प्राप्त होय हैं । आगें परीपहनिमित्त संज्ञासूत्र कहै हैं- ॥ क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनारन्यारतिस्त्रीच-निषद्याशय्याकोशवध- याचनालाभरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि ॥९॥ याका अर्थ-क्षुधा, तृपा, शीत, उष्ण, दंशमशक, नाग्न्य, अरति, स्त्री, चर्या, निपद्या, शय्या, आक्रोश, वध, याचना, अलाभ, रोग, तृणस्पर्श, मल, सत्कारपुरस्कार, प्रज्ञा, अज्ञान, अदर्शन एं वाईस परीपह हैं । ए क्षुधाआदिक हैं ते वेदना पीडाका विशेष हैं ते वाईस हैं इनका सहना मोक्षके अर्थिनकू करना । सो कैसे सोही कहै हैं। ऐसे महामुनिकें क्षुधाका जीतना कहिये । कैसे हैं? प्रथम तौ भिक्षावृत्तिकरि परके घर आहार ले हैं, तातै तौ भिक्षु ऐसा नाम है जिनका । बहुरि निर्दोष ఆయనకు దకecisirection aasaakeer Sterkere - ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय' । पान ६८३ ॥ PAGAPAISACRPRINCAN आहार हेरै हैं, दोपसहित जैसेतैसें नाहीं ले है । बहुरि निर्दोषआहारका अलाभ होय तथा आराया. दिकके कारणतें थोरा मिलै तौ नाही मिटै है क्षुधाकी वेदना जिनकी । बहुरि अकाल अर अयोग्य- क्षेत्रवि आहार लेनेकी वांछा जिनकै नाहीं है। ऐसा नाही, जो, क्षुधा उपजै तिसही काल आहारकू दौडै तथा अयोग्यक्षेत्रमेंभी ले ले ऐसें नाहीं करै है । बहुरि आवश्यकक्रियाकू किंचिन्मात्रभी घटावै नाहीं । क्षुधाके निमित्तै चित्त न लागै तब सामायिकआदि क्रिया जैसैंतेसैं करै ऐसें नाही है। वहुरि स्वाध्याय अर ध्यानकी भावनावि तत्पर रहै हैं । बहुरि बहुतवार आप चलाय करै । तथा प्रायश्चित्तआदिके निमित्त करै ऐसे अनशन अवमौदर्य नीरसाहार तप तिनिकरि युक्त है । बहुरि इन तपनिके निमित्ततें क्षुधा तृपाकी ऐसी दाह उपजै है, जैसे ताते भांडमें पड्या जो जलका बिंदू सो तत्काल सूकि जाय तैसें आहार पाणी ले सो तत्काल सूकि जाय है । बहुरि उठी है क्षुधावेदना जिनकै तौऊ भिक्षाका अलाभ होय तौ ताकू लाभतेंभी अधिक मानें है, जो, हमारे यहभी अनश- नतप भया सो वडा आनंद भया ऐसे माने है। क्षुधाका चितवन नाहीं है । धन्य है वे मुनि, जिनके ऐसे उज्वलपरिणाम हैं । ऐसे मुनिकै क्षुधा जतिना सत्यार्थ है ॥ १ ॥ बहुरि ऐसे मुनिराजकै तृपाका परीपह जतिना होय है, जो जलविर्षे स्नान अवगाहन छिड. PRASTRAINIK ॥ सार्यसिदिवननिका पंडित जयचंदनीकता ।। नवम अध्याय ॥ पान ६८४ ॥ ....ORG कनेके सागी हैं । यहुरि पक्षीकीज्यों अनियत है वैठना वसना जिनकै । बहुरि पवनकरि वनके यसनेकरि रुख सचिकण प्रकृतिविरुद्ध आहारके निमित्तकरि ग्रीष्मके आतापकरि पित्तज्वर अनशन- आदि तपकरि इनकारणनिकरि उपजी जो शरीर इन्द्रियनिवि दाह पीडा तौऊ जल पीवनेकी इच्छा- प्रति नाही आदन्या है, ताका प्रतीकार इलाज ज्यां। तृषारूपी अमिकी ज्वालाकू धैर्यरूपी नवा घडाविर्ष भन्या जो शीतल सुगंध समाधिरूपी जल ताकरि शमन करै है बुझावै है । ऐसें मुनिराज- निके तृपाका सहना सराहिये है ॥ २॥ शीतके कारण निकट होते तिसका इलाजकी वांछारहित संयम पालना, सो शीतसहन है। कैसे हैं मुनि ? छोड्या है वस्त्रआदि वोढना पहरना ज्यां । बहुरि पंखीकीज्यों नाहीं निश्चय कीया हे वसनेका घर ज्यां । वृक्षके मूल तथा चौडे मार्गमें शिलातल आदिवि पालाका पडना शीतल पवनका चलना आदि होते तिसका इलाजकी प्राप्ति नाहीं चाहै हैं । पहले गृहस्थपने में शीतके उपचारके कारण भोगे थे तिनकुं यादि नाहीं करे हैं। ज्ञानभावनारूपी जो गर्भागार कहिये वीचका शाल परोवरादिक तावि वसते तिठे हैं। तिनके शीतवेदनाका सहना सराहिये ॥३॥ दाहके इलाजकी वांछारहित चारित्र पालना उष्णसहन है। कैसे हैं मुनि? नाही है पवन Austreatreasts Desairat ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ६८५ ।। जहां, बहुरि नाही है जल जहां, बहुरि सूर्यके किरणनिकरि पडै हैं पान जिनके ऐसे छायारहित भये हैं वृक्ष जहां, ऐसी जो वनी ताके मध्य अपनी इच्छाकरि जहांतहां तिष्ठै हैं । बहुरि अनशन आदि तप तेही भये शरीरके अभ्यंतरकारण तिनकरि उपज्या है दाह जिनकै, बहुरि दावानलकी कठोर ताती पवन ताकरि उपज्या है तलमें तथा तालुवामें शोष जिनकै, तिसका इलाजके कारण पहलै घणेही भोगे थे तिनकू यादि नाहीं करते प्राणीनिकी पीडाके परिहारविपें लगाया है चित्त जिनूने, तिनकै चारित्र है लक्षण जाका ऐसा उष्णका सहना कहिये है ॥ ४ ॥ दंशमशकादिककी बाधात् तिनका इलाज करना, संयमत परिणाम चिग नाही, सो देशमशकसहन है। इहां दंशमशकका ग्रहण उपलक्षणस्वरूप है । जैसे काहूनें कह्या कागते धृतकी रक्षा करे। तहां तिस घृतके विगाडनेवालेनितै सर्वहीतें रक्षा करावै है, ऐसा जानना । एक काकाहीका अर्थ न समझना। तैसें इहां देशमशकके ग्रहणते माक्षी कोकिल सूवा वालू कीडी पीपल्या उटकण जूं कीडी कीडा वीछू आदिभी ग्रहण करने | इनकी करी बाधा ताकू सहे हैं । तिनकी बाधाकरि मन वचन कायवि विकार न ल्याव हैं। मोक्षकी प्राप्तिका जो संकल्प तिसमात्रही है शरीरनपरि आवरण जिनकै ऐसे मुनि तिस देशमशककी वेदना सहै हैं । तिनके देशमशककी परीपहसहन RESED dikchi PARKinagasan .. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ६८६ ॥ कहिये ॥ याका ऐसा विशेप, जो, देशमशक आदि जीव वाधा करे, ताके विद्या मंत्र औपधि होय हैं, सो मुनिनिके तिसकी वांछा नाहीं हो है । जो मरण होय तौभी स्वरूपहीमें लीन होय हैं। इहां दृष्टांत ऐसा, जो, जैसे बलवान हस्ती शलुकी सेनाका संहारप्रति उद्यमी होय तव मदकरि अंधा हूवा संता शत्रुके प्रेरे जे अनेकशस्त्र तिनके घातकरिभी उलटा न मुडै निर्विघ्न जीतिकाही ग्रहण करै । तैसें कर्मकी सेनाकू जीतनेकू उद्यमी भये मुनि ते ऐसें परीपहर्ते उलटे न मुडें हैं । स्वरूप- साधनतें परिणाम न चिगै हैं ॥ ५ ॥ जातरूप धरनेकू नाग्न्य कहिये । ऐसा कलंकरहित नमपणा धार हैं, जो अन्यकरि धान्या न जाय । बहुरि नम रहा कोईही न चाहै है । कैसा है नमपणा? काहूपै किछु याचन परिग्रहकी रक्षा जीवनिकी हिंसा आदि दोपनिकरि रहित है । बहुरि निग्रंथपणातें मोक्षकी प्राप्तिका अद्वैतसाधन है। यामें किछ वाधा नाहीं है । ऐसें नमपणाकू धारते मुनिनिकै स्त्रीनिरूपकू देखिकरि मनवि किछुभी विकार नाही उपजै है । जाते ताकू अत्यंत अशुनि दुगंध निंद्यरूप विचार है । एते दिन ब्रह्मचर्यकी भावना करें हैं । तामै किंचित्भी दूपण न लगावै हैं। अखंड ब्रह्मचर्य पाले हैं। ऐसे अचेलवत- धारणकू नाग्न्यपरीपहका सहन कहिये । ఆచూసిందinema Boxersezamos NCEPTOPICTURESISTAN ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ६८७ ॥ याका विशेष ऐसा, जो, अन्यमती केई मनके विकार मेटने… असमर्थ हैं। तिस विकारपूर्वक बाह्यके विकार छिपावनेकू कोपीन वस्त्र आदिकरि गुह्यप्रदेश ढाकै हैं, तिनके कर्मका संवर न होय है ॥६॥ संयमी मुनि इन्द्रियनिके विपयके संबंधविर्षे उत्साहरहित हैं । गीत नृत्य वादित्र आदिरहित जे शून्य ठिकाणे गुफा देवमंदिर वृक्षनिके कोटर शिलाआदिवि स्वाध्यायध्यानकी भावनाविही मन लगावै हैं । वहुरि देखे सुने भोगये जे रतिके कारण तिनका यादि करणा तिनकी कथा सुनना कामके वाण तिनकरि नाही भेदकू प्राप्त भया है हृदय जिनका, प्राणीनिवि सदा दयासहित ते हैं, ऐसे मुनिक अरतिपरीपहका जीतना कहिये । क्षुधाआदिकी वाधा, संयमकी रक्षा, इन्द्रि- यनिका प्रबलपणा, व्रतका पालनेका भारिकरि गौरवपणा, सर्वकाल प्रमादरहित रहना, देशकी भापासिवाय अन्यदेशकी भाषाका न जानना, विपम प्रतिकूल चंचलप्राणी जामें पाईये ऐसा दुर्गम भयानक मार्गविर्षे विहार करना इत्यादि अरति उपजनेके कारण हैं । सो तिनकेवि धैर्यके चलते अरति जिनकै नाही उपजै है, विपयकू विपके मिले आहारतुल्य जाणे हैं, तिनकै अरतिपरीपहका जीतना है । एक संयमहीमें जिनकै रति है। इहां कोई कहै, जो, ए सर्वही परिषह अरतिके कारण हैं, तातें अरतिका न्यारा ग्रहण अनर्थक है । ताका समाधान, जो, क्षुधाआदिकी वेदना विनाभी Kaspeeaastu BBEARTHAND ॥ सर्वार्थसिद्धियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम 'अध्याय ॥ पान ६८८ ॥ मोहके उदयतें चित्त व्याकुल होय है, संयमके विपैं अरति उपजि आवै है, तातें जुदा गिणिये ॥७॥ सुन्दरस्त्रीका रूपके दर्शन स्पर्शन आदिका अभाव स्त्रीपरीपहका जीतना है। तहा एकांत वाग उद्यान आदिवि धन योवन मद विभ्रम मदिरापानकरि प्रमत्त जे स्त्री आय वाधा करै तौऊ काछियेकीज्यों संवररूप संकोच्या है इन्द्रियमनका विकार जिननें, बहुरि ललित मंदहास्य कोमल मीठे कामचेष्टाके वचन विलाससहित देखना हसना मंदकरि मंथर गमन करना तेही भये कामके वाण तिनका व्यापारकू विफल करनेवाला है चारित्र जिनकै ऐसे मुनिकै स्त्रीवाधाका सहना जानना । इहां विशेप जो, अन्यमनीनिकरि कल्पे जे ब्रह्मा आदि देवता ते तिलोत्तमा अप्सरा आदिका रूप देखनेकरि विकारी भये स्त्रीपरीपहरूप पंकतें आपकू काढिवेदूं असमर्थ भये अरु ए महामुनि आर्तरौद्रयानका फल संसारसमुद्रके कष्टमें गिरनेवाला निश्चयकरि अपने स्वरूपके ध्यान करते ऐसी परीपहते न चिगे ते धन्य हैं ॥ ८॥ गमन करनेवि दोप न लगावै सो चर्यापरपिह है । कैसे हैं मुनि? घणे कालतें धखा है अभ्यासरूप कीया है गुरुनिके कुलविर्षे ब्रह्मचर्य जिनि, बहुरि जान्या है बंध मोक्ष पदार्थनिका यथार्थस्वरूप जिनि, बहुरि संयमके आयतन जे तीर्थंकर बडे मुनि तथा तिनकरि पवित्र भये ऐसे Berazes स्थामा ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६८९ ।। निर्वाणक्षेत्र आदि देश तिनकी भक्तिके अर्थ कीया है देशांतरगमन जिनि, बहुरि गुरुनिके आज्ञा. कारी हैं, बहुरि पवनज्यों काहूंसों संग न करै हैं-निलेप हैं, बहुरि बहुतवार कीया जो अनशन अवमोदर्य वृत्तिपरिसंख्यान रसपरित्याग आदि तप ताकी वाधा ताकरि क्षीण भया है काय जिनका, बहुरि देशकालके प्रमाण मार्गवि गमन ऐसे करें हैं, जाते संयम विराध्या न जाय, बहुरि त्यागे हैं पगनिके जोड़ी आदि आवरण जिनके, कठोर कांकरेकी भूमि तथा कंटक आदिकरि वीधे गये जे पाद तिनका भया है खेद जिनके, तोऊ पूर्व गृहस्थपणोमें पालकी घोडे स्थ आदि चढते थे तिनकू यादि नाहीं करै हैं, बहुरि कालकी काल आवश्यकक्रियाकी हानिकू न करें हैं ऐसे मुनिके चर्यापरीपहका सहन कहिये ॥ इहां विशेष जो, अनेकदेशनिविर्षे गमन करै हैं तिन देशनिकी भापा तथा क्रिया व्यवहारकू जानते संते छोटे गाममें तो एकरात्रि बसें हैं, बडे नगरमें पंचरात्रि वसें हैं, इह उत्कृष्ट वसना जानूं ॥ ९ ॥ आप संकल्पमें कीया जो आसन तिसते चले नाही, सो निषद्यापरीपहका जीतना है। तहा स्मशान सूनां ठिकाणा पर्वतकी गुफा वृक्षनिके तले वेलिनका मंडप इत्यादिक जिनमें अभ्यास न कीया कदे बैठे नाहीं ऐसे स्थानक तिष्ठे हैं। बहुरि सूर्यका प्रकाश तथा अपनी इंद्रियका गर ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६९० ॥ ताकरि परीक्षारूप कीया प्रदेश क्षेत्र ताविर्षे करी है नियमकी क्रिया ज्यां, कालका नियम- ज्ञान करि आसन मांडि बैठे हैं। तहां सिंह बघेरा आदिका भयानक शब्द सुननेकरि नाहीं कीया भय ज्यां, देव मनुष्य पशु अचेतनपदार्थनिकरि कीया जो चारिप्रकार उपसर्ग तिनकरि नाही तज्या है मोक्षमार्गका साधन ज्यां, वीरासन उत्कुटिकासन इत्यादि जे कठिन आसन तिनकरि अविचलित है काय जिनका, ऐसे आसनकी बाधाका सहना, सो निषद्यापरिपह है | याका विशेष जो, आसनका नियम करि बैठे तब उपसर्ग आचै तौ तिसका मेटनेका उपाय विद्या मंत्र आप जाने हैं-मेटनेकुं समर्थ है, तोऊ ताका उपाय न करै हैं । बहुरि पूर्वे कोमल गद्दीआदि विछाय बैठे थे ताकू यादि न करे हैं | प्राणीनिकी रक्षाका अभिप्राय है तथा अपने स्वरूपके ध्यानमें लगि रहे हैं । तातें परीषहकी वेदना नाहीं है ॥ १० ॥ आगमकथित शयनतें न चिगै सो शयनपरिपहका सहन है। तहां वे मुनि ध्यानका गमनका खेदकरि मुहूर्तमात्र निद्रा ले हैं । सो कठोर नीची ऊंची बहुत कांकरी ठीकरिनिकरि भरी भूमिविर्षे तथा सकडी जहां शरीर स्वच्छंद पसरै नाहीं ऐसी भूमिवि तथा जहां अतिशीतता अतिउष्णता होय ऐसी भूमिप्रदेशविपैं सोहे हैं। एकपार्थ कीये तथा सूधे सोचे । सोचे सो aslix ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६९१ ॥ प्राणीकू वाधा होनेकी शंकाकरि जैसेंके तैसें सूते रहै । अंग• चलाचल न करै कलोट न ले। जैसे काठ पड्या होय तैसे पडे रहै । तथा जैसैं मृतक पड्या होय तैसें निश्चल रहै । ज्ञानभावना. वि लगाया है चित्त ज्यां, व्यंतरआदिके उपसर्ग होतेंभी नहीं चलाया है शरीर ज्यां, जैसे काल नियम कीया तेते काल जेती बाधा आवै तेती सहै हैं, सो शय्यापरिपहका सहन है ।। याका विशेष जो, भयानक प्रदेशविर्षे शयन करै, तहां ऐसा विचार न उपजै, जो, यह प्रदेश नाहर वघेरा चीता आदि दुष्टप्राणीनिका निवास है, इहांत शीघ्र निकलना भला है, रात्रि बहुत बडी है, कदि पूरी होयगी ऐसे विषाद न करै हैं । सुखकी प्राप्ति नाहीं वांछ है । पहले कोमलशय्यापरि सोवते थे ताळू यादि न करै हैं ॥ ११ ॥ अनिष्ट दुर्वचन सहना, सो आक्रोशपरीपह है। मिथ्यादृष्टीनिके क्रोधके भरे कठोर बाधाके करनहारे निंदा अपमानके झूठे वचन सुनें हैं, “जो ऐसे दुर्वचन हैं तिनकू सुनतेही क्रोधरूप अमिकी ज्वाला वधि जाय है ऐसें हैं" तौऊ तिन वचननि… झुठे मानै हैं । तत्काल ताका इलाज करनेफू समर्थ हैं, जो आप क्रूरदृष्टीकरिभी ताकू देखें तौ पैला भस्म होय जाय तौऊ अपना पाप- कर्मके उदयहीकू विचारै तिनकू सुनिकरि तपश्चरणकी भावनाहीकेविर्षे तत्पर हैं, कपायका अंश- NASHIKARAPErre PAGES ॥ सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६९२ ॥ मात्रकूभी अपने हृदयविर्षे अवकाश न दे हैं। ऐसें आक्रोशपरीपहका जीतना होय है ॥ १२ ॥ मारने वालातें क्रोध न करना, सो वधपरिषहका सहन है । तहां तीखण छुरी मूशल मुद्गर आदि शस्त्रनिके घातकरि ताडना पीडना आदिते वध्या है शरीर जिनका, बहुरि घात करनेवाले- वि किंचिन्मानभी विकारपरिणाम नाहीं करै है, विचार हैं “जो यह मेरे पूर्वकर्मका फल है ए देनेवाला गरीव रंक कहा करै ? यह शरीर जलके बुदबुदेकीज्यौं विनाशिकस्वभाव है, कष्टका कारण है, ताकू ए बाधा करै है, मेरे सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्रकू तो कोई घात सकै नाही" ऐसा विचार करते रहे हैं। कुहाडी बसोलाकी घात अर चंदनका लेपन दोऊनिकू समान दीखे हैं। तिनके वधपरीषहका सहना मानिये हैं। वे महामुनि ग्राम उद्यान वनी नगरनिवि रात्रिदिन एकाकी नम रहे हैं। तहां चोर राक्षस म्लेंछ भील वधिक पूर्वजन्मके वैरी परमती भेषी इत्यादि क्रोधके वशि भये घात आदि करै हैं । तोऊ तिनके क्षमाही करै हैं । तिनके वधपरीपहसहना सत्यार्थ है ॥१३॥ प्राण के नाश होतेभी आहारआदिवि दीनवचनकरि याचना नाही करै, सो याचनापरि- पहका सहना है ॥ तहां बाह्य आभ्यंतरतपका आचरणवि तो तत्पर रहैं, बहुरि तपकी भावनाकरि साररहित भया है देह जिनका, तीव्र सूर्यके तापकरि जैसें वृक्ष सूकि जाय छायाते रहित होय जाय Berative ANDvAksha ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय || पान ६९३ ॥ APRAAT तसें जिनका शरीर कांतिरहित भया है, चामडी हाड नसा जाल मात्र तनु भया है, मांस सूकि गया है, बहुत कहा कहे ? प्राणनिका नाशभी होय तो आहार वसतिका औषधि आदि दीन- वचन मुखका विलखावना अंगकी संज्ञा आदिकरि याचते नाहीं हैं, बहुरि भिक्षाके कालविभी लव आहार लेने• जाय तब वीजलीके चमत्कारकीज्यों तथा रनका व्यापारी रन दिखाय दे तैसें दर्शन दे फिरि जाय हैं ताहूंकू दीनता माने, अदीनता तो ऐसे माने है जैसे कोई नमस्कार ताएं अपना हाथ पसारी आशीप दे सो अदीनता है, ऐसे मुनिके याचनापरिपहका सहना, निश्चय कीजिये । अवार कालवि दीन अनाथ पाखंडी भेखी बहुत भये हैं । कैसे हैं? नाहीं जान्या है आत्माका तथा मोक्षमार्गका स्वरूप जानें, याचनाकरि उदरपूरण कर हैं, अर कहे हैं हम सुमार्गमें प्रवत हैं । सो यह कालदोप है ॥ १४ ॥ भोजनका अलाभवि लाभकीज्यों संतुष्ट रहै, सो अलाभपरीपहका जीतना है। तहां कैसे हैं मुनि? पवनकीज्यों अनेकदेशनिमें विचरनहारे हैं । बहुरि अंगीकार कीया है एककालवि भोजन ज्यां । बहुरि मोनी हैं मुखतें कछू कहें नाहीं गूंगेसमान विचरे हैं । बहुरि आहारकू नग. रमें जाय तर शरीरके दर्शनमात्र दिसाय फिरि आवें हैं। बहुरि हस्तपुटमात्रही है पात्र जिनके, Skeetak citisxiviru ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६९४ ॥ amerampkota Art अन्य किछू पात्र राखै नाही हैं । बहुरि बहुत दिनमें तथा बहुत घरनिमें आहारकू न पायकरि संक्लेशरहित है चित्त जिनका । बहुरि दातारका विशेषकी परीक्षाविर्षे जिनके उत्साह नाही है “जो, फलाणाके भोजन अवश्य मिलेगा तहां चलिये" ऐसा विचार नाहीं करै हैं । बहुरि आहा- रका अलाभ होय तब ऐसा मानें हैं हमारे तप भया बडा आनंद भया ऐसे संतुष्ट हैं । एकग्राममें अलाभ होय तो दूसरे ग्राम जाय नाहीं लेवे हैं । ऐसे मुनिराजके अलाभपरीपहका जीतना निश्चय कीजिये ॥ १५॥ नाना व्याधि रोग आवै तिनका इलाज न करै, सो रोगपरीपहसहन है । तहां कैसे हैं मुनि ? शरीरवि निःस्पृह हैं । ऐसा विचारे हैं, जो, यह शरीर सर्व अशुचि वस्तुका तौ स्थानक है, अनित्य है, राख्या रहै नाही, ताते याका कळू संस्कार संवारना आदि नाहीं करै हैं, बहुरि अपने सम्यग्दर्शनआदि गुणरूप रत्न यामें संचय हैं तिनकू वधावने हैं, तिनकी रक्षा करनी तिनका यामें धारण होय है, ऐसे याकू तिन क्रियाका कारण जाणि याकी स्थितिका विधान जो आहार आदि देना, सो करे हैं। जैसे व्यापारी गाडेकू अक्षम्रक्षण कहिये वांग करि चलावै तथा गुमडा होय ताके किछु लेप न करै है, तैसैं या आहार लेनेकरि अपना बहु उपकार जाणि योग्य FARPORICApr Areaks ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६९५ ।। आहार ले हैं । बहुरि विरुद्ध आहार पाणी मिले ताके सेवनेकरि उपजे हैं वात आदि विकारके रोग जिनके ऐसे एककाल अनेक सैंकडा रोगनिका कोप होतेभी तिनके वशवती नाहीं होय हैं। जिनकै जल्लोपधि प्राप्ति आदि अनेकऋद्धि तपके विशेपत प्राप्त भई हैं तोऊ शरीरतें निःस्पृह हैं । यातें कछु इलाज नाहीं करै हैं । ऐसें माने हैं, जो, पूर्वपापकर्मका उदय भुगतेंही देना उतरेगा, ऐसें मुनिराजके रोगपरीपहका सहना जानना !! १६ ॥ तृणआदिके निमित्ततँ वेदना होते मन ताविर्षे लगावै नाही, सो तृणस्पर्शपरीपहका जीतना है । इहां तृणको ग्रहण उपलक्षणरूप है, जो कोई शरीरमें चुभिकरि वेदना उपजावै सो लेणा। यातें सुका तृण कठोर कांकरी कांटा तीखा सूकी मांटी सूल आदिकरि चुभनेते पगनिविर्षे वेदना होते तिसविर्षे चित्त नाही लगावै हैं। कठोर तृणादिसहित भूमिऊपर चलना सोवना बैठना इन क्रियानिवि प्राणीनिकी पीडांका परिहारविर्षे सदा प्रमादरहित है चित्त जिनका ऐसे मुनिक तृणस्पर्शकी वाधाका परीपहका जीतना जानना ॥ १७ ॥ अपना शरीरका मलका दूरि करनेवि अर परके मल देखि अपना मन मैला करनेवि चित्त न लगावें, सो मलपरिपहका जीतना है। तहां कैसे हैं मुनि ? जलके जीवनिकी पीडाका trataTaar ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६९६ ॥ परिहारके अर्थि आयुके अंतपर्यंत अस्नानव्रतके धारी हैं। बहुरि तीव्रसूर्यकी किरणनिकरि भया जो ताप ताकरि उपजे जे पसेव तिनकरि आला भया शरीर तावि. पवनकरि उड्या जो रज सो जिनकें आय लग्या है । बहुरि पावखाज दाधकरि उपजी जो खाजी ताके होते खुजावने मर्दन करना घसना आदि कियाकरि रहित हैं मूर्ति जिनकी । बहुरि अपने लग्या जो मल ताका दूरि करनेवि तथा परके मल देखि मन मलिन करनेवि नाहीं लगाया है चित्त ज्यां। सम्यग्दर्शन ज्ञान चारित्ररूप जलके प्रक्षालनेकरि कर्मरूप मलके धोवनेके अर्थि सदा उद्यमरूप बुद्धि जिनकी । ऐसे मुनिके मलपीडाका सहन कहिये । इहां कोई कहै, केशनिका लोंच करने. वि तथा तिनकी संस्कार न करनेते वडा खेद होय है, ताकू सहै हैं, सो यहभी परीपह क्यों न गिण्या ? ताका समाधान, जो, यह परिपह मलसामान्यके ग्रहणमें गर्भित है तातें जुदा न गिण्या हैं ।। १८॥ मान अपमानवि समबुद्धि होय , सो सत्कारपुरस्कारपरीपहका सहन है। तहां पूजा प्रशंसा स्वरूप तो सत्कार कहिये । अर महान क्रियाके आरंभवि अग्रेसर करना बुलावना सो पुरस्कार कहिये । सो मुनिनिका सत्कार पुरस्कार कोई न करै तौ ऐसा न विचारै जो मैं बहुतकालतें aidar CrorepatICAPRICORPRE 14 ॥ सर्वार्थसिदिवघनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६९७ ।। ब्रह्मचर्य पालं हूं, बडा तपस्वी हूं, अपना परका मतका निर्णय करनहारा हूं, घपीवार परवादी- निकुं जीतनहाग हूं, मेरी भक्ति वंदना आदर ऊंचा आसन देना आदि कोई न करै है । इनते तो मिथ्यादृष्टीही भले हैं, बड़े भक्तिवान हैं जो अपना गुरु किछुभी नहीं जानता होय अज्ञानी होय ताकुंभी सर्वज्ञतुल्य मानि तिनका सन्मानकरि अपने मतका प्रभावना करै हैं । बहुरि- सुनिये है, जो, पूर्वकालमें व्यंतरआदिक बडे तपस्वीनिका पूजा करे थे सो यह किछु मिथ्याही दीखे है, सो यह सांची होय तो हमसारिखेनिका अवार पूजाआदि क्यों न करें? ऐसा खोटा चितवन नाही करे है। ऐसे मुनिके सत्कारपुरस्कार परीपहका जीतना जाणिये ॥ १९ ॥ प्रज्ञा कहिये विज्ञान ताका मद न करना सो प्रज्ञापरीपहका जीतना है । तहां अंगपूर्वप्र- कीर्णकके जाननेवि तो प्रवीण हैं, बहुरि शब्द न्याय अध्यात्मशास्त्रनिवि निपुण हैं, ऐसा होय तोऊ मुनि आप ऐसा न विचारे, जो, मेरे आगें अन्य ऐसा भासे है "जैसे सूर्यके प्रकाशकार तिरस्कार कीये जे आग्याकीट प्रकाशरहित दीखें" ऐसा विज्ञानका मद न करे, सो प्रज्ञापरी- पहका जीतना कहिये ॥ २०॥ अज्ञानपणेकरि अवज्ञातें ज्ञानके अभिलापरूप परीपहका जीतना सो अज्ञानपरीपहका सहन ई PICIPARAN । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ६९८ ॥ है 1 तहां मुनिकू दुष्ट जन कहैं, यह मुनि अज्ञानी है, पशुममान है, किछु जाने नाही इत्या. दिक निन्दाके वचन कहै, ताळू सहैं हैं। जो परमतपका आचरण कर है निरंतर 'प्रमादरहित वते है तोऊ ऐमा न विचार है, जो ‘मेरै 'अवताईभी ज्ञानका अतिशय नाही उपज्या,” ऐसा अभिप्राय नाही राखे है, ताके अज्ञानपरीपहका सहना जानना ॥ २१ ।। दीक्षा लेना अनर्थक है ऐसी भावना न उपजै सो दर्शनपरीपहका सहन है। तहां कैसा है मुनि ? परमवैराग्यभावनाकरि शुद्ध है मन जाका, बहुरि जाना है सकलपदार्थका यथार्थ- स्वरूप जानें, बहुरि अरहत' अर अरहंतके प्रतिमाआदि तथा साधु तथा धर्म इनका पूजक है, बहुरि बहुतकाल. मुनि भया है ऐमा है तोऊ ऐसा न विचारे है, जो "मेरे अवारताई ज्ञानका अतिशय उपज्या नाही, पूर्व सुनिये' है, जो, महान् उपवासादिकके करनेवालेनिकै प्रातिहार्यके विशेष उपजे हैं, सो यह कथनी तौ प्रलापमात्र झूठी है, यह दीक्षा अनर्थक है, व्रतका धारण विफल है" इत्यादिक नाही विचार है । जाने मुनिकै दर्शनकी विशुद्धता योग है। ऐसे अदर्श- नपरीपहका सहन जानना ॥ २२ ॥ ऐसें वाईस परीपह हैं । परीषह आये क्लेशपरिणाम न करें । तातें रागादि परिणामतें होय KOHARKirgaur । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ६९९ ॥ Haritak था जो आश्रय, ताके निरोधमें महान संवर होय है ॥ आगें पूछे हैं, जो, ए परीपह जे मुनि संसारके तरनेकू उद्यमी भये हैं तिनकू सर्वही अविशेषारि आये हैं, कि किछु विशेप है ? तहां कहै हैं, जो, ए क्षुधाआदि परीपह कहे, ते अन्यचारित्रवि तो भेदरूप आवे हैं अर सूक्ष्मसांपराय अर छद्मस्थ वीतरागके तो नियमकरि जेते होय हैं सो कहै हैं- ॥ सूक्ष्मसाम्परायछद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश ॥ १० ॥ याका अर्थ- सूक्ष्मसांपराय संयमीके अर छमस्थ वीतराग संयमीके चौदह परीपह संभवे हैं। क्षुधा, पिपासा, शीत, उष्ण, दंशमशक, चर्या, शय्या वध, अलाभ, रोग, तृणस्पर्श, मल, प्रज्ञा, अज्ञान ए चौदह परीपह हैं। सूत्रमें चतुर्दशवचन है तातें अन्यपरीपहका अभाव जानना। इहां प्रश्न, जो, छास्थवीतरागके तो मोहनीयकर्मका अभाव भया, तातै तिसके उदयसंबंधी नाग्न्य अगति, स्त्री, निपद्या, आक्रोश, याचना, सत्कार, पुरस्कार, अदर्शन ए · आठ परीपह नाहीं होय हैं, तातें इहां तौ चौदहका नियम युक्त है, बहुरि सूक्ष्मसांपरायकेवि मोहका उदयका सद्भाव है, सो चौदहका नियम कैसें वर्षे ? ताका समाधान, जो, तहां केवल लोभसंचलनकपायका उदय है, सो अतिसूक्ष्म है, तातें यहभी छद्मस्थवीतरागसारिखाही है, तातें तहांभी चौदहका imala ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ७०० ॥ erabreraeter नियम कह्या है । फेरि तर्क करै हैं, जो, इहां मोहका उदयका सहाय नाही, तथा मंद उदय है, तात क्षुधाआदिकी वेदना नाही, परीपह तो वेदनाङ्के सहै। ताडूं कहिये, तातें तहां परीपहका नामही युक्त नाहीं । 'तहां कहै हैं, जो, ऐसा नाहीं है । इहां शक्तिमात्रकी विवक्षा है । जैसे सर्वार्थसिद्धिके देवनिकै सातमी पृथिवीताई गमन करनेकी शक्ति है ते कबहूं गमन करै नाही, तोऊ तिनके शक्तिअपेक्षा कहिये । तैसें इहांभी जानना । इह उपचारकरि कहा है । आगें पूछे है कि, जो, शरीरवान् आत्मावि परीपह आवनेका नियमवनन कीजिये है, तो भगवान् भये तिनकू केवलज्ञान उपज्या अर अघातिकर्म च्यारिका फल भोगवै है तिनके केते परीपह कहिये? तहां सूत्र कहे हैं- ॥ एकादश जिने ॥ ११॥ याका अर्थ-जिन कहिये केवलज्ञानी तिनवि ग्यारह परीपहका सद्भाव है । तहां नष्ट भया है घातिकर्मका चतुष्टय जाके ऐसा जो जिन केवलज्ञानी भगवान् ताके वेदनीयकर्म के उदयके सदावते तिसके आश्रयतें भये ऐसे ग्यारह परीपह हैं । इहां तर्क, जो, मोहनीयकर्मके सहायके अभावतें क्षुधाआदिकी वेदनांका तो अभाव है। तहां परीपहका कहना युक्त नाहीं। ताका HappRIJAur EDNDvranpurasus ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७०१ ॥ समाधान, जो, यह तो सत्य है । परंतु वेदनाका अभाव होतेंभी द्रव्यकर्मके सद्भावकी अपेक्षाकरि परीपहका उपचार कीजिये है। जैसे समस्तज्ञानावरणकर्मका नाश भये युगपत् सर्वपदार्थका जनावनेवाला जो केवलज्ञानरूप अतिशय होतें चिंताका निरोधका अभाव होतेभी ध्यानका फल जो कर्मका नाश होना तिसकी अपेक्षाकरि ध्यानका उपचार कीजिये है; तैसैं परीपहकाभी उपचार जानना । अथवा इस सूत्रका अर्थ ऐसाभी कीया है, "एकादशजिने न सन्ति" ऐसा वाक्यशेष कहिये सुन्नमें चाहिये ते अक्षर लगावने । जाते सूत्र हैं ते सोपस्कार कहिये अन्य उपकार करने वाले अक्षरनिकी अपेक्षा करे हैं । ताते सूत्रमें वाक्यशेष कल्पना योग्य है । बहुरि वाक्य है सो वक्ताके आधीन है, ऐसा मानिये है । तातें इहां निपेधकू न संति ऐसा वाक्यशेप लेना । जाते इहां मोहके उदयका सहायके अभावतें क्षुधाआदिकी वेदनाका अभाव है, तातें ए परीपहभी नाहीं हैं ऐसाभी अर्थ जानना । ए ग्यारह परीपहके नाम हैं । क्षुधा, तृष्णा, शीत, उष्ण, दंश, मशक, चर्या, शय्या, वध, रोग, तृणस्पर्श, मल ऐसे ग्यारह हैं। इहां दृष्टांत ऐसाभी जानना, जैसे विपद्रव्य है सो मंत्र औपधिके बलते ताकी शक्ति मारनेकी क्षीण होय जाय तव ताईं कोई खाय तो मेरे नाही, तैसे THANBreas । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७०२॥ ध्यानरूपी अमिकरि घातिकर्मरूप ईंधनकू ज्यां वाल्या, तिनके अनंत निर्वाध ज्ञानादिचतुष्टय प्रगट भया सो अंतरायके प्रभावतें निरंतर संचयरूप शुभपुद्गल होय हैं, सो वेदनीयकर्म है । सो सहायविना क्षीणवल हूवा संता अपना प्रयोजन उपजावनेकू समर्थ नाहीं है, तैसें क्षुधाआदि वेदनारूप परीपहनिका अभावही जानना ॥ आगें पूछे है, जो, सूक्ष्मसांपरायआदिवि भेदरूप केई परीपह कहै तौ ए समस्तपरीपह कौनविर्षे हैं ? ऐसे पूछै सूत्र कहै हैं- ॥ बादरसाम्पराये सर्वे ॥ १२॥ याका अर्थ-वादरसांपराय कहिये प्रमत्तें लगाय अनिवृत्तिवादरसांपराय जो नवमां गुण. स्थान तहांताई सर्व परीपह हैं । तहां सांपराय तौ कपायकू कहिये । बहुरि बादरकपाय जहां होय सो बादरसापराय है । इहां गुणस्थानविशेषका ग्रहण तो न करना, प्रयोजनमात्रका ग्रहण करना ताते प्रमत्तआदि संयमीका ग्रहण करना, तिनवि कषायनिका आशय क्षीण न भया। तातें सर्व परीपह संभवे हैं। इहां कोई पूछे, जो, कैसे चारित्रमें सर्व परीपह संभवे हैं ? तहां कहिये है, सामायिक छेदोपस्थापन परिहारविशुद्धि संयमविर्षे कोई एक संयमवि सर्वपरीपहनिका संभव है ।। og en overdreverxerxes aansaana NCAPITECTORRENCTRIKARAN ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७०३ ।। आगे शिष्य कहै है, जो, परीपहनिका स्थानविशेषका तो नियम कह्या, सो जान्या । परंतु कैसे' कर्मकी प्रकृतिका कैसे परीपह कार्य हैं ? यह न जान्या । ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने ॥ १३ ॥ याका अर्थ- ज्ञानावरणकर्मका उदय होते प्रज्ञा अज्ञान ए दोय परीपह होय हैं । इहां तर्क, जो, यह अयुक्त है । जाते ज्ञानावरणके उदय होते अज्ञानपरीपह तो होय अर प्रज्ञापरीपह तो ज्ञानावरणके अभाव होते होय है। सो दोऊ परीपह ज्ञानावरणके उदयतें कहना अयुक्त है। ताका समाधान, जो, यह प्रज्ञा है सो ज्ञानावरणके क्षयोपशमते होय है । सो परकै ज्ञानावरणका उदय होते विज्ञानकला नाही होय तहां जाकै मज्ञा होय ताकै मद उपजावै है । अर सकल आवरणका क्षय भये मद नाहीं होय है। तात ज्ञानावरणके उदयतें कहना बने है । इहां कोई कहै है, मद तो अहंकार है सो मोहके उदयहीतें होय है । ताका समाधान, जो, यह परीपह चारित्रवानकै ज्ञानावरणके उदयकी शक्तिअपेक्षा कही है। तातें मोहके उदयमैं अंतर्भाव याका नाही. ज्ञानावरण- हीकी मुख्यता लिये है। आगे अन्य दोय कर्मके निमित्त” भये परीपह• कहै हैं:- ॥ दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ ॥ १४ ॥ भAPANIPASTER NiDate Boxercxercers ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७०४ ॥ याका अर्थ- दर्शनमोहके होते तो अदर्शनपरीपह होय है। अर अंतरायकर्मके अलाभपरीपह होय है । इहां यथासंख्य संबंध करना। दर्शनमोहके होते अदर्शन परीपह, लाभा- न्तरायके होतें अलाभपरीपह ऐसें ॥ आगै पूछे है कि, आदिका मोहनीयका भेदतें एक परीपह कह्या, बहुरि दूजा मोहनीयके भेदतें केते परीपह होय हैं? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कारपुरस्काराः ॥ १५॥ याका अर्थ- चारित्रमोहके होते नाग्न्य, अरति, स्त्री, निपद्या, आक्रोश, याचना सत्कारपुरस्कार ए सात परीपह हो हैं । इहां पूछे है कि, पुरुपवेदके उदयआदिके निमित्ततें नाग्न्या- दिपरीपह होय हैं । इहां सो इनकै तौ मोहका निमित्तपणा हमनें जाण्यां, परंतु निषद्यापरीपह तो आसनका परीपह होय है, याकै मोहका उदयका निमित्त कैसे ? ताका समाधान, जो, आसन- विर्षे प्राणीनिका परिहार प्रयोजन है । सो प्राणीनिकी पीडाके परिणाम मोहके उदयतें होय है। तातें आसनमें चिगना मोहके उदयके निमित्ततें होय है । तात याके उदयकी मुख्यता है । आगे अवशेष परीपहका निमित्त कहनेकू सूत्र कहै है- ॥ वेदनीये शेषाः ॥ १६ ॥ - March ధరలకలుగకు ॥ सर्वार्थसिद्धियनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७०५ ॥ याका अर्थ- कहे जे ज्ञानावरण आदिके निमित्तः परीपह तिनत अवशेष रहे ते वेदनी. यके उदय होते होय हैं । उपरि ग्यारहका निमित्त तो कह्या। अब शेष ग्यारह रहे ते वेदनीयके होते होय हैं । ते कौन? क्षुधा, पिपासा, शीत, उष्ण, दंशमशक, चर्या, शय्या, वध, रोग, तृण स्पर्श, मल ए ग्यारह हैं | आगें पूछे है कि, परीपहनिका निमित्त लक्षणभेद तो कहे, सो यह परीपह एक आत्माके एककाल केते आवे हैं? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकोनविंशतिः ॥ १७॥ याका अर्थ-- ए परीपह एककू आदि देकरि भाज्यरूप एक आत्माके विपें उगणीसतांई आवे हैं । इह सूत्रमें आइ ऐसा उपसर्ग सो अभिविधिके अर्थि है । ताते उगणीसभी कोईविर्षे एककाल होय हैं ऐसें जानिये । सो कैसे ? शीत उष्ण दोऊ युगपत् न होय, तातें इनमेंतें एक बहुरि शय्या, निपद्या, चर्या ए तीनूं युगपत् न होय, ताते इनमें एक बहुरि दोय ये घटे । ऐसें युगपत् एककालवि उगणीसका संभव है । इहां तर्क जो, प्रज्ञा अज्ञान इन दोऊनिकभी विरोध है। तातें इनका युगपत् असंभव है। ताका समाधान, जो, श्रुतज्ञानकी अपेक्षा तो प्रज्ञापरीपह अर अवधिआदिका अभावकी अपेक्षा अज्ञानपरीपह ए दोऊ युगपत् होय तातें विरोध नाहीं है ।
KIDSvarta ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७०६ ॥ बहुरि इहां भाज्यका अर्थ ऐसा जानना, जो, एक आवै दोय आवै ऐसे उगणीसताई आवें ॥ आगें पूछे है कि, गुप्ति समिति धर्म अनुप्रेक्षा परीपहजय ए पांच संवरके कारण तो कहै । अब छठा कारण चारित्र है, ताके भेद कहने । ऐसें पूछ ताके भेद कहने… सूत्र कहै हैं । सामान्य अपेक्षाकरि तो चारित्रमोहके उपशम क्षय क्षयोपशमतें भई जो आत्माके विशुद्धिकी लब्धि एकही है । सो चारित्र एकही कहिये । बहुरि एकप्राणीनिका पीडाका परिहार अर इंन्द्रियनिका निरोधकी अपेक्षा दोयभी कहिये । बहुरि उत्कृष्ट मध्यम जघन्य अपेक्षा तीनिभी कहिये । बहुरि क्षयोपशम- ज्ञानीकी अपेक्षा सरागवीतरागभेदकर तथा केवलज्ञानीके सयोग अयोगभेदकरि च्यारि भेदभी कहिये । बहुरि पांच भेदका सूत्र है- ॥ सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसाम्पराययथाख्यातमिति चारित्रम् १८ याका अर्थ- सामयिक छेदोपस्थापना परिहारविशुद्धि सूक्ष्मसांपराय यथाख्यात ऐसे पांच भेदरूप चारित्र है । इहां प्रश्न, जो, दशप्रकार धर्मविर्षे संयम कह्याही है, सोही चारित्र है, यह फेरि कहना अनर्थक है । ताका समाधान, जो, अनर्थक नाहीं है । धर्मके विर्षे अंतर्भूत तोऊ अंतविर्षे चारित्रका ग्रहण कीया है। जाते यह मोक्षकी प्राप्तिका साक्षात् कारण है। CARPANCARPRSACRPANCAREE BreerestESBus Misramarika । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ७०७ ।। चौदहवां गुणस्थानके अंत चारित्रकी पूर्णता भये लगताही मोक्ष होय है । तातें साक्षात्कारण ऐसा जनावनेकू न्यारा कह्या है । सो सामायिकका स्वरूप तो पहले श्रावकके सप्तशील कहे तहां कह्याही था । सो दोयप्रकार है, एक तौ नियतकाल दूजा अनियतकाल । तहां कालकी मर्याद करि जामें स्वाध्यायआदि कीजिये सो तो नियतकाल है । बहुरि ईपिथआदिवि अनियतकाल है । बहुरि प्रमादके वशतें उपज्या जो दोष ताकरि संयमका प्रबंधका लोप भया होय ताका प्रायश्चित्त आदि प्रतिक्रियाकरि स्थापन करना सो छेदोपस्थापना है । अथवा सामायिकवि अहिंसादिक तथा समित्यादिकका भेद करना सो छेदोपस्थापना कहिये । बहुरि प्राणिपीडाका जहां परिहार ताकरि विशेषरूप जो विशुद्धता जामें होय सो परिहारविशुद्धि कहिये ।। बहुरि जहां अतिसूक्ष्मकपाय होय सो सूक्ष्मसांपरायचारित्र है । यह दशमा गुणस्थान सूक्ष्म लोभसहित होय है । बहुरि जहां मोहनीयकर्मका सम्पूर्ण उपशम होय, तथा क्षय होय जाय सत्तामेंसू द्रव्यका कर्म उठि जाय, तहां आत्माका स्वभावकी वीतराग अवस्था होय, सो यथाख्यातचारित्र है । अथवा पहले सामायिकआदि चारित्रके आचरण करनेहारेनें याका व्याख्यान तो कीया अर मोहके क्षयतें तथा उपशमतें पाया नाही, तातें अब कह्या, तात याका नाम अथा. Camerandsxe ఆడకుండంరకుండదుండగకుండiredits ॥ सर्वार्थसिद्धिपचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७०८ ॥ ख्यातभी कहिये । जाते अथशब्दका अर्थ अनंतर पदार्थ होय सो है, यह समस्तमोहके क्षय तथा उपशमके अनंतर होय है, तातें अथाख्यात नाम सार्थक है । बहुरि आत्माका स्वभाव जैसा अव- स्थित है तैसाही या कह्या है, ताते याका नाम यथाख्यातभी कहिये । बहुरि सूत्रमें इतिशब्द सो परिसमाप्ति अर्थवि है। तातें ऐसा जानिये, जो, यथाख्यातचारित्रतें सकलकर्मके क्षयकी परिसमाप्ति होय है । बहुरि सामायिकादिकका अनुक्रमका कहना है । ताकरि अगिले अगिले चारित्रवि गुणकी विशुद्धताकी वृद्धि है । ऐसें जनाया है ॥ इहां विशेष कहिये हैं, सर्वसावधयोगका अभेदकरि साग करै सो सामायिक है। याका शब्दार्थ ऐसाभी कीया है, जो, प्राणीनिके घातके कारण जे अनर्थ तिनकू आय ऐसा नाम कहिये सम् ऐसा उपसर्ग देनेते एकीभूत अर्थ भया । तात् अनर्थ एकटे भये होय तिनकू समाय ऐसा कहिये । तें समाय जाका प्रयोजन होय सो सामायिक कहिये । तातें ऐसा अर्थसिद्धि होय है। सो सर्वपापका सामान्य एकछाही त्याग जहां होय सो सामायिकचारित्र है । इहां कोई कहै, ऐसा तो गुप्तिभी है । ताका समाधान, जो, यामें मनसंबंधी प्रवृत्ति है, गुप्तिविर्षे प्रवृत्तिका निषेध है। बहुरि याकू समितिभी न कहिये । जाते सामायिकवाकू प्रवृत्तिका उपदेश है। तावि प्रवृत्ति Slpkrera . ॥ सर्वार्थसिदिषचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७०९ ॥ होय ताईं समिति कहिये । ऐसा सामायिकका कारण है सो समिति कार्य है । ऐसा कार्यकारणका भेद है । बहुरि परिहारविशुद्धिवि ऐसा विशेष है, जो, इसकू धारै जो पुरुप तीस वर्षका होय , तीर्थंकरके निकट पृथक्त्ववर्पताई सेवन कीया होय, प्रत्याख्यानपूर्व तहां पढ्या होय, जीवनिकी उत्पत्ति मरणके ठिकाणे कालकी मर्याद जन्म योनिके भेद देशका द्रव्यका स्वभावका विधानका जाननहारा होय, प्रमादरहित होय, महावीर्यवान् होय, जाकै विशुद्धताके चलते कर्मकी प्रचुरनिर्जरा होती होय, अतिकठिन आचरणका धारणेवाला होय, ती, संध्याविना दोयकोश नित्य विहार करनेवाला होय, ताकै परिहारविशुद्धिसंयम होय है । अन्यकै नाहीं होय है । बहुरि सूक्ष्मसांपरायसंयम ऐसे मुनिके होय है, जो सूक्ष्मस्थूल प्राणीनिकी पीडाके परिहार- विपं प्रमादरहित होय, बहुरि स्वरूपके अनुभववि वधता उत्साह जाकै होय, जाकै अखंडक्रिया- विशेष होय, बहुरि सम्यग्दर्शनज्ञानरूप प्रचंडपवन ताकरि प्रज्वलित भई, जो शुद्धआशयरूप अमिकी शिखा ताकरि दग्ध भये हैं कर्मरूप इंधन जाके , बहुरि ध्यानके विशेपकरि क्षीण कीये कपायरूप विपके अंकुरे जानें, बहुरि नाशके सन्मुख भया है मोहकर्म जाके, याहीतें पाया सूक्ष्मसापराय संयम जानें ऐसा मुनिकै होय है । याका गुप्तिसमितिविपें अंतर्भाव जानना। जातें eanikuarius KARApr ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७१०॥ गुप्तिसमिति होते यामें सूक्ष्मलोभापायका होना यह विशेष गुण है। ताकी अपेक्षा न्याराही जानना । बहुरि सूत्रके अनुक्रमवचनकरि उत्तरोत्तर अनंतगुणी विशुद्धता जाननी । बहुरि चारित्रके भेद शब्दअपेक्षा तौ संख्यात हैं । बुद्धिके विचारतें असंख्यात हैं । अर्थते अनंतभेद हैं। ऐसें यह चारित आश्रवके निरोधतें परमसंवरका कारण जानना। अर समितिविपैं प्रवर्ते है । तामें धर्म अनुप्रेक्षा परीपहनिका जीतना चारित्र यथासंभव जाननें । आगें पूछे है कि, चारित्र तो कह्या, ताके अनंतर 'तपसा निर्जरा च' ऐसा कह्या था सो अब तपका विधान कहना । ऐसें पूछे कहै हैं । तप दोयप्रकार है, बाह्य आभ्यंतर। सोभी प्रत्येक छहप्रकार है । तहां वाह्य तपके भेद जाननेकू सूत्र कहै हैं- ॥ अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्याग- विविक्तशय्यासनकायक्लेशा बाह्यं तपः ॥१९॥ याका अर्थ- अनशन, अवमौदार्य, वृत्तिपरिसंख्यान, रसपरित्याग, विविक्तशय्यासन कायक्लेश ए छह बाह्यतप हैं। तहां इष्टफल कहिये धनकी प्राप्ति, जगतमें प्रशंसा स्तुति होना, रोगादिक मिटना, भय मिटना, मंत्रसाधन करना इत्यादिक इसलोकसंबंधी फलकी अपेक्षा जामें HTARPRINCIPANCARPES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७११ ।। (రకదురు Aasarta नाही, तथा ऐसेंही परलोकसंबंधी विषयनिका सुखकी अभिलापरूप स्वर्गआदिका फलकी निदान- रूप वांछा जामें नाहीं, अर संयमकी प्रसिद्धि , रागादिकका विनाश, कर्मकी निर्जरा, ध्यानकी प्राप्ति, आगमका अभ्यासकी प्राप्ति इनके अर्थि जो आहार कपायका विषयका त्याग करना, सो अनशन है ॥ १॥ बहुरि संयमकी वृद्धि, निद्रा आलस्यका नाश, पात पित्त कफआदि दोपका प्रशमन, संतोप, स्वाध्यायआदि सुखतें होना इत्यादिककी सिद्धिके अर्थि आहार थोरा लेना, सो अवमौदर्य है ।। २ ॥ बहुरि मुनि आहारकू जाय तब प्रतिज्ञा करै, जो, एकही घर जावेंगे, तथा एकही रस्तामें प्रवेश करेंगे, तथा स्त्रीका दीया आहार लेंगे, तथा एकही द्रव्यका भोजन लेंगे इत्यादिक अनेकति हैं; तिसकी प्रतिज्ञा करि नगरमें जाय तिस प्रतिज्ञाकी रीति मिले तो ले, ना तरि फिरि आवै, सो वृत्तिपरिसंख्यान तप है। यह आशाकी निवृत्तिके अर्थ है ॥३॥ बहुरि इन्द्रियका उद्धतपणाका निग्रह निद्राका जीतना स्वाध्याय सुखतें होना इत्यादिके अर्थि घृतआदि पुष्ट स्वादरूप रसका त्याग, सो चौथा रसपरित्याग तप है ॥ ४ ॥ बहुरि शूनास्थानक आदि जे एकांत जायगा जहां प्राणीनिफू पीडा न होय तहां संयमी सोचना बैठना आसन करे, यातें आपके स्वाध्यायध्यानमें बाधा न होय, ब्रह्मचर्य पालै, स्वाध्यायध्यानकी सिद्धि होय, PER PATRAINSASPRINISA rariksxas ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ७१२ ॥ पांचवा विविक्तशय्यासन तप है ॥ ५॥ बहुरि आतापके स्थान वृक्षका मूल इनवि वसना, चौडे निरावरण शयन करना, बहुतप्रकार आसनकरि प्रतिमायोग करना, इत्यादिक कायक्लेश तप है ॥६॥ सो यऊ देह कष्ट देनेके अर्थि है, परीपहके सहने के अर्थि है, सुखकी आभिलापा मेटनेके अर्थि है, मार्गकी प्रभावनाके अर्थि है इत्यादि प्रयोजनके अर्थ जानना ॥ इहां कोई पूछै, जो, परीपहमें अर यामें कहा विशेष है ? ताका समाधान, जो, स्वयमेव आवै सो तो परीपह है अर आप चलाय करै सो कायक्लेश है। फेरि कोई पूछे, इन छह तपनिके वाह्यपणां केसे है ? ताका समाधान, जो, ये तप बाह्यद्रव्यकी अपेक्षा लीये हैं। तातें आहारादि- कका त्याग करना आदि इनमें प्रधान है। तातें इनकू वाह्यतप कहै हैं, तथा परके ए तप प्रत्यक्ष हैं, सर्वलोक इन तपनिळू जाने हैं, तातेंभी बाह्यतप कहिये । तथा बाह्य कहिये मोक्षमार्गत बाह्य जे मिथ्यादृष्टि तेभी इनकू करै हैं। तातेभी इनकू बाह्यतप कहिये हैं ॥ आगे अभ्यंतर तपके भेद दिखावनेवा॒ सूत्र कहै है- ॥ प्रायश्चित्तविनयवेयावृत्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युत्तरम् ॥ २० ॥ याका अर्थ- प्रायश्चित्त, विनय, वैयावृत्य, स्वाध्याय , व्युत्सर्ग, ध्यान ए छह उत्तर PRONPROINE ANDreast ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । नवम अध्याय ॥ पान ७१३ ॥ कहिये दूसरा जो अभ्यंतर तप ताके भेद हैं | इनकै अभ्यंतरपणा कैसे है ? सो कहै हैं । ए तप अन्यमतिनिकरि नाही कीजिये हैं। तथा मनकूही अवलंव्यकरि इनका प्रवर्तन है। तथा बाह्य- द्रव्यकी अपेक्षा इनमें प्रधान नाहीं है, तातें इनकै अभ्यंतरपणा है। तहां प्रमादके वशतें व्रतमें दोप उपजे ताके मेटनेकू करिये सो तो प्रायश्चित्त है ॥ १॥ पूज्य पुरुपनिका आदर करना, सो विनय है ॥ २॥ कायकी चेष्टाकरि तथा अन्यद्रव्यकरि जो उपासना टहल करना, सो वैयावृत्य है ॥ ३ ॥ ज्ञानभावनावि आलस्यका त्याग, सो स्वाध्याय है ॥ ४॥ परद्रव्यकेविर्षे यह मै हूं यह मेरा है ऐसा संकल्पका साग, सो व्युत्सर्ग है ॥ ५॥ चित्तका विक्षेप चलाचलपनेका त्याग, सो ध्यान है ॥ ६॥ ऐसें छह अभ्यंतर तप हैं | आगें इन तपनिके भेद कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ नवचतुर्दशपंचढिभेदा यथाक्रमं प्रारध्यानात् ॥ २१ ॥ याका अर्थ- नवभेद प्रायश्चित्तके, च्यारि भेद विनयके, दश भेद वैयावृत्यके, पांच भेद स्वाध्यायके, दोय भेद व्यत्सर्गके ऐसें अनुक्रमतें जानने । ए ध्यानतें पहले पांच तपके भेद हैं। इहां यथाक्रमवचन" प्रायश्चित्त नवभेद है इत्यादि जानना । बहुरि प्रारध्यानात् इस वचनतें ध्यानके भेद बहुत हैं । तातें आगे कहसी ऐसा जानना || आगें आदिका प्रायश्चित्ततपके नव भेद कहे, MADAAPKApr HAGARANCHAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७१४ ॥ EkaketNDS PROICAPACAPRICORPRINTERPR तिनका स्वरूपभेदके निर्णयके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्छेदपरिहारोपस्थापनाः ।। २२ ।। याका अर्थ- आलोचन, प्रतिक्रमण, ते दोऊ, विवेक, व्युत्सर्ग, तप, छेद, परिहार, उप- स्थापना ए नव भेद प्रायश्चित्ततपके हैं। तहां गुरुनिकू अपना प्रमादकरि लागै दोपका कहना ताकै दश दोष टालने, सो आलोचन है । बहुरि मोडूं दोप लागे हैं, ते मिथ्या होऊ निष्कल होऊ ऐसें प्रगट वचनकरि कहना, सो प्रतिक्रमण है । बहुरि आलोचनाप्रतिक्रमण दोऊ करना, सो तदुभय है । बहुरि दोपकार सहित जे आहार पाणी उपकरण तिनका संसर्ग भया होय तो तिनका त्याग करना, सो विवेक है। कायोत्सर्गआदि करना सो व्युत्सर्ग है। अनशन आदि तप करना, सो तप है। दिवस पक्ष मास आदिकी दीक्षाका घटावना, सो छेद है । पक्ष मास आदिका विभागकरि दूस्पिर वर्जन करना, संघवारे राखणा, सो परिहार है | अगिली दीक्षा छेदि नवा सरधे दीक्षा देना, सो उपस्थापन है ।। याका विशेष लिखिये हैं। तहां प्रमादजनित दोपका तो सोधन, अर भावकी उज्वलता, अर शल्यका मिटना, अर अनवस्थाका अभाव, अरु मर्यादमें रहना, संयमकी दृढता इत्यादिकी Rastra CRPRApr ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७१५ ॥ सिद्धिके अर्थि प्रायश्चित्तका उपदेश है। तहां प्रायश्चित्तका शब्दार्थ ऐसा, प्रायः कहिये साधुलो- कका समूह तिनका चित्त जिस कार्य में प्रवते, सो प्रायश्चित्त कहिये । अथवा प्राय नाम अपरा- धका है, ताका चित्त कहिये शुद्ध करना, सोभी प्रायश्चित्त कहिये । तहां दशदोपवर्जित गुरुका अपना लग्या दोप कहना, सो आलोचन कह्या । सो गुरु एकान्तविपें तौ बैठे होय, प्रसन्नचित्त होय, बहुरि देशकाल जाननेवाला शिष्य होय सो विनयकरि अपना प्रमाददोपळू कहै। ताके दश दोष टाले. ते कौन सो कहिये है। शिष्य ऐसा विचार, जो, गुरुनिकू किछू उपकरण दीजिये तो प्रायश्चित थोरा दे, ऐसे विचारि किछ नजरि करना, सो प्रथम दोप है । मैं दुर्बल हौं, अशक्त हौं, रोगी हों, उपवासादि करनेको समर्थ नाही, जो, थोरासा प्रायश्चित्त दे तो दोपका निवेदन करूं ऐसें थोरा प्रायश्चित्त लेनेके अभिप्रायतें कहना, सो दूसरा दोप है ॥ अन्य जो न देखे तिनकू छिपाय अर अन्यके देखै प्रगट भये ते दोष कहने ऐसा मायाचार करना सो तीसरा दोष है ॥ आलस्यतें, प्रमादतें, अल्पअपराधकू तौ गिणे नाही, ताके जाणनेका उत्साह नाहीं अर स्थूलदोपही कहना, सो चौथा दोष है ।। मोटे प्रायश्चित्त देनेके भयकरि बडा दोष तौ छिपावना अर तिसके अनुकूलही अल्पदोष कहना, सो पांचमा दोप है ॥ ऐसें व्रतके अतीचार HTTPRATOR ramesDrease CAPACasya లుండకుండకుడదు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७१६ ॥ कह्या प्रायश्चित्त होय है, ऐसे अभिप्रायतें प्रायचित्त जानने• गुरुनिकी उपासना टहल करना दोप न कहना, सो छठा दोष है ॥ पाक्षिक नातुर्मासिक सांवत्सरिक जो प्रतिक्रमण ताकू घणे मुनि भेले होय करे, तहां आलोचनाके शब्द बहुत होय तिनमें आपभी अपना दोष कहै अभिप्राय ऐसा होय जो कछू सुणेंगे कळू न सुणेंगे ऐसा विचारिकरि नचीत होना सो सातमां दोप है । गुरुनिकरि दीये प्रायश्चित्तविौं संदेह उपजावे, जो, यह प्रायश्चित्त दीया सो आगममें है कि नाही? ऐसी शंकाकरि अन्यमुनिनिळू पूछ सो आठमां दोप है ॥ किछु प्रयोजन विचारी अर आपसमान होय ताहीकू अपना प्रमाददोष कहकरि प्रायश्चित्त आपही ले ले, सो नवमां दोप है, यामें वडा प्रायश्चित्त ले तो फलकारी नांहीं ॥ अन्यमुनिनिकू अतीचार लाग्या होय ताने किछु प्रायश्चित्त लीया होय ताकू देखि तहां विचारै, जो, याकेसमान मोकुंभी अतीचार लाग्या सो याकू प्रायश्चित्त दिया सोही मोकू युक्त है ऐसे विचारि अपना दोष प्रगट न करना प्रायश्चित्त ले लेना, सो दशमां दोप है ।। अपने अपराधकू घणे काल न राखणा तत्काल गुरुनिपै जाय कपटभावते रहित होय बालककीज्यौँ सहलपणातें दोपनिकू कहै ताकै ए दोष नाही लागै हैं । तहां मुनि तौ आलोचन कर, सो एक गुरु एक आप ऐसे दोयही होते एकान्तमें करै APRINCARPARICAREER ARTetrackressurditis ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान '७१७ ॥ अर अर्जिका करें, तब एक गुरु होय दोय अर्जिका होय ऐसे तीनि होतें करै, सो प्रकाश होय जहां करे अंधकारमें न करै । बहुरि लज्जाकरि तथा अपमानके भयकरि दोप प्रगटकार अतीचार न सोधे तो नाही है धनविषे लेना जाके ऐसा जो लोभी सो धन विनशै खेदखिन्न रहै है तैसे चारित्रके दोपते खेदखिन्न रहे है । बहुरि जो आलोचना न करै तौ महान तपभी वांछितफलकू नाहीं दे है । जैसें कडी ओपधि कायवि गयेविना फलदाता नाही, तेसें जानना । बहुरि आलोच. नभी करै अर गुरुका दीया प्रायश्चित्त न ले तोभी महान फल न होय है । जैसे कोई अन्नादिक वीनने लगे, तामें एकएक देखतें कंकर आदि देखता तो जाय, अर कंकरकू का? नाही, तो अन्न उत्तमस्वादरूप फलकों नाहीं दे; तैसें जानना । बहुरि आलोचनकरि प्रायश्चित्त ले तो जैसे मांजा आरसामें रूप उज्वल दीखे तैसें व्रत उज्वल होय है ।। प्रतिक्रमणका लक्षण पूर्व कह्याही है । बहुरि तदुभयका प्रयोजन यह है । कोऊ दोष तो आलोचनही मिटे है । कोऊ प्रतिक्रमणहीतें मिटे है । कोऊ दोष दोऊ करें मिटें है । इहां कोई तर्क करे है, जो, यह तो अयुक्त है। कहा, जो, विनाआलोचन तो प्रायश्चित्त नाहीं कह्या, फेरि कह्या, जो, प्रतिकमणहीतें शुद्ध होय है, सो यऊ अयुक्त है । बहुरि कहोगे, जो, आलोचन- REP weats ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७१८ ॥ पूर्वक प्रतिक्रमण है, तौ तदुभयका कहना व्यर्थ है । ताका समाधान, जो, यह दोष इहां नाहीं है । जाते सर्वही प्रतिक्रमण आलोचनपूर्वकही है। परंतु यामें विशेष है, सो कहा? जो पहली गुरुनिकी आज्ञातें शिष्य जानि रहे हैं, जो, प्रतिक्रमणमात्रतें फलाणा दोप निर्वर्वन होय है । सो ऐसा दोषका प्रतिक्रमण तो शिष्यही करि ले है । सो तौ आलोचनपूर्वक भयाही । बहुरि जो पहली जा दोषका प्रतिक्रमणकी गुरुनिकी आज्ञा नाहीं, सो आलोचनपूर्वकही शिष्य करही है । अर गुरु करै सो आपही करि ले है । बहुरि तिनकै आलोचना नाहीं है । विवेकका विशेष जो, जा वस्तुवि सदोपका संदेह पड्या होय, तहां सदोपकेवि निर्दो- पका ज्ञान भया होय, तथा जाका साग कीया होय, जाका ग्रहण हो जाय, तिसका फिरि साग करना, सो विवेक है। कायोत्सर्ग करै है सो कालका नियमकरि करै । अर तप आदिक पहलै कहे तेही जानने। इन प्रायश्चित्तानिकू कहां कहां लेने ताका संक्षेप कहिये है। विद्या पढना, आतापनादियोग करना, अन्यका उपकरण ग्रहण करणा इत्यादिक विनयसहित पूछविना करै, तौ याका आलोचनमात्र प्रायश्चित्त है । बहुरि परोक्ष प्रमादसेवना, आचार्यका वचन न करना, आचार्यके प्रयोजननिमित्त विनापूछ्या जाना, परसंघमेंञ विना पूछ्या आवना इत्यादिविभी CONPORNORMONITAR ॥ सर्वार्थसिदिवनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७१९ ॥ Mantras आलोचनाही है। आवश्यकआदिकी क्रियाका देशकालका नियम कीया था, ताकू धर्मकथा करने आदिके निमित्तकरि विस्मरण होय जाय, ताका फेरि करनेवि प्रतिक्रमण करना, प्रायश्चित्त है। बहुरि इन्द्रियवचनका दुःपरिणाम होय जाय, आचार्य आदिके पग लागि जाय, व्रतस- मितिगुप्तिवि स्वल्प अतिचार लागै, परका विगाड होनेका वचन निकले, कलह होय जाय, वेयावृत्य स्वाध्यायादिवि प्रमाद करे इत्यादिविभी प्रतिक्रमण है। बहुरि अकाल भोजनके अर्थि गमन करे, लोचन स्वछंद करै, स्वमवि रात्रिभोजनादिका अतिचार लागै, उदरमेंसू कृमि नीसरे, मांडर पवनादिकके निमित्ततें रोमांच होय, हरिततृणादिकी भूमि तथा पंकपरि गमन करे, गोडा. ताई जलमें प्रवेश करे, नाचते नदी तिरै, अन्यका उपकरण आदि अपणावै, पुस्तक प्रतिमादि- कका अविनय होय जाय, पंचस्थावरका घात होय जाय, अदृष्टदेशवि मलमूत्र क्षेपे, प्रतिक्रमण क्रिया व्याख्यानके अंत इत्यादिवि आलोचन प्रतिक्रमण दोऊ हैं । बहुरि भयकार तथा भूलिकरि तथा विना जाणे तथा कोई कार्यकी अशक्तताकरि शीघ्रताकरि महानतमें अतिचार लागै, तौ तहां तपपर्यंत उपकार प्रायश्चित्त है । बहुरि त्यागनेयोग्य• छिपायकरि छोडे, बहुरि कोई कारणकरि अप्रासुकका ग्रहण होय जाय, तथा प्रासुककाभी त्याग कीया था तथा भूलिकरि ग्रहण कीया askar • ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७२० ॥ -- Britisixaristics ACADRINCIPE सो यादि आई ताका फेरि त्याग करणा, प्रायश्चित्त है । बहुरि खोटा सुपना आवै, खोटा चिंतवन करे, मलमूत्रका अतीचारविर्षे बड़ी नदी वडी वनीके प्रवेश तरणेवि कायोत्सर्ग प्रायश्चित्त है । बहुरि बहुतवार प्रमादतें बहुत प्रत्यक्ष अपराध करै प्रतिकूल प्रवर्ते, विरुद्ध श्रद्धा करै, तिनकू अनुक्रमतें छेद मूलभूमि अनुपस्थापन पारंचिक ए प्रायश्चित्त हैं। तहां अपने संघके आचार्यके निकटही सर्वतें नीचा पाडि प्रायश्चित्त दे सो तौ अनुपस्थापन है । बहुरि अन्य आचार्यके निकटि तीनिवार फेरै सो पारविक है। ऐसे नवप्रकार प्रायश्चित्त देश काल शक्ति संयमादिके अविरोधकरि जैसा अपराध होय तैसा प्रायश्चित्तकरि दोष मिटावै । जैसैं यथा रोग देशकालादि देखि वैद्य रोग मिटावै तैसे करै। या जीवके परिणामके स्थानक असंख्यातलोकपरिमाण है। तेतेही अपराध लागें हैं । सो प्रायश्चित्तके भेद तेते नाहीं हैं। व्यवहारनयकरि सामान्यकरि प्रायश्चित्तके भेद यथासंभव होय हैं । आगे विनयके भेद कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः ॥ २३ ॥ • याका अर्थ- ज्ञानका विनय, दर्शनका विनय, चारित्रका विनय, उपचारका विनय Carbreakke . ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजींकृता । नवम अध्याय ॥ पांन ७२१ ॥ : roxypHAR ऐसे विनयतपके च्यारि भेद हैं । इहां विनयका अधिकार है। तातें विनयशब्दका संबंध करना । यातें ज्ञानविनय दर्शनविनय चारित्रविनय उपचारविनय ऐसे संबंध भया। तहां बहुमानसहित मोक्षके अर्थि ज्ञानका ग्रहण अभ्यास स्मरण इत्यादि करणा, सो ज्ञानविनय है। बहुरि शंकादि- दोपरहित तत्वार्थनिका श्रद्धान करना, सो दर्शनविनय है। बहुरि ज्ञानदर्शनसहित होयकरि चारित्रविर्षे समाधानरूप चित्त• कारण, सो चारित्रविनय है । बहुरि आचार्यआदि प्रत्यक्ष विद्यमान होय तिनकौं देखिकरि उठना तिनके सन्मुख जाना अंजली जोडना इत्यादि उपचारविनय तथा ते परोक्ष होय तो मन वचन कायकरि हाथ जोड नमस्कार करना, गुणका स्तवन करना, स्मरण करना इत्यादिभी उपचारविनय हैं । याका प्रयोजन, जो, विनयतै ज्ञानका लाभ होय है, आचारकी शुद्धता होय है, भली आराधना होय इत्यादिकके अर्थि विनयकी भावना है। आगे वैयावृत्त्यतपके भेदके जाननेकू सूत्र कहै हैं- ॥ आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षग्लानगणकुलसङ्घसाधुमनोज्ञानाम् ॥ २४ ॥ याका अर्थ- आचार्य, उपाध्याय, तपस्वी, शक्ष, ग्लान, गण, कुल, संघ, साधु, मनोज्ञ इन दशनिका वैयावृत्य करणा, ऐसें याके दश भेद हैं । इहां विशेपके भेदते भेद जानने । तातें REP ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७२२ ॥ ANDutt आचार्यवैयावृत्य इत्यादि कहना । तहां जिनत व्रतआचरण कीजिये, ते आचार्य हैं । बहु जिनतें मोक्षके अर्थि प्राप्त होय शास्त्र पढिये ते उपाध्याय हैं । बहुरि महान् उपवास आदि तप करते होय, ते तपस्वी हैं। बहुरि जे शास्त्र पढनेआदि शिक्षाके अधिकारी होय, ते शैक्ष हैं। बहुरि रोगआदिकरि क्षीण होय, ते ग्लान हैं। बहुरि जे स्थविर कहिये बडे मुनिनिकी परिपाटीके होय, ते गण कहिये । बहुरि दीक्षा देनेवाले आचार्यके शिष्य होय, तिनकू कुल कहिये । बहुरि च्यारिप्रकार मुनिनिका समूहळू संघ कहिये । बहुरि घणा कालका दीक्षक होय, सो साधु कहिये । बहुरि जो लोकमान्य होय सो मनोज्ञ कहिये । इनके रोग परिपह मिथ्यात्वादिका संबंध आवै तव अपनी कायचेष्टाकरि तथा अन्य द्रव्यकरि तिनका प्रतिकार इलाज करै, सो वैया- वृत्य है। याका फल, जो, वैयावृत्यतै समाधिका तौ धारण होय है, निर्विचिकित्साभाव होय है, प्रवचनका वात्सल्य होय है इत्यादि जानना । इहां च्यारिप्रकारके मुनिकू संघ कह्या, तहां ऋषि यति अनगार मुनि ए च्यारि जानने । तहां ऋद्धिधारीकू तो ऋषि कहिये, इन्द्रियकू वश करै सो यति कहिये, अवधिमनःपर्यय ज्ञानीकू मुनि कहिये, सामान्य घरके त्यागी साधु सो अनगार कहिये । अथवा यति आर्यिका श्रावक श्राविका ऐसेंभी च्यारिप्रकार संघ है। बहुरि मनोज्ञ कह्या, सो जामें CATERPRISAPANAKAT , ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७२३ ॥ Tareratis पंडितपणाकरि कला वक्तापणा आदि गुण होय, सो लोकवि मान्य होय सो मनोज्ञ है। तथा ऐसा अविरतसम्यग्दृष्टि होय, जामें मार्ग• ऊचौ दिखावनेके गुण होय, ताकुंभी मनोज्ञ कहिये हे ॥ आगें स्वाध्यायके भेद जाननेफू सूत्र कहै हैं- ॥ वाचनापृच्छनानुप्रेक्षाम्नायधर्मोपदेशाः ॥ २५॥ याका अर्थ-वाचना, पृच्छना, अनुप्रेक्षा, आम्नाय, धर्मोपदेश ए पांच स्वाध्यायतपके भेद हैं। तहां निर्दोष ग्रंथ अर्थ उभय उनका जो भव्यजीवनिकू देना शिखावना सो तो वाचना है। बहुरि संशयके दूरि करने निर्वाध निश्चयके समर्थनिकू दृढ़ करने परळू ग्रंथका अर्थ दोऊका प्रश्न करना, सो पृच्छना है । जो आपकी उच्चताकरि प्रार्थि परके ठगनेके अर्थि नीचा पाडनेके अर्थि परकी हास्य करने• इत्यादि खोटे आशयसूं पूछ सो पृच्छना तप नाही है । बहुरि जिस पदार्थका स्वरूप जान्या, ताका मनकवि वारवार चिंतन करना, सो अनुप्रेक्षा है । बहुरि पाठकू शुद्ध पोखना, सो आमाय है । बुहिरि धर्मकथा आदिका अंगीकार, सो धर्मोपदेश है । ऐसें पांचप्र- कारका स्वाध्याय हे | याका फल प्रज्ञाका तो अतिशय होय, प्रशस्त आशय होय, परमसंवेग होय, तपकी वृद्धि होय, अतीचारका शोधन होय इत्यादिक या प्रयोजन है । तथा संशयका మందులను .॥ सर्वार्थसिद्धिचचनिका पंडितं जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७२४ ॥ CHAUPAIRRORRORARIHAS exerxerx नाश होय, मार्गकी दृढता होय, परवादीकी आशंकाका अभाव होय, ए फल हैं । आगें व्युत्सर्गतपके भेदके निर्णयके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ बाह्याभ्यन्तरोपध्योः ॥ २६ ॥ याका अर्थ- बाह्य अभ्यंतर ऐसें दोयप्रकारका परिग्रहका त्याग ए व्युत्सर्गके दोय भेद हैं। तहां व्युत्सर्ग नाम त्यागका है, सो दोयप्रकार है, बाह्य उपाधिका त्याग, अभ्यंतर उपाधिका त्याग । तहां अनुपात्तवस्तु जो आपते न्यारा धनधान्यादिक, सो तौ बाह्यपरिग्रह है । बहुरि कर्मके निमित्त भये आत्माके भाव जे क्रोधआदिक, ते अभ्यंतर परिग्रह हैं । बहुरि कायकाभी त्याग या अभ्यंतरमें गिणना । सो कालका नियमकरिभी होय है, अर यावजीवभी होय है । ऐसें बाह्य अभ्यंतर जे परिग्रह, तिनका त्याग, सो व्युत्सर्ग है । याके प्रयोजन निःसंगपणा निर्भयपणा जीवितकी आशाका अभाव 'ए व्युत्सर्गके फल हैं । इहां ऐसा जानना, जो, व्युत्सर्ग महाव्रतमेंभी कह्या, दशधर्ममेंभी कह्या, प्रायश्चित्तमेंभी कह्या, इहां तपका भेदभी कह्या । सो यामें विरोध नाहीं है । जातें कोई पुरुपते कोईवि सागकी शक्ति होय ऐसे शक्तिकी अपेक्षा अनेकप्रकारकरि कह्या है । उत्तरोत्तर उत्साह वढनेकाभी प्रयोजन है । इहां एता विशेप और जानना , जो, 'महाव्रतमें परिग्रहका त्याग कह्या ANTARNATARIAyn rewasakse. 1 రండదని सूत्र कहै हैं- ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिकां पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७२५ ॥ है, तहां तो धनधान्य आदि वाह्यपरिग्रहका त्याग प्रधान है । अर दशधर्ममें कहा है, तहां आहा- रादिक योग्यपरिग्रहका त्याग कया है । अर प्रायश्चित्तमें दोपका प्रतिपक्षी कह्या है। अर इहां तपमें कह्या, सो सामान्य है || आगें ध्यानके बहुतभेद कहनेकू न्यारा राख्या था ताके अब भेद कहनेका अवसर है, सो ताके पहली ध्यानका करनेवालेका तथा ध्यानका स्वरूप तथा ध्यानका कालकी निर्धारके अर्थि ॥ उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमान्तर्मुहूर्तात् ॥ २१ ॥ याका अर्थ- उत्तमसंहननका धारी पुरुपके एकाग्रचिंताका निरोध सो ध्यान है। सो उत्कृष्टपणे अंतर्मुहूर्तताई रहै । तहां आयके तीनि संहननकू उत्तम कहिये वज्रऋपभनाराचसंहनन वज्रनाराचसंहनन नाराचसंहनन ऐसें । ए तीनूंही ध्यानके साधन हैं । बहुरि इनमें मोक्षका साधन एक आदिकाही है, अन्यते मोक्ष होय नाहीं । ऐसें ए तीनि संहनन जाकै होय सो पुरुप ध्यानी है । बहुरि अग्र कहिये मुख, ऐसा एक मुख कहिये एकाग्र जाकै होय, सो एकाग्र कहिये मनकी चिंता है, सो अनेक पदार्थके अवलंबनतें चलायमान है, याकू अन्यसमस्तका अवलंघनत छुडाय एकअग्रवि नियमरूप करै, सो एकाग्रचिंतानिरोध है । यह ध्यानका स्वरूप कह्या । बहुरि अंतर्मु. ఆుందdited ASASARETARTICIPR ॥ सर्वार्थसिद्धिचचनिका -पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७२६ ॥ NAGERRACTRES ersareekisters ReuterDrevere ऐसा कालका परिमाण है, सो अंतर्गत कहिये मुहूर्तके माहीं होय, सो अंतर्मुहूर्त कहिये । आङ् ऐसा उपसर्ग जोडै मर्याद भई, जो, अंतर्मुहूर्तताई लेणा आगे नाहीं, ऐसे कालकी मर्यादा कही । जाते एते कालसिवाय चिंताका एकाग्रनिरोध होय सकै नाही दुर्द्धर है । इहां मश्न, जो, चिंताका निरोध सो ध्यान है, तो निरोध तौ अभावकू कहिये है, तातें ध्यान निर्विपय अभावरूप ठहन्या, सो गधेके सींगकीज्यौं भया । ताका समाधान, जो, यह दोष नाहीं । अन्यचिंताकी निवृत्तिकी अपेक्षा तो अभावरूपही है । बहुरि चिंता जिसविषयकू अवलंव्या तिसकै आकार प्रवृत्तिौ सद्भाव- रूप है । जाते अभाव है सो भावान्तरके स्वभावरूप है, तातें वस्तुका धर्म है, हेतुका अंग है । अभावतेंभी वस्तुही सधै है । अथवा निरोधशब्दकू भावसाधन न करिये अर कर्मसाधन करिये, तब जो निरोधरूप भई सोही चिंता ऐसें ज्ञानही चलाचलपणातूं रहित होय एकाग्र भया सोही ध्यान है। जैसें अमिकी शिखा निरावाधप्रदेशमें चलाचलपणाते रहित होयकरि स्थिर है दीप्य- मान होय, तैसें जानना ॥ इहां विशेष श्लोकवार्तिकतें लिखिये है। इस सूत्रीवर्षे ध्याता ध्यान ध्येय ध्यानका काल ए च्यारि कया है । अर सामर्थ्यते याकी प्रवृत्तिकी सामग्री जानिये है। इहां कोई अन्यमती terestorate ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७२७ ॥ amavataws कहै है, जो, हमारे मतमें चित्तकी वृत्तिके निरोधकं योग कया है। ताकू पूछिये, जो, साहीही चित्तकी वृत्तिका निरोध जाका किछू विषय नाहीं ऐसा कह्या है, कि, ज्ञानका स्थिर होना कह्या है? जो, आद्यकी पक्ष कहेंगा, तो निर्विपय तुच्छ अभावरूप है, जो प्रमाणभूत नाही अर स्थिर ज्ञानवरूप कहेगा, तो हमारी मिली। तहां वह कहै है, जो, हम तुच्छाभावरूप तौ नाहीं कहै । पुरुषका खरूपकेवि अवस्थानकू चित्तकी वृत्तिका निरोध कहै हैं। याहीकू समाधि कहिये है। असंप्रज्ञातयोग ध्यान ऐसा कहिये है तहां समाधिवि ज्ञानकाभी उच्छेद होय जाय है तातें हमारे ऐसा कह्या है, जो, समाधिकालविर्षे द्रष्टा कहिये पुरुप ताका स्वरूपकेवि अवस्थान होय है। आत्मा तो द्रष्टा है अर ज्ञाता प्रधान है। पुरुपका स्वरूपकेविर्षे अवस्थान है, सो परम उदासीनपणा है। ताळू कहिये, जो, पुरुपकू द्रष्टा कहै हैं, जो ज्ञाताभी पुरुपही है। देखना जानना तो दोऊ अविनाभावी है। जो प्रधानकू ज्ञाता कहेगा तो द्रष्टाभी प्रधानही ठहरेगा, तय पुरुष जड़ ठहरेगा । इहां कहै, जो, ज्ञाता पुरुपकू कहै ज्ञान अनित्य है। तातें पुरुपकै अनित्यता आवेगी। तो ऐसें तो प्रधानभी अनित्य ठहरेगा। तब वह कहे, प्रधानका परिणाम तौ अनिय हम मानही avitriteratival EARTERS Treka ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७२८ ॥ हैं । तौ ताकू कहिये ऐसेंही पुरुपके पर्यायके ज्ञान के विशेष अनित्य मानने में कहा दोष है ? तब कहै जो पर्याय पुरुपतॆ अभेदरूप है, तातें पुरुपकै अनित्यपणा आवै है। तहां कहिये, प्रधानतें तिसका परिणाम कहा अत्यंतभिन्न है ? जातें प्रधानकै अनित्यता न आवै। तहां वह कहै, जो, परिणामही अनित्य है परिणामी तौ नित्यही है। ताळू कहिये, जो, ऐसे है तो ज्ञान अरु आत्माकै अभेद होतेभी ज्ञानही अनित्य है, पुरुष नित्य है, या ठहरी । फेरि वह कहै, पुरुष तो अपरिणामीही है। तौ ताकू कहिये, प्रधानभी अपरिणामी क्यों न कहे ? तब वह कहै, व्यक्तितें प्रधान परिणामी कहिये, शक्तितें नाहीं। तहां ताकू कहिये, पुरुपभी ऐसेंही हैं, यामें विशेष कहा? जातें जो स्वत्वरूप है सो सर्वही परिणामी है। अपरिणामीकै तौ क्रमपणा अरु युगपतपणा होय नाहीं। इनविना अर्थक्रिया होय नाहीं। तातें द्रष्टा है तैसेंही आत्मा ज्ञाता है । यामें बाधा नाही । तात असंप्रज्ञातयोगरूप ध्यान कहै, सो वणें नाहीं। अज्ञानरूप पुरुषका खरूप अवस्थान संभव नाहीं । यातें जडपणा आवै है । बहुरि संप्रज्ञातयोग है सो ज्ञानकी वृi ज्ञेयका होना तिसमात्र है, सो ज्ञानका स्वरूपही है। यामें तौ किछु विवाद नाहीं है। जातें ध्यान है सो ज्ञानहीका एकाग्र होना है !!
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ७२९ ॥ CHATPAIGNORAM assraelar बहुरि कोई कहै, जो, ज्ञान ज्ञेयस्वरूपही होय जाय है, सो यह वणे नाहीं । जातै विपयरूप ज्ञेय तो जडभी है । सो जडरूप तो ज्ञान होय नाही । ज्ञानकी स्वच्छता ऐसेंही है, जो, ज्ञेयवस्तु तो जैसा है तैसा जहांका तहां तिष्ठै है। आप तिसकूँ जाने है, ता तिस आकार भया उपचार कहिये है। ज्ञान आत्माका गुण है सो आत्मा अमूर्तिक है | तातै ज्ञानही अमूर्तिक अर ताकी वृत्तिरूप अंश हैं तेभी अमूर्तिक हैं । तातें अमूर्तिकमें काहू मूर्तिकका प्रतिबिंब कैसे आय पडै ? जो ज्ञानकी वृत्तिकों मूर्तिक मानिये तो इन्द्रियनिकरि ग्रहण करनेयोग्य ठहरै । बहुरि मनकीज्यों अति- सूक्ष्मपणातें अप्रत्यक्ष कहिये सो स्वसंवेदनगोचरभी न ठहरै। अर स्वसंवेदस्वरूपभी न कहिये, तो अन्यअर्थकुंभी नाही जानेंगा। बहुरि दीपककीज्यों परप्रकाशकही बतावै तौ दीपक तौ जड है, अन्यके नेत्रनिको ज्ञानका कारण सहकारीमात्र उपचारकरि कहिये है, परमार्थत ज्ञानका कारण आत्माही है। बहुरि मूर्तिककै तौ स्वसंवेदन कहूं देखा नाहीं। तथा काहुने मान्याभी नाहीं। तातें ज्ञानकी वृत्ति जे पर्यायके अमृर्तिकही हैं । बहुरि कहै जो ज्ञानकी वृत्तिके विपयके जाननेका नियम है, तातें जानिये है, जो, शेयनिक प्रतिक्विनिकू ए धारे हैं। ताकू कहिये, जो, निराकारकैभी Tatkaamuktakkass ARRIAGEPRE ॥ सर्वार्थसिद्धिषचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७३० ॥ विषयका नियमकी सिद्धि है । जैसें पुरुषके जाळू देखै ताका भोगका नियम है, तैसें । फेरि वह कहै, जो, बुद्धि के विषय अर्थका प्रतिबिंब है, ताहि पुरुष भोगवै है, तातै विषयप्रति नियम है । ताकू कहिये, जो, बुद्धि फेईक अर्थका प्रतिविकू न धार, अर समस्तअर्थका प्रतिबिंबळू न धारै, सो इहां कारण कहा है ? तहां वह कहै, जो, अहंकार जिसविर्षे भया तिसहीका प्रतिबिंचकू बुद्धि धारै है । ताकू कहिये, जो, ऐसे तो अहंकारके नियम ठहन्या। बुद्धि तो प्रतिक्विविनाही अर्थकू स्थापै है यह ठहरी । अर मनका संकल्प अहंकार जान्या, अर इंद्रियनिका आलोच्या मन जान्या, ऐसे अपनी अपनी सामग्रीतही विषयप्रति नियम ठहस्सा । तातें प्रतिबिंबकी कल्पनाकरि कह्या । ऐसे होते चित्तकी वृत्तिका सारूप्य कहिये पदार्थक प्रतिबिंब धारनेरूप समानरूपता नाहीं है, तातें तिस- मात्र संप्रज्ञातयोग ठहरै । तातै अन्यमतीनिकै ध्यानका संभव नाही हे ।। बहुरि तिनकै ध्येयवस्तुभी नाहीं ठहरै है। तिनके ध्यानके सूत्रमें ध्येयका ग्रहणही नाहीं है । बहुरि ध्यानकी सिद्धि नाहीं, तब ध्येयकी सिद्धि काहेर्ने होय? बहुरि स्याद्वादीनिकै ध्यान है सो विशिष्टध्येयवि कह्याही है। जातें चिंताका निरोधके एकदेश” तथा सर्वदेशतें ध्यानकें एकाग्रविषयपणाकरि विशेषण कीया है, सोही ध्येय है। अनेकवि अप्रधानविपैं तथा कल्पित- CON గులుతురు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७३१ ॥ वि चिंतानिरोध नाहीं। तातें एकाग्रवि चिंतानिरोध• ध्यान कह्या है । इहां एकशद है सो तो संख्यावाचक है । बहुरि अंग्यते तत् अथवा अंगति तस्मिन् ऐसा विग्रहते अग्रशब्द निपज्या । तात याका अर्थ मुख है, भद्र इंद्र अग्र विप्र ए शब्द निपातसिद्ध हैं। अंगि ऐसी धातु है, सो गतिअर्थमें है। ताका कर्मवि तथा अधिकरण विपैर ऐसा प्रत्ययका विधान है । बहुरि चिंता मनकी वृत्तिकू कहिये है । बहुरि अनियम जाकै क्रिया होय ताका नियमतें क्रियाका कीपणाविर्षे अवस्थान होय सो निरोध कहिये । इहां समास करै हैं, एक अग्र कहिये मुख जाके होय सो तो एकाग्र कहिये । बहुरि चिंताका निरोध सो चिंतानिरोध कहिये । बहुरि एकान सोही चिंतानिरोध सो एकाग्रचिंतानिरोध कहिये । ऐसा एकाग्रचिंतानिरोध है सो ए काहेत होय है ? आत्माकी सामर्थ्य के विशेपते होय है । जैसें दीपगकी शिखा निर्वातदेशविर्षे अंतरंग बहिरंग हेतुके वशतें निश्चल तिष्ठे है तैसें चिंताहू वीयांतरायकर्मके क्षयोपशमका विशेषतें तथा निराकुलप्रदेशविर्षे निश्चल तिष्ठे है। यातें अन्यचिंतानिरोधते नानामुखपणाकी निवृत्ति कही। अश्या अग्रशब्द हे सो अर्थपर्यायवाची है। जाते याकू कर्णसाधन करिये, तब अर्थपर्यायवाची होय है। एकपणा सोही अग्र सो एकाग्र कहिये । ऐसें एकत्वकी संख्याविशिष्ट अर्थ भया । indian Sank.. ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय || पान ७३२ ॥ तथा एकशब्दकू प्रधानवाची लीजिये | तब एकाग्रवि चिंतानिरोध कहिये। ऐसे अनेक अर्थ जे गौणभूत तिनविर्षे चिंतानिरोधका निषेध भया । तातें कल्पनारोपित ध्यानका निषेध भया ।। इहां तर्क, जो, अनेकवादीनिके सर्वपदार्थ एकानेकरूप मानिये है तातें अनेकरूपका निषेध कैसे होय ? एक अर्थविर्षे ध्यान कैसे होय ? ताका समाधान, यह विनाविचाया तर्क है। एक अर्थकी एकपर्यायके प्रधानपणाकरि ध्यानका विषयपणा कहिये है । तहां द्रव्यकै अन्यपर्याय होतेंभी गौणपणातें ध्यान के विषय नाहीं हैं, याहीते एकशब्द संख्यावाचीका यहां ग्रहण है । फेरि तर्क, जो, ऐसें तो कल्पनारोपितविषयविर्षे ध्यान भया । जातें पर्यायमात्र तो वस्तु नाही, द्रव्यमात्रभी नाही है। द्रव्यपर्यायस्वरूप जात्यंतर वस्तु माना है । नयका विषय वस्तुका एकदेश है । जो नयका विषय सर्वदेश वस्तु मानिये तो याकै विकलादेशपणाका विरोध आवै । ताका समाधान, जो, ऐसें कहनेवालाभी न्यायका वेत्ता नाहीं । जो, सर्वथा द्रव्यपर्यायस्वरूपका निषेधरूप पर्यायमात्र मानिये तो अवस्तु होय । अर जहां द्रव्यपर्यायकी परस्पर सापेक्षा होय तहां तौ अवस्तुपणा है नाहीं । तातै नयका एकदेशविषय है तौऊ ताळू अवस्तु न कहिये ।। बहुरि कोई कहै, स्वरूपका आलंबन सोही ध्यान है । सो यहभी युक्त नाहीं। तातें सर्वथा Drexerceixeroxerxen xerxercy ॥ सर्वार्थसिद्विचानिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय || पान ७३३ ॥ PATPATIPRESS akeupeetary अंशरहित वस्तुकै तो ध्यानध्येयपणा आवै नाहीं । कथंचित् अनेकरूप वस्तुकही तिसतै अविरोधी ध्यान होय है । तिसते अर्थातरभूत जो ध्येयवस्तु तिसवि ध्यान प्रवर्ते है । ऐसें आपते जुदाही जो द्रव्यपरमाणु तथा भावपरमाणुको आलंय है । बहुरि ऐसा नाही, जो, द्रव्यपरमाणु भावपरमाणु अर्थपर्याय नाहीं । जाते पुद्गलद्रव्यके पर्याय हैं । इहां परमाणुशब्दका ऐसा अर्थ जानना, जो, परम कहिये उत्कृष्ट जाका फेरि विभाग नाहीं ऐसा अंश, सो परमाणु है। तहां द्रव्यका परमाणु तो पुद्गलका परमाणु है, तथा निश्चयकालका अणु है, इनते छोटा और द्रव्य नाहीं॥ बहुरि भावपरमाणुके क्षेत्रअपेक्षा तो एकप्रदेश है । व्यवहारकालका एकसमय है । अर भाव- अपेक्षा एक अविभागीप्रतिच्छेद है। तहां पुद्गलके गुणअपेक्षा तो स्पर्श रस गंध वर्ण इनका परिणमनका अंश लीजिये । जीवके गुणअपेक्षा ज्ञानका तथा कपायका एक अंश लीजिये। ऐसे द्रव्यपरमाणु भावपरमाणु यथासंभव जानना । तातें ध्यानशब्द है सो भावसाधन भी है कर्तृसाधनभी हे करणसाधनभी है। तहां ध्येयप्रति व्यापाररूप होय प्रवर्तना सो भावसाधन है । बहुरि आप स्वतंत्र पाये सो ध्यान कर्तृसाधन है । बहुरि साधकतमकी विवक्षा करिये तव ज्ञानावरणवीयांत- रायका विगमका विशेपकरि उपज्या सो जो शक्तिका विशेष ताका आत्मा ध्याचे सो करणसाधन NETPROPRO Vk GAGANPROTAKERPRESHATRA ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७३४ ॥ है। इनकी एकान्तकल्पनावि दोष आदिसूत्रके व्याख्यानविधैं कहै हैं । तथा ज्ञानशब्दके करणा- दिसाधन कह्या है तहां जानना । जो निर्विषय ध्यान होय ताके भावसाधनपणा आदि नाहीं वणे है । भाववानविना भावका असंभव है। कर्ताका अभाव होय तहां करणपणां वणे नाहीं । सर्वथा एकान्तविर्षे कारककी व्यवस्थाका असंभव है, सो पूर्व कह्याही है । बहुरि कोई कहै, कल्पनारोपितविषयविभी ध्यान कहिये है ।. सो ऐसा एकान्तकरि कह- नाभी कल्याणकारी नाहीं । जातें निर्विषयध्यानभी कल्पितही ठहरै है । जैसैं वालक कडावडी- कल्पित चूल्हो आदिकरि कल्पित भोजनका नाम कर, तातें तृप्ति कैसे होय ? तैसें कल्पितध्यानते ध्यानीकै तृप्ति नाहीं उपजै । तातै एकान्तवादीनिके ध्यानध्येयकी व्यवस्था ठहरै नाहीं । जातें तिनकें जो तत मान्या है, ताका निर्णयका अयोग है । बहुरि ध्यानका कर्ता पुरुपही थपै नाहीं । जातै पुरुपकू सर्वथा निस कूटस्थ थापै ताके पूर्वापर स्वभावका त्याग ग्रहण तो हैही नाहीं। ध्यानकी अवस्था कहां बणै? तैसेंही क्षणिक मानै तिनके बणे नाहीं । बहुरि प्रधानके ध्यान मानें तो प्रधान तौ जड है । जडके काहेका ध्यान ? बहुरि प्रधानका पर्यायरूप आत्मा ध्यानी कहै तो सोभी जडही है । प्रधान” जुदा तौ नाहीं । कल्पित कहै तौ अवस्तुही भया । जैसैं बौद्धका KATRINCARRIORNanwr Brezobras ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७३५ ।। मान्या संतान अवस्तु है तैसें । तातें स्यादादीनिहीके ध्याता वणे है। सो उत्तमसंहननका धारी सूत्रमें कह्याही है। बहुरि इहां अन्यमती कहै, जो, हमारे पवनके साधनेवाले हैं ते उत्तमसंहननविनाही ध्यानकी सामर्थ्यते मनकू वश करै हैं | ताईं पूछिये, जो, पवन कैसे साधी? तहां कहै, जो, गुरुका उपदेश्या अभ्यास कीया, तातें पवन जीती। तहां कहिये, उत्तमसंहननविना ऐसा अभ्यासही वणे नाहीं । तिस अभ्यासवि दृढ शरीरविना पीडा उपजे। तहां अन्तान होय । पहले जाका पवनधारणाविषं मन लीन होय तामै अन्य ध्येयविषे प्रवृत्ति होय । तर ध्यान काहेका? ज्ञानकू एकाग्र करै अर पवनका यत्नभी करे । ऐसें तो मन एकाग्र होय नाहीं। याही युक्तिते जे प्राणायामधारणकू ध्यानका कारण कहे हैं तथा प्रत्याहारकू कहे हैं तेभी वणे नाही। बहुरि यम ओर नियम है ते ध्यानका कारण हेही। ते स्याद्वादीभी माने हैं। जाते असंयमीके योगकी मिद्धि नाहीं । बहुरि अंतर्मुहूर्तताईका ध्यानका काल कह्या है । सो यह काल हीनसंहनन- धारी नाही वणे हैं । यहरि उत्तमसंहननवालाभी अंतर्मुनते शिवाय ध्यानविणे एकध्येय ध्याय सके नहीं है। ऐसे पूछे है, जो, मुनिनिके बहुतकालभी तो ध्यानअवस्था रहे है । ताईं कहिये, 32 Price:
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७३६ ॥ sette तो एक ध्येयकू छोडि दूसरा ध्येयवि उपयोग आवै । ऐसें अन्यअन्य ध्येय पलटनेरूप ध्यानका संतान चल्या जाय । तव बहुतकालभी ध्यानका अवस्थान कहिये । यामें ध्यानका विरोध नाही ।। इहां बौद्धमती तर्क करै है, जो, अंतर्मुहूर्त ध्यानकी स्थिति है। अंतर्मुहूर्त के समय तो बहुत हैं । तिनविर्षे सयमसयम एकध्येयपरि तेसाही ध्यान होय । तैसेंही द्वितीयआदि अंतर्मुहूर्तवि लगता तैसाही क्यों न कहो ? ऐसे बहुतकालभी एकध्येयवि ध्यानका अविच्छेद आवै है। अर अंतर्मुहूर्तमें विच्छेद कही तो द्वितीयसमयविही विच्छेद ठहरै है । ऐसें समयमात्रही ध्यानकी स्थिति ठहरेगी। हमारे सर्वपदार्थकी क्षणमात्र स्थितिकी मान्य है । अर क्षणिकवि बाधा आवै है। ताका समाधान, ऐसे क्षणस्थायी वस्तु मानते जे बौद्धमती तिनके पहले क्षण ध्यानकी अवस्थिति है, तैसेंही तिस ध्यानके अंतसमयभी एकक्षणस्थायीपणा ठहन्या, तब ध्यानका काहूं क्षणकेवि विनाश नाही कहिये । जातें सर्वक्षणमें व्यापक ध्यानकी स्थिति ठहरी । जो ऐसे न मानिये तो एकक्षणमात्रभी स्थिति नाहीं ठहरै । अर वह कहै, जो, एकक्षणस्थायीके जो उत्पत्ति है सोही विनाश है । तातें सदाअवस्थित नाहीं कहिये । ताकू कहिये, जो, ऐसे है तो हम अंतर्मुहूर्तस्थिति- मात्र ध्यान कहै हैं । सो हमारेभी अंतर्मुहूर्ततें उत्तरकालवि समयआदिकी स्थितिकी उत्पत्ति सोही ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७३७ ॥ AHarirackerets CARROTICAPRINKAR विनाश है | अर अंतर्मुहूर्त स्थिरता सो ध्यानका आत्मलाभरूप उत्पत्ति है। ऐसें अविच्छेदरूप होनेते सदा अवस्थितरूप ध्यानका प्रसंग नाही आवे है । तातें नित्य कूटस्थ ठहरै । तब वह कहै है, अन्यकालविर्षे अन्यकी उत्पत्ति भई सोही अंतर्मुहूर्त ठहरनेवालाका नाश कैसे मानिये ? तहां कहिये, जो, क्षणकाभी तो अन्यअन्यकाल है। तामें एकक्षणमें नाश अन्यक्षण स्थितिपणाकरि उत्पत्ति कैसे माने है ? या तो हमारा अर तेरा कहना समान है। ऐसे होते क्षणिकवस्तुकै उत्पत्ति विनाश दोऊही सिद्ध नाहीं होय हैं । कूटस्थ नित्यकीही सिद्धि होय है । वहुरि जो क्षणिकवादीनिका ऐसा अभिप्राय है, जो, एकक्षणपीछे नाश होय है सो दूसरे- क्षण तिष्ठनेरूप उपजे है ऐसें सदा रही उत्पत्ति, सदाही विनाश नाहीं ठहरे है । जाते क्षणिककी सिद्धि न होय । सो ऐसें मानेगा तो अंतर्मुहूर्तस्थितिरूपभी ठहरेगा। सो अंतर्मुहूर्त ठहस्किरि नाश भया पछि अन्य अंतर्मुहूर्त ठहरनेकू उत्पत्ति भई । ऐसें समान है । बहुरि वह कहै, जो, ऐसे है तो संवर आदिपर्यंत ध्यानका काल क्यों न कहे। ताका उत्तर, जो, जैसा जहां संभवै तैसा तहां कहिये । मनकी वृत्तिस्वरूप जो चिंताका निरोध एकध्येयविर्षे अंतर्मुहूर्तशिवाय ठहरना संभव नाहीं । यह अनुभवगोचर है । मनकी वृत्तिके एकविषयतें अन्यविपयवि उलटना देखिये है। ऐसे Garrera deras ता ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय । पान ७३८ ॥ FACEEPRIVARPRICERPRINCE हीनसंहननवालाके चिंताका निरोध अल्पकाल देखि अर उत्तमसंहननवालेके अंतर्मुहूर्नकी संभा- वना करिये है । आगमप्रमाणकारभी यह सिद्ध है । बहुरि अंतर्मुहूर्तका स्वरूप आगमतें जानना।। बहुरि इहां कोई कहै , जो, ज्ञान है सोही ध्यान है। ताकू कहिये , जो, ऐसें नाहीं है। ज्ञान है सो तौ चलाचलरूप है । ध्यान है सो ज्ञानका निश्चलपणा है। यातें ज्ञानते याका लक्षण जुदा है । याहीतें ध्यानकू अधिकाररूपकरि ताका स्वरूप कहनेकू अंतर्मुहूर्त कहनेते बहुतकालरूप दिवसादिकका निषेध है । जातें ऐसी शक्तिका अभाव है। बहुरि सूत्रविर्षे एकशब्द है ताका अर्थ प्रधानपणाभी होय है । तिस अर्थकी अपेक्षा इहां एक कहिये प्रधान जो ध्यान करनेवाला पुरुष ताहीवि चिंताका निरोध करै । बहुरि अग्रशब्दकाभी अर्थ पुरुष होय है । ताकी अपेक्षाभी पुरुष- विपैं चिंताका निरोध कहिये अन्यध्येयकू छोडि आपविही ध्यानकी प्रवृत्ति होय है । ऐसें अनेक- अर्थका वाची जो एकाग्रशब्द सो सूत्रमें युक्त स्थाप्या है । इहां एकार्थवचनहीं नाहीं ग्रहण करना । जो एकार्थ ऐसा वचन ग्रहण करिये तो " वीचारोऽर्थव्यंजनयोगसंक्रान्तिः" इस सूत्रमें द्रव्यपर्याय- विर्षे पलटनेका अर्थ है। ताका निषेध आवै । तातें एकाग्रशब्दतै पलटनेका अर्थ विरोध्या न जाय है। ऐसें जानना ॥ DirerestBeriterasverest ब ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७३९ ॥ CARRIATREPRINCIPAgrPRASTPORATieren बहुरि जो चिंताका निरोध दिवसमासादि पर्यंत ठहरना कहिये तो बणै नाहीं । जातें बहुत- काल रहे इन्द्रियनिके पीडा उपजै है । बहुरि जो श्वासोच्वासके रोकनेकुं ध्यान कहिये तो साश- रूपके तो शरीरका नाश होय मृत्यु होय जाय है । बहुरि जो अन्यवादी कहै , मंदमंद श्वासोच्वा- सका प्रचार करि रोके तो शरीरका पात न होय है, यामें पीडाभी नाहीं होय है । ताकू कहिये, जो, ऐसा नाहीं है। मंद श्वासोच्छ्वास रोकनेका साधन करना तो ध्यानका साधन करना है । जैसे आसनआदि साधिये है, तैसें यहभी है । ध्यान तो एकाग्रचिंतानिरोध होय सोही है । बहुरि जय आदिवि चित्तकी प्रवृत्ति रहै है सोभी ध्यान नाहीं है। बहुरि ध्यानके साधनके उपाय गुप्त्यादिक पहले कहेही, ते संवरके कारणभी हैं । अर ध्यानकेभी उपाय हैं । आगे ध्यानके भेद दिखावनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ आर्तरोद्रधर्म्यशुलानि ॥२८॥ याका अर्थ- आत शैद्र धर्म्य शुक्ल ए च्यारि ध्यानके भेद हैं। तहां ऋतुनाम दुःखका है, अथवा अर्दन कहिये अति पीडा वाधा तिसवि उपजै सो आत कहिये । रुद्र नाम क्रूर आशयका है, ताका कर्म तथा तावि उपजे सो रौद्र कहिये । धर्म पहलां कह्या, सो तातें सहित होय सो SAMARPRATAASPRINCIPANERPRETENDANCEPAPHATRAPAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ७४० ॥ amera FASPORACIRPORAGANP धर्म्य कहिये । शुचिगुणयोगते शुक्ल कहिये । आत्माका परिणाम पायमलरहित उज्वल होय सो शुक्क है । सो यह च्यारिप्रकार ध्यान है। प्रशस्त अप्रशस्त भेदते दोयप्रकार है। तहां अप्र- शस्त आर्त रौद्र हैं । सो तौ पापके आश्रवकू कारण हैं । बहुरि प्रशस्त धर्म्य शुक्ल हैं । सो कर्मके नाशकू कारण हैं। आगे कहै हैं, प्रशस्तध्यान कैसे है ताका सूत्र- ॥ परे मोक्षहेतू ॥ २९॥ याका अर्थ- पर कहता अंतके दोय ध्यान हैं ते मोक्षके कारण हैं। तहां परशब्दतें अंतका एक है ताके समीपते धर्म्यकू उपचारकरि पर कहिये । जाते सूत्रमें द्विवचन है, ताकी सामर्थ्यतें गौणकाभी ग्रहण भया । ऐसें पर कहता धर्म्य शुक्ल ए दोय मोक्षके कारण हैं। प्रशस्त हैं इस वचनकी सामर्थ्यतेही पहले आर्त रौद्र दोऊ अप्रशस्त संसारके कारण जानिये ॥ आगे आर्त- ध्यान च्यारिप्रकार है, तहां आदिके भेदका लक्षण कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ आर्तममनोज्ञस्य सम्प्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः ॥ ३० ॥ याका अर्थ- अमनोज्ञवस्तुका संयोग होते तिसके वियोग करनेकू वाखार चितवन होय, चिंताका प्रबंध होय, सो पहला आर्तध्यानका भेद है। तहां अमनोज्ञ नाम अप्रियका है। जो eraxerxerats PRECAPER PRIXCEPROMOTIONARY ॥ सर्वार्थसिद्धिपचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७४१ ॥ आपकू बाधाका कारण ऐसे विप कंटक शत्रु शस्त्र होय, सो अमनोज्ञ है । तिसके संयोग मेरै यह कैसे वियोग होय? ऐसा संकल्प होय, सोही चिंताका प्रबंध ताकू स्मृतिसमन्वाहार कहिये । यह पहला आर्तध्यान कहिये ॥ आगें दूसरे भेदका लक्षणसूत्र कहै हैं- ॥ विपरीतं मनोज्ञस्य ॥ ३१॥ याका अर्थ- मनोज्ञवस्तुके वियोग होते तिसके संयोगके अर्थि वारवार चितवन रहे, सो दूसरा भेद आर्तध्यानका है । तहां पहले भेदमें कह्या तिसते विपरीत कहिये । तातें ऐसा अर्थ भया, जो, मनोज्ञ प्यारा जो अपना पुत्र स्त्री धन आदि वस्तु तिनका वियोग होते तिनके संयोग होनेके अर्थि संकल्प रहै वारवार चिंताका प्रबंध होय, सो दूसरा आर्तध्यानका भेद है ।। आगें तीसरा भेद आर्तध्यानका लक्षणका सूत्र कहे हैं- ॥ वेदनायाश्च ॥ ३२॥ याका अर्थ-वेदना कहिये रोगकी पीडा ताका वारवार चितवन रहै, सो तीसरा आत. ध्यानका भेद है। तहां वेदनाशब्दका अर्थ मुखदुःख दोऊही है । तथापि यहां आर्तध्यानका प्रक- रण है । तातें दुःखकाही अर्थ लेना । ऐसें वातआदि रोगविकारकरि उपजी वेदना ताका मेरे" APPLE ARRIORRECIPES ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७४२ ॥ नाश कैसे होय? ऐसा संकल्परूप चिंताप्रबंध होय सो तीसरा भेद आर्तध्यानका है ॥ आगे चौथा भेद आर्तध्यानका लक्षणसूत्र कहै हैं- ॥ निदानं च ॥३३॥ याका अर्थ- आगामी भोगनिकी वांछा, सो निदान कहिये । ताका चितवन रहै, सो चौथा भेद आर्तध्यानका है । भोगनिकी वांछाकरि आतुर जो पुरुष ताके आगामी कालविषय विषयनिकी प्राप्तिप्रति मनका संकल्प रहे, वारवार चितवन रहै, सो चौथा भेद आर्तध्यानका है। इहां कोई कहै, जो, मनोज्ञवस्तुके संयोगकी वांछा तो दूसरे भेदविर्षे कहीही थी, यामें वामें कहा भेद ? ताकू कहिये, पूर्व न पाये ऐसे विषयकी प्राप्तिकी वांछा सो तौ निदान है । अर पायेका वियोग है, ताके संयोगकी वांछा सो दूसरा भेद है ऐसा विशेष जानना ॥ आगें पूछे है, ए च्यारि भेद आर्तध्यानके कहे ते कौन कौनकै होय हे ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ तदविरतदेशविरतप्रमत्तसँयतानाम् ॥ ३४ ॥ याका अर्थ- यह च्यारिप्रकारका आर्तध्यान अविरतका है ये असंयमी, देशविरत कहिये संयमासयमी, प्रमत्तसंयत कहिये प्रमादसहितसंयमी इनकै होय है। तहाँ अविरत तो मिथ्यात्वahakaal arease readister ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित नयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७४३ ॥ गुणस्थानते लगाय अविरतसम्यग्दृष्टिपर्यंत जानना । देशविरत संयमासंयमवाले श्रावक हैं । प्रमत्त. संयत पंदरहप्रमादसहित मुनिपणाकी आहारविहारआदि क्रिया तथा आचार्यपदकी क्रियाके आच. स्नेवाले हैं। तहां अविरत देशविरतकै तौ च्यारिही प्रकारका आर्तध्यान होय है। जाते ए असंय- मपरिणामकरि सहित हैं। बहुरि प्रमत्तसंयमीनिकै विदानरहित तीनिही आर्तध्यान होय हैं । सो जिसकाल प्रमादका तीन उदय आय जाय तिसकाल होय है, सदाही न होय है । याका विशेष ऐसा, जो, आर्तध्यान तीव्र होय है, तब कृष्ण नील कापोत लेश्याके बलतें होय है । अज्ञानतें उपजे है। पुरुपके परिणाम यामें लीन होय है। पापका प्रयोगके आश्रवतें होय है। वाह्यविषयके प्रसंगतें होय है। अनेकसंकल्प जामें पाईए । धर्मके आश्रव छुडावनहारी जे कपाय तिनके आश्रयतें होय है । कपाय तीन वधावनहारा है। प्रमाद याका मूल है । पापक- मका यात ग्रहण होय है। जाका फल कडवा है। तिर्यंचगतिका कारण होय है। सो ऐसा तो मिथ्यादृष्टीकै होय है । बहुरि सम्यग्दृष्टि देशव्रती संयमीके उत्तरोत्तर मंद है ॥ आगे आर्तध्यान तो संज्ञादिकरि कहा, अब दूसरा ध्यानकी संज्ञा हेतु स्वामी के निर्दा- रके अर्थ सूत कहे हैं- BABuer ॥ सर्वार्थसिद्धियनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७४४ ॥ ॥ हिंसान्तस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः॥ ३५॥ याका अर्थ-- हिंसा अनृत स्तेय विषयकी रक्षा इनते रौद्रध्यान होय है । ताते याके च्यारि भेद है । सो अविरत अर देशविरत इन दोऊनिकै होय है । हिंसा आदिका स्वरूप तो पहले कह्याही था। ते रौदध्यान की उत्पत्तिकू कारण होय हैं । याहीते सूत्रमें पंचमीविभक्तिरूप हेतुका निर्देश किया है । इहां स्मृतिसमन्याहार जो चिंताप्रबंध ताका संबंध करना | हिंसाका स्मृतिसमन्वा- हार इत्यादि । सो यह रौद्रध्यान अविरत देशविरतकै दोऊनिकै होय है । इहां प्रश्न, जो, अविर- तके तो सैद्रध्यान होनेयोग्य है, देशविरत कैसे कह्या ? ताका उत्तर, जो, देशविरतकै हिंसादिका आवेश पाईए है, विरतआदिकी रक्षाके आधीन है। तातें कदाकाल होय है, सो याते नरकादिक दुर्गतिका कारण नाहीं है। जाते याकै सम्यग्दर्शनकी सामर्थ्य है । तातें ताका फल मंद है । बहुरि सकलसंयमीकै यह होयही नाहीं है । जो यह तौ संयमीते च्युत होय जाय । यह रौद्रध्यान तीन होय है, तर अतिकृष्ण नील कपोतके वलतै होय है । प्रमाद याका आश्रय है । नरक. गतिका कारण है। इन दोऊ अप्रशस्त ध्याननितें आत्मा ताता लोहका पिंड जैसे जल बँचे तैसें कर्मनिळू खेंचे है॥ exerxen oxuyandera underboxer น้อง ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंदित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ।। पान ७४५ ।। Napoor आगें पूछे है, जो, दोय ध्यान उत्तर मोक्षके कारण कहै, तामें आद्यका ध्यानके भेद स्वरूप स्वामीका निर्देश करना । ऐसें पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम् ॥ ३६॥ याका अर्थ- आज्ञा अपाय विपाक संस्थान इनिका विचय कहिये विचार ताकै अर्थि चितवन होय सो ए धHध्यानके च्यारि भेद हैं । तहां विचय विवेक विचारणा एकार्थ है | आज्ञा अपाय विपाक संस्थान इन च्यारिनिका विचय । बहुरि स्मृतिसमन्वाहारकी इहां अनुवृत्ति करणी सो जुदाजुदा लगाय लेणा । ऐसें आज्ञाविचय स्मृतिसमन्वाहार इत्यादि संबंध जानना । सोही कहिये हैं। तहां उपदेशदाताके अभावतें अपनी मंदबुद्धीतें कर्मके उदके वशते जे सूक्ष्मपदार्थ हैं तिनका हेतु दृष्टांत जानेंविना सर्वज्ञका कह्या आगमही• प्रमाणकरि अर " यह पदार्थका स्वरूप सर्वज्ञ भाषा है तेसेंही है, जातें जिनदेव सर्वज्ञ वीतराग है, अन्यथा कहे नाही, ' ऐसे गहन पदार्थका श्रद्धानतें अर्थका अवधारणा सो आज्ञाविचय है। अथवा आप जान्या है पदार्थका स्वरूप जाने, तेसाही पर कहनेकी है इच्छा जाकै ऐसे पुरुपके अपने सिध्दांतके अविरोधकरि तत्वार्थकू दृढ कर- नेका है प्रयोजन जामें, बहुरि तर्क नय प्रमाणकी योजनाके वि प्रवीण ऐसा जो स्मृतिसमन्याहार FACHARPATRA 4 Reads ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७४६ ।। कहिये वारवार चितवन, सोभी आज्ञाविचय है। जाते यामें सर्वज्ञकी आज्ञा प्रकाशनेहीका प्रयो- जन भया, तातें आज्ञाविचय ऐसा कहना ॥ बहुरि ये प्राणी सर्वज्ञके आज्ञातें विन्मुख हैं, ते सर्व अंधकीज्यौं मिथ्याष्टि हैं, अर मोक्षके अर्थि हैं परंतु सम्यङ्मार्गते दुरिही प्रवर्ते हैं । ऐसें समीचीनमार्गका अपायका चिंतवना सो अपाय- विचय है । अथवा मिथ्यादर्शन ज्ञान चारित्रत ए प्राणी कैसे रहित है! ऐसी चिंता वारवार करणी सोभी अपायविचय है । अपाय नाम अभावका है। सो मिथ्याहटिनिके सांचे मार्गका अभाव चिंतवना तथा तिनके मिथ्यामार्गका अभावका उपाय चितवना तातें अपायविचय कहिये । बहुरि ज्ञानावरणादि कर्मनिका द्रव्य क्षेत्र काल भव भावके निमित्ततें भया जो फल ताका अनुभवका जो चिंतवना, सो विपाकविचय है । बहुरि लोकका संस्थानके वि चितवन रहै, सो, संस्थानविचय है। ऐसे उत्तमक्षमादिरूप धर्म कहा था तथा सम्यग्दर्शन ज्ञान चारित्ररूप धर्म तथा वस्तुका स्वरूप सो धर्म तिसते लग्या हूवा धर्मध्यान च्यारिप्रकारही जानना । यह अविरतसम्यग्दृष्टि देश- विरत प्रमत्तसंयत अर अप्रमत्तसंयत इनकै होय है ।। इहां ऐसा जानना, जो, आज्ञा तो सर्वज्ञकी वाणी है । अपाय मिथ्यात्वतें अपशरण करना ఆయనకు వరము ॥ सर्वार्थ सिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ७४७ ॥ ACAYARICATARNATARATHIMIREOrazzTRICT है। कर्मका फल सो विपाक । लोकका आकार सो संस्थान । तहां आज्ञासामान्य चिंतवै तब एकरूप चिंतानिरोध होय अरु न्यारा न्यारा पदार्थकू आज्ञाप्रमाणकरि चिंतवै तब न्यारा जानना ॥ ऐसेंही संस्थानविभी सामान्यविशेष चितवन जानना। अर अपायविपाकमें न्यारान्याराही चितवन- वि चिंतानिरोध होय है ॥ बहुरि अविरतसम्यग्दृष्टि आदि तिनकै तौ गौणवृत्तिकरि ध्यान है । अरु अप्रमत्तकै यह ध्यान मुख्य है। बहुरि अनुप्रेक्षा तो चिंतवनरूपही है । अरु जव एकाग्र- चिंतानिरोध होय तव ध्यान कहिये है । ऐसें अनुप्रेक्षातें ध्यान जुदा जानना । बहुरि इहां कोई पूछे है, जो, मिथ्यादृष्टि अन्यमनी तथा भद्रपरिणामी व्रतशीलसंयमादि तथा जीवनिकी दयाका अभिप्रायकरि तथा भगवानकी सामान्यभक्तिकरि धर्मबुद्धितें चित्तकू एकाग्रकरि चितवन करै है, तिनकै शुभ धर्मध्यान कहिये कि नाही? ताका समाधान, जो, इहां मोक्षमार्गका प्रकरण है। ताने जिस ध्यानतें कर्मकी निर्जरा होय सोही इहां गणिये है । सो सम्यग्दृष्टिविना कर्मकी निर्जरा होय नाहीं । मिथ्यादृष्टीक शुभध्यान शुभबंधहीका कारण है । अनादित केईवार ऐसा ध्यान- करि शुभ बांधे है, परंतु निर्जराविना मोक्षमार्ग नाहीं । तातें मिथ्याष्टिका ध्यान मोक्षमार्गमें सराह्या नाही, ऐसा जानना ॥ PICARROPARKHAND • ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ७४८ ॥ Taksatta KARNAGACADERGICARPARINCARPRINCIPE आगें तीनि ध्यानका तौ निरूपण कीया अब शुक्लध्यानका निरूपण करना सो यह चारि- प्रकार कहसी तिनमें आद्यके दोयका स्वामीका निर्देशकै अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ शुक्ले चाद्ये पूर्वविदः ॥ ३७॥ याका अर्थ- आद्यके दोय शुक्लध्यान पूर्वके जाननेवालेकै होय हैं। तहां कहेंगे जे च्यारि शुक्लध्यानके भेद तिनमें आदिके दोय ध्यान पूर्वका जाळू ज्ञान होय ताकै होय है । इहां पूर्वविद- शब्दकरि श्रुतकेवली जानना । बहुरि सूत्रमें चशब्द है, ताकरि ऐसा जानना, जो, श्रुतकेवलकि धर्मध्यानभी होय है । जाते सूत्रके व्याख्यानतें विशेषकी प्रतिपत्ति होय ऐसा वचन है । तातें प्रमत्त अप्रमत्त गुणस्थानवर्ती मुनिभि पूर्वके वेत्ता होय हैं । तिनकै धHध्यानभी होय है। जाते श्रेणीके चढने पहली तो धर्म्यध्यान है । अरु श्रेणी चढ़े तब शुक्लध्यान होय है ऐसा व्याख्यान है । तातें चशद्धकरि श्रुतकेवलीकै प्रमत्तअप्रमत्तविप॑ धर्माध्यान होय है, ऐसा समुच्चय कीजिये ॥ आगें पूछे है, कि, अवशेप दोय ध्यान कौनकै होय ? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ परे केवलिनः ॥ ३८॥ याका अर्थ- परे कहतां उत्तर जे दोय ध्यान ते केवलज्ञानीकै होय हैं। तहां जिनकै सम. ACASPIRITAPAINSPICAREECTREENAKATRINCIPRATAPER Casrateaser ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७४९ ॥ स्तज्ञानावरण दर्शनावरणका क्षय भया ऐसे जे सयोगकेवली तथा अयोगकेवली तिनकै उत्तर दोय शुरुध्यान यथासंख्य जानने । सयोगकेवलीकै तीसरा सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति होय है। अयोगकेवलीकै चौथा व्युपरतक्रियानिवर्ति होय है ।। आगें शुक्लध्यानके भेद कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रियानिवर्तीनि ॥ ३९॥ याका अर्थ- थक्त्ववितर्क एकत्ववितर्क सूक्ष्मक्रियापतिपाति व्युपरतक्रियानिवर्ति ए च्यारि शुध्यानके भेद हैं । इनका अर्थ आगें सूत्र कहसी । तिनकी अपेक्षा अन्वर्थ कहिये जैसा इनका नाम है तैसाही अर्थ जानना ।। आगें, इनके योगनिका आलंबन न्यारान्यारा है । ताके जाननेके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥त्र्येकयोगकाययोगायोगानाम् ॥४०॥ याका अर्थ- पहला भेद तो तीनूं योगनिविपें होय है । दूजा भेद तीनूं योगमें एक कोई योगवि होय है । तीसरा भेद एक काययोगहीविर्षे होय है । चौथा भेद योगरहितविपें होय है। तहां योग तो काय वचन मनकी किया है, सो पूर्व इनका स्वरूप कह्याही है । सो च्यारि भेद शुरुभ्यानके कहे, तिनकै तीनि योग, एक योग, काययोग, अयोग ए च्यारि यथासंख्य Gorak ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५० ।। ताकै FECEEPRESEARRINCIPALITANP ५१ संबंध करि लेणा । तातें ऐसा कहना, जाकै तीनूं योग प्रवर्ते, ताकै तौ पृथक्त्ववितर्क होय है । जाकै तीनूं योगमें एक योग प्रवर्ते, ताकै एकत्ववितर्क होय है । जाकै काययोगही प्रवतै, सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति होय है। जाकै योग नाहीं प्रवर्ते, ताकै व्युपरतक्रियानिवर्ति होय है। ऐसे जानना || आगे आद्यके दोय शुक्लध्यानके विशेष जानने… सूत्र कहै हैं-- ॥ एकाश्रये सवितर्कवीचारे पूर्वे ॥४१॥ याका अर्थ- पृथक्त्ववितर्क एकत्ववितर्क ए दोऊ ध्यान एकाश्रय कहिये श्रुतकेवलीके आश्रय होय हैं । सो वितर्क अर वीचारसहित होय है । तहां एक है आश्रय जिनकै ते एकाश्रय कहिये । ते दोऊही श्रुतज्ञान पूर्ण जिनकै होय ते आरंभ हैं । बहुरि वितर्क अरु वीचार इन दोऊ- सहित होय ते सवितर्कवीचार हैं। ऐसे पूर्व कहिये पहले पृथक्त्ववितर्क एकत्ववितर्क ए दोऊ हैं । आगें इस सूत्रमें वितर्कवीचारका यथासंख्य प्रसंग आवै ताका निषेधके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ अवीचारं द्वितीयम् ॥ ४२ ॥ याका अर्थ-द्वितीय कहता दूसरा जो एकत्ववितर्क सो अवीचार है, या विचार नाहीं। पहले दोय शुक्लध्यान तिनमें दूसरा है सो वीचाररहित है । इहां ऐसा अर्थ भया, जो, आदिका तौ PROOFACAspr ॥ सर्वार्थसिद्धिवचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५१ ॥ PASTROPRACTERRORPIONS वितर्कसहित अर वीचारसहित है । अर दूसरा वितर्कसहित अबीचार है । आगे वितर्कवीचारवि कहा विशेष है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ वितर्कः श्रुतम् ॥ ४३॥ याका अर्थ-वितर्क ऐसा श्रुतकू कहिये । इहां तर्कण कहिये समूहन सो विशेपकार होय सो वितर्क है । सो ऐसा नाम इरुतज्ञानका है । सो इहां श्रुतज्ञान शब्दश्रवणपूर्वक ज्ञानका ग्रहण है । अर मतिज्ञानका भेद चिंताका नामभी तर्क है, ताका ग्रहण नाहीं है ॥ आगें पूछे है कि, वीचार कहा है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै है-- ॥ वीचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः ॥४४॥ याका अर्थ - अर्थ व्यंजन योग इन तीनूनिका संक्रांति कहिये पलटना, सो वीचार है। तहां अर्थ कहता तौ अभिधेयवचनकरि कहनेकू योग्य वस्तु है, सो द्रव्य है तथा पर्याय है । बहुरि व्यंजनशब्दकरि वचनका ग्रहण है । बहुरि योग कायवचनमनकी क्रियाकू कहिये है । बहुरि संक्रांति कहिये परिवर्तन पलटना। तहां द्रव्यकू छोडि पर्यायमें आवै, पर्यायकू छोडि द्रव्यमें आवै यह तो अर्थसंक्रांति है । बहुरि एक रुतके वचन• ग्रहणकरि फेरि ताकू छोडि दूसरा श्रुतका वचः HEAPKNEPARurer ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५२ ।। नकू आलंबन करै फेरि ताकुंभी छोडि अन्यवचनकू आलंबै यह व्यंजनसंक्रांति है। बहुरि काययो. गका आलंबनकू छोडि वचनयोग तथा मनोयोगकू आलंबन करै, अन्ययोगफू छोडि फेरिफेरि काय. योगकू आलं यह योगसंक्रांति है । ऐसा परिवर्तन करै सो वीचार है ॥ इहां प्रश्न , जो, ऐसे उलटै तब ध्यान कैसैं कहिये ? ध्यान तो एकाग्र कह्या है । ताका समाधान, जो, एककू आलंबिकरि क्यों एक ठहरि पीछे दूजेकू आलंबन करै तहां ठहरै । ऐसें ध्यान तौ ठहरनेहीकू कहिये । परंतु इहां पहले ठहन्या फेरि ठहरना ऐसै ध्यानका संतान है, सो ध्यानही है, यात दोष नाहीं । सो यह सामान्यविशेषकरि कहा जो च्यारिप्रकार धर्मध्यान अर च्यारिप्रकार शुक्लध्यान सो पहले कहे जे गुप्ति आदि तिनस्वरूप जो अनेकप्रकार ध्यानके उपाय तिनकरि कीया है उद्यम जानें ऐसा जो मुनि सो संसारके नाशके अर्थिं ध्यान करनेफू योग्य हो है। तहां द्रव्यपरमाणु अथवा भावपरमाणुषं ध्यावता लीया है श्रुतज्ञानका वचनस्वरूप वितर्ककी सामर्थ्य जानें ऐसें अर्थ अरु व्यंजन तथा काय अर वचनकू पृथक्त्व कहिये भिन्नपणाकरि पलटता जो मन सो कैसा है मन ? जैसे कोई पुरुष कार्य करनेकू उत्साह करै सो जेता अपना वल होय तेतें कीयाही करै बैठि न रहै, तैसें मनका बल होय तैसें ध्यानकी पलटनी होवी करै, वैठि न रहै । ऐसे Sketarike LAND Seats ॥ सर्वार्थसिद्धिपचानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५३ ॥ मनकरि ध्यावता संता मोहकी प्रकृतिनिळू उपशम करता संता तथा क्षय करता संता पृथक्त्व- वितर्कवीचार ध्यानका धारी होय है । इहां दृष्टात ऐसा, जैसें, कोई वृक्षकू काटने लगा ताकै शस्त्र कुहाडी तीखी न होय तब थोडा थोडा अनुक्रमते काटै, नैसैं इस ध्यानकेविर्षे मनकी पलटानि है सोहू शक्तिका विशेष है। तातें अनुक्रमतें मोहकी प्रकृतिका क्षय तथा उपशम करे है । बहुरि सोही ध्यानी जब समस्तमोह- नीयकर्मकू दग्ध करनेकू उत्साहरूप होय तब अनंतगुणी विशुद्धताका विशेप_ आश्रवकरि बहुत जे ज्ञानावरणकर्मकी सहाय करनेवाली कर्मप्रकृति तिनकी बंधकी स्थितिकू घटावता तथा क्षय करता संता अपना श्रुतज्ञानका उपयोगरूप हूवा संता नाहीं रचा है अर्थव्यंजनयोगका पलटना जाने ऐसें निश्चल मनस्वरूप होता संता क्षीण भये हैं कपाय जाके ऐसा वैडूर्यमणि कीज्यों मोहका लेपतें रहित भया ध्यानकरि फेरि तिसतें निवर्तन न होय पलटै नाही, ऐसे एकत्ववितर्कअवीचार दूसरा होयं है । ऐसेंही सो ध्यानी एकत्ववितर्क शुक्लध्यानरूप अभिकरि दग्ध कीये है घातिकमरूप ईंधन जानें अर देदीप्यमान भया है केवलरूप किरणनिका मंडल जाकै ऐसा वादले के पिंजरमें छिप्या था सूर्य जैसें ताकू दूरि भये निकलै तब बहुत देदीप्यमान सोहै, तैसें सोहता संता भगवान् ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५४ ।। CARRIORICANP तीर्थकर तथा अन्य केवली इंद्रनिकै आवनेयोग्य स्तुति करने योग्य पूजनेयोग्य उत्कृष्टिकार कछू घाटि कोटिपूर्व आयुकी स्थितिताई विहार करै है । सो जब अंतर्मुहूर्त आयु अवशेष रहै तब जो आयुक- मकी स्थितिकै समानही वेदनीय नाम गोत्र कर्मकी स्थिति रह जाय तब तो सर्व वचनमनयोग अर वादरकाययोगकू निरोधरूप करि सूक्ष्मकाययोगकू अवलंबै तब सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति ध्यानके ध्यावने योग्य होय है । बहुरि जो जब अंतर्मुहुर्त आयुकर्मकी स्थिति रहै तब वेदनीय नाम गोत्रकर्मकी स्थिति अधिक रही होय तो यह सयोगी भगवान् अपना उपयोगका अतिशयकरि शीघ्र कर्मका पचा- वनेकी अवशेष कर्मरजका झाडनेकी शक्तिके स्वभावः दंड कपाट प्रतर लोकपूरण ए च्यारि क्रिया- रूप आत्माका प्रदेशनिका फेलना, सो च्यारि समयमें करि अरु बहुरि च्यारिही समयमें संकोच्या है प्रदेशनिका फैलना जानै अर समानस्थिति कीये है च्यारि अघातिकर्म जानें ऐसे पहले शरीरमा माण था तिसही प्रमाण होयकार सूक्ष्मकाययोगकार सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति ध्यानकू ध्यावै है । यह केवल समुद्धातकरि भया हो है । इहां उपयोगके अतिशयके विशेषण ऐसे हैं । सामायिक है सहाय जाकै, विशिष्ट है कारण कहिये परिणामनका विशेष जाकै, महासंवरस्वरूप है ऐसे तीनि विशेषणरूप उपयोगका अतिशय है ॥
।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५५ ।। बहुरि तापीछे लगताही समुछिन्नक्रियानिति ध्यानका आरंभ करै है। तहां उच्छिन्न कहिये दरि भया है श्वासोश्वासका प्रवर्तन जहां, बहुरि सर्व काय वचन मनयोग सर्वप्रदेशनिका चलना जहां दूरि भया है, यातें याकू समुच्छिन्नक्रियानिवर्ति ऐसा नाम कहिये है । तिस ध्यानवि सर्व बंध अर सर्व आश्रवकरि निरोधरूप अवशेष कर्मका झाडनेरूप सामर्थ्य की प्राप्ति है सो इस अयो- गकेवली भगवानके सम्पूर्ण यथाख्यातचारित्र ज्ञान दर्शन भये हैं, ते सर्व संसारके दुःखके जालका जो संबंध ताका नाश करनेवाले हैं, साक्षात लगताही मोक्षके कारण हैं, ऐसे प्रगट भये हैं । सो यह भगवान तिस कालवि तिस ध्यानके अतिशयरूप अमिकरि दग्ध भयो जो सर्वकर्मरूप मलका फलंक तातें जैसें अमिके प्रयोगते धातुपापाणरूप समस्त कीट जाका वलि जाय दुरि होय, तर शुद्ध सुवर्ण नीसरे, तेसें पाया है आत्मस्वरूप जानें ऐसा होय निर्वाणकू प्राप्त होय है । ऐसें यह दोय प्रकार बाह्य आभ्यंतरका तप है, सो नवीनकर्मके आश्रवका निरोधका कारणपणातें तो संवरका कारण है । यहुरि पूर्वकर्मरूप रजके उडावनेषं कारण है । ताते निर्जराका कारणभी है । इहां विशेष लिखिये हैं। केवलीकै चिंतानिगेधका अभाव है। जाते क्षयोपशमज्ञानकी मनके द्वारा प्रवृत्ति होय सो चिंता है । क्षायिकज्ञान में उपयोग निश्चल है अर ध्यानका लक्षण k ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५६ ॥ एकाग्रचिंतानिरोध कह्या, सो केवलीकै यह नाहीं । यात उपचारकरि ध्यान कहिये । ध्यानका कार्य योगका रुकना अघातिकर्मका नाश होना सो उपचारका निमित्त है। यात उपचार कहना वनैं है । बहुरि सकलपदार्थ जाकै साक्षात् भये हैं तातें ध्यावनेयोग्य ध्येयभी किछू नाहीं है । बहुरि उपयोग नित्य निश्चल भया तातें सदा ध्यानरूपही है । सो या अपेक्षा निश्चयध्यानीभी कहिये । स्यादादीनिकै किछु विरोध नाहीं । बहुरि मोहके नाशते सोही सुख है । ज्ञानावरण दर्शनावरणके नाशतें अनंतज्ञानदर्शन है। अंतरायके नाशते अनंतवीर्य है । बहुरि मुक्ति भये पीछे आयुकर्मके अभावतें फिरि जन्म मरण नाहीं हैं। नामकर्मके अभावतें अमूर्तिकपणा प्रगट होय है । गोत्रकर्मके अभावतें नीच ऊंच कुल नाहीं है । वेदनीयके अभावतें इंद्रियजनित मुखदुःख नाहीं है । ध्यानके प्रभावतें आत्मा ऐसा होय है ।। बहुरि अब ऐसे ध्यानका मुनि उद्यम करै हे, तब उत्तमसंहननपणाकरि परीपहकी बाधा सहनेकी शक्ति आपमें जाणे, तब ध्यानयोग्य परिचय करै । सो कहिये हैं। पर्वत गुंफा तथा दरी कंदरा जहां पर्वतमें जलका प्रवेश निकट होय सो कंदरा बहुरि वृक्षका कोटर नदीकी पुल मसाण- भूमि जीर्ण उद्यान सूना घर इत्यादिमें एकजायगा जहां अवकाश होय सर्प पशु पक्षी मनुष्यका SheerestiSXEMBEraDekasixexx KHERIKAsp earBAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५७ ॥ गमनागमन नाही, तथा निवास नाहीं, जहां अतिउष्णता नाही, अतिशीत नाही, अतिपवन नाही, वर्षा आताप नाही, सर्वतरफते वाह्य अभ्यंतर विशेष कारणते रहित ऐसा भूमितल होय, पवित्र होय, जहां स्पर्शभी अनुकूलही होय बाधाकारी नाही, तहां जैसे सुखरूप निराकुलताका कारण आसनकरि तथा पल्यंकासनकरि शरीरकू सरलकरि अपना अंकवि चाचा हस्ततल धेरै, ताके उपरि जीमणा हस्ततल धरै, नेत्र अति उघाडे नाही, अति मीचे नाही, दंतनिकरि दंतनिके अग्रभाग धारे, किंचित् ऊंचा मुख कीये सरल सूधा कडि कीये सूधे स्तंभवत् मूर्ति जाकी, बहुरि अंतःकरणके अभ्यासकार गंभीर है वाणी जाकी, प्रसन्न है मुखवर्ण जाका, नेत्रनिकी दिमकार रहित है सोम्यदृष्टि जाकी, बहुरि दूरि भये हे निदा आलस्य काम राग रति अरति शोक हास्य भय देष ग्लानि जाके, मंदमंद श्वासोश्वासका है प्रचार जाके इत्यादि क्रियासहित साधू नाभीके उपरि हृदयवि तथा मस्तकविय तथा अन्यप्रदेशचि मनकी वृत्तिकू स्थापि जैसा परिचय विचारे तेसा विषय मन लगाय मोक्षका इच्छक प्रशस्तध्यान• ध्याचे ॥ इहां कोई पूछे है, शुरुभ्यान ध्यावे ताके ध्येयकू ध्यावनेकी इच्छा है कि नाही? ताका समाधान, जो, इच्छा है सो मोहका उदयका कार्य है, सो जहांताई अनुभवमें मोहका उदय रहे SEARRIER RSS ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५८ ।। KOVACANTOS तहांताई तो व्यक्तरूप इच्छा है अरु जब मोहका उदय अतिमंद होय जाय है, तब इच्छा अव्यक्त होय जाय है, अपने अनुभवमें इच्छा नाहीं दीखे है। अरु मोहका जहां उपशम तथा क्षय होय जाय है, तहां इच्छाका अभाव है। ऐसे होते सातमां अप्रमत्तगुणस्थानविर्षे ध्यान होय है। ताकू धर्मध्यान कह्या है । तामें इच्छा अनुभवरूप है । अपना स्वरूपमें लीन होनेकी इच्छा है । इहांताई सरागचारित्र व्यक्तरूप कहिये है । बहुरि जव श्रेणी चढे, तब अष्टम अपूर्वकरणगुणस्थान हो है। तहां मोहके अतिमंद उदय होने” इच्छाभी अव्यक्त होय जाय है। तहां शुक्लध्यानका पहला भेद प्रवत है। इच्छाके अव्यक्त होने कपायका मल अनुभवमें रहै नाही उज्वल होय, याहीत याका नाम शुक्ल कह्या है । अर उपयोग क्षयोपशमरूप है सो मनके द्वारा होय प्रवर्ते है । सो मनका स्वभाव चंचल है । एक ज्ञेय ठहरै नाहीं । याहीसे इस पहले ध्यानवि अर्थव्यंजनयोगके विर्षे उपयोगकी पलटनी इच्छाविना होय है । ध्यानी अपना स्वरूपमें लीन हवा ज्ञाता द्रष्टा हुवा देखे है । सो पलटनीभी पूर्वं श्रुतज्ञानका अभ्यास है ताहीके अनुसार वचननिके विपैं तथा वचननिकी अर्थ द्रव्य पर्याय स्वरूपवि योगनिके द्वारा होय है । जैसे तैसें नाहीं होय है । इस ध्याताके ऐसे विशेषण कीये हैं, जो, एकाग्रमन होय उपशांत भये हैं राग देष मोह PATRIPPEARRAga ॥ सर्वार्थसिद्धिषचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७५९ ॥ जाके, निपुणपणातें रोकी है शरीरकी क्रिया जाने, मंद है श्वासोश्वास जाकै, भलेप्रकार निश्चित कीया है अभिप्राय जानें, क्षमावान् है, परिपहादिकतें चले नाहीं है, ऐसा होयकरि बाह्य कहिये अन्यद्रव्यसंबंधी द्रव्यपरमाणु भावपरमाणु अर अभ्यंतर कहता अपने जे द्रव्यपर्याय तिनकू ध्यावता संता अर्थव्यंजन काय वचन इनकू पलटता संता ध्यावै है, सो याहीत ऐसा जानिये है, जो व्यक्त इच्छा याकै नाही, क्षयोपशम उपयोग है, सो मनके द्वारा विनाइच्छा पलटे है, आप ज्ञाता द्रष्टाही है ॥ आगें पूछे हैं, कि, सम्यग्दृष्टि सर्वहीकै कर्मनिकी निर्जरा समान होय है कि किछु विशेष है ? ऐसें पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षपकोपशमकोपशान्त- मोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः ॥ ४५ ॥ याका अर्थ- सम्यग्दृष्टि, श्रावक, विरत, अनंतानुबंधीका वियोजक, दर्शनमोहक्षपक, उप- शमक तीन गुणस्थान, उपशांतमोह ग्यारमा गुणस्थान, क्षपक तीनि गुणस्थान, क्षीणमोह वारहवां गुणस्थान, जिन केवली ऐसें दश स्थाननिवि अनुक्रमतें असंख्यात गुणी कर्मकी निर्जरा होय है । ते ए सम्यग्दृष्टिकू आदि लेकर दशस्थान कहे, तिनविर्षे अनुक्रमते असंख्यातगुणनिर्जरा- razssert aa । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७६० ॥ Brexias सहित है । सोही कहिये हैं। तहां भव्य पंचेन्द्रिय संज्ञी पर्याप्तक पूर्वं कही जे काललब्धि आदि लब्धि तिनका है सहाय जाकै, वहुरि परिणामकी विशुद्धताकरि वर्द्धमान है, अनुक्रमतें अपूर्व कारण आदि जे करणके परिणाम तेई भई पैडी ताकरि ऊंचा चढता ऐसा जीव ताकै जो अतिशय- करि बहुत निर्जरा होय है, सो इस स्थानकतें आगे दशस्थाननिविर्षे असंख्यातका गुणाकार है, सो ऐसा जीव जब प्रथमोपशमसम्यक्त्वकी प्राप्ति सोही भया निमित्त ताके निकट होते सम्यग्दृष्टि होता संता असंख्यगुणनिर्जरावान् होय है । बहुरि सोही जीव चारित्रमोहका भेद जो अपत्या- ख्यानावरणकपाय ताके क्षयोपशमपरिणामकी प्राप्तिका कालवि श्रावक होता संता असंख्यातगुण निर्जरावान होय है । बहुरि सोही जीव चारित्रमाहेका भेद जो प्रत्याख्यानावरणकषाय ताका क्षयो- पशमकी प्राप्तिका कालवि विशुद्धपरिणामके योगते विरत नाम पावै, तब तिस श्रावकत असं ख्यातगुण निर्जरावान मुनि होय है । बहुरि सोही जीव अनंतानुवंधी कपायकी चौकडीकू परि- णामकी विशुद्धताके बलते अप्रत्याख्यानावरण आदि कपायरूप संक्रमण प्रधानकरि परिणमता संता अनंतानुबंधीका वियोजक नाम कहावता संता तिस विरतसंयमी मुनितें असंख्यातगुण निर्जरा- वान मुनि होय है । बहुरि सोही जीव दर्शनमोहकी तीनि प्रकृति सोही भया तृणका समूह ताकू APRINCARRIEDICAPK ASpeak Minecranడకు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७६१ ॥ दग्ध करता संता परिणामकी शुद्धिका अतिशयके योगते दर्शनमोहक्षपक नाम पावै तर तिस विस्ततेंभी असंख्यातगुण निर्जरावान् होय है । बहुरि ऐसें सो क्षायिकसम्यग्दृष्टि होयकरि श्रेणीकू चढनेकू सन्मुख होय तब चारित्रमोहके उपशमावनेप्रति व्यापाररूप होता संता परिणामकी विशुद्धताके योगते उपशमक ऐसा नाम पावता संता तिस क्षपकते असंख्यातगुण निर्जरावान् होय है। बहुरि सोही जीव समस्तचारित्रमोहका उपशम करनेका निमित्तकू निकट होतें पाया है उपशांतकपाय नाम जानें ऐसा होयकरि तिस उपशमकत असंख्यातगुण निर्जरावान होय है । वहुरि सोही जीव समस्तचारित्रमोहकी उपशम करनेका निमित्त… निकट होतें पाया है उपशांतकपाय नाम जानें ऐसा होयकरि तिस उपशमकते असंख्यातगुण निर्जरावान् होय है । बहुरि सोही जीव समस्तचारित्रमोहकी क्षपणाप्रति सन्मुख हूवा संता परिणामकी विशुद्धताकरि वधता संता क्षपकनामकू पावता संता तिस उपशांतकपायतें असंख्यागुण निर्जरावान् होय है । बहुरि सोही जीव चरित्रमोहके सम्पूर्ण क्षपणाके कारणपरिणामके सन्मुख हुवा संता क्षीणकषाय नाम पावता संता निस क्षपकर्ते असंख्यातगुणनिर्जरावान् होय है । बहुरि सोही जीव द्वितीयशुक्ला- ध्यानरूप अमिकरि दग्ध कीये हैं घातिकर्मके समूह जानें ऐसा हूवा संता जिन नाम पावै, तब TPRASTRATOR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७६२॥ LEASBE तिस क्षीणमोहते असंख्यातगुण निर्जरावान होय है ।। इहां विशेष जो, एकादशस्थान एकजीव अपेक्षा कहे तैसेही नानाजीव अपेक्षा जाननो। याका विशेष कथन गोमटसार लब्धिसार क्षपणासारतें जानना ॥ आगें पूछे हैं, जो, सम्यग्दर्शन होतेभी स्थानकस्थानकप्रति असंख्यातगुणी निर्जरा कही, यातें परस्पर समानपणा तौ नाहीं भया । सो इहां विरतआदिके गुणका भेद है। यातें जैसे श्रावक निग्रंथ नाहीं तैसें ते संयमीभी निग्रंथ नाहीं ठहरेंगे । जातें बाह्य आभ्यंतर ग्रंथ जिनके नाहीं ऐसे निग्रंथ तौ ग्यारमां बारमा गुणस्थानवर्ती हैं, नीचिले तो सग्रंथही ठहरेंगे। आचार्य कहै हैं, जो, यह ऐसा नाही है। तातें गुणके भेदते परस्पर गुणका विशेष है तोऊ नैगमआदि नयके व्यापारतें सर्वही संयमी मुंनि निग्रंथ हैं ऐसा सूत्र कहै हैं- ॥ पुलाकबकुशकुशीलनिग्रन्थस्नातका निग्रन्थाः ॥ ४६ ॥ याका अर्थ- पुलाक वकुश कुशील निग्रंथ स्नातक ए पांचप्रकार मुनि हैं, ते सर्वही नियंथ हैं । तहां उत्तरगुणकी भावनाकरि रहित है मन जिनका बहुरि व्रतनिविभी कोई क्षेत्रवि कालवि परिपूर्णताकू नाही पावते संते पुलाक ऐसा नाम पाये हैं। पुलाक ऐसा नाम परालexercorrere AAPP ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदनीकता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७६३ ॥ TRIPATRA सहित शालीका है, ताकी उपमा इनकू देकरि संज्ञा कही है । सो मूलगुणनिविर्षे कोई क्षेत्र कालके वशतें विराधना होय है । तात मूलगुणमें अन्य मिलाय भया, केवल न भये, तातें यह उपमा दे संज्ञा कही है । बहुरि निग्रंथपणा जो सर्वथा बाह्य आभ्यंतर परिग्रहका अभाव तिसका तौ जिनके उद्यम है, बहुरि व्रत जिनके अखंडित है, मूलगुण खंडित नाहीं करे हैं, बहुरि शरीर उपकरण इनकी जो विभृपा कहिये सुन्दरता ताका अनुवर्ती है कछू सुन्दरताका अनुराग है, जाते संघके नामक आचार्य होय हे तिनकै प्रभावनाआदिका अनुराग होय है, तिनके निमित्त शरीर तथा कमंडलू पिच्छिका पुस्तक तथा ताके बंधन तिनकी सुंदरताकी अभिलाप उपजे है, चैत्यालयके उपकरण आदिकी सुंदरताका अनुराग होय तथा शरीरकी सुंदरताका अनुराग संघनायककै कदाचित् उपजै ऐसें शरीर उपकरणानुवर्ती कहिये ।। बहुरि नाही मिट्या जो परिवारका अनुमोद कहिये हर्ष सोही भया छेद यातें शवल कहिये चित्रवर्ण ताकरि युक्त है। इस विशेषणतें ऐसा जानना, जो, पहले ग्रहस्थ थे तब परिवारसूं अनु- राग था, सोही अनुराग अब संघतें भया । इनके एकही परिवार है, सो परमनिग्रंथअपेक्षा याकू चित्रवर्ण आचरण कहिये । वीतरागता सरागताके मिलनेत चित्रलाचरण कह्या याहीते वकुश ऐसा NARAINTERER , NeksERESxs । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ।। पान ७६४ ॥ नाम है । बकुशशब्द शवलका पर्यायशब्द है, दूसरा नाम है । इनका वार्तिकमें ऐसाही विशेषण कीया है । ऋद्धिका अर यश अर शरीरका संस्कार अर विभूतिकेविर्षं तत्परता है। तहांभी यहही आशय जानना, जो, ए दिगम्बर निग्रंथमुनि हे तिनकै कछु अशुभ लौकिकसंबंधी तो व्यवहार है नाहीं धर्मानुराग है । सो मनकी प्रभावना संघसूं अनुराग है, ताके अर्थि ऋद्धिका अनुराग है, हमारे ऋद्धि पुरै तौ मार्गका बड़ा प्रभावना होय तथा मार्गका यश चाहै, तथा शरीरका संस्कारभी नाहै, संघकू विभूतिसहित देखै, तव प्रसन्न होय ऐसा अनुराग शुभरागतें होय है, परमार्थतें यहभी परिग्रहही है । तातै यह विशेषण कीजिये है । ऐसा नाही जानना, जो, सर्वही परिग्रह राखै स्वेच्छा प्रवर्ते जो ऐसा होय तो श्वेतांबरादि भेषीनिकीज्यों येभी ठहरै, तो अखंडित व्रत है ऐसा विशेपण काहेर्दू कहै ? नाममात्र भेपतें तौ दिगम्बर निर्ग्रथमुनिनिकी पंक्तिमें आवै नाहीं ॥ बहुरि कुशील दोयप्रकार हैं। प्रतिसेवनाकुशील, कपायकुशील । तहां परिपूर्ण है मूलगुण उत्तरगुण जिनके, बहुरि नाही न्यारे भये हैं परिग्रहतें जे, बहुरि कोईप्रकार कारणविशेषते उत्तरगुणकू विराधनवाले हैं, ऐसे प्रतिसेवनाकुशील हैं, यहां परिग्रहशदका अर्थ गृहस्थवत् नाही लेणा । मुनिनिके कमंडलू पीछी पुस्तकका आलंबन है, गुरुशिष्यपणाका संबंध है, सो यहही परिग्रह है। SPREASANAR AMATPOPICASPIR aura ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७६५ ॥ इनते न्यारा न होय तबभी परिग्रहसहितही कहिये है। बहुरि वशि कीया है अन्य कपायका उदय ज्यां अर संज्वलनकपायमात्रके आधीन हैं ते कपायकुशील हैं। इहां ऐसा जानना, जो, संज्वलनकपायका स्थानक जिनकरि प्रमाद व्यक्त होय ऐसा जाकै उदय न होय, ते कपायकुशील हैं। बहुरि जिनकै मोहका उदयका तो अभाव होय अरु अन्यकर्मका उदय है, सो ऐसा है; जैसे जलकेवि मंदमंद लहरिका हालना होय तैसें प्रदेशनिका तथा उपयोगका चलना मंद होय है, जो, व्यक्त अनुभवगोचर नाहीं है, बहुरि मुहूर्तते उपरि उपजें हैं केवलज्ञानदर्शन जिनकू ऐसे निग्रंथ हैं । बहुरि असंत नाश भये हैं घातिकर्म जिनके ऐसे दोयगुणस्थानवर्ती केवली ते स्नातक हैं। सात वेदसमाप्तौ धातु ताकरि स्नातकशब्द है, सो सम्पूर्णज्ञानके अर्थमें है। ऐसे ए पांचहू चारित्रपरिणामकी हानिवृद्धि” भेद होतेंभी नैगमसंग्रहादिनयकी अपेक्षाकरि निग्रंथही हैं इहां विशेष कहिये हैं । इहां इनका दृष्टांत ऐसाभी है। जैसैं ब्राह्मणजाति आचार अध्ययन आदिकरि भेदरूप है, तोऊ ब्रह्मणपणाकरि सर्वही ब्राह्मण हैं, तैसें इहांभी जानना । तत्वार्थ- वार्तिकमें ऐसें कहा है, जो, सम्यग्दर्शन अर निग्रंथरूप वस्त्र आभूपण आयुध आदिका ग्रहणकरि रहित ए दोऊरीति तो सर्वत्र मुनिनिकै समान है । यातें पांचूही भेदनिवि निग्रंथशब्द युक्त है ।। aazar PREPARSAPION zaarak ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंदित जयचंदनीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७६६ ॥ इहां कोई कहे, जो, ए दोऊ तो जाकै होय अर व्रतका भंग भया होय, ताके निर्थपणा ठहखा, सो तुम पुलाककै मूलवतका कोई काल क्षेत्रके वशतें व्रतका भंग कह्याही है । ऐसें होतें तो गृहस्थकभी निग्रंथपणा आवैगा । 'जातें व्रतका भंगवालेके निग्रंथपणा कह्या तो गृहस्थ. केभी कहे। ताका समाधान कीया है, जो, गृहस्थके निग्रंथरूप जैसा कह्या नन दिगंवरमुद्रा सो नाहीं है । ‘तातें ताकै निग्रंथपणाका प्रसंग नाहीं है । बहुरि कोई कहै, जो, कोई नमलिंगी भेपी होय ताकै निग्रंथपणा आवेगा। ताकू कहिये, जाकै सम्यग्दर्शन नाही तातें नम होतेभी निग्रंथपणा नाहीं है दोऊ भये निग्रंथ नाम पावै ।। बहुरि श्लोकवार्तिकमें कही है, जो, ए पुलाकादि पाचुंही निग्रंथ निश्चयव्यवहार दोऊनयकरि साधि कहे है, याते जे वस्त्रादिक ग्रंथकरि संयुक्त हैं ते निग्रंथ नाहीं हैं। जातें बाह्यपरिग्रहका सद्भाव होय तो अभ्यंतरका ग्रंथका अभाव होय नाहीं । जे श्वेतांवरादिक बाह्य परिग्रह वस्त्रादिक होतेभी जैसा निग्रंथपणा आगमयुक्तिकरि सिद्ध होय है तेसा कहै हैं, ताका वे हेतु कहै हैं, जो, परियह तो मूर्छा है, सो वस्त्रादिकमें मूर्छा नाही, तातै ते परिग्रहसंज्ञा न पावे ऐसे कहे हैं। तिना कहिये, जो, ऐसा बाह्यपरिग्रह होतभी मूी न कहौ हो, तो स्त्री धन आदि वाह्य 11 WAPRAJAPageRECIRR Bhaskerest ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। नवम अध्याय ॥ पान ७६७ ॥ होतेंभी मूर्छा न होती होयगी, तिनके राखनेवालेभी निग्रंथ ठहरैगे। ताते यह श्वेतांबरादिकका कहना अयुक्त है। जातै विषयका ग्रहण तो कार्य है। अर मूर्छा ताका कारण है। जो बाह्यपरिग्रह ग्रहण करै है, सो मूति करै है। सो जाका मूळ कारण नष्ट होयगा, ताकै वाह्यपरिग्रहका ग्रहण कदाचितही नाही होयगा। बहुरि जो विपययहणकू तौ कारण कहै अर मूछाकू कार्य कहै तिनके मतमें विपयरूप जो परिग्रह तिनके न होते मूर्छाका उदय नाही सिद्ध होय है । तातें जाके मोहके उदय मूर्छा होय है तातै परिग्रहका ग्रहण होय है अर जो आप परिग्रहकू ग्रहण करै है, तात नि थपणा कदाचिन्ही नाहीं है, यह निर्णय है । आगे तिन पुलाकआदि मुनिनिकी फेरि विशेपकी प्रतिपत्तिके अर्थि सूत्र कहै हैं- ॥ संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिङ्गलेश्योपपादस्थानविकल्पतः साध्याः ॥४७॥ याका अर्थ-संयम १, इरुत २, प्रतिसेवना ३, तीर्थ ४, लिंग ५, लेश्या ६, उपपाद ७, स्थान ८ ए आठ भेदरूप अनुयोग तिनकरि पुलाक आदि निग्रंथमुनिनिकू साधणे । तहाँ पुलाक यश प्रतिसेवनाकशील ए तीनि तो सामायिक छेदोपस्थापना इन दोय संयमनिवि वर्ते हैं । वहुरि कपायकुशील हैं, ते सामायिक छेदोपस्थापना परिहारविशुद्धि सूक्ष्मसांपराय इन व्यारि संयमनिविर्षे withులముందుండి ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७६८ ॥ wikits: वर्ते हैं, बहुरि निग्रंथ स्नातक ए दोऊ एक यथाख्यातसंयमविपें वर्ते हैं। बहुरि श्रुत पुलाक वकुश प्रतिसेवनाकुशील इन तीनिनिकै उत्कृष्ट दशपूर्वतांई है। बहुरि कपायकुशील अर निग्रंथ इनकै चौदहपूर्वताई हैं। बहुरि जघन्यकरि पुलाककै तौ आचारांगहीमें आचारवस्तुताई है । बहुरि वकुश कुशील निग्रंथके आठ प्रवचनमातृकाताई हैं। पांच समिति तीनि गुप्तिका व्याख्यानरूप अधिकार आचारांगमें है, तहांताई होय है । बहुरि स्नातक हैं ते केवली हैं, तिनकै श्रुत नाहीं है । बहुरि प्रतिसेवनापुलाकके तौ पंचमहावत एक रात्रिभोजनकी त्याग छह व्रतनिमें परके वशतें जबरीतें एक व्रत कोईकी विराधना होय है ।। इहां कोई पूछे है, कहा विराधन होय है? तहां कहिये, जो, महाव्रतकी प्रतिज्ञा मन वचन काय कृत कारित अनुमोदनाकरि सागरूप है, तातें दोप लागनेके अनेक भंग हैं । तातें कोई भंगमें परके वशतें विराधना होय जाय है । यह सामर्थ्यहीनपणाकरि दूपण लागे है । बहुरि वकुश दोय- प्रकार है; उपकरणवकुश, शरीरवकुश । तहां उपकरणवकुशकै तो बहुतविशेपनिकरि सहित कमंडलू पीछी पुस्तक बंधन आदि धर्मोपकरणकी अभिलाप होय तो यह प्रतिसेवना है । बहुरि शरीखकु- शकै शरीरका संस्कार. कदाचित् करै तब प्रतिसेवना है । बहुरि प्रतिसेवनाकुशील मूलगुण तो विराधै PARTSAPKOIRCOSPIRECAPRICORPICARROREPARA KOLHAPRIOR RANSURE.HAPEPARATHAPTERISTER ॥ सर्वार्थसिद्धिवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७६९ ॥ नाहीं अर उत्तरगुणनिमें कोईक विराधना लगावै, सो प्रतिसेवना है। बहुरि कपायकुशील निग्रंथ सातकनिकै प्रतिसेवना नाहीं है। जाका त्याग होय ता• कोई कारणकरि ग्रहण करि ले तत्काल सावधान होय फेरि न करै सो प्रतिसेवना कहिये, याकू विराधनाभी कहिये । बहुरि तीर्थ कहता सर्व तीर्थकरनिके समयवि सर्वही होय हैं ।। बहुरि लिंग दोयप्रकार है, द्रव्यलिंग भावलिंग। तहां भावलिंगकरि तौ पांचूही भावलिंगी हैं, सम्यक्त्वसहित हैं, मुनिपणासूं निरादरभाव काहू नाहीं है । बहुरि द्रव्यलिंगकरि तिनमें भेद है । कोई आहार करै है, कोई अनशन आदि तप करै है, कोऊ उपदेश करै है, कोऊ अध्ययन करै है, कोऊ तीर्थविहार करै है, कोऊ ध्यान करे है, ताके अनेक आसन करै हैं, कोऊको दोप लागै है, प्रायश्चित्त ले है, कोऊ दोप नाहीं लगा है, कोऊ आचार्य है, कोऊ उपाध्याय है, कोऊ प्रवर्तक है, कोऊ निर्यापक है, कोऊ वैयावृत्य करै है, कोऊ ध्यानविय श्रेणीका प्रारंभ करे है, कोऊकों केवलज्ञान उपजे है, ताकी वाह्य वडी विभूतिसहित महिमा होय है इत्यादि मुख्य गौण बाह्यप्रवृत्तिकी अपेक्षा लिंगभेद है । ऐसा न जानना, जो, नम दिगंबर यथाजातरूप सामान्य सर्वके है, तातें भेद है । यह तो सर्वकै समान है ऐसो न । कोई श्वेत पीत रक्त शाम आदि वस्त्र ॥ सर्वार्थसिद्धिवननिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७७०॥ 61 धारे, कोई जटा धारे, कोई कौपीन धारै, कोई दंड धारे, कोई शस्त्र धारै, कोई पालकी चदै, कोई स्थ चढे इत्यादिक स्वरूप लिंगभेद नाहीं, ए सर्व अन्यमतीनिके भेद हैं। तथा इस पंचम- कालमें जिनमतभी जैनाभास भये हैं । तिनमें भेद पड्या है । यह कालदोप है। बहुरि लेश्या पुलाकके तो तीनि शुभही होय हैं । जाते याकै बाह्यप्रवृत्तिका आलंबन विशेष नाहीं है। अपने मुनिपणाहीसू कार्य है। बहुरि बहुत तीन मंद परिणाम नाही होय हैं। बहुरि बकुश प्रतिसेवनाकशीलके छहभी होय हैं। इहां अपिशब्दकरि ऐसा जनाया है, जो, अन्य आचार्य तीनि शुभही कहे हैं । बहुरि कपायकुशीलकै कपोततें लगाय शुक्लपर्यत च्यारि होय हैं । इहांभी अन्य आचार्यनिकी अपेक्षा तीनि जाननी । बहुरि निग्रंथ स्नातककै एक शुक्लही है । लेश्याके स्थानक कपायनिके मंद तीव्र स्थानकनिकी अपेक्षा असंख्यात लोकपरिमाण कहे हैं । सो इनका पलटना सिद्धांतनितें जानना ॥ बहुरि उपपादपुलाक तौ उत्कृष्टपणे उत्कृष्टस्थितीवाले सहस्रारस्वर्गके देव तिनमें उपजै तहां अठारह सागरकी आयु पावें । बहुरि वकुश प्रतिसेवनाकुशील उत्कृष्टपणे आरण अच्युत स्वर्गके देव वाईस सागरकी स्थितीवाले तिनमें उपजे हैं। बहुरि कपाय. कुशील निग्रंथ तेतीस सागरकी स्थितीवाले सर्वार्थसिद्धिके देवनिविर्षे उत्कृष्टपणे उपजै हैं । वहुरि Satise KiratSEEN ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ नवम अध्याय । पान ७७१ ॥ Arrazavis पyricPaper जघन्यकरि ए सर्व सौधर्मकल्पविक् दोय सागम्की स्थिति पाये हैं। मध्यके नानाभेद यथासंभव जानने । बहुरि सातक निर्वाणप्राप्तही होय है । बहुरि स्थान कहिये संयमकी लब्धिके स्थानतें कपायका तीवमंदपणा है सो है निमित्त जिनकू ऐसे असंख्यात हैं । तहां सर्वजघन्य संयमस्थान पुलाक कपायकुशील इन दोऊनिकै समान होय ते असंख्यातस्थानताई साथी रहैं, पीछे पुलाकका व्युच्छेद है। याके अगिले स्थान नाहीं अर अगिले स्थान असंख्यात एक कपायकुशीलकही होय अन्यकै ते स्थान नाहीं। बहुरि आगेकपाय- कुशील प्रतिसेवनाकुशील दोऊ असंख्यातस्थानताई लार रहे हैं। दोऊनिके समानस्थान होय है । पीछे प्रतिसेवनाकुशीलका व्युच्छेद है। अगिले स्थान याकै होय नाहीं। आगें असंख्यातस्थान कपायकुशीलकही होय। ऐसेंही पीछे कपायकुशीलका व्युच्छेद है। यात उपरि कपायरहित स्थान है ते निग्रंथकही हैं । तेभी स्थान असंख्यात हैं । पीछे निग्रंथकाभी व्युच्छेद है। आगे एक स्थान हे, सो ताळू पायकरि सातक केवली निर्वाणकू प्राप्त होय है । ऐसे ए संयमस्थान हैं। सो अवि. भागप्रतिच्छेदनिकी अपेक्षा स्थानस्थानप्रति अनंतका गुणाकार है ॥ ऐसें नवमां अध्यायमें संवर निर्जराका स्वरूप अर तिनके कारणके भेद स्वरूप, अनेकप्रकार गुप्ति समिति धर्म अनुप्रेक्षा परि- కలకతను ॥ मोर्थसिदिवसानिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ नवम अध्याय ॥ पान ७७२ ॥ पहका जीतना, चारित्र तप ऐमें व्याख्यान भया । ताईं भले प्रकार जानि श्रद्धान करि भव्य- जीव हैं ते इनका धारण करौ। मोक्षकी प्राप्तिका यह उपाय है । यामें तत्पर होना योग्य है। ऐसा श्रीगुरुनिका उपदेश है ॥ ॥ सवेया इकतीसा ॥१॥ आश्रवनिरोध गति संवर सुवोधनीतिकारण विवोध गीत जानिये सुज्ञानतें । गुपति समिति धर्म जानूं अनुपेक्षा मर्म सहन परीपह परीस्या श्रम ठानिये उठानते ॥ संयम संभारि करो नप अवि- कार घरी उद्यम विचारि ध्यान धारिये विधानतें । नवमां अध्यायमांहि भापे विधिरूप ताहि जानि धारि कर्म टारि पावो शिवमान ते ॥ १ ॥ aarakArA ऐसे तत्वार्थका है अधिगम जातें ऐसा जो मोक्षशास्त्र तावि नवमां अध्याय सम्पूर्ण भया ॥ ९॥ PAUD ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७७३ ॥ ॥ नमः सिद्धेभ्यः ॥ ॥ आगे दशमां अध्यायका आरंभ है ॥ ACTRATECAPRICORNERPRISTRICTERIACTARIKETPR दोहा- अष्टकर्मळू नष्ट करि, भये सुसिद्ध अनंत ॥ नमि तिनकू व्याख्या करूं, मोक्षपदारथ अंत ॥ १ ॥ ऐसें मंगलके अर्थि सिद्धनिकू नमस्कार करि, दशम अध्यायकी वनिका लिखिये हैं । तहां सर्वार्थसिद्धिटीकाकारके वचन हैं, जो, शिष्य कहै है, अंतकेवि कह्या जो मोक्षपदार्थ ताका स्वरूप कहनेका अवसर है। तहां आचार्य कहै हैं, यह सत्य है, परंतु मोक्षकी प्राप्ति केवलज्ञानकी प्राप्तिपूर्वक है, तातें पहले केवलज्ञानकी उत्पत्तिका कारण कहिये हैं, ताका सूत्र- ॥ मोहक्षयात् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच केवलम् ॥ १॥ याका अर्थ- मोहके क्षयतें बहुरि ज्ञानावरण दर्शनावरण अंतराय इन तीनके क्षयतें केवल MAINPRECAPRINCRPRISEANAKINGAPKIRICANSKRICApriser । सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७७४ ॥ Neeti ज्ञान उपजे है। तहां प्रश्न, जो, इस सूत्रमें समास करणा न्याय्य था, जाते सूत्र लघु होता । कैसे सो कहिये हैं । यामें क्षयशब्द दोय आये, सो एक तौ क्षयशब्द घटता बहुरि दूसरी विभक्ति घटती बहुरि चशब्द न होता, तब मोहज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयात्केवलम् ऐसा लघुसूत्र वणता। ताका समाधान आचार्य कहै हैं । यह तो सत्य है। परंतु यहां विशेप है। प्रथम तौ च्यारि घाति- कर्मका क्षयका अनुक्रम कहनेके अर्थि वाक्यभेदकरि निर्देश कीया है । पहली मोहका क्षयकरि अंतर्मुहूर्त क्षीणकपाय नाम पाय तापीछे युगपत् ज्ञानावरण दर्शनावरण अंतराय इन तीनीनिका क्षय करि केवलज्ञान कू प्राप्त होय है । एसें तिनका क्षयतें केवलज्ञानकी उत्पत्ति होय है । याहीत हेतु है लक्षण जाका ऐसी पंचमीविभक्तिका निर्देश कीया है। तहां पूछ है, मोहका क्षय पहली कौन रीति करें है ? सोही कहिये हैं। तहां प्रथम तौ भव्य होय, बहुरि सम्यग्दृष्टि होय, बहुरि परिणामकी विशुद्धताकरि वर्द्धमान होय, सो जीव असंयतसम्यग्दृष्टि संयतासंयत प्रमत्त अप्रमत्त इन च्यारि गुणनिविर्षे कोई गुणस्थानमें मोहकी सात प्रकृति मिथ्यात्व सम्यमिथ्यात्व सम्यक्त्वप्रकृति अनन्ता- नुवन्धी क्रोध मान मांया लोभ इनका क्षयकरि क्षायिक सम्यग्दृष्टि होयकरि जब क्षपकश्रेणी चढ- वाने सन्मुख होय अधःप्रवृत्तिकरणकू अप्रमत्तगुणस्थानवि पायकरि अपूर्वकरणपरिणामका प्रयोग- SACARPATIGANPARACAPRICAPRINCARKIRATRAINLADARASPUR ఉండగులుకు ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७७५ ॥ करि अपूर्वकरण नामा क्षपक श्रेणीका गुणस्थानकू भोगिकरि तहां नवीन शुभपरिणाम तिनमें क्षीण कीये हैं पापप्रकृतिनिके स्थिति अनुभाग जानें, बहुरि वधाया है शुभकर्मका अनुभाग जाने, ऐसा होय अनिवृत्तिकरणपरिणामकी प्राप्तिकरि अनिवृत्तिवादरसांपरायनाम नवमां गुणस्थानफू चदिकरि तहां कपायनिका अष्टक जो अप्रत्याख्यानावरण प्रत्याख्यानावरण ताका सत्तामेंसू नाशकरि फेरि नपुंसकवेदका नाशकरि फेरि स्त्रीवेदका क्षयकरि बहुरि नोकपायका पदक हास्य रति अरति शोक भय जुगुप्सा इनकू पुरुपवेदविर्षे क्षेपणकरि क्षय करै। बहुरि पुरुपवेदकू क्रोधसंज्वलनमें क्षेपै । बहुरि क्रोधसंज्वलनकू मानसंज्वलनविप क्षेपे । बहुरि मानसंज्वलनकू मायासंज्वलनवि क्षेपै । बहुरि मायासंज्वलनकू लोभसंज्वलनवि क्षेपै । ऐसें संक्रमणविधानकरि अनुक्रमणते क्षयकरि बादरकृष्टिका विभागकरि, लोभसंज्वलनकू सूक्ष्म करि, आ सूक्ष्मसां. पराय नाम क्षपक गुणस्थान दशमांकू भोगिकरि, तहां समस्तमोहनीयकर्मकू मूलते नाशकरि, क्षीणकषायपणाकू पायकरि उताखा है मोहनीयकर्मका बोझ जामें तिस पारमा गुणस्थानका उपांत्य कहिये अंत्यसमय ताके पहले समये निद्रा प्रचला नाम दोय प्रकृतिका.क्षय करि, बहुरि पांच ज्ञानावरण च्यारि दर्शनावरण पांच अंतराय इन चौदह प्रकृतिनिका बारमा गुणस्थानके अंतसमये क्षयकरि, Came ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। दशम अध्याय ॥ पान ७७६ ॥ prepandane - camseratixxesssatisatixxeseresssards ताके अनन्तरही ज्ञानदर्शन है स्वभाव जाका ऐसा केवल नामा आत्माका पर्याय अचिंय है विभूतिका विशेष जामें ऐसी अवस्थाकू पावै है । ऐसें इहां तरेसठि प्रकृतिनिका सत्तामेंसूं नाश करि केवलज्ञान उपजावे है । घातिकर्मकी । ४७ । आयुकर्मकी । ३ । नामकर्मकी । १३ ॥ आगे शिष्य कहै है, जो, मोक्ष कैसे हेतुत होय है अर ताका लक्षण कहा है ? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ वन्धहेत्वभावनिर्जरान्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः ॥२॥ याका अर्थ-~बंधका कारण जे मिथ्यात्व आदि तिनका अभाव अर निर्जरा इन दोऊनितें समस्त कर्मका अत्यंत अभाव होय, सो मोक्ष है। तहां मिथ्यादर्शनआदि जे बंधके कारण तिनका अभावतें तो नवीन कर्मका बंध नाहीं होय है । बहुरि पूर्व कहे जे निर्जराके कारण तिनकू निकट होते पूर्वबंध जे कर्म तिनका अभाव होय । ऐसे ए दोऊ कारण होय तब भव कहिये पर्यायकी स्थितिका कारण जो आयुकर्म तिसकी स्थितिके समान स्थिति कीये है अवशेष कर्मकी अवस्था जानें ऐसा केवली भगवान् ताकै एककाल समस्त अवशेष कर्मका विप्रमोक्ष कहिये अत्यंत अभाव सो मोक्ष है । ऐसी प्रतीतिरूप करना । इहां कहै है, जो, कर्मका अभाव दोय प्रकार है, यत्नसाध्य अयत्नसाध्य । तहां चरमशरीरी आत्माकै नरक तियेच देव इन तीनि आयुका तौबंध ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७७७ ॥ AWARINETRACTRICATE DetaiBeat होय नाही, तातें पहलेही अभाव है, सो तौ अयत्नसाध्य है। अर यत्नसाध्य कहिये हैं, असंय तसम्यग्दृष्टि आदि च्यारि गुणास्थाननिविर्षे कोई एक गुणस्थानविपै मोहनीयकर्मकी सात प्रकृतिका क्षय करे है। बहुरि निद्रानिद्रा; प्रचलाप्रचला; स्यानगृद्धि; नरकतिर्यचगति; एकेंद्रिय, द्वींद्रिय, तीदिय, चतुरिद्रिय ए च्यारि जाति; नरकतिर्यंचगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यः आतापः उद्योतः स्थावर; सूक्ष्म; साधारण इन सोलहप्रकृतिनिका अनिवृत्तिवादरसांपरायगुणस्थानविर्षे युगपत् क्षय करै है । बहुरि तातै परे तिसही गुणस्थानमें अप्रत्याख्यानावरण प्रत्याख्यानावरण आठ कपाय क्षय करै है । बहुरि तिसही गुणस्थानमें अनुक्रमतें नपुंसकवेद अर स्त्रीवेदकू क्षय करे है । बहुरि तहांही नोकपाय पद हास्य रति अरति शोक भय जुगुप्सा इनकू एककाल क्षय करे है । तापीछे तिसही गुणस्थानमें अनुक्रमकरि पुरुपवेद संज्वलन क्रोध मान माया इनका असंत नाश करै है । ऐसें छत्तीस प्रक- तिकी नवमें गुणस्थानवि व्युच्छित्ति है। बहुरि लोभसंज्वलन सूक्ष्मसांपराय दशमगुणस्थानवि नाशकू प्राप्त होय है । वहुरि क्षीणकपाय बारमा गुणस्थान जो छमस्थ वीतराग ताके उपांत्यसमय जो अंतसंयमतें पहला समय ताविप निद्रा प्रचला ए दोय क्षय होय हैं। बहुरि ताके अंतके समय पांच ज्ञानावरण च्यारि दर्शनावरण पांच अंतराय इन चौदह प्रकृतिनिका क्षय होय है । resear य । सपिसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । दशम अध्याय ॥ पान ७७८ ॥ ऐसें इहांताई तो तरेसठि प्रकृतिका क्षय भया। तापीछे अयोगकेवली चौदहवां गुणस्थानमें पिचासी प्रकृति क्षय होय हैं, तामें अंत्यका पहला जो उपांत्य समय ताविर्षे वहत्तरी प्रकृतिका क्षय होय है । तिनके नाम दोय वेदनीयमेंसूं एक तो वेदनीय, देवगति, औदारिक, वैक्रियक, आहारक, तेजस, कार्मण ए पांच शरीर इनके बंधन ५, इनके संघात ५, संस्थान ६, औदारिक वैक्रियक आहारक शरीरके अंगोपांग तीनि ३, संहनन छह ६, वर्ण प्रशस्त अप्रशस्त पांच ५, गंध दोय २, रस प्रशस्त अप्रशस्त ५, आठ स्पर्श ८, देवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्य १, अगुरुलघु १, उपघात १, परघात १, उछ्वास १, विहायोगति प्रशस्त अप्रशस्त २, पर्याप्तक १, प्रत्येकशरीर १, स्थिर अस्थिर २, शुभ अशुभ दोय २, दुर्भग १, सुस्वर दुःस्वर दोय २, अनादेय १, अयश-कीर्ति १, निर्माण १, नीचगोत्र १, ऐसें यहत्तरी बहुरि ताके अंत्यसमये तेरा प्रकृतिका क्षय है, तिनके नाम दोय वेदनीयमेनूं एक वेदनीय १, मनुष्यगति १, मनुष्यआयु १, पंचेंद्रियजाति १, मनुष्यगतिप्रा- योग्यानुपूर्य १, त्रस १, बादर १, पर्याप्तक १, सुभग १, आदेय १, यश-कीर्ति १, तीर्थकर १, उच्चगोत्र १ ए तेरह । ऐसें सर्व कर्मका अत्यंत अभाव, सो मोक्ष है ॥ अन्यवादी कोई अन्यथाप्रकार कल्पै सो नाहीं है । बहुरि ऐसें कहनेतें सामर्थ्यतें ऐसाभी Kamanen Pakorakes ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७७९ ॥ सिद्ध होय है, जो, एकदेश कर्मका क्षय है, सो निर्जरा है, यातेंही तिस निर्जराका लक्षणका सूत्र न्यारा न कीया। इहां प्रश्न, जो, कर्म तो अनादिके हैं, तातें जिनका आदि नाहीं ताका अंतभी नाहीं चाहिये, तातें कर्मका नाश कल्पना युक्त नाहीं । ताका समधान, जो, यह एकांत नाहीं । जाते प्रत्यक्ष देखिये है, जाका आदि नाहीं ताका अंत है। जैसे बीज जे अन्नआदि हैं, तिनका संतान तो आदिरहित है। अरु अमिआदिकरि बीज दग्ध होय जाय तब फेरि संतान नाहीं होय है; तैसें मिथ्यादर्शन आदिका संतान अनादि है। सो ध्यानरूप अमिकरि कर्मवीज दग्ध होय तब संसाररूप अंकुराके उपजनेका अभावतें मोक्ष होय है। बहुरि द्रव्यकर्म है ते द्रव्यरूप पुद्गलपरमाणुके स्कंध हैं, सो कर्मरूप परिणमना पर्याय है, सो तिस पर्यायका नाश है। जीवके संबंधते अत्यंत विनाश है। पुद्गलद्रव्यपणाकरि विनाश नाहीं है । बहुरि मोक्ष ऐसा शद मोक्ष असने धातुका निपजै सो भावसाधन है। आत्मातें कर्मका न्यारा होना मात्र क्रियाकू मोक्ष कहिये है ऐसा जानना ॥ आगें पूछे है कि, ए द्रव्यकर्मकी प्रकृति हैं ते पुद्गलमयी हैं, तिनका अभावहीत मोक्ष निश्चय कीजिये है, कि भावकर्मकाभी अभाव कहिये? ऐसे पूछ सूत्र कहै हैं- ॥ सर्वार्थसिद्धियवनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७८० ॥ kratikurajasatta ॥ औपशमिकादिभव्यत्वानां च ॥३॥ याका अर्थ - जीवके पूर्व भाव औपशमिक आदि कहे थे, निनमैं औपशमिक अर आदि शब्दते अन्य अर पारिणामिकमें भव्यत्व इनकाभी अभावतें मोक्ष है । इहां भव्यका ग्रहण तौ अन्यपारिणामिकका निपेधके अर्थि है। जीवत्व आदि पारिणामिकका मोक्षमें अभाव नाहीं है। तातें पारिणामिकमें तौ भव्यत्वका औपशमिक आदि भावनिका अभावतें मोक्ष होय है, ऐसा जानिये । इहां तर्क, जो, द्रव्यकर्मका नाश होते भावकर्मका नाश सामर्थ्यतेही जान्या जाय है । नाते भाव हे सो तौ द्रव्यके निमित्त होय है । जब द्रव्यकर्मका नाश भया, तब भावकर्मका नाश होयही है। ताका समाधान, ऐसा एकान्त नाहीं है, जो, कारणका अभाव होते कार्य- काभी अवश्य अभाव होय । जैसे घट कार्य है सो दंड आदि कारणनै उपजे है, सो दंडआदिका अभाव होतें घटका नाश नाहीं देखिये है। तातें सामर्थ्यकरि जानिये है। तौऊ ताके स्पष्ट करनेके अर्थि फेरि कहने में दोप नाहीं है । आगें शिष्य कहै हैं, जो, मोक्ष भावनिका अभावरूप है तौ औपशमिक आदि भावनिके अभावकीज्यों सर्व क्षायिकभावनिकीभी वृत्ति होते मुक्तजीवका नाम ठहरसी, अभावमात्र मोक्ष Deat raiseraturdats duals ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय । पान ७८१ ॥ ठहन्या । आचार्य कहै हैं, जो, ऐसें तौ जय होय जो विशेष न कहिये । इहां विशेष है। ऐसे पूर्वसामान्यसूत्रका विशेष कहनेकू सूत्र कहै हैं- ॥ अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेन्यः ॥४॥ याका अर्थ- केवलसम्यक्त्व ज्ञान दर्शन सिद्धत्व इन भावनिविना अन्यभावनिका इहां अन्यत्र ऐसा शदकी अपेक्षाकरि पंचमी विभक्तिका निर्देश है। तातें ऐसा जानिये, जो, केवल- सम्यक्त्व ज्ञान दर्शन सिद्धत्वविना अन्यवि पूर्वसूत्रकी विधि है । इहां अन्यत्रशब्द वर्जनके अर्थमें है। अरु अन्यशब्दपरि वल प्रत्यय है सो स्वार्थविर्षे है । बहुरि प्रश्न, जो, मोक्ष भये ए च्यारिही भाव अवशेष रह्या कह्या तो अनंतवीर्यादिककाभी अभाव आया। ताका समाधान, जो, यह दोष नाहीं। अनंतवीर्यादिक हैं, ते ज्ञानदर्शनतें अविनाभावी हैं । तातै इनके कहने में तेभी गिणि लेणो। इनमें विशेष नाही का । जाते अनंतवीर्य सामर्थ्यकरि हीनकै तौ अनंतज्ञानदर्शनकी प्रवृत्ति होय नाहीं । बहुरि सुख है सो ज्ञानमयही है । ज्ञानविना जडकै वेदना नाहीं ॥ बहरि प्रश्न, जो, मुक्त भये पीछे किछू आकार नाही, तातै अनाकार है, सो तो अभावही है । ताका समाधान, जो, अनाकार नाही है-तिस शरीरतें मुक्त भया तिस शरीरके आकार जीवके Agama ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७८२ ॥ अमूर्तिकप्रदेशनिका आकार है । बहुरि प्रश्न, जो, शरीरकै आकार शरीरमें रहै, जेते रहै है । अर जीवका प्रदेश स्वाभाविक लोकके आकार है, सो जब शरीरका अभाव भया तब लोकाशके प्रदेश परिमाण विस्तन्या चाहिये, यह प्रमग आये है। ताका समाधान , जो, यह दोष नाहीं है । जातें विसर्पणाका कारणका अभाव है । नामकर्मका संबंध संकोच विस्तार कारण था, ताका अभाव भया । तब फेरि संकोच विस्तार होनेका अभाव है । बहुरि प्रश्न, जो, ऐसें है, कारण के अभावतें संकोच विस्तारका अभाव है, तो गमनका कारणकाभी अभाव है। ताने ऊर्ध्वगमनभी न प्राप्त होगा, जेसे नीचा ऊंचा तिर्यग्गमन नाही; तैसेंही ऊर्ध्वगमनभी नाहीं । ऐसे होते जहां मुक्त भया तहांही अवस्थान चाहिये । ताका समाधानका सूत्र कहै हैं- ॥ तदनन्तरमूर्ध्वं गच्छत्यालोकान्तात् ॥५॥ याका अर्थ- सर्वकर्मका अभाव भयेपी, जीव ऊर्ध्वगमन करै है, सो लोकके अंतताई जाय है । बहुरि इहां तदनंतर कहिये ताके अनंतर, सो कौन ? सर्वकर्मका अभाव होना ताके अनं- तर । बहुरि इहां आलोकान्तात् में आङ् उपसर्ग है सो अभिविधिअर्थमें है । तातें ऐसा अर्थ भया, जो, लोकके अंतताई गमन है, आगें अलोकमें नाहीं है। यातें ऐसाभी जानिये, जो, KaratexamPROINAR Oridixerti ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । दशम अध्याय ॥ पान ७८३ ॥ मुक्त होय तथा तिष्ठभी नाहीं है बहुरि अन्यदिशाकूभी न जाय है ॥ आगें पूछे है, जो, यह ऊर्ध्व- गमनहेतुके कहेविना कैसे निश्चय करिये ? ऐमैं पूछे ताके निश्चय करनेकू हेतु कहै हैं- ॥ पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वाबन्धच्छेदात्तथागतिपरिणामाच ॥ ६॥ याका अर्थ- पूर्वके प्रयोग” असंगपणेते बंधके छेदते तैसाही गतिपरिणामतें इन च्यारि हेतुनते ऊर्चगमन निश्चय करना। आगे कहै हैं, हेतुका अर्थ पुष्ट भी है तोऊ दृष्टांत अरु सम. धनविना साध्यके साधनेरू समर्थ नाहीं होय है । तातें वांछितसाधनेषं दृष्टांत कहिये हैं- ॥ आविध्दकुलालचक्रवद्व्यपगतलेपाला युवदेरण्डबीजवदग्निशिखावञ्च ॥७॥ याका अर्थ- पूर्व हेतु कह्या तिनके ए च्यारि दृष्टांत हैं। फिराये कुमारके चाककोज्यौं लेपते रहित भये तूंबीकीज्यौं एरंडके वीजकीज्यौं अग्निकी शिखाकीज्यों ऐसे च्यारि दृष्टांतनिकरि ऊर्द्धगमन जानना । पहले सूत्रमें कहे जे च्यारि हेतु अर इस सूत्रमें कहे जे च्यारि दृष्टात तिनका यथासंख्य संबंध करना । सोही कहिये है। जेसें कुमारके प्रयोगते भया जो हस्तका अरु दंडका अर चाकका संयोग, तिसकरि भया जो चाकका फिरना, सो कुमार फिरायता रहि गया तौऊ पहले प्रयोगते जहांताई वाके फिरनेका संस्कार न मिटै, तहांताई फिरवौही करै । ऐसाही UDAEload earlicate ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ।। दशम अध्याय ॥ पान ७८४ ॥ संसारवि तिष्ठता जो जीव तानें मुक्तिकी प्राप्तिके अर्थ बहुतवार परिणाम चितवन अभ्याकरि रह्या था सो मुक्ति भये पीछे तिस अभ्यानका अभाव भया, तौऊ पहले अभ्यासपूर्वक मुक्तजीवकै गमन निश्चय कीजिये है ।। बहुरि जैसे मृत्तिकाका लेप" तूंचा भन्या होय उतरि जलवि पड्या पाछै जलके संबंधते माटी जाय तब हलका होय जलके ऊपर आय जायः तैसे कर्मके भारकरि दव्या परवश भया आत्मा तिस कर्मके संबंधते संसारविर्षे नियमकरि पड्या है। जब कर्मका मिलाप दूरि होय तब ऊर्ध्वही गमन होय | बहुरि जैसे एरंडका चीज एरंडका डोडामें बंधाणरूप था, जब डोडा सूकिकरि तिडके, तब बंधाणमेंसं उछरि ऊ चले; तेसैं मनुष्यआदि भवकी प्राप्ति करणहारी जे गनि जाति नाम आदि सकलकर्मकी प्रकृति ताका बंधाणमें आत्मा है, जब इस बंधका छेद होय, वत मुक्तजीवकै गमनहीका निश्चय होय है । बहुरि जैसें सर्वतरफ गमन करनहारा जो पवन ताका संबंधकरि रहित जो दीपगकी शिखा लोय सो अपने स्वभावतें ऊंचीही चढे; तैसें मुक्तजीवभी सर्वतरफ गमनरूप विकारका कारण जो कर्मताके दूरि होतें अपना स्वभाव ऊर्ध्वगमनरूप है ताते ऊंचाही गमन करे है ।। आगें पूछे हैं, जो, मुक्त भये आत्मा ऊर्धगमनस्वभावी है, तो लोकके अंततें ऊर्च ez xeral sxemboxer Brothers ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता । दशम अध्याय ॥ पान ७८५ ।। ఆగeddుండును arkesterest क्यौ जाय नाही? ऐसे पूछे सूत्र कहै हैं- ॥ धर्मास्तिकायाभावात् ॥ ८॥ याका अर्थ- मुक्तात्मा लोकके अंतताई जाय है । परै अलोकमें न जाय है । जातें तहां धर्मास्तिकायका अभाव है । गति उपग्रहका कारण जो धर्मास्तिकाय सो लोकत परै उपरि नाहीं है । तातें मुक्तात्माका अलोकमें गमनका अभाव है। बहुरि धर्मास्तिकायका अभाव सर्वत्र मानिये तो लोकअलोकके विभागका प्रसंग होय । ऐसें जनना ॥ आगें पूछे है, कि, ए निर्वाणकू पास भये जीव तिनके गति जाति आदिक तौ कारण नाहीं । तातें इनवि भेदका व्यवहार नाहीं है कि किछू भेदका व्यवहार कीजिये? ताका उत्तर, जो, कथंचित् भेदभी करिये है, सो काहेते करिये ? ताका सत्र कहै हैं- ॥ क्षेत्रकालगतिलिङ्गतीर्थचारित्रप्रत्येकबुद्धवोधित- ज्ञानावगाहनान्तरसंख्याल्पबहुत्वतः साध्याः ॥९॥ याका अर्थ- क्षेत्र, काल, गति, लिंग, तीर्थ, चारित्र, प्रत्येकबुद्धबोधित, ज्ञान, अवगाहना, अंतर, संख्या, अल्पबहुल इन बारह अनुयोगनिकरि सिद्धजीव भेदरूप साधने । क्षेत्रादि बारह Ekhaalisa ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७८६ ॥ अनुयोगनिकरि सिद्धनिकू भेदरूप करने । तहां दोय नय लगावणी, प्रत्युत्पन्नग्राहकनय भूतप्रज्ञाप- ननय । इन दो नयनिकी विवक्षाकरि भेद साधना । सोही कहिये हैं । तहां प्रथमही क्षेत्रकरि तौ कौन क्षेत्रवि सिद्ध होय हैं? प्रत्युत्पन्नग्राहीनयकी अपेक्षाकरि सिद्धक्षेत्रवि अथवा अपने आत्माके प्रदेशनिवि सिद्ध होय है, अथवा आकाशके प्रदेशनिवि सिद्ध होय है ऐसें कहना । अर भूतप्रज्ञा- पननयापेक्षाकरि जन्मकी अपेक्षा तो पंद्रह कर्मभूमिका जन्म्या जवि तहां सिद्ध होय है। बहुरि तहांका जन्म्या कोई देवआदि अन्य क्षेत्रमें ले जाय तो ढाई द्वीप मनुष्यनिका क्षेत्र है, तिस सर्वही क्षेत्रतें सिद्ध होय हैं । इहां प्रत्युत्पन्नग्राही नय वर्तमानमात्रपदार्थकू ग्रहण करै है, सो ऐसा नय ऋजुसूत्र है । तथा शह समभिरूढ एवंभूतभी याही नयका परिवार है। बहुरि भूतनय नैगम है । बहुरि कालकरि कोनसे कालमें सिद्ध होय हैं ? तहां प्रत्युत्पन्नग्राही नयकी अपेक्षाकरि एकसमयविही सिद्धगति प्राप्त होय हैं । बहुरि भूतप्रज्ञापननयकी अपेक्षाकरि सामान्यकरि उत्स- पिणी अवसर्पिणी इन दोऊही कालविर्षे जीव सिद्ध होय हैं । बहुरि विशेपकरि अवसर्पिणीका सुपमदुःपम जो तीसरा काल अंतका भागविर्षे उपज्या अर दुःषमसुपमा जो चौथा काल तिस सर्व विष उपज्या जीव सिद्धगति पावै है, सो दुःषमा पांचमां कालमें मोक्ष पावै है । अर दुःपमा जो पांचमां CASSANSAD sexas ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७८७ ॥ Keta काल तिसविर्षे उपज्या तिस कालमें तथा अन्यकालमें सिद्धगति नाही पावै है । बहुरि कोई देवा- दिकका ले गया सर्वही कालनिमें उत्सर्पिणी अवसर्पिणीमें सिद्धगति पावे है । बहुरि गतिवि प्रत्युत्पन्नग्राहीनयकी अपेक्षा सिद्धगतिहीवि सिद्ध होय है । बहुरि भूतग्राहीनयकी अपेक्षा मनुष्य- गतिते सिद्धगति पावै है । बहुरि लिंगवि प्रत्युत्पन्ननयकी अपेक्षा वेदरहित सिद्धगति है । बहुरि भूतग्राहीनयकी अपेक्षा भाववेद तीनांहीकरि क्षपकश्रेणी चढि मोक्ष पावै है । द्रव्यवेदकरि पुरुपवेद- हीकरि पावै है । अथवा निग्रंथलिंगहीकरि सिद्धगति होय है। तथा भूतनय अपेक्षा सग्रंथलिंग- करिभी होय है ॥ बहुरि तीर्थ दोयप्रकार । केई तो तीर्थकर होय मोक्ष पावै अर केई सामान्यकेवली होय मोक्ष पावै । सोभी दोयप्रकार । केई तौ तीर्थंकर विद्यामान होय तिस समय मोक्ष पावै । केई जिसकाल तीर्थकर विद्यमान न होइ तिस कालमें मोक्ष पावै । बहुरि चारित्रवि प्रत्युत्पन्ननयअपेक्षा तौ चारित्रनिका अभावहीकरि सिद्धि होय है । तहां चारित्रका नाम नाहीं । बहुरि भूतग्राहीनयकी अपेक्षा अनंतर अपेक्षा तौ यथाख्यातचारित्रकारिही मोक्ष पावै हैं । बहुरि अंतरकी अपेक्षा तो सामायिक छेदोपस्थापना सूक्ष्मसांपराय यथाख्यात इन च्यारिनितें कहिये । तथा कोईकै परिहार- PRONPARACTERNAGAR ॥ सर्वार्थसिदियचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७८८ ॥ exceerde kerana विशुद्धि होय तव पाचूंहीतें कहिये । बहुरि प्रत्येकवुद्ध तो अपनी शक्तिहीकरि स्वयमेव ज्ञान पावै अर वोधित कहिये परके उपदेश” पावै । तहां केई तो प्रत्येकबुद्ध मोक्ष पावै हैं । केई बोधित- वुद्ध मोक्ष पावै हैं । बहुतकरि प्रत्युत्पन्ननयअपेक्षा तो एक केवलज्ञानकरि सिद्ध हैं । वहुरि भूतग्रा- हीनयकी अपेक्षा केई तौ मति श्रुत इन दोऊ ज्ञानकरिही केवल उपजाय मोक्ष पावै हैं । केई मति श्रुति अवधि मनःपर्यय इन चारौंही ज्ञानकरि केवल उपजाय मोक्ष पावै हैं। बहुरि अवगा- हना उत्कृष्ट तौ पांचसौ पचीस धनुषकी काय जघन्य साढातीनि हाथकी काय किछु घाटि । बहुरि मध्यके नानाभेद, इनमेंतें एक अवगाहनाते सिद्धगति पावै है । तहां प्रत्युत्पन्ननयकी अपेक्षा देशोन लेणी ।। बहुरि अंतर कहा सो कहै हैं। तहां जे सिद्ध होय हैं तिनके अनंतर तो जघन्य दोय समय हैं अर उत्कृष्ट आठ समय हैं। बहुरि अनंतर जघन्य तौ एकसमय अर उत्कृष्ट छह महीना है । बहुरि संख्या जघन्यकरि तौ एकसमयहीत एकही सिद्धगति पावै । बहुरि उत्कृष्ट एकसमयमें एकसौ आठ जीव मोक्ष पावें हैं । बहुरि क्षेत्र आदिका भेदके भेदतें परस्पर संख्या लगाईये । तहां अल्पबहुत है, सोही कहिये हैं। तहां प्रत्युत्पन्ननयकी अपेक्षा सिद्धक्षेत्रहीवि सिद्ध भये। तहां अल्पबहुत्व नाहीं । बहुरि भूतग्राही- SAGARPKOTASE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय || पान ७८९ ।। नयकी अपेक्षा क्षेत्रसिद्ध दोयप्रकार हैं, जन्मते संहरणते। तहां संहरणसिद्ध अल्प हैं, थोरे इनसंख्यातगुणा जन्मसिद्ध हैं। बहुरि क्षेत्रनिका विभागवि ऊर्बलोकतें सिद्ध भये अल्प तिनके संख्यातगुणा अधोलोकतें सिद्ध भये हैं । तिनत संख्यातगुणा तिर्यग्लोकसिद्ध हैं । बहुरि सवतें थोरा समुद्र” सिद्ध भये हैं, तिनतें संख्यातगुणा द्वीपते सिद्ध हैं । ऐसें सामान्य । इनका विशेष सर्वते स्तोक लवणसमुद्रतै भये सिद्ध है। तिगत संख्यातगुणा कालोदसमुद्रत भये सिद्ध है। तिनौ संख्यातगुणां जंबूदीपतै भये सिद्ध हैं । तिनत संख्यातगुणा धातकीद्वीपते भये सिद्ध हैं। तिनतें संख्यातगुणा पुष्करार्द्धतें भये सिद्ध हैं । ऐसेंही कालआदिका विभाग अल्पवहुत्व जानना । तहां कालका विभाग उत्सर्पिणीकालमें सिद्ध भये तिनत अवसर्पिणीमें भये विशेषकरि अधिक हैं । बहुरि उत्सर्पिणी अवसर्पिणी विना सिद्ध भये ते तिन" संख्यातगुणे हैं । बहुरि प्रत्यु- पन्ननयापेक्षाकरि एकसमये सिद्ध भये इस अपेक्षामें अल्पवहुत्व नाहीं है । बहुरि गतिवि प्रत्यु- त्पन्ननयकी अपेक्षा तो अल्पबहुत्व नाहीं । बहुरि भूतनयापेक्षातें अनंतर अपेक्षा तो मनुष्यगतिही है। तहां अल्पवहत्व नाहीं । बहुरि एकगतिका अंतर अपेक्षा तिर्यंचगतिके आये मनुष्य होय सिद्ध भये तो सर्वतें स्तोक हैं । तिन संख्यातगुणे मनुष्यगतितें मनुष्य होय सिद्ध भये हैं । बहुरि MAHASPKINNAR ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९० ।। FARPRATARPRICARRY तिनतें संख्यातगुणा नरकगतिते मनुष्य होय सिद्ध भये हैं। तिनतें संख्यातगुणा देवगतितें मनुष्य होय सिद्ध भये हैं । बहुरि वेदकरि प्रत्युत्पन्ननयकरि तौ वेदरहित सिद्ध होय हैं। तहां अल्पबहुत्व नाहीं है । भूतनयअपेक्षा सर्व स्तोक तौ नपुंसकवेदते श्रेणी चढि सिद्ध भये हैं तिन” संख्यातगुणा स्त्रीवेदतें श्रेणी चढि भये हैं । तिनतें संख्यातगुणा पुरुषवेदतें श्रेणी चढि भये बहरि तीर्थकरि तीर्थकर होय सिद्ध भये थोर हैं , तिन" संख्यातगुणा सामान्यकेवली भये सिद्ध हैं ।। बहुरि चारित्रकरि प्रत्युत्पन्ननयअपेक्षा चारित्रविनाही सिद्ध भये कहिये । तहां अल्पबहुत्व नाहीं। बहुरि भूतनयापेक्षया अनंतर चारित्र यथाख्यातही सिद्ध होय हैं। तहांभी अल्पवहुत्व नाहीं। बहुरि अंतरसहित चारित्रअपेक्षा पंचचारित्र” भये अल्प हैं। तिनतें संख्यातगुणा च्यारित भये हैं। बहुरि प्रत्येकवुद्धनितें भये अल्प हैं । तिनतें संख्यातगुणा बोधितबुद्ध भये सिद्ध हैं। बहुरि प्रज्ञानकरि प्रत्युत्पन्ननयअपेक्षा तौ केवलज्ञानतें सिद्ध भये तिनमें अल्पवहुत्व नांही। बहुरि भूतनयंअपेक्षा दोय ज्ञानतें सिद्ध भये अल्प हैं, तिन” संख्यातगुणा च्यारि ज्ञानतें भये सिद्ध हैं । बहुरि तिनते संख्यातगुणा तीन ज्ञानतें भये सिद्ध हैं। बहुरि अवगाहनाकरि जघन्यअवगाहनातें सिद्ध भये सर्वते थोरे हैं। तिनतें संख्यातगुणा उत्कृष्टअवगाहनातें भये सिद्ध हैं। तिनतें संख्यात- EASE Keraxerox ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९१ ॥ गुणा मध्यअवगाहनातै भये सिद्ध हैं। बहुरि संख्याविर्षे एकसमयमें उत्कृष्टपणे एकसो आठ सिद्ध होय हैं। ते तो सर्वतै थोरे हैं । तिनत अनंतगुणा पचासताईंकी संख्यातें भये सिद्ध हैं। तिनतें असंख्यातगुणा गुणचासतें लगाय पचीसकी संख्याताई भये सिद्ध हैं। बहुरि तिन” संख्यातगुणे चोईसतें लगाय एकताईंकी संख्यातें भये सिद्ध हैं । ऐसें जानना । इहांताई टीकाका व्याख्यान है ॥ ऐसें तत्त्वार्थका है अधिगम जातें ऐसा जो मोक्षशास्त्र ताविर्षे दशमां अध्याय सम्पूर्ण भया ॥ स्वर्गापवर्गसुखमाप्तुमनोभिरार्ये- । जैनेन्द्रशासनवरामृतसारभूता ॥ सर्वार्थसिद्धिरिति सद्भिरुपात्तनामा । तत्त्वार्थदत्तिरनिशं मनसा प्रधार्या ॥ १॥ याका अर्थ- वर्गमोक्षके पावनेकू है मन जिनका ऐसे आर्य कहिये महंत पुरुष, तिन- करि यह तत्त्वार्थकी वृत्ति निरंतर मनकरि धारनेयोग्य है । कैसा है यह? जिनेंद्रका शासन कहिये मत आज्ञा मार्ग, सोही भया उत्तम अमृत, ताका सारभूत है। बहुरि कैसी है ? सर्वार्थसिद्धि ऐसा सत्पुरुपनिकरि पाया है नाम जानें ॥ १ ॥ तत्त्वार्थवृत्तिमुदितां विदितार्थतत्त्वाः । शृण्वन्ति ये परिपठन्ति सुधर्मभक्त्या ॥ REPARISRUPRATASPRINCIPANTIPRINTARRINCAPRATAPP PROPHETPRATAR ।
PAKiBeats ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९२ ॥ हस्ते कृतं परमसिध्दिसुखामृतं तै-। र्मत्यामरेश्वरसुखेषु किमस्ति वाच्यम् ॥२॥ याका अर्थ- ये पुरुप यह कही जो तत्वार्थवृत्ति ताहि भलेधकार धर्मकी भक्तितें सुणे हैं । नीकै पहें हैं, ते जान्या है तत्वार्थका यथार्थस्वरूप जिननें ऐसे भये संते तिनने परमसिद्धि जो मोक्ष ताका स्वरूप अमृत सो हस्तवि कीया। अन्य जे चक्रवर्तीपद इन्द्रपदके सुखनिवि किछु कहनेयोग्य है कहा ? किछुभी नाहीं है ॥ २ ॥ येनेदमप्रतिहतं सकलार्थतत्त्व-। मुद्योतितं विमलकेवललोचनेन ॥ भक्त्या तमद्भुतगुणं प्रणामामि वीर-। मारान्नतामरगणार्चितपादपीठम् ॥३॥ याका अर्थ-- मैं जुहूं टीकाकार सो त कहिसो वीर कहिये श्रीवर्द्धमान अंतिमतीर्थकर परमदेव ताहि भक्तिकरि प्रणाम करौ हौं । ते कौन? जिननें यऊ निर्वाध संकलपदार्थका स्वरूप यथार्थ कह्या प्रगट कीया । सो कैसे हैं ? वे निर्मल केवलज्ञान हैं नेत्र जिनके । भावार्थ- साक्षान् देखि- करि कहे हैं । बहुरि कैसे हैं ? अद्भुत आश्चर्यकारी हैं गुण जिनमें । भावार्थ- अतिशयकरि सहित हैं । बहुरि कैसे हैं ? निकट आयकरि नमे जे अमर कहिये देव तिनके गण कहिये समूह तिनकरि पूजित है सिंहासन जिनका । भावार्थ- सर्व देवनिके देव हैं ।। FACTERRIAOMPARENCERPER meter ॥ सर्वार्थसिदिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९३ ॥ आगें तत्वार्थवृत्ति सर्वार्थसिद्धि है नाम जाका तिसविर्षे तत्वार्थका दशमां अध्याय समाप्त भया ॥ याका तात्पर्य तत्वार्थवार्तिकवि कह्या है सो लिखिये हैं- PANCHARTICIPE पेस निसर्गअधिगमपि एफत उपज्या जो तत्वार्यश्रदानस्वरूप सम्यग्दर्शन शंकादिअतीचारनिकरि रहित संवेग अनुकंपा आस्तिक्यकरि जाका मगट होना ऐसा विशुद्ध ताहि अंगीकारकरि, बहुरि तिसहीकी प्राप्तिकरि विशुद्ध भया जो सम्परज्ञान ताहि अंगीकारकरि, बहुरि नामआदि निक्षेप प्रत्यक्षप्रमाण निर्देश आदि सत् संख्या आदि अनुयोग नेगमादिनय इत्यादिक जे नवार्यके जाननेके उपाय विनफरि जीवनिके पारिणामिक औदायिक औपशमिक क्षायिक क्षायो- पचामिफ जे भाप ने सतत ई, तिनई जाणिकरि, बहुरि जीवके भोगके साधन जे अचेतनपदार्थ तिनका उत्पतिपि- नावसभावफे जाननेत तिनत रिक्त तृष्णारहित दूना संता तीनि गुप्ति पांच समिति दशलक्षण धर्मफे आचरणते यारि तिनका फल देखनेत मोक्षकी प्राप्तिके यतनके अर्थि वढाया है श्रद्धान अर संवेग जानें, बहुरि भाग्नाकार प्रगट भया है अपना सम्प जाफै , यहुरि अनुमेक्षाफे चितवनकरि दृढ कीया है परद्रव्यका त्याग जानें, बहुरि संवररूप भया है आत्मा जाफा, याहीतं आश्रररहित भया तात नाही है नवीन कर्मका आवना जाकै, बहुरि घाटा अभ्यंतरफे तपत परीपहफे जीतनेत फर्मके फल भोगनेंतं यहुरि सम्यग्दृष्टीत लगाय जिनपर्पत परिणामकी विशुद्धतात असंख्यात- गुण निरा पस्तीकी प्राप्ति संचयरूप फर्मर निर्जरारूप फरता संता, यदुरि सामायिकत लगाय सूक्ष्मसापरायपर्यत ने संयमकी लब्धिफे स्थान तिन उत्तरोनर द्विरूप पावनैः पुलाफ आदि निग्रंथमुनि तिनका संयमका अनुक्रमत ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९४ ॥ पालना , ताकी उत्तरोत्तर बंधते विशुद्धताके स्थानके विशेष तिनकी प्राप्तिकार सहित हूवा संता, अत्यंत अभावरूप भये ई आतरौद्र ध्यान जाके, बहुरि धर्मध्यानके चलते पाया है समाधिका वल जानें, बहुरि आदिके दोय शुक्लध्यान तिनमेंसूं क्रमकरि एकवि वर्तमान हूवा संता, पूर्व कहे जे ऋद्धि तिनकरि युक्त होय तिनविर्षे अनुराग नाही लगावता संता, पूर्वोदित अनुक्रमकरि मोहआदिकी प्रकृतिनिकू क्षयकार सर्वज्ञज्ञानकी लक्ष्मीक वे भोगिकरि पीछे समस्तकर्मका नाघारौं संसारके बंधनतें छूटया हूवा, जैसें अग्नि जेता इंधन होय तेता समस्त दग्धकारि जाके फेरि होनेकू कडू न रहै । तय उपादानकारणविना फेरि न उपजै बुझि जाय तैसें पूर्व पाया जो पर्याय ताका वियोगते वहुरि आगामी तिस भव होनेका कारणके अभावतै आगामी भवकी उत्पत्तिके अभावतै संसारका अंत भया, तातें संसारदुःखते रहित होयकरि जामें दुःख नाहीं ऐसा एकांत बहुरि जाका अंत नाहीं ऐसा अत्यंत बहुरि जाकी उपमा नाहीं ऐसा निरुपम वहुरि जामें हीनाधिकपना नाहीं ऐसा निरतिशय जो निर्वाणसुख ताहि यह आत्मा पावै है । ऐसे तत्वार्थकी भावनाका फल है । . aakaalDeatmxee ॥ छप्पय ॥ घातिकर्म• नाशि ज्ञान केवल उपजावै । फेरि बंधके हेतु तास नीडे नहि आवै ।। पूर्वकर्म निर्जरा पनि सर्व कर्म नशावै । भावकर्महू मेटि शेष क्षायिक रहि जावै !। तब ऊरध गमन स्वभाव लहि लोक अंत थावै सदा । इम नित्य अनूपम अमित सुख भरे सिद्ध वंदौ मुदा ॥१॥ SATARPRAVACAPRICORPRICANE GHOSPANCaspor ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९५ ॥ ऐसें इस तत्वार्थशास्त्रका दशम अध्यायकी वचनिका पूर्ण भई ॥ आगे तत्वार्थसूत्रका दश अध्यायका जोडरूप संक्षेप अर्थ लिखिये हैं । तहां प्रथम अध्यायमें प्रथमसूत्रमें तौ सम्यग्दर्शन ज्ञान चारित तीनकी एकता है । सो मोक्षमार्ग है ऐसा कह्या। आगें दूसरे सूत्रमें सम्यग्दर्शनका लक्षण कह्या । तीसरे सूत्रमें सम्यग्दर्शनकी उत्पत्ति दोयप्रकार कही। चौथे सूत्रमें सम्यग्दर्शनके विषयभूत सात तत्व कहे । बहुरि इनके स्थापना व्यवहारका व्यभिचार मेंटने दूं नाम आदि च्यारि निक्षेप कहे। आगें प्रमाणनयनिकरि सम्यग्दर्शनादिक तथा तिनका विपय जीवादिक तत्वनिका अधिगम होय है। बहुरि निर्देशादि छह अर सत् आदि आठ ऐसें चौदह अनुयोगानकार अधिगम होय है, ऐसे कह्या । वहुरि मति आदि पांच ज्ञानके भेद कहि अर तिनके दोय प्रकार प्रमाण कहे । परोक्ष दोय प्रत्यक्ष तीनि । बहुरि मतिज्ञानके उत्पत्ति के कारण कहि। ताके अवग्रहादिक भेद च्यारि सूत्रमें कहे । ते तीनसै छत्तीस होय हैं । वहुरि श्रुतज्ञानका स्वरूप भेद कहे । वहुरि अवाधिज्ञानका स्वरूप दोय सूत्रमें कह्या । बहुरि मनःपर्ययका स्वरूप कह्या ! ताके दोय भेदनिका विशेप कहि अवधिमनःपर्ययमें विशेष कह्या । आर्गे पांचू ज्ञानका विषय तीनि सूत्रमें कहि । अर एकजीवके एककाल च्यारिताई ज्ञान होय है ऐसे कया । बहुरि मति श्रुत अवधि विप- र्ययस्वरूपभी होय है, ताका कारण कह्या । बहुरि नैगम आदि सात नयकी संज्ञा कहि । प्रथम अध्याय पूर्ण कीया ॥१॥ आगें दूसरा अध्यायमें जीवतत्वका निरूपण है। तहां प्रथमही जीवके औपशमिक आदि पांच भाव हैं । तिनके तरेपन भेद सात सूत्रमें कहे । आगे जीवका प्रसिद्ध धर्म देखि उपयोगकू लक्षण कह्या । ताके आठ भेद कहे। आगें जीवके भेद कहे । तहां संसारी अर मुक्त भर संसारीनिमें संज्ञी असंज्ञी त्रस स्थावर त्रसके भेद द्वीन्द्रियादिक पंचइन्द्रि- Speaks ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९६ ॥ यताई कहे । बहुरि पांच इन्द्रियके द्रव्यइन्द्रिय भावइन्द्रियकरि भेद तिनके नाम विपय कहे । बहुरि एकइन्द्रिय आदि जीवनिके इन्द्रिय पाईये तिनका निरूपण अर संज्ञी जीव कौंन ऐसैं कह्या । यहुरि परभवकू जीव गमन करै ताका गमनका स्वरूप कह्या । आगे जन्मके भेद योनिके भेद अर गर्भज कैसे उपजे देव नारकी सन्मूर्छन कैसे उपजै ताका निर्णय है। आगे पांच शरीरनिके नाम कहि । अर तिनके सूक्ष्मस्थूलका स्वरूप काहि । अरु ये जिनकै जैसे उपजै तिनका निरूपण कीया। आगें वेद जिनकै जैसा होय ताकू कहिकरि जिनके उदय उदीरणाकरि मरण होय तिनका नियम कहि अध्याय पूर्ण कीया ॥ २ ॥ आगें तीसरा अध्यायमें जीवका रहनेका लोक है तामें अधोलोक मध्यलोकका निरूपण है। तामें अधोलोकमें सातपृथ्वीनिके नाम कहे तिनपिपैं नारकी जीव उपजै हैं । तिनके विलनिका परिमाण कह्या । वहरि जीवनिका अशुभ- परिणाम आदि कहिकरि तिनके परस्पर अर असुरानिकार कीया दुःख है ताकू कहि तिनकी आयुका परिमाण कह्या । आगें मध्यलोकवि जंबूद्वीप आदि द्वीप लवणसमुद्र आदि समुद्र हैं तिनका व्यास आकार कया । बहुरि जंबूद्वीपका स्वरूप कहि ताके मध्य क्षेत्र हैं कुलाचल पर्वत हैं तिनका नाम वर्ण आकार कह्या । वहुरि कुलाचलनिउपरि द्रह हैं तिनके नाम व्यासादिक बहुरि तिनमें कमल हैं तिनका व्यासादिक बहुरि तिनमें देवी चसैं हैं तिनके नाम परिवार आयु कही। आगे द्रहनिमेंसुं नदी गंगादि निकली हैं तिनके नाम परिवार गयन कह्या । वहुरि भरतक्षेत्रका विस्तार कहि अन्यका विस्तार जनाया । वहुरि भरत ऐरावतक्षेत्र काल घटै वधै अन्यमें अवस्थित है ऐसें कहिकरि भोगभूमिके जीव- निफी स्थिती कही। बदुरि भरतआदि क्षेत्र धातकीखंड पुष्करद्वीपमें हैं सो कहे । मनुष्यक्षेत्रकी मर्याद कहीं | कर्मभूमिके क्षेत्र कहे । वहुरि मनुष्यतिर्यचनिकी आयुका प्रमाण कहि अध्याय पूर्ण कीया ॥ ३ ।। NEPAIGNCATPRINCARRANGERPRE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९७ ॥ Beat आगें चौथे अध्यायमें ऊर्ध्वलोकका वर्णन है। तामें च्यारिमकारके देव कहे । तिनके लेश्या कहि । अर इन्द्र आदि दश भेद कहि । अर इन्द्रनिकी संख्या अर तिनका कामसेवनकी रीति कहि । बहुरि भवनवासीनिके भेद व्यंतरनिके भेद ज्योतिपोनिके भेद कहे । बहुरि ज्योतिपीनिका गमनका मझार अर मनुप्यक्षेत्रविपै इनकरि कालका विभाग है। मनुष्यक्षेत्रतें परें अवस्थित है ऐसे कया। आगें विमानवासी देव तिनवि कल्प कल्पातीतका भेद बहुरि स्वर्गनिका नाम अर तिनके आयु आदि वधते वधते अर गमन आदि घटते उपरि उपरि है सो कहि तिनकी लेश्या कहि । ग्रेवेयक पहली कल्प कहे । बहुरि पांचमां सर्गमें लौकांतिक देव हैं तिनके जातिभेदके नाम कहे । बहुरि औपपादिक मनुष्यसिवाय रहे ते जीव सर्व तिर्यच हैं ऐसे कह्या । आगे तिन देवनिकी आयुका निरूपणमें भवनवासीनिकी उत्कृष्ट कहि । अर स्वर्गवासीनिकी उत्कृष्टि जघय कही। अर नारकोनिकी जघन्य कही । भानवासी व्यंतरनिकी जघन्य कही। अर उत्कृष्ट व्यंतर ज्योतिपीनिकी कही । ऐसें चौथा अध्याय पूर्ण कीया ॥ ४ ॥ आगे पांचमां अध्यायमें अजीवतत्व५ प्रधानकरि निरूपण है । तहां धर्मआदि च्यारि अजीवास्तिकाय कहि । अर जीवास्तिकाय कह्या । तिन पांचनिर्ले द्रव्य कहे । तिनमें च्यारि अरूपी पुद्गल रूपी अर आकाशताई तीनि एकएक द्रव्य कियारहित कहे। धर्म अधर्म एकजीवके असंख्यातप्रदेश कहे । आकाश अनंत कहे । पुद्गल स्कंध अपेक्षा तीन प्रकार कहे । अणके प्रदेश नाही, अर आकाशका उपकार, अवगाह, गति , स्थिति , धर्म, अधर्मका उपकार, शरीरादिक जीव• पुद्गलके उपकार, जीवनिकें परस्पर कालद्रव्यका वर्तना उपकार कह्या । बहुरि पुद्गलके स्पर्श आदि गुण शब्द आदि पर्याय कहे । अणुस्कंधभेद कहे। बहुरि द्रव्यका सत् सामान्यलक्षण कह्या । नित्यताका स्वरूप कह्या । , TERRI ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९८ ॥ PREPRENER बहुरि मुख्यगौणकरि नयका लगावणा कह्या । बहुरि पुद्गलके स्कंध होनेका विधान कह्या । बहुरि द्रव्यका विशेष लक्षण कह्या । वहुरि कालद्रव्य कहा। बहुरि गुणपर्यायका स्वरूप कहि पांचमां अध्याय पूर्ण कीया ॥५॥ आगें छठा अध्यायमें आश्रवतत्वका सामान्यनिरूपण है। तहां मनवचनकायके योगकों आश्रय कह्या । वहुरि पुण्य पाप दोय भेद कहे । तहां सकपायीकै सांपरायिक आश्रव होइ अकपायीकै इर्यापथ होय । तहां सांपरायिककै इन्द्रियआदि भेद कहे तिनके तीत्र मंदादिक भावनिकरि विशेप कह्या । बहुरि आश्रवका अधिकरण जीव अजीव द्रव्यकों कहिकरि जीवाधिकरणके संरंभादिक एकसौ आठ भेद तथा इनके विशेपतै अनेकभेद होना कह्या । वहुरि अजीवाधिकरणके निर्वर्तनादिक अनेक भेद कहे | आगें अनुभागके तीव्र मंद बंध होने अपेक्षा न्यारे न्यारे आठकर्म तिनके आश्रव होनेके कारण कहे । तिनकू कहिकरि छठा अध्याय पूर्ण कीया ॥६॥ आगें सातमा अध्यायमें पुण्याश्रवका निरूपण है । तहां हिंसादिक पांच पापका त्यागते व्रत होय है ऐसा कहि, तिसके एकएक देश सर्व दुःखते (1) अणुव्रत है ऐसा कहि । तिन व्रतनिके दृढ करनेकों पांच पांच भावना कहीं। बहुरि पांचपाप इसलोक परलोकमें दुःखदायी तथा दुःख कहे । तिनकी भावना राखणी । बहुरि मैत्री आदि च्यारि भावना कहीं । बहुरि संसार देहका स्वभावकी भावना कहीं। आगे पांच पापका लक्षण जुदाजुदा कहा। व्रती निःशल्य होय मुनि अर गृहस्थ होय तहां गृहस्थके अणुव्रत अर दिग्विरति आदि सात शील कहे । बहुरि अंत सलेखना कही । बहुरि सम्यक्त्व एक पांच अणुव्रत सात शील एक सल्लेखना इन चौदहनिका पांचपांच अतीचार न्यारे न्यारे सूत्रतें कहे। वहुरि दानका अर तिसका विशेप कह्या । ऐसें सातमा अध्याय पूर्ण कीया ॥ ७ ॥ CAMERABA AkseraESS ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ७९९ ॥ FACHERNOON आगे आठमा अध्यायमें बंधतत्वका निरूपण है। तहां मिथ्यात्वआदि बंधके कारण कहि अर बंधका स्वरूप कह्या। आगे तिसके च्यारि भेद कहि अर तिनमें पहला भेद प्रकृतिबंध तिसकी मूलभकृति आठ उत्तरप्रकृति एकसौ अठतालीस तिनके न्यारे न्यारे नाम कहे। आगें उत्कृष्टि जघन्य आठ कर्मनिकी स्थिति न्यारी न्यारी कही। वहुरि अनुभवबंधका स्वरूप कह्या । बहुरि प्रदेशबंधका स्वरूप कह्या। आगे पुण्यपापका प्रकृतिनिके भेद कहि आठमा अध्याय पूर्ण कीया ॥८॥ आगें नवमां अध्यायभै संवरतत्व अर निर्जरातत्वका निरूपण है। तहां आश्रवके निरोधकू संवर कह्या सो संवर गुप्ति आदि कारणनिकरि होय है ऐसैं कहि गुप्तिका स्वरूप समितिका स्वरूप भेद धर्मके भेद अनुप्रेक्षाके भेद परीपहका विशेपकरि भेदनिका कथन अर चारित्रके भेदनिका निरूपण कीया। आगें तपकरि निर्जरा कही । तिस तपके वारह भेदके उत्तरभेद बहुरि ध्यानतपके च्यारि भेदमें अशुभ आर्तरौंद्र शुभ धर्मशुल तिनके भेदनिका विशेप- निरूपण कीया। आगें सम्यग्दृष्टि आदि दशस्थान असंख्यातगुणी निर्जराके कहि । अर पुलाफआदि पांचप्रकार मुनिनिका निरूपण करि नवमां अध्याय पूर्ण कीया ॥९॥ आगे दशमां अध्यायमें मोक्षतत्वका निरूपण है। तहां केवलज्ञानकी उत्पत्तिका विधान कहि तिसपूर्वक मोक्षका स्वरूप कह्या । सो द्रव्यभावरूप सर्वकर्मका अभावकरि मोक्ष होय तव जीवका ऊर्ध्वगमनस्वभाव है। सो ऊर्ध्वगमनकरि लोकके अंत जाय तिष्टै ताके हेतु दृष्टांत कहे | धर्मास्तिकायविना अलोकमें गमन नाही ऐसे कह्या । बहुरि कथंचित अपेक्षा सिद्धनिमें भेद कहनेका सूर कहि दशमां अध्याय पूर्ण कीया ॥१०॥ ezero Dexter meer over Parag ।। सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ८०० ॥ PATRIOTICAPPLICAMERICARRAIMINAWATCARPESAGARATAapr ऐसे मोक्षमार्गका निरूपणस्वरूप जो तत्वार्थशास्त्र ताके दश अध्यायका कथनढू नकै धारणकरि भव्यजीव हैं ते मोक्षमार्गमें प्रवर्तनेका उद्यम करौ ज्यौं शाश्वता सुखरूप निर्वाणकी प्राप्ति होय ऐसा श्रीगुरुनिका उपदेश है। आगें इस पचनिकाके होनेका संबंध लिखिये है ॥ दोहा- इष्टदेवकों नमन कार, सरल चौपई बंध ।। इस भाषाके होनेका, कहूं हेतुसंबंध ॥ १ ॥ ॥ चौपई ॥ exestoreatabasixkeaashisxexestoresrBreakraxe जंबूद्वीप भरत सुनिवेश । आरिज मध्य ढुंढाहड देश ॥ पुर जयपुर तहां सूवस वसै । नृप जगतेश अनूपम लसै ॥ २॥ ताके राजमाहिं सुख चैन । धरै लोक कहूं नाहीं फैन । अपने अपने मत सब चलें । शंक नाहिं धार शुभ फलें ॥३॥ नृपके मंत्री सब मतिमान् । राजनीतिमें निपुण पुरान ॥ सर्वही नृपके हितकों चहै । ईति भीति टरै सुख लहै ॥ ४ ॥ तिनमें रायचंद गुण धरै । तापरि कृपा भूप अति करै ॥ ताके जैनधर्मकी लाग। सब जैननिर्मू अति अनुराग ॥ ५॥ करी प्रतिष्ठा मंदिर नयौ । चंद्रप्रभ जिन थापन थयौ ॥ ताकरि पुण्य वढौ यश भयो । सर्व जैनिनिको मन हरखयौ ॥ ६॥ ताके बिंग हम थिरता पाय । करी वचनिका यह मन लाय ॥ यह तौ राजतणू संबंध । कयो सुणु अव अन्य निबंध ॥ ७॥ शैली तेरापंथ सुपन्थ ।
॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ८०१ ॥ तामें वडे गुनी गुनग्रंथ ॥ तिनकी संगतिते कछु बोध । पायौ में अध्यातम सोध ॥ ८॥ शास्त्रज्ञान अधिकौ नहि पढ्यौ । धर्मप्रसाद राग बहु बढ्यो | तवै विचार भयौ हियमांहि । तत्वारथको ज्ञान करांहि ॥ ९॥ भयो वोध तब कछु चिंतयो । करन वनिका मन उमगयो सव साधरमी प्रेरण करी। ऐसे में यह विधि उच्चरी ॥ १०॥ काल अनादि भ्रमत संसार । पायौ नरभव में शुभकार ॥ जन्म फागई लयौ सुधानि । मोतीराम पिताकै आनि ॥ ११ ॥ पायौ नाम तहां जयचंद। यह परजाय तणूं मकरंद ॥ द्रव्यदृष्टि मैं देखू जवै । मेरा नाम आतमा कचै ॥ १२ ॥ गोत छावडा श्रावकधर्म । जामें भली क्रिया शुभकर्म ॥ ग्यारह वर्प अवस्था भई । तव जिनमारगकी शुधि लही ॥ १३ ॥ आन इष्टिको ध्यान अयोग। अपने इष्ट चलन शुभ भोगि ॥ तहां दूनी मंदिर जिनराय। तेरापंथ पंथ तहां साज ॥ १४ ॥ देव धर्म गुरु सरधा कथा । होय जहां जन भाबें यथा ॥ तय मो मन उमग्यो तहां चलो। जो अपनूं करनो है भलो ॥ १५ ॥ जाय तहां श्रद्धा दृढ करी । मिथ्या बुद्धि सवै परिहरी ॥ निमित पाय जयपुर में आय । वडी जु शैली देखी भाय ॥ १६ ॥ गुणी लोक साधर्मी भले। ज्ञानी पंडित बहुते मिले ॥ पहले थे वंशीधर नाम । धरै प्रभाव भाव शुभ ठाम ॥ १७॥ टोडरमल पंडित मति खरी । गोमटसार वचनिका करी ॥ ताकी महिमा सवजन करें। वाचै पढे घुद्धि विस्तरै ॥ १८॥ दौलतिराम गुणी अधिकाय । पंडितराय राजमैं जाय ॥ ताकी बुद्धि लसै सव खरी। तीन CATPAIGNCARPENCIPATIPARIVACTRIPATHICORNER MICROPIOICADKOREATER ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ८०२ ॥ SARPARANARTHAPAN पुराण वचनिका करी ॥ १९ ॥ रायमल्ल त्यागी गृहवास । महाराम बत शीलनिवास ॥ मैं हूं इनकी संगति ठानि । बुधि सारू जिनवाणी जानि ।। २० ॥ लखे पुराण आदि उत्तरा। और पुराण चरित जु खरा ॥ गोमटसार लब्धि पण सार । क्षपणसार तिलोक सुसार ॥ २१ ॥ टोडरमलकृत भाषा तणां । पाय सहाय संस्कृति भणा ॥ मूलाचार श्रावकाचार । लखे विचारे बुद्धि अनुसार ॥ २२ ॥ समयसार अध्यातमसार । प्रवचनसार रहसि मन धारि ॥ पंचासतिकाया ए तीनि । नाटक त्रयो कहावै चीन ।। २३ ॥ तत्वारथसूत्रकी टीका । सर्वार्थ- सिद्धि नाम सुठीका ।। दूजी तत्वारथवार्तिका । श्लोकरूप वार्तिक तार्तिका ॥ २४ ॥ तिनको कडू कियौ अभ्यास । वुद्धि जिसी जिम पायौ ख्यास ॥ पद्धति न्यायतणी इनमांहि । सोभी किछ् विचारी जाहि ॥ २५॥ ग्रंथ परीक्षामुख संभलो । हे प्रमाणको वर्णन भलौ ॥ देवाग- मस्तुति टीकासार । अष्टसहस्री नाम सुधार ।। २६ । आप्तपरीक्षा देखी सार । अर प्रमाण- निर्णय निरधार ॥ न्यायदीपिका सुगमप्रचार । सो पहलै पढनेमें सार ॥ २७ ॥ देवसेनकृन गाथावंध । है नयचक्र बडौ अरबंध ॥ और ग्रंथ जिनमतमें घणे। पाये जे शुभविधिवश वणे ॥ २८॥ तेभी कछु विचारे जवै । स्याद्वादमै समझे तवै ॥ नयप्रमाणकी कथनी महां। गुरुविन वार न पावै जहां ॥ २९ ॥ पै अभ्यास जोर वहु कीयौ । वीजरूप सामान्य जु लीयौ ।। और ग्रंथ बुधिसारू लखे। अपने मत परके मत अखे ॥ ३० ॥ नंदलाल मेरा सुत गुनी । caseraxerxeraloxierdixeroxercer PINCRPANSACTRE ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ८०३ ॥ SCAPRINCIPREAKANPRAKARMA वालपनेते विद्या सुनी ॥ पंडित भयौ बढौ परवीन । ताहुने प्रेरण यह कीन ॥ ३१ ॥ कोई ग्रंथ वचनिका करो। जामें सब समझें इस धरौ ॥ मै हूं तबै विचारी एम । रची वचनिका यह धरि प्रेम ॥ ३२॥ हीनाधिक यामें कछु होय ॥ पंडित लोग सुधारो सोय ॥ ख्यातिलाभ- पूजाके हेतु । रची नाहि इम शुभफल हेतु ॥ ३३ ॥ पांचौ पढौ पढावौ सुनूं । तत्वारयडू जानू गुनू ॥ करौ प्रसिद्धि सवै धरि चाव । सतपुरुपनिको यहै स्वभाव ॥ ३४ ॥ हीनाधिक लखि हँसियो नाहिं । अल्पबुद्धि में क्षमा कराहिं ॥ यह मेरी प्रार्थना संभारि । अपनी उत्तमताकौं धारि ॥ ३५ ।। ॥ सवैया ॥ शब्दको उच्चार सोहै पुद्गलविकार और अक्षरप्रकार इच्छा जीवकी मिलै ज● । श्याही पत्र लेखनी हू पुद्गल दरवि जानें क्रिया जीवके प्रदेश इच्छा हलै त ।। ग्रंथ रचनेको राग मोहको विकार शुभ ए तो सवै पुद्गल है जीवको कहा फवें । तातें करनेकौ अभिमान तजो पंडित हो चेतनास्वरूप आप लखौ यो भलै अवै ॥३६॥ दोहा- संवत्सर विक्रम तणूं । शिखि रस गज शशि अंक ॥ चैतशुक्ल तिथि पंचमी । पूरण पाठ निशंक ॥ ३७॥ ॥ छप्पय ॥ मंगलमय अरहंत सिद्ध मंगल विनिकाई । आचारज उवझाय साधु मंगल सुखदाई ॥ CHEATRIOTICIPRASAPKORIGINPORAGARMANGARPROHARRAININAR artaman ॥ सर्वार्थसिद्धिवचनिका पंडित जयचंदजीकृता ॥ दशम अध्याय ॥ पान ८०४ ॥ ISARPANCEEPROrgarpur वाणी मंगलरूप स्यातपद मुद्रित सांची । धर्मशुद्ध निजरूप क्षमादिक हैं गुणवाची ॥ दुख पाप गालि सुखकों करै सो मंगलको अरथ है । सबकारिज करि मंगल चहै हमहूकू यह सुपंथ है ॥ ३८ ॥ ॥ इति तत्वार्थशास्त्र दशाध्यायी वचनिका सर्वार्थसिद्धि नाम टीकाके अनुसार सम्पूर्णम् ॥ PACARPANAPANCARPETECRPRIRECAPARICAPANINGARATAASPAR ॥ शुभं भवतु सर्वेषाम् ॥ Marseta