·No text on this page.

·श्रीविजयनेमिसरिग्रन्थमालारत्नम्-२२ आशैशवशीलशालिने श्रीनेमीश्वराय नमः। नयनिकरनृपालिसमभिषिक्तः श्रीस्याद्वादसम्राइ विजयतेतराम् । श्रीतपोगच्छाधिपति-शासनसम्राट्-सूरिचक्रवर्ति-जगद्गुरु- श्रीविजयनेमिसूरीश्वर-पट्टालङ्कार-व्याकरण- वाचस्पति-शास्त्रविशारद-कविरत्न- श्रीविजयलावण्यसूरिविरचिता तत्त्वार्थत्रिसूत्रीप्रकाशिका + [वाचकवर-श्रीमदुमाखातिपुङ्गवप्रणीत-तत्त्वार्थाधिगमसूत्रान्तर्गता त्रिसूत्री, तदीयखोपज्ञभाष्यम् , तदुभयार्थनिरूपणप्रवणा सुधीशिरोमणि- श्रीसिद्धसेनगणिमणिगुम्फिता टीका, एतत्रितयावलम्बिनी प्रकाशिकाभिधा विवृतिः] , निर्णयसागर प्रेस, मुंबई. . वीरनिर्वाणसंवत् २४७१ प्रति ५५५] वि० सं० २००१ मूल्यम् साध्यकचतुश्चम् । पानरपमा .

·प्रकाशक:- राजनगरस्थ-श्रीजैनग्रन्थप्रकाशकसभायाः कार्यवाहक:-श्रेष्ठी 'ईश्वरदास मूलचन्द्र' इति नामा । 'कीकाभट्ट-पोल' अमदावाद । द्रव्यसहायक:- राजनगरस्थ-'धनासुतार' प्रतोलिकान्तर्गत- लावरीप्रतोलिकायाः श्रीसंघः। प्रासिस्थानम्- सरस्वती-पुस्तकभण्डारः 'रतनपोल, हाथीखाना' अमदावाद । मुद्रक:- रामचंद्र येसू शेटगे, निर्णयसागर प्रेम, २६।२८ कोलभाट स्ट्रीट, मुंबई ·धनासुतारनी पोलमांनी लावरीनी पोलना जिनमंदिरना मूलनायक श्रीवासुपूज्यस्वामी भगवान् [ प पू. आ. श्रीविजयलावण्यसूरिजी म. आदिना सं० २००० ना चातुर्मास-परावर्तनना उत्सव प्रसंगे लेवायल छबी. ] hristina Printers, Ratanpolc, Ahmedabad

·২
১
।
: নাগিনি কানাকানিকারক
" বিনবিনাশা মাল

·R પ્રસ્તાવના PHC જગતના સર્વ દેશોમાં ભારતનું અગ્રગણ્ય સ્થાને તેની સંસ્કૃતિ અને તત્વજ્ઞાનને લઈને છે એ નિર્વિવાદ છે. દુનિયાના દેશો જ્યારે વસ્ત્રપરિધાન કે વ્યવહાર પણ શિખ્યા નહતા ત્યારે ભારત તત્વજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિના ઉચ્ચ શિખરે વિરાજતો હતો. આ ભારતની સંસ્કૃતિ અને તત્ત્વજ્ઞાનમાં જૈનસંસ્કૃતિ અને તેનું તત્ત્વજ્ઞાન સર્વોચ્ચ છે. કારણ કે આ સંસ્કૃતિ અને તત્ત્વજ્ઞાનના વિધાયક અને પ્રચારક પુરુષો કેવળ સર્વસંગત્યાગી પુરુષો છે. આ ત્યાગી પુરુષો જ્યાં જ્યાં વિચર્યા અને જ્યાં જ્યાં તેમની સૌરભ પહોંચી ત્યાં સર્વ ઠેકાણે તેમણે તેમના જ્ઞાન, આચાર અને વિચારમાં ત્યાગ બતાવ્યો છે. ત્યાગથી પલ્લવિત જૈનસંસ્કૃતિના ધુરંધરોનું સર્વ સાહિત્ય પછી તે ગમે તે વિષયનું હોય તે સર્વ ત્યાગપ્રધાન છે તેમાં બિલકુલ શંકાને સ્થાન નથી. મહાત્યાગી મહાવીરદેવ પરમાત્માએ સર્વત્યાગ અને દેશયાગરૂપ ધર્મ પ્રરૂપ્યો. આ સર્વત્યાગ અને દેશયાગ, ધર્મની સિદ્ધિ, ફળ અને વિચારણાને જણાવનાર પ્રભુઉપદિષ્ટ ત્રિસૂત્રીના વિસ્તારસ્વરૂપ દ્વાદશાંગી છે. જે દ્વાદશાંગી સકળજૈનશાસનનું મૌલિક અને વિસ્તૃત તત્ત્વજ્ઞાન છે અને તત્ત્વજ્ઞાનના અંશને પામી સકળ જગતનું શુદ્ધ તત્ત્વજ્ઞાન થઈ વિસ્તાર પામ્યું છે. જૈનશાસનના ધૂરાવાહક મહાત્યાગી પુરુષોએ ત્યાગજીવનની આચરણ માટે માર્ગાનુસારી, દેશવિરતિ અને સર્વવિરતિ ભેદ પાડી સર્વ કોઈને શુદ્ધ ત્યાગધર્મની આચરણાને લાભ લેવા સરળતા કરી છે તેવી રીતે જૈનવાડ્મયની સંક્ષિપ્તરુચિ, વિસ્તૃતરુચિ, અપગષક, તત્ત્વચિંતક વગેરે સર્વને માટે અનેકવિધ સાહિત્ય રચી જૈનતત્ત્વજ્ઞાનને લાભ લેવાની વ્યવસ્થા કરી આપી છે. જૈનશાસનના સર્વ સાહિત્યમાં તત્ત્વાર્થસૂત્ર એવો ગ્રંથ છે કે ગમે તે સચિવાળો તેનો આદર કરી ગ્રહણ કરી શકે તેમ છે. ઊંડામાં ઊંડા તત્ત્વોષક તત્ત્વની ઊંડી ચર્ચા તેમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે અને અલ્પમાં અલ્પ અભ્યાસીને જૈનશાસનના સર્વતોમુખી તત્ત્વજ્ઞાનને સંક્ષિપ્ત ખ્યાલ પણ તત્વાર્થસૂત્રમાંથી મળે છે. અર્થાત તત્વાર્થસૂત્ર સમર્થતત્ત્વગષક, તત્ત્વજિજ્ઞાસી, અભ્યાસી, કે શ્રદ્ધાળુ સર્વકોઈને એકસરખો ઉપયોગી છે. આ તત્ત્વાર્થસૂત્ર જૈનશાસનના સર્વઅંગસ્વરૂપ તત્ત્વમીમાંસા, ચારિત્રમીમાંસા અને પ્રમાણમીમાંસા વગેરેથી સર્વમુખી છે. આથી તત્ત્વગવેષકો, નિર્મળ ચારિત્રવાંછુઓ અને તાર્કિકશિરોમણિ વગેરે સર્વ પુરુષો આ ગ્રંથ તરફ 'આકર્ષાયા છે અને આ ગ્રંથને તેમના મનન, દોહન અને નિદિધ્યાસનદ્વારા ખૂબ ખૂબ પરિષ્કૃત કરેલ છે તે વાત આ ગ્રંથ ઉપર થયેલાં અનેકવિધ ટીકા, ટીપ્પણી, નેધ વગેરે પૂરી પાડે છે. આ ગ્રંથના સર્વતોમુખી તત્વવિકાસને લઈ જૈનશાસનના સર્વ ફિરકામાં આ ગ્રંથ પ્રમાણભૂત મનાયો છે અને તે તે ફિરકાના અગ્રગણ્ય પુરુષોએ પોતાનો માની તેના ઉપર નોંધ, ચર્ચા અને વિવેચન કર્યો છે. છતાં આ ગ્રંથ શ્રી જૈન શ્વેતામ્બર સંપ્રદાય હોવાની વાત છૂપી રહી શકતી નથી. આ ગ્રંથના ઉપર શ્રી સિદ્ધસેનગણિવર પૂનિત નામધેય હરિભદ્રસૂરિજી, માતૃહૃદયી મલયગિરિજી મહારાજ, પરમ- તાર્કિક ઉ. યશોવિજયજીગણિ અને ચિરંતન મુનિએ ટીકાઓ લખી છે અને ૩૩૪ મૂળ સૂત્રાત્મક આ ગ્રંથને સર્વ તત્ત્વજ્ઞાનને મહાગ્રંથ બનાવ્યો છે. આ ટીકાઓમાં શ્રીસિદ્ધસેનગણિની ૧૦૦૦૦ લોકપ્રમાણ ટીકા આજે ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. તત્વાર્થસૂત્રના દરેક સૂત્રો અનેક અર્થસંદર્ભથી ભરપૂર છે છતાં સકલશાસ્ત્રગર્ભવાળા પાંચમા અધ્યાયના ૨– ૩૦-૩૧ એ ત્રિસૂવી તો ખૂબ જ અજોડ છે. કારણ કે ભારતીય દર્શનેમાં જૈનદર્શનની વિશિષ્ટતા પદાર્થનિરૂપક- સ્યાદ્વાદશૈલીને લઈને છે. તેનું ઊંચું તત્ત્વજ્ઞાન, ઉચ્ચ ત્યાગ અને આદર્શોને સત્ય રૂપે સિદ્ધ કરનાર આ સ્યાદ્વાદ છે. આ સ્યાદ્વાદ, યા જૈની પદાર્થપ્રતિપાદન શૈલી આ ત્રણ સૂત્રમાં છે. પ્રસ્તુત ગ્રંથ કે જેની ઉપર આ પ્રસ્તાવના છે તે આ ત્રણ સૂત્ર, તેના ઉપર રચાયેલ સ્વોપણભાષ્ય અને સિદ્ધસેનગણિની ત્રિસૂરીની ટીકા ઉપરની ત્રિસૂત્રી પ્રકા- શિકા નામે ટીકા છે.

·૨ -- આ ત્રિવી ઉપર મહાનૈયાયિક મહામહોપાધ્યાય શ્રીમદ્ યશોવિજયજી મહારાજે ત્રિસૂટ્યાલોક નામને રથ બનાવ્યો હોવાના પૂરાવા મળે છે પરંતુ તે ગ્રંથ આજે ઉપલબ્ધ નથી. તેમની અપૂર્વ પ્રતિભાશક્તિથી વિવેચક અને છણાવટપદ્ધતિએ રચાયેલો તે ગ્રંથ જે ઉપલબ્ધ હોત તો આ ત્રિસૂરીનું વિવરણ કોઈ નવીન જ પ્રકાશ રેલાવત તેમાં શિકાને સ્થાન નથી. ૧–આખા ગ્રંથ ઉપર ટીકા ન કરતાં ત્રિસૂરીની ટીકા કરવાનું કારણ આખા તત્ત્વાર્થસૂત્રમાં આ ત્રિસૂત્રી ખૂબ જ મહત્વનું સ્થાન ભોગવે છે. કારણ કે વસ્તુપ્રતિપાદનશૈલીરૂપ સ્યાદા સિદ્ધાન્ત કે જે જૈનશાસનનું સર્વસ્વ છે તે તેમાં પ્રતિપાદિત કરેલો છે. સિદ્ધસેનગણિએ પ્રૌઢ રીતે આ ત્રણ સૂત્રનું વિવરણ કર્યું છે છતાં તે વિવરણ સમજવા માટે આજે તેના સ્પષ્ટીકરણરૂપ ટીકાની ખૂબ જ આવશ્યકતા છે જે ને અવલોયા વિના સમજી શકાય તેમ નથી. ત્રિસૂત્રી પ્રકાશિકાના બનાવનાર કોણ– જૈનશાસનનો અકુર, પલ્લવિતતા અને સૌરભમાં જે કોઈનો મહાન ફાળો હોય તો તે ત્યાગપ્રધાન સાધુ મહાત્માઓનો છે. આજે વિદ્યમાન જૈનશાસન અને તેની સંસ્કૃતિના મૂર્ત અમૂર્ત સર્વ સ્મારકોના પ્રેરક ઉપદેશ અને નિયતા તે મહાપુરુ છે. જૈનશાસનમાં વિદ્યમાન ગ્રંથરતોને નવાણું ટકા ભાગ આ જ મહાત્માઓના હાથે પલવિત થયો છે અને રક્ષાયો છે. વિદ્યમાન વર્તમાન શાસનમાં લાગી મહાત્માઓમાં પ્રધાન ગીતાર્થશાસનરક્ષક અજોડ પ્રતિભા સંપન્ન પરમપૂજ્ય આચાર્યદેવ વિજયનેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજના પ્રધાન શિષ્યોમાંના એક પ્રસિદ્ધ આચાર્ય વિયેલાવણ્યસુરીશ્વરજી મહારાજ છે. ર–ત્રિસૂરીપ્રકાશિકા અને આચાર્ય મહારાજ લાવણ્યસૂરિજીનો પરિચય હરહમેશ કવિ, ગ્રંથલેખક કે ચર્ચાકાર તે તે વિષયમાં એકરૂપ ન બને ત્યાં સુધી કવિતા, ગ્રંથ કે ચર્ચામાં સફ- ળતા પામી શકતા નથી. તેઓની તન્મયતા એટલી બધી હોય છે કે આહાર, વિહાર અને નિદ્રામાં પણ તેની તે જ વાત તેમના જીવનમાં રમ્યા કરે છે. ત્રિસૂત્રકાર આચાર્યનું જીવન જ તત્ત્વાર્થસૂત્રને અર્થવિન્યાસ કહીએ તે ખોટું નટિ ગાય કારણ કે તત્વાર્થમાં જ્ઞાન, ગેય અને ચારિત્રને પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યો છે તે ત્રણે તેમના જીવનમાં તે તે વરૂપે ઓતપ્રોત રહ્યાં છે. આથી તત્ત્વાર્થસૂત્રના મૂળ કર્તા ઉમાસ્વાતિ મહારાજ અને તેને પરિષ્કૃત કરી જગતને દિર કરે તેવી વ્યાખ્યાથી પરિષ્કૃત કરનાર સર્વવ્યાખ્યાકારી જ્ઞાન અને ચારિત્રને ઓતપ્રોત કરનાર હોવાથી આ ધની ભાવ અને રાતર મહત્તા છે. આચાર્ય વિજયવાવયરિજી મહારાજ સાહિત્ય, વ્યાકરણ, ન્યાય અને તત્ત્વજ્ઞાનના અજોડ વિશારદ હોવા સાથે પંદર વિવેચક ચંકાર, વ્યાખ્યાતા અને પ્રતિભાસંપના આચાર્ય છે. તિલકમજરી ઉપરની તેમણે બનાવેલી પરાગ ટીકારી તેમની નિમાં શક્તિ પ્રસિદ્ધ છે. જૈન જૈનેતર સર્વ વિદ્વાન કે અભ્યાસીને અતિ ઉપયોગી થતા ધાતુ- રર. માકાય વિભાગ તેમની પરિક્રમશકિત અને વ્યાકરગાનનું ઊંડાણ જણાવે છે. ન્યાય, તત્ત્વજ્ઞાન અને - કપનું દર્શન આપને શિવપ્રકાશિકા ટકામા પદે પદે થાય છે. કારણ કે ત્રિવિપ્રકાશિકા ટીકા ૨. ના નથી ભરપૂર વગાન ગો પદે પદનું દર વિવેચન કરે છે. કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રસૂરિ (ામ મિ પર પગ ન્યાર ૮૮૦૦ કમાન લેવાનું મનાય છે તેમાંથી આજે ૧૬૦૦૦ પ્રમાણે * * . . પાને પ કરવાનું ભગીરથ કાર્ય આર્ય શ્રીવિજયાયરિએ ઉપાડ્યું છે અને જેની તેમનામ ર પ - નિમાં કરવાની શક્તિ પણ અા છે. આટલું પ્રાગક = રિ-નગારની ટીકા થા ઉપરની આ ટીકા દેવાથી ન રગન િર ર : , , દ–નવાબત્રકાર તથા ભાકાર ઉમાસ્વાતિ મહારાજનો પરિચય • પર કર ને અ.નિર્મળ નિકપ જે.બી - ૬ - વં:- " જ થઇ તે કામ , જન વિધ તિ ૨ - - 1ળ નિ ૧૧- ૧ - વન " . . , , , " ના જ ઉમે કર." " " . છે . ૫. નવા i - તનને પ્ર૧ * * * * ન h ·૩ વાચકવર ઉમાસ્વતિજી મહારાજ દશપૂર્વધારી હતા તેમ જૈન જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે. છતાં દશપૂર્વધરપણાના ઉલ્લેખનો સ્પષ્ટ આધાર મળતો નથી. આમ છતાં તેઓના નામ આગળ વાચક શબ્દનો પ્રયોગ છે અને વાચક શબ્દ તે વખતે પૂર્વધરપણને સૂચક હતો તે ચોક્કસ જ છે. તેઓશ્રીના ગુરુ પાછળ આપણે અહીં વાચક શબ્દને અર્થ વાચકવંશ નથી લઈ શકતા. જે વાચવંશના જ શ્રીઉમાસ્વાતિ વાચક મહારાજ હોત તો પોતાના ગુરુશ્રીને પણ તે વંશમાં થયેલ તરીકે ઉત્તરોત્તર વાચક શબ્દ જોડત માટે વાચકવંશ લઈ શકાશે જ નહિ. વળી વાચકશ્રી શિવશ્રી મહારાજની ગેરહાજરી કે વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે દીક્ષાગુરુ શ્રીઘોષનંદિ આચાર્ય હોવા છતાં વાચકાચાર્ય શ્રીમૂલાચાર્ય પાસે તેઓ વધુ અભ્યાસ કરે છે. એટલે અગ્યાર અંગ ઉપરાંતનો અભ્યાસ કરવા તેઓ વાચકાચાર્ય શ્રીમૂલાચાર્ય પાસે જાય છે તે સ્વાભાવિક જ છે. એટલે બારમા અંગને અભ્યાસ તેમની પાસે કરેલો હોવો જોઈએ. બારમા અંગમાં મુખ્ય તે પૂર્વે જ છે એટલે વાચકશ્રી ઉમાસ્વાતિ મહારાજ પૂર્વના જ્ઞાતા હતા એમ ભાષ્યની છેલ્લી પ્રશસ્તિ-કારિકાનો વિચાર કરતાં સમજી શકાય છે પરંતુ કેટલા પૂર્વના જ્ઞાતા હતા? એ પ્રશ્ન ઊભો રહે છે. તેને કંઈક પત્તો જૈન શિલીમાંથી મળી શકે છે. સામાન્ય એવો નિયમ છે કે–“ગણધર ભગવંતો, ચૌદ પૂર્વધર અને છેલ્લામાં છેલ્લા સંપૂર્ણ દશ પૂર્વધરનું રચેલું સૂત્ર પ્રમાણભૂત ગણાય છે.” કેમકે સાડા નવ પૂર્વ સુધીનો અભ્યાસ તે અભિવ્યો પણ કરે છે. એટલે તેમનું સૂત્ર પ્રમાણભૂત ન ગણી શકાય અને દશપૂર્વધરના સૂત્રમાં તે સમ્યકત્વવંત હોવાની શંકા જ નથી રહેતી એટલે તે માન્ય ગણવામાં કોઈ વધ રહેતો નથી. તે પ્રમાણે તત્ત્વાર્થસૂત્ર એક કાદ- શાંગીના વ્યવસ્થિત સાંગોપાંગ પ્રતિબિંબરૂપ સૂત્ર છે અને તેને પ્રમાણભૂત માનવાથી તેઓ દશપૂર્વી હશે એમ માન્ય કર્યું હોય, દિગબર વિદ્વાનોમાં શ્રુતકેવલદેશીય કહેવાય છે. તેમ જ દશપૂર્વધરનો પ્રવાહ સાંભળવામાં આવે છે આટલા કારણોથી તેઓશ્રીને જ્યાં સુધી બીજા બાધક પ્રમાણે ન મળે ત્યાં સુધી દશપૂર્વધર કહેવાનો હરકત નથી, શ્વેતાંબર તથા દિગંબર એમ બન્નેય લેખકોનો તેમાં વિરોધ નથી. ઉમાસ્વાતિવાચક મહારાજનો જન્મજ્યોધિકા ગામમાં થયો છે અને કભીષણ ગોત્રના સ્વાતિ બ્રાહ્મણ પિતાના તનના સારરૂપ (તય) અને વત્સ ગોત્રના ઉમા નામની માતાથી જન્મ પામેલ (સુત) હતા. શ્રી આર્ય- શ્રેણિક મહારાજના વખતથી નીકળેલી ઉચ્ચનગર શાખાન પોતે વાચક પૂર્વધર આચાર્ય હતા, વાચકશ્રી શિવશ્રી પૂર્વધર મહારાજના શિષ્ય અગ્યાર અંગના જાણકાર શ્રીઘોષનંદિ આચાર્યના શિષ્ય હતા છતાં મહાવાચક અને શ્રીશ્રમણ ભગવાન શ્રીમુંડાદ આચાર્યના શિષ્ય વાચકશ્રી મૂલાચાર્યના પોતે વિદ્યાશિષ્ય હતા. પાટલીપુત્રમાં વિચરતા હતા ત્યારે તેઓશ્રીએ આ સૂત્રની રચના કરી છે. આટલી વાત પ્રશસ્તિ ચોક્કસ સ્વરૂપમાં પૂરી પાડે જ છે. શ્રી આર્યશ્રેણિક મહારાજા પછી ઉનગર શાખા નીકળી. તે શાખામાં વાચકશ્રી થયા છે એટલે શ્રી વીર પ્રભુના નિર્વાણ પછી લગભગ ૪૭૧ વર્ષે ઉર્નાગર શાખા નીકળી અને દિગંબર પૂજ્યપાદાચાર્યની સર્વાર્થસિદ્ધિ નામે ટીકા શ્રીવીર નિર્વાણ પછી લગભગ અગિયારસો વર્ષે રચાઈ છે. આ ૬૦૦ વર્ષના ગાળામાં શ્રીઉમાસ્વાતિ વાચક થયા, એટલું નિર્વિવાદ નિશ્ચિત થાય છે એટલે રાજા વીરવિક્રમની પહેલાં લગભગ કે બીજી સદીમાં તેઓ થઈ ગયેલા અનુમાનથી માની શકાય છે પરંતુ તેમને ચોક્કસ વખત નક્કી કરવાને હજુ પ્રત્યક્ષ પૂરાવા મળી શકતા નથી. પ્રાચીન ગ્રંથકારોના પ્રાચીન ઉલ્લેખોથી હજુ વ્યવસ્થિત સ્વતંત્ર સંકલન કરીને ઐતિહાસિક સત્યો તારવવાની મહેનત કરવાથી વખત જતાં તેમને ચોક્કસ સમય હાથ લાગી જવાનો સંભવ છે. સર્વાર્થસિદ્ધિકારના સમય પહેલાના ગ્રંથમાં તરવા- ર્થના કોઈ પણ ભાગને ઉલ્લેખ વગેરે સાધક પ્રમાણ મળી જાય તો તેની પૂર્વે, તથા શ્રીવીર સેવી જગત પછીની કૅઈ રચનાના સાધક-બાધક ઉલ્લેખોથી તેના સમયની અનિશ્ચિતતા જેમ જેમ ઘટતી જશે, તેમ તેમ નિશ્ચિતતા તરફ જવાતું જશે. ૪તત્વાર્થસત્રકાર ઉમાસ્વાતિ મહારાજની પરંપરા શ્રીતત્ત્વાર્થસૂત્રકાર પ્રભુ મહાવીર પરમાત્માની મૂલ પરંપરા કે જેનું નામ પાછળથી તાંબર પડ્યું છે તેમાં થયેલા હોવાનું તત્ત્વાર્થ ભાષ્યની પાછળની પ્રશસ્તિ પૂરવાર કરે છે. કેમ કે દિગબર સંપ્રદાયમાં ઉનગરી શાખાન યાંય ઉલ્લેખ ન હોવાથી તેને સંભવ જ નથી. વળી તત્ત્વાર્થની રચના દિગબર સંપ્રદાયના જુદા પડવા तत्वार्धसूत्रकर्तारममास्वाति मुनीश्वरम् । श्रुतकेवलिदेशीयं वन्देऽहं गुणमन्दिरम् ॥

·૪ પહેલાંની છે, કેમ કે તેમાં સ્ત્રીલિગ સિદ્ધ તથા નિર્ગોના લિગો સંબંધીના કોઈ પણ મતભેદનો ઉલ્લેખ નથી. દિગ- અરમા ઉપયોગવાદની મતભિજતા નથી. જે શ્વેતાંબરોમાં છે અને તેનો ઉલ્લેખ તત્વાર્થભાષ્યમાં છે. વિવિર નિને વગેરે સૂત્રો વિના મતભેદે શ્વેતાંબર માન્યતા પ્રમાણે જ છે. બીજાં પણ ઘણાં પ્રમાણ છે. ભાષ્ય પણ તેમનું સ્વપજ્ઞ છે કેમકે સૂત્રોનું વિવરણ ભાષ્યમાં શ્વેતાંબર સમ્મત છે. તેમ જ શ્વેતાંબરમાન્ય સૂત્રપાઠ વધુ મૌલિક અને સંગત છે. કોઈ પણ દિગંબરાચાર્યની ઉપલબ્ધ અનુપલબ્ધ ટીકા કરતાં ભાષ્ય વધુ પ્રાચીન છે કેમકે તેની સાબિતીઓ સર્વાર્થસિદ્ધિ, રાજવાર્તિકભાષ્ય વગેરેમાં મળી રહે છે. પ–ટીકાઓ અને ઇતર સાહિત્ય તત્ત્વાર્થસૂત્ર ઉપર વેતાંબર, દિગબર પ્રસિદ્ધ આચાર્યોએ અનેક ટીકાઓ કરેલી છે. જુદી જુદી ભાષામાં અનેક વિવેચન છે. જર્મન ભાષામાં પણ સભાષ્યનું ભાષાંતર હાલમાં થયું છે. દિગંબરાચાર્યોનો તત્ત્વાર્થસાર નામનો ગ્રંથ પણ છે જે મારી સમજ પ્રમાણે કદાચ પ્રશમરતિની પોતાના સંપ્રદાયમાં પૂર્તિ કરવા માટે કર્યો હોય. શ્વેતાંબરા- ચાર્યવિરચિત ટીકાઓમાં શ્રીહરિભદ્રસૂરિજીએ શરૂ કરેલી અને યશોભદ્રસૂરિ અને તેમના શિષ્ય પૂરી કરેલી ડપપિકા નામની ટીકા, શ્રીસિદ્ધસેનગણિજીની મોટી ટીકા, શ્રીઉપાધ્યાયજી મહારાજશ્રીની એક અધ્યાયની ટીકા મળે છે. તથા યાદ પ્રમાણે શ્રીમલયગિરિજીની ટીકા સંભવિત છતાં મળતી નથી. ગુજરાતી પ્રાચીન અર્વાચીન વિવે ચનોમાં એક યશોવિજયજીગણિનું વિવેચન મળે છે પરંતુ તે તે ન્યાયવિશારદ ન્યાયાચાર્ય ઉપાધ્યાયજી શ્રીયશ વિજયજી કરતા જુદા અને તેમની પછી થયેલાનું છે. તારાચાર્યની સર્વ ટકાઓમા-બહુ જ વિશાલ ટીકા પ્રસિદ્ધસેનગણિજીની છે. જે ટીકામાં ત્રિસૂરી વખ્યાને પગે પ્રસ્તુત પ્રકાશિકામાં ખાસ સમાવેશ કરવામાં આવેલો છે. શ્રીહરિનગણિજી શ્રીદિશ્વગણિ ક્ષમાશ્રમણશિષ્ય શ્રીસિંહસૂરાચાર્યના શિષ્ય શ્રીભાસ્વામિના શિષ્ય હતા એમ તેમણે છેલ્લે આપેલી ટીકાની પ્રશસ્તિ ઉપરથી સ્પષ્ટ થાય છે. શરૂઆતની કારિકાઓ ઉપર શ્રીદેવ- ગુમસુરિન ટીકા પણ છે. શ્રસિદ્ધસેનગણિજીની ટીકામાંના કેટલાક ઉલ્લેખો પરથી એમ જણાય છે કે બીજા પણ ત્રણ ચાર પ્રાચીન ટીકાકારો તેમની પૂર્વ ચયા હશે. = નામના બીજા પણ કેટલાક આચાર્યો થયા છે તેથી ઈતિહાસના સંશોધનમાં ઘણે ગોટાળો થઈ જાય છે અને તેની જ સામાન્ય ધી સિદ્ધસેનગુણિને બદલે સિદ્ધસેનદિવાકર અને ગંધહતિ ભાષ્યને બદલે પણ શિત નદિવાકર એવી ગેરરામજ નામસામ્યથી ફેલાવાયેલી જણાય છે. નિમજ મધ્ય ૯મા સૈકાની આજુબાજુને જણાય છે. તેમના બીજા ગ્રંથો ઉપલબ્ધ નથી પરંતુ =ારા ઉપર વિવર હોવાનું સંભવિત જણાય છે. પ્રસ્તુત ત્રિસૂરી 1 વિશ્રીનું સ્થાન નવાબનું કદ વ સેટ કરી શકાય, તેટલા વિવેચનને પાત્ર છે છતાં પાંગ અધ્યાય આખા - ૫ : ની દર દર નમન છે ૨ : ડક માં કે રાજ્યના મુખ્ય વિષયનું નિરૂપ તે ૨૮ સુત્ર ગીગા સંપ છે. : --- --- છે. જેમ ગોથા અધ્યાયમાં સ્થિતિ સુધી એક પશિશ શરૂ રન ?િ' ' બિરૂ જાય છે તેમ એ પરિશિષ સત, બિન, બંધ, . . - રોપવે છે તેને સંબંધ બાન્તરીય અનેક :: ન ત વ - ને યાદ છવામાં આવી છે. રિ ૨ = 1, રાજ -- = દિપકાર કરી શકે અને : : : : - ૧ ૧ ૧ થ ધરાશે તે પણ { ક ૧ N * ક t + મ } s, . જે ય ન કરના પરિવારના - - - - - - - - - - - - - - ત્રિમ ·૨ ५-३० ૧-૭માં સત શબ્દ છે, ૫-૩માં નિત્ય શબ્દ છે, ૫–૨૪માં બન્ધ શબ્દ છે, ૫–૨માં દ્રવ્ય શબ્દ છે, ૫-૩૦માં ગુણ શબ્દ છે, ૫-૩૬માં પરિણામ શબ્દ છે. તે ઉપરાંત યોગ, ઉપયોગ વગેરેનું મૂળસ્વરૂપ પણ એ પરિશિષ્ટમાં બતાવેલું છે. એમ પરિશિષ્ટની એવી વિચિત્ર અદ્ભુત સાંકળ છે, કે એકબીજા પદાર્થો ઘણી જ ખૂબીથી સંકળાયેલા છે. છઠ્ઠા અધ્યાયમાં યોગનું વર્ણન શરૂ કરતાં પહેલાં પાંચમા અધ્યાયને યોગ્ય ચોગનું મૂળસ્વરૂપ બતાવવા પરિણામની વ્યાખ્યા કરવી પડે છે અને તે પહેલાં દ્રવ્ય, ગુણપર્યાયની વ્યાખ્યા કરવી પડે છે. વચ્ચે કાળને અંતર–અધિકાર આવી જાય છે. કાચ ગુણની વ્યાખ્યા પણ બન્ધમાં સામાયિક પારિણામિક બતાવવા પરિણામની વ્યાખ્યાની આવ- શ્યકતા ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ દ્રવ્યગુણની વ્યાખ્યા આપ્યા વિના તેના ભાવરૂપ પરિણામનું વર્ણન થઈ શકે નહિ. પરિ- ણામની વ્યાખ્યાની આવશ્યકતા બંધની વ્યાખ્યામાંથી ઊભી થાય છે એટલે એ પાછળના આખા પરિશિષ્ટમાં મુખ્ય- પણે તે સત, નિત્ય અને બંધ એ ત્રણની જ વ્યાખ્યા આપવા જતાં તેની સાથે સંકળાયેલા બીજા પદાર્થોની ગૌણ અને મુખ્યપણે વ્યાખ્યાઓ અને સ્વરૂપનિરૂપણ થતાં જાય છે. આ સૂત્રકારના જેવી આવી અજબ ખૂબી કોઈ પણ સૂત્રકારમાં જોવામાં આવી નથી. આવા ગહન સંબંધોથી સાંકળેલી સૂત્રરચના હોવા છતાં સ્વપજ્ઞ ભાષ્યમાં પોતે જે સંગતિઓ આપે છે તે કેવળ તદ્દન સાદી સરલ અને કેમ જાણે સામાન્ય પ્રકારની હોય તેમ આપે છે. એટલા ઉપરથી તેઓ સૂક્ષ્મ સંગતિઓ નથી કરી જાણતા એવી કલ્પના પણ ન કરવી. પરંતુ ભાષ્યની સરળતા બાળબોધક છે. હાલમાં જેમ નવતત્ત્વપ્રકરણ વગેરે પ્રાથમિક અભ્યાસીઓ માટે છે તેમ તત્ત્વાર્થાધિગમસૂત્ર બને એ દૃષ્ટિથી તદ્દન બાળ ભાષામાં પ્રશ્નો કરીને અવતરણે જોડવામાં આવ્યા છે. અહીં ત્રિસૂત્રીમાં તો ત્રણ સૂત્રો લેવામાં આવેલા છે. १ उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ५-२९ २ तभावाव्ययं नित्यम् ३ अर्पिताऽनर्पितसिद्धेः આમાં પણ નિત્યની વ્યાખ્યા, સની વ્યાખ્યાને આધીન છે. એટલે એક રીતે નિત્યની વ્યાખ્યાનું સૂત્ર પણ ગણ અવાન્તર વિષય તરીકે છે એમ કહેવામાં હરકત નથી. મારી સમજ પ્રમાણે વ્યય શબ્દ-સની વ્યાખ્યામાં અંદર પડેલો છે અને એ જ વયના અભાવરૂપ અવ્યય શબ્દ નિત્યની વ્યાખ્યામાં આવે છે તેમ જ નિત્યની વ્યાખ્યામાં સભાવ એટલે સત્ત્વની અવ્યયતા આપે છે. આમ વ્યય અને અવ્યય, સત્ત્વ અને નિત્યતા એ વગેરે પરસ્પર વિરુદ્ધ અને અસંગત જેવું કોઈ પણ વાચકને સ્પષ્ટ જણાય છે અને તેનો આ વિરોધ શા માટે ? અથવા તેને પરિહાર સૂત્રકારને કેવી રીતે ઈષ્ટ હશે? આ જિજ્ઞાસા સ્વાભાવિક રીતે જ જાગે એવું આ બે સૂત્રોનું વિચિત્ર સ્થળ આખા ગ્રન્થમાં આ ઠેકાણે જ છે. એટલે અહીં અભ્યાસીના મનમાં શકા, ગુંચવણ અને જિજ્ઞાસા જાગ્યા વિના રહે તેમ નથી જ એટલે તેના પરિહાર તરીકે, હેતુસૂત્ર ISનર્વતરિ બરાબર સ્થળે આબાદ સૂત્રકાર ભગવતે મૂકી દીધું અને એમ કરીને આખી સ્યાદ્વાદ પદ્ધતિનું નિરૂપણ કરી નાંખીને આખા ગ્રન્થને સ્યાદ્રા નામની તત્ત્વજ્ઞાનનું વ્યાખ્યાન કરનારી વ્યાખ્યા પદ્ધતિ ઉપર મૂકી દઈ તત્ત્વજ્ઞાનના ગ્રંથ તરીકે સિદ્ધ કરી દીધો છે. એટલે આ સૂત્ર સ્યાદ્વાદ સરણનું બીજક હોવાથી ખાસ સ્યાદાદના નિરૂપણમાં ઉપયોગી છે માટે જેમ તત્વાર્થ- માંથી અનેક સ્વતંત્ર વિષયો તૈયાર થતા, એક એક વિષય ઉપર સ્વતંત્ર ગ્રંથ લખી શકાય તેમ છે. એ પ્રમાણે સ્યાદ્વાદનું નિરૂપણ કરનાર જ ગ્રન્થ તત્ત્વાર્થ ઉપરથી લખવો હોય તો આ એક જ સૂત્ર બસ છે. પણ આ સૂત્રવિરોધને પરિ- હાર કરવા માટે હેતુસૂત્ર છતાં સ્યાદ્વાદનું પ્રતિપાદક છે પણ વિરોધ ક્યાં આવે છે કે જેના પરિદ્વાર માટે આ સૂત્ર આપવું પડ્યુ છે? તે પ્રશ્નના સમાધાન માટે ઉપરનાં બે સૂત્રો લઈને પરસ્પર વિરોધ બતાવીને તેને પરિવાર બતા- તવાને શક્ય બને છે માટે ન્યાયાચાર્ય-ન્યાયવિશારદ શ્રીઉપાધ્યાયજી મહારાજાએ એ ત્રણ સૂત્રો જ પસંદ કરીને ત્રિલોક ગ્રંથ લખ્યો. શ્રીસિદ્ધસેનગણિજીએ પણ સકલશાસ્ત્રગર્લ ત્રિસૂત્રી તરીકે જણાવી અને પ્રસ્તુત આચાર્ય- શ્રીએ પણ પ્રસ્તુત પ્રકાશિકાવૃત્તિ માટે પણ એ ત્રણ સૂત્રો જ પસંદ કર્યો છે. ૨ ત્રિસૂરીની વ્યાખ્યાઓ =ા ત્રણ સૂત્ર ઉપર જૈન તપદ્ધતિ અને સ્યાદાદપદ્ધતિના સિદ્ધાંતોના ગહન વિવેચને ટીકાકારોએ જ કરી છે તેને પરમપૂજ્ય આ. વિજયલાવણ્યસૂરિજી મહારાજને બહુ જ સૂકમતાથી શબ્દ કાના ભાવે પવિત કરવાનો ·પ્રયાસ કર્યો છે જે ગ્રન્થનું રીતસર અધ્યયન કરવાથી બરાબર ખ્યાલમાં આવે તેમ છે અને સંક્ષેપમાં તેનો ખ્યાલ લેવો હોય તો ૧૮ પેઈજની વિસ્તૃત અનુક્રમણિકા જેવાથી પણ સ્કૂલ ખ્યાલ આવશે. છતાં તેને ટૂંક ખ્યાલ આપીએ છીએ. આપણે ત્રિસ્ત્રી પ્રકાશિકા ટીકાની રચના કરનાર આચાર્યશ્રીના વ્યક્તિત્વ વિષે વિચાર કર્યો, હવે, ટીકાના અતર્ભાગમાં પ્રવેશ કરી ટીકાની વિશિષ્ટતા વિષે થોડું અવલોકન કરીશું, જે અસ્થાને ગણાશે નહિ. ત્રિસૂત્રી ઉપરની શ્રસિદ્ધસેનગણિ મહારાજની વૃત્તિને ભાવ અત્યત સ્પષ્ટ કરવામાં આ પ્રકાશિકા આજે એક સબલ સાધન ઉત્પન્ન થયું છે. પ્રકાશિકામાં કોઈ પણ વિષય અને કોઈપણ શબ્દને સ્પષ્ટ કર્યા વિના છોડવામાં આવેલ નથી એટલું જ નહીં પરંતુ પ્રાયઃ દરેક દરેક ઉપયોગી શબ્દોને ભાવ અને પૂર્વાપરની સંગતિ સૂક્ષ્મતાથી જોડવામાં આવેલી છે. ઉપરાંત, દરેક મહત્ત્વનાં વાક્યોનાં અવતરણે અને છેવટનો ભાવ વ્યક્ત કર્યા વિના આગળ વધાયું નથી. સાથે સાથે જરૂર પડી છે ત્યાં ત્યાં બીજા ગ્રન્થોનાં પ્રમાણે ટાંકીને વિધેયને ખૂબ પરિપુષ્ટ કરવામાં આવેલ છે. પૂર્વપત્ર તરીકે રજુ કરવામાં આવેલા ભાગે કોનાં મતવ્યો છે અને પૂર્વપક્ષકારને પૂર્વપક્ષમાં શે આશય છે? તેને બરાબર સ્પષ્ટ કરી નાંખી ઉત્તરપક્ષ તરીકે ખંડન વિભાગ–પૂર્વપક્ષના દરેકે દરેક અંશને બરાબર સ્પર્શ કરીને કેવી રીતે ખરિત કરે છે, તે પદ્ધતિસર સમજવામાં અભ્યાસીને આ ટકાથી બરાબર મદદ મળે છે અને સાથે સાથે અભ્યાસ અને વાચન રસપ્રદ બની રહે છે. ટીકાની ભાષાશૈલી એકદમ સ્પષ્ટ અદરિદ્ર-શબ્દરચનાવાળી, પ્રાંજલ અને સચોટ છે. નવ્ય ન્યાયની વિવેચનપદ્ધતિમિશ્રિત વિશદ પ્રાચીન પદ્ધતિની પ્રૌઢ પદ્ધતિ એટલી જ રોચક અને પ્રવાહી છે જે આચાર્ય મહારાજની દર્શનાન્તરીય જ્ઞાનની શક્તિ અને જૈન તત્ત્વજ્ઞાન તેમ જ જૈન તર્કપદ્ધતિના જ્ઞાનની દમાભ્યાસિતા પૂરવાર કરવાને પૂરતી છે. વીતરાગ પરમાત્માની સ્યાદાદ શૈલીની દેશના અને પ્રાચીન પૂર્વાચાર્યોની શાનભૂષણતા પ્રતિ અનન્ય ભક્તિભાવ પણ આ ટીકામાં એટલો જ વ્યક્ત થાય છે. વિશેષ ખૂબી તો એ છે દર્શનાન્તરીય પૂર્વપક્ષોને પ્રથમ બરાબર સ્થિર કરવામાં આવેલા છે અને પછી ઉત્તરપક્ષ તેમજ તેનું તારતમ્ય બરાબર ઠસાવવામાં આવેલું છે. છતાં પૂર્વાચાર્યોની તત્ત્વવ્યવસ્થાને ક્યાંય ભૂલવવામાં આવી નથી. ૩ માતૃકાપદાસ્તિકાય વર વિશે પિતાનપતસિ: એ સૂત્રના ભાગ્યમાં માતૃકાપદાસ્તિકાય વગેરે જે વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે તે નવીન જાય છે. તેનું કલ ઉપલબ્ધ કોઈ આગમમા કે પૂર્વાચાર્યવિરચિત કોઈ પ્રકરણગ્રન્થમાં કે અનુપાધ = કે મારી કે પવાથી ઉદ્દત હશે? તે એક સંશોધનનો વિષય છે. કેમકે આ જાતનું નિરૂપણ રનમાં કોઈ પર આપનું જોવામાં આવ્યું નથી તેમ જ ટીકાકારો પણ તેનું કોઈ પણ સ્થલ બતાવતા નથી. દિર પ્રવયના ઈશ્વમાં પણ આ વસ્તુ લેવામાં આવતી નથી અને જે તે વસ્તુ તેવી જ છે, તે વાચકશ્રીનું પાપ ને ભાનું પાપ શબિત કરવાને આ એક પ્રબલ પ્રમાણ આપણા જાણવામાં આવી શકે છે. નિ.' 'પવોમાંથી દાગ ઉનત બેય, એમ સંભવિત માની શકાય છે. ટીકર ૧ : બે નાની નેક વ્યાખ્યા કરીને ભગી, રાકલાદેશ, વિકાદેશ વગેરે પદાથી કાયા છે '' - તે નથી જ, કનાં આ ગુ નું છે કે તેમાંથી કલિન કરી શકાય તેમ છે. { "કર અવનોદશા જ શ્રીનાકારે પોતાને જીવનનો ઉદેશ સામે - - ર ક ર , રાજને પત્ર જ જીવન છે. આવા મન દેશની * . - એક છે, તે રમ” ભગ્ય માનું અને એના * - 4 - છે પ્રભુદાસ બેચરદાસ પારેખ ·प्रास्ताविकस्फुरणा - विदाङ्कुर्वन्तुतरां विद्वन्मण्डली, यदुत-त्रिसूत्रीप्रकाशिकानामाऽयं ग्रन्थमणिः । अत्र चत्वारो ग्रन्थाः समवतीर्णाः- मूलसूत्राणि, भाष्यम्, श्रीसिद्धसेनगणिटीका, प्रकाशिकाख्या विवृतिश्चेति । अमीषां क्रमशः प्रसङ्गोचिता काचित् विचारणा वितन्यते। इमानि त्रीणि मूलसूत्राणि- (१) “उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्” ॥ २९॥ (२) "तभावाव्ययं नित्यम्" ॥ ३०॥ (३) "अर्पितानर्पित- सिद्धः" ॥ ३१॥ नेमानि स्वतन्त्रैकग्रन्थरूपाणि, अपि तु वाचकवरेण्यश्रीमदुमास्वातिपुङ्गवविरचितस्य तत्त्वार्थाधिगमाभिधस्य ग्रन्थमणेः पञ्चमाध्यायान्तर्गतानि । तत्त्वार्थपरिचय:-'तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम्' इति सान्वर्थं नाम तत्र जिनागमोदिततत्त्वभूतनिखिलजीवाऽजीवादि- पदार्थसूत्रणाद्, भाषा संस्कृतम् , दशाध्ययनानि, तेषु व्याकरणादिसूत्रवत् सूत्ररचना, सूत्रसंख्या-चतुश्चत्वारिंशदधि- कानि त्रीणि शतानि ३४४, सूत्रश्लोकमानं तु-प्रायोऽष्टनवत्यधिकं शतम् १९८ । तदेवसुपवर्णितस्वरूपस्य तत्त्वार्थाधिगम- सूत्रस्य प्रस्तुतानीमानि सूत्राणि नयनाभानि, यतस्ततो दर्शनजालजननीनिभा त्रिपदीनयभङ्गावलिरुल्लसतितराम् । अस्य तत्वार्थाधिगमसूत्ररत्नस्य प्रणेतारस्तु प्रकरणपञ्चशतीकृतः पूर्वविदो मुनिनिकरनायकाः वाचकवरेण्या भग- वन्त 'उमास्वातयः' । तेषां समयादिनिर्णयस्तु तत्कृतप्रशस्त्या सम्यग् अवबुध्यते सा चेयम्- "वाचकमुख्यस्य शिवश्रियः प्रकाशयशसः प्रशिष्येण । शिष्येण घोषनन्दिक्षमणस्यैकादशाङ्गविदः ॥ १॥ वाचनया च महावाचकक्षमणमुण्डपादशिप्यस्य । शिष्येण वाचकाचार्यमूलनाम्नः प्रथितकीतः ॥२॥ न्यग्रोधिकाप्रसूतेन विहरता पुरवरे कुसुमनाम्नि । कौभीषणिना स्वातितनयेन वात्सीसुतेनाय॑म् ॥ ३॥ महद्वचनं सम्यग्गुरुक्रमेणागतं समुपधार्य । दुःखातं च दुरागमविहतमतिं लोकमवलोक्य ॥ ४ ॥ इदमुच्चै गरवाचकेन सत्त्वानुकम्पया दृब्धम् । तत्वार्थाधिगमाख्यं स्पष्टमुमास्वातिना शास्त्रम् ॥ ५ ॥ यस्तत्त्वाधिगमाख्यं ज्ञास्यति च करिष्यते च तत्रोक्तम् । सोऽप्याबाधसुखाख्यं प्राप्स्यत्यचिरेण परमार्थम्" ॥६॥ अनया प्रशस्त्येदं नियते- (१) 'दीक्षागुरुः' एकादशाङ्गधारको 'घोपनन्दिक्षमणः'। (७) मातृनाम' 'वात्सी' [वत्सगोत्रा 'उमा' इति नाम]। (२) 'प्रगुरुः' वाचकमुख्यः 'शिवश्री'नामा। (6) 'जन्मस्थलम' 'न्यग्रोधिका'। (३) 'विद्यादाता गुरुः' वाचकाचार्यो 'मूल'नामा। (९) 'शाखा' 'उच्चनागरी' । (४) 'विद्यादाता प्रगुरुः' महावाचको 'मुण्डपादः क्षमणः'। (१०) 'ग्रन्थनाम' तत्वार्थाधिगमशास्तम्' । (५) 'गोत्रनाम' 'कोभीपणिः'। (११) 'रचना' 'कुसुमपुरे' [पाटलिपुत्रनाम्ना महानगरे, अधुना ‘पटणा' इति] (६) 'पितृनाम' 'स्वातिः। (१२) 'मन्तिमं फलम्' 'मोक्षम् । प्रशस्त्यां कालानिर्देशात् तत्कृते इतिहासविद्भिः विविधं चर्चयित्वेदं निर्णीतम् , यदुत-वाचकवर्यश्रीउमास्वाति- मुनिपुग्नवानां कालः श्रीवीरात् द्विशतीत ऊवं नवशतीतश्च प्राक्, अर्थात् तयोरन्तरालस्थः कालन्तेपामिति । भाग्यम्-प्रस्तुतभाप्यमपि स्वोपनमेवेति विद्वद्भिः सुनिश्चितम् । तदर्थ प्रयासो न विधीयते । भाप्यप्रमाणं तु द्वाविशतिः शतानि २२०० श्लोकाः । फेचन आशाम्रा भाप्यं खोपटं न मन्यन्ते, अपि तु तन्न चार । विहिः वोपनत्वन्य निर्णीतत्याद् । टीकाकार:-श्रीसिद्धसेनगणि-धीहरिभद्रसूरि-प्रीदेवगुप्त-घीयशोभद्रसूरि-तन्छिन्य-श्रीमलयनिरि-धी- चिरंतनमुनि-पाचक-धीयगोविजयनिगणिप्रभृतिभिः निर्मिता बनेके टीकापन्या वर्तन्ते । सत्र प्रस्तुतीकारः प्रीलिसेनगणिः । पपरिचचार्य लट्टीपराप्रान्तस्यमगतिः साधनम् । अनया प्रशल्या दिन्ननगिनः सिप्यः सिंहमुस, स्तियः भास्पानी, तस निप्पः प्रस्तुतीरावारः श्रीसिद्धसेनगगिः । ।

·अस समयः सप्तमशताब्दीतः ऊर्ध्व नवमशताब्दीतः प्राक् इति इतिहासज्ञैः निर्णीतम् । टीकाप्रमाणं तु भष्टादशसहस्राणि द्वे शते घ्यशीतिश्च श्लोकाः १८२८२ । त्रिसूत्रीप्रकाशिकाविवृतिकारः- पूज्यपादाः प्रगुरुवर्यास्तिलकमजरीपरागटीका-धातुरनाकराधनेकग्रन्थकर्तारः व्याकरणवाचस्पति-कविरत्न-- शास्त्रनिगारदाः व्याख्यानसुधावर्षिणो भद्दारकाचार्यश्रीमद्विजयलावण्यसूरीश्वराः । तैः सूत्रं भाप्यं टीका चावलम्व्य 'प्रकाशिका' नान्नी नव्यटीका विरचिता । पुतत्रितयं अतिगम्भीरमिति इदानींतनजनानां दुरधीगममिति मत्वा तत् सौकर्यायेयं [प्रकाशिका-] टीका कृता । येनेदानींतनजीवानां सुखेनावबोधः भवेत्, इति टीकानिर्माणप्रयोजनम् । टीकायां सर्वस्थलेपु सोपादानं विवरणं व्यधायि । तत्र तत्र त्यलेपु पण्णामपि दर्शनानां स्वरूपं सरहस्यं प्रादर्शि। सप्तानां भङ्गानां नयानां च स्वरूपं सम्यगुदवाटि । सर्वत्रापि एकान्तवादस्याऽसमक्षसतामुपवर्ण्य अनेकान्तवादस्य विशदता स्थापिता। कुत्रापि व्याख्या- रहितो न ग्रन्थः । आदावनुक्रमणिकाप्यतीव विस्तरेण प्रदत्ता। ग्रन्थनिर्माणं विक्रमाब्दे निधिनिधिनिधिचन्द्रमिते श्रीराजनगरे [अमदावादे]। प्रमाणम्-पञ्चविंशत्यक्षराणि [२५] मूलसूत्राणि । प्रायोऽष्टादशश्लोकाः [१८] भाष्य- मानम् । प्राय उपमादत्रयोदशातिश्लोकानां [१३५०] श्रीसिद्धसेनरचितटीकामानम् । प्रायः शतद्वयान्विता चतु- सहली प्रकाशिकाप्रमाणं च [४२००] । मुनिसुशीलविजयः .

·--
noreely
-
nars
व्याकरणवाचस्पति गाबविशाग्द कविरन्न विधगिगमणि
आचार्य श्रीविजयलावण्यारिजी महाराज

·AMAN
T
.
ra
MA
१
AND
N
T
--
1
.
M
मु. चरप्रमवि० सु. सुशीलवि० नु. दक्षवि. आ. म. विजयलावण्यरिजी मुन:.
जमेला.-गु. कल्याणप्रभावि० गु. नगलपिं०] [ संख्या : ५:८ :......
[स. २००० ना चातुर्मासप-रावर्तनना उत्सव प्रमग पनामुनारनी पा.मा ........!
३
-

·वि*ष* या *नु*क्रमः पृष्टम् पतिः पृष्टम् पतिः ३ ३८ ny yo २ ११ १२ " " " १४ ६ १६ १८ १८ " " २० १९ " २० २० " २३ २२ २६ २७ विषयः १ मङ्गलाचरणे श्रीमहावीरस्य नमस्कारः । १ २ श्रीमहावीर-भारतीस्तुतिः । ३ मूलकर्तुंर्वाचकमुख्यस्य प्रणामः । ४ टीकाकर्तुः सिद्धसेनगणिनः स्मरणम् । ५ गुरोः श्रीनेमिसूरेर्वाचः स्तुतिः। ६ गुरोः श्रीनेमिसूरेः प्रणामः । ७ स्वनामविपयप्रयोजनादिगुम्फनम् । ८ निसूत्रीप्रथमसूत्रावतरणोपोद्धातः । ९ तत्र पृ० ३, पं ३८, तथापीयतः प्राक् सूत्रप्रणयनवैयर्थ्यख्यापनम् । १० सत्त्वनिरूपणप्रयोजनकत्वमाशझ्य प्रतिक्षिप्तम् । ११ आश्रयसाधकप्रमाणस्य सत्व- साधकत्वमाशय प्रतिक्षिप्तम् १२ वरूपसत्त्वतोऽनुगतप्रतीत्यसंभवमाशय नैयायिकाभ्युपगता सत्ता तदर्थमभिषिक्ता । १३ नैयायिकाभ्युपगतातिरिक्तसत्ताया अपि नानुगतसत्प्रतीतिजनकत्वसम्भव इलाशय तत्स्थानेऽर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वस्य वौद्धा- भ्युपगतस्य स्थापनम् । १४ वौसाभ्युपगताऽपि मत्ता नोपपद्यत इत्यत्र युतिजालमाशहर कापिलानुमोदिता निगु- णात्मकत्वलक्षणसत्ता व्यवस्थापिता। १५ कापिलानुमताऽपि सत्ता नोपपद्यत दलाशप वेदान्तिप्ररूपिता सत्ता थुक्तित उदिता। १६ वेरान्वभिप्रेताऽपि सत्ता न जनरभ्युपेया युराचपेतत्वादिल्यमय सत्ताविचारो नादर्तव्य एवेति चरपीलादिषिमा निगमिता। १७ स्मयादिदर्शनाना हनप्त्वतो न वल्लुनदंग- विषय पं जिन्तु प्रदपर्यानपदसधीतरीन- त० त्रिस्नु० १ विषयः स्याद्वादप्रमाणस्यैव वस्तुविषयत्वं सत्ताम- न्तरेण न वस्तुतेति निरूपणाहव सत्तेति। १८ भाष्ये धर्मादीनां सत्त्वग्रहणप्रकारप्रश्नः । १९ टीकायामुक्तप्रश्नावतरणम् । २० उक्तप्रश्नहेतुसन्देहवीजोपदर्शनम् । २१ वृत्तौ लक्षणप्रयोजनोपदर्शनपुरस्सरमुक्तप्रश्न- प्रतिविधानावतरणम् । २२ भाष्यगतसल्लक्षणप्रश्नस्यावतरणम् । २३ सल्लक्षणप्रश्नसमाधानावतरणम् । २४ धर्मादीनां गत्यादिकं बहिरङ्गं सत्त्वखरूप- चान्तरङ्गं लक्षणमित्यस्योपपादनम् । २५ धर्मादीनां सत्त्वस्वरूपलक्षणस्यातिव्याप्ति- परिहारः। २६ सत्त्वनिश्चयवतोऽप्याचार्यस्य तत्संशयसम्भवः,, २७ धर्मादिसत्त्वनिरूपणप्रयोजकाऽऽकाक्षात्रयस्यो- पदर्शनम् २८ टीकायां भाष्यगतसत्त्वग्रहणप्रकारप्रन्नयित्र- भिप्रायोपदर्शनम् । २९ लक्षणतः सत्त्वपरिज्ञानमिति समाधातुरा- चार्यस्याभिप्रायप्रदर्शनम् । ३० सलक्षणप्रश्नप्रति विधानव्यावर्णनम् । ३१ वृत्तौ टीगतमत्त्वखरूपप्रश्नपरपनस्याभि- प्रायोपदर्शनपुरस्सरमवतरणम् । ३२ प्रसिद्धसत्ताके धर्मादी निश्चिते तत्त्वे न संदेह इति टीवागतगाया अभिप्रायो- पदर्शनपुरस्लरमवतरणम् । ३३ टीमगतप्रश्नवित्रभिप्रायोपदर्शनावतरणम् । ३४ उपाध्यायानामेकत्रटीकया जा श्रीमदहोजियोपाध्यान्वयनपर्शिनम् । ३५ तिपादनम्। २६ मा निररयान्म। २९ । ३० ५ २ ५ ३३ " " २ १० १३ . ६ ·तत्त्वार्थत्रिसूत्री। विषयः पृष्टम् पङ्गिः पृष्ठम् पतिः وب ४ " १३ ३४ ५ " ३७ १ " " or ११ ३७ टीकायां संझेपेण सूत्रार्थकथनम् । ३८ समुदिताना स्थित्युत्पादविनागानां सल्लम- णत्वम् । ३९. नत्येव स्थित्यादीनां सम्भवो नासतीत्यु- पपादिनम् । ४० "उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सन्” इति सूत्रस्य द्रव्यपर्यायनययगर्भत्वनुपादितम् । ४१ द्रव्याधिकस्योत्सर्गत्वं पर्यायार्थिकस्याप- वादत्वं प्रपचितम्। ४२ वृत्ता भाप्याभिप्रेतार्थोहनम् । ४३ मने धोव्यसान्तेऽभिहितस्यापि टीकायां प्रथमाभिवाने बीजमुपदर्शितम् । ४८ नत्रमाप्ययोर्युक्तमित्यस टीकाया स्वभाव- तयोपानन्य प्रयोजनमावेदितम् । ४५ गच्छन्दम्य नानायकत्यपरिहरणम् । ४६ निम्पारो नोक्तसक्षणसभव इत्यस्य भगमनम् । १. श्रव्यांगन्य नामान्यम्योत्सर्गत्वं विगेपयो- चादव्यगमोरपवादन्यं समर्थितम् । ४८ "न नामा: प्रतिषेधमानम्" ति ग्रन्यो बीमारनपतिमा चोपिकमतगयन- १४ ९ C ८ १२ १६ १६ १९ विषयः ५४ शशविपाणाभावस्यान्योऽन्याभावरूपता समवायप्रतिषेधरूपता वेति टीकोक्ता- भिप्रायविशेषोपदर्शनेन समर्थिता। ५५ समवायो जैनमतेऽविप्वग्भावः । ५६ वन्ध्याया अपत्यवत्ता टीकासमर्थिता सङ्गमिता। ५७ टीकायां वन्ध्याऽपि स्यात् पुत्रवत्यपि स्याद् इति युक्त्योपपादितम् । ५८ सर्वपदार्थानां द्रव्याद्यविप्रकर्ष उपलब्धिः द्रव्यादिविप्रकऽनुपलब्धिर्व्यवस्थापिता। ५९ विवक्षितोपलव्धेरन्योपलब्धिरेवानुपल- धिर्नाभाव इति व्यवस्थाप्य नाभावः प्रतिषेधमात्रमिति निगमितम् । ६० ध्रौव्यांशस्य द्रव्यास्तिकत्वनिगमनं द्रव्यस्य सर्वभेदबीजत्वं दृष्टान्तावष्टम्भतः । ६१ वृत्तौ वन्ध्यापुत्रप्रतीतेरन्यथाख्यातित्वसम. धनेनासत्ख्यातित्वनिरासः। ६२ द्रव्याद्यविप्रकदुपलब्धिव्यादिविप्रकर्षा- दनुपलब्धिश्च स्थलविशेपोपदर्शनेन निष्टहिते। ६३ द्रव्यास्तिकनयविपयत्वाद् ध्रौव्यस्य द्रव्यालिकत्वम् । ६४ रात्तव भवनं द्रव्यं ध्रौव्यं च । ६५ मयूगण्टकरमपदृष्टान्तगत्त्वम्पदान्ति. कगोः गर्वमेदबीजवादिप्रतिपादनतः गाम्गमावेदितम् । १६ रीकाया विरोपाणा भवनाव्यतिरिचन्याद भावम् पतन, पवन व्यनये न गत्लव्य- निगि किनिदिति निगमनम् । ६. पर्यायापागभावत्व पर्यायन न द्रव्य मानी जापानमा ६८ रन द्रव्ययमनियापारियोपाति- २१ २५ १९ ३१ १ ३२ ४. या मागमा योऽन्यामाना भासमानामा प्रतिमा. मा पनि मामा। .. सालानाला पर- काटिनम । """"R.पी. . ५. 1 . . ३ . Nod. , + 5. Emorer. गया : 14 , । -- " , . , .

·विषयानुक्रमः। पृष्ठम् पतिः पृष्टम् पतिः ९ ११ " ४ १ १० १ " २ १० " विषयः ७२ पर्यायनयेऽन्यपरिवर्जनेनार्थप्रतिपादकत्व- प्रकारोपदर्शनम् । २२ ७३ पर्यायनये द्रव्यानङ्गीकारस्य घटत्वादिविधि- रूपसामान्यमानानङ्गीकारपरत्वं भावितम् । २७ ७४ प्रतिज्ञात्वोपदर्शनं पर्यायनयेऽनुगतमलेर्वि- कल्पमात्रत्वेन न वस्तुनिर्णायकत्वम् । ३१ ७५ इन्द्रियद्वयवेद्यत्वमनुगामिनो द्रव्यस्यैवेत्यनु- गामि द्रव्यं चाक्षुषस्पार्शनाभ्यामित्यभि- सन्धिरावेदितः। ७६ टीकायामभेदप्रत्ययस्याभ्रान्तत्वसाधनम् ७७ उक्तप्रश्नस्य पर्यायवादिनोऽभेदप्रत्ययस्य स्मार्तत्वमाश्रित्य प्रतिविधानम् । ७८ तदाार्थ स्मातत्वोपपादनम् । ७९ पर्यायवायुक्तस्मातत्वसाधकहेतोरनेकान्ति- कत्वमाशय परिहृतम् । ८. पुनरननुभूतार्थे स्मृत्यसम्भवाशङ्कायाः प्रतिक्षेपः। ८१ वृत्तावभेदप्रत्ययस्य विशेषदर्शनजत्वान भ्रान्तत्वमिति भावो दर्गितः । ११ ८२ पर्यायवादिनः समाधानमवतारितम् । १३ ८३ अभेदज्ञानस्य स्मातत्वोक्तेरभिप्रायोपदर्शनम्। १८ ८४ अभेदज्ञानत्वेनाभिमतस्य रूपाद्यनन्यविपय- कत्वसाधकपर्यायवाद्यभिमतानुमानो- पदर्शनम् । २३ ८५ द्रव्यवाद्याशक्षितव्यभिचारस्य सामनं तत्परिहारश्च । ८६ द्रव्यवादिनोऽननुभूते स्मरणासम्भवाशद्वाड- वतारिता । ८७ शातत्य स्मरणमिति नियमतः स्मरणसम्भ. क्त उतार्धशकासमाधानमित्यवतारितम् । ३४ ८८ अनुभवत्वेन लरणत्वेन गर्यगरणभावो न सम्भवतीति दर्शितम् । ८९ टीगाया विषपान मातमानसम्मलेन रूपा- दिज्यतिरितद्रव्याभाव पति निगमनम् । ११ ९० युसिनेदा, स्पादिन्यतिरिज द्रव्यमन्नीति प्रवादिनः पूर्वपक्षः। ६१ उसापूर्वपराजिपिधानन्, तर वन्ये रूपा- दिभित्तामनस्तापयाविर . निवहिपादनमा विषयः ९२ उत्पादव्ययातिरिक्तध्रौव्यांशाभाव इत्युप. संहारः। ११ १० ९३ अवयवातिरिक्तस्यावयविनः सद्भावाशङ्काड- पाकृता। ९४ वृत्तौ कल्पनाविषयस्य वन्धुमत्यादेर्नानुभव. सम्भव इति दर्शितम् । १५ ९५ द्रव्यरूपादिभेदसाधकानुमानोपन्यासः । १९ ९६ सदसतो रूपादिद्रव्ययोनैकसाध्यवत्त्वसम्भव इति पर्यायवादिनो भावो दर्शितः। २४ ९७ मेदसाधकहेतोयभिचारः सङ्गमितः । ३० ९८ अवयवातिरिक्तावयव्यभावसाधनलक्षणप्रति- विधानमाशयोपदर्शनपुरस्सर पर्यायवादि- नोऽवतारितम् । ९९ टीकायां तुलानतिविशेषाग्रहणादवयवातिरि- कावयविप्रतिक्षेपः। १२ १०० वृत्तिविकल्पतोऽवयविनिरासः। १०१ पर्यायवादिनः स्वमतनिगमनम् । १०२ कार्यकारणभावस्य कल्पनामात्रत्वेन कार्य- कारणभावस्य द्रव्यसत्त्वस्य निरासः । १०३ वृत्ताववयविन एकावयवमात्रसमवेतत्वाभावे हेतूपदर्शनम् । १५ १०४ स्वस्यैव स्वनिरूपितवृत्ताववच्छेदकन्वाभावे हेतूपदर्शनम्। १०५ अवयविनः सावयवत्वापादनस्य सजमनम् । , १०६ अवतरणेन पर्यायवादिनः कारणप्रकृतिस- ण्डनाभिप्रेतो दर्शितः। ३४ १०७ कार्यकारणभावकाल्पनिकत्वसाधरुपतीय- प्रत्ययमात्रवृत्तित्वहेतोस्पपादनम् । २९ १०८ दीर्घत्वहस्खत्वादिष्टान्ते साध्यहेत्वोरपपादनं दार्शन्तिके च। १०९ टीकाया तन्नुपटादीना कार्यकारणमावन्य न स्वाभाविकन्वमिति । १३ ११० अवयवायविभावालयमादयविपरम् पगंयनयाभिप्रेतनुसनहनम। १११ न्याहापिसान्नन्य मिन्यु सिन्नताल. भावन्य मम नलोयानी- त्वग्निदलिन् । ११२ जनमोर्चामा जर मगर ! ९ " " २० ४ " १ १ २ ·४ तत्त्वार्थत्रिसूत्री। पृष्ठम् पतिः ११ २ १४ १७ २९ १२ त्रिपयः ११३ वस्तुनो जालन्तरत्वे दृष्टान्तस्य नृसिहस्य तत्त्वे वृद्धवचनम् । १३ ११४ सर्वस्य कनयमतानुसारिदूपणस्य जालन्तरे न सम्भवः। ११५ वृत्ती तन्वादी कारणत्वं पटादी कार्यत्वं न स्वाभाविकमिलादिवृत्त्यभिमतस्याशयोप- वर्णनम् । ११६ तन्तुपटप्रत्ययेऽन्योऽन्याश्रयस्य वृत्त्युक्तस्य गारमनमरतग्णतः। ११७ नरनिहे जात्यन्तरे शब्दविनानकार्याणां मिन्नानां नरे सिहे च भिन्नाना तेषामु- पर्यनम् । ११८ टीकायां भेदाभेदखभावे वस्तुनि कादाचि- कस्य भेदप्रत्ययस्याभेदप्रत्ययस्य च नयवा- दिनो वासनासमुत्यत्वं स्याद्वादिनस्तु द्रव्य- पर्याययो प्रधानोपसर्जनभावतन्ती तत्र मंवादथ । १४ ११९ मंगभेदभावपस्तुग्रहणं मानस विकल्पमात्रं र प्रत्यक्षामित्यागानम्। १२.० इन्द्रियाध्यक्षमप्ययनादिखिन्पं निथिताss. पारगुणानुनि गम्भवलेवति समाधानम् 13 नटीकोकालिनितेत्यादिराक्षान्तस्य मिर १२ जनमाननारामाने भागमनमानसम्मानोपासनम् । नामपि गति पसरमिय मे :: दी।""मानदान । ५२ . . २१ ។ विषयः पृष्ठम् पतिः १३१ टीकायां सकलेन्द्रियाणां सामान्यग्रहणे व्यापारो व्यवस्थापितः। १६ १ १३२ विवक्षितवस्तुनो वस्त्वन्तरेण तुल्यत्वात् सामान्यरूपता। १३३ ध्रौव्यलक्षणस्य सामान्यस्य बुद्धिपरिकल्पन- मात्रताखण्डनम्। १३४ न सर्वथा सामान्यरूपत्वमेव वस्तुनः किन्तु विशेषरूपत्वमपीति। १३५ सर्वस्य वस्तुनः सर्वदा सामान्यविशेषोभय- खभावत्वं निगमितम् । १६ १० १३६ वस्तुनश्च सामान्यानात्मकत्वे विशेषाना- स्मकत्वप्रसङ्गतः शून्यताप्रसङ्गो न तस्ये- प्रत्वम् । १३७ वृत्तो वस्तु उपादाय विकल्पः प्रवर्तत इति वस्तुन्येव विकल्प इति शसातत्प्रतिक्षेपयो- रवतरणतोऽभिप्रेतोपदर्शनम् । १३८ वस्तुनोऽन्येन वस्तुना वस्तुत्वेन तुल्यता- नजीकारे दोपः स्पष्टीकृतः । १३९ टीकायां शन्यत्वस्यानिष्टत्वे हेतूपदर्शनम् , तन व्यवहारस्य सावृतत्वं पराभिप्रेतमपा- कृतम् । १४० मामान्यविशेषयोः सहीर्णत्वेऽपि समस्त- व्यवहार प्रतिद्विरुपपादिता। १४१ मामान्यविशेपातिरिक्तस्य तदाधारद्रव्या- शस्य निषेधः । १४२ वन्तुन एकानेकाकारत्वस्योपसंहारः । ११ १४३ शृत्ती शन्यताचादिमतगटनयुस्युपदर्शनेन तमागावतरणम् , शान्ये मानमुपंतीति पगमंगाद.। १४४ नामान्यानोपयोमेदामंदी व्यवग्यापिना। १८.. वातुन गामान्यविशंपोनयामकले माती. नुनरिमनगटापागंवाद । १४. टीम गार पाणनामगा. पदाम । १४, मला १४८ Fi" HE'. ३५ १४ ܟ ७ १७ ५ " ८ १ १२ २५ २ ": Mrs. । - " 1 १ + N - , . 1 १ . TEEF" ।

·विषयानुक्रमः। ५ पृष्ठम् पतिः पृष्ठम् पतिः ४ १९ १३ १६ ९ " १९ २२ " १५ विषयः १५० सतः साधारत्वनियमखण्डनावतरणे परा. कूतनुरदर्शितम् । १८ १५१ भेदज्ञानस्य सामान्यविषयक्त्वे सति विशेष- विषयकल भावितम् । १५२ टीनायां ल्पाचप्रहे घटादिबुद्धेरभावादित्य- प्युभयखभावोपोहलकमेव । १५३ बनविपतयादीनामप्युभयखभावत्वमेव न काल्पनिकत्वम् । १५४ संस्थानस्यार्थान्तरत्वे रूपस्पर्शमानादिरूपत्वे च दोषोपदर्शनम् । १५५ तद्भावाव्ययलक्षणस्य द्रव्यस्य निगमनम् । १५६ स्याद्वादेऽसद्विकल्पचतुष्टयस्यासम्भवप्रति- पादनम् । १५७ वृत्ता स्याद्वाद्यभ्युपगतसमुदायप्रकारव्यति- रिक्तप्रकारस्योपदर्शनासम्भव उक्तः । १५८ पर्यायद्रव्यविभागासम्भवोपदर्शनम् । १५९ वह्नितप्तायोगोलकदृष्टान्तेन द्रव्यपर्याया- विभागोपपादनम् । १६० वनविपझ्यादीना सामान्यविशेषोभयखभा. वता भाविता। १६१ टीकाया समुदायावयन्यादेः समूहिपरिणा- म्यन्यतरापेक्षया कार्यादिविकापचतुष्टयस्या- सत उपदर्शनम्। २० १६२ समूहिनः परिणामिनो वेति भेदेनोपन्या- सस्य बीजोपदर्शनम् । १६३ समृहिषु परिणामिषु चानेकान्तव्याप्ति. प्रदर्शनम् । १६४ विकल्पितेऽर्थे स्मृतिरिति पराभिप्रेतत्य सडनम् । १६५ समुदायस वस्तुत्वेन विकल्पमानतानिषेध । १६६ हुत्ती विकल्पचतुष्टयस भावना । १६७ लोके परिणामसनव्यवहारयोः पार्थक्यस्य स्पष्टीकरणम् । १६८ सालोपविशिरूपमाऽनेजान्तब्याषि- प्रपभोभाषितः । १६९ दणी पुरप वपन दिनविशेषदो- मोदी माहिती। १४० टीपाचा दिवा भेदार विषयः १७१ अवयविनोऽवयवेभ्यः कथञ्चिदभिन्नत्व- १४ स्पष्टत्वम् । २१ १७२ अवयविनः सर्वथाऽवयवेभ्यो भिन्नत्वे २३ दोषोपदर्शनम् । १७३ अवयवावयव्यादीनां सर्वेषां भिनाभिनत्वं १ नयद्वयापेक्षमुपपाद्यैकान्तवाद्युक्तदोषो- न्मूलनम्। १७४ अवयविनोऽवयवेषु वृत्तिविकल्पजदोषय स्थाद्वादेऽपनयनम् । ५ १७५ वृत्तौ संयोगकृतमेव दशपलपरिणामत्वादिकं नातिरिक्तावयविकृतमित्युपवर्णितम् । १७६ टीकाया स्थितिलक्षणद्रव्यसापेक्षावुत्पादवि- नाशौ न तौ तन्निरपेक्षौ तत्रितयस्वभाव- स्यार्थक्रियाकारित्वम् । १२ १७७ कारणं कार्य च कल्पनामात्रमित्यस्य प्रति- क्षेपः कल्पनाखरूपविकल्पनेन । १७८ व्यवहारतोऽर्थाना सत्त्वं न परमार्थत २१ इत्यस्य प्रतिक्षेपः । १७९ असत्याया दीर्घताया न कारणत्वं किन्तु २५ सत्याया एवेत्युपपादितम् । १८. सर्व प्रतीत्वैव सिद्ध्यतीत्यस्य खण्डनम् । १८१ वृत्ती व्यवहारत. सत्त्वमित्यस्य सण्डनाव- तरणे तदाशयप्रकाशः। १८२ टीकायामनपेक्ष्य सिद्धकारणीभूतव्य. सिद्धितः कार्यसिदिप्रदर्शनम् । १८३ पर्यायाणां फेषाधिदपेक्षतिद्धत्वं कपाधिदन- पेक्षतिद्धत्वम् । २३ १८४ कारणकार्यप्रत्ययस्यासदर्थविपत्त्यराण्डनम् १८५ भाप्योकाभिप्रायोपवर्णनम् । १२. १८६ भाष्ये उत्सादल्ययी समस्य निर्दिष्टी ध्राच्य- बासमत्व, अन्ये तु वाणा नगन्य विग्रह फ पयन्ति तदुफिपरासः। १९ । १८७ वृत्तो पारणत्वा मायाविनाभाभियोगमा इनपुरस्मर मनाये उपादितः । । १८८ चौगन्य समुदाय पर्व सुविधा। १८९ उपादप व्यानिधि दमिकामना। ११ १५ १ २६ २३ १ " ३ " ८ ८ १४ ११ DR ·तत्त्वार्थत्रिसूत्री। पृष्ठम् पङ्गिः पृष्ठम् पतिः २७ १ ३ १३ १४ २६ विषयः १९० टीकायामुत्पादादित्रयव्यतिरिक्तद्रव्याभा- वास् तैर्युक्त इत्यस्यासम्भव इलाक्षेपस्य समाधानानन्तरम् । २४ १९१ उत्पादादित्रययोगस्यानादिसादित्वे धाव्यस्य पृथकरणे प्रयोजनस्योपदर्शनम् । १९२ प्रौव्यस्य पृथक्कयोपादानप्रयोजनान्तरोपद. क्मतान्तरोपदर्शनम् । १९३ वृत्तावुत्पादादियोगे प्रकारचतुष्टयविकल्पे भाप्योक्तपक्षादरणीयत्वे युक्तिः । १९४ लक्षण्ये सतः सादिरित्यादिपद्यपञ्चकस्य विवरणम् । १९५ टीकायां लक्षण्ये सतः सादिरियादिपद्यप- प्रकस्य संक्षेपतोऽर्थकथनम् । २५ १९६ वृत्ता लक्षण्यस्य धर्मास्तिकायादिपूत्पाद- व्यययोधीप्यम्य चोपचारत परमार्थतश्च विभज्य सममनम् । १९७ किश्चिद्रेय स्थलाशूलतयेतिवृत्तिस्वारस्य दनितम् । १९८ टीशयां गमुदिना एव वस्तुतत्वमित्यभि- मायरम्य यदुत्पयत इत्यादिभाप्यस्य सा- मनम्। १९९ अमेय प्रयगरे जीपचारिकायुत्पादचिना- या तमगारपर्शनम् , पर्यागनये यास. विमानाचरितगरपी। ... मायमर पग पर्यायनये तन्य. ३६ १ २ २४ ४ विषयः २०६ उक्तप्रश्नप्रतिविधाने पर्यायनयस्योत्पादव्य- ययोः स्वातन्त्र्यस्य प्रतिक्षेपः । २०७ तत्रोत्पादस्य प्रायोगिकवैससिकभेदे आद्य- स्याभिसन्धिकृतानभिसन्धिकृतभेदद्वैविध्ये तत्राद्यस्य पञ्चदशभेदे तत्र समुदायस्या- सत्त्वादुत्पादासम्भवसमर्थनम् । २०८ वृत्तावनुपाख्यस्यासच्छब्दवाच्यत्वाभाव- समर्थनम् । २०९ द्रव्यपर्यायनयौ स्वविषयोपमर्द न सहेते इत्यस्योपदर्शनम् । २२ २१० द्रव्यनयाशितत्वस्य खरूपप्रदर्शनम् । २११ अनभिसन्धिकृतत्वस्य व्यावर्णनम् । २७ २१२ टीकायां समुदायस्वरूपकायादावुत्पादा- सम्भवप्रतिपादनम् । २८ २१३ अभिसन्धिकृतोत्पादस्य प्रयोगजस्वरूपस्या- न्वयनिरपेक्षस्य समूहेऽसम्भवसमर्थनम् । २१४ वैससिकोत्पादासम्भवप्रतिपादनम् । २१५ द्रव्यनयनिरपेक्षपर्यायनये उत्पादासम्भवस्य ३३ निगमनम् । २१६ उत्पादस्यास्तित्वनास्तित्वे निगमिते । २१७ आकाशादिपूत्पादाभावादुत्पादानेकान्ता- १ सम्भवाशका। २१८ आकाशादिगु गमुदायकत्विकभेदेन द्विवि- धस्यापि साभाविकोत्पादस्य भजनया राम- धनेनोक्ताशकाप्रति विधानम् । २१९ गृत्ती मृत्युक्तधर्मादिस्वाभाविकोत्पादाराम्ग. वस्यावतरणेन विशदीकरणम् । } २२० वृत्तावनगाहादीनामुत्पाद खाभाविकले माहादः गमर्थितः। २२१ नागादादीना गमुदायतोत्पाद वि. कोपा चम्पावादः स्पष्टीन.। २२२ मारन युगाहादिगापरि- काम गायनमः। २२ टीयाममान गंवांगमारा- मिमार. '? ": १२ १३ " १४ २९ " २.१ तुमपानरमायनिगमन नमान- मी. ...पी भागामम 7 दिगदमा परमा. मामा. मा। . . 1 १८ W P . , + 3 ·विषयानुक्रमः। ७ पृष्ठम् पतिः पृष्ठम् पङ्गिः १० १० ११ " "" १६ १ १८ १ " ३ ८ १० १० " २० १८ ३० विषयः २२५ आकाशादिष्वौपचारिकोत्पादविनाशाशङ्का प्रतिक्षिप्ता। ३० २२६ वृत्ताववतरणेन वृत्त्युक्तस्यानगाहाद्यनित्यत्वा- देरुपदर्शनम् । २२७ टीकायामुपचारस्यालीकत्वरूपतायां दोषो. पदर्शनम् । ३१ २२८ उपचारस्य व्यवहाररूपत्वेऽपि तस्यागम- पूर्वकत्वे भगवद्वचनतः पारमार्थिकत्रिस्व- भावव्यवस्थितिः, लोकप्रसिद्धिपूर्वकत्वे धर्माद्यसिद्धिरेवेति । २२९ विनाशविचारे तस्य भेदप्रपञ्चः । २३० स्वाभाविकविनाशस्यावस्थितिसापेक्षत्व- स्थापनम् । २३१ वृत्तौ त्रिपद्याः समस्वभावोत्पादादिप्रतिपाद- कत्वेन स्थैर्यस्य पारमार्थिकत्वे उत्पादव्यय- योरपि तत्त्वमेवेति स्थापितम् । २३२ गत्यादेझत्पादविनाशतो धर्मादीनामुत्पादा- दिसिद्धौ हेतूपदर्शनम् । २३३ टीकायामाकाशादाववगाहादिविनाशस्योत्पा- दनियतत्वोपवर्णनम् । ३२ २३४ विगमस्योत्पादाविनाभूतातिरिक्तत्वव्यव- च्छेदः । २३५ समुदायविभागमात्र विनाशं निरूप्यार्था- न्तरभावगमनलक्षणविनाशनिरूपणम् । २३६ वृत्तावुत्पादविनाशयोरभेदेऽपि विनाशादु- त्पाद इति पञ्चमीप्रयोगस्योपपादनम् । २३७ आविर्भूतं खमेवोत्पादात् तिरोभूतं खनेव विनाश इति दर्शिनम् । २३८ उत्पादविनाशयोः समसमयत्वात् कार्यका- रणभावासम्भव इत्याराताप्रतिक्षेपः । २३९ टीकायामान्तरभावगमनलक्षणविनाशस्यो. पयोगादायुपपादनम् । २४० बन्पयंशापेक्षयोरुत्पादविनारायोः शयो- निवसनिफणेः सम्भवो नास्येवेति निग- मनम्। २४१ बन प्रयोगिनपिनासापलापिने बदन्य पर्वपक्षः। २४२ दिन लामाविर एप दिनार सपमा रमा विषयः २४३ विनाशहेतुत्वेनामितस्य विनाशकरणं प्रति सामर्थ्य न सम्भवतीति विनाशं विधा विकल्प्य समर्थितम् । २४४ तत्र घटादेरर्थान्तरं कपालादिकं विनाश इत्याशङ्का। २४५ वृत्तावाकाशादीनामर्थान्तरभावगमनलक्षण- विनाशस्योपदर्शनम् । २४६ टीकायां घटादेरर्थान्तरं कपालादिकं विनाश इत्याशङ्कायाः खण्डनम् । ३४ २४७ विनाशहेतुना भावाभावरूपविनाशः क्रियत इति तृतीयविकल्पस्य खण्डनम् । २४८ वैयर्थ्याच विनाशहेतुर्नास्तीत्यस्य प्रदर्शनम् । २४९ वृत्तौ भावाभावरूपविनाशकरणप्रतिक्षेपाभि- प्राय उपदर्शितः। २५० अभावं करोतीत्यसमसमासेनोक्तमित्यस्या- वतरणे पर्युदास-प्रसज्य-प्रतिषेधस्वरूपोप. दर्शनम् । २५१ अनश्वरस्यार्थक्रियासामर्थ्याभावे युक्तिरा- वेदिता । २५२ टीकायां प्रायोगिकविनाशापलापिबौद्धपूर्व- पक्षस्य प्रतिविधानम् । ३५ २५३ कादाचित्कत्वेन विनाशस्य हेतुमत्त्वसिख्या खभावतो विनाशित्वसाधकविनाशहेत्व- योगस्यासिद्धत्वम् । २५४ विनाशस्य हेतुमत्त्वाद्विनाशित्वापत्त्याराहा। २५५ विनाशस्यापि विनाशो भवत्येव नात्र स्या- द्वादिनोऽनिष्टमिति समाधानम् । २५६ अवस्थान्तरोत्पत्तिलक्षणस्य विनाशस्य सत्त्वा- देवासत्त्वस्यातिच्या तेन तस्य निर्हेतुकत्व- साधनमपालम् । २५७ वृत्ती विनागस्य वादाचित्सत्यमुपपाद्य तस्य महेतुकन्वेन व्याप्तिं प्रनाध्य ततत्तन्य नाधनमवतारितम् । २५८ मिनागस्य दिनागित्यामागहादतरणे शदिनुरभिप्राय आवेदितः । २५९ उत्तशमाननाधानन्यवतरने ननिरेन- प्रफ्टन्न् । २६. टीकायां स्याहारिमते चौमनो दिनापति नियनमायोगले मटो. शनिवार ३५ १ مد ६ २ ८ १२ ९ १२ १८ or १८ " १ ·तत्त्वार्थत्रिसूत्री। . . पृष्ठम् पतिः पृष्ठम् पतिः ३ १ ३ १ २८ २ २४ ४ . विषयः १९० टीकायामुत्पादादित्रयव्यतिरिक्तद्रव्याभा- वास् तैर्युक्त इत्यस्यासम्भव इत्याक्षेपस्य समाधानानन्तरम् । २४ १९१ उत्पादादित्रययोगस्यानादिसादित्वे ध्रौव्यस्य पृथक्करणे प्रयोजनस्योपदर्शनम् । १९२ ध्रौव्यस्य पृथक्कयोपादानप्रयोजनान्तरोपद- शकमतान्तरोपदर्शनम् । १९३ वृत्तावुत्पादादियोगे प्रकारचतुष्टयविकल्पे भाष्योक्तपक्षादरणीयत्वे युक्तिः । १९४ लक्षण्ये सतः सादिरित्यादिपद्यपञ्चकस्य विवरणम् । १९५ टीकायां लक्षण्ये सतः सादिरित्यादिपद्यप- चकस्य संक्षेपतोऽर्थकथनम् । २५ १९६ वृत्तौ त्रैलक्षण्यस्य धर्मास्तिकायादिघूत्पाद- व्यययोधौव्यस्य चोपचारत परमार्थतश्च विभज्य सङ्गमनम् । १९७ किञ्चिदेव स्थूलकुशूलतयेतिवृत्तिखारस्य दर्शितम् । १९८ टीकायां समुदिता एव वस्तुतत्त्वमित्यभि- प्रायकस्य यदुत्पद्यत इत्यादिभाष्यस्य सङ्ग- मनम् । २६ १९९ अत्रैव द्रव्यनये औपचारिकावुत्पादविना- शौ तत्स्वरूपदर्शनम् , पर्यायनये वास्त- विकी तावावेदितवरपौ। २०० द्रव्यनये धाव्यखस्पस्य पर्यायनये तत्व- स्पस्य प्रपञ्चनम् । २०१ यदुत्पद्यत इत्यादि भाष्यनिगमनं नयद्वय- सप्ततितः । २०२ अतोऽन्यदसदिति भाध्याभिप्रेतार्धसङ्गमनम् २०३ तनोत्पादादिसमुदितादन्यन्य पदप्रकार- न्यानदिपयनादिव्यवस्थापनेनानुपारयस्सा. गन्दवाच्यताप्रतिषेधः । २. नी पयांचनये धव्यम्य सन्तानपत्वेऽपि प्रनिशानादेनया प्रामाज्यं तथा दत्रम् । .... टीपा दन्या बननयो सतन्त्रवान मासा मरिननुतत्वयन्थिति- RE: विषयः २०६ उक्तप्रश्नप्रतिविधाने पर्यायनयस्योत्पादव्य- ययोः स्वातन्त्र्यस्य प्रतिक्षेपः । २७ २०७ तत्रोत्पादस्य प्रायोगिकवैससिकदे आद्य- स्याभिसन्धिकृतानभिसन्धिकृतभेदद्वैविध्ये तत्राद्यस्य पञ्चदशभेदे तत्र समुदायस्या- सत्त्वादुत्पादासम्भवसमर्थनम् । ५ २०८ वृत्तावनुपाख्यस्यासच्छब्दवाच्यत्वाभाव. समर्थनम् । १३ १४ २०९ द्रव्यपर्यायनयौ स्वविषयोपमर्द न सहेते इत्यस्योपदर्शनम् । २६ २२ २१० द्रव्यनयाङ्कुशितत्वस्य खरूपप्रदर्शनम् । ३३ २११ अनभिसन्धिकृतत्वस्य व्यावर्णनम् । २७ ३६ २१२ टीकायां समुदायखरूपकायादावुत्पादा- सम्भवप्रतिपादनम् । २१३ अभिसन्धिकृतोत्पादस्य प्रयोगजखरूपस्या- न्वयनिरपेक्षस्य समूहेऽसम्भवसमर्थनम् । २१४ वैससिकोत्पादासम्भवप्रतिपादनम् । २१५ द्रव्यनयनिरपेक्षपर्यायनये उत्पादासम्भवस्य ३३ निगमनम् । १२ २१६ उत्पादस्यास्तित्वनास्तित्वे निगमिते । २१७ आकाशादिषूत्पादाभावादुत्पादानेकान्त सम्भवाशङ्का। १३ २१८ आकाशादिषु समुदायकत्विकभेदेन द्विनि- धस्यापि स्वाभाविकोत्पादस्य भजनया सम- र्थनेनोक्ताशङ्काप्रतिविधानम् । १४ २१९ वृत्तौ वृत्त्युक्तधर्मादिखाभाविकोत्पादासम्भ. वस्यावतरणेन विशदीकरणम् । २२० वृत्ताववगाहादीनामुत्पादे खाभाविकत्वे स्याद्वादः समर्थितः। २९ २२१ अवगाहादीनां समुदायकृतोत्पादे एकत्वि- कोत्पादे च स्याद्वादः स्पष्टीकृतः । १२ २२२ वृत्ताववतरणेन वृत्त्युक्तावगाहादिगतपरि- णामत्वादेः समर्थनम् । २२३ टीकायामवगाहादीनां संयोगस्वभावत्वेना- नित्यत्वव्यवस्थापनत उत्पादादिखभाव- त्वव्यवस्थितिः। ३० १ । २२४ द्रव्यस्य सन्तनित्सवापाकरणनानुलिदृष्टा- न्तन क्यानपादादिनिखमायव्यवस्था- पनम् । " १ २० १० ११ १८ १ ·'विषयानुक्रमः। पृष्ठम् पतिः " १८ " १ १० " १८ " ३० " विषयः २२५ आकाशादिष्वौपचारिकोत्पादविनाशाशङ्का प्रतिक्षिप्ता। ३० २२६ वृत्ताववतरणेन वृत्त्युक्तस्यावगाहाद्यनित्यत्वा- देरुपदर्शनम्। २२७ टीकायामुपचारस्यालीकत्वरूपतायां दोषो- पदर्शनम् । ३१ २२८ उपचारस्य व्यवहाररूपत्वेऽपि तस्यागम- पूर्वकत्वे भगवद्वचनतः पारमार्थिकत्रिख- भावव्यवस्थितिः, लोकप्रसिद्धिपूर्वकत्वे धर्माद्यसिद्धिरेवेति। २२९ विनाशविचारे तस्य भेदप्रपञ्चः । २३० खाभाविकविनाशस्यावस्थितिसापेक्षत्व- स्थापनम् । २३१ वृत्तौ त्रिपद्याः समस्खभावोत्पादादिप्रतिपाद- कत्वेन स्थैर्यस्य पारमार्थिकत्वे उत्पादव्यय- योरपि तत्त्वमेवेति स्थापितम् । २३२ गत्यादेरुत्पादविनाशतो धर्मादीनामुत्पादा- दिसिद्धौं हेतूपदर्शनम् । २३३ टीकायामाकाशादाववगाहादिविनाशस्योत्पा. दनियतत्वोपवर्णनम् । ३२ २३४ विगमस्योत्पादाविनाभूतातिरिक्तत्वव्यव- च्छेदः। २३५ समुदायविभागमात्र विनाशं निरूप्यार्था- न्तरभावगमनलक्षणविनाशनिरूपणम् । २३६ वृत्तावुत्पादविनाशयोरभेदेऽपि विनाशादु- त्पाद इति पञ्चमीप्रयोगस्योपपादनम् । २३७ आविर्भूतं स्वमेवोत्पादात् तिरोभूतं खमेव विनाश इति दार्शतम् । २३८ उत्पादविनाशयोः समसमयत्वात् कार्यका- रणभावासम्भव इत्याशङ्काप्रतिक्षेपः । २३९ टीकायामर्थान्तरभावगमनलक्षणविनाशस्यो- पयोगादावुपपादनम् । २४० अन्वयांशापेक्षयोरुत्पादविनाशयोः प्रायो- गिकवैस्रसिकयोः सम्भवो नास्त्येवेति निग- मनम् । २४१ अत्र प्रायोगिकविनाशापलापिनो बौद्धस्य पूर्वपक्षः । ३३ २४२ तत्र निर्हेतुकः स्वाभाविक एव विनाश इत्यस्य समर्थनम्। विषयः पृष्ठम् पङ्गिः २४३ विनाशहेतुत्वेनामितस्य विनाशकरणं प्रति १० सामर्थ्य न सम्भवतीति विनाशं त्रिधा विकल्प्य समर्थितम् । १० ११ २४४ तत्र घटादेरर्थान्तरं कपालादिकं विनाश इत्याशङ्का। १६ २४५ वृत्तावाकाशादीनामर्थान्तरभावगमनलक्षण- विनाशस्योपदर्शनम् । २४६ टीकायां घटादेरर्थान्तरं कपालादिकं विनाश इत्याशङ्कायाः खण्डनम् । ३४ २४७ विनाशहेतुना भावाभावरूपविनाशः क्रियत. इति तृतीयविकल्पस्य खण्डनम् । २४८ वैयर्थ्याच्च विनाशहेतुर्नास्तीत्यस्य प्रदर्शनम् ।, २४९ वृत्तौ भावाभावरूपविनाशकरणप्रतिक्षेपाभि- प्राय उपदर्शितः। २५० अभावं करोतीत्यसमर्थसमासेनोक्तमित्यस्या- वतरणे पर्युदास-प्रसज्य-प्रतिषेधखरूपोप- दर्शनम् । २५१ अनश्वरस्यार्थक्रियासामर्थ्याभावे युक्तिरा- वेदिता। ३५ २५२ टीकायां प्रायोगिकविनाशापलापिबौद्धपूर्व- पक्षस्य प्रतिविधानम् । ૩ ૧ २५३ कादाचित्कत्वेन विनाशस्य हेतुमत्त्वसिद्ध्या खभावतो विनाशित्वसाधकविनाशहेत्व- योगस्यासिद्धत्वम् । २५४ विनाशस्य हेतुमत्त्वाद्विनाशित्वापत्त्याशङ्का । २५५ विनाशस्यापि विनाशो भवत्येव नात्र स्या- १२ द्वादिनोऽनिष्टमिति समाधानम् । २५६ अवस्थान्तरोत्पत्तिलक्षणस्य विनाशस्य सत्त्वा- १६ देवासत्त्वस्यासिद्ध्या तेन तस्य निर्हेतुकत्व- साधनमपास्तम् । '१२ १८ | २५७ वृत्तौ विनाशस्य कादाचित्कत्वमुपपाद्य तस्य सहेतुकत्वेन व्याप्तिं प्रसाध्य ततस्तस्य साधनमवतारितम् । २५८ विनाशस्य विनाशित्वप्रसङ्गशङ्कावतरणे शङ्कितुरभिप्राय आवेदितः । ३ । २५९ उक्तशङ्कासमाधानस्यावतरणे तदभिप्रेत- प्रकटनम् । ५ २६० टीकायां स्याद्वादिमते सर्वस्य हेतुमतो विनाश इति नियमाभावो मोक्षे सहेतुके- ऽविनाशिनि व्यभिचारात् । ३६ १ -- . ६ २ .. " ९ १ २४ " २८ १ ·तत्त्वार्थत्रिसूत्री- - १ " . '" , - ८ " १० " , १० " १७ ३५ ४० . ', .. विषयः पृष्टम् पतिः विषयः पृष्ठम् पतिः २६१ कर्मक्षयलक्षणस्यापि मोक्षस्य वात्माव- २८० कालान्तरावस्थायिनो वस्तुनो विनाशे प्रत्य- स्थानात्मकभावरूपत्वेन न भावनिवेशे- क्षवुद्धेापार उपपादितः। ३८ ३३ ऽपि तत्र व्यभिचारपरिहारः। २८१ टीकायां प्रतिवन्ध्या निष्कारणविनाशाशङ्का- २६२ वौद्धं प्रति पृच्छायां विनाशस्य नित्यत्वे- प्रतिक्षेपः। ऽसत्त्वे च दोषोपदर्शनम् । २८२ स्वभावेऽनेकान्तता दर्शिता। २६३ असत्त्वनिष्कारणत्वयोर्व्याप्तिरपाकृता । ६ / २८३ प्रायोगिकविनाशनिगमनम् । २६४ स्याद्वादिनं प्रति सर्वमप्येकान्तवाद्युक्तम. २८४ स्थित्युत्पादविनाशानां भिन्नकालत्वमभिन्न- साधनम्। कालत्वमर्थान्तरत्वमनर्थान्तरत्वं सकारण- २६५ बौद्धोकविकल्पत्रयोपमर्दनम् । मुपपादितम् । ३९ २६६ वृत्तौ मोक्षस्य कर्मक्षयस्य हेतुमतोऽप्यभाव- २८५ एकान्तवादिन उत्पादविनाशयोः स्वात्मत्वा- त्वेन हेतुमतो भावस्य विनाश इति नियमे न व्यभिचार इत्यवतरणे दर्गितः । पृथक्त्वानभ्युपगमशङ्कया प्रतिविधानम् । १४ २६७ उक्तमोक्षस्य भावरूपताऽपीतिव्यभिचारः २८६ वृत्तौ स्वात्मत्वापृथग्भावरूपहेत्वेकक्षणवत्यै- करूपद्रष्टान्ताभ्यामेककालसाधनस्य प्रयोग स्यादेवेति तथापीत्यस्यावतरणेदर्शितः । उपदर्शितः। २६ २६८ विकल्पवयश्चेति पूर्वग्रन्थोट्टङ्कनेन स्पष्टी- २८७ टीकायामुत्पादविनाशयोरनन्तरत्वसाधन- कृतम्। प्रयोगो दर्शितः । १ २६९ टीकायां प्रथमद्वितीय विकल्पोत्प्रेक्षणं धर्म- कीर्तरुपहासास्पदमेवेति प्रदर्य स्वाभिमत- २८८ उत्पादविनाशयोरभिन्नकालतानान्तरते मुपदर्शितम्। उपसंहृते। ३७ २७० अभावं करोतीति तृतीयविकल्पस्य पर्युदा- २८९ नैगमनयाभिप्रायेणोत्पादविनाशध्रौव्याणां साश्रयणेनाश्रयणं प्रसज्यप्रतिषेधपक्षस्य भिन्नकालता भाविता। तिरस्करणं स्वप्रक्रियादर्शनञ्च । २९० वृत्तावुत्पादविनाशयोर्भिन्नकालत्वे कालस्य २७१ वृत्तावुत्पन्नसर्वार्थज्ञानेनेत्यादिविशेषणो- वस्तुशून्यत्त्वमुत्तरोत्पादस्य निर्वाजत्वं यदा- त्याशयः। पादितं तत् स्पष्टीकृतम्। २७२ अवतरणे संक्षेपतो जैनीप्रक्रिया दर्शिता । २९ २९ २९१ शंकासमाधानाभ्यां नैगमाभिप्रायोपदर्शितः।, २७३ तृतीयविकपस्यातिद्धिः । २९२ प्रागभावस्य द्रव्यत्तित्वं प्रश्नोत्तराभ्यां २७४ टीकायां भावस्य न करणेन सम्बन्धः किन्त्व- निर्णीतम् । ३३ भावस्यैवेति तद्विशिष्टवस्तुकरणसम्भवः। ३८ २९३ टीकायामुत्पादादीनां त्रयाणां भिन्नकालार्था- २७५ वयथ्यांच न विनाशहेतुरन्तीति बौद्धमत- न्तरत्वे भाविते। ४१ गण्डने म्वप्रकियोपवर्णने प्रायोगिकविना. २९४ खलक्षणभेदात् त्रयाणामर्थान्तरता दर्शिता । शन्य महेनुफ्यव्यवस्थापनम् । २९५ उत्सादादीनां भिन्नाभिन्नकालत्वादिकं सम्भ- २७६ लच्चान्मलाभानां प्रकाशारीनां जन्मनि न वति स्याद्वादे, नैकान्ते उत्पादादय इत्युप- वनरापेनेति परमतस्य मण्टनम् । दर्य सूत्रं प्रकृतमुपसंहृतम् । २७७ उपनिममनन्तरमेव निनाश ति परा- २९६ भाप्ये पूर्वसूत्रमात्या प्रश्नोत्तराभ्यां 'तझा. मोजानापना। वाव्ययं निलम्' इति सत्रमयतारितम् । १.८ रिनामसादिन बागदोहरिना। २९७ गक्षणाभिधानानन्तरं तन्नित्यत्वाभिधाने २.९ माया निमिव बन्लनने वस्तुरः- १६ रिलायन्स गनुपादिका । २९८ लायुपादादीना परस्परमिन्नता साधन- पमाना। १ w ur १९ १७ १ १ w r " ८ ८ ११ १२ १४ बीजम् । प्रयोगः। १२ ·विषयानुक्रमः-1 पृष्ठम् पक्षिः - ४२ ११ " " १९ " " " २४ विषयः पृष्ठम् पक्षिा ३२ / ३१९ पुनस्तब्रहणमपरनित्यतावगतये इत्यपर- सूरिमतमुपन्यस्य दूषितम् । १५ ३२० अपरमपि नित्यत्वमस्तीत्याशाप्रतिक्षिप्तम्। ३२१ द्रव्यनयस्वभावस्थित्येशप्रतिवद्धौ पर्यायनय- खभावावुत्पादविनाशौ तत्प्रतिबद्धा च ५ स्थितिरिति जैनशासने, नैवमेकान्ते इति १२ निगमनम् । १६ ३२२ द्रव्यपर्याययोरन्योन्यप्रतिवद्धत्वे पर्यायनि- वृत्या द्रव्यनिवृत्तिप्रसङ्ग इत्याशङ्का तत्प्र- तिक्षेपः। ३२३ वृत्तौ स्थितेरुत्पादव्ययप्रतिबद्धता भाविता । ३२४ एकान्ते उत्पादविनाशयो=धिकरणत्व. नित्यत्वे भाविते। ३१ ३२५ टीकायां तद्भावाव्ययं नित्यमित्यस्य निग- मनम्। ४६ ३२६ टीकायामर्पितानर्पितसिद्धरिति सूत्रावतरण- भूमिका। ३२७ तत्र उत्पादव्ययवतस्सनित्यत्वाभिधानम. २३ सम्भवदर्थक ध्रौव्येण सहोत्पादविनाशयो- विरोधान्न सम्भव इत्याशङ्का तत्प्रति विधाने । ३२८ वृत्तौ सर्वस्य सत्त्वनित्यत्वालिशितत्वान किञ्चिदसन्नित्यं स्यादिति ग्रन्थस्सम्यगवता- २९ १ ५ . ३ विषयः २९९ लक्षणानन्तरधर्माभिधानीज स्पष्टीकृतम्। ४१ ३०. टीकायां नित्यत्वानित्यत्वविषयकप्रश्नद्वयमा. प्राभिधानप्रयोजनोपदर्शनम् । ३०१ प्रश्नधीजोपदर्शनम् । ३०२ प्रश्नवीजोपदर्शनप्रकारान्तरे भगवद्वचनमुप- युक्तमुपदर्शितम् । ३.३ तद्भावाव्ययं नित्यमिति सूत्र विवरणम् । ३०४ वृत्तौ धर्मादीनां सप्तविधत्वं दर्शितम् । ३०५ सप्तविधविकल्पानुपदाद्ययोर्द्रव्यपर्याय- नयद्वययोजना ३०६ संशयकारणोपदर्शनम् । ३०७ टीकायां तद्धावाव्ययमित्यत्र भावशब्दोपा. दानफलं दर्शितम्। ४३ ३०८ सर्वान्वयिधर्मोपलक्षकस्य सत्त्वस्य साक्षात् परिग्रहे हेतूपदर्शनपुरस्सरं जीवादीनामन्व- यिना नित्यत्वमनन्वयिनाऽनित्यत्वमुपपा- दितम् । ३.९ वृत्तौ सत्त्वस्य सन्वियिधर्मोपलक्षकत्वमा- वश्यकमित्यभिप्रायकमवतरणम् । ३१० सत्त्वस्य साक्षादुपन्यासस्य प्रयोजन स्पष्टीकृतम् । ३११ टीकायामुपपादितपरिणामनित्यतोपदर्शन- परतया यत् सतो भावादित्यादिभाष्यमव- तारितम् । ३११ अतीतकालानुदाहरणं यद्भाष्ये तत्र भाष्य- काराभिप्रायो वर्णितः । ३१३ भविष्यत्कालग्रहणप्रयोजनमुपदर्शितमभि-- प्रायोपदर्शनेन । ३१४ तद्भावाव्ययमित्यस्य क्रमेण व्याख्यानद्वयम्। , ३१५ नित्यशब्दाभिधेयं ध्रौव्यम् । ३१६ वृत्ती प्रथमतो व्येतीति वर्तमानोपन्या- सस्य प्रयोजनमतीतानुपन्यासेऽपि न न्यून- त्वमिति दर्शितम् । ३.७ टीकायर्या तशावाव्ययमित्यत्र भाष्ये भावा- दिति पञ्चमीनिर्देशेऽपि व्याख्यानान्तरे तृतीयाषष्ठ्योनिर्देशस्यादुष्टत्वम् । ३१. पूर्व ध्रौव्यार्यकनित्यग्रहणभावेऽपि पुनस्त- हणफलं शकासमाधानाभ्यां भावितम् । ., त. वि. अनु० १ " " २७ २ रितः। ३१९ उत्पादादीनामपेक्षाभेदेन विरोधपरिहारेण न सलक्षणस्य दुरुपपादत्वं न दुःश्रद्धानत्वं न लोकव्यवहारविलोप इति समाधानाव- तरणे दर्शितम् । १०३३० क्रमेणावतरणिकाद्वयतत्त्वावेदनम् । १५ | ३३१ टीकायामपराचार्याभिप्रायेण सूत्रावतर- ३५ णम् । ४४ ३३२ अर्पितानर्पितसिद्धरित्यस्यावतरणयानुसा- रेण क्रमेण सम्बन्धद्वयभावना। ३३३ प्रथमावतरणाभिप्रेतोत्पादाद्यविरोधप्रतिप. तिफलक सूत्रमिति सम्बन्धाश्रयणेन सधे. त्यादि भाप्यम् । ३३४ वृत्तौ नोच्यते तयोलोकप्रतीतलादित्यस्या- भिप्रायो दर्शितः। ११ २ ·१० तत्त्वार्थत्रिसूत्री। " पृष्ठम् पतिः पृष्ठम् पतिः ४७ ४७ ५ '४८ ६ ८ " " -१७ ४९ २ विषयः ३३५ अर्पितानर्पितसिद्धरितिसूत्रस्य निर्गलितो- ऽर्थो दर्शितः । ३३६ पूर्वसम्वन्धः स्पष्टीकृतः ३३७ टीकायां द्वितीयसूत्रोक्तयोः सत्त्वनित्यत्वयो- रर्पणानर्पणाभ्यां सिद्धिः तत्प्रकारप्रपञ्चनेऽ- सत्त्वानित्यत्वादिसिद्ध्युपदर्शनम् । ३३८ येन प्रमाणेन सद्गृह्यते तेन असदपि यथा प्रकाशका वस्त्वन्तराभावविशिष्टमेव प्रकाश- यन्ति प्रमाणमपि तथेति । ३३९ एकस्यैव सत्त्वासत्त्वोत्पादादि निगमनम् । ३४० वृत्तौ सत्त्वप्रकारेण ग्रहणसमयेऽप्यसत्त्ववि. शिष्टस्य ग्रहणमित्युपपादितम् । ३४१ इन्द्रियेणं वस्त्वन्तराभावविशिष्टवस्तुग्रहण- मित्यस्य समर्थनम् । ३४२ प्रकाशका वस्त्वन्तराभावविशिष्टमेव प्रका- इयं प्रकाशयन्तीत्यादेः समर्थनम् । ३४३ टीकाया ससर्गलक्षणैकवस्तुनो नित्यानित्य- स्वाद्युपपादनम् । ३४४ सूत्रे निस्वभावस्य सत्त्वं भाष्ये प्रत्येकस्य सत्त्वमुक्तमिति कथं सगतमिति शहोत्था- प्यापहस्तिता। ३४५ बृत्तौ घटे घटत्वस्यार्पणमन्यधर्माणामनर्पणं तथा घटत्वस्यानर्पणमन्येपामर्पणमुभयथा- ऽपि प्रमाणेनानन्तधर्मात्मकस्य ग्रहणमुप- पादितम् । ३४६ अविभोऽपि वस्तुनि स्वभावत्रयाख्यानमि- त्यस्य नरसिंहदृष्टान्तेन समर्धनम् । ३४७ उत्पादादीनां त्रयाणां प्रत्येकं काल्येऽपि मात्मस्वत एकाशीविर्भशा दर्शिता. । ३४८ टीसमा यस्तकदेगस्य स्थित्लादेः सत्त्वमुप- पादितम् । १४९ निलपरप्रयोजनप्रश्नप्रतिविधानम् । १५. निसप्रगतो लिखवानिसत्वयोरेकावि- भरल्यं मुनिग्टन् । ३५१ मा निर म्यारिलत्याराय उपसिन.! ३. हर लियानित्यवयोवापराये पतिनापि मानिस सा। विषयः ३५३ वस्तुनोऽखण्डत्वे :उभयनयात्मकत्वेऽपि २६ श्रोतृवुद्धिव्युत्पत्तये विभजनमित्यत्र प्राचा ३३ संवादः। ३५४ नित्यत्वे न सहोत्पादव्यययोर्विरोधस्य परि- हारः । १/३५५ विरोधखरूपविकल्पनम् । ३५६ एकत्रादृष्टावस्थानयोर्विरोध इतिपक्षे वध्य- घातकभावलक्षणविरोधक्षतिः । ९ | ३५७ संयोगे सति वध्यघातकभाव इति दर्शितम् ।।, . १२ ११. ३५८ वृत्तौ बौद्धो विभागो नाखण्डतां पारमार्थिकी व्यवच्छिनत्तीत्युपपादितम् । १५ ३५९ टीकायां सदसदादीनां वध्य घातकभावल- क्षणविरोधाभावोपसंहारः। २७ ! ३६० सदसदादीनां सहानवस्थानलक्षणविरोध- निरास. ३० | ३६१ वृत्तौ संमवायवृत्तिरिति घटकसमवायपदं संयोगातिरिक्तवृत्तिनियामकसम्बन्धपरं दर्शितम् । १७ ३६२ विरोधस्य सर्वेऽपि प्रकारा एकान्तवादे एवे, न स्याद्वाद इति दर्शितम् । ३६३ टीकायामेकत्रावस्थानं न दृश्यते इत्यस्यार्थ- विकल्पनेन खण्डनम् । ३६४ वध्य घातकभावसहानवस्थानविरोधयोविशे. षाभावप्रतिपादनम् । ३६५ यावेकत्र कालान्तरं स्थितौ पश्चादन्यतर- विनाश उभयविनाशो वा तो विरुद्धाविति २३ द्वितीयपक्षस्य परिष्कृत्य निरसनम् । ३६६ प्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावलक्षणविरोधनिरास: ३० तत्र फलतो धर्माधर्मविरोधस्याऽऽशा- निरामः । १ ३६७ टीकायां सदसदादीनां बौद्धप्रकाण्डधर्म- कीर्तिकीर्तितविरोधस्योपदर्शनम् । ३६८ धर्मकीर्तिकीर्तितविरोधस्य सण्डनोपक्रमः । १४ ३६९ वृत्ती सामयिकोऽसहावस्थान एवेत्यस्य फलि. तार्थकथनम्। ३७० टीकायां धर्मकीतिदर्शितविरोधद्वविध्यरान्डने उदयपरिनिप्पन योरसमावस्यानलक्षणविगेव. परिमपिता पयो परस्परपरिहारशितिरक्ष- पनिरोघ दलान्याप्य समिता। ३४ ३ ११ . १ ५५ a . ११ १ ·विषयानुक्रमः । १३ पृष्ठम् पतिः - ६ , ८ + है " 1 " 1 १० १ . . १२ or " १ २ . है । " " - १७ ५ " . विषयः पृष्ठम् पतिः विषयः ३७१ अनित्यत्वस्य वस्तुभूतत्वे बौद्धप्रकाण्डदिन्ना ३९२ पर्यायनयाभिप्रायेण कमजन्यपर्यायविषयस्य गसम्मतिः। विरोधस्य सहानवस्थालक्षणस्य द्रव्यनया- ३७२ नित्यानित्ययोर्विरोधाभावस्योपसंहारः। भिप्रायेण प्रतिक्षेपः। ५९६० ३७३ वृत्तौ बौद्धमते नित्यतायाः परिकल्परूपत्वे ३९३ प्रस्तुतार्थोपसंहरणम् । ११ ऽप्यनित्यताया न तत्त्वमिति स्पष्टीकृतम् । २२ / ३९४ वृत्तौ परस्परविरोधे हीति परोकेरनवका ३७४ टीकायां वौद्धोपदर्शितविरोधखण्डने द्रव्याणां सावेदनम् । • " पर्यायभेदा बहवो निरूपिताः । २ / ३९५ अर्पितानर्पितसिध्योः स्पष्टीकरणम् । ३७५ उपदर्शितासहभुवां द्रव्यपर्यायाणां न कोऽपि ३९६ भाष्ये अर्पितानर्पितसिद्धेरिति. सूत्रार्थ- विरोध इत्युपदर्शितम्। करणम् । ६० ३७६ वृत्तौ स्खलक्षणोपादानत्वादित्यादि वृत्तिय ३९७ टीकायामुक्तभाष्यस्य स्याद्वादेष्टतन्वपोषण- न्थानां सङ्गमनम् । प्रकारतयोपवर्णनम् । ३७७ टीकायां द्रव्यस्येव रूपादिव्यपदेश्यत्वम् । ५८ ३९८ स्याद्वादेष्टतत्त्वे स्थित्यंशस्यान्तरङ्गत्वमुत्पाद-.. ३७८ रूपादीनां समुदायैकरूपत्वापाकरणम् । व्यययोर्वहिरजत्वकादाचित्कृत्वानन्तभेद-, ३७९ रूपादीनामभावतानिरासः । त्वोपदर्शनम्। ३८० स्खलक्षणसामान्ययोर्लक्षणविरोधनिरासः । ४ | ३९९ वृत्तौ प्रतिषेधसमप्रादेशविकलादेशैरित्यस्या- C ३८१ क्रमभुवां पर्यायाणां विरोधोऽपि स्याद्वादे न भिप्रेतार्थो दर्शितः। सम्भवतीति। ४०० अन्तरङ्गबहिरङ्गयोरुपवर्णनम् । ३८२ वृत्तौ सहभुवा. पर्यायाणां स्थूलत्वसूक्ष्मत्वा- ४०१ द्रव्यादिभेदात्प्रतिपन्नानन्तभेदावित्यस्याभि- दीनां कालतो देशतश्च विरोधाभावप्रतिपा: प्रेतार्थे दर्शनम् । ३३ ४०२ टीकायामर्पितव्यावहारिकमित्यादि भाष्य- दनम् । सगमनम् । ३८३ एकस्यैव द्रव्यस्य रूपादिपदवाच्यत्वोपपा- ४०३ अर्पितव्यावहारिकमनर्पितव्यावहारिकमि- दनम्। 'त्यस्य क्रमेणैकं विवरणम् । ३८४ एकस्यैव पुंसः पित्रादिपदव्यपदेश्यत्वमुप- ४०४ वृत्तौ शब्दस्य व्यवहाराङ्गत्वं शब्दव्यवहा- पादितम् । १६ रस्य प्राधान्यं च । . ५ ३८५ रूपादीनां समुदायैकरूपत्वाभावे हेतोरुप- ४०५ एकस्य शब्दस्य सर्वार्थवाचकत्वेऽपि साक्षात् पादनम् । २० प्रतिनियतधर्मविशिष्टार्थबोधकत्वे युक्त्युप- ३८६ रूपादीनामभावरूपत्वनिषेधकस्य हेतोरुप- दर्शनम् । पादनम् । ४०६ वस्तुनिश्चये एकधर्मग्रहणेऽन्यधर्मग्रहणस्या- ३८७ एकस्य सामान्यविशेषोभयात्मकत्वं समर्थि- वश्यकत्वं भावितम् । तम् , खतोऽनुवृत्तीत्यादि हेमसूरिवचन-, ४०७ टीकायामर्पितव्यावहारिकमित्यादिभाष्यस्य संवादः । द्वितीयं विवरणम् । ६२ ३८८ प्रत्येकपक्षदोषस्य सामान्यविशेषोभयात्म-, ४०८ अर्थशब्दोपादानप्रयोजनोपदर्शनम् । कत्वेन जात्यन्तरेऽसम्भवप्रतिपादनम् । -३५ ४०९ भाष्ये सतश्चातुर्विध्यं दर्शितम् । ३८९ टीकायां तमःप्रकाशादिविरोधोदाहरण. ४१० सतश्चातुर्विध्यस्य नियमनम् । निरासः ।। ५९ ३ | ४११ वृत्तौ.वृत्युक्तार्थोपादानप्रयोजनोक्त्यभिप्रेतो ३९० एकान्तवादिदत्तदोषस्यानेकान्तवाद्युपगते सदर्शनम् । -२१ जात्यन्तरेऽभावस्य निगमनम् ५ ४१२ उत्पादादिमूलमेदान्तःपात्येवेत्यस्याभि- ३९१ विरोधमानाभावस्य निगमनम् । प्रेतार्थो दर्शितः। ३ " ६ ܩܢ ور ५ " । १४ " २५ h ३० -D " 2 زر १० "८.१२ ... . ८ T २९ ·तत्त्वार्थनिसूनी। पृष्ठ पतिः - ३ " नम् । " .१२ १४ विष्पक्षः विषय: पृष्ठम् पक्षिः ४१३ द्रव्यास्तिकमित्यादिनाऽभियतस्य चतुर्भेदस्य ४३२ पर्यायनयविशेषस्य पर्यायास्तिकस्याभिप्रेतो. व्यावर्णनम् । ६३ ३१ पदर्शनम् । ६७ ४१४ टीकायां सविपर्ययद्रव्यादिमेदप्रपञ्चस्योत्तर ४३३ अन्येषामुत्पनास्तिकपर्यायास्तिकयोस्वरूपो- भेदप्रदर्शनार्थत्वं तथोपन्यासप्रयोजनमादि. पवर्णनमभिमतमुपदर्शितम् । सत्पर्यायैरlमाणस्य नित्यत्वं भावितम्। १४३४ अपरविद्वद्वराभिमतमुत्पन्नास्तिकखरूपव्या- ४१५ चतुर्भेदेष्वाश्योर्द्रव्यनयत्वमन्त्ययोः पर्याय- ख्यानम्। ६८ नयत्वं द्रव्यास्तिकपदनिरुक्तिश्च । ४३५ मातृकापदास्तिकं द्रव्यास्तिकान भिनं पर्या. ४१६ वृत्ती सर्वतात्पर्यायाकाङ्ग्रेसभिप्रायो यास्तिकं नोत्पन्नास्तिकपर्यायास्तिकखरूप- दर्शितः। ६३ १३ व्याख्यानम् । ४१७ द्रव्यायुपन्यासे सर्वतत्पर्यायाकारोपपाद- ४३६ टीकाकृता खव्याख्यानुसारेण उत्पमास्ति- १६ कमित्यादि भाष्यं भावितम् । ४१८ सत्त्वादीनां वृत्तावुकानां विवेको दर्शितः। - २२ ४३७ पर्यायनयस्य महाविटपिलप्ररूपणं स्कन्ध- ४१९ सूक्ष्मोत्पादादितो न नित्यत्वन्याहतिरिति शाखाप्रशाखाकुरपत्रपुष्पफलजलावसेकादि- दर्शितम् । २५ भिस्तदृढीकरणम् । ४२० टीकायां द्रव्यास्तिकस्य प्रथमभेदस्य निरुच्य ४३८ पर्यायनयवृक्षस्कन्धर्जुसूत्रमन्तव्यातीताना- संग्रहनयप्ररूपणाविषयत्वमावेदितम् । ६४ २ गतव्यवच्छिन्नवर्तमानार्थाधुपदर्शनम् । ६९ “१ ४२१ उक्तान्यस्य द्रव्यास्तिकस्य नैगमव्यवहार- ४३९ ऋजुसूत्राभिमते विकाराविकारयोरैकाधि- विषयत्वमवधारितम् । करण्याभावे पलालं न दहत्यमिरिति पद्य- ४२२ वृत्तौ मयूराण्डकरसवदिति दृष्टान्तस्योप- संवादोपदर्शनम् । १३ दर्शनम्। १० ४४० वृत्तावृजुसूत्रे सूत्रपातसादृश्योपपादनम् । ४२३ भूतिः सत्त्वमाश्रितसत्तातिरिक्तमित्यस्य ४४१ अतीताद्यर्थभावे औपपातिकादिविधानानु- स्पष्टीकरणम् । पपत्ति विता। ४२४ टीकायां व्यवहारस्याशुद्धप्रकृतित्वम् । ६५ ४४२ टीकायां पलालं न दहत्यमिरिति पंद्यतात्प. ४२५ नंगमस्य द्रन्यास्तिकस्य शुद्धाशुद्धप्रकृति. ोपवर्णनम् । त्वम्। ३/४४३ पर्यायनयवृक्षे शाखाखरूपस्य शब्दनयस्य ४२६ सङ्ग्रहानुसारि द्रव्यास्तिकं व्यवहारानुसारि मन्तव्यं शब्दानुवरूपं वस्तु प्रपञ्चत उप- मातृकापदास्तिकमिति विवेको विशदीकृतः । दाशतम्। ४२७ वृत्ती व्यवहारनयस्याशुद्धप्रकृतित्वं सम. ४४४ वृत्ती वक्तुरर्थानुसारी शब्दप्रयोगः श्रोतु- र्षितम् । २२ शब्दानुरोध्यर्थावगतिरिति दर्शितम् । १२८ टीकायां व्यपहारनये द्रव्यं धर्मास्तिकाया- ४४५ टीकायां शन्दनयविशेषस्य साम्प्रतनयस्य दिभ्यो नान्यदिति व्यवस्थाप्य व्यवहारक्षम लिङ्गसमादिमेदादर्थमेद इत्युपगमस्पोप- मातापदास्तिमित्युपपाद्य व्यवहारनया- १ भिप्रायः प्रकटितः। ४४६ शब्दनयविशेषस्य समभिरूढस्य संज्ञाव्यु- १२९ तो धर्मासिकापारीन टीकामामुकं मातृ- त्पत्तिनिमित्तमेदादर्थभेटतो नैकशब्दस्य फापरान्दवाच्या प्रातः समर्थितम् । १९ पर्यायान्तरसामानाधिकरण्यमित्युपदर्शितम् । ४३. रायं पापनमन्तम्योपवर्णनम् । ४४. वृत्ती मान्यतनये समानलिहानामेकार्थानां ४११ सो प्रतिसभिप्रायो. पर्यायत्वं विमिमनिशानां तु तदभाव इत्यु पदर्शितम् । १५ १६ २ १ ४ १. २८ वर्णनम् । १ ·विषयानुनमः। १३ पृष्ठम् पतिः पृष्ठम् पनि १७ . १ ८ विषयः ४६६ वृत्तौ न्यस्यैव सामान्यविशेषवुद्धिविषयत्वं न तव्यतिरिक्तस्येति दर्शितम् । १६/४६७ व्यवहारस्य वेत्यस्यावतरणे नैगमस्य सङ्ग्रह- ३४ व्यवहारयोरन्तर्भाव उपपादितः । ४६८ टीकायां न तु कदाचिदित्यादिना असलाम नास्तीति भाष्यमवतारितम् । १ ४६९ असनाम नास्तीति भाज्यव्याख्या। ४७० द्रव्यास्तिकस्यार्थपदभावना निगमिता। ४७१ असन्नाम नास्त्येवेति सावधारणभाष्यपाठ- मङ्गीकुर्वतां व्याख्यानमुपवर्णितम् । ४७२ व्यवहारनयस्य मातृकापदास्तिकस्य व्या- १२ ख्यानप्रयोजनापरस्य मातृकापदास्तिकस्या- पीत्यादिभाष्यावतरणम् । १५ ४७३ वृत्तौ द्रव्यमाने नियतवृत्तित्वादिति वृत्ते - १५ वोपवर्णनम् । ४७४ भाष्ये मातृकापदस्यार्थपदानि भावितानि । ७६ ४७५ निरुक्तभाष्यवृत्तौ व्यवहारनयमन्तव्योप- दर्शनम् । ३० | ४७६ भेदेन व्यवहारःप्रसाध्यते निर्भेदस्य वस्तुनो न व्यवहारप्रसाधकत्वमित्युपपादितम् । ४७७ एकवचनद्विवचनबहुवचनान्तमातृकापद- तथाविधसत्पदयोस्सामानाधिकरण्यतो व्यव- हारप्रसिद्धिरावेदिता। ४७८ घृत्तौ एकत्वाद्यन्वयानुरोधेन सतो भेदस्सम- १० २० १ १८ विषयः ४४८ संस्त्यामप्रसवस्थितीनां खरूपमुपदर्य प्रति-- पादकस्त्रीलिङ्गादिशब्दानां न सामानाधिक रण्यमिति दर्शितम् । ४४९ परिभाषिकनैमित्तिकसंज्ञयोस्वरूपोपदर्शनम् ४५० दीकायां पारिभाषिकी नार्थप्रतिपादिका सर्वानमित्तिक्येव संज्ञा, तत्र नाम च धातु- जमाहेतिवार्तिकसंवादो दर्शितः। ४५१ प्रवृत्तिनिमित्तभूतक्रियाकालीन एवार्थश्श- ब्दस्पति शब्दनयविशेषस्यैवम्भूतस्याभिम- तमुपदर्शितम् । ४५२ अतीतानागतनिमित्तसम्बन्धाभावव्यव. स्थापनम् । ४५३ पर्यायनयस्य ज्ञानमाने शन्यतायां वा पर्य. वसानम्। ४५४ एषामर्थपदानीत्यादिभाष्यावतरणम् । ४५५ वृत्तौ नाम च धातुजमाह निरुक्त इति वार्तिकव्याख्यानम् । ४५६ पर्यायनयस्य ज्ञानमात्रे शून्यतायां वा यथा पर्यवसानं तथोपपादितम् । ४५७ भाष्ये द्रव्यास्तिकादीनां चतुर्णा व्याख्यान- प्रयोजनेषु द्रव्यास्तिकस्य व्याख्यानप्रयो- ७३ ४५८ टीकायामुक्तभाष्यस्पष्टीकरणम् । ४५९ सङ्ग्रहनयाभिमतस्य द्रव्यं सदित्येकवचन- समन्वितस्य भव्याख्यस्य द्रव्यव्यतिरिक्त- वस्त्वभावपरतयोपवर्णनम् । ४६. वृत्तावभिधानप्रत्यययोरन्तरङ्गमर्थस्य बहिरङ्ग- त्वमुपपादितम् । ४६१ टीकायामेकस्य द्रव्यस्य चक्षुरादिग्रहणभे- दाद् रूपादिवृत्तिभेदा इति पिनादिव्यपदे- श्यैकपुरुषदृष्टान्तेन भावितम् । ४६२ कर्मणो द्रव्याभिन्नत्वं स्थापितम् । ४६३, शुद्धप्रकृतेर्द्रव्यास्तिकसङ्ग्रहस्सैकमेव द्रव्यमिति निमित्तम् । ४६४ भविशुद्धद्रव्यास्तिकस्य नैगमस्य द्रव्ये द्रव्याणि वेति व्यवहारस्य वेति दर्शितम् । ४६५ त्रिविधस्याप्युत्पादादेस्सत एकवचन- द्विवचन बहुवचनान्तद्रव्यपदप्रतिपाद्यत्वं तत्सतिरेकेण न सदिति दर्शितम् । ४ जनानि । १ ११ -- र्थितः। ९ ७४ १ ४७९ टीकायां धर्मास्तिकायादिपञ्चकस्य मातृकाप- दवाच्यत्वोपपादनम् , अमातृकापदं वेत्यादि- भाष्यसङ्गमनं च। ४८० धर्मास्तिकायस्यैवापेक्षाभेदेन मातृकापदा- मातृकापदत्वे उपपादिते। ४८१ परस्परापोहभावतः पदार्यव्यवस्थापनमुप. पादितम् । ४८२ वृत्तौ धर्मास्तिकायादिष्वमातृकापदत्वं सङ्ग- मितम् । ४८३ भाष्ये उत्पन्नास्तिकव्याख्याप्रयोजनानि भावितानि । ७८ ४८४ टीकायां पर्यायार्थिकभेदस्योत्पन्नास्तिकस्य- र्जुसूत्रस्य मन्तव्योपदर्शनं तत्र द्रव्यास्तिक- मातृकापदास्तिकनिरसनम् । ६ " " ३ १.

·१४ तत्त्वात्रिसूत्री। पृष्ठम् पतिः पृष्ठम् पतिः ७८ ९ २ विषयः ५०१ वृत्तौ गुणद्वयरूपेण गुणिनो वचनस्य सक- १४ लादेशत्वमेकगुणरूपेण तस्य तत्त्वमिति व्यवस्थापितम् । ८१ १ / ५०२ तृतीयभगोत्थानबीजं युगपद्भावादुभयगुण- योरप्रधानता व्यवस्थापिता। १७ २५०३ अवक्तव्यत्वोपपादनम् । २० ५०४ सप्तभङ्गीप्रतिपाद्यार्थस्य प्रमाणप्रतिपाद्यत्वाद् भाव्यत्वं नास्तीति दर्शितम् । २३ ५०५ टीकायामनन्तपर्याये पुरुषादौ सप्तधावच- २३ नस्य स्यात्कारलाञ्छितस्य समर्थनम् । ८२ १ ५०६ प्रथमभगवन्नास्तित्वप्रतिपादकद्वितीयभङ्गे- ऽपि स्यात्कारप्रयोजनं दर्शितम् । ५०७ एकान्तवादिनोऽस्तित्वनास्तित्वावधारणयोर- निष्टापादकत्वमुपदर्शितम् । १३ २५/ ५०८ वृत्तौ नास्तित्वविकलमस्तित्वमभ्युपगच्छत एकान्तवादिनः प्रामाणिककथास्वप्रवेश आवेदितः । ५०९ टीकाया स्यात्काराभावेऽवधारणस्य वैफ- ल्यम् । ८३ ५१० वृत्तावेकान्तेऽस्तित्वविषये नास्तित्वाप्रसङ्ग- स्योपपादनम् । १५ ५११ टीकायामनवधारणवाक्यप्रयोगस्यायुक्त- " २५ ८० विषयः ४८५ उत्पन्नास्तिकस्यैवापेक्षाभेदेन द्रव्यत्वं धर्मा- ' दिरूपत्वं च । ४८६ एकवचनाद्यन्तोत्पन्नास्तिकतथाविधसत्पद- सामानाधिकरण्यतो व्यवहारः। ७९ ४८७ अनुत्पन्नं वेत्यादिभाष्यावतरणे द्रव्यास्तिक- मातृकापदास्तिकयोर्विकल्पनेन दूषणम् । ४८८ प्रसङ्गात् सप्तभङ्गीविचारे प्रथमद्वितीय- तृतीयभङ्गभावना। ४८९ वृत्तौ भगत्रयसिद्धितः परिपूर्णा सप्तभङ्गी सिद्ध्यतीति दर्शितम् । ४९० अष्टभिः कालादिभिरभेदवृत्तिप्राधान्योपचा- राभ्यां प्रतिभङ्गं सकलादेशस्वभावा तैरेव भेदवृत्तिप्राधान्योपचाराभ्या प्रतिभङ्गविक- लादेगस्वभावाश्च सप्तभङ्गीप्रमाणवाक्यं नय- वाक्यं चेति तमुपदर्शितम् । ४९१ तन्मतानुसारिणां देवसूरीणामाशयोपवर्ण- नम् । ४९२ टीकायामाद्यभात्रयस्य तत्त्वोपपादनम् । ४९३ वृत्तौ त्रयाणामेव भज्ञानां सकलादेशत्व- मिति वादिना तत्त्वार्थसूत्रवृत्तिकृतामाशय उपवर्णितः। ४९४ अनन्तधर्मात्मकवस्त्ववगमः प्रत्येकं तत्तद्- णात्मकतया प्रतिपत्तित एव भावितम् । ४९५ प्रथमभङ्गस्य द्रव्याथिकनयापेक्ष्यत्वं सम- थितम् । ४९६ वस्तुतो वस्तुनो भागाभावेऽपि भागे सिह इत्यादिन्यायेन भागकापनेन विभागनिमि- तता गुणान्तरन्यावेदिता। ४९७ टीसराया गुणदयस्य गुणिनो भागवृत्तित्वं न ले गुणस्पेलेगुणान्मना वलुप्रतिपादक- अपनाप गटादेगता। ८१ १९८ पलानेशर मागदिल्यादितीय- मनाना 7 टी जुनीयमान्य गर, . म ५०० PEET व्यावी- कादेम.. को तर १ ८ " १४ त्वम् । ८४ २ २६ १५ १ १ ५१२ अवधारणवैफल्यपरिहाराय त्रिधाऽवधारण- फलं वर्णयतां मतमुपदर्शितम् । ५१३ तत्र क्रमेणायोगान्ययोगात्यन्तायोगव्यव- च्छेदानामवधारणफलानां निदर्शनान्युपद- र्शितानि । ५१४ उक्तमतापाकरणम् । ५१५ असिना योगनिधा विकाप्य दूपितः । ८५ ५१६ अस्तित्वायोगस्य व्यवच्छेदोऽपि विधा विकप्यापहस्तित. । ५१७ विशेषाम्निन्यायोगव्यवच्छेढे स्यादस्ति स्या- नानीति भावयनिद्धावने कान्तवस्तु- प्रनिदि। ५१८ अन्ययोगव्यवच्छेदात्यन्नायोगव्यवच्छेदयो- गपि प्रावनप्रमः आवेदितः । ..१९. मनमय यमद्वितीय भागमर्थनम् । २ २ ३ १० १२ ·विषयानुक्रमः H Pr पृष्ठम् पङ्गिः पृष्ठम् पतिः ८९. य २. १ १०. G १९ -९ २५ १ १ विषयः विषयः ५२० वृत्तौ टीकोक्तस्य प्राच्य एव प्रसङ्ग इत्यस्य ५३६ भाष्ये स्यादवक्तव्य इति तृतीयभङ्गसमर्थ- सगमनम्। ८५ २९ नम्। ५२१ टीकायां वस्तुनस्लैव्यक्षेत्रकालभावैरस्तित्वं ५३७ टीकायामुक्तभाष्याभिप्रायोड्कनम् । परैश्च तैर्नास्तित्वमात्मानमाश्रित्योपदर्य स्या ५३८ तत्र तृतीयभङ्गस्य स्यात्कारलाञ्छितस्यैका- दस्तीति-स्यान्नास्तीतिभङ्गयोनिगमनम्। ८६ न्तावक्तव्यताव्यावृत्त्यर्थत्वम् । ५२२ एकान्तवादेऽस्तित्वानपेक्षं नास्तित्वमत्यन्त ५३९ युगपद्विरुद्धधर्मद्वयसम्बन्धार्पितस्याभिधा- शून्यं वस्तु प्रतिपादयेत् तथा नास्तित्वान- यको न कश्चिच्छन्द इत्यस्योपपादनम् । पेक्षमस्तित्वं सर्वरूपं वस्तु गमयेदित्यापाद्या. ५४० वृत्तावेकान्तानिर्वचनीयतावादखण्डनप्रयो- स्तित्वस्य नास्तित्वसापेक्षत्वं नास्तित्वस्या- जनकत्वं तृतीयभङ्गस्य दर्शितम् । स्तित्वसापेक्षं निगमितम् । ५४१ वृत्तावनेकान्तवादे कालादिभिरष्टभिरभेदतो ९०. ५२३ वृत्तौ द्रव्यरूपतयाऽऽत्मनः सर्वकालसम्ब- गुणानां वृत्त्यभाव उपपादितः। न्धित्वे व्योमवदात्मत्वं न स्यादित्यस्योपपा- ५४२ वृत्तावनेकान्तवादे कालादिभिरष्टभिरमेद- तोऽस्तित्वादीनामेकत्रवृत्तिसम्भवतः सक- देनम् । लादेश आवेदितः। ५२४ टीकायामस्तित्वनास्तित्वयोः परस्परसाये- ५४३ टीकायां शुद्धस्यैकशब्दस्य समस्तस्य वाक्यस्य क्षत्वे द्वितीयभङ्गो नात्मनि घटादिसत्ताया अप्रसत्ताया निषेधस्य प्रतिपादकः किन्त्वा- च युगपदस्तित्वनास्तित्वगुणद्वयवाचकत्वा- ९१ भावः प्रपञ्चतः समर्थितः । पेक्षिकपरपर्यायवपर्यायरूपनास्तित्वधर्मप्रति- ५४४ टीकायां वृत्तौ समस्तवाक्यात्मकशब्दस्य पादक इति। ५२५ प्रथमंद्वितीयभङ्गयोव्यगुणविशेषयोर्विशे- युगपद्गुणद्वयावाचकत्वकथनं समासवाक्ययो- घ्यविशेषणभावेनोपदर्शकत्वम् । रशक्तिमभ्युपेत्येति। ५ ५४५ शब्दगतसामानाधिकरण्यस्य लक्षणम् । ५२६ वृत्तौ नात्मनि घटादिसत्ताया अप्रसक्ताया द्वितीयभङ्गेन निषेधनं किन्तु नास्तित्वादि- ५४६ टीकायां क्रमेण सामान्यविशेषशब्दयोर्युग- लक्षणधर्मप्रतिपादनमेवेति समर्थितम् । पद्गुणद्वयाभिधायकत्वाभावसमर्थनम् । ५९२ ५४७ वाक्ये शब्दद्वयस्य युगपद्भावो व्युदस्तः । ५२७ स्वपर्यायपरपर्यायस्वरूपविवेचनम् । ५४८ सप्तभङ्गीप्रथमभङ्गसमर्थनपरभाष्योपपादने ५२८ सप्तसु भङ्गेषु क्रियापदप्रयोगास्तित्वसमर्थ- स्याद्वादस्य धर्मसमाश्रयत्वं सङ्ग्रहव्यवहारा- नम् । २६ भिप्रायतोऽन्यानां चतुर्णा विकलादेशत्वं ५२९ शब्दशक्तिस्वाभाव्योपदर्शनम् । ३१ दर्शितम् । ५३० विशेषणविशेष्यभावसमर्थनम् । » -३२ | ५४९ वृत्तौ स्याद्वादस्य धर्मसमाश्रयत्वमुपपादितम् । ५३१ टीकायां स्याच्छब्दस्वरूपमुपदर्य विध्यादिषु ५५० प्रथमभङ्गसङ्घहतो द्वितीयभङ्गो व्यवहारत- तदर्थेषु प्रकृतेऽनेकान्तार्थत्वं तस्य सप्तभङ्गी- स्तृतीयभङ्ग उभयाभ्यामित्युपपादितम् । प्रयोजनं च दर्शितम् । ८८ ५५१ सकलादेशत्वाविकलादेशत्वयोः क्रमेण लक्ष- ५३२ प्रथमद्वितीयभनयोरेकान्तास्तित्वनिवारणं णोपदर्शनम् । प्रयोजनम् । ५५२ टीकायां सद्भावासद्भावपर्याययोः : प्रथम- ५३३ वृत्तौ स्याच्छब्दस्य निपातत्वानेकान्तावद्योत- भङ्गगतस्यात्पदादिप्रयोगप्रयोजनस्य चोप- कत्वे समर्थिते । ५३४ सप्तभनयुपासनस्यावश्यक्त्वम् । २५ ५५३ प्रथमभङ्गप्रतिपादनप्रत्यलभाष्यगतैकवचना- ५३५ सामान्यसप्तभनी व्याख्यानरूपा विशेषसप्त- दीनां प्रयोजनाद्युपदर्शनम् । भनीति दर्शितम्। ३५ ५५४ द्वितीयभनसमर्थनप्रत्यलभाष्यार्थभावनम् ॥ - २५ - " ९ " २२ " । " ६ २० - १ ":२८ - १९ दर्शनम् । " مان ·तस्माशिसूत्री। पृष्ठम् पक्षिय पृष्ठम् पहिः २ २ ४ १ १० १३ " १५ १५ विषयः ५५५ साध्ये स्यादवाव्य एनेति तृतीयमझोप- पादनम् । ५५६ सदुभयपर्याये वेत्यादितृतीयमझोपपादक- साध्याथसझमनम् । ५५७ तदुभयपर्याये वेलेकवचनस्यानुपपत्तिरा- शश्य परिहता। ५५८ शौ झमेण सद्भावपर्यायेणासद्धावपर्या- येणादेशे आत्मद्रव्यस्य वक्तव्यत्वं युगपदादे- शेऽवफव्यत्वं समर्थितम् । ५५६ सद्भावपर्याये वेलेकवचनानुपपत्तिशङ्काया- स्तत्प्रतिविधानस्य चावतरणेनोपपादनम् । ५६० सद्भावपर्याये वेत्यायेकवचनद्विवचनबहु- पचननिर्देशसमर्थनम् । ५६१ टीकायां पर्यायनयाश्रितविकलादेशखरूप- चतुर्थादिभाचतुष्टयप्रतिपादनपरं भाष्यम- वतारितम् । ५६२ माद्यास्त्रयः सकलादेशा भाष्ये सुस्पष्टमुप- पादिता विकलादेशास्तु सूचिता एव नोप- पादिता इत्यन भाष्यकाराभिप्रायस्योपवर्ण- नम् । ५६१ तत्र सकलादेशात्मकायमात्रयान्यतमसंयो- गतो विकलादेशाना चतुर्णा निष्पत्तिरा- वेदिता। ५६४ आधभात्रयस्य सकलादेशत्वेऽन्त्यभाचतु- एयस्य विकलादेशत्वे हेतुरुद्धाटितः । ५६५ देशादेशेन विकल्पयितव्यमिति भाष्यविव- रणेनान्लभग्नचतुष्टयग्रहणमावेदितम् । ५६६ वृत्ती पर्यायास्तिकमिति नपुंसकलिङ्गप्रकान्ते- विस्पतिव्यमित्याहेति वृतेः सगमनम् । ५६७ टीकायां स्यादस्तिनास्ति चेति तुरीयभागस्य विस्तारातया समर्थनम् । ५१८ मिनरूपदृष्टान्तेन वस्तुनोऽनेक्समावस्य- कर गुगन्य भेदकत्वमानादेरनेकाम फरनामादिनम् । ५५९ कमी देशावरम्यानेमन्त मनवयर स्या विकरात युष्मेशन्नतत्त्वस्यव मा परेकी नमादेशलामा २२ विषयः ५७० टीकायां चतुर्थादिभङ्गेषु क्रमेणे योगपद्येन च वृत्तानामंशत्वोपपादनम् । १०० ५७१ चतुर्थेऽशानां समुच्चयात्मकक्रमेण वृत्तत्वं पञ्चमषष्ठयोरपचितकमयुगपद्त्तत्वं सप्तमे प्रचितक्रमयुगपद्वृत्तत्वं भावितम् । १० | ५७२ वक्तृविवक्षाधीना वचसस्सकलादेशता चेति दर्शितम् । ५७३ वृत्तौ परिणामानां परिणाम्यारम्भकत्वं वृत्त्युक्तं २५ समर्थितम् । ५७४ चतुर्थेऽशानां समुच्चयात्मकक्रमवृत्तत्वस्य समर्थनम् । ५७५ पञ्चमषष्ठयोरंशानामपचितकमयुगपद्वृत्तत्वं ३५ समर्थितम् । ५७६ सप्तमेंऽशानां प्रचितक्रमयुगपद्वृत्तत्वमुपपा. दितम् । १५७७ चतुर्थादिभजेषु क्रमवृत्तत्वापचितक्रमयुगपट्ट- त्तत्वप्रचितक्रमयुगपट्टत्तत्वसाधकाः प्रयोगा । दर्शिताः। ५७८ टीकायां स्यानित्यस्स्यादनित्यस्स्यादवक्तव्य ५ इति भङ्गत्रयस्य सकलादेशत्वमुपपादितम् ।१०१ ५७९ स्यानित्योऽनित्यश्चेत्यादि तुरीयपञ्चमषष्ठ- सप्तमभङ्गानां विकलादेशत्वं भावितम् । ५८० द्रव्यार्थसामान्येन वस्तुत्वेनाऽऽत्मनस्सत्त्वं पर्यायसामान्येनावस्तुत्वेनात्मनोऽसत्त्वं तथा द्रव्याथेविशेषेण स्वद्रव्यत्वादिना द्रव्यत्वं पर्यायविशेषेणाखद्रव्यत्वादिनाऽद्रव्यत्वमि- त्याद्यनेकद्रव्यपर्यायवृत्तिभेदोपदर्शनम् । ५८१ वृत्तौ वृत्त्युक्ताद्यभात्रयसकलादेशत्वतुरी- यादिभगचतुष्टयविकलादेशत्वादिवृत्तिभेदा- द्यखिलसमर्थनम् । ५८२ टीकाया क्रमेण चतुर्थपञ्चमभङ्गसमर्थनम् । १०२ ५८३ वृत्ती बौद्धसायन्यायवैशेषिकमीमांसकवेदा- न्तिमतेषु तुर्यभास्य सम्भवोपपादनम् । ५८४ टीकायां स्यानास्तिस्यादवकन्य इति पर. भास्य त्रिभिराममिक्संगम्य अपनत: गमर्थनम् । १०३ ५८५ वृत्ती पठभत्स्य त्रिमिरान्ममियशवमुष- पादितम्। १ ३ ६ १० २० १३ २ १ २२ ३ ·विषयानुक्रमः। १७ १ १ ६ ३ wr विषयः पृष्ठम् पतिः विषयः पृष्ठम् पक्षिः ५८६ टीकायां चतुर्भिरात्मभिख्यंशस्य सप्तमभङ्गस्य ५९७ अभेदद्वारेण वचनाभ्युपगन्तृत्वं साम्प्रतनय- निरूपणम् । १०४ स्योपपादितम् । १०५ ३३ ५८७ अर्थानुरोधाद्विवक्षावशाच सप्तधैव वचन. ५९८ भेदद्वारेण वचनाभ्युपगन्तृत्वं समभिरूढ- प्रवृत्तिरिति सप्तभङ्गयेवताष्टमभझ्यादिरिति नयस्य दर्शितम् । दर्शितम् । ५९९ टीकायामेवम्भूतनयाभिप्रायो दर्शितः।. १०६ ५८० अपञ्चवचनमार्गो द्रव्यपर्यायनयाश्रयः द्रव्य- ६०० अर्थस्यैकानेकात्मकत्वं निगमितम् । पर्यायनयौ सङ्ग्रहाद्यात्मको सङ्ग्रहाद्याश्चार्थ- ६०१ अभिधानप्रत्यययोरेकानेकात्मकत्वं भावि. शब्दत्रयरूपास्तत्रार्थनयाश्रिता सप्तभङ्गीति। तम् । ५८९ अर्थनयशब्दनययोर्विषयविवेकः । ६०२ त्रिसूत्र्याभिप्रेतार्थनिगमनम् । ५९० वृत्तौ सप्तमविकल्पश्चतुर्भिरशैख्यंश इत्यादि ६.३ कर्तुश्छमस्थत्वान्न खकर्तृकग्रन्थगतदोषस- वृत्त्युक्तिमात्रोपपादनम् । १५ ५९१ टीकायां साम्प्रतसमभिरूडैवम्भूतनयानां द्भावतो हास्यास्पदत्वं स्वत एव परदोषमोष- : प्रवणानामेतद्वन्थशोधनव्यामृतावप्रार्थ्यत्वं च।,, २७ श्रोतृविषयत्वं श्रुतज्ञानात्मकत्वं शब्दप्रमा- णकत्वं शब्दपृष्ठेनार्थपरिच्छेदकत्वं च । १०५ ६०४ अन्तिममङ्गले श्रीवीरस्य नमस्कारः। १ ५९२ अर्थनयानां सङ्ग्रहन्यवहारर्जुसूत्राणां ६०५ श्रीवीरपट्टस्तुतिः। सत्त्वासत्त्ववर्तमानसत्त्वमात्रैषित्वं प्रत्येक ६०६ निर्ग्रन्थकोटि-चन्द्रादिगच्छानो साधिपानां मिलितानां तेषां सप्तभङ्गीप्रयोजकत्वं च । स्तुतयः। ५९३ व्यञ्जनपर्यायाणां शब्दनयानामभेदभेदद्वारेण ६०७ साधिपतपागच्छस्तुतिः। २१ वचनाभ्युपगन्तृत्वं तत्र क्रमेण शब्दसमभि ६०८ परमगुरोः श्रीवृद्धिचन्द्रस्य स्तुतिः । रूंढाभिप्रायौ भावितो। ६०९ खगुरोविजयनेमिसूरेः स्तुतिः पद्यकदम्बकैः । ५९४ वृत्तौ शब्दनयानां श्रोतृविषयत्वादिकमुपपा ६१० अत्रैव त्रयोदशश्लोके दर्शनोदयादिसूरीणां दितम् । १४ गुरुस्तुत्यन्तर्गततया नाम्ना स्मरणम् । ५९५ शब्दनयेष्वभिधानखरूपशुद्धिपराचिन्ता ६११ तथा पञ्चदशषोडशपद्ययोः स्खशिष्यप्रशिष्य चक्षुर्विमलीकरणाचनदृष्टान्तोपाद्वलिता नामगूम्फनम् । २२ वृत्त्युत्ता समर्थिता। १७ ६१२ सप्तदशपद्ये टीकाकर्तृनाम टीकाकरणसमय- 488 सङ्ग्रहनयादीनां सत्त्वमात्राभ्युपगमपरत्वा. स्थानाद्विव्यावर्णनम् । द्विकं भावितम् । २१] ६१३ त्रिपदीमूलोल्लसितत्रिसूत्रीतो भूतिप्रार्थना १ २ क । ३ १ or ९ - A ? . - 1: स.त्रि० भनु०३ ·श्रीविजयनेमिसूरिग्रन्थमाला-रत्नानि । प्रकाशितग्रन्थाः। मूल्यम्- १ धातुरनाकर भाग १ OCAUN " ६ , " १ ". । ३ २-०-० २-०-० ५ देवगुर्वष्टक-खोपज्ञवृत्तियुक्त ०-४-० देवगुर्वष्टक तथा कदम्बाष्टक ०-१-० ७ धातुरत्नाकर भाग ५ ४-०-० २-८-० ९ नूतनजिनस्तवनमालादिसंग्रह, आवृत्ति ८ अमूल्य १० महावीरस्तवनमाला ११ महावीरछत्रीशी १२ धातुपारायणम् , कण्वादिप्रकाशः १३ नूतनतीर्थस्तवनमाला १४ कण्डादि प्रकाशः १५ सविधिप्रतिक्रमणादिसंग्रह १६ धातुरत्नाकर भाग ७ ५-५-० १७ स्तुतिचोवीशी अमूल्य १८ विधियुक्तपञ्चप्रतिकमाणादि भाग १ थी ४ १९ जीवविचार-पद्यानुवाद तथा उपयुक्तटिप्पणयुक्त ०-२-० २० सिद्धहेमदीपिका (अष्टाध्यायमयी) २१ तत्त्वार्थ त्रिसूत्री-प्रकाशिका ४-८-० २२ प्रथमकर्मग्रन्थः पद्यानुवाद विवेचन-कोटकादिविभूपित्तः। ०-६-० २३ जिनसंगीतसरिता वे प्रकारनी तात्रयुक्त, नोटेशनयुक्त ०-१२-० २४ सिद्धहमदीपिकाप्रकाशः। प्रथमो भागः। -०-१४-० २५ चैत्यवन्दनभाष्य छन्दोवद्ध भापानुवाद ०-८-० २६ स्थाधन्तरताकरः भाग १ १-४-० मुद्यमाणग्रन्थाः। १ सिद्धहेमशब्दानुशासन-महाव्याकरणम् , वृहद्वृत्ति-यहल्यास लघुन्यासादिसहितम् । २ सिउद्देमशब्दानुशासन-सुधा। ३ तिलकमतरीटीकानययुता। ४ सिद्धद्देमदीपिकाप्रकाशः द्वितीयो विभागः । . द्वितीय कर्मग्रन्ध, पद्यानुवाद, विवेचनादिसहिता। ६ नवतत्व ·समूल-भाष्य-टीकाथास्त्रिसूत्रीवृत्तः प्रकाशिकाभिधायाः शुद्धिपत्रम् । पृ० पं० अशुद्धन् प्रनायि S S ३३ / मित्यन्तेन याल, याऽल गोष्टीवर मांसला नि मिति नासत्त्वं प्रयाला भा दिनाऽस २ mm md Mmm ६ 8 वस्तु का १ . १८ वेन न शन्द स्वेन शब्द wr ७ २२ तादात्म 'प्ररूपकवंद प्रयोजनक विश्वरभाव निवृत्यात्मामा 'परिमाणत्वाद् विश्वम्भावः, 'स्वभावाविति, भेदाश्रयाणा ७ शुद्धम् पृ० पं० अशुद्धम् शुद्धम् प्रागायि २० घटादिना घटादीना' १९ मित्यनेन १९ ३७ २ २ व्यतिरिको, व्यतिरिक्तो गोष्ठीखेव ८ पृथुबुनोदरकारात्मना सनिवेशविशेषात्मना २१ मांसलानि ३ ८ वेत्यादि वि० वेत्यादिवि २१ मिति, ३ १६ नयव्याव नयद्वयव्याव नासत्त्वं, १६ सम्बाधित संवलित २२ १६ प्रयासाभा ३ २२ इत्यस्वप्य' इस्वत्वज्ञानमप्य २२ दिनावाऽस १२. निरपेक्षलययोः निरपेक्षनययोः २६ वस्तुका १२ उत्पादि उत्पादादि प्ररूपकयो १४ व्यवहारबन्धिता व्यवहारप्रतिबन्धिता २७ प्रयोजनकं वा २७ २० विश्वरभाव १७ एका ऐका ३२० निवृत्यात्मा भा' त्तिदात्म .२९ परिणामस्वाद् ३१ एतात्वता एतावता २९ ३० विष्वग्भावः, ३५ खादेक स्यादेक २९ स्वभावाविति २७ मझुलिरव मालिकत्व ३० भेदाश्रयणा' १४) एवेति शक्तिः ९ २४ / °मप्यार्थात् मप्यर्थात् ३२ 'समुदयः १० प्रयोजकभाब प्रयोजकभाव याता १० २१ उक्तविनाशं उक्तविनाश ३२ इति प० २९ नाशकारणं नाशकरणं ३३ 'तादिवत् १२ १० जलहरणा ' जलाहरणा तेति । स्वमत अत एवोल्पाद यत एवोत्पाद ३३, २० केवलमुक्त २५ नमोनाश यामाह तदेतदयुक्तं ३५ प्येतद् १५ १८ उत्पत्तिक्षणे उत्पत्तिक्षणे, ३५ द्व्यसहितस्य २५ पूर्वक्षणे पूर्वक्षण इति १६ २४ ज्ञानेनेति । ज्ञानेनेति विशेषोभयस्वभावं ननु ३० समस्तमा १७ २७ / उत्पसा उत्पतना भावापन्नानामवय १८ २९/ निपतनता निपतना भेयावयवित्वं १८ २९ नैगमनस्येति नेगमनयस्पेति सति, ३६ विनास्तशतः विनाशस्ततः सर्वथाभेद १९ ३४ | महः । साक्षाजी प्रहः साक्षात् । जी०६३ न सम्भवती १९ ३५] दाना जह दानाजह ९ एवेति। २०. शतिः। समुदाय याता। इति । प °तावत् तेति स्वमतं me mt of १०. १५ केवल मुक्त याह नजो नाश १३ २६ तदेदयुक्तं १ पीत्येतद् द्रव्यासहितस्य इति । विषयस्वभावं समस्तं प्रा. भावामानावय' मेवावयित्वं सति सर्वथाऽमेद सम्भवती m m on or m m 20 m m mm ३ ८ ४ ·पृ० पं० २ ६ cc १८ ६ पञ्च वेत्य ४७ ४७ . ४७ स्वरूपं न अशुद्धम् अव्ययमपीत्य वृत्यच्छेद अरेकाते न्वायिन्या प्रमाणादि वेहभि अन्तर वादेकन शङ्कायाव्युदासः ह्युत्पादपूर्व निशेपेण ना प्रकाशन तदन्यथा कवलित देशे लक्षणविरोध एव सहानवस्था भिधानेना स्तथा एतेना सहा यदेव ४७ . । । २० शुद्धम् पृ० पं० अशुद्ध शुद्धम् अव्ययमित्या ४४ २७ व्यवहारप्र० व्यवहारः प्र० वृत्यवच्छेद २१/ व्यवहारिकत्वे व्यावहारिकत्वे ૬૨ १६ आरेकते व्यवहारिक व्यावहारिक ६२ यिन्या २० व्यवहारिक व्यावहारिक प्रमाणवि० २३ । व्यवहारिक व्यावहारिक ६२ १८ वेहाभि ४६ प्रचघेत्य ६२ २८ अनन्तर ४६ ३२ । सातृकपद मातृकापद स्वाभ्यामेकन १५ वाद्यतति स्वाति -शङ्काया व्युदासः १७ / प्रत्यवशेन प्रत्यवमर्शन ६४ २२ झुत्पादः पूर्व २१ | स्वरूपं ६४ ३३ विशेषणेना ३३ / पोद्वलनं पोदलने द्वितीयोपादानं ६५ २९ प्रकाशन १८ ३४ यात्रानिर्वा यात्राऽनिर्वा तदन्यथा न ४९ २८ | परस्परभिन्न ८ परस्परं भिन्न कलित ५५ ३४ एवं धर्मास्ति एंवमधर्मास्ति' ६६ १२ देशे, ३५ / ०ऽस्ति मन्नि ०ऽस्तिसन्नि ६७ 'लक्षण विरोधमेव, ५२ २१/ ०ऽस्ति सन्नि ऽस्तिसन्नि ६७ सहावस्था ५२ २२ ऽस्ति सन्नि ऽस्तिसन्नि ६७ भिधाने ना ५३ २० नन्विति न विति २७ पर्यायनयस्य पर्यायनयं ६८ ३५ एतेनासहा ३४ तदुत्तरकालः, तदुत्तरकालो ६९ २६ यदेव ३६ / वच्छिन्ने वच्छिन्ने - ६९ २९ ख्यानेनास्य ५६ २६/ इति शब्द इतिशब्द वृत्तीन् एव टकं ११ १२, कल्पितानामशेपो° ५७ १४ / पपादितने पपादिते. ७१ भावता विवक्षया २७ भापत इति भासत इति ५३ मुपादाय व्यावृत्त° ५८ ३१, थैकसङ्ख्या चैतददृष्ट ३८ ! 'मुक्तमिति । "मुक्तमिति २० कस्मात् ३८ : भ्युपगमे भ्युपगमे, इत्यमुक्तमका २० मिति एकत्वा मिति द्वित्वाधुपगम त्यागानान्तरीयकः एकत्या ७.४ २६ ग्रहानान्तरीयकः द्रव्यमितिवदेकं २८ मंवलिते २८ , प्रकृतिवदव्या ग्रंकृतिकगण्या ध्यावारिक चस्यमि विवक्षायांनि चक्यमिति विवक्षायां ७२ सानहारिक वस्तुनोऽमसंज्ञ ५९ ३५ वस्तुनोऽसंज्ञ ७५ २५ व्यावहारिक ८' मद्रहणम् । मद्रहणम् यावहारिक ६ ८. परुरि, शुपकार, सरनो ६० च्यावृत्तया ध्यावृततया प्रपोपयोग यादतः, पाहता परतेनरा ग्पयन्धान मन्यन्या स्तथा, ५४ - ल्याने नास्य , वृत्ती 'कत्पिताशेपो० भावताविवक्षया मुपादायव्यावृत्त चतर थैकत्वसङ्ख्या ७४ ( -७४ १७४ २७ व्यमिति एक ७९ मुक्तप्रका त्या गान्तरीयकः 'प्रदान्तरीयकः संवटित पपहारिक जयबहारिवं पारिक 'ग्यपारिक १० ८ ५७ ५ ६१ प्रपोग्य प ६५ ·ॐ पृ० पं. - me 1 २ २ ९९ २२/ एवै ते ९. सगने ११ स्यापि २८ मेकैक ९९ ९९ अगुदम् जयसागय- विशेषान्यां 'तावानाय गुणभिन्नत्वा तदात्मकवि खण्डते प्रामाणिकप्रवेशः भ्युपगन्तृकवा "पपादेन कृतकरव 'पदेशना व्ययम् स्थावेव धारफला सर्वयोगविशेष २ शुद्धम् 'मस्तिपदो इत्यत आह- सप्तभङ्गी एवैते मने 'त्यापि, मकैक अपि, सा धानानन्तर व्यक्त्यात्म परिण्युप त्वेऽप्य तथाऽनन्त समुच्चयाश्रय 'शेषान् प्रति रित्येकस्यैव ९९ शुद्धम् पृ० पं० अशुद्धम् अयमाशय:- ६ मस्ति पदो विशेषणविशेष्याम्यां ८० ७ इत्यत- तावान ६९ सप्तमभङ्गी गुणाभिवत्वा वदासस्ववि घटते प्रामाणिककथासु प्रवेशः८२ °भ्युपगन्तृवा २९ अपि सा पपादने ११/धानान्तर यथा कृतकत्व २४ व्यक्तात्मा पदर्शना २७ रिण्यप व्यर्थम् ८३ ३८/ वे अन्य स्यात्वेष २८ तथाऽन्त धारणफला ३३ / समुचाश्रयं सर्वायोगविशेष ३० शेषात्प्रति इहक्षेत्रतया ८६ २. रित्यस्यैव दृष्टान्तप्रद ८६ १२ पुनः नास्ति कोऽपि ८६ ३५ शब्द सगतमित्यतः १८ सप्तभङ्गति 9 २९ ८३ १०० १०५ २३,२४ २७ इह क्षेत्रतया १०२ २४ पुनः। १०३ दृष्टान्ते प्रद नास्तिकोऽपि सङ्गमित्यतः शकशब्द सप्तभङ्गीति ८७ २८ . home ·|| અ નમઃ | જેના સ્મરણરૂપે આ ગ્રંથ પ્રગટ થાય છે તે ધના સુતારની પોળમાં થયેલ અપૂર્વ ધર્મારાધન વિ. સં. ૨૦૦૦ ની મગલકારિણી કાર્તિકી પૂર્ણિમાના પ્રથમ ચોઘડિયે, ધના સુતારની પોળમાં આવેલ લાવરીની પળને પચ તરફથી, શાસન સમ્રાટ જગગુરુ ૫૦ પૂઆચાર્યદેવ શ્રીમદ્દવિજયનેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રીના પટ્ટાલંકાર શ્રીમવિજયલાવણ્યસૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રીનું ચોમાસું બદલાવવામાં આવ્યું હતું. પાંજરાપોળના ઉપાશ્રયથી મોટા માનવ સમુદાય અને વિશાળ શિષ્યાદિ પરિવાર સહિત જય-વિજયના મંગળના- દથી દિશાઓને ગજાવતા, અનેક ગહુલીઓ કરી અક્ષતાદિથી વધાવતા વધાવતા, રાજનગરના રીચીરોડ (ગાંધીરોડ) વગેરે મુખ્યમાર્ગો ઉપરથી પ. પૂ. આચાર્ય મહારાજશ્રીની ધના સુતારની પોળમાં આવેલ લાવરીની પળમાં પધરામણુ કરાવી હતી. ધજા પતાકાઓથી પોળ શણગારવામાં આવી હતી. વિશાળ મંડપ તેમજ વિવિધ તક્તાઓથી શેરી સુશોભિત કરી હતી. તે મંડપમાં સિહાસનવાળા પાટ ઉપર ૫૦ પૂ આચાર્યદેવે મંગલાચરણપૂર્વક સુધા સાવિશું અમેઘ ધર્મદેશના આપી હતી અને શ્રીસંઘ સમક્ષ તે સમયે એક ભાઈએ દીક્ષા માટે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી. પ્રાન્ત શ્રીફળની પ્રભાવના થઈ હતી. અષ્ટાદ્દિકા મહોત્સવ ઉજવવાની સંઘ નિમંત્રણ પત્રિકા પણ કાઢવામાં આવી હતી. આ અઢાઈઓચ્છવ કાર્તિક વદ તેરસ સુધી લંબાયો હતો. ઓચ્છવ દરમ્યાન બપોરે રાગ-રાગણમાં સંગીતના સંપૂર્ણ સાજ સાથે વિવિધ પૂનાઓ ભણાવાતી હતી. સારા સારા ગવૈયાઓ તથા ટોળીવાળાઓ ખૂબખૂબ ભક્તિરસ જમાવતા હતા. હમેશાં ભારે આંગીઓ રચાતી હતી, જેમાં લાખ લાખના ઝવેરાતોથી વિવિધ દેખાવો રચવામાં આવતા હતા. પ્રતિદિન પ્રાયઃ ૫-૭૫ તોલા જેટલું બાદલું આંગીમાં વપરાતું હતું. આંગીમાં રથ, હાથી, સિદ્ધગિ રિજી, નવપદ મંડળ ઈત્યાદિ વિવિધ મનોહર દ્રશ્યોની રચના કરવામાં આવતી હતી. હજારોની સંખ્યામાં લોકો દર્શનાર્થે આવતા. માનવ સમુદાયથી જાણે પોળ ઉભરાઈ જતી, એટલું જ નહિ પરંતુ “વી પર્વવાર એ વાકયને યથાર્થ અનુભવ થતો. રોજ રાત્રે ભાવના બેસતી. તેમાં પણ લોકો ટોળે મળીને રસ પૂર્વક લાભ લેતા. ૫૦ પૂ. આચાર્ય મહારાજશ્રીની સુધાસાવિણ સચોટ તેમજ વિશદ દેશનાના પ્રભાવે જનતામાં પ્રતિદિન ઉત્સાહને ઉમંગ ખૂબ ખૂબ વૃદ્ધિ પામતો, જેના પરિણામે-વિશ્વવંદ્ય વર્તમાન શાસનાધિપતિ શ્રીમહાવીરસ્વામીજીની પંચકલ્યાણકની પૂજામાં, (કાર્તિક વદ છઠના રોજ) જન્મ કલ્યાણકને પ્રસંગ ઘણા જ આડંબરપૂર્વક ઉજવવામાં આવ્યો હતો. ચોકના વિશાળ મંડપમાં ભવ્ય મેરુ પર્વતની રચના કરવામાં આવી હતી, ઉપર મનોહર સિહાસન, પાંડુકવન તેમજ અતિ પાંડુ કંબલાસન બનાવવામાં આવ્યાં હતાં. મેરગિરિ ઉપર વિમાન ચાલતાં હતાં. ૫૬ દિકુમારિકા કૃત જન્મોત્સવ- છપ્પન દિકકુમારિકાઓના આઠ સમૂહ બનાવવામાં આવ્યા હતા. દરેક સમૂહના જુદા જુદા ઝંડાઓ હતા, દરેક ઝંડામાં તેને સમૂહ કયા કયા પ્રદેશમાંથી આવેલ છે, તે જણાવવામાં આવ્યું હતું. જેમકે ઊર્ધ્વલોકવાસિની દિકકુમારિકાઓ, અધોલોકવાસિની દિકકુમારિકાઓ” ઈત્યાદિ. દરેક સમૂહને જુદા જુદા રંગની સાડીઓ હતી, બધી દિકકુમારિકાઓને મુકુટ હાર ઠંડલ આદિ પહેરાવવામાં આવ્યું હતું. દરેકને “ભેગા ભોગકરા” વગેરે નામવાળા પટ્ટાઓ હતા. ત્રિશલામાતાનું શયન મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું. પુત્ર સહિત ત્રિશલામાતાનું સુવર્ણમય બિંબ પધરાવવામાં આવ્યું હતું. ત્રણ કેળના મંડપ બનાવ્યા હતા દરેક સમૂહની દિકકુમારિકાઓએ પોત પોતાની દિશામાંથી આવીને પોતપોતાનું કૃત્ય સુંદર રીતે બનાવ્યું હતું. ત્રણ કેળ મડપોમાં ક્રમશ સ્રાન, વિલેપન, મર્દન, પૂજનાદિ કાર્યો કર્યા હતાં. પ્રાન્ત દિકકુમારિકાઓએ શ્રી મહાવીર અને કરણ સ્તવનાદિ ગીત ગાતા નૃત્ય તેમજ દાંડીયા રાસ લીધો હતો આ રીતે આબેહુબ પર દિકકુમારિ કાન જસવ સવારે ઉજવાયો હતો. બપોરે સુરસ્કૃત જન્મોત્સવ નીચે પ્રમાણે ઉજવાયો હતો. ઇડ ઇટાણી આદિ મુકૃત ભોસવ- કમભાવાન મહાવીર પમાત્માના જન્મ સમયના ઉદ્યોતને દેખાડનાર પ્રકાશનાં કિરણો ગોઠવવામાં ડ, ઝાં હતા. દી મ ર કિરને પ્રકાશ કર્યો હતે. પછી શમવારનાએ ભગવાનનની શાસ્તવથી સ્તુતિ કરી હતી. પછી રિવી દેવ(સુધા) ઘટ વગાડ્યો દ. તેમાં તમામ વિગતવાસી દેવ-દેવીઓને પતિન. સ્માનપૂર્વક ગિરિ ઉપર જોવ ઉજવવા જવા માટે તૈયાર થવાનું ફરમાન કરવામાં ·જ. આવ્યું હતું. બાદ સૌધર્મેન્દ્ર ત્રિશલામાતા પાસે આવી, ભગવાન સહિત માતાને પ્રણામ કરી, માતાને પોતાની ઓળખાણ આપી, હું આ પ્રભુને જન્મોત્સવ ઉજવવા માગું છું તેમ જણાવી, અવસ્થાપિની નિદ્રા સમાપ, ત્રિશલામાતા પાસે કૃત્રિમ પ્રતિબિંબ મૂકી, શક્કે ભગવાનને લીધા હતા. તેમાં સકલ કલ્યાણાર્થી શકેંદ્ર પાંચ રૂપે ભગવાનને મેસગિરિ ઉપર લઈ જાય છે, તેને બદલે શ્રી વીરવિભુના બિબને શકેંકે લીધું અને અન્ય (ઉછામણીવાળા) ઈદ્રો પૈકી બે ઈદ્રો બે બાજુ ચામર વિજતા, એક ઇદ્ર છત્ર ધરતા, અને એક ઇંદ્ર હાથમાં જ ઉલાળતા (આ રીતે પાંચ ઈકો) મેરગિરિ પાસે આવ્યા. તમામ ઈંદ્ર-ઇંદ્રાણ આદિ દેવગણ એકત્રિત થઈ ગયો અને દિગન્ત વ્યાપી જયનાદ પૂર્વક શ્રીવીરવિભુના બિબને લઈને સૌધર્મેન્દ્ર (શકેંદ્ર) મહારાજા મેરુપર્વત ઉપરના સિહાસને બેઠા. હજારોની મેદની જામી ચૂકી હતી. જાણે સાક્ષાત દેવ દેવલોકમાંથી ઊતર્યા હોય તેવો દેખાવ લાગતો હતો. સૌથી પ્રથમ અય્યદ્ર અભિષેક કર્યો. ક્રમશઃ ૨૩ ઇદ્રોએ અભિષેક કર્યા બાદ શકે ઈશાનેકને પોતાના સ્થાનકે બેસારી, ઈશાનદ્રના ખોળામાં ભગવવાનને બેસાય હતા. બાદ શઠે વૃષભના આકારવાળા કળશોથી ભગવાનને અભિષેક કર્યો, બાદ ઈશાનેદ્રના ખોળામાંથી શકે ભગ વાનને લઈ લીધા અને પુનઃ સિહાસન ઉપર ખોળામાં ભગવાનને લઈને બેઠા. બાદ ઈંદ્રાણીઓએ તેમજ અન્ય દેવ દેવીઓએ ઉલટભેર અભિષેક કર્યા હતા. આ દ્રશ્ય અત્યંત આકર્ષક હતું. જાણે ઈંદ્રપુરી ખડી થઈ ગઈ હોય તેવું મનહર દૃશ્ય લાગતું. સાક્ષાત્ ઇકો વિશાળ પરિવાર સમેત મેરગિરિ ઉપર ભગવાનનો જન્માભિષેક કરી રહ્યા છે, તેવો જ ભાસ થતો હતો. આ બાજુ પચકલ્યાણકની પૂજા પણ ચાલુ જ હતી. ભગવાનના અભિષેક બાદ પૂજા આંગી આરતિ આદિ ખૂબ ઠાઠથી થયાં હતાં. લાખેણું આંગી રચાઈ હતી. જૈન જૈનેતર હજારોનાં ટોળાંએ આ દ્રશ્ય-આ પ્રસંગ નિહાળી, વીતરાગધર્મની ભૂરિ ભૂરિ અનુમોદના કરી કૃતકૃત્ય અની પુણ્યભંડારો ભર્યા હતા. પૂજા તેમજ ભાવનામાં જૈન જૈનેતર જનતાની ભીડથી પણ ઘણી જ સાંકડી લાગતી હતી હજારો જીવોએ આ પ્રસંગનો ઉલટ ભેર લાભ લીધો હતો. વ્રતારોપણ-૫૦ ૫૦ વ્યાકરણવાચસ્પતિ, કવિરલ, શાસ્ત્રવિશારદ આચાર્ય શ્રીમદ્વિજયલાવણ્યસૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રીની વૈરાગ્યકારિણું સુધાસાવિણી અમોઘ વિશદ તેમ જ સચોટ હૃદય ભેદિની દેશનાના પ્રભાવે સેંકડો લોકોએ કંદમૂળભક્ષણ અને રાત્રિભોજન નહિ કરવાનાં, પૂજા સામાયિક પ્રતિકમણાદિ કરવાનાં, તથા જુગાર નહીં રમવાનાં પચ્ચકખાણ કર્યા હતાં. જન્મકલ્યાણક ઉજવાયું તે દિવસે બનેલ તમામ ઇદ્ર ઇદ્રાણી આદિ દેવદેવીઓએ યથાશક્તિ વિવક્ષિત કાળ સુધી બ્રહ્મચર્યવ્રત પાલનની પ્રતિજ્ઞા કરી હતી. પ્રતિદિન લોકો આચાર્યશ્રી પાસે તેમજ સાધુઓ પાસે આવીને વિવિધ પ્રતિજ્ઞાઓ ગ્રહણ કરતા હતા. ચતુર્થ વ્રતો ચારણ આદિ કાર્તકવદ દશમીએ શાહ જમનાદાસ ડાહ્યાભાઈ કીબાવાળા તરફથી માણ મંડાણ હતી. જેમાં બાવીશ જણાએ વિવિધ વ્રત ઉચ્ચાર્યા હતાં. તે પૈકી ૧૨ પુરુષો અને ૧૦ સ્ત્રીઓ હતી. તેમાં પણ ૯ પુરુષોએ તથા ૩ સ્ત્રીઓએ ચતુર્થ બ્રહ્મચર્યવ્રત ઉચ્ચર્યું હતું. બારવ્રત પણ ઘણા પુરુષો તેમજ સ્ત્રીઓએ ઉચ્ચ હતાં. તદુપરાંત વિશસ્થાનક, નવપદ, જ્ઞાનપંચમી, પોષદશમી, મૌન એકાદશી આદિ અનેક તો લોકોએ ઉચ્ચ હતાં, દરેક વ્રતધારીને એકવીસ એકવીસ રૂપીઆ તેમજ દસ દસ શ્રીફળો પ્રભાવનામાં મળ્યાં હતાં. કુલ ૩૧ પ્રભા- વનાઓ વ્રતધારીઓને આપવામાં આવી હતી. કાર્તક વદ ૧૩–શાહ રતનચંદ્ર કસ્મચંદ તરફથી બીજી વખત નાણ (નંદી) મંડાણ હતી, જેમણે સજોડે ચોથું બ્રહ્મચર્યવ્રત ઉચ્ચર્યું હતું. આ વખતની નાણમાં રપ જણાઓ હતાં. તેમાં ૧૪ પુરુષ અને ૧૧ સ્ત્રીઓ હતી. આ સમયે ત્રણ જણાએ બાર વ્રત તથા બીજાઓએ જ્ઞાનપંચમી, વિશસ્થાનક, નવપદ, મન એકાદશી, વર્ધમાનતપ, વરસીતપ, સમ્યકત્વ તથા સામાયિકાદિ વ્રતો ઉચ્ચર્યાં હતાં. આમાં યુવાન વર્ગ વિશેષ હતો. બીજાઓ માટે નાણ મંડાવનાર તરફથી શ્રીફળની પ્રભાવના કરવામાં આવી હતી, તથા તેમના તરફથી પૂજા, આંગી, ભાવના તેમજ રાનિજાગરણ તથા માગસર સુદ બીજના દિવસે નરોડાનો સંઘ કાઢવામાં આવ્યો હતો. પ્રતધારીઓમાં ખાસ ધ્યાન ખેંચનારી વસ્તુ એ હતી કે–જ્યારે દરેક ધર્માનુષ્ઠાનમાં પ્રાયઃ પુરુષોથી સ્ત્રીઓ અધિક હોય છે…ત્યારે આ ત્રોચ્ચારણમાં આ વખતે પુરુષ કરતાં સ્ત્રીઓની સંખ્યા ઓછી હતી. અર્થાત્ સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષો વ્રતો ઉચ્ચારવામાં અધિક હતા. ઓચ્છવ દરમ્યાન પ્રતિદિન પ્રભાવનાઓ પણ થતી હતી-નરોડા જતાં તથા આવતાં સઈજપુર (ધા)માં ધના સુતારની પોળવાળા શાહ તલકચંદ જેશિગભાઈએ ચા પાણી કરાવી, શ્રીસંઘની સારી સેવા બજાવી, ચતુર્વિધ સંઘને વિસામો આપ્યો હતો. નરોડામાં પૂજા બહુ ઠાઠથી ભણાવાઈ હતી. સેંકડો લોકોએ હર્ષભેર લાભ લીધો હતો. * ·< • 2 1 ܕ * ધીની નોંધપાત્ર ઉપજ S 1 t ૧ 0 દેવદ્રવ્યમાં થયેલ અસાધારણુ આવક- રૂ. ૫૦૦૦) આરતી ને મંગળદીવાના ઘીના. ક ૧૨૦૦૦) ૯૯ અભિષેક તથા ઇંદ્રાણીની ઉછામણીના. ૧૭૦૦૦) કુલ દેવદ્રવ્યની આવક ઓચ્છવ દરમ્યાન થયેલ સદ્વ્યયની નોંધ ફિ. ૩ર૦૦૦) ધનાસુતારની પોળમાં ઉપાશ્રય કરવા માટે. ૭પ૦૦) ઓચ્છવનો પરચુરણ ખર્ચ. ૨૦૦૦) કાર્તિક વદ ૧૩ના તથા નરોડા સંઘ વગેરેના = ૧ર) જ્ઞાનપૂંજણાના. ૧૨૦૦) “શ્રી જૈન સત્યપ્રકાશ માસિક માટે, ૬૦૦) વ્રતવાળાને પ્રભાવના માટેના. ૭૦૦) ગરીબ ગરબાને ચણા વેંચવા માટેના, પ૦૦) પરચુરણ પ્રભાવનાનું, ૫૦) જીવદયાની ટીપના. ૩૦) સમીના ઉપાશ્રય માટેના. r . - - ។ / 1 } — ૪૬૫૫૦ ૧not દેવદ્રવ્યના (ઘી તથા ઉછામણીના) . ઉપપ૦) કુલ ખર્ચ. --------- ·ས་ MH- प. पू. आ. म. श्री विजयलावण्यसूरिजी आदिना सं. २००० ना चातुर्मास-परावर्तन निमित्ते धनासुतारनी पोलमा लावरीनी पोलमा उजवायेल उत्सव प्रसगनु श्रीवीरजन्मकल्याणक उत्सवनु छ'पन दिक्कुमारिकाओ अने चोसठ इन्द्र-इन्द्राणीनु दृश्य.

·P ·- । ॐ अहँ नमः। त स्वार्थी त्रिसूत्री [श्रीमदुमाखातिवाचकवरविरचिततत्त्वार्थाधिगमसूत्रान्तर्गता त्रिसूत्री] - , श्रीविजयनेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कारश्रीविजयलावण्यसूरिविरचिता प्रकाशिकाभिधा त्रिसूत्रीविवृतिः । चित्सामान्यमनाद्यमावृतिलये कैवल्यतो भेदवद्, ज्ञानं दर्शनमर्थभेदकलनात् स्याद्वादतीर्थाङ्कुरम् । यस्याय॑स्य समं तमाप्तमसमं वीरं वरेण्यैः परैः, स्वार्थोद्वोधकृते नमासि सततं मुक्त्यङ्गनालिङ्गितम् ॥ १॥ सन्मात्रांशे निबद्धा स्थितिलयजननैः सर्वमेयाश्रिता या, धर्मे सर्वत्र तुल्या स्वमननपरया द्रव्यपर्यायनीत्या । ज्ञाने ज्ञेयेऽभिधाने कलयति समतां वीरलब्धात्मभावा, वाणी स्याद्वादपूर्णा जयति भुवि वरा सा त्रिपद्यर्थगत्या ॥२॥ त्रिपदीगूढरहस्यं सभाष्यसूत्रेण येन निर्दिष्टम् । तमहं वाचकमुख्यं नमाम्यनेकान्ततत्वज्ञम् ॥ ३ ॥ सूत्रार्थप्रवणा सुभाष्यमनना सन्नीतिमानागसा, तत्तत्तन्त्रमतार्थसार्थप्रथना निर्वाणमार्गप्रभा। वृत्तिर्यस्य सुशास्त्रपद्धतिमिता स्याद्वादभावान्वया, भूत्यै स स्मृतिमागतो भवतु मे श्रीसिद्धलेनो गणिः ॥४॥ पूर्वाचार्यगुणप्रकर्षमहिमाधारस्य यस्य क्रियाः, सर्वा एव सुशिष्टकृत्यनुगमे दृष्टान्तताभाजनम् । तस्योक्ति मितिनीतितर्कसुभगां श्रीनेसिसूरेगुरोः, सेवे तत्वसरस्वती प्रविततां निक्षेपभङ्गयाश्रिताम् ॥ ५ ॥ ययाख्याकलितोऽत्र शास्त्रनिवहो भव्यालिजाड्यापहो, विज्ञानां मुदमातनोति विषमग्रन्थ्यर्थबोधाप्तितः। वन्दे तं गुरुवर्यमाप्तमुकुट श्रीने मिसूरीश्वरं, स्याद्वादाम्बुजभास्करं बुधततिप्रख्यातधामास्पदम् ॥ ६ ॥ स्थाद्वादमानमञ्जलां, नयालिकलितां हिताम् । तत्वार्थसूत्रमध्यस्थां, त्रिसूत्री भाष्यवृत्तिगाम् ॥ ७ ॥ गुरुरुकृपया लब्ध-धीलवो बाललीलया। लावण्यालपितः सूरिः प्रकाशयति सन्मुदे ॥ ८॥ युग्मम् ॥ यद्यपि प्रमाणनयैरधिगमो भवति तत्त्वार्थस्य, प्रमाणानि च नयाश्च यथास्थानं निरूपिता एव, तत्त्वान्यपि यथास्थानं व्यावर्णितस्वरूपाण्येवेति किमपरमवशिष्टं यदर्थम् “उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सद्" इति सूत्रं प्रणायि श्रीमद्भिर्वाचकपुङ्गवैः । न चेदमवशिष्टम् , यदुत-सत्त्वसमाकलितानि प्रमाणादीनि सन्तीत्युच्यन्तेऽन्यथा त्वसन्तीति सत्त्वमेव सर्वस्य प्राणभूतम् , तन्निरूपणञ्चावश्यं विधेयम्, अनिरूपिते च तस्मिन्निरूपितान्यपि प्रमाणादीनि शशशृङ्गकल्पानीति शून्यतामेव जगदाकलये. दिति वाच्यम् , सुनिरूपिते प्रमाणे तद्विषयत्वमेव सत्त्वमिति सत्त्वनिरूपणं जातमेवेति स्वरूपान्तरान्वेषणन्तस्य न कमप्यर्थं पुष्णाति, प्रत्युत यावन्ति, प्रमाणस्य विषयीभूतानि तत्त्वानि तेभ्योऽधिकं सत्त्वमिति तदर्थमप्यन्यत्प्रमाणं परिकल्पनीयं स्यात्, अन्यथा तस्याप्रामाणिकत्वे तन्निबन्धनजीवनानि वस्तून्यपि नात्मानमासादयेयुरिति, सकलाऽपि लोकयाना समुच्छिन्ना स्यात् । न च सत्त्वाश्रये वस्तुनि यत्प्रमाणं तदेव सत्त्वेऽपीति न तदर्थ प्रमाणान्तरान्वेषणमिति वाच्यम् , एवं सति स्वरूपसत्तैव वस्तुन उपगता स्यात् , अन्यथाऽन्यविषयस्य-प्रमाणस्य तदन्यस्मिन्प्रामाण्ये घटविषयकप्रमाणमपि पटादौ प्रामाण्यमासादये- दित्यतिप्रसझोऽनिवारितप्रसरः स्यात् । न च खरूपसत्त्वाभ्युपगमे स्वखरूपस्य खस्मादभिन्नत्वात्प्रतिव्यक्ति सत्ता भिन्ना स्यादिति सन् घटः सन् पट इत्यनुगतप्रतीतिर्न ततः समुल्लसेत् , अननुगतायाः प्रतीतेरननुगतविषयनिमित्तकत्वमिवानुगताया अनु. गतैकविषयनिमित्तकत्वस्यैव खीकर्तुमुचितत्वादिति वाच्यम् , एवं सति नैयायिकाभ्युपगता सत्तैव प्रमाणीक्रियताम् , सा चान्यत्र प्ररूपितैवेति वृथा तद्व्यतिरिक्तसत्त्वप्ररूपणायासः “अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थ पर्वतं ब्रजेत् । इष्टस्यार्थस्य संसिद्धी को विद्वान् यत्नमाचरेत् ॥१॥" इति न्यायात् । ननु सत्तापि सतीत्येवं प्रतीयते, न च खसिन्खस्य वृत्तिरात्माश्रयभयात्स- म्भवति, न च सत्तायामन्या सत्ताऽभ्युपगन्तव्या, तथा सति सापि सतीत्येवंप्रतीयमानाऽन्यया सत्तयाऽऽलिझयेत, प्रथमया सत्तया तदालिजनेऽन्योन्याश्रयः कथमपाकर्तुं शक्यः ?, तृतीयया सत्तया द्वितीयस्यां मत्ताया तत्प्रतीत्युपपादने तस्यामपि तत्प्रतीत्युपपादनाय चतुर्थी सत्ताऽभ्युपगन्तव्या स्यात, सा च प्रथमया सत्प्रतीतिविपयवेक्षककस्समवनरन निरोढुं शक्येत, - - ·[२] न्याय-बौद्ध-साक्ष्यसंकेतितसत्तानिरसनम् [ तत्त्वार्थनिसूत्री उत्तरोत्तरातिरिक्तया सत्तया पूर्वपूर्वसत्तायां तत्प्रतीतिव्यवहाराद्युपपादने चानवस्था कथङ्कारं वारयितुं शक्या ? । यदि च खरूप- सत्वमादायैव सत्तायां सत्प्रतीतिर्न तु तदर्थमपरापरसत्ताऽन्वेषणं तदा प्रथमयाऽपि सत्तयाऽतिरिक्तयाऽलं स्वरूपसत्तया यथा तत्र सत्प्रतीतिस्तथैव द्रव्यादिष्वपि सा भविष्यति । न चैवं स्वरूपसत्त्वानामननुगतत्वादनुगतप्रतीतिर्नैतावतोपपादिता स्यादिति वाच्यम्, भवतामप्यतिरिक्तसत्ताऽभ्युपगमेऽपि तस्यां पुनरतिरिक्तसत्तानभ्युपगमेन तत्प्रतीतेरुपपादनस्याशक्यत्वात् । न च न्यायनये सत्तैकैव, सा द्रव्यगुणकर्मसु समवायेन वर्तमाना सत्प्रतीतिजननी, सामान्यविशेषसमवायेषु च स्वसमवायिस- मवेतत्वसम्बन्धेन तथा, अभावश्च सप्तमः पदार्थः सन्निति प्रतीतिविषयो भवत्येव नेति न तदर्थं तस्य सम्बन्धान्तरान्वेषणम्, अत एव समवायखसमवायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्नसत्तानिष्ठप्रतियोगिताकाभाव एवाभावत्वमामनन्ति नैयायिका इति वाच्यम्, समानाकारकप्रतीतेस्सम्बन्धभेदमुपादायोपपादनस्य खशिष्यगोष्ठीष्वेव मानार्हत्वात् । प्रकारभेदे यथा प्रती- तेरननुगतत्वं तथा सम्बन्धभेदेऽपीति तदनाकलनमपि तत्रैव शोभत इति वाच्यम् । एवं सत्यर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वस्य सौगतानुमतस्य दोषगणास्पृष्टस्य सत्प्रतीतिनियामकत्वसम्भवे तदतिरिक्तसत्त्वनिर्वचनस्य तथाप्यायासमानत्वात् । न चैवम्भूतं सत्त्वं प्रतिक्षणमर्थक्रियाकारित्वे सत्येव वस्तुनि घटते, अर्थक्रियाकारिता च सतामेव भवितुमर्हति, अन्यथा शशशृङ्गादीनामपि सा स्यादिति तेऽपि सन्तः प्रसज्येरन्निति वाच्यम् , तत्तत्कार्यम्प्रति तत्तत्कुर्वद्रूपत्वेनैव कारणत्वेन शशजादितः कस्यापि कार्यस्यानुदयेन तत्र कुर्वद्रूपत्वस्य किञ्चित्कार्यनिरूपितस्याभावेन ततोऽर्थक्रियाया अभावे तेषां सत्त्वापत्तेरलभ्यत्वात् । न चैवं सत्यर्थक्रियाकारित्वलक्षणं सत्त्वं कार्येऽनुपयुक्तमेवापतितं तत्र कुर्वद्रूपत्वस्यैव प्रयोजकत्वकक्षीकरणात्, केवलं सत्सदिति प्रती- त्यनुरोधेनैव तदभ्युपेयम् , सत्सदिति प्रतीतिश्च सविकल्पकरूपा न सौगतदर्शने प्रामाण्यमाकलयति, तन्मते निर्विकल्पकस्यैव प्रमाणतया कक्षीकारात् । सा च प्रतीतिः तत्कुर्वद्रूपाद्विकल्पान्तरादित एवेति विकल्पे निर्विषयतयाऽभ्युपगते विषयस्याहेतुत्वेन सत्त्वस्य कस्यचिदनभ्युपगमेऽपि सन् सन्निति प्रतीत्युपपत्तौ न तदर्थ सत्ताकल्पना ज्यायसी । किंचार्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वमपि किञ्चिदर्थक्रियाकारि न वा?, अन्त्ये न तस्य सत्त्वमिति असता तेन कथमन्यस्य सत्त्वं ?, स्वयमसतोऽन्यस्य सत्करणे प्रावीण्या- सम्भवात् , अन्यथा शशशृङ्गादिनाऽपि सत्त्वोपपत्तावर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वाभ्युपगमेनाप्यलम् । आये अर्थक्रियाकारि- त्वेऽप्यर्थक्रियाकारित्वमापतितम् , तच्चात्माश्रयभयादन्यदेवास्थेयम् , तस्यापि च सत्त्वोपपत्तयेऽर्थक्रियाकारित्वमप्यभ्युपेयमेवं तस्यापीति दुर्निवारोऽनवस्थासमवतारः । किम्च प्रतिव्यक्ति अर्थक्रिया भिन्नेति तन्निरूपितमर्थक्रियाकारित्वमपि नानाखरूपमिति कथन्तस्यानुगतसत्सदितिप्रतीतिनियामकत्वम् । अननुगतस्याप्यनुगतप्रतीतिनियामकत्वे खरूपसतां वस्तूनामेव तदस्वित्सलमर्थ- क्रियाकारिखलक्षणसत्त्वकल्पनया । परिभाषा तु न वस्तुखरूपप्ररूपणे फलवती । किञ्चैतन्मतस्यैकान्तक्षणभङ्गाभ्युपगमसमुत्थस्य नार्थक्रियासिद्धिस्थानत्वम् । न हि स्वरूपतो व्यापारतो वा कार्यक्षणाननुयायिनो निरन्वयध्वस्तस्यार्थक्रिया घटत इति वाच्यम् , एवमपि कपिलदर्शनावदातमेकान्तकान्तं सत्त्वरजस्तमोगुणमयत्वमेव सत्त्वमुररीक्रियताम् , तदपि मतं द्रव्यार्थिकनयमूलकत्वाद् भवतां कश्चिदनुमतमेवेति तत एव निरूपितखरूपे तस्मिन्निरूपणान्तरप्रयास आयासमात्रफलक एवेति । तस्य चानुगतत्वं तत्त्वकौमुद्यां वाचस्पतिमिश्रेण स्पष्टमभ्यधायि, तद्यथा-"एकैव स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना खामिनं सुखाकरोति, तत्कस्य हेतोः ? तम्प्रति तस्याः सत्त्वगुणसमुद्भवात् , सैव सपत्नीर्दुःखाकरोति ताः प्रति तस्या रजोगुणसमुद्भवात् , सैव तामलभमान जनान्तरं मोहयति तम्प्रति तस्यास्तमोगुणसमुद्भवात्" इत्यादिग्रन्धेन । तथा च स्त्रीदृष्टान्तेन सर्वस्य वस्तुनस्त्रिगुणप्रभवत्वेन कार्यकारणयोस्तादात्म्यात्रिगुणमयत्वमिति तदेव सत्त्वमिति । न चैवन्तन्मते जीवानां चैतन्यमात्रखरूपाणां कूटस्थनित्यानां कार्यकारणभावकथाविमुराना त्रिगुणमयत्वरूपसत्त्वाभावान सदिति प्रतीतिविषयत्वं स्यादिति तेपामन्यदेव सत्त्वं वाच्यमित्य- मनुगमस्तनापि दुरद्धर एवेति वाच्यम् , जटमाने त्रिगुणमयत्वं सत्त्वं जीवानाच चैतन्यमयत्वं सत्त्वमिति सत्त्वद्वयकल्पनया समयस्यात् । न च एकस्या एवायलायाः सामिगतरत्यादिखगतसौन्दर्यादिगुणसहकार्युपष्टम्मेन स्वामिगतमुसजनकत्वं सपनी- गतदेपादिखगलत प्रतिकूलाचरणादिलौन्दर्यादिसहकारिसम्बलनेन सपन्नीगतदुःसजनकत्वं नरान्तरगतस्त्रकामुकत्वखगततदखी- पारादियोधपाचरणशीलत्वादिगुणमहकारेण तद्गतमोहजनकत्यमित्येवं मत्त्वादिगुणाखीकारेऽप्युपपत्ती न सत्त्यादिगुणमयन्वं पचापि वाशर्य, नापि प्रत्यादिप्रक्रियायां प्रमाणं, कार्यकारणतादात्म्यवादश्च तेषां सत्कार्यवादसमाश्रयेण, मत्कार्यवाठे गोपाल सादिभाततिगेभावावेय, सकार्यवादश्च कापिलानां जीवनभूत एव तमन्तरेण कार्यकारणयोसादात्म्यम्गो- पामिरमानान् । कार्यगरपयोगादान्यादेव च पृटम्चनन्यपुरुषम्य न किमपि कार्गम्प्रति कर्तृत्वं यनमाया गनि कावासम्मरमा तन्न माग गरी गामाया, मकार्यबादश्च "अगदकरपादुपादानग्रहणात्मवंगम्भवानासन इनका मान्वरणगरिकसोपपादितोऽनि । तया चोन्पतिसारणतयाऽभिमतस्याविर्भाव ·भाष्यटीकाविवृतियुता] वेदान्तदर्शनोपदर्शितसतानिराकरणादिकम् [३] एव व्यापारः, विनाशकारणतयाऽभिमतस्य च तिरोभाव एव व्यापारः। तत्राविर्भावोऽपि सत्वरूप एव तैरुपगन्तव्योऽन्यथा- ऽसत्कार्यवादस्तत्र प्रविशन् तदृष्टान्तेनान्यत्रापि प्रविशन्न निरोढुं शक्येत । एवञ्च तत्र कारकव्यापारवैफल्यप्रसङ्गभीत्याऽऽवि- र्भावस्याप्याविर्भावस्तस्याप्याविर्भाव इति नीत्या एकाऽनवस्था, एवं तिरोभावस्याप्याविर्भावो वाच्योऽन्यथा तस्मिन्नपि सति कार- कव्यापारवैफल्यं स्यात्, सोऽपि सन्नेवेति तत्रापि कारकवैफल्यमनुषज्येतेति तस्याप्याविर्भाव इति रीत्या द्वितीयाऽनवस्था, एवं यस्य तिरोभावस्तस्यैवाविर्भावो वाच्योऽन्यथाऽऽविर्भूतस्याविर्भाववैयर्थ्यमित्याविर्भावस्याविर्भावान्यथानुपपत्त्या तिरोभावो वाच्यस्तस्य चोपमर्दमन्तरेणाविर्भावस्याविर्भावासम्भवात्तिरोभावस्यापि तिरोभावो वाच्य एवन्तस्यापीत्येवन्तत्राप्यनवस्थेत्यने- कानवस्थादुस्थत्वादविचारितरमणीयमेव तन्मतमिति तदभ्युपगता सत्ता न सत्प्रतीतिमाधातुं प्रत्यलेति वाच्यम् । एवं सत्युत्तर- मीमांसामीमांसामांसला निर्वचनीयतावादिवेदान्त्यभ्युपगता सत्तैव प्रातीतिकव्यावहारिकपारमार्थिकरूपेण त्रिधा भिद्यमाना सत्प्रतीतिमाधातुं प्रत्यला पुरस्क्रियताम् । वेदान्तमतस्यापि च शुद्धद्रव्यार्थिकनयभेदपरसङ्गहनयप्रसूतत्वेन भवदभ्युपगतत्व- मेव, तस्य व्यवस्था चैवम्-यत्र भवद्भिर्विपरीतख्यातिरभ्युपेयते तत्र वेदान्तिनाऽनिर्वचनीयख्यातिराश्रिता, शुक्तिकार्या रजतभ्रमे टड्कशालास्थितरजतगतव्यावहारिकरजतत्वस्य न भानं तत्कारणस्य तेन सममिन्द्रियसन्निकर्षस्याभावात् , किन्तु शुक्तिरजतमेव तदानीं प्रतीतिसमकालीनमनिर्वचनीयं चाकचिक्यादिदोषसहकृताविद्यामहिम्नोत्पन्नं सदवभासते तस्य प्रातीतिक- सत्त्वम् , उत्तरकाले नेदं रजतमिति व्यावहारिकप्रमाणज्ञानेन तस्य बाधात् प्रातीतिकस्य ब्रह्मज्ञानेतरज्ञानवाध्यत्वात् , घटपटा- दीनां च व्यावहारिकसत्त्वं तेषां व्यवहारकाले वाधाभावात् , किन्तु निर्विकल्पकब्रह्मज्ञानेन 'तत्त्वमसि' इति महावाक्यसमुत्थ- ब्रह्मसाक्षात्काररूपेण तेषां बाधः, अतो ब्रह्मज्ञानातिरिक्तज्ञानाबाध्यत्वमेव तेषां व्यावहारिकसत्त्वम् , ब्रह्मणश्च निकालाबाध्यत्वरूपं पारमार्थिकसत्त्वमिति प्रातीतिकव्यावहारिकयोर्बाध्यत्वेऽपि नासत्त्वं किन्तु सत्त्वासत्त्वाभ्यां विचारासहत्वलक्षणमनिर्वचनीयत्व- मेव, तत्र सत्त्वं त्रिकालाबाध्यत्वम् , असत्त्वञ्च न तद्विरहः किन्तु चिद्भिन्नत्वे सति क्वचिदप्युपाधावप्रतीयमानत्वम् , तच्च शशशृङ्गादीनामेव, ते च न क्वचिदप्यधिकरणे प्रतीयन्ते, प्रातीतिकं च शुक्तिरूप्यादि शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्ये कल्पितं तत्र प्रतीयते, व्यावहारिकाश्च घटादयो शुद्धचैतन्ये कल्पितास्तत्र प्रतीयन्त एव । यद्यपि ब्रह्मापि न क्वचिदप्युपाधौ प्रतीयते तथापि न तस्य चिद्भिन्नत्वमिति नासत्त्वप्रसङ्गः, इत्थञ्चासद्विविक्तत्वलक्षणं सत्त्वमेव त्रितयानुगतं सत्प्रतीतिनियामकमिति नाननुगमोऽपि, मायावादे चास्मिन् परापादितानि दूषणानि भूषणान्येव, अत एव तद्वादिनो वादजल्पौ विहाय कथायां वितण्डामेवाश्रयन्ति । तेषां वपक्षस्थापनप्रयासाभावेन परपक्षखण्डनत एव खाभीष्टसिद्धेः, अत एव खण्डनखण्डखाये- "नात्यापत्त्या प्रमामात्रात्ते तेऽर्थाः स्वीक्रियोचिताः । तद्धियस्तदुरीकारे स्वाश्रयं कश्चिकित्सतु ॥ १॥ अथान्यः स विशेषश्चेत्तद्धीत्वं कश्चिदिष्यते । दत्तः साकारवादाय विष्टरः स्पष्टमेव हि ॥ २॥ अर्थादुत्थानवो धर्मा नानुमात्वादयो यथा । तद्धीत्वमपि तद्वत्स्यादित्यर्थोऽनर्थमाविशेत् ॥ ३ ॥ सोऽपि वा धीविशेषः कि स्वीकार्यस्तद्धियं विना । एवं च सोऽपि सोऽपीति नान्तः सोपानधावने ॥४॥ समस्तलोकशास्त्रक्यमत्यमाश्रित्य नृत्यतोः । का तदस्तु गतिस्तत्तद्वस्तुधीव्यवहारयोः ॥ ५ ॥ उपपादयितुं तैस्तैर्मतैरशकनीययोः। अनिर्वक्तव्यतावादपादसेवा गतिस्तयोः ॥ ६ ॥" इति खण्डनडिण्डिमः । न चैतन्मतस्य विवर्त्तवादप्रधानत्वेन ब्रह्मैव जगद्रूपेणावभासत इत्यत्रैव पर्यवसानम् । यद्यपि मायावाद- रूपतया मायापरिणामत्वमपि जगतस्तथापि विवर्त्तवादोपष्टम्भकतयैव मायापरिणामत्वखीकारः, विवतॊ नाम अधिष्ठानविषम- सत्ताककार्यापत्तिः, परिणामो नाम कारणसमसत्ताककार्यापत्तिरित्यनयोर्भेदः। विवर्त्तवादे च ब्रह्मसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभाव एव जगति, ब्रह्मसत्ता च ब्रह्मरूपैव, शुद्धचैतन्यखरूपस्य ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वेन तत्रातिरिक्तधर्मरूपसत्ताया अभावात् । इत्थञ्च निप्रकारसत्ताविभजनं मूढप्रतिवोधनार्थमेव, वस्तुतो ब्रह्मैव सच्चिदानन्दवरूपमिति जगतोऽनिर्वचनीयत्वे तदन्तःप्रविष्टा सत्तापि नास्तीति न तन्मतावलम्वनं जैनानां ज्याय इति वाच्यम् । एवं सति तत्तन्नयमये भगवत्प्रवचने तत्तन्नयप्रसूततत्तत्तैर्थिकविचारस्य सत्ताखरूपाकलने कुण्ठतामेवोररीकुर्वतस्वप्रकृतिभूतनयस्यापि तत्र कुण्ठीभवनमेवोपपादयतस्तत्समष्टिरूपस्य प्रमाणस्वरूपता प्राप्तस्य भगवदास्यनिर्गतस्याद्वादस्यापि तथैव पर्यवसानं नयतो का नाम कथन्ता स्यात् ? "प्रक्षालनाद्धि पकस्य दूरादस्पर्शनं वरम्" इति न्यायेन दूरतः परिहरणीय एव सत्ताविचारः, अविचारितरमणीयैव सा प्रतिपाद्यपुरुषव्युत्पत्त्याधानायाखण्डोपाधिरुपतामा- कलयन्ती तत एव सत्प्रतीतिमपि प्रमाऽप्रमासाधारणी व्यवहारप्रवर्तनाय सम्यादयिप्यतीति । तथापि परस्परोपमोपमर्दक- खरूपाणां भेदाभेदनित्यानित्यसदसदायनन्तस्वरूपवस्त्ववगाहनविमुखानां दुर्णयानां दूरतः प्रामाण्यचर्चा, नयत्वमपि वस्त्वंशा- वगाहित्वाभावानास्त्येव । नहि भेदैकान्तोऽभेदैकान्तो नित्यैकान्तोऽनिलैकान्तो वा सदायेकान्तो वा जगति समस्ति यो वस्त्वंशता . - ·Lad ४ धर्मादीनामन्तरङ्गालक्षणजिज्ञासया प्रश्नप्रकार: [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री श्रीमदुसास्वातिवाचकप्रवरविरचितं स्वोपज्ञभाष्यम् अत्राह-धर्मादीनि सन्तीति कथं गृह्यत इति ? । श्रीसिद्धसेनगणिवरविरचिता टीका ॥ अनाहेत्यादिसम्बन्धग्रन्थः । धर्मादीनां द्रव्याणां यथासम्भवं गतिस्थित्युपग्रहादि लक्षणमुक्तं वैशेपिकम् , अधुनाऽन्तरङ्गव्यापिलक्षणजिज्ञासया सन्दिहानः प्रश्नयति-धर्मादीनि सन्तीति कथं गृह्यत इति । अस्ति चात्र सन्देहवीजम्-किं विकारग्रन्थिरहितं सत्तामात्रमेते धर्मादयः, आहोस्विद् विकारमात्रमुत्पादविनाशलक्षणमथोभयम् ? इत्येवमनेकप्रकारसम्भवे सन्देहः, कथं-केन प्रकारेण, धर्मादीनि सन्ति-विद्यन्त इति । इतिशब्दो हेतौ । येन हेतुना सत्त्वमेषां निश्चीयते तद्विषयत्व- मितिकरणस्य । वाक्यपर्यन्तवर्ती इतिशब्दः प्रष्टव्यार्थेयत्ताख्यापनार्थः । गृह्यत इति ग्राह्यम् , निश्चय- मित्यर्थः । किं तदस्तित्वमेषामिति । अथवा धर्मादीनि सन्तीत्यस्तित्वमेव सन्दिग्धे परः॥ ननु च येषां परिकलयेत् । यस्तु समस्ति वस्खनिमित्तापेक्षया भेदादिरभेदाद्यप्रतिपन्थी स यद्यपि न वस्तुभूतो घटादिवस्तुकार्यस्यानुगतव्या- वृत्तबुध्यादेरेकेन भेदादिनाऽभेदादिनाऽसम्भवात् , तथापि यत्किञ्चिद्वस्तु कार्यैकदेशकारित्वाद्वस्त्वंशो भवत्येव, परं स न न्यायादि- दर्शनानां विषयः, तेषामेकान्तत्वकलङ्कभाजां यथावद्वस्त्वंशावगाहित्वाभावात् । तथा च वस्तुतदंशोपदर्शनपराङ्मुखेषु तेषु सद- सद्विवेचकत्वमेव नास्ति, कुतः सत्तानिरूपकत्वं स्वयमसतां, सत्ताप्ररूपकत्वं द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनययोस्तु परस्परप्रतिक्षेपौदा- सीन्येन प्रवृत्तयोस्वस्खनिमित्तापेक्षया वस्त्वंशाभेदादिविषयकत्वव्यवस्थितौ तत्साहाय्यसम्पदजय्यपरिहतविरोधस्याद्वादप्रमाण- राजविषयत्वं वस्तूनां निर्वहति, वस्तुता च नान्तरेण सत्तां कस्यापीति सत्ता भवति निरूपणाही स्याद्वादिनामिति धर्मादीनि वस्तून्यधिकृत्य तां निरूपयितुं भाष्यकारः पृच्छति- अत्राहेति, लक्षणाधीना लक्ष्यव्यवस्थितिरिति व्यवहारप्रयोजनकमितरभेदानुमितिप्रयोजनकं तालक्षणमेवाभिधानीयं तदेव च सुपरीक्षितं तन्निरूपणपर्यवसायीत्यभिप्रायवान् समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । उक्तप्रयोजनकं लक्षणं नासाधारणस्वरूपं विरहय्याम्यदतो विशेषस्वरूपावगमाय पृच्छति-किञ्चेति, "उप्पेइ वा विगमेइ वा धुव्वेइ वा" इति महावीरास्यनिर्गतसकल- वस्तुव्यापिभेदाभेदादिसकलधर्मव्यवस्थानिर्वाहकत्रिपदीपविनितमेव सत्त्वस्य स्वरूपलक्षणम्भवितुमर्हति नापरतैर्थिकप्ररूपित- मित्याशयेनोत्तरयति-अत्रोच्यत इति । टीकायां वैशेपिकमित्यस्यासाधारणमित्यर्थः, गतिस्थित्यादिकञ्च लक्षणं परमुखनिरीक्षकत्वाद्वहिरज बोध्यम् । अन्त- रक्षेति, यद्यपि धर्मादीनां खतोऽवस्थितस्वरूपाणामुत्पादव्ययौ परापेक्षावेवेति वक्ष्यमाणसत्त्वस्वरूपमपि परापेक्षत्वादहि- राम्, तथापि वस्तु प्रतिक्षणं स्वपर्यायात्मना परिणमदेवावतिष्ठते इति परगत्याद्युपष्टम्भकः कश्चित्स्वपरिणामो भवत्येव धर्मादीनां खखम्पानुप्रविष्ट इत्यभिप्रायेणैवमुक्तिः । यद्यपि सामान्यतः सत्त्वस्वरूपमुत्पादादिकं धर्मस्येवाधर्मादेरपीत्यतिव्याप्तिकवलितं तथापि सत्वरूपतया लक्षणीये धर्मे तदीयोत्पादादिकमेव तलक्षणमिति व्यापित्वेऽपि सामान्यतो विशेषापेक्षायां नाति- प्रगशास्त्वमिति योध्यम् । सन्दिहान इति-अत्राचार्यस्याववृतसत्त्वस्वरूपस्य सन्देह आहार्यस्पो वोध्यः, तस्य निश्चयाप्रति- यध्यत्वेन निश्चयानन्तरमपि मम्भवो न विरुद्ध्यते । विकारग्रन्थिपदेनोत्पादव्यया वोध्यौ । सत्तामात्रं सकलवस्तुव्यापी शव्यांदा । उभयम् , उत्पादव्ययो प्रीव्यं च । तद्विपयत्वमितिकरणस्येति, वस्तुस्वरूपनिरुपणे त्रिविधा ग्याकासा प्रक्षापरपर्याचा प्रयोजिका भवति, निष्पणीयस्वरूपस्य निरुपणहेतोः तत्प्रकारापरपर्यायेतिकर्तव्यतायाश्च, यथा-कि शैयमित्या. पाहा यह पारिस परिपरिणी, फेनेलारामा धूमादिलि विषयिणी, कथमित्याकाला परामर्यादितत्राहकारिसम्पत्तिविपरिणी, निनिभायाका सम्पनिमेवारणनिशेपतक्षापारादिप्रकारविशेपोपदर्शनेनोपशाम्यति । तथा प्रकृतेऽपि कि निम्पणीयं फंग निम्पनीयं वर्ष नियमिखेपमा कायात्रयमुपतिष्टते, नत्र प्रथमा धर्मादीनि सन्ति इत्यंगेन, करणवाचिना चेतिगब्देन निन, प्राणानि च कथमिनिमब्देन नृतीयोपचाप्यते, उनो दिनीयाकावाविषयग्यापनगेव इतिकरणस्य प्रयो- मी | प्रष्टव्याधयत्ताच्यापनार्थ इति । धर्माननां गत्वं ग्राम करण पथ नप्रकार प्रवनन्मानमेव रामपानिननारे नगर निपविधता कणा तत्प्रयागेऽपि जायगानमम्पमा सम्पन्न पनि पमह-किं तदस्तिन्वमेपामिति, प्रश्नम मायमुलकलाकारणार्थ- एस ·भाष्यटीकाविवृतियुता] 'सामान्येन प्रतिवचने सल्लक्षणपृच्छा । [ १ [भाष्यम्-] अनोच्यते-लक्षणतः। किञ्च सतो लक्षणमिति । अत्रोच्यते-- गत्याद्युपकारेणानुमितमस्तित्वं प्राकू ते प्रसिद्धसत्ताका एव, कुतः सन्देहः ? अयमभिप्रायः प्रष्टुः- गत्याद्युपग्रहकारिणः किल धर्मादयः केऽपीत्यप्रसिद्धसत्ताकेनैव प्रपत्राभ्युपेतम् । इदानीं तु प्रश्नयति- कथं पुनरेषां धर्मादीनां विद्यमानत्वं निश्चेयमिति ? । आचार्य आह-अत्रोच्यते लक्षणतः॥ आचार्यस्यायमभिप्रायः-सङ्ग्रहादेकीभावादुत्पादादयः सल्लक्षणमस्तिशब्दविषयः, एवंविधाश्चैत उप- लभ्यन्त इत्यतः सामान्येन तावदुपन्यस्यति-लक्षणत इति । पुनरपि सामान्याभिधाने सन्दिहान आह-किञ्च सतो लक्षणमिति? किं पुनः सतो लक्षणं ? लक्ष्यते येन लक्षणेन प्रमाणानि तद्विषयश्च, लक्ष्यते येन सदेतदिति । अत्रोच्यत इत्याचार्यः प्रतिजानीते सत्त्वलक्षणम् , तेषां धर्मादीनामस्तित्वाव्य- भिचारि लिङ्गमिदमुच्यते । एतदुक्तं भवति-धर्माधर्माकाशपुद्गलजीवाः पञ्चास्तिकाया जगतः स्वतत्त्वम् , तत्र जीवद्रव्यं धर्मादीनां ग्राहकं स्वरूपस्य चेति, सङ्केपतः शब्दार्थज्ञानानि सत्त्वलक्षणलक्ष्याणीति, अतः सकलाभिगम्याभिगमोपायविषयेण प्रश्नेनोपक्रान्तं चोदयित्वाऽतः प्रतिवचनमपि तथैवाचार्यणो- च्यते, येन लक्षणेन प्रमाणानि तद्विषयश्च लक्ष्यते तद्व्यापि लक्षणमभिधीयत इति । तचेदं सूत्रम्- योरभेदमुपचर्य प्रश्नस्य संदेहरूपतया कीर्तनमिति मन्तव्यम् । खरूपे निश्चिते यत्र तत्करणतत्प्रकारयोः सन्देहस्तत्र करणे प्रकारे च जिज्ञासा जायते, प्रकृते तु सत्त्वखरूपमेव सन्दिग्धमिति तत्रैव प्रश्न इत्याशयेन पक्षान्तरमाश्रयति-अथवेति । सत्त्वं कारणतावच्छेदककोटिप्रविष्टमिति यत्किञ्चित्कार्यम्प्रति कारणत्वेऽवधृते सत्त्वमप्यवधृतमिति निश्चिते सन्देहानवकाश इत्याशयेन शङ्कते-नन्विति, सत्त्वं न कारणकोटिनिविष्टं न वा कारणत्वमेव सत्त्वं किन्तु तदन्यदेवेति गत्यादिकं प्रति धर्मादेः कारणत्वनिश्चयेऽपि सत्त्वे सन्देहः स्यादेवेत्यभिप्रायेण धर्मादीनि सन्तीति कथं गृह्यत इति प्रश्नप्रवृत्तिरित्याह-अयमभिप्रायः प्रष्टुरिति, सङ्ग्रहात्, सङ्ग्रहनयाभिप्रायात् । एकीभावात्, कथञ्चित्तादात्म्याध्यवसायात् , उत्पादादय इत्यत्रादिपदाद्यय- स्थित्योरुपग्रहः । अस्तिशब्दविषयः, अस्तिशब्दप्रतिपाद्यः । एवंविधाः, उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकाः। उपलभ्यन्ते, प्रमाणविषयीभूता भवन्ति, तदुक्तं न्यायविशारदेन श्रीमद्यशोविजयवाचकवरेण- "तद्धेम कुण्डलतया विगतं यदुच्चैरुत्पन्नमङ्गदतयाऽचलितं स्वभावात् ॥ लोका अपीदमनुभूतिपदं स्पृशन्तो न त्वां श्रयन्ति यदि तत्तदभाग्यमुग्रम् ॥ १॥” इति । सामान्याभिधाने सन्दिहान इति, सामान्यप्रकारकज्ञानस्य विशेषजिज्ञासाहेतुत्वात् , तच्च साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानस्य कोटिद्वयोपस्थापकत्वेन विशेषसंशयहेतुत्वेनापि निर्वहतीति । प्रमाणानि तद्विषयश्चति, सर्वत्र लक्षणानुगत्युपपत्तये । प्रकृते तदनुगमनायाह-लक्ष्यते येन सदेतदितीति । प्रतिजानीते, वर्तमानकालाव्यवहितोत्तरकालीनकर्त्तव्यत्वप्रकारकज्ञा- नानुकूलव्यापारवानित्यर्थः । सत्त्वलक्षणमित्यत्र द्वितीयार्थो विशेष्यत्वं तत्र प्रकृत्यर्थस्याधेयतयान्वयः, तस्य च निरूप- कत्वसम्बन्धेन प्रतिज्ञाघटकज्ञानेऽन्वयः, 'अत्रोच्यते' इत्यस्य प्रतिजानीते सत्त्वलक्षणमिति अर्थमभिधाय पुनस्तस्यैव प्रकृतार्थ- समन्वयेनार्थमाह तेषामिति, सत्त्वलक्षणमिति यदुक्तं तस्यैवोपव्याख्यानम् । अस्तित्वाव्यभिचारि लिङ्गमिदमिति, इदमित्यनन्तरवक्ष्यमाणसूत्रार्थ परामृशति, सत्त्वलक्षणलक्ष्यं जगदेव भवितुमर्हत्यतस्तल्लक्षणमखिलसंग्राह्येव वाच्यमित्यर्थो- पोद्वलनाय भावार्थमाविष्करोति-एतदुक्तं भवतीति । धर्मादीनि सन्तीत्यादिपृच्छाविषयो नैकस्य सत्त्वं किन्त्वशेषस्य जगत इत्यर्थस्फोरणाय तत्रत्यादिपदसगृहीतसकलार्थमुल्लिखति-धर्माधर्मेत्यादि, एतावता प्रमेयसामान्यगततयैव सत्त्वं पृच्छा- विषयो न तु प्रमाणसत्त्वमपीलाशोन्मेषापनोदायाह-तत्र जीवद्रव्यमिति, स्वपरव्यवसायि ज्ञान प्रमाण, जीवश्च स्वपर- ग्राहको ज्ञानपर्यायस्वरूपश्चेति तद्हणेन प्रमाणमपि गृहीतमेव भवति, प्रमाणं च विषयसमन्वितमेव व्यवहारपथमवतरतीति तद्हणेन विषयोऽप्याक्षिप्त एवेति । अर्थाभिधानप्रत्ययास्तुल्यनामधेया इति सामान्योक्तौ योग्यत्वात्सर्वेऽपि बुद्धिस्था भवन्ती- त्यनुसन्दधानेनोकं सझेपत इति । यद्यपि लक्षणाधीना लक्ष्यव्यवस्थितिः, तथापि सृजित्वं गोलक्षणमुपकल्प्य महिपस्यापि गोत्वं मा प्रापदतो लक्ष्यकचक्षुषामेव लक्षणनिरूपणं कान्तमिति सामान्यतो लक्ष्यखरूपावधृती लक्षणमतिव्यायादिदोपानाघ्रातं सुखावयोधमित्यभिप्रायेणाह-अत इति । सकलाभिगम्येति, नकलं यदभिगम्यं धर्मादि वस्तु तस्य योऽभिगमः सर्वतो- भावेन ज्ञानं सदात्मना प्रतीतिस्तस्योपायस्सकलव्यापि सत्त्वलक्षणं तद्विषयेणेत्यर्थः । धर्मादिसकलवस्तुगतसत्त्वलक्षणमेव पृच्छा- विषयोऽत उत्तरमपि तथैव विधेयं येनाशेषस्य जगतः सत्त्वमावेदितम्भवतीलाह-अतः प्रतिवचतमपीति ॥ - ·, न [६] सत्त्वलक्षणं तस्य च द्रव्यपर्यायनयगर्भता [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री [सूत्रम्-] उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥ ५-२९ ॥ [भाष्यम्-] उत्पादव्ययाभ्यां ध्रौव्येण च युक्तं सतो लक्षणम् ; यदुत्पद्यते, यद् व्येति, यच्च ध्रुवं तत् सत्; अतोऽन्यदसदिति ॥ २९॥ उत्पादव्यथाभ्यामित्यादि । समासतश्चायं सूत्रार्थः-स्थित्युत्पत्तिविनाशस्वभावं सद्, अव- श्यन्तयैव स्थित्युत्पादविनाशाः समुदिता एव सत्त्वं गमयन्ति । स्थित्यादयो हि सत एव भवन्ति, न जातुचिन्निरुपाख्यस्य, केनचिदप्याकारणानुपाख्यायमानत्वादिति । यत् कथंचिन्न ध्रुवं न चोत्पद्यते न व्येति तन्न सदिति । इदं च सूत्रं द्रव्यपर्यायनयद्वयगर्भम् , यतो द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकावुत्सर्गापवा- दस्खभावी मूलं सङ्ग्रहादिप्रपञ्चस्य, तन्निरूप्यं च सर्व वस्तु, ते च सङ्ग्रहादयः प्रथमाध्याये विध्यप- वादस्वरूपतया निरूपिताः, विशेषविवक्षया तु किञ्चिदुच्यते-उत्सर्गो विधिर्व्यापित्वमप्रतिषेधः, न ह्यसौ द्रव्यनयो विशेषमिच्छति, विशेषो ह्यन्यप्रतिषेधेनात्मानं प्रतिपादयति भावान्तरत्वात् , उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥ ५ ॥ २९ ॥ द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धादुत्पादादित्रयाणां कृतद्वन्द्वानां युक्तपदेनान्वयाद्योऽर्थो निष्पद्यते तं भाष्यकृदाह-उत्पाव्ययाभ्यामित्यादि, द्वयोरुत्पादव्यययोरेकपर्यायार्थिकनयाभिप्रेतत्व- मभिसन्धाय ध्रौव्याद्रव्यार्थिकनयाभिप्रेतात्पृथकृत्य निर्देशः, सतो लक्षणमित्युक्त्या उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमिति लक्षणांशः सदिति लक्ष्यांशो निर्दिष्टः सूत्रे इति ख्यापितम् । उप्पेइ वेत्यादित्रिपद्यां वाकारो न विकल्पार्थः किन्तु समुच्चयार्थक एवेति द्योतनायाह-यदुत्पद्यते इत्यादि । अर्थापत्तिगम्यमर्थ स्पष्टमावेदयति-अत इति, सदसत्कार्यवादाविर्भावनाय टीकायां स्थित्युत्पत्तीत्येवं निर्देशः, तेन स्थितेः सर्वकालावच्छेद्यत्वममिप्रैति । सूत्रभाष्ययोर्युक्तमितिशब्दो न सम्बन्धान्तरेण सम्वन्धित्वख्यापनपरः, किन्तु कथञ्चित्तादात्म्यलक्षणाविश्वग्भावसम्बन्धेनैवेत्यवगतये स्थित्युत्पत्तिविनाशस्वभावमि- त्यत्र खभावपदम् , स्वभावखभाववतोश्च तादात्म्यं सुप्रतीतम् , तेन चोत्पादादित्रयाणामपि परस्परं कथञ्चिदभेदो लभ्यते तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति न्यायात् । एवञ्च न भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकत्वेन सच्छब्दस्य नानार्थत्वं हर्यादिपदवत्, किन्तु त्रयाणां कथञ्चिदेकत्वेन तत्प्रवृत्तिनिमित्तकत्वादेकार्थकत्वमेवेति, कथञ्चिद्देदेऽपि च त्रितयपर्याप्तकावच्छेदकताकशक्यताकत्या- देकार्थत्वमवसेयम् , अत एव समुदिता एवेत्युपपन्नम् । उत्पादव्ययध्रौव्याणां विमिन्नखभावानामेकस्मिन् वृत्तिर्न प्रकार- भेदमन्तरेण निरुपाख्यस्य च निर्धर्मकतया न प्रकारमेदसम्भावनेति न स्थित्यादिसमुदितलक्षणसम्भव इत्याशयेनोक्तम्-केन- चिदप्याकारेणेति, आकारश्चासमस्ताखण्डशव्दाभिलप्य एवाभिमतः, तेन शशशृङ्गगगनकुसुमखरविपाणादिशब्दाभिल- प्याकारस्य न ग्रहणम् । अतोऽन्यदसदिति भाप्यं गमयति-यत्कथञ्चिन्न ध्रुवमित्यादि, स्थित्यादीनां त्रयाणां पर- स्परविरुद्धत्वादेकाश्रयतयोपवन्धनं सूत्रेऽसातमित्याशङ्कापनोदायाह-इदञ्च सूत्रमिति, उत्सर्गः सामान्यं तच प्रकृते ध्रीव्यांशः, तस्य पूर्वोत्तरपर्यायानुस्यूततयाऽनुगामित्वात्सामान्यरूपत्वम् , अपवादोऽननुगामी तत्तत्पर्यायनियतैकखभावो विशेषः, स च प्रकृते उत्पादव्ययौ । यथा हि स्थित्यवच्छेदकं सुवर्णद्रव्यं कुण्डलाङ्गदादिपूर्वोत्तरपर्यायानुयायि,न तथा कुण्डल- त्याजदत्यादिकमुत्पादव्ययावच्छेदकम् , अवच्छेदकानुगतत्वाननुगतत्वाभ्यामवच्छेद्यानुगतत्वाननुगतत्वे वोध्ये, विपयधर्मेण विप- विनोऽप्यनुरजनमिति द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकावुत्सर्गापवादस्वभावावित्युक्तम्। सग्रहादीत्यत्रादिपदाव्यवहारादीनामुपग्रहः । प्रमा- पनयरधिगग इत्लन नयस्याधिगमप्रयोजकत्वमुक्कं तत्स्मारयति-तन्निरुप्यमिति, सद्हादिनयनिरुप्यमित्यर्थः। उत्सर्गापवा- देलन यम्ययोत्सर्गशवेनाभिधानं तम्यैव विध्यपवादेलत्र विविशब्देनानुरणनमित्येतत्कथयति-उत्सर्गो विधिरित्यादि, उत्मगंगानप्रतिपादकत्यादुत्सर्गसभावत्वं द्रव्यानि रम्येति प्रपञ्चयति-नासाविति।किस्खम्पो विशेपो यं न द्रव्याग्निकोऽभिधते दत्यपेलामामाह-विशेपो हीति, ययादव विशेषोऽदभिन्नपूण्डलादिप्रतिपेधेना दसरूपं प्रतिपादयतीति, भावान्तर- स्वात्, पर यत्तिधनवान् । अन्यप्रतिपेनेत्युकं, ता घटत्यादीनामतनात्तिर-पतामभ्युपगच्छतां गौगताना मते सपीरियं विशेषम्यरमेय, परन्नन्यामावरूपतया नुच्छत्यमेव न चैवमत्रत्यागयेनाह-न घामावः प्रतिपेघ- मात्रमिति, टनापतिः। अथवा प्रागवादिचतुर्विधयाभाव वगेपिरमते गर्वथा भावत्र्यतिरिक्तत्वेन गामपदार्थना- न्युन गह-न चाभावः प्रतिपेधमानमिति, प्रतिषेधमानं भावम्बम्पनानासान्ता गाागर पम् ।

·[७] । , भाष्यटीकाविवृतियुता] स्याद्वादवादे प्रागभावादीनां भावरूपता चाभावः प्रतिषेधमात्रम् । प्रागभावो हि घटस्य मृत्पिण्डः, प्राग्घटोत्पादाद् घटस्याभावः पिण्ड एवा- नाविर्भूतघटाकारः १; प्रध्वंसाभावोऽपि कपालाद्यवस्था, प्रध्वंसो विनाशा, स चावस्थान्तररूपत्वाद् वस्तुस्वभावं न जहाति, वर्णकविरचनामात्रप्रापितनटान्यत्ववदुत्फणविफणादिसंस्थानमात्रत्यागिसर्पवद् वा २; इतरेतराभावोऽपि स्तम्भकुम्भादीनां परस्परव्यतिरेकरूपत्वान्नावस्तु, घटो हि घटसंस्थानादि- व्यतिरेकापेक्षस्वरूप एवाभावशब्दवाच्यः, समस्तवस्तुनश्च तथाविधत्वाभ्युपगमाद् वस्त्वेव भवतीत- रेतराभावः ३; न चात्यन्ताभावः कश्चिदनुपाख्योऽस्ति सर्वप्रकारमनुपाख्यायमानखरूपानधिगमात्, शशविषाणादेवस्त्ववस्थान्तरत्वादुपलब्धिविषयत्वम् , शशविषाणाभावो हि मौण्ड्यं समतलमस्तकख- रूपोपलब्धिर्नात्यन्ताभावः, विषाणसद्भावादन्यत्र शशमस्तकसद्भावाचेतरेतराभाव एव, समवायसम्ब- न्धप्रतिषेधमात्रत्वाद् वा अन्यत्र च तस्य सत्त्वान्नात्यन्ताभावा, नामकर्मपरिणामवशाच्चापत्यवत्त्वे निषेधे हेतुमाह-प्रागभावो हीति, हि यतः, प्रागभावो घटस्य प्रागभावः। मृत्पिण्डः पिण्डितावस्थमृद्रव्यमेव घटप्राग- भावः, एतेनाव्यवहितपूर्वपर्यायभावापन्नद्रव्यस्योत्तरपर्यायप्रागभावरूपता व्याख्याता । कथमेवमित्यपेक्षायामाह-प्राग्घटोत्पा- दादिति, पिण्ड एव मृत्पिण्ड एव । प्रध्वंसाभावोऽपीत्यपिना प्रागभावस्य भावरूपतासमुच्चयः । स च विनाशश्च । अवस्थान्तररूपत्वात् कपालाद्यवस्थोत्तरकालीनघटाद्यवस्थारूपत्वात् । वस्तुखभावं भावरूपताम् , उत्पादव्ययध्रौव्यात्मक- तामिति यावत्। तथा चाव्यवहितोत्तरपर्याय एव पूर्वपर्यायस्य ध्वंसः, तथा च घटस्य घटात्मनोत्पाद एव कपालध्वंसो मृद्रूपेणा- वस्थितिश्चेति विनाशस्य घटरूपत्वे घटगतोत्पादव्यवध्रौव्ययुक्तत्वं तस्यापीति तद्रूपवस्तुस्वभावत्वमपि निर्बाधमेवेति । अथवा केनचिद्रूपेण विनाशेऽपि अनुगामिद्रव्यावस्थानं समस्त्येवातोऽनुगामिरूपत्वमेव वस्तुखभावं न जहातीत्यर्थः। अत्रैवानुगुणं दृष्टान्तद्वयमाह-वर्णकविरचनेत्यादि, वर्णकविरचना रामरावणाद्यनुकारिखरूपपरिकल्पना । मात्रपदोपसन्दानात्वस्वरूपा- त्मना नटस्यानन्यत्वं गम्यते, एवमग्रेऽपि । अन्योन्याभावस्यापि भावरूपत्वं स्पष्टमाख्याति-इतरेतराभावोऽपीति, उक्त- मर्थमेव भावयति-घटो हीति, घटस्य यत्संस्थानादि पृथुबुनोदराद्याकारस्तद्रूपो यो व्यतिरेकः पटादितो वैलक्षण्यं तदपे- क्षखरूप एव घटः । अभावशब्दवाच्यः पटाद्यन्योन्याभावव्यपदेशभाक् । न च घटादेरेव प्रतिनियतस्य वस्तुनो भावा- भावोभयरूपत्वमपि त्वशेषस्य जगत एव भावाभावोभयरूपत्वमित्याह-समस्तवस्तुनश्चेति, तथाविधत्वेति, परस्पर- व्यतिरेकरूपत्वेत्यर्थः । अत्यन्ताभावोऽपि तादात्म्यपरिणामनिवृत्त्यात्माभावभूताधिकरणस्वरूप एव, न तु तद्व्यतिरिक्तस्तुच्छरूप इति । तस्याप्यधिकरणगतोत्पादादियोगाद्वस्तुत्वमेवेत्याशयेनाह-न चात्यन्ताभाव इति, अनुपाख्यस्तुच्छरूपः । तस्यानुपा- ख्यत्वेऽधिगतिविषयत्वमेव न सम्भवतीत्याह-सर्वप्रकारमिति, न च शशविषाणादीनामनुपाख्यखरूपाणां यथाऽसत्ख्या- स्यात्मकाधिगतिविषयत्वं तथाऽत्यन्ताभावस्यापि तथाविधस्य तत्त्वम्भविष्यतीति व्याच्यम्, शशविषाणप्रतीतिर्हि नाखण्डस्या- लीकस्य प्रतीतिस्तथा सति गगनकुसुमादिप्रतीतितो विषयकृतवैलक्षणस्य तत्रानुभूयमानस्यापलापप्रसङ्गादलीके स्वरूपादिवलक्ष- ज्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् , किन्तु विषाणे शशीयत्वस्य शशे वा विषाणसम्बन्धस्य प्रतीतिरेवं सति शशीयत्वमप्यन्यत्र प्रसिद्ध विषाणसम्बन्धोऽपि चान्यत्र प्रसिद्ध इत्युक्तविशिष्टप्रतीतिर्विपरीतख्यातिरेव न त्वसत्ख्यातिः। एवं शशविषाणं नास्तीत्यन्ता- भावप्रतीतिरपि नासत्प्रतियोगिकाभावविषयिणी, किन्तु शशे विषाणसम्बन्धाभावावलम्वनैवेत्यनुरोधेनाप्यसत्ख्यातिन सिद्धि- पथमुपगच्छतीत्याशयेनाह, शशविषाणादेरिति, आदिपदाद्गगनकुसुमादीनां परिग्रहः । वस्त्ववस्थान्तरत्वात्, शशोऽपि पुद्गलपरिमाणत्वाद्वस्त्ववस्थान्तररूप एवं विषाणमपि। ततश्चोपलब्धिविषयत्वम् , विपरीतख्यातिविपयत्वम् । मौण्ड्यमित्यस्यैव विवरणम्-समतलमस्तकखरूपोपलब्धिरिति, उपलब्धिरिति प्रमाणोपन्यासाय, तथा चोपल- भ्यमानसमतलशशमस्तकखरूपमेव शशविषाणाभावः, नात्यन्ताभावः, न तु तुच्छरूपोऽसावभावः । अयं चाभावोऽन्यो- न्याभावस्वरूप इत्यावेदयितुमाह-विषाणसद्भावादन्यत्रेति । नन्वन्योन्याभावस्थले प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदयोस्समान- विभक्तिकत्वं तन्त्रमतो नोक्तस्यान्योन्याभावविषयकत्वमत आह-समवायेति, समवायश्चान कथञ्चित्तादात्म्यलक्षणाविश्वम्भावः, तथा च शशे ताशसम्वन्धेन विपाणस्याभावो विषाणे वा शशस्य तादृशसम्बन्धस्याभावो वा विपयो नैतावता तुच्छरूपात्यन्ता- भावविषयत्वं, किन्तु अधिकरणस्वरूपात्यन्ताभावविषयत्वमेवेति भावः । तस्य, समवायसम्बन्धस्य । एवं वन्ध्यापुत्रोऽपि नात्य- न्तमसनुपलब्धिगोचर इत्युपपादनायाह-नामकर्मेति, काचित्स्त्री नान्ना वन्ध्याऽपि स्यात्पुत्रवत्यपि स्यात्तस्याः पुत्र एव , ·, [८] द्रव्यादिविप्रकर्षाद्वावरूपाऽनुपलब्धिः, द्रव्यनयमतञ्च [तत्त्वार्थ त्रिसूत्री वन्ध्यायाः केन तद्वत्ता निवार्यते ?, नहि पूर्वोपात्तकर्मविपरिणामव्यतिरेकेण तज्जीवतथाविधपरिणत्यभावे वा उत्तरजन्सप्रतिपत्तिरमूलत्वात् ४; अतः सर्व एव पदार्था द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदापेक्षाः कदाचि- दुपलभ्यन्ते, प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनावधार्यन्ते, कदाचिदुपलब्धाः सन्तोऽपि भूयो नोपलभ्यन्ते, द्रव्या- दिविप्रकर्षात् , सत्यपि मतिज्ञानावरणीयकर्मक्षयोपशमकारणसाकल्ये उपयोगे च किञ्चिद् द्रव्यमन्या- त्मपरमाणुब्यणुकादि वैक्रियशरीरादि च सदपि नोपलभ्यते, तस्य च द्रव्यस्य तथाविधपरिणामात्, आदिशब्दाद् दिवा तारकादयो, भाषश्च माषराशावुपक्षिप्तः, किञ्चित् क्षेत्रविप्रकर्षाद्धि दूरात्यासन्नस- व्यवधानवति विद्यमानमेव नोपलम्भविपयभूयमास्कन्दति, तथाऽपरं कालविप्रकर्षादनाविर्भूतं तिरो- भूतमुपलब्धेरगोचरः, तथाऽन्यद्भावविप्रकर्षात् परकीयात्मवर्तिमतिज्ञानविकल्पजालमण्वादिपरिवर्ति च संस्थानरूपादिपर्यायकलापजातं सद्प्यनुपलभ्यम् , विवक्षितोपलब्धेश्चान्या उपलब्धिरनुपलब्धिः, पर्युदासवृत्तेरभ्युपगमात्, न पुनरुपलव्ध्यभावोऽनुपलब्धिः, अनुपाख्यस्याभावस्य प्रत्याख्यानात् , भावस्यैव चाभावशब्देन कथञ्चिदभिधेयत्वात् , तस्मादुपलम्भकारणमाज एवानुपलब्धिर्नान्यथा, व्यवस्थितमिदं नाभावः प्रतिपेधमात्रमिति । एवं च ध्रौव्यं द्रव्यास्तिकः, अस्तीति मतिरस्येत्यास्तिकः, द्रव्य एवास्तिको द्रव्यास्तिकः, सकलभेदनिरासादकृतलक्षणस्य च तत्पुरुषस्य मयूरव्यंसकादिप्रक्षेपात समसनम् , तञ्च द्रव्यं भवनलक्षणं मयूराण्डकरसवदुपारूढसर्वभेदबीजं निर्भेदं देशकालक्रमव्ययभेदं समरसावस्थमेकरूपं भेदप्रत्यवमर्शनाभिन्नमपि भिन्नवदाभासते, तदाश्रयाच्च भवितरि विशेषे भवति वन्ध्यापुत्रः प्रसिद्ध इति न वन्ध्यापुत्रस्य सर्वथाऽसत्त्वम् । किञ्च याऽपि स्त्री कस्याप्यपत्यस्याजननीत्वाद्वन्ध्येति प्रसिद्धा, साऽप्यस्ति पुत्रोऽप्यन्यस्त्रियाः कश्चित्प्रसिद्ध इति पुत्रे वन्ध्यासम्बन्धित्वज्ञानरूपा वन्ध्यापुत्रप्रतीतिरपि विपरीतख्यातिरेव, नासरख्यातिः कुत्रापि सम्भवतीत्याशयेनाह-अतः सर्व एवेति, कदाचिद्, द्रव्याद्यविप्रकर्षे , उपलभ्यन्त इत्यस्यैव विवरणं प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनावधार्यन्त इति । नोपलभ्यन्ते द्रव्यादिविप्रकर्षादिति, यथा-पृथिवीत्वादिजाती रूपादिकं च घटादावुपलभ्यते परमाणौ नोपलभ्यते इति द्रव्यविप्रकर्षात् तत्रानुपलब्धिः, भित्त्याद्यनावृतदेशस्थितो य एव पूर्व- मुपलब्धस्स एव भित्त्यादिव्यवहितदेशगतस्सन्नोपलभ्यते तत्रानुपलब्धिः क्षेत्रविप्रकर्पात् , स्वासमानकालीनपदार्थस्तत्कालीन- पुरुषोपलब्धिगोचरोऽप्यन्यकालीनपुंसा नोपलभ्यते तत्रानुपलब्धिकारणं कालविप्रकर्पः, लवणं पूर्वमुपलब्धमपि चक्षुषा तोयगतं नोपलभ्यते तत्रानुपलब्धिहेतुस्वभावविप्रकर्ष इत्येवमेकस्याप्युपलब्ध्यनुपलब्धी ज्ञेये। द्रव्यादिविप्रकर्षादिति, खयं स्पष्टदृष्टान्तेनोपपाद्य दर्शयति-सत्यपीत्यादिना, किञ्चिद्रव्यमित्यादि द्रव्यविप्रकर्षे उदाहरणम् । उपलम्भ: विपयभूयमास्कन्दति उपलम्भविपयत्वं प्राप्नोति । अनुपलब्धिरपि नोपलव्ध्यत्यन्ताभावो येन तुच्छरूपतामास्कन्देत, किन्तु भावरूपैवेत्याह-विवक्षितोपलव्धेश्चेति । प्रक्रान्तमर्थमालम्च्याह-एवं चेति, द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिका- चुत्सर्गापवादस्वभावाविति, यदुकं प्राक् तदविकृत्याह-धौव्यमिति, अत्र विपयिनयगतस्य द्रव्यास्तिकत्वस्य विषये धाव्यप्युपटीनम् , तदुपपादनायाह-अस्तीति मतिरस्येत्यास्तिक इति। द्रव्यास्तिकशब्दस्त्रोक्तस्य लाक्षणिकंतत्पुरुपरामा- सदानन्तर्गतनेऽपि तत्पुरुषत्वोपपादनायाह-सकलभेदनिरासादकृतलक्षणस्येति, सकलभेदनिरासादित्यस्य पूर्वान्व- योऽपि गम्भवति, नत्र द्रव्य एव पुन आग्निक इत्यपेक्षायामाह-सकलेति, भेदपदमत्र पर्यायपरम् । तच द्रव्यं, द्रव्या. निानामिपणे पापक्षां द्रव्यं च, भवनलक्षणं भू मत्तायामिति वचनान् सत्तास्वरूपम् , तस्यैव घटपटादिस्वर पस- द्विशानुगत गेन द्रव्यातम्, तदेव च वन्तुनि त्रिवालानुगामिनया श्रीव्यम् । मयूराण्डकरमवदिति, यथा मयूरा- उलो मामिरगत चन्द्रपिच्छनियनन्दर्यचित्रन्पादिगभिगम्ममाषेण वर्गत तथा भवनलक्षणे गत्वेऽपि गर्वेऽपि किसान, मानहानी यथा तनपैनग्मालम्परिणति नया भवनमपि ननद्विशेषाकार इन भवनि नदेव न गीत मा निगदं गतो कि पि । देशकालक्रमव्यामेदमित्यत्र भदगदो विशेपाननः । समरसावन मारणतम , कर व एकम्पम ने कम्पम्यानुगतप्रनीतिनियारलागम्म- ·भाष्यटीकाविवृतियुता] द्रव्यनयमतोपसंहारः, पर्यायनयमतं तस्य च द्रव्यनयेन सह चर्चा। [९] . भावंता, अन्यथा तु भाव एव न स्याद् भविता विशेषो भवनव्यतिरेकित्वात्, तव्यतिरिक्तरूपत्याच भवितुर्विशेषस्य तत्स्वरूपवद्भावता तव्यतिरिक्तरूपता च । एवं सति भवनमात्रमेवेदं कृत्स्नं भेदा- भिमतास्त्वेता वृत्तयस्तस्यैव न जात्यन्तराणीति ॥ पर्यायः पुनरपवादस्वभावोऽन्यपरिवर्जनमपवदन- मपवादः, स ह्यन्यपरिवर्जनेनान्यं प्रतिपादयति प्रतिषेधरूपत्वाद्, अघटो न भवतीति घटः, पर्याया एवं सन्ति न पुनद्रव्यं नाम किञ्चिदेकं पर्यायार्थान्तरभूतमस्ति, द्रव्यास्तिकावधारितध्रौव्यवस्तुप्रति- क्षेपेण भेदा एव वस्तुत्वेन प्रतिज्ञायन्तेऽतः पर्याये आस्तिकः पर्यायास्तिकः समुपलभ्यमानायःशला- काकल्पभेदकलापव्यतिरेकेण द्रव्यस्यानुपलम्भात् ॥ ननु च रूपादिव्यतिरेकेण मृव्यमित्येकवस्त्वा- लम्बनश्चाक्षुषः प्रत्ययः प्रत्याख्यातुमशक्यः, सन्तमसपटलावच्छादितप्रदेशवर्तिनि वा मृगव्ये स्पर्शन- ज्ञानमभिन्नमृद्व्यमानालम्बनमसत्यमिति वा भाषितुं न पार्यत इत्यस्त्यभिन्नमेकं द्रव्यमभेदनानवि- वात् । न चैकरूपत्वं सत्त्वस्य नास्त्येव घटत्वं हि घटे सत्त्वं पटत्वं पटे सत्त्वमित्येवमननुगततया भिन्नरूपस्यैव सत्त्वस्य घट- सत्ता पटसत्तेत्येवं भिन्नप्रतिभासादिति वाच्यम् , तस्यौपाधिकभेदस्य वास्तविकाभेदाविरोधित्वादित्याशयेनाह-भेदप्रत्यवम- शेनेति, अभिन्नमपि भवनलक्षणं द्रव्यं घटादिभवनविशेषावगाहिवेदनेन भिन्नमिवाभासते, यथा महाकाश एक एव मठघट- शरावाकाशादिरूपैरवभासते तथेदमपीति । भावत्वं सत्त्वस्यैव केवलस्यान्यत्र तूपचारात्तसंप्रत्यय इत्याह-तदाश्रयानेति, सत्त्वात्मकमहासामान्याभेदाश्रयाणाचेत्यर्थः । भवितरि भवनरूपयोगिनि । अन्यथा सत्त्वात्मकमहासामान्याभेदानाश्रयणे, भविता भवनशीलः, विशेषो भाव एव न स्यात् , अनुगतस्य भावत्वाद्विशेषाणां च खतोऽननुगतत्वादित्याह-भवनव्य- तिरेकित्वात् , सत्त्वभिन्नत्वात् । तद्व्यतिरिक्तत्वात् , सत्त्वाव्यतिरिक्तत्वाद्, भवितुर्भवनाश्रयस्य, विशेषस्य पर्या- यस्य, तत्स्वरूपवद्, भवनखरूपवद्, तदव्यतिरिक्तरूपता, भावाव्यतिरिक्तरूपता। एवं सति द्रव्यार्थिकनयाभिप्रेतं यनिष्पनं तदाह-एवं सतीति, एता विशेषरूपा वृत्तयोऽवस्थाः, तस्यैव महासत्त्वलक्षणभवनस्यैव, न जात्यन्तराणि न तु विशेषा महासामान्यात्पृथग्भूतानि तत्त्वानि । इत्थमुत्सर्गखभावलं द्रव्यास्तिकनयस्योपपादितम् ॥ सम्प्रति पर्यायास्ति- कस्यापवादस्वरूपतां प्रपञ्चयति-पर्याय- इति, पुनस्त्वर्थे, अपवादस्वभावः, अपवादस्वरूपः पर्यायास्तिकनयः । अप- वाद एव क इत्यपेक्षायामाह-अन्यपरिवर्जनमिति, यौगिकोऽयमर्थ इत्युपपादयितुं व्युत्पत्तिमुपदर्शयति-अपवदनम- पवाद इति, स हीति, हि यतः स पर्यायार्थिकनयः, अन्यपरिवर्जनेनान्यं प्रतिपादयतीति, पर्यायार्थिकनये हि घट इति शब्दो न विधिमुखेन घटरूपमर्थ कथयति, किन्तु घटान्यद् यत्पटादि तत्परिवर्जनेन तन्निषेधमुखेन घटान्यपटादिभ्योऽन्यं घटं प्रतिपादयति, यतो घटपदस्य घटत्वावच्छिन्ने शक्तिः । घटत्वं च न विधिरूपं सामान्यं किन्त्वघटव्यावृत्तिरूपमेवेत्याह- प्रतिषेधरूपत्वादिति, एतदेव स्पष्टयति-अघटो न भवतीति घट इति, घटोऽयमित्युक्तेऽयमघटो न भवतीति निषेधरूपोऽर्थो लभ्यते इत्यर्थः । घटत्वस्य विधिरूपत्वं किमिति नाश्रयत्ययमित्यपेक्षायामाह-पर्याया एव सन्तीति, एव- कारव्यवच्छेद्यमाह-न पुनद्रव्यमित्यादि, द्रव्यपदश्चात्रानुगतधर्ममात्रोपलक्षकम् , तथा च घटत्वं न घटेभ्यो व्यतिरिक्त सकल घटानुगतमेकं सामान्यमस्ति, घटोऽयं, घटोऽयमित्यनुगतमतिश्चाघटव्यावृत्तिविषयिण्येवेति । अघटव्यावृत्तिरूपतयाऽनु- गतमतिप्रयोजनकत्वमिष्टमेव घटत्वादौ न पुनर्विधिरूपतयेत्यावेदयितुमुक्तं-पर्यायान्तरभूत मिति, पर्यायास्तिकसंज्ञाप्यस्य नयस्यान्व^त्याह-द्रव्यास्तिकेत्यादि, ध्रौव्येति, अनुगतांशेत्यर्थः। भेदा एव विशेषा एव । प्रतिज्ञायन्ते, स्वपक्ष स्थाप्यन्ते, परपक्षनिराकरणपूर्वकखपक्षव्यवस्थापनस्यैव प्रतिज्ञात्वात्, एतन्मतेऽनुगतमतिर्विकल्पनमात्रं न तु वस्तुनिर्णा- यकमिति हृदयम् । कथं निखिलपर्यायानुस्यूतमनुगतद्रव्यमयं नाभ्युपगच्छतीत्यपेक्षायामाह-समुपलभ्यमानेत्यादि । द्रव्या- लम्बनप्रतीत्यपलपनमसहमानो द्रव्यास्तिक आशङ्कते-ननु चेत्यादि, रूपादीत्यत्रादिपदाद्रसगन्धस्पर्शाद्युपग्रहः । सन्तम- सेति, निविडान्धकारेत्यर्थः, अनेनालोकरूपसहकार्यभावाच्चक्षुत्तत्र रूपाहणे न व्याप्रियत इति सूचितम् , स्पर्शनमान. मिति, त्वगिन्द्रियजन्यज्ञानमित्यर्थः, तथा चेन्द्रियद्वयवेद्यत्वं न रूपस्पर्शयोत्तयोरेकैकेन्द्रियग्राह्यत्वस्यैव भावादिति चाक्षुषस्पा- निज्ञानविषयोऽनुगामी रूपस्पर्शयोः कश्चिदभ्युपगन्तव्यः, स एव द्रव्यमिति गूढामिसन्धिः । मृद्रव्यमाति, मात्रपदेन रूपन्यवच्छेदः । नन्वनुगतप्रतीतिमात्रस्य श्रान्ततयैव पर्यायवादिनाऽभ्युपगमान ततो वस्तुसिद्धिरित्यत आह-न चायमिति । त. त्रि. २ ·. . [१०] . पर्यायनयस्य द्रव्यापलापेऽवयवानामेव समुदायतादरः । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री पयत्वात् , न चायमभेदप्रत्ययो भ्रान्तः पुनः पुनः प्रेक्षापूर्वकारिभिस्तथैवोपलभ्यमानत्वात् , मैत- देवम्, अन्यविषयत्वाद् , रूपस्पर्शविषयाचक्षुःस्पर्शनज्ञानाद् भिन्नविषयोपलम्भिनोऽन्यदेव रूपादि- समुदयविषयं स्मार्तमभेदज्ञानमुत्पद्यते स एवायं घटो यमहमद्राक्षमहनि रात्रौ वा यं चास्प्राक्षम् , अतो रूपाद्यमहे तस्या अभेदबुद्धेरनुत्पादात् । एतदुक्तं भवति-दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा वा स एवायं घट इति यदभेदज्ञानं तद् रूपादिसमुदयविषयं स्मार्तम् , तदग्रहे सत्यनुत्पत्तेः, यथा वनज्ञानं धवाद्यग्रहे. सत्यनुत्पद्यमानं धवादिविषयमिति ॥ नन्वालोकाग्रहणे शुक्लबुद्धिर्न भवति, न चालोकविषया शुक्लबुद्धि- रित्येवमन्यत्वेऽपि साध्ये, न चालोकाद् रूपं नान्यदित्यनेकान्तः, नैतदेवम् , हेत्वर्थापरिज्ञानात् , रूपाद्यग्रहे - तद्बुद्ध्यभावादित्यनेन तदभावाभावमुखेन रूपादिग्रहे सत्येव भावादित्याख्यायते, न चालोकग्रहणे सति रूपबुद्धिर्भवति, चित्ररूपवत् सालोकस्य रूपस्य ग्रहणात्, आलोके तु सति स्याद्' रूपबुद्धिः ॥ पुनराशङ्कते-प्रत्यक्षानुमानाभ्यामननुभूते समुदाये कथं स्मृतिरुत्पद्यत इति, न, अनेका- निषेधे हेतुमाह-पुनःपुनरिति । प्रेक्षापूर्वकारिभिरित्यनेन विशेषदर्शित्वं तेषां व्यज्यते, विशेषदर्शनं च गुणरूपं ततो ज्ञानं भवत्प्रमैव स्यात् , विशेपादर्शनस्य दोषविधया भ्रमकारणस्याभावात्तेषां भ्रान्तिन स्यादेवेति भावः । सकृदनुभवने विशेषा- दर्शनसंभवाभान्तिस्संभवेदपि न चैवं प्रकृते इत्यावेदनाय पुनःपुनरित्यसकृदानेडनमिति, द्रव्यविषयकत्वेनाभिमतप्रत्य- यस्य रूपस्पर्शसमुदायविपयकत्वं स्मार्त्तत्वञ्च, समुदायश्च समुदायिभ्योऽभिन्नो न द्रव्यं किन्तु पर्याय एवेति नातो द्रव्यसिद्धि- रिति पर्यायवादी नन्विति शङ्कायां समाधत्ते-नैतदेवमिति । अन्यविषयत्वात् द्रव्यातिरिक्तविषयकत्वात् । एतदेव भावयति-रूपस्पर्शति, रूपविषयकाचक्षुर्ज्ञानात्स्पर्शविषयकात्स्पर्शनज्ञानाचेत्यर्थः, भिन्न विषयोपलम्भिनो, भिन्नविषय- कोपलम्भत्वेन द्रव्यवादिसम्मताज्ज्ञानात् । अन्यदेव भिन्नमेव । न तु द्रव्यविषयकम् । किन्तदित्यपेक्षायामाह-रूपादिस- मुदायविषयमिति, स्मार्त्तत्वोक्त्याऽस्यानुभवात्मकरूपज्ञानस्पर्शज्ञानद्वयादेवास्योत्पत्ति तदनुरोधेनातिरिक्तद्रव्यकल्पनमिति सूचि- तम् । अतः स्मार्त्तत्वादेव, आशयमुद्घाटयति-एतदुक्तं भवतीति, तदग्रहे, रूपाद्यग्रहे । समुदायग्रहस्य समुदायिज्ञानं विनाऽनुत्पद्यमानस्य समुदायविपयकत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह-यथा वनज्ञानमिति, यदज्ञाने यज्ज्ञानन्न भवति तज्ज्ञानस्य तद्विपयकत्वमिति व्याप्तिरेवोक्तदृष्टान्तवलादायाता । तत्र द्रव्यवादी व्यभिचारमाशङ्कते-नन्वालोकाग्रहण इति, अन्यत्वे- ऽपि साध्य इत्यत्रानन्यत्वेऽपि साध्य इति पाठो भवितुमर्हति तत्रैव न चालोकादित्यनेन व्यभिचारस्य दर्शितत्वात् , यत्रानुमाने व्यभिचारोऽनेन दर्शितस्स चानुमानप्रकारः पर्यायवादिन ईदृशः-विवादापन्नं ज्ञानं रूपाद्यनन्यविषयकं, रूपाद्यग्रहणे सत्यनुत्पद्यमानत्वात् , यज्ज्ञानं यदग्रहणे नोत्पद्यते तज्ज्ञानं तदनन्यविषयकं, यथा धवादिसमुदायात्मकवनज्ञानं धवाद्यग्रहणेऽनु- त्पद्यमानं धवाद्यनन्यविषयकमिति । तत्र च व्यभिचार आलोकाग्रहण इत्यादिनोपदर्शितः, तथाहि-आलोकाग्रहणे शुक्लबुद्धि- नोत्पद्यते इति सामान्यव्यातावभिमतो हेतुस्तत्र वर्त्तते, न च शुक्लबुद्धिरालोकानन्यविपयेति साध्यन्तन नास्तीति । विवादपदं ज्ञानं स्पायनन्यविपयं, स्पादिग्रणे सत्येव भावाद्यद्यद्हणे सत्येव भवति तत् तदनन्यविषयकं, यथा धवस्खदिराविसमुदायज्ञानं धवा- धनन्यनिषयकमिलत्रयोक्तानुमानपर्यवसानम् , तत्र च नोकव्यभिचारः, शुक्लबुद्धी हि नालोकग्रहणं कारणं येनालोकग्रहणे सत्येव मावस्यादपि तु आलोकभासकमामग्रीनियतसामग्रीकन्वेनालोकोऽपि तस्यां भासत इति । पर्यायवादी समाधत्ते-नैतदेव- मिति, यदि आलोकप्रणं न शुल्लाहे कारणं तर्हि आलोकमन्तराऽपि शुक्लबुद्धिः कस्सान भवतीलपेक्षायामाह-मालोके विति, नया च रूपयुद्धी वापसत आलोकस्य कारणवान त्यालोकज्ञानस्येति, आलोकाभावे कारणाभावादेव शु.मबुद्धिोंप. गगनशी नारः । अननुभूतम्य मरणत भवतीति नियमेन स्पस्पर्गगमुदायस्य स्पादिप्रत्येकजानाविषयत्वेन प्रागननुभूत- तयाना मरणसम्भव दति द्रव्याविषयवमेव विवादपदं ज्ञानमभ्युपगन्तव्यमिति द्रव्यवादी यकवे-पुनराशकत इति । सम्भलमान नगरसमिति न नियमः रिन्यनातन्य न मरणमिवेव नियमः, अत एव जानत्वेन स्मृनिन्वनय कार्यकारण- नबोन्यागम्यते पाच रमलनलामति मग्नुपपयने, अन्यथा महलनुभृतम्य रमरणम्पफलेन संस्कारनाशे पुनः मरा, पाच पारिषदमनप्रगविर पालकानगोचरत्वान्ममुहायोऽपि जान पति नम्मरणं न दुर्घटमिति पर -जननेकान्तादिति, समान स्मृनियन कार्यभरममावं व्यभिचारादित्यर्थः, गया च यनि- ·भाष्यटीकाविवृतियुता]. गुणगुणिनोर्भेदानुमानेऽनेकान्तदूषणदान पर्यायनयेन ! श न्तात् , विकल्पितेऽपि ह्यर्थे स्मृतिदृष्टा बन्धुमत्याख्यायिकादौ । अस्ति च घटादिसङ्केतप्रभवः समुदाये विकल्पो वनादिविकल्पवत्, अन्यथा वनसेनास्मरणमपि न स्यात् , एवं च न रूपादिव्य- तिरिक्तं द्रव्यं समस्तीति व्यवस्थितम् ॥ पुनरप्याह-अस्त्येवान्यद् द्रव्यं बुद्धिभेदात्, अन्यैव हि रूपादिधीरन्या च घटबुद्धिः, अयं च बुद्धिभेदोऽन्यत्वे सति भवति नान्यथा, तस्माद् रूपादिद्रव्य- योरन्यत्वं बुद्धिभेदाद् गवादिवदिति, अयुक्तमेतदपि, यदि तावदुभयोरन्यत्वं साध्यते, द्रव्याभावा- देकदेशाश्रयासिद्धः, नहि सतोऽसतश्चैकमेव विशेषणं न्याय्यम् । अथ रूपादिभ्यो द्रव्यस्यान्यत्वं साध्यते, तदसमञ्जसम् , नहि द्रव्यं नाम किञ्चिदस्ति स्वरूपेण यस्यान्यत्वं साध्येत, सिद्धे धर्मिणि धर्मविप्रतिपत्तौ साधनसद्भावात् , अनैकान्तिकश्च पानकादिभिर्बुद्धिभेदादिति, विनाऽप्यर्थान्तरभूत- द्रव्यकल्पनया मनीषाभेदस्य सद्भावाद् रूपाद्यवयवानां सन्निवेशविशेषाद् बुद्धिभेदः, यथा गुडो- दुकाभ्यां पानकं नार्थान्तरमथ च बुद्धिभेदः, एवं वनपतयादिष्वपि द्रष्टव्यम् । तस्मान्नोत्पादव्यय- व्यतिरिक्तः कश्चिदस्ति ध्रौव्यांशो यमाश्रित्य प्रज्ञाप्येत द्रव्यमेकमभेदप्रत्ययहेतुरिति । स्वात्मव्यतिरि- क्तावयव्यारम्भकास्तन्तव इति चेत्, अयुक्ततरमिदम् , तुलानतिविशेषाभावात् , यस्य ह्यवयवगुणा गुणा- न्तराण्यारभन्तेऽवयविनि "द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम्" इति वचनात् तस्य चाराभावे व्याप्यरूपेण तद्धर्मावच्छिन्नम्प्रति कारणत्वसम्भवे व्यापकरूपेणान्यथासिद्धिरिति न्यायेनाप्यनुभवत्वस्य कारणत्वा- वच्छेदकत्वन्न सम्भवतीति भावः । व्यभिचारस्थलमेवोपदर्शयति-विकल्पितेऽपीति, न हि तत्रानुभवस्य सम्भवो बन्धु- मत्यादेः कविकल्पनामानगोचरत्वेन वस्तुत्वाभावेन तद्विषयकानुभवासम्भवात् , अनुभवस्य सन्मात्रविषयकत्वनियमादिति भावः । विकल्पश्च रूपस्पर्शसमुदायेऽपि समस्त्यतः तत्स्मरणं न दुर्घटमित्याह-अस्ति चेति, अन्यथा समुदायस्य विकल्पविषय- कत्वानभ्युपगमे विकल्पस्य वा स्मरणजनकत्वानभ्युपगमे । एतावता निष्पन्नमर्थ पर्यायवाद्याह-एवं चेति । द्रव्यवादी पुनरा- शकते-पुनरप्याहेति, द्रव्यं रूपादिभ्यो भिन्नं रूपाद्यग्राहकज्ञानग्राह्यत्वात् , द्रव्यपर्यायौ वा परस्परं विभिन्नौ, विभिन्नबुद्धि- ग्राह्यत्वात् , रूपस्पर्शाविवेत्यत्रानुमानाकारो ज्ञेयः । वुद्धिभेदमेव स्पष्टयति-अन्यैवेति । बुद्धिभेदस्य विषयभेदेन सहाविनाभाव- मावेदयति-अयञ्चेति । पर्यायवादी उक्तानुमानमाश्रयासिध्यादिना प्रतिक्षिपति-अयुक्तमेतद्पीति । पर्यायवादिनम्प्रति रूपादिद्रव्ये अन्योन्यं भिन्ने इति साधयितुं न शक्यते, द्रव्यस्यापि पक्षान्तर्गतत्वेन तस्य तम्प्रत्यसिध्याऽऽश्रयासिद्धिरित्याह-यदि तावदुभयोरन्यत्वं साध्यत इति । ननु विकल्पसिद्धोऽपि धर्मी पर्यायार्थिकवादिना स्वीक्रियत इति विकल्पसिद्धत्वमुपादाय द्रव्यस्य पक्षत्वम्भविष्यतीत्यत आह-नहीति, रूपादिकं सत् , द्रव्यञ्चासत् तयोरेकसाध्यवत्त्वन्न सम्भवति सति सन्नेव साध्यधर्मः, असति चासन्नेव, न तयोश्चैक्यमिति तदुभयविशेषणतयैकसाध्यासम्भवादित्याशयः। ननु द्रव्यं रूपादिभ्यो भिन्न भिन्नवुद्धि- ग्राह्यत्वादित्येव साध्यते, तत्र द्रव्यमानस्यैव पक्षत्वेन न पक्षैकदेशाप्रसिद्धिरित्याशङ्कते-अथेति । सत्प्रतियोगिकस्य भेदस्यापि पारमार्थिकत्वेन पारमार्थिक वस्तुन्येव संसर्गों नापारमार्थिके, द्रव्यं च पारमार्थिकं नाद्यापि सिद्धमिति न तत्र पारमार्थिकरूपादि- भेदसंसर्गसम्भव इत्याशयेन पर्यायवादी समाधत्ते-तदसमञ्जसमिति । असतोऽपि द्रव्यस्यासरख्यातिवादिनां पर्यायास्तिका- नामसत्ख्यात्या सिद्धिसम्भवान्नात्राश्रयासिद्धिदोषोद्भावनं न्याय्यमिति यदि परो नूयात्तत्राह-अनैकान्तिकश्चेति, पानकस्य गुडोदकमरिच्यादिसमुदायरूपत्वमेव न तु तदतिरिक्तद्रव्यरूपत्वमिति सामान्यव्याप्तौ व्यभिचारो भवत्येवेति बोध्यम् । ननु विषयभेदमन्तरेण कथं बुद्धिभेद इत्याशङ्कायामाह-विनाप्यर्थान्तरभूतेति । समुदायिनः समुदायघटकत्वात्समुदायावय- वत्वमभिप्रेत्योक्तम्-रूपाद्यवयवानामिति, एतदेव भावयति-यथा गुडोदकाभ्यामिति । विशिष्टा पतिर्विपतिः पुप्पादीनां क्रमिकसन्निवेशविशेषो मालादिरूपः, आदिपदादनसेनादिपरिग्रहः; उक्तखण्डनमुपसंहरति-तस्मादिति । वैगेपिक- नयमाश्रयति द्रव्यवादी-खात्मव्यतिरिक्तति, यदि तन्तुभ्यो व्यतिरिक्तः परः स्यात्तदा पटानारम्भावस्थायां प्रत्येकं तन्तूनां यानि गुस्त्वानि तानि पटावस्थायामपि तन्तूना विद्यमानत्वात्सन्येव पटगुरुत्वमपि तत उत्कृष्टमविकं जातमिति पूर्व गुरुत- कार्य यादृशं नमनोममनादिकं तुलायास्ततो विशिष्टं पटावस्थायां स्थान चैवं मात्रयाऽपि विशेष उपलभ्यतेऽतो नावययातिरि- फोऽवयवीति पर्यायवादी समाधत्ते-अयुक्ततरमिदमिति, तुलानतिविशेषाभावादिति यदुक्षं तदेव विशटयति-यस्येति, वैशे- ·। [१२ अवयवावयविनोर्भेदनिरास:, कार्यकारणभावत्यं काल्पनिकता च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री दशपलपरिमाणभाजस्तन्तवः पटे गौरवान्तरमारभेरन् , अतस्तुलानतिविशेषाग्रहणान्नान्योऽवयव्य- वयवेभ्य इति धर्मविशेषनिराकरणात् पक्षापवादो वाक्यार्थः, पटश्च तन्तुषु समवयन् प्रतितन्तु वर्तेत कात्यैन देशेन वा ? न तावदेकत्र तन्तौ कृत्स्नः समवेतः सन्निकृष्टेऽपि तन्तावग्रहणात् , स्तम्भादि- सन्निकर्षे मेर्वाद्यग्रहणवत् , यश्च यस्मिन् समवेतः स तत्सन्निकर्षे गृह्यते, यथा रूपादिः, अवयवि- बहुंत्वप्रसङ्गश्च; अथ तन्तौ पटस्य प्रदेशो वर्तते, न तर्हि कचिदेकः पटो वर्तत इति प्राप्तम्, न च तन्तुव्यतिरेकेणान्यः पटस्य देशोऽस्ति येन देशेनासौ तन्तौ वर्तेत, तन्तुरेव च तस्य देश इष्यते वैशेषिकः, न च तस्यैव तस्मिन् वृत्तियुज्यते, सावयवश्वावयवी स्यादिति । एवमवस्थितैकद्रव्या- भावात् सर्वमुत्पादविनाशलक्षितमर्थक्रियासमर्थ वस्तु, उत्पाद विनाशशून्याश्च शशविषाणादयो न वस्तुव्यपदेशभाज इति प्रतीतम् । न च परमार्थतः कारणप्रकृतिरस्ति द्रव्यसत्ता यत्रावगम्यते भव्य- त्वात् , कारणं कार्यमिति कल्पनामात्रमेतत् , प्रतीत्यप्रत्ययमात्रवृत्तित्वाद् दीर्घत्वहस्वतावत्, तन्तुपट- पिकस्येत्यर्थः । अवयवगुणानामवयविगुणारम्भकत्वे कणादसूत्रं प्रमाणतयोपन्यस्यति-द्रव्याणीति, धर्मविशेषेति, अवयव- गुरुत्वभिन्नावयविगुरुत्वेत्यर्थः, पक्षापवादः, अवयविरूपपक्षस्य निरसनम् , वाक्यार्थः प्रकृतखण्डनतात्पर्यार्थः। अवयवे. प्ववयविनः कात्स्न्येनैकदेशेन वा वृत्त्यसम्भवादपि नातिरिक्तावयविसम्भव इत्याह-पटश्चेति, समवयन समवायेम वृत्तिम- द्भवन् । न चैकस्मिन्नेव तन्तौ पटस्य वृत्तिरित्याह-न तावदेकत्रेति । तथाभ्युपगमे को दोषस्तत्राह-सन्निकृष्टेऽपीति, एकतन्तुमात्रेण चक्षुषस्सन्निकर्षेऽपि पटस्य प्रत्यक्षाभावादित्यर्थः, यदि चैकतन्तुमात्रवृत्तिः पटः स्यात्तदैकतन्तुसन्निकर्षे तन्मात्रवृत्तिस्पादिवत्पटोऽपि गृह्येत, न च गृह्यते तस्मान्नैकतन्तुमात्रसमवेतः पट इति भावः । उक्तमर्थमन्वयव्य- तिरेकदृष्टान्ताभ्यां भावयति-स्तम्भादीति । पटस्य प्रत्येकतन्तुपरिसमाप्तत्वे तन्तूनामनेकलात्पटस्याप्यनेकत्वं स्यादि- स्याह-अवयविवहुत्वप्रसद्गश्चेति, एतावता प्रतितन्तु पटस्य कात्स्न्येन वृत्तिः प्रतिषिद्धा। प्रतितन्तु एकदेशेन पठवृत्ति- प्रतिपेघनायाह-अथेति । न चायं पक्षः सम्भवत्यपि, तन्तुव्यतिरिक्तपटप्रदेशाभावादित्याह-न च तन्तुव्यतिरेकेणेति । मनु तन्तुस्स्वयमेव खस्मिन्पटस्य वृत्ताववच्छेदकोऽस्त्वत आह-न च तस्यैवेति, तदधिकरणस्यैव तनिष्ठधर्मावच्छेदकत्व- मिति नियमेन स्ववृत्ती खस्यावच्छेदकत्वे खाश्रयत्वं स्वस्य प्रसज्येतेत्यात्माश्रयान्न मुक्तिः स्यादिति भावः । एवमभ्युपगमेऽखण्ड- खरूपत्वमप्यवयविनो न स्यादित्याह-सावयवश्चेति, यद्यप्यवयवोऽस्यास्तीत्यवयवीति व्युत्पत्तिबलादवयविनस्सावयवत्व. मरयेवेति नेदमनिष्टम् , तथाप्याश्रयभूतादवयवाध्यतिरिक्तेन प्रत्येकावयववृत्त्यवच्छेदकावयवेनावयघवत्त्वं तु नानुमतं तत्प्रस- तिरेवात्र विवक्षितेति स्वमतं निगमयति पर्यायवादी-एवमवस्थितैकद्रव्याभावादिति । कार्यकारणयोस्तादात्म्यात्कारण- मेव कार्यरूपेण परिणमत इत्येवमनुगामित्वात्कारणस्य द्रव्यत्वमिति पराभिप्रेतमप्यास्कन्दयन्नाह पर्यायवादी-न च परमार्थत इति, एतदुक्त्या कार्यकारणभावस्य कल्पनामात्रनिर्मिततनुत्वमावेदितम् । कारणप्रकृतिः कारणस्वभावः कारणात्मेति यावत् । यत्र कारणप्रकृती, भव्यत्वात् तेन तेन कार्यरूपेण भवनशीलत्वात्परिणमनस्वभावत्वाद्वा, भव्यं च द्रव्यमिति वचनप्रामा- प्यादेतदुफिः । कार्यकारणभावस्य काल्पनिक्त्वं व्यवस्थापयन्नाह-कारणमिति । काल्पनिकरवे हेतुः-प्रतीत्यप्रत्ययमात्र- वृत्तित्वादिति, प्रतीत्य किश्चिदपेक्ष्य प्रत्ययो गानं यस्य स प्रतीत्यप्रत्ययस्तन्मात्रवृत्तित्वात, सनिरुपकत्वादिति यावत, कारण हि कार्यमपेक्ष्यव प्रतीयते इदमस्य कारणं, न तु केवलं कारणमित्यवगतिः, कार्यमपि कारणमपेक्ष्येव शायते इदमस्य कार्यमिति, न त्वपेक्षाविनिर्मुकं कार्यमित्येतावन्मानं तदवगतिरस्तीति । यच प्रतीत्यप्रत्ययमात्रवृत्ति तत्कल्पनानिर्मितगरीरमिति गामान्दव्याप्ती दृष्टान्तमाह-दीर्घत्वहखतादिवदिति, अयमरसादीर्घोऽयमस्माद् हस्त्र इत्येवं दीर्घत्वहस्खत्वयोः प्रत्ययात् तमोः प्रसीलासयमाप्रवृत्तित्वं नुप्रतिपमम् , न च ते अपि वालविके एव, वामनवम्य सापेक्षयकम्पत्यात , यदि नीलं तभ शनिदपेक्षा नीलं शिविदपेक्षयाऽनीलं च सम्भवति, तम्य मर्वापेक्षया नीलन्वादेव, दीर्घन्यहम्बन्ये च न गक्षियकामे प्रदिने, पेश्या या प्रतीयानन्यवान्यापेक्षया हस्वतया प्रतीयमानन्वान , एवं कारणवमार्यत्वे अपि । नहि कारणल पीमार यन प्रीदते तथा मति घटकारणस्यापि पदकारणत्वं प्रमज्येन कुलालकार्यापि तन्नुयाय काय म्यागतम मर्द समसमाविबगानमात्र पनिकवमिति, तन्तुपटयोरिति । तन्तुपु सकारण पटे च यत्कार्यन्वं न रान ·भाष्यटीकाविवृतियुता] मिथोनिरपेक्षनयद्वयस्योपसंहारः, सापेक्षस्य तु सलक्षणता । [१३] योद्धटयोर्वा न किञ्चित् स्वसिद्धं रूपमस्ति, तन्तुषु मृदि वा यः कारणप्रत्ययः स पटकुम्भाधशेषार्था- न्तरापेक्षया, न खसिद्धः, तस्मात् तन्तुपटयोर्यस्तन्तुपटप्रत्ययः स इतरेतराश्रयत्वादसदर्थविषयः, तथा मृद्घटयोः, अतत्कारणकार्ययोरभाव एव स्वरूपस्यासिद्धत्वाद् व्योमोत्पलादिवदिति । अत्रोच्यते-- प्रागुत्पतद्भिरेवास्माभिरभ्यधायि स्थित्युत्पत्तिविनाशस्वभाव सकलमेव सत्, एतौ च द्रव्यपर्यायौ परस्परनिरपेक्षौ न सतो लक्षणम् , द्रव्यास्तिकस्य ध्रौव्यमात्रवृत्तित्वात् , पर्यायस्योत्पत्तिव्ययमात्र- वृत्तित्वात् , परस्परापेक्षौ तु वस्तुस्वतत्त्वम् , न च द्रव्यांशः पर्यायांशो वा परमार्थतः कश्चिदस्ति परि- कल्पितत्वात् ॥ यथाऽऽह- "नान्वयो भेदरूपत्वान्न भेदोऽन्वयरूपतः । मृद्भेदद्वयसंसर्गवृत्तिर्जात्यन्तरं घटः ॥" अत एकान्तवादपरिकल्पिताद् वस्तुनोऽनेकान्तवादिनः संमतं वस्तु जात्यन्तरमेवाविभक्तरूप- द्वयसंसर्गात्मकत्वाद् नरसिंहादिवत् , यथा- "न नरः सिंहरूपत्वान्न सिंहो नररूपतः । शब्दविज्ञानकार्याणां, भेदान्जायन्तरं हि तत् ॥" तदेवं घटाद्यपि कल्पिताद् द्रव्यार्थरूपात् पर्यायार्थरूपाच जात्यन्तरमित्येवंविधप्रक्रियाभ्युपगमेन च सर्वमेकनयमतानुसारि दूषणमुपन्यस्यमानमसम्बद्धमेवापनीपद्यते, यतश्चैवमतो भेदाभेदखभावेऽपि खसिद्धं स्वाभाविकम् । एवं मृद्घटयोरपि कारणत्वकार्यत्वे न खाभाविके, तथा सति सर्वापेक्षया तन्तुत्वादिकमिव कारणत्वा- दिकमपि स्यात् , नहि तन्तुत्वादिकं तत्र निरूप्यमाणं किञ्चिदपेक्षयैव भवतीति तत्स्वाभाविकं नैवं कारणत्वादिकं, तत्तु किञ्चिद- पेक्षयैव निरूप्यतेऽतः कल्पितमित्याशयः। पटकुम्भाधशेषेत्यत्राशेषशब्दः खस्खनियतकार्यमानार्थकः । न स्वसिद्धः, खाभाविकः, तन्तुपटप्रत्ययः पटावयवत्वेन तन्तुप्रत्ययः, तन्त्ववयवित्वेन पटप्रत्ययः । पटावयवत्वं परिकल्प्य तन्तुव्यपदेश- प्रत्ययौ तन्त्ववयवित्वं प्रकल्प्य पटव्यपदेशप्रत्ययौ न निरपेक्षौ किन्त्वन्योन्यापेक्षावित्यन्योन्याश्रयकवलितावित्याह-स इतरेत- राश्रयत्वादसदर्थविषय इति, उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति-तथेति । अतत्कार्यकारणयोरिति, नहि मृत् घटस्य कारणं नापि घटो मृदः कार्यम् , अनेवम्भूतयोरपि कल्पनाकोशमाननिर्मितवपुषोरित्यर्थः । वरूपस्य खसिद्धखरूपस्य, मृत्त्व- घटत्वादिकं च सामान्य नास्त्येव केवलमारोप्यते स्वस्खसिद्धान्ताभिनिवेशवशात् , तत एव च मृद्धटादिव्यपदेशप्रवृत्तिरिति । एवं दव्यास्तिकपर्यायास्तिकनयवादाघेकान्तौ परस्परखरूपमर्दकावुपदर्य प्रन्थकारस्खसिद्धान्तमावेदयन्नाह--अत्रोच्यत इति । उत्पतद्भिर्वस्तुखरूपं निरूपयद्भिः । द्रव्यांशो द्रव्यमात्रम् , पर्यायांशः पर्यायमानम् । अन्योन्यनिरपेक्षयोः द्रव्यपर्याययोर- पारमार्थिकत्वे वृद्धसम्मतिमुपदर्शयति-यथाहेति । नान्वयो न द्रव्यमानत्वम् , भेदरूपत्वाद् उत्पादविनागरुपपर्याय- स्वभावत्वात् । न भेदो न केवलं मुक्तपर्यायस्वरूपविशेष एव, अन्वयरूपत उत्पादव्ययानुस्यूतद्रव्यस्यापि भावात् । तर्हि किंखरूपं वस्त्वित्यपेक्षायाह-मृद्भेदेति, मृदिति द्रव्योपलक्षकम् , भेदः पर्यायः, जात्यन्तरमिति, नैकान्तोभयरूपमपि, प्रत्येकपक्षदोषस्योभयपक्षेऽपि सद्भावात् , “प्रत्येक यो भवेदोषो द्वयोर्भावे कथं न सः" इत्युक्तेः, किन्तु नरसिंहादिवहिलक्षणो ऽखण्डस्वरूप एव प्रत्येकपक्षदोषासंस्पृष्ट इति, एतदेव भावयन्नाह-अत इति । नरसिंहादिवदित्युक्तदृष्टान्तं विशदयति- यथेति । शब्दविज्ञानकार्याणामिति, नरे नरशब्दः सिहे सिंहशब्दः नरसिंहे तु न नरशब्दो नापि सिंहशब्दोऽभिधा- यकतया प्रवर्त्तते किन्तु नरसिहशब्द इति शब्दभेदः, एवं नरे नरबुद्धिः सिहे सिंहवुद्धिः, नरसिंहे तु नोक्तबुद्धी अवभासकतया प्रवर्तेते किन्तु नरसिहयुद्धिरेयेति बुद्धिमेदः, नरकार्यसिहकार्यविलक्षणमेव तदुभयासाध्य हिरण्यकशिपुरदयविदारणं नरसिंह- कार्यमिति कार्यभेदः, इत्यतो नरात्सिंहाच विलक्षणमेव जात्यन्तरं नरसिंहः । एवमेकान्तवाद्यभिमतद्रव्यपर्यायप्रत्येकवरपोभय- खरूपविलक्षणमेवान्योन्यसापेक्षोत्पादव्ययध्रौव्यात्मकमनेकान्तवाद्यभिमतं वस्त्वित्यर्थः । एतदेव निगमयन्नाह-तदेवं घटाद्य- पीति, कल्पिताद् अपारमार्थिकात् , एकान्तानुगतिवरूपादिति यावत् , कल्पितादिति च पर्यायार्थरूपादियत्राप्यन्येति तदानीमेकान्तव्यावृत्तिरूपादिति तदर्थः, जात्यन्तरमित्यस्य भिन्नमित्यर्थः । एवंविधप्रक्रिया स्याद्वादप्रक्रिया, आपनीपद्यते प्राप्नोति, यतवं यतोऽनेकान्तोत्पादन्ययध्रौव्यात्मकं सत्त्वेकान्तनयानुसारिदूषणास्पृष्टम् । उपगृहमानो रक्षमाणः, मादुः न ·mmmm [१४] प्रमाणोपदर्शनं तत्र द्रव्यपर्यायावभासचर्चा च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री वस्तुनि कदाचिदभेदप्रत्ययः स्ववासनावेशात् केवलमन्वयिनमंशमुपगृहमानः प्रवर्तते, कदाचिद् भेदमात्र- वादिनो भेदावलम्बनःप्रत्ययः प्रादुरस्ति, स्याद्वादिनस्तु जिज्ञासितविवक्षितार्थायत्तज्ञानाभिधानस्य द्रव्यप- र्याययोःप्रधानोपसर्जनभावापेक्षया समस्तवस्तुविषयव्यवहारप्रवृत्तिर्वस्तुतत्वमनेकाकारमेव ॥ यथाऽऽह- "सर्वमात्रासमूहस्य, विश्वस्यानेकधर्मणः । सर्वथा सर्वदाभावात् , कचित् किञ्चिद् विवक्ष्यते ॥" इति । भवतु नाम विवक्षावशाद् वचनव्यवहारः, चक्षुरादिज्ञानं पुनः प्रवर्तमानं न सहते कालान्तरम् , प्रथमसम्पात एव स्वविषयग्रहणात् , तद् यदि भेदाभेदस्वभावं वस्तु किमिति प्रथमत एव तदुल्लेखमिन्द्रियज्ञानं नोत्पद्यते, अतो मनोविज्ञानविकल्पमानं द्रव्यपर्यायाविति ? । अत्रोच्यते- चक्षुरादिविज्ञानान्यवग्रहादिक्रमेणोत्पद्यन्ते, अर्थावग्रहश्चैकसामायिकः प्राक्, ततो मुहूर्ताभ्यन्तरवर्तीहा- ज्ञानं, ततोऽपायज्ञानमनन्तरं प्रमाणमिन्द्रियमेव व्यापारयतो निश्चिताकारमुपजायते, तद्भावे भावात् तभावे चाभावात् , निश्चयश्चक्षुरादिविषयोऽप्यस्ति मनोविषयश्चाष्टाविंशतिविधत्वान्मतेर्बह्वादिभेदेन वा बहुतरविकल्पत्वाद्, अस्त्येवेदं निश्चिताकारमिन्द्रियस्य ग्रहणं द्रव्यपर्यायाविति, मानसमपि यदि रस्तीत्यतः पूर्व केवलं व्यावृत्तखरूपमंशमुपगृहमान इति दृश्यम् , उभयत्रान्यांशे गजनिमीलिकामवल- म्वमान इत्यपि दृश्यम् , स्ववासनावेशादिति चोत्तरत्रापि हेतुः । नयवक्तव्यतामुपदर्य प्रमाणवक्तव्यतामाह-स्याद्वा- दिनस्त्विति, द्रव्यपर्याययोः प्रधानोपसर्जनभावापेक्षया समस्तवस्तुविषयव्यवहारप्रवृत्तिः जिज्ञासितविवक्षितार्थायत्त- ज्ञानाभिधानस्य स्याद्वादिन इत्यन्वयः, जिज्ञासितविवक्षितार्थायत्ते ज्ञानाभिधाने यस्य भवतस्स जिज्ञासितविवक्षितार्थायत्त- ज्ञानाभिधानस्तस्येत्यर्थः, अत्र स्याद्वादिनो योऽर्थो येन द्रव्यात्मना पर्यायात्मना वा जिज्ञासितो भवति तस्यार्थस्य तेन रूपेण ज्ञानम्भवति यश्चार्थो येन द्रव्यात्मना पर्यात्मना वा विवक्षितो वक्तुमिष्टो भवति तस्यार्थस्य तद्रूपमुपादायाभिधानम्भवति । एतस्माजिज्ञासाविवक्षावैचित्र्यात्स्याद्वारे द्रव्यपर्याययोरेकत्र वस्तुनि समप्रधानभावेऽपि प्रधानोपसर्जनभावावलम्बनेन समस्त- वस्तुव्यवहारः प्रवर्तते, नैतावता वस्तुत्वं द्रव्यमात्रवृत्ति पर्यायमात्रवृत्ति वा, किन्तु द्रव्यपर्यायानेकाकारवृत्त्येव, व्यवहारवैचि- त्र्यस्यैवमपि जिज्ञासाविवक्षावैचित्र्यत उपपत्तरित्यर्थः । उक्तमर्थ प्राचीनसम्प्रतिपत्त्या दृढीकरोति-यथाहेति, सर्वमात्रा- समूहस्येत्यत्र मात्रापदं द्रव्यपर्यायांशपरम् , सर्वथा सर्वप्रकारेण द्रव्यपर्यायादिखभावेन । एवं सति कुतो न सर्वरूपेण सर्वस्याभिधानमित्यत आह-क्वचिदिति, यदा यस्य येन रूपेण विवक्षा तदा तेन रूपेण तस्य व्यवहार इत्यर्थः । वस्तुन उत्पादादित्रयात्मकत्वे मेदामेदस्वरूपस्य घटादेश्चक्षुर्जन्यज्ञाने प्रथमत एव भानं स्यात्तस्यार्थजन्यत्वादर्थस्य च त्र्यात्मकत्वादित्या- शकते-भवतु नामेति, अतः, चक्षुस्सन्निपातानन्तरजायमानज्ञानेऽर्थजन्ये भेदाभेदादेरप्रतिभासनात् , अवग्रहादिकमेण प्रवर्त्तमानस्य चक्षुरादिप्रभवस्य ज्ञानस्य सामान्य विशेपविपयकत्वाद्भेदाभेदादिविपयकत्वमस्त्येवोपयोगदैर्घ्यमाश्रित्येति सिद्धान्ती समाधत्ते-अत्रोच्यत इति, अवग्रहादीत्यादिपदादीहापायधारणानां परिग्रहः, व्यञ्जनावग्रहस्यार्थाविषयकत्वादविग्रहमादी- कृत्य मममुपदर्शयति-अर्थावगाहश्वेत्यादि, सामान्यमात्रेण वस्तुग्रहणमवग्रहः किञ्चिदस्तीति, प्रायो वृक्षणानेन भवितव्य- मितीरा, गृक्ष एवायमित्यपायः, धारणा चापायस्यैवोत्तरकालावस्थानपरिणामस्य संज्ञेति, तथा चेतावचतुष्टयखरूपतामास्क न्दतो दी|पयोगस्पस्य चक्षुरादिप्रभवमतिज्ञानस्य मेदामेदात्मकवस्तुविषयकत्वमस्त्येवेति युक्तमुत्पादाद्यात्मकत्वं वस्तुन इति, इन्द्रियमेव व्यापारयतः प्रमानुनिश्रिताकारमपायज्ञानं प्रमाणमुपजायत इत्यन्वयः। इन्द्रियमेवेत्येवकारेण तस्य शानस्य मानराविकल्प रूपत्वव्यवच्छेदः । तस्येन्द्रियप्रभवत्वेऽन्वयव्यतिरेको प्रमाणयति-तद्भावे भावादिति । चक्षुरादिविषयः, चक्षुगदी- दिगजन्यः, पक्षुरादिना विषयो यन्य भवतीति व्यधिकरणबहुव्रीहेरन्यत्रागाधुत्वेऽप्यत्रागल्या स्वीकरणीयत्वम् , अथवा चक्षु- रादिपदं चतुरारिविषयपर, तथा च चक्षुरादिश्चक्षुरादिविषयो निपयो यस्यति बहुव्रीहिरेवान साधुः । मनोविपयश्चत्यत्रापि निश्चय इतनुवन्ते, अयंगतिः पूर्ववन् । अष्टाविंशतिविधत्वादिति, पना प्रथमाध्याये प्रपश्चितम् । तया च चक्षुरादि- प्रागपि का व्यापारम्बनमुपादन इसार-अस्त्येवेदमिनि, दद द्रव्यपर्यायाविति निश्चिताकार ग्राणगिन्द्रियग्यारत्य- मनमः । हटियामा अन्य उगवनावलक्षणसम्बन्धार्या पटी। मानगुम्यापि द्रव्यपर्यायविषयमागस्य नागशिपयार गेनानि च सपोनर यानुनीन्यपगन्ना अमेय वाद-मानसमपीति, मानसमापि नायथायमिति अपमयनि- - ·1 - । nim भाष्यटीकाविवृतियुता.] एकान्तवादिना दत्तदूषणे स्याद्वादानवबोधो बीजम् । [१५] भवति, भवतु नाम को दोषः ? सर्वथा मनोविज्ञानमेवेदम् , ताभूतं विकल्पमात्रमित्येतदसत्, अतो यदवाचि-ननु रूपादिव्यतिरेकेण मृद्रव्यमित्येकवस्त्वालम्बनश्चाक्षुषः प्रत्ययः प्रत्याख्यातुमशक्य इति" तत्स्वमतिजृम्भितसमुत्थापितविकल्पमात्रम् , स्याद्वादिप्रक्रियानवबोधात्, यतो न रूपादिभ्योऽत्यन्त- व्यतिरिक्त किञ्चिद् द्रव्यमस्ति, कथञ्चिद् भेदे वा परस्याभ्युपेतबाधा स्यात्कारलाञ्छनार्थज्ञानवचसो वा वादिनः सिद्धसाध्यतासमास्कन्दनात् सर्वमसमीचीनम् । न चान्धतमसादौ केवलमृद्रव्यग्रहण- मस्त्यभिहितन्यायात् , अपि च- "द्रव्यं पर्यायवियुक्तं पर्याया द्रव्यवर्जिताः । क केदा केन किंरूपा दृष्टा मानेन केन वा ? ॥" नहि विशेषनिरपेक्षो ध्रौव्यांशः सामान्यलक्षणः कश्चिद् विद्यते' यो गृह्येत केवलः, न च सामान्यनिरपेक्षः कश्चिद् विशेषो नाम विद्यते य इन्द्रियाणां गोचरतामापद्यते ॥ अथैवमाशकथा:- न बमो नास्ति सामान्यांशः, स हि विद्यमानोऽपि ग्रहणकाले ग्रहीतुमशक्य इति विशेषमात्रग्रहण- मेवेति, एवं तर्हि सामान्यांशवशरीरविरहाद् विभावत्वाद् व्योमोत्पलादिवत् कुतो विशेषग्रहणम् ? । सामान्योपलम्भानुभवविरोधश्च सामान्यशून्यविशेषमात्रग्रहणवादिनः । नापीन्द्रियविषयसङ्करः, सर्वथेति, मनोविज्ञानमेवेत्येवकारेण तादृशज्ञानस्य चक्षुरादिप्रभवत्वव्यवच्छेदः । भवतु मनोविज्ञानमेव तत् तेनापि च द्रव्यपर्यायात्मकत्वं वस्तुनः सेत्स्यतीत्यावेदयितुमाह-तञ्चाभूतमिति, अभूतमित्यस्यायथार्थमित्यर्थः । इत्येतदसत्, एव- मभ्युपगमो निष्प्रमाणक इत्यर्थः । व्यवस्थिते च द्रव्यपर्यायोभयात्मकत्वे, द्रव्यैकान्तवादिप्ररूपितयुक्तिजालमयुक्तमेवेत्याह-अतो यदवाचीति, स्याद्वादिप्रक्रियामेवोपदर्शयति-यत इत्यादिना । कथञ्चिद्भेदे वेति, द्रव्यस्य रूपादिपर्यायेभ्यः कथञ्चि- द्भेदाभ्युपगमे वेत्यर्थः । परस्य द्रव्यैकान्तवादिनः। अभ्युपेतबाधा, खाभ्युपगतस्य पर्यायात्सर्वथा व्यतिरिक्तद्रव्यवादस्य बाधा, तथा चैत्रमभ्युपगमेऽपसिद्धान्तदोषो दुरुद्धरः । स्याद्वादीष्टसिध्यापीत्येतद्वचनस्य परम्प्रत्यसमजसत्वमिति खवधाय कृत्वो- स्थापनमेव स्यादित्याह-स्यात्कारेति, वादिनः स्याद्वादिनः । यत्पुनर्द्रव्यवादिना पूर्वमुक्तम्-"सन्तमसपटलावच्छादित- प्रदेशवर्त्तिनि वा मृद्रव्ये स्पर्शनज्ञानमभिन्नमृद्रव्यालम्बनमसत्यमिति वा भाषितुं न पार्यते” इत्यादि, तदपि न युक्तमित्याह- न चान्धतमसादाविति, अभिहितन्यायादिति, ज्ञानमात्रे द्रव्यपर्यायोभयविषयकत्वव्यवस्थापकपूर्वोक्तयुक्तरित्यर्थः । चक्षुरादिज्ञानस्य जात्यन्तरविषयकत्वे युक्त्यन्तरमाह-अपि चेति, द्रव्यमिति, व्यक्तमदः, क कस्सिन्देशे, कदा कस्मिन्काले, केन केन प्रमात्रा, किंरूपाः किं प्रकाराः, केन मानेन प्रत्यक्षाद्यन्यतमेन केन प्रमाणेन, दृष्टा अवलोकिताः, अर्थात् नैवेत्यर्थः, एतदेव भावयति-नहीति । पर्यायवादिमतमाशय प्रतिक्षिपति-अथैवमाशङ्केथा इति । स सामान्यांशः, हि यतः, एवं तर्हि सामान्यांशस्याग्रहणे हि, सामान्यांशखशरीरविरहादिति, द्रव्यासहित एव पर्याय इति पूर्व निर्णीतमेव, तत्र सामान्यांशाग्रहणे तन्नियतविशेषस्याप्यग्रह इति सामान्यरूपं यत् स्वस्य विशेषस्य शरीरं तद्विरहात्, एवं सति विभावत्वात्, विगतो भावस्सत्ता यस्मात्स विभावस्तत्त्वात् , उत्पादव्ययध्रौव्या- त्मकत्वं हि सत्त्वम्, तच्च द्रव्यपर्यायोभयरूपत्वे सत्येव भवति ध्रौव्यांशाभाव तन भवत्येव, तथा च व्योमोत्पला- दिवत्कुतो विशेषग्रहणमिति, व्योमोत्पलादेरप्यग्रहणे उक्तलक्षणसत्त्वाभाव एव नियामकः स च प्रकृतेऽप्य- विशिष्ट इति विशेषमात्रग्रहणमिति रिकं वच इति भावः । नानुभवममिभूय किमपि कल्पयितुं शक्यते, अनुभवश्व सामान्यांशग्रहणस्यापीति तदपलाप आग्रहमात्रविलसित इत्याह-सामान्योपलम्मेति, ननु यदि न सामान्याशं परित्यज्य विशेषमात्रग्रहणं चक्षुरादिभिस्तर्हि तेषां विषयसंकरः स्यात्, असंकीर्णविषयतया च तेपामुपगमः प्रामाणिकानामिति विषयसाइर्यपरिहाराय सामान्यांशॉग्रहणमेव न्याय्यमित्यत आह-नापीन्द्रियविषयसकर इति, सर्वधा विषयसार्य तदा त्याचदि सामान्यमानमेवालम्वनं सर्वेषां न्यान चैवं, किन्तु विशेषोऽपि तदंशरुपप्रतिनियतविषयकवाद्विपयासार्यमप्यन स्त्येव, अनुभवस्य दुरपात्वात्सामान्यांगत्पविषयसान्त्विष्टमेव, सर्वत्र कथञ्चित्प्रसारस्य स्याहादिमिरभ्युपगमात्सामान्यांदा- रूपविषयाभेदेऽपि खखावरणकर्मक्षयोपशमरूपकारणलक्षण्याद्वैलक्षाचं चक्षुरादिज्ञानानां सम्भवत्येव । एवं विशेषांशविषय ·- , . [१६] सामान्यांशे प्रमाणगोचरतां गतेऽपीन्द्रियविषयसांकर्याभावः। [तत्त्वार्थ त्रिसूत्री चक्षुरादिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमविशेषात् तादृश एवासौ क्षयोपशमो येन समस्तान्येवेन्द्रियाण्येक- सामान्यग्रहणे व्याप्रियन्ते, न पुनर्विशिष्टान्यान्यार्थग्रहणे, तथा दृश्यमानत्वात् । न चास्ति काचिद् युक्तिर्यद् विवक्षितं वस्तु सर्वथा वस्त्वन्तरेणासदृशं स्वरूपेऽवस्थास्यते, सर्वप्रकारमतुल्यत्वाद् वन्ध्या- सुतादिवत् , अतो भावान्तरेण तुल्यताऽवश्यमभ्युपेया विवक्षितस्य वस्तुनः सत्त्वमिच्छता। तच सामान्यं ध्रौव्यलक्षणम् । न चैतद् बुद्धिपरिकल्पनामात्रे सामान्ये घटते, परिकल्पस्य वस्त्वसंस्पर्शात् तादवस्थ्यं दोषाणाम् , परिकल्पश्चाभूतोऽपि तत्त्वतो वस्तुष्वेव तादृशीं धियमुत्पादयति, नावस्तुषु वाजिविषाणादिग्विति किमन कारणम् ?, उपादाय वस्तु विकल्पः प्रवर्तत इति चेत् , तदसत् , तस्य वस्तुनो वस्तुत्वेनानिर्धारितत्वान्नोपादानकारणता, न च सर्वथा वस्तुनः तुल्यतैव, यदि स्यात् ततो वैरूप्य- शून्यत्वाद् विवक्षितं वस्तु वस्त्वन्तरादन्यदित्येष प्रत्ययो न स्यात्, केनचिदप्याकारेण भेदाभावात् , अतो भेदमभिलपता प्रेक्षापूर्वकारिणा वैरूप्यमपि केनचिदाकारेणाभ्युपेयम् , एवं चेत् सामान्यविशेष- खभावं सर्वदा सर्वमेव वस्त्विति प्रतिपत्तव्यम् । न च सामान्यविशेषयोः स्वलक्षणभेदेऽप्यत्यन्तभेदः, शंवलरूपत्वात् , वस्तुनश्च वस्तुतयाऽपि वस्त्वन्तरातुल्यत्वेऽन्यतरस्यावस्तुत्वप्रसङ्गात् तदविनाभावाच्च द्वितीयस्याप्यभाव इति सर्व शून्यं स्यात् , इष्यत एवेति चेत् , तदयुक्तम् , प्रमाणप्रमेयप्रतिपाद्यप्रति- वैलक्षण्यमपीत्याशयेनाह-चक्षुरादीति । इन्द्रियविषयसकरहेतोः क्षयोपशमविशेषस्य माहात्म्यमाविर्भावयति-तादृश एवेति, विशिष्टेति, सर्वथा विलक्षणेत्यर्थः, तेन विशेषांशमादाय विभिन्नार्थसाहित्वस्य सिद्धान्त्यभ्युपगतत्वेऽपि न क्षतिः । उक्ताभ्युपगमेऽनुभवं प्रमाणयति-तथा दृश्यमानत्वादिति । ननु सर्व वस्तु परस्परं विलक्षणमेव ततो न सामान्यांश- सम्भावनाऽपीत्यत आह-न चास्तीति । यद्धि न केनचित्सदृशं तन्न सत् यथा वन्ध्यासुतः, असदृशं च वस्त्वभ्युपगम्यते पर्यायैकान्तवादिनेति तदपि न सत्स्यादित्याह-सर्वप्रकारमतुल्यत्वादिति, तच्च तुल्यतालक्षणञ्च । ननु कल्पितेनैव सामान्येन तुल्यताऽस्तु कोऽत्र दोष इत्यपेक्षायामाह-न चैतदिति, एतत् तुल्यत्वम् । परिकल्पस्य, कल्पनैकमात्रशरीरस्य सामान्यस्य । वस्त्वसंस्पर्शात्, पारमार्थिकवस्तुसंसर्गाभावात् । तादवस्थ्यं दोषाणामित्युक्तं तदेव स्पष्टयति-परि- कल्पश्चेत्यादिना, किमत्र कारणमित्यन्तेन, किमत्र कारणमित्यस्य काक्का नास्त्यत्र कारणमित्यर्थः । वस्तून्युपादाय विकल्पः प्रवर्त्तते नावस्तृनि, ततो वस्तुप्वेवानुगतबुद्धिर्नावस्तुषु शशविषाणादिष्विति परः शकते-उपादायेति, वस्तु उपा- दायेत्यन्वयः, वस्तुनः विकल्पं प्रति कारणत्वे सति वस्तु उपादायेति वक्तुं शक्यते, कारणत्वं च वस्तुत्वेनैव वाच्यम् , अन्यथा शशादिकमुपादायापि अनुगतबुद्धिः प्रवर्तेत, वस्तुत्वञ्चोत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तत्वमिति ध्रौव्यांशमन्तरेण न निर्णयविपय इति । ध्रौव्यांशाभावे शशादिवद्वस्तुत्वेनामिमतस्यापि वस्तुत्वाभावाद्वस्तूपादाय विकल्पः प्रवर्तत इति वक्तुं न शक्यत इति समाधत्ते-तदसदिति, एतावता सर्वथा पर्यायरूपतवेत्यस्य व्यवच्छेदः । इदानी सर्वथा सामान्यरुपमेव वस्त्वित्यपि नास्ती- त्याह-न च वस्तुन इति । सर्वथा वस्तुनस्तुल्यताभ्युपगमे दण्डमाह-यदि स्यादिति, सर्वथा यदि वस्तुनः तुल्यता सादित्यर्थः । ततः तदा । भेदमभिलपता, विवक्षितं वस्तु वस्त्वन्तरादन्यदिति भेदप्रतीतिमभिलपतेत्यर्थः, तेन द्रव्यैकान्त- पादिनो भेदाभिलापामावेऽपि न क्षतिः, व्यवहारान्यथानुपपत्त्या भेदप्रतीतिस्तस्यापीष्टत्वादभिलापागोचर इत्यभिसन्धिः । अनुगतप्रतीलनुरोधेन सामान्यस्य व्यावृत्तिप्रतीत्लनुरोधेन मेदस्य च सिद्धी सत्यां यसिप्पन्नं तदाह-एवं चेदिति । ननु सामा. न्यविशेषयोः परसरविविफलक्षणसवेनकवन्नुखरपत्वं कथं स्याक्षणात्मकविरुद्धधर्माच्यामात्परस्परं भेद एव स्यादित्यत आह- न चेति, स्खलक्षणभेदेऽपीति, मामान्यस्य यरक्षणमनुगतप्रतीविजनकत्वं विशेषस्य च यलक्षणं व्यावृत्तिबुद्धिजनकन्य तद्भेदानेदेऽपीलयः । न चात्यन्तभेद सत्र हेतुमाद-शवलरूपन्यादिति, चित्रस्वभावत्वादित्यर्थः, वस्तुन्वेन स्पेण सोपा परतायं सम्बाधारणपेण भेद इत्येवं मेदानेदसवलनात्मकत्वादिति यावत् । एतदेव भावयितुमाह-वस्तुन. भेति, एकेन पतुन म दिनी नस बन्नुनातुल्यन्न नदेव न भवेययुभयोवस्तुन्वं न म्यान, अन्यथा वनुत्यस्योगयन गराजदपेज उन्मन को कारपिता, पत्त्यानावे चावानुवं मादेवयः। अत्र मा यमिक माह-प्यत पवेति, गर्गम्य चिः। दयाति कमायमर चिप्रमाणेन अन्यनामादिना जग मन्यन्यमादिनम्प्रति साधनीया, नद.

·, भाष्यटीकाविवृतियुता] माध्यमिकमतशून्यतायाः कणादातातिरिक्तात्रयविनश्च निरासः। [१०] पादकसद्भावात् । सांवृत एव व्यवहार इति चेत्, तदप्यसत् , संवृतिः प्रमाणमप्रमाणं वा स्यात् ? यदि प्रमाणं ततो बाधकप्रमाणाभावात् परमार्थसत्त्वं प्रत्यक्षादिवत् , अथाप्रमाणं संवृतिः ततो देवानां- प्रियस्य व्यर्थः प्रयासः, प्रमाणप्रतीतिनिबन्धत्वात् प्रेक्षापूर्वकारिव्यवहाराणाम् । अथ सकलशून्यता- प्रसङ्गमीत्या सामान्यविशेषयोस्तुल्यत्वमेव वस्तुतयाऽभ्युपेयते ततः सामान्यविषयस्वभावं सर्वमिति व्यपेतशकं प्रतिपद्यस्व, परस्परं वा स्वभावविरहाभावात् सामान्यविशेषयोः सङ्कीर्णतायां सत्यामपि धर्मभेदप्रसिद्धेः समस्तव्यवहारसम्प्रसिद्धिः, कारकशक्तिवत् ; कारकशक्तयो ह्येकद्रव्याव्यतिरिक्तत्वात् सङ्कीर्णा अपि कार्यभेदाद् भेदद्मनुपतन्य एवोपलभ्यन्ते विशिष्टव्यवहारहेतवः, तद्वदन्नापि द्रष्टव्यम् । न च सामान्यविशेषव्यतिरिक्तः कश्चिदनयोः सामान्यविशेषयोराधारभूतो द्रव्यांशोऽपरः समस्ति परपरिकल्पितः, तुल्यातुल्यांशव्यतिरेकेणानुपलभ्यमानत्वाद् द्रव्यांशस्य; यदि तावदसावन्यस्माद् न्यावृत्ततयाऽवगम्यते ततो विशेष एव, अथानुवृत्तिद्वारेण परिच्छिद्यते सामान्यांशः स्यात्, न चान्यथा प्रत्ययप्रवृत्तियां द्रव्यमालम्बेत, अतो वस्त्वेक्रमनेकाकारम् ; आकाराश्चानुवृत्तिप्रत्ययावसेयाः नुरोधेन च शून्यतारूपः प्रमेयः, तत्साधकं प्रमाणं, प्रतिपाद्यो जगत्सत्यत्ववादी, प्रतिपादकश्च खात्मा शून्यवादिनाऽभ्युपगन्तव्य एवेति कथं सर्वशून्यता, तदृष्टान्तेन तत्तुल्यन्यायादन्यस्यामि संसिद्धौ पूर्णताया एव जगति विश्रान्तेः, शून्यतायां प्रमाणा- नुपन्यासे कथं शून्यतासिद्धिः, तत्सिद्धौ प्रमाणानपेक्षणे पूर्णतासिद्धावपि तदपेक्षा मास्त्विति पूर्णतैव किन्न सिध्येत् , प्रमाणो- पन्यासे च शून्यतासाधकप्रमाणस्य सत्वं वाच्यमिति व सर्वशन्यता, तदुक्तम्- शून्ये मानमुपैति चेन्ननु तदा शून्यात्मता दुःस्थिता नो चेत्तर्हि तथापि किन्न सुतरां शून्यात्मता दुःस्थिता । वन्ध्या मे जननीत्यमुख्यसदृशीमप्याश्रयन् शून्यतां शङ्के दुश्शकसाहसैकरसिकः खामिन्नसौ सौगतः ॥१॥ इति, इत्याद्यभिप्रायावष्टम्भेन माध्यमिकमतमपहस्तयति-तदयुक्तमिति, कथायां प्रमाणादीनां सत्त्वं सांवृतमेवोपयुज्यते न वास्त- विकमिति शून्यवादी शङ्कते-सांवृत एवेति, व्यवहारः, प्रमाणप्रमेयप्रतिपाद्यप्रतिपादकादिव्यवहारः, संवृतिः सती न वा?, आये तदधीनव्यवहारस्यापि सत्त्वमवर्जनीयम् , असती चेत् गगनकुसुमस्येव न तस्या व्यवहारोपपादकत्वमित्याशयेन संवृति विकल्प्य दूषयति-तदप्यसत्, संवृतिः प्रमाणमप्रमाणं वा स्यादिति । आये प्रमाणभूतसंवृतिविषयस्य बाधक- प्रमाणाभावात्सत्त्वं पारमार्थिकमेवेति न शून्यतेत्याह-यदि प्रमाणमिति । द्वितीये प्रामाणिकानां परिषदि प्रमाणेनैव सत्त्व- मसत्त्वं वोपपादनीयमिति प्रमाणवहिर्भूतया संवृत्या व्यवहृतिसत्त्वोपपादनं प्रयासमात्रफलकमेवेत्याह-अथाप्रमाणं संवृति- रिति । सामान्यविशेषयोयोरप्यवाधितप्रमाणविषयत्वात्तुल्यखरूपत्वमेव प्रामाणिकैरभ्युपेयं सर्वशन्यताप्रसमभीतिमद्धिरिति वस्तुत्वं सामान्यविशेषखभावत्वसमनियतमनुभवानुरोधादापतितमेवेत्याह-अथ सकलशून्यताप्रसङ्गभीत्येति । तदभि- नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति न्यायेन सामान्याभिन्नवस्त्वभिन्नत्वाद्विशेषस्य सामान्याभिन्नत्वेऽपि न नः किञ्चिदपचीयते विविक्ता- लक्षणयोगाद्भेदस्याप्यवाधाद्भेदाभेदयोरेकत्र विभिन्नावच्छेदेन वृत्तौ विरोधाभावात्तावतैव समस्तं प्रामाणिकव्यवहारोपपत्तिरित्याह- परस्परं वेति, वाकारश्चार्थे । स्वभावविरहाभावादिति, निषेधद्वयोपादानमेकखभावत्वदाार्थम् , धर्मभेदः सामान्य- त्वविशेषत्वादिः । कारकशक्तिवत् कारणत्ववत् । एकस्मिन् कारणे विविज्ञानेककार्यकारणत्वशक्तयस्समवयन्ति, तासां च शचीनां खाश्रयद्रव्याव्यतिरेकात्तदभिन्नाभिन्नस्येति न्यायेन परस्परमभिन्नत्वं निरूपकीभूतकार्यमेदाद्भिन्नत्वमपि, तथैव विशेषयोरपीत्यावेदयितुमाह-कारकशक्तयो हीति, विशिष्टव्यवहारेति, घटकारणं गवानयनादिकारणम्य दण्ड इत्यादी- त्यर्थः । द्रव्यमाश्रयः, तत्राश्रितो सामान्यविशेषौ ततो भिन्नावित्यभ्युपगच्छन्तं वैशेषिकम्प्रत्याह-न च सामान्यविशेष. व्यतिरिक्त इति, परपरिकल्पितः, वैशेषिकाभ्युपगतः । निषेधे हेतुमाह-तुल्यातुल्यांशव्यतिरेकेणेति, सामान्यावि- शेषभिन्नतयेत्यर्थः । सामान्यविशेषाव्यतिरिक्तत्वमेवोपपादयति-यदीति, असौ द्रव्यांश., विशेष एवेति, अन्यव्यावृत्तत्य- स्यैव विशेषत्वरूपत्वादिति भावः, अनुवृत्तिद्वारेण, अनुगततया, अन्यथा, अनुवृत्तिभिन्नप्रनरेण, एतदर्थसंपादन- "खतोऽनुवृत्तिव्यतिवृत्तिभाजो भावा न भावान्तरनेयल्पाः । परात्मतत्त्वादतथात्मतत्त्वाद्वयं वदन्तोऽगलाः स्वलन्ति ॥१॥" इति श्रीमद्धेमचन्द्रसूरीशवचनम् । फलितमाह-अत इति, अनुवृत्तिप्रत्ययावसेयाः, अनुगत्युद्धिविषया., केचित् त० त्रि० ३ सामान्य- ·- . , [१८] एकान्ततोऽतिरिक्तस्यानतिरिक्तख चावयविनो निरासः । तत्त्वार्थनिसूत्री केचिद्, अपरे तु व्यावृत्त्याकारबुद्ध्याऽध्यवसातव्या इति। न चावश्यं सतो भवितव्यमाधारण, परिकलय तावत् तस्यैव त्वत्परिकल्पितद्रव्यांशस्य क आधारः ? को वा व्योमादेरित्यलं प्रसङ्गेन । व्यवस्थित- सिदमुभयखभावं सकलम् । तस्मान्न केवलस्य क्वचिदस्ति सृद्व्यस्य ग्रहणम् । उपपद्यते चायमभेद- प्रत्ययः, न च भ्रान्तः, सामान्यांशालम्बनत्वाद्, अतः सर्व साधु स्याद्वादप्रक्रियायाम् । एतेन रूपादि- समुदयविपयं स्मार्तमभेदज्ञानमिति प्रत्युक्तम् , उभयस्वभावत्वाद् वस्तु सत् ; सामान्यांशालम्बनभेद- ज्ञानम् , न पुनः सामान्यशून्यरूपादिभेदसमुदयमात्रालम्बनम् , समुदायस्य तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वच- नीयत्वेनानिर्धार्यमाणस्वभावस्यापारमार्थिकत्वात् । यदप्युक्तं-"तेष्वेव हि तन्त्वादिषु तथासन्निविष्टेषु पट इत्यादिबुद्धिः प्रवर्तते, यथा भक्तसिक्थोदकेषु तथासन्निविष्टेषु काञ्जिकबुद्धिः" इति; कथं पुनः सन्निविष्टेष्विति निरूप्यम् ?, ननु च पटाद्याकारेणेति किमत्र निरूप्यते ?, क पुनरसावन्यत्र पटः प्रसिद्धः ? यस्याकारेण तन्तवः सन्निविशन्ते, यथा पार्थाकारोऽभिमन्युरिति । कश्चायं सन्निवेशः ? यदि संस्थानमेव वृत्त-व्यस्र-चतुरस्रा-यत-परिमण्डलभेदमिष्यते युग्मा-युग्म-प्रतर-धनविकल्पकम् , एवं सति प्रागस्माभिः प्रत्यपादि प्रपञ्चतः सङ्घातभेदेभ्य उत्पद्यन्ते स्कन्धास्तद्भावलक्षणपरिणामवशात् , स च तादृशः परमार्थतोऽस्येव समुदायः, अथान्यः कोऽपि समुदायः, स निरूपणीयः, काञ्जिकाद्यपि सामान्यस्वभावाः, अपरे विशेषखभावा आकाराः । ननु यत् सत् तत्साधारमिति व्याप्तेः सतोस्सामान्यविशेषयोस्साधारत्व- मवश्यमभ्युपगन्तव्यम्, आधाराधेयभावश्च भेदनियत इति सामान्यविशेषाधारस्तस्यतिरिक्तो द्रव्यांशोऽवश्यमभ्युपगन्तव्य इत्यत आह-न चेति, उक्तव्याप्तिरेवासिद्धा । अन्यथा तबलाव्यस्यापि सत आधारः परिकल्प्यः स्यात्तस्यापि च सत्त्वादा- धारान्तरमेवन्तस्यापीत्यनवस्था स्यादित्याशयेनाह-परिकलयेति। न च गगनमेव सर्वद्रव्याधारभूतम् , स्वस्मिन् स्ववृत्तिविरोधेन तस्यैवानाश्रितस्याभ्युपगमनीयत्वादित्याह-को वेति । निगमयति-व्यवस्थितेति, तस्मादुभयस्वभावत्वात् । न च द्रव्य- प्रत्ययस्य भ्रान्तत्वादेव न विशेषसम्भिन्नसाधकत्वमत आह-न च भ्रान्त इति, अभेदप्रत्यय इति सम्बध्यते, निरालम्बन- त्वमेव सामान्यापलापिवौद्धमते भ्रान्तत्वम् , पूर्वोत्तरपर्यायानुगतमृद्व्यावगाही चामेदप्रत्ययः, तस्य मृद्रव्यरूपसामान्यांशावलम्बना- त्वादेव न भ्रान्तत्वमित्याह-सामान्यांशेति । वस्तूनां सामान्यविशेषस्वभावत्वव्यवस्थापनेन एकान्तपर्यायवादिमतमप्युन्मूलि- तमेवेत्याह-एतेनेति । एतेनेत्यतिदिष्टमेव हेतुं सङ्गमयति-उभयस्वभावत्वादिति, सामान्यांशालम्बनभेदज्ञान- मिति, सामान्यविषयकं सद्विशेषविषयकं भेदज्ञानम् , न तु सामान्यांशं परित्यज्य विशेषमानविषयकं तत्, सामान्यविनि- मुतस्य विशेपस्याभावादित्यर्थः । स एवायं घटो यमहमद्राक्षमहनि रात्री वा यं चास्प्राक्षमित्यभेदज्ञानस्य रूपादिभेदसमुदाय- मात्रावलम्बनत्वासम्भवमुपदर्शयति-न पुनरिति। समुदायस्य समुदायिभ्यो भिन्नत्वमभिन्नत्वं वा?, आये समुदायिभानमन्त- रेणापि तत्समुदायावभासप्रसाः, यद्धि यतो भिन्नं तत्तद्भानमन्तराऽपि भासते, यथा स्पर्शी रूपादिभानमन्तरेणापि स्पार्शन- जाने, न चानुभूयते रुपस्पर्शादिसमुदायिनमन्तरेण तत्समुदायः, तस्मान प्रथमः पक्षः, नापि द्वितीयः, तथा सति एककस्य समुदायिनो भानेऽपि तद्भानप्रसाः । अतो द्रव्यरूपतामन्तरेण तस्यापारमार्थिकत्वमेवेत्याह-समुदायस्येति, तत्त्वं समुदायि. भ्योऽभिन्नत्वम् । सनिवेशविशेषभावान्नानावयवानामेवावयित्वं न त्ववयवी अवयवानुगतोऽतिरिक्त इत्यप्येकान्तवादो न क्षोदक्षम दयार-यदप्युक्तामिति । अवयवानतिरेक्यादिनं पृच्छति-कथमिति, केन प्रकारेणेत्यर्थः । अवयवानतिरेकवादी उत्तरयति- ननु चेति । हाचित्प्रसिद्धनवागरेण केनचित्केपाचित्परिकल्पना भवति, पटाद्याकारस्तु न तन्तृन्विरय्य कापि प्रसिद्ध इति न पटायागरेण गतिविटेष्विति वहुं शक्यते, दृष्टान्तेऽपि न सर्वयाऽनेटः कश्चित्तस्यैव कालिकादेसथाबुद्धिविषयत्वादेवं सेनावना- दरपीनगदगुहाटयति निदानवादी-छ पुनरसावन्यनेति । प्रसिद्धम्यवान्यत्र गन्निवेग ट्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति, पार्थः, ., अभिमन्युः, मुनग्य पुत्र , मभियंगोल्याऽप्यवयव्यय कधियतिरिना स्वीकृतः परेण, अन्यथा ननिर्वचनमगम्य- र डिानी पर पुति-कवायं सनिवेशति । गनिवेगम्य सम्थानम्बम्पन्वं यदि पगे चूयातदा विद नरनार यदीति, पर्व मति, मनिवसभ्य गम्थान विशेषरूपन्या भ्युपगमे गात गम्थानविशेषारितापवन मायनम्र प्रायनरम्य सादविनिमुंजय दमितुमचादित्यायनाद-अति । म , - ·भाष्यटीकाविवृतियुता] अन्वयिनो द्रव्यस्य रूपादिसमुदायमात्रतानिराकरणम् । [१९] परिणामान्तरापत्त्यैव सिद्धमाहतानाम्, न भक्तसिक्थादिमात्रतया। यञ्चोक्तम्- "रूपाद्यग्रहे घटादि- बुद्धेरभावात्" इति, एतदपि जैनान् प्रति न किञ्चित् , उभयस्वभावत्वाद् वस्तुनो विभागाभावात् , रूपादिस्वरूपोल्लेखेनैव सामान्यांशः प्रतीयते, वह्निरूपस्पर्शपरिणतायोगोलकवत् , तथा वनविपङ्क्त्या- दयोऽपि सन्निवेशविशेषाः पुद्गलानां सामान्यविशेषस्वभावाः समासादितक्रमपरिणतयः तत्त्वतोऽभ्यु- पेयन्ते, नोपादाय प्रज्ञप्तिमात्रम् , यदि च संस्थानमर्थान्तरं रूपादिभ्यस्तदपि परमार्थसत्, ततो रूपा- दिवदन्यानपेक्षमेव गृह्येत, अथ रूपस्पर्शमात्रम् , एवं तर्हि तदने रूपस्पर्शवत् प्रसक्तम् , एवं चानिष्ट- प्राप्तेरसमञ्जसता, यदि रूपसन्निवेशविशेषो वृत्तं स्पर्शनेन न गृह्येताविषयत्वाद् रूपवत् , न वा स्पर्श- विशेषश्चक्षुषा गृह्येतोक्तन्यायात् , भेदे च द्वे वृत्ते गृह्येयातामन्यत्वाद् रूपस्पर्शवत् , एवं तन्त्वादिषु तथास्थितेष्वित्यादि विचार्यमाणं विशीर्यते, तस्मादस्ति द्रव्यं तद्भावाव्ययलक्षणं स्थित्यात्मकमन्वयिरूप- त्वात् , स्वभेदानां प्राक् तदा आयत्यां च मृदन्वयाविच्छेदादेकम् , न पुना रूपादिसमुदायमात्रम् , अतः सर्वैकान्तध्वंसविधायिनि स्याद्वादे दूरमपास्तमसद्विकल्पचतुष्टयम् , किं तत् ?, एवं-समूहिनः परिणामिनो अन्यप्रकारः, निरूपणीय इति, यदि स प्रकारः स्यात्तदा भवद्भिरुपदर्शयितुमपि शक्येत, न चोपदर्शयन्ति भवन्तस्तमिति स नास्त्येवेति गूढाभिसन्धिः। कालिकादिरपि भक्तादिभ्यः कथञ्चिद्वयतिरिक्त एवेति दृष्टान्तोऽपि भवदुक्तोऽस्मदनुकूल एवेत्याह- कालिकाद्यपीति । अन्यदपि पर्यायवाद्युक्तमनेकान्तवादिनम्प्रति नाभीष्टप्रसाधकमित्याह-यच्चोक्तमिति । उभयखभाव. त्वात् , द्रव्यपर्यायोभयात्मकत्वात् । विभागाभावात् , रूपादिः पर्यायः, तदाश्रयो द्रव्यं घट इत्येव विभागाभावात् । एकमेव वस्त्वखण्डात्मकमवच्छेदकभेदेन पर्यायात्मना द्रव्यात्मना च व्यवह्रियते, न तु तस्यैको भागो द्रव्यमपरो भागः पर्याय इति विभागे- नोभयात्मकम् , किन्तु द्रव्यांशस्यापि पर्यायमिश्रितत्वं पर्यायांशस्यापि द्रव्यमिश्रितत्वम् । अत एव सम्पूर्णेनैव वस्तुनाऽपेक्षाभेदेन द्रव्यव्यवहारवुद्धी पर्यायबुद्धिव्यवहारौ च भवतः, अन्यथा प्रत्येकपक्षदोपापसे, एतदभिसन्धानेनैव "भागे सिंहो नरो भागे योऽशो भागद्वयात्मकः । तमभाग विभागेन नरसिहं प्रचक्षते" इत्युक्तिरुपपद्यते । विभागाभावे सति यदभिलषितं तदाह- रूपादीति, सामान्यांशः स्वपर्यायानुगतत्वाव्यात्मा घटः, स रूपस्पर्शादिविशेषाजहद्वृत्तिरेवेति रूपादिस्वरूपोल्लेखेनैव प्रतीयत इत्यर्थः । एतदेव दृष्टान्तेन भावयति-वह्निरूपेति, अतितप्तायोगोलकं तत्क्षणे सर्वतोभावेन वहिव्याप्तशरीरत्वादहिगतरूपस्प- सिमन्वितमेवावभासते, तत्क्षणे तस्य तन्मयीभवनमेव विभाव्यते, तद्वद्धटादेरपि परितः पर्यायसम्भिन्नत्वात्तदुल्लिखिततयैवाव- भासनम् , नैतावता तत्समुदायात्मैव घटः, तथा सति अयोगोलकस्याप्यतितप्ततादशायां वहिरूपस्पर्शमात्रखरूपता प्रसज्येतेति । उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति-तथेति। तत्त्वतः परमार्थतः । नोपादाय प्रज्ञप्तिमात्रमिति, प्रज्ञप्तिमात्र विकल्पमात्रम् , उपादाय अभ्युपगम्य, न नैव अभ्युपगम्यन्ते, वनविपसयादयो वृक्षादिपुष्पादिभ्यो व्यतिरिक्ता न सन्त्येव, केवलं विकल्पबुद्धि- प्रभाविता एव वनविपंक्त्यादिव्यवहारा इत्येवं नाभ्युपगम्यतेऽस्माभिः, किन्तु सामान्यविशेषस्वभावा वस्तुभूता एवाभ्युपगम्यन्त इलाशयः । नोपादेयप्रज्ञप्तिमात्रमिति पाठे तु उपादेयोऽवयवेभ्यो व्यतिरिक्तोऽवयवी अर्थात् प्रत्येकवृक्षादिविभिन्नो वनादि- स्तत्प्रशप्तिमात्रन्तद्विकल्पमात्रनाभ्युपगम्यते, किन्तु समुदायिभ्यो भिन्नाभिन्नस्यैव समुदायिनो वनादेर्शानमभ्युपगम्यत इति । एकान्तव्यतिरेके एकान्ताव्यतिरेके च क्रमेण दोषमुद्भावयति-यदि चेति, संस्थानमिति, समुदायावयविद्रव्यादेपलक्ष- णम् । अर्थान्तरं सर्वथा व्यतिरिक्तम् । तदपि संस्थानमपि । ततः तदा, रूपस्पर्शमात्रम् , एकान्तेन रुपस्पादिभ्यो- ऽव्यतिरिक्त संस्थानम् । तत् संस्थानम् । अनिष्टप्राप्तेरित्युक्तं तदेव स्पष्टयति-यदीति, वृत्तमिति, व्यनचतुरस्रायत- परिमण्डलादेरुपलक्षणम् , तदेति शेषः । अविषयत्वात् , रूपाभिन्नस्य मृत्तादेस्त्वगिन्द्रियागोचरत्वात् । उक्तन्यायात्, स्पर्शवत् स्पर्शाभिन्नस्य वृत्तादेश्चक्षुरिन्द्रियागोचरत्वात् , रूपाभिन्नस्य वृत्तस्य स्पर्शाभिन्नवृत्तभिन्नत्वम् , स्पर्गाभिन्नस्य वृत्तस्य रूपाभिन्नत्तभिन्नत्वच प्रसकम् । तथा सति यदनिष्टं तदाह-मेदे चेति । अवयवावयविनोरपि सर्वथाऽभेद उक्तन्यायेन सम्भवतीत्यतिदिशति-एवमिति । द्रव्यतिद्धिमुपसंहरति-तस्मादस्ति द्रव्यमिति । अन्वयिरूपत्वादिति यदुन्नम् तदेव सगमयति-स्वमेदानामिति, मृद्रव्यपर्यायाणां स्थासकोसकुशलघटादिनामित्यर्थः । प्राक् तदाऽऽयत्याञ्चेति, प्राक्पदेनातीतकालस्य तदेत्यनेन वर्तमानकालन्यावत्यालित्यन्तेन भविष्यलालस्य परिग्रहादुक्तालयवनिवेन मृदोऽन्वयित्वं नित्यत्वमेक्त्वच स्पष्टमेव प्रतीयते । असद्विकल्पचतुष्टयमिति, सामान्येनोकाम् । तद्विशेषप्रतिपनये परः पृच्छति- . .

·, .. , , . [२०] एकान्तवादजन्मनां दोषाणां स्याद्वादेऽनवकाशः । [तत्त्वार्यत्रिसूत्री वा तस्कार्यमुत नैव तत्कार्यमथ कार्यसेवास्ति न कारणं, कारणमेव वा विद्यते न कार्यमिति; एष च सामूहिकः संसस्तोऽपि रत्नावलीपटस्तम्भकुम्भसेनावनयूथादिरर्थः स्वसमये पारिणामिक एव, भिन्ना- भिन्नद्देशानां परिणामिनां परिणासाभ्युपगमात्, तथापि भेदेनोपन्यासो लोकव्यवहारानुवृत्त्या, पूर्व- धर्मोपमर्दैनोत्तरधर्मोत्पादः परिणामो लोके क्षीरदध्यादिवत् समूहिषु पारिणामिषु चानैकान्तव्याप्ति- प्रपञ्चप्रदर्शनार्थः । तथाहि-आलोकविशिष्टरूपग्रहणमपि नात्यन्तभेदप्रतिपत्तये, विशेषणविशेष्यभाव- श्चैकान्तभेदविषयो न कश्चित् प्रसिद्धः, दण्ड्यादावपि सामान्य विशेषभावे सति विशेषणविशेष्य- आवात् । यचोक्तमवधारण-रूपादिग्रहे सत्येव भावात् , तदप्युभयस्वभाववस्त्वभ्युपगमे नं कश्चन पक्षा- लमावति । यदप्यारेको प्रमाणानुभवमन्तरेण स्मृतिरनुपपन्ना" इति पश्चात् परिजिहीर्षताऽभ्यधायि- "विकल्पितेऽपि ह्यर्थे स्मृतिर्दृष्टा" इति, तदप्यसत्, अर्थाभिधानप्रत्ययानां वस्तुत्वाभ्युपंगमादत्यन्ता- भावस्य च निरुपाख्यस्य प्रतिषिद्धत्वातं, सर्वप्रकारमसतः संव्यवहारायोग्यत्वात् , बभूवुरनादौ संसार बन्धुमत्यादयः प्राणिविशेषास्तदभिधानानि तदालम्बनाश्च प्रत्ययाः, ततश्च प्रमाणानुभवपूर्विकैव स्मृतिः सर्वत्र, नान्यथा, समुदायस्य च प्रतिपादितवेस्तुत्वान्न निर्मूलविकल्पत्वम्, बुद्धिभेदाच्चान्यत्व- किं तदिति, ग्रन्थकार उत्तरयति-एवमिति, अनन्तरं यन्मयोच्यते तत्तवधार्यमित्यर्थः, तत् समुदायावयव्यादिकम् । समूहिनः परिणामिनो वा तत्कार्यमित्येको विकल्पः, नैव तत्कार्यमिति द्वितीयो विकल्पः, अत्रापि समूहिनः परिणामिनो वेत्यनुवर्तते, अथ कार्यमेवास्ति न कारणमिति तृतीयो विकल्पः, यद्यपि कार्यस्य कारणाधीनात्मलाभत्वा- तस्वीकारे कारणखीकार आवश्यकः, तथापि कार्यपदमत्र कार्यत्वेनाभिमतपरं बोध्यम् , एवं कारणपदमपि, कारणमेव विद्यते न कार्यमिति तुरीयो विकल्पः । समूहिनः परिणामिनो वेति भेदेनोपन्यासस्य प्रयोजनमाविर्भावयति-एष घेति, चकारो यद्यपीत्यर्थपरो ज्ञेयः । सामूहिकः, समूहप्रभवः । स्वसमये जैनराद्धान्ते । भिन्नाभिन्नदेशानामिति, रमावली: सेनावनादौ परिणामपरिणामिनोभिन्नदेशता पटस्तम्भकुम्भादावभिन्नदेशताऽवसेया । लोकव्यवहारानुवृत्त्येति, लोके हि क्षीरादीनां दध्यादिरूपेण भवनस्थल एवं परिणामव्यवहारो यत्र पूर्वधर्मस्योपमर्दः, मालादिरूपेण रत्नादीनां निष्पत्तौ तु समूह- व्यवहार एव, तत्र पूर्वधर्मोपमर्दाभावादिति लोकव्यवहारमनुसरद्भिरस्माभिस्समूहिनः परिणामिनो वेत्युक्तमिति । एतदेव प्रपन्च- यति-पूर्वेति । एकैकरत्नादौ यदनान्तरासंयुक्तरत्नत्वरूपो धर्मस्तस्य रत्नावल्यादिरूपेण समूहावस्थायामुपमर्दनम्भवत्येवेति. स्याद्वादे तदपि परिणामलक्षणं तत्रापि सुसङ्गतमिति गूढाभिसन्धिद्योतनायोक्तम्-अनेकान्तव्याप्तिप्रपञ्चप्रदर्शनार्थ इति। भनेकान्तव्याप्ति सगमयति-तथाहीत्यादिना। यदग्रहे यन्न गृह्यते तयोरभेद इत्यत्रालोकाग्रहे रूपग्रहो न भवति, अध चालोकरूपयोर्भद एवेति व्यभिचारस्यालोके सति रूपग्रहणम्भवतीयालोक एव रूपग्रहणनिमित्तन्नत्वालोकग्रहणं तयोस्तुल्य- कालत्पादित्येवमुद्धार आलोकरपयोर्भेदमवलम्व्य पूर्वमुपदर्शितस्तत्रेदानी कथञ्चिदभेद एव तयोरपीति उक्तनियमे कथश्चिव- भेदस्य व्यापकनयाऽभिमतत्वे व्यभिचारवार्तापि नास्तीत्यभिप्रायेणाह-आलोकविशिष्टरूपग्रहणमपीति, अत्र ययो- विशेषणविशेप्यभावलयोः कश्चिदभेद इति च्याप्तिरभिमता । तत्रं दण्डी पुरुष इत्यत्र दण्डपुरुषयोर्विशेषणविशेप्यभावोऽसि न कचिदभेद इत्यागमा स्यात्तदपाकरणायाह-दण्ड्यादावपीति, दण्डी पुरुषोऽपि भवति दण्डवान्तदन्यदेगोऽपीति । दग्विन्य दण्डस्वरपपर्यवनितम्यानुगामित्वेन सामान्यता दण्डित्वेन परिणतस्तु पुरुषो न दण्डशून्यकालेऽनुपर्तत इति तस्य विशेपतेति मामान्यविशेषभावेन तयोरभेदोऽवधार्गः । अथवा दण्डत्यपुरुषत्वाभ्यां भेदः, म च विशेषम्पतामाश्रित्य, संयुक्तरवेम स्पेन नागेदः, स च सामान्यमाश्रित्य । यो प्राक् पर्यायवादिना "स्पाद्यग्रहे तमुध्यभावादित्यनेन तदभागामावमुग्रेन सपा- विमटे गयेव मानदिल्यान्यायते" इति तस्यापि कश्चिदभेदनायकवाभिप्राय निर्दुष्टत्वमेवेल्याह- यश्चोत्तमवधारणमिति । अपभालं टोपन् । यद युलं पर्यायवादिना "पुनरागते-प्रत्यक्षानुमानाभ्यामननुभूते समुदाय कथं स्मृतिस्पद्यत इति, न, कार, मिरपते:पि द स्मृतिष्टा कनुमन्याख्यायिकादाविति" तदविकरोति-यदपीति, अगम्यातिर्न सम्भवती- दयार-मर्यप्रगारममतः संव्यवहागयोगादिनि, प्रतिपादितेति । गच नाहग. परमार्थनोऽस्त्वय गमुदाय परिटेनः । डिमेद बालो मेदगदा रसादि गर्वप्रकारेण बुद्धिभेदरम्यान, गया, .

·भाष्यटीकाविवृतियुता] अवयवावयविप्रमुखाणां भेदाभेदखीकारे नेकान्तदोषाववतारः । [२१] मेकान्तत एवेति पूर्वमेव प्रत्यस्तम् । नहि बुद्धिभिदा सर्वप्रकाराऽस्ति जैनेन्द्राणां द्रव्यास्तिकनयाभि- प्रायेण ग्रहणात् , सद्व्यतया भेदाभावात् , पर्यायतः सङ्ख्यापरिमाणाकारभेदसद्भावात् भिन्नाभिन्न- स्वभावैव शेमुषी, सा च भेदाभेदखभाव एव वस्तुनि व्यापारमासादयन्ती खात्मप्रतिष्ठा प्रतिलभत इति न किञ्चिदनिष्टम् । यच्चोक्तम्-"तुलानतिविशेषाग्रहणादनन्योऽवयव्यवयवेभ्य" इति, तदिष्टमेव, सर्वथा अन्यत्वस्यं निषिध्यमानत्वात् , यतो विनाऽप्यवयविना संयोगमात्रे तदर्थान्तरभूतसङ्घात- परिणामाद् दशपलपरिमाणत्वमस्त्येवेति अतो नावयविकृतं पलदशकस्य देशपलपरिमाणत्वं, विनाऽपि तेनोपलभ्यमानत्वादेकादशपलेनेवं; इतश्चावयवव्यतिरेकेणासन्नवयवी, अनभिभूतगुणत्वे सत्यवयव- रूंपादिव्यतिरेकेणानुपलभ्यमानरूपादिगुणत्वात् , तुरगवारणाद्यवयवव्यतिरेकेण सेनावत् । यदि च स्या रूपादयोऽपि च गुणा गृह्येरन्नवयविनः पृथक्त्वेन, घटबदरादिवदिति व्यतिरेक, विशेषणो- पादानाद् विद्यमानेष्वभिभवादनुपलभ्यमानगुणत्वं तारकादिषु दृष्टमित्यनैकान्तिकत्वव्यावृत्तिः, द्रव्या- त्मना च तन्तुपरिणतौ पटपरिणामोऽस्त्येव, सुचिरादपि तत्र भावात्, पर्यायात्मना चाभावाद्, अतीता- नागतपरिणामानामसत्त्वादव्यवहार्यत्वाद् वर्तमानपर्याय एव परमार्थतोऽस्त्युपयुज्यमानत्वात् , पट- परिणामकाले च द्रव्यात्मना तन्तुसद्भावात् पर्यायात्मना चाभावात्, सर्वेषामवयनावयविसमुदाय- समुदायिगुणगुणिनामन्यत्वानन्यत्वमुभयनयापेक्षमेवाभिरूपधियो धिनोति तस्मादेकान्तवादिनः सूक्ष्म- बादरप्रतिघाताप्रतिघातभेदसवातकार्यकारणैकत्वान्यत्वादिविश्वप्रकारपरिणाममभ्युपयतो न किञ्चिद- घद्यमाढौकते ॥ एतेन द्रव्यपर्यायनयद्वयव्यावर्णनेन किमेकोऽवयवी स्वारम्भकावयवेषु प्रत्यवयवं वर्तते रूपेणाभेदस्यापि प्रतीतेरित्याह-नहि बुद्धिभिदेति । शेमुषी बुद्धि, सा बुद्धिः । अवयवावयविनोरनन्यत्वसाधनं कथञ्चि- बनन्यत्वसाधनपर्यवसितं स्याद्वादिनामिष्टापादनरूपत्वान्न दोषायेत्याह-यच्चोक्तमिति । अवयविनोऽवयवेभ्यस्सर्वथाऽन्यत्वं न सम्भवतीत्यत्र हेतुमाह-यतो विनाऽप्यवयविनेति, तदर्थान्तरभूतेति, अवयविव्यतिरिक्तेत्यर्थः । अयमभिप्रायः- यत्रैकैकपरिमितानां दशानां वस्तूनामनारम्भकसंयोग एव न त्वारम्भकसंयोगस्तत्रावयवी नोत्पद्यत एवेत्यवयविवादिनाऽप्यभ्यु- पेयम् । अथ च दशपलपरिमाणत्वं तादृशसंयोगविशेषापन्नसमुदायेऽनुभूयते, अतोऽवयविनमन्तराऽपि भावात्संयोगकृतमेव पलदेशकस्य दशपलपरिमाणत्वन्नावयविकृतमिति, उक्तार्थे परार्थानुमानप्रयोगमुपनिवनाति-अतो नावयविकृतमित्यादिना । अधयविनोऽवयवव्यतिरिक्तत्वाभावसाधकमनुमानान्तरमुपन्यस्यति-इतश्चैति । यदि च स्यात्, अवयवेभ्यो व्यतिरिक्तो, यद्यवयवी स्यात् , तदेति शेषः । रूपादय इति, अवयविनो रूपादयो गुणा अवयवरूपादिगुणेभ्यः पृथक्त्वेन गृह्येरनिति, म्यतिरेकः । न चावयविनो रूपादयो गुणा अवयवरूपादिगुणेभ्यः पृथत्त्वेन गृह्यन्ते तस्मान सन्ति तदभावादवयव्यपि नास्तीति । अनभिभूतगुणत्वे सतीति हेतुविशेषणफलमुपदर्शयति-विशेषणोपादानादिति । द्रव्यनयपर्यायनययोरभेद-, भेदानेकान्ताभ्युपगमरूपस्याद्वादप्रमाणराजदौत्यमावेदयन्नाह-द्रव्यात्मना चेति, तत्र भावात् , तन्तुपरिणतौ पटस्य भावात् , अन्यथाऽसतस्तस्य कदाचिदपि तत्रोत्पादासम्भावाद्गगनकुसुमस्येवेति भावः । पर्यायात्मना चाभावात्, पृथुतुनोदराकारात्मना विशकलिततन्त्ववस्थानवेलायां तन्तुपरिणतौ पटस्याभावात् । अत्रैव पर्यायास्तिकनयावष्टम्भेन हेतुमाह-अतीतेत्यादि, उप- युज्यमानत्वात् , देहाद्यावरणादिकार्यकारित्वात् । अवयविनोऽवयवेषु भावाभावाचुपदर्यावयवानामवयविनि भावाभावावुपद- र्शयति-पटपरिणामकाले चेति। द्रव्यात्मना-विशकलिताविशकलितसाधारणतन्तुखरपेण । पर्यायात्मना-विगकलित- तन्तुरूपेण । अयं च न्यायः सर्वत्रावयव्यवयवादी योज्य इत्यागयेनाह-सर्वेपामवयवेत्यादि । उभयेति, द्रव्यास्तिकपर्याया- स्तिकेयर्थः । अभिरूपधियो धिनोतीति, पण्डितानां बुद्धिर्विपयितयाऽऽध्यतीत्यर्थः, शेनुप्युन्नेषगालिनां बुद्धावरभासते इति यावत् । स्याद्वादे न दूपणकगस्यापि प्रवेश इत्युपसंहरति-तस्मादिति, सूक्ष्मेत्यादि अभ्युपयत इत्येतत्पर्यन्त- मनेकान्तवादिन इत्यस्य विशेपणम् । अवयवी अवयवे सानत्वेन वर्तते एकदेशेन पेत्यादि विकल्पानामप्यतिरिवादयविनिराक.. रणम सौगताभिमतानां नास्ति स्मादे पदारोपणसवथापीलाह-एतेनेति । अस्य विवरणरूपमेव-द्रव्यपर्यायनयव्याव. - ·4 , , , - [२२] कार्यकारणभावस्य काल्पनिकत्वनिराकारः। F- [तत्त्वार्थत्रिसूत्री आहोस्विद् एकदेशेनेत्येषोऽपि विकल्पः सिद्धसाध्यतादिबहुदोषत्वादपास्तो वेदितव्यः, तस्मान्न व्यतिरिक्तो- ऽवयव्यस्ति निभाल्यमानः, समस्ति च द्रव्यांशः स्थितिलक्षणोऽन्वयी, तदपेक्षावुत्पादविनाशौ स्त:, अतः स्थित्युत्पादविनाशस्वभावमेव सर्वमर्थक्रियासमर्थ, न स्थितिनिरपेक्षावुत्पादविनाशाविति । यद- प्युक्तम्-कल्पनामात्रं कारणं कार्यमिति प्रतीत्यप्रत्ययमानत्वात्, तदप्ययुक्तम् , करोतीति कारणं कार्यान्तरनिवर्तनसमर्थम्, क्रियायाः कारणान्तरापेक्षात्, कल्पना च बहिरङ्गार्थशून्यं विज्ञानमात्रं शब्दमानं वां, न च तस्य घटादिकार्यान्तरनिष्पादने शक्तिरस्ति, न च विज्ञानमात्रमेव ग्राह्यग्राहक- लक्षणमर्थशून्यमस्तीति प्रतिपत्तुं शक्यम् , प्रमाणाभावात् , न च भ्रान्तिमान कार्यकारणव्यवस्था, भ्रान्तिवीजाभावात् , लापि शून्यता, प्रतिषेधप्रतिपेध्यादिसद्भावात् । व्यवहारतः सत्त्वमर्थानां न परमार्थत इति चेत् , प्रतिषेधोऽपि तर्हि व्यवहारमात्रत्वादसन्नित्यप्रतिहतसद्भावात् कथं न भावा भवेयुः ? न च रासभशृङ्गमसत् स्वतः परिकल्पितेन रूपेण मृत्खननादिकार्यार्थमाचेष्टमानमिष्टं दृष्टं वा ।। दीर्घता च यदि स्वतोऽसती हस्वबुद्धेः कारणं भवत्येवं सति व्योमारविन्दकर्णिकाऽपि हेतु- रसत्त्वात् स्याद् हस्खताबुद्धः, यदि चासत्प्रतीत्याऽसदेवोत्पद्येत तथा सति शशविषाणं प्रतीत्य खर- विषाणमपि स्यात् , अथास्त्येव वस्तुनो दीर्घता, न तर्हि प्रतीत्यप्रत्ययमानं सर्वम् , सतीमेव दीर्घता- माश्रित्य इस्वताधियोऽभ्युपगमात् दीर्घह्रस्वबुद्ध्योश्चायोगपद्यादयुक्ता प्रतीत्यसमुत्पत्तिः, न चासतः कारणभावः, यदि च सर्व प्रतीत्यैव सिद्ध्यति नाप्रतीत्य, ततः प्रतीत्यसिद्धिरपि प्रतीत्यसिद्धिप्रभवा- र्णनेनेति, अस्यापास्त इत्युत्तरेण योगः। उत्पादव्ययसम्बधितध्रौव्यं सर्वव्यापकतयोपसंहरन्नाह-तस्मादिति।न व्यतिरिक्तो न सर्वथाऽवयवेभ्यो भिन्नः, तेन कथञ्चिद्भेदाभ्युपगमो न विरुध्यते । तदपेक्षौ द्रव्यांशानुगतौ । कार्यकारणभावस्य काल्पनि- कत्वमेवेति मतमप्यपहस्तयितुमाह--यदप्युक्तमिति । कारणान्तरापेक्षादिति भावप्रधानो निर्देशः । कल्पनामात्रमि- त्यु तत्र कल्पनां विकल्प्य तत्र कार्यान्तरनिर्वर्तनसमर्थत्वं कारणत्वन्नसम्भवतीत्यतो न कल्पनामात्रं कारणमित्याह-कल्पना चेति । तस्य विज्ञानमात्रस्य शब्दमात्रस्य वा । विज्ञानवाद्यभिमतं ग्राह्यं च ग्राहकं च ज्ञानमेव न तु बाह्योऽर्थो विद्यत इत्येत. प्रतिक्षिपति-न चेति, अस्य शक्यमित्यनेन योगः। कार्यकारणभावावगाहिज्ञानं भ्रान्तमेव ततो नार्थसिद्धिरित्येतदपाकरणा- याह-न च भ्रान्तिमात्रमिति । माध्यमिकमतमुन्मूलयितुमाह-नापि शून्यतेति,- "शन्ये मानमुपैति चेन्ननु तदा शून्यात्मता दुःस्थिता, नो चेत्तर्हि तथापि कि न सुतरां शून्यात्मता दुःस्थिता । वन्ध्या मे जननीत्यमुख्यसदृशीमप्याश्रयन् शून्यतां शके दुश्शकसाहसैकरसिकः स्वामिन्नसौ सौगतः ॥१॥" इति श्लोकार्थोऽप्येतत्पक्षप्रतिक्षेपायात्रानुसन्धेयः । संवृतिसत्त्वमेवार्थानां न तु पारमार्थिकसत्त्वं संवृतिसत्त्वादेव प्रतिपेध्यप्रतिषेध- पादिप्रतिवादिसकलव्यवहारोपपत्तिरिति गूढाभिसन्धि शून्यवादिन आशयय प्रतिक्षिपति-व्यवहारत इति, व्यावहारिकसत्त्वमेव पारमार्थिकसत्त्वं तस्य यदि संवृतिसत्त्वं नामान्तरं परेण गीयते तत्र न नो विवादः, अन्यथा व्यवहारसतो वस्तुनो वस्तुतोऽसत्त्वे प्रतिपेयसापि परेण व्यवहियमाणस्यासत्त्वापत्त्या कथं शन्यता सिद्ध्येत् । तदभावे विरोध्यभावात्पूर्णतेव जगति पदमादधातीति गूगाभिसन्धिम्रन्थकार आर-प्रतिपेयोऽपीति । व्यावहारिकस्यासत्त्वे रासभङ्गादिवत्कार्यकारित्वमेव न स्यादम्नि च कार्य फरिलमतः सत्त्वमेपास्यमित्याह-न च रासभष्टमसदिति, कारणं कार्यमिति क पनामात्रमेतत् प्रतीत्यप्रत्ययमात्रयस्ति- तार दीपंतासतपदिला दीर्घत्वादिदृष्टान्तेऽपि नासत्वमस्माकं सम्मतमिति दृष्टान्तासिद्धिरुद्वर्तुमराम्येत्याह-दीर्वता चेति। गनु सामान कार्य काय अगत कारणादन कार्यन्योत्पत्ती न कश्चिद्दोष इत्यत आह-यदि चेति । यत्किमिदगप्र. सयन पकिपिदमापन, नियामकाभवाच्छाविषाणादपि सर विषाणं स्यादिन्याह-तथा सतीति । हम्बन्चादीना गत्या. मग तु पन्यतित्तिर-अथान्यवेति । भगक्षयवादिनः परस्य यदा दीर्घवबुद्धिर्न तदा सम्बन्धबुद्धिरिति प्रतीत्य- पाच रोपनयनितर-टीवहबबुझ्योरिति, अब यधिमतौरक्कालीननायामेय तथा व्यवादिन. राम नमसभ्युपगमविरोधिनी प्रमयतत्याह-यदि चेति । गकारण नारय पारमार्थि- ·, - , , , , भाष्यटीकाविवृतियुता] . सदर्थविषयः कार्यकारणभावः, भाष्यानुगं सूत्रव्याख्यानञ्च । [२३] ऽभ्युपेया, तथा चाभ्युपगमविरोधः, तस्मादस्ति ध्रौव्यांशलक्षणात् द्रव्यसत्ता, नापेक्ष्यसिद्धा, कारण- मिति या व्यपदिश्यते, कारणसिद्धौ च कार्यसिद्धिरपि तदविनाभावात् , अन्यथा कारणतैव न स्याद- सम्भाविततद्गुणत्वात् , पर्यायास्तूत्पादादयः केचिदपेक्ष्यसिद्धाः प्रयोगजाः पटादयः, केचिदनपेक्ष्यसिद्धाः स्वाभाविकाः परमाणुनीलताभ्रेन्द्रचापविद्युदादयः, एवं च स्वरूपसिद्धेः कारणकार्यप्रत्ययावसदर्थविषयौ न भवत इति सिद्धम् ॥ भाष्याक्षरानुसरणमधुना समातन्यते-उत्पादश्च व्ययश्व उत्पादव्ययौ, समस्यैकत्वेन निर्दिष्टी, ध्रुवतीति ध्रुवं-शाश्वतं तद्भावो ध्रौव्यं-स्थिरता, उत्पादव्ययध्रौव्याणि, युक्तं योगः-समुदायः, सत् अस्तीति सद्, विद्यमानमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-उत्पादादयो नैककाः सत् , किं तर्हि ? युक्तं योगः-परस्परापेक्षः समुदाय एवोत्पादादीनां, सदित्यस्य ध्वनेविषयः, यथा वृक्षा वनं समुदिता एव नैककाः, एवमुत्पादव्ययध्रौव्याणि योगः सदिति, अथवा समाध्यर्थस्य युजेयुक्त-समाहितं त्रिस्वभाव सत्, उत्पादव्ययध्रौव्याण्येव त्रयः स्वभावाः सम्यगाहिता:-परस्परप्रतिबद्धाः सदिति । अन्ये तूत्पाद- व्ययध्रौव्यैर्युक्तमिति विगृह्णते, किं पुनस्तदुत्पादादिभिर्युक्तमिति निरूपणीयम् , उत्पादादिन्नयव्यति- कत्वव्यवस्थितौ ध्रौव्यमयत्नोपनतमेवेत्याह-तस्मादिति । या द्रव्यसत्ता । तदविनाभावात्, कार्यकारणयोरन्योन्यमव्यभि- चारात् । अविनाभावानभ्युपगमे दण्डमाह-अन्यथेति, कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्यसमानाधिकरणाल्यन्ताभावप्रतियो- गितानवच्छेदकधर्मवत्त्वपर्यवसितस्य कार्यनियतपूर्वधर्त्तित्वस्य कार्यानुकूलशक्तिमत्त्वस्य वा कारणत्वस्य कार्यघटितमूर्तिकस्य कार्या- भावेऽसम्भाविततया तत्स्वभावस्य कारणस्याप्यसम्भवादित्यभिप्रायः । प्रतीत्यप्रत्ययमानत्वेन कार्य कारणं च कल्पनामात्रमिति परमतमपाकृत्य पर्यायाणामपि केषांचिदापेक्षिकत्वं केषांचिच्चानापेक्षिकत्वमित्युपपादनद्वारा कार्यकारणभावप्रत्यययोरसदर्थविषय- कत्वमपाकरोति-पर्यायास्तूत्पादादय इति । प्रयोगजाः कुविन्दादिप्रयत्नप्रभवाः । स्वाभाविकाः विखसापरिणामाः । स्वरूपसिद्धः कार्यतया कारणतया च वस्तुस्वरूपव्यवस्थितेः । आक्षेपसमाधानाभ्यामुत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वं सत्त्वं व्यवस्थाप्य मूलं यथावद्व्याख्यातुमाह-भाण्याक्षरेति । सूत्रे उत्पादश्च व्ययश्च ध्रौव्यं चोत्पादव्ययध्रौव्याणि तैर्युक्तमुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमिति न समासः, किन्तु उत्पादश्च व्ययश्चोत्पादव्ययौ उत्पादव्ययौ च ध्रौव्यं चोत्पादव्ययध्रौव्याणि तैर्युक्तमुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमित्येतत् ख्यापयितुमुत्पादव्ययाभ्यामित्युक्तिरित्याह-उत्पादश्चेति । एकत्वेनेति, पर्यायरूपतया तयोरेकत्वं बोध्यम् , युक्तमित्यस्य योगाश्रयो नार्थः, तथा सति घटयुक्तस्य भूतलस्य घटभिन्नत्ववदुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तस्यापि वस्तुन उत्पादव्ययध्रौव्यभिन्नत्वप्राप्ती तत्रितयात्मकत्वमिष्टं व्याहन्येतात आह-युक्तं योग इति । योगोऽपि न संयोगादिलक्षणस्सम्वन्धस्तथा सति उत्पादव्ययधाव्या- णान्तत्प्रतियोगित्वे तदनुयोगिनोऽन्यस्यैवाक्षेपलभ्यत्वेनैकस्योत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वं न निरपितं स्यात्प्रत्युत तत्सम्बन्धमात्रस्यैव सत्त्वं सूत्रविधेयं स्यादत आह-समुदाय इति । सदिति । न परपरिकल्पितसत्तात्मकजातिविशिष्टार्थक, सत्ताजातेरेवाप्रामाणिक त्वादव्यापकत्वाच्च, किन्तु विद्यमानार्थकमित्याह-सत् अस्तीतीति । उक्तार्यकरणाभिप्रायं प्रकटयति-एतदुक्तं भवतीति, उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदित्यत्र समुदायार्थकयुक्तपदोपादानेनानन्तराभिधीयमानार्थः प्रतिपादितो भवतीयर्थः, सदित्यस्येति, अनुरूपं दृष्टान्तमाह-यथेति। योगो नात्रोत्पादव्ययध्रौव्याणां संयोगलक्षणोऽमिमतः समुदायोपि वा न व्यतिरिक्तः, किन्तु सर- दितानि तान्येवेत्याह-उत्पाव्ययध्रौव्याणि योग इति, बहुत्वेऽपि सत्येकत्वनापेक्षिकं विरुद्धमित्यावेदनाय योग इलेक वचननिर्देशः, वेदाः प्रमाणमित्यनुरोधेन विशेष्यविशेषगवाचकपदयोस्समानवचनकत्वमिति नियमस्य यत्र विशेप्यवाचकरदोत्तर- विभक्तितात्पर्यविषयसत्याविरुद्धसख्याया अविवक्षितत्वं तत्र विशेष्यविशेषगवाचकपदयोस्समानवचनत्वमित्येवंत्यतयाऽन्यत्रोपपा- दितत्वेन न तद्विरोधोऽपीति। युजेः, युजिधातोः, युक्तं युत्तमिति रुपम् । एवं सति योऽर्धस्लम्पद्यते तमाह-समाहितमिति, लस्यैव फलितं त्रिस्वभावमिति, सदिति, सूत्र घटकलक्ष्यांगतहणम्। तथा च वादग्रस्त्रार्थों निष्पनन्तमाह-उत्पादे त्यादि। सम्यगाहिता इत्यत्यैव विवरण परस्परप्रतिवद्धा इति ।व्याख्यान्तरमाचार्यदेशीणनां पाचिटाक्षेपोपगतमिलनादरणीय- मिलावेदनायोपनिवनाति-अन्ये त्विति । एतन्याख्यानासमतिपत्तिख्यापनायाह-किं पुनरिति, किनिखाडेपे । आक्षेप- .

·ܩ [२४] अपराचार्याभिप्रायेण प्रकारान्तरेण सूत्रव्याख्यानम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री रेकेण, द्रव्याभावान्न विद्मः किं तद् युज्यमानमुत्सादादिभिः । अपरे समाधानमाक्षेपस्याभिदधते- युक्तं विशेष्यते उत्पादव्ययध्रौव्यैः, समुदितैर्यो योगस्तद् युक्तं सत्, नान्याभ्यामुत्पादव्ययाभ्यामित्या- दिको योगः सदिति । योगश्च सामान्येनोत्पादादीनामनादिविशेषविवक्षया सादिः, ध्रौव्यं चेति पृथक् प्राधान्यख्यापनाय सामान्यस्य भाष्यकृतोदचारि, यतः सत्यन्वय्यंशे तदाश्रयावुत्पादविनाशौ सङ्गच्छेते, अन्यथा कस्योत्पादः ? कस्य चानुत्पन्नस्य तेनाकारेण व्ययः ? ॥ अपरे तु ध्रौव्यं चेत्य- समस्ततामन्यथा वर्णयन्ति-- त्रैलक्षण्ये सतः सादिः कथं सन्न निलक्षणम् ? । ध्रौव्यं तल्लक्षणत्वेन द्रव्यार्थेन निषूदितम् ॥ १ ॥ अत एव पृथग् वृत्तौ ध्रौव्यं चेति प्रदर्शितम् । सत् त्रिरूपं त्रयं त्वेतत् सम्भवेन विकल्प्यते ॥२॥ आधयोर्नियमादन्त्यमन्त्ये तु भजनाऽऽद्ययोः । स्वतः परनिमित्तौ तु स्यातामप्युपचारतः ॥ ३ ॥ अस्ति नोत्पद्यते चैकमेकमुत्पद्यतेऽस्ति च । नास्ति चोत्पद्यते चैकं नास्ति नोत्पद्यते परम् ॥ ४ ॥ आकाशपरमाणू च प्रदीपान्त्यशिखादि च । आकाशकुसुमं चेति चतुष्टयमुदाहृतम् ॥ ५ ॥ परिपोपायाह-उत्पादादित्रयव्यतिरेकेणेति । उक्ताक्षेपप्रतिक्षेपकं व्याख्यानान्तरमुपनिबध्नाति-अपर इति । युक्तं सदिति लक्ष्यलक्षणभावेन विवक्षितम् , तत्र युक्तं योगस्तस्य लक्षणत्वं, सदित्यस्य लक्ष्यत्वम्। युक्तमिति सामान्येनाभिहितम् , उत्पादव्ययाभ्यां युक्तं व्ययध्रौव्याभ्यां युक्तमुत्पादध्रौव्याभ्यां युक्तमुत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तमित्येवं बहुरूपम्, तत्र तुरीयकल्प एवा- दरणीयः । तत्त्व एव सत्त्वोपपत्तरित्यावेदयितुमाह-युक्तं विशेष्यत इति, उत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तं न्यान्यत्किञ्चिदभिमतं किन्तु तैस्समुदितैर्यो योगोऽन्योन्याविध्वग्भावस्तदेव युक्तं सदिति व्यपदिश्यतेऽतोऽन्यविशेष्याकाङ्क्षणप्रयुक्ताक्षेपस्य नावकाशः । कीदृशो योगोऽन्न व्यावर्त्यतयाऽभिमत इत्यपेक्षायामाह-नान्येति । आदिपदादुत्पादध्रौव्याभ्यां व्ययध्रौव्याभ्यामित्यनयोरुपमहः । किमयं योगसादिरनादित्यपेक्षायामाह-योगश्चेति, अनादिरित्यनेनानन्तत्वस्य सादिरित्यनेन सान्तत्वस्य चार्थादाग- तेरनभिधानेऽपि न न्यूनत्वमिति बोध्यम् । नन्वेवमुत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तं सतो लक्षणमित्येवं भाष्येण भवितव्यम्, दृश्यते तु उत्पा- दव्ययाभ्यां ध्रौव्येण च युक्तं सतो लक्षणमित्येवमन्यादृशं भाष्यं तस्य का गतिरित्याशङ्कायामाह-ध्रौव्यं चेति, एतत्प्रतीक- खारस्यात् उत्पादव्ययौ ध्रौव्यं च युक्तं सतो लक्षणमिति पाठो भाष्ये भवितुमर्हति। तदाश्रयो ध्रौव्यलक्षणसामान्याश्रयौ, ध्रौव्यं चेति पृथरग्रहणप्रयोजनान्तरोपदर्शकमतान्तरमुपन्यस्यति-अपरे त्विति।लक्षण्य इत्याद्याः पञ्च श्लोकाः। तत्र प्रथमस्य- सतः वस्तुनः, त्रैलक्षण्ये उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वे सिद्धे सति, सादिः सत् उत्पत्तिमद्वस्तु, कथं न त्रिलक्षणम्, उत्पत्तिमत्पदार्थस्य नियमेन विनाशित्वेन निरन्वयस्योत्पादविनाशयोरसम्भवेन यत्रोत्पादस्तत्र विनाशध्रौव्ययोरवश्यम्भावेन त्रिलक्षणं स्यादेवेत्यर्थः । त्रिपु उत्पादव्ययध्रौव्येषु मध्ये, ध्रौव्यं नित्यत्वम् , द्रव्यार्थेन द्रव्यार्थिकनयावष्टम्मेन, तल्लक्षणत्वेन सल्लक्षणत्वेन उदितम् , सूत्रे कथितम् , इत्यर्थः ॥ १॥ ननु सूत्रे उत्पादादीनां त्रयाणां समासवाक्येनैवावबोधनात्कथमेतदित्यपेक्षायामाह- मत एवेति, यत एव ध्रौव्यस्य सलक्षणत्वं तत एवेत्यर्थः । वृत्तौ भाष्ये । ध्रौव्यं चेति, इत्येवं खरूपेण पृथक् उत्पादव्य- साभ्यां पृथकृत्य प्रदर्शितं कथितम् । ननूपाव्यया इत्येवं स्पेण तयोरपि ध्रौव्यात् पृथक् कीर्तनं भाप्ये समस्त्येव तत- सयोरेय का न सरक्षणत्वमित्यत आह-सचिस्पमिति, सन्त्रिस्पमित्येतद्यदभिमतम् , तत्र एतत्जयम् उत्पादव्ययधीव्य- तापम् । सम्भवेन यथा यत्र यत्सम्भवस्तथा। विकल्प्यते विभज्यते, इति द्वितीयस्यार्थः ॥२॥ विभजनामेवोपदर्शयति- भाद्ययोरिति, उत्पादव्यययोरित्ययः । अन्त्यं ध्रौव्यम् । नियमादिति, यत्रोत्पादव्ययौ तत्र नियमेन ध्रौव्यमित्यर्थः । अन्त्ये तु जाणे पुनः । भजना म्यादा न स्याटेति विकापना । आद्ययोः उत्पादव्यययोः । धाव्ये गगनादिवस्तुनि स्वतः पगपेशामाया. उन्पदव्यया न सः। परनिमित्तौ तु, अवगाहकपदलादिपरापेक्षावगाहनाटिफलापेक्षी पुनः । स्यातामपि वारः गन्नतोऽपि । एवमप्युयादव्यययोवग्तुच्यापावं समस्येवेति कथन सहक्षणत्वमित्यत आह-उपचारत रति । माया प्रयन पीयन यातुच्यापस्यतो लक्षणन्यमिति प्रधानवृत्त्याश्रयणमेव न्याय्यमणुरपि विशेषोऽध्यक- सदरी मायादिति गुनीयायार्थ ॥ ३ ॥ गणनास्व पोपदर्शनपर. अस्तीत्यादि तुरीयश्लोक उत्तानार्थः ॥ ४ ॥ मानिस संपनिदर्शनचनुष्यमार-आकाशपरमाणूचेति ।अस्तिनोत्पद्यते चैकमिलत्र निदर्शनमाकाशः, - ·. १ , भाष्यटीकाविवृतियुता] कचिदुत्पादव्ययोरन्यादशत्वं सल्लक्षणपरमार्थापरमार्थभावश्च । [२५] सबेपतः कारिकापञ्चकस्यायमर्थः-पुद्गलजीवेपूत्पादव्यययोरन्यादृशत्वाद्, धर्मादित्रितये ततो- ऽन्यादृशत्वात्, ध्रौव्यस्य पञ्चत्वेऽप्यविशेषाद् वृत्तौ पृथग् विवरणम् , अन्यथा धर्माधर्माकाशेध्वधि- गमोपायविषयत्वेनोत्पादनच्युती, अन्यथा च जीवपुद्गलेष्विति द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षाद् अन्यथा प्रयोगजावुत्पादव्ययौ, अन्यथा च धर्मास्तिकायादिषु द्रव्यस्वभावापेक्षमप्रयोगजौ ज्ञानविषयत्वोत्पाद- प्रच्युतिमात्रलक्षणौ, नहि तेषु पौरुषेयो विलसा वा प्रयोगः क्रमत इति, अतः परप्रत्ययावुत्पाद. विनाशौ त्रयाणाम् , जीवपुद्गलानां तु प्रयोगविस्रसाभ्यामुत्पादव्ययौ सम्भवतः, धौव्यं तु सर्वेष्व- विशिष्टम् , एतत् सतो लक्षणं क्वचिदुपचारतः कचित् परमार्थत इति, तदेतत् पौर्वापर्येणालोंच्य कृतप्रज्ञैरागमज्ञैरेव व्याख्यास्यते निर्विरोधं, वयं तत्रानिपुणाः किञ्चिदेव स्थूलकुशलतयाऽभिदध्महे- चशब्दः समुचितौ वर्तते, तेन नोत्पादादयः प्रत्येकं सतो लक्षणं, किं तर्हि ? समुदिता एव वस्तुतत्त्वं ७ mim खतो नाकाशस्योत्पत्तिरित्युररीकृत्य चेदम् । एकमुत्पद्यतेऽस्ति चेत्यत्र निदर्शनं परमाणु ,तस्य स्कन्धात्पृथग्भावे उत्पत्तिरवसेया। नास्ति चोत्पद्यते चैकमित्यत्र निदर्शनं प्रदीपान्त्यशिखादि । एवं सति तृतीयविकल्पनायां ध्रौव्यस्यास्तित्वलक्षणस्य व्याप- कत्वं न स्यादिति नारेकणीयम् , द्रव्यार्थिकनयावष्टम्भेन ध्रौव्यस्य लक्षणत्वप्रतिज्ञानात्पुद्गलात्मना प्रदीपान्त्यशिखादेरप्युत्पादास्पूर्व विनाशानन्तरमपि. सत्त्वमस्त्यवेति । नास्ति नोत्पद्यते परमित्यत्र निदर्शनमाकाशकुसुमं चेतीति ॥ ५॥ पञ्चानाम- प्युपदर्शितपद्यानाम्मुकुलितमर्थमावेदयन्नाह-सझेपत इति । अन्यादृशत्वात् धर्मादित्रितयोत्पादव्ययापेक्षयेत्यर्थः, अन्या- दृशत्वञ्चाग्रे स्पष्टीकृतम् । पञ्चत्वेऽप्यविशेषादिति स्थाने पञ्चस्वप्यविशेषादिति पाठो युक्तः, पञ्चसु जीवपुद्गलधर्मा- धर्माकाशेपु, अविशेषात् , यादृशं ध्रौव्यं जीवपुद्गलयोस्तादृशमेव धर्माधर्माकाशानां न तूत्पादव्ययवदन्यादृशमित्यतः । वृत्ती भाष्ये, पृथर विवरणम् , उत्पादव्ययौ समासेनोपन्यस्य तत्पार्थक्येन ध्रौव्यस्य विवरणम् । उत्पादव्यययोः कथमन्यादृश- त्वमित्यपेक्षायामाह-अन्यथेति, अस्यैवार्थकथनम्-अधिगमोपायविषयत्वेनेति-जीवपुद्गलयोरुत्पादव्यययोः कथमन्याह- शत्वमित्यपेक्षायामुक्तम्-अन्यथा चेति । अस्यैव स्पष्टतरवाक्यान्तरेण विवरणम्-द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षात् अन्यथा प्रयोगजावित्येतत्पर्यन्तम् । ततोऽन्यथा धर्मास्तिकायादिषूत्पादव्ययावित्युपदर्शयति-अन्यथा च धर्मास्तिकायादि- विति, उत्पादव्ययाविति सम्बध्यते, आदिपदादधर्मास्तिकायाकाशास्तिकाययोरुपग्रहः । एतदेव भावयति-द्रव्यस्वभावेति । कथमप्रयोगजावुत्पादव्ययौ धर्मादिष्वित्यत आह-नहि तेष्विति, तेषु धर्माधर्माकाशेषु । परप्रत्ययौ गन्तृस्थात्रवगाहकजीव- पुद्गलनिमित्तकौ । त्रयाणां धर्माधर्माकाशास्तिकायानाम् । जीवपुद्गलोत्पादव्यययो. प्रयोगत्वमुपपादयति-जीवपुद्गलानान्त्विति। सर्वेषु जीवपुद्गलधर्माधर्माकाशेषु । एतत् , उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वम् । क्वचित् , धर्मास्तिकायादिषु, खत उत्पादव्यययोर- भावात् , परनिमित्तकयोरेव तयोस्तत्रोपचारः, तेष्वेव च ध्रौव्यस्य खतो भावात्परमार्थता, इत्यंशेनोपचारतोंऽशेन परमार्थतस्त्रि. लक्षणयोगित्वम् , जीवपुद्गलयोस्तु स्वत उत्पादव्ययौ स्वतो ध्रौव्यञ्चेति परमार्थतस्त्रिलक्षणयोगित्वम् । यद्यपि सर्वस्यैव वस्तुनो द्रव्यपर्यायोभयात्मकत्वेन द्रव्यात्मना ध्रौव्यं पर्यायात्मनोत्पादव्ययाविति कृत्वोत्पादव्ययध्रौव्याणां सर्वत्रापेक्षिकत्वमविशिष्टमित्यापे. क्षिकस्यौपचारिकत्वे सर्वत्रोपचारत एव विलक्षणयोगः, पारमार्थिकत्वे सर्वत्र परमार्थत एव विलक्षणयोगस्तथापि धर्मादीनां खरूपतो नित्यतयैव प्रसिद्धि प्रदीपान्त्यशिखादीनामानित्यतयैव प्रसिद्धिरतो नित्यत्वमेव धर्मादीनामनित्यत्वमेव प्रदीपादीनां व्यवहारतः पारमार्थिक रूपमापेक्षिकमपि, तदन्यत्तु युक्त्युपपत्तिसिद्धमपि व्यवहारपथानवतीर्णत्वाटपारमार्थिकमिति मनसि निधायोक्तम्-कचिदुपचारत इत्यादि । अत्र भाष्यव्याख्याभेदसम्यक्त्वासम्यक्त्वविवेक कर्तुमागनना एव विद्धन्धा न वन्य इत्युक्तिवैचित्र्येणोपदर्शयन्नेव प्रकृतमनुसरति-तदेतदिति । निर्विरोधमिति व्याख्यास्यत इति पूर्वनियान्वयि । तत्र निर्विरोधव्याख्याने । किञ्चिदेव प्रागुपदर्शितप्रकारं वक्ष्यमागप्रकारमेव च। स्थूलकुशलतया मन्दबुद्धिमाद्यार्थ- व्याख्याननैपुण्येन, एतदुक्तिश्च वस्य सतोऽपि पाण्डिलविशेषम्याभिमानमूलधाभावाविष्काराय । वन्तुन म्योपदर्शिनव्याख्यान- प्रारोऽपि सूक्ष्मप्रेक्षादक्षविद्वज्जनचेतश्चमत्कारच रेवेलपवियोधनाय फिञ्चिदेवेन्युक्तमिति बिभावनीयं मुर्धाभिः । चशब्दः, ध्रौव्येण चेलत्रोक्तः चान्दः । समुदायकस्य चशब्दयोगदाने प्रयोजनमाह-नोत्पादादय इति । समुदिता एवेति, त. नि. ४ ·. , - [२६] नयविशेषापेक्षयोत्पादादैः परमार्थापरमार्थता, प्रत्येकं सल्लक्षणत्वाभावश्च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री भवन्तीति, एनमेवार्थमुत्तरेण भाष्येण प्रदर्शयति-[यदुत्पद्यते यद् व्येति यच ध्रुवं तत् सत् । अतोऽन्यदसदिति ॥] यदुत्पद्यते इत्यादि । यदिति सामान्यमात्राभिधायिना सर्वनाम्ना धर्मास्तिकायादिपञ्चकपरिग्रहः, परस्परापेक्षाः समुदिता एवोत्पादादयः सल्लक्षयन्ति, तत्र द्रव्यनयाभि- प्रायेणाकारान्तराविर्भावमात्रमुत्पाद औपचारिकः, परमार्थतो न किश्चिदुत्पद्यते सततमवस्थितद्रव्यांश- विवर्तमानमुत्पादविनाशव्यवस्थया व्यपदिश्यते प्रज्ञायते च, पूर्वक्षणोच्छेदेन क्षणान्तरात्मलाभ उत्पाद पर्यायस्य, तस्यैव क्षणस्य निरन्वयोच्छेदिता विनाशः, द्रव्यास्तिकस्य ध्रौव्यमन्वयी सामान्यांशः । पर्यायस्योपचारात् सन्तानमात्रं ध्रौव्यशब्दाभिधेयम् , एकः सन्तानः, तद्वलेन च प्रत्यभिज्ञादिप्रसिद्धिः। तदेतत् त्रितयमपि प्रतिपादयत्युभयनयसङ्गत्या वस्तुसद्भावप्रतिपत्तये, न ध्रौव्यमुत्पादव्ययशुन्यं केन- चित् प्रमाणेन गोचरीकर्तुं शक्यते, नाप्युत्पादव्ययौ सामान्यांशवियुताविति यदुत्पद्यते यद् व्येति यञ्च ध्रुवं तत् सद् विद्यते तदस्तीति, सामर्थ्या दिदमापन्नम्-अतोऽन्यदसदिति, अत इत्युत्पादादि- समुदितस्वभावाद् यदन्यत् तदसत् , तच्च किं ? समुदायादपकृष्ट एकक उत्पादो वा विनाशो वा ध्रौव्यं वा, उत्पादविनाशौ वा, उत्पादध्रौव्ये वा, विनाशध्रौव्ये वा, इतरनिरपेक्ष्यस्य तादृशांशस्याभावाद- उत्पादादय इति सम्वध्यते । एनमेव प्रत्येकं न किन्तु समुदिता एवोत्पादादयः वस्तुतत्त्वमित्येवंरूपमेव । सामान्यमात्रा- भिधायिना यदिति सर्वनाम्नेति योगः । परस्परापेक्षद्रव्यपर्यायोभयनयानुगतप्रमाणप्रमेयं वस्तुनौलक्षप्यं तत्त्वं न तु परस्सरानपेक्षैकनयाभिमतं तत्त्वम्भवितुमर्हतीत्युपपादयितुमाह-तत्रेति, उत्पादादिषु त्रिष्वित्यर्थः । प्रथमं द्रव्यनयवक्तव्यमावि- करोति-द्रव्यनयाभिप्रायेणेत्यारभ्य प्रज्ञायते चेत्यन्तेन । पर्यायनयवक्तव्यमाह-पूर्वक्षणोच्छेदेनेति । पर्याय स्येति, पर्यायनयस्येत्यर्थः, अभिप्रायेणेति शेप । तस्यैव क्षणस्येति, पूर्वक्षणस्यैवेत्यर्थः । उत्पादव्यययोस्वरूपं मतद्वयेनो- पदर्य द्रव्यनये ध्रौव्यं कि, पर्यायनये च कि तदित्यपेक्षायामाह-द्रव्यास्तिकस्येति, मत इति शेषः, एवमपि । अन्वयी पूर्वपरपर्यायानुगतो यः सामान्यांशः स द्रव्यास्तिकस्य मते ध्रौव्यमित्यर्थः, द्रव्यनये ध्रौव्यं पारमार्थिकम् उत्पादव्ययौ चौपचारिको । पर्यायनये चोत्पादव्ययौ पारमार्थिको ध्रव्यञ्चौपचारिकमित्यभिप्रेत्याह-पर्यायस्येति, पर्यायास्तिकस्येत्यर्थः । सन्तानमात्रमित्यत्र मात्रपदोपादानासामान्यस्य व्यवच्छेदः । किमर्थन्तर्हि औपचारिकस्यैकस्य सन्तानस्य कल्पनमित्यत आह-तद्वलेनेति, सन्ताना- त्मककविषयावगाहित्वनेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञादिप्रसिद्धिः, सोऽयं घट इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः परमाणुपुजात्मकपूर्वापरकालवर्तिनो र्घटक्षणयो देन तर्दक्यरूपविषयाभावेऽपि तत्सन्तानक्यरुपविषयसद्भावेन प्रामाण्यप्रसिद्धिः । एवं च द्रव्यनये केवले केवले च पर्यायनये न वस्तुगत्योत्पादव्ययध्रौव्यात्मक्वस्तुप्रसिद्धि , उभयनयव्यापिप्रमाणावलम्बने च तत्प्रसिद्धिरित्याह-तदेतत्रितयम- पीति । ननु धाव्यमेवास्तु वस्तु ध्रौव्यरहितावुत्पादव्ययो वाऽस्तु तथा, तथा च तत्प्रतिपत्तिरेकेनापि नयेन सुलभेत्युभयनयसझल्या- श्रयगं वस्तुप्रतिपत्त्यर्थमनावश्यक मित्यत आह-न ध्रौव्यमुत्पादव्ययशून्यमिति, तथा च केवलस्य ध्रौव्यस्य तद्वि निर्मुक्तयो. योत्पादव्यययोदशगाका पतया तहि पययो. परस्परनिरपेक्षलययोर्न वस्तुविषयकत्वमिति न ततो वस्तुप्रतिपत्तिरिति भावः । सदित्यस्य व्याख्यानं विद्यत इति, तथा च तत्सदित्यस्य तदम्तीत्यर्थः । “उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्" इति सूत्रे अतो- न्यदनादेति नोक्तं भाग्ये कथमरस्लादिदमापतितमित्यत आह-सामर्थ्यादिदमापनमिति, लक्षणस्य लक्ष्यतावच्छेदकसम. किचन वेन यत्र रक्षणं नास्ति तत्र लक्ष्यतावच्छेदम्मपि नामीति प्रकृते उत्पादव्ययत्रीव्यलक्षणरहिते यत्त्वाभावादसत्यमाक्षिप्त. मेवेति । अत इयत्रेदम्पदनोप दादीनां त्रयाणा प्रत्येकं परामर्ग प्रलेक्मुत्पादादिषु त्रिषु उत्पादिभिन्नत्वस्याभावात्तेपामककशोऽ- गरम पति पेषां च गादीनां नाम्युलादायन्यतमा पता नेपां गर्वोपाख्याविधुराणां व्यवहारमामान्याविषयत्वेन नाग. बारविषय मी लोऽन्यद दसन्य निषियन्यमेव न्यादिन्यत आह-अत इत्युत्पादादिसमुदितम्बभावादिति । तय किम् ? उपदादिग्गदिग्बनायादन्यन्किम् । उनरयति-समुदायेति, गमुदायममुदायिनो. कवि दमवलम्ध्येय र । मानिनामादियान चालत्याग तपेक्षायामाह-दतरनिरपेक्षम्यति, गयधाव्यनिरपेटसम्यो हर मनिशा बिगरम्पदयन दानिरपेक्षम्य न्यस्य धीच्यनिरपेक्षम्योत्पादविनामयुग्मम्य विनामनिरपेक्षम्यो. । ७ , ·भाष्यटीकाविकृतियुता] तत्तमये दीपावतारे तन्निकरेऽपि तथात्वमित्याशवयोद्धारपद्धतिः । [२७] - - - - सद्विपकत्वमसव्यवहारप्रतिबन्धिता चेति नानुपाख्योऽसच्छन्दवाच्यः शब्दव्यवहारायोग्यत्वात् ॥ ननु च द्रध्यपर्यायनयों स्वतम्रत्वाद् द्वावपि विजिगीपू स्वविपयोपमर्द परस्परं न सहेते, ततश्च पुनरपि सीमन्तितमेव वरतु न वस्तुतायामवतिप्टेतेति । उच्यते--पर्यायनयस्य तावदुत्पादव्यवलक्षणस्य खातच्यं नास्ति द्रव्यास्तिकेना शितत्वात् । नगुत्पादो नाम कश्चिद धर्मोऽस्त्यभूतभवनात्मकः, स चोत्पादो द्विधा कल्प्येत-प्रायोगिको वैनसिकम, प्रायोगिकः पुरुपकारनियः, सोऽपि द्विधा-अनभिसन्धि- कृतोऽभिसन्धिकृतश्च, तत्रायः कायवाक्स्वान्तभेदेन पञ्चदशप्रकारः, ते च कायादयः समुदायात्मकाः, समुदायचासन् सार्थरथचक्रादिवत्, खानसमुदायमात्रत्वान्न सार्थो नाम कश्चित् परमार्थतोऽस्ति, रथो वा पुरुपकूवरादिव्यतिरिक्तः, स चाभावत्वात् सार्थरथादिः कथमुत्पद्येत ? एवं कायादयोऽपि त्पादधीव्ययुग्मस्योत्पादनिरपेक्षस्य विनागध्रौव्ययुग्मत्य चाभावादियर्थः । असद्विपयत्वमनदिल्याकारकव्यवहारविषयत्वम् । असध्यवहारबन्धिता चेति, असदिलाचारको यो व्यवहारो विषयतया तेन सह तादात्म्येन यः प्रतिवन्धो व्याप्तिस्तद्वत्त्व- मित्यर्थः, तेषां च समुदायप्रविष्टतया वस्त्वंगानामेव तदप्रविष्ट भावविवक्षयाऽसत्त्वमसमवहारविषयत्वासपवहारप्रतिबन्धित्वा- दिल्पं, न तु निरूपाख्योऽसदित्यनेनाभिमत इत्याह-नानुपाययोऽसच्छब्दवाच्य इति । अत्र हेतुः-शध्व्यवहारा- योग्यत्वादिति, गामानय गां नय गां पश्य गां दोन्धि पय इत्यादिशब्दव्यवहारयोग्य एव गवादिर्गवादिशब्दवाच्यो भवति, शशादिस्तु सर्वक्रियामंत्वकर्तृत्वादिविकलो न कस्यापि शब्दव्यवहारस्य योग्य इति न तस्य कस्यापि शब्दस्य वाच्यतेल्य- सच्छन्दवाच्यताऽपि तस्य कथं स्यादत उत्पादादीनामेवेककगोऽसत्त्वमत्र सम्मतं न तु शमादेरित्याशयः । इत्थन्तु न व्याख्येयं शशशाकल्पस्येतरनिरपेक्षस्योत्पादादेशब्दव्यवहारायोग्यत्वादसच्छन्दवाच्यत्वासम्भवेनासदित्यस्यासच्छन्दवाच्य इति नार्थः किन्तु असदितिप्रतीतिविषयोऽसदितिव्यवहारप्रतिवन्धी वार्थ इति, यतो घट उत्पद्यते घटो विनश्यति मृगव्यं ध्रुव- मित्यादिशब्दव्यवहारस्यावालगोपालं तत्र भावात् , यदि चोत्पद्यत इत्यादिव्यवहारा न ध्रौव्यादिनिरपेक्षोत्पादादिविषयाः किन्तु तत्सापेक्षोत्पादादिविपया एवेति भवति प्रामाणिकानाम्मतिः, तदा तथा व्याख्यानमपि युक्तमेव, इदन्तु तत्र चिन्त्यं यथाऽलीकस्य शब्दव्यवहारायोग्यत्वेन न गव्दवाच्यत्वाभावानासच्छन्दवाच्यत्वं तथाऽसदिति विकल्पविषयत्वासदितिव्यव- हारप्रतिवन्धित्वे मपि कथं सर्वव्यवहारायोग्यत्वादिति । ननु स्याद्वादो द्रव्यपर्यायनयद्वयावलम्व्यपि न परस्परसापेक्षोत्पादादि- प्रयात्मकवस्तुव्यवस्थापनकुगलः, यतो द्रव्यनयस्योत्पादव्ययवियुतं ध्रौव्यमेव खतन्त्रं विषयः, पर्यायनयस्यापि ध्रौव्यवियुती खतन्त्रायुत्पादव्ययावेव विषयाविति नयद्वयावलम्बनेऽपि खतन्त्राणामेवोत्पादव्ययध्रौव्याणामवगतिः, तादृशाश्च ते समुदिता अप्यसन्त एव न हि गगनकुसुमवन्ध्यापुत्रकूर्मरोमशशशृङ्गादिसमुदायः सन्निति व्यवहारपथमृच्छतीति न स्याद्वादेऽपि वस्तु- व्यवस्था सूपपादेति परः प्रश्नयति-नन्वित्यादिना । स्वतन्त्रत्वात्, अन्योन्यापेक्षारहितत्वात् । विजिगीषू परस्पर- खण्डनपरौ । अत एव स्वविषयोपमर्द परस्परं न सहेते, द्रव्ये कथंचिदर्थघटने पर्यायप्रवेश एवेति द्रव्यनयस्यैकान्तिक- द्रव्यरूपविषयस्य चाधरूपः स्वविषयोपमर्दः, एवमुत्पादव्यययोः कथञ्चिदर्थसमन्वये ध्रौव्यप्रवेश एवेति पर्यायनयस्यैकान्तिकप- यरूपविषयस्य वाधरूपः स्वविषयोपमर्दः, तं न सहेते, तत्सहने परस्परखण्डनपरत्वलक्षणखासाधारणरूपस्य प्रच्युतिरेव स्यादिति । एवञ्च सति यत्प्रश्रयितुरभिप्रेतं तदाह-ततश्चेति, परस्परविषयोपमर्दाभावानुरोधेन सम्मिलनदशायामपि पर्या- यस्योत्पादव्ययावेव द्रव्यस्य ध्रौव्यमेव विषयभावमाभेजानमिति नैकान्तत्वापगम इति तादृशस्य वस्तुनो वस्तुतो वस्त्वाभास- तैव सर्वोपाख्यारहितत्वादिति न वस्तुताव्यवस्थितिरिति । खातव्यं यदि नयस्य स्वरूपं स्यात्तदा स्यादयमुभयनयनयनोन्मील. नेऽपि वस्तुत्वाव्यवस्थानदोषः, तदेव तु नास्तीत्याशयेन समाधत्ते-उच्यत इति । स्वातन्यम् , एकान्तिकत्वम् । अङ- शितत्वादिति, द्रव्यास्तिकेन सर्वथोत्पादस्य सर्वथा व्ययस्य चासम्भवोद्भावनमेव तनाङ्कुशः । अस्यैव भावनामाह-न हु- त्पादो नामेति । अभूतभवनात्मकः, पूर्व सर्वथाऽसत उत्तरकाले कारणव्यापारे सति भवनलक्षणः । कथं नेदृशस्यो- त्पादस्य सम्भव इत्यपेक्षायामाह-स चोत्पादो द्विधा कल्प्येतेति । पुरुषकारनिर्वर्त्यः, पुरुषप्रयत्नसाध्यः । सोऽपि पुरुषकारनिर्वत्त्योऽपि । अनभिसन्धिकृत इति, अभिसन्धिः प्रकर्षणेक्षणादिः, इदम्मदिष्टसाधनं मत्कृतिसाध्यमित्यादि- ज्ञानजन्यचिकीषादिरूप इति यावत् , तदन्योऽनभिसन्धिस्तत्कृत इत्यर्थः। सार्थो जनसमुदायः। कायादीनामुत्पत्तौ यद्यप्यति प्रयत्नो निमित्तं तथापि तस्य नेष्टसाधनतादिज्ञानजन्यचिकीर्षाप्रभवत्वमिति भवत्यनभिसन्धिकृतत्वमिति । तत्रापि पुद्गलस- , , ·, , ? , [२८] उत्पादभेदाः, अन्वयांशनिरपेक्षोत्पादस्यासंभवश्व । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री पुद्गलसमुदायरूपाः, समूहश्च समूहिमात्रम् , अतस्तत्रापि न कस्यचिदुत्पादः, कायादेः परमार्थतोऽसत्त्वात अभिसन्धिपूर्वकस्तूत्पादः कायादियोगात् समग्रवास्यादिकरणापेक्षात् स्तम्भकुम्भादीनां प्रेक्षापूर्वकारि- पुरुपक्रियाजन्यत्वात् प्रयोगजः, सोऽप्येवमेव समुदायविषयः, समुदायश्चासत्त्वादेव नोत्पद्यत इत्युत्पा- दाभाव एव, अन्वयांशनिरपेक्षत्वान्न प्रायोगिक उत्पादः सम्भवतीत्यर्थः । वैस्रसिकोऽपि नास्त्युत्पादः, विस्रसेति स्वभाववचनसंज्ञाशब्दः, स्वाभाविको वैनसिकः, तत्र धर्माधर्मव्योमात्मपुद्गलद्रव्याणामिमा पृत्तयो यथाक्रमं स्थितिगत्यवगाहोपयोगस्पर्शशब्दादिलक्षणाः स्वसद्भावाः, नहि तेषां धर्मादीनां गत्या- दयो धर्माः पर्याया वा भवन्ति, यदि भवेयुस्ततस्तेपामेतद्विलक्षणमन्यदेव रूपं स्याद् गत्याद्युत्पाद- सद्भावे, न चान्यद् रूपं लक्ष्यते भुजगप्रसारणाकुण्डलिकतोत्फणविफणादिवत् , फणिनो हि खभाव- भूताकृतकसंस्थानान्तराभिव्यक्तिमात्रत्वात् प्राच्यफणिरूपानन्यत्वात् तव्यावस्थानात् कुत उत्पादः ? कि हि तत्रोत्पन्न विद्यमान वा नाभिव्यक्तमित्यत उत्पादाभाव एव, इत्येवं धर्मादीनामपि गत्यादीना- मुत्पादाभावः स्वरूपावस्थानान्तरमात्रत्वाजलतरङ्गतुहिनपटलादिवत्, कुतः स्वाभाविक उत्पादः । न चोत्पादस्यान्यः प्रकारो विद्यत इति, तस्मान्नैवास्त्युत्पादः। एवं द्रव्यपर्यायनयद्वयापेक्षमस्तित्व- मुत्पादस्य नास्तित्वं च भावितमात्मपुद्गलद्रव्यविषयम् ॥ अथाकाशधर्माधर्मेष्वविक्रियात्मकेपूत्पादस्या- भावात् कुतस्तत्रोत्पादानेकान्त इति ? । उच्यते-तेष्वपि स्वाभाविक उत्पादः समुदायजनित एकत्विकश्च मुदायरूपेषु कायादिष्वपि, तत्किमुत्पादस्य सर्वथाभाव एव, न, अन्वयांशनिरपेक्षस्यैकान्तपर्यायनयकल्पितस्योत्पादस्याभाघोs- भिप्रेत इत्यावेदनायोक्तम्-अन्वयांशनिरपेक्षत्वादिति । प्रायोगिकस्योत्पादस्याभावमुपदर्य वैनसिकस्य तस्यासम्भवमुप- दर्शयति-वैनसिकोऽपीति । विस्रसाशब्दस्य पारिभापिकस्यार्थाज्ञाने तन्निष्पन्नस्य वैनसिकस्याप्यर्थज्ञानं न सम्भवतीत्यत आह-विनसेतीति । स्वभाववचनसंज्ञाशब्दः स्वभावस्य वचनं प्रतिपादनं यस्मात्स खभाववचनः स्वभाववाचीत्यर्थः, संज्ञाशब्दः खभावरूपार्थे सङ्केतितो विस्रसागव्दः । एवं च सति वैस्रसिक इत्यस्य स्वाभाविक इत्यर्थ इत्याह-स्वाभाविको चैनसिक इति । स्वाभाविको हि खस्मादभिन्न एव भवति, धर्मपर्यायौ च धर्मिस्वरूपाद्भिन्नाविति गत्यादीनां धर्मरूपत्वे पर्यायरूपत्वे वा तदुत्पादान धर्मादीनामुत्पादो वैश्रसिको व्यवतिठेत, गत्यादीनाञ्चोत्पादाभ्युपगमे तदुत्पत्तेः पूर्व धर्मादीनां न तत्वभावतेत्यन्यादृश एव धर्मादीना स्वभावो वाच्यः, न च सोऽभ्युपगमा) गत्यादिखभावात्मनेव तेपामभ्युपगमादित्येव प्रपत्रयति-तत्रेयादिना । स्पर्शशब्दादीत्यत्रादिपदागन्धरूपरसानामुपग्रहः, स्पर्शादयः पञ्चापि पुद्गलस्य खभावलक्षणम् । खसद्भावाः खभावाः । गत्यादीनां धर्मास्तिकायादिस्वभावत्वमेव तद्धर्मरूपत्वं तत्पर्यायरूपत्वं वा कथन्नेत्यपेक्षायामाह- नहीति, अस्य भवन्तीत्यनेन सम्बन्धः । यदि भवेयुरिति, यदि धर्मादीनां गत्यादयो धर्माः पर्याया वा भवेयुरित्यर्थः । ततः, तदा । तेषां धर्मादीनाम् । एतद्विलक्षणं गलादिविलक्षणम्। अन्यदेव गत्यादिभ्यो भिन्नमेव । अस्तु गत्याधुत्पाद- पाले तरपूर्वकालावस्थितगत्लादिविलक्षणखभावो धर्मादीनां किन्नश्छिन्नमिलत आह-न चान्यद्रूपमिति । लक्ष्यते प्रमाणेन विषयीयिते । उत्तमर्थ दृष्टान्तेन भावयति-भुजगेति । एतदेवोपपादयति-फणिनो हीति । दृष्टान्ते उपपादितमुत्पादा. भाव दान्तिके समर्थयति-इत्येवमित्यादिना। ननु मास्तु प्रयोगजो वैनिको वोत्पादः, आभ्यामन्य एवोत्पाद उपपाद- माहाँ भविष्यतीत्यत आर-न चोत्पादस्यान्य इति । एकनयापेक्षयोत्पादस्य न सम्भवो नयहयापेक्षया तु तस्य राम्भव पी स्मादति उत्तानः सानाति चोत्पाद दलवमुपादानेकान्त एवावतिष्टत इलाह-एवमिति । अययोत्पादानेकान्त आत्म- पुमच्योरेव, नोः प्रगोगनन ववसिषम्य चोन्यायमा गम्भवो विद्यते, यतोऽन्यस्पेण स्थितम्य तदन्यस्पेण परिणमन- नजामोडीयार-आत्मपुलद्रव्यविषयमिति । धर्माधर्माकागाना सर्वदाऽविचन्दितखर पावग्थितानामन्यम्पेण एवंदन्यापेपरिननमेव नगनीति तपाद एवाप्रसिद्ध इति कम्यानेजानलं स्याहादेन व्यवस्था यते इत्यागने- अनि पनि प्रोमो पयावे:पि यनिकगोपादम्याम्वेव मम्मयः, तत्र च स्याहागे लपावसाय एवेत्यु रन-उच्यते इति । नवपि समय निकाय पनि। भजनयेति, कनिद्भायेनेत्यर्थः । एतदेवोपपादनम्नाह- ·. , भाग्यटीकाविधतियुता] आकाशधर्माधर्मपु खाभाविकः समुदायज एकत्विकश्योत्पादः । [२९] द्विप्रकारोऽयलि भजनया, यथैव यात्मन्योपामिकादीनां भावानामात्मन एत्र तेन तेनाकारेण वृत्ति- रुत्पादः, स्पर्शादीनामणुपु, स्पर्शशब्दादीनां च कन्वेपु स्वाभाविक उत्पादतथा व्योमादिप्ववगाहाति- स्थितयो न्योमादिखभावालेषां परिणामाः, न एव चाकामादयोऽवगाहाद्याकारणोत्सन्नाः, तस्य चाव- गाहादेरुत्पादस्य प्रदेशरूपता यथाऽऽत्मनोऽसायाताः प्रदेशातत्समुदायश्चात्मा भवति, आकाशस्य चाकाशत्वं स्वाभाविकमकृत्रिममेच, यस्तस्यावगाहोत्पादोऽसावप्यकृत्रिमत्वात स्वाभाविक एव, चस्मादा- काशं शुपिरमवकागदातृत्वस्वभावम् , तथा धर्माधौ गति स्थित्यनुग्रह हेतुम्बभावी, आत्माऽपि नानात्म- कत्वादुपयोगस्वभावः, पुद्गलान मृतित्वात् रपर्शादिस्वभावाः । एवमवगाहादेरुत्पादस्य स्यात् स्वाभा- विकत्वम् ; तथा स्वादस्वाभाविकत्वं समुदायकार्यत्वात , यथा पटो शूयसां तन्तूनां समुदायेन जन्यते, अवगाहादेरपि यथोक्त उत्पादः समुदायजन्यत्वादस्वाभाविकः, यस्मादबगाहोऽवगाह्याचगाहकद्वय- समुदायात्मकः, गतिरपि गन्तृधर्मद्रव्यद्वयसमुदायात्मिका, स्थितिरपि स्थात्रधर्मद्रव्यद्वयसमुदायस्वभावा, उपयोगो विनातोयसमुदायात्मकः, स्पर्शादयोऽपि स्पर्शनादिस्पृश्यादिसमुदायात्मकाः, तस्मात् समुदा- यात्मकत्वात् स्वादस्वाभाविकः समुदायनिरपेक्षाणामेपामवगाहादीनामभावाद्, एवं स्यात् समुदायकृतः; स्यादेकत्विकः, कथम् ? उत्पादो घवगाहत्याकाशेऽवगाहकानुप्रवेशे व्यक्तिः, सा च व्यक्तिोमन्येव नान्यत्रापि, तस्य तु व्यजकमेवावगाहकं नोत्पादकम् , व्यञ्जकं चाकाशादन्यदेव भवति व्यङ्ग्याद् घटादेरिव प्रदीपादि, ततश्चावगाहस्यैकत्विक उत्पादः; स्यादनकत्विकः प्राक् प्रतिपादितवत्; ततश्च यथैव हीति । स्पर्शादीनामिति, अणुपु स्पर्मादीनां स्वाभाविक उत्पाद इत्यन्वयः, आदिपदादूपरसगन्धानामुपग्रहः । अण्वपेक्षया स्कन्धेपु विशेषमाह-स्पर्शशब्दादीनामिति । व्योमादिग्विति, आदिपदाद्धर्माधर्मयोर्ग्रहणम् । तेपां व्योमादीनाम् । कथमवगाहादीनामाकागादिपरिणामत्वमित्यपेक्षायामाह-त एवेति, अन्यावगाहादिरूपेण व्यवस्थिता एवे- त्यर्थः । अवगाहाद्याकारणोत्पन्ना इति, पूर्वावगाहकादिव्यतिरिक्तावगाहकाद्यावगाहाद्याकारेणोत्पन्ना इत्यर्थः । प्रदेश- रूपतेति, आकागादिप्रदेशस्पतेत्यर्थः । अतस्तत्समुदायरूपता चाकाशादीनामिति अत्रैव निदर्शनमाह-यथात्मन इति । आकाशस्यावगाहोत्पादे स्वाभाविकन्वं युक्त्या व्यवस्थापयति-आकाशस्य चेति । आकाशस्य खाभाविकरूपमुपदर्य धर्माधर्म- योस्तदाह-धर्माधर्माविति । आत्मपुद्गलयोः क्रमेण स्वभावावुपदर्शयति-आत्मापीति । आकाशादीनामवगाहादिलक्षणो. त्पादस्य स्वाभाविकत्वे कथञ्चिदर्थसङ्घटनामुपदर्शयति-एवमवगाहादेरुत्पादस्येति । अवगाहाद्युत्पादस्य समुदायकार्यत्वेना- खाभाविकत्वं दृष्टान्तवलतो व्यवस्थापयति-यथा पटो भूयसां तन्तूनामिति । अवगाहादीनां समुदायकार्यत्वमुपपादयति- यस्मादवगाहविति, अवगाह्य आकाशः अवगाहको जीवपुद्गलौ, गन्तारौ जीवपुद्गलौ, तावेव स्थातारौ । उपयोगस्पर्शा- दीनामपि समुदायात्मकत्वात्कथञ्चिदखाभाविकत्वं प्रपञ्चयति-उपयोगविति, उपयोगस्य स्वपरावभासित्वेन घटमहं जाना- मीत्येवंरूपतया विज्ञातृज्ञेयाभ्यां सह संसर्गित्वेन संसर्गमात्रव्यापककथंचित्तादात्म्यस्यावश्यंतीकर्तव्यत्वेन विज्ञातृशेयसमुदाया- त्मकत्वमित्यभिसन्धिः । स्पर्शादयोऽपीति, प्रमेयसत्तायाः प्रमाणाधीनत्वेनाधेयस्य चाधारसापेक्षत्वेन स्पर्शनादीन्द्रियमन्त- रेण स्पृश्याद्याधारमन्तरेण न स्पर्शादिव्यवस्थितिरित्यतः स्पर्शादेः स्पर्शनादिसम्बन्धित्वेन कथञ्चित्तादात्मभावेन स्पर्शनादि- स्पृश्यादिसमुदायात्मकत्वमिति । उपयोगस्पर्शादीनामुत्पादस्यास्वाभाविकत्वमुपसंहरति-तस्मादिति । एतात्वता स्यात्समुदाय- कृतत्वमप्यवगाहादीनामित्याह-समुदायनिरपेक्षेति । अवगाहाद्युत्पादस्यैकत्विकत्वमपि कथञ्चिदर्थानुप्रवेशेनेत्याह-स्वादेक- त्विक इति । अवगाह्यावगाहकाभ्यामवगाहस्यात्मलाभ एकमात्र निवन्धनत्वाभावादेकत्विकत्वमेव दुरुपपादं स्यादर्थघटना तु तत्र दूरोत्सारितैवेत्याशयेन पृच्छति-कथमिति । अवगाहस्योत्पत्तिरभिव्यक्तिरेव, साचावगाहस्याकाशगुणत्वादाकाशगतैव, तज्जन- कत्वादवगाहकमवगाहस्य व्यज्जकमेव नोत्पादकम् , इत्थञ्चाभिव्यक्तेराकाशव्यतिरिक्तावगाहकमात्रनिमित्तकत्वादेकत्विकत्वमि. त्याशयेनोत्तरयति-उच्यत इति । नान्यत्रापि, नावगाहकादौ, अवगाहस्य तदधर्मत्वात् । प्राक् प्रतिपादितवदिति, यथाऽवगाहस्य समुदायकार्यत्वादखाभाविकत्वं तथा तत एवानकत्विकत्वमपीत्यर्थः । एवं सति यनिष्पन्नं तदाह-ततश्चेति, " - ·, , , , , । [३०] अवगाहादीनामाकाशाहीनाश्चानित्यत्वोपपादनम् । [तस्वार्थत्रिसूत्री नभोऽवगाहोऽप्यनित्य एव गुणत्वात् पननीलतावत्, नभसोऽवगाहत्वलक्षणमुपकारः, स चावगाढार- मन्तरेण जीवं पुद्गलं वा नाभिव्यज्यत इति अवगाढजीवादिसंयोगमात्रमवगाह इति सिद्धम् , संयोग- श्वोत्पादी संयुज्यमानवस्तुजन्यत्वात् ब्यङ्गुलसंयोगवत् , यथा चावगाह आकाशस्यैवं गतिस्थित्युपयोग- रूपादयो गतिमदादिद्रव्यसंयोगमात्रत्वादुत्पादादिखभाषा इति सर्वेऽप्युत्पादविगमध्रुवस्यभाषा इत्यर्थः । न च पर्यायादात्मीयात् किञ्चिद् द्रव्यमेकान्तभिन्नमुपलभ्यते, यत् सम्भाव्येत तस्मिन् पर्याये परस्वभावभूते विनप्टेऽप्यविनष्टमेकान्ताविष्कृतं नित्यमिति, यस्माच पर्यायानन्य द्रव्यं तस्मात् तत्पर्यायनाशे तेना- त्मना तद् द्रव्यं नश्येत् नान्यपर्यायात्मना, अनेकपर्यायानन्यरूपत्वादनेकात्मकत्वादेकेनात्मना नश्य- त्यन्येनात्मनोत्पद्यतेऽन्येन चात्मना ध्रुवमङ्गुलिकत्ववक्रत्वर्जुत्ववद् बहुत्वाचात्मनामेकवस्तुविषयाणा- मेकस्य वस्तुनः, तस्मात् कथमिवैकान्तेनाकाशादयो नित्याः प्रतिपत्तुं शक्याः ? स्याद्वादस्य देशवर्तित्व- प्रसङ्गात् , आकाशादिष्वौपचारिकावुत्पादविनाशौ स्यातामिति चेत्, तद्युक्तम् , उपचारो यद्यलीकत्वम् , अवगाहोत्पादस्यैकत्विकत्वादनकत्विकत्वाचेत्यर्थः । प्रामाणिकस्य प्रमाणं विना न परितोष इत्यतोऽवगाहस्यानित्यत्वेऽनुमानं मानमुपन्यस्यति-नभोऽवगाहोऽपीति । अवगाहस्य गुणत्वेनानित्यत्वमुपपाद्य संयोगखरूपत्वेनानित्यत्वमुपपादयन्नाह- नभसोऽवगाहत्वलक्षणमुपकार इति । संयोगरूपत्वेनावगाहस्यानित्यत्वेऽपि कथमुत्पाद इत्यपेक्षायामाह-संयोग- श्चोत्पादीति । अवगाहवद्गत्यादीनामपि संयोगरूपत्वेनोत्पादखभावत्वम् , न च स्थिति विगमावन्तरेण केवलमुत्पाद इति उत्पादविगमस्थितिखभावता सर्वेषामित्याह-यथा चेति । नन्ववगाहगतिस्थित्युपयोगरूपादीनां पर्यायाणामाकाशधर्माधर्मजी- वपुद्गलात्मकद्रव्यभिन्नत्वात्तेषामुत्पत्तिविपत्त्योरपि न द्रव्यस्योत्पत्तिविपत्ती, ततश्च द्रव्यं नित्यमेवेति नोक्तविलक्षणरूपता तस्येत्यत आह-न चेति, अस्य उपलभ्यत इत्यनेन सम्वन्धः । द्रव्यान्तरपर्यायस्य द्रव्यान्तराद्भिन्नत्वेऽपि खपर्यायस्य न खस्माद्भि- नत्वम् अन्यथा तस्यायं पर्याय इति भेदेऽपि भावे स्वपर्यायवत्परद्रव्यपर्यायस्यापि भेदाविशेषादविशेषेण सर्वपर्यायस्य सर्व- द्रव्यपर्यायत्वं स्यादतः स्वपर्याया व्यस्याभिन्नत्वमास्थेयमित्याशयः, यदि पर्यायाव्यस्य भिन्नत्वमेव भवेत्तदा प्रकृते काऽनु. पपत्तिरित्यपेक्षायामाह-यत्सम्भाव्यतेति । ननु भवत्वात्मीयात्पर्यायाव्यस्याभिन्नत्वं ततः किमभीष्टं सिद्ध्यति भवत इत्य- पेक्षायामाह-यस्माच्चेति । नन्वेवं यस्मिन्कस्मिंश्चिदपि वपर्याये विनष्टे तद्व्यस्यापि विनष्टत्वादनुगामित्वमपि द्रव्यस्य न स्यादित्यत आह-तस्मादिति । यतश्च तत्तत्पर्यायात्मनैव नाशो नान्यपर्यायात्मना, तत एव त्रिलक्षणत्वं द्रव्यस्योत्पद्यतेतरामि- लाह-अनेकपर्यायेति, अनेकपर्यायानन्यरूपत्वमनेकात्मकत्वे हेतुः, तच्च एकपर्यायात्मना नाशे तदन्यपर्यायात्मनोत्पत्ती सहभाविपर्यायात्मना ध्रौव्ये च हेतुः । एतदुपपत्तये निदर्शनम्-अङ्गुलित्ववक्रत्वर्जुत्ववदिति, भावना च-एकमेवालि- द्रव्यमृजुतामवलम्बमानं वक्रत्वेन विनष्ट मजुत्वेनोत्पन्नमलित्वेन स्थितं तद्वदेकमेवाकाशद्रव्यमवगाढ़पुरुपविशेषायवगाहम- दशायां तदवगाहात्मनोत्पन्नं तदनवगायभावेन विनष्टं सर्वकालावस्थितावगायसामान्यखभावात्मना ध्रुवमेवं धर्मादीनामपीति । यतः पर्यायाणां वस्त्वात्मभूतानां नानात्वमतस्तदात्मकस्यैकस्य वस्तुनोऽपि नानात्वं तत एव चाकाशादेरपि प्रत्येकमनेकात्मत्वत उत्पादव्ययध्रौव्यात्मक्त्वमिति तहक्षणस्य सत्त्वस्य वस्तुमात्रगतत्वमेव न तु यत्किञ्चिदेकवस्तुमाननियतत्वेनाव्यापित्वमित्याह- पटुत्वाञ्चेति, वस्तुन इत्यनन्तरं बहुत्वमिति दृश्यम् , ततश्चैकवस्तुविषयाणामात्मनां बहुत्वाचकस्य वस्तुनो बहुत्वमि- लन्वशः कार्यः, एकस्य वस्तुनो बहुत्वादेव चोत्पादव्ययधीच्यात्मकत्यमर्थत एव लब्धमिति बोध्यम् । अथवा वस्तुन इत्य- गन्तरं यदुत्वमिति पर्तिन कार्य बहुत्वाचेलारभ्य शक्या इत्येतत्पर्यन्तमेकमेव वाक्यम् । तस्मादित्यस्य बहुत्वादिये- पार्थः । एकान्तेनेलुन्या कथविदर्थममन्ययेन नित्यन्वमाकाशादीनामनुमतमेवेति सृचितम् । कथमेकान्तेन नित्यत्वमाकाशा- बना न्याटापिनो गानमनमितपेक्षायामार-स्याद्वादस्येति । देशवर्तित्वप्रसद्गादिति, धर्माधर्माकागानां गया शिवाजीह दिपप्रभेदम्य द्रव्यम्य देगा जीवपुगन्ना तयोरेवोत्पादव्ययधाव्यात्मकन्वे तत्र कथमेवग्यानकात्मतारो. पादने निरोगमनाय महादम्य न्याहादार्थम्यापेक्षाभेदम्बम्पम्य नगुत्तिन्वमेय स्यादित्यर्थः । ननु परमार्थतो धाव्यमेवाकागा- पचरला यावाति मृत्या निम्यापि प्राता बाद्वादस्यवापि दुनिलं म्यादेवेति म्याटादम्य गादयस्त- र जोमानमेशन्तरिक्वेन दुयत एवेसामा ने-आकाशादीति । वस्तुभूतोपादव्ययशन्यस्य श्रीव्यम्य - - ·भाष्यटीकाविवृतियुता] धर्मादित्रये पारमार्थिकोत्पादन्ययोपवर्णनम् , विनाशभेदाश्च । एवं सति ध्रौव्यमेवाकाशादिप्ववशिष्यते, न च धोव्यं परमार्थरूपोत्पाद विनाशशून्यम् , अपि च- आकाशादिधीव्यं पारमार्थिकानुपचरितोत्पादविनाशसम्बन्धि ध्रुवत्वात् पुद्गलजीवधुवत्त्ववत् । अथ व्यवहार उपचारः; तथापि स व्यवहार आगमपूर्वको वा स्यालोकप्रसिद्धिपूर्वको वा ?, तद् यदि तावदागमपूर्वकस्ततो भगवताऽऽख्यातं जगत्स्वरूपं प्रश्ननितयेनोत्पादादिना, न च कचिदुपचारेण कचित् परमार्थत इत्यनागममाकाशादो ध्रौव्यसेवेति; लोकप्रसिद्धयगीकरणे धर्मादिद्रव्याप्रसिद्धिरेव कुतस्तदाश्रयावुत्पादविनाशाविति दूरापास्तं धर्मादिद्रव्यध्रौव्यम् । एवमुत्पादव्ययधोव्ययुक्त सत्सर्वमिति व्यवस्थितं लक्षणम् ॥ एवमुत्पादमभिधाय सप्तपञ्चमधुना विनाशविचारः क्रियते । विनाशोऽपि द्विविधः-समुदाय- विभागमात्रमर्धान्तरभावगमनं च, तत्र समुदायविभागलक्षणो द्विधा-स्वाभाविकः प्रायोगिकश्च, खाभाविको जीवव्यापारनिरपेक्षः, प्रायोगिकस्त्वात्मव्यापारादुपजातः । तत्र स्वाभाविको धर्माधर्मा- काशजीवपुद्गलद्रव्याणां द्रव्यात्मनाऽवस्थितानामेव, यथा-तेरधोगतिपरिणामविशेषनाशादूर्ध्वगति- परिणामेनोत्पादः, तथा फचिद् देशेऽवस्थितस्य तद्देशावस्थानविनाशेऽन्यदेशावस्थानोत्पादः, खस्यापि नास्त्येव सम्भव इति औपचारिकोत्पादव्ययाभ्युपगमे आकाशादी ध्रौव्येऽपि जलाञलिरेव वितीर्णा स्यात्तथा च शाशयकल्पतव तेपा न्यादित्यागयेन समाधत्ते-तदयुक्तमिति । एवं सति उत्पादव्यययोराकाशादावलीकत्वे सति । ननु पुद्गलजीवध्रुवत्व- स्योत्पादव्ययसाहचर्येऽनुभवप्रमाणसद्भावेन वास्तविकोत्पादव्ययसाहचर्यसम्भवेऽपि आकाशादिधाव्ये तत्साहचर्यसाधकप्रमाणा- भावात् कथं तस्य तत्त्वं श्रद्धेयमित्यगला स्याद्वादस्य तदव्यापित्वमेवास्थैयमित्यत आह-अपि चेति, तथा च तत्राप्यनुमान प्रमाणमस्त्येवेति भावः । ननूपचारस्य नालीकत्वमर्थः, किन्तु व्यवहार एव, तत्र नोकदोपावसर इत्यत आह-अथ व्यवहार उपचार इति । प्रश्नत्रितयेनेति, 'उप्पेइ वा विगमेइ वा धुवेइ वा' इति प्रश्नत्रितयेनेत्यर्थः । तत्र यादृश उत्पादस्तादृश एव विनाशस्तादृशमेव च ध्रौव्यं महावीरागमबोधितमिति पारमार्थिकध्रौव्यस्य पारमार्थिकोत्पादव्ययसमन्वितत्वमेवेति केवल- ध्रौव्यस्याकागादिगतस्यानागमिकत्वेनासम्भव एवेति लोकप्रसिद्धिपूर्वकव्यवहाररूपोपचारपक्षमपाकर्तुमाह-लोकप्रसियङ्गी. करण इति, नहि धर्मादिद्रव्याणां लोकसिद्धत्वं प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धस्य तत्पूर्वकानुमानादिसिद्धस्य वा लोकसिद्धत्वेन धर्मादी- नामस्मदादिप्रत्यक्षाविषयत्वेन तदसम्भवात् , तथा च धर्मादीनां लोकसिद्धत्वाभावे तदाश्रितोत्पादव्यययोलोकप्रसिद्धिपूर्वकव्यव- हारविषयत्वस्य दूरापास्तत्वेन तदविनाभाविध्रौव्यमपि दूरापास्तमेवेति भावः ॥ धर्मादीनामपि उत्पादव्यवस्थितौ तदविना. भूतव्ययध्रौव्यव्यवस्थित्या सर्वस्य वस्तुनौलक्षण्यमुपपन्नमित्युपसंहरति-एवमिति । विनाशविचारमवतारयितुमाह-एवमुत्पा- दमभिधायेति । स्वाभाविकस्य समुदायविभागलक्षणस्य विनाशस्य क्रमेण धर्मादिषु सङ्घटनामुपदर्शयति-यथा गतेरिति । एतेनाधोगतिपरिणामविशेषनाशो धर्मास्तिकायस्य तादृशविशेपपरिणामात्मना नाशः, स च पूर्वमधोदेशावच्छिन्नगमनकर्तृजीव- पुद्गलस्यो देशगमने सति भवति, एवञ्चाधोदेशे यद्गन्तृजीवपुद्गलधर्मसमुदायः पूर्वमभवत् तस्य विभाग एव जात इति कृत्वा स विनाशस्समुदायविभागलक्षणोऽभिधीयते, तस्य च नैकान्तिकविनाशरूपत्वं तस्य तुच्छरूपत्वेन शशशृङ्गकल्पतैव स्यादत ऊर्द्धगतिपरिणामेनोत्पाद एव धर्मास्तिकायस्याधोगतिपरिणाम विशेषात्मना नाश इत्युत्पादाविनाभूतत्वं विनाशस्येत्यावेदयितुमु- तम्-गतेरधोगतिपरिणाम विशेषनाशादूर्ध्वगतिपरिणामेनोत्पाद इति, गत्युपग्राहकस्य धर्मस्य गत्यभिन्नत्व- मवलम्ब्येयमुक्तिः, अन्यथा गतेरेवोत्पादविनाशावावेदितौ स्याता न धर्मास्तिकस्येति । ऊर्ध्वाधोगत्योः परिणामत्वोत्या तदनु- गामिनो द्रव्यस्य परिणामित्वमावेदितम्भवतीति द्रव्यात्मनावस्थितत्वमप्यार्थात्प्राप्तमेवेति ध्रौव्याविनाभूतत्वमपि विनाशस्य सूचितम् । विनाशोत्पादयोस्समकालत्वेऽपि व्यावहारिक प्रयोजकभावमाश्रित्य पम्चमी विभक्तिः, दृष्टञ्च समकालयोरपि कारणा- भावकार्याभावयोः प्रयोज्यप्रयोजकमावं परिकल्प्य कारणाभावात् कार्याभाव इति व्यवहारः । एवं विनाशस्योत्पादाभिन्नत्वेऽपि कथश्चिद्भेदविवक्षया तथोक्तिः, यथा घटज्ञानाद्धटसिद्धिरित्यादीति, एवमग्रेऽपि चोध्यम् । अधर्मास्तिकाये विनाशसङ्घटनामावे- दयति-तथा कचिद्देशेऽवस्थितस्येति, भावना पूर्वदिशा बोध्या । आकाशे विनाशस्योत्पादाविनाभाव प्रकटयति-खस्या- ·, , [३२] उत्पाद विनीशयोरविनाभावः, अर्थान्तरंगमनरूपविनाशश्च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री कचिद् देशेऽवगाहस्य तद्देशावगाह विनाशे देशान्तरावगाहोत्पादः, तथाऽऽत्मनः केनचिंदुपयोगेनोप- युक्तस्य तदुपयोगविनाशादुपयोगान्तरेणोत्पादः; पुद्गलद्रव्यस्यापि वर्णान्तरेण प्राकू परिणतस्यापि तद्विनाशे वर्णान्तरेणोत्पादः; स चैपां- पूर्वावस्थाविनाशः समवस्थानान्तरस्योत्पादसंज्ञकस्याभिव्यक्ति- कारणम् , समवस्थानान्तरमेव हि तिरोभूतं विनाश उच्यते, नहि तत्र किञ्चिद् विद्यमानमभावीभूतमतो द्रव्यात्मस्थिततायामेवोत्पतनव्यक्त्यर्थ सर्पनिपतनविनाशवद्, उत्पतनव्यक्तये सर्पस्य निपतनमेव विनाशः, तस्माद् द्रव्यस्वतत्त्वोत्पादाविनाभूत एव विगमः, नार्थान्तरम् , यथा पटे तन्तूनां विभागेन पटकार्योत्पत्तावविनष्टं तन्तुद्रव्यं, तदेव प्रत्यक्षीक्रियते यत् तेन पृथकू तन्तुभावेन प्राग् नासीत् , एवं समुदायविभागमात्रं विनाशः। तथाऽर्थान्तरभावगमनम्न्यो विनाशः, यदा मनुष्यजन्मन्यात्मपुद्गल- समुदायो विनश्यति तदाऽर्थान्तरभूतेन देवत्वादिना वर्तते नात्यन्ताभावतया, यथाऽर्हद्दत्तस्य स्थात- क्रियाविशिष्टस्य तक्रियाविनाशे गन्तृतयोत्पादोऽर्थान्तरगमनं विनाशः, यथा वा घटोपयुक्तस्यात्मन- पीति । आत्मनस्तमावेदयति-तथात्मन इति । पुद्गले तं सङ्घटयति-पुद्गलद्रव्यस्यापीति । उत्पादविनाशयोरभेदेऽप्यु- त्पादाभिव्यक्त्योत्पादस्याभेदमुपचर्य तत्लारणस्य विनाशस्योत्पादकारणत्वमुपचर्य पञ्चमीप्रयोग उपपद्यते इत्यभिप्रायेण पञ्चमी- प्रयोगसमर्थनायाह-स चैपामिति, स च स्वाभाविकः समुदायविभागलक्षणो विनाशश्च । एपां धर्मादिद्रव्याणाम् । पूर्वा- वस्थाविनाशः, अधोगतिपरिणामविशेषादिनाशः । समवस्थानान्तरस्य ऊर्ध्वगतिपरिणामादेः । अभिव्यक्तिकारणं प्राकट्यप्रयोजकम् । तत्किमुत्तरावस्थाविर्भावसमये पूर्वपरिणामावस्था नास्त्येव ? नेत्याह-समवस्थानान्तरमेव हीति, पूर्व- परिणामाख्यावस्थान्तरमेव यत उत्तरपरिणामाविर्भावसमये तिरोभूतं विनाश इति गीयते । एवञ्च स्वमेव विर्भूतावस्थं स्वस्यो- त्पादः स्वमेव तिरोभूतावस्थं खस्य विनाश' इति कृत्वैकस्यैवाविर्भावतिरोभावरूपापेक्षानिमित्तभेदेनोत्पादविनाशरूपत्वं सुदृढ- निरूढम् । तत्र च यदेवोत्तरस्योत्पादाभिव्यक्तिस्तदैव पूर्वावस्थायास्तिरोभाव इति समसमयत्वात्कथं कार्यकारणभाव इति न चोदनीयम् , पूर्वोत्तरपर्यायानुगतस्य द्रव्यस्यैव परिणामित्वेन कारणत्वम् , तदभेदाच विनाशस्यापि कारणत्वमेवमुत्तरपर्यायो- त्पादोऽपि पूर्वपर्यायविनाशे निमित्ततामनुभवति । अत एव द्विविधोऽप्यनुभवो व्यवहारवीथीमवतरति, उत्तरोत्तरपर्यायात्पूर्व- पूर्वपर्यायनाश इति पूर्वपूर्वपर्यायनाशे सति उत्तरोत्तरपर्यायोत्पाद इति च । पूर्वपरिणामस्य तिरोभूतावस्थोत्तरपर्यायरूपैव, अव. स्थाम्प्रति अवस्थातुः कारणत्वेनोत्तरपर्यायम्प्रति पूर्वपर्यायस्य कारणत्वम् , अभिव्यक्तेरप्यभिव्यक्तिमतोऽभिन्नत्वेन ताम्प्रत्यपि कारणत्यम् , सर्वथा कार्यकालेऽसतो न कारणत्वमिति द्रव्यरूपेण पूर्वपरिणामस्योत्तरपरिणामकाले सत्त्वमप्युपेयम् , सर्वथा- ऽसतः शशादेरिवोत्पादासम्भवादुत्तरपर्यायस्यापि द्रव्यस्पेण पूर्वपर्यायकाले सत्त्वमिति पूर्वोत्तरपर्याययोः कार्यकारणभावा- नुरोधेनापि द्रव्यरूपेणावस्थितिरावश्यकीति ध्रौव्यमुत्पादव्ययानुगतं समस्त्येवेति तदेतत्सर्वमभिप्नेत्याह-नहीति । तत्र, दिनागसमये। किञ्चित्पूर्वपरिणामादिकम् । विद्यमानं पूर्वसमये विद्यमानमपि । अभावीभूतं तुच्छरूपं सम्पन्नम् , तथा सति तस्य तम्प्रति कारणत्वमेव न निर्वहेदित्यभिसन्धिः । उपसंहरति-अत इति । द्रव्यात्मस्थिततायामेव द्रव्य- रपेगावस्थितो सलामेव । उत्पतनव्यत्तयर्थ सर्पनिपतन विनाशवदिति । एतदेव स्पष्टयति-उत्पतनव्यक्तय इति, निपल्लोत्पतति सर्प इत्येवं नर्पग्य स्वभावो लोकप्रसिद्ध इति दृष्टान्तस्य नामिद्धता । प्रकृते समुदायविभागलक्षणं विनाशं निगम- यति-तस्मादिति । यथेति, अत्रोदाहरणे शततन्तुकपटात्रिचतुरादितन्तु विलेपे सति सण्डपटरुपकार्योत्पादो महापटनागा- बायत इति स राण्उपटोत्पादो महापटनागस्तथा पृथग्भूतास्तन्तयोऽपि महापटनागः, तत्र पृथग्भूतास्तन्तव एवापृथग्भृततन्तु- स्पपूर्वपरिणामनिागासथोत्पना अपि तन्यात्मनावस्थिता एवेति । प्रायोगिकस्तु ममुदायविभागलक्षणविनागः पुगलद्रव्ये भव.पि धर्मादिनच्चे न गम्भवतीति तमिदानीमनिमयवार्यान्तरभावगमनलक्षण विनायं निम्पयितुमाह-तथाऽर्थान्त- रमावगमनमन्यो विनाश इति । अन्यः गमुदायविभागलक्षणविनाशादिन्नः । उत्ताविनाशम्पलगुदाहरति-यदेति । मनुमान कम्पनं नापि केवपुदालम्प सिन्चन्योन्यानुविद्वतदुभयर पत्यमित्लनुसन्धायोक्तम-आत्मपुढल. न भागातिरिनानुच्छा मानबम्पनया, तनानिरिक्त चंगा युपगमवारि- भोक काय यानि नामतिः। अहदत्तम्यति, अरहनाभिवानस्य कम्पचित्युग इत्यर्थः । समदा म सन निदानीवादीना प्रत्यक समुदादति-यथा यादिगा। घटोपयुक्तसा. समुदाय इति । नात्यन्ताभावपनया ·भाग्यटीका विकृतियुता] अर्थान्तरगतिरूपनाशः, प्रायोगिकनाशलोपे बौद्धस्य युक्तिजालम् । [३३] . . . .. , , . स्तदुपयोगविनाशे पटोपयोगोऽर्थान्तरभावगमनाम , अण्वादेश्व शुलवर्णविनाशे कृष्णतयोत्पादो विनाशः, तथाऽऽकाशादीनां पूर्वावगाहगतिस्थितिविनाशेऽवगाहान्तराद्यर्थान्तरभावलक्षणो विनाशः, अत एव भावान्तरोत्पत्तिनो न विगमो विगम एवैकान्तेन, नाप्युत्पाद एवोत्पादः । उत्थमुत्पादविगमी तत्त्वेनाने- कान्तात्मकेन निरूपितावन्वयांशापेक्षावेवात्मलाभं प्रतिपयेते प्रायोगिकस्वाभाविको नान्यथा, इत्येवमुक्ते कश्चिन्मृपाभिमानी महामोह निविडवृद्धवुद्धविप्रलब्धबुद्धिराचक्षीत-अस्तु स्वाभाविक एव विनायो निर्हेतुकः, प्रायोगिकन्तु नोपपगते विनाशहेत्वयोगात् , विनश्यतां हि घटादीनां विनाशस्य हेतुर्न युज्यते, यस्मात् स्वरूपत एव भावा नवराः स्वदेतुभ्यो चथास्वमुपजायमाना भगुरप्रकृतय उपजन- क्षणानन्तरकालानवस्थानास्त एव जायन्ते, नपा स्वकारणसामग्रीतः प्रतिलब्धात्मनां सतां प्रकृतिभनुर- भावमपहायान्यस्मान्मुद्रादेः कारणविशेपानाशस्य वस्तुन इबोत्पत्तिः, न चेदं स्वप्रक्रियाप्रकाशमात्रम् , किं तहि ? उपपत्त्या निभाल्यते-विनाशहेतुत्वेनाभिमतस्य नाशकारणं प्रति मुद्गरादेरसामर्थ्यम् , कथं पुनरसामर्थ्य मिति ?, उच्यते, विनाशकरणे हि विनाशस्य त्रयी गतिः-विनश्यमानभावखभावं वा कुर्यादधवा स्वभावान्तरमभावं वा, तत्राव्यतिरेकपक्षस्तावदतिस्थूल एव, नहि विनाशहेतुर्मुद्रादिः घटादिकं भावस्वभावमेव करोति, खकारणेभ्य एव कुलालादिभ्यस्तस्य प्रथममेव निवृत्तत्वात् , निष्पन्नस्य चाकिञ्चित्कार्यत्वात् , नापि स्वभावान्तरे कर्तव्ये तदवस्थस्य घटादेरविचलस्य विनशितुर्विकारोऽपि सम्भाव्यते, कुत एव तत्स्वभावप्रच्युतिः ?, तदवस्थश्च घटः पूर्ववदुपलभ्येत, अर्थक्रियां जलहरणादिका कुर्वीत ॥ ननु चानित्याद् घटादेरर्थान्तरं कपालायेव विनाशस्तेन च विनाशहेतुनिष्पादितेन भावस्या- मन इत्यादिना जीवस्यार्थान्तरभावगमनलक्षणं विनागं स्पष्टीकृतवान् । तदुपयोगेति, घटोपयोगेत्यर्थः । अण्वादेश्चे- त्यादिना पुद्गलस्य तथाभृतं विनागमाह । व्योमादीना तमुदाहरति-तथाऽऽकाशादीनामिति । पूर्वावगाहेति, पूर्वा- वगाहविनाशेऽवगाहान्तरतयोत्पाद आकागस्य विनाशः, पूर्वगतिविनाशे गत्यन्तरतयोत्पादो धर्मस्य विनाश । पूर्वस्थितिविनाशे स्थित्यन्तरतयोत्पादोऽधर्मस्य विनाशः, सोऽयमन्तिरभावगमनलक्षणो विनाशः। अत एवेति, अत एवोत्पादविनाशयोर- न्योन्यस्वरूपत्वं तत एवेत्यर्थः । न विगमो विगम एवैकान्तेनेति, विगम एकान्तेन न विगमरूप एव किन्तूत्पादरूपोऽपी- त्यर्थः । नाप्युत्पाद एवोत्पाद इति, उत्पाद एकान्तेनोत्पाद एव न किन्तु विनाशरूपोऽपीत्यर्थः । अत्र प्रायोगिकविनाश- समर्थनाय प्रायोगिकविनागापलापिनं वौद्धं पराभवितुं तत्पूर्वपक्षावकाशदानाय भूमिकामाह-इत्थमुत्पादविगमाविति, अन्वयांशापेक्षौ ध्रौव्यसमन्वितौ । विनाशस्य स्वाभाविकत्वं निर्हेतुकत्वतस्सिध्यतीत्यभिसंधानेन निर्हेतुक इत्युपात्तम् । प्रायोगिकस्त्विति, पुरुषव्यापारजन्यो विनाशः पुनरित्यर्थः । विनाशहेत्वयोगादिति यदुक्तं तस्यैवोपपादनायाह- विनश्यतां हीति । भङ्गुरप्रकृतयः, विनश्वरस्वभावाः । उपजनक्षणेति, उत्पत्तिक्षणेत्यर्थः, त एवेति, स्थाने तत एवेति पाठो युक्तः, तत एवेति, स्वहेतुभ्य एवेत्यर्थः । नैषामिति, नभोनाशस्योत्पत्तिरित्यनेन सम्वन्धः, एषां भावानाम्। कथम्भूतानामेषामित्यपेक्षायामाह-स्वकारणेत्यादि ।प्रकृतिभङ्गुरभावमिति, प्रकृतिः खभावभूतो यो भगुर- भावो विनश्वरत्वं तमित्यर्थः । वस्तुन इवेति, व्यतिरेकदृष्टान्तः, वस्तुन उत्पादे कारणस्य वौद्धैरप्यभ्युपगमात् । वाड्मात्र- त्वान्न परीक्षकाणां मानार्हमित्थं वौद्धस्य विनाशकारणापलपनमिति न चेतसि निधेयमित्याह-न चेदमिति । त्रयी गति- रिति, ध्वंसस्य विनश्यमानभावखभावत्वं स्वभावान्तरत्वमभावरूपत्वश्चेति भेदात्प्रकारत्रयमित्यर्थः । एतदेवाह-विनश्यमा- नेति । तत्र तेषु प्रकारेषु। अव्यतिरेकपक्षः, विनाशस्य विनश्यमानस्वभावतापक्षः, तत्पक्षस्य विनाशतत्प्रतियोगिनोरभेद- मवलम्ब्यैव प्रवृत्तेः । तस्य घटादेः, प्रथममेव मुद्रपातात्प्रागेव, निवृत्तत्वात् सम्पन्नत्वात् । विनाशस्य स्वभावान्तर- रूपतारूपद्वितीयपक्षमपाकरोति-नाऽपीति । घटस्य पूर्ववदवस्थाने को दोष इत्यत आह-तदवस्थश्चेति । एवंवादिनं बौद्धं प्रति प्रतिवादी तद्दोषपरिहारमाशङ्कते-नन्विति । तेन च, कपालादिना च, भावस्य घटादेः। तथोपलब्धीति, पूर्ववदु. , त. त्रि. ५ .

·, , , [३४] प्रायोगिकविनाशापलापिनो बौद्धस्य युक्तिजालम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री वृत्तत्वान्न तथोपलव्ध्यादिप्रसङ्ग इति, उच्यते-न स्वभावान्तरं कपालादिकं विनाशहेतुना क्रियमाणम- स्यानित्यस्य घटादेरावरणं युज्यते, कृतेऽपि तस्मिन् कपालादिके विनाशहेतुना घटे च तदवस्थ एव दृश्यात्मनि कुतस्त्य आवरणसम्भवः ?, न चैकत्रैकदा युज्येते दर्शनादर्शने विरुद्धत्वात् । नापि विनाश- हेतुना तृतीयपक्षापतितो भावाभावः क्रियते, तत्र यद्येवं विकल्प्यते-न विवक्षितो भावः अभाव इति, ततोऽन्यः स्याद् भाव एव, एवं चाभावस्य विधिना पर्युदासरूपेण कार्यत्वाभ्युपगमे व्यतिरेकाव्यति- रेकविकल्पानतिक्रमः सम्भाव्यते-यदि व्यतिरिक्तमन्यं भावं करोति ततस्तथोपलव्ध्यादिप्रसङ्गस्तदवस्थः, अथाव्यतिरिक्तं तमेव भावं करोतीति, तदप्ययुक्तम् , तस्य प्रथमतरमेव खकारणैर्निर्वर्तितत्वात् ॥ अथ क्रियाप्रतिषेधमात्रमालम्व्यते, एवं सति अभावस्य भावप्रतिषेधरूपत्वेऽभ्युपेयमाने अभावं करोतीत्य- समर्थसमासेनोक्तं भावं न करोतीत्ययमर्थः सम्पद्येत, तथा च सति अकर्तु शहेत्वभिमतस्याहेतुत्व- मकारकत्वमिति न विनाशहेतुर्नाम कश्चन सम्भवत्यन्यत्र विनष्टुस्तद्धर्मताया इत्युपसंहारः, वैयर्थ्याच्च म विनाशहेतुरस्ति, यस्य भावस्य विनाशाय विनाशहेतुः कल्प्यते स भावः स्वभावतो नश्वरः स्यान्न- वा ?, यदि नश्वरः स्वभावत एव भावस्तन्न किञ्चिद्विनाशहेतुनाऽस्य प्रयोजनम् , स्वयं तत्स्वभावतयैव नाशात् , यस्य हि घटादेर्यः स्वभावः स स्वहेतोरेव मृदादिसामग्र्यादिकादुपजायमानस्तादृशो विनाश- स्वभावो भवति, न जातुचिद् विनाशे हेत्वन्तरमपेक्षते मुद्रादिकम् , तत्स्वभावो ह्यात्मलाभानन्तरं स्वयमेव भवत्यन्यथा तत्स्वभाव एव न स्यात् , यश्च यत्स्वभावः स स्वनिष्पत्तिहेतुमपहाय हेत्वन्तरं नापेक्षते प्रकाशादिवत् , प्रकाशादयो हि प्रकाशादिस्वभावाः स्वहेतोरुत्पन्नाः सन्तः पुनरुत्पत्तेः पश्चात् प्रकाशादिस्वभावतायां स्वजन्मव्यतिरिक्तं न हेत्वन्तरमपेक्षन्ते ॥ अथ नैव स्वभावतो नश्यति भाव उत्पन्नः, ततः पश्चादपि न नश्येदनश्वरस्वभावत्वात् , न च तादृशोऽर्थक्रियासु सामर्थ्य सम्भाव्यते । पलब्धीत्यर्थः । बौद्ध उक्तागवां प्रतिक्षिपति-उच्यत इत्यादिना । विनाशस्याभावरूपतारूपतृतीयपक्षमपाकरोति-नापि विना- शहेतुनेति, भावो विधिरुपो न कारणसहस्रेणाभावीभवितुमर्हतीति खण्डनाभिप्रायः, विनाशोऽभाव इत्यस्य न भावोऽभाव इति व्युत्पत्ती भावपदं विवक्षितभावपर नत्रश्च न प्रसज्यरूपत्वं किन्तु पर्युदासरूपत्वमित्यभिप्रायेणाह-तत्रेति, अभावपदे इत्यर्थः । ततो विवक्षितभावात् । व्यतिरेकाव्यतिरेकेति, विवक्षितप्रतियोगिस्वरूपभावव्यतिरिक्तः स भावः, तदव्यति. रित्तो वा स भाव इति विकल्पानतिक्रम इत्यर्थः । भवतूक्तविकल्पानतिक्रमस्तत्र को दोप इत्यत आह-यदीति । तमेव प्रतियोगितयाऽभिमतं घटमेव । तस्य घटस्य प्रथमतरमेव मुद्गरपातात्पूर्वमेव । तृतीयपक्षेऽभावपदे ननः प्रसज्यरूपत्व. मेवेत्यभिप्रेलाह-अथेति, "पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नन् । प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ॥ १॥" ति पचनाननः प्रसज्यरूपत्वे अभाव इत्यस्य भावो न भवतीत्येवंखरुपता स्यात् , प्रसज्यार्थकस्य नजोऽसमर्थत्वेन 'समर्थः परिधिः' इत्यनुमोदितममासखत्मघटकना न स्याटेवेसभ्युपगममात्रेणासमर्थस्यापि तस्य समास इत्यभिसन्धायोक्तम्-अस. मर्थसमासेनेति । यद्यपि “अमानोनाः प्रतिपेववचना" इति वचनादभावं करोतीत्यनाकारः समासानिविष्टोऽपि सम्भवति, तथापि तम्य प्रयोगो न प्राय उपलभ्यत इति बोध्यम् । तथा च सति, भावं न करोतीत्यर्थं च सति । न विनाश- हेतुरिति, निनदर्मनाया अन्यत्र वचन तिनागहेतुर्न सम्भवतीति योग, विनष्टविनगनशीलस्य, तद्धर्मताया अन्यत्र बिन्धन्यभाषता विहाय । बयांचे युनं नवोपपादयति-यस्येत्यादिना । अस्य विनश्वरम्वभावम्य भावम्य, नन्यभावनयेच विनश्वरन्यभावनायव । पूर्वोत्तर प्रायति-यम्य हीत्यादिना प्रकाशादिवदिति, एनष्टान्नोप. प-प्रकागाइयो हीति । न्नु गायन विनश्चरन्त्र मानव नान्माभिक्रियते नत्राह-अथेति । ताहमोग्नचर Trm, मरवार, यारियलय नत्यम्य नित्ये प्रमविपर्ययाच्या प्रमागपगुम्पन्यापानियत्या , ·. . . - भाप्पटीकाविवृतियुता] प्रायोगिकविनाशसाधने सुगतविचारापाकरणम् । [३५] तदेदयुक्तं स्वगोष्टरमणीयं प्रकाशनमानत्वात , न अनुपपत्तिकमभिधीयमानं विचित्रमपि प्रतिपत्तुमुत्सहन्ते विद्वांसः, प्रकृयेय भगराः सर्वभाषा विनाशहेत्वयोगादित्यसिद्धता हेतोः, यस्मादयं विनाशः कदाचिदेव भवत्युपजनक्षणोत्तरकालं नोपजनक्षण एच, उपजनक्षणश्चात्मलाभकालस्तत्र विनाशाभावात् फादाचित्कत्वं विनाशस्य नितुकविनाशवादिनोऽपि प्रसिद्धम् , न ालब्धात्मलाभं वस्तु विनश्यति, व्योमकुलुमादीनामपि विनाशप्रसद्भात, ये च कादाचित्काः पटादयस्ते प्रतिविशिष्टहेतुजन्या एव दृष्टास्तथा विवादास्पदास्कन्दी विनाशोऽपि प्रागविद्यमानः पश्चादात्मलाभहेतुमपेक्षमाण एवात्मानमा- सादयति । ननु चैवमभ्युपेयमाने विनाशस्यापि हेतुमत्त्वात् पटादेरिव विनाशेन भवितव्यम् , असत्त्वाच निष्कारणो विनाशः खकुसुमा दिवदित्यनुमानविरोधिनी प्रतिज्ञेयं-कारणवान् विनाश इति । अत्रोच्यते-पूर्वावस्थाप्रच्युतिरुत्तरावस्योत्पत्तिः, उत्तरावस्थापत्तिश्च पूर्वावस्थाप्रच्युतिः, अयमेव विना- शशब्दवाच्योऽर्थो नात्यन्ताभाव इति प्राक् प्रत्यपादि प्रपञ्चेन, ततश्च विनाशस्यापि विनाश इति प्रसिद्धमेव प्रसाध्यते, विनष्टे च विनाशे पुनरवस्थान्तरोत्पत्तिक्रमवृत्त्या न किञ्चिदनिष्टमस्ति स्याद्वा- दप्रक्रियायाम् , अत एव चासत्त्वान्निष्कारणो विनाश इत्येतदप्यपास्तमेव, असत्त्वस्यासिद्धतादिदोपा- क्षणिकत्वेनैव व्याप्तेरित्यभिसन्धिः । एतावता चौद्धमतमुपपाद्य तत्प्रतिक्षिपति-तदेतदयुक्त मित्यादिना । विनाशहेत्व- योगादित्यसिद्धताहेतोरित्यत्र विनागहेत्वयोगादिति हेतोरसिद्धतेत्येव योगः । तत्र हेतुमाह-यस्मादिति । उपजनेति, उत्पत्तीत्यर्थः । कथं नोपजनक्षण एव विनाग इत्यपेक्षायामाह-उपजनक्षणश्चेति । आत्मलाभकाल इति, आत्मनो वस्तुस्वरूपस्य लाभः सत्त्वप्राप्तियलिन्स आत्मलाभः तादृशश्चासौ कालधेति आत्मलाभकालः, आद्यक्षणसम्बन्ध इति यावत् । तत्र उत्पत्तिक्षणे एवं सति तस्मिन्क्षणेऽसतो विनाशस्योत्तरकाले सत्त्वात्किञ्चित्कालासत्त्वे सति किञ्चित्कालसत्त्वरूपं कादाचित्कत्वं सिद्धं, ततश्च सहेतुकत्वमपि सिद्ध्यति उत्पत्ती तस्य हेतुमत्त्वेन सहाविनाभावस्य गृहीतत्वात् । न च प्रागभावे व्यभिचारः, तस्य जैनमते पूर्वपर्यायरूपतयैव स्वीकारेण तत्र सहेतुकत्वस्य सद्भावात् पूर्वपूर्वपर्यायात्मकप्रवाहस्यानादिकालतयैव तदात्मत्वमाश्रित्य तत्रानादित्वव्यवहारात् , क्षणिकवादिनस्तवापि पूर्वपूर्वक्षणस्यैवोत्तरोत्तरक्षणप्रागभावतयाऽभ्युपगम इति तस्य खकारणजन्यत्व- यस्त्येव, येषा चानादिस्सान्तः प्रागभावस्तन्मताश्रयणेन तत्र व्यभिचारस्तु पूर्वकालावृत्तित्वे सति उत्तरकालवृत्तित्वरूपतां कादाचित्कत्वस्य स्वीकृत्य परिहरणीय इत्यागयेनाह-कादाचित्कत्वं विनाशस्येति । अनुत्पन्नस्यैव विनाशाभ्युपगमोऽनुभव- वाधित इति तस्य पूर्वकालेऽसत्त्वमावश्यकमित्याह-नालब्धात्मलाभमिति । कादाचित्कत्वस्य सहेतुकत्वेन सहाविनाभाव- ग्राहकमुदाहरणमुपदर्शयति-यञ्चेति । उपनयमुपदर्शयति-तथेति, यद्धि हेतुमत्तद्विनाशप्रतियोगीतिव्याप्तेविनाशस्य हेतुमत्त्वे विनाशित्वप्रसङ्गः, न चैवमभ्युपगन्तुं शक्यः, तथा सति विनागस्य विनाशे प्रतियोग्युन्मजनप्रसङ्गः। एवं ध्वंसः सहेतुकः कादाचित्कत्वादित्यनुमानं ध्वंसो निष्कारणकोऽसत्त्वात् खपुष्पवदित्यनुमानवावितमिति परः शङ्कते-नन्वित्यादिना । अनु- मानविरोधिनी, अनुमानं विरोधि बाधकं यस्या इति व्युत्पत्त्याऽनुमानवाधितेत्यर्थः । कारणवान् विनाश इति प्रतिज्ञाखरूपकथनम् । विनाशस्यापि विनाशोऽभ्युपगम्यत एव प्रतियोग्युन्मज्जनदोप उत्तरोत्तरपर्यायाणामशेषाणामेव पूर्वपूर्व- पर्यायविनाशरूपत्वेनैकपर्यायरूपविनाशविनाशेऽप्युत्तरपर्यायरूपविनाशसद्भावात् , उत्तरपर्यायस्य भावरूपतया सत्त्वेन नासत्त्वं विनाशस्येति नानुमानवाधापीयाशयेन समाधत्ते-अनोच्यत इति । नात्यन्ताभावः, न तुच्छरूपो ध्वंसः। प्रतियोग्यु- न्मजनप्रसङ्गस्यापि नावतार इत्याशयेनाह-विनष्टे चेति । क्रमवृत्त्या प्रवाहानुवृत्त्या । किश्चित् प्रतियोग्युन्मजनादि । न चैवं ध्वंसस्यानन्तत्वमिति लोकप्रसिद्धिर्भज्येतेत्यत आह-स्याद्वादप्रक्रियायामिति, नहि सर्वथा कस्यचित्सान्तत्वमनन्त- त्वम्वा सम्भवति किन्तु कथञ्चिदेव, कथञ्चिदनन्तत्वं च व्यक्त्यपेक्षया सान्तत्वेऽपि उत्तरोत्तरप्रवाहात्मनाऽस्त्वेवेति न किञ्चि- दनुपपन्नम् । असत्त्वहेतोरसिद्धत्वादेव निष्कारणत्वानुमानं परस्य न प्रवर्तत इत्याह-अत एवेति, ध्वंसस्योत्तरपर्यायात्मक- भावरूपत्वादेव । न चोत्पत्तिमतो भावस्य विनाश इति नियमो नैयायिकादिपरिकल्पितोऽस्माभिरभ्युपगम्यते येन तस्यानन्तत्वा- न्यथानुपपत्त्याऽभावरूपताऽऽश्रीयेतापीत्याह-न चावश्यमिति । सर्वेणैवेत्यनन्तरं भावेनेति द्रष्टव्यम् । निषेधे हेतुमाह- ·, [३६] सौगतं प्रति पृच्छा, तदीयविकल्पत्रयोपमर्दनायासश्च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री मातत्वात् । न चावश्यं सर्वेणैव हेतुमता विनष्टव्यम्, अस्मत्पः स्वात्मावस्थानलक्षणस्य मोक्षस्य सम्यग्ज्ञानादिहेतुकस्याप्यविनाशाभ्युपगमात् । यद्यपि सम्यग्ज्ञानादिहेतुः कर्मक्षपणाभ्युपायस्तथापि वात्मावस्थानस्य कर्मक्षयरूपत्वाददोषः । विनाशवान् विनाश इति चाभ्युपयतः सौगतस्याभ्युपगम- विरोधः । निष्कारणविनाशवादी चेदं प्रष्टव्यः-किं निष्कारणत्वान्नित्यो विनाशः उतासन्निति ? । तत्र यदि नित्यः, कार्योत्पादाभावप्रसङ्गः, द्वितीयविकल्पे विनाशाभावात् सर्वपदार्थानां नित्यत्वप्रसङ्गः न चासन् सर्व एव निष्कारणः, स्तम्भकुम्भादीनामसत्त्वेऽपीतरेतरात्मना हेतुमत्त्वमस्तीत्यनेकान्तात्, यथा चानादित्वात् प्रागभावो निर्हेतुकोऽपि विनश्यत्येवं विनाशोऽसन्नपि हेतुमान् किमिति नेष्यते ? । एवं द्रव्यपर्यायात्मकप्रक्रियाप्रपञ्चे विश्वमुखे सर्वमेवैकान्तवाद्युत्प्रेक्षितमसाधनमेव जायते स्याद्वादिनं प्रति । विनाशे च सहेतुके प्रतिपादिते यदुक्तं-मुद्रादेरसामर्थ्य विनाशकरणं प्रति तद्युक्तम् , अस्त्येव हि सामर्थ्य तद्भावभावितया कपालाद्युत्पत्तेः । विकल्पत्रयं च सुकुमारप्रज्ञेन प्रमाणविचारपरिक्लेशासहि- ष्णुना यथाकथञ्चिदुपन्यस्य प्रथमविकल्पोऽतिस्थूल इत्येवोपेक्षितो मनागागतत्रपेण, तथा द्वितीयवि- अस्मत्पक्ष इति, जैनसिद्धान्त इत्यर्थः । परकल्पितात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिरूपमोक्षस्याभावरूपत्वादेव न नाश इत्यत उक्तम्- स्वात्मावस्थानलक्षणस्येति । अनेन मोक्षस्य भावरूपत्वमाविष्कृतम् , तस्य निर्हेतुकत्वादेव न नाश इति न भ्रमितव्य- मित्याह-सम्यग्ज्ञानादिहेतुकस्येति, आदिपदात्सम्यग्दर्शनचारित्रयोरुपग्रहः । ननु सम्यग्ज्ञानाद्यनन्तरं निखिलकर्मणामेव क्षयः, तस्य निखिलकर्मविगमस्य मोक्षत्वपक्षे मोक्षरूपताऽपि, तत्कारणत्वात्सम्यग्ज्ञानादीनां मोक्षमार्गत्वमप्युपपद्यते, तस्य चाभावरूपत्वादेव न हेतुमता सर्वेण भावेन विनष्टव्यमिति नियमविघातकत्वमित्यत आह-यद्यपीति । सम्यग्ज्ञानादि- हेतुरिति, सम्यग्ज्ञानादिश्चासौ हेतुश्चेति कर्मधारयः, यद्यपि वावरणीयकर्मक्षयात्सम्यग्ज्ञानादीनामाविर्भाव इति सम्यग्ज्ञाना- दिकम्प्रत्येव कर्मक्षयस्य हेतुता न तु कर्मक्षयम्प्रति सम्यग्ज्ञानादेरिति कार्यकारणभाववैपरीत्यमेव, तथापि कृत्स्नकर्मक्षयलक्षण एव स न तु कतिपयज्ञानाद्यावरणक्षयः, स च सम्यग्ज्ञानाद्यनन्तरमेव सम्पद्यत इति कर्मक्षपणाभ्युपाय इत्यत्र तत्पुरुषः, न तु सम्यग्ज्ञानादिहेतुरित्यत्र तत्पुरुषः, तथा सति कर्मक्षपणहेतुना सम्यग्ज्ञानादेर्जन्यत्वमेव लभ्येत, तेन खात्मावस्थानलक्षणस्य मोक्षस्य सम्यग्ज्ञानहेतुकत्वं न प्रत्यादिष्टं स्यादिति यद्यपीत्युक्तेः साफल्यं न भवेदिति विभावनीयं सुधीभिः । निखिलकर्म- क्षयस्य सम्यग्ज्ञानादिहेतुकस्य मोक्षत्वेऽपि खात्मावस्थानस्य मोक्षत्वमागतमेव तस्य तद्रूपत्वात्तत एव च सम्यग्ज्ञानादिहेतुक- त्वमपीत्याह-तथाऽपीति । न चैवं सत्यभावरूपत्वमेवापतितमिति शवयम् , कर्मक्षयस्य न तुच्छरूपता किन्तु स्वात्माघस्थान• लक्षणभावरूपतेवेत्यत्रोक्तग्रन्यखारस्यादिति । सर्वस्य क्षणिकत्वमभ्युपगच्छता सौगतेन विनाशस्यापि विनाशोऽभ्युपेय एवेति विनायो न विनश्यतीत्युपगमस्वाभ्युपगमविरुद्ध इत्याह-विनाशवान्विनाश इति चेति । सौगतं पुनरास्कन्दन्नाह- निष्कारणविनाशवादीति, बौद्ध इत्यर्थः । इदं, किं निष्कारणत्वादिल्यादिवक्ष्यमाणं वुद्धौ विपरिवर्त्तमानत्वात्प्रत्यक्षम् । नित्यत्वपक्षे ध्वंमस्येव सर्वदा सत्त्वेन तत्प्रतियोगिनः कार्यस्य कदापि सत्त्वं न स्यादित्याह-कार्योत्पादाभावप्रसङ्ग इति । द्वितीयविकल्पे वंसोऽमन्निति पक्षे, ध्वंसाभावे ध्वंसप्रतियोगित्वरूपानित्यत्वस्याप्यभाव इति ध्वंसप्रतियोगित्वाभावरूप. नित्यत्यमेव स्यादित्यर्थः । यदसत्तनिवारणकमिति व्याप्तिरपि व्यभिचारान्न सम्भवतीलाह-न चासन्निति । इतरात्म- नेति, परग्यक्षेत्रकालभावान्मनेत्यर्थः । अनादित्वादिति, न्यायादिमते स्वस्पत एव प्रागभावस्यानादित्वं बौद्धमते पूर्वक्षणे नन्तानलगेय प्रागभावन्यनिति तद्रूपेणानादित्वमिति बोध्यम् । यद्यपि सन्ततिपतितस्य पूर्वपूर्वक्षणम्य वाद्धमते सहेतुकत्वमेव, तथानि उसलाप्रागभावत्वेन न नहेनुकत्वमिति निर्हेतुकन्यम्य तत्र नासिद्धिः। यसन्नपि वि यात्मनाऽसन्नपि । विश्व- मुगे, गर्दास्तुनि 1 दिनाकरणम्प्रति मुद्रादेम्गामध्ये व्यवस्थापयति-विनाशे चेति । तद्भावभावितयेति, मुद्रादीना पिरिमापार सहाय यपालारिलक्षणयट वनोत्पत्तीविनन्वनेत्यर्थः, क्पालाद्युत्पत्तन्नद्भावभाविनया मुगादः विनाशकरण- मनमा वमन्वयाउन यो य । विकरपत्रय मिति, विनागकरणे हि विनागम्य त्रयी गतिः-विनश्यमान- यता मायागमन ति ग्रन्धान विकल्यत्रयमित्यर्थः, यत व बाद गुकुमारप्रनाउन एच प्रमाग. २८ प पाटनदायन व्यारयेवन् । अन्ययोपोइन्टनाय यथाकथञ्चिदुपन्यस्यत्युपातम , यद्य - ·. - भायटीफाविवृतियुता] सौगतविकल्पोपमर्दने पर्युपासप्रसज्यप्रतिपेधविचारः । कल्पः-स्वभावान्तरं किल क्रियते विनाशहेतुना, घटतादवमध्ये तु सकल घटनिष्पाद्यजलधारणादिक्रि- याप्रसङ्ग ति शापदानमुदघोपि । एतश विकल्पवयं न जाने किं प्रथमतरमेव सायासूनुनोत्खात- मुत्पन्नस ज्ञानेनाहोखिद् भिक्षुवरधर्मकीर्तिनव स्वयमुत्प्रेक्षितमिति ?, यत् सत्यं विस्मिताः स्मोऽनया वाचोयुण्या-किं विनागहेतुर्घटमेव करोति उत स्वभावान्तरमिति ?, यद् विनागहेतुना क्रियते तदेवक न व्यपादेशि गलितधिपणेन; घटविनाशदेतुर्घटविनाशमेव करोति, स चोक्तोऽवस्थान्तरापत्तिलक्षणः प्रथममेव । अभावविकल्पेऽपि पर्युदासाभ्युपगमे किल विवक्षिताद् भावादन्यं भावमेव करोति, ततश्च पूर्ववद् व्यतिरेकाव्यतिरेफविकल्पानतिफमः, व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पी च विहितप्रतिक्रियो प्राग् विकल्पाभासत्वाचायुक्ती, प्रसज्यप्रतिपेधपक्षे त्वभावं करोति-भावं न करोतीति वाक्यार्थः । तदेत- दयुक्तम् , अस्मत्प्रक्रियानववोधात्, जैनी प्रकिया द्रव्यपर्यायावुभौ वस्तु भावाभावस्वभावम् , न चाभावः कश्चिद् भावानिटुंठितः सम्भवति यं विनाशहेतुः करिष्यति, न चास्ति काचित् क्रिया द्रव्यादत्यन्तव्यतिरिच्यमानखभावा यस्याः प्रसज्यप्रतिषेधेन निवारणा क्रियेत, द्रव्यमेव हि तथोद्भू- तपरिणामं क्रियाव्यपदेशमश्नुते द्रव्यनयस्य, पर्युदासो हि विधिरूपत्वाद् द्रव्यास्तिकः, इतरः पर्या- यनयः प्रतिपेधमात्रत्वात् , एतौ च परस्परापेक्षावेव च वस्तु नैकको, ततश्च विभागामावादसद्वि- प्रौढप्रन्नः त्यानवं यशाकश्चिदुपन्यस्येदिति । प्रथमविकल्पः, विनश्यमानभावस्वभावं कुर्यादिति पक्षः । द्वितीयविकल्प इति । एतत्स्वरूपाख्यानम्-स्वभावान्तरं किल क्रियते विनाशहेतुनेति । तत्पक्षोद्भावितदोपस्य संक्षेपेणोत्कीर्तनम्- घटतावस्थ्ये त्वित्यादि । तद्दोपस्य शापदानत्वेनोपन्यसनं निस्सारत्वख्यापनाय। उत्खातं खण्डितम्, मायासूनुना बुद्धेन । उत्पन्नसर्वार्थज्ञानेनेति । विशेषणं मायासूनोरुपहासाय-इदानी पर्यन्तं कोऽपि वुद्धतरो विद्वान्नेदृशं विकल्पमकार्षीदयं च कृतवानतो नूनमस्य विज्ञानं सर्वार्थविज्ञानमिति । स्वयमिति, न तु वुद्धतच्छिष्यपरम्परागतमिति । अनया उक्तविकल्प- योद्भावनरुपया । का च सा वाचोयुक्तिरित्यपेक्षायां किं विनाशहेतुर्घटमेव करोति उत स्वभावान्तरमितीति । तत्स्वरूपानुवादः-गलितधिपणेनेति, गलिता पतिता धिषणा बुद्धिर्यस्य स गलितधिपणस्तेन वुद्धिशन्येन धर्मकीर्तिनेत्यर्थः । विनाशहेतुना कि क्रियते तद्भवतैव वाच्यं यदनववोधाद्धर्मकीर्तेर्गलितधिषणत्वं जानीम इत्याक्षिप्त एवाह-घटविनाशहेतु- रिति । स च घटविनाशश्च । प्रथममेवेति, उक्त इति पूर्वतनेन सम्बन्धः । तत्र यद्येवं विकल्प्यते-न विवक्षितो भावोऽभाव इत्यादिग्रन्थ एवोक्तः । अन्न बौद्ध पूर्वग्रन्थस्थदोषमेव स्मारयति-अभावविकल्पेऽपीति, अस्तु व्यतिरेक- विकल्पानतिक्रम. किनश्छिन्नमिति । ग्रन्थकृत्समाधत्ते-व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पो चेति । विहितप्रतिक्रियौ दत्तो- त्तरौ, तथा च न पिष्टपेषणमस्माभिः करणीयं प्रेक्षाविदग्धैरिति । प्रामाणिको हि विकल्प उत्तरार्हो भवति, भवदुत्तौ च विकल्पो विकल्पाभासत्वान्नोत्तरार्हावित्याह-विकल्पाभासत्वाच्चायुक्ताविति । ननु पर्युदासपक्षाश्रितो विकल्पोऽस्तु विकल्पाभासः, प्रसज्यप्रतिषेधपक्षीयस्तु दोपः स्यादेव भवत इत्यत आह-प्रसज्यप्रतिषेधपक्ष इति । अत्र पक्षे नाशहेतुत्वेनाभिमतस्या- हेतुत्वमकारकत्वमापादितं तत्तदा स्याद्यद्यभावोऽभाव एव स्यात्तुच्छरूपः, तस्य करणासम्भवात् भावं न करोतीत्यर्थपर्यवसा- समस्माक्रमनुमतं स्यान्न चैवमित्याह-तदेतदयुक्तमिति, न द्रव्यं पर्यायवियुतं न पर्याया द्रव्यवर्जिता न तौ भावरूपावेव, नाप्यभावरूपावेव किन्तु भावाभावस्खभावं द्रव्यपर्यायात्मकमेकं वस्तु, तत्राभावांशस्यापि भावात्मकत्वेन तत्करणं नानुपपन्नं ततस्तत्क हेतुत्व कारकत्वञ्च घटत एवेत्यभिप्रायवान् जेनी प्रक्रियामुपदर्शयति-जैनी प्रक्रियेति ।भावं न करोतीति क्रिया- प्रतिषेधोऽप्यैकान्तिको जैनप्रक्रियायां न घटत इत्याह-न चास्ति काचित्कियेति । द्रव्यस्वरूपता क्रियायाः के नयमा- श्रित्येत्यपेक्षायामाह-द्रव्यनयस्येति । नअर्थप्ररूपणे द्रव्यनयस्य कोऽवकाश इत्यत आह-पर्युदासो हीति । द्रव्यास्तिक इति, विपयविषयिणोरभेदं विवक्षित्वेत्थमुक्तिः, शब्दार्थज्ञानाना त्रयाणामपि नयत्वमिति पक्ष वाश्रित्येत्थमभिधानम् । इतरः प्रसज्यप्रतिषेधः । एतौ द्रव्यपर्ययनयविषयौ भावाभावौ । विभागाभावात् , अभावस्य भावात्पृथक्करणासम्भवात् । अस- द्विकल्पतेति, विषयसद्भावे हि विकल्पः प्रवर्त्तते, विषयाभावे हि निर्निवन्धना विकल्पप्रवृत्तिरपि न सम्भवतीत्यसद्विकल्पता , ·, , [३८] प्रयोगजविनाशापलापिनः सुगतस्य युक्तिजालनिरसनम् । [तस्वार्थनिसूत्री कल्पता । अपि च भावो वस्तु परिनिष्पन्नम् , तस्य कुतः करणेनाभिसम्बन्धः ? अपूर्वोत्पादार्थत्वात् करोतेः, अथ पृष्ठं कुर्वित्युपचारः, तथापि यत् किञ्चिद् भावस्य करणम्, अभावश्चापरिनिष्पन्नम- वस्थान्तररूपं वस्तु, तनिष्पादनाय यत्नः क्रियते, तच्च नात्यन्तमसन्न सर्वथा सदित्यभावविशिष्टस्यैव वस्तुनो वस्तुत्वात् । यदप्युक्तम्-वैयर्थ्याच्च न विनाशहेतुरिति तदप्यसमीक्षिताभिधानम् , अस्मत्प्रकि- यानवगमात् । वैनसिकः प्रायोगिकश्च द्विधा विनाशः, तत्र प्रायोगिकः कादाचित्कत्वात् पटादिवस सहेतुकः, न च दृष्टमपह्नोतुं शक्यं प्रमाणतः पदार्थस्वरूपावबोधात्, आत्मलाभसमनन्तरमेव च सर्वथा विनश्यन्ति पदार्था इति न किञ्चिदस्मिन्नर्थे प्रमाणमस्ति, कालान्तरावस्थायिनि च विनाशे प्रत्यक्षबुद्धेापारः । यच्चावाचि-प्रकाशादयो लब्धात्मलाभाः प्रकाशादिखभावतया वजन्मैवापेक्षन्ते, नापरं हेत्वन्तरम् , एतदप्यसङ्गतम् , यदि प्रकाशादय उत्पन्नाः पुनरुत्पत्तौ हेत्वन्तरं नापेक्षन्त इति वाक्यार्थः ततः किं केन सङ्गतम् ? न ह्युत्पन्नः पदार्थस्तेन रूपेण पुनर्हेतुमभिलषति, लब्धात्मलाभः कालान्तरे हेतुमपेक्ष्य विनश्यतीति जागद्यामहे । ननु च स स्वहेतोरेवोत्पद्यमानस्तादृशो भवति येनोत्पत्तिसमनन्तरमेव विनश्यतीति, अयुक्तमिदम् , प्रतिज्ञामात्रत्वात्, वयमपि ब्रूम:-स स्वहेतोरेव तादृश उपजायते येन कालान्तरमवस्थाय विनश्यतीति, अत्र च पक्षे प्रत्यक्षाद्यपि प्रमाणं सहायीभ- वति । ननु च निष्कारणविनाशवादिनामियं युक्ति:-निष्टा चेन्नाशविघ्नः कः ? न चेन्नैव विन- व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पयोरिति सुष्टूक्तम्-विकल्पाभासत्वाच्चायुक्ताविति । यत्तु अभावस्य तुच्छरूपत्वात् करणमयुक्त- मिति कृत्वा भावं न करोतीति व्याख्यानं तन्न समीचीनमभावस्यासद्रूपत्वाभावेन तत्करणसम्भवात् प्रत्युत भावस्यैव करणं न सम्भवतीति प्रपञ्चत उपदर्शयति-अपि चेति, परिनिष्पन्नं वस्तु भाव इत्यभिसम्बन्धः । तस्य परिनिष्पन्नस्य । परिनिष्पन्नस्य कुतो न करणेनाभिसम्बन्ध इत्यतस्तत्र हेतुमाह-अपूर्वोत्पादार्थत्वात्करोतेरिति । ननु परिनिप्पन्नेऽपि करोतेः प्रयोगो दृश्यते, यथा-पृष्ठं कुरु इत्यत्र तथा भावेऽपि परिनिष्पन्ने करोतेः प्रयोगस्सुघट इत्याह-अथेति । एवमपि भावे औपचारि- कोऽयं प्रयोगो न वस्तुनियतः, अभावत्वपरिनिप्पन्नखरूपे यथार्थ इति अभावं करोतीति युक्त एवेत्याह-तथापीति । यत् किञ्चित् , औपचारिकम् । तनिष्पादनाय अभावनिष्पादनाय । तच्च अवस्थान्तररुपमभावात्मकं वस्तु च । नात्यन्तम- सदिति, तथात्वे शशशृङ्गादिवन्न प्रामाणिकव्यवहारवीथीमवतरेदिति । न सर्वथा सदिति, तथात् अभावरूपेणेव विविरूपेणाप्यभाव एव स्यादिति निषेधात्मनैव सर्वस्याध्यवसितिः स्याद् , एवं पूर्वकालादिवृत्तितयाऽपि सत्त्वप्रसत्तौ निष्पन्नस्य न करणमित्यभावं करोतीत्यपि दुर्घटं प्रसज्येतेत्यादि बोध्यम् । यदि नात्यन्तमसन्न सर्वथा सदवस्थान्तररुपमभावात्मकं वस्तु तर्हि किमात्मकं तद्वस्त्वभ्युपेयमित्यपेक्षायामाह-अभावविशिष्टस्यैवेति, अनाभावपदमसत्त्वपरम् । वस्तुन इत्यत्र प्रकृति- भूतं वस्तुपदं सत्ताविशिष्टपरम् , तथा च सदसदात्मकस्यैव वस्तुत्वादित्यर्थः । यच्चोक्तं "वैयर्थ्याच न विनागहेतुरस्ति, गस्य भावस्य विनाशाय विनागहेतुः कल्प्यते स भावः खभावतो नश्वरः स्यान्नवा" इत्यादि तदपहस्तयति-यदप्युक्तमित्यादि । असत्प्रक्रियेति, जनप्रक्रियेत्यर्थः । जनप्रक्रियामेव दर्शयति-चैनसिक इत्यादि । प्रामाणिकी चेयं प्रक्रिया न कुयुक्तिम. तैरप्पपनेया, नतक्रिपेधे प्रमाणमात्मलाभमासादयति, परप्रक्रिया त्वप्रामाणिक्वान्नोपादानार्हेत्याशयेनाह-आत्मलाभसम. नन्तरमेवेति । न तु फिमित्कालं स्थिचा भावो बिनदयतीत्यत्रापि प्रमाणं नान्तीत्यत आह, कालान्तरावस्थायि- नीति, पार्थ चान नप्तमी, पटीसप्तम्योरेकार्य बहुलं प्रयोगदर्शनात् , तथा च कालान्तरावस्थायिनच विनाये इत्यर्थः, पिनाशे "मानाधिकरप्यनव कालान्नरावस्थायिनीयन्यान्वये वा बालान्तरेत्यस्य उत्पत्तिस्थितिकालादन्यवालः कालान्तरमित्यर्थः, दनमापिनि तानिनि विनाश इति व्याख्येयम । प्रत्यक्षबुद्धेयापार इति, फिघिकालग्थायिनो घटस्य कालान्तरे महापानानी महापाताद्विनष्टी घट इति प्रवाव चिनागम्यानुभवाकिमतोऽपि प्रमाणान्नग्मन्चपर्णीयमिति भावः। का पदमन याद ने-ननु चति । प्रतिशतमात्रणापि बग्नुगिदी दमाह-चयमपानि, बिरयादिनाऽपी. का । अत्र च पक्षे मियादि गुपननोनयभावपक्षे, दुईदो बाडः पुनगान-ननु च निष्कारणेति । नया ·भाष्यटीकाविवृतियुता] प्रयोगजविनाशोपसंहारः, उत्पादादीनां भिन्नाभिन्नकालत्वादिकम् । [३९] वयति' इति, प्रतिकृतविधानपा युक्ति:-"प्रागभूतात्मलाभत्वान्नाशः कारणवान् भवेत्" इति । स्वभावश्च वस्तुनो धर्मः परिणतिविशेषः, स च कश्चित् सादिर्वादिपरिणामः, कश्चिदनादिः सत्ता- मूर्तत्वामूर्तत्वादिपरिणाम इति, अतोऽनेकान्तेनैव यो यत्स्वभावः स सर्वदा तत्स्वभाव एव कदाचिन्न- श्यति कदाचिदवतिष्टते कदाचिदुपयत इत्यलमतिप्रसझेन । स्थितमिदम्-प्रायोगिकोऽप्यस्ति विनाश इति ॥ एतेऽवस्थित्युत्पादविनाशाखयोऽप्येककाला बिभिन्नकालाच परस्परतोऽनन्तरमर्थान्तरं च, तत्रोत्पादविनाशयोरेककालतायां सिपाधयिपितायां स्वात्मत्यापृथग्भावः कारणम् , नहि उत्पादविना- शयोः खात्मा भिद्यते, यर्थकस्मिन्नेकक्षणयतिनि रूपे विभागाभावात् स्वात्मलाभकाल एवैकः कालो नान्यः समस्ति, यककालं न भवति तदेकमपि नियमेन न भवति, यथा-गवाश्वयोर्जन्मविनाशाविति । एवमुत्पादविनाशयोरेककालता, एवमुत्पादविनाशाभ्यां द्रव्यमभिन्नकालं साध्यम् , तथोत्पादविनाशी द्रव्यादभिन्नकाली ताभ्यामेव हेतुदृष्टान्ताभ्यां वाच्यो ॥ ननु चैकान्तवादी स्वात्मत्वापृथग्भूतत्वमु- त्पादविनाशयोर्न प्रतिजानीते, तत्प्रसाधनाय परिकरः-सर्पद्रव्यस्यात्मन्युत्पतनाकारेणोत्पादः, तस्यैवा- त्मनि पतनाकारेण विगमः, सर्पद्रव्यात्मवोभयाकारः, नहि सात्मा भिद्यते, न चेद् भिद्यते ततः .. , . चेत् विनगनशीलश्चेत् । नाश विघ्नः क इति, नागप्रतिवन्धकः कः ? येनोत्पत्त्यनन्तरमेव न नश्यति, ताशस्य प्रतिबन्ध- कस्योपदर्शयितुमगक्यत्वादुत्पत्त्यनन्तरमेव विनगनशीलो भावो नयेदेवेति भावः । न चेदिति, भावो विनश्वरस्वभावो नाभ्युपगम्यते चेदित्यर्थः । नैव विनयतीति, विनश्वरस्वभावस्यैव विनागो भवति नाविनश्वरखभावस्य, अन्यथा नित्यत्वेन भवदमिमतानामपि कदाचिन्नागः स्यात् , तथाचोत्तरकालेऽपि न नश्यदित्यर्थः । एतां युक्तिं प्रतिकृत्या प्रतिक्षिपति-प्रतिक- तेति । उत्तयुक्तेः प्रतिपक्षभूतां युक्तिमेवोपदर्शयति-प्रागभूतेति, प्रागभूतस्य कारणव्यापारात्पूर्वमसतो विनाशस्य यो मुद्गर- पाताद्यनन्तरमात्मलाभ उत्पत्तिस्तत्त्वात् प्रागसत्त्वे सति सत्त्वलक्षणकादाचित्कत्वादित्यर्थः । स्वभावत्वादेव स्वभाववता सह समानकालतानियमः खभावस्येत्यपि नास्ति, तस्य पैचित्र्यादित्याह-स्वभावश्चेति । स च परिणतिविशेषश्च । परिणामद्वैवि- ध्योपदर्शनेन यदभिमतं तदाह-अत इति । वाच्यस्तर्हि कीहरभाव इत्यपेक्षायामाह-कदाचिन्नश्यतीत्यादि । उपसंहरति- स्थितमिदमिति । स्थित्यादीना त्रयाणामेककालस्वादिकं व्यवस्थापयति-एत इत्यादिना । तत्रोत्पादविनाशयोरेककालतां व्यवस्थापयति-तत्रोत्पादेति । स्वात्मत्वापृथग्भाव एव तयोः कथमित्यपेक्षायामाह-नहीति । खात्माभेदे । एककालत्वं स्यादेवेति दृष्टान्तेन भावयति-यथैकस्मिन्निति, एतच्च क्षणवादाभ्युपगमेन, स्याद्वादे तस्यापि कथञ्चिदभ्युपगमात् , परम- निरुद्धसमयस्यैव क्षणत्वेन तन्मात्रस्थायिनो रूपस्यापि विभागो न सम्भवतीति । अन्वयदृष्टान्तमुपदर्य व्यतिरेकदृष्टान्तमुपदर्शन यति-यच्चैककालं न भवतीति । उत्पादविनाशयोरेककालतां प्रसाध्य ताभ्यां ध्रौव्यात्मकस्य द्रव्यस्य तयोश्च ध्रौव्यात्म- केन द्रव्येण सहाभिन्नकालत्वं साधयति एवमुत्पादविनाशाभ्यामिति । ताभ्यामेवेति, खात्मत्वापृथग्भावरूपहेत्वे- कक्षणवत्यैकरूपदृष्टान्ताभ्यामित्यर्थः, पूर्वमुत्पादविनाशौ परस्परमेककाली खात्मत्वापृथग्भूतत्वादेकक्षणवत्र्येकरूपवत् , ततो ध्रौव्यात्मकं द्रव्यमुत्पादविनाशैककालं खात्मत्वा पृथग्भूतत्वात् , उत्पादविनाशौ द्रव्यैककालौ खात्मत्वापृथग्भावात् , एकक्षण- वयकरूपवदिति प्रयोगोऽनुसन्धेयः । न च सिद्धसाधनादिदमनुमानं नावतरतीति शङ्कयम् , एकान्तवादिभिस्तेषां भिन्नकालतया विभिन्नतयैव चैकान्तेनाभ्युपगमेन ताम्प्रत्येवोक्तसाधनस्यावतारासिद्धसाधनाभावादित्याशयः । नन्वेवं सति स्वरूपासिद्धतैव हेतोः, एकान्तवादिभिरुत्पादादीनां स्वात्मत्वापृथग्भावस्यानङ्गीकारादित्याह-ननु चेति, उत्पादविनाशयोरित्युपलक्षणं द्रव्य- स्यापि ताभ्या सह तयोश्च द्रव्येण सह स्वात्मत्वापृथक्त्वन्न प्रतिजानीत इत्यपि बोध्यम् , न प्रतिजामीते इत्यस्य नाभ्युपेती- त्यर्थः । ग्रन्थकार आह-तत्प्रसाधनायेति, अत इति दृश्यम् , यतस्तदनभ्युपगमात्स्वरूपासिद्धिर्मा प्रापदित्येतस्मात्कारणादिति तदर्थः, तत्मसाधनाय खात्मत्वापृथक्त्वसिद्धये । परिकर उपायः। परिकरमेव दर्शयति-सर्पद्रव्यस्येत्यादिना । आत्मनि स्वरूपे । तस्यैव सर्पद्रव्यस्यैव । उभयाकार उत्पतनाकारः पतनाकारश्च । सर्पद्रव्यात्मेत्यत्र द्रव्यपदोपादानात्पूर्वापरपर्याया- नुस्यूतता सर्पस्यावेदिता, नहि उत्पन्नाकारकाले यः सर्पः स न निपतनताकारकाले अनुभवविरोधादित्याह-नहीति । एवं ·. , [४०] उत्पादादीनां भिन्नाभिन्नकालता, अर्थान्तरताऽनन्तरता च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री सर्पस्वभावतैव । अत एवानर्थान्तरताऽपि ग्राह्या, अनर्थान्तरमुत्पादविनाशौ परस्परावधिको तत्प्रति- पत्तेरभिन्नकालत्वात्., तस्योत्पादस्यारम्भो विशिष्यते अभिन्नकालत्वेन, केन सहाभिन्नकालः ? इति वेत् , सामर्थ्याद् विनाशेन, यस्माद् विनश्यतो हि योऽन्त्यक्षणो यश्चोत्पादस्याचक्षणस्तदेतावुत्पादवि- नाशावेककालावनन्तरं च, यदि चान्यो विनाशकालः स्यात् पूर्वस्यान्यश्चोत्पादकालः स्यादुत्तरस्य, ततः प्रागेतनं विनष्टमुत्तरमनुत्पन्नम् , एवं च वस्तुशून्यः कालो भवेन्निर्बीज चोत्तरमुत्पद्येत, तस्माद- भिन्नकालावनन्तरं च ताविति, यथैकक्षणवर्तिनो रूपस्यैकत्वादेव तत्प्रतिपत्त्यभिन्नकालतेत्येतत् प्रतिपादयति-अन्यस्य ह्यन्येन भिन्नकालता सम्भाव्येत, न पुनस्तस्य तेनैवेति वाक्यार्थः । एवमितर- त्रापि द्वयेऽनन्तरता भावनीया, हेतुदृष्टान्तौ तु तावेव । नैगमनयाभिप्रायेण तूत्पादविनाशद्रव्याणां भिन्नकालता, उत्पादो हि प्रागभावः, स च द्रव्यधर्मत्वाद् द्रव्यवृत्तिः, प्रध्वंसाभावोऽपि विनाशः सोऽपि द्रव्यधर्म एव, द्रव्यमपि द्रव्यात्मरूपमजहत् स्वात्मनि वर्तते, ततश्चोत्पद्य कश्चित् कालं सति तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति नियमेनोत्पतनाभिन्नसाभिन्नस्य निपतनस्योत्पतनाभिन्नत्वं ततश्च खात्मत्वापृथग्भाव उभयावस्थस्य सर्पस्येत्याह-न चेद्धिद्यत इति । एककालत्वसिद्धौ ततोऽनन्तरताऽप्युत्पादविनाशयोस्सिध्यत्येवेत्याह-अत एवेति, एककालत्वादेवेत्यर्थः । अत्रानुमानप्रयोगमुपदर्शयति-अनर्थान्तरेति । तत्प्रतिपत्तेः, उत्पादारम्भस्य । अभिन्न- कालत्वादिति हेतौ केन सहाभिन्नकालत्वमुत्पादारम्भस्येति पृच्छति-केन सहेति । उत्पादस्य विनाशेन सममनन्तरत्वं साध्यं नान्येन सममुत्पादारम्भस्याभिन्नकालत्वेन से महत्यति प्रसङ्गादतो विनाशेन सममभिन्नकालत्वमेव तन्नियतमिति तदेवा. क्षिप्यत इत्याह-सामर्थ्याद्विनाशेनेति । कथमुत्पादविनाशयोरेककालत्वमनर्थान्तरत्वं च सङ्घटनामियतीत्यपेक्षायामाह- यसादिति । एवमनङ्गीकारेऽनिष्टमासञ्जयति-यदि चेति, पूर्वस्य विनाशकालोऽन्यः स्यादुत्तरस्य चोत्पादकालोऽन्यः स्यादिति सम्बन्धः । ततः, तदा । एवं च यस्मिन्क्षणे पूर्वपदार्थों नष्टः तस्मिन्नोत्तरपदार्थ उत्पन्न इत्यभ्युपगमे च । कालः पूर्व विना- शक्षणः । वस्तुशून्यः पूर्वस्य तस्मिन्क्षणे विनाशादेव न सत्त्वम् उत्तरस्य चानुत्पादादेव च न सत्त्वम् , ध्वंसानुत्पादयो- स्सत्त्वेऽपि तस्याभावरूपत्वादेव न वस्तुत्वमिति वस्तुशून्यः स कालः स्यात् । एवमपि कदाचित्पर उपेयात्तदाप्याह-निर्वीज चेति, ध्वंसस्य तुच्छत्वादेव न जनक्त्वं वस्तु च किञ्चिदव्यवहितपूर्व तस्मिन्क्षणे नास्त्येवेति । अतः पूर्वस्य यस्मिन्क्षणे नाशस्तस्मिन्नेव क्षणे उत्तरस्योत्पादारम्भ आस्थेय इति । उपसंहरति-तस्मादिति । तौ उत्पादविनागौ । पूर्वोपदर्शितं दृष्टान्त सारयति-यथैकक्षणवर्तिन इति । एतदुक्तिखारस्यमुद्भावयति-पतत्प्रतिपादयतीत्यादिना, एतदिति, अनन्तर वक्ष्यमाणमन्यस्य ह्यन्येनेत्यादीत्यर्थः। उत्पादविनाशयोरभिन्नकालत्वानन्तरत्वे प्रसाध्य ध्रौव्यस्याप्युत्पादेन सह विनाशेन च सहाभिन्नकालत्वानन्तरत्वयोः प्रसाधनप्रकारमति दिगति-एवमितरत्रापि इये इति, ध्रौव्योत्पादध्रौव्यविनागात्म- स्वये इत्यर्थः । तावेव खात्मत्वापृथग्भावैक्क्षणवर्तिरूपात्मकावेव । एवमुत्पादविनाशध्रौव्याणामभिन्नकालतां व्यवस्थाग्य तेषां भिन्नकालतामपि व्यवस्थापयति नैगमनयामिप्रायेणेति । स च प्रागभावश्च । द्रव्यधर्मत्वादिति, प्रतिपादि- तय नगमनयप्रसूते कणभक्षाक्षपादनये ध्वंसप्रागभावयोः प्रतियोगिसमवायिकारणवर्तित्वम् , प्रतियोगिसमवायिकारणच द्रव्यमे येति । ननु अनुत्पाद एव नैयायिकादिमते प्रागभाव इति व्यपदिश्यते, प्रागभावश्च प्रतियोगिकारणं प्रतियोग्युत्पत्तेः पूर्व वर्तते, स हि उत्पादन्य कारणं तस्योपादरूपताभिधानमसातमेव नेगमनस्येति चेन्न, यतोऽभूत्वा भवनमुत्पादः, तब भवनं स्थित्यंश एष भवति, तस्य चोत्पादत्यमभवनाव्यवहितोत्तरन्यादेव, अन्यथा द्वितीयादिक्षणेऽपि भवनस्य सद्भावेन तदापि तस्योत्पादन्वं न्यायनो भरनाऽव्ययहिनपूर्वकालयत्तिनोऽभवनम्यव मुख्यमुत्पादन्यम , तम्य च स्वाव्यवहितोत्तरक्षणवार्तिभवने प्रतियोगिस्त्रम् पोपधानम्ममरणनमपि, पितेः प्रागमवतन्त्र प्रागभावनपता युवेति नगमाभिप्रायः । ननु प्रागभवनं घटम्ग पर्यायस्य न त्यगुगामिनले मायन्य, तन्न बालत्रयेऽपि थिविलक्षणभवनाश्रयायव प्रतीतरिति रिसमुच्यते द्रव्यधमन्याव्यतिरिति चे. मनानरान्पोरेवनारायनानन्य याविकचन पूर्वममतः पर्यायन्य प्रागभावस्पोत्पादाश्रयन्वागम्भवन द्रव्यगंव सदी मानन स्टायविन्दात्तदभेदनाचा पर्याये तथामियोपादाश्रयन्वव्यवहारादित्यागयात् । गन्तवमुपादधि- म नि का व्यापनि निविरोधमय हनधर्ममियन आद-द्रव्यमाति, स्थित ·, . . भाग्यटीकाविवृतियुता ] उत्पादादीनां भिन्नकालताऽर्थान्तरता च, तथोत्तरसूत्रभूमिकाभाष्यम् । [४१] स्थित्वा प्रध्वंसद् विनश्यति, एवं भिन्नकालाः प्रत्येकात्मकालवृत्तित्वात् परस्परविभिन्नात्मानोऽर्था- न्तरभूता इति यावत , पटव्योमादीनां चात्यन्तपृथग्भूतरूपाणामत्यन्तभिन्नकालानां च नैकत्वं दृष्टम्, चो वाऽद्य जनित्वा नियते यश्च चर्पशतं जीवित्वा मरणमनुभवति न तयोस्तुल्यकालता युक्ता । तथा म घटोत्पादकाल एव विनाशकालः क्रियाफलानाश्वासप्रसङ्गात् , यदि घटरूपनिर्वृत्त्यनन्तरमेव घटस्य विनास्तशतः क्रियाफले घटे स्वादनाश्वासो विनष्टेन तेन घटकार्याकरणात् , तस्माद् भिन्नकालावु- त्पादविनाशौ । तथाऽर्थान्तरमुत्पादस्थितिभद्गाः परस्परतः स्खलक्षणभेदात्, आत्मलाभात्मावस्थाना- स्महानिस्वभावाः खल्वेते, यन च स्वलक्षणभेदत्तत्रार्थान्तरता दृष्टा घटपटादिपु, यत्र चानर्थान्तरता न तत्र स्खलक्षणभेदः, यथैकक्षणवर्तिनि रूप इति । एवं भिन्नाभिन्नकालतोत्पादादीनामर्थान्तरत्व- मनर्थान्तरता च स्याद्वादप्रक्रियायां सकलप्रमाणाविरोधिनी सिध्यति, नैकान्तवादेपूत्पादादयः सम्भ- वन्ति, भेदाभेदादिलक्षणानभ्युपगमात् । तस्मादवस्थितमिदम्-उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति ॥२९॥ एवं प्रपञ्चतः सलक्षणमुपपाचोत्तरसूत्रसम्बन्धाय ग्रन्थमुपचिक्षेप भाष्यकार: [भाष्यम्-] अत्राह-गृह्णीमस्तावदेवलक्षणं सदिति, इदं तु वाच्यम्-तत् किं नित्यमाहोस्विदनित्यमिति ? । अत्रोच्यते- अत्राहेत्यादि । अनावसरे परः प्रश्नयति प्रतिपादितसल्लक्षणानुमोदनाद्वारेण-गृहीमस्तावदे- वलक्षणं सदिति, एवंविधस्य सत्त्वमनुमन्यामहे युक्त्यागमभाजः। तावच्छब्दः प्रक्रमावद्योतनार्थः, पूर्वमेव सत्त्वं निश्चेयम् , निश्चिते सत्त्वे पश्चान्नित्यताऽनित्यता च चिन्या । एवं लक्षणमस्येत्युत्पादा- दित्रययोगमुल्लिङ्गयति । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद् सत् तस्मात् इदं तु वाच्यम्-तत् किं त्मकध्रौव्यमपीत्यर्थः । द्रव्यात्मरूपमजहदिति, पर्यायात्मनोत्पादविनाशेऽपि द्रव्यात्मना स्थितिखरूपमत्यजदित्यर्थः स्वात्मनि वर्तते खस्वरूपेऽवतिष्ठते, तथा च द्रव्यस्य वखरूपे संयोगाद्यतिरिक्तसम्बन्धस्याभावेऽपि तादात्म्यमेव सम्बन्धः, तेन सम्बन्धेन तस्य खस्मिन्वृत्तिन विरुध्यतेऽतो द्रव्यस्यापि द्रव्यधर्मत्वमविरुद्धमिति भावः । एवं सति यन्निष्पन्नं तदाह- ततश्चेति । एवम् उक्तप्रकारेण । प्रत्येकेति, उत्पादधर्मकस्य द्रव्यस्योत्पादकालवृत्तित्वमेवं स्थित्यात्मनस्तत्कालवृत्तित्वं विनाशात्मनो विनाशकालवृत्तित्वमित्येवं विभिन्नकालवृत्तित्वादुत्पादादयो विभिन्ना इत्यर्थः, अनुमानप्रयोगश्चेत्थम्-उत्पादादयो नान्योन्यमेकतां विभर्ति अत्यन्तपृथग्भूतरूपत्वादत्यन्तभिन्नकालत्वाच्च घटव्योमादिवदिति । उक्तसाध्यहेत्वोरविनाभावं दृष्टान्वे प्रकटयति-पटव्योमादीनामिति । उत्पादविनाशयोस्तुल्यकालत्वाभावे दृष्टान्तान्तरमाह-यो वेत्यादिना । तयोः, वर्षमात्रजीविशतवर्षजीविनोः । क्रियाफलानाश्वासप्रसङ्गादिति यदुक्तं तदेवोपपादयति-यदीति । उत्पादादीनामर्था- न्तरत्वं साधयत्यनुमानेन-तथार्थान्तरेति । उत्पादादीनां लक्षणभेदमुपदर्शयति-आत्मलाभेत्यादि, आत्मलाभ उत्पा- दस्य लक्षणम् , आत्मावस्थानं स्थितेर्लक्षणम् , आत्महानिर्भङ्गस्य लक्षणमिति । एते उत्पादस्थितिभङ्गाः । अन्वयव्याप्तिमुपदर्श- यति-यत्र च स्खलक्षणभेद इति । व्यतिरेकव्याप्तिमादर्शयति-यत्र चानान्तरतेति । सिद्धे चोत्पादादीनामर्थान्तर- त्वेऽनन्तरत्वे स्याद्वादप्रक्रियायां न कस्यचिद्विरोध इत्युपसंहरति-एवमिति । एकान्तवादेषु नोत्पादादीनां सम्भव इत्युपद- र्शयति-नैकान्तवादेष्विति । एकोनत्रिंशत्तमसूत्रप्रतिपाद्यं सल्लक्षणमनवद्यमित्युपसंहरति-तस्मादवस्थितेति, ॥ २९ ॥ उत्तरसूत्रभूमिकामवतारयति-एवं प्रपञ्चत इति । सतो नित्यत्वानित्यत्वे एव कुतो न लक्षणात् पूर्व विचारिते इत्यपेक्षायामाह-पूर्वमेवेति, सच्च धर्मिस्वरूपं तस्य नित्यत्वमनित्यत्वं वा धर्मः, धर्मिणोऽनिणीतखरूपत्वे कस्य धर्मतया तद्ध्यवतिष्ठतेति धर्मिस्वरूपप्रतिपत्त्यर्थं युक्तमेव स्वरूपलक्षणस्य प्रथममभिधानमिति, एवंलक्षणमिति शब्दः समासरूप इत्या- वेदनायाह-एवं लक्षणमस्येति, तदेवलक्षणमिति दृश्यम् । अनेन किमुक्तं भवतीत्यपेक्षायामाह-इत्युत्पादादित्रयेति । उल्लिङ्गयति, ज्ञापयति । सदितीत्यत्रेतिपदस्याथ व्याचष्टे-इतिशब्दो हेत्वर्थ इति । हेत्वर्थत्वे यदुक्तं भवति तदाह- तक त्रिक ६ - - ·, [४२]], . : .. सतो नित्यत्वानित्यत्वगोचरप्रश्ना, नित्यलक्षणञ्च । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री नित्यमाहोखिदनित्यमिति ? तुशब्दस्तस्मादित्यस्यार्थमभिधत्ते, तंदिति सतः परामर्शः, तत् सत् किं नित्यमनित्यमिति । सप्तसु विकल्पेषु सति सम्भवत्सु प्रश्नद्वयोपन्यासः किमर्थ इति चेत् , उच्यते- द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकसम्परिग्रहार्थः, तत्सम्परिग्रहाच शेषविकल्पसूचनमवसेयम् । कुतः पुनरिय- मारेका प्रष्टुः ? उच्यते-सतां नित्यानित्यत्वदर्शनात् , सद् व्योमादि नित्यं दृष्टं सच्च घटादि अनि- त्यमतः सन्देहः । अथवा आदाविदमुक्तम्-" नित्यावस्थितान्यरूपाणि" (अ० ५, सू० ३) इति, तत्रैवं मन्यते-न सर्व सन्नित्यमरूपग्रहणात् , रूपवतस्त्वनित्यत्वमर्थादतो न सत् नित्यं नाप्यनित्यमिती- प्यतेऽवस्थित्यंशाङ्गीकरणेन रूपवदपि नित्यम् । यथाऽऽह भगवान्-" से जहा णामए पंचत्थिकाया सिया" इत्यादि सूत्रम् । अन्यथा तूत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदित्यव्यापि सल्लक्षणं स्यात् , अत इदं तु वाच्यम् तत् किं सर्वथा नित्यमाहोखित् स्थित्यंशसमाश्रयणेनैव नित्यमिति ? । आचार्यस्तु स्थित्यं- शमभिप्रेत्याह-अनोच्यते ॥ [सूत्रम्-] तद्धावाव्ययं नित्यम् ॥ ५-३०॥ ' तदित्यनेनाभिसम्बध्यते सत् , तस्य-सतो भवनं-भावस्तद्भावः, कर्तरि षष्ठी, तदेव हि सत् तथा तथा भवति जीवादि देवादिरूपेण, न जातुचित् सत्त्वत्यागेनान्यथा भवति, तद्भावादव्ययं तद्भावाव्ययम् अविनाशि नित्यम् , नित्यग्रहणात् ध्रौव्यांशपरिग्रहः, "नेर्भुवे त्यप्" इति वचनात्, युस्मादिति।इदन्तु वाच्यमिति वाक्यमध्यपतितस्तुशब्दस्तस्मादित्यर्थे इत्याह-तुशब्द इति। तत्किमित्यत्र तच्छब्देन कस्य ग्रहणमित्यपेक्षायामाह-तदितीति । प्रश्नवशाद्विधिनिषेधकल्पनया सप्तभङ्गीत्यादिग्रन्थव्याख्याने धर्माणां सप्तविधस्त्वं तस- स्तद्विषयकसंशयानामपि सप्तविधत्वं ततस्तजन्यानां जिज्ञासानामपि सप्तविधत्वं ततस्तज्ज्ञापकप्रश्नानामपि सप्तविधत्वन्तत उत्तर- वाक्यस्यापि सप्तविधत्वमिति उत्तरवाक्यसमुदायस्य सप्तभनीरूपतयैव पूर्णत्वमन्यत्र निष्टङ्कितमस्तीति सप्तविधप्रश्नोपन्यास एव न्यायप्राप्त इति तमुपेक्ष्य प्रश्नद्वयोपन्यासे कि वीजमिति परः पृच्छति-सप्तसु विकल्पेष्विति, किं नित्यं सत् १, किमनित्यं सत् २, कि नित्यमनित्यं च सत् ३, किमवक्तव्यं सत् ४, किं नित्यमवक्तव्यं च सत् ५, किमनित्यमवतव्यं च सत् ६, नित्यमनित्यमवक्तव्यं च सद् ७ इत्येवं सप्तसु विकल्पेष्वित्यर्थः। द्रव्यास्तिकनयोत्थः प्रथमो विकल्पः पर्यायास्तिकनयोत्थो द्वितीयः, नृतीयादिधर्माणां विधिनिषेधद्वयक्रमयुगपद्भावकल्पनालब्धात्मत्वेन तद्विपयकप्रश्नानामप्याक्षेपतो लाभसंभवादित्याशयेन समा- धत्ते-उच्यत इति । ननु विधिनिषेधकोटिसहचरितधर्मवद्धर्मिज्ञानादित एव संशयः प्रादुरस्ति ततो जिज्ञासाद्वारा प्रश्ना- विर्भावः प्रकृते फिन्तच्छवानिवन्धनमिति प्रश्नयति-कुत इति । साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानादेवात्र संशयः, साधारणधर्मच सत्त्वमेव, तस्य नित्ये व्योम्नि अनिये घटादौ च सत्त्वेन नित्यत्वानित्यत्वोभयसहचरितत्वेन साधारणधर्मत्वसंभवादित्याशये. नोत्तरयति-उच्यत इति । उक्तप्रश्नोत्थापने प्रकारान्तरमादर्शयति-अथवेति । आदौ पञ्चमाध्यायस्यादी। इदं नित्यावस्थि- वेलायनन्तरमेव प्रत्यक्षगोचरीक्रियमाणं तृतीयसूत्रम्। तत्र तस्मिन् सूत्रे, एवं न सर्वमित्यादि वक्ष्यमाणप्रकारम्। मन्यते प्रटाऽभिजानाति । अर्थादिति, अरूपप्रहणान्यथाऽनुपपत्त्येत्यर्थः । नन्वेवमपिद्रव्याणां नित्यत्वं रपिद्रव्याणाचानित्यत्वं तेन सूनेस प्रतिपक्षमेवेति प्रतिनियतधर्मिनिश्चितयोस्नयोर्धय॑न्तराभावादेव न भवति संशयावकाश इत्यत आह-अवस्थित्यं- शाहीकरणेन चेति । तदनतीसरे उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्त सदिति सरक्षणमेव न तत्र समन्वियादित्यव्यापिता महक्षणस्य प्रगल्यते नाह- अन्यधति । एवं मरमणानुगमानुगेधान्नित्यन्वं ध्रव्यांशमादाय अनित्यत्वद्योत्पादव्यांशमुपादायेति कोटि- यानिये पुनरपि मंगयोऽनुपात इसन आह-अत इदन्तु वाच्यमिति । तत् गद्रूपम् । अभिसम्बध्यते वाच्यतया सम्ममते परागयत इति पारर । तस्य भाव इत्यत्र पष्टी कत्रभिधायिकल्याह-कर्तरि पष्टीति । तच्छब्दार्थस्य गतो मदन प्रति दरोमादियं घटी क्वथनयोपपन्यतः रातो भवनम्प्रति उत्तृत्वमुपपादयति-नदेव हीलादिना । जीवादि- दमदपरिजनदारपि स्ट्रपना नानन्याह-न जानुचिदिति । अन्यथा पर्यायामना । तदाबाव्ययमिन्यत्र ·भायटीकाविवृतियुता] धर्मादिपु सत्त्वादिना नित्यत्वं गत्युपकारकत्यादिनाचानित्यत्वम् । [४३] . स हान्वची द्रव्यास्तिकांशः सर्वदा सर्वत्र न विच्छिनते, सदाकारेणानुत्पत्तेरविनाशाच, भाव- शब्दोपादानात् परिणामनित्यता गृह्यते, कूटस्थनित्यता त्यज्यते, अन्यथा 'तदव्ययं नित्यमिति सूत्र स्वात् , यत् तु न फेनचिदाकारेण विक्रियते तदनुपाख्यमेव भवेत् , सत्त्वं च सर्वेपामन्वयिनां धर्माणां सूचकम् , पजास्तिकायव्यापित्वात् तु सत्त्वपरिग्रहः । साक्षाजीवस्तावत् सत्वं चैतन्यममूर्तत्व- मसोयप्रदेशत्वं चाजहत् तथातथापरिणामान्न व्यगात् न व्येति न व्येप्यत्यविनाश्यव्ययो नित्य उच्यते, न पुनर्देवादिपर्यायेणाप्यनन्य यिना नित्यता धौव्यसस्य विद्यते; तथा परमागुब्यणुकादिपुद्गल- द्रव्यं सत्त्वमूर्तत्वाजीवत्वानुपयोगमायादिधर्मानपरित्यजद विवर्तते, न घटादिपर्यायविवक्ष्या ध्रौव्यम् । धर्मद्रव्यमपि सत्त्वामूर्तत्वासयेयप्रदेशयत्त्वलोकव्यापित्वादिधर्मात्यागेनावतिष्ठते, न तु परमाणुदेव- दत्तादीनां प्रत्येक गन्तृत्वस्य विवक्षायां गत्युपकारित्वेन नित्यत्वम् , गन्तभेदाद्धि गत्युपकारित्वं भिद्यते, अन्याशाकारेण पूर्वः परिणामोऽन्याहशेनाकारेण पाश्चात्यः, नहि प्रथमतरमुत्पन्नो गत्युपकारित्वप- रिणामः सर्वदाऽवतिष्टते, स्वरूपव्यतिरिक्तवस्तुसम्बन्धितयोपजायमानत्वाद् घटादिवत् ; एवमधर्मद्रव्य- मपि द्रष्टव्यम्, स्थित्युपकारितया चानित्यत्वभावना; आकाशं तु सत्त्वामूर्तत्वानन्तप्रदेशवत्त्वादिधर्म- द्वारेण नित्यम्, अवगाहकापेक्षयाऽवगादातृत्वेनानित्यम् , यत्राप्यवगाहकं जीवपुद्गलं नास्ति तत्राप्य- पचमीतत्पुरुष इत्याह-तद्भावाव्ययमिति, यदापि पर्यायो नश्यति तदापि एतद्भावो विद्यत एवेत्याशयः । स हि धौव्यांशो हि, अन्वयी पूर्वोत्तरपर्यायानुस्यूतः, अत एव द्रव्यास्तिकांशः द्रव्यास्तिकनयाभिमतोऽशः । तदव्ययं नित्यमित्येव वक्तुमुचितं भावपदोपादानमनर्धक्रमिति न वक्तव्यं, प्रतिक्षणं तत्तत्पर्यायरूपेण परिविवर्त्तत एव तत्, पर्यायस्य च कधित्सदात्मकत्वेन तदुत्पाटे तद्रूपेणोत्पादोऽपि, पर्यायस्य विनाशे तद्रूपेण विनाशोऽपि, तथा परिणमनं च सत एवेति तदा- त्मनाऽवस्थानमपीति कथधिनित्यत्वावगतये भावपदोपादानमित्याह-भावशब्दोपादानादिति । परिणामनित्यतेति, पूर्वोत्तराकारपरित्यागोपादाना जहद्वृत्तिध्रौव्यतेत्यर्थः । कूटस्थनित्यतेति, अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकखभावतेत्यर्थः । ननु कूट- स्थनित्यतैव कुतो न सूत्रकृदभिमता, तदनुसारेणैव सूक्ष्मार्थकस्य सूत्रस्य व्याख्यातुं शक्यत्वादित्यत आह-अन्यथेति, कूठस्थ; नित्यतात्यागाभाव इत्यर्थः । ननु कूटस्थनित्यतामुररीकृत्य तव्ययं नित्यमित्येव सूत्रं कथन्न कृतमित्यत आह-यत्त्विति, कूटस्थनित्यस्य केनचिदप्याकारेण परिणामविक्रियाभावेऽर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वाभावाच्छशङ्गकल्पत्वमेव स्यादिति भावः। ननु तद्भावाव्ययमित्यत्र तद्भावपदेन सत्त्वस्य ग्रहणं भवता कृतमेतावता सत्त्वेन रूपेण सर्वेषां पदार्थानामव्ययत्वान्नित्यत्वं प्राप्तं, जीवत्वेन जीवस्य पुद्गलत्वेन पुद्गलस्य धर्मास्तिकायत्वादिना धर्मास्तिकायादेनित्यत्वन्तु न प्राप्तं तत्किं जीवोऽप्यजीवतामुपग- च्छति पुद्गलादिरप्यपुद्गलादिरूपताम्?, न चैवमिष्टम्भवतामित्यत आह-सत्त्वं चेति। ननु यदि सत्त्वं सर्वेषामन्वयिनामुपलक्षणं तत्किमन्वयिधर्मान्तरमेव कुतो न साक्षादुपन्यस्तं तदप्युपन्यस्तं सदन्वयिधर्मान्तरमुपलक्षयेदेवेत्यत आह-पञ्चास्तिकायेति । साक्षादिति पूर्वान्वयि, तथा चाणुरपि विशेषोऽध्यवसायकर इति न्यायादन्यधर्मापेक्षया सत्त्वस्य सर्वव्यापित्वं विशेष इति- कृत्वा तस्यैव साक्षादुपनिवन्धनमित्यर्थः । तद्भावाव्ययत्वलक्षणं नित्यत्वं जीवे सङ्गमयति-जीवस्तावदिति । सत्त्वचैतन्यादि, रूपेणैव जीवस्य नित्यत्वं न तु देवत्वादिनेत्याह-न पुनर्देवादिपर्यायेणेति । पुद्गलास्तिकाये उक्तनित्यत्वलक्षणं सङ्गमयति- तथा परमाणुह्मणुकादीति। अनुपयोगग्राह्यादीति, अनुपयोगत्वे सति ग्राह्यत्वेत्यर्थः। तेन ग्राह्यत्वस्य जीवसाधारण्येऽपि न क्षतिः, घटत्वादिना तु न पुद्गलस्य नित्यखमित्याह-न घटादीति । धर्मास्तिकाये उक्तलक्षणं सङ्गमयति-धर्मद्रव्यम- पीति । परमाण्वादिगत्युपकारित्वादिना तु न धर्मास्तिकायस्य नित्यत्वमित्याह-न तु परमाणुदेवदत्तादीनामिति । कुतो न तथानित्यत्वमित्यपेक्षायामाह-गन्तभेदाद्धीति । एतदेव प्रपञ्चत उपदर्शयति-अन्यादृशाकारेणेति । सर्वदाऽवस्थाना- भावे हेतुमाह-वरूपव्यतिरिक्तति । धर्मास्तिकाये येन रूपेण नित्यत्वं तेनैवाधर्मास्तिकायेऽपीत्यतिदिशति-एवमधर्म- द्रव्यमपीति, धर्मास्तिकायतोऽनित्यत्वभावनायामत्र यो विशेषस्तमाह-स्थित्युपकारितया चेति । आकाश उक्तलक्षण सङ्गमयति-भाकाशन्तिति । अनित्यत्वं तत्रोपपादयति-अवगाहकापेक्षयेति, ननु धर्मास्त्रिकायादीनां गन्त्रादिभेदेऽपि ·, , , [४४] परिणामनित्यतामाश्रित्य विविधरीत्या तीवाव्ययमितिसूत्रव्याख्या। [तत्त्वार्थत्रिसूत्री गुरुलध्वादिपर्यायवत्तयाऽवश्यंतयैवानित्यताऽभ्युपेया; ते त्वन्ये चान्ये च भवन्ति, अन्यथा तत्र न स्वत उत्पादव्ययौ नाप्यापेक्षिकाविति न्यूनमेव सल्लक्षणं स्यात्, इमामेव परिणामनित्यतां भाष्येण दर्शयति- [भाष्यम्-] यत् सतो भावान्न व्येति न व्येष्यति तन्नित्यमिति ॥३०॥ यत् सत इत्यादि । सत्त्वादेरन्वयिनोंऽशान्न व्येति न विनश्यति नापि विनवयति तन्नित्यम् । किं पुनः कारणमप्रवृत्तः कालो नोदाहृतः ?, एवं मन्यते भाष्यकार:-नातीतप्रत्याख्याने वर्तमानः सम्भवति, वर्तमानावधिकमेवातीतत्वम् , अतीतासत्त्वे निर्मूलस्य वस्तुनोऽनुत्थानप्रसङ्गात् , तस्मादनादि जीवादि सत्त्वादि; एवं तर्हि भविष्यतो ग्रहणं किमर्थम् ?, अत्राप्येवं मन्यते-केचिदविविक्तबुद्धयः प्रत्याख्यापयन्ति-न वर्तमानकालावच्छिन्नस्य वस्तुनः कदाचिद् भविष्यकालाभिसम्बन्ध इति, तन्निषे- धार्थ भविष्यग्रहणम् । अथवा तद्भावेनाव्ययम् , तेन सदात्मना स्थित्यंशेनाविगतं परिणामापत्तौ सत्या- मपि स्वभावाप्रच्युतेर्नित्यमुच्यते, तमेव च ध्रौव्यांशमाश्रित्य समस्तास्तिकायेषु नित्यताव्यवहारः प्रती- यते । अथवा भूतिर्भावः स्वात्मेत्यर्थः, स चासौ भावश्च तद्भावः; कश्चासौ ?, यः सर्वास्ववस्थासु निर्विकारः शुद्धा द्रव्यास्तिकनयप्रकृतिरविवक्षितसकलभेदग्रन्थिः, अयो-गमनं विरुद्धोऽयो व्ययस्तद्भा- वस्य च विरुद्धगमनमभावापत्तिः, न व्ययोऽव्ययः, न जातुचित् तद्भावोऽभावो भवतीति वाक्यार्थः; ध्रौव्यामिसम्बन्धाच्च नपुंसकनिर्देशः, तद्भावश्चासावव्ययं च तद्भावाव्ययम् , किं तत् ?, प्रकृतत्वादेवंविध- पूर्वस्वभावतेवेति कथमनित्यत्वमत आह-ते विति, धर्मास्तिकायादयस्त्वित्यर्थः । इत्थमनभ्युपगमे दण्डमाह-अन्यथेति । तत्र धर्मास्तिकायादौ । न्यूनमेव उत्पादव्ययरहितं ध्रौव्यमेव । भाष्यमवतारयति-इमामेवेति । सतो भावादित्यस्य व्याख्यानम्-सत्वादेरन्वयिनोंऽशादिति, एतत्सत्त्वस्यान्वयिधर्मान्तरसूचकत्वं यत्पूर्वमुक्तन्तदभिसन्धाय।नव्येतीति मूलप्रतीक- मुपादाय न विनश्यतीति विवरणम् । न व्येष्यतीत्यस्य विवरणम्-नापि विनयतीति। भाष्येऽतीतकालोत्पन्नध्वंसोपादानाभावे कारणं पृच्छति-किं पुनरिति । अप्रवृत्तः, अतीतः। उत्तरयति-एवं मन्यत इति । मन्तव्यमेवोपनिबध्नाति-नातीतेति, न वर्तमानकालमविज्ञायातीतत्वं ज्ञातुं शक्यते यतो वर्तमानकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वमेवातीतत्वमतः प्रथमतो वर्तमानस्यो- पन्यास आवश्यकः । वर्तमानश्च पूर्वकारणक एव न तद्विना भवितुमर्हतीत्याक्षिप्त एवातीत इति तदमुपन्यासेऽपि न न्यूनते. त्याशयेनाह-वर्तमानावधिकेति । ननु भविष्यत्त्वमपि वर्तमानकालवृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वमिति वर्तमानावधिकमेवेति तदुपादानमपि न न्याय्यमित्याशयेन पृच्छति-एवं तीति । उत्तरयति-अत्राप्येवमिति । मन्यते, भाष्यकारो मन्यते । मन्तव्यखरपमुपनिबध्नाति-केचिदित्यादि भविष्यद्रहणमित्यन्तेन । यत्सतो भावादिति भाप्यानुसारेण तद्भावा- दव्ययं तनावाव्ययमिति व्याख्यातमिदानी तद्भावेनाव्ययं तद्भावस्याव्ययं तद्भावाव्ययमिति तृतीयापथ्योराश्रयणेन क्रमेणोक्ता सून व्याख्यानयति-अथवेति । तद्भावेनेत्यस्य व्यारयानम्-तेन सदात्मना स्थित्यंशेनेति । अव्ययमपीत्यस्य व्याख्यानम्-- अविगतमिति । कथमविगतमित्यपेक्षायां तत्र हेतुरुक्तः-परिणामापत्तौ सत्यामपि स्वभावाप्रच्युतेरिति । तदा वेनेति तृतीयापज्ञाश्रितं व्याख्यानमुपदर्य तद्भावस्येति पष्टीपक्षाश्रितं व्याख्यानमाह-अथवेति । तद्भाव इत्यम कर्म- धारय इलाह-स चासाविति । तद्भावपदेन क उच्यते इति पृच्छति-कश्चासाविति । उत्तग्यति-य इति । शुद्वेति पदुषं विशेषां नन्यैव विमिष्य स्थापनम्-अविवक्षितसकल मेदग्रन्थिरिति, असफलभेदग्रन्थिरियेव तो नो मिति न मम , पर विपरहितस्य सामान्यन्यानुगामिनो थ्रीव्यांगन्य वस्तुतोऽभावात् , सतामपि भेदानामविवक्षा च ट्रम्प यादगा गम्भवतीति। नहावाव्ययमित्यत्र नपुंसकनिर्देगे पीजमाह-धान्येति, सद्भावाव्ययमित्यनेन ध्रीव्यमेया- मितम्ब गरवार मपन्दिः । व्ययोऽव्यय दति व्याख्याने तदावम्यति पी, न व्ययो यम्य तदव्ययमिति पसने प्रारम्निमानेन्ह-तझावधासावव्ययं चति । अबदमय यष्टीसोप्यादतन्योऽन्यथा तृतीया.

·" ॥ भाष्वटीकाविवृतियुता] अपराचार्याभिप्रायेण द्विविधनित्यतामाश्रित्य व्याख्यानन्तत्खण्डनश्च । [१५] विशेपणसामर्थ्याद् ध्रौव्यं नित्यगब्देनाभिधीयते; भाप्ये च यद्यपि भाष्यकृता पञ्चमी प्रदर्शिता विव- क्षावशात् तथापि विवक्षितस्यार्थस्वाभिन्नत्वान तृतीयापष्टयोन दोपः। ननु च प्रागपि नित्यावस्थिता- न्वरूपाणीत्यत्र (तृतीये) सूत्रे नित्यग्रहणं धोव्यार्थमेव व्याख्यायि भवता, तत् किमर्थमिदमुच्यते 'तद्भावाव्ययं नित्यम्' इति ?, अनोच्यते-इह नित्यस्य लक्षणमभिधित्सितम्, लक्षितेन चेह नित्यत्वेन तत्र व्यवहारः प्रदर्शितः ॥ अपरे त्वेवं वर्णयन्ति-द्वे नित्यते, तत्रैका स्वभावाप्रच्युत्या कालत्रयाव्य- भिचारिणी नित्यता, अपरा पारम्पर्य प्रवृत्तिनित्यता, तन्न च प्राच्या नित्यतामाश्रित्य नित्यावस्थितान्य- रूपाणीति पठितम् , परम्परावृत्त्यवच्छेदमधिकृत्योत्पादच्ययध्रौव्यसूत्रमध्यगाचीति; एतदपि यत्कि- श्चित् , यतस्तदावाव्ययं नित्यमित्येकमेव नित्यलक्षणं लक्षणान्तरानभिधानाच कथं द्वे नित्यते ?, नित्य- प्रहसितादिपु दृष्टेति चेत्, तद्युक्तम् , अभीक्ष्णार्थाभिधायित्वादर्थान्तरवृत्तिस्तत्र नित्यशब्दः, तत्त्व- विचारप्रस्तावे च न किञ्चिदुपचारेण प्रयोजनम् , अतो व्यवस्थितमेव लक्षणं तद्भावाव्ययं नित्यमिति ॥ एवमन्वय्यंशो नित्यत्वेन लक्षितो द्रव्यनयस्वभावः । पर्यायनयस्वभावौ तूत्पादविनाशावभूतभावभूता- भावलक्षणायुक्तन्यायेन स्थित्यंशप्रतिबद्धी । स्थितिरपि पर्यायप्रतिवद्धा, सर्वदा संसर्गरूपत्वाद् वस्तुनः, एवमेकाधिकरणावुत्पादविनाशो जैन एव शासने सागसमनुभवतोऽन्यत्र तु व्यधिकरणावेवोत्पादविनाशौ नियतौ वेति ॥ नन्वेवमपि यथा तद् द्रव्यमात्मापरित्यागात् तथोत्पाद विनाशलक्षणः पर्यायोऽपि आत्म- पाठ्योरिन्युत्तरग्रन्यासातिः स्यात् , तद्धावश्वासावव्ययं चेतिस्थाने तद्धावस्याव्ययमिति पाठे भवति सर्वथा प्रन्थपरिशुद्धिः । नन्वेवं व्याख्याने तद्भावाव्ययमित्यनेन कस्याभिलपनमिति पृच्छति-किन्तदिति । उत्तरयति-प्रकृतत्वादिति । सूत्रस्थ. नित्यमित्यस्य नित्यशब्देनाभिधीयत इत्यर्थ इत्याह-नित्यशब्देनाभिधीयते इति । ननु नित्यावस्थितान्यरूपीणीति तृती- यसूत्रे नित्यपदेन ध्रौव्यमेवोक्तमिति गतार्थत्वानेदं सूत्रमारब्धव्यमित्याशङ्कते-ननु चेति । इह तलावाव्ययं नित्यमिति स्त्रे । लक्षितेनेति, इह लक्षितेन नित्यत्वेनेति सम्बन्धः । तत्र नित्यावस्थितान्यरूपाणीतिसूत्रे, अत एवोक्तं तत्र भाष्ये तद्भावाव्ययं नित्यमिति च वक्ष्यते इति । तत्र तयोर्मध्ये । प्राच्या स्वभावाप्रच्युत्या कालत्रयाव्यभिचारिणीम् । परम्परा- वृत्त्यच्छेदमधिकृत्य पारम्पर्यप्रवृत्तिलक्षणनित्यतां द्वितीयामाश्रित्य । जैनराधान्ते तद्भावाव्ययं नित्यमित्येकलक्षणलक्षित- मेकमेव नित्यत्वं द्वितीया नित्यतैव नास्तीति नित्यताद्वयमुपादाय सूत्रद्वयसङ्गमना न युक्तेत्याह-एतदपि यत्किञ्चिदिति । नित्यताद्वयाभिमानी शसते-नित्यप्रहसितादिग्विति । औपचारिकोऽयं तत्र नित्यशब्दो न वास्तविकी द्वितीयां नित्यता गमयितुमीष्टे इत्युत्तरयति-तदयुक्तमिति । प्रकृतमनुसरन्नाह-एवमिति, उक्तसूत्रोपदर्शितप्रकारेणेत्यर्थः । अन्वय्यंशः, । स च द्रव्यनयविषयत्वाद्रव्यनयस्वभाव इति विषयविषयिणोरभेदमाश्रित्य ध्रौव्यस्य द्रव्यनयस्वभावत्वे उत्पाद- व्यययोः पर्यायनयखभावत्वं प्राप्तमेव कण्ठतोऽसन्दिग्धप्रतिपत्तये उपदर्शयति-पर्यायनयखभावाविति, इयमपि विषय- विषयिणोरभेदमवलम्ब्योक्तिः । उत्पादविनाशावभूतभावभूताभावलक्षणाविति, अभूतस्य प्रागसतो भाव आत्म- लाभस्तल्लक्षण उत्पादः, भूतस्य प्राक् सतोऽभावोऽसत्त्वन्तलक्षणो विनाश इत्यर्थः । उक्तन्यायेनेति, एकान्तोत्पादादीनाम- सम्भवावेदकयुक्तिकदम्बेनेत्यर्थः । पर्यायेति, उत्पादव्ययेत्यर्थः । अत्र हेतुः-वस्तुनः परिणामिखभावत्वं नापरिणम्य कश्चि- कालमवतिष्ठत इति प्रतिक्षणमपूर्वापूर्वपर्यायसम्बन्धो वस्तुनि भवत्येव, स च नोत्पादव्ययावन्तरेणेत्यभिसन्धिः । जैनराद्धान्त- स्थान्यदर्शनापेक्षयात्रार्थे उत्कर्षमाविर्भावयति-एवमेकेति। अन्यत्र जैनातिरिक्तदर्शने । व्यधिकरणाविति, भिन्नका- लिकत्वाद्विभिन्न व्यक्तिगतत्वाच्च, आद्यक्षणसम्बन्धलक्षण उत्पादो घटे विनाशश्च तस्य कपाल इति । नियती वेतीति, यस्य भावस्योत्पादस्तस्य नोत्पत्तेः पूर्व सत्त्वं यस्य विनाशस्तस्य न विनाशानन्तरं सत्त्वं ध्रौव्यांशानभ्युपगमादित्येवं नियतावैकान्ति- कावित्यर्थः । ननु मृदादिरूपेण ध्रौव्यमेव वस्तुनोऽभिमतं तन्न सङ्गच्छते मृदादीनां मृदादिर्यथाऽऽत्मा तथा पर्यायोऽध्यात्मैव, तथा च पर्यायनाशादात्मनिवृत्त्या मृदादिरूपेणापि निवर्तितव्यमिति मृदादिरूपेण ध्रौव्यं कुत इति परः प्रश्नयति-नन्वेव- मपीति, एवमपि उत्पादव्ययस्थितीनां परस्परप्रतिवद्धत्वेऽपि । तत् मृदादि । द्रव्यं ध्रौव्यात्मकम् । आत्माऽपरित्या ध्रौव्यांशः ।

·, , [४६] पर्यायनिवृत्तौ द्रव्यनिवृत्तिशङ्कायो उत्पादव्येययोनित्यत्वविरोधाशङ्कायाश्च निरासः तत्त्वार्थत्रिसूत्री सूतो द्रव्यस्येत्यतः पर्यायनिवृत्तिवद् द्रव्यनिवृत्तिप्रसङ्ग इति । अत्रोच्यते-स्यादेतदेवं, यदि घटादिनिवृत्ती मृन्निवृत्तिदृश्येत, मृन्निवृत्तौ वा पुद्गलनिवृत्तिः, न च दृश्यते मृदोऽन्वयिन्याः पुद्गलजातेर्वा कस्यांचि- दवस्थायां निवृत्तिस्तदभिधानप्रत्ययव्यवहार्यत्वात् , घटादिनिवृत्तौ वा यदि न किञ्चित् पश्चादुपलभ्येत श्रद्दधीत विद्वज्जनः पर्यायनिवृत्तौ द्रव्यांशनिवृत्तिः, न च प्रत्यक्षविरोधे तर्कः क्रमत इत्यपकर्ण्यमेतत् । एवमुपपत्त्यागमाभ्यामवस्थितं तद्भावाव्ययं नित्यमिति ॥ ३०॥ एवं सूत्रद्वयेन निरूपिते समस्ते वस्तुन्यर्थाभिधानप्रत्ययरूपे स्थित्युत्पत्तिव्ययस्वभावे पुनर्विस्त- रविशेषार्थी पर 'अरेकाते यद् व्येत्युत्पद्यते च तत् सन्नित्यं चेत्यतिसाहसम् , अथवा न किञ्चिदसद. नित्यं वा; सन्नित्यत्वाभ्यां निराकृतत्वात् , ततो लोकव्यवहारोच्छेदः, तदेतद् दुरुपपादत्वाद् दुःश्रद्धान- त्वाचासङ्गतम् , नित्यता ह्युत्पादव्ययौ विरुणद्धि, उत्पादव्ययौ च नित्यतां विरुन्धाते, सोऽयं छाया- तपवदसहावस्थानलक्षणविरोधाघ्रातपक्षो न विद्वज्जनमनांसि प्रीणयतीति; अनोच्यते--श्रद्धत्ता भवानु- पपाद्यमानं यथा न कश्चिद् विरोधः समस्ति, यथा चात्रैव लोकव्यवहारसङ्गतिर्द्रव्यास्तिकपर्यायास्ति- कनयसम्भवेऽन्यतरप्रधानगुणभावविवक्षाप्रापिते उभे अपि सन्नित्यत्वे तत्प्रतिपक्षभूते वाऽसदनित्यत्वे ।। गात् , मृदादिखरूपानच्युतेः । आत्मभूतः खरूपम् । द्रव्यस्य मृदादेः । पर्यायनिवृत्तिवत् घटशरावोदश्चनादिनिय- त्तिवत् । द्रव्यनिवृत्तिप्रसङ्ग इति, यस्मिन्क्षणे घटादिपर्यायनिवृत्तिस्तस्मिन्क्षणे मृदादिस्वरूपस्यापि निवृत्तिः स्याद्वस्तु- नत्रयात्मकत्वेन त्रितयनिवृत्तावेव वस्तुनिवृत्तिरुचिता स्यादन्यथा घटोऽपि न निवर्तेत, तदाऽऽत्मभूताया मृदोऽनिवृत्तेरित्यर्थः । कल्पना, हि दृष्टानुसारिणी भवति, यथादृष्टं नातिकामति, दृश्यते च घटादिपर्यायस्यैव निवृत्तिन तु मृदादेरनुगामिन इति पर्यायनिवृत्त्यैव निवृत्तिव्यवहारो न तु मृदादिनिवृत्त्येति समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । एतत् पर्यायनिवृत्तिवद्रव्यनिवृत्तिप्रस- जनम् । एवम् उक्तप्रकारेण । स्यात् तदा भवेत् । यदीत्यस्य दृश्येतेत्यनेन सम्बन्धः, घटाद्यपेक्षया मृदोऽनुगामित्वं तदपेक्षया पुद्गलस्यानुगामित्वमिति पार्थक्येनोभयोपादानम् । न च दृश्यत इत्यस्य निवृत्तिरित्युत्तरेण सम्बन्धः । मृदो- इन्वायिन्या इत्यस्य पुद्गलजातेरित्यस्य च निवृत्तिरित्यनेन सम्बन्धः । निषेधे हेतुः तदभिधानप्रत्ययव्यवहार्य- त्वादिति, घटशरावोदश्चनादिनिवृत्तावपि तदानीमवस्थिते चूर्णादौ मृत्पुद्गलाद्यभिधानतदाकारप्रत्ययव्यवहार्यत्वादित्यर्थः । अस्यैवोपपादनायाह-घटादिनिवृत्ताविति । पर्यायनिवृत्तिवद्रव्यनिवृत्तिप्रसङ्गस्य तर्करूपतया कस्यचित्प्रमाणस्य तद्वाहकस्य भावे तत्र सहकारित्वं स्यात्तदभावे च दुर्बलस्य तस्य प्रवलप्रत्यक्षप्रमाणाविरोधेन तर्काभासत्वमेवेत्याह-न चेति । उपसं- हरति-एवमुपपत्त्येति ॥ ३० ॥ अर्पितानर्पितसिद्धेरिति सूत्रमवतारयितुं भूमिकामारचयति-एवं सूत्रद्वयेनेति । तत्सन्नित्यं चेत्यतिसाहस- मिति । उत्पादव्ययाभ्यां ध्रौव्यलक्षणस्य नित्यत्वस्य विरोधस्तावत्स्फुट एवेति उत्पादव्यययोगिनि ध्रौव्याभिधानस्यासम्बद्ध- प्रलापत्वादतिसाहसत्वेऽपि सत्त्वस्य न ताभ्या सह विरोध इति तदभिधानस्य कथमतिसाहसत्वम् ?, यदि च सत्त्वं न किञ्चित्काल. गृत्तित्वं नया सत्त्यादिजातिस्पं वे भिवित्सितं किन्तृत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वमेव तस्य श्रीव्यांगमुपादायोत्पादव्ययाभ्यां राह विरोध एवेति निभाव्यते तदा नित्यत्वनिरोधेन गतार्थमेतदिति न पृथगुक्त्या प्रयोजनमतः प्रकारान्तरमाश्रयति-अथवेति । अन संपन्य गत्वेऽमनिकमपि न स्यात् सर्वम्य नित्यत्वेऽनिलमपि किचिन भवेत् , न च नास्त्येवामत् अनित्यं वा किश्चिदन आह- उत इति । लोकेति, पटो हि उत्पादा सूर्य विनाशाच पश्चादसन्निति व्यवहियते लौकिकपरीक्षकरनित्यश्चेति, न च लोक- मयांदाऽतिपमो न्याय्य दलभिमन्धिः । तदेतत्, अन्तरमृत्रयप्रतिपाद्यम , असकतमित्यनेन सम्बन्ध । अत्र हेतुः- दुरपपादत्वात् दुःश्रद्धानत्याचेति । उपहेतुद्वयोपपादनायाह-नित्यतेति । अपेक्षाभेदेनोत्पादव्ययवन्यपि घागम्य वेदमायोति अमत्यन्यामति च मत्वाय नियनित्यावस्यानित्ये नित्यत्वस्य च गम्भवन न दुमपपादन्यं नयाद श्र- लोक सम्मोन्छेद इलायन रमाय-अत्रोच्यत दति, मंच म्याहाटावदोफिलवस्तुन्येव । गले लगा- म प्रतिद् अंसम्म प्राधान्य पायनिम्नयामावादियोरपादश्यययोगुणगाय , ए ·- किं कारणम् भाप्पटीकाविवृतियुता] अपराचार्याभिप्रायेण सूत्रावतरणिका, व्याख्याभाष्यन्न । [४५] [सूत्रम्-] अर्पितानर्पितसिद्धेः ॥५-३१॥ अपरेऽन्यथाकारं सूत्रसम्बन्धमभिदधसे-ध्रौव्यस्त नित्यपर्यायत्वेन लक्षणमुक्तमुत्पादव्यययो- हच्यताम् , नोच्यते, तयोलोकप्रतीतत्वात् , सामर्थ्यगतेश्चासदनित्यत्वादीनाम् , अतस्तल्लक्षणं न साक्षाद् वाच्यम्, । [भाप्यम्-] अर्पितानर्पितसिढ़ेः॥ अर्पितं निदर्शितमुपातं, तद्विपरीतमनर्पितम् , सिद्धिः-नानम् , अर्पितेनानर्पितपरिज्ञानमर्पि- तानर्पितसिद्धिस्तस्याः ततो हेतोरपिंतानर्पितसिद्धेः, विशेष्यं हि वस्तु नीलोत्पलादिवदुपादीयमानं नियमकारिविशेपणधर्मप्रत्यनीकपर्यायानयतामनुभवत्येवेति न्यायात्, एवमिहापि ध्रौव्यलक्षणेऽर्पितेऽन- र्पितावपि साक्षात् तद्विपरीतावुत्पादव्ययौ सद्स्येते, पूर्वमुत्तरं च पर्यायं ध्रौव्यमासादयति, न तूत्पाद- लक्षणः पर्यायो विनाशलक्षणो वा पूर्वोत्तरपर्यायानुभावी, तस्माद् विलक्षणावुत्पादव्ययाविति सुज्ञानम् । एवं सम्बन्धद्वयमभिधाय सूत्रार्थोऽभिधीयते, पूर्वक सम्बन्धमाश्रित्येदं भाष्यम्- [भाष्यम्-] सच त्रिविधमपि नित्यं चोभे अपि अर्पितानर्पितसिद्धेः॥ पशब्दः समुद्यये, अपि सम्भावने । सत् त्रिविधमुत्पादव्ययस्थितिलक्षणम् , नित्यं च तद्भाधाच्ययन्वलक्षणनित्यत्वेऽपि, एवमसत्त्वे पर्यायास्तिकनयादुत्पादव्यययोः प्राधान्यं द्रव्यनयगौणभावाद् ध्रौव्यस्य तद्विपयस्य गुणभावः, एवमनित्यत्वेऽपीति सत्त्वासत्त्वयोनित्यत्वानित्यत्त्वाद्रेकत्र वृत्तिन विरुध्यते इत्यभिसन्धानेनैव अर्पितानर्पितसिद्धे- रिति सूत्रप्रवृत्तिरित्येकावतरणिका । आचार्यान्तराभिमतामन्यामवतरणिकामुपनिवनाति-अपरेऽन्यथाकारमिति । नित्य- पर्यायत्वेनेति, एतेनानन्तरसूत्रेण नित्यस्यैव लक्षणमुक्तं न ध्रौव्यस्येति शङ्खायाव्युदास । सलक्षणघटकस्य ध्रौव्यस्य लक्षण- प्रतिपत्तयेऽनन्तरसूत्रमभिहितं तथा तघटकोत्पादव्यययोविविक्तलक्षणप्रतिपत्त्यर्थमपि सूत्रमभिधानीयमित्याह-उत्पादव्य- ययोरुच्यतामिति । उत्तप्रश्ने प्रतिविधानमाह-नोच्यत इति । तत्किमशक्यनिरूपणत्वात्तदनभिधानमेवं सति तदविज्ञाने तद्घटितसत्त्वलक्षणमप्यविज्ञातमेव स्यात्ततश्च सतोऽवधारणमप्यशक्यं जैनानामित्यतस्तल्लक्षणानभिधाने हेत्वन्तरं प्रकटयति- तयोरिति, उत्पादत्र्यययोरित्यर्थः, दुरूहेऽतिसूक्ष्मेऽर्थे शास्त्रव्यापारस्माफल्यमञ्चति, पूर्वमसतस्सत्त्वं ह्युत्पादपूर्व सतश्चोत्तर, कालमसत्त्वं विनाशस्तदुभावपि तन्त्रान्तरीयाणामपि लौकिकानां प्रतीताविति तत एव तयोरवगतिसम्भवात्तहक्षणप्रतिपादक सूत्रानारम्मेऽपि न न्यूनत्वमिति भावः । सत उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वे तद्विकलस्यासत्त्वं तद्भावाव्ययस्य नित्यत्वे तद्विधुरस्या- नित्यत्वं प्राप्तमेवेति न तल्लक्षणप्ररूपणयापि सूत्रव्यापारसाफल्यमित्याह-सामर्थ्यगतेश्चेति । अतः, लोकप्रतीतत्वात्सामर्थ्य- गतेश्च । तल्लक्षणम् , उत्पादव्ययासदनित्यत्वादिलक्षणम् । कुतो न साक्षाद्वाच्यमिति प्रश्नमुखेन सूत्रमवतारयति-किं कार- शामिति । "अर्पितानर्पितसिद्धेः" इति सूत्रम् , अर्पितेन सूत्रोपात्तेन सत्त्वलक्षणेन नित्यत्वलक्षणेन च अनर्पितस्य सूत्रेण साक्षादनुपात्तस्योत्पादव्ययासदनित्यत्वादिलक्षणस्य सिद्धराज्ज्ञानाद्धेतोस्तल्लक्षणं साक्षान्न वाच्यमिति सूत्रस्य मुकुलि- तोऽर्थः । सूत्रार्थ व्याचष्टे-अर्पितमित्यादिना । तद्विपरीतम् उपात्तविरुद्धमनुपात्तमिति यावत् । सूत्रार्थ व्याख्याय प्रस्तुत- सङ्गमनिकामाह-विशेष्यं हीत्यादिना । नीलोत्पलादिवदिति,. अत्र उत्पलं विशेष्यं तत्रोपादीयमानं नीलं विशेषणं नियमकारि अनीलव्यवच्छेदकारि, यद्युत्पलं नीलमेव स्यान्न त्वनीलं तदा व्यावाभावान्नियमकारिता तस्य न स्यात् , एवञ्च नीलविशेषणोपादानसामर्थ्यादुत्पलमनीलत्वाश्रयतामप्यनुभवतीति गम्यत इति । यथा चोत्पले साक्षादुपात्तेन नीलविशेषेण नानुपात्तस्यानीलस्य प्रतीतिः, तथा प्रकृतेऽपीत्याह-एवमिहापीति । ध्रौव्यापेक्षयोत्पादव्यययोर्वेलक्षण्यम्भावयति-पूर्व- मिति । अभिधीयत इति, भाष्यकारेणेति शेषः । पूर्वक सम्बन्धमिति, उत्पादव्यययोध्रौव्येण सह न विरोध इत्युपपादनायोक्तसूत्रारम्भ इति सम्बन्धमित्यर्थः । सञ्चेत्यादि भाष्यं विवृणोति-चशन्दः समुच्चय इति । धर्मिणोऽनन्त- ·[४८] उत्पादव्ययलक्षणाभिधायकसूत्रस्य नापेक्षेतिज्ञापकसूत्रभाष्यव्याख्या । - [तत्त्वार्थनिसूनी द्वितीयसूत्रोक्तमुभयमप्येतदर्पणानर्पणाभ्यां सिद्धमव्याहतम् । अनेकधर्मा धर्मी, तत्र प्रयोजनवशात् कदाचित् कश्चित् धर्मों वचनेनार्ग्यते-विवक्ष्यते, सन्नपि च कश्चिन्न विवक्ष्यते प्रयोजनाभावात् , न पुनः स धर्मी विवक्षितधर्ममात्र एव; इत्यतः सत्पर्यायविवक्षायां सदुत्पादादि स्थित्यंशविवक्षायां नित्यम् , असदप्युत्पादाद्यनित्यं च, सत्त्वासत्त्वविशिष्टग्रहणात् सर्वदा वस्तुनः, येन प्रमाणेन यद् वस्तु सद्वि- शिष्टं गृह्यते, तेनैव प्रमाणेन तदेव तदैवाऽसद्विशिष्टमपि गृह्यते, अन्यथा त्वविविक्तग्रहणमेव स्यात् , विविक्ताश्च चक्षुरादिबुद्धयोऽनुभूयन्ते; यथैव हि स्वास्तित्वात् सद्विशेषणोल्लेखेन सद्बुद्धिरभिधावति, एवमसद्विशेषणावष्टम्भजनिताऽपीति; न चोपहतेन्द्रियस्याव्यापतेन्द्रियस्य वा वस्त्वन्तराभाववि- शिष्टं ग्रहणमुपजायते तत इन्द्रियव्यापारे सति भावादसद्विशिष्टस्य ग्रहणस्य नापहवो युज्यते, यथा प्रकाशकाः कृशानुभास्करादयः प्राकाश्यं वस्त्वन्तराभावविशिष्टमेव प्रकाशयन्ति; एवं प्रमाणमपि वस्तुपरिच्छेदहेतुत्वेन व्याप्रियमाणं वस्त्वन्तराभावविशिष्टमेव प्रकाशयति । प्रमाणं च यथावस्थित वस्तुस्वभावग्राहि, ततः प्रमाणपरिच्छिन्नेनार्थेन यथाप्रयोजनमर्पणादिव्यवहारः । तस्मात् सञ्चासच्चैक- धर्मात्मकत्वेऽपि एकैकधर्मवत्तया तद्व्यवहृतौ हेतुमाह-तत्रेति । यो धर्मो न विवक्षितस्स धर्मस्तत्र नास्तीति मैवं मंस्था इत्याह-न पुनरिति । सदुत्पादादीत्यत्र छेदः, नित्यमित्यत्रापि । सत्पर्यायविवक्षायामुत्पादादेस्सत्त्वेऽप्यसत्त्वमस्त्येवेत्याह- असदप्युत्पादादीति । स्थित्यंशविवक्षायां नित्यमप्युत्पादाद्यनित्यमपीत्याह-अनित्यं चेति । अत्र हेतुः-सत्त्वासत्त्वेति, वस्तुनः सर्वदा सत्त्वासत्त्वविशिष्टग्रहणादित्यन्वयः, यदा सत्त्वप्रकारेण वस्तु गृह्यते तदाऽप्यसत्त्वविशिष्टन्तगृह्यत एव, वस्तु, नोऽनन्तधर्मात्मकत्वेनैकधर्मविशिष्टतयैव ग्रहणे तद्रहणस्य वस्तुविषयकत्वाभावेन प्रमाणत्वमेव न स्यादित्यभिसन्धिः । यदि च सद्विशिष्टतयैव प्रमाणेन ग्रहणं तदा स्वद्रव्यादिनेव परद्रव्यादिनाऽपि सद्विशिष्टतयैव ग्रहणमिति घटस्य घटत्वादिवत्पटत्वादिक- मप्यापन्नमिति सर्व वस्तु सर्वसङ्कीर्णमेवावभासेत न तु विविक्तमिति महदसमञ्जसमापद्यतेत्याह-येन प्रमाणेनेति, अभि- मतेन प्रत्यक्षादिप्रमाणेनेत्यर्थः । यद्वस्तु विवक्षितघटादिकम् । सद्विशिष्टं गृह्यते खद्रव्यादिना सद्विशिष्टतया गृह्यते । तेनैव प्रमाणेन सद्विशिष्टतया ग्राहकेण प्रत्यक्षादिप्रमाणेन । तदेव विवक्षितघटादिकमेव । तदैव सद्विशिष्टतया ग्रहणकाल एव । असहिशिष्टमपि, परद्रव्यादिनाऽसत्त्वविशिष्टमपि । अन्यथा एवमनङ्गीकारे। अविविक्तग्रहणं, परस्परसङ्कीर्ण- ग्रहणम् । एवमभ्युपगमे अनुभवबाधमाह-विविक्ताश्चेति । विविक्ततया चक्षुरादिबुद्धीनामनुभवनमेव द्रढयति-यथैव हीति । स्वास्तित्वात् वद्रव्यादिनाऽस्तित्वात् । सद्विशेषणोल्लेखेन, खद्रव्यादिनाऽस्त्येव घट इत्येवमाकारेण । सा- द्विरभिधावति, सन् घट इति बुद्धिः प्रवर्तते । एवं तथैव परद्रव्यादिना नास्तित्वात् परद्रव्यादिना नास्त्येव घट इत्युल्लेखेन असन् घट इति बुद्धिरपि प्रवर्तत इत्यर्थः । ननु भवदुपकल्पितस्याद्वादभावनाभावितान्तःकरणप्रभावितमेवैतद्हणन्न तु चक्षुरा. दीन्द्रिय प्रमाणावष्टम्भजनितमतो न लोकिकपरीक्षकाणामादराधानहेतुरयमनुभव इत्यत आह-न चोपहतेन्द्रियस्येति, इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानाद्वस्त्वन्तराभावपर्यवसितपरस्पाद्यवच्छिन्नासत्त्वविशिष्टग्रहणमिन्द्रियजन्यमप्युपेयमेवेति, संस्पारस्तु तत्र व्यजको भवन निरोद्धं पार्यते, नैतावता तद्हणन्न पारमार्थिकम् , स्याद्वादसंस्कारस्य निमित्तभेदस्य सतोऽभि- व्यजन एवं व्यापारादित्याशय । प्रकागकमात्रस्यवायं खभावो यदेकं वस्तु प्रकाशयत् वस्त्वन्तराभावविशिष्टमेव प्रकागयतीति नादृष्टचरफापनयाऽप्ययमनुभवोऽभिभूयत इलाह-यथेति । दीपो हि घटत्वेन प्रकाशनायैवाभिव्यञ्जकतयोपनीतस्तथापि पटं घटत्वेन प्रकायति पटत्याभाव विशिष्टतयापि प्रकाशयति, अत्र घटत्वस्य प्रकाश्यतया विवक्षणमर्पणन्तेन सिद्धिः, पटत्वाद्य- भावविष्टियानुन तथा विवक्षितमतलदनर्पितन्तथापि खभावादापतितमेवेत्यनर्पितेन मिद्धिः, एवं ज्ञानमात्रप्रकाश्येऽपि यस्य मप्रयोजन्नसा निवां तदेव तम्यान तेन तन्सिद्धि , यस्य च न तथा विवक्षणं तदेव तस्यानर्पणमथापि स्वभावादेव तस्य परमणियनपिन िनिरिनि निपक्षानिक्क्षा यामर्पितानर्पितसिद्धिगलनीया मर्चल्यागयेन दान्तिके तत्संघटनामावदयति- पवमिति, थायम्मित्पन्नुस्वभावग्रहीन्युन्याऽविवक्षितमपि वन्यन्तगभावरिशिष्न्वन्तेन गृहीतव्यमेव, अन्यथा वन्धर- पर परचे प्रमा चमेव गम्य न स्यादिति । यथाप्रयोजनमिति, प्रयोजनानुसारेणेत्यर्थः । अर्पणादीति, आरिपदा- मरिमर । पदम सहर कार्य समिथितं तदाच्छिद्रव्यमान्यादिगुणविशिष्टपटवनय तदोधोऽभिप्रेत हात स्याद्वाद- ·, भाष्यटीकाविवृतियुता] उत्पादादीनां सत्त्वासत्त्वे, संसर्गलक्षणं वस्तु एकं नित्यमनित्यञ्च । [४९] मेव वस्तु, स्वरूपार्पणयोत्पादः सन् स्थितिविनाशाभावविशिष्टग्रहणादसन् , एवं स्थितिविनाशावपि वाच्यो । एवं हि निविधाहणं नमर्थितं भवति ॥ तथा खात्मापरित्यागार्पणान्नित्यम् , उत्पादच्यया- पणात् तदेवानित्यम् , खित्यादयश्च सनहादेकीभावाद वस्तु, न स्थितिरहितावुत्पादविनाशी, नाप्युत्पाद- व्यवशून्या स्थितिः, अतः संसर्गलक्षणं वस्त्वेकमेव निलं चानित्यं च ॥ ननु चोत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति त्रिस्वभावमेव सत्वेनावधृतम् , भाप्यकारस्तु सच त्रिविधमपीयेव विवृण्वन्नेकैकस्य सत्त्वं प्रतिपादयति, नप दोपः, अविभत्तेऽपि वस्तुनि स्वभावत्रयाख्यानमन्योन्यापरित्यागद्वारेणैव क्रियते, अन्यथा कथं कथ्यत प्रजापनागोचरः ? । स्थित्यादयो हि परस्परावियोगिनः सर्वदा सदसदात्मका , " त घटत्वस्यार्पणमन्येपा च धर्माणा तत्र नतामप्यनर्पणम् , एवं पटादिकार्यावरणाद्यभावप्रतिपत्तिप्रयोजनं यदाभिप्रेतं तदाऽत्र घटो- ऽन्तीलन घटपदेन पटत्वावच्छिनासत्वर पवन्त्वन्तराभावविशिष्टत्वेन घटबोधोऽभिप्रेत इति पटत्वेनासत्त्वस्यैव वस्त्वन्तराभाव- वैशिष्ट्यस्यार्पणमन्येषां च घटत्यादीनामनर्पणम् , प्रमाणेनावगाहनन्वशेषधर्मकलापोपेतस्य घटाख्यवस्तुन इति । उपसंहरति- तस्मादिति, प्रयोजनानुगारिविवक्षाविवक्षानिवन्धनार्पणानर्पणगोचरधर्मसमष्टिसमन्वयादित्यर्थः । सच्चेति, एकमेव वस्तु सञ्चा- सचाभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । वस्तुन्वरूपान्त सन्निविष्टानामुत्पादव्ययस्थितीनामपि प्रत्येकं वस्तुत्वमेवोत्पादादित्रययोगस्य वस्तुत्वो- पपत्तये प्रत्येकमपि तेप्ववश्यमभ्युपगमनीयत्वाद , एवच तेप्वपि सत्त्वासत्त्वे उपपादनीये तत्कथमित्यपेक्षायामाह-स्वरूपार्पण- ति, उत्पादत्वविवक्षयेत्यर्थः । यदोत्पाढे उत्पादत्वं पूर्वकालासत्त्वे सति सत्त्वप्रतिपत्तिप्रयोजनवगाद्विवक्ष्यते तदा तदेवार्पितम् , तदा तद्रूपेणोत्पादः सन्, स्थितिविनागत्यादिना तदसत्त्वलक्षणवस्वन्तराभाववैशिष्ट्यच्चानर्पितम्, ग्रह्णन्तु तस्याप्यन्यथोत्पादज्ञानस्य प्रामाण्यमेव न स्यादतः स्थितिविनाशाभावविशिष्टतया ग्रहणविषयत्वादसन् उत्पाद इति । उक्तदिशा स्थितिविनाशयोरपि सत्त्वा- सत्त्वे वाच्य इलतिदिशति-एवमिति । उत्पादादीनां प्रत्येकं सत्त्वासत्त्वयोरुपपादनस्य प्रयोजनमाह-एवं हीति । त्रिविध- ग्रहणमिति, सच विविधमपीति भाप्ये त्रिविधग्रहणमित्यर्थः । एकस्य नित्यत्वानित्यत्वधर्मयोगं समर्थयति-तथा खात्मापरित्यागेति । स्थित्यादीना परस्पराविष्वग्भावाद्वस्तुत्वमुपपादयति-स्थित्यादयश्चेति । सङ्ग्रहात् संग्रहनयार्प- णात् । एकीभावादन्योन्याविष्वग्भावात् । कथं तेषामन्योन्याविप्वाभाव इत्यपेक्षायामाह-न स्थितिरहितेति। संसर्ग- लक्षणं परस्पराविप्वग्भावापन्नोत्पादव्ययस्थित्यात्मकम् । अत्र स्थित्यंशाजहद्वृत्तित्वान्नित्यत्वमुत्पादव्ययभावापन्नत्वादनित्यत्व- मित्याह-नित्यं चानित्यं चेति। भाप्ये सूत्रविरोधमागहते-नन्वित्यादिना। उक्ताशङ्काम्प्रतिक्षिपति-नैव दोष इति । अविभक्तपीति । यथा-- "भागे सिंहो नरो भागे योऽशो भागद्वयात्मकः । तमभागं विभागेन नरसिंह प्रचक्षते ॥१॥” इति न्यायेनोत्पादादित्रयात्मकस्य वस्तुनोऽखण्डात्मकतैव न तु भागत्रयरूपतेत्यविभक्केऽखण्डेऽप्रीत्यर्थः । स्वभावत्रयाख्यानमुत्पा- दादित्रयस्वरूपप्रतिपादनम् । अन्योन्यापरित्यागद्वारेणेति, उत्पादव्ययावियुतस्थितिरूपेण स्थितेः स्थितिव्ययावियुतो- त्पादरपेणोत्पादस्योत्पादस्थित्यवियुतव्ययरूपेण व्ययस्य च प्रतिपादनं क्रियतेऽतो न वस्त्वन्तरत्वप्रसङ्ग इति भावः । एकस्य- वस्तुन उत्पादादित्रितयस्वभावत्वं शब्देन प्रतिपादयितुमभिलषितं तदन्यथा सम्भवत्येवेत्याह-अन्यथेति, उक्तप्रकाराश्रयण- मन्तरेणेल्यर्थः । कथ्येत प्रतिपाद्यत। प्रज्ञापनागोचरः प्रतिपादयितुमभीष्टः । परस्परावियोगिनः स्थिति रुत्पादव्ययावि- युता उत्पादः स्थितिव्ययावियुतः व्यय उत्पादस्थित्यवियुत इत्येवं परस्परावियोगिनः। सर्वदा सर्वात्मकाः, त्रैकाल्येऽपि उत्पादस्योत्पादत्र्ययध्रौव्यात्मकत्वं व्ययस्योत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वं ध्रौव्यस्य चोत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वम् , उत्पत्तेनैकाल्यं च उत्प- नमुत्पद्यते उत्पत्स्यते च, स्थितेनैकाल्यं च स्थितं तिष्ठति स्थास्यति च, व्ययस्य त्रैकाल्यं च व्यतीतं व्यपगच्छति व्यपगमिष्य- तीति । अत्रोत्पन्नोत्पद्यमानोत्पत्स्यमानानां वर्तमानोत्पादस्थितिव्ययात्मकत्वे नव भेदाः, एवमतीतोत्पादस्थितिव्ययात्मकत्वे नव भेदाः, एवं भविष्यदुत्पादस्थितिव्ययात्मकत्वे नव भेदास्ते च संगृहीता उत्पादस्य सप्तविंशतिर्भेदाः, एवं स्थितस्थीयमानस्था- स्यमानानां वर्तमानातीतभविष्यदुत्पादादित्रयाभेदात्सप्तविंशतिर्भेदाः स्थितेः, एवं व्यतीतव्यपगच्छन्न्यपगमिप्यता वर्तमानातीत- भविष्यदुत्पादादित्रयाभेदाझ्ययस्य सप्तविशतिर्भेदाः, ते चैकत्र मिलिता एकाशीतिरितिबोध्यम् । ननु वस्तुन उत्पत्त्याद्याश्रयस्य उत्पादादिनिकालघटितमूर्तियोगेऽपि कथमुत्पादादीनां त्रिकालभेदभिन्नमूर्तिकोत्पादादिविलक्षणयोगित्वमित्यत आह-भेदा- त.नि. ७ ·, , , [५०] 1. वरत्वेकदेशस्यासत्त्वाभावः, नित्यत्वानित्यत्वयोरैकाधिकरण्यम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री भेदाभेदलक्षणास्तेषु सत्त्वप्रज्ञापना न विरुध्यते, न ह्येकदेशोऽसन् वस्तुनो भवति पटादेस्तन्त्वादिः । अथ नित्यं चेति किमर्थमुच्यते, सग्रहणादेव तद्गृहीतेः पुनर्न किञ्चित् फलमस्ति, सद्हणेनैव ध्रौव्यांशस्य लक्षितत्वात् , सच्च त्रिविधमपीत्येतावदेवाभिधेयमिति, अत्रोच्यते-सत्यमेतदेवम् , तथाऽप्यर्थविशेष- प्रतिपिपादयिषया पुनर्नित्यग्रहणम् , स विशेषो भाव्यते यदि धौव्यांश एव नित्यः स्यात् न समस्तं वस्तु, तत उत्पादव्ययावयनित्यौ न वस्तु सकलम् , एवं चान्याधार नित्यत्वमन्याधार चानित्यत्वं स्याद्, अनिष्टं चैतद् व्यधिकरणत्वात् , यथा प्रवचनबाह्यानां नित्यं व्योमाऽनित्यो घट इति, अत्राप्येवं स्यादन्यन्नि- त्यमन्यच्चानित्यम् , इध्यते तु यदेव नित्यं तदेवानित्यमिति, तनाऽमुना पुनर्नित्यग्रणेन निरंशं वस्त्वर्यत मेदलक्षणा इति, आश्रयभिन्नाभिन्नस्वभावाः परस्परभिन्नाभिन्नस्वभावाश्चेत्यर्थः, एवं सत्याश्रयधर्मान्योन्यधर्मयोगित्वं तेषा. मविरुद्धमिति भावः । यदर्थमेतावान् प्रयासस्तमुद्घाटयति-तेविति, उत्पादादिपु त्रिष्वित्यर्थः । सत्त्वप्रज्ञापना उत्पादादि- त्रयात्मकत्वलक्षणसत्त्वकथनम् । न विरुद्ध्यत इत्युक्तम् , तत्र हेतु:-न ह्येकदेश इति, हि यतः, वस्तुन उत्पादादि- त्रयसमुदायात्मनः, एकदेशः प्रत्येकमुत्पादादिः, असन्न भवति, तथा सति प्रत्येकस्यासत्त्वे तत्समुदायात्मनो वस्तुनोऽपि असत्त्वं स्यात्तस्य कथञ्चित्तदभिन्नत्वात् । एतदेव दृष्टान्तेन भावयति-पटादेस्तन्त्वादिरिति, तन्त्वाद्यवयवसमुदायात्मनः पटादेस्सद्रूपस्यैकदेशस्तन्त्वादिर्यथा नासद्रूपस्तथेत्यर्थः । उत्पादादीनां त्रयाणां सत्त्ववन्नित्यत्वमपि पार्थक्येन भाष्यकारेणोक्तं तत्पुनरुक्तमेव सत्त्वविधाने तत्स्वरूपप्रविष्टतया नित्यत्वस्यापि प्राप्तेरना पुनरुक्तिरिति परश्शङ्कते-अथेति । तदृहीतेः, नित्यग्रहणात् । पुनरित्यनन्तरं तदृहीतेरित्यावर्तनीयम् , तथा च पृथक्तद्गृहीतेन किञ्चित्फलमस्तीत्यन्वयः । ननु सद्घटकत- योत्पादादीनामेव प्रवेशो न नित्यस्येति तद्गृहणे कथं नित्याप्तिरिति कस्यचिद्व्यामोहस्स्यात्तत्राह-सद्हणेनैव ध्रौव्यांशस्य लब्धत्वादिति, तथा च ध्रौव्यमेव नित्यत्वमिति सदित्यनेन ध्रौव्यप्रतीतौ तद्रूपं नित्यत्वमपि प्रतीतमेवेति भावः । नित्यं चेत्यस्यानुक्तौ कीदृशेन भाष्येण भवितव्यमित्यपेक्षायामाह-सच्चेत्यादि । सद्रहणादुत्पादादीनां नित्यत्वं यत्प्राप्तं तद्रौव्यांशाभेदे- नव, अर्थाद्रीव्याभिन्नं यद्वस्तु तदभिन्नत्वादुत्पादव्ययावपि ध्रौव्यरूपाविति नित्यौं न तु ध्रौव्यांशस्येव मुख्यवृत्त्या तयोरपि नित्यत्वं त्रिकालयोगात्साक्षादनुगामितया, तत्प्रतिपत्तये पृथडित्यग्रहणमित्याशयेनोत्तरयति-अत्रोच्यत इति । ध्रौव्यांश एवेति । यद्यपि सच्च त्रिविधमपीत्युक्त्योत्पादव्यययोरपि सत्त्वं कण्ठत एवोक्तमित्युत्पादस्याग्युत्पादव्ययध्रौव्यरुपता, एवं व्ययध्रौव्ययोरपि त्रिस्पता, तामन्तरेण सत्त्वाघटनात्तथा च ध्रौव्यांश एवेत्युक्तिरसङ्गतेव प्रतिभाति, तथापि तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति न्यायेन ध्रौव्यरूपतादिसम्पत्त्याऽप्युत्पादादीनां सत्त्वोपपत्तौ नोत्पादत्वादिनाऽसाधारणरूपेणाऽपि सत्त्वाभ्युप- गमेन कृत्यमिति ध्रौव्यांगस्यैव खासाधारणस्पेण नित्यत्वमायातीत्याशयः । न समस्तं नोत्पादव्ययसमन्वितध्रौव्यखरूपम् । खासाधारणस्पेण ध्रौव्यस्यापि नानित्यत्वं किन्त्वनित्योत्पादव्ययाभिन्नवस्त्वभिन्नत्वादुत्पादादिस्पतयैवानित्यत्वमिति सकलं वस्तु यथा न नित्यं तथाऽनित्यमपि नेत्येतत्स्यादित्याह-तत इति, समस्तवस्तुनो नित्यत्वाभावादित्यर्थः । सकलं ध्रौव्यकरम्वि- तोत्पादव्ययस्वरूपम् । ननु भवत्वेकाशापेक्षया नित्यत्वमेकांशापेक्षया चानित्यत्वमखण्डस्य वस्तुनो नित्यत्वानित्यत्वाभावेऽपि न्याहादिनः कि छिन्नमित्यत आह-एवं चेति, नित्यत्वानित्यत्वयोर्भिन्नांशगततयाऽवस्थित्यभ्युपगमे चेत्यर्थः । भवत्वेवमपि तनः किमत आह-अनिष्टञ्चेति, स्याहादिनामिति शेषः । एकाधिकरणगततयैव नित्यत्वानित्यत्वा भ्युपगमः स्याहादिनाम् , न च धाव्यांगे नित्यत्वस्य उत्पादव्यययोरनित्यत्वस्य चाभ्युपगतौ नात्मानमासादयतीत्याशयेनाह-व्यधिकरणत्वादिति । रान्तवादिनामिष्टं तदेव स्याद्वादिनामिष्टं न भवति, प्रकृते तु भिन्नाधिकरणतया नित्यत्वानित्यत्वयोरपगमे तन्नियमो व्याह- न्यत इत्यतन्नम्यानिष्टत्वमित्याह-यथेति । प्रवचनवाह्यानां जनराधान्तानभ्युपगन्तृतया जैनप्रवचनवहि तानां नयायि. करीनाम । अत्रापि जैनराद्धान्तेऽपि । एवं स्यादिवत्र स्यादित्युत्तयाऽनिष्टापादनताऽस्य स्याप्यते, तत्तदा स्याद्ययेन- कारपेटत्वं स्यादतनयापनाया-दायते विति, स्याहादिभिरिति रोपः। अथवा तत्रेति पूर्वान्वयि, तम्य ननद, प्रवचन जिनोचागम च, तथा चोत्तोपन्य न प्रयोजनम् । अमुना उतभाष्यगतेन । निरंश बम्बते, पदव्ययनिसदिवानमा वस्तु निन्यतया विवश्यते । अनन्तधर्मात्मके बम्नुनि प्रतिनियनीकरण धार विको पातम्यापरथमस्याप्यविवक्षितम्य नय वस्तुनि प्रतीतिरपजायत र, अन्यथा विपक्षभूनचर्मामा संदर मनान वानुनमाविक्षयानि तत्त्वाती विवभाव न किचिस्यादतोऽगटस्य वस्तुनो नित्यन्यस्य विपक्षया ·भाष्यटीकाविवृतियुता] नित्यत्वेन सहोत्पादव्ययविरोधपरिहारे वध्यधातकलक्षणविरोधनिरासः । [५१] एतद्विपक्षण चानित्यं समस्तमेव वस्तुच्यते निर्विभागत्वात् , एवं हि तत् प्रज्ञाप्यते, केवलं श्रोतृबुद्धि- व्युत्पत्तये स्थित्यंगोऽयमिमावुत्पादव्यांशाविति वुद्ध्या विभज्यते, न तु परमार्थतोऽस्ति विभाग इत्येव- मैकाधिकरण्यम् । यथाऽऽह---- "अभिन्नाशं मतं वस्तु, तथोभयनयात्मकम् । प्रतिपत्तेरुपायेन, नयभेदेन कथ्यते ॥१॥"। यत् तूक्तं-नित्यता गुत्पादव्ययो विरुणद्ध्युत्पादव्ययौ च नित्यतां विरुन्धाते, तत् प्रपञ्चयापो- द्यते-कः पुनर्विरोधशब्दार्थः ? । किं ययोरेकत्रावस्थानं न दृश्यते तो विरुद्धावथ यावेकत्र कालान्तरं स्थिती पश्चादन्यतरविनाश उभयविनाशो चा तो विरुद्धाविति ?, किञ्चातः, यदि प्राच्यः पक्षः-कदा- चिदपि यावेकत्र न दृष्टी, एवं सति वध्य घातकभावलक्षणस्तावदाहिनकुलयोरग्न्युदकयोर्वा न विरोधः, यतः संयोगे सत्येककालयोरहिनकुलयोरग्निजलयोर्वा स्थितयोर्विरोधः, संयोगस्यानेकाश्रयत्वात् द्वित्वा- दिवत्, न चासंयुक्तो नकुलः सर्पविनाशे प्रभुः, यदि स्यात् ततः समस्तत्रैलोक्योदरवर्तिसाभावप्र- अग्निजलयोरप्येवमेव भावना; वाडवाग्नेवारिधिवारिणश्चैकनावस्थानं दृष्टमिति चेत् , हन्त हत- स्तर्हि विरोधः; प्रकृतमुच्यते-संयोगे पुनः क्षणमात्रावस्थायिनोरुत्तरकालमेकस्य बलवत्त्वाद् घातकत्वे सङ्ग, . प्राप्तावनित्यत्वमपि प्रतीयत एवेत्याह-एतद्विपक्षणेति, नित्यविवक्षाप्राप्तनित्यविपक्षानित्यानर्पणेनेत्यर्थः । निर्विभागत्वा- दिति, अखण्डत्वादिल्लयः । एवं हीति, उत्पादव्ययस्थित्यविभक्तभूततया समस्तस्य नित्यत्वानित्यत्वप्रतिपादने हीत्यर्थः । तत्प्रज्ञाप्यत इति, असण्डं वस्तु प्रज्ञापनागोचरः प्रतिपादितो भवतीति यावत् । नन्वेव वस्त्वेवाखण्डं स्थितित्वोत्पाद- व्ययत्वकलितमिति वस्त्वेव तथाभिधातव्यं किमिति मृदंगो ध्रौव्यं पृथुतुनोदराद्याकारपरिणमनाश उत्पादो मृत्पिण्डरूपता- न्यथामावांशो विनाश इत्येवं विभजनमित्यत आह-केवलमिति । तथा च यथा नरसिंहस्वरूपेऽखण्डेऽपि बुद्ध्या परिक ल्पितो नरसिंहरूपभागभेदो नरसिंह कन्यत्त्यखण्डतां पारमार्थिकी न व्यवच्छिनत्ति तथा प्रकृते चौद्धपरिकल्पितोत्पादादि- विभागो न पारमार्थिकी वस्त्वखण्डता खण्डितुं प्रगल्भते, यत इयं प्रमाणवलप्रभाविता, विभागस्तु नयवलौपढौकित इति । इत्येवम् , उक्तप्रकारेण । एकाधिकरण्यम् , नित्यत्वानित्यत्वयोरखण्डैकवस्तुवृत्तित्वेन सामानाधिकरण्यम् , एतावॉश्च प्रवचनवाह्योपकल्पितप्रकारादस्य विशेष इति रहस्यम् । उक्तार्थे प्राचां सम्मतिमाह-यथाहेति । अभिन्नांशम् , उत्पाद- व्ययस्थित्यपृथग्भूतमखण्डम् । मतं स्याद्वादिन इष्टम् । तथा अखण्डस्वरूपेण । उभयनयात्मकमिति, विषयविषयिणो- रभेदोपचारेणेयमुक्तिः, तथा च द्रव्यनयविषयध्रौव्यपर्यायनयविषयोत्पादव्ययात्मकमित्यर्थः, अन्योन्यसापेक्षनयद्वयस्य प्रमा- णरूपतया प्रमाणविषयीभूतद्रव्यपर्यायोभयात्मकमिति यावत् , द्रव्यनयविषयनित्याभेदादीनां पर्यायनयविषयानित्यभेदादीनाम- प्यनयोक्त्याऽखण्डवस्तुन्यवगमनं कार्यम् । एकस्मिन् वस्तुनि परस्परविरुद्धतया परपरिकल्पितानां धर्माणां समावेशः कथं स्पादित्याशङ्काशङ्कद्धरणाय च नयभेदोपनिपातिभागपरिकल्पनाप्रज्ञापनायामित्याह-प्रतिपत्तेरिति, नित्यत्वादितत्तद्धर्म- प्रतिपत्तेरित्यर्थः । उपायेन तत्तदपेक्षाभेदरूपाविरोधनिमित्तोपदर्शकतयोपायभूतेन । उत्पादव्यययो/व्येण सह विरोधान्नैक- त्रावस्थानमिति तेपामैकाधिकरण्यप्रतिपत्तिफलकस्य स्याद्वादस्याप्रामाण्यमेव तज्जनितप्रतिपत्तवैकत्र विरुद्धधर्मावगाहित्वेन संश- यत्त्वमित्येकान्तवाद्याकूतं विरोधस्वरूपापरिज्ञानविजृम्भितमिति प्रपञ्चत उपदर्शयति-यत्तूक्तमित्यादिना । किश्चात इति, एवं विरोधस्वरूपविकल्पनतः किमभिमतं भवत इति परस्य पृच्छा । विकल्पोद्भावनप्रयोजनमुपदर्शयति-यदीति । प्राच्य इति, ययोरेकवावस्थानं न दृश्यते तो विरुद्धाविति कल्प इत्यर्थः । अत्र कल्पे वध्यघातकभावलक्षणविरोधो नात्मानमासा- दयतीत्याह-कदाचिदपीति, अहिनकुलयोरग्न्युदकयो यो बध्यघातकभावलक्षणविरोध स उत्पादव्यययोध्रौव्येण सह न सम्भवतीत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-यत इति, यदि स्यात् यद्यसंयुक्त एव नकुलः सर्पविनाशे समर्थो भवेत् । एवमेवेति, यदि वह्निनाऽसंयुक्तमेव जलं वधुपशमने समर्थ स्यात्तदा त्रिलोकीकवलितवह्नयभावप्रसङ्ग इत्येवं प्रकारेणेत्यर्थ । एकत्र समुद्रैकदेशे अवस्थानं नाश्यनाशकभावाभावेनावस्थितिः, संयोगे वध्यघातकभावमुपपादयति-संयोगे पुनरियादिना ।

·, [५२] नित्यत्वेन सहोत्पादव्ययविरोधपरिहारे सहानवस्थानलक्षणविरोधनिरासः । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री सतीतरस्य दुर्बलत्वाद् वध्यत्वे स्याद् विरोधः, न चैवं सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वा क्षणमात्रमप्येकत्र वृत्ति- स्त्वयाऽभ्युपेयते, गुणविपये संयोगाभावान्नापि समवायवृत्तिर्विरोधाभावप्रसङ्गात् , तस्मान्न नित्यानित्य- सदसदादीनामेकवस्त्वाश्नयतायां वध्यघातकभावलक्षणो विरोधः समस्ति । नाप्यसहावस्थानलक्षणो विरोधः, स हि शीतोष्णवत् फलवृन्तसंयोगविभागवदाम्रफलादिषु श्यामतापीततावद् वा; तथाहि-शीत- पर्यायोऽश्मादीनां प्राग् विद्यमानः पश्चादुपजायमानेनोष्णपर्यायेण सह नावतिष्ठते, तथोष्णः शीते- नोपजायमानेन सह विरुध्यते, न चैवं प्रागवस्थितं नित्यत्वमनित्यत्वेन पश्चात्कालभाविना विनाश्यते, तद्धि नित्यत्वमेव न स्यादध्रुवत्वात् , नापि नित्यत्वेनोत्पत्तिभाजा पूर्वावस्थितमनित्यत्वं विनाश्यते, तत् तु नित्यत्वमेव न स्यादुत्पद्यमानत्वात् , अपि च क्षणनश्वरेषु भावेषु न कदाचिदयं विरोधः समस्ति, नहि तत्रानित्यत्वस्य पूर्वमवस्थानम् , तेन ह्यनित्यत्वेन नाशिते वस्तुनि निराधारस्य नित्यत्वस्याभाव एव, अवश्यंतयाऽसहावस्थानलक्षणविरोधवादिना तत्रान्यतरस्योत्पधमानता अन्यतरस्य च पूर्वावस्थिति- रभ्युपेया, अन्यथाऽसहावस्थानलक्षणविरोधवाद्येव न स्यात् ; येषामपि किञ्चित् कालं स्थित्वा घटो विनश्यति तैरपीदं वक्तव्यम्-यावदसौ न विनश्यति तावत् किं नित्य उतानित्य इति ?, नित्यश्चेद् व्योमादिवदनुच्छेदप्रसङ्गः, इतरत्र त्वभावप्रसङ्गः, अवश्यमेव सता नित्येनानियेन वा भवितव्यमेका- न्तवादिनाम् , अनेकान्तवादिनां तूभयस्वभावत्वाद् वस्तुनो न किञ्चिद्घटमानकम् । एवमेव फल- , उक्तविरोधस्य प्रकृतेऽसम्भवमुपदर्शयति-न चैवमित्यादिना। त्वया एकान्तविरोधवादिना। वृत्तिः संयोगसम्बन्धेन वर्त्तनम् । गुणविषय इति, गुणपदञ्चात्र द्रव्यभिन्नपरम् , तेनोत्पादादीना गुणरूपत्वाभावेऽपि न भतिः । समवाय- वृत्तिरिति, समवायपदं संयोगातिरिक्तवृत्तिनियामकसम्बन्धमात्रपरम्, तेनोत्पादादीनां गुणजात्यादिव्यतिरिक्ततयोपाधि- स्पत्वेन समवायप्रतियोगित्वाभावेऽपि वृत्तिनियामकसम्बन्धेन विरुद्धयोरपि कालिकादिसम्बन्धेनैकाधिकरण्येऽपि च न क्षतिः । विरोधाभावेति, एकाधिकरणावृत्तित्वरूपविरोधाभावेत्यर्थः । वध्यघातकभावखण्डनमुपसंहरति-तस्मादिति । यद्यप्य- न्यत्रकाधिकरणवृत्तित्वे सत्येव वध्यघातकभावः, तथापि प्रकृते एकान्तवादिन एकाधिकरणावृत्तित्वात्मतैव वध्यघातकभावस्या- भिमता नित्यानित्यत्वादीना नाइयनाशकभावरूपस्य तस्यासम्भवादित्यभिसन्धिः । यदि सहानवस्थानलक्षणविरोध एव प्रकृते परोऽभ्युपेयात्तत्राह-नाप्यसहानवस्थानलक्षण इति । स सहानवस्थानलक्षणविरोधः । हि यतः । शीतोष्णवन्नित्य- त्यानित्यत्वयोर्न विरोध इत्युपपादयति-तथा हीत्यादिना, शीतोप्णयोरेकस्योत्पादे तदन्यस्य विनाशो दृष्टो न चैवं नित्यत्वानित्यत्वयोरिति सन्दर्भाभिप्रायः । किञ्चायं विरोधो नित्यत्वानित्यत्वयोः क्षणभरपदार्थवादिनोच्येत, कश्चित्कालस्थायि- पदार्धवादिना था, तत्र नाद्य इत्याह-अपि चेति । तत्र क्षणभगुरेपु । तेन क्षणभङ्गुरतालक्षणेन । नाशित इति, अनि- खन्यवाभाव्यादेव नश्यति घटः, नाशो निर्हेतुक एवेत्युत्पत्त्यनन्तरमेव विनय्यतीत्यभिसन्धानेनेत्यमुक्तिः, तथा च तन्मते निराधारस्याभावादेव न तस्यानित्यत्वेन सह विरोध , नहि बन्ध्यापुत्रादेः केनापि सह विरोध इति भावः । 'अवश्यंतया' इत्यन्य 'अभ्युपेया' इत्यनेन सम्बन्ध । किञ्चित्कालन्यायिपदार्थवादिनमविकृत्याह-येपामपीति । इतरत्र अनित्यत्वे । गनु यादी घटो न नदयति तावन निलो नाग्यनित्यः किन्तु तदन्यप्रकार एवैल्यत आह-अवश्यमेवेति । परम्परविरोधे हि न प्रागनरस्थितिरिति निलत्वाभावेऽनिलत्वं तदभाव नित्यत्वं न तु प्रकारान्तरं सम्भवतीति । शशमादिर्न नियो नमागिल किन्तु तुन्चर पररान्तरापन एवलत आह-सतेति, मनः बलु भावस्यायं नियमः । एकान्तवादिमिनिल- सानियतमोरगावलान्मभ्युपगम्यते तार प्रत्युत्दोपासनं न तु स्याटादीन् प्रति, ते चैकदयापेक्षाभेदेन नित्यन्यानित्य- परत नियामउन्ना बाह-अनेकान्तवादिनामिति । फलान्तमयोगविभागयताम्रपयादिपु ट्यामनापीनना- पहिली टायम विनपयेऽन्योपनिन तु प्रकृते नथेलाशयेनाह-एवमेवेति । ये च विरोधम्य राय- .:, तम मिशन प्रमरा दिने गर्थे पगन्तवाद व गहता न तु माठादे तत्र गपामायण 7 ·. , भाष्यटीकाविवृतियुता] सहानवरयानलक्षणविरोधस्य तत्तत्प्रकारनिररानेन स्याद्वादेऽनवकाशः। [१३] न्तयोः संयोगविनाशे विभाग उपजायते फलादिपु श्यामताऽपैति पीततोत्पद्यत इति विकल्प्य निरस- नीयम्, एवमेते विकल्पाः पूर्वकेण विरोधलक्षणेन सङ्गता अपीह स्यात्कारोपलाञ्छनप्रक्रियायां न सम्भवन्ति । अपि चैकत्रावस्थानं न दृश्यत इति किमेकस्मिन् धर्मिणि नास्ति, यद्येवं ततोऽसिद्धता, घष्ट एक एवाश्मा शीतश्चोष्णश्च । अथ यत्र देशे शीतो न तत्रैवोष्ण इति, एतदप्यसत्, नहि शिशि- रंस्पर्शमुदकं भिन्नदेशवय॑संयुक्तमेवाग्निं विध्यापयति, संयोगश्चैकदेशवर्तित्वे जलानलपरमाणूनां सिद्ध्यति, अन्यथा च त्रैलोक्येऽप्यन्यभावप्रसङ्गः, सति च संयोगे क्षणमात्रावस्थानमेकत्रं दृष्टमेव तदा कुतो विरोधः ? । उत्तरकालमदर्शनाद विरोध इति चेत् , अत एव कदाचिद् विरोधः कदाचिदेवि- रोध इति स्याहादाश्रयणमपदोपम् ॥ अथकस्मिन्नेवाग्निद्रव्ये उष्णतानुष्णते युगपन्न स्तः, इत्येतदप्य- सारम् , यतः स्पर्शपर्यायेणाग्निरुप्णोऽभिधीयते रूपपर्यायेण त्वनुप्ण एव । अथोष्णस्य प्रतियोगी शीत एवानुप्ण इति गृहएते, रिक्तमेतदपि, अनुष्णाशीतस्याप्युष्णग्रहणे प्रतिक्षिप्यमाणत्वात् , तस्मादु- ष्णपर्यायोऽनुप्णपर्यायेण प्रतिपक्षेण सहकनेकदा च दृष्ट इति । न च वध्यघातकासहावस्थानविरोध- योविंशेपः कश्चिदस्ति, अहिनकुलयोर्हि संयोगे योऽहेर्जीवनपर्यायः स मरणपर्यायेण सह नावतिष्ठते इत्यसहावस्थानलक्षण एव विरोधः, तथाऽग्निजलयोः सति संयोगे कदाचिदुष्णपर्यायस्य शीतपर्यायेण सहानवस्थानं वहुजलमध्यप्रक्षिप्तस्यैकस्याङ्गारशकलस्य, कदाचिच्छीतस्यानवस्थानं प्रवृद्धज्वलनज्वाला- , । - शीतत्वसंयोगविभागेश्यामत्वरक्तत्वादीनामपेक्षाभेदेनकत्रसमावेशतो विरोधस्यैवाभावात् । कथञ्चिद्विरोधस्त्वविरोधाक्षेपक एवे- त्याह-एवमेत इति, एते अनन्तरमुपदर्शिताः । विकल्पा विरोधस्य शीतोष्णादिलक्ष्यभेदप्रकाराः । पूर्वकेण अनन्तरों- भिहितेन । विरोधलक्षणेन सहानवस्थानलक्षणेन । ययोरेकत्रावस्थानं न दृश्यते तो विरुद्धाविति परपरिकल्पनाऽपि न विचारसहेत्याह-अपि चेति । यद्येवम् एकस्मिन् धर्मिणि नास्ति इत्येव यदि विरोधार्थस्तदा। असिद्धता इति यदुक्तं तदेवोपपादयति-दृष्ट एक एवेति । अश्मन्यवयविनि यदवयवावच्छेदेन शीतत्वं तदवयवावच्छेदेन नोष्णत्वमित्येकावच्छेदे- नकाधिकरणावृत्तित्वं विरोध इत्यभिधानेनासिद्धतेत्याशङ्कते-अथेति । यद्देशावच्छेदेनेदानी शीतत्वमश्मनि तद्देशावच्छेदेनैव कालान्तरे तत्रैवोष्णत्वमित्येवमप्यसिद्धता तदवस्थैवेति प्रतिक्षिपति-एतदप्यसदिति । यद्देशावच्छेदेन यत्कालावच्छेदेन यंत्र शीतत्वं तद्देशावच्छेदेन तत्कालावच्छेदेन तत्र नोप्णत्वमिति एकदेशैककालावच्छेदेनैकाधिकरणावृत्तित्वरूपविरोधस्य नासि- दंतेति पराकूतमागकते-अथैवमिति । एवमपि जलानलयोर्विरोधस्यासिद्धतैवेति प्रतिक्षिपति-एतदप्यसदिति । ननु अलस्याग्निविध्यापकत्वान्यथानुपपत्त्या भवतु तयोः संयोगस्तथाप्येकदेशवृत्तित्वं कुतो येनोक्तविरोधलक्षणासिद्धता स्यादित्यत आह-संयोगश्चेति । नन्वसंयुक्तमेव जलमग्निं शमयतु को दोष इत्यत आह-अन्यथेति, असंयुक्तस्यापि जलस्याग्नि- विध्यापकत्व इत्यर्थः । ननु क्षणमात्रमेकत्रोभयोः समवधानेऽप्यन्यदाऽसमवधानमेवेति तद्विरोधनिमित्तकमेवेत्याशङ्कते-उत्तर- कालेति । एवं सति कथंचिद्विरोध आयाति, स च स्याद्वादाभ्युपगत एवेत्युत्तरयति-अत एवेति । उष्णतानुष्णत्वयोः सर्वथा विरोधमाशङ्कते-अथैकस्मिन्नैवेति । उष्णत्वमप्यनुष्णत्वेन सहैकदैव वर्तत इति तयोरपि न विरोध इति प्रतिक्षि- पति-एतद्प्यसारमिति । उप्णस्य विरोधी शीत एवानुप्णशब्दवाच्यो न रूपमिति तत्सत्त्वेऽपि नानुप्णस्य सत्त्वमिति शकते-अथोष्णस्येति । प्रतियोगी विरोधी । अनुष्णांशीतोऽप्यतिरिक्तः स्पर्शो नैयायिकरुपगत एव, सोऽपि उष्णस्प- शेण प्रतिक्षिप्यमाणत्वादुष्णस्पर्शविरोधी भवत्येवेति रिक्तमिदमुच्यते शीत एवानुष्ण इति, तथा चोष्णपर्यायभिन्नत्वाद्यथाऽनुष्णा- शीतोऽनुष्णस्तथा रूपमपीति स्पर्शपर्यायेणाग्निरुष्णो रूपपर्यायेण त्वनुष्ण इति युक्तमेवेत्याशयेनोत्तरयति-रिक्तमिति, उक्ताशङ्काप्रतिपाद्यमपि रिक्त तुच्छमित्यर्थः, यच्च वध्यघातकभावसहानवस्थानभेदेन विरोधद्वैविध्यं पराभिमतं तदपि नास्तीत्याह-न चेति । वध्यघातकभावस्य सहानवस्थानलक्षणविरोध एवान्तर्भावं प्रकटयति-अहिनकुलयोहीति । अमिजलयोरपि सहानवस्थानलक्षण एव विरोध इत्याह-तथाग्निजलयोरिति । विषयभेदाध्यघातकसहानवस्थानयोद ·॥ , , [५४] . द्वितीयविरोधस्य तत्तत्प्रकारनिरसनेन स्याद्वादेऽनकाशः । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री प्रतप्तवारिणीति । वध्यघातकलक्षणः प्राणिविषय इति चेत् , न, असहावस्थानलक्षणस्यापि कस्यचित् प्राणिविपयत्वेन दर्शनात् ॥ अथैककालविषययोर्वध्यघातकविरोध इति चेत् , न, असहावस्थानलक्ष- णेऽपि विरोधे यदा श्यामताऽपैति पीतता चोत्पद्यते तदा विगमप्रतिपत्त्योरेकः कालोऽतः शब्दार्थोऽपि न सङ्गच्छते सहानवस्थानमिति, तस्मान्नास्ति विरोधः ।। अथ द्वितीयपक्षमाश्रयते-कालान्तरावस्थायित्वे सति दृष्टयोरेकत्रान्यतरस्यानवस्थानमुभयान- वस्थानं वा विरोध इति, सोऽप्यसङ्गतः, कालान्तरावस्थायितायामेकत्र तावन्न विरोधः । उत्तरकाल- मनवस्थानोपलब्धेविरोध इति चेत् , एवं सति न कस्यचित् त्रीमनुष्यबलीवर्दादेर्विरोधः स्यात् , तस्मा- दुपेक्ष्यः । नापि प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकमावलक्षणो विरोधः सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वा, अभिन्नकालमेक- त्रात्मद्रव्ये किल धर्माधर्मावुभावपि स्तः, तयोश्चैकस्य प्रधानभावोऽन्यस्य गुणभावः, प्रधानगुणभावे चैकत्र द्वयमप्यस्तीति को विरोधः । अथैवं मन्येथाः-धर्मस्य फलमधर्मफलेन प्रतिबद्धमधर्मफलं च धर्मफलेन प्रतिबद्धमेप विरोध इति, यदैकस्य प्रधानभावस्तदैव न तस्य गुणभावः, प्रधानता चोद्भू- तविपाकावस्थया गुणभावोऽप्यनुद्भूतविपाकावस्थयेति, एतदप्ययुक्तम् , यस्मादेकत्रात्मन्येकदा धर्माधर्म- फलोपभोगोऽभ्युपगम्यत एव जैनेन्द्रः, धर्माधौं पुण्यापुण्यलक्षणौ, पुण्यापुण्ये च पुद्गलात्मके, पुद्गलाश्च ज्ञानावरणादिभेदेन परिणताः, कर्म चतुर्विशत्युत्तरप्रकृतिशतभेदम् , तत्र कर्मप्रकृतीनामशीतिळधिका पापमपुण्यमधर्म इति संज्ञाता, चत्वारिंशत् व्यधिका तु पुण्यं धर्म इति, तत्र कासाञ्चित् प्रकृतीनां पुण्याख्यानां पापप्रकृतीनां च युगपद् विपाकाभ्युपगमे कुतः प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकमावलक्षणो विरोधः । अथापि स्यात् कासाञ्चित् प्रकृतीनां प्रतिवन्ध्यप्रतिवन्धकभावो यथा नरायुपः सुरायुषश्चैकदैकत्र विपा- इत्याशङ्य प्रतिक्षिपति-वध्यघातकेति । पुनस्तयोर्विशेपमाशङ्य प्रतिक्षिपति-अथैककालेति । विगमप्रतिपत्त्योः विनागोत्पादयोः । विगमोत्पादयोरेककालावस्थितत्वात्सहावस्थानमेवेति तत्र सहानवस्थानशब्दार्थघटना नेत्याह-अत इति । अथ यावेकत्र कालान्तरं स्थितौ पश्चादन्यतरविनाश उभयविनाशौ वा तो विरुद्धाविति द्वितीयपक्षखण्डनायोपक्रमते-अथ द्वितीयपक्षमाश्रयत इति, वादीति शेपः। तत्पक्षाभिप्रेतं विरोधस्वरूपमुपन्यस्य प्रतिक्षिपति-कालान्तरावस्थायित्वे सतीति । एकत्र देशे विरुद्धतयाऽभिमतयोरुभयोः कालान्तरावस्थायितायां सत्त्यां साहचर्यस्यैव विरोधप्रतिपक्षस्य भावात्कुतो विरोध इत्याह-कालान्तरेति । कञ्चित्कालमवस्थानेऽपि उत्तरकालमनवस्थानाद्विरोध इति परः शङ्कते-उत्तरकालेति । विरुद्धयोरप्युत्तरकालमवस्थिति]पां दृश्यते तेपामविरोध एव एवं सति स्यादित्याह-एवं सतीति । प्रकारान्तरं विरोध. स्याशाल प्रतिक्षिपति-नापीति, सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वा प्रतिवद्ध्यप्रतिवन्धकमावलक्षणविरोधो नेत्यन्वयः । यथा धर्माधर्मा- वन्योन्यं विरुद्धाविति लोके प्रसिद्धी परं तयोर्न प्रतिवद्ध्यप्रतिबन्धकभाव एककालावच्छेटेनैकत्रात्मनि तयोर्भावादिति प्रसिद्ध- लक्ष्यातिममस्तथा, प्रकृतेऽपि भविष्यतीलाह-अभिन्नकालेति । तयोः, धर्माधर्मयोः । प्रधानगुणभावश्च फलप्रदानो. न्मुखत्वानुन्मुसत्वाभ्याम् । एकदा तदुभयं न फलं प्रसूत इति फलविरोवेन तयोविरोध इति पराभिप्रायमाशझते-अथैवं मन्येथा इति। फलविरोधकृतोऽपि न तयोर्विरोध इति स्याद्वादमतोपदर्शनेनोक्तागवां प्रतिक्षिपति-एतदप्ययुक्तमित्या- दिना । नयमभ्युपगम्यत इत्यपेक्षाया जैनी प्रक्रियामपूर्वामुदघाटयति-धर्माधर्माविल्लादिना। कर्मलेक्यचनं जायकत्य. निक्षया । चतुर्विशत्युत्तरप्रकृतिशतभेदमिति, प्रकृतिमन्दोऽत्र भेटपर्यायः, तथा च मृलभदापेक्षया अष्टविधस्यापि पर उतरनेदाचतुर्विंगर्यावर शतमित्यर्थः । ननु वर्मग्रन्यादी विंगधिकं शतमिति कथं न निरोध इति चेन्न, वर्णचनुकसा मानदे द्विधानिरक्षणाचनुलग्याधिक्येऽपि बलभावात् । सन ति प्रनयः पापमंपिता पति च पुगंभिता पेक्षायमान-तंत्रति । तयोः फरमोऽपि न पिरोष मदनापार-तम कासांचिन्प्रतीनामिति । यामामपि प्रतीना प्रतिबनिमयाभावो विद्यते तत्रापि गजमानामरोब दरवंदचिनुनार-मथापि स्यादिति । उपविगंधाभ्युपगमे:पि प्रहने न किनिन- -~- ·भाष्यटीकाविवृतियुता] धर्मकीर्तिकीर्तितविरोधस्वरूपं तन्निरासोपक्रमश्च । [५५] , - ८ , . काभावः, तत्रापि न फर्मणः सहावस्थानमनिष्टम् , किं तर्हि ? विपाकपर्याययोरसहावस्थितिः; [अथ] तरायुर्विपाकपर्यायः सुरायुपो विपाकेन सह नावतिप्टन इत्यसहावस्थानलक्षण एव, विगमप्रतिपत्त्योश्चैक- कालत्वाजातुचित् सहावस्थानमपीति । उपेत्य वा बेम:-अस्त्वयं विरोधः, प्रस्तुते वस्तुनि न कश्चिद् दोपः, इप्यत एव द्रव्यपर्याययोरन्यतरस्य गुणप्रधानभावः, कदाचिद् द्रव्यं विवक्ष्यते, न पर्यायः, कदाचित् पर्यायो विवक्ष्यते, न द्रव्यम् , उभयं तु सम्भवति, त्वयाऽप्येककालयोरेव प्रतिवन्ध्यप्रतिवन्धकभावोऽ. भ्युपेयते, अन्यथा स एव न स्यात् प्रतिवन्धः, अतो न कश्चिद् विरोधः । सदसतोनित्यानित्ययोर्वा भिक्षुवरधर्मकीर्तिनापि विरोध उक्तः प्रमाणविनिश्चयादौ, स पुनरयं विरोधः कथं गम्यते ?, क्वचिदविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद् विरोधगतिर्भवति, यथा-शीतोष्णस्पर्शयोरसहावस्थानम् , अन्योन्यपरिहारस्थितिलक्षणतया वा विरोधो नित्यानित्यवत्-अन्योन्यं परस्परं व्यवच्छेदः परिहारस्ते- नान्योन्यपरिहारेण स्थितिलक्षणोऽन्योन्यव्यवच्छेदरूपः, परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतया च विरोधिनो- नित्यनित्ययोरेकपरिग्रहोऽपरत्यागनान्तरीयक एकत्यागोऽप्यपरपरिग्रहाविनाभावी, तथा भावाभावयोन रेकनाभावः, एप च प्रतियोगिव्यवच्छेदरूपः सामयिकोऽसहावस्थानभेद एव, पूर्वकस्तु शीतोष्णस्पर्शयो- इछायातपयोः प्रकाशतमसोश्च दृश्यात्मनोः परिनिष्पन्नयोरेकनाभावादनुपलब्धिलक्षण इत्येतावान् विशेष इति । अनोच्यते-तार्किकापशब्देन न किञ्चिदन्नातिरिक्तमपदिष्टम् । यदप्यपादेशि तदप्यसमीचीनम् , निष्टमिलाह-उपेत्य वेति । उभयं त्विति, द्रव्यपर्यायोभयं वित्यर्थः। अन्यथा प्रतिवध्यप्रतिबन्धकयोस्तुल्यकालत्वा. भावे । स एव प्रतिबध्यप्रतिवन्धकभावनिवन्धनप्रयुक्तो य एवंभूत एव । न स्यात् प्रतिवन्धः, प्रतिवन्धः स्थगनम् , कार्यस्यानुत्पादो न स्यादित्यर्थः । अयमभिप्रायः बहिः प्रतिवध्यः चन्द्रकान्तमणिः प्रतिवन्धकस्तयोस्तुल्यकालत्वे एव दाहरूप. कार्यानुत्पादलक्षणो वहेः प्रतिवन्धो भवति, अतुल्यकालत्वे तु वहिना दाहो जन्यत एवेति नास्ति प्रतिवन्ध इति । उक्तवि- रोधखण्डनमुपसंहरति-अतो न कश्चिद्विरोध इति । सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वेति ग्रन्थः पूर्वान्वय्यपि सम्भवति सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वा न कश्चिद्विरोध इत्येवम् , उत्तरग्रन्थेनाप्यन्वेतुमर्हति सदसतोर्नित्यानित्ययोर्वा विरोधो भिक्षुवरधर्म- कीर्तिनाऽप्युक्त इति । इदानीं वौद्धाभिमतविरोधखण्डनायोपक्रमते-भिक्षुवरेति, वौद्धविशेषेत्यर्थः । प्रमाणविनिश्चयादौ प्रमाणविनिश्चयाभिख्यग्रन्थादौ । स धर्मकीर्तिदर्शितः। कथं गम्यते कया रीत्या प्रज्ञापनागोचरः क्रियते, एवंविधजिज्ञासया पूर्वपक्षीभूतं धर्मकीर्तिमतमुपदर्शयति-क्वचिदित्यादिना । अन्योन्यपरिहारस्थितिलक्षणं विरोधं व्याख्यानपुरस्सरं लक्ष्ये सङ्गमयन्नाह-अन्योन्यमित्यादिना । एकपरिग्रहोऽपरत्यागनान्तरीयकः, एकस्य नित्यस्य . परिग्रहः खीकारोऽप- रस्यानित्यस्य यस्त्यागो व्यवच्छेदस्तेन नान्तरीयको व्याप्त., नित्याभ्युपगताववश्यम्रनित्यपरित्याग इति, यावत् । एकत्यागो- ऽनित्यस्य व्यवच्छेदः । अपरपरिग्रहाविनाभावी अपरस्य नित्यस्य यः परिग्रहः स्वीकारस्तेनाविनाभावी व्याप्तः, अनि- त्यप्रतिषेधेऽवश्यं नित्यस्वीकार इति यावत् । परस्परपरिहारस्थितिलक्षण एव विरोधो भावाभावयोरपीत्याह-तथेति । एकत्राभावः, भावाधिकरणे तदभावस्याभाव., अभावाधिकरणे तत्प्रतियोगिनो भावस्याभावः । असहावस्थानपरस्पर- परिहारस्थितिलक्षणयोर्विरोधयोर्विशेषमुपदर्शयितुमाह-एष चेति, एष परस्परपरिहारस्थितिलक्षणो विरोधः, प्रतियोगि- व्यवच्छेदः, प्रतियोगिनो विरोधिनः, एकस्यापरो व्यवच्छेदोऽभावः, परस्पराभावरूप इति. यावत् । सामयिकः समय- निबन्धनः, एकक्षणावच्छेदघटित इति यावत् ; यदा यत्र प्रतियोगी तदा न तत्र तदभावः, यदा यत्राभावस्तदा न तत्र तत्प्रतियोगीत्येवंरूपमसहावस्थानमेव परस्परपरिहारस्थितिलक्षण इति निर्गलितोऽर्थः । पूर्वकस्तु, असहावस्थानलक्षण- विरोधस्तु । दृश्यात्मनोः निर्विकल्पकवेद्ययोः, अत एव विभिन्नाधिकरणतया व्यवस्थितयोः स्खलक्षणयोरिति यावत् । ग्रन्थकृत्समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । तार्किकापशब्देन तार्किकाभासेन धर्मकीर्तिना । अपदिष्टम् उक्तम् , एतेना सहा- वस्थानलक्षणविरोधखण्डनप्रकारो मया यः प्रागभिहितः सोऽत्राप्यविस्खलित एवेति ध्वनितम् । विरोधद्वैविध्योपन्यासप्रका- रोऽपि धर्मकीर्तेर्न शोभन इत्याह-यदप्यादेशीति । नामैव च लक्षणम् , यदेवं च विरोधस्यासहावस्थानलक्षणमिति . ३ ·, , धर्मफ्रीर्तिकीर्तितनिरोधद्वैविध्यापाकरणम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री यतोऽसहावस्थानलक्षण एव विरोधो द्विधा कल्प्यते, नामैव च लक्षणं, न सहावस्थान लक्षणं यस्य विरो- धस्येत्यनेनैव शीतोष्णस्पर्शयोरिव नित्यानित्यविरोधस्यापि सङ्गृहीतत्वाद् भेदेनाभिधाने प्रयोजनाभावाद् दुर्विदग्धतामानमेवावशिष्यते भिक्षुवरस्य । स्यादियमारेका, दृश्यपरिनिष्पन्नयोः प्राच्यः, इतरः परि- कल्पितरूपयोः, स्वसामान्यलक्षणविषयत्वेन भेदप्रकाशनमिति, एतदप्यसङ्गतम् , स्खलक्षणभेदानामान- न्यात् परिकल्पबहुत्वाच्च कुतो द्वैविध्यम् । अपि व नित्यता भवतु परिकल्पः, अनित्यता पुनः संस्कृत- लक्षणम् , "उत्पत्तिः स्थितिर्जराऽनित्यते"ति वचनात् । दिग्नागेनाप्युक्तम् , “नित्यसमायां जातौ स एव तु आवोऽभूत्वा भवन भूत्वा वाऽभवन्ननित्य इत्युच्यते, सा चावस्था भावप्रत्ययेनानित्यते"ति, एवं च न नित्यानित्ययोः सामान्यलक्षणयोर्विरोधः, नापि स्वलक्षणसामान्यलक्षणयोः, स्खलक्षणोपादा- नाम तदेव च लक्षणमिति । एतदेव भावयति-न सहावस्थानमिति । भवतु नामैव लक्षणं ततः का नो हानिरत आह- अनेनैवेति, उक्तलक्षणेनैवेत्यर्थः । भेदेनाभिधान इति, परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतयाऽभिधान इत्यर्थः। दुर्वि- दग्धता दुप्पाण्डित्यम् । भिक्षुवरस्य धर्मकीर्तेः । खलक्षणयोर्वस्तुभूतयोः प्रथमो विरोधः, सामान्ययोश्च परिकल्पितयोईि- तीय इति विपयभेदेन विरोधद्वयोपदर्शनं नायुक्तमिति पराभिप्रायमुत्थापयति-स्यादियमारेकेति । प्राच्यः, असहावस्था- नलक्षणो विरोधः । इतरः परस्परपरिहारस्थितिलक्षणो विरोधः। स्वसामान्यलक्षणविषयत्वेनेति, अत्र खलक्षण- सामान्यविषयत्वेनेति पाठो युक्तः, यतः सामान्योत्तरलक्षणशब्देन खस्य सम्बन्धे स्खलक्षणलाभेऽपि सामान्यलक्षणस्यापि लाभात् , न च विकल्पगोचरस्य सामान्यलक्षणपरिभाषा वौद्धानां किन्तु सामान्यपरिभाषैवेति, अथवोत्तरग्रन्थपालोचनात्सा- मान्यलक्षणपरिभाषाऽपि परिकल्पितस्यातो यथाश्रुतपाठोऽपि युक्त एवेति बोध्यम् । तथा च खलक्षणविषयत्वेनासहावस्थान- लक्षणविरोधस्य कथनं सामान्यलक्षणविषयत्वेन परस्परपरिहारस्थितिलक्षणविरोधस्य कथनमित्येवं प्रयोजनसम्बन्धाद्विरोध- दैविध्योपवर्णनं प्रेक्षापूर्वकारितैवावेदयति कर्तुर्धर्मकीर्त्तरित्याशयः । यदि विषयद्वैविध्याद्विरोधद्वैविध्यं तदा खलक्षणानाम- प्यनेकप्रकारत्वात् परिकल्पितानां सामान्यलक्षणानामप्यनेकविधत्वाद्विरोधानन्त्यमेव स्यान्न द्वैविध्यमिति समाधत्ते-एतदप्य- सझतमिति । परिकल्पेति, सामान्येत्यर्थः । यदि च खलक्षणानामवान्तरभेदेऽपि खलक्षणत्वेन सर्वेपामुपग्रहात् सामा- न्यलक्षणानामवान्तरभेदेऽपि सामान्यलक्षणत्वेन सर्वेपामुपग्रहाच विपयद्वैविध्यमास्थाय विरोधद्वैविध्यमुच्यते तदाप्याह-अपि चेति । बौद्धमते क्षणिकैकान्ते नित्यस्य कस्यचिदभावान्नित्यत्वं कल्पितरूपमेवेति कृत्वा परिकल्परूपत्वेन सामान्यलक्षणत्वं भवतु, अनित्यं तु तन्मते खलक्षणमतोऽनित्यत्वं वस्तुभृतं परिकल्पत्वाभावान्न सामान्यलक्षणम् , तयोर्विरोधो न खलक्षणैक- विपयलक्षणलक्ष्यो नापि सामान्यलक्षणेकविषयलक्षणलक्ष्यः, विरोधस्य तृतीयप्रकारस्तु भवता नोपदर्शित एवेति तयोर्विरोध एव न स्याद् , भवन् वा विरोधस्य तृतीयप्रकारमादाय स्यात् , ततो द्वैविध्याभिधानं विरोधस्यासझतमेवेत्याह-नित्यतेति । संस्कृतलक्षणमिति, संस्कारप्राप्तं स्वमेव लक्षणं यस्येति व्युत्पत्त्या खलक्षणमित्यर्थः, वस्तुम्वरूपाख्याने नारय संस्कारो पिहित इत्यत्रतत्स्वरुपप्रख्यापकवचनं प्रमाणतयोपदर्शयति-उत्पत्तिरिति, परमाण्वादीनां योत्पत्तिः सैव स्थितिग्पामन्य- दाऽवस्थानाभावेन तद्रूपस्थितेरसम्भवात् , या जरा विनश्यदवस्था सैवानियता, अतिरिक्त वंसस्यानभ्युपगमेन तत्प्रतियोगिल- लक्षणानिलत्वम्याभावात्, एवध वस्तुन्वरूपमेवानित्यत्वमतो न परिकल्पः । चाडग्रकाण्डेन दिग्नागेनापि संस्कृतलक्षणमनित्य- निति तेनापि वस्तुभूतमेवानित्यत्वमुपगतमिति दर्शयति-दिग्नागेनाप्युक्तमिति । किमुक्तमित्यपेक्षायां तदुक्तिमुपनिवनाति- नित्यसमायामिति, असदुनरम्पाया जातेर्विशेषो नित्यसमाभिधानजातितस्यां प्रसमागतायामित्यर्थः । सा चावम्बेति, समता नगनला भूत्वाऽभवनलक्षणा चेवः, अवस्था चावस्थानुरभिन्नति स्खलक्षणम्पताऽनित्यत्वम्य ततः प्रावति भारः । नवनिमय नलपमेव तत. स्मित आर-एवञ्चति, नित्ययम्य परिकपन्येऽनित्यन्यम्य स्वलक्षणचे चैत्यर्थः । न नित्यति, सामान्य योर्यो विरोध. परस्परहरिहास्थितिलक्षणः स न नित्यानित्ययाः, नित्यचन्य गामान्यलक्षणत्वेऽपि मा पनि पथ, नभाको महावसानो विरोधः ग नियनित्ययोधर्मीनिापि नाभ्युपगत ही लोन, प्रतिशेषनु सम्यागा एव, अनिलयम्य बलसागवापि नियन्यग्य नया भावादि । भागमा विरोधात गुनयमोक्त द-नापि खलक्षणसामान्यलक्षणयोरिनि । नियं यदि यि. .

·भाप्यटीफाविकृतियुता] बौद्रोपदर्शितविरोधनिरसने पर्यायभेदानामुपवर्णनम् । [५७] नत्वात् मामान्यलक्षणम्य, परिकल्पिनयोश्र वरतुरगविपाणयोर्विरोध इत्यद्भुतमपश्यद् भिक्षुवरः, तस्मात् स्खलक्षणविषय एव विरोवोऽस्तु, तत्रापि न खलक्षणमित्येव विरोधः, किन्तु द्रव्याणां द्विविधाः पर्यायाः-प्रामभुवः सहभुवञ्च, युगपदयस्थायिनोऽयुगपदवस्थायिनश्च, सूक्ष्माः स्थूलाच, साध्याः साध- नानि च, व्याप्रताचाव्यामृताच, यथा घटे सद्रव्यमूर्नाचेतनरूपरसगन्धस्पर्शसङ्ख्यासंस्थानादयः सहभुवो युगपदवस्थायिनः, स्थलाः सूक्ष्मात्र, साधनानि माध्यानि च, कार्यवशाद् व्यापृताश्चोदकाद्याहरणादिषु; मृत्पिण्ड-शिवक-स्थासक-कोशक-मुशूल-घट-कपाल-शकल-शर्करा-पांशु-त्रुटि-परमाणवः क्रमभुवः, नहि मृदादिसामान्यव्यतिरेकेण पिण्डादिधर्मा भवितुमुत्सहन्ते, न बङ्गुलिभेदेनर्जुकुटिलतयोः सम्भवः, सैव हि सागुलिः स्वात्तु धर्मान् पारम्पर्यमात्रप्रतिलब्धवृत्ती क्रमेणोन्नमयति, मयूराण्डकरसवदुपारूढ- खरूपाख्येति वचनात , एन एचासहावस्थायिनः सूक्ष्माः स्थूलान्यापेक्ष्या नित्यानित्यादयः साध्याः साधनानि चाव्याप्ता उद्माघाहरणादिपु; तेपां को नामायं विरोधः ? । ननु सहानवस्थानम् , तन्न, स्यात्तदा तदाधारतया कल्पितं नित्याचं सामान्यलक्षणं भवेत् , न च चौद्धमते किञ्चिनियमतो नित्यत्वं सामान्यलक्षणमपि न भवलेवातस्तृतीयप्रकारोऽपि विरोधस्य न तन्त्र घटामाटीकत इत्याह-वलक्षणोपादानत्वादिति, स्खलक्षणाश्रितत्वा- दित्यर्थः । यदि च खलक्षणानाधितत्वेन नित्यत्वमनिलत्वचासामान्यलक्षणमपि परिकल्पितमिति परिकल्पितयोविरोध इति लक्षणाक्रान्तमेवेत्यभ्युपगम्यते तदापि तयोविरोधो न घटत एव, परिकल्पिताशेपोपाख्याविकलतया विरोधाविरोधादिधर्मान नास्पदत्वाद, अन्यथा खरतरगविपाणयोरपि विरोधस्स्यादित्याह-परिकल्पितयोश्चेति । सामान्यस्य स्खलक्षणोपादानत्वे खलक्षणत्वमेवाऽन्यथा तु परिकल्पितत्वमेवोभयथाऽपि न सामान्यलक्षणत्वमिति सामान्यलक्षणयोर्विरोध इति नास्त्येव भिदा किन्तु खलक्षणयोर्विरोध इत्येक एव भेदो विरोधस्येति विपयभेदाभावाद्विरोधद्वैविध्यमसङ्गतमेवेत्याह-तस्मादिति । अस्तु खलक्षणयोविरोध इलेक एवं प्रकारतमाश्रित्येव नित्यानित्ययोविरोधः सङ्गमनीय इत्यत आह-तत्रापीति, विरोधस्य स्खल- क्षणमात्र विषयत्वेऽपीत्यर्थः । न खलक्षणमित्येव विरोध इति, इदमपि स्खलक्षणमिदञ्च स्खलक्षणमित्येतावन्मानं न विरोधः, अविरुद्धोभयखभावस्यैकस्य स्खलक्षणस्य सम्भवात् । तर्हि खलक्षणयोर्विरोध इति कोऽर्थ इति पृच्छति-किन्त्विति। द्रव्याणा ये पर्यायाः स्खलक्षणभूतास्तेषां विभिन्नखभावानां विरोधः स्यात् , सोऽपि विरोधः परेण निरुच्य योजयितुमशक्य इत्याशयेनोत्तरयति-द्रव्याणामित्यादिना । के सहभुवः के वा क्रमभुवः पर्याया इत्याद्यपेक्षायां युगपदवस्थायिनः सह- भुवः, अयुगपदवस्थायिनः क्रमभुव इति योज्यम् । स्थूलाः सूक्ष्माश्चेत्यादयः सहभुवां क्रमभुवां चान्वेतुमर्हन्ति, एत- दुदाहरणेन स्पष्टयति-यथेत्यादिना । कार्यवशायाप्ताश्चोदकाद्याहरणादिष्वित्यन्तमेको ग्रन्थः, उदकाहरणादिषु व्यापारश्च सद्रव्यादीनां घटपर्यायामेदभावेनेति बोध्यम् । मृत्पिण्डेत्यादि अव्यापृता उदकाद्याहरणादिग्वित्यन्त- मेको प्रन्थः, अत्र पर्यायाणां भेदविवक्षयाऽव्यापृतत्वमुक्तम् । द्रव्येण सहावस्थानादभिन्नतयोपलब्धेश्च सहभुवां द्रव्यपर्यायत्व- मनुभवारूढत्वाच्छ्रद्धेयं भवतु क्रमभुवां तु तत्त्वं कथं श्रद्धेयमित्यत आह-नहीति । यदि पिण्डशिवकादयो मृदमन्तरेणानुभ- वपथमवतरेयुस्तहि तेषां मृद्भिनत्वेन मृत्पर्यायत्वं न स्यात् , न चैवमतो मृत्पर्याया एव ते, मृद एव तेन तेन रूपेण परिण- मनादित्याह-नहि मृदादीति, आदिपदात्सद्रव्यमूर्तादिसामान्यानामुपग्रहः । उक्तमर्थमेव दृष्टान्तद्वारा भावयति-नह्यङ्गु- लिभेदेनेति । सैव हि साङ्गुलिरिति, सैव बङ्गुलिरित्येव पाठो युक्तः । धर्मान् ऋजुत्वकुटिलत्वादीन् । क्रमेणोन- मयति क्रमेणाविर्भावयति, ताँतान् धर्मान् क्रमेण प्रतिपद्यत इति यावत् । न चैतदनागमिकमित्याह-मयूराण्डकेति, मयूराण्डकरसे यथा मयूराकृतिविचित्ररूपसचन्द्रकपक्षादिखरूपनिमग्नमेव क्रमेणाविर्भवति तथेत्यर्थः । उपारूढस्वरूपाख्येति, प्रथमत एवं उपारूढमन्तर्विवर्तमानं स्वरूपं सन्निवेशविशेषादिस्तदाख्या नाम चेत्यर्थः । एते एव मृत्पिण्डशिवकस्था- सकादय एव, तेपा पर्यायाणां येऽनुवर्त्तन्ते तद्रूपेण नित्याः, ये चान्येऽन्ये च भवन्ति व्यावर्त्तन्त इति यावत् तद्रूपेणानित्या इलाह-अपेक्षयेति । नित्यानित्यादय इति, आदिपदात्सदसद्भिन्नाभिन्नादीनामुपग्रहः । तेषां च. पर्यायाणामेकस्मिन् द्रव्ये सम्भवानास्ति विरोध इत्याह तेषां को नामाऽयं विरोध इति । पर आह-नन्विति । प्रतिक्षिपति-तन्नेति । त० त्रि०८ ·, , [५८] सुगतगदितविरोधनिरोधे रूपादीनां समुदायैकरूपत्वाभावत्वनिरासः। [तत्त्वार्थत्रिसूत्री सहोत्पादावस्थानदर्शनादेकद्रव्यवृत्तित्वाच, द्रव्यमेव चक्षुरादिग्रहणापदेशविशेषाद् रूपादिव्यपदेश्यमेक- पुरुषपितृपुत्रत्वादिवत् , न च रूपादीनां समुदायैकरूपताऽभ्युपगमनीया, रूपग्रहणे रसादिग्रहणप्रस- ङ्गादिन्द्रियान्तरवैयर्थ्यसङ्करादिदोषप्रसङ्गाच । न चाभावता, प्रमाणाभावात् प्रसिद्धिविरोधाच्च । स्वल- क्षणविरोधोऽपि नास्त्येव, सामान्यविशेपात्मैकलक्षणत्वात् स्याद्वादिपरिगृहीतस्य वस्तुनः, जात्यन्तर- त्वाच नरसिंहवदेकान्तवादिपरिकल्पिताद् वस्तुन इति । स्यात् तु क्रमजन्मनां धर्माणामसहावस्थायिनां य एवैकापेक्षया स्थूलः स एवान्यापेक्षया सूक्ष्म इत्येक एव पर्याय एकदैव स्थूलतयाऽप्युत्पन्नः सूक्ष्मतयाऽपि, एवं स्थूलतया- इप्यवस्थितं सूक्ष्मतयाऽप्यवस्थितम् , य एव पर्यायः स्वोत्तराविच्छिन्नकतिपयपर्यायानुगामितया नित्यः स एव खपूर्वावस्थ- सद्व्यादिसामान्यापेक्षयाऽननुगामितयाऽनित्य इत्येवं नित्यानित्ययोरपि सहोत्पादसहावस्थानादि भावनीयम् । न च नित्यस्यो- त्पाद एव नास्तीति वाच्यम् , खविशेषस्वरूपतयोत्पादस्य तत्रापि भावात् , सहोत्पादावस्थानात्कालिकाविरोध उक्तः, देशतोऽपि तेपां सहावस्थानमस्तीत्याह-एकद्रव्यवृत्तित्वाच्चेति । रूपत्वरसत्वादीनां विभिन्नेन्द्रियग्राह्याणां विभिन्नाधिकरणवृत्तीनां तास्त्येकदेशतेति तेषां सहानवस्थानमेवेति परो यदि ब्रूयात्तत्राह-द्रव्यमेवेति । चक्षुरादीति, आदिपदादसनादिपरि- ग्रहः । ग्रहणापदेशो ग्रहणविषयत्वम् , तथा च एकमेव द्रव्यं चक्षुर्मात्रजन्यग्रहविषयत्वाद्रूपपदवाच्यं त्वग्मात्रजन्यज्ञान- विपयत्वात् स्पर्शपदवाच्यं रसनेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वाद्रसपदवाच्यं घ्राणेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविपयत्वाद्गन्धपदवाच्यमित्येकत्रैव द्रव्ये तत्तदपेक्षया रूपत्वादिकं वर्त्तत इति रूपत्वादीनामपि सहावस्थानमेवेति भावः । कथमेकस्मिन्नपेक्षाभेदेन विरुद्धखभावा- नामपि समावेशोऽदृष्टचरोऽभ्युपेय इत्यतस्तत्र दृष्टान्तमाह-एकपुरुषपितृपुत्रत्वादिवदिति, आदिपदान्मातुलत्वभागि- नेयत्वादीनां ग्रहणम् । यथैक एव देवदत्तः स्वपुत्रापेक्षया पितृपदव्यपदेश्यः खपित्रपेक्षया पुत्रपदव्यपदेश्यः, खभागिने- याऽपेक्षया मातुलपदव्यपदेश्योऽपि स्वमातुलापेक्षया भागिनेयपदव्यपदेश्यः, एवं पितृव्यभ्रातृव्यादिपदव्यपदेश्यस्तथा प्रकृते- ऽपीति । ननु रूपादीनां रूपरसगन्धस्पर्शसमुदायात्मकत्वं यदेव रूपं तदेव रसादीयेकमेव वा किमिति नाभ्युपेयते विरोधस्य भवतैव खहस्तितत्वादित्यत आह-न चेति । निषेधे हेतुमाह-रूपग्रहण इति । अनानुभविकस्यापि रूपग्रहणे रसादि- ग्रहणप्रसङ्गस्येष्टत्वे दोपान्तरमाह-इन्द्रियान्तरेति, रूपादीनां समुदायैकरूपत्वे चक्षुषो रूपग्रहणसामर्थ्य रसग्रहणसाम- गेमभ्युपेयमेव अन्यथा रसादिघटितसमुदायात्मकरूपग्रहणसामर्थ्यमपि न स्यादित्येकेनैव चक्षुषा रूपादिग्रहणोपपत्तौ रसने- न्द्रियादिकमनर्थकं प्रसज्येत, एवं चक्षुर्ग्राह्यस्य रूपत्वे रसस्यापि रूपत्वं रसनाग्राह्यस्य रसत्वे रूपस्यापि तत्त्वमित्येवं सङ्कीर्ण- ताऽपि स्यादित्यर्थः, आदिपदाद्व्यतिकरादिदोपस्योपग्रह । ननु समुदायरूपत्वे एकरूपत्वे चोभयत्रापि दोषदर्शनादनभ्युपेयमेव रूपादिकं विभिन्नरूपमेव वाऽऽस्थेयमित्यत आह-न चाभावतेति, तुच्छरूपत्वमनेकरूपत्वं वाऽभावत्वमत्र निषेध्यतया- ऽभिमतम् , उभयत्र प्रमाणभावादिति हेतुः, विधिमुखेनैव प्रतीयमानानां रूपादीनां निषेधरूपत्वे प्रमाणाभावात् , चक्षु- रादिका रूपं रस इत्यादिस्पेणैव गृह्णाति न तु रूपं रसात्पृथगिल्यादिरूपेणेति सर्वथा नानात्वेऽपि प्रमाणाभावादित्यर्थः, नानात्वस्याभावता चैकत्वस्य भावताविवक्षया बोध्या, या च स्पस्य रूपमिति विविमुखेन प्रतीतिरूपा प्रसिद्धिः, एवं रसादीना- मपि, तद्विरोधोऽपि तेपामभावरूपत्वे इत्याह-प्रसिद्धिविरोधाच्चेति । ननु द्रव्यं स्खलक्षणं सत् कथं तिर्यक्सामान्याद्या- त्मकमिति स्खलक्षणात्मकविशेषसामान्ययो· सहानवस्थानविरोधो भविप्यतीत्यत आह-स्वलक्षणविरोधोऽपि नास्त्येवेति । एकन्यैव वस्तुनोऽनुवृत्तिवुद्धिजनकन्यान्मामान्यत्वं व्यावृत्तिबुद्धिजनकत्वाद्विशेषत्वमित्येक एव भावः सामान्यविशेपोभयात्मा, न लयन्तव्यतिरिक्तसामान्यमुपादायानुगतबुद्धिरतिरिक्तविशेषमुपादायव्यावृत्तबुद्धिः, अन्योऽन्यव्यतिरिकयोः सामान्यविशेषयोरभावा. रित्यागयेनाह-सामान्यविशेषात्मकैकलक्षणत्वादिति, एतत्तत्त्वच- "न्यतोऽनुत्तिव्यतिनिभाजो भावा न भावान्तरनेयम्पा. । परात्मतत्त्वादतथात्मतत्त्वाच्यं वदन्तोऽयुगला. स्खलन्ति ॥ १॥" इति हेमनन्द्रमृरियग्पयव्याख्याने न्याहादमा व्यताम् । वस्तुन. मामान्यान्मकन्यपक्षे विशेषात्मकन्यपक्षे च यो दोष एकान्न. यदिनिरहुयते न म्यादादपक्षे क्थनहरणीय इत्यपेक्षयामाह-स्याहादिपरिगृहीतस्येति । प्रत्येकपो यो दोपः ग उभय- पोन्दा भवानि गति नधा तदभयत्यमेव वन्न भवति, यदा तु तदभयान्मस्न्यात प्रत्येकोमयविजानीयमेव तहीतियने दाममपिनो दोपन व्यापट्टिपात्मन्येन विपक्षभाविनो दोपम्य मनन्गामान्यान्मायन परिवारम्य गम्भवन रोपमा दागनाद-जात्यन्तरन्यायति । न चैतदृष्टचर मित्यावेदयितुमाद-नरसिंहवादिति । कम्मा ·भाष्यटीकाविवृतियुता] क्रमभुवां पर्यायाणां सहानवस्थानविरोधेऽपि द्रव्यनयादभेदे स न । [५९] देवमनुष्यादीनां मृत्पिण्डशिवकादीनां च विरोधोऽसहावस्थानलक्षणः, सोऽपि द्रव्यास्तिकनयप्राधा- न्यादभेदे विवक्षिते पर्यायाणां द्रव्यव्यतिरेकेणानभ्युपगमान्नास्तीति न कश्चिद् विरोधोऽस्ति स्याद्वा- दिनः, तमःप्रकाशच्छायातपशीतोष्णविरोधोदाहरणनिरास उक्तविधिनाऽवगम्यः, द्रव्यार्थतो नित्याः पुद्गलाः तमस्तया च क्रमजन्मानः परिणमन्ते पर्यायाः, सामान्यस्याभिन्नत्वादेकरूपा एवेति कः केन विरुध्यते । इत्थमर्थस्य सामान्य विशेपात्मैकरूपत्वेऽन्योन्यापेक्षित्वेऽनेकान्तात्मकत्वे एकान्तवादि- परिकल्पिताज्जात्यन्तरत्वे च न कश्चिद् दोपः, तथा स्थित्यंशस्य नित्यत्वादुत्पादव्ययानित्यत्वादुभयस्या- भिन्नस्वभाववस्तुतायां कथमिदं घटते ? नित्यानित्ययोरेकपरिग्रहोऽपरत्यागनान्तरीयकः, एकत्यागश्चापर- परिग्रहाविनाभावीति, प्रत्यक्षा दिप्रमाणवाधितत्वादुन्मत्तकप्रलापमात्रमेतदवसीयत इति, तस्मान्न परि- कल्पितविपयो विरोधो न परिकल्पितापरिकल्पितविपयो न सकलस्वलक्षणविपयो नापि सामयिकः, किं तर्हि ? पर्यायनयाभिप्रायेण क्रमजन्यपर्यायविपयः, स चैक एवासहावस्थानलक्षणः, सोऽपि द्रव्या- र्थनयाभिप्रायेण नैवास्तीति भावितम् । एवं चैकवस्तुविपये सदसती नित्यानिये च अर्पितानर्पित- सिद्धेरिति व्यवस्थितम् ॥ द्वितीयसम्बन्धाभिधानेऽपि सङ्गतार्थमेव भाष्यमुक्तेन विधिना, एतमेवार्थम- धुना भाष्येण प्रपञ्चयति- , स्याद्वादिपरिकल्पितस्य वस्तुनो जात्यन्तरत्वमिलपेक्षायामाह-एकान्तवादीति । ननु युगपदवस्थायिनां पर्यायाणां युगपदेकत्रा- वस्थानादेवोक्तलक्षणो विरोधो मा भवतु क्रमभाविनां तु पर्यायाणा विरोधः स्याटेवेत्यत आह-स्यात्त्विति, स्यादित्यस्य विरोध इत्यनेनान्वयः । क्रमभाविनामपि पर्यायाथिकनयाश्रयणेन भेदे विभिन्न कालवृत्तित्वादौ च विवक्षिते विरोध. स्यात् , स्याद्वादे तु द्रव्यार्थिकनयाश्रयणेन तेपा खपरिणामिद्रव्यरूपत्वेन तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति नियमेनान्योन्यमेकरूपत्वेन सहावस्थान- मेवेति नास्ति विरोध इत्यागयेनाह-सोऽपीति, अस्य नास्तीत्युत्तरेण योगः। उक्तन्यायेनान्यत्रापि विरोधः परिहरणीय इलाह-तमःप्रकाशेति । तम.प्रकाशादीना विरोधाभावमेव स्पष्टमाचष्टे-द्रव्यार्थत इति । निगमयति-इत्थमित्यादिना, मुक्तप्रकारेणेत्यर्थ. । अर्थस्य वस्तुनः, अस्य सप्तम्यन्तचतुष्टयेऽन्वयः, एकस्याप्यर्थस्यान्योन्यापेक्षित्वं सामान्यविशेषात्मकत्वान्न दुर्वचम् । नित्यानित्योभयात्मनि वस्तुनि नित्यत्वांशेऽर्पितेऽनर्पितमपि अनित्यत्वांशं तदविनाभावादेव सिद्ध्यति न त्वेकविधाने- ऽपरत्यागोऽपरत्यागे वा तदन्यस्य विधानम् , तथा च- "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः । नैकतापि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधतः ॥ १॥” इति । परवचनमपि नात्र क्रमते स्याद्वाभिमतजात्यन्तररूपप्रकारान्तरस्य सद्भावादित्याशयेनाह-तथा स्थित्यंशस्येति । उभयस्य नित्यानित्योभयस्य । अभिन्नस्वभावेति, जात्यन्तररूपेत्यर्थः । नित्यानित्ययोरेकपरिग्रह इत्यादि, नित्यपरिग्रहोऽनि- सत्यागनान्तरीयकः, अनित्यपरिग्रहो नित्यत्यागान्तरीयक', एवं नित्यत्यागोऽनित्यपरिग्रहान्तरीयक', अनित्यत्यागो नित्यपरि- ग्रहान्तरीयक इत्यर्थः, इदं कथं घटत इत्यस्यान सम्बन्ध , न घटत इति तदर्थः । कुतो न घटत इत्यपेक्षायामाह-प्रत्यक्षा- दीति, प्रत्यक्षादिप्रमाणेन नित्यानित्ये सवलित एवानुभूयेते इति नित्यपरिग्रहस्यानित्यपरिग्रहाविनाभावित्वमेव न तु तत्त्यागा- विनाभावित्वमित्याशयः। तथा च नित्यानित्ययोरित्यादिवचनमुन्मत्तकवचनवदश्रद्धयमित्याह-उन्मत्तके ति । उपसंहरति- तस्मादिति । परिकल्पितविषयः सामान्यद्वयविषयः। परिकल्पितापरिकल्पितविषयः सामान्यखलक्षणविषयः । सामयिक एककालवृत्तित्वलक्षणः । प्रत्येकं नोपादानं विरोधप्रकाराणां सर्वेषामत्यन्तासम्यक्त्वप्रदर्शनार्थम् । तत् कि नास्त्येव कोऽपि विरोधप्रकारः, नैवम् , तर्हि कोऽयं विरोध. कथञ्च स सङ्गत इत्यपेक्षायामाह-किन्तीति ! सोऽपि क्रमजन्म- पर्यायविषयोऽसहावस्थानलक्षणविरोधोऽपि । विरोधखण्डनमुपसहत्य प्रकृतमर्थमुपसंहरति-एवं चेति । यत् साक्षाद्वाचकेन शब्देनाभिधीयमानं सद्व्यवहारपथमृच्छति तदर्पितव्यवहारिक तत्सिद्धिरर्पितसिद्धिः, यच्च साक्षाच्छब्देन वाचकेन नाभिधीयते- ऽपि तु शब्दवाच्यार्थेन सहाविनाभावात्प्रतीयक्षेत्र व्यवहारपथमनुधावति तदनर्पितव्यवहारिक तत्सिद्धिरनर्पितसिद्धिरित्येवार्पिता- ·, स्याद्वादस्य स्वतत्त्वपोषणप्रकारोपवर्णनम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री [भाष्यम्-] अर्पितव्यावहारिकमर्पितव्यावहारिकं चेत्यर्थः ॥ अर्पितव्यावहारिकमित्यादिना प्रक्रान्तं-त्रिविधं सन्नित्यं च, तदपेक्षया नपुंसकलिङ्ग- निर्देशः । आदिमदनादियुगपदयुगपद्भावित्रिकालविषयपर्यायार्पणभजनानेकान्तप्ररूपणो हि परिणामार्थः, तैः पर्यायैः प्रतिपेधसमग्रादेशविकलादेशैः स्वपरार्थशब्दपर्यायभजनया च खं स्वं तत्त्वं पुष्णातीति विस्तरेण चरितार्थमेतत् , तत्र स्थितिलक्षणोऽन्तरङ्गस्तत्परिणामरूपत्वात् तत्सहावस्थायित्वात् , बहि- रङ्गावुत्पादव्ययौ विस्रसाप्रयोगेण च कादाचित्कौ द्रव्यादिभेदात् प्रतिपन्नानन्तभेदौ; एवं चार्थोऽर्पिता- नर्पितसिद्धेरिति सूत्रार्थ इत्याह-अर्पितव्यावहारिकमिति, घटादिरपि साक्षात्सत्त्ववाचकेन सच्छब्देन व्यवह्रियमाणोऽर्पित- व्यवहारिक इति, एवं गम्यमानासत्त्वादिधर्मेण व्यवह्रियमाणोऽनर्पितव्यवहारिक इति पुंलिङ्गनिर्देशोऽपि सङ्गतार्थ इति कथं नपुंसकेनैव 'अर्पितव्यावहारिकम्' इत्यादिनोपन्यास इत्यपेक्षायामाह-प्रक्रान्तमित्यादि । त्रिविधम् उत्पादव्ययध्रौव्यरूपं वस्तु । सन्नित्यं चेति, चकारेण प्रक्रान्तमित्यस्यानुकर्षः । तदपेक्षया प्रक्रान्तनपुंसकापेक्षया । साद्यनादि पारिणामिकभाव- युक्तो हि अर्थः परमार्थो भवति, अर्थे सर्वेऽपि धर्मा परिणामा एव, तेन स्याद्वादप्ररूपणस्य परिणाम एव अर्थः परिणामवहि- भूतस्य कस्यचिद्धर्मस्याभावात् , तत्र यः कश्चित्प्रयोजनक्शेन साक्षाच्छब्देन व्यवह्रियते सोऽर्पितः, यश्च गम्यः सोऽनर्पित इत्येतत्प्रपञ्चयन्नाह-आदिमदनादीत्यादि । अर्पणभजनानेकान्तप्ररूपण इति, अर्पणभजना अर्पणमनर्पणञ्च तद्रूपो योऽनेकान्तस्य स्याद्वादस्य प्ररूपणः स इत्यर्थः । परिणामार्थ इति, परिणामा आदिमदनादिमदाद्या अर्था यस्य स तथेत्यर्थः, एवंभूतो हि अनेकान्तप्ररूपणः स्याद्वादवादः खं खं तत्त्वं पुष्णाति इत्यन्वयः, एकधर्मरूपेण प्ररूपणे तु न सम्पूर्णार्थावबोध इति न तस्य स्वतत्त्वपरिपोपकत्वमित्यभिसन्धिः। अत्रेतिकर्तव्यताकासायां (कथम्भावाकाङ्क्षायाम्) आह-तैः पर्यायैरिति, तैरन्तरोदितैरादिमदनादिमदादिभिः, यस्य कस्यचित्पर्यायस्यार्पितस्य विवक्षितस्य प्रथमभङ्गविपयस्य विधिरूपत्वं सामर्थ्यप्राप्त- मेवेति कृत्वा विध्युपन्यासो न कृतः, प्रथमभङ्गप्रतिपाद्यस्य यो विपक्षभूतः स प्रतिषेधेत्यनेन विवक्षितः, समग्रादेशेत्यनेन स्यादस्ति १ स्यान्नास्ति २ स्यादवक्तव्यम् ३ इत्येवं सप्तभझ्या आद्यास्त्रय. प्रकारा अभिमताः, तत्प्रतिपाद्याः पर्याया अपि वाच्य- वाचकयोरभेदविवक्षतया तथा, विकालादेशेत्यनेन स्यादस्ति स्यान्नास्ति १ स्यादस्ति स्यादवक्तव्यं च २ स्यान्नास्ति चावक्तव्यं च ३ स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्यं च ४ इत्येवं चत्वारः प्रकाराः, तत्प्रतिपाद्याः पर्यायाश्च तथा, एवं तैः पर्यायैः प्रतिषेध- समग्रादेशविकलादेशैरुक्तानेकान्तप्ररूपणः खं खं तत्त्वं पुष्णातीति, तथा स्वपरार्थशब्दपर्यायभजनया चेति, प्ररूपणं च शब्दार्थाभ्यां सम्पद्यत इति शब्दस्य ये खपरपर्याया ये चार्थस्य खपरपर्यायास्तेषां प्रत्येकं भजना व्याख्यानमिति एकपदार्थ- तत्त्वप्ररुपणेऽपि जगदेव साक्षात्परम्परया स्वपरपर्यायस्वरूपप्रविष्टतयोपयोगित्वेनाङ्गमिति स्वपर्यायस्य यस्य कस्यचित्प्रयोजनवणा- दर्पितत्वे तदविनाभावादनर्पितं स्वपर्यायान्तरं परपर्यायकदम्वकं च सिद्ध्यत्येवेति कृत्वा सर्वैरपि तैरनेकान्तप्ररुपणात्मा स्याद्वादः खं खं तत्त्वं पुष्णातीति युज्यते । एवं सति 'अर्पितानर्पितसिद्धेः' इति सूत्रं विस्तरेणं सर्वतत्त्वव्यापकतया चरितार्थ भवतीत्याह-इति विस्तरेणेति, एवंप्रकारव्याख्यानबहुलभावेनेत्यर्थः । चरितार्थ निष्पन्न प्रयोजनम् । एतद् 'अर्पिता- नर्पितसिद्धः' इति सूत्रम् । स्वाभाविको हि स्वपर्यायोऽन्तरजः, अन्याधीनश्च परपर्यायो बहिरङ्ग इति विवक्षयाऽर्थस्य स्थितिः खपर्यायोऽन्तरमः, उत्पादव्ययो च परपर्यायो बहिरज्ञाविति स्वपर्यायोऽर्पितः परपर्यायोऽनर्पितरतदात्मकत्वादर्थोऽर्पितानर्पित- तस्मिर्व्यवहारोऽस्खलद्रूप इत्युत्पादव्ययाव्यात्मकोऽर्थोऽर्पितव्यावहारिकोऽनर्पितव्यावहारिकश्च भवतीत्याशयेनाह-तति । अन्तरारवे हेतु -तत्परिणामत्वादिति । कादाचित्कपरिणामस्या येतावताऽन्तरङ्गत्वं स्यादतो हेत्वन्तरमाह-तत्सहावस्था यिन्वादिति । एतद्विपरीतस्वभावयोरुत्पादव्यययोर्वहिरजत्वमुपदर्शयति-बहिरगावुत्पाद्व्ययाविति । तत्र हेतुः-विस्त्र- सेति । स्थितेरेकप्रकारत्वमुत्पादव्यययोश्चानन्तप्रकारत्वमतोऽपि वहिरमत्वमित्याह-द्रव्यादिभेदादिति, आदिपक्षारक्षेत्रादे- रुपमः, यद्यपि द्रव्यरपणावस्थितिरेव नोत्पादच्या नथापि कारणमिह द्रव्यपदेन गृयते, तच कारणत्वोपाधिकम् , कारणत्यम निष्पकरायभेटेन भिन्नम् , यद्यदा यदाकारपरिणामेन यत्वार्यजननक्षमं भवति तत्तदा तदाकारपरिणामेनोत्पद्यमानं तहव्य- गयोपामिनि व्याटियते, तदारारपरिणामं च त्वजत्तद्रव्यतया विनव्यतीत्युच्यते, एवं बक्षेत्र यदवगाहन, यां यदा व्याप्रियते पद नावनोपयने, नदवगाहनपरिणामनिवृत्ती न क्षेत्रनया विनश्यतीत्युच्यते, एवं बाल दावयूद्यम , एता परीपाविला. । अपिलावहारिरम् ,' इत्यादिमा यमामनायाह-एवं चति, स्वाहादप्रापण या वस्तुन्यनन्तधर्मात्मकन्यव्यवस्थिना ·, , . भाग्यटीकावितियुता] अर्पितव्यावहारिकमित्यादिभाष्यस्येकधा व्याख्यानम् । [६१] नर्पितधर्मात्मकतद्विपयः शब्दो व्यवहारागमतः शब्दव्यवहार एव प्राधान्येनाङ्गीक्रियते, अत्र प्रत्यर्थ च प्रतिपत्तिः शब्दात् साक्षाद् गम्यमानार्थतया च सर्वत्रैव, यतः सदेकनानानित्यानित्यादिधर्मकलाप- परिकरमशेपमस्तिकायजालम् , तत्रान्यतमैकधर्मार्पणे शेपधर्माणां गम्यमानता, यतो न सद् असत्त्वा- दिभेदविविक्तम् , असद् वा सदादि विकल्पशून्यम् , अन्योन्यापेक्षसत्ताकत्वात् सदादीनाम् , एवं वस्तु- निश्चयः, अर्पितमुपनीतं वस्तु-विवक्षितेन धर्मेण साक्षाद् वाचकेन शब्देनाभिहितम् , व्यवहारः प्रयो- जनमस्येति व्यावहारिकम्, अर्पितं च तद् व्यावहारिकं चेत्यर्पितव्यावहारिकम् । एतदुक्तं भवति- किञ्चिद् वस्तु विशिष्टाभिधानार्पितं सद् व्यवहारं साधयति, अपरमनर्पितमेव साक्षाद' वाचकेन शब्देन प्रतीयमानं सध्यवहाराय व्याप्रियत इत्यत आह-अनर्पितव्यावहारिक चेत्यर्थः । अथवाऽपि- चेयर्थः । तद्विपयः, अपितानर्पितधर्मात्मकार्यप्रतिपादक. । व्यवहाराङ्गमिति, अनन्तधर्मात्मकतया व्यवस्थितमपि वस्तु न तत्तद्धर्मप्रतिपादकशब्दमन्तरेण व्यवहारवीथीमवतरतीति शब्दस्य व्यवहाराङ्गत्वमवसेयम् , व्यवहारश्च इष्टानिष्टोपेक्षणीय- गोचरप्रवृत्तिनिवृत्त्युपेक्षालक्षणः । यद्यपि व्यवहारे व्यवहर्त्तव्यस्य विपयतया तं प्रतितादात्म्येन तज्ज्ञानस्य च समानविषयतया कारणत्वं तथापि प्रयोज्यकरद्धाभ्यामुपजायमानः स शब्दखस्पतामात्मसात्कुर्वन्नेवोपजायत इति निमित्ततामात्रेणार्थव्यवहार- ज्ञानव्यवहारभावेऽपि प्राधान्यं शब्दव्यवहारस्यव, तयोरपि तमुपादायैव लोकयात्रानिर्वाहकत्वादित्यभिसन्धानेनाह-अतः शब्दव्यवहार एवेति । यद्यपि “सर्वे सर्वार्थवाचका" इति सिद्धान्तादेकस्यापि शब्दस्य सर्वार्थवाचकत्वम् , ततः सर्वधर्म- वाचकत्वमपि, तथापि एकेनैव शब्डेन ग्रन्थसार्थप्रत्यायनसकललोकयात्रानिर्वहणस्यादर्शनेन तत्तद्वाक्यकदम्बकघटितप्रकरणा- ध्यायसमष्टिरूपमहानन्यसार्थनिर्माणवेयर्थ्यप्रसाभयेन च प्रतिनियतार्थसङ्केतसहकृतस्यैव शब्दस्य तत्तदर्थवोधकत्वमित्यस्यावश्या- भ्युपगमेनकयोक्त्या नैकस्माच्छब्दात् साक्षाद्वाच्यतया सर्वधर्मावगतिरनन्तधर्मात्मकवस्त्ववगतिर्वा, किन्तु यत्र धर्मे यद्धर्मविशिष्टे घा वस्तुनि गृहीतसकेतो यो यश्शब्दस्ततस्तत्तद्धर्मस्य तद्विशिष्टस्यार्थस्य साक्षादवगतिः, धर्मान्तराणाञ्च गम्यमानतया, यत एकस्य धर्मस्य तद्विशिष्टस्य चार्थस्याशेपधर्माविनाभावित्वादिति वाच्योऽर्थोऽर्पितो गम्योऽनर्पित इति कृत्वाऽर्पितानर्पितसिद्धिरुपपद्येतरा- मित्याशयेनाह-अत्र प्रत्यर्थ चेति, प्रतिधर्म प्रतिनियतधर्मविशिष्टं चेत्यर्थः । सर्वत्रैवेति, सर्वेषु धर्मेषु तद्विशिष्टेऽर्थे चेत्यर्थः, शब्दात्प्रतिपत्तिरिति सम्वद्ध्यते । सम्मुग्धतया भावितमेवार्थ विशेषतो भावयन्नाह-यत इति । ननु सत्त्वस्य विव- क्षणरूपार्पणे कुतोऽसत्त्वादेर्गम्यमानता ? तेषामभावादेवानर्पणसम्भवादत आह-यत इति, सत् सामान्यम् असत्त्वादिविशेष- विकलं न यतं इत्यर्थ. । ननु सत्त्वं मा भूदु असत्त्वादिविशेषविकलं, ततः सत्त्वार्पणेऽसत्त्वादीना गम्यमानता भवतु, अंसत्त्वा- दिक तु प्रत्येकं सत्त्वादिविकलं भविष्यति, ततोऽसत्त्वाद्यर्पणे सत्त्वादीना गम्यता न प्राप्नोतीत्यत आह-असद्धेति । कथमेत- देवधारणीयमित्यत आह-अन्योन्यापेक्षेति । नन्वस्तु सत्त्वादीनामन्योन्याभावः, एतावतैकज्ञानेऽपरज्ञानमपि भवत्येवेति नहीयं राज्ञ आज्ञा, धूमज्ञानेऽपि वहेः कदाचिज्ज्ञानात्कदाचिदज्ञानाचेत्यत आह-एवं वस्तुनिश्चय इति, वस्तुनिश्चयार्थमेव हि अर्पणमनर्पणञ्चाश्रीयते, यद्येकग्रहणेऽप्यन्यग्रहणं न स्यात्तदा वस्त्वेकदेशग्रहणमेच भवेद् न त्वनन्तेधर्मात्मकस्य वस्तुनो अहणमतस्तदन्यथानुपपत्त्यैकधर्मग्रहणे तदन्यधर्माणामपि तदविनाभाविनां ग्रहणमास्थीयते, एवमेव वस्तुनिश्चय उपपद्यत इत्यर्थः । नन्वेवं वस्तुनिश्चये विवक्षिताविवक्षिताशेषधर्माणां ग्रहणस्यावश्यकत्वे कः प्रतिविशेषो विवक्षाविवक्षयोरित्यतं आहे- अर्पितमिति । अस्यैवार्थकथनम्-उपनीतं वस्त्विति । न ज्ञायते उपनीतं वस्त्वित्यनेन किं कथितं भवत्यतस्तस्यैव स्पष्टतरं व्याख्यानम्-विवक्षितेन धर्मेण साक्षाद्वाचकेन शब्देनाभिहितमिति । व्यावहारिकमित्यस्यार्थ स्पष्टयति- व्यवहारप्रयोजनमस्येति व्यावहारिकमिति । अत्र भाष्ये कर्मधारयसमासोऽभिमतोऽर्पणस्य व्यवहारप्रयोजनकत्वा- दित्याशयेनाह-अर्पितञ्चेति। अर्पितव्यावहारिकमित्यनेन किमुक्तम्भवतीति शिष्यजिज्ञासायामाह-एतदुक्तं भवतीति । विशिष्टाभिधानापित सत् , तत्तद्विवक्षितधर्मविशिष्टवाचकशब्देन साक्षादभिधीयमानं सत् । व्यवहार प्रवृत्त्यादिरूपम् । अपरमविवक्षितधर्मविशिष्टं वस्तु । अनर्पितमेवेति, अत्र “एव साक्षात्" इत्यादेर्योगः, तथा च साक्षाद्वचिकेन शब्देना- भिहितमेवेति तदर्थः । प्रतीयमानम् , अविनाभावितया गम्यमानम् । एतदभिप्रायकमेव अनर्पितव्यावहारिकमिति भाष्य- मित्याह-अत आहेति । प्रकारान्तरेणोक्तभाष्यार्थमाह-अथवेति । अर्पितविषय इति, एतच्चाप्तिस्यार्पिते धा व्यवहारो- ·, [१२] निरुक्तभाष्यस्य प्रकारान्तरेण व्याख्यानं सतश्चातुर्विध्यञ्च । [तत्त्वात्रिसूत्री तविषयो व्यवहारोऽर्पितव्यवहारः शब्दपरिप्रापितव्यवहार इत्यर्थः, सोऽस्य सतोऽस्ति नित्यस्य चेत्य- र्पितव्यावहारिक सन्नित्यं च, एवमनर्पितव्यावहारिकमपि द्रष्टव्यमसदनित्यं च, यदा चासदनित्ये शब्देन साक्षात् प्रतिपिपादयिषिते तदाऽर्पिते ते, इतरे तु सन्नित्ये गम्यमाने तत्रानर्पिते भवतः, तस्मादेकत्र वस्तुन्यर्पितधर्मपरिग्रहोऽनर्पितधर्मसत्तानान्तरीयकः, यथा कृतकत्वधर्माभ्युपगमोऽनित्यत्वसत्तानान्तरी- यकः, एकत्यागश्चापरपरित्यागाविनाभावी, यथा अनित्यत्वपरित्यागे कृतकत्वपरित्यागोऽवश्यंभावीति । चशब्दः समुचिनोति सर्वान् विकल्पान् । इतिशब्दो हेतौ, यस्मादर्पितधर्मविषयः शब्दव्यवहार- स्तस्मादर्पितानर्पितसिद्धेः सन्नित्ये असदनित्ये च विवक्षावशात् ; अवधारणे वा, एतावानेव शब्दव्यव- हारो यदुताप्तिानर्पितधर्मविषयो नान्य इति । अर्थ इत्यभिधेयप्रतिपत्तिमाचष्टे, समासत एपोऽर्थः सूत्रस्ये- तियावत् । धर्मार्थकाममोक्षलक्षणः सकलः पुरुपार्थस्तद्योग्यव्यवहारार्पणाभ्यां यथावदधिगम्यत इति ।। [भाष्यम्-] तत्र सच्चतुर्विधम् , तद्यथा-द्रव्यास्तिकं, मातृकापदास्तिकं, उत्प- नास्तिकं पर्यायास्तिकमिति । तत्र सच्चतुर्विधमित्यादि । तत्र-तेषु सन्नित्यासदनित्येषु, सतो भेदानाचष्टे-सच्चतुर्विधमेव, न त्रिधा न च पञ्चधा, तदुद्देशार्थमाह-द्रव्यास्तिकमित्यादि । उत्पादादिमूलभेदान्तःपात्येव, सवि- ऽर्पितव्यवहार इति तत्पुरुषसमासमाश्रित्य, एवमनर्पितव्यवहारेऽपि बोध्यम् । अर्पितव्यवहारः क इत्यपेक्षायामाह- शब्देति।सः, अर्पितव्यवहारः। तत् कि सन्नित्यमर्पितव्यावहारिकमेव ? असदनित्यमनर्पितव्यावहारिकमेव ?, एवं सत्यत्रैवैकान्तः पदं निदधातीत्यत आह-यदा चेति । वस्तुनि कस्यचिद्धर्मस्यार्पितव्यवहारिक्त्वे कस्यचिद्धर्मस्यानर्पितव्यावहारिकत्वे सिद्धे सति यन्निष्पद्यते तदुपसहरति-तस्मादिति । भाष्ये चशब्दं समुच्चयार्थकतया व्याख्यानयति-चशब्द इति । सर्वान् विकल्पा- निति, स्यादर्पितव्यवहारिकं, स्यादनर्पितव्यवहारिकं, स्यादवक्तव्यं, स्यादर्पितव्यवहारिकं स्यादवक्तव्यमित्यादिविकल्पानित्यर्थः । 'चेत्यर्थ' इति भाप्यघटकेतिशब्दस्य हेत्वर्थकत्वे सति यदुक्तं भवति तदाह-यस्मादिति । अवधारणे वेति, इतिशब्द इति दृश्यम् । इतिशब्दस्यावधारणार्थकत्वे योऽर्थस्सम्पद्यते तमावेदयति-एतावानेवेति । इत्यर्थ इति भाष्यघटकार्थशब्द व्याख्यानयति-अर्थ इतीति । सूत्रस्य 'अर्पितानर्पितसिद्धेः' इति सूत्रस्य । अर्थश्च लोके धर्मार्थकाममोक्षभेदेन चतुर्विधः ख्यातः, स एव चार्थगब्दस्य मुख्योऽर्थः, तदुपाये तु तत्साधनत्वाद् गौणोऽर्थशब्दः, प्रकृतसूत्रस्य तूपदर्शितोऽर्थः सूत्राभिधेय- त्वात्साझेतिकोऽर्थः; अथवा धर्मार्थकाममोक्षरूपपुरुषार्थसाधनत्वाद् गोणोऽर्थः, तत्र गौणार्थत्वे मुख्यार्थत्वे वा भवत्युक्तसूत्रस्यो- पादेयत्वं, साहतिकत्वे तु न पुरुषार्थकालिकाणामिदमुपादेयं काकदन्तपरीक्षणवन्निष्फलत्वादित्यत उक्तसूत्रार्थस्य गौणार्थत्वेन मुख्यार्थप्रतिलम्भकत्वतस्तत्प्रतिपादकस्य लौकिकपरीक्षकोपादेयत्वमाविकर्तुमाह-धर्मार्थति । अधिगम्यत इति, प्राप्यत इत्यर्थः। सदसनित्यानित्यात्मकत्वं वस्तुन उपपादितम्, तत्र सदंशस्य द्रव्यनयपर्यायनयाभ्या चतुर्विधत्वमुपपादयति-तत्रे- त्यादि । चतुर्विधमिल्यस्य नियमपरतामाह-चतुर्विधमेवेति । एवकारव्यवच्छेद्यमाह-न विधेति, अनेन न्यूनगश्या- व्यपच्छेद उक्तः । न च पञ्च वेत्यनेनाविकसलयाव्यवच्छेदः । तदुद्देशार्थमाहेति, तच्चतुर्विधमिति मामान्येन कथनस्पो यः मत उद्देशन्नन्यार्थ निविताचतुष्टयरूपम् आह प्रतिपादयतीत्यर्थः । उत्पादादिमूल मेदान्तःपात्येवेति, द्रव्यास्ति- कमित्यादिना सनोऽपूर्वमेव धर्मान्तरमाविष्क्रियते, किन्तु "उत्पादव्यय ब्राव्ययुगं मद" इति सूत्राभिमतो य उत्पादव्यय-- धंच्या नाविनयसन्पो गलभेदन्नदन्त पालेव व्यानिकं मातृकापटानिकमियादीत्यर्थः, यतो द्रव्यास्तिकमित्यगन परयच्या न्युपगन्नविषयमहामामान्यामरुद्रव्यन्वन्पत्यमेव प्रतिपाद्यते, तच नद्रूपेणापिनासधर्मकन्यलक्षणनियन्या. पर पायदयमेव भवति, मातृकापदानिकमिव्यनेन शुद्धद्रव्याभ्युपगन्नृव्यवहारनविषयगत्यावान्नरट्रव्यन्यायालय पटन नामानिरांपामरद्रव्यम्पन्न प्रतिपाद्यते, तदपि तदपेग बहकालाम्यागलक्षागावान्नानीव्यमेव भति, उत्पनास्तिकमिकोन प्रविनापूावे पादान्युपगन्नृपर्या नयामिपिनारंगत्रनयविषयोत्पादग्यापार्याय एवार्थमने, ·, भाष्यटीकाविवृतियुता] सतश्चातुर्विध्योपन्यासे प्रयोजनं प्रतिभेदं नयविवेको व्युत्पत्तिश्च । [६३] पर्ययद्रव्यादिभेदप्रपञ्चम्ररूप्ये येकस्य धर्मिणः परिणामसमूहखभावस्योत्तरोत्तरभेदप्रदर्शनार्थः, एवंविधो- पन्यासे च सर्वतत्पर्यायाकाडा, तावत्परिणामानुयायित्वात् तत्संनासम्बन्धादीनाम् , तत्रादिसद्भिः पर्या- यैरर्यमाणं सतो भावान व्येति व्येप्यतीति चानित्यम् , अनाद्यैः पर्यायैरादिश्यमानं सत्त्वद्रव्यत्वसं- नित्वप्रमेयत्वचेतनत्वमृर्तामूर्तत्वभौतिकस्वेतरत्ववाह्यत्वादिभिरविनाशधर्मकत्वान्नित्यम, तद्धि सूक्ष्मो- त्पादभङ्गसन्ततिसम्भवेऽपि सत्त्वादिभिराकारे!त्पद्यते नापि विनश्यति । तत्र द्रव्यास्तिकं मातृ- कापदास्तिकं च द्रव्यनयः, उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकं च पर्यायनयः । अस्ति मतिरस्ये- त्यास्तिकं, सतः प्रन्तुतत्वात् तदभिसम्बन्धे नपुंसकलिङ्गता, द्रव्ये आस्तिकं द्रव्यास्तिकम् , मयूरव्यं- सकादावकृतलक्षणतत्पुरुपप्रक्षेपात् । अथवाऽधिकरणशेपभावविवक्षायां द्रव्यस्यास्तिकं द्रव्यास्तिकम् , अथवा आस्तिकमस्तिमति, किं तत् ? नयरूपं प्रतिपादयित, कस्य प्रतिपादकम् ? द्रव्यस्य, अतः प्रति- पर्यायास्तिकमिलनेन प्रतिक्षणविनाशपर्याय एवावेद्यत शति । यद्युत्पादादिमूलभेदान्त पायेव द्रव्यास्तिकमित्यादि तदा गतार्थत्वान्नास्य पृथगुपन्यासेन कृत्यमित्यत आह-सविपर्ययेति, सतो द्रव्यरय विपर्ययोऽसन् नित्यस्यानित्य इत्यादिर्बोध्यः । सविपर्ययद्रव्यादिभेदप्रपन्च उत्तरोत्तरभेदप्रदर्शनार्थ इत्यन्वयः । एवं सति द्रव्यादिसामान्याभिधानमेव कथं कृतं न तु तदवा- न्तराभिधानमास्तिकपदनमन्वितमुपन्यस्तमत आह-एवंविधोपन्यासे चेति । सर्वतत्पर्यायाकाङ्केति, अनादि- सामान्यपर्यायादारभ्यैवान्त्वपर्यायं यावत् पर्यायप्रवृत्तिर्भवत्यतः सर्वेऽपि पर्याया आकासितास्सन्तस्तथैव निरूपणीयभावं प्राप्नुवन्ति मूलप्रकृतिखभावत्वादुत्तरप्रकृतीनामिति अन्यलाघवार्थमित्यमुपन्यास इति हृदयम् । कथं सर्वतत्पर्यायाकाङ्क्षणं द्रव्याधुपन्यास इत्यपेक्षायामाह-तावदिति, द्रवति तॉस्तान् पर्यायान् गच्छतीति द्रव्यमिति अन्वर्थद्रव्यशब्दोपादाने यावन्त उत्तरपर्यायास्तावदनुयायित्वेन द्रव्यार्थावबोधः, द्रव्यस्य परमाण्वादिस्पस्योत्तरपर्याया ये मृदादयस्तेऽपि खोत्तरपर्यायान् मृत्पिण्डादीननुगच्छन्तीत्युक्तव्युत्पत्यनुगृहीतद्रव्यसम्बन्धः, आदिपदग्राह्यानुगतवुद्ध्याधायकत्वादयश्च तदुत्तरयावत्पर्यायानु- यायिन एवेति, एवं सामान्यविशेषपर्यायाश्रयो हि मातृकापदवाच्य इति यथा मृत्त्वरूपे पर्याये आपेक्षिकसामान्यविशेषपर्या- यस्याविष्वभावेनाश्रयत्वं तथा स्थासत्वकुशलत्वकलगत्वकपालत्वादीनामपीति सामान्यविशेषपर्यायाश्रयत्वाद्यावदुत्तरपर्यायेषु मातृकपदरूपसंज्ञासम्बन्धादीनामनुयायित्वम् , एवमुत्पन्नपदपर्यायपदयोरपीति । सर्वतत्पर्यायैर्वस्तुनो निरूपणीयत्वे व्यव- स्थितत्वं नित्यत्वमनित्यत्वं यया प्रक्रियया सङ्गतिमङ्गति तां प्रक्रियामुपदर्शयति-तत्रेत्यादिना। सत्त्वेत्यादि, सत्त्वद्रव्य- त्वसजित्वप्रमेयत्वानि पञ्चानामप्यस्तिकायानाम् , चेतनत्वं जीवस्य, मूर्त्तत्वं पुद्गलस्य, अमूर्त्तत्वं पुद्गलभिन्नानामस्तिकायानाम् , भौतिकत्वं पुद्गलस्य, तदितरत्वं पुद्गलभिन्नानाम् , ग्राह्यत्वं ग्रहणयोग्यतालक्षणं सर्वज्ञज्ञानापेक्षया सर्वेषामित्येवमनादिपारिणा- मिकभावविवेको बोध्यः । तद् अनादिपारिणामिकभाववत्तया नित्यं वस्तु । हि यतः । सूक्ष्मेति, सत्त्वद्रव्यत्वादेर्यत्प्रतिक्षण- विवर्तिस्वस्वरूपपरिणमनं तदात्मकेत्यर्थः, एतच्च नापरिणम्य किञ्चित्क्षणमप्यवतिष्ठत इति न्यायप्राप्तं न तु स्थूलमतिग्राह्य- मिति सूक्ष्ममुच्यते, तदात्मना सत्त्वादीनामप्युत्पादव्यययोगितात्मकक्षणपरम्परालक्षणसन्ततिसम्भवेऽपीत्यर्थ., तद्रूपसूक्ष्मोत्पाद- व्ययसन्ततेर्व्यवहारपथातिकान्तत्वान्न नित्यव्यवहारविघातित्वमित्यभिसन्धिः । सतो नित्यत्वमनित्यत्वमुपपाद्य तत्र नित्यत्वमु- पादाय द्रव्यास्तिकं मातृकापदास्तिकमिति द्वौ भेदौ, अनित्यत्वमुपादाय उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकमिति द्वौ भेदावित्येवं चतुर्विधत्वं सत इत्युपपादयन्नाह-तत्रेति । द्रव्यनय इति, विषयविषयिणोरभेदं विवक्षित्वेत्थमुक्तिः, एवं पर्यायनय इत्यत्रापि । द्रव्यास्तिकमिति व्युत्पादयितुमाह-अस्तीत्यादि । अस्ति मतिरस्येत्यास्तिक इति पुंलिङ्गनिर्देशः कस्मात्परित्यक्त इत्यपेक्षा- यामाह-सत इति, सच्चतुर्विधमित्यनेन सदेव प्रस्तुतम् , “सामान्ये नपुंसकम्" इत्यभिधानात्तन्नपुंसकमिति तद्विशेषाभि- धायकमिदमपि नपुंसकतयाऽभिहितम् । सप्तमीतत्पुरुषविशेषोऽयं न सूत्रतः सम्पद्यत इत्यत आह-मयूरेति । षष्ठीतत्पुरुष एवायम् , स च सूत्रित एवेत्याह-अथवेति । अधिकरणेति, अधिकरणस्य द्रव्यस्य शेषभावविवक्षाया शेषाख्यकर्तृ- त्वाद्यततिरिक्तसम्बन्धभावविवक्षणे "शेषे” इति षष्ट्यां “पष्ठ्ययनाच्छेषे” इति समासः । समाससुघटनाकृते प्रकारान्तरमा- श्रयति-अथवेति, अस्ति मतिरस्येति व्युत्पत्तिको नायं शब्दः, किन्तु सत्ताविशिष्टार्थक इत्याह-अस्तिमतीति, सत्त्वविशिष्टा वर्तत इत्यर्थः । ननु सर्वाणि वस्तूनि सत्ताविशिष्टान्येव कोऽत्र विशेष इत्याशङ्कामन्तर्भाव्य प्रश्नयति-किं तदिति । नयरू- पमिति, पङ्कजादिवद् योगरूढिभ्यां नयरूपं सत्ताविशिष्टं वस्तु आस्तिकपदेन ग्राह्यम्। कीदृशं नयरूपमित्याह-प्रतिपादयित, ·ܩ . [६४] , सतः प्रथमभेदस्य नयविशेषमाश्रित्य विवरणम् । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री पाद्यप्रतिपादकभावलक्षणसम्बन्धविवक्षायां षष्टी समासश्च । एवं मातृकापदास्तिकादिष्वपि योज्यम् । द्रव्यमेवामेदं भिद्यते न पर्यायः, द्रव्यं भवनलक्षणं मयूराण्डकरसवदुपारूढसर्वभेदबीजं देशकालक्रम- व्यङ्ग्यभेदसमरसावस्थमेकरूपं भवनं-भूतिः सत्त्वमाश्रितसत्तातिरिक्तं भेदप्रत्यवमर्शनाभिन्नमपि भिन्न- वदाभासते, तदेव चास्तीति मन्यते, तच्च द्रव्यास्तिकमसङ्कीर्णस्वभावं शुद्धप्रकृतिरूपमेकं प्रत्याख्याताशेष- विशेषकदम्बकं द्रव्यात्मकं द्रव्यमानं सङ्ग्रहप्ररूपणाविषयमभिहितम् , अपरं नैगमव्यवहारविषयमशुद्ध- प्रकृति, यस्माद् द्रव्यपर्यायावुभाविच्छति नैगमः स्वतन्त्रौ, सामान्यमर्थान्तरभूतमन्यदेवानितं सदभि- प्रतिपादकम् । प्रतिपादकस्य प्रतिपाद्यापेक्षणात् पृच्छति-कस्येति । इयं च समासव्युत्पादनप्रक्रिया मातृकापदास्तिकमित्या- दावपि योज्यत्याह-एवमिति । समाससाधुत्वे किमस्यैदम्पर्यमिति बुभुत्सुम्प्रत्याह-द्रव्यमेवेति । अभेदम् अभिन्नख- भावम् । द्रव्यं किंलक्षणकमित्यत आह-द्रव्यं भवनलक्षणमिति । एतदपि सम्मुग्धस्वरूपमुच्यमानं नास्मादृशानां मन्दम- तीनां मनीषोन्मेषायालमित्यत आह-मयूराण्डकेति, मयूराण्डकरसो यथोत्तरकालभाविपिच्छार्द्धचन्द्राकृत्यादिविचित्राङ्गोपा- गप्रत्यलरसविशेषसमष्टिसमनुगतत्वादुत्तरसर्वपर्यायबीजभूतस्तथेत्यर्थः, उपारूढः शक्तिरूपेण समवस्थितः, सर्वभेदः सर्वप- यस्तस्य बीजं निमित्तमित्यर्थः । यदि सर्वे पर्यायाः प्रथमत एव द्रव्ये शक्तिरूपेण व्यवस्थिताः किमिति ? युगपदेव नोपल- भ्यन्त इत्यत आह-देशकालक्रमेति । कथं देशकालक्रमव्यङ्ग्येषु भेदेषु पर्यायेषु भिन्नस्वभावेषु समरसावस्थतया समस्ख- भावतया द्रव्यं युज्यत इत्यत आह-एकरूपमिति, अनुगतप्रतीतिनियामकमित्यर्थः, पर्यायाणां भेदेऽपि सर्वत्र सत्सदिति- प्रतीतिरविकलाऽनुभूयमाना स्वनिमित्ततयैकस्वरूपमाक्षिपतीत्यर्थः । एवंरूपस्य भवनस्य किं पर्यायान्तरमप्यस्ति ? अस्तीत्याह- भूतिरिति । भूतिश्चोत्पत्तावपि प्रयुज्यते-“भूतियैषां क्रिया सैव कारणं सैव चोच्यते" इत्यादौ, एवञ्च तस्याद्यक्षणसम्ब- न्धस्याद्यक्षणवृत्तित्व एव पर्यवसान्न द्वितीयादिक्षणेऽपि सत्त्वं कुतः पर्यायप्रवाहानुयायित्वमनुगतमतिनिमित्तत्वमित्यत आह- सत्त्वमिति, भू सत्तायामित्यनुशासनाद्भूतेः सत्त्वरूपताऽध्यवसातव्या । ननु सत्त्वमपि न सर्वभेदानुगामि, द्रव्यगुणकर्मसु त्रिष्वेव सत्तासामान्यस्य वैशेषिकैरभ्युपगमादत आह-आश्रितसत्तातिरिक्तमिति, आश्रिता द्रव्यगुणकर्ममात्रवर्तिनी या सत्ता वैशेषिकाभ्युपगता तव्यतिरिक्तमित्यर्थः, अतिरिक्तसत्ताखण्डनं च स्याद्वादमञ्जरीप्रमृतिग्रन्थतोऽवसेयम् । नन्वेवं सर्वपदा- नां स्वरूपसत्त्वमेवानया वाचोभझ्या प्रतिपादितम् , तच्च प्रतिव्यक्ति भिन्नमेव सर्वपर्यायस्वरूपाणां भिन्नत्वात् , तत्कथं तदेक- रूपमित्यत आह-मेदप्रत्यवमर्शेनेति, सर्व वस्तु सद्रूपमेव, यदेव सत्तदेव सत्त्वं, सत्सत्त्वयोर्द्वयोर्द्धर्मधर्मिणोः कल्पना- पेक्षयैकस्य सतः कल्पनस्यैव युक्तत्वात् , तच्चैकमपि भेदप्रत्यवशेन भेदावगाहिविकल्पनेन, भिन्नवद् भिन्नमिवावभासते, यथैक एवं चन्द्रस्तैमरिकद्विचन्द्रावभासिप्रत्ययेन द्विधाऽवभासत इति । तदेव चास्तीति मन्यत इति, उक्तलक्षणं सत्त्व- मेवास्तीति मन्यते यो नयः स द्रव्यास्तिकः, तद्विषयभावमाभेजानं सदपि द्रव्यास्तिकमिति गीयते । सङ्गहनैगमव्यवहाराखयो नया द्रव्यास्तिकतया प्रसिद्धास्तत्र के नयमाश्रित्य सहव्यास्तिकमित्युक्तमिति जिज्ञासायामाह-तञ्चेति, सचेत्यर्थः । असकीर्ण- स्वभावं पर्यायाव्यतिमित्रम् । शुद्धप्रकृतिरूपं सर्वापेक्षया सामान्यस्वरूपमेव न तु कस्यचिदपेक्षया विशेपवरूपं महा- सामान्यमिति यावत् । अत एव च सर्वानुगतत्वादेकमद्वितीयम् । सजातीयद्वितीयराहित्यलक्षणमेकत्वं तस्य विजातीयविशे- पकदम्बकसद्भावेऽपि उपपद्यत एवातः किश्चिन्निष्टभेदाप्रतियोगित्वमेवात्रैकत्वं वस्तुप्रतियोगिकभेदानाधारत्वलक्षणमेव चकत्वं विवक्षितमिलाशयेनाह-प्रत्याख्यातेति, खनिष्ठभेदप्रतियोगितया सभेदाश्रयतया वा निराकृतेत्यर्थः। एतकरयच विशे- पस्याभ्युपगमे शुद्धपर्यायनयविषयत्वाछुद्धप्रकृतिस्पस्यापि तस्य सम्भवेन नित्यतापर्यवसायितेत्यत आह-द्रव्यात्मक- मिति, पूर्वोत्तरसलानगामिस्वत्पमित्यर्थः । पर्यायमदीर्णग्याप्येवम्भावः सम्भवत्येकग्य नातोऽसवीर्णखभावता लभ्यत इत्यतो द्रात्मक नियम्या व्यायान्म-द्रव्यमात्रमिति । एवम्भतम्वरूपं प्रमाणम्य नापि कस्यापि नयस्य विपग ति नास्त्येवात उस-सनप्ररूपणाविषयमिति, तथा चवन्भूतार्थसद्भाव एव महोऽन्यनयागढीर्णनयसार पतयाऽऽन्मलानं भजते लियेति । अभिहितं "च्चान्तिरम" इत्यनेनोत्तम । तन कि द्रव्यान्तिकमन्यनयप्रापणाविषयमार्यात यायत्त प्रकृतं हामिपनि शरारत दत्ता आर-अपरमिति, सहप्रामाविषयदत्यमात्रन्या पमत्त्वभिन्न मिल्यय. । कयमेवम्भू- र पलायमनियमित्यानन हेलनान्यस्यति-यन्मादिति । स्वतन्त्री द्रव्यम्बन्पं सामान्यं शिंपन्यो गिन्नीर विपाथ पर चला गनान्याटसन्तविविका एवं परस्सर विमिन्दाविलयः । बम्पयायोदाभ्यामतिरिनं. गामा- ·. । भाष्यटीकाविवृतियुता] संग्रहनैगमनयानुसारि द्रव्यास्तिकं व्यवहारनयागं च मातृकापदास्तिकम्। [६५] धानप्रत्ययहेतुस्तयोनिनिमित्तयोः सर्वथाऽनुपाख्ये प्रवृत्त्यभावात् , व्यावृत्तिबुद्धिहेतुर्भेदकरोऽन्य एव विशेप इति भेदाभ्युपगतेरशुद्धप्रकृतित्वम् , व्यवहारोऽप्यशुद्धप्रकृतिरेव, परस्परविभिन्नरूपेरथैः संव्य- वहारः सिध्यतीत्यभिप्रायात , नेगमस्य वा सङ्घहव्यवहारानुप्रवेशाच्छुद्धाशुद्धप्रकृतित्वं द्रव्यास्तिकस्य, तत्र सनहाभिप्रायानुसारि द्रव्यास्तिकम्, व्यवहारनयानुसारि मातृकापदास्तिकम्, शुद्धाशुद्धप्रकृति- द्वयसन्दर्शनार्थ विधोपादानम् , सर्ववस्तुसल्लक्षणत्वादसत्प्रतिपेधेन सर्वसङ्ग्रहादेशो द्रव्यास्तिकम् , नहि सता किञ्चिदनाविष्टमस्ति द्रव्येण वा, तब निर्भेदत्वाल्लोकयात्राप्रवृत्तिवहिर्मुखम, अत एव व्यवहार- प्रवृत्तिस्त्यागोपादानोपेक्षारूपेण वस्तुपु प्रायो भेदसमाश्रया, स च भेदो मातृकापदास्तिकनिवन्धनो व्यवहारस्याशुद्धप्रकृतित्वाल्लोकव्यवहारप्रसाधनाय द्रव्यास्तिकं भिनत्ति व्यवहारनयः, किमन्यद्धर्मा- न्यमुपपादयति सामान्येति । "अान्तरभूतम्" इत्यनेन गमावसद्विविक्ततामाह, “अन्यद्" इत्यनेन विशेषेभ्यो व्यावृत्तिमाह, "आश्रितम्" इत्यनेन "आश्रितसत्तातिरिक्तम्" इति यदुक्तं प्राक् तद्व्यवच्छिनत्ति । एवम्भूतस्य सामान्य- लक्षणद्रव्यस्याविविक्तार्थ क्रियाकारित्वाभावान्नास्त्येव तत्त्वत्पतेत्यतस्तस्यार्थक्रियाकारित्वोपपादनायाह-सदभिधानेति, तथा च सच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्ततया सत्सदित्यनुगतवुद्धिनियामकतयाऽर्थक्रियाकारित्वेन तस्य वस्तुत्वमभ्युपेयमित्यर्थः । तयोः सदभिधानप्रत्यययोः। निर्निमित्तयोः सत्त्वसामान्यरूपनिमित्तासमवहितयोः । सर्वथाऽनुपाख्ये सर्वोपाख्याविधुरिते गशनादौ । प्रवृत्त्यभावात् प्रवृत्तेरनुपलम्भात् । यदि निमित्तमन्तरेण तयोः प्रवृत्तिरभ्युपगम्येत तदा शशशृङ्गादावपि तयोः प्रवृत्तिस्त्यात् , न च तत्र प्रवर्त्तते, ततो यदभावात्तयोस्तत्राप्रवृत्तिः तत्सत्त्वसामान्यमतिरिक्तन्तन्निमित्तमभ्युपगन्तव्य- मित्यर्थः । सामान्यरूपद्रव्याटिशेषरूपाणां पर्यायाणा भेदमुपपादयति-व्यावृत्तिवुद्धिहेतुरिति, सजातीयविजातीयेभ्यो घ्यावृत्तिबुद्धिनिवन्धनम् । अत एव सेदकरः खाश्रयस्य तदन्यस्माद्भेदस्य प्रयोजकः । अन्य एव सामान्याद्भिन्न एव । विभिन्नार्धक्रियाकारित्वस्यापि विरुद्धधर्मत्वेन तदध्यासाझेदो युक्त इत्यभिसन्धिः । इतिरत्र हेतो, अस्मात्कारणात् । भेदा- भ्युपगतेः भेदस्यापि खीकारात् । द्रव्यास्तिके शुद्धप्रकृतित्वं सामान्यमात्राभ्युगन्तृत्वं, तदभावरूपमशुद्ध कृतित्वं सामा- न्याभ्युपगन्तृत्वे सति विशेपाभ्युपगन्तृत्वादन निरावाधमतोऽशुद्धप्रकृतित्वान्गमप्ररूपणाविषयं सत्त्वं प्रकृते "द्रव्यास्तिकम्" इत्यनेन नाभिमतम्, अत एव च व्यवहारप्ररूपणाविषयमपि नानेनाभिहितमित्याशयेनाह-व्यवहारोऽप्यशुद्धप्रकृ. तिरेवेति । व्यवहारस्याशुद्धप्रकृतित्वे हेतुमाह-परस्परेति, लोकयानेत्थमेव निर्वहति न केवलसामान्यरूपत्वे घटप- टादिभेदतदर्थक्रियाभेदादिव्यवहार आपामरसाधारणः सुदृढनिरूढ आञ्जस्येनोपपद्येत, नाप्थन्त्यविशेषाभ्युपगममात्रेण तस्य चतुरसता, तस्माद्यथा यथा लोकव्यवहारस्तथा तथा वस्त्वभ्युपगन्तव्यमिति, एवमशुद्धप्रकृतित्वमेव तेनात्मनि क्रोडीकृतम् । नैगमनयो वा द्रव्यनयस्य तृतीयः प्रकारो नास्त्येव, यतस्तस्य यः सामान्याभ्युपगमांशः सङ्ग्रह एवासौ, यश्च विशेषाभ्यु- पगमांगः स व्यवहार एव, नयद्वयसमुदायरूपेण तदुपगमे शुद्धाशुद्धप्रकृतित्वं तस्य युक्तमित्याह-नैगमस्य वेति, अस्य द्रव्यास्तिकस्येत्युत्तरेण सम्बन्धः । एवञ्च द्रव्यास्तिकनयस्य शुद्धाशुद्धप्रकृतिभेदेन द्वौ भेदौ सङ्ग्रहो व्यवहारश्च, तत्र सङ्ग्रहा- भिप्रायेण सतो द्रव्यास्तिकमिति प्रथमरूपं, व्यवहाराभिप्रायेण मातृकापदास्तिकमिति, आभ्या नित्यत्वमनुगमितं भवतीत्याह- सत्रेत्यादिना । एकेनैव नित्यत्वोपोद्वलनं किमर्थमिति प्रश्नप्रतिविधानायाह-शुद्धाशुद्धेति । तत्र शुद्धप्रकृतिसन्दर्शनप्रयो- जनमाह-सर्ववस्त्विति । अशुद्धप्रकृतिसन्दर्शनप्रयोजनमुपदर्शयितुमाह-तञ्चेति, सर्वसङ्ग्रहादिष्टं सद् द्रव्यं वेत्यर्थः । निर्भेदत्वाद् व्यवहारोपयोगिविशेषविकलत्वात् । लोकयात्राप्रवृत्तिवहिर्मुखम् , लोकयात्रानिर्वाहकम् , तावन्मात्रा- भ्युपगमे न कश्चित्कुतश्चित्कुत्रापि प्रवर्तेत निवर्तेत वेति निरीहं जगत्स्यात् , न चैवमेव न्याय्यम् अनुभववाधादिति भाव. । अत एवेति, निर्भेदस्य सामान्यस्य लोकयात्राप्रवृत्तिवहिर्मुखत्वादेवेत्यर्थः । प्रवृत्तिनिवृत्त्युपेभालक्षणो व्यवहारो भेदसमा- श्रयणेनैव प्रवर्तत इत्याह-व्यवहारप्रवृत्तिरिति । भेदस्यावश्यमपेक्षितत्वे तबाहकनयोऽवश्यमाश्रयितव्यस्तत्प्ररूपणा- प्रवण इत्याह-स च भेद इति । मातृकापदास्तिकेति, व्यवहारनयेत्यर्थः । व्यवहारनयनिवन्धनत्वं भेदस्योपणा- दयवि-व्यवहारस्येति । द्रव्यास्तिकं सत्सामान्य द्रव्यं वा । तस्य विशेषस्वरूपव्यतिरेकेण नात्मप्रतिलम्भ इत्युपदर्श- यति-किमन्यदिति, नास्ति धर्मादिभ्यो भिन्नं द्रव्यसामान्यमित्यर्थः । ननु द्रव्याव्यतिरेकाद्धर्मास्तिकायादयोऽपि परस्पर- त. त्रि.९ ·, , संग्रहनयानुसारिणों मातृकापदास्तिकस्य विशेषाभ्युपगमोपवर्णनम् । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री धर्माकाशपुद्गलजीवास्तिकायेभ्यस्तद्रव्यास्तिकं नाम ?, ते चास्तिकायाः परस्परं भिन्नखभावाः, तुल्येऽपि हि द्रव्यत्वे न धर्मास्तिकायो भवत्यधर्मास्तिकायः, पक्कापकवत्, तथेतरेऽपि विविक्ता एव लोकयात्रा वर्तयन्ति, सन्मानं शुद्धद्रव्यमानं वा विद्यमानमपि न जातुचिद् व्यवहारक्षमम् , अतः स्थूलकतिपय- व्यवहारयोग्यविशेषप्रधानं मातृकापदास्तिकम् , एते च धर्मास्तिकायादयः समस्तसामान्यविशेपपर्या- याश्रयत्वान्मातृकापदशब्दवाच्याः, मातृका ह्यशेषवर्णपदवाक्यप्रकरणादिविकल्पानां योनिः, इत्थं धर्मादयोऽपि व्यवहारनिबन्धनानेकपर्यायोपन्नास्तद्विपरीतपर्यायाश्रयाश्च तत्र तत्र व्यवह्रियन्ते व्यव- हारार्थिभिः, अतो मातृकापदमेवास्ति व्यवहारयोग्यत्वात् , न शेषमिति व्यवहारनयाभिप्रायः । सन- हव्यवहारौ च प्रत्येकं शतभेदत्वादनेकमुखौ, व्यवहार इति चान्वर्थसंज्ञत्वादेवास्य नयस्य, अवहरण- मवहारः, कस्य ? एकसत्त्वस्य, केन ? विशेषेण-घटादिना, नानासत्त्वेन लोकयात्रासिद्धेः ॥ , , , , मभिन्ना एवेत्यत आह-ते चेति, धर्मादयश्चेत्यर्थः । परस्परभिन्नस्वभावा गतिस्थित्यवगाहचैतन्यमूल्ख्यपरस्पर- विरुद्धधर्मालिङ्गितत्वात् परस्परव्यतिरिक्तमूर्तयः । परस्परविरुद्धधर्मभाजां न भवत्यैक्यमित्यत्र सर्वाविप्रतिपन्नं दृष्टान्तमाह- पक्कापक्कवदिति । यथा धर्मास्तिकायो न भवत्यधर्मास्तिकायः, एवं धर्मास्तिकायोऽपि न भवति धर्मास्तिकायः, एवमा- काशास्तिकायोऽपि न धर्मास्तिकायादिः, जीवास्तिकायपुद्गलास्तिकायावपि तथैवावधार्यावित्याह-तथेतरेऽपीति । भेदस्य लोकव्यवहारक्षमत्वमभिधाय निर्भेदस्य न तत्त्वमित्याह-सन्मात्रमिति । अतः भेदस्यैव व्यवहारक्षमत्वं नाभेदस्येत्यस्मा. कारणात् । धर्मास्तिकायादीनां मातृकापदवाच्यत्वे सत्येव तदस्तित्वप्ररूपणप्रवणस्य व्यवहारनयस्य मातृकापदास्तिकसंव्यव- हार्यत्वेन तद्विपयस्य तदभेदोपचारान्मातृकापदास्तिकत्वं स्यादित्यतो धर्मादीनां मातृकापदवाच्यत्वमुपपादयति-एते चेत्या- दिना । मातृका स्वरव्यञ्जनाक्षरमालाऽभिधीयते, तत्र येन प्रवृत्तिनिमित्तेन मातृकेतिपदं प्रवर्तते तदत्रापि धर्मास्तिकायादिपु समस्तीति युक्तमेषा मातृकापदवाच्यत्वमित्याशयेनाह-समस्तसामान्यविशेषपर्यायाश्रयत्वादिति । मातृकाप- दशब्दवाच्या इति, "मातृका" इति यन्त्रयक्षरं पदं तद्रूपो यः शब्दस्तेन वाच्या इत्यर्थः, तेन अक्षरमालाया "मातृका" इति व्यक्षरशब्दस्य वाच्यत्वं तन्निमित्त कथं मातृकापदरूपपञ्चाक्षरशब्दस्येति मातृकापदस्य समासरूपतया वाक्यत्वेन न तत्र नयायिकनील्या शक्तिरपीति च गहाया नावकागः, अथवा समासरूपवाक्येऽपि शक्तिवैयाकरणैरभ्युपगम्यते तन्नील्या मातृका- पदस्यापि गक्तिर्भविष्यतीति मातृकापदस्पो यः शब्दस्तस्य वाच्या इत्यर्थोऽपि सङ्गच्छत एव । न चैव मातृकामातृकापदयोः पर्यायत्वे मातृकास्ति कमित्येव कुतो नोक्तं लाघवैषिणा भाष्यकारेणेति शक्ष्यम् , शव्दाद्वैतावबोधप्रसनभयेन तथानभिधानात, मातृकाशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं यत्किमपि भवतु तद्रूढिस्तु लोकेऽक्षरमालायामेवेति कृत्वाऽक्षरतादात्म्या यवसितिस्तथाभि. धाने झटित्येवोडसेदिति सुधीभिचिन्तनीयम् । यथा मातृका तथा धर्मादयोऽपीयेतद्दर्शयति-मातृकेत्यादि । योनिरभि- व्यक्तिस्थानम् । पर्यायोपन्नाः पर्यायाश्रयाः । अतः, यतो व्यवहारार्थिभिर्धर्मास्तिकायादिरेव व्यवहारायाद्रियते ततः । सनव्यवहारयोराश्रयणे सर्वेऽपि द्रव्यप्रपद्या उत्तभेदयोरेवान्तर्भवन्तीति द्वाभ्यामेव द्रव्याम्निकमातृकापदानिकान्या सम्पूर्ण मतोऽनुगमवत्पणमिति भाग्ये न न्यूनता नवाधिक्रममाव्यवच्छेदानुपपत्तिरित्यागयेनाह-संग्रहव्यवहारी चेति । मातापदान्निकन्वेनाभिमतस्य नयन्य व्यवहार दति सना व्युत्पत्तिनिमित्तानुगतेत्याह-व्यवहार इतीति । अस्य मात्रापन्नियम्य । अन्यर्थत्वं व्युत्पत्त्युपदर्गनेन स्पष्टयति-अवहरणेति, अवहरणं विभजन पृथागा पतापादनमिति यावत् । अवहर सम्बन्धिनित्यनिति पृच्छति-कस्येति । एकम्यव लोक्यात्रानिर्वाहार्थमने का पताश्रयणेन विभजनं मन्नति, तथ गत्वातिरित दुर्वचमियागयेनोनयति-एकसत्त्वस्यति । बिमजनच गामान्यधर्मव्याप्यपरम्परविरुद. नव नानिमानीति तायवर्गवगव्या पृच्छति-निति । अविशिष्टस्य सत्त्वग्य विशिष्ट ग्यापनापादक, पण यो नाम दायेनेतरवति-विशणति । एतंदव म्पयति-घटादिना नानासत्वेनेति । किमगिन्यं व्यसह- चमार-लोकयात्रानि रिति, घटनाग्य घट नय घटं का पटमुपेक्षम्यन्यादिम्पाया लोकयात्राया न्य. मवेशनारियर्थः । गतो निसचोपत्तये अनिमातृमानिक प्रदय नम्यानित्यत्वोपपत्य पर्यायनविषयं विपक्षयर ·। २०:: र १८ मन मे -- .::.:.: ...: र करा .......... समान .. सपनाइदि. रेकर हो । । न लाने को म... १९९१ कमान मन्,ि न देल . . . . . नेते जिन. नयन विजोतारा स तदा गंगानिक नित्युत्पत्तिनतोऽवचिनामा RITAMATA पोगतिका, पो भेदो दिनास सोहरलेला पगामी नायाँमा १५ प्रानपर्णगे देवदत्त इति, समस्ताविततापयोगारादितानाशार २५ ॥ १५३. तु वगंयन्यन्यथा उत्पन्नास्तिकं पर्यापास्तिकच. तर सासनीय गान माना जाता है वनारयति-अधुनेति, मात्तिकमा मापदालिकातार ३ . ( Life | निति, समन्यसामान्यविशेान्यतरात्मानुगतपरितलः । भेदा एपेति. IRATuti व्यतानविकरोति-अनवरतेति. महापालभितिलपानरहिस। ५.१२. महिला हेतुमाह-आत्मभावलक्षणेति, आत्गल्लभक्षणेति पाeोsT भति. uirti ||२११३३६ पुगतना साना रिति यावत् , तक्षणानन्तरक्षणविनाशिवाजतागालोला । तमोत्पा- tation मा । ( anted त्यस्य नितक्तिलभ्यसर्थमाह-उत्पन्नेऽस्तिमतीति, उत्पति विमोhि TiDमा भारत, 11-१६।। धर्मखभावमपि सदित्येवमभ्युपेयात्स वान्थ्येयादिनागपि रादिलोनमापारगे Eta.11111 minti घ्योपवर्णनम् । आत्मलाभक्षणोऽपि तिरोभूततया रात एनानिविलक्षणो न सोska सा जीत विर्भूतावस्थाऽनुगामिनो वस्तुत्वं स्यात्किन्त्यभूत्वा भवनलक्षण एनारमादि मायामात । प्रादुर्भावः पूर्वमभूतस्य पश्चात्प्रादुर्भावः । अस्पैच विवरण-प्राशासीत्पाति । k kulavita thali इत्यपेक्षायामाह-नन्विति । भूत्वा पूर्वकाले सत्त्वगनुभूग। अस्तिमनुमान मानाना । ४५ त्यादिक्रियाधारस्योत्पत्तिकर्तुः कृतकत्वेन न रिसत्याभारत्वराग्गः, prerit or tekariter, Filiruit Itihd सम्भवत्येव तझ्यवहारस्य तत्तत्क्षणस्थित्यन्यतगेनैव राम्पादनीयताविलाशना विमानात, मग ३ . सत्तापि भूधात्वर्थतयाऽसधात्वर्थतया चा क्रियैव, तदगिराम्ना ! viki ir bank सा स्थिरा स्यात् , सा च क्रियात्वात्कृतका न रिशरेति । नियात्तस tait Fi दिति । तत्सम्बन्धेन क्रियासम्बन्धेन । कर्तृत्वप्रतिलम्भस्य Fire uTI Trtf thiti) | tiful किन्तूदासीन एवास्ते तदा न कुम्भकर्तृकुम्भकारपदव्यपदेश्य प्रत्यासि । Trt attain this its | ul व्यवहारश्चोत्पत्तिक्षणमारभ्याविनाशं नैकघटव्यक्तिमुपादाय किन्तु (IITimi Ha | आत्मलाभम् । उत्पन्नास्तिकं व्याख्याय पर्यायान्तिकं व्याख्यान-श्रेया । in Hifipril णायाह-यथेति । प्राप्तपर्यायः प्राप्तविनागः, यथाऽपरथूलसूक्ष्मी यादी 111 12-1 [Mitram_111 विनाशकलापप्ररूपणाप्रवणत्वं पर्यायारितकयस्येत्यान्यां पर्यायगान पणायतासमानिनी । Film धिकसङ्ख्याव्यवच्छेदानुपपत्तिरित्याशयेनाह-समस्तेति । उत्पश्चा- 11ोगानिमायो ||-11-11-17! | AR अपरे त्वित्यादिना । अन्यथा, पूर्वोपर्शितप्रकारादन्यप्रकारेण । fiftrialit : httttinue कञ्चेति । प्रथमोद्दिष्टमुत्पन्नान्तिकं ताबदाह-तन्नेति, उत्पना काय it 1 | (Tittiplift ESH 1 ·०० , , [६८] भिन्नभिन्नाचार्याभिप्रायेणोत्पन्नास्तिकपर्यायास्तिकयोरुपवर्णनम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री तोऽर्थतो वाऽप्यव्यभिचारिणां यत्र व्यपदेशस्तदुत्पन्नास्तिकं सिध्यमानसिद्धवत् , यथा सिध्यमानः सिद्ध इति कालतोऽर्थतश्चाव्यभिचारी शब्दः, तथैकद्रव्यभाविनां पर्यायाणामयुगपद्वृत्तीनां युगपदग्रह- णात् सामग्रीग्रहणाच्च यत्र व्यपदेशः स पर्यायादेशः, यथा स्पर्शादिमतां पुद्गलानामिन्द्रियैर्युगपदग्रह- णादपि व्यपदेशः क्रियते-स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गला इति ॥ अपरे व्याचक्षते- "तेपामुत्पादसम्भक्तरुत्पन्नास्तिकदेशना । उत्पद्यमानाः पर्यायाः, पर्यायास्तिकमुच्यते ॥" तेपामिति, द्रव्यमातृकापदास्तिकभेदानामुत्पादयोगादुत्पन्नास्तिकदेशना, पर्यायनयस्यानुत्पन्नेन व्यव- हाराभावात् तदानीमेव सन , न ह्यनुत्पन्नाः केचिद् द्रव्यादयः सन्ति, अतीतानागतवर्तमानेष्वविशे- पात्, यदा पुनरुत्पादसमावेशिनो वर्तमानकालावच्छिन्नाः पर्याया विवक्ष्यन्ते तदोत्पद्यमानावस्थायां पर्यायास्तिकमुच्यते ॥ अन्ये त्वभिदधति-न मातृकापदास्तिकं द्रव्यास्तिकाद् मिद्यत इति द्रव्यनय- परिग्रहः, पर्यायास्तिकं च नोत्पन्नास्तिकाद् विविच्यत इति पर्यायनयपरिग्रहः, तदेवं चतुर्भिरपि विक- ल्पनयद्वयी प्रतिपिपादयिपिता, एवं तर्हि द्रव्यादिचतुष्टयी किमर्थेति चेत्, तदुच्यते--उभयनयस्वभा- वप्रदर्शनार्थी चतुष्टयी । एवमेतान्यन्यव्याख्यानान्यालोच्य भाष्यं कथमपि गमनीयम् । खव्याख्याना- नुसारेण तावदुच्यते, पर्यायनयश्चोत्पादविनाशद्वैविध्यप्रदिदर्शयिपया भाष्यकारेणोपचक्रमे-उत्पन्ना- स्तिकं पर्यायास्तिकमिति । स एप पर्यायनयमहाविटपी प्रौढदृढानवद्यर्जुसूत्रनयादभ्रस्कन्धः सुप्र- तिष्टिताधारनानागमगहनशब्दनयशाखस्तदानयसमभिरूद्वैवंभूतविविधविकल्पप्रशाखोऽर्थशब्दज्ञानशून्य- तदेवोपपादयति-यथा सिध्यमान इति । पर्यायास्तिकं विवृणोति-तथैकगव्यभाविनामिति । अयुगपट्टत्तीनामि- त्यनेन कालतोऽर्थतो वा व्यभिचारिणामित्येवार्थः पूर्वस्माद्विशेषोऽवयोद्धव्यः । सामग्रीग्रहणादिति, रूपरसगन्धस्पर्शा- नामेकैवोत्पादिका यदि सामग्री तदाऽयुगपवृत्तीनासिति न घटते तथाऽपि भिन्नाऽपि सामयभिन्न सामग्रीरुपतयैव गृह्यत इत्यभिप्रायेण सामग्रीग्रहणादिति व्याख्येयम् , पूर्वमपि सामग्रीग्रहणादित्यस्येत्थमेव व्याख्यानम्, अन्यथा सर्व- थेकसामग्रीप्रभवस्यैकत्वे एकद्रव्यभाविनामिति वहुवचनमसमञ्जसं स्यादिति वो यम् । पर्यायादेशः पर्यायास्तिकम् । एतदेव दृष्टान्तेन भावयति-यथेति । व्याख्यानान्तरमुपनिबध्नाति-अपरे व्याचक्षत इति । उत्पन्नास्तिकपर्यायास्ति- कव्याख्यानरूपं तत्पद्यं विवृणोति-तेपासितीति । तेपामित्यस्यार्थकथनम्-द्रव्यमातृकापदास्तिकसेदानामिति । उत्पादसम्भक्तरित्यस्यार्थः-उत्पादयोगादिति । कथमुत्पादयोगादुत्पन्नास्तिकदेशनेत्याकासायामाह-पर्यायनयस्ये. त्यादि । तदानीमेव उत्पन्नावस्थायामेव । एवकारव्यवच्छेद्यमाह-न ह्यनुत्पन्ना इति । अत्र हेतुः-अतीतेति । उत्पद्यमाना इत्यायुत्तरार्द्ध पर्यायास्तिकव्याख्यानस्पं विवृणोति-यदेति । उत्पद्यमाना इत्यस्य विवरणम्-उत्पाद- समावेशिनो वर्तमानकालावच्छिन्ना इति । पर्याया इत्यस्यार्थकथनम्-पर्याया विवक्ष्यन्त इति । पर्याया- स्तिकमुच्यते इत्यस्य किञ्चिद्विशिप्यार्थकथनम्-तदोत्पद्यमानावस्थायां पर्यायास्तिकमुच्यत इति । अन्येषां चतुर्विधविकल्पस्यान्यथोपवर्णनमुपनिबध्नाति-अन्ये त्वभिदधतीति । एवं सति द्रव्यास्तिकं पर्यायानिकमित्येव पान्य झिमर्थ विकल्पचतुटयाभिवानमिन्यारेरते-एवं नहींति । स्वभाववर्णनपरैव विकल्पचतुष्टयी नान्यत्प्रयोजनं तम्या इत्यु- गरयति-तदुच्यत इति । उभयनयस्वभावेति, व्यपर्यायनयन्वभावत्यर्थः । एतानि च परव्याग्न्यानानि यथोपपद्यन्ते नया सममेव प्रेक्षादक्षान्त्र तत्र स्वयविभवमाधास्यन्ति ग्रन्यारवमयान सापपादनायाम्माभित्रंगनी व्याप्रियते इन्यु- परिगति-एचमिति । नव्यायाने मारमानान्नगपेक्षया विशेषं मननि निवाबाह-स्वव्याग्यानानुसारेणति । पतीचन रूपमा मानिन्दन या मनमारे उत्पन्नाम्निक पर्यायान्तिकमिन्येन नलागेकापमुनिबाद- निकाय पवनका मानपानोपाति-स एप पर्यायनयमहाविटपोनि । सन्मगागाभाग पर मना र नाम न ट नटुपदर्शयति-प्रौढत्यादि, प्रतन्यत इत्या व्यका । नत्र ·भाष्यटीकाविवृतियुता] अतीतानागतपरिहारेण वर्तमानमात्रावगाहिन ऋजुसूत्रनयस्य वर्णनम् । [६९] ताङ्गुरपत्रपुष्पफलोपशोभितः पर्यायप्रधानत्वादुत्पादविनाशमात्रजलावसेकसंवर्धनीयः प्रतन्यते, तन्त्रर्जुन सूत्रः कुटिलातीतानागतपरिहारेण वर्तमानक्षणावच्छिन्नवस्तुसत्तामात्रमृजु सूत्रयति-अन्यतो व्यवच्छि- नत्ति सूत्रपातवत् , न छतीतमनागतं वाऽस्ति, यदि स्यातामतीतानागते न तर्हि मृतपुत्रिका युवतिः पुत्रकमुद्दिश्य रुद्यात् , न च पुनार्थिनी योपिदोपयाजिकादि विशिष्टदेवतासन्निधौ विद्ध्यात्, तद्धि वस्तु वर्तमानक्षणावस्थाय्येव, न जातुचित् ततः परं सत्तामनुभवति, नाप्यतीतकालासादितात्मलाभ किञ्चित् तत्रान्वेति, खकारणकलापसामग्रीसन्निधावुत्पद्य स्वरसभङ्गुरतामवलम्बन्ते तत्क्षणमात्रावल- म्विनः सर्वसंस्काराः । एवं च सति य एते कर्तृभूतद्रव्यशब्दसन्निधौ क्रियाशब्दाः प्रयुज्यन्ते यथा देवदत्तः पचति पठति गच्छतीति, कर्मभूतद्रव्यशब्दसन्निधौ वा यथा घटो भिद्यते घट वा भिन- तीत्येवमादयो न यथार्थाः, कथम् ? यतो नामशब्देनाविकृतरूपस्य द्रव्यस्याभिधानात् , क्रियाशब्देन च विकारख प्रतिपाद्यत्वात् , न च विकाराविकारयोरेकाधिकरण्यमस्ति विरुद्धत्वात्, अर्थप्रत्याय- नाय हि प्रयुक्तः शब्दो विरुद्धमर्थ प्रतिपादयन्नैव सम्यग्ज्ञानमाधत्ते । अयथार्थत्वात् , मृगतृष्णायां सलिलशब्दवदिति । उक्तार्थसंवादी च शोको गीतः पुराविदा- "पलालं न दहत्यग्नि-भिद्यते न घटः क्वचित् । नासंयतः प्रव्रजति भव्यो-ऽसिद्धो न सिद्ध्यति ॥" पलालं दह्यत इति यद् व्यवहारस्य वाक्यं तद् विरुध्यते, अत्र वाक्ये वाक्यार्थप्रतिपत्तये स्कन्धरूपस्य ऋजुसूत्रस्य स्वरूपमुपवर्णयति-तत्रर्जुसूत्र इत्यादिना । कुटिलेति, कुटिलं यदतीतमनागतं च तत्परिहा- रेण तत्परित्यागेनेत्यर्थः । वर्तमानेति, वर्तमानक्षणावच्छिन्ना या वस्तुसत्ता तन्मात्रमित्यर्थः । सूत्रयतीत्यस्यान्यतो व्यवछिनत्तीत्यर्थकथनम् । सूत्रपातचदिति, लोके ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यवस्थिताना पदार्थानां समश्रेणिव्यवस्थितत्वपरि- ज्ञानाय यथा सूत्रपातोऽनन्यसाधारणोपायस्तेनासमश्रेणिव्यवस्थितिपरिहारेण समश्रेणिव्यवस्थित्यवगतिस्तथेत्यर्थः । तीतानागतयोरपि वस्तुनोः सद्भावात्तव्यवच्छेदकस्यास्यासद्विषयकत्वेन दुर्णयत्वमेवेत्यत आह-न ह्यतीतमनागतं वाऽस्तीति । नहि वाडात्रेण कस्यचिद्विधिः प्रतिषेधो वा सम्भवतीत्यतस्तत्र युक्तिमुपदर्शयति-यदीति । न तहीं- त्यादिनाऽतीतवस्तुसद्भावे दोष उदृङ्कितः । अनागतवस्तुसद्भावे दोपमुपदर्शयति-न च पुत्रार्थिनीति । अतीतस्यापि पुत्रस्य सद्भावेन तद्विरहस्याभावात्तन्निवन्धनशोकस्याभावे तत्कार्य रोदनं न स्यात् , एवं भाविनः पुत्रस्य पूर्वमपि भावेन तद- प्राप्तेरेवाभावेन तन्निवन्धनपुत्रार्थिताया अभावेन तन्निवन्धनपुत्रप्राप्तिफलकमीष्टदेवतोत्तरकालीनाराधनाविशेषौपयाजिकादि- संकल्पनमपि न स्यादित्यर्थः । एवं च यद् ऋजुसूत्रवक्तव्यं तत्सम्पीण्ड्य दर्शयति-तद्धि वस्त्वित्यादिना । एवकारव्यव- च्छेद्यमाह-न जातुचिदिति, कदाचिदपि नेत्यर्थः । ततः परं वर्तमानक्षणादूर्ध्वम् । वर्तमानकालीनस्योत्तरकालासत्त्वे पूर्वकालीनस्यापि यदा तस्यावस्थानं तत्काल एव तस्य वर्तमान इति न तस्य तदुत्तरकालः, यस्य वर्तमानस्तस्मिंस्तत्क्षणावच्छिन्ने नान्वयसम्भव इति प्राप्तमेव तथापि स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमाह-नाप्यतीतेति । तत्र वर्तमानक्षणावस्थायिनि वस्तुनि । तर्हि ऋजुसूत्रविषयाः पदार्थाः कीदृशाः ? इत्यपेक्षायामाह-स्वकारणकलापेति । सर्वसंस्काराः सर्वपदार्थाः । कर्तृकर्म- क्रियाविषयाणां शब्दानां नास्सिन्मते याथार्थ्यमित्युपपादयन्नाह-एवं च सतीति, सर्वभावानां क्षणमात्रावलम्वित्वे च सतीत्यर्थः । अविगानेन सर्वैलौकिकपरीक्षकैः प्रयुज्यमानानां कर्तृसमभिव्याहृतानां कर्मसमभिव्याहृतानां वा क्रियाशब्दानां कथं न याथार्थ्यमिति पृच्छति-कथमिति । अविकृतयो. कर्तृकर्मणोः विकारात्मक्रियाकालेऽभावात्सामानाधिकरण्यानुपपत्ते- रनुपपद्यमानार्थकत्वादयाथार्थ्यमित्याशयेनोत्तरयति-यत इति । नामशब्देल व्याकरणकर्तृनामसङ्केतविपयशब्देन । क्रिया- शब्देन क्रियाविशेपार्थसङ्केतितधातुना । अयथार्थत्वाच्चोक्तशब्दानां सम्यग्ज्ञानजनकत्वलक्षणं प्रामाण्यमपि कुत इत्याह- अर्थप्रत्यायनाय हीति। आधत्ते जनयति । उक्तर्जुसूत्रप्ररूपणं संवादयितुमाह-उक्तार्थसंवादी चेति। "पलालं न दहत्यग्निः" इतिप्रथमचरणार्थमुपपादयति-पलालं दह्यत इतीलारभ्य प्रमत्तगीतावेतावितीयन्तेन । पलाल- नन्व- ·, , , [७०] ऋजुसूत्रनयोपसंहारः, शब्दनयानामुपवर्णनश्च । [तत्त्वार्थ त्रिसूत्री पदार्थप्रविभागकाले पलालशब्दो विशिष्टाकारद्रव्यवचनो नामशब्दः, तद्धि द्रव्यं यावत् तस्मिन्नेवा- कारे वर्तते तावदेव पलालशब्दवाच्यम् , अन्यदा तु पलालभावेन तस्याभाव एव, तद्भावेनाभावात् पटवत् , तस्मात् स्थिररूपमव्यापारमुदासीनमविकृतं पलालशब्देन वस्तु प्रतिपादितम् , कथं तदेव दह्यत इत्यनेन शब्देनोच्येत ? क्रियाशब्दस्य विकाराभिधायित्वात् , न हि स एवार्थो विकारश्चावि- कारश्च भवितुमुत्सहते, यदि हि तत् पलालं न तर्हि तदेव दाते, अविपरिणतत्वात् प्रागवस्थावत् , विपरिणममानं च पलालसेव तन्न भवति, विपरिणामशब्दस्य भावान्तरवाचित्वात् , तस्माद् यावत् तत् पलालं तावन्न दह्यते, यदा दह्यते तदा पलालं न भवतीत्यतो नैतावेकस्यार्थस्य प्रत्यायनाय सम्य- ग्नानोपजनकारणम् , शब्दान्तरापत्त्यसहिष्णुत्वात् प्रमत्तगीतावेताविति, एवं घटायुदाहरणभावना कार्या । एवं च सदेकक्षणवृत्त्येव, नित्यं पुन वास्ति वस्तु किञ्चिदिति ।। एवमृजुसूत्रनयेन निरूपिते वस्तुनि शब्दनयस्तव्यावृत्त्यर्थमाह-शब्दप्रयोगोऽर्थगत्यर्थः, तत्र वक्तुर- नुविधायी शब्दोऽर्थवशात् तस्य शब्दप्रयोगः, श्रोतुः पुनः शब्दवशादर्थप्रतिपत्तिरिति शब्दानुविधाय्यर्थः, शब्दनयाश्च शब्दानुरूपमर्थमिच्छन्ति, यथा शब्दस्तथाऽर्थोऽपि प्रतिपत्तव्यः, समनन्तरनयप्रतिपादित वर्तमानरूपप्रवृत्तं वस्तु सूक्ष्मतरेण शब्देन भिद्यते, ऋजुसूत्रस्तु वर्तमानानेकधर्मरूपमपि घटं शब्देना- भिधीयमानं सम्यगभ्युपैति, यथा मृद्धटोऽस्ति घटो द्रव्यं घट इति, यद्यसौ मृद्रूपेण द्रव्यतया च न शब्दवाच्यस्य विशिष्टाकारद्रव्यस्याविकृतरूपस्य दह्यत इति शब्दवाच्यस्य विकारविशेपाक्रान्तस्य विरुद्धधर्माध्यासादन्योन्यं भिन्नत्वेनाभेदासम्भवान्न सामानाधिकरण्यमुपपद्यत इत्येतत्प्रपञ्चत आह-अत्र हीति । तद्धि विशिष्टाकारं हि। अन्यदा विशिष्टाकारप्रच्युतिवेलायाम् । तस्य विशिष्टाकारद्रव्यस्य । तद्भावेन पलालभावेन । पटवदिति, पलालभावेनाभावा- पटो यथा न पलालं तथेत्यर्थः । पलालमिति नानो दह्यत इति क्रियाया विरोधमेव निगमयति-तस्मादिति । तत् दाहकालावस्थितं वस्तु । पलालं विशिष्टाकारद्रव्यरूपमविकृतम् । तदेव अविकृतं विशिष्टाकारद्रव्यरूपमेव । विपरिणम- मानं च विशिष्टाकारपरित्यागेनान्यथाकारपरिग्रहेणोपजातञ्च । उपसंहरति-तस्मादिति । नैताविति, पलालं दत्यत इति गन्दी नेत्यर्थः । ननः कारणमित्यनेन सम्बन्धः । निषेधे हेतुमाह-शब्दान्तरापत्त्यसहिष्णुत्वादिति, तयोरे- कगब्दवाच्यस्यापरशब्दवाच्यत्वयोग्यत्वाभावादित्यर्थः । “भिद्यते न घटः क्वचिद्" इत्यादीनामपीत्थमेवार्थभावना कार्ये- त्यतिदिशति-एवं घटायुदाहरणभावना कार्येति । ऋजुसूत्रवक्तव्यमुपसंहरति-एवं चेति । एवकारव्यवच्छेद्यमाह- नित्यं पुनरिति, एतावता प्रौढदृढानवद्यर्जुसूत्रनयादभ्रस्कन्ध इति विशेषणोपपत्तिः कृता । इदानी सुप्रतिष्ठि- ताधारनानागमगहनशब्दनयशाख इति विशेषणं भावयितुं शव्दनयं प्ररूपयति-एवं ऋजुसूत्रनयेनेति । शब्द- नयः साम्प्रतनमभित्र्टवम्भृतभेदेन त्रिविधः, तत्र साम्प्रतस्य सामान्यशब्देनाप्यभिधानमिति बोध्यम् । तद्वयावृत्त्य- र्थम् नाजुसूत्रनयाभिप्रेतवस्तुव्यवच्छिनये। आहेति क्रियायाः कर्मोपनिवनाति-शब्दप्रयोगोऽर्थगत्यर्थ इति, अर्थ- विशेषावगतये शब्दविगेपोपादानमित्यर्थः । यथाऽर्थस्तथा गव्दं प्रयुञते वक्तारः, यतो वाक्यरचना प्रतिवाक्यार्थवानस्य हेतुत्वारियर्षानुरोध्येव नत्तु गन्दप्रयोग. । श्रोता तु गृहीतमा तिकं यादृशं शब्दं शृणोति तादृशशब्दानुगेविनमेवार्थम- वगन्तीति तल गन्दानुरोभ्यर्थ दयाह-तत्र वतरिति । तस्य वक्तुः । शब्दानुम्पार्थाभ्युपगमे त्रयाणामपि शब्दनयाना- कतारम्तेलभिमन्यायोलम्-शब्दनयाश्चति । शादानुन् पमर्थमिच्छन्तीति यदुक्तं तदेव प्रपायति-यथा शब्दस्तथाऽ- थाऽपि प्रतिपत्तव्य इति । समनन्तरनयेति, मजमूत्रनयेत्यर्थः । वर्तमानरूपप्रवृत्तं वर्तमानकालपत्तियावधर्म- समन्वितम् । सक्ष्मतरेण एल्बवीन्चनपुंगरयादिना । गदेन पुंचीनपुंगकालादिभेदभाजा गब्डेन । भिद्यते गिनमेव भगी। एलदेव दमनगन्दनव्योरेवोपवांगेन टायनि-ऋजुमृत्रमिन्वयादिना । गृत्यानित्यद्रव्यन्यागि घंटे- गीत :दा योग एवानगे पाने:न्युगमगणना कार -यनि । उनाभ्युपगमे निष्प्रया पगा:- पालमा क-म यअनाविनि, अनी र । मननयोयेयमुपदार्थ गाम्प्रननया पगन्दनयो- - ·भाष्यटीकाविवृतियुता] साम्प्रतनये लिझादिभेदात्समभिरूढनये प्रवृत्तिनिमित्तभेदाद् भिन्नता । [७१) , , , स्वादमृदद्रव्यं च घटः स्यात् , अतः सोऽसौ तेन रूपेण वृत्तत्वाद् वर्तमानरूपघटवदिति । शब्दनयस्तु वर्तमानकालवृत्तमपि लिङ्गसहयापुरुपकालादिमिन्नमवस्त्वेव मन्यते, स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गानां गुणानां भिन्नत्वात् , मृद्भटो द्रव्यमिति न सामानाधिकरण्यम् , यथा गौरश्वः, संस्त्यानप्रसवस्थितिलक्षणाः परस्परविरुद्धाः खल्वेते गुणाः शीतोष्णादिवत, मृदादिशब्दाच भिन्नरूपप्रत्ययप्रसवो दृष्टः, पटकुटा- दिभिन्नध्वनिवत् , तस्माल्लिङ्गादिभिन्नमसम्यगभिधानम् , तस्यार्थस्य तेन रूपेणाभूतत्वात् , कातरे शूरशब्दप्रयोगवदिति, एवं चाभिन्नलिझसहयाद्युच्यमानं वस्तु वस्तुतामधिवसति, तेन रूपेण वृत्तत्वात् , यथा शूरे शूरशब्दप्रयोगः, समानलिङ्गशब्दाभिधेयतायां च वस्तुनः पर्यायान्तरैः सामानाधिकरण्यं सिध्यति, घटः कुटो हस्ती दन्ती चेति ।। एवं शब्दनयेन सूत्रे व्यावर्तिते वस्तुनि चाभिन्नलिङ्गादिशब्दवाच्ये प्रतिष्ठापिते वर्तमानस्याभिन्नलि- नादिकस्य वस्तुनः सूक्ष्मतरं भेदमभिधत्ते समभिरूढनयः-न जातुचित् पर्यायान्तरैकाधिकरण्येन शब्दैरु- च्यमानं वस्तु यथावस्थितमुक्तं भवति, संज्ञानिमित्तभेदाद् । द्विविधा संज्ञा-पारिभापिकी नैमित्तिकी पेयमुपदर्शयति-शब्दनयस्त्विति । अवस्त्वेव, एव वस्त्वनात्मकमेव, भिन्न भिन्नं च तद्वस्त्वभ्युपगम्यमानं भवत्येव वस्त्वित्यग्रे व्यक्तम् । एवं च यावन्तः समानलिज्ञाः पर्यायास्तावतामेकवस्त्वभिधायकत्वेन पर्यायत्वम् , ये च विभिन्नलिङ्गभाजः शब्दास्तेषाम अपि विभिन्ना एवेति न तेपा पर्यायतेति भावः। यश्च मृद् घटः द्रव्यं घट इति प्रयोगो घटे मृत्त्वस्य द्रव्यत्वस्य च साधनायोपन्यस्तः सोऽपि न युक्त इत्याह-मृद्धट इति । तत्र स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गानां गुणानां विभिन्नलक्षण- त्वेन परस्पर विरुद्धत्वाद्विभिन्नत्वमुपपादयति-संस्त्यानेति, संस्त्यानं रूपान्तरेण भवनम् , तदेव पूर्वरूपविनाशः, प्रसव उत्पादः, स्थितिध्रौव्यम् , तल्लक्षणं चैपा पारिभाषिकम् , अत्र मृदः स्त्रीलिङ्गत्वात्तद्वाच्यं संस्त्यानम्, घटपदस्य पुंलिङ्गत्वात्त- द्वाच्यः प्रसवः, द्रव्यपदस्य नपुंसकलिङ्गत्वात्तद्वाच्यं ध्रौव्यमिति परस्परविरुद्धार्थकत्वेन नैषां सामानाधिकरण्यसम्भव इत्यभि- सन्धिः । विभिन्नाववोधजनकत्वादपि न मृदादिशब्दानां सामानाधिकरण्यमित्याह-मृदादिशब्दाचेति । तस्मादिति, यतः स्त्रीपुंनपुंसकानां भिन्नत्वं तस्माल्लिङ्गादिभिन्नं यद् एकवस्तुवाचकत्वेन ऋजसूत्रसम्मतमभिधानं तत्तथाऽसम्यगित्यर्थः। तस्या- र्थस्य, एकस्य स्त्रीत्वविशिष्टस्य पुंस्त्वविशिष्टस्य नपुंसकत्वविशिष्टस्य वाऽर्थस्य । तेन रूपेण, परस्परविरुद्धानेकलिङ्गाद्यात्मना । अभूतत्वात् , अयथार्थत्वात् । शब्दनये यथोच्यमानं वस्तु वस्तुत्वं प्रतिपद्यते तथोपदर्शयति-एवञ्चेति, विभिन्नलि- ज्ञादिवाच्यस्यावस्तुत्वे चेत्यर्थः । तेन रूपेण अभिन्नलिङ्गसङ्ख्यादिरूपेण । वृत्तत्वात् यथार्थत्वात् । विभिन्नलिङ्गानां मृद्धट- द्रव्यपदानां न सामानाविकरण्यमेतन्मते इत्युपपादितत्वे समानलिङ्गशब्दानां सामानाधिकरण्यमादागतमेव तथापि विभि- नप्रवृत्तिनिमित्तकपदैः सह सामानाधिकरण्यमपि मा प्रसाहीत्किन्तु समानप्रवृत्तिनिमित्तकपदैरेवेत्याशयेनाह-समानलिङ्गेति । साम्प्रतनयस्वरूपं शब्दनयमभिधाय समभिरूढनामानं शब्दनयं प्ररूपयति-एवं शब्दनयेन सूत्र इति । व्यावर्तित इति पूर्वान्वयि, एवं प्रतिष्ठापित इत्यपि। समभिरूढनयाभिमतं सूक्ष्मतरभेदमेवोपदर्शयति-न जातुचिदित्यादिना । पर्यायान्तरैकाधिकरण्येन घटकुटादिशब्दसामानाधिकरण्येन । शब्दैः कलसकुम्भादिशब्दैः । उच्यमानं घटः कलसः कुम्भः कुट इत्येवं प्रतिपाद्यमानम् । वस्तु एकं वस्तु, घटशब्दवाच्यं न कुटादिशब्दवाच्यतया प्रतिपाद्यमानं वस्तु- भावं प्रतिपाद्यते किन्तु घटशब्दवाच्यमन्यत् कुम्भशब्दवाच्यञ्चान्यदित्यर्थ. । कुतश्च घटशब्दवाच्यात्कुम्भशब्दवाच्यमन्य- दित्यपेक्षायामाह-संज्ञानिमित्तभेदादिति, 'घटि चेप्टायाम्' इत्यनुसाराद्धटन क्रियानिमित्तका घट इति संज्ञा, कुं पृथिवी भासयतीति व्युत्पत्त्यनुसारेण भूभासनरूपक्रियानिमित्तका कुम्भ इति संज्ञा, इत्येवं व्युत्पत्तिनिमित्तभेदात्सर्वशब्दानां भिन्नार्थ- त्वम् , व्युत्पत्तिनिमित्तमेव चास्मिन्नये प्रवृत्तिनिमित्तमिति । समुदायशक्त्यात्मकरूढिप्रवृत्ता च संज्ञा नास्यार्थतत्त्वावभासिका किन्त्ववयवशक्तिरूपयोगप्रवृत्तवेत्याशयेन सज्ञाद्वैविध्यमुपदर्शयति-द्विविधा संज्ञेति । पारिभापिकी समुदायशक्तिकल्प- नसमुत्थापिता संज्ञा । नैमित्तिकी अवयवशक्तिरूपयोगवलप्रभाविता । प्रथमायाः नार्थतत्त्वाववोधकत्वमित्याह-तनेति ·, [२] एवम्भूतनये प्रवृत्तिनिमित्तभूतक्रियाकाल एव तत्तद्वस्तुता नान्यन्न । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री च, तत्र पारिभाषिकी नार्थतत्त्वं ब्रवीति, यहच्छामात्रप्रवृत्तत्वात् , नैमित्तिकी तु सर्वैव संज्ञा युक्ता, यथाऽऽह- "नाम च धातुजमाह निरुक्ते, व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । यन्न विशेषपदार्थसमुत्थं, प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यम् ॥ १ ॥" [वार्तिकम् ] एवं च सर्वे क्रियानिमित्ताः शब्दा धातुजत्वात् , निमित्तभेदाचार्थभेदो दृष्टश्छत्रिदण्ड्यादिवत् , अतो यां यां संज्ञामभिधत्ते तां तां समभिरोहतीति समभिरूढस्तामेवैकामारोहति, द्वितीयां निमित्ता- न्तरवृत्तां न क्षमते, तस्माद् वर्तमानेनाभिन्नलिङ्गादिनाऽप्येकेनैव ध्वनिनाभिधीयमानोऽर्थः सम्यगुक्तो भवति, नान्यथेति ॥ क्रियाभेदादित्थं समभिरूढनयेन प्रतिपादिते वस्तुन्येवंभूतनयः तद्वस्तु सूक्ष्मतरभेदं प्रतिपादयितु- मुपक्रमते-यदि घटत इति घटः क्रियानिमित्तशब्दवाच्योऽभ्युपेतस्त्वया ततो यत् तन्निमित्तं सा क्रिया यदैव वर्तमाना तदैव नैमित्तिकः शब्दो युक्तश्चित्रकरादिवत् , तस्माद् यदैव घटते-चेष्टते तदैव घटः, तन्निमित्ताभावे पटादिवदेवासौ न घटः, न चातीतानागतनिमित्तसम्बन्धः, तयोरभावात् , न ह्यतीतं भावि वा छत्रदण्डादि छत्रिदण्ड्यादीनां निमित्तं युज्यते, यदि स्यात् , त्रैलोक्यस्य छत्रिद- ण्डित्वप्रसङ्गः, अतो घटमान एव घटः, क्रियाविशिष्टस्यैव घटता, ततश्च घटशब्देनापि नैवासौ सर्वदा वाच्य इति, एवमेप पर्यायनयः सूक्ष्मतरभेदस्तावदाधावति यावज्ज्ञानमात्रमवशिष्यते शून्यता वा, न विह सकलक्रमभेदाख्यानं क्रियतेऽन्यत्र प्रपञ्चितत्वात् । एवमेतयोव्यास्तिकपर्यायास्तिकयो- तयोर्मध्य इत्यर्थः । उत्तराया अर्थतत्त्वाववोधकत्वेन युक्तत्वमित्याह-नैमित्तिकी त्विति । उक्तमर्थ संवादयति-यथाहेति। नाम चेति, निरुक्ते व्युत्पत्तिप्रतिपादकग्रन्थे व्युत्पत्तिकारः, व्याकरणे तु शकटस्य तोकमपत्वं शाकटायनः, धातुजं नाम आह । तत्र परिगणितशब्दानां व्युत्पादनादन्येषु नामसु का गतिरित्याह-यन्नेत्यादि, यद् नाम, पदार्थ विशेषस- मुत्थं पदार्थविशेषेण प्रकृतिविशेषेण प्रत्ययविशेषेण च उत्थं जातं व्युत्पादितं न, तद् नाम, प्रत्ययतः प्रत्ययविशेष परिकल्प्य, प्रकृतेः प्रकृतिविशेष परिकल्प्य च ऊह्यं तय॑म् , व्युत्पाद्यं साधनीयमिति यावत् , सर्वेषां शब्दानां व्युत्पत्तिनिमित्तभेदावश्यम्भा- वेऽर्थभेद आवश्यक इत्याह-एवं चेति, सर्वनाम्नां धातुजन्यत्वे सतीत्यर्थः । अस्य नयस्य समभिरूढसंज्ञाप्यन्वर्थत्याह-अतो यां यामिति।तामेवेत्येवकारव्यवच्छेद्यामाह-द्वितीयामिति । उपसंहरति-तस्मादिति। वर्तमानेनेत्यनेन ऋजुसूत्रार्थयव अभिन्नलिङ्गादिनेत्यनेन साम्प्रतनयार्थस्यैव एकेनैवेत्यनेन विशेपिततरभावेनैवार्थोऽस्येति ख्यापितम् । समभिरुढनयरूपपर्या- यनयविटपिप्रशाखा निरूप्येवम्भूतरुपतत्प्रशाखां निरुपयति-क्रियाभेदादित्थमिति । त्वया समभिरूढनयेन । चित्रक रादिवदिति, आदिपदाकुम्भकारादेः परिग्रहः, चित्रकरणवेलायां चित्रकारव्यपदेशः कुम्भकरणवेलायामेव कुम्भकार- व्यपदेश इत्यस्याभिमानः । न च कदाचिदसी चेष्टा कृतवान् करिष्यतीति वेति कृत्वोपलक्षणभूतया चेप्टया घटपदवाच्योऽ- चेष्टमानोऽपि कि न स्यादिलाशहायामाह-न चातीतेति । तयोः, अतीतानागतयोः । एतदेवोपपादयति-न ह्यतीत. मिति, उत्तानार्थोऽयं प्रन्थः । पर्यायनयमूलकावेव विज्ञानवादशून्यवादी योगाचार-माध्यमिकप्रतितापित्यतस्य माता. म्यख्यापनायाह-एचमेप पर्यायनय इति । यथा यदव किया तदेव तन्निमित्तकमब्दवाच्योधलथा यदा गानं तवार्थ- निद्धिः, न मानादृतेऽर्थमनाया मानमन्ति, एवं निपीव्यमानोऽों जानाकारसस्प एवं प्रविगति, आकागेऽपि विचार्यमाणो न मानाटिभिन्नस्वर पनानुपर्शाते, ज्ञानमपि प्राधमायाया विकर निम्च्यमानं न कश्विव्ययनिष्ठत पति शन्यतागामेय निभाम्पतीयमितिः । ननु पर्यायनयन्य कन मंण विज्ञानमात्रे अन्य नायां च पर्ययगानं ? वायत्रण पर्यवगानं तु पूर्ण- यामध्यात्यने वरव्य एव तदुपमाटरजम टलत आर-न विहेति, अधिग्रवण दिया व्यापारः गाफ यमनि, न्यत्र प्रापिगम्यायमापन पत्यादरामात्र ग्रन्यनारयापटक नादरणीयम् , दिखानप्रदानमेव न्यायम, म मेति भावः । एषामित्वादन्न्नर भावनवतात-एवमेतयोरिति । बचनचतुष्टयेति, यानि गावा ·- चक्षुर्जन्यज्ञानविषयभावापन्नं द्रव्यं रूपमिति, रसनाग्राह्यतापन्नं तदेव रस इति, त्वगिन्द्रियगोचरतामितं स्पर्श इति, घ्राणेनाघ्रा- भाष्यटीकाविवृतियुता ] द्रव्यास्तिकस्य व्याख्यानप्रयोजनानि, द्रव्यातिरिक्तवस्त्वभावश्च । ७३) चनचतुष्टयोपात्तयोः परस्परापेक्षयोरर्पणानर्पणविशेषतः सम्भवद्भिर्विकल्पैर्भाष्यकृत् स्वयमेव सन्नि- त्यादिभेदभावनां करोति-- [भाष्यम्-] एषामर्थपदानि द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणिवा सत् । असन्नाम नास्त्येव द्रव्यास्तिकस्य । एषामर्थपदानीत्यादि, एपां-द्रव्यपर्यायनयभेदानां द्रव्यास्तिकादीनां चतुर्णाम् अर्थानि पदानि अर्थपदानि-द्रव्यं वा द्रव्ये वा इत्यादीनि, द्रव्यास्तिकादीनां योऽर्थोऽभिधेयो-वाच्यरत- प्रतिपादनप्रयोजनान्येकत्वादीनि युक्तानि द्रव्यादीनि, एभिर्हि द्रव्यास्तिकादीनि व्याख्यायन्ते विकल्पैः, तेषां चार्थाभिधानप्रत्ययभेदेन भिन्नानामन्तरङ्गाभिधानप्रत्ययपदापेक्षया बहुतिथविद्वज्जनाभिमतवहिर- गार्थपदचिन्ता क्रियते, तिष्ठतां तावदभिधानप्रत्ययावित्यर्थपदमेव प्राक् प्रदीत इत्यर्थः । तत्र द्रव्यं भव्यं योग्यं स्वपर्यायपरिणतेः, सर्व धर्मादि भेदवाद्यभिमतमभिन्नलक्षणार्पणयैकत्वेन विवक्ष्यते द्रव्य- मिति द्रव्यखभावात्यागात्, न च द्रव्यव्यतिरिक्तं गुणकर्मादि किञ्चिदस्ति, रूपरसादयस्तद्रव्यद्वारे- णैवोपलब्धिमार्गमवतरन्तो द्रव्यवृत्तिमात्रत्वेनावधार्यन्ते, न भिन्नजातीयत्वेन, चक्षुरादिग्रहणभेदात् पदास्तिकमुत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकमिति वचनचतुष्टयेत्यर्थः । द्रव्यं वेत्यादि संग्रहनैगमनयाभिप्रेतस्य द्रव्यास्तिकमिति प्रथम- वचनस्य व्याख्यानम् । अर्थपदानीसत्र कर्मधारयसमास इत्यावेदनायाह-अर्थानि पदानीति । इत्यादीनीति, आदि- पदाव्याणि वा मातृकापदं वेत्यादीनामुपग्रहः। द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वा सत् सती सन्तीत्येतानि एकवचन द्विवचन- बहुवचनान्तानि द्रव्यास्तिकमित्येतस्यार्थपदानि व्याख्यानप्रयोजनानीत्येतदर्थावेदनायाह-द्रव्यास्तिकादीनामिति । अर्थ- पदानीत्येतत्पदं मातृकापदास्तिकस्यापीयाद्युत्तरभाष्येऽपि सम्बध्यत इत्यतोऽत्रादिपदमुपात्तं मातृकापदास्तिकादीनां सङ्ग्रहाय, एवमग्रेऽपि । एकत्वादीनि युक्तानीति, अत्र एकवचनादियुक्तानीति पाठो युक्तः । द्रव्यादीनीति, आदिपदान्मातृकापदादेरुपग्रहः । एभिः, द्रव्यमित्यादिभिः, अस्य विकल्परित्यनेन सम्बन्धः, अर्थाभिधानप्रत्ययास्तुल्य- नामधेया इति वचनाद्रव्यास्तिकादीनां खखरुपाभिधानखखार्थतत्प्रत्ययवाचकत्वेऽपि यत्तदर्थमात्र प्रत्यायनप्रयोजनकतयाऽर्थप- दानीत्यस्योपवर्णनं तदभिप्रायमाविष्करोति-तेषामित्यादिना, तेषा द्रव्यास्तिकादीनाम् । अभिधानप्रलययोराकारतो न भेदः, द्रव्यास्तिकमित्यादिनाम्नः द्रव्यास्तिकमित्यादिज्ञानस्य च स्वरूपतोऽविशेषादतोऽन्तरङ्गत्वं तयोः, अर्थस्तु भिद्यतेऽतो बहिरङ्ग- त्वमस्य, तस्य व्याख्यानतः प्रतिपत्तित एव विदुषामिष्टसिद्धिरिति तत्प्रपञ्चनमेव न्याय्यमित्याशयेनाह-अन्तरङ्गेति । बहु- तिथेति, बहुप्रकारेत्यर्थः, अस्य बहिरङ्गार्थपदेऽन्वयः । चिन्ताकरणखरूपमुपदर्शयति-तिष्ठतामिति । द्रव्यं सदित्येक वचनसमन्वितं संग्रहनयाभिमतं व्याख्यानयति-तत्र द्रव्यमित्यादिना। द्रव्यं च भव्य इत्यनुसारागव्यमिति भब्यमाह । खपर्यायरूपेण भवनायुज्यते भव्यं द्रव्यम् । कारणे द्रव्यशब्दप्रयोगात्, कारणं च स्वरूपयोग्यतया फलोपहिततया च भवति, तत्र स्वरूपयोग्यताश्रयणेनाह-योग्यमिति । कस्य योग्यमित्यपेक्षायामाह-वपर्यायपरिणतेरिति । अत्रार्पणाकृत्य- मुपनिबध्नाति-सर्वमिति । धर्मादीत्यत्रादिपदादधर्माकाशजीवपुद्गलानां ग्रहणम् । गतिस्थित्यादिरूपेण परिणमदपि धर्मादि दव्यखभावं न जहातीत्येकद्रव्यात्मकमेवेत्याह-द्रव्यखभावात्यागादिति । द्रव्यमित्येकवचनान्तमवधारणाकलित- मेकत्वविशिष्टद्रव्यमाह, ततो द्रव्यव्यतिरिक्तस्य सत्त्वमपवदतीत्याह-न च द्रव्यव्यतिरिक्तमिति । गुणकर्मादीति, आदिपदात्सामान्यविशेषयोरुपग्रहः । तत्र तावद्गुणस्य द्रव्याव्यतिरिक्तत्वमुपपादयति-रूपरसादय इत्यादिना । द्रव्य. त्तिमात्रत्वेन द्रव्यपरिणाममात्रत्वेन । अवधार्यन्ते रूपरसादिरूपद्रव्याकारोपलब्धिलक्षणज्ञानेन निश्चीयन्ते, न तु तत्त- ज्ज्ञाने द्रव्यविजातीयत्वमपि तेषां भाषत इति न द्रव्यविजातीयत्वेन तेषामवधारणमित्याह-न भिन्नजातीयत्वेनेति । यमाणं गन्ध इति रूपादयस्तद्वत्तय एवेत्याह-चक्षुरादिग्रहणमेदात्त्विति । ता रूपरसादिस्वरूपाः, वृत्तयः परिणतयः, . त. त्रि. १० ·, , - , , [७४] शुद्धे द्रव्यास्तिकमते एक द्रव्यम् , अशुद्धे तु द्रव्ये द्रव्याणि वा । [तत्त्वात्रिसूत्री तु वृत्तयस्तास्तस्य भिद्यन्ते, पितृपुत्रमातुलत्वाचनेकसम्बन्धिसम्बन्धविशिष्टपुरुषवत्, अभिन्नस्यैकस्य जिनदत्तादेर्जन्यजनकाद्यनेकसम्बन्धापेक्षाः पित्रादिव्यपदेशाः प्रवर्तन्ते, न तु तस्मात् पुरुषवस्तुनो- ऽर्थान्तरभूतं पितृत्वं नामार्थो जात्यन्तरमस्ति पुरुषवृत्तिमानत्वात् , तथा द्रव्यमपि चक्षुर्ग्रहणादिवि- पयभूयमासादयद् रूपादिव्यपदेशमनेकमासादयति, अतोऽनर्थान्तरं रूपरसादयो द्रव्यादिति, कर्मापि विस्रसाप्रयोगसापेक्षो द्रव्यपरिणामस्तद्भावलक्षणो द्रव्याव्यतिरिच्यमानो द्रव्यमेव, सामान्यविशेष- योरपि तदग्रहे तबुद्ध्यभावात् द्रव्यमानतैवेति, एवमेकमेव द्रव्यं शुद्धप्रकृतेव्यार्थस्य । अविशुद्धद्रव्या- र्थभेदनैगमस्त्वभिन्नद्रव्येण व्यवहाराभावाद् भेदनिबन्धनद्वित्वादिसयाव्यवहारः सकललोकयात्रा- क्षमः सिद्ध्यतीति द्रव्ये वा द्रव्याणि वेत्याह, 'अन्यथैकसङ्ख्याऽपि न स्याद्, व्यवहारस्य वा शतभेदत्वात् कश्चिदशः प्रतिपन्नदेशकालसङ्ख्याभेदः प्रतिमन्यते-द्रव्ये वा द्रव्याणि वेति विकल्प सम्भवः, सच्च त्रिविधमुत्पादादि, तच्च द्रव्येणार्यमाणमङ्गीकृतसङ्ख्याभेदमेवात्मलाभं प्रतिपद्यते-द्रव्य तस्य द्रव्यस्य । एकस्यैवापेक्षाभेदतोऽनेकरूपेण व्यवहरणमित्यंत्रानुरूपं दृष्टान्तमाह-पितृपुत्रेति । दृष्टान्तमेवोपपादयति- अभिन्नस्यैकस्येति । जन्यजनकादीति, भावप्रधाननिर्देशाजन्यत्वजनकत्वादीत्यर्थः, आदिपदाजननीमातृजन्यत्व- भगिनीजन्यत्वादेः परम्परासंवन्धस्यं ग्रहः । पुरुषवस्तुनो जिनदत्तादेः । पितृत्वमित्युपलक्षणं पुत्रत्वमातुलत्वादीनामपि । पितृत्वादिकं कुतो न जात्यन्तरमित्यपेक्षायामाह-पुरुषवृत्तिमात्रत्वादिति । दृष्टान्तोपदिष्टन्यायं दान्तिके योजयति- तथेति । विषयभूयं विषयत्वम् । कर्मणो द्रव्यादव्यतिरिक्तत्वमुपपादयति-कर्मापीति । तन्द्रावलक्षणः, द्रव्यस्य तद्रूपेण परिणमनस्वभावः । सामान्यविशेषयोरपि द्रव्याव्यतिरिक्तत्वमावेदयति-सामान्यविशेषयोरपीति । सदग्रहे द्रव्याग्रहे । तन्तुड्यभावादनुगतव्यावृत्तबुद्ध्यभावात् , अनुगतव्यावृत्तस्वभावतया द्रव्यमेव सामान्यविशेषगोचरबुद्धिविषय इति तद्भिने तद्विषयत्वे मानाभाव इति हृदयम् । समवायश्च सम्वन्धो नाविध्वम्भावलक्षणसम्बन्धिस्वरूपाध्यतिरिच्यत इति गुणकर्मसामान्यविशेषाणां तत्सम्बन्धिनां द्रव्याव्यतिरिक्तत्वे तस्यापि तदव्यतिरिक्तत्वमर्थात्प्राप्तमेवेति न पृथगुक्तिः । संग्रह- नयाभिप्रायेण द्रव्यमित्यैकवचनान्तमुक्तमिति । तन्निगमयति-एवमेकमेवेति । शुद्धप्रकृतेः पर्यायामिश्रितद्रव्याभ्यु- पगन्तुः । द्रव्यार्थस्य सङ्ग्रहनयस्य । इदानी द्रव्ये वा द्रव्याणि वेति अर्थपदयोरुपपादको नैगमनय इत्यावेदयन्ती प्ररूप- यति-अविशुद्धति, अवान्तरसामान्याभ्युपगन्तृत्वेनाविशुद्धत्वं बोध्यम् । द्रव्यार्थभेदः, द्रव्यार्थिकनयविशेषः । नैगम- स्त्विति, अस्येत्याहेत्यनेन सम्बन्धः । अभिन्नद्रव्येण महासामान्यसत्तामात्रेण । व्यवहाराभावात्, प्रवृत्तिनिवृत्त्या- दिलक्षणव्यवहृतेरभावात् , एकस्यैवेष्टत्वानिष्टत्वादितत्साधनत्वादिरूपेण ग्रहणासंभवे तन्निवन्धनप्रवृत्त्यादेरप्यसम्भवादित्याशयः । भेदनिवन्धनेलादि निगदार्थम् । अन्यथा द्वित्वादिसङ्ख्यानभ्युपगमे सर्वस्यैव वस्तुनः प्रत्येकमेकत्वात्तादृशैकत्वमव्याव- किन्धान विशेषणभावमञ्चतीति सजातीयद्वितीयराहिल्यलक्षणमेव तद्विशेपणतयोपादेयमिति एकत्वाभ्युपगमनान्तरीयक एवे. स्यागयेनाह-एकत्वसम्यापि न स्यादिति । अथवा एकत्वमिति कस्यापि विशेपणमेवातस्तस्यतिरिक्तं विशेष्यमावश्यकम् , विशेष्यस्वरूपत्वे च द्रव्यं द्रव्यमिति एकं द्रव्यमित्यपि न स्यात् , विशेषणत्वान्यथानुपपत्त्या च व्यवच्छेद्यमपि किचित्तृतीयम- भ्युपेयमित्यभिप्रायकमिदमिति बोध्यम् । यदि च नैगमनयः सङ्ग्रहव्यवहाराभ्यामतिरिक्तो नास्त्येव, यतसस्य यः सामाभ्या- भ्युपगमांगः स सद्रह एव, यश्च विशेपाभ्युपगमागः स व्यवहार एव, ताभ्या व्यतिरिक्तस्य कस्यचित्पकारस्याभावात् , विविक्तानिपयाभावे विषयिणोऽपि विविक्तस्याभावादिति विभाव्यते तदा शुद्धप्रकृतिकद्रव्यार्थिकस्य राष्ट्रहम्य द्रव्यमित्यर्थपदे निर्धारितेऽसप्रकृतिकद्रव्यार्थिवम्धव व्यवहारस्य कश्चिदंगम्नादृशोऽम्ति यो मातृकापदाग्निकव्यतिरिक्तो द्रव्ये या द्रव्याणि भवभ्युपगच्छति तिमो विशेषगवेषणयेत्यागयेनार-व्यवहारस्य वेति, कश्चिदंश इत्यनेनान्वयः । परम्य तरस मार- पदासिनया निमीतन्यायमेवमियत आह-शतमेदयादिति, बहुविधन्यादित्यर्थः । विशेषनो विशेषम्योपदर्शषि- एमपमधुरम्-कश्चिदिति, य एव नंगम इति अतिरिननगमनयाभ्युगन्यते स एव नयापिनो व्यवहागयोऽग्यि- पनि गम गया दुम्पिनयादग इति विषयतनामय वारयाी-प्रतिपनति । द्रव्ये वा द्रव्याणि वेतीति देवपादन प्रतिमन्यते इति पूर्वगायनेति विकल्पसम्भव इल्पनेनापि । भायाव्यिनेन या पमित्यपेक्षा , ·. A भाष्यटीकाविवृतियुता] द्रव्यास्तिकमते सर्वेषां हव्ये समनतारः । [७५] वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वेति, न तु कदाचिद् वचनत्रयप्रतिपाद्यद्रव्यव्यतिरेकेणान्यत् किश्चित् सदस्ति, यतो द्रव्य मित्यपदिष्टे सत् प्रतीयते, द्रव्ये इत्यपि सती, द्रव्याणि च सन्तीत्येवं व्यस्तेपु समस्तेषु च प्रतीयते द्रव्येष्वेव सत् , द्रव्यमाने नियतवृत्तित्वात् , द्रव्यव्यतिरिक्तपदार्थाभावाचान्यत्र नोपलभ्यते, यदि स्याद्रव्यं किञ्चिद् गुणः कर्मादि वा तत्राप्याशकेत सतो वृत्तिः, तत् तु नैवास्तीत्ययमर्थोऽनेन भाष्यवचनेन प्रत्याय्यते--असन्नाम नास्ति, असदिति यस्य नाम संज्ञिनस्तत्संज्ञिरूपमसन्नामकं नास्ति, संज्ञिरूपाभावाद् वा संज्ञा नास्ति, परस्परापेक्षत्वात् संज्ञासंज्ञिनोः, एवं चासच्छब्देन गुणाद्यभाव एवोच्यते, स च गुणाद्यभावों द्रव्यमानमेव, द्रव्यास्तिकस्येत्युक्तेन प्रकारेण द्रव्यार्थिक- स्वार्थपदभावना । अन्ये भाष्यमेवं पठन्ति-असन्नास नास्त्येव सावधारणोऽसतः प्रतिषेधः, सर्व द्रव्यमिति सजिघृक्षतो द्रव्यास्तिकस्य हि मातृकापदारितकाद्यपि सर्वमन्तर्वसतीति, तस्मात् सदित्युक्ते एपामेकत्वद्वित्ववहुत्वानामन्यतमोक्तौ तदवरोधः सन्मात्रत्वादिति । एवं सङ्गहनयेन स्वाभिप्राये द्रव्यास्तिकमात्रतया प्रकाशिते व्यवहारनयः स्वाभिप्रायमाविष्करोति मातृकापदास्तिकोपन्यासेन- यामाह-सच्च त्रिविधमुत्पादादीति । तच्चोत्पादादित्रयञ्च । उत्पादव्ययावेकीकृत्यैकं ध्रौव्यञ्चैकमिति कृत्वा द्रव्ये इति, उत्पादश्चैको व्ययश्चैको ध्रौव्यं चैकमिति कृत्वा द्रव्याणीति, समुदितस्यैवैक्यं विवक्षित्वा द्रव्यमिति । तथा चैवंभूत. द्रव्यार्थिकनयार्पणया त्रीण्यप्यर्थपदानि सिध्यन्तीत्याह-द्रव्येणेति। वचनत्रयप्रतिपाद्यद्रव्यतिरेकेण सन्नास्तीत्यत्र हेतुमाह- यत इति । अपदिष्टे प्रयुज्यमाने । द्रव्ये इत्यपीति, अपदिष्टे इत्यस्यानुकर्षः । सती प्रतीयेते इति वचनविपरिणामेनाग्रे- तनस्य प्रतीयते इत्यस्य सम्बन्धः । द्रव्याणि चेति, चकारादपदिष्ट इत्यस्यानुकर्षः । सन्तीत्येवमिति, सन्तीत्येवं- रूपेणेत्यर्थः । द्रव्येष्वेव सत्, प्रतीयते इत्यनेन सम्बन्धः । द्रव्येषु कथम्भूतेष्वित्यपेक्षायामाह-व्यस्तेषु समस्तेषु चेति, व्यस्तेषु द्रव्येषु उत्पादव्यययोरैक्यं द्रव्यस्य चैक्यमि विवक्षायांति द्रव्ये इति, त्रयाणां प्रत्येकमैक्यविवक्षायां बहु- रूपत्वसम्पत्तौ द्रव्याणीति, समस्तेपूत्पादव्ययध्रौव्येषु एकद्रव्यत्वविवक्षायां द्रव्यमितीति विवेकः । द्रव्येष्वेव सत्प्रतीती हेतुमाह-द्रव्यमाने नियतवृत्तित्वादिति, यच्च द्रव्यं तत्रैव सत्त्वस्य वृत्तित्वात् , यच्च यत्र वर्तते तत्रैव तस्यैवोपलम्भः प्रमा, अन्यत्र तस्य प्रतीतिर्धान्तिरेव न वस्तुसाधिकेत्याशयः। ननु द्रव्यनियतवृत्तित्वाद्रव्येष्वेव सदिति प्रतीयते इति तदा स्याद्यदि द्रव्यव्यतिरिक्ते तत्प्रतीतिर्न स्यात्तत्रैव तु किम्मानमित्यत आह-द्रव्यव्यतिरिक्तेति । एतदेवोपपादयन्नाह-यदि स्यादिति । अयं च ग्रन्थोऽसन्नाम नास्तीति भाष्यस्यावतरणरूप इत्यावेदयितुमाह-अयमर्थ इति । असन्नाम नास्तीति भाष्यं व्याचष्टे-असदितीति । यदि किमपि वस्तु असच्छब्दवाच्यं नास्ति नाप्यसच्छन्दः कस्यापि संज्ञा, सर्हि तस्य प्रयोगोऽपि दुर्घट इत्यत आह-एवं चेति, द्रव्यव्यतिरिक्तस्य कस्यचिद्वस्तुनोऽसंज्ञकस्याभावे तादृशवस्तुवाचक- तयाऽसदिति शब्दस्य संज्ञात्वाभावे चेत्यर्थः । ननु गुणाद्यभाव एव द्रव्यव्यतिरिक्तो वस्तुभूतोऽसदिति नाम्नः संज्ञी संवृत्तस्तस्य संशाऽसदिति असन्नाम नास्तीति भाष्यमसङ्गतमापतितमित्यत आह-सचेति । तथा च द्रव्यव्यतिरिक्तमसन्नाम नास्तीति युक्तमेवेति । इयं चार्थपदभावना कस्य नयस्येत्यपेक्षायां द्रव्यास्तिकस्येति भाष्यमित्याह-द्रव्यास्तिकस्येत्युक्तेनेति । नास्तीत्यत्र सावधारणपाठं केचिन्मन्यन्ते तदुपदर्शयति-अन्ये इति । द्रव्यास्तिकाभिप्रायमुपवर्णयन्ति-सर्वमिति । संजि- घृक्षतः, द्रव्यत्वेन रूपेण सर्व सङ्ग्रङ्गतः। द्रव्यास्तिकस्येत्यनन्तरं मते इति शेषः। मातृकापदास्तिकाद्यपीति, आदिपदादुत्पन्नास्तिकपर्यायास्तिकयोरपि ग्रहः । सर्वमन्तर्वसति, सर्वान्तर्गतमेव । तेन तेषामपि द्रव्यं द्रव्ये द्रव्याणि वेत्युक्तावुपक्षेपो भवत्येवेत्याह-तस्मादिति, सद्वचनद्रव्यवचनयोः पर्यायत्वे सदित्युक्ते द्रव्यं द्रव्ये द्रव्याणीति वचनान्य- तमाभिधानं प्राप्तमेव, ततश्च सर्वपदार्थसङ्ग्रहणम् । असन्नाम नास्त्येव येन तदसङ्ग्रहः सम्भाव्येतापीत्याह-सदित्युक्त इति, सदित्युक्त एषां द्रव्यं द्रव्ये द्रव्याणीलन्यतमानामवरोधः सत्त्वेन सङ्ग्रहणम् , द्रव्यं द्रव्ये द्रव्याणीलन्यत- मोकौ च सतोऽवरोधो द्रव्यत्वेन सर्वेषां सतां सङ्ग्रहणम् , सन्मात्रस्य द्रव्यत्वादसतश्चाभावादित्यर्थः । मातृकापदास्ति- कस्यापीत्युत्तरभाष्यमवतारयति-एवं सङ्गहनयेनेति । उद्देशमानं सामान्यतो नाना सङ्कीर्तनम् । व्यवहारनयवक्त- ·, , , [७६] मातृकापदास्तिकव्याख्याप्रयोजनानि व्यवहारनयमतञ्च । [तत्त्वार्थनिसूत्री [भाष्यम्- मातृकापदास्तिकस्यापि मातृकापदं वा मातृकापदे वा मातृकाप- दानि वा सत् । अमातृकापदं वा अमातृकापदे वा अमातृकापदानि वाऽसत् । मातृकापदास्तिकस्यापीत्यादि । धर्मास्तिकायादीनामुद्देशमानं मातृकापदास्तिकलक्षणम् , एवं मन्यते व्यवहारः-न द्रव्यमात्रमभेदं सत् संज्ञावालक्षण्यादिशून्यं व्यवहर्तृणां लौकिकपरीक्षकाणां धियं धिनोति, व्यवहारार्थश्च वस्त्वभ्युपगमः, स च भेदेन प्रायः साध्यते, त्वयाऽपि च भेद एव प्रदर्शितो द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि घेति, एकस्मिन्नर्थे एकवचनं द्वयोरर्थयोर्द्विवचन बहुवर्थेषु च बहुवचनमित्येवं सतो भेदिका सङ्ख्या, न च द्रव्यसतोर्भेदस्ते द्रव्यमेव सत्सदेव द्रव्यम् , यच्चैकसङ्ख्याव- च्छिन्नं सत् तन्न द्वित्वादिसङ्ख्ययाऽऽश्रयितुं शक्यम् , न ह्येको द्वौ, द्वौ वा एक इत्येवं लोकव्यवहार- प्रघणेन भेदोऽभ्युपेयः, किं तद् द्रव्यं ? धर्माधर्माकाशपुद्गलजीवभेदं गतिस्थित्यवगाहशरीरादिपरस्परोप- ग्रहणाद्युपकरि, संज्ञावलक्षणादिविविक्तं संव्यवहारप्रापणप्रत्यलं भवति ?, निर्भेदं पुनर्वस्तु न काञ्चिद् व्यवहारमात्रामभिमुखीकरोति, भेदप्रधानतायां तु धर्मादीनामन्यतमैकविवक्षायां सत् मातृकापदम् , द्वित्व- विवक्षायां सती मातृकापदे, नित्वादिविवक्षायां सन्ति मातृकापदानीति प्रतिविशिष्टव्यवहारप्रसिद्धिः, अतो धर्मादयः परस्परव्यावृत्तसत्त्वस्वभावार्पणयैव सन्ति, नान्यथा। धर्मास्तिकायस्वलक्षणं य(त् त)न्न जातुचिंदधर्मास्तिकायलक्षणं भवति, अतो यदस्ति तन्मातृकापदं वेत्यादिना विकल्पत्रयेण सङ्गृहीतं व्यतामाविष्करोति-एवं मन्यत इत्यादिना । न द्रव्यमात्रमिति, धियं धिनोतीत्यनेन सम्बन्धः, बुद्धिमादधातीति, वुद्धिविषयो भवतीति यावत् । द्रव्यमात्रस्य सत्त्वे विभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तिका संज्ञाप्यर्थभेदभिन्ना नास्ति, खलक्षणस्य भावः खाल. लप्यं स्वखाधारणधर्मः प्रवर्तकनिवर्तकतावच्छेदको नास्ति, तथा च लोकयात्राविलोप एवेतन्मत इत्याह-व्यवहारार्थ- श्वेति । स च व्यवहारश्च । त्वयापि द्रव्यास्तिकनयाभ्युपगन्त्राऽपि । इत्येवम् अमुना प्रकारेण । सतो मेदिकेति, एकत्वमेकस्मिन् वर्तते द्वित्वञ्च नैकस्मिन् किन्तु द्वयोरेव, बहुत्वं च बहुप्वेव नैकस्मिन्द्वयोर्वेति सतो भेदो यदि न स्यात्तदा धर्मिण उभयखरूपस्य बहुखरूपस्याभावाद्धर्मस्वरूपा द्वित्वादिसङ्ख्या कुत्र वत्तंतेति तदन्यथानुपपत्त्या सतो भेद आवश्यक इति । ननु सदेवैकं द्रव्यं तु नानाऽतो द्रव्ये द्रव्याणीति विकल्पोपपत्तिरित्यत आह-न च द्रव्यसतोéदस्ते इति । ते शुद्ध- द्रव्यास्तिकाभ्युपगन्तुः, द्रव्यसतोर्द्धर्मिणोर्भेदो नास्त्येवेत्यर्थः । तत्र हेतुः-द्रव्यमेव सत्सदेव द्रव्यमिति, द्रव्यमेव सदित्यनेन द्रव्यव्यतिरिक्तस्य सत्त्वव्यवच्छेदः, सदेव द्रव्यमित्यनेन सद्ध्यतिरिक्तस्य द्रव्यत्वव्यवच्छेदः, तथा च रात्त्य- द्रव्यत्वयोः समनियतत्वे सत एकत्वे द्रव्यमप्येकमेव स्यात्तथा चैकवचनमेव स्थान द्विवचनवहुवचने इति । एकस्मिन्द्रव्ये सति द्वित्ववहुत्वयोरपि पर्याप्तिरस्तु को दोष इत्यत आह-यच्चैकसयेति । एकत्वावच्छिन्ने द्वित्वाद्यवृत्ती तथाप्रतीत्यभाव एव प्रमाणमित्याह-नोक इति । तस्मालोकयात्रानिर्वणाय भेदोऽभ्युपेय इत्याह-एवमिति । भेदः कथमभ्युपेय इति पृच्छति- किन्तव्यमिति । उत्तरयति-धर्माधर्मेति, अनेन पयसत्यापरिच्छिन्नद्रव्यभेदखस्पप्ररूपणम् । किमर्थगेतावता. मभ्युपगम इत्यपेक्षायामाह-गतीत्यादि, गत्युपकारो धर्मस्य स्थित्युपकारोऽधर्मस्यावगाहोपकार आकाशस्य गरीराद्युपकारः पुद्गलस्य परसरोपग्रहणं जीवस्य प्रयोजनम् । धर्माधर्मवादिना द्रव्यमेदानां संजा विविक्ता गतिस्थित्यादिना निविय लक्षणमनले विभिन्नखभावभाज इलागयेनार-संघाखलक्षणादिविविक्तमिति, धादिपदात्प्रत्ययोपग्रहः । एतादग. भेदभाजनमेव द्रव्यं लोक्यात्रामममिलाह-संव्यवहारेति । संग्रहाभिमतस्य तु द्रव्यम्य न लोकयात्रालगत्वमिन्याह- निर्भेदमिति । इदानी मातृकापदानिकस्यापीत्यादिभात्यानुगमनायाह-मेदप्रधानतायां विति। अन इति, पनो भेदम्पदावर प्रतिनिशिटयवहारपउिद्धिनल्लादित्यर्थः । एवगरव्यवच्छेद्यमाद-नान्यथति, परम्परच्यायलय मावा. सोनु न गति धर्मादय दत्यर्थः । तो धर्मादीना पचानामन्योन्यागक्रममा पेश व्यवस्थितिरतो मामागताना या गत्य. सादाद मागादमि नदिपिर पोनिग्लिाद-धर्मास्तिकायसलक्षामिति । नव धर्मादिपना मामापदयाय- ·, -- भाष्यटीकाधिवृतियुता] धर्मादीनां मातृकापदामातृकापवाच्यत्वोपपत्तिः।। [७७] -धर्मादि पञ्चविधम् , सकलभेदजालप्रसूतिहेतुत्वान्मातृकापदं मातृकास्थानीयमुच्यते धर्मादि, नातोऽन्य- दस्तीति, अमातृकापदं वेत्यादिना तामेव परस्परव्यावृत्तिमभिव्यनक्ति, यदि धर्मादिपञ्चकव्यतिरेकि किञ्चिद् भवेत् ततस्तत्रामातृकापदं वेत्यादिव्यपदेशो युज्येत, संज्ञास्वालक्षण्याद्यभावात् तच्चासत् , तस्मात् धर्म एवाधर्मलक्षणाद् व्यावर्तमानरतेनाधर्मस्वलक्षणरूपेणासन्नित्युच्यते । एवं शेपेष्वपि भावना विधेया॥ सर्वसद्गतिविशेषाणां प्रसवहेतुत्वाद् धर्मास्तिकायो मातृकापदम् , स एव च सर्वसस्थितिविशे- षप्रसवव्यावृत्त्यपेक्षया अमातृकापदम् , एवं द्विवचनबहुवचने विभावनीये। तस्मान्न द्रव्यास्तिकादि किञ्चिन्मातृकापदव्यतिरेकि विद्यते, स्वभावासंक्रान्त्या तु परस्परापोहभावतः पदार्थव्यवस्थानम् , स चापोहः सल्लक्षणव्यवच्छेदेनैको यथा-प्रमाणं प्रमेयं च सद्, यन्न प्रमाणं न प्रमेयं तदसदेव, अपरो धर्म्यन्तरस्य धय॑न्तरोत्पन्नवैशिष्ट्येनापोहः, तद्यथा-जीवोऽजीवो न भवत्यश्वो गौर्न भवतीति, तथा- इनपोहश्चेतनाचेतनयोर्द्रव्यादेशात्, परस्परापोहे च द्रव्यादेशात् सर्वेषां धर्मादीनामनपोह इत्येवं mmam मित्यपेक्षायामाह-सकलभेदेति । यथा सकलवर्णपदवाक्यप्रकरणग्रन्थादिप्रपञ्चमूलत्वादकारादिहकारान्ताक्षरमाला मातृकेति व्यपदिश्यते तथा धर्मादिपञ्चकमपि सकलभेदजालप्रसूतिहेतुत्वान्मातृकापदमित्युच्यते । मातृकापदमित्यस्य मातृकास्थानीय- मिति विवरणम् । सत्त्वं धर्मादिपञ्चकान्यतमत्वव्याप्यमित्यावेदयितुमाह-नातोऽन्यदस्तीति, अतो धर्मादिपञ्चकादन्यद्भिन्नं नास्ति न सदित्यर्थः । धर्मादिपञ्चकादन्यस्यासत्त्वव्याख्यापनपरमेव अमातृकापदं वेत्यादि भाष्यमित्याह-अमातृकापदं वेत्यादिनेति, धर्मास्तिकाय एव अधर्मास्तिकायरूपमातृकापदखलक्षणव्यावृत्तत्वादमातृकापदम् , ' एवमधर्मास्तिकाय एवं धर्मास्तिकायरूपमातृकापदखलक्षणव्यावृत्तत्वादमातृकापदम् , एवमाकाशास्तिकायादिष्वपि । योज्यम् , धर्मास्तिकाय एव च अधर्मास्तिकायस्खलक्षणव्यावृत्तत्वात्तद्रूपेणासदित्युच्यत इत्याद्यपि बोध्यम् । धर्मास्तिकायादिभ्यो व्यतिरिक्तमेव किञ्चिदमातृकापदव्यपदेश्यमसत्पदवाच्यं च किन्न स्यादित्याशङ्कायामाह-यदीत्यादि । ततः, तदा । तत्र धर्मादि- पञ्चकव्यतिरिक्त । धर्मादिपञ्चकव्यतिरिक्तस्य तु नास्ति काचिदखण्डनामरूपा संज्ञा नापि तस्य किञ्चिदसाधारणं लक्षणमतस्तन व्यपदेशकरणोपायाभावादमातृकापदव्यपदेशोऽसम्भव इत्याह-संज्ञेत्यादि । तर्हि अमातृकापदमित्यनेन किमुच्यते ? 'किन्च तथाऽसदित्युच्यते ? इत्यपेक्षायामाह-तस्मादिति । उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति-एवमिति, उक्तप्रकारेणेत्यर्थः, अस्य भावनेत्यनेनान्वयः । शेषेष्वपि, अधर्मादिष्वपि । धर्मे मातृकापदामातृकापद्व्यपदेशावुपपादयति-सर्वसद्गति विशेषा- णामिति । स एव च धर्मास्तिकाय एव पुनः । पञ्चानां मध्ये स्वलक्षणवत्तया द्वयोर्विवक्षायां मातृकापदे इति । विकल्पः, त्रयाणां चतुर्णा पञ्चानां च खलक्षणवत्तया विवक्षायां मातृकापदानीति विकल्पः, एवं द्वयोरन्यव्यावृत्तत्वेन विवक्षायाममा- तृकापदे इति, त्रयाणां चतुर्णा पञ्चानां वा परस्परव्यावृत्तया विवक्षायाममातृकापदानीति विकल्प इत्याह-एव मिति । भेद- व्यवस्थितौ च निर्भिन्नं द्रव्यं नास्त्येवेत्याह-तस्मादिति । द्रव्यास्तिकादीति, आदिपदादुत्पन्नास्तिकपर्यायास्तिकयोरुप- यहः, एतन्मते तयोरपि मातृकापद एवान्तर्भावादिति बोध्यम् । धर्मास्तिकायादीनामपोहानपोहरूपताव्यवस्थापनपूर्वकं तद्रू- पाणां मातृकापदास्तिकत्वमुपपादयति-स्वभावासङ्क्रान्त्या विति, खभावसङ्क्रान्तौ तु विरुद्धधर्माध्यासो भेदहेतुरेव ततो व्यावर्तेत, ततश्च परस्परापोहभावोऽपि दुर्घट इति पदार्थव्यवस्थापनमसमञ्जस् स्यादित्यभिसन्धिः । अपोहस्यानुगतत्वाननु- गतत्वाभ्यां द्विप्रकारतां मनसि निधाय तत्रानुगतमपोहम्प्रथममुपदिशति-स चापोह इति । सल्लक्षणव्यवच्छेदेनेति, सल्लक्षणस्यान्यतो यो व्यवच्छेदतेनेत्यर्थः । एकः सर्वानुगतः । तमुदाहरति-यथेति । अत्र प्रमाणप्रमेययोरुभयोरप्येकेनैवा- सन्यावृत्तिस्वरूपसत्त्वलक्षणापोहेन सङ्ग्रहः । अपरः, अननुगतः । धर्म्यन्तरोत्पन्नवैशिष्टयेनेत्यत्र धर्म्यन्तरात्यन्तवैशिष्ट्ये- नेवि पाठो युक्तः । अस्योदाहरणमाह-तद्यथेति, धर्मादीनां परस्परभेदव्यवस्थापनायापोहप्तावपि द्रव्याणि पञ्चेति व्यवहारो- पपादनाय द्रव्यत्वमपि तत्रोररीकार्यम् , तच्च धर्मादिसकलसाधारणत्वादनपोह इत्याह-तथानपोह इति। एतदेवोपपादयति- परस्परापोहे चेति, खस्खाधारणधर्मलक्षणभेदादन्योन्यं व्यावृत्तत्वे सतीत्यर्थः । द्रव्यादेशात् द्रव्यनयेन सर्वानुगतस्य द्रव्यरूपसामान्यांशस्य विवक्षातः । अनपोहः, द्रव्यत्वेन सर्वेषामन्यावृत्तत्वमैक्यमिति यावत् । एवमुक्ताप्रकारेण । सामा- - ·. [७८] ऋजुसूत्रमुखेन उत्पन्नास्तिकस्य द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकनिरसनम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री सामान्यविशेपानेकधर्मत्वाद् धर्मादयोऽपोहानपोहरूपाः सर्वे मातृकापदास्तिकम्, एवं द्रव्यार्थनया- भिप्रायो द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकाभ्यामाख्यातः । पर्यायार्थनयावसरे त्विदमुच्यते- [भाष्यम्-] उत्पन्नास्तिकस्य उत्पन्नं वा उत्पन्ने वा उत्पन्नानि वा सत् । अनुत्पन्नं वाऽनुत्पन्ने वाऽनुत्पन्नानि वाऽसत् ॥ उत्पन्नास्तिकस्येत्यादि । पर्यायार्थस्य मूलमृजुसूत्रः, स च प्रत्युत्पन्नं वर्तमानलक्षणमानं सर्व- मेव धर्मादिद्रव्यं प्रतिजानीते, क्षणं क्षणं प्रत्युत्पन्नं पूर्वपूर्वक्षणविलक्षणम् , इदमेव च सतो लक्षणं- यदुत्पद्यते प्रतिक्षणम् , उत्पादो हि वस्तुनो लक्षणम् , अनुत्पादाश्च व्योमोत्पलाद्यो न कथञ्चिलक्ष्यन्ते, तन्नात्मनां तावत् प्रतिक्षणमपरापरज्ञानदर्शनक्रियाद्युत्पादो लक्षणम् , पुद्गला वर्ण-गन्ध-रस-स्पर्श-शब्द- संस्थान-तम-श्छायाद्युत्पादलक्षणाः,धर्माधर्माकाशास्तु गन्तृस्थानवगाहमानगतिस्थित्यवगाहाकारोत्पादतः, प्रतिक्षणमन्ये चान्ये च भवन्तीति, एषां च वर्तमानक्षण एव सत्यः, तस्मादेकमभिन्नं सकलभेदहेतु- मातृकापदं नाम किञ्चिन्नास्ति व्यवहारनयपुरस्कृतम् । अपि च-व्यवहारोऽपि लौकिकः प्रत्युत्पन्नक्षण- साध्य एव, सतोऽर्थक्रियासामर्थ्यात्, सँश्च वर्तमानक्षणः, क्रान्तानागतक्षणयोरसत्वान्नार्थक्रियासामर्थ्य सम्भाव्यते, तस्मादुत्पन्न एवास्ति क्षणः, तस्मॅिश्च नान्वयि किञ्चिद् द्रव्यत्वादि विद्यते, ततश्च भूता- न्वेपिणो न द्रव्यास्तिकं न मातृकापदास्तिकं किश्चिदस्ति, उत्पन्नास्तिकमेव तु सत् सन्तत्या द्रव्यं वा धर्मादि वाऽभिधीयते, न भूततस्तदस्ति, सन्तानस्य सांवृतत्वात् , ते च वर्तमानक्षणा भूयांसः, तत्रैक- " , , न्यविशेषानेकधर्मत्वादिति, द्रव्यत्वादि सामान्यं धर्मत्वादिविशेषस्तद्रूपानेकधर्मवत्त्वादित्यर्थः । अपोहानपोहरूपा इति, विशेपात्मनाऽपोहरूपाः सामान्यात्मनाऽनपोहरूपा इत्यर्थः । द्रव्यनयेनार्पितसिद्धिनिरूपणमुपसंहरति-पवमिति । एवमित्वस्यैव विशिष्यार्थावेदनम्-द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकाभ्यामिति । उत्पन्नास्तिकस्येत्याद्युत्तरभाष्यमयता- रयति-पर्यायार्थनयावसर इति, अवसरसङ्गतिरनेनावेदिता। पर्यायार्थस्य पर्यायार्थिकनयस्य मजुसूत्रशब्दसमभि- स्डैवम्भूतनयचतुष्टयस्य । मूलं प्रधानम्, ऋजुसूत्रनयविपयं वर्तमानक्षणमुपादायैव सर्वेषां पर्यायार्थिकनयानां प्रवृत्तेरि- त्याशयः। मजुसूत्रनयवक्तव्यमाविष्करोति-सचेत्यादिना, स च ऋजुसूत्रश्च, अस्य प्रतिजानीते इत्यनेन सम्बन्धः । वर्तमानलक्षणमाघमित्यत्र वर्तमानक्षणमात्रमिति पाठो युक्तः, प्रत्युत्पन्नमित्यस्य वर्तमानक्षणमात्रमिति खरूपं व्याव- णितं तदेव स्पष्टयति-क्षणं क्षणमिति । इदमेवेति, प्रतिक्षणं यदुत्पद्यते इदमेव च सतो लक्षणमित्यन्वयः, प्रतिक्षण. मिलस्य देहलीदीपन्यायेन पूर्वोत्तरान्वयित्वं बोध्यम् । प्रतिक्षणमुत्पादस्य सहक्षणत्वं व्यवस्थापयति-प्रतिक्षणमुत्पादो हीति, आत्मनो वस्तुत्वोपपत्तये तरक्षणमुत्पादखस्पं तत्र सहमयति-तत्रात्मनामिति । पुद्गलेषु तत्सङ्गमयति-पुद्गला- स्त्विति । धर्माधर्माकाशानां तदुपपादयति-धर्माधर्माकाशास्त्विति । एषां जीवादीनाम् । विपयाभावान्मातृकापदं । युक्तिपथमुपतीलाह-तस्मादेकमभिन्नमिति, जीवपर्यायेप्वनुगतं जीवद्रव्यं मातृकापदम् , एवं पुद्गलादिपर्यायेप्वनुगतं पुन लादिन्यं मातृकापदं सक्लखस्वपर्यायकलापहेतुभूतं व्यवहारनयाकलितं नास्तीत्यर्थः। ननु व्ययहारनयापवादे तन्मुलिका सकललोकयात्रोत्सना न्यादित्यत आह-अपि चेति । प्रत्युत्पन्नेति, वर्तमानेत्यर्थः । लौकिकव्यवहारभ्य वर्तमानक्षणगा- पायोपपदनागार-सत रति । फ्रान्तेति, अतीतेत्यर्थः । तस्मादिति, यनः प्रत्युत्पन्नक्षणगाथ्य एत्र सादलोकया- मानो किलो व्यवहारालादित्यर्थः। तस्मिन् प्रत्युत्पन्नक्षणे । भूतान्येपिणो यथार्थवस्नुनत्त्वगवेषणविषणस्य । द्रव्यानिक महरनगगन्यनिषनः । मातृकापदास्तिकं व्यवहारनयविषयः । नहि द्रव्यमिति रिगुच्यते ? धर्मादिपटेन पा जिमिनीपते ? इयरेक्षागनार-उत्पन्नास्तिकमेव त्विति । सन्तत्या गन्तानमापनया । मूलतः परमार्थतः । न सदस्ति दयं वा धनदिवा जामीत्यर्थ । अत्र हेतु -संतानस्य सांवृतत्वादिति, गलाना मनाःगुपगम्यमानस्य ·भाष्यटीकाविवृतियुता] उत्पन्नास्तिकार्थपदानि, सप्तभन्नयाः सकलादेशविकलादेशत्वञ्च । [७९] क्षणविवक्षायामुत्पन्नास्तिकं सदिति विकल्पः द्वित्वविवक्षायामुत्पन्नास्तिके वा सती, त्रित्वादिविवक्षाया- मुत्पन्नास्तिकानि वेति यत् तत् सदेवं विवक्षया नियम्यते सहयाभेदेन व्यवहारार्थम् । यच्च परेण द्रव्यास्तिकं मातृकापदास्तिकं वाऽभ्युपेतं तदुत्पन्नमनुत्पन्नं वा स्यात् ?, यदि पूर्वः कल्पः, अस्मत्ससी- हितसिद्धिः, अथोत्तरस्ततोऽसदेव द्रव्यास्तिकादि, कथञ्चिदप्युत्पादनेनायोगादत आह-अनुत्पन्न वाऽनुत्पन्ने वाऽनुत्पन्नानि वा सर्वमसत् खलक्षणस्योत्पादस्याभावादिति । एवमुक्तेन प्रकारेण धर्मादि द्रव्यं स्यात् सत् स्यादसत् स्यानित्यं स्यादनित्यमिति प्रतिपाद्यत्वेन सूचितम् , अधुना विपन्यते-- तत्र द्रव्यार्थनयप्रधानतायां पर्यायनयगुणभावे च प्रथमविकल्पः, प्राधान्यं शब्देन विवक्षितत्वाच्छब्दा- धीनम्, शब्दानुपात्तस्यार्थतो गम्यमानस्याप्रधानता १। पर्यायनयप्रधानतायां द्रव्यनयगुणभावे च द्वितीयः २। अर्पितेऽनुपनीते न वाच्यं सदित्यसदिति वेत्यनेन भाष्यवचनेन तृतीय- , द्रव्यादेः कल्पितत्वादित्यधः । उत्पन्नास्तिकं सत् उत्पन्नास्तिके सती उत्पन्नास्तिकानि सन्तीति विकल्पत्रयोपपादनायाह-ते चेति । तत्र भूयस्सु वर्तमानक्षणेषु । एकक्षणादिविवक्षाप्रयोजनमाह-यत्तत्सदेवमिति । द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिक- योरुत्पन्नास्तिकस्वरूपत्व एव सत्त्वमन्यथा त्वसत्त्वमेवेत्याह-यञ्चेति, अभ्युपेतमित्यनेनान्वयि । परेण द्रव्यार्थिकनयाँ- भ्युपगत्रा । पूर्वः कल्पः, द्रव्यास्तिकमातृकापदास्तिकयोस्त्पन्नखरूपत्वपक्षः । अस्मत्समीहितसिद्धिः पर्यायार्थिकनया- भ्युपगन्तुमतस्योत्पन्नास्तिकं सदिति पक्षस्य सिद्धिः । उत्तर इति, द्रव्यास्तिकं मातृकापदास्तिकमनुत्पन्नमिति पंक्षः। असत्त्वे हेतुः कथञ्चिदप्युत्पादेनायोगादिति, उत्पादेन सह कथञ्चिदपि सबन्धाभावादित्यर्थः । अत आहेति, अस्य स्थाने इत्याहेति पाठो युक्तः । सप्तभङ्गीप्रसिद्धिमूलभङ्गद्वयसूचनमनेन कृतमित्याह-एवामिति । प्रथमद्वितीयभङ्गयोरुपपाद- नायाह-अधुनेति । विपश्यते विविच्य प्रपञ्चत उपदर्श्यते । प्रथमविकल्पः, स्यात्सदिति स्यान्नित्यमिति च भङ्गः । सस्वासत्त्वादीनां सर्वेषामेव धर्मादिषु भावात्कथमेकस्य प्राधान्यमित्यपेक्षायामाह-प्राधान्यमिति, तथा चे शब्दोपात्तत्वमेव प्राधान्यमित्यर्थः । एवञ्च शब्दानुपात्तस्य धर्मान्तरस्यार्थतो गम्यमानत्वमेवाप्राधान्यमित्याह-शब्दानुपात्तस्येति । द्रव्यार्थ- पर्यायार्थनयप्रधानगुणभावाभ्यां प्रथमभङ्गमुपपाद्य पर्यायार्थद्रव्यार्थनयप्रधानगुणभावाभ्यां द्वितीयभामुपपादयति-पर्याय- नयप्रधानतायामिति । द्वितीय इति, स्यादसदिति स्यादनित्यमिति च भङ्ग इत्यर्थः । ननु भङ्गद्वयमात्रप्रतिपादने सप्तभङ्गीखरूपं न सिध्यति सप्तधर्मप्रतिपादनत एव तस्या निष्पत्तेरतो न्यूनत्वमपरिहार्यमतस्तृतीयभङ्गप्रतिपादकमुत्तरभाष्य- मनुसन्धाय वृत्तिकृदाह-अर्पित इति, स्यादवक्तव्यमिति तृतीयविकल्पो वक्ष्यत इत्येवमन्वयः। भङ्गत्रयसिद्धौ च धर्मद्वय- धर्मत्रयसंयोजनोपनिपातिधर्मान्तरप्रसिद्धिसौकर्यादग्रिमभङ्गेचतुष्टयसंसिद्धिरयत्नोपनतेति परिपूर्णैव सप्तभङ्गीति न न्यूनत्व- मिति भावः, । कालात्मरूपार्थसम्बन्धोपकारगुणिदेशसंसर्गशब्दैः द्रव्यार्थादेशेन गुणानामनन्तानामप्येकवस्तुगतानामभेदवृत्ति- प्राधान्यात्पर्यायार्थादेशेनाभेदोपचाराद्वैकधर्मप्रतिपादनमुखेन सकलधर्मप्रतिपादनतस्तदात्मकवस्तुप्रतिपादकत्वेन प्रत्येकं सप्ता- नामपि भङ्गानां सकलादेशत्वम् , तथा तैरेव कालादिभिरष्टभिः पर्यायार्थादेशेन भेदवृत्तिप्राधान्याद्रव्यार्थादेशेन च भेदोप- चाराद्वा सप्तभिरपि भङ्गैः प्रत्येकमेकैकस्यैव धर्मस्य प्रतिपादनतो घस्तुभागस्यैव प्रतिपादकत्वं न वस्तुन इति विकलादेशत्वमत. स्सकलादेशस्वभावत्वात्सप्तभङ्गीप्रतिभङ्गापेक्षया प्रमाणवाक्यं विकलादेशस्वभावत्वानयवाक्यमिति परे परिकीर्तयन्ति, देव- सूरयोऽपि तथैवाभ्युपगच्छन्ति, तेषामयमाशयः-अस्तित्वादिविशिष्टमवक्तव्यत्वादिकमप्यर्थान्तरमेव, न तु विशेषणवरूप- परिकलितं विशेष्यस्वरूपमानं तथा सति विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेन सप्ताधिकधर्माप्तितस्सप्तभङ्गीस्वरूपव्याहतिः स्यात्, विशिष्टस्य धर्मान्तरत्वे च विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेनानेकविशिष्टस्वरूपनिष्पत्तावपि समनियतविशिष्टानामैक्यमिति ताह- मानेकविशिष्टप्रतिपादनमेकेनैव भङ्गेनेति न सप्ताधिकभङ्गप्रसङ्गः, तादृशश्च विशिष्टरूपोऽखण्ड एव धर्म इति तदभिव्यञ्जकतयैव विशेषणविशेष्ययोरुपयोग इति धर्मद्वयभेदानुसन्धानस्य न नियमेनापेक्षेति तादृशविशिष्टधर्मस्यापि कालादिभिरभेदवृत्त्यभे- दोपचाराश्रयणस्य धर्मान्तरैस्सह कर्तुं शक्यत्वादेकधर्मप्रतिपादनमुखेन सकलधर्मात्मकवस्तुप्रतिपादनस्य सप्तभिरपि भज्ञैः ·[20] सप्तभङ्गीप्रथमभङ्गस्य सकलादेशत्वोपपादनम् । तित्त्वार्थत्रिसूत्री विकल्पो विवक्ष्यते-स्यादवक्तव्यमिति ३ । एते त्रयः सकलादेशाः। यदा त्वभिन्नमेकं वस्त्वनेकेन गुणरूपेणोच्यते, गुणिनां च' गुणरूपमन्तरेण विशेषप्रतिपत्तेरभावादिहात्मादिरेकोऽर्थः सत्त्वादेरेकस्य गुणस्य रूपेणाभेदोपचारतो मतुब्लोपेन वा निरंशः सकलो व्याप्तो वक्तुमिष्यते, विभागनिमित्तस्य प्रति- योगिनो गुणान्तरस्यासत्त्वादेस्तत्रानाश्रयणात् , तत्र द्रव्यार्थाश्रयं सत्त्वगुणमाश्रित्य तदा स्यात् सन्नि- प्रत्येक सम्भवात्प्रतिभङ्गसकलादेशस्वभावा सप्तभङ्गी, एवमुक्तदिशा विकलादेशस्वभावापि तथैवेति तन्मतव्यपोहायाह-एते त्रयः सकलादेशा इति, अयमाशय-विशिष्टानां समनियतानामखण्डानामैक्येऽपि विशिष्टस्वरूपावभासो विशेषणविशे- ध्यस्वरूपभेदावभासनियत एवाभ्युपगन्तव्य एव, अन्यथा विशिष्टस्य विशेषाभ्यां सर्वथाभिन्नस्यैवाभ्युपगमे सत्त्वविशिष्टस्यासत्त्वस्य नित्यत्वविशिष्टानित्यत्वभेदविशिष्टाभेदादिखरूपतो न भेदेन प्रतिभासः स्यात्, एवं सति सर्वासामपि सप्तभङ्गीनामाघभनत्रयवैल. क्षण्यकृतभेव वैलक्षण्यं भवेत् , न त्वन्तिमभङ्गचतुष्टयवैलक्षण्यप्रयुक्तमवभासमानं वैलक्षण्यं युज्येत, न च व्यजकवैलक्षण्यकृतमेवे वैलक्षण्यमिति वाच्यम् , विशिष्टस्यावैलक्षण्ये व्यजकवैलक्षण्यस्यापि वक्तुमशक्यत्वात् । न चैवं सत्त्वविशिष्टासत्त्वादसत्त्वविशिष्ट- सत्त्वस्यापि भेदप्राप्तौ सप्तभङ्गाधिकभङ्गप्रसङ्ग इति वाच्यम् , सत्त्वविशिष्टासत्त्वादेरसत्त्वविशिष्टसत्त्वादिना तुल्यवित्तिवेद्यत्वस्याभ्यु- पगमेनैकेनैव भङ्गेन तदुभयावगतौ निष्प्रयोजनतया विशेषणविशेष्यव्यत्यासकृतभङ्गभेदस्योपन्यासानहत्वादतो विशिष्टप्रतिपादक- भङ्गचतुष्टये भेदभानमावश्यकमिति नाभेदवृत्त्युपचाराश्रयणसंकथेति न ततोऽखण्डवस्तुप्रतिपादनमिति न तेषां सकलादेशतेति । आद्यानां त्रयाणां भङ्गानां सकलादेशत्वं यदुक्तं तदुपपादनायाह-यदा विति । यदेति तदा सन्नित्युच्यते इत्यनेतन- तदाशब्दसम्बन्धाश्रयणेन, अनेकेन गुणरूपेणाभिन्नमेकं वस्तु यदा द्रव्यार्थाश्रयं सत्त्वगुणमाश्रित्योच्यते, तदा सकलादेशः कथमुच्यते ? इति कथम्भावाकाङ्क्षायामग्रे प्रतिपादितं स्यात्सन्नित्युच्यत इति । अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुनः कथं गुणरूपेणाभि- धानं ? तदन्तरेण कथं स्यात्सन्नित्येवंरूपेण सत्त्वात्मकगुणसमाश्रयणतस्तदवबोधकवचनप्रवृत्तिस्तदभावे कस्य सकलादेशत्वामित्या- शङ्काशङ्कुनिवृत्तये त्वाह-गुणिनां चेति । अनन्तधर्मात्मकं वस्तु तदाऽवगतं भवेद्यदि येन येन गुणेन सह तस्याभेदः प्रत्येक तत्तद्गुणात्मकतया तत्प्रतिपत्तिः स्यात् , अन्यथा तद्गुणकोऽयमित्येव न सिद्ध्येत् कुतोऽनन्तगुणात्मकतावान्नाऽयमिति, वस्तुखरूप- मात्रप्रतिपत्तिस्त्वविशिष्टा न व्यवहारक्षमेत्याशयः । गुणपदश्च धर्ममात्रोपलक्षणम् , गुणानां परस्परं भेदमन्तरेण कथमनन्तता ?, तथा च सति कथमेकस्य वस्तुनो गुणिनो गुणाभेदः, तमन्तरेण कथं गुणात्मना गुणरूपेण तत्प्रतिपत्तिरित्यपेक्षायामाह-इहेति । अभेदोपचारत इति, वास्तविकैकगुणाभिन्नत्वे तदन्यगुणभिन्नत्वाभावतोऽनन्तधर्मात्मकत्वमेव न स्यादित्येकगुणमयत्वलक्षण- तद्गुणाभिन्नत्वस्योपचार एवेत्यभिसन्धिः । एवमपि गुणगुणिभावो न प्रतीयेत, तस्य भेदप्रतिपत्त्यधीनत्वादतः पक्षान्तरमाह- मतुल्लोपेन वेति, तथा च गुणवाचकशब्दान्मतुपो लुग्विधानेन तस्य गुणवाचकशब्दस्य गुणिपरतया गुणविशिष्टत्वेन वस्तुनः प्रतीतिरुपपद्यते । निरंशः, अखण्डः, एतेन एकदेशे तस्यैकस्य गुणस्य सद्भावोऽपरदेशे तदन्यगुणस्य सद्भाव इत्येवं भाग- वृत्तयो न तत्र गुणा. किन्तु सम्पूर्ण एव वस्तुनि सर्व एव गुणा इत्येकगुणस्पेण न वस्तुभागप्रतिपत्तिः किन्त्वखण्डेकवस्तुप्रति- पत्तिरेवेति सूचितम् । सूचितमेव स्पष्टीकृतम्-सकल इत्यनेन, सकलशब्दश्चात्र सम्पूर्णाको न तु यावदर्थकः, एकस्याखण्डस्य यावत्त्वाभावात् । अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुन एकेन गुणरूपेण व्यापनं सपूर्णस्वरुपास्कन्दनं न वस्तुतः सम्भवति तथा सति तदेकगुणमयत्वे गुणान्तरव्याप्तिस्तत्र न स्यात् गुणत्वसाम्याद्गुणान्तरव्याप्त्यभाववत्तद्गुणव्याप्तिरप्यचतुरस्रा स्यादत आह-व्याप्तो वतुमिप्यत इति, निरगे वस्तुनि सर्वेऽपि गुणाः स्वम्वनिमित्तापेक्षया व्यायव वर्तन्ते न तु भागेन तदभावात् , तथाप्येकरयेय गुणस्य च्याप्तिलत्र विवक्षिता, अन्यगुणव्याप्तेतत्र सत्त्वेऽपि न विवक्षा, अत एकगुणम्पेण वस्तुप्रतिपत्तिर्घटत इति । एतदेव सष्टयति-विभागनिमित्तस्येति, यद्यपि वस्तुनो भागाभावात् कुनो विभागः? कुतस्तरां नद्विभागनिमित्तं किचित् , तथापि-- "भागे सिंहो नरो भागे योऽयो भागहयान्नमः । तमभाग विभागेन नरमिहं प्रचक्षते ॥ १॥" इति न्यायेन बौद्धनागर पनान्पो निभाग आरोपिनोऽस्त्येव ततन्ननिमित्तं गुणान्तरमप्यम्त्येव तन न विवश्यतेऽत एकेन गुणापेण व्यामोऽस वन्तु वलमिटं भवतीति । एवं गति प्रयममा: गमलाटेशः गम्पयने गत्वगुणगमाश्रयणादिवान-नयेति । मा नयरायमान प्रवृनिर्मित प्रयममा. कं नमश्रित प्रबनन इत्यपेक्षयामाह-द्रव्यार्थाश्रयमिति, दन्यायिक पनि । प्रभाविपास्य गत्यन्य द्रव्यम्नविषयचे तसिपयरम्य माम्य व्याथिकनयापेक्ष्य प्राप्तगति। - ·༡ ན 7/ དེར་ བ་ ལ་འམ་ ཡོ ་ བསམ་ ཝཱ་ } – པའོ རཡཾ ཁཾ ཀློའི་ ༤ ས་སྒོ་ ན པ དང ན པ ཁ ༽ '， ངོས༴ པ་སོ、 ནག་༢ ་ལ་སོ༌' ཎ：་༤ yཉམ ན་པ༣ ༣ པ ་ ༌ ;ན t、་ཀོ ༨ ༽་དོན མོན ་བསལ ༌ པོ ཉྫས་མདུ༌སྨཱ་ར་ཌོ་ཎོ དྷ; ནཱ་ བོ - མེ ས ༌ པོ ས པ སྔཊཱ༌ན་ངོ : … ཊ སྒོ ༽དཔཎ་ • སྨོ མའོ > བས ཡ ཨཱམཱནྟས： དྲེག ཆེ ཀ : ! བོརངོས༌སྶ ༧ རོན་དེ་རྟ ར་རུ་ -, ཨེ༌མཱ་ - - ༤; ་ ་ ་བནྟམསུ་:ང་ ་ པ པ （ རྟ་མཱ ་， བྷཱུ་, བ བ མ ཎཎསཱ་ལྗོ༴ ཟཔཉྩབ་སྨནྟེབ '“W： ཎ ཏཱ་རེས; ཎ » དྷ ཎ འ', སེས་་ པི ༔ སཱ་ཎ ས༥༩༦༢ ： सपाही ཨཱརཾ ཡ༌ ་ ་ 55 ན་ ༌ བ བྷེ ཙནྡྷེཝཱཀྐ ད༌དྷེ་ ་ཡོག ཝཱསན་ན་པཎྜ ང ར ད ར པ ༌ རྗོད་ བྱེད༔ དེ; 'st;;;་ v ༧… - ཚེ་འོས༌ ཙེ ཝ , མེ , དྷཱཎསཱརཱཎཝནྣང༌༽ } ནྟི ཏུའི， –– = ཁོ སོ སཎོཎནྟབྷ ༌ པ དེ ༣ , ; དེ, པ : ༌ ི༌ ༣ ར ར བ དཔེ བདོ ཨམ་ེ སེ དྷ ན ཎསཱ ཉྙོ དོ ༔ :༌ ཙེ , 9 5:8; རོ ་ས , མི༤ ༼ངེ དེ དེ ་ ཡ ༩ཡཱནྟ་ཨཱརཱ༌ཎa t; ་ ཀ ན པོད་ཉེ, : -ཎིད་''' ཅིཀྱིས «རྗེ༌ བུ༌ འི ༈ འོད་ པས པོ ན པ – ts: :： t;༌དྷ 4:; f; : , ༣༤༣ ༑ ''' ཙེཡོ༣ དང་ ༢ཛའ་<< ༩ ཚེ, ༡ ༌ པ ས བ:+ ༣༣༢༤ ཡཾ , ར ::ཎ ; ༣ ''' སཱ;, （༥༩ ༣ པ: པ༌ ཙུ༌རིའི(འི ༥ ཚུལྡེ་ ཊཱ– ཙཔས་གཏྟri;rir （7 2:1-11if-iii， t;ཀ :： ? ཎའིq7:1% འོqeiའི་ཚུ་ ཤ:xzxiiity སྶབྷེ བpr: ts #it } ::༤ R- ༴ སྣ༌; r' ༈་ ཏ ༨༢ संद 1 འ 。。 ཤཱ1 ·. , [८२] द्वितीयभङ्गे स्यात्कारप्रयोजनं स्यात्काररहितैकान्तवादे चावधारणमनिष्टकृत् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री एवं न्यायव्यवस्थायामनन्तपर्याये पुरुषादी सप्तधा वाचकः शब्दः प्रवर्तते-स्यादरत्येवेत्यादिः, यथा- युवत्ववृत्तिः, पुरुषः पुरुषत्वेनास्ति न तु बालवृत्त्या, ततः स्यादस्त्येव न पुनः सर्वात्मनैव, पुरुषः द्रव्यार्थेनान्वयिना वर्तमानेन यौवनेन विद्यते न तु तत्र सम्भविनान्येनापि पर्यायेण बालादिना, यदि पुनरस्त्येवेति नियमेनैवोच्यते तत आमरणकालवृत्तत्वात् पुरुषशब्दपुरुषार्थयो स्तित्वनिरवकाशास्तित्व- प्रतिज्ञावशात् यथा पुरुपत्वयौवनाभ्यां विद्यते तथा बालपुरुषतयाऽपि स्याद्, अन्याभिश्च वृत्तिभिः सत्स- कीर्णवृत्तिर्भवेत् , नियतवृत्तिश्च दृश्यते, न वा बालता पुरुषस्वभाव एव भवतीत्यभ्युपेयम् , ततश्चाव- स्थाहानेः पुरुपाभावप्रसङ्गः, अतो बालापेक्षया स्यादस्त्येवेति भवति । तथैकान्तवादिनो नास्त्येवात्मेत्यव- धारणेनोक्ते यथैवान्वयिना द्रव्यार्थपुरुषतया स नास्ति एवमुत्पादविनाशप्रवाहरूपपर्यायात्मिकयाऽपि वालादिवृत्त्या न स्यात् , एवं चात्मनास्तित्वमस्तित्वनिरवकाशं भवेत् , ततश्चान्वयिना नैमित्तिकेन वा रूपेण नास्तित्वमात्मनो वान्ध्येयस्येव सर्वप्रकारमनुषक्तम् , अतस्तद्दोषापाकरणेन स्यान्नास्त्येवेत्यु- च्यते, स ह्यन्वयिन्या वृत्त्या न विद्यते न सर्वात्मनैव, यतो वर्तमानपर्यायः स्वात्मना वालादि- रूपेणास्त्येव, पर्यायपरम्परायामपि वर्तमानपर्यायेणैवास्ति नातीतानागतपर्यायापेक्षणेनेत्यतः स्यान्नास्त्ये- वेति । ये त्वस्तित्वनास्तित्वैकान्तवादिनोऽवधारणमिष्टतः प्रयुञ्जते-अस्त्येवात्मा नास्त्येव चात्मेति, तेपां शब्दशक्तिप्रापितत्वात् सर्वथाऽस्तित्वनास्तित्वप्रसङ्गः। प्रथमविकल्पे तावत् सर्वप्रकारास्तित्वमात्मनः तशब्दप्रयोगे न व्यवहारविरोधः, इयं च प्रक्रिया न तीर्थान्तरीयदृष्टेति सूचनायाह-जैनेन्द्रो न्याय इति । उक्तयुक्तिग्रथन- कृत्यं प्रकृतमुपन्यस्यति-एवमिति । युवत्ववृत्तिः, युवावस्थापन्नः । द्रव्यार्थेन द्रव्यार्थिकनयविषयेण । अन्वयिना पूर्वोत्तरपर्यायानुगतेन पुरुषत्वेन । तच्च पुरुषत्वं युवत्ववृत्तौ यौवनेनैकतापन्नमेव भवतीत्यावेदनायाह-वर्तमानेन यौवनेनेति। तत्र पुरुषे । स्यात्पदप्रयोगकृत्यमाह-यदीति । ननु पुरुषस्य वालत्वं खभाव एव ततश्च पुरुपत्वेन सत्त्वे वालत्वेनापि सत्त्व- मेवेत्यत आह-नवेति, अस्याभ्युपेयमित्यनेनान्वयः । ततश्च वालत्वस्य पुरुषस्वभावतश्च । अवस्थाहानेः, एकस्यानुगामिनः क्रमभाविनः परिणामा अवस्थाशब्देनोच्यन्ते, वालस्य त्वननुगामिनो न युक्त्वादिपरिणामा इत्यवस्थाहानेः। पुरुपाभावप्रसङ्गः, अनुगामिन एव पुरुपत्वेनाननुगामित्वे पुरुपाभाव एव स्यात् । एवञ्च सति यावदुक्तं भवति पुरुषापेक्षयाऽस्त्येव तावदुक्तं भवति चालापेक्षया स्यादस्त्येवेति पुरुपस्वभावस्य वालत्वादभिन्नत्वात् , अनिष्टं चैतत् , यतो युवत्ववृत्तिः पुरुषः पुरुपत्वेन स्यादस्त्येवेति भवति न तु भवति वालापेक्षया स्यादस्त्येवेति सर्वमभिप्रेत्याह-अत इति । एवं द्रव्यार्थिकनय विषयमनुगामिधर्ममाश्रित्य प्रथम- भामुपपाद्य पर्यायार्थिकनयविषयमननुगामिधर्ममाश्रित्य द्वितीयभङ्गप्रवृत्ती स्यात्कारलान्छनस्यावश्यक्त्वमित्युपपादयति-तथैका- न्तवादिन इति, नैरात्म्यवादिनो बौद्धस्येत्यर्थः । स आत्मा । वालादिवृत्त्येति, पूर्वपूर्वज्ञानाद्यवस्थाविशेप एव तन्मते उत्तरोत्तरज्ञानाद्यवस्थापेक्षया वालादिवृत्तिः। पुरुपाद्यात्मना नास्तित्ववद्वालाद्यात्मनाऽपि नास्तित्वे किं स्यादित्यत आह-एवं चेति । अस्तित्व निरवकाशम् , अस्तित्वरहितम् , यद्यप्यस्तित्वविकलं नास्तित्वमेकान्तवादिन इष्टमेव तथापि तथातत्त्वस्म गगनकुमुमस्पेण भावात्तथावादिनो न प्रामाणिकप्रवेश इति हृदयम् । एतदभिसन्धानेनैवोक्तम्-वान्ध्येयस्येवेति । स्यात्कार- लान्छितप्रयोगे तु सर्व समासमित्याह-स हि, पर्यायार्थिकनयाभ्युपगन्तुकवाद्यभिमत आत्मा यतः । अन्वयिन्या वृत्त्या, अनुगामित्वत्पेग पुरुपत्वादिना । न विद्यते नास्ति, यतस्तन्मते अनुगामिखरूपस्यात्मनोऽनभ्युपगमात् , एवच स्यादित्यस्यानु. गामिन्सहपापेक्षयेत्यर्थः । स्यात्वारोपन्यासप्रयोजनं प्रकटयति-न सर्वात्मनैवेति, न विद्यत इत्यस्यानुकये , गर्वात्मना न विद्यत इति नेलधं । मानना नास्तित्वं नाम्नीत्यर्थम्योपोहलनायाह-यत इति । द्वितीयभो गर्वपर्यायवादिमतात्रयणेन प्रो बाला- चन्यापन यन्य वादिनो यथा पर्यायवीकृतिन्नन्मते यालाद्यवम्यापटेन तथापर्यायग्रहण बोव्यम्, एकान्तवादिना तु स्यामारा- सन्टिनास्तिन्वायरधाराप्रयोगोऽनिटापादन विलाह-ये वित्यादि । अन्येवमारेण नाम्नित्यम्य गाथा व्या पंगापिप्ररेगन ननियमिति मग्रारणाम्नित्वप्रमः नास्त्यवे यसकारणानियस्य गर्वप्रकारेण व्यवन्ने केनापि प्रा. रेनन् नी मसानिवप्रमादर-तेपामिति । शब्दशक्तीति, अन्यव्ययच्छदारबोधवनारयन्टगमध्ये. , ·, . , भाष्यटीकाधिवृतियुता] प्रथमभड़े स्यात्काराभावेऽवधारणमनिष्टकृतिफलश्च । [८३] प्रसजति, प्रतिपेधनिरपेक्षत्वादस्तित्वेन खवशे व्यवस्थापितत्वादस्तित्वाभावे वात्माभावात् , नास्तित्व- स्यापि स्वविपयेऽवधृतत्वात् सति घटे तदप्रसङ्गात् , एकाधिकरणयोश्च सदसतोर्विरोधात् परस्पर- विषयानाकान्तिः, अतः समस्तवस्तुरूपेणास्त्यात्मा नास्तित्वनिरवकाशास्तिशब्दवाच्यत्वादस्तित्वे स्वात्म- वत्, अस्तित्वसामान्येन व्याप्तो न त्वस्तिविशेपैः पटादिभिरिति चेत्, यथाऽनित्यमेव कृतकमनित्या- भावे तदभावात् , साध्यधर्मसामान्येनेति वचनाद् अनित्यत्वसामान्यमनित्यव्यक्तिश्चेति द्विरूपः साध्य- धर्मः, साधनधर्मोऽपि हि द्विप्रकारः, तत्तुल्योऽपि हितानामे(? हेतूनामि)त्यादिवचनात्, तथास्वं[ङ्ग] येन रूपेणेत्याद्यभिधानात् सामान्यानित्यतया व्याप्तिन विशेपानित्यतया, हन्त भवतैव तर्हि प्रतिपन्न: साध्यधर्मभेदस्तथा चावधारणवेयर्यम् , अनित्यत्वे हि सर्वप्रकारे सत्यवधारणसाफल्यं स्यात् , यदा तु विशेषानित्यतया न भवत्यनित्यं वस्तु तदा व्यर्थमवधारणम् । स्वगतेनापि विशेषेणानित्यं भवत्येवेति त्यर्थः । सर्वथेति, अस्त्येव घट इति प्रथमविकल्पे सर्वथाऽस्तित्वप्रसङ्गः, नास्त्येव घट इति द्वितीयविकल्पे सर्वथा नास्तित्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। अस्त्येवात्मेति इति प्रथमविकल्पे सर्वथाऽस्तित्वप्रसझोपपादेन द्वितीयविकल्पे सर्वथा नास्तित्वप्रसङ्ग उपपादित एव भवती- त्याशयेनाह-प्रथमविकल्प इति । प्रतिषेधेति, नास्तित्वेत्यर्थः । नास्तित्वस्यात्मन्यभावे सति यद्यस्तित्वमात्मनो न स्यान्न स्यादेवात्मा तस्य रूपान्तराभावादित्याह-अस्तित्वाभाव इति । सर्वप्रकारेणाऽस्तित्वे येन येन रूपेण नास्तित्वं तेन तेन रूपे. णाप्यस्तित्वस्यैव भावे नास्तित्वमप्यस्तित्वस्वरूपप्रविष्टमेवेति तद्विशिष्टतायामपि सत्त्वमेवागतमिति, तथा सतश्च नासत्त्वमित्याह- नास्तित्वस्यापीति । स्वविषये अस्तित्वगोचरे । तदप्रसङ्गात्, नास्तित्वाप्रसङ्गात् , नहि अवच्छेदकमन्तरेणावच्छेद्य- स्यावस्थितिः, अवच्छेदकञ्च सर्व नास्तित्वस्यास्तित्वस्यैव जातमिति निमित्तस्यावच्छेदकस्याभावादेव नावच्छेद्यव्यवस्थितिरित्या- शयः। ननु यद्यदस्तित्वस्यावच्छेदकं तत्तन्नास्तित्वस्याप्यवच्छेदकमिति येन येन रूपेणास्तित्वं तेन तेन रूपेण नास्तित्वमपीति न नास्तित्वस्यानवकाश इत्यत आह-एकाधिकरणयोश्चेति, एकावच्छेदेनैकाधिकरणयोश्चेत्यर्थः । सदसतोरिति, भाव- प्रधाननिर्देशात्सत्त्वासत्त्वयोरित्यर्थः । विरोधादिति, एकावच्छेदेनैकाधिकरणवृत्तित्वाभावादित्यर्थः । परस्परविषयाना- क्रान्तिरिति, यदवच्छेदेन यत्र सत्त्वं तदवच्छेदेन तत्र नासत्त्वम् , यदवच्छेदेन यत्रासत्त्वं तदवच्छेदेन तत्र न सत्त्वमिति नियम इत्यर्थः । एवं स्थितौ परवाक्यस्य परम्प्रति स्वतः प्रामाण्याभावात्परार्थानुमानविधयैव प्रामाण्यमिति तथैव प्रयोगमुपदर्श- यति-अत इति । ननु नास्तित्वनिरवकाशास्तिशब्दवाच्यत्वस्यास्तित्वसामान्येनैवाविनाभावो न तु पटत्वादिनाऽस्तित्वरूपास्तित्व- विशेषैरिति ततोऽस्तित्वसामान्यमेव सिद्ध्येन तु समस्तरूपेणास्तित्वमिति परश्शकते-अस्तित्वसामान्येनेति । उक्तशङ्का- मन्थश्चायं संक्षिप्तरूपोऽतस्तमेव प्रपञ्चयति-यथेत्यादिना, कृतकत्वमनित्यत्वसामान्येन व्याप्तमनित्यत्वसामान्यमेव गमयति, तथा प्रकृतेऽपीति । कृतकत्वस्यानित्यत्वसामान्यव्याप्तेरुपदर्शनायाह-अनित्याभाव इति, अनित्यत्वाभाव इत्यर्थः । तदभा- वात् कृतकत्वाभावात् , न त्वनित्यत्वविशेषेण व्याप्तिस्तस्य, अनित्यत्वविशेषस्य घटादिगतस्य पटादावभावेऽपि कृतकत्वस्य तत्र सद्भावात् । अस्य प्राचीनसम्मतत्वोपदर्शनायाह-साध्यधर्मेति । साध्यधर्मो द्विरूप इति सामान्यपदोपादानं सफलमित्युपदेश- नायाह-अनित्यत्वेति । सामान्यस्य सामान्येन व्याप्तिनं तु विशेषस्येत्यतो हेतोरपि द्वैरूप्यं वाच्यमित्यत आह-साधनधर्मो- ऽपीति । अत्रापि प्राचीनसम्मतिमुपदर्शयति-तत्तुल्योऽपीति, अत्र वचनस्वरूपावबोधकः पाठो मुद्रणादिदोषकवलित इवाभाति । एवञ्च यत्सिद्धं तदाह-सामान्यानित्यतयेति । अनित्यमेव कृतकमित्यत्रैवकारेण न नित्यत्वस्य व्यवच्छेदः, नित्यत्वव्यवच्छेदस्यानित्यत्वरूपतया तस्यानित्यमित्यनेनैवावगतत्वात् , नाप्येकानित्यत्वविशेषप्रतिपादकानित्यपदोत्तरत्वेनैवकार- स्यान्यानित्यत्वविशेषव्यवच्छेदक्त्वम् , अत्रानित्यपदस्य कृतकत्वव्यापकानित्यत्वसामान्यधर्मपरत्वेनैव भवतोररीकारादिति व्यव- च्छेद्याभावादवधारणमनर्थकमापाद्यतेति समाधत्ते-हन्त भवतैवेति । अनित्यपदेन सर्वप्रकारानित्यत्वस्याभिधाने सति यत्प्रका- रानित्यत्वं साधयितुमिष्टं तदन्यप्रकारानित्यत्वं मा सैत्सीदिति तदपोहायावधारणार्थक एवकारः साफल्यं गच्छेदपीत्याह- अनित्यत्वे हीति । तर्हि कुत्रावधारणं विफलमित्यपेक्षायामाह-यदा विति । ननु अनित्यत्वसामान्येनैव वस्तुनोऽनित्यत्वे, अनित्यत्वविशेषेण तदनित्यं न भवत्येवेत्यसम्भवादेव तदप्राप्तौ तदपोहनमपार्थकं भवेत् , परं नैवमभ्युपगमः, किन्तु यथा- ऽनित्यत्वसामान्येनानित्यं वस्तु तथा स्वगतानित्यत्वविशेषेणाऽप्यनित्यमिति परगतानित्यत्वविशेषव्यपोहायावधारणं सफल- मेवेति शङ्कते-स्वगतेनापीति । एवमष्यवधारणं व्यथम्, अनित्यमित्यनेन स्वगतानित्यत्वविशेषेणानित्यमित्युक्तों स्वगतेत्य- , .

·, , [८४] स्यात्काराभावेऽपि एवशब्दार्थबिकाश्रयणेनोक्तदोषोद्धरणमैकैषाम् । [ तत्वार्थत्रिसूत्री चेत्, तन्न, तत्रापि स्वगतेनेति विशेपणसामर्थ्यात् परगतविशेषानित्यत्वाभावः, पुनरम्यफलमेवाव- धारणम् । न चानवधारणो वाक्यप्रयोगः पण्डितजनमानःप्रीतिहेतुः, सर्ववाक्यानां सावधारणत्वादिष्ट- तश्चावधारणप्रकल्पनावश्यतयाऽवधारणमभ्युपेयम् , अन्यथा त्वनित्यं कृतकमनित्यत्वस्यानवधृतत्वा- नित्यत्वप्रसक्तिरपि । अपरे त्वेवंविधप्रसङ्गभीत्या त्रिधाऽवधारणफलं वर्णयन्ति अयोगान्ययोगात्यन्ता- योगव्यवच्छेदद्वारेण, कचिदेवकारप्रयोगादयोगव्यवच्छेदः, कचिदन्ययोगनिरासः, कचिदत्यन्तायोग- व्युदासः, तनायोगोऽसम्बन्धस्तदवच्छेदफलं विशेषणमस्त्येव घट इत्यादावस्तिना सह घटस्यायोगी- नास्त्ययोगमानं व्यवच्छिद्यते, यथा चैत्रो धनुर्धरः, चैत्रे हि धनुर्धरतायामाशयमानायां चैत्रो धनुर्धर एवेत्यवधार्यमाणे नान्येभ्यो धनुर्धरता व्यावर्तते, तद्वदिहापि प्रकृतवस्तुनीति । स्यात् त्वेष दोषो यद्यन्ययोगव्यवच्छेदेन विशेषणं क्रियेत, यथा पार्थो धनुर्धरः, पार्थे धनुर्धरतायां प्रतीतायां तादशी किमन्यत्राप्यस्तीति चिन्तायां पार्थ एव धनुर्धरो नान्य इति प्रतिविशिष्टधनुर्धरतायाः सहान्यैर्योगी व्यवच्छिद्यत इति । कचिदत्यन्तायोगव्यवच्छेदो नीलमेव सरोजमित्यत्र, न सरोज सकलद्रव्यभावि- नीलगुणमात्मसात्करोति, तथा नीलत्वमपि न समस्तसरोजाक्षेपि, अत एवोभयव्यभिचारादुभय- विशेपणत्वम् , अत्र च नीलतायाः किलात्यन्तमयोगो व्यवच्छिद्यते, नात्यन्तमयोगः-असम्बन्धः सरोजेन सह नीलतायाः । सर्वत्र चैवकारस्य विवक्षावशात् साक्षादप्रयोगेऽपि व्यवच्छेदार्थप्रतीतिरतो निरन्वयदोषाभावस्तदयोगव्यवच्छेदेन विशेषणादिति । अत्रोच्यते-सर्वमेतद् व्यामोहभाषितं दुर्बुद्धे- रुद्धरतः परप्रयुक्तदूषणानि, यस्मादयोगे व्यवच्छिन्नेऽपि प्रागेतनदोपसम्पातो न निवर्तते, अयोग- नित्यत्वविशेपविशेषणादेव परगतानित्यत्वविशेषव्यावर्तनादिति समाधत्ते तन्नेति । ननु माऽस्त्ववधारणमनित्यं कृतकमि- त्येव प्रयोक्तव्यम् , प्रकृतेऽप्यस्त्यात्मेत्येव प्रयोक्तव्यं किन्नश्छिन्नमित्यत आह-न चानवधारण इति । अन्यथा अवधा- रणप्रयोगाभावे । अनवधृतत्वात् , अनित्यत्वमेव न नित्यत्वमित्येवं निर्णयाभावात् , तथा च स्यात्प्रयोगाभावेऽवधारणस्य निष्प्रयोजनत्वप्रसक्तिः, अवधारणविनिर्मुक्तं च वाक्यं नाद्रियन्ते सूरिभिरिति स्यात्कारैवकारोपवृंहितास्तिपदप्रयोग एव पेशल इत्येकान्तवादिनामस्त्यवात्मा नास्त्येवात्मेत्यादिवादा अवोधविजृम्भिता एवेत्याशयः। परप्रयुक्तदूषणोद्धरणे स्यात्प्रयोगमन्तरे- वैवकारप्रयोगसाफल्यं त्रिधैवकारार्थसमायणेन सामर्थ्यमात्मनः पूत्कुर्वतां केपाश्चिदेकान्तवादिनां मतं पूर्वपक्षतयोकयति- अपरे त्विति । प्रकृतेऽयोगव्यवच्छेदार्थक एवकारः स्यात्पदमन्तरेणापि निर्वहतीति दृष्टान्तद्वारा समर्थयति-तति, फल- बयेपु मध्ये । तदवच्छेदफलमित्यत्र तक्ष्यवच्छेदफलमिति पाठो युक्तः । एवकारस्यायोगमात्रव्यवच्छेदफलकत्वे दृष्टान्त- मुद्धावयति-यथेति । अवधार्यमाणेनान्येभ्य इत्यत्रावधार्यमाणे इति छेदः। तद्वदिति, यथा धनुर्धरत्वस्यान्येभ्यो न च्यावृत्तिः चैत्रान्यस्यापि धनुर्धरस्य लोके प्रतीतत्वात् , तथाऽस्त्येव घट इत्यत्रापि घटान्येभ्योऽस्तित्वं न व्यावर्त्तते घटान्य- स्यापि पटादेरस्तितया प्रतीतेरिति । यद्यन्ययोगव्यवच्छेदो विशेषणस्यैवकारफलं प्रकृते स्यात्तदा तदनुपपत्तिदोप. प्रकृते स्थान च तथाऽभ्युपगम्यत इत्याह-स्यात्वेव दोष इति । अन्ययोगव्यवच्छेदफलकत्वे दृष्टान्तमाह-यथेति। प्रतीतायामि. 'त्यनेन तावन्मात्रप्रतिपादकत्वे वाक्यत्वस्यानुवादकत्वमेव स्यादिति व्यजितम् । धनुर्धरतामात्रमन्यत्राप्यस्तीत्यतसरयान्ययो. गन्यवच्छेदोऽसम्भवनात इत्यत उत्ताम्-प्रतिविशिष्टधनुर्धरताया प्रति । असन्तायोगव्यवच्छेदफलकत्वमुदाहरणोप- दर्गनतो नियति-कचिदत्यन्तायोगव्यवच्छेद इति । नीलं सरोजमित्यत्र मरोजवं नीलस्य विशेषणं नीलवा रोजस्य निरोपगनुभयन्यापि व्यभिचरितत्वादित्युपपाद्य दर्गयनि-न सरोजमित्यादिना । गर्वश्रेषकारोऽप्रयुज्यमानोऽभि उतार्यान्यनमयोगन्य सर्वत्र सम्पादिलाह-सर्वति । अवधारपल्यागम्भवादेकान्तबादे एवकारानन्वयदीपो यः प्राग- दिन मेऽयोगव्यपच्छेदालसम्भवतो नगनीयाह-अत इति । सिद्धान्त उत्तम प्रनिरनुमाद-अयोच्यत नि । सर्व- मेतदिनारि सटन् । तम्मिन् , अस्तित्वविशेषायोगे । पाविशेषन्यायोगे गन्यप्यन्यनिशेपयोगो न नियत ति पट- समिनिस्ववियोगदमियांशेपन्य योगो:पि स्वाद, एवमपि 7 घटम्य पायामध्यप्रगतोमरिहार्य दाना -- ·भाष्यटीकाविवृतियुता] स्यात्काराभावे एवार्थेन निर्वाहकरणे दोपोपदर्शनम् । . , , व्यवच्छेदेन यस्तिना योग इप्यते, स च योगः किं ? सामान्यरूपेणास्तिना प्रत्याय्यतेऽथ विशेषरूपेण स्तोभयरूपेणेति, सर्वथा प्राक्तनदोपप्रसङ्गः, व्यवच्छेदोऽप्यस्तित्वसामान्यायोगस्य वाऽस्तित्वविशेषा- योगस्य वा उभयायोगस्य वा?, यद्यस्तित्वसामान्यायोगव्यवच्छेदः, ततोऽस्तित्वविशेषायोगव्यवच्छेदा- भावप्रसङ्गः, तस्मिंश्चाव्यवच्छिन्ने सर्वास्तित्वविशेपस्वभाव आत्मादिः प्रसक्तः; अथास्तित्वविशेषायोग- व्यवच्छेद इष्टः, एवं ती स्तित्वसामान्ययोगव्यवच्छेदाभावप्रसङ्गः, ततः प्रागेतनदोषत्रातस्तदवस्था, अधोभयायोगव्यवच्छेदः, तथापि सामान्यविशेपास्तित्वोभयस्वभावः आत्मादिरभ्युपेतः स्यात्, ततश्च निष्फलमवधारणम् , सामान्यास्तित्वेन चास्त्यात्मादिविशेपास्तित्वेन च ततश्च स्वगतविशेषास्तित्वेनास्ति परगतविशेपास्तित्वेन नास्ति वस्तु, स्यादस्ति स्यान्नास्तीति सिद्धम् , अनेकान्तरूपमेव समस्तवस्तु व्यव- हारास्पदतामानयन्तस्तत्कारिणः, तहेपिणश्च केचिज्जायन्ते जगत्यकारणाविष्कृतमत्सरग्रसराः खलु दुर्जनाः। यत्राप्यन्ययोगव्यवच्छेदोऽभिप्रेतस्तत्रापि योगविशेपो व्यवच्छिद्यते न योगसामान्यम् , याक पार्थे धनुर्धरता ताहगन्यत्र नास्तीति । अत्यन्तायोगव्यवच्छेदेऽपि अत्यन्तमयोगः-नास्ति योग एव सर्वथा, अथवा कदाचिदस्ति कदाचिन्नास्तीत्येवं च विकल्पद्वयेऽपि प्राच्य एव प्रसङ्गो योज्यः ॥ प्रकृतमनु- स्रियते-सर्वथा सामान्यविशेपरूपत्वात् प्रकारवदस्तित्वमतः सामान्यास्तित्वेनास्ति विशेषास्तित्वेन शयेनाह-सर्वास्तित्वेति । ननु योऽस्तित्वविशेषः स्वगतस्तस्यायोगो व्यवच्छिद्यतेऽन्यविशेषायोगो न व्यवच्छिचत इति सर्वास्तित्वविशेषायोगेऽव्यवच्छिन्ने सति सर्वास्तित्वविशेपप्राप्तिः कथं स्यादित्याह-अथेति । एवं सति अस्तित्वसामान्यस्या- योगोऽपि न व्यवच्छिन्न इति अस्तित्वसामान्यायोगे सति अस्तित्वसामान्ययोग एव न स्यात्, तथा च व्यापकस्य सामान्यस्याभावे व्याप्यस्य विशेषस्य सद्भावोऽपि दुर्घट इति समाधत्ते-एवं तहाँति । अस्तित्वसामान्ययोगेति- स्थानेऽस्तित्वसामान्यायोगेति पाठो युक्तः, यदि च अस्तित्वस्याप्ययोगो व्यवच्छिद्यते विशेषस्याप्ययोगोव्यवच्छिद्यते तदा सामान्यविशेषोभयात्मकत्वं स्याद्वाद्यभिमतं वस्तुनः प्राप्तमेवेति एकान्तावधारणं निष्फलमेल्याह प्रश्नोत्तराभ्यां- अथेत्यादिना । विशेषास्तित्वलाभायैव च स्याच्छब्दप्रयोगः, एवञ्चैकस्यास्तित्वविशेषस्यायोगे व्यवच्छिन्नेऽन्यस्यास्तित्वविशेष- स्यायोगोऽस्त्येव तत्प्रतिपादकतया च स्यान्नास्तीति द्वितीयभङ्गोऽप्युपपद्यत इति प्रपञ्चयति-ततश्चेति । तत्कारिणः स्यात्प- दप्रयोगकारिणः । तद्वेषिणः स्याद्वादद्वेषिणः । स्याद्वादद्वेषस्तु दौर्जन्यादेवेत्याह-जगतीति । अन्ययोगव्यवच्छेदात्यन्ता- योगव्यवच्छेदयोरपि स्याद्वादमुखनिरीक्षणेनैव सङ्गतत्वमित्यावेदयितुमाह-यत्रापीति । तत्रापि अन्ययोगव्यवच्छेदेऽपि । अन्यस्मिन् यो योगः स योगविशेष एवाभिमतः, स एव व्यवछिद्यते । यार यादृशविशेषधर्मविशिष्टा यादृशसम्बन्धो- परका च, तेन सामान्यधर्मेण कालिकांदिसम्बन्धेन च विशिष्टधनुर्धरत्वस्य पार्थभिन्ने योगेऽपि न क्षतिः। अत्यन्तमयोग इत्यस्य नास्ति योग एव सर्वथा इति विवरणम् , स व्यवच्छिद्यते इति पूरणीयम्, न त्वयोगसामान्यमेव व्यवच्छि- द्यते योगवदयोगस्यापि कथञ्चिद्भावात् । अत्यन्तायोगव्यवच्छेदस्य तात्पर्यावलम्बनेन प्रकारान्तरेण विवरणमाह-अथवेति । एवञ्च, स्याद्वादसमाश्रयत एव अयोगव्यवच्छेदात्यन्तायोगव्यवच्छेदयोरुपपत्तावन्यथानुपपत्तौ च । विकल्पद्धयेऽपि, अयोगसामान्यस्य व्यवच्छेदोऽयोगविशेषस्य व्यवच्छेदो वेति विकल्पद्वयेऽपि । प्राच्य एव प्रसङ्गः, अयोगसामान्यव्यव- च्छेदेऽयोगविशेषोऽव्यवछिन्न एव सर्वयोगविशेपस्वभाव एव स्यात्, अयोगविशेषव्यवच्छेदेऽयोगसामान्यमव्यवच्छिन्नमेव स्यात् , एवं सत्ययोगसामान्यस्वरूपप्रविष्टतया सर्वस्याप्ययोगविशेषस्याव्यवच्छेदे अयोगविशेपोऽपि कथं व्यवच्छिद्यत इत्यादि- रूपः, अयोगसामान्यायोगविशेषोभयव्यवच्छेदे तु कथञ्चिदयोगविशेषो नास्ति कथञ्चिदस्तीत्यायातः स्याद्वाद इत्यत्राप्येकान्त- वादिनोऽवधारणं विफलमेवेति । इदानीमाद्यभङ्गद्वयसङ्गमनां प्रस्तुतामधिकरोति-प्रकृतमनुस्नियत इति । उक्तयुक्त्याऽस्ति- त्वस्य सामान्यरूपत्वं विशेषरूपत्वञ्च, तत्र सामान्यस्य प्राधान्यविवक्षणे सति सामान्यास्तित्वेनास्त्यात्मा इति प्रथमभङ्गार्थः, विशेषास्तित्वेन नास्त्यात्मेति द्वितीयभनार्थ इत्याह-सर्वथेति । प्रकारवत् , विभागवत् । खद्रव्यक्षेत्रकालभावैरस्तित्व- मानिस प्रथमभङ्गः परद्रव्यक्षेत्रकालभावैर्नास्तित्वमुररीकृत्य द्वितीयभङ्ग इत्युपदर्शयति-तथेलादिना । खद्रव्यादिनाऽस्तित्वे 1 .. .

·[८६] खैः द्रव्यक्षेत्रकालभावरस्तित्व परश्च नास्तित्व वस्तुनः । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री नास्त्यात्मा-स्यादस्ति स्यान्नास्तीति, तथा यदस्ति तन्नियमेन द्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेणैवात्मलाभ लभते, यथा-आत्मा जीवद्रव्यतया, क्षेत्रत इह क्षेत्रतया, कालतो वर्तमानकालसम्बन्धितया, भावतो ज्ञान- दर्शनोपयोगमनुष्यगतितयेति प्रतिपादिते गम्यत इदम्-द्रव्यक्षेत्रकालभावान्तरसम्बन्धितया नात्यात्मा । यदि च सर्वद्रव्यतयाऽऽत्मा स्याद् आत्मैवासौ न भवेत्, द्रव्यत्ववत् सर्ववृत्तितया वा तद्रूपतया च, सर्वकालसम्बन्धित्वाद् व्योमवद्, मनुष्यभावे वा समस्तनारकादिभावप्रसङ्ग एकान्तवादिनाम् , अतो- ऽवश्यं वद्रव्यादित्वेनैवास्तित्वमभ्युपेयम्, नान्यद्रव्यादित्वेन । ततश्च खैरस्तित्वात् परैश्च नास्तित्वात् स्यादस्ति स्यान्नास्तीति, स्वपरमात्रभावाभावोभयाधीनत्वादात्मास्तित्वस्य, यथैव स्वास्तित्वादस्तीत्युच्यते, तथैव परनास्तित्वान्नास्तीत्यपि वाच्यम्, न च प्रकारान्तरमस्ति किञ्चिदेकान्तवादिनां यदाश्रयणेना- वष्टम्भो दृढप्रतिबन्धः स्यादिति नास्तित्वमस्तित्वानपेक्षमत्यन्तशून्यं वस्तु प्रतिपादयेदन्वयाप्रतिलम्भाद् अस्तित्वमपि नास्तित्वानपेक्षं सर्वरूपं वस्तु गमयेत् व्यतिरेकाप्रतिलम्भात्, न च सता सर्वाभावरूपेण सकलभावरूपेण वा भूयते, अतः सर्वदाऽस्तित्वं नास्तित्वसापेक्षं नास्तित्वं चास्तित्वापेक्षमेवात्मलाभ- प्रतिपादिते सति परद्रव्यादिना नास्तित्वं प्रतिपादितमेव भवतीत्येतदेकत्र दृष्टान्ते प्रदर्शनमुखेनाविष्करोति-यथेत्यादिना । जीवद्रव्यतयेति, अस्तीति दृश्यम् । एवमिहक्षेत्रतयेत्यादावपि । द्रव्यक्षेत्रकालभावान्तरेत्यत्रोत्तरान्तरपदेन सह द्रव्यादिपदानां प्रत्येकं सम्बन्धः, ततश्च द्रव्यान्तरक्षेत्रान्तरकालान्तरभावान्तरसम्बन्धितयेत्यर्थः । एवमनभ्युपगच्छतामेकान्त- वादिनामनिष्टमापादयति-यदि चेत्यादिना । तत्र सर्वद्रव्यसम्बन्धितयाऽस्तित्वाभ्युपगमे दण्डमाह-सर्वद्रव्यतयेति । सर्वक्षेत्रसम्बन्धितयाऽस्तित्वाभ्युपगमेऽपि द्रव्यत्ववदात्मैवासौ न भवेदिति प्रसङ्गोऽवतिष्ठत एवेत्याह-सर्ववृत्तितया वेति । तद्रूपतया चेत्यपि पूर्वान्वय्येव । सर्वकालसम्वन्धितयाऽस्तित्वेऽपि खखरूपाभावप्रसङ्ग एव दोप इत्याह-सर्वकाल- सम्बन्धित्वादिति । व्योमवदिति, यथा सर्वकालसम्बन्धिनो व्योम्नो नात्मत्वं तथाऽऽत्मनोऽपीति, अथवा तद्रूपतया चेत्युत्तरान्वयि, द्रव्यरूपतया सर्वकालसम्वन्धित्वाद्व्योमवदात्मत्वं न स्यादित्यर्थः । न च नित्यत्वेन व्योम्नः सर्वकालसम्ब- न्धित्वं स्वस्वरूपत एव न तु द्रव्यत्वरूपतया, एवं च यथा सर्वकालसम्बन्धित्वेऽपि व्योनो व्योमखभावत्वं तथाऽऽत्मनोऽपि नित्यत्वेन स्वस्वरूपत एव सर्वकालसम्बन्धित्वेऽप्यात्मभावः स्यादेवेति वाच्यम् , यतः कालस्यापि सम्बन्धिभेदेन भेदस्याव. श्यकतया नित्यस्याप्याकाशादेः स्वसम्बन्धिष्वेवातीतानागतवर्तमानकालेपु सम्बन्धित्वं तद्भावेनैव चाकाशादित्वं तथात्मनोऽपि खीयातीतानागतवर्तमानकालसम्बन्धित्वेनैव नित्यवत्मात्मत्वञ्चेति द्रव्यत्वरूपतयैव सर्वकालसम्बन्धित्वस्याकाशादावभ्युपगन्तव्य. तायामाकाशत्वाद्यभावः स्यादेवेति । सर्वभावेनास्तित्वे जीवस्य मनुष्यभावे वर्तमानस्य नारकादिभावप्रसङ्ग इत्याह-मनुप्यभावे वेति । एवञ्च स्वद्रव्यादिनवास्तित्वमभ्युपेयमित्युपसंहरति-अत इति । एवं सति आद्यभगद्वयं निरावाधतयोपतिष्ठत इत्याह- ततश्चेति। एतदेवोपपादयन्नाह-स्वपरेति, स्वभावाश्रितं यथाऽस्तित्वं तथा पराभावाश्रितमपीति, तत्र यत्स्वभावाश्रितमस्तित्वं तदुपादानेन स्यादस्तीति, यच्च पराभावाश्रितमस्तित्वं तन्नास्तित्वपर्यवसितमेव तदुपादानेन स्यानातीति । एतदेव स्पष्टयति-यथै वेति । ननु न खरपेण नापि परस्पेणास्तित्वमलिना प्रतिपाद्यते किन्तु सामान्यत एवास्तित्वमस्तिनोपनेयम् , तत्र कावकागः स्वाहादस्पेलत आद-न च प्रकारान्तरमस्तीति, सामान्यस्य विशेषविनिर्मुक्तस्याभावाद्विशेषस्य चोकप्रकारद्वयस्पतयेव व्यव- सितेरित्यभिमन्धिः । अवष्टम्भ एकान्तनिर्भरः । दृढप्रतिवन्धः, दृढनियम , अवश्यम्भावीति यावत् । एववेकान्तामित्वेन एकान्तनान्नित्वेन चाभ्युपगतमात्मादिवस्ववत्येवैकान्तवादिनामिलाह-नास्तित्वेति।अन्वयाप्रतिलम्भात् सर्वथा नाग्नि पनिलय फेनापि रपेण भावाभावेनान्वयस्य विधिरूपस्यानवाप्तेः, तथा च सर्वशून्यताप्रगाः । गर्वथाऽस्मिन्यमपि न कान्नमि- पर-सलिन्यमपीति । व्यतिरेकामतिलम्मात्, व्यतिरेक्य केनापि पेण नामित्वम्यामावान । नत्यानु गर्वया निनपने नया नित्यमेव वा क्लिन्छिन्मिसन आह-न च सतेति । तथा चानुभवबायो व्यवहारबाधधात्र, ती यदि पन्नादितिर नवादामहमहिन्यात नानिगेऽपि प्रामाणिकः प्रतिद्वन्दीति । यद्यनुभवव्यवहाराश्रयणीयावर व्यव- हना परोक्षदापि नदा म्यादाद मानुलनीय इत्याद-अन इनि । पञ्च नामिवानिययोर्गनायनामिनाक्षत्र ·भाष्यटीकाविवृतियुता] आधभङ्गद्वयस्यार्थविशेपस्य विशेष्यविशेपणभावस्य चोपदर्शनम् । [८७] , " मासादयति, एवं चात्मनि नाप्रसक्ता घटादिसत्ता निपिध्यते अर्थात् प्रकरणाद् वा, घटादिसत्तानिपेध- श्वात्मनो धर्मस्तदधीनत्वादात्मस्वभावस्य, स एव च परेण विशेष्यमाणत्वात् परपर्याय उच्यते, गव्य- नश्वत्ववत् , आत्मना विशेष्यमाणत्वादात्मपर्यायः, स्वपरविशेषणायत्तं हि वस्तुस्वरूपप्रकाशनम् , अने- कान्तवादे च स्यादस्त्यात्मेत्यादिभिः सप्तभिर्वाक्यैरभिधीयते वस्तु प्रत्येक क्रियापदप्रयोगेणार्थपरिसमाप्तेः, आत्मेति द्रव्यवाची विशेष्यत्वात् , अस्तीति गुणाभिधायी विशेषणत्वात् , शब्दशक्तिस्वाभाव्याच तथा प्रतीते:, वुद्ध्यारूढस्योपचरितसत्ताकस्य मुख्यसत्त्वविशेपणत्वेनोपात्तस्य धर्मिण उपादानादसत्त्वे इव । च । अस्तीत्यनेन सर्वप्रकारास्तित्वप्राप्तौ घटत्वस्पेणास्तित्वस्याप्यात्मनि प्रसक्तौ तदपोहाय नास्त्यात्मेत्युक्ति प्रसक्तनिषेधवोधिकेति एकान्तवादिनो मतमयुक्तम् , यतः सर्वप्रकारास्तित्वस्यात्मन्यसम्भवेन तदाश्रयणेन प्रथमभङ्गानुपपत्त्या स्यात्कारलाञ्छितस्यैव तस्य सम्भवेन तत्र वद्रव्यादिनवास्तित्वस्य सम्प्रतिपत्तिर्न परद्रव्यादिनाऽस्तित्वस्येति घटत्वादिनाऽस्तित्वमप्रसक्तमेव, अप्रसक्तस्य च निषेधो न सम्भवतीति न तत्प्रतिपादको नास्त्यात्मेति, किन्तु यथा स्वद्रव्यादिनाऽस्तित्वमात्मनस्तथा परद्रव्यादिना नास्तित्वमपि तमन्तरेण खद्रव्यादिनाऽस्तित्वस्यैवाघटमानकत्वादिति तत्प्रतिपादनाय स्यानास्त्यात्मेति द्वितीयभङ्गो युक्त इत्याह-आत्मनीति । अर्थात्प्रकरणाद्वाऽप्रसक्ता घटादिसत्ता द्वितीयभङ्गेन न निषिध्यते, कुतः स्यादस्त्यात्मेत्यनेन प्रथम- भड्रेनाप्रसक्तस्य घटादिना सत्त्वस्य निषेधासम्भवात् , कि तर्हि द्वितीयभङ्गेन प्रतिपाद्यते इत्यपेक्षायामाह-घटादिसत्ता- निषेधश्चेति । यदि च घटादिसत्ताऽप्राप्तव तर्हि यथा तन्निषेधे न द्वितीयभङ्गतात्पर्य तथा विधिरूपे आत्मनि निषेधरूप- ताया असम्भवादेव न तत्प्रतिपादनेऽपि तात्पर्य तस्य घटत इत्यत आह-तदधीलत्वादिति। न विधिरूप एवात्मा, किन्तु अनन्तधर्मात्मकस्य तस्य विधिरूपत्ववन्निषेधरूपत्वमपि, तयोस्समकक्षत्वेनोभयोः प्रतिपादने सत्येवात्मस्वरूपं प्रतिपादितम्भ- वतीति प्रथमभङ्गेन विधिप्रतिपादनवत् द्वितीयभड्रेन निषेधप्रतिपादनमपि युक्तमेवेति । खद्रव्यादिनाऽस्तित्ववत्परद्रव्यादिना नास्तित्वस्याप्यात्मधर्मत्वे तस्येवास्यापि वपर्यायत्वमेव युक्तमिति कथमस्य परपर्यायत्वोपवर्णनं क्वचित्सङ्गमित्यत आह-स एव चेति, नास्तित्वमेव च परेण घटत्वादिनाऽवच्छेद्यतया विशेष्यमाणत्वात्-परिच्छिद्यमानत्वात् परपर्याय उच्यत इत्यर्थः । एवं तर्हि तस्यात्मपर्यायत्वं कथं स्वपर्यायस्य परपर्यायत्वाभाववत्, परपार्यायस्यापि वपर्यायत्वासम्भवादित्यत आह-आत्म- नेति, विशेष्यमाणत्वाद् आधाराधेयभावेन आत्मन इदमित्येवं परिच्छिद्यमानत्वाद् आत्मपर्याय उच्यत इत्यर्थः। एकस्य खपरपर्यायोभयोपगमे निमित्तमाह-स्वपरविशेषणायत्तं हीति, आत्मनः स्वद्रव्यादिना यदस्तित्वं यच्च परद्रव्यादिना नास्तित्वं तदुभयमपि वस्तुस्थित्या खपर्यायस्वरूपमेव, कल्पनया त्वनयोस्स्वपरपर्यायरूपता, वस्तुत आत्मभिन्नपटादिगतास्तित्व- नास्तित्वादिधर्मस्यैव खाश्रयभिन्नत्वादिपरम्परासम्बन्धेनात्मसम्बन्धिनः परपर्यायत्वं साक्षात्सम्वन्धेन च सर्वस्यापि धर्मस्य विधिरूपनिषेधरूपान्यतरात्मकस्य स्वपर्यायत्वमेवेति बोध्यम् । एवमेकान्तवादप्रतिक्षेपेणानेकान्तवादस्योपयोग प्रथमद्वितीय- भङ्गयोरुपदर्य तत्र सप्तभिरेव वाक्यैस्सम्पूर्णार्थबोध इत्युपदर्शयितुमाह-अनेकान्तवादे चेति । स्यादितिनिपातस्यानेका- न्तावबोधकस्यासिधातुप्रकृतिकप्रथमपुरुषाख्यातप्रत्ययनिष्पन्नस्यादित्याकारकक्रियापदप्रतिरूपकत्वेन क्रियापदत्वमुपचर्य तद्धटि- तत्वेन सप्तसु वाक्येषु प्रत्येक क्रियापदप्रयोगोऽस्तीत्यभिसन्धानेनाह-प्रत्येकक्रियापदप्रयोगेणेति । स्यादस्त्यात्मेत्यादि- वाक्ये यस्य पदस्य यदर्थपरत्वं तदुपदर्शयति-आत्मेतीति, स्यादस्त्यात्मेति वाक्ये आत्मनः विशेष्यत्वेन द्रव्यत्वम् अस्तीति प्रतिपादितस्यास्तित्वस्य विशेषणत्वेन गुणत्वम् । विशेषणविशेष्यभावेनैव प्रतिपत्तिरिति कुत इत्यपेक्षायामाह-शब्दश- तीति, शब्दस्य साकाङ्क्षस्य विशेषणविशेष्यभावेनैवावबोधकत्वसामर्थ्य शब्दशक्तिः तत्खाभाव्यादित्यर्थः । तथा प्रतीते- रिति, आत्मनो विशेष्यतया अस्तित्वस्य च विशेषणतया प्रतीतेरित्यर्थः । यद्यात्मेति विशेष्यं नोपात्तं स्यात् तदाऽस्तीत्यस्य गुणाभिधायकत्वाभावेन विशेषणपदत्वमपि न स्यात् , प्रकृते च नैवमित्याशयः। ननु सत्त्वविनिर्मुक्त आत्मैव नास्ति कस्य विशेष्यत्वम् ?, सत्त्वयुक्तस्यात्मनो विशेष्यत्वे चात्मपदादेव विशेष्यस्वरूपप्रविष्टतया सत्त्वस्याववोधनादनथैकमस्ति पदोपाद- नम् , अन्वयोऽपि च न सम्भवति नहि स्वविशिष्टे खस्यान्वय इत्यत-बुद्ध्यारूढस्येति यद्यपि अस्तित्वविशिष्ट एव आत्मा न त्वस्तित्वविनिर्मुक्तस्तथाऽपि वुद्ध्या अस्तित्वात्पृथगात्मतामारोपितस्येत्यर्थः । एवंखरूपस्य सत्तोपचारतेंव प्रकरप्या, उप- चारश्च सत्तायास्तदानीमपि कर्त्तव्य एव, अन्यथाऽसतस्तस्य शशशृङ्गस्येव विशेष्यत्वासम्भवादिलाह-उपचरितसत्ताक- स्येति । उपचारादपि सत्ता विशेषणतया प्राप्तव, तथाप्यस्तीलनेन मुख्यसत्त्वप्रतिपादनमभिमतम्, तस्य न गतार्थतेत्याह- ·[८८] स्यात्-शब्दस्य स्वरूपादिकं तत्सहचरितास्त्यादेः सेप्तभङ्गयाश्च प्रयोजनम् । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री स्थाच्छन्दस्तु द्रव्यधर्मलिङ्गसङ्ख्याभेदवियुक्तत्वादसिप्रकृतिविध्यादिविषयसद्विभक्तिप्रथमपुरुपैकवचनान्त- प्रतिरूपको निपातो विधिविचारणास्तित्वविवादानेकान्तसंशयाद्यर्थवृत्तिः, तस्य चानेकान्तावद्योतन- मेवार्थों विवक्षितः, केवलस्य च सामान्यविषयत्वावद्योतकत्वाद् विवक्षितार्थप्रतिपादनाय द्रव्यधर्म- विशेषोपादानं तन्नान्तरीयकत्वात्, निपातानां चापरिमितत्वादनेकान्तद्योतकतया विवक्षितत्वा- दिति, त्याच्छब्देनानेकान्ताभिधानादाक्षेपेऽपि सप्तभङ्ग्याः पुनर्भेदेनोपादानं विशिष्टार्थप्रतिपादनाय, यथा-वृक्षशब्देन सामान्यविषयेणाक्षेपेऽपि धवादीनां विशेषप्रतिपिपादयिषया धवादिशब्दोपादानम् एक्सेतदपि दृश्यम् , भेदाप्रतिपत्तेर्विवक्षितभेदप्रतिपादनाय भेदपरिमाणनियमाभिधानाय वा सामान्य- लक्षणप्रपञ्चव्याख्यानाय वा संक्षेपव्यासाभिधानम्, तत्रास्तित्वनास्तित्वैकान्तनिवारणाय प्रथमद्वितीयौ एकान्तरूपस्यार्थस्यावस्तुत्वादिति । तृतीयविकल्पाभिधित्सया भाष्यकृदाह- मुख्यसत्त्वेति, मुख्यसत्त्वं विशेषणं यस्य तन्मुख्यसत्त्वविशेषणं तत्त्वेनेत्यर्थः। धर्मिण आत्मनः । उपादानात् , आत्मेतिपदेन पृथगुपदर्शनात् , अस्तिपदप्रतिपाद्यस्यास्तित्वगुणस्य विशेषणतया प्रतीतेरित्यर्थः । असत आत्मनो विशेष्यत्वे परस्य नास्त्यात्मेत्यत्रासत्त्वे यथा विशेषणतया प्रतीतिरित्याह-असत्त्वे इवेति । उपात्तस्य स्याच्छब्दस्य किं खरूपम् ? तत्कथं निष्पन्नम् ?, अर्थाश्च तस्य कति विधाः १, कमर्थमाश्रित्य प्रकृते तस्य प्रयोग इत्यादिजिज्ञासोपशान्तये आह-स्याच्छ- ब्दस्त्विति । तस्य च, दर्शितानेकार्थकस्य स्याच्छब्दस्य पुनः । अनेकान्तार्थत्वं स्याच्छब्दस्य न वाचकतया किन्तु द्योतक- तयैवेत्यावेदनायोक्तम्-अनेकान्तावद्योतनमेवेति।अर्थः, द्योत्सत्वेनाभिधेयः। ननु स्यात्पदेनैवानेकान्तावद्योतने अस्तित्वादि- धर्मविशेषोपादानमफलम् , सर्वस्यापि धर्मस्यानेकान्तस्वरूपनिविष्टत्वादित्यत आह-केवलस्य चेति । स्यात्पदस्थति दृश्यम् । विवक्षितार्थप्रतिपादनायेति, सत्त्वादिविशेषधर्मविशिष्टतयाऽर्थप्रतिपादनायेत्यर्थः । तन्नान्तरीयकत्वात् , विशेष- धर्मेणास्तित्वाद्यनेकान्तस्य सामान्यतोऽनेकान्तत्वव्याप्यत्वात् । कथं च स्यादित्यस्य निपातत्वमनेकान्तद्योतकत्वञ्चेत्यपेक्षायामाह- निपातानामिति, नहि परिमिता एव शब्दा निपात्यन्ते येन परिगणितानां तेपाम्मध्येऽपठितत्वात्स्यात्पदस्य निपातत्वं न स्यात् यदा च निपाता अपरिमितास्तदा यथा उभयसम्प्रतिपन्नः कश्चिच्छब्दो निपातनान्निष्पन्नो निपातस्तथा स्याच्छन्दोऽपि, यदा चैतावत्वेवार्थेषु शब्दा निपात्यन्त इति नियमो नास्ति तदा यथा कस्यचिच्छब्दस्य प्रतिनियत एवार्थेऽमुकस्मिन्निपात- स्तथा स्याच्छब्दस्याप्यनेकान्तरूप एवार्थ निपात इति भवति स्याच्छब्दस्यानेकान्तावद्योतकत्वम् । स्याच्छब्दस्यानेकान्ताव- द्योतकत्वे एकेनैव स्याच्छब्देन तद्घटितेनैकेनैव भनेन वा सर्वधर्माणामवगतौ सप्तभजी किमर्थ प्रयोक्तव्येत्यपेक्षायामाह- स्याच्छन्देनेति । आक्षेपेऽपि, एकधर्मप्रतिपादनमुखेन सफलादेशमहिना कालादिभिरष्टभिरभेदवृत्त्यभेदोपचाराभ्यां सफलधर्मप्रतिपादनेऽपि, अथवा त्याच्छब्दद्योतितानेकान्तत्वान्यथानुपपत्त्या सकलधर्मावबोधप्राप्तावपि । तावता सामान्यत एव धर्माणामवगमेऽपि प्रातिखिकविशेपधर्मेण प्रतिनियतस्वस्वनिमित्तापेक्षवृत्तिकेनावगमाय सप्तमभागी पर्युपासयितव्येति । सामान्यतो ज्ञातेऽपि वस्तुनि विशेषतोऽवगमनाय गन्दान्तरप्रयोगे दृष्टान्तमाह-यथेति, सामान्यरूपेण राकलधर्मावगता. पपि कति ते धर्मा इति न ज्ञायन्ते, किस्वरूपाश्च ते इत्यपि न जायन्ते, एतावन्त एवं ते विधिनिषेधविवक्षात प्राप्यन्त इत्यपि नावधार्यन्ते, सामान्यलक्षणप्रपशनमपि न व्याख्यातं भवतीयेतदर्थ सप्तमजीप्रयोग आवश्यक इत्याह-भेदाप्रति- पत्तरियादिना, स्यादित्यनेन सामान्यतोऽनेकान्तावद्योतकेन भेदाप्रतिपत्तेः, भेदस्य धर्माणामन्योन्यभेदस्याप्रतिपत्तेः । विव- क्षितमेदप्रतिपादनायेति, कयधिदन्निवकथञ्चिन्नास्तित्यादिमप्तविधधर्मप्रतिपादनायेत्यर्थः । भेदपरिमाण नियमाभि- धानायेति, अस्तित्वधर्मस्वरस्य विधिनिषेधापनया सप्तव धर्माः, एवं नित्यन्वादेरपि, नाष्टी पार्विति यो भेदपरि- मा नियमादवयोधायेत्यर्थः । एवंरीला न्यादन्ति म्यान्नाम्नीलादिगतमीप्रयोगम्यायश्यकत्वम, नथा स्वद्रव्यादिनागि परतव्यादिना नानीलादिना विपन्न समाया प्रयोगोऽग्यावश्यक टत्यार-सामान्यलक्षणेति, गामान्यम्बापम्य पः प्रायः पिशेषनास्पानाय वेज , मामान्यनामी व्यारयेया तयार पाना पत्र विंगपणामी अवगनिमीष्टवायति मानः । र सामान्यतः शेषत मानगुपपाय नसावमाटे प्रयोजनमुपदर्शयति-तंत्रति, मागायचापियन । निकरच मादागा निति, किमर्थक सिकारणानि पक्षायामात-एकान्तरूपस्पति, तया अनिवारण ·, भाष्यटीकाविवृतियुता] - स्याद् अवक्तव्य इति तृतीयभङ्गस्य परमार्थोपदर्शनम् । [८९] [भाष्यम्-] अर्पितेऽनुपनीते न वाच्यं-सदित्यसदिति वा । युगपदात्मन्यस्तित्वनास्तित्वधर्माभ्यामर्पिते विवक्षिते क्रमेण चानुपनीते क्रमेणाभिधातुम- विवक्षिते वाच्यं न जातुचित् सदात्मतत्त्वमसदात्मतत्त्वमिति वा। वाशब्दो विकल्पार्थः, अर्पितं विशेष्यते, कीदृशेऽर्पिते ? अनुपनीते, कथमनुपनीते ? सामर्थ्यात् क्रमेणाविशेषिते, क्रमेण त्वर्पणे प्राच्यविकल्पावेव स्याताम् , अतोऽवश्यंतया युगपदभिन्ने काले द्वाभ्यां गुणाभ्यामेकस्यैवार्थ- स्याभिन्नस्य प्रतियोगिभ्यामभेदरूपेणैकेन शब्देनावधारणात्मकाभ्यां वक्तुमिष्टत्वादवाच्यम् , तद्विध- स्वार्थस्य शब्दस्य चाभावात् , अयं च विकल्पस्तत्त्वान्यत्वसत्त्वासम्भवात् किलावक्तव्यमेवेत्येवंविधै- कान्तव्यावर्तनार्थ:-स्यादवक्तव्य एवात्मा, अवक्तव्यशब्देनान्यैश्च षड्भिर्वचनैर्द्रव्यपर्यायविशेषैश्च वक्तव्य एव, अन्यथा सर्वप्रकारावक्तव्यतायामवक्तव्यादिशब्दैरप्यवाच्यत्वादनुपाख्यः स्यात्, अतीतविकल्प- द्वयं त्वेकान्तास्तित्वैकान्तनास्तित्वप्रतिपक्षनिराकरणद्वारेण स्यादस्ति स्यान्नास्तीति स्वपरपर्यायान्यतरैक- धर्मसम्बन्धार्पणात् कालभेदेनोक्तम् , अधुना युगपद् विरुद्धधर्मद्वयसम्बन्धार्पितस्य च वस्तुरूपस्याभि- धानात् कीदृशः शब्दप्रयोगो भवतीति ?, उच्यते-न खलु तादृशः शब्दोऽस्ति यस्तादृशी विवक्षां प्रति पूरयेत् , यतोऽर्थान्तरवृत्तैः पर्यायैरवर्तमानमननुभवंस्तान् पर्यायान् द्रव्यं ब्रवीतीयेका विवक्षा, अपरा तु विवक्षा निजैः पर्यायैः स्वात्मनि वृत्तैर्वर्तमानमनुभवन स्वान् पर्यायान् द्रव्यमभिधातीति, एवमे- कस्यात्पदप्रयोगाभावे तज्जनितज्ञानमवस्तुविषयत्वाद् भ्रम एव स्यादिति । स्यादवक्तव्य इति तृतीयभड्गप्ररूपणां क्रमप्राप्तामधिक रोति-तृतीयेति । अर्पित इत्यादि भाष्यं विवृणोति-युगपदित्यादिना । अनुपनीत इत्यस्य प्रयोजनमाह-क्रमेण वर्पण इति । प्राच्यविकल्पो, स्यादस्ति स्यान्नास्तीति भङ्गौ। कथमवाच्यमित्यपेक्षायामाह-तद्विधस्येति।अर्थस्य शब्दजन्योपस्थि- तिविषयस्य, तस्य तेनैव रूपेणाभावो न तु सर्वथा, तथा शशशृङ्गकल्पस्य तस्य तथाविवक्षाविषयत्वमपि न स्यात्सर्वधर्मानाक्रान्ते- रिति बोध्यम् । तृतीयविकल्पप्रयोजनमाह-अयश्च विकल्प इति, अनिर्वचनीयवादिनां यथा वाध्यत्वात् घटादीनां सत्त्वं न सम्भवति तथा व्यवहारपथावतीर्णत्वादसत्त्वमपि न सम्भवति, अतस्सत्त्वासत्त्वोभयविकलत्वादेकान्तेनावक्तव्यत्वं घटादीनाम् , तव्यवच्छेदार्थकस्तृतीयभङ्गः। तत्त्वान्यत्वेत्यत्र सत्त्वान्यत्वेति पाठो युक्तः, सत्त्वेन रूपेण तदन्यत्वात्मकासत्त्वेन रूपेण. सत्त्वासम्भवादवक्तव्यं जगदित्येवंविधो य एकान्त एकान्तानिर्वचनीयवादस्तव्यावर्त्तनार्थ इत्यर्थः, तृतीयभङ्गस्य स्यात्कार- लाञ्छितस्य कथञ्चिदवक्तव्यत्वमर्थः, तथा च तेन सर्वथाऽवक्तव्यत्वेऽपाकृते युगपत्सत्त्वासत्त्वविवक्षाविषयोऽप्यर्थः केन- चिच्छब्देन वक्तव्यो भवति, अन्यथाऽवक्तव्यशब्देनाप्यभिधानं न स्यादित्यर्थः । केन शब्देन वक्तव्य इत्यपेक्षायामाह- अवक्तव्यशब्देनेति । य एवार्थः तृतीयभङ्गविषयतया विवक्षितः स एवार्थः प्रथमादिभङ्गविषय इति कृत्वा तत्तद्भङ्गैः पहिर्वक्तव्य एवेत्याह-अन्यैश्चेति, अयं च षनिर्वचनैरित्यत्र द्रव्यपर्यायविशेषैश्चेत्यत्रान्वेति । तृतीयभङ्गविषयतया विवक्षितस्य सर्वथाऽवक्तव्यत्वमेव कुतो नाभ्युपगम्यत इत्यत आह-अन्यथेति, अस्यैव व्याख्यानम्-सर्वप्रकारावक्त- व्यतायामिति । अतीतविकल्पद्वयं स्यादस्ति स्यानास्तीति भङ्गद्वयम् । एकान्तास्तित्वैकान्तनास्तित्वप्रतिपक्षेति, एकान्तास्तित्वं यत्कथञ्चिदस्तित्वस्य प्रतिपक्षः, यच्चैकान्तनास्तित्वं कथञ्चिन्नास्तित्वस्य प्रतिपक्षस्तन्निराकरणद्वारेणेत्यर्थः । स्वपरेति, खपर्यायसम्बन्धार्पणात्स्यादस्तीत्युक्तं परपर्यायसम्बन्धार्पणात्स्यान्नास्तीत्युक्तं कालभेदेनेत्यर्थः । युगपदस्तित्वनास्तित्वोभयविव- क्षायां तृतीयभङ्ग उपतिष्ठते, तत्प्रसाधनायाह-अधुनेति । कीदृश इति, नास्ति कोऽपि तादृशः शब्दो यमुपादाय तृतीयो भङ्गः ख्याप्येत इति प्रश्नाभिप्रायः । विशेषतस्तादृशविवक्षापूरकशब्दाभावे सति ' तथाविवक्षायामवक्तव्य एवार्थो भवतीत्यवक्त- व्यशब्दमुपादाय तृतीयभङ्ग आत्मानं लभत एवेत्याह-उच्यत इति । परद्रव्यादिना नास्तित्वविवक्षा खद्रव्यादिनाऽस्तित्व- विवक्षेति युगपदुभयविवक्षा, तत्र पूर्वविवक्षया परद्रव्यादिगतपर्यायैरवर्तमानं परद्रव्यादिगतपर्यायानननुभवन्द्रव्यं विवक्ष्यते, द्वितीयविवक्षया खगतपर्यायैर्वर्तमानं खगतपर्यायाननुभवन्द्रव्यं विवक्ष्यते, तत्र येन पदेन परपर्यायेणासन्नर्थः कथ्यते तेन पदेन सामर्थ्याभावात्वपर्यायेण सन्नर्थः कथं कथ्येत, येन च पदेन खपर्यायेण सन्नर्थः कथ्यते तेन पदेन सामर्थ्याभावात्परपर्यायेणा- त० त्रि. १२ ·[९०] एकान्तवादे कालाधष्टनकारेणाभेदतो गुणानां वृत्तित्वाभावः। [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री तयोविवक्षयोः परस्परविलक्षणत्वाद् विरुद्धत्वाच द्वाभ्यामपि युगपदादेशे पुरुषस्यैकस्यैकत्र द्रव्ये नास्ति सम्भवो वचनविशेषातीतत्वाचावक्तव्यं वाचकशब्दाभावात् । एतदुक्तं भवति-अस्तित्वनास्तित्वयो- विरुद्धयोरेकत्राधिकरणे काले च सम्भव एव नास्तीत्यतस्तद्विधस्यार्थस्याभावात् तस्य वाचकः शब्दोऽपि नास्त्येवेति ॥ तथा कालाद्यभेदेन वर्तनं गुणानां युगपद्भावः, तच्च योगपद्यमेकान्तवादे नास्ति, यतः कोलात्मरूपार्थसम्बन्धोपकारगुणिदेशसंसर्गशब्दवारेण गुणानां वस्तुनि वृत्तिः स्यात्, तत्रैकान्तवादे- विरुद्धानां गुणानामेकस्मिन् काले न कचिदेकनात्मनि वृत्तिदृष्टा १ ॥ न जातुचित् प्रविभक्ते सदसत्त्वे स्त एकत्रात्मन्यसंसर्गरूपे येनात्मा तथोच्येत, ताभ्यां विविक्तश्च परस्परगुणानामात्मखभावो नान्योन्या- त्मनि वर्तते, ततश्च नास्ति युगपदभेदेनाभिधानम् २॥ न चैकत्रार्थे विरुद्धाः सदसत्त्वादयो वर्तन्ते, यतोऽह्मभिन्नैकात्माधारत्वेनाभेदे सति सदसत्त्वे युगपदुच्येयाताम् ३॥ न च सम्बन्धाद् गुणानाम- भेदः, सम्बन्धस्य भिन्नत्वात् , छत्रदेवदत्तसम्बन्धाद्धि दण्डदेवदत्तसम्बन्धोऽन्यः, सम्बन्धिनो! कारणयोभिन्नत्वात्, न तावेकेन सम्बन्धेनाभिन्नावेव, सदसतोरात्मना सह सम्बन्धस्य भिन्नत्वात्, न सम्बन्धकृतं.योगपद्यमस्ति, तदभावाच नैकशब्दवाच्यत्वम् ४ ॥ न चोपकारकृतो गुणानामभेदः, यस्मान्नीलरक्ताद्युपकर्तृगुणाधीन उपकारः, ते च खरूपेण भिन्नाः सन्तो नीलनीलतररक्तरक्ततरादिना द्रव्यं रञ्जयन्ति विविक्तोपकारभाजः। एवं सदसत्त्वयोर्भेदात् सत्त्वेनोपरोक्तं सत् , असत्त्वोपरक्तमसदिति दूरापेतमुपकारसारूप्यम् , यतस्तदभेदेन शब्दो वाचकः स्यादिति ५॥ नाप्येकदेशे गुणिन आत्मन उपकारः समस्ति, येनैकदेशोपकारेण सहभावो भवेत्, गुणगुणिनोरुपकारकोपकार्यत्वे नीलादिगुणः सकल उपकारकः समस्तश्च घटादिरूपकार्यः, न चैकदेशे गुणो गुणी वा, यतो देशसहभावात् कश्चित् शब्दो वाचकः कल्प्येत ६॥ न चैकान्तवादिनां सदसत्त्वयोः संसृष्टमनेकान्तात्मक रूपमस्ति, अव- धृतैकान्तरूपत्वात् , यथैव हि शवलरूपव्यतिरिक्तौ शुक्लकृष्णावसंसृष्टौ नैकस्मिन्नर्थे वर्तितुं समर्थो, एवं - , समर्थः कथं कथ्येत, तथा च तथाविवक्षायामवक्तव्यमेव द्रव्यमित्याह-एवमेतयोरिति । वचनविशेपातीतत्वादि- त्यत्र वचनविशेषस्य तदतीतलादिति पाठो युक्तः। एतदेव मजुमतिप्रबोधनाय स्पष्टार्थकेन वचनेन विवृणोति-एतदुक्त- म्भवतीति, एतत्सर्वमेकान्तवादमधिकृत्य, सिद्धान्ते चापेक्षाभेदेनेकदाप्येकत्राधिकरणेऽस्तित्वनास्तित्वयोः सम्भवोऽस्त्ये- वेति नैतादृशार्थाभावः, किन्त्वेतादृशाभिधानेऽवक्तव्यशब्दातिरिक्तः कोऽपि शब्दो न प्रगल्भतेऽवक्तव्यशब्दस्तु तादृश- मर्यमभिधातुं प्रगत्भत एव, अत एव स्यादवक्तव्य इति स्याच्छब्दप्रयोग इति बोध्यम् । एकान्तवादे गुणानां योगपद्यादि- कमपि न सम्भवतीति प्रपञ्चत-उपदर्शयति-तथेत्यादिना । तच्च कालाद्यभेदेन वर्तनं च । कालेलादि, काल: १ आत्मरूपम् २ अर्घः ३ सम्वन्धः ४ उपकारः ५ गुणिदेशः ६ संसर्गः ७ गब्दः ८ इत्येवं कालाद्यष्टप्रकारेणाभेदतो गुणाना वर्त्तनं युग- पदेक्त्र द्रव्ये सम्भवत्यनेकान्तवादे, तत एव च सकलादेशोप्युपतिष्ठते । एकान्तवादे तु न तथासम्भव इत्याद -तत्रै कान्तवाद इति, कालेनाभेदवृत्तिरेकान्तवादे गुणानां न सम्भवतीति प्रथममुपदर्शयति-विरुद्धानामित्यादिना । आत्मा सभावतद्पे प्यभेदत्तिर्न गुणानां सम्भवतीलाह-न जातुचिदिलादिना । अर्थोऽविकरणं तद्रूपेणाप्यभेदगृत्तिन सम्भवतीयावेदयति-न चैकनार्थ इति । सम्बन्धो भेदमहिष्णुरभेदस्तेनापि गुणानामभेदत्तिर्न सम्भवतीयाद-न च सम्यन्धादिति । उपकारः खन्वल्पेगोपरकीकरणं तेनाप्यभेदो गुणानां नान्नीत्याह-न चोपकारकृत इति । ते च नीलरसादयः । मत्त्यानत्वमोनकोपरमम्मद इति स्पष्टयति-पवं सदसत्त्वयोरिति । तदभेदेन उपकारा. भेदेन । गुनिदेशेनाप्यदितिगंगाना । सम्भवतीलार-नाप्येकदेश इति । संगऽभेदति गुदमेनापि गुणानाम- भेदो , पदन इत्यार-न चैकान्तयादिनामिति । शन्दम्पेगापि गुणनामभेदत्तिन घटत दन्याद-नायकराब्द ·, भाज्यटीकाविवृतियुता] एकान्तवादै युगपदस्तित्वनास्तिवाचको न कोऽपि शब्दः । [१] सदसत्त्वाभ्यां संसर्गाभावान युगपदभिधानमस्ति ७॥ नाप्येकशब्दः शुद्धः समासजो वाक्यात्मको वाऽस्ति गुणद्वयस्य सहवाचकः, क्रमेण सदसच्छब्दयोः प्रयोगे यद्यसच्छब्दः सदसत्त्वे योगपद्येन ब्रवीति, एवं तर्हि स्वार्थवत् सत्त्वमप्यसत् कुर्यात् , तथैव सच्छब्दोऽपि स्वार्थवदसदपि सत् कुर्यात् , विशेषशब्द- त्वाञ्च सदित्युक्ते नासदभिधीयते, न चासदित्युक्ते सदित्युक्तं भवति, अतो युगपवाचक एकशब्दः । अथ युगपत् सदसच्छन्दौ गुणद्वयस्य वाचकाविष्येते, ततः समासवाक्यमाख्यातादिपदसमुदायवाक्यं वा भवेत् , तत्र च समासवाक्यं न वाचकम् , द्वन्द्वस्तावदुभयपदार्थप्रधानः प्लक्षन्यग्रोधवद् अस्या- दिभिः क्रियाभिस्तुल्ययोगित्वात् , क्रियाश्रयत्वाच द्रव्यस्य प्राधान्यं न गुणत्वम् , यश्च गुणक्रियाश- ब्दानां द्वन्द्वो रूपरसादीनामुत्क्षेपणावक्षेपणादीनां च, तत्रापि गुणाः शब्दशक्तिस्वाभाव्याद् द्रव्यरूपा एवोच्यन्तेऽस्त्यादिक्रियायोगित्वात् , अन्यथा द्वन्द्वाभावात् । अन्न चात्मा विशेष्यद्रव्यं सदसतोगुण- वचनत्वमतो गुणस्य गुण्यभेदोपचारेणाभिधानम् , सन्नात्माऽसन्नात्मेत्यतो न द्वन्द्वः। ननु च द्रव्येऽपि स्याद्वादोऽस्ति, न गुणविषय एव, यथा-स्याद् घटः स्यादघट इति, अत्रापि हि द्रव्यं गुणरूपोपपन्न- मेवोच्यते, शब्दशक्तिस्वाभाव्याद् विशेषणविशेष्यभावापत्तेद्रव्यस्य विशेष्यत्वात् , स्याद् घट इदं वस्त्विति वाक्यं च वृत्तेरभिन्नार्थ केवलं विभक्तिश्रवणाद् रूपेण भिद्यते, अतो वाक्येनापि युगपत् प्रयोगासम्भवः । समानाधिकरणसमासवाक्यमपि न सम्भवति, तत्र हि द्रव्यगुणयोः सामान्यविशेष- भावे सति द्रव्यशब्दतायां सामानाधिकरण्यं नीलोत्पलादिवत्, अत्र च सदसतोगुणत्वात् परस्परं भेदे इति । शुद्धः, अखण्डः पदान्तरासमभिव्याहृतपदरूप इति यावत् । समासजः समासनिष्पन्नः समस्त इति यावत् , इंदं च व्यासरूपस्य समासरूपस्य वा वाक्यस्य शक्तिमभ्युपेत्य, अन्यथा वाक्ये शक्तेरभावादेव गुणद्वयवाचकत्वं तत्र शति- तुमप्यशक्यमिति । समासस्य शक्तत्वपक्षे एकमेव समासपदमिति न तस्य वाक्यत्वमिति वाक्यात्मक इत्यस्य पदसमुदाय इत्यर्थः । एकशब्दस्य योगपद्येन गुणद्वयवाचकत्वासम्भवं प्रपञ्चत उपदर्शयति-क्रमेणेति । खार्थवत्, असच्छब्दस्य खार्थोऽसत्त्वं तद्वदित्यर्थः । स्वार्थवदिति, सच्छब्दस्य स्वार्थः सत्त्वं तद्वदित्यर्थः । यद्येकस्य सच्छब्दस्यासच्छब्दस्य वा गुण- द्वयवाचकत्वं स्यात्सामान्यशब्दत्वं तस्य स्यान्न चैवं विशेषशब्दत्वेन तयोरुररीकारादिति विशेषशब्दत्वान तयोः प्रत्येकं गुणद्वय- वाचकत्वं योगपद्येनेत्याह-विशेषशब्दत्वाच्चेति । समासरूपस्य व्यासरूपस्य वा सदसच्छब्दद्वयस्य मिलितस्य योगपद्येन गुणद्वयवाचकत्वं प्रतिक्षेप्तुमाह-अथेति । समासे तावदुभयपदार्थप्रधानद्वन्द्वसमासतामापन्नस्य सदसच्छब्दस्य न योगपद्येन गुणद्वयवाचकत्वमित्युपदर्शयति-द्धन्द्धस्तावदित्यादिना। द्वन्द्वसमासाभिधेयस्य क्रियायोगित्वेन द्रव्यत्वमेव न गुणत्वमिति नियम एव, तत्र द्रव्यवाचकप्लक्षन्यग्रोधरूपपदद्वन्द्वे तत्त्वमुपपादयति-अस्त्यादिभिरिति । गुणवाचकपदद्वन्द्वे क्रियावाचकपद- द्वन्द्वे च समासाभिधेयस्य द्रव्यत्वमुपपादयति-यश्च गुणक्रियाशब्दानां द्वन्द्व इति । प्रकृते च द्रव्ये आत्मनि सदसत्त्व- योर्गुणतया प्राधान्येन युगपद्विवक्षितयोः प्रतिपादनपरस्य सदसच्छब्दस्य गुणवचनत्वमेव न द्रव्यवचनत्वमिति द्वन्द्वसमास एव न सम्भवतीत्याह-अत्र चात्मेति । ननु एकस्य प्रतिनियतद्रव्यात्मना स्वरूपविधौ स्याद्वादस्य द्रव्यद्वयाश्रयणेन सप्तभनी- रूपस्य प्रवृत्तौ द्रव्यवाचकपदद्वयस्य द्वन्द्वसमाससम्भवः स्यादिति शङ्कते-ननु चेति । यत्र चैकं वस्तु प्रतिनियतद्रव्यरूपेण विधीयते तत्र विधीयमानं द्रव्यमपि गुणरूपतयैवाश्रितमिति नैवं तत्रापि द्वन्द्वसमाससम्भव इति समाधत्ते-अत्रापि हीति । वाक्यरूपस्यापि शब्दस्य समाससमशीलत्वान्न यौगपद्येन गुणद्वयवाचकत्वमित्याह-वाक्यं चेति । वृत्तः समासाद् अभिन्नार्थत्वे समासवाक्ययोः को भेद इत्यपेक्षायामाह-केवलमिति । कर्मधारयसमासस्यापि प्राधान्येन गुणद्वयवाचकत्वं न सम्भवतीत्याह-समानाधिकरणेति । न सम्भवति, प्रकृते गुणवाचिनोः सदसच्छब्दयोः कर्मधारयसमासो न सम्भवति तयोर्भेदेन सामानाधिकरण्याभावादित्यर्थः । तत्र समानाधिकरणसमासवाक्ये । हि यतः । द्रव्येत्यादि, द्रव्यस्य सामान्यत्वं गुणस्य विशेषत्वमित्येवं द्रव्यगुणयोः सामान्यविशेषभावे सति, द्रव्यवाचकशब्दस्येव गुणवाचकशब्दस्यापि द्रव्यशब्द- तायां सत्याम् , सामानाधिकरण्यं विभिनप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे सति एकार्थनोधकत्वं स्वप्रयोज्चविशेष्यतानिरुपिततादात्म्य- ·[९२] एकान्तवादै युगपदस्तित्वनास्तित्ववीचको न कोऽपि शब्दः । [तत्त्वार्थत्रिसूत्री , सति न सामानाधिकरण्यमद्रव्यशब्दत्वात्, सामान्यविशेषरूपेणास्थितत्वान्नास्ति विशेषणविशेष्यसमाना- धिकरणसमासः, कर्मधारयश्चार्थयोरिष्यते, न चान्यत् प्रतिपदविहितं समासलक्षणमस्ति, तस्मात् समा- साभावाद् युगपत् प्रयोगाभावः, तद्वाक्येऽपि सामर्थ्याभावाद् वृत्त्यनुरोधिवाक्यत्वाचातो न कर्मधारयः। नाप्याख्यातादिपदसमुदायो वाक्यं-संश्चासंश्चात्मेति, भवत्यादिक्रियाऽसम्बन्धात् , तत्र सामान्यशब्दो युगपदनेकमर्थमभिध्याद् न चाभिधीत, "अभिहितानां सामान्यशब्देन विशेषाणां नियमार्था पुन: श्रुतिः” इति न्यायात् , नवा ब्रूयादनेकमर्थमभिधानोपायासम्भवात् , "तन्मात्राकाङ्क्षणाद् भेदः स्वसामान्येन चोज्झितः” इति न्यायात् , सामान्यशब्देष्वेवं न विशेषशब्देषु धवखदिरादिषु, विशेष- शब्दास्तु वाक्ये प्रयुज्यमानाः केवलाः स्वार्थमेव अवते-संश्चासंश्चेति, न त्वनेकमर्थं स्वार्थमात्राभिधा- नान्न सहगुणद्वयाभिधायिता । ननु च वाक्ये द्वयोरपि शब्दयोरेकतया युगपद्भावः, तन्न, पदेभ्यो सम्बन्धाविच्छिन्नप्रकारताप्रयोजकत्वस्वप्रयोज्यतादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताप्रयोजकत्वान्यतरत्वमिति यावत् । अत्र च आत्माऽस्येव आत्मा नास्त्येवेत्येवंविचारणायां पुनः । न सामानाधिकरण्यम् उक्तलक्षणसामाना- धिकरण्याभावः । सामान्यविशेषभावाभावाद्रव्यशब्दत्वमप्यस्तिनास्तिशब्दयोर्नास्ति येन विशेषणविशेष्यभावावलम्बिकर्मधारय- समासोऽनयोः स्यादित्याह-अद्रव्यशब्दत्वादिति । सामान्यविशेषरूपेणास्थितत्वादित्यनेन विशेषणविशेप्यभावो- ऽप्यनयोर्नास्तीत्यावेदितम् । एतेन न कोऽपि कर्मधारयप्रकारस्समस्त्यत्रेत्याह-न चान्यदिति । उपसंहरति-तस्मादिति । कर्मधारयसमाससमशीलव्यासवाक्यस्यापि न युगपदस्तित्वनास्तित्वोभयप्रतिपादकत्वं येन तत्तुल्याभिप्रायककर्मधारयसमा. सस्य तथापरिकल्पनं युज्येतापीत्याह-तद्वाक्येऽपीति । समासरूपतया सदसच्छब्दस्य युगपद्गुणद्वयाभिधायकत्वं व्युदस्य व्यासवाक्यरूपतयाऽपि न तत्त्वमित्यावेदयति-नाप्याख्यातादीति । एतच्चाख्यातपदसमभिव्याहृतस्यैव वाक्यत्वं “यत्रापि क्रियापदं न श्रूयते तत्राप्यस्तिर्भवन्तीपरस्समस्ति" इति मतमाश्रित्य, संश्चासंश्चात्मेति पदकदम्बकम् आख्यातादिपदसमुदाय- लक्षणवाक्यं न भवतीत्यर्थः । निषेधे हेतुः-भवत्यादिक्रियाऽसम्वन्धादिति, सर्वस्मिन्नेव काले आत्मनः सत्त्वासत्त्व- योरभिमतत्वेन प्रतिनियतकालसम्बन्धावबोधकस्य भवत्यादिपदस्य तत्राभीष्टबोधप्रतिपन्थितया निराकाक्षत्वात् । अस्त्या- दिशब्दस्य सामान्यशब्दत्वे युगपदनेकार्थप्रतिपादकत्वं सम्भाव्येताऽपि, न त्वेवं, वाक्यघटकतया प्रयुज्यमानस्य सर्वस्यापि विशेषणवाचकपदस्य विशेपशव्दत्वादिल्याह-तति । युगपदनेकमर्थमभिदध्यादिति पक्षे सामान्यशब्देनैव विशेपार्थाभि- धाने तदभिधानायोच्यमानो विशेषशब्दः पुनरुक्ततामेवाकलयेदित्यत आह-अभिहितानामिति, सामान्यशब्देनाभिहि- तानां विशेषाणामित्यन्वयः, एवं सत्यनाकासिता विशेषा मा नाम प्राप्नुयुः किन्त्वभिलपिता एवेति नियमनाय पुनः तादृश- विशेषावयोधकस्य विशेषशब्दस्य श्रुतिरुच्चारणमिति न तद्वैयर्थ्यमित्याशयः । न चाभिदधीतेति द्वितीयपक्षसमर्थनायाह- नवा ब्रूयादलेकमर्थमिति । निषेधे हेतुमाह-अभिधानोपायासम्भवादिति । अत्रापि न्यायविशेषं प्रमाणतयो- पदर्शयति-तन्मात्राकाङ्क्षणादिति, सामान्यमात्रमाकासितमतः सामान्यस्यैव सामान्यशब्दादवबोधः, विशेषस्य त्वना- काहितत्वादेव नावगमः, नहि यद्यत् शब्दाभिधेयं तत्सर्वमेव तत्पदेन प्रतिपाद्यम्भवति, सैन्धवशब्दाभिधेयत्वेऽपि अवस्य भोजनप्रकरणे सैन्धवमानयेति वाक्यघटकसैन्धवपदेनानाकासितस्याप्रतिपादनात्, किन्त्वाकासितस्य लवणस्यैव बोधः । नवा भेदो निशेषः सामान्यात्मा येन सामान्येऽभिहिते सोऽप्यभिहित एव स्यात् सामान्यविशेषयोरन्योन्यं भेदादित्याह- भेदः सामान्येन चोज्झित इति, चः-हीलस्यायें, यतो भेदो विशेषः, सामान्येन सामान्यात्मना, उज्मितः त्यक्तः सामान्यानात्मपः, एकान्तनयाभिप्रायेणेदम्, इदानीं सर्वस्या अपि प्रक्रियाया एकान्तनयावलम्यित्वादिति बोध्यम् । सामा- न्यशब्द एन नयेनानेगमर्थमभिदध्याद एकेन च नाभिदध्यात्, तथा च येन नयेनाभिदध्यात्तं नयमाश्रियैकसामान्यठान व्दन्य युगपदनेकार्थप्रतिपादकत्वमम्भवेऽपि प्रकृते नैवमित्याह-सामान्यशब्देप्येवं न विशेषशब्देग्विति । स्वार्थमेव विशेषमेव । तथा गति निमित्यपेक्षायागाइ-स्वार्थमायाभिधानादिति । ननु वाक्यभावमापनयोगदगच्छन्दयारेकम- मेव साथ तयोर्युगाहामानतो गुन्दयाभिधानमपि युगपद्धविनति ततश्र बुगपदमंद्वयविवक्षायामपि चन्नु नराम्यं म्यादि- स्पाते-नन्विति । माक्यभावे सति पदमश्छन्दयोः न मदमच्छन्दले किन्तु ताभ्यामन्यन्यमेनगर्योऽपि तमा प्रतिमा ·, तत्र , भाष्यटीकाविवृतियुता] सप्तभङ्गीप्रथमभङ्गभावनावभाषकं भाष्यम् । ९३] वाक्यशब्दस्य शब्दान्तरत्वात् , एक एव हि शब्द इज्यते वाक्यम् , तस्य चार्थान्तरेणकेनैव प्रतिमारू- पेण भाव्यम् , अतोऽत्रापि गुणद्वयवचनस्य युगपच्छन्दद्वयस्यासम्भव इति ८ ॥ एवमुक्तात् कालादियुगप- द्भावासम्भवात् समासवाक्यलौकिकवाक्ये युगपच्छब्दयोयोरर्थयोश्च वृत्त्यसम्भवाद् युगपद्विवक्षाया- मवाच्य इत्येवं सर्वैकान्तावक्तव्यप्रतिषेधद्वारेण भाष्यकृता तृतीयविकल्पप्रणयनमकारि प्रेक्षापूर्वकारिणा कथञ्चिदवक्तव्यः, कथञ्चिद् वक्तव्योऽवक्तव्यादिशब्दैरात्मेति निरूपितम् । एतदेव च विकल्पत्रयमधुना भाष्यकारः स्फुटतरं भाष्येण दर्शयति । स्याद्वादो हि धर्मसमाश्रयः, स्वसिद्धसत्ताकस्य च धर्मिणः सत्त्वासत्त्वनित्यत्वानित्यत्वाद्यनेकविरुद्धाविरुद्धधर्मकदम्बकाभ्युपगमे सति सप्तमङ्गीसम्भवः, सङ्घहव्यवहाराभिप्रायात् त्रयः सकलादेशाः, चत्वारस्तु विकलादेशाः समवसेया ऋजुसूत्रशब्दसम- भिरूढैवंभूतनयाभिप्रायेण । तत्रातीतविकल्पत्रयस्वरूपभावनायेदमुच्यते- [ भाष्यम्-] पर्यायास्तिकस्य सद्भावपर्याये वा, सद्भावपर्याययोर्वा, सद्भावपर्या- येषु वा, आदिष्टं द्रव्यं वा, द्रव्ये वा, द्रव्याणि वा सत् । पर्यायास्तिकस्येत्यादि । पर्यायास्तिकग्रहणं धर्मविषयस्याद्वादप्रतिपत्त्यर्थम् , धर्मास्त्वरूपित्व- सत्त्वमूर्तत्वादिरूपा धर्मिणः परिणामिनो नात्यन्तव्यतिरिक्ता इत्यतस्तत्प्रणालिकया धर्मिविषयत्वमपि, द्रव्यपर्याययोः संसृष्टत्वादेवं (देवमेव), अत्र च द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकनयद्वयमात्रवस्तुसमाश्रयः रूपोऽन्य एव न तु सत्त्वासत्त्वे, ततश्चैतदभिप्रायतोऽपि न युगपत्सत्त्वासत्त्ववाचकत्वं सदसच्छब्दयोरिति समाधत्त-तन्नेति तस्य वाक्यस्य । अत्रापि पदद्वयस्य वाक्यभावविवक्षयैकत्वपक्षेऽपि । उक्तदिशा एकान्तवाद्यभिप्रेतं सर्वथाऽवक्तव्यत्वमुप- संहृत्य अनेकान्तवाद्यभिप्रेतं कथञ्चिदवक्तव्यत्वं तृतीयभङ्गाभिप्रेतमिति भाष्यकाराभिप्रायमायोजयति-एवमुक्तादिति । यदि तथा वक्तव्योऽपि भवेत्तदा कथञ्चिदित्युक्तिस्सफलेल्यत आह-कथञ्चिद्वक्तव्य इति। पर्यायास्तिकस्येत्यादिभाष्य- मवतारयति-एतदेव चेति । विकल्पत्रयम् , स्यादस्त्येव १ स्यानास्त्येव २ स्यादवक्तव्यमेवेति भङ्गत्रयम् । स्याद्वादः, अनेकान्तवादः । हि यतः । धर्मसमाश्रयः, धर्मसमाश्रयणेन भवति, अनन्तधर्मात्मकैकवस्त्वभ्युपगमस्यैव स्याद्वाद- त्वेन नयभेदेनैकत्र वस्तुनि नित्यत्वानित्यत्वादिधर्माभ्युपगमतस्तस्योपपत्तिरिति यावत् । एवञ्च सति सप्तभङ्गीप्रवृत्तिस्सम्भ- वति, तस्याः प्रतिधर्म विधिनिषेधसमाश्रयणेनोल्लासादित्याह-स्वसिद्धसत्ताकस्येति, धर्मिण एवासिद्धत्वे कमुद्दिश्य विधि- निषेधद्वारेण धर्माभ्युपगमः प्रवर्ततेति सर्वैरपि वादिभिः तस्य खखमतानुसारेण सत्ताऽभ्युपेयैवेति न तत्र प्रमाणान्तरोप- दर्शनायासो न्याय्य इत्याशयः । नयभेदेनैकन धर्मिणि सप्तविधधर्मसम्भवेन सप्तभङ्गीप्रवृत्तिस्तत्र केन नयेन कस्य भङ्गस्यो- लास इत्यपेक्षायामाह-तत्रेति, सप्तभङ्ग्यामित्यर्थः, सङ्ग्रहाभिप्रायात् स्यादस्त्येवेति प्रथमो भङ्गः, अस्तित्वस्य सत्तारूपमहा- सामान्यस्यानुगामित्वेन द्रव्यस्य सङ्ग्रहनयविषयत्वात् , व्यवहाराभिप्रायात् स्यान्नास्त्येवेति द्वितीयो भङ्गः, नास्तित्वस्याननुगा- मित्वेन विशेषरूपस्य पर्यायस्य व्यवहारनयविषयत्वात् , सम्मिश्रितसङ्ग्रहव्यवहाराभिप्रायात् स्यादवक्तव्य एवेति तृतीयो भगः, युगपदुभयविवक्षासमासादितस्वरूपस्यावक्तव्यत्वस्य नयद्वयविषयत्वात् । त्रयः सकलादेशा इति, सकलादेशत्वम्च त्रयाणामखण्डवस्तुविषयकबोधजनकत्वेन वोध्यम् । स्यादस्ति स्यान्नास्ति १ स्यादस्ति स्यादवक्तव्यः २ स्यान्नास्ति स्यादव- क्तव्यः ३ स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्यः ४ इति चतुर्णा भङ्गानां क्रमेण ऋजुसूत्रादिनयाभिप्रायसमुत्थानमित्याह- चत्वारस्त्विति । विकलादेशा इति, सखण्डधर्मद्वारा वस्तुप्रतिपादकत्वं विकलादेशत्वम् । अतीतेति, प्राशन-- पितेत्यर्थः । पर्यायास्तिकस्य सद्भावपर्याये वेत्यादिना स्यादस्त्येवेति प्रथमभङ्गनिरूपणम् । द्रव्यास्तिकसङ्ग्रहनयविषयस्य सत्त्वस्य पर्यायास्तिकविषयत्वाभावात्पर्यायास्तिकस्येति कथं संगतमित्यत आह-पर्यायास्तिकग्रहणमिति, धर्मिणो वस्तुनो व्यस्य सत्त्वादयो धर्माः पर्यायतया विवक्षिता इति तदाहिनयस्य पर्यायास्तिकत्वमिति । एवं सति धर्मविषयत्वमेव स्याद्वा- दस्य न धर्मिविषयत्वमित्यत आह-धर्मास्त्विति । तत्प्रणालिकया धर्मावबोधनद्वारा । धर्मविषयत्वे धर्मिविषय- त्वमावश्यकमिलाह-द्रव्यपर्याययोः संसृष्टत्वादिति । द्रव्यपर्यायोभयविषयकत्वे सति स्याद्वादस्य द्रव्यपर्यायोभयनयर ·[९४] सद्भावासद्भावपर्यायौ प्रथमभङ्गगतशब्दप्रयोजनञ्च । [तत्त्वार्यत्रिसूत्री सिद्ध्यति स्याद्वादः, अन्यथा पर्यायनयाश्रय एव विकल्पसप्तकेन सकलवस्तुव्यापी स्यात् स्याद्वादः। सतो भवनं भावस्तद्भावलक्षणः परिणामः, स चानेकरूपः क्रमयुगपद्भावित्वात् , सुरमनुष्यादेर्ज्ञानदर्शनादे- श्वात्मनः सद्भावपर्यायत्वम् , शेषधर्मादिद्रव्यवृत्ताः पुनरसद्भावपर्यायाः; वर्तमानकालावधिकाः पर्यायाः सद्भावलक्षणाः, ततोऽन्येऽतीतानागतवर्तमानकालविशिष्टास्त्वसद्भावपर्यायाः, तावत्परिणामपर्याय- कलापाश्चात्मादयः पदार्थाः, स्वपरपर्यायानन्तस्वभावमेकं द्रव्यं सत्तारूपेण विवक्षितं चेतनाचेतनाह्वम् , महासामान्यमुत्सर्गः, पर्यायाः शक्तयोऽनन्ताः, तत्र स्वपर्यायान्वयवत् परपर्यायव्यतिरेकोऽपि वस्तुस्ख- भावावगतेरङ्गम् , तन्निवृत्त्यग्रहणे वस्तुसद्भावाग्रहणाद्, विनिवृत्तिद्वारेणैवासद्भावपर्यायोपयोगः, न निवृ- त्तिरभावः, स एव हि तथा स्वभावो विनिवृत्ताशेषान्यविशेषलक्षणो निवृत्तिशब्दवाच्यः, तदेवमन्वय- व्यतिरेकयोविधिप्रतिषेधविषययोरनियमातिप्रसङ्गपरिहारार्थ चिदुत्तरकिंवृत्तावद्योत्यविषयं स्याच्छब्दाग्रे- सरेमपिशब्दसहितं तथाविधान्यतमशब्दविशिष्टं वा धर्मधर्मिनिर्देशवाक्यं प्रयुज्यतेऽन्तर्भूतैवकारं गुण- प्रधानभावव्यक्तिप्रकृत्यर्थं प्रयुक्तान्यतरैवकारं वा परप्रतिपन्नैकान्तधर्मविशिष्टं वस्तु कथञ्चित् नियमका- विषयावलम्वनं घटत इत्याह-अत्र चेति । अन्यथा केवलधर्मविषयकत्वे। कश्चात्मादिद्रव्यस्य सद्भावपर्यायः कश्चास- द्भावपर्याय इत्यपेक्षायां सद्भावपर्यायस्वरूपं विवृणोति-सतो भवनमित्यादिना, सुरमनुष्यादेः क्रमभावित्वेनात्मनः सद्भाव- पर्यायत्वम् , ज्ञानदर्शनादेश्च युगपद्भावित्वेनात्मनस्सद्भावपर्यायत्वम् , आत्मव्यतिरिक्तधर्मास्तिकायादिगताश्च धर्मा आत्मनो- ऽसद्भावपर्याया इत्याह-शेषेति । प्रकारान्तरेण सद्भावासद्भावपर्यायौ दर्शयति-वर्तमानेति । सद्भावासद्भावपर्यायसम- मुगताश्चात्मादयः पदार्थास्तवम् , अन्यथा त्वतत्त्वमेवेत्याह-तावत्परिणामेति । प्रथमभने सत्तारूपेण विवक्षितं तद- नेकान्तात्मकमेव वस्तु, अन्यादृशस्य सत्त्वासम्भवादित्याह-स्वपरपर्यायेति । तत्र द्रव्यसामान्यस्यैकत्वं पर्यायाणाश्चानन्तत्वं तयोरन्योन्यसम्मिश्रितत्वादेकानेकात्मकवस्तूपपत्तिरित्यावेदनायाह-चेतनाचेतनाहमिति, चेतनमपि द्रव्यमेव अचेतनमपि द्रव्यमेवेति द्रव्यस्य चेतनाचेतनद्वित्वं घटते, सर्वानुगामित्वात्सन्मानलक्षणम् , तदेव महासामान्यम्, तस्य कुत्रापि प्रति- क्षेपादुत्सर्गत्वमपि वोध्यम् , पर्यायास्त्वन्योन्यविलक्षणरूपास्तस्यैव शस्तयः सङ्ख्यातुमशक्यत्वादनन्ता इति । वस्तुस्वरूपा- वगमे वपर्यायवत्परपर्यायोऽप्युपयुज्यते, खनिषेधद्वारा तस्यापि वस्तुखरूपप्रविष्टत्वमित्याह-तत्रेति । परपर्यायव्यतिरेकस्य कथमङ्गत्वमित्यपेक्षायामाह-तन्निवृत्त्यग्रहण इति, परपर्यायनिवृत्त्यग्रहण इत्यर्थः । वस्तुसद्भावाग्रहणादिति, पर- रूपेणासत्त्वस्याग्रहणे स्वरूपेण सत्त्ववत्पररूपेण सत्त्वस्यैवाप्रतिपिद्धमनुमोदितं भवतीति न्यायेन प्राप्ती स्वरूपसारकर्यापत्त्या विविक्तवस्तुसद्धावस्याग्रहणादित्यर्थः । विनिवृत्तिद्वारेणैव खाभाववत्त्वलक्षणसम्बन्धद्वारेणैव । ननु निवृत्तिस्तुच्छरूपा कथं शशज्ञादिवद्वस्तुखभावो भवेदित्यत आह-न निवृत्तिरभाव इति । यदि निवृत्तिर्नात्यन्ताभावः, वाच्यस्तर्हि स किं- खरूप इत्यपेक्षायामाह-स एव हीति, वस्तुसद्भाव एव यत इत्यर्थः । सद्भावासद्भावपर्याययोवस्तुस्वभावत्वे निणीते सति यथा प्रकृतार्थगतिस्तथोपदयति-तदेवमित्यादिना। अन्वयव्यतिरेकयोः सत्त्वासत्त्वाद्योः। विधिप्रतिपेध- विपययोः, अस्त्यादिविधिनास्त्यादिप्रतिषेधविपययोः । अनियमप्रतिपेधार्थमन्तर्भूतैवकारम् , अप्रमापरिहारार्थ रयाच्छब्दा- ग्रेसरमिति । स्याच्छब्दः कीदृश इत्यपेक्षायामाह-चिदुत्तरकिंवृत्तावद्योत्य विपयमिति, अत्र चिदुत्तरकिवृत्तायद्यो- त्यविषयेति पाठो युक्तः, तस्य स्याच्छब्देन समस्तस्यैव समनुगतिः, चिद्रुत्तरकिवृत्तं कथचिदिति तेनावद्योयो विषयो यस्य स तया, एवंभूतो यः स्याच्छब्दस्तहग्रेसरमिति। यपिशब्दसहितम् , म्यादपि घटोऽस्त्येवेत्येवंवाक्यप्रयोगमगीकृत्य, न चेत्यं प्रयोगः स्याद्वादिनि. नियमाणो दृश्यते, न च सम्भावनार्थकापिगब्दप्रयोगकृत्यमपि पश्यामः, तस्माचिन्त्यमेतत् । अपिशव्दमहिनमिति पाठे तथाविधेयस्याप्यपिगदममानार्थकेत्यर्थः स्यात् , तत्पाठामावे तु तथाविधेयस्य स्यान्छन्- समानार्थकेत्यर्थः, तादृगगब्दश्च वद्रव्यादिना परद्रव्यादिना वेलवरूपो ग्रायः । धर्मधर्मिनिर्देशवाक्यम्, अमि पर इलादिन्पम् । मन्तभूतवकारम् अन्यनिविष्टवकारसमन्यितम् , अनेन स्याद् घटोऽन्येवेति म्याद घटो नारयेत्या- दिनपं वाक्यं प्रतिपादितं भवतीति । गुणेत्यादि, एस्म्य धर्मग गुणगारोऽन्यन्य च प्रधानभानः तम्ग च गा व्यक्तिः अभिव्यक्तिः सत्रयर्थ तत्सम वसम्पत्तये । प्रयुक्तान्यतरयकारमिति, अन्ययोगव्यवच्छेदायोगव्याधेटासन्ता- ·E भाष्यटीकाविवृतियुता] प्रथमभङ्गोपपादकभाष्यगतैकवचनादीनां प्रयोजनादिप्रकाशनम् । रिधर्मप्रत्यनीकपर्यायधर्मसम्बन्धीति स्यात् सत् स्यादनित्यमित्यादिधात्मकम् , इत्थं धर्म्यपीति वा स्याद्वा- दिभिः प्रतिज्ञायते सुलभहेतुदृष्टान्तत्वात् , अतो द्रव्यास्तिकनयार्पणात् सोऽयं धर्म्यभेदेनैव व्यपदेशः प्रत्यभिज्ञाप्रधानत्वात्, पर्यायार्थिकनिर्देशादस्वेदमिति भेदभात्त्वम्, एकवचनादिप्रदर्शनं चैकस्यैव सस्वस्यासत्त्वस्य या भजनाप्रभावितमनेकत्वमिति प्रतिपादनार्थम् , तत्र सद्भावपर्यायनिमित्तेलादेशेना- र्मितमात्मरूपद्रव्यमित्येव सद्व्यत्वमेव हि सद्भावपर्याय:, तद्धि द्रवति पर्यायान् द्रूयते वा तैर्द्र- व्यम् , अनेनाकारेणार्पितं स्यादस्तीत्युच्यते, तस्य द्रव्यत्वादेः पर्यायस्यात्मपरिणामिकारणप्रभावितत्वात ताप्याच्च, तच्चास्तित्वं शेषपविकल्पापेक्षमेव सङ्गतिमनुभवति, सद्भावपर्यायद्वयनिमित्तादेव ज्ञानदर्श- नोपयोगद्वयकारणक आदेशो द्रव्यम् , वक्ष्यत्युपरि-द्रव्याश्रया निर्गुणा जुणाः (अ० ५, सू० ४०) इति । तथा गणतिथसद्भावपर्यायकारणो वाऽयमादेशश्चैतन्यज्ञानदर्शनोपयोगाश्रयो द्रव्यमिति, एवं द्वे द्रव्ये बहूनि वाऽप्युक्तेन प्रकारेणार्पितानि सद्भावपर्यायापेक्षया सब्यपदेशभाजि भवन्ति, अथ- वैकस्मिन् सद्भावपर्यायविषयेऽर्पितमादिष्टं द्रव्यं द्रव्ये वा वा द्रव्याणि वासत्, तथा द्वयोर्बहुषु विभाव्यम् , अविशिष्टस्य वा द्रव्यपदार्थस्यैकत्वद्वित्वबहुत्वपर्यायाः, तथा च तदर्यमाणं त्याद- योगव्यवच्छेदार्थकैवकारसमन्वितम् । परं प्रति स्यादस्त्येव घट इति प्रतिज्ञायां हेतुर्दृष्टान्तश्च प्रयोक्तव्यः, स त्वसुलभ इति न प्रतिज्ञामात्रेण स्याद्वाद्यभिमतानेकान्तवस्त्ववगमः सुलभ इत्यत आह-सुलभहेतुदृष्टान्तत्वादिति । सत्त्वादिधर्मस्य घटादिधर्मिणश्च धर्मधर्मिभावानुरोधेन भेदे सति कथमस्ति घट इत्यभेदेन निर्देश इत्यत आह-अत इति । द्रव्यास्तिकन- यार्पणादिति, द्रव्यास्तिकनयेन धर्मधर्मिणोरभेदव्यवस्थितेरित्यर्थः । सोऽयसिति, स्यात् सन् घटः स्यादसन् घटः स्थानित्यो घटः स्यादनित्यो घट इत्येवंप्रयोग इत्यर्थः। द्रव्यार्थिकनये प्रत्यभिज्ञाया अमेदगोचरायाः प्राधान्यं तस्यैव प्रमाण- तयाऽऽश्रयणेन इत्थं प्रयोगः समर्थितो भवतीत्याह-प्रत्यभिज्ञाप्रधानत्वादिति । यदि च पर्यायार्थिकनयाश्रयेण सप्तभझी समाद्रियते तदा तन्मते धर्मधर्मिणो भेदात्तथैव भङ्गा उपन्यसनीया इत्याह-पर्यायार्थिकनिर्देशादिति, तथा च स्याद्धटे- ऽस्तित्वमेव स्याद्धटे नास्तित्वमेव स्वाद्धटेऽवक्तव्यत्वमेवेत्येवंदिशा सप्तभङ्गी अवधार्येति । भाष्ये सद्भावपर्याये वेत्यादावुप- दिष्टानामेकवचनद्विवचनबहुवचनानां प्रयोजनमुपदर्शयति-एकवचनादिप्रदर्शनञ्चेति । असत्त्वस्य वेति, असद्भा- थपर्याये वेत्यादिभाष्यमधिकृत्य । “सद्भावपर्याये वा सद्भावपर्याययोर्वा सद्भावपर्यायेषु वाऽऽदिष्टं द्रव्यम्" इति भाष्य- स्याभिप्रायमाविष्करोति-तत्रेत्यादिना, आत्मरूपद्रव्यमेव सद्व्यत्वं तदेवात्मनः सद्भावपर्यायस्तदाश्रयणेन सद्भावपर्याये वाऽऽदिष्टं द्रव्यमित्युक्तम् । कथम्च तथेत्यपेक्षायामाह-तद्धीति, आत्मद्रव्यं हीत्यर्थः । द्रवति अनुगच्छति । पर्यायान् मनुष्यदेवादिपर्यायान् द्रव्यत्वादिधर्मात्मकपर्यायान् वा। मनुष्यादिपर्यायैव्यत्वादिपर्यायैर्वा दूयते अनुगम्यते । अनेना- कारेण, आत्मद्रव्यरूपसद्व्यत्वरूपाकारेण । अर्पित विवक्षितम् । कथमात्मद्रव्यरूपेणैव द्रव्यत्वादिपर्यायस्यादेश इत्यपे- क्षायामाह-तस्य द्रव्यत्वादेः पर्यायस्येति, आत्मद्रव्यगतद्रव्यत्वादिपर्यायस्येत्यर्थः । ताप्याच्च आत्मद्रव्याभिन्नत्वाच्च । इत्थमस्तित्वप्रतिपादनं नास्तित्वादिप्रतिपादनसापेक्षमिति सप्तभङ्गीप्रवृत्तिरावश्यकीत्याह-तञ्चास्तित्वमिति, एतावता सद्भाव- पर्याय आदिष्टं द्रव्यमित्यंशो व्याख्यातः । सद्भावपर्याययोरादिष्टं द्रव्यमित्यंशव्याख्यानायाह-सद्भावपर्यायद्वयनिमित्ता- देवेति । सद्भावपर्यायेष्वादिष्टं द्रव्यमित्यंशव्याख्यानायाह-तथेति । गणतिथेति, बहुविधेत्यर्थः । सद्धावपर्याय आदिष्टं द्रव्ये वा द्रव्याणि वा, सद्भावपर्याययोरादिष्टं द्रव्ये वा द्रव्याणि वा, सद्भावपर्यायेष्वादिष्टं द्रव्ये वा द्रव्याणि वेत्यप्युक्तदिशा व्याख्येय- मित्याह-एवं द्वे द्रव्ये बहूनि वेति, सद्भावपर्याये आदिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वा, सद्भावपर्याययोरादिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वा, सद्भावपर्यायेष्वादिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वेवि योजनयाऽपि भाष्यं व्याख्येयमित्याशयेन कल्पा- न्तरमाह-अथवेति । द्वयोः सद्भावपर्याययोः । बहुपु सद्भावपर्यायेषु । तथेत्यनेन आदिष्टं द्रव्यं वा द्रव्ये वा द्रव्याणि वा सदित्यस्याक्षेपः । एकवचनेनैकत्वं द्विवचनेन द्वित्वं बहुवचनेन बहुत्वं वा द्रव्ये शुद्धे धर्मिणि विधीयते इति वैकवचना- धुपन्यासेन विवक्षितमित्याह-अवशिष्टस्य वेति । तथा च एकत्वद्वित्ववहुत्वाना पर्यायत्वे च । तदर्यमाणम् एक- - ।

·, , , , - [९६] द्वितीयभङ्गभावनोपदर्शक भाष्यम् । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री स्त्येकत्वेनार्पितमेकसङ्ख्याविशेषरूपतयैवास्ति न द्वित्वबहुत्वाकारेण, अनेकधर्मिणो हि वस्तुनः कदाचित् किञ्चिद् विवक्ष्यते, युगप रिवक्तृविवक्षायामप्येकत्वादयो यौगपद्येनार्पणावशादुपलभ्यन्ते, सकल- पर्यायशक्तिसङ्गतेः परिणामिनः, एकपुरुषाधारमातुलभ्रातृभागिनेयादिशक्तिवत् , एकेन वक्त्रा विवक्षिते प्रयोजनवशादेकत्वद्वित्वादि च सम्भवदप्युपेक्षितं प्रयोजनाभावात् , अतस्तस्य तेनैव विवक्षिताकारेण कार्यसिद्धेः स्यादस्त्यात्मेत्युच्यते, न सर्वपर्यायार्पणया, तदा तदस्ति तस्य वक्तुरिति प्रथमविकल्पभावना॥ [ भाष्यम्-] असद्भावपर्याये वा, असद्भावपर्याययोर्वा, असद्भावपर्यायेषु घा, आदिष्टं द्रव्यं वा, द्रव्ये वा, द्रव्याणि वाऽसत् । असद्भावपर्याये वेत्यादिना द्वितीयविकल्पं भावयति । आत्मनो ज्ञानदर्शनादिव्यतिरिक्ता गतिस्थित्यवगाहोपकारस्पर्शादयोऽसद्भावपर्यायाः, वर्तमानजन्मनो वाऽतीतानागताः, तज्जन्मनि वाऽति- क्रान्तागामिनः सर्वेऽप्यसद्भावपर्यायाः, तदर्पणया स्यान्नास्त्येवात्मेति, न सर्वथा नास्तित्वप्रतिपत्तिः, यदाऽऽत्मा गत्युपकारकपर्यायेणार्पितस्तदाऽऽत्मद्रव्यमसत्, तत्स्वभावकत्वेन तस्याद्रवणात् , सद्भाव- पर्यायप्रभावितं वा द्रव्यं स्वपरिणामिप्रभाविता वा पर्यायास्तन चैकमपि नास्तीत्यतोऽसदित्युच्यते, परपर्यायार्पणया नास्ति तदित्यर्थः । शेषं पूर्ववद् विभाव्यम् ॥ त्वादिसङ्ख्यारूपेणार्ण्यमाणं द्रव्यम् । तथा सति यथा भङ्गजनिताववोधस्तथा भावयति-स्यादस्त्येकत्वेनार्पितमिति । एकत्वसङ्ख्यात्मकपर्यायरूपेण द्रव्यार्पणस्य प्रयोजनमुपदर्शयति-एकसङ्ख्याविशेषरूपतयैवेति । एकस्मिन् वस्तुनि एकत्वमपि केनचिद्रूपेणास्ति द्वित्ववहुत्वे अपि स्त इति यस्यार्पणं तद्रूपेण वस्त्वववोधनाय भङ्गप्रवृत्तिस्सम्भवतीत्यावेदयितुमाह-अनेक- धर्मिण इति, अनेकधर्मविशिष्टस्येत्यर्थः । एकदापि एकस्य वस्तुनो वकृविवक्षाभेदेनैकत्वद्वित्वबहुत्वानि सम्भवन्ति, तथार्प- णमपि युगपदुपलभ्यते परिणामिनो द्रव्यस्य सकलपर्यायरूपशक्तिसङ्गतेः सर्वदाभावाद्, अतस्तथाविवक्षा नासम्भवद्वस्तुविषये- त्याशयेनाह-युगपद्भूरीति । एकस्यानेकशक्तिसमन्वितत्वे दृष्टान्तमाह-एकपुरुषाधारेति । बहुभिर्वक्तृभिर्युगपदपि एकरव- द्वित्ववहुत्वान्येकस्मिन्विवक्षितुं शक्यान्येव, परमेकेन वक्त्रैकदैकस्यैवैकत्वादेर्विवक्षाऽन्यस्य सम्भवतोऽपि प्रयोजनाभावादविवक्षैव, ततो यस्य विवक्षा तद्रूपेणास्तित्वं प्रथमभङ्गविषय इत्याह-एकेन वक्त्रेति। विवक्षित इत्यनन्तरमेकस्मिन्निति दृश्यम् । एकस्य विवक्षायां हेतुः-प्रयोजनवशादिति । अन्यस्योपेक्षणे हेतुः-प्रयोजनाभावादिति । अतः, एकस्य प्रयोजन- वशाद्विवक्षणमन्यस्य प्रयोजनाभावादुपेक्षणमित्यस्माद्धेतोः । तस्य पुरुपविशेषस्य । तदा एकस्य पर्यायस्य प्रयोजनवशाद्विव. क्षाकाले ॥ स्यान्नास्त्येवात्मेति द्वितीयभझोपपादकं भाष्यमधिकरोति-असद्भावपर्याये वेत्यादिनेति, असद्भावपर्यायार्पणा- त्स्यान्नास्त्येवात्मेति भङ्गप्रवृत्तिः। तत्र के आत्मनोऽसद्भावपर्याया इत्यपेक्षायां तान्दर्शयति-आत्मन इत्यादिना। ये च कदाचिदप्यात्मनि न सन्ति तान् गतीत्यादिनोपदी ये कदाचिद्वर्त्तन्ते कदाचिच न वर्तन्ते तेषामपि यदा न वर्त्तनं तदा- ऽसद्भावपर्यायत्वमित्युपदर्शयति-वर्तमानजन्मनो वेति। तजन्मनि वर्तमानजन्मनि । तदर्पणया असद्भावपर्यायार्प- गया। अमद्भावपर्यायार्पणप्रयोजनमाह-न सर्वथेति । कथं गत्युपकारकपर्यायेणार्पितस्यासत्त्वमित्यपेक्षायामाह-तत्स्वभा. वकत्वेनेति, गत्युपकारकत्वखभावेनेत्यर्थः । तस्य आत्मनः। अद्रवणात्, अननुगमनात्, तद्रूपेणापरिणमनादिति यवत् । एवं सति तस्त्र द्रव्यत्वमपि सद्भावपर्यायानुगमननिवन्धनं न सम्भवति पर्याया अपि न सम्भवन्ति द्रव्यपर्यायोमय- लिं च न सत्सत्पमतोऽसव तथा भवतीत्याह-सद्भावपर्यायप्रभावितं वेत्यादि। तय अात्मनि । निर्गलितं द्वितीयभतार्थमुपदर्शयति-परपर्यायार्पणयेति । शेपं पूर्ववद्विभाव्यमिति, प्रथमभादर्शितदिना द्वितीयभागायं त्यायमित्यर्थः, तद्यथा आत्मनोऽचंतनद्रव्यत्यमेवासद्भावपर्यायः, तस्मिन्नादिष्टमान्नद्रव्यमसदिति असद्भावपर्याये आदि दन्यमनदिलेरो विपः, अचेतन्त्वपुरत्वे अचेतनत्वगत्युमकारकत्ये इत्येवमादी आत्मनोऽसद्भावपर्यायी तयोगदिष्टमान्म- त्यादिति दिनये विकल्यः, अचेतनन्दपुहल्यगन्युपरारकन्यानि अचेतनत्यपुहलन्यम्धिन्युपकारकन्यानि इवेवमादय आम- गोगदानापानवादिष्टमालाव्यमदिति कुतीया विस्यः, जानदर्शनोपयोगलाणे आन्नद्रव्येने प्रपदावपर्याग मारि- , ·. भाष्यटीकाविवृतियुता] तृतीयभङ्गोपपादक भाष्यं तत्प्रकारभावना छ । [९७]] इदानीमवक्तव्यताविभावनायाह- [भाष्यम्-] तदुभयपर्याये वा, तदुभयपर्याययोर्चा, तदुभयपर्यायेषु वा, आदिष्टं द्रव्यं वा, द्रव्ये वा, द्रव्याणि वा, न वाच्यं-सदसदिति वा। तदुभयपर्याये वेत्यादि । तदित्यतिक्रान्तद्वयपरामर्शः, सद्भावासद्भावपर्यायद्वयसम्परिग्रहार्थः, उभयश्चासौ पर्यायश्च उभयपर्यायोऽस्तित्वनास्तित्वलक्षणः, स चासावुभयपर्यायश्च तदुभयपर्यायस्तदु- भयपर्यायनिमित्तस्तद्विषयो वाऽप्यादेशस्तेनार्पितमात्मतत्त्वमस्तिनास्तिरूपेण युगपद्विवक्षायामुक्तप्रकार- भावनया न शक्यं वक्तमित्यवाच्यम् , ताभ्यामुभयपर्यायाभ्यामादिष्टं युगपदात्मरूपं द्रव्यं वेत्यादि विकल्प्यते । न वाच्यं सदित्यसदिति वा, सद् द्रव्यमसद् वा द्रव्यं न वक्तव्यम् , क्रमेण त्वादेशे भवत्येतदेवम् , सहभावार्पणायां तु न सच्छन्दवाच्यं नासच्छब्दाभिधेयम् , एकस्मिन् काले ताग्वि- धवाचकशब्दाभावात् ।। ननु च तदुभयपर्याये वेत्येकवचनमनुपपन्नम् , एकपर्यायविवक्षायामवक्तव्या- भावात् । अत्रोच्यते-उभयग्रहणाद् द्वयमन गृह्यते । तर्हि तदुभयपर्याययो।त्यस्मादविशेषः, नैतदेवम् , यतस्तदुभयपर्याये विशेषविवक्षयाऽस्तित्वं हि स्वपर्यायविषयं परपर्यायविषयं चेत्युभयपर्यायः, तत् तु स्वपर्यायेणावच्छिद्यमानमिहास्तीति गृह्यते, तदेव च परपर्यायेणावच्छिद्यमानमात्मनि नास्तीति ग्राह्यम् , इदानीमुभयपर्यायो युगपदर्पणायां भवत्यवक्तव्यः, इतरत्र तु प्रधानभेदव्याख्यायां द्विवचनादिनिर्देशः समीचीनः, जातिविवक्षायां वा जातेरेकत्वादेकवचनसिद्धिरिति । ष्टमसद्भावपर्याययोरादिष्टमसद्भावपर्यायेष्वादिष्टमसदिति विकल्पत्रयम् , तथा चेतनज्ञानदर्शनलक्षणान्यात्मद्रव्याणि, तानि अस- -द्भावपर्याये आदिष्टमसद्भावपर्याययोरादिष्टमसद्भावपर्यायेष्वादिष्टमसदिति विकल्पवयम्, तथा अचेतनगतैकत्वद्वित्ववहुत्वानि असद्भावपर्यायास्तेषामन्यतमे आदिष्टमात्मद्रव्यमसदित्येवं व्याख्येयं द्वितीयभङ्गभाष्यमित्यर्थः । स्यादात्माऽवक्तव्यमेवेति तृती. -यभझोपपादकं भाष्यमवतारयति-इदानीमवक्तव्यताविभावनायाहेति । तदितीति, तदुभयपर्याये वेत्यादि- घटकतच्छब्देनेत्यर्थः । अतिक्रान्तेति, अतिक्रान्तद्वयं सद्भावासद्भावपर्यायद्वयं तस्य परामर्शो ग्रहणम् । अस्यैव फलितम्- सद्भावासद्भावपर्यायद्वयसम्परिग्रहार्थ इति । तदुभयपर्याय इति समासवाक्यम् , तदर्थप्रतिपत्तिविग्रहद्वारा समास- खरूपोपदर्शने सत्येव स्यादिति तदुपदर्शयति-उभयश्चासावित्यादिना । तदुभयपर्याये इत्यत्र सप्तमी निमित्तार्थे विष- यार्थे वेत्यभिसन्धानेनाह-तदुभयपर्यायनिमित्तस्तद्विषयो वेति, अस्य आदिष्टशब्दार्थादेशविषयैकदेशे आदेशेऽन्वय इत्यभिसन्धाय आदेश इति विशेष्यतयोपन्यासः । तथा च "तदुभयपर्याये आदिष्टम्" इत्यस्य तदुभयपर्यायरूपेणार्पित- मित्यर्थ इत्याह-तेनार्पितमिति । आत्मतत्त्वमित्यादि स्पष्टम् । क्रमेणेति, सद्भावपर्यायेणादेशे सदात्मद्रव्यमित्येवं वक्तव्यं भवति, असद्भावपर्यायेणादेशे असदात्मद्रव्यमिति वक्तव्यं भवति । सद्भावासद्धावपर्यायद्वययुगपद्भावविवक्षायां तथा- -विधस्य तद्वाचकशब्दस्याभावादवक्तव्यमेवेत्याह-सहभावार्पणायामिति । पर्यायद्वयस्यैकत्वाभावादुभयपर्यायविवक्षाया. मेकवचनमनुपपन्नम् , तयोरेकस्य विवक्षायामेकवचनसम्भवेऽपि तथादिष्टं वक्तव्यमेव नावक्तव्यमिति शकते-ननु चेति । पर्यायविशेषणतयोभयोपादानात्पर्यायद्वयस्यैव ग्रहणं न त्वेकस्य पर्यायस्य, तत्तु पर्यायद्वयमात्मन एकपर्यायत्वेन विवक्षितमिति एकवचनं नानुपपन्नमिति समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । एवं तर्हि पर्यायद्वयग्रहणे सति । एकस्यैवास्तित्वस्य खपर्यायत्वं पर- पर्यायत्वं च, तन खपर्यायेणावच्छिद्यमानस्य तस्य प्रथमभङ्गविषयत्वं परपर्यायेणावच्छिद्यमानस्य द्वितीयभङ्गविषयत्वम् , तदु- भयपर्यायो यदाऽस्तित्वात्मनैकतया गृह्यते तदैकवचनमित्यभिसन्धानेन तदुभयपर्याये वेत्यत्रैकवचनम् , यदा तु भिन्न- तया गृह्यते तदा द्विवचनादीत्याह-नैतदेवमिति । तदुभयपर्याये अस्तित्वनास्तित्वोभयपर्याये । विशेषविवक्षयेति, एकस्यैवास्तित्वस्य खपर्यायेणावच्छिन्नस्य प्रथमभङ्गविषयत्वं परपर्यायेणावच्छिन्नस्य द्वितीयभङ्गविषयत्वमिलेवं पर्यायव्यस्य तदात्मनैकत्वविवक्षयैकवचननिर्देशः, अस्तित्वनास्तित्वयोस्वपरपर्यायावच्छिन्नयोर्भेद एवेति विवक्षया तु द्विवचनबहुवचन- त. त्रि० १३ ·, , [९८] सकलादेशाभिधाने विकलादेशचतुष्कं सुज्ञानमिति न तदर्थ विशेषायासः। [तत्त्वार्थत्रिसूत्री एवमेते त्रयः सकलादेशा भाष्येणैव विभाविताः सङ्ग्रहव्यवहारानुसारिण आत्मद्रव्ये, सम्प्रति विकलादेशाश्चत्वारः पर्यायनयाश्रया वक्तव्याः. तत्प्रतिपादनार्थमाह भाष्यकार:- [भाष्यम्-] देशादेशेन विकल्पयितव्यमिति । इतिकरणो विकल्पेयत्ताप्रतिपादनार्थः । पर्यायास्तिकमिति नपुंसकलिङ्गप्रक्रान्तेर्विकल्पयित- व्यमित्याह । किं पुनः कारणं भाष्यकृता सकलादेशत्रयवदितरेऽपि चत्वारो विकलादेशा भाष्येण नोक्ता इति ? । अयमभिप्रायो भाष्यकारस्य लक्ष्यते-सकलादेशसंयोगाचतुर्णा निष्पत्तिरिति सुज्ञानाः, तत्राद्य- द्वितीयविकल्पसंयोगे तुर्य विकल्पनिष्पत्तिः-स्यादस्ति च नास्ति चेति । प्रथमतृतीयविकल्पसंयोगे पञ्च- मविकल्पनिष्पत्तिः स्यादस्ति चावक्तव्यश्चेति । द्वितीयतृतीयविकल्पसंयोगे षष्ठविकल्पनिष्पत्तिः-स्या- नास्ति चाक्तव्यश्चेति । प्रथमद्वितीयतृतीयविकल्पसंयोगे सप्तमविकल्पनिष्पत्ति:-स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति । तत्रायेषु त्रिषु विकल्पेषु सकलमेव द्रव्यमादिश्यते, चतुर्थादिषु पुनर्विकल्पीकृतं खण्डश आदिश्यते । तदाह-देशादेशेनेत्यादि । सकलस्य वस्तुनो बुद्धिच्छेदविभक्तोऽवयवो देशस्तस्मिन् देशे आदेशो देशादेशस्तेन देशादेशेन विकल्पनीयं-व्याख्येयम् , आत्मादितत्त्वमित्येवं विकल्पचतुष्टय- निर्देश इत्यर्थः । इदानीम् अस्तित्वस्यैकस्यैव अस्तित्वनास्तित्वोभयरूपतादशायाम् इतरत्र तु तदुभयपर्याययोर्वेत्यादिवि- कल्पे तु । तदुभयपर्याये वेत्यत्रैकवचनोपपत्तये कल्पान्तरमाश्रयति-जाति विवक्षायां वेति, उभयपर्यायगतपर्यायत्वजाते- रेकत्वाद्वा तद्गतैकत्वविवक्षयैकवचनोपपत्तिरित्यर्थः । सकलादेशस्वभावस्याद्यभङ्गत्रयस्य प्रपञ्चतो निरूपणं भाष्यकारेणाकारी- त्युपसंहरनेव विकलादेशस्वभावमन्तिमभङ्गचतुष्टयमपि भाष्यकारेण सूचितमेवेत्येवमुत्तरभाष्यमवतारयति-एवमेत इति । विभाविताः, विशेषेण भाविता भावनापथं प्रापिता निरूपिता इति यावत् । सकलादेशाः कनयमाश्रिता इत्यपेक्षायामाह- संग्रहव्यवहारानुसारिण इति । कुत्र विभाविता इत्याकाहायामाह-आत्मद्रव्य इति । इदानीमवसरप्राप्ताश्चत्वारो विकला- देशा निरूपयितव्या इत्याह-सम्प्रतीति । तत्प्रतिपादनार्थ विकलादेशप्रतिपादनार्थम् । अन्त्योपबद्धस्येतिशब्दस्य प्रयोज- नमाह-इतिकरण इति । विकल्पयितव्य इति पुंलिङ्गनिर्देशमकृत्वा विकल्पयितव्यमिति नपुंसकलिङ्गनिर्देशे निमित्तमाह- पर्यायास्तिकमितीति, तत्र सञ्चतुर्विधम् , तद्यथा-व्यास्तिकं मातृकापदास्तिकं उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकमित्येवमुपक्रम्यै- वानोपसंहृतं सद्रूपं पर्यायास्तिकमित्युपक्रमे नपुंसकलिङ्गनिदेशादुपसंहारेऽपि नपुंसकलिङ्गनिर्देश एव युक्त इत्यभिप्रायः । विकला- देशा यदि भाप्यकारसम्मतास्स्युस्तदा सकलादेशा यथा विशेषतः प्ररूपितास्तथा विकलादेशा अपि प्ररूपिता भवेयुः, तथाऽप्र- रूपणाच विज्ञायते-सकलादेशा एव भाष्यकारसम्मता न विकलादेशा इति त्रिभयेव स्याद्वादवाक्यं न सप्तभनीत्येवममि- प्रायवान् प्रश्नयिता पृच्छति-किं पुनः कारणमिति, न खलु विकलाटेगा न सन्तीत्यभिप्रायेण नोक्ता विकलादेशाः किन्तु भात्रयनिरूपणे सति तद्विपयसंयोगजधर्मविपयाणां चतुर्णा भज्ञाना निप्पत्तेरपरिहार्यत्वात्तदुबासने कुण्ठितमतयो वादिनो म प्रयासान्तरापकारणीया इति संक्षेपरुचिर्भाप्यकारो न विशेषेण तेषां निरुपणमकादिति सप्तभनी निराबाधवेत्युत्तरगति- अयमभिप्रायो भाप्यकारस्य लक्ष्यत इति । त्रयाणा भताना मध्यात्कयोस्संयोगेन कस्य भनस्य निपत्तिरित्यपेक्षाया- मात्-तत्रेति । आयेत्यादि । आद्यविकल्पः स्यादतीति द्वितीयविकल्पः स्यानास्तीति तयोस्संयोगे तुर्यनिक पस्य-चतुर्थम. जस्य निप्पत्तिः-सम्भवः, तम्याकारोपदर्शनम्-स्यादस्ति च नास्ति चेति । पचमभानिपत्ति प्रकटयति-प्रथमतृतीय. विकल्पसंयोग इति । आद्यभात्रयन्य मस्लादेशत्वमन्तिमभाचतुष्टयम्य विकलादेगत्वमिति विकलादेगाशेषप्रकटनपरम- देशादेशेन विकल्पयितव्यमिति भाष्यमित्यावेदनायाह-तवाद्यविति । देगादेशेन विकल्पयितव्यगिलनेनान्तिग- भानतुष्टयन्य क्थं प्राप्तिरित्यपेक्षायां तदर्थोपदर्शनन तत्प्राप्तिमुपदर्शयति-सकलस्यति, अन्नडम्येत्यर्थः । अराण्डम्य गण्ड स्पो दंगो न मम्भवतीत्यत आह-बुद्धिच्छेदेति, बुच्या बछटो भागपरिकपनम, यथाऽगन्य नरगिरम्य बुद्ध्या यथा सर्वनाने मिहोऽधनामर इति भागरिकपनं तथाऽनन्नवर्मामके वस्तुन्यपीति, तेन विभक्तः पृथग्भ्नो योग म एव देशः। विय पनि व्यनिरन्पनीयवास्मानार्थनाभिसवाय नियमितव्यमिति वनव्य विकल्पनीयमिवाद । सम्म विदरणम्-व्याख्येयमिति । कि माल्याने वपेक्षापमार-मात्मादिनचमिति । तत्र विस्पचतुपये । चतुर्थः - ·, भाष्यटीकाविवृतियुता] चतुर्थभङ्गस्य विकलादेशता, तत्सङ्गमनन्छ । [१९] स्थापि ग्रह्णम् । तत्र चतुर्थ उभयप्रधानो विकल्पः, क्रमेणोभयस्यापि शब्देनाभिधेयत्वात् , देशादेशो हि विकलादेशस्तच्च वस्तुनो वैकल्यम् , खेन तत्त्वेनाप्रविभक्तस्यापि विविक्तं गुणरूपं स्वरूपेणोपरञ्जकमपेक्ष्य प्रतिकल्पितमंशभेदं कृत्वाऽनेकान्तात्मकैकत्वव्यवस्थायां नरसिंहनरसिंहत्ववत् समुदायात्मकमात्मरूप- मभ्युपगम्याभिधानं विकलादेशः, न तु केवलसिंहसिंहत्ववदेकात्मकैकत्वपरिग्रहात् , यथा च प्रतिपाद- नोपायार्थपरिकल्पितानेकनीलपीतादिभागानिर्विभागमगनेकात्मकमेकं चित्रं सामान्यरूपमुच्यते, तथा वस्त्वप्यनेकधर्मस्वभावमेकम् , दृष्टश्चाभिन्नात्मनोऽर्थस्य भिन्नो गुणो भेदक:-परुद्भवान् पटुरासीत् पटु- तर ऐपमोऽन्य एवाभिसंवृत्तः, पटुत्वातिशयो गुणः सामान्यपाटवाद् गुणादन्यः, स वस्तुनो भेदं कल्पयति, भिन्नप्रयोजनार्थिना तथानितत्वात् , अनेकात्मकं चैकत्वमात्मादेः, यतोऽनेकं शुद्धाशुद्धं द्रव्यार्थमाश्रित्य पर्यायनयं चैकात्मनो वृत्तिः, तथात्मकोऽसौ तद्भावभावित्वात् , घटमृदात्मकत्ववत् पुरु- स्यादस्ति च नास्ति चेत्येवंरूपः । उभयप्रधानः, अस्तित्वनास्तित्वोभयप्रधानः । तत्र हेतु:-क्रमेणेत्यादि, क्रमेण समु- चयात्मकक्रमेण, यत्र समुच्चयो भवति तत्र क्रमोऽस्त्येवैकस्याभिधानानन्तरमेकस्याभिधानमिति । उभयस्यापि सत्त्वासत्त्वो- भयस्यापि । शब्देन स्वस्वप्रतिपादकशब्देन । विविक्तः-परस्परं प्रविभक्तो गुण एव वस्तुनो वैकल्यं तत्प्रतिपादकत्वेन अस्य भङ्गस्य विकलादेशत्वमित्युपपादनायाह-देशादेशो हीति, हि यतः, देशादेशः-देशे आदेशः स एव विकलादेशः, स एव च वस्तुनः खण्डेऽवस्थापनाद्वैकल्यमित्याह-तञ्च वस्तुनो वैकल्यमिति, तच्चेतिस्थाने तस्येति पाठे तु, तस्य अनन्तधर्मात्मक- तया प्रसिद्धस्य । देशादेशस्य विकलादेशतामुपपादयति-स्वेन तत्त्वेनेति, अनन्तधर्मात्मकैकस्वरूपत्वलक्षणतत्त्वेनेत्यर्थः । अप्रविभक्तस्यापि, अखण्डस्यापि वस्तुन इति दृश्यम् । विविक्तं परस्परविभिन्नम् । गुणरूपं सत्त्वादिलक्षणम् । तस्य गुणत्वोपपत्तये आह-स्वरूपेणोपरक्षकमिति, स्वस्वरूपेण परोपरञ्जकस्य गुणत्वप्रसिद्धेः । यदा च गुणस्वरूपोपरजितं वस्तु भवति तदा गुणभेदेन वस्तुभेदोऽप्ययत्नोपनत एवेत्याह-प्रतिकल्पितमंशभेदमिति, अन्यकृतभेदस्य वास्तविकत्वाभावात्प्र- तिकल्पितमिति, प्रकल्पितमिति पाठो युक्तः, गुणरूपं प्रतीत्य कल्पितमित्यर्थाभिप्रायेण युज्येतापि प्रतिकल्पितमिति, परं तस्यार्थस्यापेक्ष्येत्यनेनैव प्राप्तत्वादिति बोध्यम् , एवंभूतमंशभेदं कृत्वा योऽयं देशादेशः सोऽनेकान्तात्मैकैकतत्त्वव्यवस्थायां विक- लादेशस्सन् वस्तुनो वैकल्यं भवति, एकान्ततत्त्वव्यवस्था यदि स्यात्तदा स वस्तुप्रतिपादकत्वात्सकलादेशः स्याद् अपि सा त्वनुपपन्नत्वात्प्रामाणिकैरनादरणीयैवेत्यभिसन्धिः । विकलादेशत्वे दृष्टान्तमाह-नरसिंहनरसिंहत्ववदिति, नरसिंहेऽख- ण्डव्यक्तिस्वरूपे भागकल्पनमपेक्ष्य नरत्वसिंहत्वविकल्पवदित्यर्थः । केनाभिसंधिना विकलादेशः प्रवर्तत इत्यपेक्षायामाह- समुदायात्मकेति, सत्त्वासत्त्वादिगुणसमुदायात्मकमित्यर्थः । अखण्डैकरूपात्मकवस्त्वभ्युपगमनेनाभिधानन्तु सकलादेश एव न विकलादेश इत्याह-न विति। सिंहे सिहत्ववचनं यथा न विकलादेशस्तथैवैकात्मस्वरूपवस्तुगतैकत्वाभ्युपगमेनैकत्व. वचनं न विकलादेश इत्येतत्प्रतिपादयति-केवलेत्यादिना । नन्वनेकधर्मखभावस्य वस्तुन एकत्वमेवानुपपन्नमित्यसम्भवदर्थ- कैकवचनस्य सकलादेशत्वमपि न युज्यत इत्यत आह-यथा चेति, प्रतिपादनोपायार्थ परिकल्पितोऽनेकनीलपीतादिभागो यस्य तत्प्रतिपादनोपायार्थपरिकल्पितानेकनीलपीतादिभागम् एवंभूतं सद् अनिर्विभागमखण्डमत एव चानेकात्मकम् एकम् एतादृशं चित्रं सामान्यरूपं यथोच्यते इति दृष्टान्तप्रकटनम् । तथा चानेकात्मकैकखभावस्य चित्रस्य यथैकत्ववचनं नासम्भ- वदर्थकं तथा वस्तुन्यप्येकत्ववचनमित्याह-तथेति । ननु गुणानामनेकत्वेऽपि ततो गुणिन एकस्यानेकत्वं कुतः ? नहि अन्यस्य भेदेऽन्यस्य भेदो युक्त इत्यनेकात्मकत्वमेव वस्तुनोऽनुपपन्नमिति तदाश्रयणेन विकलादेशोऽपि कथं सङ्गतिमङ्गतीत्यत आह-दृष्टश्चेति । परुत् गतसंवत्सरे । एषमः, वर्तमानसंवत्सरे। तथाश्रितत्वात् वस्तुनो भेदकरवेन गुणभेदस्या- त्रितत्वात् । आत्मनोऽनेकात्मकत्वे सत्येकत्वं भावयति-यत इत्यादिना। शुद्धद्रव्यार्थाश्रयणे एकमेव नानेकमिति द्रव्यार्थस्य विशेषणं शुद्धाशुद्धमिति। पर्यायनयं च, अयमनेकत्वमभ्युपगच्छत्येव न तत्र विशेषणकृलं समस्तीत्यविशेपितस्यैव तस्योपादानम् । एकात्मनः परिणामिनो वृत्तिः परिणामोऽनेकमिति । ननु परिणामस्य परिणामिनोऽन्यत्वमेव, तथा च परिणामस्यानेकत्वेऽपि कथं परिणामिन एकस्यात्मनोऽनेकत्वमित्यत आह-तथात्मकोऽसाविति, असौ वृत्तिः परिणामः ! तथात्मक परिणम्यमानात्मस्वरूपः । तद्भावभावित्वात् परिणम्यमानात्मभावे सति भावातू, तदभावे चाभावादित्य- ·[१००] प्रतिभङ्गं वर्तमानानां गुणानां क्रमयोगपद्यविवेकः । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री , षपाण्याद्यात्मकत्ववद् वा, अतस्ते तस्यारम्भकत्वाद् भागाः पुरुषस्येव पाण्यादयो वस्त्वंशमनुभवन्ति क्रमेण क्रमयोगपद्याभ्यां वृत्ता वा, चतुर्थे तावत् समुच्चयात्मकेन क्रमेण वृत्ताः, पञ्चमषष्ठयोरपचित- क्रमयुगपद्वृत्ताः, सप्तमे प्रचितक्रमयोगपद्याभ्यां वृत्ताः-संश्वासंश्चावक्तव्यश्चेत्यनेकबुद्धिबुद्धित्वाद्, अनेक- बुद्धिर्हि बुद्धिर्भवति द्रव्यपर्यायेपु सत्सु व्यात्मिका, यतोऽनेकां सद्रूपामसद्रूपामवक्तव्यरूपां च बुद्धि भिन्नामिव क्रमवतीमिवाश्रित्याभिन्नैकाक्रमा वस्तुरूपा वाक्यार्थबुद्धिर्भवति, तस्माद् भेदक्रमप्रतिभास- विज्ञानहेतुत्वाद् भागास्ते भवन्त्यनाविभक्तस्यैकस्यापि वस्तुनः । एवं चानेकखभावेऽर्थे सति वक्तुरि- च्छावशात् कदाचित् केनचिद् रूपेण वक्तुमिष्यते, विवक्षायत्ता च वचसः सकलादेशता विकलादेशता च द्रष्टव्या, द्रव्यार्थजात्यभेदात् तु सर्वद्रव्यार्थभेदानेवैकं द्रव्यार्थ मन्यते, यदा पर्यायजात्यभेदाच्चैकं पिवोध्यम् । एतद्दाक्य दृष्टान्तमुपदर्शयति-घटेति। अतः परिणामस्य परिणाम्यात्मकत्वात् । ते परिणामभूता गुणाः । तस्यैकगुणिन आत्मनः। यद्यपि आत्मा परिणामी आरम्भकः कारणत्वात् , न तु परिणामा आरम्भकाः कार्यत्वात् , तथापि परिणामपरिणामिनोरभेदात्परिणामभवने परिणामिन आत्मनोऽपि भवनम् , तच्च भवनं परिणामभवननिवन्धनं परि- णामनिवन्धनतयोपचर्यत इत्याशयः । वस्त्वंशमनुभवन्ति वस्त्वंशत्वं प्राप्नुवन्ति। कुत्र भङ्गे क्रमेण वृत्ताः कुत्र च क्रमयोगपद्याभ्यां वृत्ता इत्याकाङ्क्षायामाह-चतुर्थ इति, स्यादस्ति च स्यान्नास्ति चेति चतुर्थभङ्ग इत्यर्थः। ननु चतुर्थभङ्गे अस्तित्वस्य नास्तित्वस्य च समुच्चय एव न तु क्रम इति कथं तत्र क्रमवृत्तत्वमित्यत आह-समुच्चयात्मकेनेति, योऽसौ तयोः समुच्चयः स एव क्रमः, नहि एकाभिधानान्तरमेकाभिधानलक्षणं क्रममन्तरेण समुच्चयः सम्भवतीति । स्यादस्ति स्यादवक्तव्य इति पञ्चमे भङ्गे एकस्यास्तित्वस्य गुणस्यापेक्षया क्रमस्य सद्भावेऽपि अन्यस्य नास्तित्वगुणस्यापेक्षया न क्रमः, एवं स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्य इति षष्ठे भङ्गे एकस्य नास्तित्वगुणस्यापेक्षया क्रमभावेऽपि अन्यस्यास्तित्वगुणस्यापेक्षया न क्रम इत्युभयत्रापचितोऽपुष्टः क्रमः, योगपद्यन्तूभयत्रास्तित्वनास्तित्वयोर्युगपद्विवक्षया समस्तीत्याशयेनाह-पञ्चमपष्ठयोरिति । स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्य इति सप्तमभङ्गे तु अस्तित्वनास्तित्वयोरुभयोरपि क्रमो विद्यत इति प्रचितः-पुष्टः क्रमो योगपद्यमपीत्याह-सप्तम इति । क्रमयुगपद्वृत्तानां गुणानां बुद्धेरनेकवुद्धित्वेनानेकत्वं वाक्यार्थबुद्धित्वेनैक्त्वमिति ग्राहकस्यैका- नेकत्वेन ग्राह्यस्य वस्तुनोऽप्येकानेकात्मकत्वमिति भावयितुं सप्तस्य तावदाकारमुल्लिखति-संश्वासंश्चावक्तव्यश्वेतीति, प्राहकबुद्धेरप्ययमेवाकारः-संश्चासंश्चावक्तव्यश्चेति, तथा च भगक्रमेणैवं प्रयोगः-सत्त्वासत्त्वे क्रमेण वृत्ते संश्चासंश्चेत्यनेक- बुद्धिवुद्धित्वात् , सत्त्वावक्तव्यत्वे क्रमयुगपद्वृत्ते संश्चावक्तव्यश्चेत्यनेक्वुद्धिबुद्धित्वात् , असत्त्वावक्तव्यत्वे क्रमयुगपहृत्ते असंश्चा- वक्तव्यश्चेत्यनेकवुद्धिबुद्धित्वात् , सत्त्वासत्त्वावकव्यत्वानि क्रमयुगपट्टत्तानि सॅश्चासंश्वावक्तव्यश्चेत्यनेकवुद्धिबुद्धित्वात् ; बुद्धर- नेक्त्वञ्चानेकाकारत्वात् , अनेकवुद्धिर्बुद्धिर्यस्येति व्युत्पत्तितोऽनेकवुद्धिबुद्धित्वस्य पक्षधर्मताऽवसेया, सप्तमभनदर्शितप्रकारश्च- तुर्धपञ्चमपष्टभोप्वपि सुलभ इति लाघवैपिणाऽऽचार्येण सप्तमभङ्गमुल्लिस्यैवानेकवुद्धिबुद्धित्वं हेतुत्वेनोपन्यस्य तदनुगमनमेय विभावितमिति बोध्यम् । सप्तमभङ्गोटिख्यमानवाक्यार्थबुद्धेरनेकत्वमेकत्वञ्च भावयति-अनेकवुद्धिीति, हि यतः, सरमु द्रव्यपर्यायेषु वुद्धिरनेकवुद्धिर्भवति यतः त्र्यात्मिका। त्र्यात्मकत्वे सत्यप्येकात्मकत्वं वुद्धेः प्रपञ्चयति-यत इत्यादिना । अनेकामिति, बुद्धिमित्यनेनान्वेति । कथमनेकामित्याकाक्षायामाह-सद्रूपामित्यादि । सा बुद्धिर्यद्यपि व्यक्तात्मनकत्र तथापि विपयोपाधिभेदाद्भिन्नेव प्रतिभातीत्यभिप्रेत्याह-भिन्नामिवेति । आकारक्रम आकारिण्यपचर्यत इत्यागयेनाह-क्रमवती- मिवेति, एवंविधां बुद्धिमाश्रित्य एतादृशबुद्धिम्बरपमात्माभेदेनावलम्व्य भवन्ती सप्तमभङ्गाजनिता वाक्यार्थबुद्धिस्वतः फीरी भवति ? इत्याकाझायामाह-अभिन्नेति । अनेकन पत्वे अयनेकाभेटमवलम्व्याभिन्ना नात्राभिग्रतेत्यावेदनायाह- एकेति । एपन्य नमो न सम्भवत्येवेलावेदनायाह-अमेति । अकमम्य ममदत्वा पवैकल्याभावेन भागयागम्भवाह- पतवेलावेदनायार-वस्तुपेति । तथा चापि वाक्यार्थयुद्धिर्यहनादनेकपतया गम्पद्यते ते युद्विगतानेकबुद्धिन्यप्रयो- सम्बानागा सतमेयाः, तेपानावबोधण्याचतुर्यादिना विकलादेया इति निगमयति-तस्मादिशी। नन्वन्तु गुणाना नांगम्, यथा चानेर गम्य भागत्वं नास्यापि भागन्यमेव नहि नदेउपरिग्मा वन्चिति गस्लादेगाना विफलादेशता हामवाजपेयामार-एवं चति, बस्तुन एकानेकस भाव व निंद गुणानां भागन्य तिंद चेन्नयः। आय मानिाम्य ·भाष्यटीकाविवृतियुता] सकलादेशविकलादेशी, तत्र मयुगपत्तगुणानां विविधरीतिप्रदर्शनम्। [१०१] , पर्यायार्थ सर्वपर्यायभेदान् प्रतिपद्यते तदा त्वविवक्षितस्वजातिभेदत्वात् सकलं वस्त्वेकद्रव्यार्थाभिन्नमे- कपर्यायार्थाभेदोपचरितं तद्विशेपैकाभेदोपचरितं वा तन्मात्रमेकमद्वितीयांशं ब्रुवन् सकलादेशः स्यान्नित्य इत्यादिस्त्रिविधोऽपि नित्यत्वानित्यत्वयुगपद्भावैकत्वरूपैकार्थाभिधायी, यदा तु द्रव्यपर्यायसामान्याभ्यां तद्विशेषाभ्यां वा तद्योगपद्येन वा वस्तुन एकत्वं तदतदात्मकं समुच्चयाश्रयं चतुर्थविकल्पे खांशयुग- पद्वृत्तं क्रमवृत्तं च पञ्चमषष्टसप्तमेपूच्यते तथाविवक्षावशात् तदा तु तथा प्रतिपादयन् विकलादेशः, ते हि द्रव्यपर्यायास्तस्य देशाः तदादेशेनादेश एको खनेकदेश आत्माऽभिधीयते, तत्र द्रव्यार्थसामान्येन तावद् वस्तुत्वेन सन्नात्मा, पर्यायसामान्येनावस्तुत्वेनासन्निति, विशेषस्त्वात्मनि स्वद्रव्यत्वात्मत्वचेत- नत्वद्रष्टुत्वज्ञातृत्वमनुष्यत्वादिरनेको द्रव्यार्थभेदः, तथा श्रुतप्रतियोगिनः पर्याया अखद्रव्यत्वानात्म- त्वाचेतनत्वादयः, तद्व्यक्षेत्रकालभावसम्बन्धजनिताश्च द्रव्यपर्यायवृत्तिभेदाः, तत्र द्रव्यार्थादेशात् खद्रव्यतया द्रव्यत्वम् , पृथिव्यादित्वेनाद्रव्यत्वं तद्विशेपैश्च घटादिभिः, क्षेत्रतोऽसङ्ख्याताकाशदेश- व्यापितया, न सर्वव्यापितया, कालतः स्वजात्यनुच्छेदादभिन्नकालता; पर्यायादेशाद् घटादिविज्ञा- नदर्शनभेदाः क्रोधाद्युत्कर्षापकर्षभेदाच, तथाऽन्तकालवृत्तस्ववर्तनाभेदात् कालभेदः, भावतो शत्वं सकलादेशत्वं विवक्षाधीनमुपपादयितु प्रथमभङ्गमधिकृत्याह-द्रव्यार्थजात्यभेदात्त्विति, द्रव्यार्थानां द्रव्यार्थनयविषयाणां सत्त्वनित्यत्वाभेदादीनां द्रव्यार्थत्वरूपैकजात्याऽभेदात्पुनः । सर्वद्रव्यार्थभेदान् सकलद्रव्यार्थविशेषान् । एवकारेण पर्या- यार्थविशेषव्यवच्छेदः, पर्यायार्थविशेषाणां द्वितीयभङ्गविषयत्वेन तेषां प्रथमभङ्गेन प्रतिपादयितुमनभिप्रेतत्वात् , सकलद्रव्यार्थ-' विषयकत्वादेव प्रथमभङ्गे सकलादेशत्वस्य सकलपर्यायार्थविषयकत्वादेव च द्वितीयभझे सकलादेशत्वस्याभिप्रेतत्वादिति बोध्यम् । द्वितीयभङ्गमधिकृत्याह-यदा पर्यायजात्यभेदाच्चेति, पर्यायजातिः पर्यायत्वं तया सर्वपर्यायाणामभेदात्पुनरि- त्यर्थः । सर्वद्रव्यार्थाभेदसर्वपर्यायार्थाभेदयुगपद्विवक्षाधीनावक्तव्यत्वस्य सर्वद्रव्यार्थाभेदसर्वपर्यायार्थाभेदाकलितस्यैकांशतयैव विवक्षितत्वात्तृतीयभङ्गस्यापि सकलादेशत्वमित्यभिसन्धिः। प्रथमद्वितीयभङ्गावधिकृत्य तृतीयभङ्गमधिकृत्य चोक्तम्-तद्विशेषेका- भेदोपचरितं वेति, तत्र तृतीयभङ्गाधिकारे तत्पदेन द्रव्यार्थपर्यायार्थोभयपरामर्षः, तस्य विशेषः-अवक्तव्यत्वं तद्रूप यदेकं तेन सहाभेदोपचरितमित्यर्थः । स्यान्नित्य इत्यादिरिति, आदिपदात्स्यादनित्यः स्यादवक्तव्य इत्येतयोः परामर्षः । तुर्यादि- भङ्गचतुष्टस्य विकलादेशत्वमुपपादयति-यदा त्वित्यादिना । तद्विशेषाभ्यां द्रव्यविशेषपर्यायविशेषाभ्याम् । तद्योगपद्येन द्रव्यपर्यायसामान्ययोगपद्येन, द्रव्यविशेषपर्यायविशेषयोगपद्येन । तदतदात्मकं, नित्यानित्यात्मकम् , वस्तुनः समुच्चाश्रयं तदतदात्मकमेकत्वं चतुर्थविकल्पे-स्यान्नित्यं स्यादनित्यमिति तुर्यभझे उच्यते इत्यन्वयः । ते समुच्चाश्रयनित्यत्वानि- त्यत्वादयः । तस्य वस्तुनः। द्रव्यपर्यायसामान्याभ्यां तद्विशेपाभ्यामित्यादि यदुक्तं तदेव प्रपञ्चत उपदर्शयन् चतुर्थ- भगमुपपादयति-तत्रेत्यादिना । सत्त्वासत्त्वादिगोचरसप्तभङ्ग्याश्रयणेनोपपादनप्रकारोऽन्यत्राप्यनुसन्धेयः, द्रव्यार्थविशेषाणां वहु- विधत्वेऽपि कतिपयविशेषात्प्रतिपाद्यजनप्रतिपत्तिसौलभ्यायोपदर्शयति-विशेषस्त्विति । पर्यायविशेषानुपदर्शयति-तथेति । श्रुतप्रतियोगिन इति, श्रुता ये स्वद्रव्यत्वादयस्तत्प्रतियोगिनस्तत्प्रतिपक्षभूता इत्यर्थः । अखद्रव्यत्वेत्यादि, खद्रव्यत्वस्य प्रतिपक्षमखद्रव्यत्वम् , आत्मत्वस्य प्रतिपक्षमनात्मत्वम् , चेतनत्वस्य प्रतिपक्षमचेतनत्वम् , आदिपदादद्रष्टत्वाज्ञातृत्वामनुष्यत्वा- देहणम् , अद्रष्टत्वादयश्च द्रष्टुत्वादीनां प्रतिपक्षाः, असत्त्वाद्रव्यत्वेत्यादिपाठस्तु न सम्यग् , असत्त्वस्य श्रुतप्रतियोगित्वाभावादिति बोध्यम् । उक्तादन्येऽपि द्रव्यपर्यायविशेषा द्रव्यादिसम्बन्धात् सम्भवन्ति, तानुपदर्शयति-तद्रव्येति । तद्विशेषैश्च पृथिव्या- दिविशेषैश्च । घटादिभिरित्यनन्तरम् अद्रव्यत्वमित्यस्यानुकर्षः। द्रव्यत आत्मनः द्रव्यत्वमद्रव्यत्वञ्च वृत्तिभेदमुपदी क्षेत्रतो द्रव्यत्वमद्रव्यत्वं च वृत्तिभेदमुपदर्शयति-क्षेत्रत इति । कालतः द्रव्यपर्यायवृत्तिभेदमुपदर्शयति-कालत इति । पर्यायादेशादित्यग्रिमग्रन्थस्वारस्यात् स्वजात्यनुच्छेदादिति द्रव्यार्थादेशादित्यस्यैव शब्दान्तरेण कथनं बोध्यम् । अभिन्नकालता द्रव्यवृत्तिविशेष इति । पर्यायादेशादिति, पर्यायनये आत्मा ज्ञानदर्शनरूप इति तदादेशात् । घटादि- विज्ञानदर्शनविशेषाः पर्यायवृत्तिविशेषा इत्यर्थः, एकस्यात्मन एव कदाचित्रोधाद्युत्कर्षो भवति कदाचित्रोधाद्यपकों ..

·, चतुर्थपञ्चमभङ्गस्वरूपोपवर्णनम् । - [ तत्त्वार्थनिसूत्री क्रोधादिमत्त्वं च, एवं बहवो द्रव्यार्थपर्यायार्थयोवृत्तिभेदाः सर्वेऽपि तस्यांशाः, तैद्रव्यपर्यायरूपैर्वक्तु- मिष्यमाणो नानारूप आत्मोच्यते । भावना तु स्यादस्ति च नास्ति च, द्रव्यार्थभेदेन चैतन्यसामा- न्येनास्ति, चैतन्यविशेषविवक्षायां वाऽस्त्येकोपयोगत्वात् , पर्यायतस्तु अचैतन्येन नास्ति, घटोपयोग- काले वा पदाधुपयोगेनासन् , चैतन्येन तद्विशेषेण वा वर्तमान एव तदभावेन तद्विशेषाभावेन वर्तते इत्युभयाधीनस्तस्यात्मा, अन्यथाऽऽत्माभाव एव स्यात् । एवं सर्वसिद्धान्तेषु पदार्थाः परस्परविरुद्धार्थ- वात् तदतद्पसमुच्चयात्मकाश्चतुर्थविकल्पोदाहरणीयाः ॥ पञ्चमविकल्पस्तु-स्यादस्ति चावक्तव्यश्चात्मेति, तत्रानेकद्रव्यपर्यायात्मकस्य सतः कश्चिद् द्रव्या- र्थविशेषमाश्रित्यास्तीत्यात्मनो व्यपदेशः, तस्यैवान्यात्मद्रव्यसामान्यं तद्विशेषं द्वयं बाऽङ्गीकृत्य युगपद्- विवक्षायामवक्तव्यता, स्फुटतरमेतद् विभाव्यते-स्यादस्त्यात्मा द्रव्यत्वेन द्रव्यविशेषेण वा जीवत्वेन मनुष्यत्वादिना वा, द्रव्यपर्यायसामान्यमुरीकृत्य वस्तुत्वावस्तुत्वसत्त्वासत्त्वादिना विशेषेण वा मनुष्य- - भवति क्रोधादिपरिणतस्येति पर्यायदेशात्कोधाद्युत्कर्षापकर्षभेदा अपि कालतः पर्यायवृत्तिविशेषा एव । एवं कालतोऽन्योपि पर्यायवृत्तिविशेष इत्याह-तथेति । भावतो द्रव्यपर्यायवृत्तिविशेषानात्मनो दर्शयति-भावत इति । शत्वं द्रव्यवृत्तिविशेषः, क्रोधादिमत्वं च पर्यायवृत्तिविशेषः। एवमुक्तप्रकारेण । तस्य वस्तुभूतस्यात्मनः । तैर्द्रव्यार्थपर्यायार्थवृत्तिविशेषैः । इदानीं तुरीयभनोपपत्तिमधिकरोति-भावना विति । स्यादस्ति च नास्ति चेति सामान्यतस्तुरीयभगवरूपमुद्घाटितम् । तद्रव्यार्थपर्यायार्थविशेषैरुपपत्तिपद्धतिमानयति-द्रव्यार्थभेदेनेति । चैतन्यविशेषेणास्तित्वमाश्रित्यापि स्यादस्तीत्यंशो घटत इत्याह-चैतन्यविशेषविवक्षायामिति । स्यादस्तीति विभाव्य स्यान्नास्तीति विभावयति-पर्यायतस्त्विति, पर्यायनयेने- त्यर्थः । अचैतन्येन चैतन्यसामान्यप्रतिपक्षेण । चैतन्यविशेषस्य कस्यचिदन्योपि चैतन्यविशेषो विपक्षो भवति तेनापि नास्तीत्यंश उपपद्यत इत्याशयेनाह-घटोपयोगकाले चेति । चैतन्येन चैतन्यसामान्येन । तद्विशेपेण घटायुपयोगलक्ष- णचैतन्यविशेषेण । तदभावेन, चैतन्यसामान्याभावेन, अचैतन्येनेति यावत् । तद्विशेषाभावेन घटाद्युपयोगलक्षणचैतन्य विशेषाभावेन । उभयाधीनः सत्त्वासत्त्वोभयाधीनः । तस्य वस्तुभूतस्यात्मनः । आत्मा खरूपम् । अन्यथा एकस्या- त्मनः सत्त्वासत्त्वोभयानङ्गीकारे । अत्र च न पक्षपातो विधेयः सर्वदर्शन एव चतुर्थभङ्गाभिमतप्रकारो घटत एवेति सर्वदर्शन- गोचराः पदार्था एतद्भगदृष्टान्तीभवन्तीत्याह-एवमिति । सर्वसिद्धान्तेष्विति, यथाऽनेकाकारमेकं चित्रज्ञानम् , तन्मते आकाराकारिणोरभेद इति एकस्यैव चित्रज्ञानस्यानेकत्वमेकत्वञ्च तच्च परस्परविरुद्धमेवेति स्यादेकं स्यादनेकमिति तुर्यभानप्रवृत्तिः, सायनये सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थाप्रकृतिरित्यस्यैव प्रधानस्य परस्परविरुद्धसत्त्वरजस्तमोगुणात्मकत्वमित्यपेक्षया द्वितीयभार- स्तत्राप्यवतरत्येव, न्यायकणादमतयोः पृथिव्यां चित्ररुपमेकानेकात्मकमेवाभ्युपगन्तुमनुभवानुरोधायुक्तमित्यत्रापि चतुर्थभन- प्रवृत्तिरयत्नोपनतैव, गुणगुणिनोर्मेदाभेदावभ्युपगच्छन्ती मीमांसकवेदान्तिनावपि तुर्यभाप्रवृत्ति न वारयितुमीशाविति ध्येयम् । पाचमभ भावयति-पञ्चमविकल्पस्त्विति । तस्याकारमुहिखति-स्यादस्ति चावक्तव्यश्चात्मेतीति । अमुमेवोपपत्ति. कोटिमानयति-तत्रेति । अन्तीति व्यपदेशमुपपाद्य अवक्तव्यन्यपदेशमुपपादयति-तस्यैवेति, आत्मन एवेत्यर्थः । अन्येति, यं द्रव्यार्थविशेषमाश्नित्सास्तीति व्यपदेशस्तद्भिन्नेत्यर्थः। वान्यात्मेत्यत्र वान्यमात्मेति पाठो युकस्तथा रायेवास्तिव्यपदेश- निमित्तद्रव्याविशेषभिन्नत्वस्यान्मद्रव्यसामान्ये तद्विशेषे चान्वय उपपद्यते । तद्विशेषम् आत्मद्रव्यविशेषम् । इयम् आत्म- द्रव्यसामान्यतद्विोपोभयम् । अन्तिव्यपदेगनिमित्तस्य द्रव्यविशेषस्य क्रमविवक्षायां मत्यामेवोल्लासात्तदानीमेव तस्यासत्त्वेन पर्याय. सामान्येन पर्यायनिगेपेण वा सह युगाद्विवक्षा न सम्भवतीति तदन्यत्वमान्मद्रव्यसामान्ये तद्विषे च विशेषणतयोपातम् । युगपद्विवक्षायामिति, अमत्यादिना सह युगपद्विवक्षायामित्यर्थः । सामान्येनोचमेव स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमाद-स्फुटनरेति । स्वादस्त्यात्मेति, द्रव्यत्वेन व्यरिगेपेण या जीवत्वेन मनुष्यन्यादिना वा म्यादस्त्यामेति योगः, अनेन च म्यादमीसंगः मटीरनः । अनुद-मवैवंग स्पष्टीकरोति-द्रव्यपर्यायसामान्यमुरीकृत्येति । नत्र द्रव्यगामान्यं वन्नृत्यं गलं च, पर्याय- समस्या जवानन्यन ससत्वचेति, तिभिमन्य याह-वस्तुत्वावस्तुत्वसत्त्वासत्त्वादिनेति, उम्य युगपदमेदनिया ·भाष्यटीकाविवृतियुता] षष्ठभङ्गस्वरूपोपवर्णनम् । त्वामनुष्यत्वादिना युगपदभेदविवक्षायामवाच्यः, यतः सर्वेऽपि तस्यैकस्यात्मनस्तदैव विकल्पाः सम्भ- 7 वन्तीति ।। .. षष्ठविकल्पोऽपि त्रिभिरात्मभियंशः-स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्चात्मेति, नान्तरेणात्मभेदं वस्तुगत नास्तित्वमवक्तव्यरूपानुविद्धं शक्यं कल्पयितुं वस्तुनः, तथापि सद्भावात् तत्र नास्तित्वं पर्यायाश्रयम् , स च पर्यायो युगपद्वृत्तः क्रमप्रवृत्तो वा, सहावस्थाय्यविरोधादात्मनो धर्म एककाल एव, यथा-चेतनोप- योगवेदनाहर्षसम्यक्त्वहास्यरतिपुरुषवेदायुगतिजात्यादिसत्त्वद्रव्यत्वामूर्तत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वान्यत्वानादि- त्वासयातप्रदेशत्वनित्यत्वादिः, क्रमवर्ती तु क्रोधादिदेवत्वादिबालत्वादिज्ञानितादिः स्वस्थानेऽनेकभेद- वृत्तः, तत्रैकोऽवस्थितो द्रव्यार्थों जीवनामा नैवास्ति कश्चिचेतनाव्यतिरिक्तः क्रोधादिक्रमवृत्तधर्मरूपनैर- न्तर्यमानव्यतिरिक्तो वा, अत एव तु धर्मास्तथासन्निविष्टाः सत्त्वव्यपदेशव्यवहारभाजो भवन्तीति, अतो नास्ति-पर्यायार्थादेवंविधो द्रव्यार्थस्य कश्चिदंशो नास्तीति, तेन रूपेणाभावात् , न पुनः सर्वथैव नास्तित्वम् , विशिष्टस्याभावस्य विवक्षितत्वात् , पर्यायांशः । सर्वार्थज्ञातृत्वात्सर्वव्यापारविनियोगात् सर्ववस्तुत्वेन सन्निति द्रव्यार्थांशः, आभ्यां सह विवक्षायामवाच्य इति द्वितीयोऽशः ।। क्षायामित्यनेनान्वयः । विशेषेण वेति, द्रव्यपर्यायविशेषेण वेत्यर्थः, तत्र द्रव्यविशेषो मनुष्यत्वादिः पर्यायविशेषोऽमनुष्य- त्वादिः । एतदभिसन्धानेनाह-मनुष्यत्वामनुष्यत्वादिनेति। युगपदभेदविवक्षायामिति, सदसतोर्युगपदभेदविवक्षा- यामित्यर्थः, अत्रैकस्य क्रमिकविवक्षा तदन्यस्य च युगपद्विवक्षा सम्भवत्येव । ते अंशा वस्तुनः सन्त्येवेति नासम्भवकदर्थितोऽयं विकल्प इत्याह-यत इति ॥ षष्ठभङ्गं भावयति-षष्ठविकल्पोऽपीति । त्रिभिरात्मभिरिति, कञ्चित्पर्यायविशेषमाश्रित्य नास्तित्वं तदन्यस्य नास्तित्वसामान्यस्य तद्विशेषस्य वाश्रयणेन च नास्तित्वमिति नास्तित्वद्वयम् , एकञ्चास्तित्वं द्वितीयेन नास्तित्वेन सह युगपद्विवक्षितमित्येवं त्रिभिः स्वरूपैरित्यर्थः। यंशः स्यान्नास्तीत्येकोशः स्यादवक्तव्य इति द्वितीय आभ्यां वंशः। तत्स्व- रूपमुद्घाटयति-स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्चात्मेतीति । एतच्च वस्तुनः स्वरूपभेदमुररीकृत्यैव सम्भवति न त्वेकत्वैकान्ते इत्याह-नान्तरेणेति, वस्तुगतमात्मभेदमन्तरेण वस्तुनोऽवक्तव्यरूपानुविद्धं नास्तित्वं कल्पयितुं न शक्यमित्यन्वयः। आत्म- भेदं स्वरूपभेदम् । अवक्तव्यशरीरे सहभावविवक्षातोऽस्तित्वमप्याकृष्टमेव, अस्तित्वमन्तरेण केन सह नास्तित्वस्य युगपद्विवक्षा स्यात् ? ययाऽवक्तव्यमित्युच्येत, तथा च नास्ति चावक्तव्यश्चेत्युक्तौ वस्तुनः सद्भावोऽपि गम्यत एवेत्याह-तथापीति, नास्तित्वे सत्यवक्तव्यत्वेऽपीत्यर्थः । सद्भावात् सत्त्वात् । तत्र षष्ठभङ्गे । पर्यायाश्रयम् आत्मनः परगताचैतन्यादिपर्यायनिवन्धनम् । स च अचैतन्यादिरूपपर्यायश्च । युगपट्टत्तः, अवक्तव्यखरूपे सत्त्वेन सह युगपद्विवक्षया वृत्तः । क्रमप्रवृत्तः स्यान्नास्तीत्यंशे क्रमप्रवृत्तः । वाकारो यस्य नास्तित्वपर्यायस्य युगपद्वृत्तत्वं तदन्यस्यैव नास्तित्वपर्यायस्य क्रमप्रवृत्तत्वमित्यर्थस्यावगतये एकस्यैवैकदा क्रमयुगपद्विवक्षयोरघटनादिति वोध्यम् । यत्क्रमवृत्तं नास्तित्वं तद्युगपद्वृत्तनास्तित्वेन सह वर्त्तते तयोर्विरोधे मानाभावात् इत्येककाले नास्ति चावक्तव्यश्चेति सम्भवतीत्याह-सहावस्थायीति । अत्र पर्यायार्थिकनयापेक्षयाऽऽत्मनो नास्तित्वं न तु सर्वथा । द्रव्या- स्तिकापेक्षयाऽस्तित्वमपीत्येतत्प्रकटनाय आत्मनः सहवर्तिनः पर्यायान् क्रमवर्तिनः पर्यायांश्चोपदर्शयति-यथेत्यादिना । तदुपदर्शनेन पर्याया एव विभाव्यन्ते न तु द्रव्यमेकमनुभूयत इत्येवं परपर्यायानाश्रयणेऽपि स्वपर्यायाश्रयणत एवात्मनो नास्तित्वं घटते द्रव्यरूपस्यात्मन इत्याविष्कृतम्भवति । चेतनोपयोगादीना युगपदवस्थानं सम्भवतीति युगपदवस्थितास्ते पर्यायाः क्रोधादयश्च क्रमवर्तिनः पर्यायाः नोक्तपर्यायेभ्योऽन्यदात्मद्रव्यमेकमनुभूयत इति नास्तीयाह-तत्रेति, तेषु पर्यायेष्वित्यर्थः । चेतनाव्य- तिरिक्त इत्यनेन युगपदवस्थायिपर्यायमात्रव्यतिरित्तो गृह्यते । क्रमवृत्तपर्यायव्यतिरित्तोऽप्यात्मा नास्तीलाह-क्रोधादीति । यद्यात्मद्रव्यं नास्त्येव पर्यायनये तदाऽऽत्मा जीवः प्राणी सत्त्वमित्यादिव्यपदेशो निर्निवन्धनस्तत्र प्रसज्यत इत्यत आह-अत एव विति, पर्यायव्यतिरिक्तस्यात्मानोऽभावादेव पुनः पर्यायादेशेनात्मनो नास्तित्वमुपसंहरति-अत इति । नास्तीति व्याख्येयखरूपं तळ्याख्यानमाह-पर्यायार्थादेवंविधो द्रव्यार्थस्य कश्चिदशो नास्तीति । तेन रूपेण द्रव्यार्थ- रूपेण । विशिष्टस्य द्रव्यार्थरूपावच्छिन्नस्य । अभावस्य सत्त्वाभावरूपनास्तित्वस्य । पर्यायांश इत्यत्र छेदः, उचादिगा- - ·, । . L [१०४ सप्तमभङ्गस्वरूपोपवर्णनम् । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री अधुना सप्तमविकल्पश्चतुर्भिरेशैरुयंशः। कञ्चिद् द्रव्यार्थविशेषमाश्रित्यास्तित्वं पर्यायविशेषं च कञ्चिदङ्गीकृत्य नास्तित्वं समुच्चितरूपं भवति, द्वयोरपि प्राधान्येन विवक्षितत्वात् , तथा' द्रव्यसा- मान्येन पर्यायसामान्येन च युगपदवक्तव्यः, स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चात्मेति । भावना तु द्रव्यार्थात् सति द्रव्यत्वे देहेन्द्रियादिव्यतिरिक्तात्मत्वेन विशेषेण नास्तित्वमतोऽस्ति च नास्ति च स एवात्मा, द्रव्यपर्यायसामान्यसदसत्त्वाभ्यां युगपदवाच्य इति । एवमर्थानुरोधाद् विवक्षावशाच सप्तधैव वचनप्रवृत्तिः, नान्यथाऽपि प्रवृत्तिनिमित्ताभावात् , एष च मार्गों द्रव्यार्थपर्यायार्थाश्रयः, तौ च सङ्घ- हाद्यात्मकौ, सङ्ग्रहायश्चार्थशब्दनयरूपेण प्रधाविताः, तत्र सहव्यवहारर्जुसूत्रैरर्थनयैयौँ द्रव्यार्थ- पर्यायार्थों तदाश्रयैपा सप्तभङ्गी । तत्र अनपेक्षितोपदेशकब्दव्यापारमिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमर्थरूपोत्पा- दितं मतिज्ञानम् , अर्थनया वक्तृपरिच्छेदविषयाः, ते त्वर्थपृष्टेनैवार्थ गमयन्ति । शब्दनयास्तु साम्प्र- निरूपितस्वरूपं नास्तित्वं पर्यायांश इत्यर्थः । द्रव्यार्थांशमाह-सर्वार्थज्ञातृत्वादिति, आत्मा सर्वपदार्थाजानातीति सर्वरूपः सर्वव्यापारे प्रधानत्वादात्मन एव विनियोग इत्यतोऽपि सर्वरूप इत्येवं सर्ववस्तुत्वमात्मनो रूपमिति सर्ववस्तुल्येन सन्नात्मेति द्रव्यांशः। आभ्यां पर्यायांशद्रव्यांशाभ्याम् , अस्मिन् भने एकं नास्तित्वं परगताचैतन्यादिधर्मेणात्मनोऽभावात्परपर्यायापेक्षया द्वितीयञ्च पर्याया एव सन्ति न तद्व्यतिरिक्तमात्मद्रव्यमिति पर्यायार्थिकनयाश्रयेण द्रव्यांशरूपेणात्मनोऽभाव इत्येवंरूपं खपर्यायाश्रयेण, तच्चावक्तव्यखरूपप्रविष्टम् , एकञ्च द्रव्यार्थाशोऽस्तित्वमिति त्रिभिरात्मभिः-स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्यश्चेति ॥ सप्तमभङ्गम्भावयति-अधुनेति । चतुर्भिरंशैरिति यदुक्तं तदेवोपपत्तिकोटिमानयति-कञ्चिदित्यादिना । समुश्चितरूप- मिति, स्यादस्ति स्यान्नास्तीत्येवं क्रमविवक्षयोपनीतोभयरूपमित्यर्थः, अनेनांशद्वयं प्रतिपादितम् । द्वयोरपि अस्तित्वनास्ति- त्वोभयोरपि । विवक्षितत्वात् , क्रमेण विवक्षितत्वात् । यच्च द्रव्यार्थविशेषमाश्रित्यस्तित्वं पर्यायविशेषं च नास्तित्वं क्रमवि- वक्षयोपनीतं तदेव तदानीमेव युगपद्विवक्षयितुं न शक्यते एकस्यैकदा क्रमयुगपद्विवक्षयोरसम्भवादतो द्रव्यसामान्यमस्तित्वं पर्यायसामान्यं च नास्तित्वं युगपद्विवक्षयाऽवक्तव्यरूपतामनुभवतीत्याह-तथेति । एवं चावक्तव्यांशेऽशद्वयं प्रविष्टमिति भव- त्यस्य चतुर्भिरंशैर्निष्पत्तिः । व्यंशता चास्य स्वरूपोपदर्शनेन प्रकटयति-स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्वात्मेतीति । अस्तित्वनास्तित्वावक्तव्यत्वानामेकत्र सद्भावोपपत्तिम्भावयति-भावना विति। द्रव्यार्थीद् द्रव्यार्थिकनयाश्रयणात् । सति द्रव्यत्वे द्रव्यत्वे सति, तेन रूपेणात्मनोऽस्तित्वमिति । एवं सामान्यतो द्रव्यत्वेनास्तित्वे सत्येव, विशेषेणात्मगतेनैव द्रव्या- देशान्नास्तित्वं यतो द्रव्यार्थो विशेषेणात्मनः सत्तां नाभ्युपगच्छतीत्याशयेनाह-देहेन्द्रियादीति । एवं सत्संगद्वयं सिद्ध- मित्याह-अतोऽस्ति च नास्ति च स एवात्मेति । अवक्तव्यमंशम्भावयति-द्रव्येति, द्रव्यसामान्यं सत्त्वं पर्यायसामा- न्यमसत्त्वं ताभ्यामित्यर्थः । यत उक्तन्यायेन सप्तैव धर्मा एकस्य विधिनिषेधाभ्या विवक्षया सम्भवन्ति, ततः राप्तधैव वचन- प्रवृत्तिरिति सप्तभद्येव नाटभनयादीत्याह-नान्यथाऽपीति, नाष्टधा नवधेयाद्यपि कापि वचनप्रत्तिरित्यर्थः । तत्र हेतु:- प्रवृत्तिनिमित्ताभावादिति, वचनप्रवृत्तिनिमित्ताना सप्तानामेव धर्माणां भावेन ततोऽधिकानामभावादित्यर्थः । इयं दर्शिता सप्तभाही द्रव्यपर्यायनयसमाश्रिता, द्रव्यपर्यायनयों चात्रार्थविषयको ज्ञेयो, ततश्च सद्भहव्यवहार्जुसूत्रनयाश्रिता प्रश्ता सप्तभांति दर्शयति-एप चेति, उपदर्शितप्रकारसमाश्रयश्चेत्यर्थः। तौ च द्रव्यार्थपर्यायाथों च । प्रधाविता विकल्पिताः, अर्थनय- स्पाः गन्दनयर पाश्चेति यावत् । प्रकृतेयं सप्तमन्त्री अर्थनयसमाश्रितेल्लाह-तत्रेति । अर्थनया अर्थप्रधाना अर्थमभिमुखीकृत्य तज्ज्ञानं जनयन्तीत्यर्थपृष्टभावेनार्थगमका उच्यन्ते, तजनितनाना मतिजानम , शब्दानायमानमपि तच्छन्दव्यापारगीणगा- वाम श्रुतज्ञानम् । यत्तुर्यद्वाक्यरचनानुकूलं वाक्यार्थयथार्यज्ञानम्प्रमाणान्तरोपजनितं तद्विषयविषयकत्वमेवार्थनयानामित्युप. दर्शयति-अनपेक्षितोपदेशकशब्दव्यापारमिति । प्रकृते च गप्तभतीजन्यज्ञानम्य नेन्द्रियनिमिनत्वं किन्वनिन्द्रियमनो. निमित्तत्वम् । अर्थस्पोत्पादितं यथाऽर्थन्य पं तथैव तजनितं तचानम , अर्थनयोत्यत्वादर्थम्पोगादिनमित्यभिमनमोऽर्थ नयन्यायाभिमुग्येनेवागमनत्यमुपपादनीयभिलागवेन तटुपपादयनि-अर्थनया बकृपरिच्छेदविपया इति, वयान विषयनिषया अवनवा दलर्थः, पात्रा परिच्छेदो नियो यन्चार्यन्य ग वनृपरिन्छेद ग विषयो येपा ने नयेत्या गमागा- भान तथालानादिति च यम् । ते तु अर्थनयाः पुनः। तथा चार्थनागवायांवधिका गामी अशुद्धिप्रणा विमा- ।

·ते भाष्यटीकाविवृतियुता] शब्दनंयार्थनयविभागः, अर्थनयानां च सप्तभङ्गीप्रयोजकता च । [१०५] 'तिकसमभिरूद्वैवंभूतनयाः श्रोतृविपयाः श्रुतज्ञानात्मकाः शब्दरूपरूपितविज्ञानत्वाच्छब्दप्रमाणकाः, यच्छन्द आह यथा च तथैवार्थ इति शब्दपृष्ठेनार्थपरिच्छेदं कुर्वन्ति, अत एवैतेष्वभिधानस्वरूपशुद्धि- परा चिन्ता, चक्षुर्विमलीकरणाञ्जनवत् । तत्रार्थनयाः सत्त्वासत्त्ववर्तमानसत्त्वमात्रैपिणः प्रत्येकात्मकाः संयुक्ताश्च सप्तविधवचननिर्वचनप्रत्यलाः। विविक्तसत्त्वमात्रपरिग्रहात् सत्त्वसङ्ग्रहः, अन्यासत्त्वमेव सत्त्वमिति व्यवहारः, वर्तमानप्रधानत्वाद् वर्तमानमेव सत्त्वमृजुसूत्रः । तत्र स्यादस्तीति सङ्ग्रहः स्यान्नास्तीति व्यवहारः २ सङ्ग्रहव्यवहारयोगात् स्यादवक्तव्यः ३ सङ्ग्रहव्यवहारविभागसंयोगादेव स्यादस्ति च नास्ति च ४ स्यादरत्यवक्तव्यश्चेत्यत्र सङ्ग्रहः सङ्ग्रह व्यवहारौ चाविभक्तौ ५ स्यान्नात्य- वक्तव्यश्चेत्यत्र व्यवहारः सङ्ग्रहव्यवहारौ चाविभक्तौ ६ स्यादस्ति नात्यवक्तव्यश्चेत्यत्र विभक्तौ सङ्ग्रह- व्यवहारावविभक्तौ वा ७ इत्येवमर्थपर्यायैः सप्तधा वचनव्यवहारः । व्यञ्जनपर्यायाः शब्दनयाः, त्वभेदभेदद्वारेण वचनमिच्छन्ति, शब्दनयस्तावत् समानलिङ्गानां समानवचनानां च शब्दानामिन्द्र- शक्रपुरन्दरादीनां वाच्यं भावार्थमेवाभिन्नमभ्युपैति, न जातुचिद् भिन्नलिङ्गं भिन्नवचनं वा शब्दं स्त्री दारास्तथाऽऽपो जलमिति; समभिरूढस्तु प्रत्यर्थं शब्दनिवेशादिन्द्रशक्रादीनां पर्यायशब्दत्वं न प्रतिजा- वनीयेत्यभिसन्धिः । प्रसङ्गागतशब्दनयस्वरूपमुपदर्शयति-शब्दनयास्त्विति । अथवाऽर्थशुद्धिप्रवणायां सप्तभङ्गयां शब्दनया- नामनुपयोगस्तत्स्वरूपावबोधमन्तरेण ज्ञातुं न शक्य इत्यतस्तत्स्वरूपमुपदर्शयति-शब्दनयास्त्विति । श्रोतृविषया इति, श्रोत्रा यथा शब्दपृष्ठभावेनार्थोऽववुद्ध्यते तथैव साम्प्रतिकादीनामववोधकत्वेन श्रोतृपदेन श्रोतृज्ञानविषयो लक्ष्यते, एवं च श्रोतृज्ञानविषयविषया इत्यर्थः । कथमेतेषां श्रुतज्ञानात्मकत्वमित्यपेक्षायामाह-शब्दरूपेति । एतदेव प्रपञ्चयति-यच्छन्द आहेति । अत एवेति, यतश्चैषां शब्दनयत्वमत एवेत्यर्थः । एतेषु साम्प्रतिकसमभिरूदैवम्भूतेषु । चक्षुरिति, चक्षुर्हि न ज्ञानं किन्तु ज्ञानकरणं तथापि चक्षुषो विमलीकरणेन तज्ज्ञानमेव विमलीकृतं भवति, तथाऽभिधानस्य न ज्ञानत्वं किन्तु ज्ञानकरणत्वं तथापि तद्विमलीकरणे तज्जनितज्ञानमेव विमलं सम्पद्यत इति तत्स्वरूपशुद्धिपरा चिन्ता फलवती भवत्येव । अर्थ- नयशब्दनयावुपदार्थनयानां सप्तभङ्गीप्रत्यलत्वमाविष्करोति-तत्रेति । सत्त्वासत्त्वेत्यादि, मात्रपदेन सत्त्वादीनां प्रत्येकम- न्वयात् सत्त्वमात्रासत्त्वमात्रवर्तमानसत्त्वमात्राभ्युपगमपरा इत्यर्थः । प्रत्येकात्मका इति, सत्त्वमात्राभ्युपगमपरः केवल. संग्रहनयो वर्तमानसत्त्वमात्राभ्युपगमपरः केवल ऋजुसूत्रनयश्च प्रथमभङ्गप्रवर्तकः, असत्त्वमात्राभ्युपगमपरः केवलो व्यवहारनयश्च द्वितीय- भङ्गनिर्वर्तकः । संयुक्ताश्चेति, सयुक्तौ सग्रहव्यवहारौ ऋजुसूत्रव्यवहारौ च तृतीयादिसप्तमभङ्गान्तपञ्चभङ्गप्रवर्तकाः । सङ्ग्रहा- दीना विविक्तं विषयमुल्लिखति-विविक्तेति । सप्तभङ्ग्या यस्य भङ्गस्य यथा यन्नयमूलकत्वं तथा तदुपदर्शयति-तत्रेति । सङ्ग्रह- व्यवहारयोगाद् अविभक्तसग्रहव्यवहारसंयोगात् । विभागसंयोगात् विभक्तसयोगात् । सङ्ग्रहः स्यादस्तीत्यंश सङ्ग्रहः, अवक्तव्य इत्यंशश्च अविभक्तौ सङ्ग्रहव्यवहारौ, व्यवहारः स्यान्नास्तीत्वंशो व्यवहारः, अवक्तव्य इलंगश्च अविभत्तौ सग्रह- व्यवहारौ, स्यादस्ति इति सङ्ग्रहः स्यान्नास्ति इति, व्यवहार इत्येवं द्वावशौ विभक्तौ सग्रहव्यवहारौ, अवक्तव्यश्चेत्यंश , अविभक्ती सङ्ग्रहव्यवहारौ । इत्येवममुना प्रकारेण । अर्थपर्यायैः, अर्थनयाभ्युपगतार्थपर्यायैः सत्त्वासत्त्वादिधर्मैः । शब्दनयैर्वचन- व्यवहारमुपदर्शयितुमाह-व्यञ्जनपर्यायाः शब्दनया इति, व्यज्यतेऽर्थोऽनेनेति व्यञ्जनं शब्दः तत्सम्बन्धिनः पर्याया विपयतया येषां ते तथा, व्यञ्जनपर्यायविषया इत्यर्थः, ते शब्दनयाः। अभेदभेदद्वारेणेति, कश्चिदभेदद्वारेण, कश्चित्पुनर्भेद- द्वारेण, वचनं शब्दमिच्छन्ति, अभिन्नार्थकत्वं गव्दानामभ्युपैति कश्चित् , अर्थादभिन्नलिङ्गवचनादीनामभिन्नार्थकत्वमिच्छति, भिन्नलिङ्गवचनादीनाञ्च तत्त्वं नेच्छति, इत्यभेदद्वारेण वचनमिच्छतीत्यस्य फलितोऽर्थः, कश्चित्तु पर्यायतया प्रसिद्धानामपि भिन्नार्थकत्वमेवाभ्युपैति शब्दाना पर्यायता नेच्छति, इति भेदद्वारेण वचनमिच्छतीत्यस्यार्थः । तत्राभेदद्वारेण वचनाभ्युपगमपरः शब्दनय इत्याह-शब्दनयस्तावदिति । भावार्थमेवेति, नामस्थापनाद्रव्यभावेष्वर्थेषु सत्सु तत्र भावार्थमेवाभिन्नमेक्मभ्यु- पगच्छति, एवकारेण नामस्थापनाद्रव्याणां व्यवच्छेद. । समानलिङ्गानां समानवचनानामिलनयोर्व्यवच्छेद्यमाह-न जातुचिदिति, स्त्रीदारशब्दयोमिन्नलिङ्गत्वमप्यस्ति, भिन्नवचनत्वमप्यस्ति एवमप्जलगब्दयोरपि, तयोर्नाभिन्नार्थत्वमभ्युपगच्छति शब्दनयः। भेदद्वारेण वचनाभ्युपगमपर. समभिरूढ इत्युपदर्शयति-समभिरूढस्त्विति । एतन्मते व्युत्पत्तिनिमित्तमेव त० त्रि. १४

·,
[१०६] . एवम्भूतनयस्य प्रवृत्तिनिमित्तभेदादर्थभेदः, त्रिसूत्र्युपसंहारश्च । [ तत्त्वार्थत्रिसूत्री
नीते, अत्यन्तभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वाद् भिन्नार्थत्वमेवानुमन्यते घटशक्रादिशब्दानामिवेति; एवंभूतः
पुनर्यथासद्धावं वस्तु वचसो गोचरमापृच्छति, इच्छति-चेष्टाविष्ट एवार्थों घटशब्दवाच्यश्चित्रालेखनोप-
योगपरिणतश्च चित्रकारः, चेष्टारहितस्तिष्ठन् घटो न घटशब्दवाच्यः, तच्छब्दार्थरहितत्वात् कुट-
शब्दवाच्यार्थवत्, नापि भुञ्जानः शयानो वा चित्रकाराभिधानाभिधेयश्चित्रज्ञानोपयोगपरिणतिशून्य-
त्वाद् गोपालादिवत्, एवमभेदभेदार्थवाचिनोऽनेकैकशब्दवाच्यार्थावलम्बिनश्च शब्दप्रधाना अर्थोपस-
र्जनाः शब्दनयाः प्रदीपवदर्थस्य प्रतिभासका व्यञ्जनपर्यायसंज्ञकाः । तदेवमर्थव्यञ्जन पर्यायार्पणानर्पण-
द्वारैकानेकात्मकैकार्थनिरूपणवदभिधानप्रत्ययविषयाऽपि भावनाऽभिधेया। तत्र पुद्गलद्रव्यपरिणतिवि-
शेषः शब्दोऽभिधानः, पुद्गलद्रव्यं चातीतवर्तमानागामिभूरिपर्यायपरिणाम्यर्पितानर्पितभजनापेक्षया
सदसन्नित्यानित्याद्यनेकधर्मात्मकम् , प्रत्ययोऽपि हि ग्रहणलक्षणात्मद्रव्यांशापेक्षया सङ्ख्यापरिमाणाकारा-
द्यनेकरूपपर्यायापेक्षया च सदसन्नित्यानित्यादिस्वभाव इत्येवं सद्सन्नित्यानित्यादिस्वभावं जगत् पञ्चास्ति-
कायात्मकमर्पितानर्पितलक्षणसकलशास्त्रगर्भत्रिसूत्रीविन्यासस्याद्वादप्रक्रियासङ्गतेः सिद्धम् ।। ३१ ।।
.
प्रवृत्तिनिमित्तं, तच्चेन्द्रशकादीनां भिन्नमेवेति भिन्नार्थत्वमेवैषामित्याह-अत्यन्तभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति । येषां प्रवृत्ति-
निमित्तभेदस्तषां भिन्नार्थत्वमित्यत्रोभयप्रसिद्धं दृष्टान्तमाह-घटशक्रादीनामिवेति । व्युत्पत्तिनिमित्ताविष्ट एव शब्दस्यार्थो न
तु तच्छून्यकालीनस्तदुपलक्षित इत्यभ्युपगमपर एवम्भूतोऽपि भेदद्वारेण वचनाभ्युपगन्तेत्याह-एवम्भूत इति । व्युत्पत्ति-
निमित्तानारुषितं नेच्छतीति स्पष्टयति-चेष्टारहित इति, अनेन च परार्थानुमानरूपं प्रमाणमत्रार्थे उपनिबद्धं श्रोतॄणां सन्तो-
षाय । एषां शब्दप्राधान्यार्थोपसर्जनत्वाभ्यां व्यञ्जनपर्यायसंज्ञकत्वमित्युपसंहारद्वारा स्पष्टयति-एवमित्यादिना, अभेदार्थवाच्यने-
कशब्दवाच्यार्थावलम्बी शब्दनयः, भेदार्थवाच्येक्शब्दवाच्यार्थावलम्विनौ समभिरूढैवम्भूतौ, ते च शब्दप्रधाना नियतलिङ्गत्व-
नियतवचनत्वादीना शब्दगतत्वात्तदाश्रयणेन शब्दनयप्रवृत्तिः। एवं व्युत्पत्तिनिमित्तमपि शब्दनिर्वचनमपेक्ष्यैव भवति, तदा-
श्रयेण च समभिरूढवम्भूतयोः प्रवृत्तिरिति शब्दप्रधानत्वं स्पष्टमेव । शब्दपृष्टभावेनार्थप्ररूपकत्वादर्थोपसर्जनाः, यथा-दीपो
घटादीनभिव्यञ्जयति एवमेतेऽर्थानभिव्यञ्जयन्तीत्याह-प्रदीपवदिति । एवं चार्थपर्यायार्पणव्यञ्जनपर्यायानर्पणाभ्यां व्यञ्जन-
पर्यायार्पणार्थपर्यायानर्पणाभ्याञ्चैकानेकात्मकैकार्थनिरूपणवत्तथाविधशब्दनिरूपणं तथाविधावबोधनिरूपणमपीति शब्दपर्याया-
श्रयणेन तदववोधपर्यायाश्रयणेन च सप्तभङ्गप्रवृत्तिरुपपत्तिपद्धतिमासादयतीत्याह-तदेवमिति । तत्र शब्दं धींकृत्य सप्त-
भङ्गयुपपत्तये शब्दस्यानेकधर्मात्मकत्वमुपपादयति-तत्रेति । अवबोधं धर्मीकृत्य सप्तभङ्गयुपपत्तये अवबोधस्याने कधर्मात्मकत्व-
मुपपादयति-प्रत्ययोऽपीति । त्रिसूत्रीव्याख्यानपरिसमाप्तिमुपसंहरति-एवमिति ॥ ३१ ॥ शुभं भवतु ॥
इति श्रीतपोगच्छाधिपतिशासनसम्राड्जगद्गुरुश्रीविजयनेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कारव्याकरणवाचस्पतिशास्त्रविशारद-
कविरत्नविजयलावण्यसूरिविरचिता तत्त्वार्थत्रिसूत्रीप्रकाशिका समाप्ता ॥
छद्मस्थेपु सदा स्खलद्गतितया दोपप्रवन्धान्वये, नो हास्यास्पदमत्र दोपघटनायां स्यामहं धीमताम् ।
नो प्रााः कृतिनो निसर्गगरिमावासा मया शोधने, येषां दोपगणप्रमार्जनविधिः स्वाभाविकोऽयं यतः ॥ १ ॥

·1
*प्र*श* स्तिः*
[उपजातिवृत्तम्]
श्रीनाभिजातं शुभशान्तिनाथं, सुभव्यराजीनयनामृतं च ।
प्रकाशिपं श्रीशुभवर्द्धमानं, नमामि नित्यं जिनराजराजम् ॥ १ ॥
[शार्दूलविक्रीडित-वृत्तानि ]
लोकालोकविलोकिनो जिनपतेः, दूरीकृतांहस्ततेः ।
सोल्लासैरमराधिपैः कृतनतेः, सूर्यातिगाङ्गद्युतेः ॥
गीरीशस्य च नश्च शासनपतेः, सिद्धार्थसत्सन्ततेः।
पढें धर्मधुरन्धरं विजयते, वीरप्रभोः सन्मतेः॥२॥
तत्र श्रीश्रुतकेवली गणिमणि-श्चारित्रचूलामणिः ।
निर्ग्रन्थाभिधमच्छगच्छमतनोत् , स्वामी सुधर्माभिधः ॥
कोटीशः किल सूरिमनकलनात् , कोटीति नाम्नोज्ज्वलं ।
गच्छञ्चाच्छमतिश्च सुस्थित इति, श्रीसूरिपोऽनु व्यधात् ॥ ३ ॥
चन्द्रं चन्द्रकलाकलापधवलं, भूयोयशोमालिनं ।
गच्छञ्चानुचकार चारुचरणः, श्रीचन्द्रसूरीश्वरः ॥
तत्रैवानु च सूरिराट् शमनिधिः सामन्तभद्राभिधः ।
व्यातेने वनवासिगच्छममलं, लीनं गुणानां गणे ॥ ४ ॥
संतापापहरं समाश्रितनृणां, शाखावलीलालितं ।
दीक्षादानशुभास्पदं सुचरणा-बद्धं विशालोन्नतम् ॥
श्रेयांसं वटगच्छमच्छमतुलं, सत्पुण्यपण्यापणम् ।
आचार्याधिप आततान तदनु, श्रीसर्वदेवाभिधः ॥ ५ ॥
भूपालेन च मेदपाटपतिना दृष्ट्वा तपो दुष्करं ।
सान्वथं च महातपा इति पदं यस्मै ददे सम्मदाद् ।।
पुण्यात्मा विदधे ततः स च जग-चन्द्राभिधः सूरिराद ।
षष्ठं प्रष्ठगुणालयं किल तपा-गच्छं सदच्छाशयम् ॥ ६ ॥
गच्छेऽस्मिश्च परम्परागतमहो-वैशयलीलालये।
श्रद्धाचारचितां कुलालयमये, राद्धान्तमार्गाध्वगे ॥
श्रीहीरेण जिनेन्द्रशासनशिरो-हीरेण धीरेण च ।
भूपालाकवरप्रबोधनकृता, पुण्यात्मना सूरिणा ॥ ७ ॥
मोहेलापतिपाटने पटुतमे, सद्धर्मसेनाकरे ।
श्रीसेनेन च सैनिकेन गुणिना, श्रेयोऽर्थिना सूरिणा ।।
श्रीदेवेन च सूरिणा विबुधता-स्फातिं परां विभ्रता ।
श्रीसिंहेन च पापनागहरिणा, श्रीसूरिणोलासिते ॥ ८ ॥

·प्रशस्तिः।
U
.
पृथ्वीं पादप्रचारतो विदधतो, ध्वस्तान्धकारां वरां ।
निर्मातुः शमसागरोदयरमां, सद्वृत्तताशालिनः ॥
सत्सौम्याकृतिमालिनः कुवलया-ऽऽनन्दं ददानस्य च ।
साधोस्तारकपस्य वृद्धिविजया-भिख्यस्य वै सद्गुरोः ॥ ९ ॥
पादाम्भोजरजोमरन्दमधुपो, विद्याविलासालयो।
भूपालावलिमौलिलालितपदा-म्भोजो जनानन्ददः ॥
उच्चांचारप्रचारप्रोद्यतमना, नानामुनीनां गुरुः ।
उद्बोढाऽऽगमयोगमुच्चविधिना, प्रस्थानपञ्चत्परः ॥ १० ॥
स्वं चास्वं समयं सदा सहृदयं विद्वांश्च दिव्याकृतिः ।
नित्यं धर्मकथाविधौ विलसता, माधुर्यमाविभ्रता ॥
गम्भीरध्वनिना घनाघनरवं, हास्यास्पदं कुर्वता । -
तारेणाखिलभव्यकेकिनिकरा-ऽऽनन्दं ददानः सना ॥ ११ ॥
तीर्थानामवने समुद्धृतिकृती, लीनान्तरालः सदा ।
शीलं शैशवतोऽमलं च कलय-नाचार्यचूलामणिः ।।
सम्राट श्रीजिनशासनस्य वसतिः, प्रौढप्रतापश्रियो ।
राराजीतितरां जगद्गुरुरयं श्रीनेमिसूरीश्वरः ॥ १२ ॥
[ वसन्ततिलकावृत्ते]
ईडे सुदर्शनधरं पुरुषोत्तमं तं, मैत्रीयुत समुदयश्रियमादधानम् ।
सन्नन्दनं सुमनसामनुरागचङ्गं, विज्ञानतामरसतामरसाकरं च ॥ १३ ॥
'भव्यालिपङ्कविकलं जडतातिगं च, नित्यं पुनानमखिलं किल साधुपद्मम् ।
सन्दर्शितामृतपथं वरदेशनातो, लावण्यमन्दिरमुदारमनोऽभिरामम् ॥ १४ ॥
[ उपजातिवृत्ते]
नम्यं नरेन्द्रः सुजयन्तमार्य-दक्षं सुशीलोचविशुद्धचित्तम् ।
कल्याणभृत्केवलनामधेय-जिनप्रभोल्लासितभावविज्ञम् ॥ १५ ॥
सञ्चन्दनं सज्जनतापहारं, प्रौढप्रभावं विवुधार्चितं च ।
सन्मङ्गलं सच्चरणादिकान्तं, मतीशमान्यं गुणराजिरम्यम् ॥ १६ ॥
[शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्]
तस्यानल्यगुणस्य नेमिसुगुरोः, सत्पदृपद्माकरे ।
लावण्येन कजेन राजनगरे, वीस्थिति कुर्वता ॥
अवज्ञाकान्तविक्रमयुगे जैनागमोलासमृत्- |
तत्त्वार्थस्य प्रकाशिका किल कृता, टीका त्रिमूव्या वरा ॥ १७ ॥
[स्रग्धरावृत्तम् ]
उत्पादध्रौव्यनाशा युगपदनुगता नीतिभेदव्यपेक्षाः ।
सत्ता स्याद्वादकान्ताऽखिलविषयगताऽवास्तिकान्ततः ॥
संक्षेपेग त्रिसूत्या प्रमितिनयमिलद्भाष्यवृत्युक्तयुक्त्या ।
वीरोत्या च त्रिपद्या गणधरश्तया भान्त्यतो भातु भून्यं ॥ १८॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.