·२ अप देतोपारा (३२३।१२) रोप मापा मयुक्य मीमांसन्ते, एतममाय- प, पनं महाने धन्दोगा. ति। यह ऋयः पटिनच्या पेच ते यएचा दिनः महति अपेश गृहतीसागर एतं परमारमानमेर मानसन्त विचारयन्ति । अपर्यवः यजुर्वेदिनः अग्नी अनिचपनगतमन्तु परमा मानं मोगासन्ते 'युनने मन उन युझने थिय' इत्यादिषु । छन्दोगाः एन्द मु गानयतीर: सामदिनम्नु महारते दामनगतमन्यु परमात्मानं मीसन्ते इति । अन 'मोनोसन्ते' इति साक्षानीमांसावाचकादमेव प्रयुक्तम् । मीमांसा नाम संशपपूर्वकाद्विचारात् जायमानो निर्गपः । सोऽयमयः तैतिरीय- असगे उक्तः ( २१११२ ) यदा चित् पटाय्य गप्ठन्तममिमरोळू प्रजापतिः अग्नेः पृष्टः अधावत् । न च अतियगन्तमग्निमयरोद्धु प्रजापतिरशमोत् । श्रान्तक्ष प्रजापतिधर्मव्याप्तोऽ- भूत् । ततः सः क चिदुपविश्य स्यटसाटात् स्वेदजलमुन्मष्टवान् । तच जलं धृतरूपेण प्रादुरभूत् । एतस्मिन्नन्तरे होमपटः प्राप्तः । आम्येन च होमः फर्तव्यः, तदानी- मन्यस्य दन्यस्याभावात् । तेन तदाग्य होतुं हस्ते गृहीतयान् प्रजापतिः । अपवित्र- स्वेदजल जन्मत्वाय तस्य घृतस्य प्रजापति. संदेहं प्राप्नोत् । तदुक्तं तद् व्यचिकित्सत् । जुहवानि, मा होमिनि । तविचिफिसाथै जन्म । य एवं विद्वान् विचिक्सिति । वसीय एव चेतयते' इति । अस्पापमर्थः- तत् स्वेदजन्य घृतं प्रति वि-अचिकित्सत् विचिकित्सा संशयं प्रापत् । कोऽसौ संदायः तमाद, किं जुहवानि अनेन धृतेन किं मया होम कर्तव्यः, अथवा मा हौपं मया होमो न कर्नन्यः अनेन धनेन इति । होमयोग्य न वा घृतमेतत् इति संशयः । तदेतत् विचिकित्सायै विचिकित्सायाः जन्म । सोऽयमेलादृशः संशयः प्रजापती उत्पन्न इत्यर्थः । यः कश्चित् विद्वान् एवं प्रजापतिवत् विचिकित्सति संशयं प्राप्य विचारयति, स वसीय एय श्रेष्ठतममेव चेतयते जानाति, निर्णयं लभते । एमत्र संशयपूर्वकविचारजन्यो निर्णय इति स्पष्टमेर मीमांसास्वरूप- मुक्तम् । गवामयनविकृतिरूपस्प उत्सर्गिणामयनस्य संवन्धि कि चिदहः परित्याज्यं, न वा इति विचारित (सेस, ७५७)' उत्सृज्यं नोत्सृभ्यमिति मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनः, तदाहुरुत्सृ- ज्यमेवेति, अमावास्यायां च पौर्णमास्यां चोत्सम्यमित्याहुः' इति । अत्रापि - मीमांसन्ते' इति स्पष्टः शब्दः। वृहदारण्यकोपनिषद्यपि ( ११५।२१ ) 'अथातो ब्रतमीमांसा' अध्यात्ममिन्द्रियाणां अधिदैवतं च देवताना असाधारणं कर्म विचारितम् । छान्दोग्येऽपि ( ५३११११) औपमन्यवादयः 'महायोत्रियाः समेत्य मीमांसा चक्रुः को न आरमा, किं ब्रह्मेति' इति मीमांसाशन्दः स्पष्टः । मीमांसाशः' इत्येतावनः क्रियापदस्य स्वीकारेऽपि न हानिः । इत्यारभ्य

·Prājña Pathashälā Mandala Grantha Mālā
MİMĀMSAKOSAH
Part I
Edited by
Kevaianandasaraswati
1952)
[Rs. 35

·दर्शनरूपन्यवहारेणैव लिप्यादिज्ञानं विनय पदपदार्ययोः वाक्यवाक्यार्थयोश्च संबन्धो वोध्यबोधक- रूपो व्यवहारेणैव जीवनपर्याप्तो ज्ञायते इत्यर्थः । ततोऽधिकज्ञानमिच्छंस्तु व्यवहारादितरानुपा- यानयलम्ब्य भूयो ज्ञानं लभते । पदशक्तिमहोपायाश्च प्राचीनैरकाः 'शक्तिमहं व्याकरणोपमान- कोशप्तवाक्याद् व्यवहारतथा वाक्यस्य शेषाद् विवृतेर्वदन्ति सानिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः। वृद्धाः एतेम्य उपायेभ्यः शक्किग्रहं वदन्ति तत्र अशिक्षितस्य व्यवहारो मुख्य उपायः, इतरे के चिद्ययाययं के चित्त नैव संभवन्ति । शिक्षमाणानां च प्रौढानां कोशो व्याकरणं च प्रधानम् । सुशिक्षितानां तु कोश एव मुख्यः उपायः भिन्नभाषाज्ञानादौ । विश्वमेदिन्यादयः कोशाः प्राचीनाः शब्दार्थसंबन्धज्ञानार्थमेव विरचितास्तदात्वे विद्वद्भिः । अमरत्रिकाण्डी तु सर्वेषामेव गीर्वाणवाणी- संपन्नानामुत्तमर्णा । अत एव 'रघुः लघुः (लघुगौमुदी) अमरः' इति त्रयी व्युत्पत्तिज्ञाने मातेवोप- युज्यते इति प्रसिद्धिः । तत्तद्भाषाज्ञानोपकारिणश्च उच्चावचा नानाविधाः कोशाः कोशकारै- विरचिताः । जागतिकज्ञानार्य च ज्ञानकोशा अपि महान्तो महद्भिः प्रकटिताः । भूयान् हि कोशग्रन्थानामुपकारः । यथा शब्दार्थकोशा भवन्ति, तया तत्तन्छास्त्रीयविषयकोशा अपि अती- वोपकारका भवन्ति । एकशास्त्राभ्यासस्य इतरशास्त्रविषयकोशा यथा सहायका भवन्ति, तथा स्वशास्त्रीयविषयकोशस्यापि भूयानुपकारः । एकैकस्मिन् हि शास्ने अनेके ग्रन्या भवन्ति, न चैकेन ते सर्वे प्रन्या अभ्यसितुं शक्यन्ते, तदा च अभ्यसनीयशास्त्रगतविषयककोशलाभ- श्वेत् तदा श्रमं कालयापनं च विनैव इष्टविषयांशज्ञानं सहसैत्र भवितुमर्हति । अस्माभिरेव तावत् धर्मशास्त्र, वेदान्तं चाभ्यस्यद्भिः मीमासाविषयकोशं विना भयोभूयः स्खलन कष्टं चानु- भूतम् । तेनैव च हेतुना मीमासाकोषनिर्माणबुद्धिरुत्पन्ना । अत एव १८५८ शकीयपौषशुद्ध- चतुर्थीदिने मीमासाकोपरचना संकल्प्य आरम्भः कृतः । एकदा कृतस्य कियतचित् लेखस्य अन्यदा मभव भूयानुपयोगः समभूत् । वेदोपाङ्गानि चत्वारि पुराणन्यायमीमासाधर्मशास्त्राणि । तर पुराणानि बाझादी- न्यष्टादश तावन्त्येवोपपुराणानि च रामायणमहाभारतसहितानि । न्यायः वैशेषिको गौतमीयः कापिलो लौकिकश्च । धर्मशास्त्र मन्वादय: स्मृतयः । मीमांसा च विंशत्यध्यायामिका पूर्वोत्तरत्वेन द्वेधा विभका पोडसलक्षणी चतुर्लक्षणी चेति । तर भीमासा वाक्यशास्त्रत्वात् पदसाखयत् प्रमाणशास्त्रवञ्च सर्वोपकारिणी । सरों वाग्व्यवहारः उच्चारणरूपो टेसरपश्च याश्यात्मा एव । धाक्याच उद्देश्यविधेयभावादिविचारं विना न ज्ञातु शक्यते । वाक्यार्थनिर्णयच विना मीमांसा न सिष्यति । ततय निर्मातास्यार्थज्ञानाय वेदानुसारिणा मीमांसवोपयुज्यते । न केलं थेदानुसारिणामेर ति तदितरेषामपि शन्दान्तरेण प्रकारान्तरेण वा यास्यमीमांसयर वाक्या- निर्णयो भरतीति न विवादः । यद्यपि जैमिनिमीमांसा धर्ममार्थमा 1 धर्मध वेदार्य इति तत्तदधि- करणेषु वेदवाक्यान्येव उदाहय श्रुतिलिङ्गवाक्यादिमिरपस्कृत्य प्राप्ताप्राप्तविवेकेन उपविधेय- - ·प्रकाशकस्य निवेदनम् अस्मद्गुरुचरणैः श्रीमत्केवलानन्दसरस्वतीभिः पूर्वमीमांसाकोशः साङ्गः सपरिशिष्टो व्यरचि । तस्य स्वरूपं सविस्तरं तैः स्वयमेव प्रस्तावे विशदीकृतम् । अयं कोशः पट्सु भागेषु विभज्य प्रकाशयितव्योऽस्ति । अस्य संपादनं सर्वथा श्रीपूज्यपादकेवलानन्दस्वामिभिरेव सुदीर्घकालं जैमिनीयतन्त्रस्य तत्संगतानां भाष्य वार्तिकादिटीकानामन्येषां च मीमांसानिवन्धानां, कल्पसूत्राणां, वेदवतुष्टयस्य च आलोडनं कृत्वा निर्वतितमस्ति । अत्र स्वयं विशेषो यत् ऐतिहासिकसरणिमनुरुभ्य व्याख्याक्रम उपन्यस्तोऽस्ति । अस्य कोशस्यान्ते परिशिष्टत्रयमन्तावितमस्ति , यत्र भाष्यवार्तिकादिपूद्धृतानां श्रुतिवाक्यानां मूलस्थलनिर्देशपूर्वकं विषमस्थलटिप्पणीसहिता अकारादिवर्णानुक्रमेण सूची , याज्ञिकपदार्थविवेचनकोशः, दर्शपूर्णमासाग्निष्टोमादिप्रकृति- यागप्रयोगाध संगृह्यन्ते । बहुवित्तव्ययायाससाध्यमिद प्रकाशनकर्म । ये सलु वैदिकविद्याप्रणयिनः उदारधियस्तैरन स्वधनव्ययकरणेनानुपमः पुण्यसंदोहः समधिगन्तव्य इति सविनयं निवेदयामः । मुंबईराज्यस्य शिक्षाविभागेन दश सहस्राणि रूप्यकाणि दत्त्वा अस्य प्रकाशनव्ययस्य भारो लघूकृत इति तस्य शतशो धन्यवादान वितरामः । किंच वर्वकोपाद्वैः महादेवतनूजे. केशवनामधेयैः पञ्च सहस्राणि रूप्यमाणि प्रकाशनव्यमार्थ दत्त्वा परमौदार्य प्रकटीकृतमिति ते नितरां प्रशंसामर्हन्ति । पुण्यपत्तनविद्यापीठेन प्रथमभागमुद्रणार्थ रूप्यकाणां सहस्र, मुंबई विद्यापीठेन च पञ्च शतानि रूप्यकाणि दत्त्वा प्रकाशनकार्यमुपकृतमिति तयोविद्यापीठयोरनुपहं नितराममिनन्दामः । मार्गशीर्ष शु. ४, है शक १८७४. लक्ष्मणशास्त्री जोशी, तर्कतीर्थः अध्यक्ष प्राज्ञपाठशालामण्डलस्य मुख्यसपादकच धर्मकारस्य ·wr लोकचरणः । एतारता माध्यीयमधिकरणं समाप्यते । किंच आदिमे शियति चित् कोपांशे तत्सदुपाख्यधनायप्रणीतो न्यायविन्दुरपि संगृहीत , पश्चात्तु ग्रन्यगौरवमयात् न्यायनिन्दुसंग्रह- स्त्यक्तः । एतेषु मायायाधिकरणेषु माप्य तन्त्रवार्तिक टुप्टीकापार्तिकं भादृदीपिका च एतत् त्रयमक्षरश सर्व संगृहीतं, भाष्यवार्तिक्यो आफरमन्थत्वात् भारदीपिकायाश्च नव्यपद्धत्या परि- प्कृतारस्थत्वात् । सर्पकाण्डीयानामधिकरणानामपि प्रारम्भे प्राचीनमुपलब्ध क चिनिर्मितक वा वर्गक्रमेण शीर्षकमुपन्यस्य ततो भाट्टचन्द्रिका भादीपिकाऽपरपर्याया उपन्यस्ता । तौतातिकमततिलको नाम भवप्रसादापरपर्याय अधिकरणार्यप्रतिपादक: प्राय प्रत्यधिकरण प्राभाकरमतमन्द्य खण्डयन् भवदेवप्रणीतः शास्त्रदीपिकात प्राचीनो ग्रन्थ । स च यानति भाष्ये तन्त्रमार्तिकं समस्ति तानेन । अर्थात् प्रपमाध्यायद्वितीयचरणमारभ्य तृतीयाध्या- यान्त एवायम् । तत्रापि द्वितीयाध्यायान्त एवास्माभिरुपलब्धो मुदित इति ताबानेर सगृहीत । तदेतत् द्वितीयविधमधिकरणम् । तत्र चाधिकरणस्यादिम सूत्र वर्णकैमेणोपन्यस्य तत्रतत्र सोऽय प्रन्यो निशितः। अय सर्वेषा सूनाणा शब्दशोऽर्थज्ञानार्थ नूतना वृत्तिरेवास्माभिः प्रणीता । सा च अधिकरणी निवेशिता । तत्र आदिम सूत्र वर्णक्रमेण प्रथमत उपन्यस्य वृत्त्यधिकरण सगहीतम्। तदेव कोपेऽस्मिन् वर्णक्रमोपबशीर्षकानुसारेण भाष्यीयाण्यधिकरणानि सकर्मा- धिकरणानि च उपलम्पेरन् , तौताधिकरण वृत्यधिकरण च वर्णक्रमोपबद्धतत्तदादिमसूत्रानु- सारेणोपलभ्येति ज्ञेयम् । एतेषु चतुर्विधेष्वधिकरणेषु आदौ च एव डमरुचिह निवेशितम् । अय न्याया । अक्षाभ्यानन्याय, अग्निसमार्गन्याय , अङ्गगुणविरोधन्याय इत्या- दयो मीमासाशास्त्रीया , के चित् उत्तरमीमासाशाखीया , के चिच्च व्याकरणशास्त्रीया परिभापारूपा अपि शेषरादौ न्यायशब्देन सोधिता , अन्ये च न्यायसुधाकारादिभि वार्तिकाद्यनेकाकरप्रन्यस्था श्लोकरूपा, ते सर्वे यथालाममत्र सगृहीता । एते हि धर्मशास्त्रनिवन्धेषु च इतरनानाविधेषु शास्त्रीयनिरन्धग्रन्थेषु साक्षात् मीमासानिवन्धेषु च अर्थनिर्णयाचे प्रमाणत्वेनोपन्यस्ता । ततय तेषां सग्रह आवश्यक एव । एतेषा मीमासान्यायाना द्वित्रादीन्यपि नामधेयानि तनतमोपलभ्यन्ते यथा पर्णतान्याय पर्णमयीन्यायः पर्णमप्यधिकरण इत्यादि । तत्र एक किचिनामधेय अधि- करणादौ शीर्षकत्वेनोपन्यस्त, अवशिष्ट तुवर्णक्रमे उपन्यस्तम् । किंच शास्त्रीयन्यायवत् लौकिका अपि न्याया मीमासामन्ये वेव अधिकरणार्यनिर्णयोपयेशिवेन उपन्यस्ता भूयोस । तेऽपि च सग्रहीतल्या एस ! यदि च के चिल्लौकिमा न्याया कोपेत्र निवेशनीया एव, तदा निमाराधमत्र- शिष्ट., इति लेकिकन्यायसाहस्रयादिमन्येषपलब्धा सर्वे लौकिका न्याया संगहीना एवास्माभि ।

·अनुक्रमणिका प्रकाशकस्य निवेदनम् ... ..." प्रस्ताव १-७४ ... १ मीमांसा प्राचीनैव पृ. १, २ मीमांसा नाम २, ३ मीमासाकोषावश्यकता ३; ४ कोषस्य विषयः ५, ५ अस्मदीयो वर्णक्रमः संधिशास्त्रं च ९; ६ अन्धकाराः १०, ७ गृहीता ग्रन्थाः २२, ८ मीमांसायाः प्रयोजनम् २२; ९ मीमांसायाः गृहीतकृत्यम् २३, १० मीमांसायाः तर्कसंग्रहः २३, ११ मीमांसकमत्ते देवताः सन्ति न या २५; १२ नाणी संहितया पाठः २६; १३ वृत्तिकारस्य शबरादिकृत उल्लेख: २७; १४ माध्यगता: पाठभेदाः २९ १५ वार्तिककारकृतं सूत्रभाष्यदूषणम् ३६; १६ भादीपिकाकारमदर्शितं सूत्र- भाष्यादिदूपणम् ४८; १७ याशिकास्तु ५८, १८ संघकाण्डीयाध्यायादि- विवरणम् ६८ १९ संकर्षकाण्डस्य शायरभाष्यादिकृता उडेसाः ६८ २. संकर्षमाहचन्द्रिकाकृतं माध्यादिनिरसनम् ७२. ग्रन्थसंक्षेपस्तविवरणं च ... शुद्धिपत्रकम् ... .. मीमांसाकोपः . ... १-६०० ... ७५ ८० .... .

·८ . . आहानां तु प्रधानरम्पपदेश. इति न्यायविसमयः । (आपध, २०१३) इति सूतं आगना कल्पसूत्राणां प्रधानवाचिमिः शन्दः 'छन्दः वेदः मानणं' इत्यादिभिः व्यप- देशो न न्याय्यः इति व्याख्याय न्यायविसमपः न्यायरिदा सिद्धान्तः इति च व्याख्याय शंकरभगवत्पूज्यपादः 'ताविमी पूर्वपक्षसिद्धान्तो कससूत्राधिकरणे ( भा. १।३।६) स्पष्ट द्रष्टन्यो ' इत्युक्तम् । तेन अधरमीमांसाधिकरणेषु पूर्वपक्षसिद्धान्तसाधकाना बोजभूतानां च युक्तीनां न्यायशब्दयाध्यता ज्ञायते । यथा ' नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरुपयते' इति आकृत्यधि- फरणस्य चीजम् । पया या 'अनन्यलभ्यः शम्दार्थः । इति करधिकरणस्य बीजम् । इत्यादि । किंच तस्याश्च सर्वगामित्वं तन्न्यायत्वात् प्रतीयते । नेकपामेव सा हस्ति, केषां चिहा न विद्यते ।। ' इति वार्तिकम् (११३१४८ पृ. २१६) । तस्याः शब्दशक्तरित्यर्थः । अत्र सुधा (पृ. २०७) तस्मिन् सर्वगामिवे न्याय. युक्तिः यस्याः शक्रस्ति सा तन्न्याया, तद्भायः तन्यायत्यम् । कीदृशो न्याय इत्यपेक्षायामाह-नकेपामिति' इति । अत्र न्यायशब्दस्य युक्तिः इत्यर्थः कण्ठत एयोक्तः सुधाकारेण ! मीमांसासूत्रेषु च अनेकवारं न्यायशब्दः प्रयुक्त । तर च सर्वत्र युक्तिः युक्त योग्यं इत्येवार्थः प्रायः प्रतीयते यया ' अन्यायश्चानेकशब्दत्वम् ।। इति सूत्रम् ( ११३८।२६)। अत्र भाप्यं न चैष न्यायः, यत् सदृशाः शब्दाः एकमर्थमभि- निविशमानाः सर्वे अविच्छिन्नपारंपर्या एवेति-इति । लौकिकन्यायसंग्रहकारवाह - सर्ने लौकिका दृष्टान्ता: लौकिश्यः कयाध (योगवासिष्ठायुक्ताः दामव्यालकटापा) न्यायत्येन उदाहतुं शक्यन्ते' इति । सर्वयाऽपि रीतिः पद्धतिः प्रकार युक्ति इत्यर्यमालम्ब्यैव मीमांसाकोघे शास्त्रीया लौकिकाच सर्वे न्यायाः संग्रहीता इति निष्कर्षः । अथ कोपे तृतीयोऽशो लघुसिद्धान्ता नाम । न चात्र लघुवं अल्पशब्दकत्वम् । के चिद्धि शब्दतो महान्तोऽपि मान्ति । ततश्च अधिकरणभिन्न. सन् न्यायमिन्नश्च सन् अल्पो वा महान् वा मामासानन्यस्यो माग,, इति पारिभाषिका लघुसिद्धान्ताः इति । तेपामादौ च * इति ताराचिहं निवेशितम् । लघुसिद्धान्तराक्याना निवेशने चेयं रीति - किंचिच्छब्दारल्धेषु सिद्धान्तवाक्येयु निवेशनीयेषु तत्रत्य मुख्य पदं प्रथम प्रयमाद्वितीयादिविभक्तिकमेग, तत्रापि एक- वचनादिकमेण निवेशितम् । ततः तटितानि सामातिकानि पदानि यथायोग वर्णक्रममनुसृत्य निवेशितानि । क चित्तु सिद्धान्तवाक्यानो विषयभेदेन विभागं कृत्वा अर्यानुसारेण निवेशः पृत , तत्रापि यथाययं वर्णक्रमो न हापित । सिद्धान्ताश्चैते नानामीमांसाशास्त्रीयान्येम्य उद्धृताः । प्रायः अश्चरशो यथादृष्टा एव । भ्यःस्थलेषु तु क चिदक्षरादिपरिवर्तनं कृत्वाऽपि । के चित् शर्षिकरूपा. के चित् तात्पर्योधारात्मका अपि भवन्ति । तेन सिद्धान्तप्रदर्शनप्रवणत्वात् यया- दृष्याक्षरात्मराचीनमन्यस्यः फक्किकोडारादर्शनेऽपि नाक्षेतव्यः संपादक।

·ॐ नमो गुरुभ्यः । निर्मथ्य निगमसिन्धून् विविधन्यायाभिधानमन्यानैः । धर्मसुधामुद्धरते भूयो मुनये नमोऽस्तु जैमिनये ।। प्रस्तावः . तदाहा, मीमांसा प्राचीनैव-- मीमांसा किल बहोः कालात् प्रागेव याज्ञिकानुष्ठानेषु प्रवृत्तेति श्रूयते । ऐतरेय- ब्राह्मणे तावत् अग्निष्टोमगतदीक्षणीयेप्टौ अग्नाविष्णुदेवताक एकादशकपालः पुरोडाश उक्तः । तस्य अग्निश्च विष्णुश्चेति द्वौ देवौ । तत्रेयमाशड्का कैश्चित् ब्रह्मवादिभिरुपन्यस्ता यदेकादशकपालः पुरोडाशः, द्वावग्नाविष्णू, का एनयोस्तत्र क्लुप्तिः का विभक्तिः' इति । तत्र अन्यैर्ब्रह्मवादिभिः प्रत्युक्तं, अष्टाकपाल: आग्नेयः, त्रिपालो वैष्णवः' इति । तत्र आमेयस्य कथ- मष्टाकपालत्वनियमः इत्याकाङ्क्षायां ' अष्टाक्षरा वै गायत्री, गायत्रमग्नेश्छन्दः' इति युक्तिरुदा- हता । अयमर्थः, अग्नः गायत्रीछन्दसश्च प्रजापतेर्मुखात् समकालमुत्पनत्वेन संबद्धत्वार, गायत्र्याश्च शीतचरणमष्टाक्षरत्वात् आग्नेयपुरोडाशत्यपि अष्टाकपालत्वमिति । अय वैष्णवस्य कार्य किपाल- स्वमिति चेत्, तत्राह 'त्रिहीदं विष्णुर्यक्रमत् ' यस्मात् विष्णुना सर्व विश्वं त्रिभिः पादप्रक्रम- याप्तं, तस्मात् विश्वव्यापकपादप्रक्रमन्नित्वसंबन्धात् विष्णोः पुरोडाशस्य त्रिकपालत्वं युक्तमिति (ऐना. ११११६-७)। तथा अग्नीपोमप्रणयने अध्वर्युणा अनुवचन!षे दत्ते 'सावीहि देव प्रथमाय पित्रे इति सावित्रीमन्याह' इति विधिना होत्रा सवितृदेवताका 'सावीहि देव' इत्यादिका ऋक् अनुवक्तव्या इत्यु- कम् । तत्रेयमाशका उद्भाविता ' तदाहुः यदग्नीपोमाभ्यां प्रणीयमानाम्यां अनु वाचा आह अथ कस्मात् सावित्रीमन्वाह ' इति । अग्नीषोमप्रणयनार्य अग्नीषोमदेवताका ऋक् अनुयतीन्या, सक्ति- देवताका कयं विधीयते इति । तत्रोचरमेवमुक्तम्- ' सविता वै प्रसवानामीशे तस्मात् सावित्री- मन्याह ' इति । सर्वाणि हि कार्याणि सवितृसंमत्यैव भवन्ति, नहि सवितप्रकाशं विना पदात् पदमपि चलितुं कश्चित् शक्नोति । तस्मात् सर्गस कार्यसंमतीनां सविता ईशे ईछ । तस्मात् तत्समतिप्राप्त्यर्थ प्रणयनारम्भे सवितृदेवताकैव ऋम् अनुवतव्या इति । अन्यान्यपि अनेकान्यु. दाहरणानि शङ्कासमाधानात्मकमीमांसासूचकानि ब्राह्मणप्रन्येषु द्रष्टव्यानि ।

·. . , प्पत् । तर पुस्तके १३३ पृष्टे -भिन्ने ऽतनि' त्यादी- इति मुद्रितम् । तत्र -भिने अन् ' इत्यादी- इति मुद्रणे को मुद्रकस्य श्रमः ! प्रायः सर्वत्रैव संधिशासप्रवर्तने अव- तरणचिहदाने च याचमुरापाहणविचारो या सारासार विवेको या मुद्रणे नैव क्रियते इति महती विरेफभ्रष्टता । सर्यपाऽपि अस्माभिः कोपमुद्रणादौ संधिशास्त्रशैथिल्यमेव वाचकमुखार्य स्वीकृतम्। मोऽनुस्वारः' इत्यादिविषये च किं चित् साहसं परिभाषारूपमेव स्वीकृतम् । 'प्रयोजनमिति ' इति या प्रयोजनम् इति ' इति या मुदितव्ये 'प्रयोजनं इति । इत्येव मुद्रि- तम् । ज्ञानमनुमितिः । इति वा 'ज्ञानम् अनुमिति.' इति या निवेशनीये ज्ञान अनुमितिः इत्येव निवोशितम् । सेपमस्मदीया परिभाषा वाचकसौख्यार्थमेव इति न शास्त्रविद्भिर्दूपणीया वयम् । सर्वयाऽपि संधिशाखशैथिल्यमेव स्वीकृतमस्माभिः गहने गभारे विषये वाचकपान्यानां मुखेन प्रवेशनायेति ज्ञेयम् । कचित्तु कारणान्तरेण तथा कर्तुं नापरि इत्यपि सत्यम् । ग्रन्थकारा:- येपां अन्याः कोपेऽस्मिन् संगृहीताः, येषां चापि संग्रहीतुमशक्याः, तेऽपि तेऽपि च प्रसङ्गसंगत्या विज्ञानार्य निर्दिश्यन्ते, ये च तदीया अन्याः स्वीकृताः यथा च, तदपि निर्दिश्यते । तदीयः कालश्च प्राक् विद्वत्साधित एष अनूयते ययालाम, न स्वतन्त्रसंशो- धनपूर्वकम् । तद्यया- मीमांसाचार्याः प्राचीना:~आत्रेयः । 'फलमात्रेयो निर्देशात् ' १३१८, 'मुख्यानन्तर्यमात्रेयः । ५।२।१८, ' निर्देशाद्वा त्रयाणां स्यादग्न्याधेये संबन्धः कत ब्राह्मण- श्रुतेरियात्रेयः । ६।१।२६ इति त्रिवारम् । आलेखनः । 'व्युद्ध भारम्यस्त्वालेखनः । ६।५।१७ इत्येकदैव । आश्मरथ्यः। ' अनिरुप्तेऽम्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्याश्मरथ्यः । ६५६१६ इत्येकदैन । ऐतिशायनः । सर्वेषां बैकमात्र्यमैतिशायनस्य ' ३१२।४४, 'स्याद्वाऽस्य संयोग- यत् फलेन संबन्धस्तस्मात् कमैतिशायनः' १२४, लिङ्गविशेषनिर्देशात् धुंयुक्तमैति- शायनः । ६।११६ इति त्रिवारम् । कामुकायना ।' तथा चान्यार्थदर्शनं कामुकायनः '११११५८, सकृदियां कामुकायनः परिमाणविरोधात् । १२१६२ इति द्विवारम् । काजिनिः। 'कती फलार्पवादमङ्गवत् कार्णाजिनिः ४१३३१७, 'स कुलकल्पः स्यादिति कार्णाजिनिरेकस्मिन्नसंभयात् ' ६३५ इति द्विवारम् ।

·अथातो "होत्राणामेव मीमांसा ( शांश्री. १८१२४१३४ )। अत्र होत्रनुष्ठान- विचारानन्तरं होत्रकाणामेव विचारोऽवशिष्टः इति व्याख्यानं आनीयभाष्ये । 'अथास्तमिते आदित्ये उदकं गृह्णीयात् , न गृहीयात् इति मीमांसन्तै ब्रह्मवादिनः' (बौध. १२६११) इत्यत्र पूर्वोत्तरपक्षपरिग्रहेण विचारो मीमांसापदार्थः स्पष्टः । 'शुचेरश्रद्दधानस्य श्रद्दधानस्य चाशुचेः । मीमांसित्वोभयं देयाः सममन्नमकल्प- यत् ॥' (बौध. १११०१५) इत्यत्र गोविन्दस्वामिना विवरणे 'मीमांसित्वा विचार्य' इति व्याख्या- तम् । तेन विचारार्धको मीमांसाशब्दः । गौतमधर्मसूत्रे ' तत्र प्रायश्चित्तं कुर्यात् न कुर्यात् , इति मीमांसन्ते । ( १९४) इति संशयमुपन्यस्य ' न कुर्यादित्याहुः । (५) इति पूर्वपक्षप्रतिज्ञामुपन्यस्य ' नहि कर्म क्षीयते इति' (६) इत्यनेन पूर्वपक्षे युक्तिरुपन्यस्ता । 'कुर्यादित्यपरम् । (७) इति सिद्धान्त- प्रतिज्ञामुक्त्वा 'पुनःस्तोमेनेष्ट्वा ' (८) इत्यादिभिः सूत्रै. तत्साधिकाः श्रुतय उदाहृताः । तेन पूर्वोत्तरपक्षपरिग्रहेण निर्णयान्तो विचारो मीमांसापदार्थः स्पष्टो भवति । 'तत्र प्रायश्चित्तं कुर्यान कुर्यादिति मीमांसन्ते । (बाध. २२२२) न कुर्यादित्याहुः ( ३ ) । नहि कर्म क्षीयते इति ( ४ ) । कुर्यादित्येव तस्माच्छुतिनिदर्शनात् (५)।' इति अत्रापि मीमांसापदस्य विशिष्टविचारपरत्वं स्पष्टम् । सर्वयाऽपि मानवोत्पत्तिमारम्यैव मीमांसाया अप्यारम्मः । नापि मानवा एव मीमां- सन्ते पशुपक्ष्यादयस्तियश्चोऽपि भक्ष्यमिदमभक्ष्यं वेति मीमासिन्वैव भक्षयन्ति । यनचटकादयः पक्षिणोऽगि प्रसूतिकाले प्राप्त स्थानं मीमांसित्वा अनुकूले एव त्याने अनुकूलरचनं कुलायं निर्मिमते। इति तिर्यश्वपि मीमांसा समस्त्येव । सेयं मीमांसा यथाप्रज्ञ वर्धमाना भूयसीमेव परिणति कालेन प्रामा । तनेदं पण्डितबुद्धिप्रकर्षाधीन वेदवाक्पार्षनिर्णायक वाक्यार्पमीमांसाप्रवाह निष्कर्परूपं जैमिनिमीमांसादर्शनं 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यारभ्य ' यया याज्यासंप्रेपो यथा याश्या- संप्रेषः' इत्यन्तं घोडशाध्यायात्मकम् । मीमांसाकोपावश्यकता- मातुः कटिपार्थेऽवस्थितः पद्भ्यो रिमाणो वा वाल: मातापित्रादिभिरुचारितान् शब्दान् शृण्वन् तस्कृताथ क्रियाः पश्यन् फियत्या चित् कालरलया अस्य वाक्यस्यायमर्य इत्ययगच्छति। एवमेव नानाविधान् शब्दान् शृण्वन् पसंथ कर्माणि वाक्यावपवान् पदरूपान् तदर्था. थापि भेदेनाकलपति । एवं पदाग्यवानपि प्रकृतिप्रत्ययरूपान् आपाततोऽगम्छति । एवं पदाना पदार्थानां च पायवाचकमात्र जानन् स्वयमपि तथा व्यरहरति । अशिक्षिता निरक्षरा हाटिकाजा- विपालादयोऽपि स न्यरहारं कुर्वन्तो दृश्यन्ते । सोऽयं व्यवहाराद शक्तिमह इत्युप्पते । अपग- ·. - यानां जैमिनिरेय प्रणेता इति नकार्यसितिः । उभयमीमांसासूत्राणां प्रणेता, जैमिन्यादेः फश्चित शिष्यादिरिति नानाः । एवं सन्येय उभपत्र जैमिनियादरायणपदनिवेशः संगछते इति । शासदीपिकायाप्टीकायां सिद्धान्तचन्द्रिकायों (तपादे पृ. ४ ) ' गुरुपर्वक्रमामय संबन्धी यथाऽश्रेय फेथिदुकः । तथया- ब्रह्मा प्रजापतये मीमांसां प्रोवाच, , सोपीन्द्राय, सोऽ- प्यापे, स च पसिष्ठाय, सोऽपि पराशराय, पराशरः कृष्णद्वैपायनाय, सोऽपि जैमिनये, स च स्योपदेशादनन्तरं इस न्याय अन्ये निबद्धवान् इति । क चित्तु ब्रह्मा महेश्वरो वा प्रजापतये मीमांसा प्रोवाच, प्रजापतिरिन्द्राय, इन्द्र आदित्याय (आदित्यो ,यसिष्ठाय ) इत्येवमादि पाठान्तरम् । इत्युक्तम् । अत उपपन्नं जैमिनियचनं आकृतिः शब्दार्थ इति । इति भाष्यकारेण निर्दिष्टोऽयं ( भा. ११११५ पृ. ५२) मीमांसासूत्रकारो जैमिनिः । एतत्प्रणीतानि द्वादशलक्षण्याः सर्वाणि सूत्राणि संगृहीतान्यत्र कोपे । उपवर्षाचार्याः । पाणिनेाकरणकारस्य गुरुरयमिति कथासरित्सागरः । पाणिनेः कालस्तु राजवाडेमतेन सनात् प्राचीनमष्टमं शतकम् । चित्रावशाखणस्तु 'राजवाडे- मतेन पाणिनेः काल: १२००-९००, काळेमतेन च सनात् प्राक् ७०० ' इति वदन्ति । भगवत उपवर्षस्य विंशत्ययायामकमीमांसायां वृत्तिरासीत् । शबराचार्यत्तिकारपदेन उपवर्षपदेन चोल्लेखः कृतः परस्तादुदाहरिभ्यते । शारीरकमाप्ये भगवापूज्यपादैः स्फोटयादे ( १२३६२८ नमू.) 'पर्णा एव तु शब्दः इति भगवानुपवर्षः ' इति, 'एक आत्मनः शरीरे भावात् ' ( ३६३१५३ अस.) इति सूत्रे च ' भगवता उपवर्षेण प्रथमे तन्त्रे आत्मास्तिन्याभिधानप्रसको शारीरके वक्ष्यामः इत्युद्धारः कृतः' इति च उल्लेखः कृतः । एतेन च विंशतिलक्षण्या उपवर्पवृत्तिरासीदिति सिध्यति । भर्वमित्रादयः । शावरभाध्यात् प्राचीना वृत्तिकारा एते ' प्रायेणैव हि मीमांसा लोके दोकायतीकृता । तामास्तिकपणे कर्तुमयं यत्नः कृतो मया ॥' (श्लोर. १११११।१०)। ननु मीमांसायाचिरंतनानि भर्तृमित्रादिरचितानि व्याख्यानानि विद्यन्ते, किमनेनेत्यत आह-प्राये- णेति । मीमांसा हि भर्तृमित्रादिभिः अलोकायतैव सती लोकायतीकृता नित्यनिषिद्धयोः इष्टानिष्टफलं नास्ति' इत्यादिव(पसिद्धान्तपरिग्रहेण, तामास्तिकपथे कर्नु वार्तिकारम्भयानः कृतो मयेति । रत्नाकरः । कृतः कर्तुमारब्धः आदिकर्मणि कः । के. तन भर्तृमित्राचार्यः मीमांसासूत्रभाष्यकार एव कश्चित् इति बहुसंगतम् । उदाहृत- श्लोकवार्तिकातु तत्र संशय उत्पद्यते, शावरभाष्यटीकाकारोऽयं प्राचीनः स्यादिति ततो माति । तन्निर्णये तु न प्रवर्तामहे । शबराचार्यात् प्राचीनोऽयं सूत्रभाष्यकार इति मत्वा साधयामः । भवदासः । अयं शबराचार्येभ्य: प्राचीनः सूत्रवृत्तिकृत् । स च ' अपातः ' इत्यैकपदं मन्यते । तया चोक्तं श्लोकवानिके (१११११-६३) 'समुदायादवष्टिय भव.

·. भाव निर्गीय इतरवाक्याविरोधेन वाक्यार्य निर्णयति मीमांसा । वेदवाक्यार्थनिर्णयसाधकन्यायैरेव स्मृतिपुराणेतिहासकाव्यनाटकाख्यानकाख्यायिकाकथासरित्सागरादिक - सकलमेव गीर्वाणवाणीगतं वाड्मयं लोकभापामयं चापि नानाविधं वाड्मयं विचारगोचरीकर्तुं ज्ञातुं निर्गतुं शक्यतेति नाश्चर्यम् । मीमांसा नाम च पूजितविचारः । 'मान पूजाया ' इति पूजार्थकमानधातोः मान्बधदान्' इत्यादिसूत्रेण सन् प्रत्ययः । अस्य सन्-प्रत्ययस्य च 'मानेर्जिज्ञासायां' इति वार्तिकार जिज्ञासाऽर्यकता | जिज्ञासाशब्दस्य च ज्ञानेच्छावाचकत्वेऽपि लक्षणया इच्छा- साध्यविचारार्थकता । तथा च मीमांसाशब्दस्य पूजितविचारार्थकता । विचारस्य पूजितत्वं चार तर्कोपटब्धत्वम् । तर्कश्च ऊहापोहरूपो न्यायलपश्च । न्यायश्च लोकव्यवहारसिद्धा रीतिः, प्रायश्च पूर्वोत्तरपक्षसाधिका युक्तिः । सैव हि ' तदधिकरणन्यायेन, अदोऽधिकरणन्यायेन' इति न्याय- शब्देन भण्यते । लोकरीतिश्च क चित् । अत एव श्रुतिविरुद्धस्मृत्यप्रामाण्याधिकरणस्य 'अश्वैरपहनं को हि गर्दभैः प्राप्तुमर्हति ' इति आधारभूतं न्यायमाचक्षते । तस्या अस्या मीमांसाया अध्ययनाध्यापनादि नितान्तं तनुतां गच्छति दिनदिने, उपयोगस्तु भूयान् प्राचीनशास्त्राभ्यासकानां विदुपामाधुनिकानां च । न्यायालयगतानां च प्राचीनधर्मशास्त्रादिवाक्यार्यविचारकाले विना मीमांसा संकटमेवापतति । वेदान्तशास्त्रीयाणां विशेषतश्च धर्मशास्त्रीयाणां ग्रन्थानामभ्यासो विना मीमांसा पदेपदे एव प्रस्खलति । भूयिष्ठान हि मोमांसासिद्धान्तानाश्रित्य आकरप्रन्याः प्रवर्तन्ते । ' संयोगपृथक्त्वन्यायेन, ग्रहैकत्वन्यायेन, बला- बलाधिकरणयामेन ' इत्यादिना हि मीमांसान्यायान् तत्रतत्रोदाहरन्ति । अत एकार्य मीमासा- कोपविरचनप्रयासः सफलः । इत्यलम् । कोपस्य विषय:- मीमांसाकोपेऽस्मिन् सर्वाण्यधिकरणानि, शास्त्रीया लैकिकाश्च न्यायाः, लघुसिद्धा- न्ताश्चेति त्रितयस्य संग्रहः । तत्र द्वादशलक्षणीस्थानि माष्यीयाणि, सकपकाण्डीयानि माट- चन्द्रिकास्यानि, तौतातिकमततिलकस्थानि, केवलानन्दीयवृत्यधिकरणानि चेति चतुर्विवान्यधि- करणानि । भाष्यायाधिकरणेषु तावत् प्रथमं अधिकरणार्थबोधक प्राचीनसंशोधकसंपादित वा अस्म- निर्मित वा शीर्षकमुपन्यस्तं, ततः सूत्र अध्याय-चरण-अधिकरण-सूत्राकसहितं, तनो भाष्य, ततो वार्तिक, ततः शानदीपिकास्थाः श्लोकाचक चित् गद्यभागथ, ततः मयूखमालिकाs- परपर्यायसोमनाधीस्था संगति: सूत्रार्थः क्वचित् कश्चित् शास्त्रार्थश्व, ततो जैमिनीयन्यायमाला- विस्तरस्यः श्लोकः श्लोको श्लोका वा, ततो मादीपिका, ततो मण्डनाचार्यप्रणीतमीमांसाऽनुक्रमणि- कास्यः अधिकरणार्यप्रतिपादकः श्लोफचरणः, ततः श्रीशंकरमप्रीतमीमांसासारसंग्रहस्थरतादृशः :- ·- - अत्र विधिनिकः (पृ. २७९) 'एषमनपेक्षतया प्रामाण्यसिद्ध कार्यान्वयरहित- भूतादिकमपि अगमपितुमलमाम्नाय इति, असमञ्जसमेतत् यदि कार्यरूप एव वेदार्थ, कथ तर्हि मन्त्रार्थयादा सोपनिपाका । यस्मात् भूतादिकम चोदनैः गमपति, कय कार्यमर्यमेवमा- गमयन्ती भूतादिकमपि गमपति ' इति । एव इत्यादिना आम्नाय इत्यन्तेन 'चोदना हि भूत मपन्त भविष्यन्त' इत्यादि चोदनासूरस्य भाष्य व्याख्यातम् । अन कणिका ' चोदना हि इति भाध्यम यस्य निधनकृतो व्याख्यान असमञ्जस इत्याह इत्यसमञ्जसमेतत् । सर्वनामपरामृष्ट निबन्धनकृतो व्याख्यानमाह- " यदि कार्यरूप एव वेदार्य , क्य तर्हि मन्त्रार्थवादा सोप निपल्का भूतार्याभिधापिन " इत्याशक्य अवतारित चोदना होति । तस्यार्थमाह- यस्मात् भूतादिक्मयं चोदनैव गमयति' इत्यादि । अप अत्यो वृहतीप्रन्य (पृ. १६, १८) 'चोदनेति क्रियाया प्रवर्तक वचनमाहु इति कार्येऽये वेदस्य प्रामाण्य दर्शयति । तलक्षणो धर्म इति वदन् ( एतान्यक्षराणि भाध्यमले न विद्यन्ते ) कार्यरूप एवेति दर्शयति । चोदना हि भूतमिति । यदि कार्य एव चार्य वेदस्य प्रामाण्य, कय तर्हि भूता- पर्यावगति मन्त्रार्यवादेषु । तेपामपि हि कार्याता द्वितीये पादे वक्ष्यति । तदुक्क ( भाष्ये) शकोत्सवगमयितु इति । अत्र विचार्यम् । नियधनम यरतावत् नाघाप्युपलब्ध । मण्डनाचार्योक्तेस्तु प्रकृतोपयोगि निबन्धनप्रायस्वरूप निश्चयम् । चूहती तु मुद्रिता उपलभ्यते । एव सति निबन्धन- वृहत्योस्तुलना वर्तव्या । तत निबन्धन च बृहती च एक एव वा नामभेदेन प्रय, मिनी वा अन्य इति निश्चेतु शक्यम् । वय तु प्रतीम निबधनबृहत्यो यद्यपि अर्थत ऐक्य, तथापि अक्षरशो विचारे महान् भेद । भिन्ना हि उभयत्र अक्षरपरिपाटी । ननु प्रभाकरगुरुमतप्रति- पादिकाया निबन्धनाख्यटीकाया विद्यमानायां पुनर्बहताकार कस्मात् टीकान्तरमकरोत् इति । उच्यते । साधितं हि प्राक्, यत् गुरु , जरमामाकरा, नव्यप्राभाराध भिन्ना इति । तेन सन्यामपि प्राचीनायो टीकाया स्वत प्रभाक्रगुरप्रणीतायां नव्यमतप्रतिपादनार्य नव्यप्राभाकरेण बृहती नाम अपग टीका प्राणायि इति न कश्चिदोष । यथा जैमिनिसूनवृत्तयो का शाबरभाष्य- टोका वा नानाकर्तृका मतभेदेन भवति तद्वत् । सर्वथाऽपि निवधनारता भाष्यव्याख्या मिन्ना, सा साक्षात् गुरुप्रणीता स्यात्, बृहती नाम भाभ्यव्यारया च निरधनाद्भिना अन्येन पेन चित् प्रणीता स्यात् । तस्मात् गुरुरन्य , जरत्प्राभारो भिन्न , नव्यप्रामाश्रो बृहनाकारच ताभ्यां मिन्न इत्येव निश्चनव्यम् । तत्र बृहती शावरभाष्यस्य टीका तर्कपादीया सा अधिकरणश सगृहीता तावया एवं लब्धत्वात् । सा च अर्थज्ञानोपयोगिरसस्थमजु विमलांशसहिता। .

·७ इमे सेर्व न्याया वर्गक्रमेण तरतत्र निवेशिताः । न्यायादौ च अधिकरणवत् डारुचिहं निवेशितम् । एवं अधिकरणस्यादौ न्यायस्यादौ चैव केवलं डमरुचिहं निवेशनीयमिति दण्डकोऽस्माकम् । परंतु सोऽयं प्रथमत एवानिर्णीतत्वात् १८४ पृष्ठपर्यन्तं मुद्रणप्रणाली न प्रापत् । ततः परं तु सोऽयं दण्डक एव सर्वत्र स्वीकृतः । तत्र न्यायो नाम परार्थानुमानान्मको वाक्यसमुदायः । स च धक्यको वा चौद्ध- वत् , व्यवयको का मीमांसकवत् , पञ्चाययवो वा तार्किकवत् । प्राड्विवाकस्य निर्णयपत्रमपि न्याय एव । इयांस्तु विशेषः, यत् न्याये शरीरलाघवं सूत्रात्मकत्वं च, निर्णयपत्रे तु शरीरगौरव भाष्यात्मकन्वं चेति । परंतु न्यायः निर्णयः प्रतिज्ञादिपञ्चकं इति पर्यायाः । रीतिः प्रकारः पद्धतिः इत्ययमपि न्यायपदार्थः । तथाहि ताः प्रप्राहं शंसति यथा धृपाकपि, धार्पाक हि, धृपाकपे- स्तन्न्यायमेति ' इति ऐतरेयकं ब्राह्मणम् ( ३०६९ ) । अस्यार्थः --~- ता: नाराशंसीसंशकान् मन्त्रान् प्रमाहं पादशः प्रगृह्यप्रगृह्य शंसति ब्राह्मणाच्छंसी । यथा चूपाझपि नाम सूक्तं पादशो विगृह्य शंसति तथा । हि यस्मात् कारणात् इदं शंसनं वार्षाकपं वृषाकपिसंबद्धं कर्तव्यम् । तत् तस्मात् वृपाकपेः नाम सूक्तस्य न्यायं प्रकार विगृह्यशंसनरूपं एति प्रामोति-इति । अर सायणाचार्यः न्यायशब्दस्य प्रकार इत्यर्थः कृतः । स होवाच शुनःशेपः ( अजीगत पितरं ) ' यः सकृत् पापकं कुर्यात् , कुर्यादेनत् ततोऽपरम् । नापागाः शौदान्यापादसंग्रूपं त्यया कृतम् " इति ( ऐना, ३३६५४४) अत्र सायणः-- शौद्रात् न्यायात् नीच जातिसंगन्धिन करादाचरणात् न अपागाः अपगतो न भवसि इति । तथा च न्यायः आचरणं रीतिः पद्धतिः इत्यर्थः । यद्यत् अल्पसंख्य, तत्तत् पूर्व कुर्वाणा तांता संख्यं पूरयन्ति, याया संख्या शयितव्या' या प्रयोविंशतिराने पञ्चाहः पडहो द्वादशाहः इति सोदाहरणो न्याय एवोदा. हनः एतेन तातो संख्या पूरपति ' इति शाहसायनश्रौतसूत्रेण ( १३१५५११) । 'वर्णानामांश्च न्यायतोऽभिरक्षेत् ' (गौध १११९) इत्या न्यायतः इति लोक शाखाविरुद्धेन मार्गेण इति व्याम्यानं मस्करिमाप्ये । 'न्यायाधिगमे तोऽम्युपायः १(२५) इस्पा ' अधिगमे अधारणे तर्फः अनुमानम् ' इनि मस्करिभाष्यम् । तेन प्रतिज्ञादिषयायप परार्यानुमानं न्यायपदार्पः इति व्यक्तम् । 'आप्यामिशान योगाननुतिष्ठेत् न्यायसहितान् ' इति आपस्तम्धीवधर्मस्वरयं (१।२२।१) न्यायसहितान् इति पर 'उपपतिसमन्वितान् । इति शंकरभगवरम्यादा प्यारयः। तथा च न्यायः उपरत्ति: युक्तिः इत्यर्थः । किंच ·, अवयंप्रभागरगुरुन्दन वृहतीकारो प्रायः मङ्गल श्लोकस्थावात् इति युक्तम् । परंतु मण्डनाचार्य- याचस्पतिमित्रयोर्वचनात् स्वयं बहतीकारवचनाञ्च तथा प्रहीतुं न शक्यते । तस्मात् शालिक- नापोक्तिः वृहतीकारासंलग्गा वास्तविकनियन्धकारप्रभाकरगुरुपैरव स्वीकार्य गत्यमारात् । अनेन श्रीशालिकनायेन प्रकरणपत्रिका अनेकप्रकरणघटिता, मीमांसाजीवरक्षा, वाक्यार्थमातृका- वृत्तिश्त्यपि अन्याः प्रणीताः । तर मीमांसाजीवरक्षा वाक्यार्थमातृकावृत्तिवेति नियन्धौ शब्दश. सर्या, प्रभाकरविजयस्पप्रकरणानि वर्जयित्या अवशिष्टानि प्रकरणपत्रिकास्यानि प्रकरणानि च संगृहीतानि अस्मामिः। नन्दीश्वरः प्रभाकरमतानुयायी । केरलवालणः । प्रभाकरविजय. नाम अनेक- प्रकरणात्मक निबन्धमन्योऽस्य । तत्र एकविंशतिः प्रकरणान्युपलब्धानि मुद्रितानि । तस्यादौ इमौ श्लोकौ । यदाराधनतामेत्य कृतं कर्माधिकारभि. 1 सफलं जायने काले तं वन्दै विष्णुमत्र्य- यम् ॥१॥ नाथद्वयात्तसारेऽस्मिन् शास्त्रे मम परिश्रमः । शुक्तिश्रमायते सिन्धौ हरिणोद्धृनकौस्तुभे ।।' इति । नायद्वयं भवनाथशालिकनायौ । सोऽयं प्रभाकरविजय. सर्वः संगृहीतः प्रकरणानि वर्ण- क्रमेण भित्त्वा । ( सन ५००-६०० 1 भाष्यव्याख्याकारा: भट्टपादेभ्यः प्राचीना अनेके आसन् । उक्तं च भट्टपादैः ४९ सूत्रोत्तरं- 'अतः परं पट् सूत्राणि भाष्यकारेण न लिखितानि । तत्र व्याख्यातारो त्रिवदन्ते । के चिदाहुविस्मृतानि, लिखितो प्रन्यः प्रलान इत्यपरे, फल्गु वादुपेक्षितानीत्यन्ये, अनायत्वात् इत्यपरे, वृत्यन्तरकारस्तु सर्वव्याख्यातानि' इति । तत्र किमादिशब्दैः चतुरो व्याख्याकारान् निर्दिश्य पुनः ‘वृत्त्यन्तरकारैः स. ' इति बहुवचनेन सर्वशब्देन च निर्देशात् भूयस्य एव सूनव्याख्याः भाष्यव्याख्याश्च प्राचीना आसन् इति स्पष्टं भवति । कुमारिलमट्टपादाः। (सन ६५०-७५०) शाबरभाष्ये वार्तिकं प्रणीतमेभिः । एतनाममाहात्म्येनैव भाइप्रस्थान भामतं इति प्रसिद्धः प्रवादः । मीमांसासंप्रदायप्रवर्तक आचार्यो- ऽयम् । एभिः श्लोकवार्तिक, तन्त्रवार्तिकं, टटीका चेति चार्तिकत्रय प्रणीतम् । तत्र तपादे श्लोक- वार्तिकम् । तत्रापि जिज्ञासासूत्रे श्लोका. १२८, चोदनास्ने २८६, निमित्तसूत्रे २, प्रत्यक्ष- सूने २५४, औत्पचिकमूत्र तत्र च वृत्तिकारमन्ये २६, निरालम्बनवादः २०१, शून्यादे २६१, अनुमानपरिच्छेदे १८८, शब्दपरिच्छेदे १११,, उपमानपरिच्छेदे ५४, अर्थापत्तिपरि- छेदे ८८, अभावप्रामाण्यवादे (अनुपलब्धिपरिच्छेदे) ५८, चित्राऽऽक्षेपवादे १५, संबन्धाक्षेपवादे ४६, स्फोटवादे १३७, अपोहवादे १७६, वनशदे ९७, संबन्धाक्षेपपरिहारे १४१, चिनाप- परिहारे १४१, आत्मवादे १४८ ( इत्योत्पत्तिकसूत्रसमाप्तिः) । शब्दनित्यत्वाधिकरणे ४४४, वाक्याधिकरणे ३६९, वेदनियताऽधिकरणे १५ । संकलनया तर्कपादे वार्तिकश्लोकाः ३८४८ ।

·९ . अस्मदीयो वर्णक्रमः संधिशास्त्रं च- अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ए ऐ ओ औ इति स्वराःत्रयोदश। -, (अनुस्वारः विप्तर्गः ) कहः चवर्ग: टवर्गः तवर्गः पवर्ग: यवर्गः शबर्गः इति व्यञ्जनानि पञ्चत्रिंशत् । एवं ४८ वर्णा, उक्तक्रमणैव अनुसंधेयाः । ततश्च स्वरोत्तरं व्यन्ननविचारावसरे आदौ अनुस्वारः, ततो विसर्गः, ततः ककारादिः इति क्रमः स्वीकृतोऽस्माभिः । सोऽयं क्रमो पस्तुतः तान्त्रिकसिद्धो लोकसिद्ध एव च । अनुस्वारविसर्गयोwञ्जनमध्ये परिगणनमपि च न नवीनम् । उक्तं हि ऋक्- प्रातिशाख्ये 'अनुस्वारो व्यञ्जनं वा स्वरो वा (१५)' इति 'सर्वः शेपो व्यञ्जनान्येव (श६) अनेन च सूत्रेण विसर्गस्य व्यञ्जनत्वमेवेति निश्चितं भवति । तत्र अनुस्वारस्य व्यवस्थितविक- स्पेन व्यञ्जनत्वमेव स्वीक्रियते इति नापसिद्धान्तप्रसङ्गः । तत्रानुस्वारस्य सर्वत्रैव परसवर्णकरण- नियम काशीकालीघाटादिमुद्रणे स्वीकुर्वन्तः 'सनयतः असन्नयतः , इत्येव मुद्रयन्ति । तत्र सम् + नयतः इति वा सत् + नयतः' इति वा अवान्तरपदभेद इति संशय एव भवति । दर्शष्टौ सानाय्यं कुर्वन् संनयन् उच्यते, अकुर्वस्तु असंनयन्निति । न चात्र कैश्चिदपि 'सत्' इति अन्तर्गत पद स्वीक्रियते, किंतु ' सम्' इत्युपसर्ग एव । तथा सति । समयतः 'सान्नाय्यं' इति मुद्रणं संदिग्धमेव पदं दर्शयति । एतादृशस्थले चास्माभिः सर्वत्र यथा सदेहो न स्यात् तथैव रीतिः समाश्रिता । यत्र अग्वण्डपदैक्यं तत्र नकारस्य मकारस्य या ( लोकदृष्ट्या अनुस्वारस्य ) परसवर्ण एव कृतः, यत्र तु या पदान्तस्य' इत्यादिविकप एव विहितः, तत्र नैव कृतः परसवर्ग.। यथा संगतिः, संतर्दनं, संपादन, सानाच्यं इति । परंतु प्रसा., प्रसङ्गनं इत्यादौ परसवर्ण एव स्वीकृतः । विसर्गस्तु सर्वत्र विसर्ग एव निवेशितः, न तु शारे परे शर् कृत', नापि खपरे शार विसर्गलोपः कृतः । 'यस्तु, विसर्गस्तु' इत्यादौ तु शर् कृतो या क चिन्न का कृतः । य एव' इत्यादी यत्र 'यः एवं' इति वा पदच्छेदः, 'ये एव' इति वा पदच्छेदः, तत्र संधिमकृत्वा यः' इति वा 'ये' इति वा अर्थमनुसृत्य निवेशितम् । एवं इको यणचि, आद्गुणः, वृद्धिरेचि, अक सवर्णे दीर्घः, एडः पदान्तादति, एचोऽयवायाव इत्यादीनां विधीनां प्रवृत्तिः व्यक्तीकरणावश्यक्ताऽनुसारेण स्वीकृता न वेति ज्ञेयम् । संविशास्त्रप्रवर्तनाऽमहिलवे कयं वाचरकुण्ठीभावप्रसङ्ग. तत् किं चिदुदाहियते, तत्रैव च अवतरणचिहनिवेशोऽपि द्रष्टव्य. भूतिसहितपरिभाषेन्दुशेखरपुस्तके १४ पृष्ठे- अत ए 'यागो- ऽप्रगृह्यस्यै ' येनदेकवाक्यताप ' नादसो मादि' त्येत-इति मुद्वितम् । एतद्वाचने सत्यं वाच- कस्य तापो भवति । कयमेतादृशस्य मुदणस्य विद्वांसोऽपि साधुतां मन्यन्ते इति मादशस्यापण्डि- तस्प खिद्यते चेतः । यदि फिल तदेव शेखरवाश्य -- अत एव 'अणोअगृह्यस्य' इत्येतदेकवाक्य- ताऽऽपन- 'अदसो मात्' इत्येत- इति मुदितमभविष्यत् ततः कियती महती हानिरमधि- .

·१८ दीपिकायत् । प्रायः प्रत्यधिकरणं च प्राभाकरमनमनूप खण्डपत्यसो । आचार्यपार्थसारये: सका- शात् प्राचीनोऽयमाचार्यः, तेनास्प का चित् राण्डनात् । प्रन्योऽयं सर्वः संगृहीतः अधिकरणशः तपादय अभ्यायद्वयात्मकः । पार्थसारथिः । यज्ञामसूनुः याचस्पतिमिश्रसमकालिक इति के चित् । न्यायरत्ना- करः श्लोकवार्तिकस्य टीका, तन्त्ररत्नं टुष्टीकायाः टीका, न्यायरत्नमाला च अनेकप्रकरणात्मको अन्यः विशेषतः प्रामाकरमतखण्डनपरः, शास्त्रदीपिका द्वादशलक्षणी एते प्रन्याः प्रणीता एतै- राचार्यः । तत्र न्यापरत्नाकरः अंशतः, तन्त्ररत्नस्या भूयांसोऽशाः, न्यायरत्नमाला सर्वा, शान- दीपिकास्याथ तत्तदधिकरणस्थाः सर्वे संग्रहश्लोकाः, तर्कपादस्याः प्रायः स वादार्याः भूयांसश्च लघुसिद्धान्ताः संगृहीताः । एतत्प्रणीततन्त्ररत्न विना टुप्टीका परिशीलयितुमशक्येति नातिशयोक्तिः। सोमनाथ: । मयूखमालिका ( सोमनाथी ) शास्त्रदीपिकायाः प्रथमाध्यायद्वितीय- पादमारभ्य आद्वादशाध्यायान्ता टीका एतप्रणोता । ' इति श्रीनिहिलकुलतिलकसूरभट्टमहो- पाध्यायतनूभवस्य वेड्कटाद्रियग्वगुरुचरणानुजस्य सोमनाथसर्वतोमुखयाजिनः कृतौ मयूखमालि- कायाम् ' इति अन्ते उक्तिः । अत्रत्या संगतिः तत्तदधिकरणप्रथमसूत्रार्थः भूयांसः शास्त्रार्याय संगृहीताः । खण्डदेवात् प्राचीनोऽयमिति चिन्नवामिनः । माधवाचार्यः । एतत्प्रणीत जैमिनीयन्यायमालाविस्तर: द्वादशलक्षणी । तत्रत्या: सर्वे श्लोकाः गयमन्यश्च क्रियाश्चिद संगृहीतो न्यायाश्च । ( सन १३३७-८९ ) सोमेश्वरभट्टः भट्टमाधयात्मजः । एतत्प्रणीता न्यायसुधा नाम तन्त्रवार्तिकस्य टीका राणकापरपर्याया। अन्यतोऽर्थतश्च महान् प्रन्यः । तत्रसारः नाम अन्योऽपि प्रणीतोऽनेन 'तन्त्रप्तारे अस्माभिः ' (सु. पृ. ९६६,१५३९ इ.) इत्युक्तत्वात् । स तु इदानी नोपलभ्यते । सुधायाः ४७७०६ एतावान् ग्रन्थः मुद्रितः । पञ्चमपष्ठपादौ तु अनुपलब्धत्वान्न मुदिती चौखम्बायाम् । एवं तृतीयाध्यायप्रथमपादस्थानि १-१२ सूत्राणि न मुदितानि । श्रीमत्रिकाण्डमण्डनप्रतिरसन्तसोमयानिममायामाजमहसोमेश्वरविरचिनायो तन्नातिकटीसायां सर्वानयद्यकारिण्यां न्यायसुधाख्यायो । इति प्रथमाध्यायान्ते समाप्तिवाक्यम् । अत्रत्याः सर्वे सूत्रार्याः न्यायाः भूयासच लघुसिद्धान्ताः संगृहीताः । न्यायमुधाऽम्यासं विना तन्त्रवार्तिक सम्यक्तया ज्ञातुमशक्यम् । अप्पय्यदीक्षिताः । राजक्षितपुत्र, द्रविडः । एतप्रणीत: उपक्रमपराक्रमः विधिरसायनं व स्वकीयश्लोकव्याख्यानरूपम् । तत्र उपक्रमपराक्रमस्या भूर्यासोऽदाः रसायन- स्थाश्च के चिदेव संगृहीताः । (१५२०-१५९२) ।

·. कौस्तुभस्या सन्याया के चित् लघुसिद्धान्ताश्च गृहीता अस्माभि । भार- दीपिका च सं गृहीता । अत्रत्या सर्वे न्याया लघुसिद्धा ताश्च पृयर कृत्वा गृहीता एव । भादीपिकाया आरम्भे ' विश्वेश्वर नमस्कृय खण्डदेव सतां मुदे । तनुते तत्प्रसादेन संक्षिप्ता भादीपिकाम् ॥' इति मङ्गलश्लोक । अते च ' जैमिनेविमलसूक्ति' मग्न शुद्धिमाप विमला मम चेत । प्रीतिमेत नृहरे पदपद्मे येन जन्मनिवहो न पुन स्यात् ॥' इति श्लोक. । सेय भाइदीपिका अष्टादशसहसम यात्मिका इति काची-अनन्ताचार्या । भाइरहस्य सर्वमेव सगृहीतम् । अय अथ शाब्दबोधविचाररूप । सोऽय परि- च्छेदचतुष्टयामक इति वदन्ति । तत्र प्रथमपारच्छेद एव केरल काञ्ची-अनन्ताचार्मुदित । रहस्येऽस्मिन् 'स्मृत्वास्मृत्वा मुराराति तग्रसादावलम्बनात् । रहस्य मातन्त्रस्य विशदीकर्तुमी- महे ।। ' इति मङ्गलश्लोक । अते च 'नवीनानां नानामननविशदानामयमहो सुयुक्तीनां पुजै- रिह विरचित कोऽपि जगति । महानर्वस्तप्रथिततमसजाततमसा सुधाकृमीमासामनकुमुदपूरस्य जयतु ॥' इति उपात्य श्लोक । अत्र सुधाकृत् न्यायसुधाकृत सोमेश्वर, पक्षे चन्द्रश्च । आपदेवमट्टा । ( १७००~१७५०)। मीमांसान्यायप्रकाश एभि. प्रणीत । अनया भयासोऽशा सगृहीता लघुसिद्धान्नेषु । अनन्तदेवः आपदेवमहमूनु । माहाकारो नाम भीमासा यायप्रकाशस्य टीका अनेन प्रणीता । अप्रत्या के चिदशा सगृहीता । (१७२५-१८००) वामुदेवदीक्षिताः । एतप्रणीता अध्वरमीमासा-कुतूहलवृत्ति । अस्या तृतीया भ्यायचतुर्थपादान्त एव भाग वाणाविलासमुद्रणालये मुद्रित ! शेपो प्रथस्तु अध्यापुस्तरालये लिखित सर्तते । तत्रापि द्वादशोऽध्याय सम्पमाण्डीय च वृत्तिस्त्येिव । बुतूहलस्था सरें न्याया के चिद्वादार्या लघवश्वाशा सगृहीता । कुतूहलवृत्ती शब्दे दुशेवरोलेसात् (पृ ७७) नागेशात् ( १७००-१७५०) अर्वाचीना । कुतूहलस्य प्रथमाध्यापाते 'इनि श्रीमसतत- सजन्यमानस्येनकर्मयोडशारपचक्राकारायनेस्गुणविराजमानम्हामिविलमिनप्रौदापारमितमहा रस्य श्रीशहाजिशरमजितुष्कोजिमोसलचोलमहीमहेन्द्रामा यधुरधरस्य श्रीमत आनदरापनिद्वारसा- भौमस्य पञ्चपुरुषीपोष्येण तद वर्गुणा बाल्य एव तदयानिवर्तिनापारमितमहाग्निविजृम्भिताजपेयर्स पृष्टाप्तोर्यामादिवरिष्ठसोममखसततिशतमराप्रमुषबहिर्मुखेन श्रीमहादेवगजपेययाजिमुनेन अन्न पूर्णागर्भनातेन अपारपदवाक्यप्रमाणपारावारपारीगाप्रजमविश्वेश्वरवाजपेययानिनो उन्धरियावदा- येन वासुदेवदीक्षितविदुपा विरचितायां जैमिनिसूत्रव्याख्यायो अवाम मांसाकुरस्कृती' ति समाप्तिसकल्प ।

·, दासेन कल्पितात्' इति । अन रत्नाकरः नानामपि पदद्वयमेकीकृत्य, आनन्तर्यमात्रार्थतया भवदासेनं कल्पितं पृथस्कृत्य अवयवत्यैव अयशब्दस्य अष्टमाद्याथशन्दत् आनन्तार्थत्वम् । इति । 'वृत्त्यन्तरेषु केयों चित् लौकिकार्थव्यतिक्रमः । शब्दानां दृश्यते तेषामुपालम्भोऽय- मुच्यते ॥' (श्लोवा. १११११-३३) 'केयां चित् भवदासादीनां वृत्त्यन्तरेषु' इति रत्नाकरः । उपालम्भः अयं- 'लोके येष्वर्षेषु ' इत्यादिकं प्रारम्भभाष्यम् । शबराचार्या:-- मीमांसाभाष्यकारा. । भाप्यं चेदं सहस्राधिकरणद्वादशलक्षण्या मीमांसायाः चतुर्विंशतिसहस्रम् । तदुपरि प्रस्थानद्वयं प्राभाकरं भाई चेति । संकर्पफाण्डात्मक- चतुर्लक्षण्यामपि आचार्यभाष्यं विद्यते एव । परंतु इदानी कापि नोपलम्यते इति वदन्ति । संकर्षकाण्डीयमादृचन्द्रिकायां प्रदर्शितो भाष्यकारस्तु न शबराचार्यः किंतु देवस्वामी इति चन्द्रिकाकारेणैव अनेकवार स्पष्टमुक्तत्वात् इति ज्ञेयम् । शबराचार्यप्रणीतं द्वादशलक्षणीभाष्य अक्षरश: सर्व संगृहीत अधिकरणशः पृथक् कृत्वा । ' काश्मीरकोऽयं दीपस्वामिनः पुनः । एत- द्विपयकः परंपरागतः श्लोक इत्यं- ब्राह्मण्यामभद् वराहमिहिरो ज्योतिर्विदामप्रणी राजा मर्तृहरिश्च विक्रमनप क्षत्रात्मजायामभूत् । वैश्याया हरिचन्द्रवैद्यतिलको जातश्च शङ्कुः कृती शूद्रायाममर. पडेव शबरस्यामिद्विजस्यात्मजाः ॥ इति । ' इति चित्रावशास्त्रिणः । अप्रमाणमिदमिति - के चित् । , गुरु वृहतीकारश्च । वाचस्पतिमिश्र, 'जरत्याभाकरमतमुपन्यस्यति' इति मन्येन मण्डना- चार्यकृतविधिविवेकपक्तिं असतारयति न्यापकणिकापार (पृ. ९६ ) । तेन जात्मामाकरः कश्चित् मण्डनाचार्यात् प्राचीनः सिध्यति । 'जरत्प्राभाकरोन्नीतमयं गुरोर्वचस संगठते इत्याह' इत्य- नेन च पुन: जरत्प्राभाकर उदाहन: (पृ. १०९) अन विशेषस्तु जरत्याभाकरात् गुरुर्भिन्नः यस्य वचसोऽयं जरत्प्राभाकर उन्नयति इति स्पष्टम् । तेन गुरुन्यः जरत्प्रामाकरवान्य. इति वाच- स्पतिराह । १०९ पृष्ठे एव च नवीनास्तु उन्नयन्ति ' अनिरूपितनियोगव्यापारस्य इदं चौद्य' इत्युपक्रम्य ' कर्तव्यताविषयो हि नियोगो न कर्तव्यतामाह ' इति कणिकोक्ता नवीनग्राभाकर- पङ्क्तिः बृहत्यां चोदनासूत्रे २९-३० पृष्ठे (चौखम्बा ) उपलभ्यते । तेन नन्यप्राभाकरा नाम वृहतीकारा इति वाचस्पति. प्रतिपादपति इति स्पष्टम् । एतावता गुरुत्य., जरप्रामाकरो गुरोमिन्न, नवीनप्रामाकरच बृहतीकारः ताभ्यां भिन्न इति सिद्धं भवति । २८१ पृष्टे विधि- विकः अलं या गुरुभिर्विवादेन' इत्याह । अथ साक्षात् वृहत्यामेर १८१ पृष्ठे ' तदिद- मनुपासितगुरोधोई' इत्युक्तम् । १०३ पृष्ठे च 'किमनया अनुपासितगुरुकया किल्पि- तया' इत्युक्तम् । एतेन वृहतीकारात् गुरुभिन्न इति सिद्धौर माति । नहि स्वस्यैवाय गुरु- पदेन विमर्श इति कल्पयितुमपि शस्यम् । एतापना गुरुः, बरत्याभारः, नानप्रामाकरय बृहतीकारः परस्परमत्यन्तमिन्ना इति सिद्धम् । - .

·२२ येयं प्रन्यकारमाला प्रदर्शिता, अस्या ये ग्रन्या निर्दियास्ते केवलमस्माभिरंशतो या सर्वतो या संगृहीतास्त एवेति ज्ञेयं, न तु तेनतेन ग्रन्थकारेण तावन्त एव मन्याः प्रणीता इति भ्रमितन्यम् । अप्पय्यदीक्षितानां मन्यद्वयमेवारमाभिनिर्दिष्ट, परंतु तैः नानाशास्त्रीयाः शताधिकाः अन्याः प्रणीता इति सुप्रसिद्धम् । एवमन्येषामपि । यथ तत्तत्कालनिर्देशः कृतः सोऽपि नास्म- संशोधितः, अस्माभिः कालसंशोधनस्याकृतत्वादेव ! किंतु अन्यविवद्भिर्यत् क चिदुकं, तदस्माभिः केषटमनूदितम् । शब्दशः संपूर्णा गृहीता ग्रन्याः एते- अङ्गत्यनिरुक्तिः । दुष्टीका । तन्त्र- वार्तिकम् । न्यायरत्नमाला। प्रभाकरविजयः। वृहती। मादृचिन्तामणिः । मादीपिका । भाट्टरहस्यम् । मावनाविवेकः । भाध्यं शाबरम् । मीमांसाजीवरक्षा । मामांसाबालप्रकाशः । मीमांसाऽनुक्रमणिका । मीमांसासारसंग्रहः । लौकिकन्यायसाहस्री । याक्यार्थमातृकावृत्तिः । विधिविवेकः। संकर्षकाण्डम् । सूत्राणि जैमिनीयानि । अंशभूयस्त्वेन गृहीता ग्रन्था:- उपक्रमपराक्रमः। ऋजुविमला । कुतूहलवृत्तिः । जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः । तन्त्ररत्नम् । तौतातिकमततिलकः । न्यायकणिका । न्यायविन्दुः । न्यायसुधा । प्रकरणपञ्जिका । मीमांसाकौस्तुभः । मीमांसान्यायप्रकाशः । शास्त्रदीपिका । लोकार्तिकम्। सोमनायी। अन्येऽप्यनेके अन्याः येषां के चिदेवांशा गृहीता न्याया एव या, तेषां परस्तात् अन्यसंक्षेपप्रदर्शनसमये निर्देशं करिष्यामः कांश्चितु कोषे एव निर्देक्ष्यामः । प्राभाकरीया ग्रन्थाः बृहती। ऋजुविमला | प्रकरणपञ्जिका । मीमांसाजीवरक्षा। वाक्यार्थमातृकावृत्तिः । प्रभाकरविजयः । मीमांसायाः प्रयोजनम् --- मीमांसाप्रपोजनं स्वयं सूत्रकार एव । अथातो धर्मजिज्ञासा' इति धर्मज्ञानमित्याह । भाष्यकारच- 'धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा, सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छा । स कर्य जिज्ञासितव्यः ! को धर्मः, कलक्षणः, कान्यस्य साधनानि, कानि साधनाभासानि, किंपरश्चेति । धर्म प्रति हि विप्रतिपना बहुविदः, के चिदन्यं धर्ममाहः, के चिदन्यम् । सोऽयमविचार्य प्रवर्तमानः कं चिदेवोपाददानो विहन्येत, अनयं च ऋच्छेत् । तस्मात् धर्मो जिज्ञासितव्यः' इति चा एतेन विचारपूर्वक निर्णयात्मक धर्मज्ञानं मीमांसायाः फलमिति ज्ञायते । श्लोकवार्तिकेच ( १११११११२७-१२८) स्थिते वेदप्रमाणत्वे पुनर्वाक्यार्थनिर्णये । मतिविदा पुंसां संशयानोपजायते ॥ के चिदाहरसावर्षः के चिन्नासावयं विति। तन्निर्णयार्यमप्येतत् परं शास्त्रं प्रणीयते ।।' इत्युकम् । तन्त्रवार्तिकेऽपि (२३९॥३३ पृ. ३१०) 'मीमांसा चापि इत्याह ।

·. टीकाकारः (प्रामाकरः) । टीकाकारीयं मतमुपन्यस्यति-'प्रमाणान्तरागोचरः शब्दमानालम्बनः नियुक्तोऽस्मीति प्रत्यात्मवेदनीयः सुखादिवत् अपरामृष्टकालत्रयः लिडादीनामयों विधिरिति' (वि. वि. पृ. ४८) कणिका. पृ. ४८ । विधिविवेकस्या उपन्यस्ता पतिरयं बृहत्या तर्कपादे अहितविषयद्भिरपि नोपलब्धाऽस्माभिः । तपा च कोऽयं टीकाकारो नामेति विचार्यम् । * टीकाकारः प्रयोजनं दर्ययति-लोके इत्यादिभाष्यस्येत्यादिना' इति बृहती भरतारिता शालिक- नायेन । 'तन टीकाकारः पृच्छति किमनेनावधार्यते इति ' (ऋजु. ३८)।' तदाह भग- वान् यार्तिककारः (प्राभाकरीयः)' इत्युक्त्वा कानि चिहार्तिकानि बिलिख्य तदेतत् टीका- कारो भगवान् न मृपति' इत्युक्त्या 'पपा गुरुदर्शनं किं चिदुष्यते ' इति - लिसन् शालिक नाय: यातिककार टीकाकार गुरुं च मिन्नान् सूचयति (पृ. ९०)। टीका नाम शाररभाष्यस्य व्याल्या । साच अनेकविधा मतभेदेन तत्तेनाचार्येण प्रणीता स्यात् । तर साक्षात् गुरुणा प्रणीता निबन्धाख्या निबन्धनास्या या एका, अपरा जरप्रामाकरप्रणीता, तृतीया च नवीन- प्राभाकरेण बृहती लम्धी चेति द्विविधा प्रणीता । तर बृहती नाम टीका शालिकनापः अनु- पदति । प्रयोऽपि च ते टीकाकारा एव । तर शालिकनाथः वृहतीटीकाकारं, टीकाकारशन्देन अभ्यधादिति स्वीकारेऽपि न कथित् विरोधः । नहि एकेनैव केन चित् टीकाकारेण भाव्यमिति दण्डको दण्डपारिभिरुयतः । तपा च पाचस्पत्युक्त टीकाकारोऽन्यः स्यात् साक्षात् गुरु, शालिस्नान व अन्यष्टीकाकारः उक्तो पहतीकारः इति स्वीकारेऽपि न कस्सिद्विरोध । यार्तिककाराः प्रभाकरपक्षीयाः । उक्तं च जुबिमलायां (पृ.७०) तदाहीतिक कारविश्राः 'गम्यमानस्य चापत्य नै। इष्टं विशेषणम् । शम्दान्तरविभक्त्या या मोऽयं पलतातिपत् ॥' इति । तदाह यातियकार: 'यारचायतिरेकिवं सहाशेनापि पारपते । विपक्षस्य पुतस्तारत् हेतोर्गमस्ताबलम् ॥' इति (अजु. पृ. ८४ ) । इमी शोको मा:- पातिक नोपलम्पते । तस्मात् प्रामाकरीय एय कक्षित् यातिककारः स्यात् । नारय किमपि योपे रामदीतुं शरयम् । कोऽयं नामतो पार्तिकरारः इति च न सापते । शाटियतापेन च भनेका यातिकसोका उदाहुना. तसंग्रहस्तु नास्माभिः यतुं पार्यते । मरनायः नपरिकम्य पर्ता । अस्य न्याया नयशादयः । अयं प्रभाकर. मतानुपापी इति प्रमाक्तरिनपमिश्रा । एतं शालिस्तार्य चाश्रिय नन्दीपरैग प्रमापरविना प्रगीत.. पालिफनायः नन्दाचरात् प्राचीनः । अनेन पदत्यो । ऋषिमता, नाम टीर बना । यस्याः प्रारम्भे ' समाजाननिशाणसिनियमपरामरम् उमाति- जगरनार नमायार. प्रमावरम् ॥१.' सूर मारताप्रति वर्षः कः । •प्रमागुरोमीय निगमरमादितः । अन्नस्य म्पन्नविष्यती पनिस रिपो म" ·२४ अतिदेशप्रमाणानि । स्थानापति उहे प्रमाणम् । प्रत्यानानं, प्रतिषेध, अर्थलोप इति त्रीणि वाधे प्रमाणानि । पदार्थाः सप्त व्य-गुण-कर्म-सामान्य समाय-शकि-अमायररूपा । तर द्रव्याणि एकादश पृपिपी-अप-तेजस्-यायु-आकाश-काल-दिर-आत्मन्-मनस्-अन्ध- कार-शब्दरूपाणि ! 'अनादिहि कालोऽस्माकम् ।। (टुप् ६३११२१५ पृ. १३५६ )। इन्द्रियाणि प्राण-रसन-चक्षुस्-त्वच-प्रोत्र-मनासि इति पट । तर प्राणरसन- चक्षुस्वच क्रमेण पृथिव्यप्तेजोवायुप्रकृतीनि । श्री दिगात्मकम् । मन अणुपरिमाण अन्त- न्द्रिय स्वातन्त्र्येण आत्मतद्योग्यगुणतगतजातिमात्रविषयकम् । बाह्यविषयेषु तस्य न स्वातन्त्र्यम् । सनिकर्पः (विषयेन्द्रिययो ) संयोग, सयुक्तसमवाय, सयुक्तसमतसमवायश्चेति त्रिविध । गुणाः विंशति रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-परिमाण--सयोग-विभाग-परत्व-अपरत्व-गुरुत्व- द्रवत्व-स्नेह-सस्कार-अदृष्ट-सुख-दुःख-इच्छा-दंप-यत्ना । सुयोगजसयोगी नाही क्रियते । संख्या पदार्यान्तरम् । कर्म चलनात्मक एकमेर । सामान्यं परापररूपं द्वधा । सामा- न्यस्य सामान्याता भेदाभेद । सामान्य जातिरूपम् । नित्यमेकमनेशानुगतम् । जातिव्यक्यो. समवायसन्धाङ्गीकारेण अभेदसिद्धि । भेदाभेदः सामान्यतइतो, अवयावयविनो, गुण- गुणिनः, क्रियाक्रियावतोश्च । समवाय एक । येन सबन्धेन आधेय आधारस्य स्वानुरक्त- बुद्धिजनक स सरन्ध, न तु अयुतसिद्धसमन्ध 1 शक्तिः त्रिधा सहजा, आधेया, पदशक्ति- श्वेति । अमान: त्रिधा घस, अत्यन्ताभाव , भेदश्चेति । ज्ञानानि सागि त्रिपुटीविषय- काणि । त्रिपुटी च ज्ञान-आत्म-विषयरूपा इति गुरख । ज्ञानस्य प्रामाण्यं उत्पत्तित इप्सितश्च स्वत एव । प्रत्यक्षं ज्ञान निर्विकल्पक सविकल्पक चेति द्वेचा । तत्र निर्विकल्पक विशेषण- रिशेप्यभावानापन्नघटघट वादिविषयकम् । सविझल्पक च सविशेष्यक सप्रकारक सससर्गक वा । सरिकल्पक च जाति-द्रव्य-गुण-क्रिया-नामविषयक्तया पञ्चधा, चाक्षुषादिभेदेन पोढा च । प्रत्यक्ष धर्मे न प्रमाणम्। स्वमज्ञानाना बाह्यविषयत्वम् । ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिः अङ्गीक्रियते । एव सामान्यलक्षणाऽपि । तृतीया योगजधर्मप्रत्यासत्तिस्तु नाङ्गीक्रियते योगिषु मानाभावात् । न चेतिहासपुराणादि मान, तस्य अन्यता पर्यकत्वात् । रिपयता अतिरिक्ता । सृष्टिप्रलयौ स्वीक्रियते । मोक्ष आत्यन्तिकदुखामार । स च ज्ञानकर्मणो समुच्चयेन ज्ञानेनैर वा । पार्य- सारथिमिश्राश्च मोक्षपादे एवमाहु 'सुखदुःखादिसमस्तपैशेषिकात्मगुणोच्छेदो मोक्षः । सुख- दुयोच्छेदश्च धर्माधर्मयोरच्छेदात् । धर्माधर्मपोरुच्छेदश्च उत्पन्नानां धर्माधर्माणामुपभोगेन नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानेन आमज्ञानेन च, विरोधात् । उत्पाधाना च काम्यानुष्ठाननिमित्ताना धर्माणां तदननुष्ठानेनानुत्पादात् । निहितापरणप्रतिषिद्धानुपाननिमिचाना चाधर्माणां विहितानु- टानेन प्रतिपिताकारणेन च परिहारान् । मसति शरीरारम्भे पूर्वकारीरनिपाते च अशरीर अवस्थितो - ·- , अप द्वितीयचरणमारम्प तृतीयाध्यायान्तं तन्त्रवार्तिकम् । चतुर्गाध्यायमारम्य द्वादशाध्यायान्तं टुप्टीकावार्तिकम् । प्रभाकरविजयभूमिकायामुक्तं-- भाष्य भट्टाचार्याणां पञ्च व्याख्यानानि एका बृहट्टीका, द्वितीया मध्यमीका, तृतीया ,टुप्-टीका, चतुर्थी कारिका (श्लोकाः), पञ्चमं तन्त्रवार्तिकम् । तत्र वृहन्मध्यमटीके संप्रति न वर्तते इति । सुधा-एतदेवाभिप्रेस वृहट्टीकायामुक्कं 'अन्तर्र यादृशं लोके ममहत्याऽध- मेधयोः । दृश्यते तागेवेदं विधानप्रतिषेधयोः ॥' इति । पृ. २०१ । लक्षणार्थत्वस्य बृहन्मध्यम. टीकयोः टुष्टीकायां च निषेधात्' पृ. ९३० ।' यस्य. सर्वाणि हवीपि नश्येयुर्वा दुप्ये- युवी अपहरेयुर्वा आज्येन ता देवताः परिसंख्याय यजेत ' इति वचनात् स्विकृयागस्य आउयेन करणेन बृहट्टीकायामुक्तेऽपि शेषकार्यान्तराणामकरणं पष्ठे, वक्ष्यमाणं सिद्धं भवति इति । पृ. १६१६० श्लोकवार्तिकस्यानां तत्ताप्रकरणवर्तिनः के चिदेव श्लोका उपयुक्तन्यायरत्नाकर- सहिताः संगृहीताः । तन्त्रवार्तिकं सर्वम् । टुप्टीका च उपयुक्ततन्त्ररत्नसहिता सर्वा । टुप्टीका च अस्मदीयलिसितादेय गृहीता न मुदिता । क चित्तु लिखितस्य त्रुटितन्याद मुदितादपि आनन्दाश्रमीयात् संग्रहः कृतः । मण्डनाचार्याः । एते मुरेश्वराचार्येभ्यो भिन्ना इति के चित्, न भिन्ना इत्य- परे । अनयोः पक्षयोविस्तरः ब्रह्मासिद्धिभूमिकायां द्रष्टव्यः । एतप्रणांतो भावनाविवेकः समः भट्टोम्बेकप्रणीतटीकाशोपेतः, विपिविवेकः सर्वः वाचस्पतिविरचितन्यायकणिकांशसहितः, मीमांसा- ऽनुक्रमणिका च प्रायः ऐकैकश्लोकचरणेन एकैकाधिकरणार्यप्रतिपादिका लोकामिका सी संगृहीता। उम्यकभट्टः । अयमेव भवभूतिः प्रसिद्धः कविः इति वदन्ति । तया सति विद- भीयपद्मपुरनिरासी ज्ञाननिधिशिष्यः इति के चित् । कुमारिलभशिष्योऽरमियन्ये इत्यादि चरित्रकोशे चित्रावशारिणः । मण्डनाचार्यप्रणीतस्य भावनाविधकस्य टीसा अनेन प्रणीता । सा च भाग्नाविषकार्यज्ञानोपयोगिनी यायती तानी संग्रहीता मावनाविन सईच । (सन ७००-७५०)" याचस्पतिमिश्राः । एन प्रणीता न्यायकणिका यिधियिकस्य टीका । एतद्गता बहवोंऽशा विधिकिार्यज्ञानोपयोगिनः संगृहीता के चिदादाथि, सिद्धान्ताधान्ये । (सन ८११)। महामहिमान एते सत्र शाधु आचार्य चेन स्वीकृताः प्रमागताः । मान- सिपादौ पटीन्या अपि पतः प्रणीताः । मादेवः । अनेन तोनातिगमनतिरमः नाम भयप्रसादापपर्यायो न्यः प्रागायिसप यापति तटापातिक तायसेप मीसामागे इति पदन्ति । रचना भाग्य शास- ·२६ शब्द माध्येण (मा. पृ. १९२८) शन्दसंबन्धितयतिरिकाभिधानात् शब्दस्य देवनाचे निरस्त भवति । इति । अप युतूहलस्यं किं चिदुदाहियते । " यत्तु नरमे 'देवता या प्रयोजयेत्' (९॥ १४६) इत्यधिकरणे देवतानां विग्रहादिपञ्चक निराक्रियते, तत् प्रौटिवादमात्रम् ।' एक देवता, न तु अर्थ तथा विग्रहादिपञ्चररहितोऽर्य देवता इत्यपि प्रच्छन्नबौद्धप्रलपितमेव' कर्ममीमासमा निरीश्वरवादिन , तेषां देवताविप्रहादिपञ्चक नास्ति इति प्रबादस्तु प्रच्छन्नबौद्ध. तदेकदेशिविषय । विशुद्धज्ञानदेहाय निवेदीदिव्यचक्षुषे । श्रेय प्राप्तिनिमित्ताय नम सोमार्ध- धारिणे ॥' इति श्लोकार्तिकारम्भे ( कुमारिल-) मट्टाचार्य ईश्वरस्वरूपाभिधानाच। शास्त्रदीपिकायां तृतीयस्य द्वितीयपादे 'लिङ्गनम ( ३।२।७।१९) इत्यधि करणे मन्त्रार्यगादेतिहासपुराणादिषु स्वर्गाधीश्वरलोक्पालकत्वासुरजेतृत्वादिरूपेण प्रतिपादिताना कर्मणो यहिरपि सद्भागावगमात् न ऋत्यव्यभिचार ' इत्यभिधानाच्च । तस्मात् वैदिकानामा- स्तिकानामस्ति देवताविग्रहादिपञ्चक, इत्यास्ता तारत् । इति । माट्टदीपिकायां तु देवताधिकरणे अपूर्वमङ्गीकृत्येव देवताप्रसादस्य प्रयोजकत्र निराकृतम् । इह तु तदनङ्गीकृत्य देवनाप्रसाद एव प्रयोजकोऽस्तु इत्याशङ्का प्रसङ्गात् निरा- क्रियते इति प्रस्तुय 'क्यमपि न विग्रहादिस्वीकार किंतु शन्दमात्र देवता, अर्थस्तु प्रातिपदि- कानुगेधात् चेतन अचेतनो वा कश्चित् स्वीक्रियते, न तु विप्रहादिमान् । उपासनादौ पर ध्यानमानमाहायं तस्य इति जैमिनिमतनिष्कर्ष । मम तु एव वदतोऽपि वाणी दुष्पति इति हरिस्मरणमेर शरण' इति उपसहनम् । इद तु चिन्तनीय, न जैमिनिना देवताना निरास कृन । ' यज्ञकर्म प्रधान स्यात् गुणत्वे देताश्रुति ' दतावदेव जैमिनिराह (९।१४।९)। फलदाने कमैं प्रधान, देवता तु गुणभूता इति मीमासाशास्त्रस्य गृहीत सिद्धान्त रत्येव तु जैमिनितात्पर्पमिति । सूनाणां मंहितया पाठः । सूत्राणां जैमिनिप्रणीताना पाठ प्राक् सहितया आसीत् पाणिनिमूनवत् इति निधीपते । अत एर 'तेवदर्शनाद्विरोधस्य इति वा समाप्ति , तेष्यदर्शनाद्विरोगस्य इत्येवमुपरम वा सूत्र' इति बार्तिकोक्ति सगच्छते (११३१७), मुधा घ (पृ. ९९४) शिष्यते समाप्तिवत् ' इति सूत्रसहितायां (२११९-२० ) 'अारप्रलपे- णापि विच्छेदसमय ' इति । सूत्राणा भूयसां श्लोषश्लोक्पादादिरूपताऽपि दृश्यते यया 'प्रधानाचान्यसयुक्तात् सर्गरम्मानिवर्तते' (निवर्नेत इति तु पथात् विपरिवर्तित स्यात् । १०२), 'तस्या तु स्यात् प्रयाजवत् । १०१।६, ' स्थाणी तु देशमानवादनिवृत्ति प्रतीयते' (प्रतीयेत इति ·१९ शंकरभट्टाः मीमांसाबालप्रकाशकाराः । एभिरेव . मीमांसासारसंग्रहो नाम श्लोकात्मको प्रन्यो विरचितः, यस्यायमाद्यः श्लोकः 'नत्वा गणेशवापामगुड्नीन् भशंकरः । सहस्रं वक्ति सिद्धान्तान् सार्ध श्लोकशतद्वयात् ॥' इति । अन्ते च 'आचार्यरधिकरणान्युक्तानि सहस्रसंख्यानि । तत्सिद्धान्तान् पादैः ( श्लोकपादैः ) तत्संख्यभट्टशंकरोऽवनात् ॥' इति । एतावुभावपि ग्रन्थौ शब्दशः संगृहीतौ । (सन १५७५-१६२५ ) । एभिरेव शास्त्र- दीपिकायां प्रकाशाख्या टीका कृता इति तत्कृतोल्लेखादेव ज्ञायते । सा तु अद्यापि नोपलब्धा । एतन्निरासस्तत्रतत्र खण्डदेवैः कृतः परंतु एतान् खण्डदेवो बहु मानयति । गागाभट्टाः (१६०३)। दिनकरभट्टपुत्रः । भादृचिन्तामणेः तर्कपादार्थप्रति- पादकमन्यस्य कर्ताऽयम् । शब्दशः सर्वोऽपि मणिः प्रकरणशो भित्त्वा संगृहीतः । गागाभट्टैः सूत्रवृत्तिः कुसुमाञ्जलि म विरचिता । तदुक्तं ( मणि. पृ. ८८)' इदं गुरुमतं तु मद्विहित- सूत्रवृत्तौ भया विचार्य कुसुमाञ्जली बहु च भूषितं दूषितम् । अपेक्षितमया युपेक्षितमिदं कठोरत्वतः शिशुपतिवियोधनापकृतभादृचिन्तामणौ ॥ इति । खण्डदेवः । नव्यमीमांसकः । जगन्नाथपण्डितराजपितुः मीमांसायां गुरुः, रुद्र- देवस्य पुत्रः दिवाकरभट्टपुत्रविश्वेश्वरापपर्यायगागाभट्टस्य शिष्यः ( सने १६५७ विद्यमानः) । अन्ते संन्यस्य बहाभूयं गतोऽयं १७२२ संवति प्रौठपयां गुरुवासरे काश्याम् । कौस्तुभे शबर- कुमारिलभवदेवपार्थसारपिसोमनायाप्पपदीक्षितायुक्तयो युक्तियुक्ता न काश्विद्रुपेक्षिताः, अयुक्ति- सहाः न काचिदपि न समालोचिताः एभिः इत्युक्तं श्रीचिनस्वामिभिः कौस्तुभभूमिकायाम् । एण्डदेवेन अन्यत्रयं प्रणीतं मीमांसाकौस्तुभः, मादीपिका, भाइरहस्यं चेति । तत्र मीमांसाकौस्तुभः अर्थवादाधिकरणमारम्य बलाबलाधिकरणान्त एव मुद्रितः । एतावानेवायं ग्रन्थ इति वदन्ति । भाहदीपिकायां तु १०५।१२ अधिकरणे 'निरुपितं चैतत् स्यंतरचरणे कौस्तुभे' इत्युक्तम् । यदि यथावतार्थ एव सोऽयं दीपिकाप्रन्पः प्रमाणं तदा बलाबलाधिकरणादुत्तरमपि रपंतरचरणान्तः (७२) द्वादशाध्यायान्त एव वा मादीपिकायाः प्रागेव विराचित इति स्वीकर्तव्यम् । बला- बलोत्तरय पथात् लुप्तः स्यात् । यस्तुतस्तु 'रयंतरचरणे' इत्यत्र 'रयंतराधिकरणे' इत्येन पाठः स्पात् १०१।१६ पृ. २६ इत्पत्रेय । काची-अनन्ताचार्यः भाइरहस्पमिकापामुक्तं- ग्रन्थकर्ता- ऽपि (राण्डदेवः) स्वप्रणीतेषु मन्येषु भादीपिकाया एकस्या एव संपूर्णता स्वयमेर यति । तया च मादीपिकोपनमस्यः श्लोकः । इतः प्राञ्चोऽमिला मन्या न्यूनतादोपपिताः। इयमे कैव पूर्णाह- भूत् शावेऽस्मिन् मादीपिका ॥ ' इति । परंतु अयं लोकः मैसूरमुद्रितमारदीपिकादौ पा मध्ये या कचिद् अन्ते था नोपलम्यते । प्रन्यादी च 'पूर्णा अभूत् ' रति भूतानिर्देशो नोपपपते, भन्ते तु उपपयेत । स तु अन्तेऽपि नास्तीति सोकोऽयं अन्यस्यैव कस्य चित् स्यात् , तुमन्पार्नु नि फल्सपान ।

·२८ . अनुपा-प्रयोगिताः । सामध्यं चेति मन्त्राणां विस्तरः प्रायिको मतः ॥' इति । माध्यं च 'तपेतत् पृचिकारेण उदाहरणापदेशेन आख्यातम् । एतदपि प्रायिकमेव ' इति । १८०३३ सूत्रे च भाष्यं 'मन्त्रलक्षणवचनेनैव (ब्राह्मणलक्षणं ) सिद्धम् । यस्यैतत् लक्षणं न भवति तत् ब्राह्मणं, इति परिशेषसिद्ध ब्राह्मणम् । वृत्तिकारस्तु शिष्यहितार्थ अपश्चितवान् इतिकरणबहुलं, इलाहोपनिबद्धं, आख्यायिकास्वरूपं, 'हेतु-निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना ।। उपमानं दर्शते तु विधयो माझगस्य तु । एतत् स्यात् सर्ववेदेषु नियत विविलक्षणम् ॥' एतदपि प्रायिकम् । इति । २।२।११।२६ सूत्रे भाप्यं- 'जुहुयादिति शब्दस्य एतत् सामय्य, यत् होम- विशिष्ट प्रयत्नमाह । न तु अत्र होमः साधनत्वेन विधीयते, साध्यत्वेन विशिष्टस्तु प्रयत्नो वाक्येन दयाश्रितोऽवगम्यते । अत एव च चिकारेण उक्त होमाश्रितो गुणः फलं साधयिष्यति, यया राजपुरुषो राजानमाश्रितो राजकर्म करोति इति । ' इति । २।३।६।१६ विशये प्रायदर्शनात् ' इति सूत्रम् । अत्र भायं ' तदेतत् अगमकं सूत्रमेव तावत् अनर्थकम् । अप काऽत्र प्रतिज्ञा, कश्च संदेह इति वक्तव्यम् । वृत्तिकार- वचनात् प्रतिज्ञा संशयं चारगम्छामः । अत्र मगरानाचार्यः इदमुदाहृत्य " बसमालभेत वत्सनि- कान्ता: ( वत्सा: नितरां कान्ताः प्रिया येषां ते ) हि पशवः" इति । इमं संशयमुपन्यस्यति स्म किं यजिमदभिधानः एप आलमतिः, उत आलम्भवचन इति । तत्र च पूर्वपक्षं प्रतिजानीते स्म यजिमदभिधानः इति' इति । अत्र चार्तिक-- 'तदिह भगवान् उपवर्षः किल धेनुदोहाधिकारे श्रुनमिदं वाक्यमुदाहृतवान् यत्समालभेत इति ' इति । ३।१३।६ अत्र भाष्यं ' अनवधारणा एपा द्रव्यगुणसंस्कारेषु शेपत्वं बादरिने इति । अयेदानीमत्र भगवान् वृत्तिकारः परिनिश्चिकाय । द्रव्यगुणसंस्कारेष्वेव नियतो यजिं प्रति शेपमावः, आपेक्षिक इतरेषाम् । यागस्य द्रव्यं प्रति प्रधानमावः, फलं प्रति गुणमावः । फलस्य यागं प्रति प्राधान्यं, पुरुषं प्रति गुणता । पुरुषस्य फलं प्रति प्रधानता, औदुम्बरीसमा- नादि प्रति गुणत्यम् । तस्मात् संमता अवधारणा । द्रव्यगुणसंस्कारा: यागं प्रति नियोगतो गुण- भूता इति' इति । अत्र वार्तिकं ' वृत्तिकारमतेन सूत्रचतुष्टयं अन्यथा व्याख्यास्यन्नाह- अथात्र भगवान् इति' इति । २।१६ शाखं चैवमनर्षक स्यात्' इति सूत्र' एवं च सति अतिदेशशासं अनर्यकं स्पात् , अशक्पार्थत्वात् । तस्मान्न शब्दस्यापि प्रदेशो युक्तः' इति स्वमतेन व्याख्याय भाष्यकार आह 'वृत्तिकारस्तु मेने गानशास्र औक्षिस्य अनर्यकं स्यादिति । तस्यायमभिप्राय:, सत्यों गतौ नैतावान् प्रयासः शिष्टानामफट: अभ्युपगन्तुं न्याय्यः इति' इति । 7 ·बैद्यनाथः तत्सदुपाख्यः । एतस्कृतः न्यायबिन्दुः द्वादशाध्यायी लघुत्तिः । सोऽयं अधिकरणार्य. संक्षिप्तेन ग्रन्येन साधु निरूपयति । अन्नत्यानि भूयास्यधिकरणानि संगृहीतानि परंतु न सर्वाणि । रामेश्वरमरिः । अनेन सुबोधिनी नाम द्वादशलक्षणीसूत्रवृत्तिः । १७५९- १७६१ शकवर्षेषु काश्यां विरचिता । अल्पशः सेयं संगृहीता । (सन १८३७-१८४०) मुररिमिश्रः । एतत्प्रणीता अङ्गत्वनिरुक्तिः षट्प्रकरणामिका नव्यन्यायभाषा- मयी। तस्या अयमाद्यः श्लोकः 'नमामि तुलजी स्वीयकुलजा (घा)धिदेवताम् । सर्वाभीष्टफलप्राप्त्यै ब्रह्मादिभिरभिष्टुताम् ॥' इति । समाप्तिसंकल्पश्च ' इति श्रीमन्न्यायमीमांसापारावारपारीणमुरारि- मिनविरचिताङ्गत्वनिरुतौ पट्प्रमाणकमङ्गवनिरूपणं समाप्तम् ' इति । अङ्गवनिरुक्तिकारोऽयं मुरारिमिश्रो न अनर्घ्यराघवकर्ता, निरुक्तिकारस्य खण्डदेवादपि अर्वाचीनत्वात् अनयराघवास्तु ९५० सनात् प्राचीनत्वात् । अङ्गत्वनिरुक्तौ च क चित् खण्डदेवः खण्डितः अनेकत्र चानुसत इति स्पटम् । अङ्गत्वनिरुक्तिः प्रकरणशो वर्णक्रमेण भित्वा सर्वा संगृहीता । मुरारिमिश्रेण केन चित् गोभिलगृह्यसूत्रमपि व्याख्यातं इति गोमिलगृह्यसूत्रभूमिकायो म० म० मुकुन्दशर्मा । स तु अतीवाचीनो नाङ्गावनिरुक्तिकारः इति भाति । वैद्यनाथाः । बेंगलरपुरस्पशंकरपाठशालायां मीमांसाशास्त्राध्यापकपदमलंकुर्वाणाः मीमांसाकण्ठीरवाः एते तर्कपादायभाष्यव्याख्या प्रभानाम्नी प्राणैषुः । अत्रत्याः के चिदंशाः संगृहीताः । सेयं टीका आनन्दाश्रमे भाष्येण सह मुद्रिता । (सन १८२५.५०) भास्करभट्टः गम्भीराख्यविग्रस्य पुत्रः । संकर्मकाण्ड भाट्टदीपिकया खण्डदेव- कृतया रहितमालोच्य तदानीमुपलब्धं देवस्वामिभाष्यमम्यस्य भाचन्द्रिका नाम वृत्ति प्रणि- नाय । उक्तं च तेनैव अन्पान्ते ' खण्डदेवकृतभादीपिका लक्षणैः कतिपयैरसंभृता । इत्युदीक्ष्य बुधभास्करोऽग्निचिद् भारती वरिभराम्बभूव ताम् ॥ अद्यावधि फुतिरेपाऽऽद्यन्तविहीनेति दीपिका- ख्याऽऽसीत् । षोडशकलाभिरधुना परिपूर्णा भाट्टचन्द्रिकात्वमगात् ॥' इति ' तो पूर्णामतनोत् श्रमेण महता गम्भीरजो भास्करः । इति च । सेयं भादृचन्द्रिका सवी अधिकरणशः संगृहीता। तेन सर्व संकर्षकाण्डं संगृहीतमिति मन्यामहे सूत्रभाष्ययोरनुपलम्भात् चन्द्रिकायाश्च सर्वसंकर्ष- काण्डव्यापकत्वात् । भाट्टानुयायी सोऽयं खण्डदेवादाचीनः । माष्यं चादः न शाबरं किंतु देव- स्वामिकृतं, चन्द्रिकाकारेणैव अनेकन देवस्वामिभाष्यस्य स्पष्ठमुल्लेखात् । रघुनाथशर्मा श्रीगुलाबरायवर्यात्मजः लौकिकन्यायसंग्रहकर्ता । ठाकुरदत्तशर्मा मुलताननगर निवासी । अनेन मुग्नेशलौकिकन्यायसाहसी संपादिता । सा सी संगृहीता । ( सन १९०७) .

·- , धर्मजिज्ञासा प्रतिपेधिष्यति, परस्ताच्चानन्तर्य प्रकरिष्यति । भिधेत हि तथा चाफ्यम्' इति भा. (५२), 'धर्मजिज्ञासा प्रतिपेति , परस्ताश्चानन्तर्यमुपदिशति भिवेत हि तदा वाक्यम् ' इति यू. (७१३)। 'वेदानधीत्य इत्पेकस्यां विधीयते अनूद्य आनन्तयं, विपरीतमन्यस्याम्' इति भा. (41५); 'वैदानधीत्य इत्येकस्या, विपरीतमेकस्याम् ' इति ब. (१५)। 'कित्वधीते वेदे द्वयमापतति, गुरुकुलाच समावर्तितव्यं वेदवाक्यानि च विचार- यितव्यानि । तत्र गुरुकुलात् मा समावर्तिट, कपं नु वेदवाक्यानि विचारयेत् इत्येवमर्थोऽयमुप- देशः' इति भा. (५६), 'किं चाधीते वेदे द्वयमापतति गुरुकुलाच्च समावर्तितव्यं, वेद- वाक्यानि विचारयितव्यानि तत् मा समावर्तिष्ट कथं नु वेदवाक्यानि विचारयेत् इत्येवमर्थ उप- देशा' इति यू. (८१५)। 'न चाम्नायो नामातिक्रमितव्यः' इति भा. (५.११), 'न चाम्नायोऽति- क्रमितव्यः' इति यू. ( ८११३)। नहि अत्र आनन्तर्यस्प ' इति भा. (६५), ' नहि आनन्तर्यस्य ' इति ब. (१०५)। पूर्वकालतायां क्त्या' इति भा. (६५), 'पूर्वकालतायां हि क्त्वा' इति वृ. (१०६)। दृष्टार्थता वाऽध्ययनस्य' इति भा. (६) दृष्टार्थता चाध्ययनस्य' इति बृ.(१०१६)। न वा इदं स्नान अदृष्टाय' इति भा. (७१), 'नच इदं अदृष्टार्थ' इति बृ. (१२२)। अन्यस्य कर्मणः' इति मा. (८१), 'अन्यस्य अपि कर्मणः' इति बु. (११०१०)। 'कर्तव्येति । किंतु वेदमधीत्य त्वरितेन न स्नातव्यम्' इति भा. (८२), * कर्तव्येति । वेदमधीत्य न त्वरितेन स्नातव्यम् ' इति य. (१११११)। क्षेमसुभिक्षोऽयं अत: अहमस्मिन् देशे प्रतिवसामीति ' इति भा. (८1), 'क्षेममुभिक्षोऽयं देशः अतः अहमस्मिन् देशे वसामीति' इति ३. (१२६४)। 'धर्माय हि वेदवाक्यानि विचारयितुं अनधीववेदो न शक्नुयात्' इति मा. (८७), 'धर्माय हि वेदवाक्यानि अनधीतपेदो विचारयितुं न शक्नुयात् ' इति वृ. (१२२८)। . . .

·५ , वेदार्थतत्त्वनिर्णयकारणंम् ।' इति । (१।४।१।१ पृ. ३२०) सर्वत्र हि एतत् विचार्यते किमिदं वाक्यं अस्यार्थस्य प्रमाणे, उतान्यस्येति ' इति च । मीमांसा हि वाक्यशास्त्रम् । यथा व्याकरणं पदशास्त्रं, न्यायः प्रमाणशास्त्रं तद्वत् । प्राप्ताप्राप्तविवेकेन उद्देश्यविधेयमावं विचार्य वेदवाक्यार्थ- निर्णयोऽस्मिन् शास्त्रे क्रियते । निीते च वाक्यार्थे कर्तव्याकर्तव्यज्ञानं भवति । तदनया रीत्या कर्तव्यस्य धर्मस्य अकर्तव्यस्य चाधर्मस्य ज्ञानं मीमांसया भवति इति धर्मज्ञानमेव मीमांसायाः प्रयोजनम् । मीमांसाया गृहीतकृत्यं नाम मूलभूताः सिद्धान्ताः~-जगतः पारमार्थिकत्व मीमांसायाः गृहीतकृत्यम् । अन्यथा स्वर्गपशुपुत्रार्थ धर्मानुष्ठानासंभवः । उक्तं च श्लोकवार्तिके निरालम्बनवादे प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे ,.पुण्यपापादि , तत्फलम् !, विध्यर्थवादमन्त्रार्थनामधेयादि- कल्पना ।१॥ , सर्वेषु लक्षणेष्वेवं स्वप्रमाणगणैः स्थितिः ।, वचनव्यकिभेदेन पूर्वसिद्धान्तपक्षता। २॥, कर्मभ्यः फलसंबन्धः, पारलौक्यैहलौकिके। सर्वमित्याधयुक्तं, स्यादर्थशून्यातु बुद्धिषु । ३ ॥' इति । 'स्वमादिभोगवचापि योपमोगत्वकल्पना । तनिवृत्यर्थमेवेह परमार्थे प्रयत्यते । ११॥ नहि स्वमसुखाद्यर्थं धर्मे कश्चित् प्रवर्तते । यादृच्छिकत्वात् स्वमस्य तूष्णीमास्येत पण्डितैः । १२ ।। परमार्थफलावाप्तिमिच्छद्भिस्तेन यत्नतः । प्रतिपत्तिर्विधातव्या युक्तिभिर्बाह्य- वस्तुषु । १३ ॥' इति च । वृहतीकारेणापि औत्पत्तिकसूत्रान्ते उक्तं " यदुक्तं अहंकारममझारौ अनात्मनि आत्माभिमानौ ' इति मृदितकपायाणामवैतत् कथनीयं, न कर्मसङ्गिना इत्युपरम्यते । आह च भगवान् द्वैपायनः (गीता ३।२६)' न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसनिनाम् ' इति रहस्याधिकारे " इति । किंच, शब्दस्य अर्थेन संबन्धः औत्पत्तिकः स्वाभाविकः अनादिः । जीवात्मा स्थूलदेह भिन्नः परलोकगामी कती मोक्ता नित्यः । शब्दो वर्णात्मकः । वर्णा नित्या व्यापका ध्वनिव्यङ्ग्याः । वाक्यं क्रियाप्रधानं अर्थबोधकम् । वेदराशि: अनादिनित्यो न केन चिदपि कृतः । वेदस्य स्वतः प्रामाण्यम् । इति मूलभूताः सिद्धान्ताः । ते च प्रथमे तर्कपादे सूत्रभाष्य- वार्तिककारः प्रतिपादिताः । तानाश्रिय सर्व मीमांसा प्रवर्तते । मीमांसायाः तर्कसंग्रहः घीयान् । प्रमाणानि तावत् पट् लौकिकानि । प्रत्यक्षं, अनुमान, उपमानं, शब्दः, अर्यापत्ति, अनुपलब्धिः इति । विधिः, अर्थवादः, मन्त्रः, नामधेयं, स्मृतिः, शिष्टाचारथ इति षट् धर्म प्रमाणानि । शब्दान्तरं, भम्यासः, संख्या, संज्ञा, गुणः, प्रकरणान्तरं इति षट् धर्मभेदकानि प्रमाणानि । श्रुतिः, लिङ्ग, वाक्यं, प्रकरणं, स्थान ( अमः ), समाख्या इति पट् धर्माङ्गताबोधकानि (विनियोगे) प्रमाणानि । श्रुतिः, अर्थः, पाठः, स्थानं, मुख्यत्वं, प्रवृत्तिः इति पद क्रमे प्रमाणानि । वचनं, नाम, लिङ्गं इति श्रीणि .

·૨૨ . . 'यदा हि चक्षुरादिभिरुपहतं मनः' इति मा. (२९), 'यदि चक्षुरादिभि- रुपहतं मनः' इति यू. (५७) । 'न शक्यते प्रत्ययत्वादयमन्यः इति वक्तुम्' इति भा. ( ३०२ ), 'न शक्यते प्रत्ययादयमन्य इति वदितुम् ' इति . (५६७) । 'अन्यतस्तु स्वमप्रत्ययस्य मिथ्याभाव ' इति मा. ( ३०३), 'अन्यतो हि खमज्ञानस्य मिस्यामावः' इति वृ. (५७१)। 'अर्थविषया हि प्रत्यक्षवुद्धिः, न वुद्धथन्तरविषया' इति भा. ( ३२।१), 'अर्थविषया हि प्रत्यक्षा युद्धिः, न बुद्धिविषया' इति वृ. (६३१) । यदुच्यते' इति मा. ( ३२।३ ), 'यद्युच्येत' इति बृ. (६६५)। 'ज्ञाते त्वनुमानात् ' इति भा. ( ३२१४) 'ज्ञाते चानुमानात्' इति वृ. (६६।१०)। 'अपिच' नियतनिमित्तः' इति भा. ( ३५४४ ), 'दृष्टश्च नियतनिमित्त इति वृ. (६९४)। इतरथा तन्त्वादानेऽपि ' इति मा. ( ३५१५) 'इतरया हि तन्तूपादानेऽपि' इति य. (६९।५)। जीवति देवदत्ते गृहाभायदर्शनेन ' इति भा. ( ३८२), 'जीनतो देवदत्तस्य गृहाभावदर्शनेन' इति य. ( ८११७ )। 'ननु प्रत्यक्षादीनि अन्यानि भवन्तु नाम प्रमाणानि ' इति भा. ( ३२॥३), 'प्रत्यक्षादीनि अन्यानि भवन्तु प्रमाणानि ' इति वृ. (९५१४)। 'उपलम्भकानि' इति भा. ( ३९।६), 'उपलम्भनानि' इति वृ. (९५८)। दृष्टविरुद्धमपि भवति किं चिद्वचनम्' इति भा. ( ४११), 'दृष्टविरुद्ध च किं चित् वैदिकं वचनम् ' इति यु. (१००४)। 'शरीरकं व्यपदिशति' इति भा. (११२२), 'शरीरं व्यपदिशति' इति पृ.(१००६)। 'न च तत् स्वर्ग लोकं यातीति' इति भा. ( ४१।४), 'न च तत् स्वर्ग यातीति' इति बृ. (१००६)। 'एवजातीयकं प्रमाणविरुद्धं वचनं अप्रमाणम्' इति भा. (४११५), 'एव. जातीयकं च प्रमाणविरुद्धं अप्रमाणम्' इति . (१००८)। ' नैव शन्दत्यार्येन संबन्धः' इति भा. ( ४३६१), ' नैव शब्दस्यार्थेन अस्ति संवन्ध.' इति ब. (१०३१७)। . .

·- मुको भवति। इति। ब्रह्मविषयकसविलासाज्ञाननिवृत्तिर्मोक्ष इति भाट्टरहस्ये खण्डदेव (पृ. ३)। इति सक्षेप । . नास्या अभि- मीमांसकमते देवताः सन्ति न वा । अत्र न्यायसुधापास्यमेव उदाहियते प्रथ- मत (सुधा. पृ.६४३) देवतात्व शन्दमात्रस्य निरस्तम्। ननु शन्दमात्रस्य देवतात्वात् इन्द्रमहेन्द्र- शब्दयोश्च भेदात् कथ देवतैक्य इत्याशङ्कयाहन चेति । (न च शब्दमात्र देवता इति नवम- दशमयोरभिधास्यते । वा. पृ. ४१७) नवमे 'अपिचा शब्दपूर्व वा यज्ञकर्म प्रधान स्याद् गुणत्वे देवताश्रुति ' इति सूत्रे (९।१४।९ ) भूतभव्यसमुच्चारणन्यायेन देवताया याग प्रति गुणत्वे अभिहिते — ननु कर्मणोऽपि ईप्सितादभिप्रेतत्व देवताया गम्यते' इत्याशक्रय प्रेततामपहनुमहे । तद्धितशब्देन चतुर्था वा सयुक्तस्य देवतार्थस्य वाक्यादभिप्रेतता गम्यते' ( भा. पृ १६५२ ) इति माष्येण अनर्थमवर्णममूहस्य प्रातिपदिकत्वाभावे तद्धितचतुर्थासयोगा- योगात् तत्सयोगामिधानेन अर्थग्रहणेन ( च ) शब्दमात्रस्य देवतात्व निरस्तम् । दशमे च ' विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भाव स्यात् तेन चोदना' (१०१४।१२।२३ ) इत्यत्र आवाहनादौ येनकेन चित् पर्यायेण देवताऽभिधानसिद्धे विधिगतारन्यादिशब्दानादर इति पूर्वपक्षयित्वा 'आग्नेयोऽष्टाकपाल ' इतिविधिगतेन अग्निशब्देन देवताया हवि सबन्धविधानात् मन्त्रकायें देवतोद्देशे विधिगतस्यैर शब्दस्य उच्चारण कार्य इति सिद्धान्तिते ' का पुनरिय देवता नाम ' इति पृष्ट्या इन्द्रादीना शुस्थानाना, वेदे वा यत्र ' अग्निर्देवता, वातो देवता ' इत्यादि- देवताशब्द प्रयुक्त, सा देवता इति परमतद्वय अह शार्दूलादीना अनुपसग्रहापत्ते निरस्य, स्वमतेन 'सूक्तभाजो हविर्भाजश्च देवता ' (भा. पृ १९२७ ) इति भाष्येण 'अग्निदेवत्य सूक्त' 'अग्निदैवत्य हरि ' इत्यादिप्रयोगात् ' आहुतिभाजो वा अन्या देवता अन्या स्तोम- भाजश्छन्दोभाज' इति लिङ्गाच्च सूक्तस्तुत्यत्वस्य त्यज्यमानहविरुद्देश्य वस्य च देवतात्वाभिधानात् अर्थस्यैव स्तुयत्वोद्देश्यत्वावगते , ' मूर्तीना अमूर्तानां चेतनानामचेतनाना च श्रुत्या क चिदर्य प्रति तादर्थेन सकल्पनीयाना देवताव भविष्यति' (मा पृ. १९२७) इति च भाष्येण मूर्तीनां चेतनानां देवतात्वाभिधानात् , 'यस्य वाचक शब्दमुदिश्य रमृत्वा वा हावं त्यक्ष्यामि इति सकल्प क्रियते सा (तत्र देवता ) भवति ' ( भा. पृ १९२७ ) इति च भाष्येण उच्चारणा- र्थत्वात् दिशे उच्चार्यमाणेन शब्देन 'प्रजापति मनसा यजेत ' इत्यादिविधौ वा 'स्मर्यमाणेन वाच्यस्य देवतावाभिधानात् , ननु एवं सति सुतरा येनकेन चित् अग्ने शब्देन निर्देश करणीय ' इति चाशय ' भवेदेतदेव, यदि अग्निशब्द अर्यप्रत्यायना- धमुच्चार्येत, अर्योऽपि हवि सबन्धार्य प्रत्याय्येत' इत्युपक्रम्य ( भा. पू. १९२७ ) 'देवतायाश्च यज्ञसाधनमावो न रूपेण भवति । केन तर्हि । सबन्धिना शब्देन ' इत्यादिना , . . .

·- 'अपगे पसी अन्येयुः' इति भा. (६६/४ ), अपरो खसौ यो हि अन्येयुः' इति 1. (१६६६)। तस्मात् तद्वयतिरित्तोऽन्योऽस्ति ' इति भा. ( ६६५), 'तस्माम व्यति. रिक्तोऽन्योऽस्ति ' इति वृ. (१६६।६)। नूनमसो अनित्यानित्यं अवगच्छतीति' इति भा. ( ६९।१२), 'नूनमसौ अनित्यान्नित्यं पश्यतीति' इति वृ. (१६६।९)। ' कामं विज्ञानमपयेत नार्याः इति मा. (७१।५), ' कामं विज्ञानमपन्येत नार्यः' इति य. ( १८६५)। ' नैतदेवं अप्राप्ताश्वेत् संयोगविभागाः श्रोत्रस्योपकुयुः, संनिपृष्टविप्रकृट- देशस्यौ युगपत् शब्दमुपलभेयाताम् ' इति भा. (७९३१), 'नैतदेवं अप्राप्ताश्वेत् उपकुर्वन्ति, संनिकृष्टविप्रकृष्टदेशस्थिती युगपत् शब्दमुपलभेयाताम् ' इति वृ. ( २१८११)। 'उत्पादयन्ति यावद्वेग ' इति भा. (७९६), 'उत्पादयन्तो यावद्वेगं' इति घृ. ( २२२६६)। 'यत्तु एकदेशस्य सत ' इति भा. ( ८०९), ' यथैतत् एकस्य सतः' इति . ( २२५५२)। कामं देशा एव भिन्नाः' इति भा. (८२२५), 'कामं देशा एव भिमाः स्यु:' इति यू. (२३११३)। ' अन्यले सति सादृश्येन व्यामूदा' इति भा. (८८२), 'अन्यत्वेऽपि सति सादृश्येन व्यामूदाः' इति कृ. (२४१४)। बुद्धिकर्मणी अपि ते' इति भा. ( ८८५), 'बुद्धिकर्मणी अपि हिते' इति वृ. (२४५१५)। वायुरहत संयोगविमाग. शन्दो भवति' इति मा. (९०१), 'पायु.... शन्दीमवति' इति . ( २५२११)। 'यद्यपि औपत्तिक । इति मा. ( ९१।१०), 'पदि औत्पत्तिक ' इति भू. ( २५४८) । हत्यामेव २७७/४ इत्यत्र ' यद्यपि औपत्तिकः । इत्येव अनुवादः कृत । 'पदानि अमनि प्रयुक्तानि ' इति भा. (९२१५), 'पदानि हि अनि प्रयु- जानि' इति य. (२७८११)। कमिश्रित पदार्थे अवगते' इति मा. (९३३), 'कस्मिंश्चित अर्थे अव: गते' इति व. ( २७९४४)।

·, । पश्चात् ) १०१।१०," अपिका शेषभूतत्वात् तत्संस्कारः प्रतीयते' ११, ' तथाज्यभागाग्नि- रपि' १६ । इत्यादि । एवं च इमानि सूत्राणि सर्वाणि पद्यरूपाण्येव, चम्पूव गद्यपद्यरूपाणि वा अतिप्राचीने काले स्युः इति कल्पनातरङ्गोऽस्माकम् । उपवर्षाचार्यस्य वृत्तिकारस्य उल्लेखाः शबराचार्यकृता उदाहियन्ते । ११११५ पृ. २५ माध्यमाह-"वृत्तिकारस्तु अन्यथेमं ग्रन्थं वर्णयांचकार तस्य निमित्तपरीष्टिः' इत्येव- मादिम् ।" इत्यारम्य स एवासमीचीनः प्रत्ययो नान्य इति" इत्यन्तम् । सोऽयं वृत्तिमन्यः कियान् इति विचार्यम् । आनन्दाश्रमीये मीमांसादर्शने पञ्चमसूत्रीयसभाध्यान्ते पठसूत्रीय- भाष्यात् प्राक् 'वृत्तिकारमतानुवादः समाप्तः' इति मुदितम् । तेन वृत्तिकारस्तु इत्यारभ्य पञ्चम- सूत्रीयं सर्व भाष्यं वृत्तिकारमतं इति स्पष्टं भवति । चौखम्बामुद्रिते श्लोकवार्तिके तु निरा- लम्बनवादात् प्राक् षड्विंशश्लोकान्ते 'वृत्तिकारग्रन्थः समासः' इति, टीकाभागे च न्यायरत्नाकरे वृत्तिकारमतम्' इति मुद्रितम् । तेन आनन्दाश्रमीयात् अन्यथा सिध्यति । वृहत्यामपि निरालम्वनवादात् प्राक् ‘अत: सिद्धं यस्य च दुष्टं करणं यस्य च मिथ्येति प्रत्ययः स एवासमीचीनः प्रत्ययो नान्यः इति' इत्युपसंहृतम् । ऋजुविमलायां च, अधिकरणार्यमुपसंहरति-- अतः सिद्धमिति' इत्यनेन बृहतीग्रन्थः अवतारितः । निरालम्बन- वादान्ते च शून्यवादात् प्राक् 'दौर्बल्यं च कार्याक्षमत्वं, न कार्यान्तरोत्पत्तिसामयं इत्युक्तं वृत्तिकारमन्थे ' इत्युतत्वात् निरालम्बनयादारम्भात् प्रागेव वृत्तिकारमन्थः समाप्त इति स्पष्ट भवति । वृत्तिकारमतारम्भे च ' वक्तव्यं च ( निमित्तपरीक्षणं ) निरालम्बनतानिराकरणार्थम् । तच नोकं वृत्तिकारेण । वक्तव्यं पुनः किमन्यदर्यान्तरं ? उच्यते, पूर्वोक्तस्य सूत्रत्रयार्थस्य साधनभूतं अन्यदर्थान्तरमनेनोक्तं प्रदर्शयितुम् । तथा च तत्सतोर्व्यत्यय. लक्षणाभिधानं च सर्वप्रमाणानाम् ' इति बृहतीमन्थः । ऋजुविमलायां च 'पूर्वोक्तव्याख्याने हिं (प्रत्यक्षसूत्रस्य) न लक्षणपरता, किंतु अनिमित्तपरता । अस्मिस्तु ( वृत्तिकार-) व्याख्याने लक्षणपरत्वेन तत्संप्रयोगसूत्रस्य प्रदर्शनार्थतया सर्वप्रमाणलक्षणाभिधानं सिध्यति । सर्वप्रमाणलक्षणोपयोगस्तु अन्यभिचारप्रदर्शनेन निरालम्बनत्वनिरासः' इत्युक्तम् । एतेनापि निरालम्बनवादात् प्रागेव वृत्तिकारग्रन्थसमाप्तेर्न कश्चिद्विरोधः । यदि पष्टाधिकरणात प्राक्तनः सर्वो वृत्तिप्रन्यः स्यात् तदा शब्दपरिच्छेदे (पृ. ४५) 'गकारौकारविसर्जनीया इति भगवानुपवर्षः । इति उल्लेखो न संगच्छेत । तस्मात् निरालम्बनवादात् प्रागेव वृत्तिग्रन्थस्य समाप्तिरिति सिद्धम् । ११९४५ पृ. ४५ भाष्य 'अय गौरित्यत्र कः शब्दः ! गकारीकारविसर्जनीया इति भगवानुपवर्षः' इति । शबराचार्यः वृत्तिकारशन्देन सर्वत्र उपवर्षाचार्यस्यैव परामर्शः वृत्तः स्पार इति मन्तव्यम् । २२११७७३२ सूने वार्तिकं 'वृत्तौ लक्षणमेतेपा. (मन्त्राणां ) मस्यन्त- लान्तरूपता । आशिषः स्तुतिसंख्ये च प्रल परिदेरितम् ॥ प्रैष-अन्वेषण-पृष्ट--आख्यान-- ·. एवमत्र तपादे वृहत्सामनन्दितास्त्र भाष्यपङ्क्तिपु अशीतिस्थलेषु आनन्दाश्रमीय- भाष्यात् पाटभेदाः उपलब्धाः । इतरमाम्ये तु कियन्तो वा कसा वा पाठभेदाः स्युरिति कल्पनीयमेर। चार्तिककारकृतं मूत्रमाप्यदूषणम्- सूत्रेषु केयु चित् भाष्ये च वार्तिककारेण यत् तरतत्र दूषणं प्रदत्तं, क चित् अन्यथा च व्याख्यातं तत् सर्व पयोपलव्धमा विचारकाणां कृते उपन्यस्यते । उपन्यासच पाठ- क्रमेणैव भविष्यति । तदपि संक्षेपेणैव, विस्तरेणोपन्यासे तु ग्रन्थगौरवप्रसङ्गः । फाचिको वृत्ति- कारनिरासोऽपि बार्तिककृतः अत्रैव स्यात् । यद्यपि वार्तिकप्रदर्शितस्त्रेभ्यो मिनेष्वपि सूत्रेषु केषु चित् रचनादिदोपो दृश्यते, स च अन प्रस्तावे दोपनसगात् प्रदर्शनीय एव तथापि नं भार सूत्रविचारकेषु प्रक्षिप्य एकमेवोदाहरणमुपन्यस्य साधयामः ! एकमुदाहरणं च यथा - विफल करणेम्वर्थवत्वात् ' ३१८।२६ इति सूत्रे भाप्येण किं ऋविफलमाशासितव्यं, उत यजमानस्य इति संशयं प्रदर्य तस्मात् ऋविक्फलमाशासितव्य इति पूर्वपक्ष प्रदर्शितः । 'स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ' २७ इति सूत्रे च तस्मात् यजमानफलमाशासितव्यं' इति सिद्धान्त उक्तः । अत्र 'ऋत्विक्फलं- स्वामिनः' इति पदाभ्यां विप्रतिपत्तिर्न सिध्यति । 'ऋविर फटमाशंसीत स्वामी फलमाशंतीत' इति या उभयत्र प्रथमा 'विजफलं, स्यामिनः फलं' इति वा पष्टयन्तं पठितुं युक्तम् । इति दिक् । तत्र तावत् 'लोके येष्वर्येषु प्रसिद्धानि पदानि, तानि सति संभवे तद. न्येव सूत्रेषु इत्यवगन्तव्यम् । नाध्याहारादिमिरेपा (मूत्राणां) परिकल्पनीयोऽर्थः परिभाषितव्यो वा' इति शास्त्रारम्भे भाष्यम् । तथापि अनेकेषु सूत्रेषु भाष्यकारैरेव अध्याहारादिकं कृत्वैव व्याख्या कृता । तदेतत् दिक्प्रदर्शनार्थ श्लोकवाति के व्याख्यातम् । तथया- शेषभाजी भवेलोप इत्यप्पाहारकल्पना' (श्लोबा. ११११११५४ ) अपिया शेषभाजा स्यात् विशिष्टकारण वात्' (६४३) इति सूत्रे 'लोपः' इति पदस्य अन्याहार विना कि स्यात्' इत्यस्या आका. झायाः न शान्तिः, इत्यध्याहारः स्वीकृतः। अथ विपरिणामः । 'विप्रार्यात् पशोश्चेति विभचि. परिणम्यते ।' (५५) 'पोश्च विप्रकर्पतन्त्रमध्ये विधानात् ' (१२१२।३२) इति सूत्रे विप्रकर्षशब्द. प्रपमान्तः सन् पञ्चम्यन्तत्वेन, विधानशब्दश्व पञ्चम्यन्तः सन् प्रपमान्तत्वेन विपरिणम्यते अर्थसामीचीन्याय ! अप व्यवधानेन अन्धयः । 'पदेन ध्यानं तु लोके सनियमादिति । (५५) 'लोके सनियमात् प्रयोगसनिकर्ष. स्यात् । (१११।२६) इति सूते लोके इति पदस्य सनिर्मा, इस्यनेन अन्वयः । स च ' संनियमात् प्रयोग ' इति पदाम्यां व्यरहित । 'सूत्रेण व्यवधानं तु पानध्यापदि कल्पितम् ।। (५६) 'दोपा लिटिलौकिके स्यात् । (३।१९२८) 'पानव्यापच ·. २९ ८।११।२ अत्र भाष्यं 'प्रतिपदाख्याने तु गौरवं परिहरनिर्वृत्तिकारैः सर्व- सामान्यः शन्दः परिगृहीतः ( अतिदेशार्थः ) प्रकृतिवत् इति ' इति । १०४।१२।२४ अत्र भाष्यं तदुक्तं वृत्तिकारेण न वा शब्दको हर्थसंप्रत्ययः तस्मादनिप्पतिः इति ' इति । १०५।१३१५३-५४ इदमधिकरणं भाष्ये द्वेधा व्याख्यातम् । तत्र पूर्व व्याख्यानं वृत्तिकारानुसारेण, द्वितीयं स्वमतेन । अत एव माहे "अत्र वृत्तिकारेण पोडश्युत्तरे इत्ययं अपूर्वविधिरिति पूर्वपक्षं कृत्वा...'पोडयुत्तरे' इत्यनेन — उत्तरेऽहन् द्विरावस्य' इत्यस्योप- संहाराद् द्विरानान्तरे पोडशिमहणविकल्पस्य याधः इति सिद्धान्तितम् " इत्युक्तम् । अमे च 'भाध्यकारेण तु अन्यथा व्याख्यातम् । तस्यायमाशयः' इत्यादि प्रतिपादितम् । १२।२१७-८१२२-२३ वृत्तिकारः प्राचीनः सूत्राभ्यांमैकाधिकरण्यं स्वीकृतम् । अर भाप्यं ऐकाधिकरण्यं तु एके मन्यन्ते ' इति । वार्तिकं च 'भिन्न एचैते अधिकरणे' इत्याए । तन्त्ररत्नं च 'न्याययो विषयभेदात् मिने एवैते अधिकरणे, न तु पाशब्दश्रवणमात्रेण ऐकाधिकरण्यं वृत्तिकारान्तरकृतं सम्पगिति मन्तव्यम् ' इति । भाप्यगताः पाठभेदाः । आनन्दाश्रमीये भाष्ये प्रामाकरीयबहत्यामनूदिते भाष्ये च ये पाठभेदा उपटन्धास्ते संगरान्ते । तत्र धृहत्यां न सर्वमेव भाग्यमनूदित, यत्तु याव- तावदितं, सत्रैव के चित् पाठभेदा श्यन्ते तेषामेवार्य विचारः । अत्र ' भा.' इत्यस्य आन- न्दाश्रमीयमाव्यपाठः इत्पर्यः 'यू.' इत्यस्य च वृहतीस्यमाभ्यपाठः इत्यर्थः । तदुपरि कसे मुदितस्य अश्यस्य कमेग ' पृष्टं । पतिः' इत्यर्पो ज्ञेयः । येवक्षरेषु भेदः तान्यक्षराणि , तत्प्राचीनं तत्पराचीन धैकमेकमक्षरं स्यूलत्वेन निवेशितानि । विषयद्वयं च पाठभेदासंबद्धमपि भाध्यादतीप्रत्यानभेदशानामव संगृहीतमिति ध्येयं पटपक्षीविषयकं प्रथममेर, उभयमिह चोद- नया रयतेइति प्रमप्राप्तिरपटे। सोफे येप्य' हयांदर्भाध्यायस्य लोक इत्यादिभाष्यस्य पन्न् संप्रम- क्षते ।' (ोया. १११११-२६ ) इत्यादिना कार्तिककारेण भाभ्यव्यारूपाकारोकाः पर्याः यपिताः । महतोकारेण न एक एयापों ययातः कषितः । पारपानां अनेकरियो विचार र पर्तिपने 'ति मा.(२), 'पेद- याक्या रिचार पर यतिप्यते ' इति य. (७८)। अपि पर यामिह ति मा. (३)'अपि च एवं सति र पम्दि' पति(११)" - ·१२।१२ अप्रभाध्ये अग्निोतियोतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्थाहा' इति मिलिङ्गमन्त्रयोः' इत्युक्तम् । तदुदाहरणं भ्रान्तिलिसितं' इति वार्तिके उक्तम् । अनयोर्मन्त्रयोमिलिङ्गशून्यत्वात् । 'अग्निोतियोतिः सूर्यः स्वाहा' इत्यादिस्तु मिश्रलिङ्गको मन्त्रः इति । १६३।२।३१ पृ. ३०२ यत्तु भाष्यकारः विपरीतार्थेन द्रव्यशब्देनैव तदाश्रयगुण- लक्षणया नत्रश्च असमर्थसमासमगोकस्य न द्रव्याश्रयश्चनः शब्दो भवेत् आकृतिरादिनः इत्याह, तत् अतिश्लिष्ट व्यधिकरणनिर्दिष्टगुणप्रयोगाई च इत्युपेक्षितव्यम् । १।३।९।३३ पृ. ३११ भाष्यकारेण संशयकारणमुक्तं सामान्यप्रत्ययात् व्यक्तौ च क्रियासंभवात् इति । एतदयुक्तं, व्यक्केरपि प्रतीयमानत्वात् कथं जातरेव प्रतीतिरुपन्यस्यते । यदि च व्यक्तिर्न संप्रतायेत, तत. संशय एव न स्यात् किमभिधीयते अनेनेति । न च क्रियासंभवः अभिधेयत्वे कारणं, व्यक्त्यन्तराणामपि प्रसङ्गात् । तेन पूर्वोत्तमेव संशयकारणं मन्तव्यम् । २११४४९-१२ अस्याधिकरणस्य प्रयोजनं भाष्यकारेण वरुणप्रघासीयशमी- मयनुक्षु, अपभृथे, तरसमयपुरोडाशेषु चेति उदाहरणत्रये उक्तम् । तत् वार्तिके प्रयोजनं तु अधिकरणस्प न सम्यगनुमन्यन्ते ' इत्यादिना पितम् । २।३।१३।२६ अन चार्तिक 'वृत्त्यन्तरे तु चत्वार्येव भेदकारणानि शब्दान्तर- संज्ञागुणफलानि उदाहनानि। ....तत्तु अयुक्तमित्र दृश्यते तस्मादैकशब्दय सत्येर...शब्दा. न्तरकल्पनं माध्यान्तरकृतः ।' इति वृत्यन्तरं दुषितम् । २१४११६१ अत्र बचब्राह्मणे श्रूयते इति भाष्यम् । बवचनालणे अपयुब्राह्मणे वा श्रूयते इति नानीवाभिनिवेष्टव्य इति वार्तिकम् । (भाष्यकारस्य प्रमाद इत्यर्थः) । ' याव- उजीवमग्निहोत्रं जुहोति' इति श्रुतिवाक्यविषये इदम् । ३२११४७ इति तेपामर्थाधिकरणे पूर्वपक्षभाप्ये साधस्तया अपघातादयस्तु पदार्या विधीयन्ते श्रुया' इति उक्तम् । तत् ' तच्च एतदयुक्तमिर' इत्यादिना दूपयित्या 'तेन एवं व्याख्येय' इत्यादिना प्रकारान्तरेण पूर्वपक्ष. साधितो कार्तिक । सविस्तर प्रतिपादनं तु निबन्धान्तरस्यैव विषयः। ३३१७१४ पृ. ७१० यत्तु भाष्यकारेण निर्दोपपरिसंख्याविषयं प्रदर्शयता इटा- निष्टक्चनव्यक्तिद्वयं प्रदर्शित 'इत्यधाभिधानीमिति' 'नेत्यादत्ते इति । 'मन्त्रस्य रूपादेव आदाने प्राप्तत्वाद' इति च कारणमुक्तम् । तदयुक्तम् । ३।२।६१९ श्रुतिलिङ्गप्रकरणानां अविरोधः इति सूत्रम् । तदिदानी भाष्यकारो दूपयति' इति वार्तिकम् । अग्रे भाग्यकारेणोक्तं ' नहि एतदेकं वाक्यं, यः कृत्स्न सूक्तवाकः .

·. . . धर्माय जिज्ञासा' इति भा. (९।१) 'धर्माय हि जिज्ञासा .. इति च. (१३।४)। 'एतासां प्रतिज्ञानाम्' इति मा. (९।६), 'आसां प्रतिज्ञानाम्' इति श्रृं. (१४१६)। 'विप्रतिषिद्धमिदमुच्यते, ब्रवीति वितयं चेति' इति भा. (११), विप्रतिपिद्ध- मिदमभिधीयते, ब्रवीति च वितयं चेति' इति ब. (२१६६)। 'उपदेशा हि व्यामोहादपि भवन्ति, असति व्यामोहे दादपि भवन्ति' इति भा. (१६।५), 'उपदेशो हि व्यामोहादपि भवति, असति व्यामोहे वेदादपि भवति इति बृ. (२४॥३)। 'विप्लवते हि खल्वपि' इति मा. (१७२), 'विप्लवते खल्वपि' इति . (२५९)। प्रत्यक्षस्तु वेदवचनेन प्रत्ययः' इति मा. (१७१८), 'प्रत्यक्षस्तु वेदवचनात् प्रत्ययः । इति इ. (२६।१२)। तस्मात् चोदनालक्षणोऽर्थः श्रेयस्करः' इति भा. (१७९), 'तस्माव श्रेयस्करो धर्मः' इति वृ. (२७३)। 'यो हि यागमनुतिष्ठति' इति भा. (१७१०), 'यो यागमनुतिष्ठति' इति कृ. (२०१५)। उभयमिह चोदनया लक्ष्यते अर्थोऽनर्यथेति' इति भाष्यम् ( १८५) । तदा- क्षेपसमाधानाम्यां भूयो विचार्य 'उभयादिको मन्यः साध्यसाधनसंश्रितः' (श्लोवा. २२०) इत्युक्तम् । तत्र रत्नाकरः (श्लो. २२४) 'भाष्यं चैवं योजनीयं उभयं चोदनया लक्ष्यते सायं साधनं च, साध्यमपि द्विविधं अर्थोऽनश्च' इति । वृहत्यां तु नाम प्रयासः स्वीकृतः । तत्र हि एवमुक्तं ( २७४६ ) " अर्थशब्दस्य अन्वयप्रयोजनप्रदर्शनार्य माष्यकारेण 'उभयमिह चोदनया लक्ष्यते अर्थोऽनर्यक्षेति' पुनरपि च प्रश्नपूर्वकमिदमुक्तं 'कोऽर्थः । यो निःश्रेयसाय ज्योतिष्टोमादिः, कोऽनर्पः: यः प्रत्ययायाय श्येनादिः' इति निःश्रेयसप्रत्यवायलक्षणं धर्माधर्मत्व- मुक्तम् । एवं चोपदर्शयता उभयं चौदनालक्षणमि युक्तं भवति" इति । प्रजुविमला च भाष्य- कारेण उमयमपि अर्थानर्थत्वेन चौदनालक्षणमित्युकम्' इति, 'भाध्याक्षरयोजना-उमयमिह चोद- नया लक्ष्यते अर्थोऽनर्यश्चेति । अर्थः अनिषिद्धफलः, अनपच निषिद्धफलः । तत्र अनो धर्म उक्तो मा भूत् इत्येवमयं अर्थग्रहणम्' इति च । नैव श्येनादयः कर्तव्या विज्ञायन्ते' इति मा. (१९३), 'नैव श्येनादयः कर्तव्यतया विज्ञायन्ते' इति क. (२८५)। 'कथमपगम्यते' इति भा. (२७), 'कमिदमवगम्यते' इति अ. (१.१९१०)। - ·४० . ३३५६१८१४६ 'प्रवृत्तत्यात् प्रवरस्यानपाय ' इति सूने प्रवृत्तत्वात् इति पदं प्रयरस्प होतयं प्राक् प्रवृत्तस्यात् इत्यर्पकतया ‘अतिक्रान्तो हि स कथमपनीयेत होतु ' इति भाष्येण व्यारयातम् । वार्तिके तु सूत्र यथाभाष्यं व्याख्याय इद तु इह वक्तव्यं ' इत्यादिना भाष्यमाक्षिप्य 'अत एव सूत्र नेतन्य' इयुपक्रम्य ' याज्यान्तरार्थ प्रवृत्त गात्' इत्यन्यया व्याल्यातम् । ३१७१२ अब भाप्यकारेण 'प्रकरणात् दर्शपूर्णमासयोरुपकारका एव वेदियहि- ध' इत्युक्तम् । तत्र वार्तिक ' यतु भाष्यकारेण अतिप्रसद्गानिवृत्ययं प्रकरणात् इत्युक्तम् । तत् उत्तरपरिचोदनाऽनतारप्रसङ्गात् अतित्वरितोक्त इत्युपेक्षणीय तावत्' इति । ३।१९।२४ अत्र वार्तिक " यत्तु भाष्यकारेणोक्त ' तस्मादेषां वरणे सकीर्तन, न विधि ' इति तत् अविहितवरणनियमप्राप्यभावात् अयुक्तम् " इति । ३१७११८३८ अन भाप्ये 'प्रमाणमेव ते ( सदस्यत्वेन ) समामनन्ति । वणमपि चमसच ब्रह्मण एव । स हि सदसि भव ' इति सदस्यस्य निराकरणमुक्तम् । वार्तिके तु- सदस्य वृणीते । इत्युत्पत्तिसयोगात्...उपहवादिषु ब्रह्ममन्त्रव्यतिरेकेणास्य म-त्र पठ्यते (सदस्योपयस्व इति), सर्वे याशिकाध भेदेन तं वृण्वते । तस्मादयुक्ता सदस्यनिराक्रिया । पत्तु भाष्यकारेण सदस्यनिराकरणपरमुक्त तत् ऋत्विक्त्वनिराकरणपरस्य अतिरभसवचन इत्युपक्षेणीयम्' इत्युक्तम् । ४।११।१८-२० अत्र भाष्ये उत्तम प्रयाज, पशुपुरोडाश, स्विष्टकृत् इत्येते यागा उदाहरणमित्युक्तम् । तत्र वार्तिके 'अनुदाहरण स्विष्टकृत् । मन्त्रस्तावत् इष्टदेवतासकीर्त- नत्वात् दृष्टार्य ' इत्यादिना अनुदाहरणत्य साधितम् । ' समिदादयोऽपि नोदाहरणम् । तेषु दव्यदेवतस्य गुणभूनत्यात् क्रिये। प्रधानभूता । पशुपुरोडाशयागो देवतासस्कारद्वारेणैवोपकरोति । वपायागस्य तु यागान्तरत्वे नास्ति प्रमाणम् । तस्मादेषोऽपि अनुदाहरणम् । ' इति भाष्योदा. हरणानामनुदाहरणत्यमुक्त्वा 'पत्रावृतार्थ द्रव्य, देवता तु इटा यक्ष्यमाणा या कीर्यते यागान्तर च, तद्दाहरण ' इति उक्तम् । पशुपुरोडाशस्य देवतोदेशेन में प्रक्षेप तस्य अाहते नान्यत् प्रयोजनमस्ति (तस्मात् स उदाहरणम्) इति स्पष्टीकृतम् । ४११३१५/४० 'प्रयाजानुराजार्थस्य अयमेक्देश समानीयते इति पूर्वेश न्यायेन अप्रयोजकता' इति अयुक्तो (भाष्य-) ग्रन्थ । 'यदि प्रयाजानुयाजायमेतत् , प्रयाना आत्मीय द्रव्य प्रयुञ्जते एव । अत पूर्वेण उत्तर न सवध्यते ।' इत्युक्त वार्तिके । तत मतत्रयेण भाष्य- योजना प्रदर्य खण्डिता । अन्ते 'तस्मात् उत्तरप्रन्यानुरोधेन अन्यथा वर्ण्यते' इत्युक्या वर्णितम् । ४१२२१२-१३०२७-२८ “ समुदाये कृतार्थचात् इति अयुक्तोऽप (सूत्र-) प्रय । नहि यागशम्दो द्रव्यदेवतानिय वितएमपि रीति, किं तर्हि । यतिधात्वाध्यम् ।

·३३ . . अपौरुषेयता या इति ! कथम् ।' इति भा. (४३११), 'अपौरुषेयता वा । कथम् ।' इति वृ.(१०३८)। 'शब्दोचारणे मुखस्य' इति भा. (४२), 'शब्दोचारणात् मुखस्य' इति .(१०३१९) । बृहन्यां १०५, १०७ पृष्ठयोस्तु 'शब्दोधारणे' इत्येव भा-पाठः अनूदितः। . 'संश्लेपलक्षणं संबन्धं' इति भा, (४३), संश्लेपसंबन्धं' इति बृ. (१०३।१०)। 'अभिप्रेत्योच्यते । कार्य' इति भा. (४३१३ ), 'अभिप्रेत्योच्येत भवता । कार्य' इति बृ. (१०३।१०)। श्रयिभावादयस्तु संबन्धाः शब्दस्यानुपपना एवेति ' इति भा. (४३१४), श्रयियौनादयः संबन्धा, [ " श्रयिसंबन्धाः' इति चा] शब्दसार्थेनानुपपन्ना एवेति' इति यू. (१०३।११) । बृहत्या १०७ पृष्ठे तु ' यौनादयस्तु संबन्धा.' इति पाठः अनूदितः । 'यो ह्यत्र' इति भा. (४३५), 'योऽत्र' इति . (१०७५)। 'सज्ञासशिलक्षणः इति' इति भा. (४३।६), 'संज्ञासशिलक्षणः संवन्ध: इति' इति वृ. (१०७७)। पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितः अन्त्यो वर्णः प्रत्यायकः' इति भा. (४६१), पूर्ववर्णजनितविशेषसंस्कारसहित. अन्त्यो वर्णः वाचकः' इति बृ. (११४६) । 'असत्यपि अर्थान्तरे एवंजातीयको भवति प्रत्यय.' इति भा. (५०५४), ' असत्यपि अर्थान्तरे एवंजातीयक भवति प्रत्ययः' इति बृ. (१२७६) 'वृक्षा अपि न सन्तीति' इति भा. (५११३), 'वृक्षा अपि नैव सन्तीति' इति व. (१२८1७.)। दुष्यतीति वनऽपि असति यनप्रत्ययः प्रामोतीति' इति भा. (५११५), 'दुष्यति वनेऽपि ते असति वनप्रन्ययः प्रामोतीति ' इति यू. ( १३०१२ )। विस्मरणाएपछल' इति भा. (१५१२), 'शिलरमामुपपदते' इति बु. (१३७१)। विद्यमानस्याप्यनुपलम्भनं भवतीति ' इति भा. ( ५५३३), 'विद्यमानस्याप्यनुपलम्मो भवतीति' इति य. (१३७२)। उच्यते' इति भा. ( ६६३ ), ' अत्रोच्यते' इति य. ( १६६१४ ) । अन्येा दृष्टे अपरेयुः अहमिदमदशं' इति मा. (६६६३), 'अन्येाः दृष्टः परेयुः अहमिदमदर्श इति बृ. (१६६।१ )। . ।

·४२ स्वीनः । यार्तिकेन तु 'आशीःशब्देन केशमश्रुवपनादयः ,संस्कारा लक्ष्यन्ते' इत्युक्त्वा' साणां आशीरधिकारः अपहनुमः ६।१७।२८ अत्र भाष्ये 'वाहगिरं ब्राह्मणस्य साम कुर्यात्' इत्याद्युक्तम् । तत्र यार्तिक ' (इदं) विदेशपाठादनुदाहरणम् । इति । विदेशपाठात् मिन्ने देशे प्रकरणान्तरे पाठात् इत्यर्थः। . ६।१।११।४३ अध्यायस्य हानं स्यात् । इति सूत्रम् । 'यो न त्र्यायः स नाधिक्रियते' इति माध्यम् । बार्तिकं तु त्रिीणि आयाणि यः संपादयितुं शक्नोति सोऽधि- क्रियते। चतुरायस्य त्रिन्यसंपादने अस्ति सामर्थ्यम् ' इत्याह । तथा च व्यायमिन्नस्य पञ्चा- . यस्यापि अधिकारः स्वीकृतः । ६५८१२८-२९ अत्र भाष्ये ज्योतिष्टोमे द्वादशदीक्षापक्षः सिद्धान्तो वर्णितः । तत्र चार्तिक ' अत्रायुक्त: सिद्धान्तो वर्णितः । तस्मादियमेवावधारणा दीक्षापरिमाणे याथाकामांति' इति । किंच भाष्ये सूत्रद्वयेन ऐकाधिकरण्यं स्वीकृतम् । वार्तिके तु अधिकरणद्वयम् । प्रथमाधि- करणे ज्योतिष्टोमे याथाकाम्य, द्वितीये च द्वादशाहे द्वादशदीक्षानियमः इति । ६१७१८१४-१७ अत्र भाष्ये अष्टरात्रान्तर्गते विश्वजिति एकाहविश्वजिदत् सर्वस्य- दानं इति सिद्धान्त उक्तः । स च सौत्र एव । वार्तिके तु ' अस्मिन्नधिकरणे सिद्धान्तदूपणं' इत्युक्त्वा द्वादशाहप्रकृतित्वात् तदक्षिणा प्रामोति' इति सिद्धान्तितम् । ७।१।१११ 'पूर्वेण अध्यायपट्केन प्रत्यक्षविहितधर्माणां कर्मणां दर्शपूर्णमासादीनां इतिकर्तव्यता चिन्तिता' इति भाष्यम् । तत्र चार्तिके ' एतदयुक्तं ' इत्युक्त्वा कयं तर्हि वक्तव्य इत्याकाक्षायां ' प्रकृतौ विकृतौ च उपदेशश्चिन्तित । सप्तमेन विकृतीनामतिदेशेन धर्मा भवन्तीति प्रतिपाद्यते' इत्यायुक्तम् । ७१।१।२ — सर्वाण्यपूर्वाणि यजिमन्ति इत्येवमादि.। स च यजिसंबन्धः सर्वा- पूर्वाणां तुल्यः' इत्येवमन्तः अयुक्तोऽय (भाष्य-) अन्य., यागः अपूर्वेण अविनाभूतः, न तु अपूर्व यागेन । अपूर्वे चासंभवन्तो यागे क्रियन्ते' इत्याययुक्तम् इति यार्तिकम् । तृतीये सूत्रे च एवमपि श्रुया सामान्यस्य भावना न चैतत् युगपत् भवति इति अयुस्तोऽयं अन्यः' इत्युक्त्वा अयुक्तता दर्शिता । पुनश्च एवं तर्हि नैवात्र श्रुत्यर्थः परिगृह्यते, किं तर्हि वाक्यार्थः' इति भाग्यमनूय इत्यप्ययुक्तं भावार्थाधिकरणविपरीत वात् ' इति पार्तिकम् । चतुर्थ- मूत्रे च न च तत्र सभवति, अतोऽसौ आकृतिः सहचारिपिण्डलक्षणार्या ' इति भाप्पमन्य 'अयुक्तमिदं । इत्युक्त्या दूषणमुक्तं वार्तिके। १२।१६ अत्र यार्तिक ' अधिकार्ये इलरशब्दे वर्णमाने येऽपि अप्राकृनकार्या: कण्टकषितोदनादयः , पामपि अतिदेशः स्यात् भाग्यकारव्याल्याने यत् समानं तत् इतरत् - .... , ·. , प्रथमश्रुतात् कुतश्चित् शब्दात् ' इति भा. ( ९३७), प्रथमथुतात् कुत- श्वन शब्दात् ' इति घृ. (२८०१३)। 'वास्यादि प्रथमावगतादपि प्रतियन्तोऽथं दृश्यन्ते' इति भा. (९३९), 'वाक्यादि प्रथमश्रुतादपि प्रतियन्तो दृशन्ते' इति वृ.(२८०६)। अत्र भाष्येऽपि अव्यवहितोत्तर- पतौ ' यदि प्रयमश्रुतादवगच्छेयुः' इति श्रुतशब्द एवानूदितः, न अवगतशब्दः । तेन प्रागपि श्रुतशब्द एव भाष्ये स्यादिति भाति । 'ननु पदार्थविद्भिरपि अवगच्छद्भिः अकृत एव वाक्यार्यसंबन्धी भविष्यति ' इति मा. (९४२), 'ननु च पदार्यविद्भिरपि अवगच्छद्धिः अकृतक एव वाक्यार्थ संवन्धोड- बगतो मवति' इति यू. (२८११६)। पदार्थवेदनेन हि संस्कृता अवगमिष्यन्ति यया तमेव पदार्थ द्वितीयादिश्रणेनेति' इति भा. (९४३), 'पदार्थवेदनेन संस्कृता अवगमिष्यन्ति यथा तमेवार्थ द्वितीयादिश्रवणेनेति' इति य. (२८११७)। 'यदि वाक्येऽन्त्यो वर्ण:-प्रत्यायपति, उपकारस्तु तदान पदार्थज्ञानादव- कल्पते ' इति भा. (९४४), 'यदि वाक्यान्त्यो वर्णः-प्रत्यायपति, क उपकारस्तदानी पदार्पज्ञानादवकल्पते' इति यू. (२८१।११)। 'ननु एवं भविष्यति' इति मा. (९४८), 'ननु एवं संभविष्यति' इति यू. (२८२।४)। 'तन्न । कथमिव' इति भा. (९४१०), 'नहि । कथमिव' इति बृ. (२८२१९)। 'मानसादप्याघातात्, यदुच्चरितभ्यः पदेभ्यः न पदार्या अवधार्यन्ते । तदानी नियोगतो वाक्यार्थ नावगच्छेयुः, यदि अस्प अपार्थगर्यमभविष्यत् ' इति भा. १९७९८), ' मानसादपचाराद उच्चारतेभ्योऽपि पदेभ्यः न पदार्था अथार्यन्ते, न तदानी नियोगतो वाक्यार्थमयगछन्ति । न च नियोगतो वाक्याथ नारगच्छेयुः, यदि अस्य पार्थगर्थमभरिप्यत्' इति यू. ( २९२९)। अवगम्यत्येवासौ गुस्लगुणकम्' इति मा. (९८२), 'अगम्छत्यासी शुक्लगुणकं द्रव्यम्' इति पृ. (२९४८)। 'मास्य पदसमुदायेन संबन्धः' इति भा. (९८३), 'नास्य पदसमुदायेन सह संपन्धः' इति य. (२०५५)। 'यतु श्रीतः' इति भा. (९८०३ ), 'यस्तु श्रीत ' इति यू. (१९५७)। 'सयमेव एवमेतत्' इति मा. (९८४), 'संगमेश्मनन्' इति प्र. (२९५।१०)। +- ·.४४ . ८।३।२।३-५ 'सन्ति च तर चोदनया प्रवृत्तानि ' इत्यादिमाप्यमन्ध ' इत्येत- दयुक्त' इत्युक्त्वा प्रतिपादितम् । अन्ते च एवंवर्गयितव्यमधिकरण, यया भाष्यकारेण वर्णितं, तथा वड्यो दोषाः' इत्युक्त्वा दोषा यर्णिताः वार्तिके। ९।११।१ । त्रिविधयोहः' इति माप्यमनूप ' इत्येतदयुक्तम् । कयं ! हो नाम वितर्कणा, सा चैकरूपा' इत्यायुक्त्या विषयमेदेन त्रैविध्यमुक्तं इति मान्यमन्यया च्याख्यातम् । ९।१।१०।३५ ' अथापि प्रथमं ' इत्यादिभाष्यमन्ध नैतधुक्त' इत्युक्त्वा 'कर' इत्यादिना प्रपञ्चयित्वा प्रथमं वर्णकं दूषितं वार्तिके। ९।१।११।३७ 'देवस्य त्वा सविनुः प्रसवेऽचिनो हुभ्यां पृथ्णो हस्ताम्यां अग्नये जुटं निर्वपामि' इति निर्वापमन्त्रः । हे हविर्दव्य त्वा त्वां प्रति अग्नये अन्ययं जुष्टं सेवितं मवि- प्यति इत्यभिप्रायेण निर्वामि शूचे गृह्णामि । तच्च निर्वापर्म सवितुर्देवस्य प्रसवे अनुज्ञायाँ सत्या, सवित्रनुज्ञया इत्यर्थः । किंच अश्विनोदैवयो हृभ्यां पूष्णो देवस्य च हस्ताम्यां निर्वामि, न मम मर्त्यस्य हस्तेन इति मन्त्रार्थः सरलः । भाष्यकारस्तु 'देवस्य सवितुः प्रसत्रे देवेन सवित्रा यजमानेन प्रसूते उदिते वा सवितरि । अश्विनो हुम्या ( अध्वर्योः) परिक्रयममिग्रेन्य (परि- क्रेत्रोः ) यजमानयोदंपत्योः बाहुभ्याम् । अश्विनी हि तो आन्याधेये अवदानेन । अशितवन्तौ वा तत् यज्ञफलमश्नुते । तबाह इति स्वौ वाहू व्यपदिशति । देवताऽध्वोर्ग अधिनोः एतौ बाहू इति । पूषणं तु यजमानमेव मन्यते पुष्णातः । इति । अत्र माथ्ये घुस्थानाः काश्विदेवता- स्त्यकाध स्वीकृताश्चेत्युभयया । ९।२।३।१७ पादप्रगीतेषु पाद एव गाने कर्तव्यं' इत्यादिभाष्यमनूच एतद- युकं भाष्यम् । कयं ! ऋचि एवैने सामनी (गोष्टबासिष्टसंशके) उत्पन्ने, न पादे' इत्यायुक्त वार्तिके। ९।२।४१२४ वर्णक २ 'एकविंशतिकृत्वः पोडशिनि अभ्यस्यमाने शोका- भ्यास ' इति ऐकाऱ्यांच्चेतिसूत्रस्यं माप्यमन्य ' एतदयुक्त, नहि द्वादशाहे पोडशिनः एक- विंशतिकृत्वः प्रयोगः किं तर्हि सकृदेव प्रयोगः, तस्मादन्यो वाक्यार्थः 'एकविंशः पोडशी' इति सास्तोगणि पोडशिनि एकविंशानि भवन्ति, तत्र एकविंशति-धं संपचते' इत्युकं वार्तिक । ९।२।९।३३ ' विरामं कृत्वा अनक्षरं गायिष्यते' इति भाप्यमन्ध 'एतदयुक्त ऋगक्षराणां साम संस्कारकं समधिगत योनौ । तर यदि अनक्षा गीयते अयपाप्रतिक स्माद, अष्टायं च स्यात् सर्व चैनदन्याय्यम् ' इत्याद्युक्त कार्तिके।

·. - . . तद्वत्' ( ३।४।३२) इत्येते सूत्रे सूत्रत्रयेण व्यवहिते, तथापि तद्वत्' इति पदेन लौकिकपदं परामृश्यते । अथ अन्यथाकरणम् । पशुसामानविध्यादौ सूत्रमेवान्यपा- कृतम् ।' (५६) 'तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः प्रकरणाविशेषात् ' ( ३।६।१८ ) इति सूत्रं सर्वपशूनां समानो विधि: इति आधपक्षस्य प्रतिपादकं सत् स्थानाच्च पूर्वस्य' (१९) इत्यादिसूत्रासंगतिप्रसङ्गात् तत्संगतिसिद्धयर्थ आद्यपक्षमुत्सूत्रं कृत्वा सवनीयस्य इत्यस्मिन् पक्षे अन्यथा कृत्वा योजितं 'तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः स्यात् यदि प्रकरणाविशेषो न भवेत् , अस्ति तु प्रकरणविशेषः' इति ( भाष्येण)। अथ वाक्यभेदः। अग्नयश्च स्वकालत्वाद् देयधर्मापयातनम् । व्याख्यातं वाक्य- भेदेन ।' (५७)।' ते सर्वार्थाः प्रयुक्तवादमयश्च स्वकालत्वात् ' ( ३१७३९ ) इति सूत्रे वाक्यभेदमाश्रित्य द्वे अधिकरणे व्याख्याते । किंच 'अभ्युदये दोहापनयः स्वधर्मा स्यात् ' प्रवृत्तत्वात् ' ( ९।४।४१ ) ' शृतोपदेशाच' (४२) इति सूत्रद्वयेन अम्युदितेयौ दधिशृतयोः देयधर्माः कर्तव्याः इत्युक्त्वा ' अपनयो वाऽर्थान्तरे विधानात् चरुपयोक्त् । (४३) 'लक्षणार्या शृतश्रुतिः' (४४ ) इति सूत्रद्वयेन देयधर्माणामपयातनमुक्तम् । तदिदं पूर्वयोः सूत्रयोः, अनयोश्च वाक्यैक्यभावेन ऐकाधिकरण्यात अभ्युदितेष्टयामेव देयधर्मापयातनमुच्यते इति प्रतिभासमानमपि ततो भित्त्वा अधिकरणान्तरं पशुकामेटिविषयं ( भाष्यकारेण ) व्याख्यातम् । अथ गौणत्वस्वीकारः । 'गुणकल्पास्त्वमी कृताः ॥ (श्लोवा. ५७ ) औत्पत्तिकस्तु, गव्यत्य, तथोणिककुभोरिति । दर्शनाच्च विशेषस्य तथाऽभ्युदय इत्यपि ॥' (५८) औप- तिकस्तु' इति औपत्तिकशब्दः स्वाभाविकः इत्यर्थको गौणः, ' गन्यस्य' इति पदं गोविकार- तदवयववाचि सत् गोसंबन्धमात्रेण गवामयनपरं गौणं, 'उष्णिककुभोश्वान्ते दर्शनात् । (५] ३६ ) इति ककुप्-पदं त्रिष्टुप्-परं गाणं, 'दर्शनाद् विशेषस्य तथाऽभ्युदये' (१०।३१५५ ) अयं अभ्युदयशब्दः अभ्युदयसाधनभूते द्वादशाहे गौणः स्वीकृतः । २२।१।१० अत्र भाष्ये प्रजापतिवपोलवेदनार्थवादस्य कश्चित् गौणोऽर्थो यर्णितः । तत्र एतस्मिस्तु प्रक्रमे सत्यं सालम्बनता किंतु स्तुतित्वमेव हीयते । अतः स्तुतित्या- त्यागेनैव स्वार्पसत्यता वर्णयामः' इत्युपक्रम्य वार्तिके वर्णितम् । १।२।११७ सूत्रे ' स्तुतिशयाः स्तुवन्तः क्रियां प्ररोचयमानाः अनुष्ठातणामुपकार- ध्यन्ति क्रियायाः । इत्यादिभाष्यं यथाश्रुतादन्यथा व्याख्याय ' इदं तु व्याख्यानं नानुमन्यन्ते । यदि हि प्रत्यपोरसातिः स्यात् ' इत्यादिना धार्तिकेन भाष्योतस्य विधिप्रत्ययोत्सातिपक्षस्य निरासः कृतः ।

·तस्मात् पूर्वपक्ष पक्षनिराकरणम् । क्य शब्दस्य धर्मोऽय ऋम । अयं प्रति शब्दो गुणभूत निराकरणमझल्प्यम् । इत्य यया वर्ण्यते' इति वार्तिकम् । १०१२।३३ (३४) । ७५ अर माय्ये धाना उदाहरणत्वेन गृहीता । वार्तिके तु {उक्त---'धाना इत्येतदनुदाहरण, द्वेधाऽपि अनुपपद्यमान वात् ' इत्युक्त्वा अनुपपत्तिं प्रसाय 'कि तर्हि उदाहरण तत्रैव मय ' इत्यादिना उदाहरणा तर विवृतम् । १०१३३१३१ अत्र भाष्ये चवारि उदाहरणानि उपन्यस्तानि, तर आमृयस्ताव दनुदाहरण ' इत्युक्या अनुदाहरणत्व साधित वार्तिी। २०१४१२२।४४ अन वार्तिक ' भाष्यकारेण यदिद व्याख्यान कृत प्रस्तामोद्गी थादौ कण्वरथतरशब्द इति, तदयुक्त गीतिषु सामाख्या इति क्ण्रयतरशब्देन साम उच्यते, न ऋक् ' इत्यादि। १०१५।९।३७ अत्र चार्तिक 'नहीद वचन प्रकृती प्रतिषेधकम् । किं तर्हि ' विकृतौ उपदेशक इति 1 जा युत्तरम् । सर्ववेद उत्तर घटते । अत इदमुत्तर न्यायेन विरुद्धम् । तस्मादसमञ्जसम् । कय तर्हि अय अथ ! उपचयत्वेन ' इति । १०१५४२५४८५ अन वार्तिके '(गवामयने यनीकाविमागविषये-) यदेतत् व्यारयान भाष्यकारेण कृत, इद नोपपद्यते ' इति प्रतिज्ञाय अनुपपत्तिमुक्त्वा स्वमतेन विभागो वर्णित । ११११११११ अत्र एक्शन्दाभिसपोगात् इति पदस्य व्याख्यान भाष्ये कृतमनूध दूपयिया स्वयमन्यथा व्यारयातम् । तत्र ' अत्र अथ य एषो समुदितानामेक शब्दो वाचक, तेन एतानि (आग्रेयादीनि) अभिधाय फल्सवध कृत दर्शपूर्णमासशब्देन इति' इति भाग्यमनूष शब्दशौ व्याख्याय 'तदयुक्त, न दर्शपूर्णमासशब्द समुदायवचन ' इत्यादिना अयुक्तना प्रदश्य 'तस्मात् समुदायिवचनोऽय' इत्युपसह य 'एकशब्दाभिसयोगात् इत्येतद यया वर्ण्यते' इनि प्रतिज्ञाय ' भारयेत् ' इत्यादिना अयथा वर्णन कृन मापनावाचकदादरायोगात् इति । ११११११११ 'योऽय ( माष्ये) नित्यानित्यविरोध उक्त, स नोपपद्यते' इति प्रतिज्ञाय अनुपपत्तिमुक्त्वा तेन तर्हि अन्यथा वर्ण्यते ' इयादिना अयथा वर्णितम् । अत्र तृतीयसूत्रे ' अत्र प्राय विशपणमपि अविधीयमान न भवति । न च द्वयोर्विधीयमानयो परस्पर- सरधो भवति इति । अयुक्तमिद दूपणम् । अरुणादीनामपि अय दूपणप्रकार स्यात् यथा भवता यनितम् ।" इति वार्तिकम् । पुनश्च तव अत्र अथ किं पुनरत्र विशेषणेन कार्य, यावता रूपवतामा यादीनां सनिधौ अरूप यजनिशब्द समुदायाचन - इति, तद- युक्तम् । यथैव आग्नेयादीनां द्रव्यदेवतेन रूपयत्त्वं, एव प्रयानादीनामपि, तत्र न रश्चित् रूपे ·बहून्येतानि वाक्यानि' इति । तत्र वार्तिक 'इदमपि तु न युक्तमभिहितं, तन्त्रपदैर्वैश्वानर- वाक्यात् एकवाक्यतायाः प्रत्यक्षयात् इत्यादिना अयुक्तता दर्शिता । अन्ते च 'भाष्येऽपि च यावद्देवतं सूक्तयाकसंभवात् एकस्यापि बहुत्वमभिहितं इति द्रष्टव्यं' इति भाव्यतात्पर्यमुक्त्वा 'तथा सूत्रमपि उभे प्रति स्वदेवतापदसाहित्यमात्रेण कृत्स्नसूतवाकशब्दः प्रकरणाविभागात कल्पितः इत्येवमेव गमयितव्यं इति सर्वेषामविरोधः' इत्युक्तम् । ३।२।८।२२ 'यस्तु भाष्यकारेण वाक्यभेदो दर्शितः (अनपेक्ष्य च प्रकरणं दाशतये गन्ने विधीयमाने वाक्यं भियत इति ) स सर्वविशिष्टविधानेषु तुल्यः' इति भाष्यं दूषितं वार्तिके । ३१३३३३१० सूत्रे भूयस्त्वेन इति पदम् । न तु एतत् भूयस्त्वव्याख्यान ( भाष्यकृतं ) युक्तम् । इति वार्तिकम् । ३१३।८।१५ अहीनाधिकरणे पूर्वपक्षे ' यत्तु भाष्यकारेणोक्तं दक्षिणया ऋतुकरणेवी न हीयते ( तेन ज्योतिष्टोमः अहीनः ) इति, तदसंबद्धम्' इत्युक्त्वा असंबद्धता प्रतिपादिता वार्तिकेन । २११२३१ "भाप्पान्तरजनितमान्यपनयार्थं तु पुनरारम्भः । इतरमा हि शक्य- मिदं सूत्रन्यं ( ' अचोदितं च कर्म भेदात् , सा लिङ्गादाविजे स्यात्' ३।४।११।३०-३१) पूर्वाधिकरणेऽपि व्याख्यातुम् । इति बार्तिकम् । भाप्यान्तरे सौत्राधिजशब्दात् ( अश्वस्य ) प्रतिग्रहीतुः वारुणचतुष्कपालेष्टिः इति सिद्धान्तितम् । ३१५/५/१८ एतत् सूत्र भाष्यकारेण अधिकरणान्तरत्वेन व्याख्यातम् । वार्तिकन तु तत् दूयित्वा पूर्वाधिकरणशेषतया व्याख्यातम् । ३३५५६१८ भवन्ति चेदृशान्यधिकरणानि, येषां न्यायेन पूर्वपक्षं कृत्वा वचनेन सिद्धान्तो भवति ( यया ३।५।५।१८ सूत्राधिकरणं भाष्यकारेण व्याख्यातम् ) न वेतत् युक्तं, संदेहाभावात् । तस्मान्नैवं वर्णनीयम् ।' इति वार्तिकम् । २५६।२० अत्र भाष्ये 'अन्यायं हि वचनं भक्षं दर्शयति सर्वतः परिवारमाधिनं भक्षपति' इत्यायुधम् । पार्तिके तु 'यदि अन्यार्थदर्शनानि भवेयुः, ततः अन्यत्रापि प्राप्तिः स्यात् । यचनानि स्वेतानि । तस्मात् ययोपदेशं भक्षोऽयं, नान्योति' इत्युक्तम् । ३५८।२३-२६ अत्र माध्ये बौद्गात्रेण संबद्धाः चन्यारः ( सुबहण्यासहिताः उगातारः) उदातृचम भक्षयेयुः' इति सिद्धान्तितम् । सूत्रं च भाष्पपक्षमेव साधयति 'सवे तु वेदसंयोगात्' इति । वार्तिकेन तु न तु एतयुक्त' इत्युक्त्या अयुक्तता प्रतिपाय मूतं अन्यथा व्याख्यातम् । मुममण्यारहिनाः अप: एवोद्गातारः उद्गातृचमस भभवेयुः इति सिद्धान्तः स्वीकृतः । यानिकसमनधासो पक्षः । 'लोत्रकारिणा या' (२५) इति येण प्रतिरादित एवार्य पक्षः। " ...

·४८ १२।१।१२।२४ अर भाष्ये आन्यन्वाधानस्य देवतापरिग्रहार्यत्वापि स्वीकृत्योक्तम् । वार्तिके तु 'न देवतापरिग्रहार्यमग्न्यन्वाधानं वस्तुतोऽवगम्यते, नापि शब्दतः इत्याद्युक्तम् । किंच 'यदप्युक्तं दीक्षणीयया देवतापरिग्रहः कृतः इति एतदप्ययुक्तं ' इत्युक्त्वा अयुक्तता प्रतिपादिता। १२।२।७२२ अन भाष्ये पञ्चदशरात्र. उदाहरणमुक्तम् । तत्र वार्तिकेन ' अस्मिन् स्त्रे पञ्चदशरात्रस्तावत् अनुदाहरणं ' इत्यादिना दूषयित्वा - किं तर्हि अत्रोदाहरणं' इति पृथ्वा 'यत्र पञ्च यागाः सह चोद्यन्ते फलं प्रति , इत्यादिना नामधेयादिविशेषराहित्येनैव उदाहरणान्तरमुक्तम् । तन्त्ररत्ने तु ' अग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् , इन्द्राय प्रदाने पुरोडाशमेकादशकपालं पशुकामः दधि मधु घृतमापो धानाः (तत् संसृष्टं ) प्राजापत्यं इति सप्त यागाः' इत्यादिना उदाहरणं स्पष्टीकृतम् । तदेव च भाटदीपिकायामुक्तम् । १२।४७१२० 'विशेषस्य च (कौण्डिन्यादेः) अन्यपरिच्छिन्नस्य ( इतर- बामणावच्छिन्नस्य) एकावसायिनः तदसंभवे विषयामावप्रसङ्गात् मा भूत् इति (भाष्येण) एवं बाधो वर्णितः, सोऽयुक्तः । यत् कारण, शाखानुप्रहः कार्य इति नास्ति चोदना । यदि शास्त्रानुग्रहमात्रं स्यात्, दधिदाने कृते अनुगृहीतं शास्त्र इत्युभया दधिदानम् । एतनु मेष्यते । तस्मात् य एव बाधोऽस्माभिर्णितः ( ११४११R१ सूत्रे पुरुषार्थसमासत्तेः इत्या- दिना) नित्यनैमित्तिकयो , स एप ' इति यार्तिकम् । अथ भाट्टदीपिकाकारेण सूत्रवृत्तिभाप्यवार्तिकेयु यत् दूपणादियमुपन्यस्तं तदु- दाहियते । तच पाठक्रमेणैव । सत्र कक्षित् वार्तिकतानुराद एष भाष्यदूषणात्मकः । (अत्र मादीपिकायां सूनेषु पञ्च, वृश्चिकारविषये त्रय., माध्ये २७, यातिले २३, भाष्ययार्तिक- मतभेदे ११, प्रभाकरमते २, भवदेयविषये १, सामान्यत ७, मिलिया ८५ यार कि चिदुकम्)। भाष्यकार प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे, सदभावेऽपि यत्र लोमादिदर्शनं, तर स्मृतेरप्रामाण्यं मूलश्रुतिकल्पनाऽभावात् इति सिद्धान्तितम् । वार्तिककारस्तु यावदुनिदर्शन अननुष्टानलक्षण- मप्रामाण्यं इरयभिप्राय सूत्रमिति प्राह । भाइ, ११३२२, भाष्यकारः स्टिपद लिङ्गप्रकरणप्राससृष्टपरिमन्यमानस्य गोया अनुवाद स्याह । पाति पारस्तु मन्त्रविशिष्टोपधानमत्र विधीयने त्याचाह ! १७, भाष्यकारेग · अभियाम कुटोनि । पर अनुगत्तम्यागि आग्यानगम्यम्य सद्भावात् तदोष जुहोत्यन्वयोपरत्ने प्रयामहोमहवमेवेति सिद्धान्तिनम् । तत्तु णमुन्नम्याम्प पूर्वपटनादिसरन्धेन जुहोयनन्वये गकादयाभावात् होनेछ प्रभारदीममाशचित्ये प्रमागा- भावात् अरगाऽधिकग्गेन गतप्रापवाय पानिकरेग अपपा ध्यायातम् । ३।१।१०, ·जुहोतिरासेचनाधिकः' (२८) इत्येतदपि (सूत्रं ) अयुक्तम् । पुरोडाशद्रव्यकेष्वपि जुहोते- विद्यमानत्वात् 'मारुतान् जुहोति' 'एककपालान् जुहोति' इति । " एवं दूपयित्वा तदेव अन्यथा वर्णितं वार्तिके। ४१३१५:३८ अत्र 'कपं रूपापचनं ! देवताऽभावात् । इति भाष्यमनूद्य 'अयुक्तमिदं' इत्युक्त्वा अयुक्तता प्रतिपाद्य 'तस्मादन्यया वण्र्यते' इति प्रतिज्ञाय अन्यथा वर्णित - वार्तिके। ५।४।२।३ प्रदानोपक्रमा एते (दथ्याग्नेपादिधर्माः) न पृथक्पदार्या इत्युक्तम् ' इति भाष्यम् । अत्र वार्तिकं ' अग्रन्योऽयं, लिङ्गदर्शनं च इममेव न्यायं दर्शयति, यस्य पूर्वमवदानं तस्य पूर्वमभिधारण हेतुवनिगदेनार्थवादैन ' इति । ५।४।३।६ अत्र तन्त्ररत्नं 'अग्न्याधेयस्य इति न ऋतुनक्षत्रातिक्रमव्यतिरेकजनिता पष्ठी, किंतु अग्न्याधेयस्य प्रकरणे सोमस्य ऋतुनक्षत्रातिक्रमवचनात् इत्यर्थः । सोमकालबाघोऽयं नाधान- कालयाध इत्युत्तराधिकरणे स्थास्पति । भाष्यकारस्तु आधानस्यापि कालबाधे प्रस्तुताधिकरणसिद्धि मन्यमानः अनादरात् आधानकालयाधमेव दर्शितवान् ' इति । चार्तिकं- 'पवमानेष्टिनात्य- पश्रग्निहोनाणि कृत्वाऽपि सोमो दर्शपूर्णमासयोः प्राक् कर्तव्यः । यथा तु भाष्यकारेणोक्तं, व्रात्यपशुः सोमागत्वाद्भवति, पवमानेष्टयोऽपि अग्निसंस्कारत्वात् भवन्त्येव । अग्निहोत्रं तु नास्ति' -- - ५।४।८।२५ अत्र भाष्ये 'सांनायविकारा अग्नीषोमीयविकाराश्चोदाहरणं ' इत्यु- क्तम् । वार्तिके तु 'अनुदाहरणमग्नीषोमीयः (पशुः) । तद्विकाराश्चानुदाहरणम् । केवलं आमिक्षा अत्रोदाहरणं । इत्युक्तम् । ६।१।२।४ 'न भृग्वादयः भृग्यादिभिः सगोत्राः' इति भाष्यम् । अयुक्तमिदम् । अनादिर्हि कालोऽस्माकम् ' इति वार्तिकम् । भाष्योक्तमनादरणीयं इति शा. भाट्ट । 'न देवाना देवतान्तरभावात् इति येषां शब्द एव देवता, तेपामपि अयुक्तोऽयं प्रन्यः' इति वार्विकम् । ६।११४३१७ अत्र भाष्ये ' आध्वर्यवानेव कुर्वन् अध्वर्युः यजतीत्येवमुच्यते । इत्याधुक्तम् । तत्र वार्तिकं ' अध्वर्या ग्रुपन्यासस्त्वयुक्तः । कथं ! व्यापारान्तरे अबादीनां कर्तृ- स्वात् , तत्र (यजेत इति-) एकवचनस्य नास्ति विघातः' इत्यादि । किंच ' अवश्यं च सह पल्या यष्टव्यं' इत्यादि भाप्यम् । तत्र वार्तिक ' इत्यादिस्तु अयुक्तो अन्धः । कयं उद्वाहकाले एव अनयोर्वचनेन द्रव्यसाधारण्यं प्रतिपादितं, धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितन्या इति प्रति- पादितत्वात् । इति। ६।१।६।२४ अर भाष्यं ' यास्तु आशिषः, यच्च ब्रह्मचर्य, तत् पुरुष प्रति गुण- भूतं, न तत्रान्यतरेण कृते सिम्यति' इति । तया च सूत्रभाष्यकाराभ्यां स्त्रीणां आशीरधिकारः ·प्रतिग्रहनियमस्य फलकल्पनाभयात् कवर्य हिरण्यधारणादेरपि मत्यर्थत्वापत्ते तेन गतार्थ- त्याच्च उपेक्षितम् । ४३११२, यत्तु अत्र भाष्यकारादिभि लिङ्गमुक्त स्याहामारस्य द्वयवदानेन विकलवाद पक्षे परिधानीये कर्मणि यज्ञपात्रकरण दाहानुपपत्तिरिति, तत् पूर्वपक्षे उद्धननादर्यपात्राणा पृथक् सत्यात् तेषा च यज्ञसाधनायाभावेऽपि आयुधशब्दाभावेन प्रयोजस्तयैव यज्ञपात्र सोपपत्त्या दाहोपपत्ते उपेक्षितम् । ११११४, यत्तु भाष्यकारादिमि पूर्वपक्षे वाजिननाशे आमिक्षानाशे इय पुनर्दध्यानयनेन याजिनोपत्ति, सिद्धान्ते तु आयेन समापनमिति प्रयोजनमुक्त, तत् पष्ठे हवि शादिनिमित्ते आज्येन समापनस्य विधिबलेन यक्ष्यमाणत्वेन पूर्वपक्षेऽपि तुल्यत्वात् उपेक्षितम् । ४।११९, सूत्रादौ (समानयन तु इत्यत्र ) तु समानयनपद तत्कालीनप्रयानदयपर आज्य- सस्कारकस्य समानयनस्य आज्यप्रयोजकत्वसिद्धा तानुपपत्ते । ११९२१५, सूत्राणि च सुधीमि अस्मिन्नेवार्थे ( स्वर प्रोक्षणादेर्न प्रयोतक इयर्थे ) •यारयेयानि, न तु भाष्यकारोक्ते ( स्वर उपत्तेर्न प्रयोजन इत्यर्षे)। १२१, 'न च वैमृधवत् अस्य (आग्निमारतशस्त्रस्य ) अनुपत्तिवाक्य वात् , उत्पत्ति- वाक्ये च फलापेक्षया प्रकरणात् करत्वकल्पना इति मूगोक्त युक्तम् । उत्पत्तिनाश्य तदपे- क्षायामपि इष्टसामा यस्य भाय नमङ्गीकृत्य याक्या तरेण विनियोगोपपत्तौ दुरीलप्रमाणेन अङ्गव कल्पगऽनुपपत्ते । ४३१२, यत्तु भाप्यकारेण पौर्णमास्यामाधाने कृते अनिमामावास्याया दर्शष्टयभागात् पूर्व पक्षे अपरण इयुक्त, तत् द्वादशरारिषु परमानेष्टिपक्षे आवानोत्तरदिने पौर्णमासमालाभारे च बोध्यम् । ४४८, तत्त पदार्थान तर तत्तपदार्या इये। अनेकपदार्थवृत्तिपौर्यापर्यसमुदायरूपविततिरेर क्रम इति तु मूलोक्त पक्ष अशाब्दत्वात् विकृतो छ चित् एक्पदार्थलोपे तापदार्यत्ति पोवीपर्यसमुदायस्यासमवात् व्युरमेणानुष्ठानेऽपि वैगुण्यानारत्ते उपेक्षित 14/१, यतु मूठे पिततिापत्रमपक्षमङ्गीकृय सर्वम्याप्यस्य प्रक्वाक्यवमियुक्त, वत् अशाब्दाया बिनधेिय गायोगात् अनेकदीक्षादेशेन विधाने च वाक्यभेदापत्ते उन्नेतृदीक्षायां यविधेराश्यस्त्वाच उपेक्षितम् । ५५११, मूरोकश्रुतिक्रमोदाहरणमनादरणीयम् । ५११, ऋम्यादीना अनादि वात् ससारस्य प्रवररणादी प्राप्यन्तरस्थापि समवात अधि- चारोऽत्येर इति भाप्यो। अनधिकारप्रतिपादनमनादरणीयम् । ६।११२, ·. इत्याश्रीयमाणे । (अस्मत्पक्षे पुनः इतरशब्दस्य संनिहितवाचित्वात् तेन ज्यौतिष्टोमिकानुद्दिश्य इथेनेन समान इत्यनेन विकारमात्रं विधीयते इति न कण्टकवितोदनादिप्रोप्तिः इति विशेषः.)। इति । ७३॥८-९।१९-२५ अत्र भाप्ये प्रयमैश्चतुर्भिः सूत्ररेकमधिकरणं, उत्तरैत्रिभिः सूत्रैद्वितीय इति विभागः । वार्तिके तु सप्तभिरपि सूरैरेकमेवाधिकरणं व्याख्यातम् । किंव चातुर्मास्येषु अग्निप्रणयनं दार्शिक, न सौमिकं इति भाष्यमतम् । न दार्शिकं न सौमिकं किंतु अपूर्वमेव इति बार्तिकमतम् । ७३।१२।३०-३२ अत्र भाष्ये गर्गत्रिरात्रे स्तोत्रकाले उपनिधेयोऽग्निः नाहवनी- यादिः, नापि धैष्ण्याः, किंतु लौकिक इति सिद्धान्तितम् । वार्तिके तु व्याधारणोत्तरं धिष्ण्यानां -लौकिकत्वात् उपनिर्धयत्वं स्वीकृत्य ' लौकिकानयने प्रयत्नो न कर्तव्यः' इत्युक्तम् । ७४।२।५ वार्तिके सूत्रं भाष्यं चानूद्य 'अयुक्तमिदं ' इत्युक्त्या ' तस्मादन्यथा सूत्रं वर्ण्यते' इति उक्वा वर्णितम् । ७४।३।१९ गवामयने द्वादशाहिकं प्रथममहः इत्येवमादिः मुख्यं वा पूर्वचोदनात् लोकवत् इत्येवमन्तः अयुक्तों ग्रन्थः' इत्युक्त्वा अयुक्ततां दर्शयित्वा ' तस्मादन्यथा वर्ण्यते' इत्युक्त्वा सूत्रमन्यथा व्याख्यातं वार्तिके। ८।१।१।१ । किमेकस्मिन् कर्मणि सर्वकर्मसु धर्मातिदेशः' इति भाष्यं व्याख्याय एतस्मिन् प्रन्यार्थे न्यायो न विरुध्यते परस्तु ग्रन्थो न संबध्यते इतरेण ' इत्यायुक्त्वा 'तस्मात् सर्वधर्मातिदेशः इति निर्मूलोऽय पक्षः । ईदृशः संशयो युक्तः, किमनियमेन यस्पकस्यचित् सकाशात् इतिकर्तव्यता प्रवर्तते, उत अस्ति कश्चिनियम इति' इत्युक्तं वार्तिके । ८१।२।२ "तस्यार्यस्य लिङ्गस्य तेन विघ्यन्तविशेषेण संयोग. अनुभूतपूर्वः, संयो. गिनोचान्यतरो दृश्यमानः इतरमदृश्यमानं अनुमानात् बुद्धौ संनिधापयति' इत्ययुक्तोऽयं ( माम्य-) मन्यः । कथम् ! या अधूिमयोः संन्ये असले धूमो दृश्यमानः अभिमनगर- पति । एवं निर्वापादयः न शक्नुवन्ति अनुमापयितुं, न चामीषां प्रयाजादीनां च संबन्धोऽस्ति । प्रधानेनैव सह अगोपां संवन्धः । परस्परसंबन्धे नास्ति तेषां प्रमाणम् ।" इति बार्तिकम् । ८३५ 'अत्र सूत्रं भाष्ये चोभयमप्ययुक्तं' इत्याद्युक्त्वा ' तस्मादन्यथा धर्म्यते' इत्यादिना वर्णित वार्तिक । ८।१।१४।२५ तस्मिन् प्रवर्तमाने तदाश्रितः कामोऽपि प्रवर्तते ' इति माप्यमन्य 'इत्येतदयुक्तं यत् वयं तदतिदिदयते' इत्यादि उक्त पार्तिके।

·- यत्तु मूळे अतिदेशसिद्धययं यजिप्रयुक्तत्वं वा धर्माणां, अपूर्वप्रयुक्तत्वं या इति चिन्तान्तरं कृतं, तर यजिप्रयुक्तत्वेऽपि प्रकृतयजिप्रयुक्तत्वोपपत्तेः, इतरथा अपूर्वप्रयुक्तत्वेऽपि तदनापत्तः नापमिकेन पौनरुक्त्यापत्तेश्च उपेक्षितम् । ७११११, इतरशब्दस्य संनिहितवाचित्ववत् पूर्वोत्केतरतत्सदृशयाचित्वमपि लोकसिद्धं , चैत्र- मैत्रयोः कम्बलकौशेये प्रदेये, इतरत् विष्णुमित्राय इत्यत्र संनिहितोकेतरतासदृशवनादेरेव प्रतीतः । अतश्च वार्तिककारीया पूर्वोक्तसादृश्यस्य अवाध्यत्वोक्तिः उपेक्षणीया । ७११२, 'पञ्चसंचरेषु' इत्यधिकरणे (७१।३।१७-२१ ) सूत्रकारभाष्यकारयोर्मत- मुक्त्या वस्तुतस्तु इत्यादिना तद्विरुद्धं किं चिदुक्त्वा अतो भाष्यमनात्य सूत्रमेवं व्याख्येयं इत्युप- क्रम्य ॥ अग्निमयनादिवाक्यानां औचित्येन अतिदेशविधिस्तुत्यर्थत्वात् 'नेतरार्थत्वात् । इति सूत्रं विधायकातिरिक्तस्तावकत्वरूपप्रयोजनकधनार्थम् । तदेव च अतिदेशवाक्यस्थागविधिपरत्वे लिङ्ग इति लिङ्गदर्शनसूत्रस्यार्थः ।" इत्युक्तम् । ७।११३, रयंतराधिकरणे ' अन्ये तु भाष्यस्थाः पक्षाः असंभवदुक्तिकत्वात् न लिखिताः' इत्युक्तम् । ७२११, भाष्यकारः सप्तभिः सूत्रैः ( ७३११९-२२ [२०-२३ के. ], २३-२५ [२४-२६ के. ]) अधिकरणद्वयमेवं व्याचल्यो' इत्युपक्रम्य व्याख्याय अन्ते ' अतः भाष्य- कारमनेऽपि न यातिकोक्तदूपणावकाशः ' इत्युपसंहृतम् । पुनश्च ‘वार्तिककारमतोपपादनं तु' इत्युपत्रम्य तदुपपादितम् । ७१३१७, वस्तुतस्तु यूपकार्ये खलेयालीविधानात् यूपशब्दस्य न संस्कारादिशक्तत्वं, संस्का- रातिदेशस्तु स्थानापरया इति सूत्रोक्तयूपदृष्टान्तोऽपि असगत एव । ७३९, भाष्यकारोक्तं अस्य (सौर्य चकै निर्वत्-प्रयाजेप्रयाजे कृष्णलं जुहोति इत्यस्य ) वचनोदाहरणत्वमपि पञ्चमविधिप्रकारापत्तेः अयुक्तम् । १४११, भाष्यकारस्य तु एताहराविषये (गुणकामेषु ) फलोत्पत्ति मन्यमानस्य अभिप्राय न विद्मः । ८1१५, यत्तु पार्थसारथिना चार्तिकस्वारस्यात् आग्नपैकत्वमभ्युपगम्य ( अभिमर्शन- ) मन्त्रयोः दृष्टार्थत्वेन विकल्पात् एकस्मिन् आग्नेये प्रधानान्तरसाहित्यानुरोधेन प्रकृती - व्ययस्थाया- मपि विकृती तदभारेन व्यवस्थाकारणाभावात् अन्यस्थितविकयो मन्त्रयोः इति सिद्धान्तितं, तन् मन्त्रविकल्पचिन्तायाः द्वादशे संगतनया अतिदेशविचाराभान अन्यायसंगत्यभावापतेः आग्नेय- भेदस्य च स्थापित न ऐक्यानुपपत्तेः उपेक्षितम् । ( वस्तुनोत्र वार्निरनिरासोऽपि अभिप्रेतः)। ८ाश६, ·- - अधस्य ९।२।१०।३४ “अत्र 'ऋक्स्तोभस्यरकालाभ्यासविशिष्टाया गीतः सामशब्दो वाचकः' इति भाष्यमन्ध 'एतद्युक्तं गीतिधु सामाख्या ' इत्युक्तत्वात् । तस्मात् (सूत्र) अन्यथा वर्ण्यते' इत्युक्त्वा वर्णितं वार्तिके ! ९।२।१६।४७ अर्यापत्तितः इह धर्मा भवन्ति न चोदकेन इति ( भाष्यं ) कार्यापत्तिमाह । तदेतदयुक्तम् । कयं ? वृहद्रपंतरयोः अग्निष्टोमे समुच्चयः । यद्यपि अग्निष्टोमस्य भृद्यंतरे पृष्ठसाधनत्वेनावगते, तथापि तयोर्चेकल्पिकत्वात् एकस्यैवेद कण्वरयंतरमापद्यते । एवं चेत् एकस्यैव धर्मान् प्रहीप्यति इति । इति चार्तिकम् । ९।२।१९।५६-५७ इदं सूत्रद्वयं अधिकरणान्तरत्वेन वर्णितं भाष्ये 'किमुभौ होमौ पौर्णमास्यामभावास्यायां च इति एतत् ( भाष्यं ) अयुक्त... तस्मादन्यथा वर्ण्यते । प्रयोजनसूत्रे एते' इत्यादिना नाधिकरणान्तरं इत्युक्तं वार्तिके । ९।३।३।९ ।' यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टं, यद्येकं यूपमुपस्पृशेव , इतिवाक्ययोः एक- याक्यतया अपवृक्ते हि , चोयते इत्यस्य सूत्रावयवस्य येयं भाष्यकारेण व्याख्या कृता सा न युक्ता तस्मादन्यथा वर्ण्यते' इति कार्तिके उक्तम् । ९।४।२।१७-२१ अन्न ' इत्यादिभिः पञ्चभिः सूत्रः एकमधिकरणं भाष्यकारा व्याचक्षते । पार्तिककारास्तु ' अवस्य ' इति सूत्रे 'अयं तावत् सिद्धान्त एव...... न चैतत् पूर्वपक्षसूत्रं समाम्नायस्य बलवत्त्वात् , तथा पक्षव्यावर्तकस्य तुशब्दस्य चोत्तरत्रा- भावात् ' इत्पनेन प्रपमसूत्रात्मकमेकमधिकरणं उत्तरैश्च चतुर्भिः सूत्रैः अन्पदधिकरणं इत्याहुः । १०११।९।३३ (३५ के.)।' इमे सूत्रभाष्ये अयुक्ते ' इत्युक्त्वा अयुक्तता प्रति- पादिता वार्तिके। १०११।४ अपि च दीक्षणीययैव ज्योतिटोमे आरम्भार्यः सिध्यति इति अयुक्तोऽयं (माप्प-) अन्यः । पुरुषसंस्कारद्वारेण उपकरोति दीक्षणीया, नारम्भार्थतया ' इति वार्तिकम् । १०२४४१७ वार्तिक 'याऽसौ चतुःसूत्री (मक्षाणां तु प्रीत्यर्पवाद इत्यादिः १४-१७) सा अनेन न्यायेन विरुद्धा प्रत्याख्यातव्यैव ' इति । १०१२।१६१४७ ' अपि च परिक्रयार्थे सति दक्षिणाऽपनयः स्यात् । चोदकप्राप्तः अन्याशयः अपनीयेत, तत्र घोदको वाध्येत इति अयुक्तोऽयं (भाप्प-) न्यः । कपं ! पत्नीसंयाजवेलायो अन्याहार्यो दत्तः ' इत्यादि धार्तिकम् । ११२१३१७१ 'न यूपस्य खटेवालीवं, तथा अन्यवाहितेन भासिना संपन्धाद प्रत्यक्षं वाक्यम् । इतरपा व्ययहिनेन भातिना परोक्षं स्यात् इत्ययुक्तमिदं (मायकृत) - ·जीवसत्त्वे विकृतिप्वपि प्रसङ्गात् उपकारकत्वापत्तेः, असत्वे द्वितीयादिप्रयोगेऽपि उपकारकत्वा- नापत्तेः उपेक्षितम् । ९।१।११, यतु भाष्यकारेण ( देवस्य त्वेत्यादिनिर्वापमन्त्रे) गोण्या अश्विशब्दः आधाने अश्वदानकरणात् दंपतिपरः इत्यादिना निर्वापविशेषणत्वमुपपादितं, तत् वेदे आरोपकपुरुषा- भावात् आहायर्यारोपाभावमभिप्रेत्य । ९१११२, यत्तु भाप्यकारेण 'पष्टिस्त्रिष्टुभो माध्यंदिनं सवनं ' इति लिगमपि प्रमथने एवो- पपद्यते । अत्र हि न यथाश्रुतं सामानाधिकरण्यमुपपद्यते वाधात् । अतो जघन्यमाध्यंदिनसवन- पदे एव लक्षणामङ्गीकृत्य माध्यंदिनसवनाङ्गभूता याः सामवेदे समानाताः, ताः पष्टिः इत्यर्थावगतिः इत्युक्तं, तत् लक्षणाया आवश्यकत्वे लायवात् माध्यंदिनसवनस्तोत्रीयाणामेव क्षणाद ( दाशत- योभ्यः ) आनीतानामपि तत्त्वोपपत्तेः उपेक्षितम् । ९।२।६ वर्णकं, २, यत्तु भाष्यकारेण अन्ययोर्वा अनुष्टुभोः समानयनं प्रमथनं या इति चिन्तितं, तत् पौनरुक्यापत्त: उपेक्षितम् । ९।२।६ वर्णकं ३, भाष्यकारीयं नौधसग्रहणं नौघसस्मारकनाह्मणाच्छंसिस्तोत्रोपलक्षणार्थ, तस्य बृह- सामस्पृष्ठत्वेन श्यैतस्यैव प्रसक्तौ नौघसप्रसस्त्यभावात् , गवामयने अभीवर्तस्यैव ब्रह्मसामान्वेन विशिष्य विहितत्वाच्च । ९।२।६ वर्णकं ४, मूले तत्कार्यकारित्वस्यां स्थानापत्तिमङ्गीकृत्य तस्याः पञ्चविधत्वमुक्तम् । यद्यपि च सर्वत्र विधिरेव स्थानापत्तौ वीजं, तथापि तत्सहकारीणि पञ्च इति पञ्चविधत्वम् । ९।२।११, मूलोक्तं स्थानापन्नत्यं निरस्य मूलोक्तोदाहरणानामपि अयुक्तयं प्रतिपाय 'अतो मूलोकप्रकारा- नुपपत्तेः एवं वाच्यं ' इत्युक्त्या प्रकारान्तरं उक्त उदाहरणानि च विवृतानि भाहे । ९।२।११, भाष्यकारेण कण्वरयंतरे वृहद्रथंतरयो' अविरुद्धसंमीलनादिधर्माणां समुच्चयः विरुद्धोच्चैट्वादीनां तु विकल्पः ' इति इष्टापत्त्यैव समाहितम् । वार्तिककारस्तु संमीलनादीना ऐच्छिको विकल्प एव (न समुच्चयः ) इत्याह । ९।२।१५, यतु मूले प्रकृतावेव नावातस्य तत्त्वेन विधेयता, अपि तु अपूर्वसाधनविशेषो. पायन्येन इत्युक्तं, तन्त्र, तथान्ये अकृतावेव ब्रीहिपर्यायागां विदलनादेशानुष्टाने वैगुण्यापत्तेः । ९।३११, यत्तु मूले एतापक्षसाधनार्थ (पविशतिरस्य वड्यः इत्यत्र श्रुतपदस्यावृत्तिः इति पक्षस्य) पड्विंशतिसंख्यापशूमयसंवन्धप्रधानमिदं पाक्यं प्रतिपशु भेदेन तत्संबन्धं प्रकाशयितुं अभ्यसनीयं इति युतिरपन्यस्ता, सा संबन्धस्य पष्टपर्यस्य गुणत्वेन प्राधान्यशङ्काऽनुपपत्तेः, वाक्यार्यग्रुपस्य च अशान्दत्वेन मुनगं तदनुपपत्तेः, प्राधान्येऽपि च तम्य प्रतिपरहेनापि प्रकाशनोपपत्तेः अभ्यासे प्रमाणाभावात् उपेक्षिता । ९१४३१, .

·। विशेषो विद्यते, न च संनिधाने । तस्मात् प्रकृतत्याविशेषात् सौगामेर फले विधानं स्यात् ' इति । पुनश्च यदपि च दशपूर्णमासाभ्या स्वर्ग इति संबन्धः इति, एतदपि भावार्या- धिकरणे निराकृतम्' इति । ११।१।२।६-९ अत्र वार्तिके पष्टसूरस्य सप्तममूत्रस्य च भाष्यमन्य तदुक्त.' पूरिक्षः सिद्धान्तपक्षय दूषितः । ' तस्मादेतानि सूत्राणि अन्यया वर्णन्ते ' इत्युक्का चत्वार्यपि सत्राणि अन्यया वर्णितानि ।। १९३१।३।११-१९ "पूर्वस्मिन् अधिकरणे इदमागत इतरेतरयुक्तान्यङ्गानि तू पकार बुन्ति इति । षष्ठे (६।३।१ ) निन्ये प्रयोगे एकदेशेनाप्यधिक्रियते, (६२) काम्ये त पृत्नाभितिकर्तव्यता य शक्नोति बत, सोऽधिक्रियते इति स्पितम् । एतेषु (नियु) अधिकरणेषु स्थितेषु केयं चिन्ता 'काम्येषु किं एकदेशप्रयोग , उत साझोपसंहार ' इति । तस्मादयुक्तोऽय विचार, गतार्थनात् । तेन ' अङ्गाना तु शब्दभेदात्' (५) इत्यारम्प पायर 'पिधेर पाति वात् । ( १६, अपशिष्ट सूत्रम्यमपि १७-१९ तछेपवनैः) इत्येतापत् एक- माधिकरण द्रष्टव्यम् ।" इति वार्तिकम् । तया च भाग्ये ५-१० सूरै एकमधिकरण, ११-१९ वैश्वापरम् । वार्तिके तु ५-१९ मूकमेरेति । ११।१७।३५ 'अत्र (माय-) अन्य पदा प्रयाजा, न तदा प्रानपनि अपूर्व या। पदा च यजिरपूर्व च, न तदा प्रयाजा इति । एतदयुक्तम् । कयं ! यस्मिन्नेय क्षगे वो भपने कर्तव प्रतिपद्यते, तस्मिन्नेर करणमपि भासवेन व्याप्रियते । उनि. फर्तयनाऽपि तस्मिनेर (क्षणे) यरणमनुग्रगाति । यदि अपस्मिन् क्षणे वर्गों भाने प्रतिपचते, परणमा अन्यस्मिन् मारक, तया सनि मान्यभारमन्ध एव न स्यात् । तस्मात् योगाय स्वर्गपागयो, एमेर परगेतिकर्तव्यनपोः । तम्मादेषां तुन्यकाटना' इति यारिन्। - .

·. यवानां भर्जने कृते धानात्वाव्याहतेः । अतो यथाप्रकृत्येव अवघातस्य भर्जनात् पूर्वमेव अनुष्ठानो- परत्तेः नात्र धाना उदाहरणं अपि तु मन्यः इति । १०।२।३३, यत्तु अत्र भाष्यकारेण श्येने 'निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यानातेन प्रयोगा- भूतकर्तृसंस्कारकेण निवीतेन अतिदेशप्राप्तस्य सर्वकर्मार्थत्वेन विहितस्य चोपवीतस्य वाधमाश- म्य अदृष्टार्थत्वात् समुच्चयः इति सिद्धान्तितं, तद् अस्यादृष्टार्थत्वे श्राद्धादावपि प्राचीनापीतेन सह उपवीतस्य समुच्चयापतेः यावज्जीवैकत्रिसूत्रनयतन्तुकयज्ञोपवीतधारणाश्रितप्रकारविशेपस्य उपवीतत्वनिवीतत्वादेः तत्तत्कर्मातङ्गया विहितस्य समुच्चयासंभवात् उपेक्षितम् । यदपि संस्थिते पडहे मध्वाशयेत्' इति विहितमध्यशनेन प्राकृतपयोत्रतस्य तस्मिन्नहनि निवृत्ति- माशय अदृष्टार्यत्वादेव समुच्चय इत्युक्तं, तत् मध्वशनस्य देहवृत्यनर्हत्वेन पयोव्रतकार्यकारि- स्वानुपपत्तेः पूर्वपक्षोत्थानाभावात् सुत्यायां पयोबनाभावाच उपेक्षितम् । १०।४।१, अङ्गिरसां द्विराने 'धैखानसं पूर्वेऽहन् साम भवति, पोडश्युत्तरे' इत्यत्र वृत्तिकारण पोडश्युत्तरे इत्ययमपूर्वविधिः इति पूर्वपक्षं कृत्या पोडश्युत्तरे' इत्यनेन ' उत्तरेऽहन द्विरात्रस्य' इत्यस्योपसंहारात् द्विरात्रान्तरे पोडशिग्रहणविकल्पस्य बाधः इति सिद्धान्तितम् । भाष्यकारेण तु उपसंहारः इति पूर्वपक्षं कृत्वा स्तावकत्वं इति सिद्धान्तितम् । १०।५११३, यत्तु भाष्यकारेण औपदेशिकी त्र्यनीकामनुक्त्वैव आतिदेशिकी द्वादशाहिकी नवाहःसंवन्धिनी व्यनीकां गावामयनिकपूर्वपक्षसि प्राप्तामुदाहृत्य दण्डकलितवदावृत्या पूर्वपक्ष कृत्या स्वस्थान विवृद्धिसिद्धान्तो लिङ्गदर्शनं च व्याख्यातम् । तन । द्वादशाहान्तर्गतदशाहप्रवृ- तेरेव सर्वविकृतिषु साधितन्वेन नवाहसंबन्धित्र्यनीकामात्रप्राप्तेः अयुक्तिसहत्वात् । अतः यथा- वार्तिकं औपदेशिकी त्र्यनीकामादायैव अधिकरणं योग्यम् । एतायत्तु वार्तिककारमतेऽपि चिन्त- नीयं- यत्र प्रकृतौ न्यूनभागवृत्तिधर्मः, विकृतौ च स भागः अधिकदिनघटितः, अधिकानि च दिनानि न प्राकृततद्भागप्रकृतिकानि यथा अत्रैव औपदेशिकत्र्यनीकाऽभावे कृत्वाचिन्तया, तत्र तद्भागधर्मप्राप्तिः कथमिनि । १०१५।२५, यत्तु भाष्यकारेण (मध्वशनस्य) प्रकरणात द्वादशाहाङ्गत्वमित्युक्तं, तत् वैमृधेऽपि तदापत्तेः उपेक्षितम् । यदपि तेन मनशनस्य यां च याक्ती च मात्रां तृप्तिजननात् तदुत्तर- कर्तव्यपदार्थोपकारकत्वप्रतीतेः द्वादशाहाङ्गत्यं इत्युक्तं, तदपि तथात्वे तादृशद्वित्रिपदार्थमात्रा- गत्वापत्तेः उपेक्षितम् । १०६।९, सूत्राण्यपि अस्मिन्नेवार्थे योजनीयानि । १०८।१०, सूत्रभाष्ययोरपि अस्मिन्ननायें (खाहाकारवषट्कारयोर्व्यवस्थितविकल्पः इत्यर्थे ) योजना सुधीभिः इहोनेश । ११३१३३, ·तत् ) उक्त्वा धात्वर्थ एवान विधीयते, स्विष्टकृष्टदस्तु अविपक्षिनार्थ इति प्रकारान्तरमुक्त, तत् प्रौढिमात्रम् । १२।३।२, यत्तु अत्र भाष्पकारेण सूर्योदयात् । अग्निहोत्रहोमाकरणे प्रायश्चित्तद्वयाम्नानमु- दाहन, वत् उदितहोमिना कालातिक्रमनिमिदत्तोपनिर्धातार्थत्वोपपत्ते इतरया अनुदितहोमिना सर्वदा प्रायश्चित्तमरणापत्ते उपेक्षितम् । १२१३१६. यदिद शराचार्येण वृत्तिकृता, चार्तिकरण शनराचार्यस्य भाष्यकारस्य, भाट- दीपिकया च वार्तिककारस्यापि कियचिदन्यथाकारणमुदाहन, न ता कि चिद्विस्मयानहम् । स्वभाव एव हि निसर्गस्यायम् । आ च मान गनामुत्पत्ते आ च मानवानामन्तात् प्राचीन साफ नव्याना कलह सततमभूत् भवति भविष्यति च । न या हि प्राचीनमरगाह्य तत्र काश्चित् विद्यमानान विद्यमानानपि वा दोपान् स्वसमनमूमेक्षियोपलभन्ते । ताश्च दोषान् परिहरन्त नत्रीनं के चित् सिद्धान्त नवर्वाना वा का चिद्रचना सस्थापयन्ति पूर्वसिद्धान्तसाधिका या युक्ति परिवर्त- यन्ति । अनेनैव न्यायेन नास्तिका आस्तिशन आस्तिका वा नास्तिकान् दूपयन्ति । नास्तिका अपि परस्पर करहायन्ते एव, एवमास्तिका अपि 1 कापिलमत काणभुजेभ्यो न रोचते, पाण- भुजमपि अक्षपादोयेभ्य सांशे न रोचते, एतर त्रितयमपि मीमासकेम्यो न रोचते । मीमासके- प्वपि प्राचीनान् वृत्तिकारान् भाष्यकारो न सहते, भाष्यकार वार्तिककार, वार्तिककार च नव्यगीमासा खण्डदेव । पुनश्च भवदेव पार्थसारथि निरस्यति, पार्थसारथिं च खण्डदेव, खण्डदेव च का चिदवशेषु अङ्गत्वनिरुक्तिकारो मुरारिमिश्र । सवे हि शास्त्रेषु नव्यमाचीनयो- नित्य एव कलह ! न चेद नव्यत्व प्राचीनत्र च किंचि कालावच्छेदेन राजमुदामुद्रित निश्चि- तम् । ये अद्य नव्या , ते श्व प्राचीना भान्ति । ये परारिसबसरे नव्या, ते परुत्सवत्सरे प्राचीना, ये च परुत् नव्या, ते ऐपमोऽन्दे प्राचीना सपन्त । कालचक्रं हि यथायथा परिवर्तते तयातया बुद्धयोऽपि परिवर्तन्ते एव । अत एव नात्र किं चिदाथर्यावहम् । आश्चर्य तु एतावदेव, यत् परिनग्भ्रमदपि सर्वामिद स्थिर मन्यामहे इति । इत्यास्ता तावत् । नयनव्यमीमा- सकै प्राचीनप्राचीनमीमासकमतपरिवर्तनमुदाहरतामस्माकमयमेगाभिप्रायो यत् मीमांसाऽपि शाखान्तरीति नातिक्रामतीति । याज्ञिकास्तु । यज्ञानुष्ठानादौ के चित् पदार्या मीमासरे अन्यथा प्रतिपादन्ते याविषैस्तु अन्यथा । याज्ञिश क्लि स्वस्वीयरल्पसूत्रानुसारेण किं चित् स्वतन्त्रमेव निर्णायक शास्त्र निर्मिमते , मीमासासिद्धान्ताच न तथा मन्यते । तत्र कानि चित् स्थानि मायादी निर्दिधानि । तत्र मादीपिकाकारण अनेकत्र याज्ञिकसिद्धान्ता दूषिताश्च प चित् भूषिताश्च । तेपा सग्रहोऽन क्रियते । आदी माध्यस्थमेश स्थल निर्दिश्य तनो भारदीपिकास्थानि । सर्प- काण्डीयमाञ्चन्द्रिमास्यान्यपि पानि चित् त प्रघटके निर्देश्यते । , ·यत्तु भाष्ये द्वादशशते पट्पञ्चाशदेकेन अपरेणापि तावदेव इत्येवं विभागः कथितः, स द्वादशशतस्यैव विहितत्वात् तत्रापि उभयोः संसृष्टस्वत्योपपत्तेः उपेक्षितः । द्वादश- शतद्वपनिवृत्तौ वा माष्यतात्पर्यम् । ६।१४, ' स्वर्गकामो यजेत ' इत्यायेकवचनश्रवणे मूले तावत् एकत्वमविवक्षितं स्वर्गकाम- पदस्य स्वर्गमात्रपरत्वात् । अधिकारिपरत्वेऽपि वा तस्योद्देश्यत्वेन तद्विशेषणस्याविवक्षितत्वात्... एको द्वौ बहवः कर्तारः इति पूर्वपक्ष. कृतः, तत् फलोद्देश्यकस्य विजातीयस्य पुरुषप्रयत्नस्या- प्राप्तत्वेन विधेयत्वेन तत्रतत्र स्थापितत्वात् तद्विशेषणस्य कर्बेकत्वस्य विवक्षोपपत्तेः स्वर्गकामपदे तदविवक्षायामपि तासामानाधिकरण्ये बाधकाभावात् उपेक्षितम् । ६२२, प्रतिनिधिविचारे कर्तव्ये मूले तावत् द्रव्यस्य क्रियात: अत्यन्तभेदाभावात् द्रव्य- भेदे कर्मभेदापत्तेः इत्यादिना पूर्वपक्षिते जगतीतलवर्तिनी एकैव कर्मव्यक्ति: अभिव्यक्तिमानं तु भिद्यते इत्यादिना सिद्धान्तितं, तत् द्रव्याश्रितत्वेऽपि क्रियायाल दे बैजात्यस्य शकितुमशक्य- स्वात् व्यक्त्यैक्यसिद्धान्ते च अपूर्वापह्नवापत्ते., तस्याभिव्यक्तिजन्यत्वे यजिपदे तल्लक्षणाऽऽपत्ते: उपेक्षितम् । ६।३१३, मूले उभयविधप्रतिनिध्यपचारे अधिकरणद्वयं कृत, तत्तु मया स्पष्टत्यादुपेक्षितम् । ६।३।१३, एकदेशनाशादौ यदि यवदानप्रहणोत्तरं पात्रीस्थस्य कुम्भीस्थस्य का नाशः, तदा भाष्यकारमते तावत् द्वधवदानस्यैव हविष्ट्यात् शेषकार्याभावेऽपि तेनैव यागः । वार्तिककार- मते तु यावनिरुतबीहिपरिमितपुरोडाशस्य यावदुग्धं सांनाष्यस्य च हविष्ट्वात् हविनीशसवेन पात्रीस्थनाशेऽपि आज्येनैत्र यागः । ६१४१, यत्तु मूले क्रियान्तरत्वपक्षे अधिकरणस्वेन दधिषयसौविधानात् लौकिकस्यैव असस्कृतस्य दुघ्नो ग्रहणापत्तेः दर्शार्थोत्पादितस्य प्रसक्त्यभावः इत्युक्त, तत् 'सह अपयति' इत्यस्य वैयपित्तेस्तुल्यत्वेन हविष्ट्वेनैव विधानस्यावश्यकत्वात् उपेक्षितम् । ६।५।१, यत्तु अत्र भाष्यकारेण पक्षान्तरमुक्तं ' विभजेत् इत्यनेन नापनयविधिः, किंतु र्वयागीयं हवि. वैकृतीभ्यो देवताभ्यो दद्यात् इति सामान्यतो विभागरूपं दानं उपांशुयाजी- याज्यसाधारण्येन विधीयते । अपनयस्तु पूर्वदेवतानामर्यात् । तत्र विशेषवचनात् द्रव्यान्तराणा व्यवस्थायामपि आज्यस्य सामान्यवास्यादेव त्रिभ्योऽपि दानं इति' तद अपनयविध्यभावे प्रकृत- हविर्महणे प्रमाणाभावात् सामान्याश्यस्यापि कर्मान्तरपिपासामान्यविधिस्वापत्ते. उपेक्षि- तम् । ६/५/२, सोमे दीक्षासंख्याविषये भाष्यकाराभिप्रायं वार्तिककाराशयं च पृथगुक्त्वा उमय- स्थापि युक्तता सूचिता भाडे । ६.५८, ·६० याशिकान्तु दर्शष्टौ अर्धनिरुप्ते चन्द्राम्युदये पदार्थकदेशस्यापि आर्थिकविधिविहि- तत्वमङ्गोकन्य अपशिष्टनिर्वापं वैकृताम्य एयानुतिष्ठन्ति । ६५१५, • याज्ञिकाचारात् यत्र वरुणप्रधासेषु चुगन्तरोत्पत्तिप्रसक्तिः, तत्रैव हिरण्मयत्य- शमीमयत्वादेः विन्यौचित्येन दक्षिणविहारे एय तन्निवेशात् ऐन्द्राग्नककपालयोरपि न हिरण्मयत्वा- धतिदेशः । ७१११५, याशिकास्तु पशुवन्धवत् (मध्यमपर्वणोरग्निप्रणयने ) सौमिकानेव धर्माननु- तिष्ठन्ति । उत्तरवेदिपरिमाणं परं शम्यामात्र औपदेशिकं कुर्वन्ति । तन्मते 'प्रणयन्ति' इति बहुवचनमपि प्रलहोत्रादिसद्भावादुपपद्यते । ७३१७, याज्ञिकास्तु असाधारणानामेय (धर्माणां ) अतिदेश मन्यन्ते । (पूर्वप्रन्थस्तु असाधारणधर्माणां साधारणधर्माणां च नवप्रयाजत्वासूनमयत्वादीनां चातिदेशः इत्यादिः चातुर्मास्यविषयको विचारः)। ७३८, याज्ञिकास्तु आज्येनैव प्रयाजहोमे कृष्णलप्रक्षेपमधिकं कुर्वन्ति । (सौर्य शत. कृष्णलचरौ ) १७४११, राजत्वादे. कर्तृविशेषणत्वात् , तस्य च प्रकृतौ अङ्गत्वात् विकृती अतिदेशः । अधिकारी आर्थिकविधिबोध्य एवेति तत्र न शाब्दस्य राजत्वादेरन्वयसंभवः । याज्ञिकास्तु राज- स्वादेः अधिकारिविशेषणत्वमङ्गीकृत्य अनतिदेशं मन्यन्ते । ८।१४, याज्ञिकानां आन्याधानादिरूपे प्रथमपदार्थे दर्शपूर्णमासारम्भत्वप्रसिद्धिः । ९।१।११, याज्ञिकानां केया चित् ययप्रयोग 'नीहीणा मेव' इति पदइयरहितमन्त्रप्रयोग इष्ट एव।९।१११६, याज्ञिकानां अपमं वाजिनं । अमावास्या सुभगा' इतिमन्त्रगतपूर्णमासा- मावास्याशब्दयोरेय त्यागवेलायामुद्देश., न तु पशब्दस्य ( होमयोः पार्षणशब्दबोध्यत्वेऽपि )। ९।२।१७, याज्ञिकानों केपा चित् विकृती पार्वणहोमाननुष्टानम् । ९।२।१७, याक्षिकसंमतः शासवृद्धौ एच प्रशसा बाह' इत्यत्र उहः अनुसंधेयः। ९।४३(४) याज्ञिकाः कपालोपधानकान्ट तेनैय मन्त्रेण स्थाल्या उपधानं कुर्वते । शा. २०११२.

·- . जनकसप्तरात्रे 'चवारि त्रिन्त्यहानि ' इति चत्वार्यन्य विवृत्त्वविधानेन त्रि- त्वस्य उत्पन्नशिष्टत्वेन दुर्बलत्वात् गणत्वेनैव सप्तानामपि अह्नां द्वादशाहिकदशाहान्तर्गतसप्ताह- विकारत्वं इति भाष्यकाराभिप्रायः । वस्तुतस्तु अयमेव त्रिवृत्त्वविशिष्टकर्मोत्पत्तिविधिः । ८३३१२, यानि चात्र मूळे अनेकानि वर्णकानि कृतानि, तानि पुनरुतत्वात् अनुपयुक- त्याच उपेक्षितानि । मूलकारैस्तु अन्यव्याख्यानरसिकतया कृतानि इति ध्येयम् । ९।१११, यत्तु भाष्यकारेण अश्वमेधै ' त्रैवातबीया दीक्षणीया भवति । इति वचनेन दीक्ष- णीयाकार्ये यजमानसंस्कारे विहितायां धातबीयायां पूर्वपक्षे दीक्षणीयाधर्मप्राप्तिः, सिद्धान्ते तु प्रसिद्धवैधातवीयाया धर्मा एवेति प्रयोजनमुक्कं, तन्न, पूर्वपक्षवत् सिद्धान्तेऽपि स्थानापत्ती वाधकाभावात् । वस्तुतस्तु नेयं त्रैधातवीया प्रसिद्धौधातबीयायाः कर्मान्तरम् । अतो धर्माकाङ्क्षा- विरहेण क स्थानापत्यतिदेशप्रवृत्तिः । ९।११२, यतु भाष्यकारेण मासानिहोने तद्भागारम्भके उपांशुत्वस्य ऊहः इति प्रयोजनमुक्त, तत् नागातिदेशप्रापितस्य विरुद्धस्याविरुद्धस्य वा स्वरस्य सत्वे चोदनालिझातिदेशप्रापितोपांशु- स्वप्राप्त्यनुपपत्तेः उपेक्षितम् । यदपि यातिकादौ ' पुरस्तादुपसदा सौम्येन प्रचरन्ति । इत्यादी उपांशुबोहः इत्युक्तं, तदपि सौम्यमात्रपुरस्कारेण कल्पितस्यातिदेशस्य सामान्यविहितोपांशुत्वानि. देशापेक्षया प्रायत्यादुपेक्षितम् । ९५११६, यत्तु मूले पूर्वपक्षे ( यज्ञ तन्विष्यन्तौ वाचं यच्छतः इति ) यज्ञशब्दस्य विस्तार- विशेषणत्वमनङ्गीकृय भागधर्म वमुक्तं, तत् यज्ञशब्दस्य विस्तार विना अन्यत्रान्वयत्य दुरुपपाद- स्वात् मागवाचकपदाश्रवणाच उपेक्षितम् । ९.११७, कृतिकारेण तायत् एवं सिद्धान्तितं --न आन्यन्वाधानमारम्भपदार्यः, पिंह 'इदं मया कर्तव्यं ' इति संकल्पापरपर्यायः अव्यवसायविशेषः । तदर्या अन्चार मणीया अन्वाधान- रहितायामपि विकृती सत्यात् वर्तन्यैव ! प्रवृत्तौ च आधानोतर याबाजीविक्प्रयोगाणां सब- देव संसकरणात् सहदेव अन्यारम्भगीया इनितम, तर काटावस्थिततत्तजीवनात्यनिमित्त- यदोन तत्तनैमित्तिकसयारम्जीविस्मयोगाणां तत्तत्काले एवोपस्थितान अभ्यरसायापत्ती सर्व साधारणाप्परसाये प्रमागाभावात् । तस्मात् एवं माध्यमारादिभिः सिदान्तितं- नाभ्यवसायाची आरम्भदान्दः । अप्रवृत्तप्रवर्तनमेव आरम्भः । तदर्या अन्चार भणीया कर्तारमारम्भयोग्यं करोति, इनि दर्शपूर्णमासोद्देश्पयप्रवृत्तवननपियरूपप्रयम्प्रयोगीयायपदार्या आरम्भणीपा । साच प्राय सात् का इति । ९।११११, यनु मूठे प्रमप्रयोगाम्भे क्रियमाणा आरम्भणीया सप्रियोगागानुरकरोनि, अतः प्रभम्प्रयोगारम्भे प्रतेश मानुरारिका डरयुक्तं, तत् अन्यारम्मगीपाजन्यस्योपगारप यान- । .

·- इत्यर्थः अविशेषात् । वश्यति च 'पल्यभावे तेजादि लुप्यते ' इति । कर्मचोदना अपि यज- मानमेवाधिकुर्वन्ति, न पत्नी ' ब्राह्मणोऽग्निमादात ' ' यजेत स्वर्गकामः' इत्यादयः । वढच- ब्राह्मणे चोक्तं तस्मादपानीकोऽपि अग्निहोत्रमाहरेत् । इति 1 पिंच उद्घाटितमेतत् कल्पान्तर- कारः पन्यभावेऽपि अग्निभावं वदाद्भिः। भरद्वाजस्तावत् अय यद्यपनीक: स्यात् , उभाभ्यां तस्य संस्कार: औपासनाग्निहोत्राभ्याम् ' इति । तथा तलयकारकल्पे जैमिनि: 'आहितामेश्चेत् पूर्व जाया म्रियेत, एना निर्मन्येन दहेत् संतपनेन वा ' इति । तथा ' आहार्येण अनाहितानि पत्नी च' इत्याश्वलायनः । किंच आचारोऽप्यत्र दृष्टः शिष्टतमानां पूर्वेषां यथा कण्वविभाण्डका- भीष्मादीनां , यथा च भगवतो दाशरथेः । किंच सहाधिकारेऽपि पल्याः यजमानसाम्यं तावन्ना- स्त्येर ययोक्तं मीमांसकैः । तस्या यावदुक्तमाशीब्रह्मचर्यमतुल्यत्वात् ' इति ( ६१।६।२४) तस्मात् सिद्धं अभावेऽपि पल्याः, न कर्मणां निवृत्तिरिति । रुद्रदत्तः ११६ । ( एतेन मीमांसा- वार्तिकाकारैः विभाण्डकरामचन्द्रभीष्मादीनां यज्ञकरणे ११११३ अधिकरणे सदाचारप्रामाण्य. विचारे कृता चर्चा व्याख्याता।) आप्रयणेष्टौ उपदिष्टवासोवत्सदक्षिणया प्राकृतान्वाहार्यदक्षिणायाः बाधः मीमांसायां (१०३७) प्रतिपादितः । बौधायनेन तु श्यामाकाग्रयणे ' अन्वाहार्यमासाद्य वासो ददाति' इति, ब्रीह्याग्रयणे च 'अन्याहार्यमासाद्य प्रथमजं वसं ददाति । इत्युक्त्वा यवाग्रयणे समानं कर्म यथा नौद्याप्रयणस्य ' इति अतिदेशः कृतः । तेन याससो यत्सस्य च यथायथं दक्षिणात्वेन सत्त्वेऽपि अन्वाहार्यदक्षिणाया: समुच्चय उक्तः । इति मीमांसाता भिन्नता । ( बौश्री. ३३१२)।' दक्षिणासु समुच्चीयते वास', इमामाके' इति लिङ्गात् । रुद्रदत्तः ६८. आधारे धारायां चादिसंयोगः इति न प्रस्मर्तव्यम् । रुद्रदत्तः २४ । मीमांसायां तु आधारे १२।३।१२ अधिकरणे, धारायां च १२१३१११ अधिकरणे कर्मादिः मन्त्रादिश्च संनि- पात्यः इति पूर्वपक्षः, कर्मादिर्भन्त्रान्तश्च सनिपात्यः इति सिद्धान्त कृतः । आधानस्य सोमपूर्वत्वपक्षे ' य: सोमेन यक्ष्यमाणः अग्नीनादधीत , नतुं पृच्छेत् न नक्षत्रम् ' इति वचनात् सोमस्य कालबाधः इति ' स्वकाले स्यादविप्रतिषेधात् ' (५४५/ १५-६ ) इत्यधिकरणे मीमांसकैः प्रतिपादितम् । रुद्रदत्तस्तु आह- सोमकालस्य अनेन बाधं मन्यन्ते तदयुक्तं, प्रकरणात् आधानकालस्यैव अनेन बाधावगमात्, नक्षत्रग्रहणाच्च । नहि सोमस्य किचित् नक्षत्रमुपदिष्टं येन तत् निपिध्येत । तस्मात् अयुक्तः सोमकालयाधः । ५.१. आधानकालः 'वर्षासु रपकारस्य' । 'ये त्रयाणां वर्णानां एतत् कर्म कुर्यः' तेपामेष कालः । त्रिषु वर्गेषु अन्तर्भूता एव स्ववृत्तिकर्शिताः ये रयं कुर्वन्ति तेषामयमाधानकालः । रुद्र- दत्तः ५५१ मीमांसायां तु रथकाराधिकरणे (६१२१२ । १४-५० ) रथकारो न त्रैवर्णिका किंतु जातिविशेषोऽयम् । " माहिय्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते' इति याज्ञवल्ल्यः । - .

·दश - , अत्र च ( ९।४।१७।२१ सूत्रेषु ) सूत्रव्याख्याऽनुरोधेन किंचिद्वैलक्षण्येन भाष्य- कारेण ऐकाधिकरण्यं वार्तिककारेण च अधिकरणद्वयमाश्रितं, तत् प्रमेयमात्रलेखनप्रवृत्तैन · मया उपेक्षितम् । ९/४२, भाष्यकारादिभिरेव समाहितं ( प्रशसा वाहू इत्यत्र ) प्रत्यक्षविहितखधितिसत्त्वे मान्त्रवर्णिकशासविधिकल्पनायां गौरवात् प्रशसापदं प्रशस्तत्त्रपरमेव इति , तत्तु स्वयमेव । प्रयाजानिष्ट्वा आह शासमाहर' इति वाक्यस्य लिखितत्वात् शासस्यापि पशौ विहितल्यैन उपे- क्षितम् । ९१४१४, यत्तु मूले वर्णकान्तरेण ' प्राजापत्यं धृते चरुं निर्वपेत् शतकृष्णलमायुष्कामः दत्युदाहृत्य कृष्णलेषु वित्तुपीभावरूपप्रयोजनाभावात् अवघातस्य बाधः इन्युक्तं, तत् कृष्णलानां प्रदेयवरुप्रकृतित्वं कृत्वाचिन्तया । १०।१।१, सौत्रामण्यां आश्विनादिदेवत्यस्य प्राकृतमेव कार्य, ऐन्द्राग्नादिदेवयस्य तु अप्राकृत- मिति सूत्रभाष्यकारयोरभिप्रायः । वार्तिककारस्य तु गुणात् कर्मान्तरमेव प्राकृतपशुपुरोडाशकार्याप दर्शपूर्णमासप्रकृतिकं विधीयते इति । १०।११९ यत्नु मूले यत्र यजमानस्य गुणत्वं, तत्र अस्थ्नामेव शुक्रान्धारम्भादौ अचेतनानामपि अन्वारम्भानुकूलास्थिनिष्ठव्यापाराश्रयतया कर्तृत्वोपपत्तेः अस्थिभिरेव अन्यारम्भादि कार्यमित्युक्तं, तत्रेदं वाच्यं, प्रकृतौ हि यजमानपदवाच्या यागकर्ता जीवात्मैव कर्तृत्वेनोच्यते । शरीरस्य तु न कर्तृत्वम् । आत्मनश्च कर्तृत्वं कृत्याश्रयत्वेनैव, न च मृतस्य तादृशकर्तृत्वसंभवः । अतो वर प्रधाने एव अनुमतिद्वारकं मृतात्मकर्तृत्वमुपपाच अपर्युणैव ते कार्याः इति । १०।२११८, यतु मूले प्राकृतगुणकामानां भृताधिकारपक्षे अप्रवृत्तिरित्युक्त, तत् तेषां विकृती अप्रवृत्तेरित्युक्तत्वात् , कृत्वाचिन्तया कयने प्रयोजनाभावात् उपेक्षितम् । १०२।१९, वाहस्पत्ये सप्तदशशरावे संख्यानुरोधात् सपादचतुःशरावपरिमितं पानं मृत्वा तेन चतुर्धार निर्धापः इत्ययः भाष्यकारादिमिः कर्कादिभिश्च सर्वनिर्णीतः । मम तु प्रतिभाति साक्षारसाधनीभूताग्निहोत्रहवण्याः मुधीनां च बाधापेक्षया संस्थाया एवैकस्याः मुष्टिपरिच्छेदद्वारा निर्धापसाधनीभूतायाः बाध उचितः । वस्तुतस्तु न तस्या अपि बाधः । यागीययावदन्यसंस्का- रकनिर्वापत्तिमुधिपरिच्छेदकत्वस्य बाधेऽपि अदोपत्वात् । तत्त्वं तु ईश्वरो वैत्ति । १०९।२७, लोके पूर्व किं चिदवहतानां याना मर्जनोचरं पुनरपघाते कृते एव धानात्वप्रसिद्धः प्रयोजनानुरोधेन प्राकृतकम बाधित्वाऽपि भर्जनोत्तरमपि प्राकृत. सधर्मसः अमघातः कर्तव्य इति भाष्याभिप्रायः । बार्तिककारस्य तु द्विवारमाहतानामेन धानारकम् । पूर्वमेव सम्पन वितुपीकृतानां अधमे एच - ·६४ संनयतोरुभयोः इति सिद्धान्तिनम् | चन्द्राम्युदितेष्टौ कृतायां " पुनारज्यायास्तु विकल्पः, तदुक्तं 'एकामेव यजेत , द्वे एव यजेत' इति । " इत्युक्त्या पुनराह रुद्रदत्तः " निरुतविषये प्रयोऽमी शाखान्तरकल्पा उक्ता भवन्ति यया प्रतिमेव अविकृतां कृत्वा तयैव पुनर्यजेत, अभ्युदितेष्टिं वा कृत्वा प्रकृत्या पुनर्यजेत , आपयसथ्यमानं वा वर्धयित्वा पश्चात् यजेत इति । तदेतत् व्यक्तं बौधायनीये (द्वैधे) " इत्यादि । यम्बकाणामभिधारणं 'तानभिघार्यानभिचार्य वा' इति विकल्पेनोकं आपस्तम्घीये। ८१५ । मामांसाभाप्ये तु अभिघारणानभिधारणमीमांसावाक्यं अर्यवाद इत्युक्तम् । शास्त्रदीपिकायां तस्मान्न विकल्पो नियतमेवाभिधारणं' इति सिद्धान्तितम् । दाक्षायणयज्ञः । 'दक्षस्य इमे दाक्षाः, तेयामयनं दाक्षायणम् । कः पुनर्दक्षः ! य उत्साही ।' इति मीमांसाभाष्यकारः । (२३१०)। रुद्रदत्तस्तु दाक्षायणेन दृष्टो यो दाक्षायणयज्ञः , ' यज्ञो दाक्षायणस्य' इति मानवचनात् , सार्वसनियज्ञः वसिष्ठयज्ञः शौनकयज्ञः इत्यादिमिवरूप्यायोगाच्च इत्याह । ३१५. निषादस्थपतिः । एतयैवावृता निपादस्थपति याजयेत्' (निपादो मृगवातकवृत्तिः, स्थपतिमहत्तरः, निपादश्चासौ स्थपतिश्च) । सा हि तस्येष्टिः (तदुद्देशेन विहिता । सैव च यायदर्थ अस्याग्निविद्ये अपि आक्षेप्स्यति । लौकिकानो इप्टिः इत्येके । तत्र 'हविष्कृदाधावेति गृहस्य' इत्यादि न प्रस्मनव्यम् )। रुद्रदत्तः ९४. पत्न्या. यावदुक्तमेव कर्म सर्वत्र इति त्यायविदः । (तस्या यावदुक्तमाशीब्रह्मचर्य- मतुल्यत्वात्' ६।१६।२४ इति मीमांसाऽधिकरण 1) भरद्वाजेन तु उक्तं आत्मसंस्कारा वान- वर्ज पल्याः' इति । रुद्रदत्तः ४।१. पवेकादशिन्यां प्रतिपशु वहाँपि वपाश्रपण्य कुम्भ्य हृदयशूलाश्च' इति ( आपस्तम्ब-) सूत्रम् । तत्र रुद्रदत्त आह- ननु 'एकजातीये पशुगणे कुम्म्यादीनां तन्त्रं, नानाजातीय भेदश्च परिभाषायामुक्तः, न्यायविद्भिश्वोक्तं 'पशुगणे कुम्भीर्लयपाश्रपणीनां प्रभु- स्वात् तन्त्रभावः स्यात्' इति ( ११११।८।३३ बै.) । तथा 'जात्यन्तरेषु तु भेद. स्यात् पक्ति- वैपम्यात् ' (जै. १०४।१०४०) इति । तत् कोऽस्य विधेविषय इति वक्तव्यम् । उच्यते । यत्र एकजातीया अपि पशयः नानादेवता भवन्ति यथा अन्ये सौम्यादयः ऐकादशिनाः, तत्रायं विधिः । यत्र तु एकजातीयाः समानदेवनाथ भान्ति यया सप्तदा प्राजापत्याः, तर तन्त्र इति विकः । इति । (१४१२) एतेन आपस्तम्बमामासयोः विषयभेदैन विरोधः परिहतः । पुनराधाने पानराधेयिकीभिदक्षिणाभिः अग्न्यायिकीनां दक्षिणानां बाधः इति मीमांसायां 'आन्याधेयस्य नैमित्तिके गुणविकारे' इत्यधिकरणे (१०३।५।३०-३३ ) . . - ·५७ यत्तु भाष्यकारेण इद 'सव्या वा एतर्हि वपा०' इति लिङ्ग अफर्मान्तरत्वे प्रयाज- शेपस्य ऋतुपशुपाऽभिधारणेन रिक्त वात् अनभिधृतल युयते, कर्मान्तरत्वे तु तदर्थं पुन प्रयाजकरणात् तेनैव तदपाऽभिवारणोपपत्ते अनभिधृतत्वदर्शन न युक्तमिति व्याख्यातं, तत् कर्मान्तरत्वपक्षेऽपि माध्यदिनकालीनपशुपुरोडाशसनीयहविधामिर सपनीयतन्त्रमध्यपातित्वेन प्रसहितया प्रयाजपुन करणानापत्ते उपेक्षितम् । ११।२।११, भाष्यकारेण तावत् अमे सर्वार्थत्वात् साइप्रधानार्थ अग्नियोग , अत अग्नेविमोक सन्ति एव कार्य इति पूर्वपक्षिते प्रधानान्ते एव विमोक इति सिद्धान्तितम् । वार्तिककारण तु माप्यकारोक्तयुक्त्यैव प्रधानमानार्थत्वमग्नियोगस्य पूर्वपक्षीकृत्य साङ्गप्रधानार्थलसिद्धान्ते एव सत्राणि व्याख्यातानि । १११३।९, यत्तु चोदकप्रयोगवि योरभयो सरऽपि प्रयोजनाभावात् ( पशुपुरोडाशे आज्यभागादीना ) नानुष्ठान इति प्राभाकरमतं, तत् विधिना लिहितस्य गुणविशेपविशिष्टस्य प्रयाजादेरननुष्ठाने पिहितगुणाभायेन प्रयोजनलाभानुपपत्ते उपेक्षितम् । यत्तु अस्मिन्नधिकरणे मूले प्रयोगविधिमङ्गीकृत्य चौदक्लोपेन पूर्वपक्षकग्ण, चोदकाहीकारण प्रयोगविधिमारलोपेन च सिद्वान्तकरण, तत् नियुक्तिमत्वात् प्रयोजनाभावाच्च उपेक्षितम् । १२।११२, यत्तु अन सकारादिमि अङ्गीकृत्यैव दीक्षणीयाया प्रधानमानार्थव प्रधानदेव- ताया वैश्वदेवमहीपाया विश्वशब्दस्य सर्वाचित्यात् सर्वेषामेव देवाना देवनावप्रतीते अङ्गदेवनानामपि तत्परिग्रहेण परिप्रहात् प्रसङ्गोपपत्ति इति समाहित , तद् विश्वदेर- शब्दस्य 'आदित्यविश्वासर' इति त्रिकाण्डीस्मरणेन गणविशेपे सदायानगते दीक्षणीयाया देवतापरिप्रहार्यत्यपक्षे प्रधानमानार्थले प्रमाणामागच्च उपेक्षितम् । १२:१११२, यत्तु भाष्यकारेण पञ्चदशराने अग्निति प्रथमाहे. भूयोऽनुप्रहाय ऐन्द्री कार्या इत्युक्त, तत् सुनह्मण्याऽऽहानस्य देग्लाप्रकाशनार्यवात् टन्द्रप्रकाशेन च अग्निप्रकाशनरूपकार्य- सिद्धरमापात् भेदेने उभयदेवत्ससुब्रह्मण्याग्णागते उपेक्षितम् । १२।२१७, वृत्तिमारान्तरः भूयस्त न मुरयत्वस्यापपादक, किंतु पशुकामेठपामेर भूयस्पेन पक्षमभिधाय मुरयन सिद्धान्तयिचा ऐकाधिकरण्येन सूत्रद्वय व्याग येयमियुक्त, तत् लोके प्रथम अत्यमुग्यारस्यापि दुर्गस्य पश्चादागपि बहुभिर्यावदर्शनात् उपेक्षितम् । १२।२।८, यत्नु भाष्यकारण सोमान्ते 'सस्थिते यो प्रस्तर प्रहरति सस्वर ' इति पाशुका- स्वगे प्रतिपत्तिदर्शनादपि सरनीयपगुनन्त्रस्य पिकनाव इत्युक्त, तत् स्व पयसाधारण्यादेव अन्ते प्रतिपत्तिदर्शनोपपत्ते नासाधारण सपनीयतन्त्रवितत वे लिग इत्युपैक्षितम् । १२।२।१२, यत्तु सूत्रसरेण एवस्थि (पुगपुरोडारानबिन स्विष्टयति निर्गुगस्यैवाग्ने प्राती स्विादप्रनिप्रसपार्थयिन 'आनये स्विरयते समायति' इत्यम्य सार्थभ्य इति यदुक्त ·तदेतन रोचयन्ते याज्ञिकाः ऊहं कुर्वन्ति 'अग्न आगच्छ रोहिताश्व बृहद्भानो धूमकेतो विचर्पणे' इति । भा. ९।१।१५।४२-४४. 'इपे त्वा' इत्यादौ छिनदि इत्यादिकं पदं प्रयोगकाले याज्ञिकैर्नानुष्ठीयते । के चित्तु अध्याहनस्यापि उच्चारणमस्त्येय, याज्ञिकानां तु तदननुष्टानं अनास्थया इत्याहुः । सोम. २११११६. याज्ञिकानुष्ठानं चेत् तर्हि तेन अस्तु सः । ( सर्वत्रैव एकपात्रे कर्तृभेदे इव एक- पतरि कारणभेदेऽपि युक्तो भक्षणस्य पृषगनुष्ठानेन समुच्चयः । हारियोजने तु माऽस्तु समुच्चयः इति प्रागुक्तम् )। भाट्ट. ३५.१०, अन्तिमस्य चमसभक्षपितुः नानुज्ञामहणं प्रयोजनाभावात् , याशिकास्तु आच- रन्ति । ३।५।१३, . याशिफाचारसिद्धः समात्यामक्षः । ( मीमांसायां यद्यपि समारूपाभक्षो न निीतः सदेहामाात् तथापि न विरोधः । विस्तरे च ३।५।११ अधिकरणे पूर्वपक्षायसरे उक्त एव)। ३५.१६, याशिकारतु दिग्वादमेव वदन्ति (दर्श पलाराशाखाया आहरणं कर्तव्यं भवति । तर 'प्राचीमाहरति' इति विशेषविधिः । तत्र वृक्षस्य प्राम्देशभवां प्रानी शाखा आहरति इत्यर्थः इति मीमांसा । विहारात् प्राभ्यां दिशि यो वृक्षः, तस्य शाखा प्राची आहरति इत्यर्थः इति याज्ञिका यदन्ति) ११२२, याज्ञिकास्तु चर्वादावपि प्रणीताः कुन्ति । (पुरोडाशप्रकृतिभूतमर्जितपिटसंयर- नार्य प्रणीताः विधीयन्ते । घरपणामपि प्रणीताः कन्या इति याज्ञिका यदान्त)। ४२१५, याशिकास्तु पत्र सूर्यावर्तनात् प्रा प्रतिपत् पञ्चदशी च, तस्मिन्नेव दिने विकृतय. कार्याः, न तु दिने पञ्चदश्यां इस्पाइः । सोम. ५१४१६ । याज्ञिक धूर्तत्याम्यादिभिः आवर्जन- तसन्च्योः प्रत्यनुष्टानानन्तरं संधिदिने एय विशयनुष्टानं इत्याधुकम् । तन्न । ५४ पाक्षिकानां मांनाम्यस्य सोमात् प्रागपि अनुष्यानं यनु, तत् शागान्तरे सांनाभ्यस्य अग्नापामयोः प्रागपि विधानादवगन्तन्यम् । ५४८, याशिवास्तु तो ( मामिरमर्यादा) न मन्यन्ते ( अद्गुष्ठपर्यन्यनाानीयानिरिका. अपना भाया आम्येन यागः । सर मीमांसस्मयांदा पनि प्रागुकम्)। ६०१, पाशिकारले तुपदि प्रतवन (ही नोव) आम्पेन शेर्पगंधापर्यंत ज्याप- स्तम्यरचनात् अयम् । ('पदि अपत्तदेतं हरि. पापपैन, अन्यत् हरि तीपय नियोत' इति भारताचा माननं यास्यम् । रिटाना) [६२, ·६१ याक्षिकास्तु आधानाङ्गसंभाराहरणकाले एवं पात्राणामुत्पादनात् लाधवेन भाव्यग्निहोत्रहवण्यैव पवमानेष्टिषु निर्वापादिकं कुर्वन्ति । मीमांसाऽनुसारेण तु केन चित् पात्रान्त- रेण । भाट्ट. १०।२६, याज्ञिकास्तु एवं न कुर्वन्ति, तत्र मूलं चिन्त्यम् । (पित्र्यादौ यत्र अग्निः कन्य- वाहनः स्विटकदेवता आवापिझस्विष्टकृति, तत्र उत्तमानूयाजेऽपि 'देवो अग्निः कन्यवाहनः स्विष्टकृत् सुद्रविणा मन्द्रः कविः ' इत्यादिः मन्त्रे उहः, त्यागे च तद्देवतोल्लेखः इति प्रागुक्तम् । तत् ' एवं ' शब्देन ग्राह्यम् ) । १०४।२०, याशिकाचारस्तु एनद्वचनादर्शनमूलकः । (एतद्वचन--भाष्यकारलिखितेन ‘अग्निं स्विष्टकृतं यजति' इति वचनेन उत्तमानुयाजे मान्त्रवर्णिकस्य देवस्य देवतात्याकल्पनात् इति अन्योक्तं ज्ञेयम् )। १०।२०, याज्ञिकास्तु वायव्यादिपशौ मनोतायां नैव ऋगन्तरोहमाचरन्ति । वस्तुतस्तु इध्येते एव ऊहबाधौ । १०१४१२२, ( याज्ञिकानां ) धूर्तस्वाम्यादीनां तु वाक्यशेषस्य (क्लोमानं प्लीहानं पुरीततं इत्यस्य ) उपलक्षणत्वमङ्गीकृत्य अध्यध्या अनस्थित्वेन इटावकत्वात् प्राप्तायां तस्यों होत- नियममात्राङ्गीकरणेन इडाभक्षावावकत्वम् । १०७४, याशिकानां यदि तु तथा आचरणं ( प्रतिप्रस्थातृकर्तृकहृदयाघवदानभक्षे तस्य भक्षः ) तदा भक्षोत्तरकालीनः प्राकृतः कश्चित् पदार्थः अनुसंधेयः । १०१८, याज्ञिकास्तु तूष्णींहोमेषु अमिहोत्रधर्मातिदेशं मन्यन्ते । १०८१५, याज्ञिकानां दर्शे पूर्णमासे च पृथक् वरणानुष्ठानम् । १११४११, यानिकाश्च एवमेवानुतिष्ठन्ति । प्रथमोपसदि त्र्यहे ( अतीते इत्यध्याहारः ) सुत्यां इति, द्वितीयायां यहे, तृतीयाया श्वः इति प्रयोक्तव्यम् । ११२४७, याज्ञिकास्तु तथा नानुतिष्ठन्ति ( आप्रयणे नवप्रयाजत्वम् ) । भादृ. १२२२११५. भारदीपिकाकारः याज्ञिकमीमासकमतभेदो यावानुपदर्शितः स उदाहृतः । अधुना तु अस्माभिरेव आपस्तम्बादिश्रौतसूत्राणि तवृत्त्यादिकं चालोख्य याशिवमीमांसकविरोधा दृष्टा निवेश्यन्ते । तत्र च पुनरुक्तिपथा न स्यात् तथा प्रायः प्रयतितम् । अत्रमा विशेषाश्च वर्णक्रमे- गैवोदाहनाः । दिक्प्रदर्शनार्य एव चायं प्रयत्नो, न तु भूयान् इति ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु सोऽय संशोधनस्य पृथगेव विषयः । तत्र सर्वेषां कल्पसूत्राणा परस्परं च मीमांसपा च तुलना कर्तव्या भवेत् । तत्तद्धाप्यवृत्त्यादिभिश्च अधिकतया निविष्टा विषया अपि संशोधनीयाः स्युः । अबहननादि ।' पजमानस्य पत्नी, सा अभिद्रुत्यावहन्ति । यो वा कश्चिदविद्य- मानायाम् ।' अविद्यमानायां अनालम्भुकन्यादिना निमित्तेन असंनिहितायां अमारे च तस्या.

·" . संकर्षकाण्डे 'प्रतापाहतधामेति यथार्थविनिष्कोऽयपृथक्त्वात् ' (२।४।२६) इति पूर्वपक्षयित्वा यथासमाम्नातं वा' इति सूत्रेग ययामन्त्रपाठमेव व्यतिपकतया पूर्व- पूर्वमन्त्रस्य प्रयोगः 'ताभ्यः स्याहा' इति सर्वनाम्नः पूर्वपूर्वमन्त्रव्यतिपकलावाचकपदान्तरो- पस्थितिमादाय आकाक्षाशान्तेः इति सिद्धान्तीयध्यमाणत्वात् । सु. ३।३।८।१४. संकर्यकाण्ड द्वितीयस्य चतुर्थे (१) 'देवतासंयोगेन चोद्यमाने प्रदान आहुतिर्यथा लोके' इत्यत्र प्रपञ्चयिप्यते ( हविषः अग्नी प्रक्षेपः कार्यः न त्यागमानं जुहो- त्ययः इति ) । कु. १४।१९।४७. संकर्षकाण्डीयभादृचन्द्रिकायां आलेखनाश्मरथ्यकार्णाजिनीनां प्राचीनाचार्याणां याशिकानां चोल्लेख उपलब्धः । तत्र सामिधेनीप्रकरणे ‘त्रीस्तृचाननुन्यात् राजन्यस्य' इति श्रुतम् । ते च तृचाः गायत्रजागतानुष्टुमा उपादेयाः। वैश्यस्य गायत्रत्रैष्टुभानुष्टुमा भवन्ति । ता वै गायत्र्यो भवन्ति' इति प्राकृतविधेः नैमित्तिफेन विकारेण बाधः इत्यालेखनो मन्यते । आश्मरथ्यस्तु 'अष्टावेतानि हवीपि भवन्ति, अष्टाक्षरा गायत्री' इत्यादिवत् अर्थवादमात्रेण छन्दोविशेषपरत्वेन नियमनस्य प्राकृतबाधस्य चायुक्तत्वात् पुनविधेः प्रकृतिप्राप्तं तृचान्तरपरि- संख्यार्थत्वेन सार्थक्यात् गायत्रा एवं प्राकृतास्तुचा ग्राह्या इत्याह । संकर्ष. ४।२।१. वाजपेये प्राजापत्यानामुत्सर्ग उकः । तत्र युपादुन्मोचनमेव उत्सर्गपदार्थः इति काजिनेतम् । संकर्ष. १३११४. 'लोकंटणया उपधाय सूददोहसा अभिमर्शनं कर्तव्यम् ।' याज्ञिकास्तु उभयोरेकमन्त्रत्वमिच्छन्ति । संकर्प. २१११४१. संकाकाण्डीयभाडचन्द्रिकायां सूत्रमाप्ययोर्यत् किंचिद् निरसनादिक कृतं, तत् संगृह्यते । भाष्यमत्र देवस्वामिकृतं न तु शावरम् । भाष्ये तु चतुरधिकरणी इयं एकीकृत्य व्याख्याता । लिङ्गदर्शनाच' चरमसूत्रं तु सर्वसाधारण्याय 'शृतं हविः शमितः' इति प्रेपे सति ‘शृतमिति त्रिः प्रत्याह ' इति लिङ्गं शगनश्रपणयोः समानमर्तृकता बोधयति इति व्याख्यातम् । श्रपणस्य प्रवृत्ती अर्ध्वर्युकत- कवादिनिश्चयात् इति तदाशयः । संकर्ष. १११११५, 'दक्षिणापवर्गाः पशवो मन्ति' इति आहत्यविधानेन ईशानायाग्नेयान्त- क्रमेण पशुनियोजने सिद्ध तदङ्गेषु यूपेपपि प्रधानसनिकर्यलाभेन तथैव संमाने प्रसक्ने प्रवनमानः उदगपवर्गत्वविधिः ( उदगपतर्गा यूपा भयान्त ) संभव-संनिकार्याविरोधेनैव नेतव्यः । तथा च पशुक्रमेय नव यूपा मीत्वा दशमस्य स्थानमतिक्रम्य वेद्यग्निकोणे दशमं मीत्वा तदुदग्भागे एकादशं मिनुयात् । एवं सति योरेव उत्तमोपोत्तमयोः कमोपरोधः स्यात् इति माष्यकारः। ...आचार्यस्नु वाचनिकत्वाविशेषात् विकला एवं प्रकृती स्वीकृतः । ११४२३, ·. वैश्यायां क्षत्रियादुत्पनी माहिष्यः , शूद्रायां वैश्यादुत्पन्ना करणी । सौधन्वनापरपर्यायः ऋभुशब्द. वाच्यः रथकारः । तस्पेदमाधान विहितं इति प्रतिपादितम् । इष्टौ । स्योनं ते सदनं करोमि ' इत्यादिः अर्धद्वयात्मको मन्त्रः पात्र्यां आज्या- पस्तरणागतया बौधायनेनोक्तः (१३१४ ) । आपस्तम्घसत्यापादौ तु (सत्या. १२२७१२१) पूर्वार्धमात्रेण उपस्तरणापरपर्यायं पुरोडाशस्य सदनकरणं , उत्तरार्धमात्रेण च पुरोडाशस्य तत्र आसादनमाहतुः । मीमांसायां च बलाबलाधिकरणान्तर्गते लिङ्गमाक्याधिकरणे वाक्यात् लिङ्गस्य बायस्त्वेन आपस्तम्बत्रदेव सिद्धान्तितं न बौधायनवत् । उपांशुयाजः । 'आज्यहषिरुपांशुपाजः पौर्णमास्यामेव भवति वैष्णवोऽनीपोमीयः प्राजापत्यो वा' । बौधायनादिभिः अमावास्यायामपि उपांशुयाजविधानात् तन्निरासार्थः पौर्ण- मास्यामेव इत्येवकारः । रुद्रदत्तः २१६ । इदं सर्व 'धर्माद्वा स्यात् प्रजापतिः' इत्यधिकरणे ( १०८।११५१-६१ ) प्रतिपादितं मीमांसायाम् । कौषीतकिब्राह्मणे तु अमावास्यायामपि उपांशुयाज उक्तः । आपस्तम्बकल्पे तु स न कर्तव्य इन्यन्यदेतत् । ऐक्षव्यौ विधृती आतिथ्यायान् । ऐक्षवी इक्षुपर्णे , काशमूले इति के चित् इति रुद्रदत्तः ११०१० । ' इक्षुशलाके विधृती ' इति सत्यापाढः । ७३३५ । इक्षुशलाके इक्षुत्वगामिके, इक्षुपत्रास्मिके इति के चित् इति ज्योत्स्ना । मीमांसावार्तिके तु 'ऐक्षव्या विधृती ये च ते इक्ष्यवयवात्मिके । लोके सिद्धे, तथा वेदे काशानामेव मूलके || इति काशभूलत्वमेव सिद्धा- न्तितम् । अत्र पुनर्योत्स्ना ( सत्या. ७।३।३५) वाक्यशेषस्य अत्राभावात् काशमूलपरत्वे प्रमाणा- भावेन लौकिक एवार्थो ग्राह्यः इति सत्यापाढमताशपः । आचवालस्य काशपरत्वे वाक्यशेपो यथा स्पष्टोऽस्ति तथा ऐक्षत्रीशब्दस्य काशमूलपरत्वे वाक्पशेपो ( यद्यपि) नास्ति , तथापि अन्वेषणीयः इति मीमांसकमताशयः । इति । चतुर्होतृमन्त्राः । ' तेषां ये विहारसंयुक्ताः आहिताग्नेस्तान् प्रतीयात् , रितरान् । तेषां चतुर्दोतॄणां मध्ये ये विहारसंयुक्ता भवन्ति यथा 'दर्शपूर्णमासावालभमानः चतुर्होतारं ' इत्यादयः, ते आहिताग्नेरैव भवन्ति । ये तु विहारेण असंयुक्ताः यथा ' यः कामयेत प्रजायेपेति' इत्यादिषु दशहोत्रादयः, ते आहिताग्नेरनाहिताग्नेश्च भवन्ति । तत्र आहिताग्नेः आहृवनीये औपासने वा होमः । अनाहिताग्नेः औपासने । रुद्रदत्तः १५ । मीमांसायां तु (६८१-१०) चतुझेतृहोमेधु अनाहिताग्नेरेवाधिकारः इति सिद्धान्तितम् । चन्द्राभ्युदितेष्टिः । नायं विधिरसंनयतः, सानाट्यसंयोगात् । आह चावलापन: सांनाय्ये पुरस्ताच्चन्द्रमस्यभ्युदिते इति । भरद्वाजस्त्वाह सोऽयं नासनयतो विद्यते इत्येकं , विद्यते इत्यपरं इति । रुद्रदत्तः ९१ । मीमांसायां तु (६५।१।२१-२४) 'सोनाय्यसंयोगानासंनयतः स्यात् ' इति पूर्वपयित्वा ' औषधसंयोगादोभयोः' इति संनयद- उभयो- ·७४ सामिधेनी 'निरनपानमन्च्य' इति । भावनाविशिष्टभावनाऽन्तरविधानाद न वाक्यभेद इति भाष्यकारः। निरभ्यासोदेशेन अनवानमानविधि इति तु युक्तम् । ४।१५ 'अवाच्यत्वान्नेति चेत् स्यात् सयोगपृथक्त्वात्' इति (१११६ अधिकरणस्थ ) सूत्रम् । त्रेधा सयोगे पृथक्त्यव्याख्यानसमवेऽपि यदि एकैसामेव सतनुयात् । इति विध्यन्तर- सत्त्वात् इति यत्तु भाष्यकृतो व्यारयान, वत् ' अवाच्यत्यान' इत्याक्षेपनिरसनासमर्थत्वात उपेक्ष्यम् । ११६, यत्तु भाष्ये देवताऽऽवोदु हव्यवोदुश्च एकत्येन आपहनव्यवहनाम्या स्विष्टकृयाग- सन्धात् असति स्विष्टकृति सहुते देवताऽs लोप इति , तन्न । तत्तद्देवताऽऽवाहने तत्तयागानामेव प्रयोजकत्वात् , स्विष्टकद्देवताऽऽरहने हव्यवहनस्यैव प्रयोजकत्यात् । स्विष्टकृयाग- लोपेऽपि तत्तत्प्रयोजकलोपामायेन देवताऽऽनाहनलोपाभावात् । ४।२।९, सुगादापनमन्त्रे शासाभेदेन ' इमे वय' । स्मो वय' इति पाठौ, तयो विकृती विकल्पार्यत्व इति भाष्ये । १३३३१, वषटकारे वापट -- वपट - वीक्षाट् - पट् इति मन्त्रभेद । तेषां तुल्यवत् विकल्प 'ब्राह्मणस्य' इत्यादयस्तु अपयुक्त्यानुगदा इति वृत्तिकृतां मतम् । भाष्यकारस्तु आह-ब्राह्मणादि- वाक्याना वैयर्थ्यस्य अयुक्तत्वात् बृहस्पतिसव- राजसूय- वैश्यस्तोमेषु क्रमेण त एव शब्दा नियता । नैमित्तिकैरन्येषां वाधात् नित्यस्य । अवशिष्टाना वषट्काराणा च अयत्र तुल्यवदेव विकल्प इति । ४१३१२, अनुयाजेषु 'उत्तमेनायान्यात्' इति वाक्यस्य अनुवादव येन विशेषविधित्या- भावात् नोपसहारकत्यम् । सूत्रेऽपि अनुवादपद अनुवर्तयितव्य इति भाष्यकार । ४।३।१४, 'नामानि गृहीयात्' इत्यस्य एक वातिरिक्तसख्यापरत्वेन सुव्याख्य वात् न यज्ञकाम- पदे प्रमाण इति भाष्याशय । ११३१२१ मीमांसाकोपस्प प्रथमे भागे भाप्यीयाधिकरणानि १६२, तीतातिकाधि- करणानि ७, सफाधिकरणानि १०८, फैलानन्दीवत्यधिकरणानि ६७, न्याया १५२, लघुसिद्धान्ताश्च २३८० निवेशमलभन्त । इति संक्षेपः। मार्गशी सुदि ४ भृगुवासर, शक १८७४, स्वामी केवलानन्दसरस्वती ·- - n . . . प्रतिपादितम् । आपस्तम्बीये तु * उमपीदक्षिणा ददाति आन्यायिकीः पौनराधेयिकीच' इति विहितम् । रुद्रदत्त: ५।८. प्रस्तरप्रहरणम् । ' अनूभ्यमाने सूक्तत्राके मरुतां पृपतयः स्य इति सह शाखया प्रस्तरं आहवनीये प्रहरति । सूक्तयाको नाम इष्टदेवतासंकीर्तनार्थः । इदं द्यावापृथिवी' इत्यनुवाकः, तदनुवचनकाले प्रस्तरं प्रहरति । 'न स्वाहा करोति' मरुतां पृपतयः स्य इति मन्त्रे स्वाहाकार न करोति । ननु अजुहोतित्वादेव अप्राप्ते स्वाहाकारे किं प्रतिषेधेन ? सत्यं न प्राप्तः, तथापि परमतेन आशइकितः प्रतिषिध्यते । एतद्धि मतं जैमिनीयानां-- अस्ति यागविधि: ' सूतवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इति । तत्र याज्यास्थानीयः सूकवाकः, प्रस्तरो द्रव्य, मान्त्रवर्णिक्यो देवताः, प्रहरतिश्च यजत्यर्थः इति । प्रस्तरप्रतिपत्तेस्तु कालविधिः इति सूत्रकृतः ( आपस्तम्यस्य ) अभि- प्रायः । अत एवोक्तं ' अनूच्यमाने सूक्तवाके ' इति । रुद्रदत्तः ३२. मीमांसायां सूक्तवाक- न्याये ( ३१२।५।११-१५) 'सूक्तयाके च कालविधिः' इत्यधिकरणे इदं मतमुक्तम् । आप- स्तम्बमते च ' अनूष्यमाने शंयुवाके आहवनीये परिधीन् प्रहरति । इत्यपि समानमुदाहरणम् । अत एवोक्तं रुददत्तेन ' अनूच्यमाने ' इति पूर्ववत् । पूर्ववत् इति ' अनूच्यमाने सूक्तयाके' इत्यत्रेवेत्यर्थः। प्रवरप्रवरणे · श्रीन यथर्षि मन्त्रकृतो वृणीते । अपिया एकं द्वौ त्रीन् पञ्च अपिवा यथासंभवं मन्त्रकृतो वृणीते, एका एकायस्य, बौन ज्यायस्य, पञ्च पञ्चायस्येति । तथा चाश्वलायनः ' यजमानस्यायान् प्रवृणीते यावन्तः स्युः । इति ( ११३१) । अन्ये तु पञ्चाKाणामपि प्रमाणामेव धरणं , एकार्येपद्व्यापपोस्तु कर्मणि अनधिकार एवं , ' एकं वृणीते द्वौ वृणीते इति तु त्रित्यविधेरेव अवयुत्यानुवादः इति मन्यन्ते । तथा च 'अन्यायस्य हानं स्यात् ' ( ६१।११।४३) इति मीमांसकाः । (तत्तु न युक्तं इत्यभिप्रायः ) । रुद्रदत्तः २।५. प्रस्तरप्रहरणम् । सूका हि इति प्रैपमुक्त्वा तं (प्रस्तर ) उपरीय प्रहरति' इति चौधायनेनोक्तम् ( १११९) । तेन सूक्कयाकानुवचनकाले प्रस्तरप्रहरणं इति सिध्यति, न तु तयोरङ्गाङ्गिभाषे तत्र किं चित् प्रमाणम् । आपस्तम्बीयरामकौशिककृतभाष्यटीकायां तु प्रस्तर आहुतिः सूक्तवाको याज्या इति श्रुतिरुदाहृता । शाखाप्रहरणस्य तु न सूक्तवाफ. अहं इति च प्रतिपादितम् । प्रस्तरशाखयोः प्रहरणं तु सहैवोक्तम् । रुद्रदत्तवृत्ती तु एतद्धि मतं जैमिनी- यानां "अस्ति यागविधिः सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति । इति । तत्र याज्यास्थानीय: सूक्तवासः, प्रस्तरो द्रव्यं , माणिक्यो देवताः, प्रहरतिश्च यजयर्यः" इति । प्रस्तरप्रतिपत्तेस्तु कालविधिः इति सूत्रकृतः अभिप्रायः । अत एयोक्तं ' अनुच्यमाने सूक्तवाके ' इति । ( ' सूक्तयाकेन प्रस्तां प्रहरति । इति कालविधिः इति आपस्तम्यस्यामिप्रायः) इत्युक्तम् । अत्र सत्यापाढ:- सूका ब्रूहि इति संप्रेष्यति, सूकयाकं होता प्रतिपद्यते (२२११२०) । अध्वर्युः प्रस्तर .

·जैत्रा- जैमिनितामणं सामवेदीयम् । टुप्-- टुप्टीका चतुर्याध्यापादिद्वादशाध्यायान्तशावरभाष्यस्य विवरणं भट्टपादप्रणीतम् । आनन्दाश्रमे १९३१ सने मुद्रितं सभाष्यम् । अध्यायः, पादः, अधिकरणं, सूत्रं इत्यड्कचतुष्टयम् । ताचप्रकाशिका-~- परिभापेन्दुशेखरस्य या टीका मतिर्नाम, तस्याः टीका । काशी ! संगत् २००१ तचोधिनी-- सिद्धान्तकौमुद्याः टीका निर्णयसागरीया १९२९ सने मुद्रिता । ताण्डय-- ताण्डयब्राह्मणं पञ्चविशं नाम । अव्यायः, खण्डः, मूत्रं चेति अझत्रयम् । ताण्डथसा-ताण्डपत्राह्मणस्य सायणप्रणीतं भाप्यम् । तैसं-- तैत्तिरीयसहिता । काण्डं, प्रपाठकः, अनुवाकः । वैसंसा-- तैत्तिरीयसहितायाः सायणप्रणीतं भाष्यम् । आनन्दाश्रमे मुद्रितम् । प्रथमा आवृत्ति । ताता-तानातिकमततिलकः भवप्रसादापरपर्यायः ग्रन्थः भयदेवप्रणीतः मीमांसाचार्य- श्रीचिन्नस्वामिभिः परिष्कृतः मुद्रितः ! निरुक्त--- यास्काचार्यप्रणीतं निरुतम् । अध्यायः खण्डश्च । नृपू. भा. नृसिंहपूर्वतापनीमाप्यं शाङ्करम् । न्यायनिर्णय:--- शाकरशारीरकभाष्यस्य आनंदगिरिकृना टीका । अध्यायः, पादः, सूत्रं इत्यड्कत्रयम् । न्यायरत्नमाला~~ पार्थसारथिप्रणीता चौखम्याया मुदिता । पं-- पति पञ्जिका--- प्रकरणपनिका श्रीशालिकनाथप्रणीता प्राभाकरमतानुसारिणी । अनेकार रणामको ग्रन्थः । चौसम्पाया मुद्रित । पराक्रम:--- उपक्रमपराक्रम. श्रीअप्पय्यदीक्षितप्रणीतः । लिखितः प्राज्ञपाठशालीय. प्रन्थालयध्य.। पत्र , पृष्ठम् । परि~~ परिभाषा परिभाषेन्दुशेखरस्था । परिभाषाक्रमाकः । परिमल:--- भामत्याष्टीकारूपकरपतरो. टीका । अप्पय्यदीक्षितविरचितः । निर्णय- सागरे १९१७ सने मुदितः । पाणिनिः । पृ-- पृष्ठम् । प्रधि- प्रभाकरविजयः नन्दीश्वरविरचितः कलिकातायो १९२६ सने मुद्रितः। -- ·-- वैशेषिकास्तु पृथक्त्वेन, तया च सति तन्त्राभावित्वात् अनूयाजाना उत्कर्षवचनाच तेषामुल्क- पेण भवितव्यम् । उत्तरेषामपि कर्मणां उत्कर्ष एवावतिष्ठते, तदुत्तरकालं एषां प्रकृतिसिद्धमङ्गत्वं मा बाधौति । तस्मात् युक्तमुत्कर्षवचन मिति । रुद्रदत्तः १२।७। तथा च आपस्तम्बोक्तः उत्कर्ष- पक्षः मीमांसाविरुद्धः । ब्रह्मचार्यचकीर्णी । " यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात् स गर्दभं पशुमालभेत' आहि- ताग्नेः ब्रह्मचर्यकाले त्रियमुपेयुषोडेयं विविः, आहिताग्न्यधिकारात् । अथवा प्रसिद्धब्रह्मचारिण एव ग्रहणं रूढेर्बलीयस्त्वात् । तदुक्तं भरद्वाजेन यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयादिति, कस्यायं वादः ? आहिताग्नेरित्येकं, अनाहिताग्नेरित्यपरम् । इति " । रुद्रदत्तः ९।४. यदीष्टया इत्यादिविधिना पर्वणि सुत्यानियमात् प्रधानत्वाच्च तदनुरोधेन एका- दश्यादौ दीक्षा भवति । कल्पान्तरकारेस्तु पर्वणि दीक्षा इत्यपि श्रुतेः मुख्यजघन्यन्यायेन पर्वणि दीक्षामिष्ट्वा तदनुरोधेन अपर्वणि सुत्याऽपि अनुज्ञायते । सत्यापाढस्तावत् — यदि त्वेका दीक्षा तिसश्चतस्रोऽपारमिता या , तत्रापर्वणि सुत्यमहः दीक्षा वा' इति (७१।१०)। भरद्वाजश्चाह 'कथमेकापरेषु दीक्षाफालेषु । तत्र पर्वणि दीक्षा सुत्या वा , अपर्वणि वा दीक्षा पर्वण्येव सुत्या संपादयेत् ' इति, तथा अमावास्याया दीक्षते नामावास्यायां सुत्यमहर्भवति । इति च । रुद्रदत्तः । कौपीतकि:- ' अमावास्यायां पौर्णमास्या वा सुयमहः दीक्षा बा, शुक्लपक्षे एव वा' इति । ऐतरेयके- 'आमावास्येन वा हविषेष्ट्वा पौर्णमासेन वा तस्मिन्नेत्र हविपि तस्मिन् बर्हिषि दीक्षेत एपो (एषा उ) एका दीक्षा' इति (१।१।१२ ) वैजयन्ती ७१।१०। मीमां- सायां तु (१२२२१९९२५) पर्वणि सुत्या कलेल्या अपर्वणि दीक्षा इति सिद्धान्तः कृतः । तथा च विरोध.। यस्योभयं हविः । 'अत्र ब्राह्मणे कल्पान्तरेषु च अन्यतरदोहा उभयार्ती च इग्या (पञ्चशरावः) उक्ता । सूत्रकारस्तु उभयार्ती एव वक्ष्यति , तेन अन्यतरार्ती नेष्यते । रुद्रदत्तः ९।११ मीमांसायां तु (६४१२२) नोभयविशिष्टा आतिः निमित्तं, एकाध्यपि पञ्चशराब. इति सिद्धान्तितम् । वासिष्टो ब्रह्मा ज्योतिष्टोमे । वासिष्टो वसिष्ठगोत्रजः । 'यो वा कश्चित् स्तोमभागान् विद्यात् ' एवं च 'रश्मिरसि क्षयाय वा ' इत्यादीनि यषि सार्य सविनियोगं च वेद स ब्रह्मा स्यादित्यर्थः । रुद्रदत्तः । वासिष्ठा ब्रह्मा दर्शपूर्णमासयोः । १६ । मीमांसायां (६६।२४) तु वासिष्ठो नाम स्तोमभागाख्यमन्त्रविदेव न तु वसिष्टगोत्रजः इति सिद्धान्तितम् । परंतु मीमांसा- सिद्धान्तः सत्रविषयक, याज्ञकोकिस्लु दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमविषया इति विषयभेदात् न महान् विरोधः।

·शि- जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः आनन्दाश्रमे १९१६ सने मुदितः । द्वितीयावृत्तिः । अध्यायः, पादः, अधिकरणं चेति अकरयम् । विवि-~-विधिविकः मण्डनाचार्यकृतः । कागी-मेडिफलहॉल् । १९०७ सने मुद्रितः । - मीमांसासूमृत्तिः सुबोधिनी काश्यां १९२३ सने मुद्रिता । वैजयन्ती- सन्यापाढश्रौतसूत्रस्य वृत्तिः आनन्दाश्रम १९०७ सने मुद्रिता समूत्रा । व्या.वा.-व्याकरणयार्तिकम् । अध्यासः, पादः, सूत्रम् ।सोयोतविवरणं महाभाष्यम् । काशी। शंकर- श्रीशंकरमप्रांत! मीमांसासारसंग्रहः काइयां १९०४ सने मुद्रितः । शांश्री- शाड्सायनश्रौतसूत्रम् । अव्यायः, खण्डः, सूत्रं च । कलिकातार्या १८८८ सने मुदितं सभाष्यम् । शा--- शास्त्रदीपिका पार्थसारथिमिश्रप्रणीता निर्णयसागरे १९१५ सने मुद्रिता । अब अन्यायः, पादः, अधिकरणं इति अकत्रयम् । शास्त्रप्रकाशिका-- बृहदारण्यकोपनिषच्चांकरभाष्यगतवार्तिकस्य आनन्दगिरिकता टीका आनन्दाश्रमे मुदिता । शेखरः-- परिभाषेन्दुशेखरः श्रीनागेशप्रणीत. काश्यां २००१ विक्रमसंवति मुद्रितः । श्रीकर--- ब्रह्मसूत्रभाष्यकारः । अध्यायः, पादः, सूत्रं इत्यत्रयम् । श्लोवा-~- श्लोकवार्तिकं भट्टपादप्रणीतं तर्कपादस्यं चौखम्बायाँ १८९८ सने मुद्रितम् । संकर्प-- संकर्षकाण्डस्य भाहचन्द्रिका भास्करमप्रणीता नाम वृचिः । कास्यां १८९४ सने मुद्रिता मेडिकल्हॉल् । संग्रहः- लौकिकन्यायसग्रहः । आनन्दाश्रमस्थः लिखितः । सत्यापाढः-- तैत्तिरीयहिरण्यकेशिशाखीयकल्पसूत्रं आनन्दाश्रमे १९०७ सने मुद्रितम् । सदसं-सर्वदर्शनसंग्रहः । समयमयूख: श्री जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे इत्येते. मुद्रितः । साम--सामवेदः पं० सातवळेकरमुदितः । तत्र ऋक्रमाको मुद्रितः सोऽत्र अवैःप्रदर्यते। साहस्री-~- भुवनेशलौकिकन्यायसाहनी । मुंबई श्रीवेङ्कटेश्वरमुद्रिता शकः १८३० । साहस्रयां यो न्यायक्रमाङ्को निवेशितः स एवास्माभिः प्रदर्यते । सिद्धान्तकौमुदी- मोजोदीक्षितप्रणीता निर्णयसागरे १९२९ सने मुदिता सिद्धान्तचन्द्रिका तर्कपादस्यशाखदीपिकायाः टीका रामकृष्णप्रणीता निर्णयसागरे १९१५ सने शास्त्रदीपिकया सह मुद्रिता ।

·इति प्रयाजेषु देवताऽऽदेशस्य निन्दया तदितरत्र देवताऽऽदेशविधिरनुमीयते इति सिद्धान्तयित्वा 'आम्नातः प्रयाजेपु देवताऽऽदेशस्तस्य प्रतिषेधो वचनमितरेषु' इति गुणसूत्रेण शाखान्तरे तनूनपातं यज' इत्यादिप्रत्यक्षविहितस्य देवताऽऽदेशस्य ' यत्तन्नपातं यज, इडो पजेति चूयात् । इति निन्दा, अन. प्रयाजेभ्योऽन्यत्र न देवताऽऽदेश: 'आश्राव्य व्यादिन्दं यजेति' आश्राव्य व्यान्महतो यजेति' इत्यादिवचनामारे सति इत्याक्षिप्य 'आम्नातो वैकेषां तदर्शय- यमुप्मा अनुह्ममुं यजेति' इति सूत्रेण सर्वत्र याग्याप्रैपादौ देवताऽऽदेश. कर्तव्यः इति शाखा- न्तरे प्रत्यक्षरिहितं, क चित् 'इन्द्र यज' इत्यादिश्चनं तु अनुवादः इति समाहितम् । कु. २।२।२।२. न च 'एकविंशनिमनुयात् ' इत्यादी सख्येयालाभात् न संख्या विशिष्टानुपचना- न्तरविधिसभर. इति वाच्यम् । 'प्रकृतित इत्याश्मरथ्यः' इति संकर्षचतुर्यद्वितीयपादा- धिरणन्यायेन (1) अनुपचनसामान्यात् नित्ससानिधन्यनुपचनप्रकृतित्वस्य सत्ताद । चुर. ३।१।११।२२. संकर्षकाण्डे द्वितीयस्प चतुर्षे (२) 'अदेववासपोगेन चोयमानेऽर्थगृहीता देवता, यथा भोजनचोदनायां मनुष्ययोगः' इत्यधिकरणे देवतासयोगेन विना चौद्यमाने 'उपाशुपाजमन्तरा पजति' इत्यादी शब्दकासमधिगम्याया देवताया अमावात् विनय देवनया द्रव्यमुत्सप्टव्यं इति पक्षयित्या, यजिना मन्त्रार्गतच सामान्यविशेषरूपेग देवताऽगमात् देयतोदेरोन द्रव्यत्यागः सभवति इति सिद्धान्तविया, तदुत्तराधिकरणे (३) 'मुक्तताको याज्या, प्रस्तर आहुतिरिध्मः प्रथम आहुतीनां हयते इत्येतेन व्याख्यातम्' इति सूत्रण प्रस्तरमहरण इमाधान च होमम, 'सूस्तयाको याज्या प्रस्तर आहुति' इति 'इम: प्रथम आहुतीनां दूपते' इति घ यारशेगत् होमवारगमात्, मन्त्रर्गतो विशिष्य देताटामान्य इति Fra. यि था, 'प्रशंसा वा, संस्कारः प्रस्तरस्य, संनिपानाव, समिन्यनार्थ इध्मः' इति सूत्रंग आनुनि येन प्रशसेवायत प्रहरण प्रानरस्य प्रतिपचिः सम्पागोपयुक्ताय 'प्ररत तिदिनी- पान्तन अधित याद, माधान घ अमिप यात् हामि सिद्धान्तिनम् । 'पोया पायातायो दिनारमार' (१२।५।१२.) ति तु गगचिला युके तमाये देव. स्पामिमि | T- ३।२।५।१३. सर.प. 'अनुपजनीत्यनुरपदमारबोधन' पनि प्रमागिराने (१९५१) memaनि' नि यातायान् पनि सोमयागारले पास सु. ३२१११३५.

·शुद्धिपत्रकम् पक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् * 'धातू २ धातू २० प्राज * प्राज १५ " *शाला शाला " " . * 'यूपस्या यूपस्या १ - १२ ३१ अग्ने * अग्न अग्नो * अग्नौ -- १६ " २४ ३३ ताः पर यस्य ' हि क्रान्ते or *ता पव 'यस्य हि ऋन्वन्त अग्नि मन्त्रा राज ज्योति ३ अग्नि मटा ६४ " " राज्य ज्योति १ २४ २४ २५ ११ तत ।, त्तत । सार्या " सार्या ८८ १ ९४ " २९ " ११२ ૪૮ ९।४७ प्राशे विशिष्टो तमान्न कास्तुभे सम्पु ९।४।९ ९१४७(८) प्राम्बशे विशिष्टो- तम्मान्न कौस्तुभे सर्वेषु " २ १५३ ८ " १५८ १५९ ता तामा - " ·७३ , 1 - . 'आवापस्विष्टकृतोदितीय पञ्चायत्तिनः' इति सूत्रे वाशब्दादेरमावेन पूर्वपक्षनिरासे मानाभावात् एकेपामित्यस्यामावेऽपि द्वावपि शाखाभेदेन सिद्धान्तावेच । २।२।९, ' मध्यादवद्यति' इति विधाय यदुभयतोऽवयेत् ' इत्यादिना पूर्वपश्चार्धयोः अवदानं विनिन्य उत्तरार्धादेवोभे अवयेत् ' इति स्पष्टं विशनात् सौविष्टकृतौ अवदानस्थला- देव द्विरवदानेन हविषः निरवदानसिद्धिः इति तु भाथ्याभिप्रायः । २।२।९, भाष्ये तु प्रस्तरप्रहरणस्यापि केवलसंनिपातित्वमेव समर्थ पूर्वोपक्रमात् आरादुप- कारकत्वं कृत्वाचिन्तया इत्युक्तम् । २।४॥३, यत्तु भाष्ये 'पुण्याहे दैयानि कर्माणि ते वा एते प्ते मेये अहनी यजनीये' 'उत्तरमहर्देवता यजते' इति श्रुतिषु अह्नामेर कीर्तनं इह हेतुकृतं, तत् तन्त्रप्रक्रमाभिप्रायेण अहोरात्रपरत्वेन च 'अन्ययासिद्धो रात्रिशब्दः' इति वदतः सूत्रकृतः विरुद्धं अह.शब्देऽपि तदुभयसंमवात् । ३३१३, भाष्यकृता तु 'दाधिज्याकालौ' (संकर्ष. ३।१।२ अवि०) इतिसूत्रेण ' यदहरेष पुरस्ताच पश्वाच्च दृश्यते, तदहरुपवसेत्, श्वोभूते यजेत' 'या पूर्वा पौर्णमासी साऽनुमतिः, योचरा सा राका' इत्यादिवचनैः द्वायपि यागझालायेव इति पूर्वपक्षं प्रापथ्य अनेन सूत्रेग (१५४ श६ अधिः स्येन तेषां प्रत्यक्षतः कालद्वित्योधकताऽभावात् 'द्वादश चै संवासरस्य पौर्ण- मास्यः' इत्यादिरिडाच एफैक एव कालः इति सिद्धान्तितम् । ३६११६, यत्तु भाष्ये वर्णकान्तरं, तद् अस्यैत्राधिकरणस्य पुनरपि वाक्यान्तरेण वर्णन सिद्धान्तसूत्रे पाठभेदप्रदर्शनकाफलकम् । ३।२।१२, यत्तु भाष्ये अतिप्राणामपि ग्रहत्वात् प्रहसमानधर्मताऽऽवश्यकनया सवपट्कार- मेय एषां प्रदानं, न पुननिदीमत्वं इत्युकं, तब दधिमहादिषु व्यभिचरिनत्वात् उत्तराधिकरणान्ते एव 'प्राणाय या' इत्यादिरूपस्य मन्त्रस्य होमे सूरकृतेः विनियोगकयनेन तद्विरोधाव चिन्त्यम् । ३२३१७ पतु भाप्यारेः असत्कार्यवादनिरासन सेस्वारान्मनः सतः स्वरूपा मना सकार्यवाद समर्थ सोमस्य स्वरतोऽपि सरन तत्र मन्त्रस्य करणायेन विधानायोगाद सोममहादयं मन्त्रः उपप्येत इत्युक्तं, तत् सोमोत्पादने यागान्तरेऽपि विनियोगसमयेन 'सागर तरेत् ' इत्यादिविधरिव अप्रामाण्यापादकत्यात् उपेशितम् । २३१३, भाष्यपरस्तु भत्र्यायसूत्र (६१४३ .) प्रातसून घ (संस. ३१९४३) बि पचानामपि उपक्षणम् ।' परिमायाचिएयासा' इति विपनत्योपटिलक्षदिस इस्य- पनि पाषायो । ३१११३, ·उपनिषत्काण्डम् पङ्क्तिः अशुद्धम् पृष्ठं ३०३ यते । अ १ २ २६ न्ययः। १ राशसे यथा पु " ३०६ ३०७ ३०८ ३१२ ३१६ ३२३ शुद्धम् यते, अ न्वयः, राशंसे यथा'पु युक्त ঈনুপ্ত धर्माः ध्ययन वश्यं युक्कैव १४ १० युक्त স্কন্তু " धमाः ८ ध्ययन " वश्य " " ३२४ १ १० २२ युक्तव दत दतः " १ मध्यय विधिः ३२५ ३२७ १२ " संस्कार्यतया वि नाधिका " " ३३३ ३४१ ३५१ २१ १ ९ १२ २८ १२ मयव्य विधिवत् संस्कार्य वि नधिका वेत हिथ्यते । तद्विशेष योद मननु सृनाथ वहको " वेतं हिष्यते तद्विशेष- यत्रेदं मनु सूनार्थ यत्री यान्वप' " ३५२ २ " " " , यान्वय, " " ३५३ ३५४ ३६० २४ १२ भा.११ । अवों पृषक प्रतिप्ररयात्रा इत्यादिलघुसिद्धान्त पञ्च- म्यन्ताध्वर्युपदारधन्वात् १३पकस्यनन्तरं पटनीय।

·. ग्रन्थसंक्षेपः तद्विवरणं च । अद्वैत-- अद्वैतसिद्धिः श्रीमधुसूदनसरस्वतीप्रणीता निर्णयसागरे १९१७ सने मुदिता । अत्र परिच्छेदः, प्रकरणं, सूत्रं इति अङ्कत्रयम् । सूत्रं नाम अत्र अवान्तरवाक्यं भाषान्तरोपयोगि । अद्वैत.चं- अद्वैतसिद्धेः टीका लघुचन्द्रिका ब्रह्मानन्दी नाम । अद्वैत-चतुर्ग्रन्थी-- महामहोपाध्यायश्रीअनन्तकृष्णशानिभिः प्रणीता न्यायामृत- अद्वैतसिद्धि-न्यायामृततरङ्गिणी- लघुचन्द्रिकाणां चतुर्णा प्रन्यानां निष्कर्षरूपा। अलंकार!-- भाट्टालंकारः नाम मीमांसान्यायप्रकाशस्य टीका अनन्तदेवविरचिता चौखम्बायां १९२१ सने मुद्रितः । आपध- आपस्तम्बधर्मसूत्रम् । प्रश्नः, कण्डिका , सूत्र इति अङ्कत्रयम् । मजु-ऋजुविमला शाबरभाष्यव्याख्यानरूपाया बृहत्याः टीका श्रीशालिकनाथप्रणीता। चौखम्बायां १९२९ सने मुदिता । सं- ऋग्वेदसंहिता पण्डितसातवळेकरैः औन्धराजधान्यां १९४० सने मुद्रिता । मण्डलं, सूक्तं, ऋक् इत्यङ्कायम् । ऐना- ऐतरेयबाह्मणम् । पुण्यपत्तनस्थानन्दाश्रमे १९३० सने मुदितम् । अध्यायः, खण्डः सूत्रं इत्यङ्गत्रयम् । ऐनासा--- ऐतरेयबामणस्य सायणप्रणीतं भाष्यम् । आनन्दाश्रमे १९३० सने मुदितम् । कणिका-- न्यायकणिका विधिविवेकस्य टीका वाचस्पतिमिश्रविरचिता । काशी- मेडिकल्हॉल । सन १९०७ । कल्पतरु:--- शारीरकशांकरभाष्यत्य भामत्याख्यटोकायाः टीका । निर्णयसागरे १९१७ सने मुद्रितः । अध्यायः, पादः, सूत्रं इत्ययम् । कु- अव्यरमीमांसाकुतूहलवृत्तिः श्रीरंग-वाणीविलासे- मुद्रिता । अध्यायः, पादः, अधिकरणं, सूत्रं इत्सड्कचतुष्टयम् । के- केवलानन्दसंपादितं मीमांसादर्शनम् । केवलानन्दप्रणीता मीमांसासूत्रवृत्तिय। कैयटः व्याकरणमहाभाष्यस्य टीका प्रदीपः नाम ! काश्यां मुदितः । को- माहकौस्तुभः सण्डदेवविरचितः चौखम्बायाँ १९३९ सने मुद्रितः । अध्याय, पादः, अधिकरणं, सूत्र इत्यऋचतुष्टयं पृष्टाकश्च । जै-जैमिनिकृतद्वादशलक्षणी । अध्यायः, पादः, अधिकरणं, स्त्र इत्यड्कचतुष्टयम् ।

·उपनिपत्काण्डम् अशुद्धम् स्तम्भः पङ्क्तिः १७ शुद्धम् तं, तथा तम् । तथा ४६९ १ " २ मपि, तत्रा मपि । तत्रा " न्याव्य न्यव्य २ ३३ , ४९० ५०० नाश्य शब्दाः विद्याऽभा " नाश्यशब्दाः विद्यामा तत्र १४ १६ " ५०७ ५१७ ५३३ ५६६ २२ धम पति० २ १५ १० १५ धर्म पतिः पुनःश्रुति पद्यते का विधयः पुनः श्रुति પર २ पचते, का विधयो 'एवं ওওও एवं - ४ " क्रियते क्रियते। " - ·- पाल-- मीमांसाबालप्रकाशः श्रीशंकरभट्टप्रणीतः चौखम्बायां १९०२ सने मुद्रितः । बिन्दुः-- न्यायविन्दुः तत्सदुपाख्यवैद्यनायप्रणीतः मीमांसाधिकरणानां संक्षेपेणाथ- प्रतिपादको ग्रन्थः मुंबई-गुजरातीमुद्रणालये १९१५ सने मुद्रितः । बृहती-- शावरभाष्यस्य टीका नव्यप्राभाकरप्रणीता चौखम्बायां १९२९ सने मुदिता । चौध-बौधायनधर्मसूत्रं प्रश्नः पटलं सूत्रं च । व.सू. ब्रह्मसूत्रम्- उत्तरमीमासासूत्राणि । अध्यायः, पादः, सूत्रं चेति अड्क- त्रयम् । अड्कचतुष्टये तु तृतीयोऽङ्कः अधिकरणस्य । भगी-- भगवद्गीता | अध्यायः श्लोकश्च । भा-- भाष्यं शावरम् । पुण्यपत्तनस्थानन्दाश्रमीयम् । अध्यायः, पादः, अधिकरणं, सूत्रं इत्यड्कचतुष्टयम् | भाट्ट- भाट्टदीपिका खण्डदेवप्रणीता । अध्यायः, पादः, अधिकरणं चेति अड्कत्रयम् । भावनाविवेकः-- मण्डनाचार्यप्रणीतः काश्यां १९२३ सने मुद्रितः । भूतिः- परिभाषेन्दुशेखरस्य टीका । काश्यां २००१ विक्रमसंवति मुद्रिता । माणि-भादृचिन्तामणिः श्रीगागाभट्टप्रणीतः चौखम्बाया १९००सने मुद्रितः। तर्कपादमात्रम् । मण्डन-मण्डनाचार्यप्रणीता मीमांसाऽनुक्रमणिका चौखम्बायां १९२८ सने मुदिता । मीन्या-मीमांसान्यायप्रकाशः श्रीआपदेवप्रणीतः चौखम्बायां १९२० सने मुद्रितः । मुरारि-मुरारमिश्रकृता अङ्गवनिरुक्तिः आनन्दाश्रमे मीमांसादर्शनस्य तृतीयभागस्यान्ते १९३१ सने मुदिता। रत्न- तन्त्ररत्नं नाम टुप्टीकायाः टीका , पार्यसारपिप्रणीतम् । लिसितं प्राज्ञपाठशालानन्यालयस्थम् । रत्नाकर न्यायरत्नाकरः श्लोकार्तिकस्य टीसा पार्थसारथिमियप्रणीता चौसम्बायां १८९८ सने मुद्रिता। रसायनम् - विधिरसायनं अपयर्दाक्षितप्रणीतं चौराम्बायाँ १९०१ सने मुदितम् । रहस्य- भाट्टरहस्यं श्रीखण्डदेवविरचितम् । मीमांसारीत्या शाब्दबोधस्य विचारोऽत्र । काम्या मुदितं द्वितीयं संस्करणम् । लाटया- लाट्यायनप्रीतमनं कंडिकातापा १८७२ सने मुद्रितम् । या-तन्त्रवार्तिकं आनन्दाश्रमे १९३१ सने मुदिनं समाप्या । अध्यायः, पादः, अधिकरणं, स्त्र चेति अङ्कचतुष्टयन् । वाघ पासिष्टममनूनम् ।

·bp/ मुन्यायसुधा राणकापर्याया सन्त्रातत्य टीका । अत्र शुष्ठाका एव केवटमुपन्यत्ता' । यत्र च 'सु. ३१७ पृ.' इति स्यात् तत्र सुधायाः तृतीयाध्यायस्य सप्तमाटम- पादासके भागे प्रत्यान्ते मुद्रिते पृष्ठं अनुकं इत्यर्थः । तत्र भागे किल पृष्ोत्र अङ्गा मुद्रिता आदित आम सोम- सोमनाथी मयखमालिका शातशफिकापाटीका अर्थवादाधिकरणमाम्य द्वादशव्यापाता । निर्णयसागरे १९१५ सने शादीपिकाया सह मुद्रिता । अत्र अध्यायः पादः अधिवरणं इति अझत्रयम् ॥ हादस-- पदमबरीकारः । काशिकापाटीका पदमारी।

·अवदाभ्याधिकरणम् अश्वदाभ्याधिकरणम् . --- चरति , उपादानमामवचनस्यात् । न चैतें यागनामनी, { अस्ति प्रकरणे वाक्यं तेन तादर्थ्यमेतयोः ।। अदाभ्य येन तं भिन्द्याताम् । महगसामानाधिकरण्यादि तमाम- श्रूयमाणोऽपि गुणसंक्रान्तशक्तिना । विधिना न * त्वमनयोः । इप्यने एवास्माभिः अयं ग्रहणभेदः । न च विधातव्यो यागम्तेन न भिद्यते ॥ अंशी वश्रुत एवेति वायता सागान्तरचं भवति । प्रन्यदेवतासंयोगेऽपि च एवं-/ विधेयौ फेवली महौ ।' जातीयकानां यजिमल्यं निराकृतं 'अचोदकाच सस्काराः' सोम-अप्रकृतत्योक्त्यैव पूर्ववत् प्रत्यभिज्ञाविरहान् (२२२१६१८) इति । अत्र पुनस्तदपि न विद्यते ।। यागान्तरविधि; इति प्रत्ययस्थानात् संगतिः। सूत्रार्थस्तु- योऽपि अदाभ्यपाक्ये यजतिः, सोऽपि रेवतीवारवन्तीय-, अटव्यत्वात् द्रव्यस्य तटुपलभितदेवतायावालाभात् फेवले पूर्वपक्षन्यायेन ( २२२२१२१२७) संक्रान्तविधिशक्तिना | गृहातौ कर्यशेषः ज्योतिप्टोमकांशयिधिरेप स्पान् प्रत्यपेन विधीयते । तस्मात् यागमनूध ग्रहणविधान- इति । मेवैतत् । अशोः कथं यागसंबन्ध इति चेत् ? गृहाति वि- 'यददाभ्यं गृहीत्येति गृह्णात्यंशुमिति द्वयम् । सामान्योपस्थितेन ज्योतिष्टोमेन इति के चित् । अस्त्येय तद्यागो वा गुणो, यागः स्याददाभ्यांगुनामतः ]], प्रह- तु अनयोः तैत्तिरीयाणां ज्योतिष्टोमप्रकरणे योरेव नाम त्यादानन्तर्राविधिस्तयोः । गुणोऽतस्तस्य (तैसं. ६।६।९-१०) पुनःश्रवणम् । तदन्यत्रयोजनल्यात् । वाक्येन ज्योतिप्टोमाभिगामिना ॥' इति । कर्मविनियोगं करिष्यति । यथा साप्तदश्यम्य अनार- भाट्ट-अनारभ्य श्रुतं 'एप ह वै इपिपा हविर्यजति भ्ययादेन सामिधेनीसंबन्धितया उत्पत्तेः, प्राकरगिकैश्च योऽदाभ्यं गृहीत्या सोमाय होति, परा वा एतस्याः वचनैः विनियोगात् अर्थवावं, एवमिहापि द्रव्यम् । तेन प्राण एशि योऽयं गृह्णाति' इति । अब हविः सोमः, 'संस्कारश्चापकरणेऽकर्मादन्यान् ' ( २१३१५११२) स एव देवता, स एव द्रव्यमिति प्रथमस्पार्थवाद- इत्ययमेव पक्षः। स्यार्थः । प्राण आयुर्मर्यादामभिवर्धयते इनि द्विती- शा-कि ज्योतिप्टोमे ग्रहणविधिः उत यागा- ! यस्पार्थः । तत्र न तावत् महणमेय ज्योतिप्टोमे रिधी- तरविधिः । तदर्थ च कि अj अदाभ्यं इति यने, संस्काररूपम्य ग्रहणम्य अवधातादिवत् अश्वदाभ्य- यागनामनी ग्रहशनामनी येति । तत्र ग्रहणम्य सरका- नामकल्यानुपपन:, द्वितीयान्तयोन्तयोः संस्पार्यपनाम- स्यात् अवधातादिवत् नामधेयानहत्यात् यागनामन्य लागीकारे तु अन्यमिचरितफतुगंबन्धाभावात् में ' अदाभ्यं यजते' इति । नाम र मातादपि भेदकं । द्रव्यमापोदेशेन महणविधिसभाः । अनी ट्रध्यदेवना- प्रत्युक्तं (भा. २१२।८।२२) किमुत अमहतादेव । विमिष्टयागान्तरविधानमेवेदम् । अदाभ्यपदेन रिंगा- योतिष्टोमात् । अंशो नु यथापि यजतिनं श्रुतः, तथापि नहमीमारपटव्यम्य, अंशुपदेन च नियांगटन्यम्य अभि- संशय तायत् कर्मान्तरं कल्प्यते । तय गृहातिचोदना- धानात् । दिनीया चोभत्र सक्नुयायेन (२२११४।१२) सामान्यात् ज्योतिप्टोमप्रकृतिक इति तीयविष्यन्तप्रात: देयत्ता तु एका मोमः, अन्यत्र प्रजापराये म्यादा ट्रम्यदेवतासंभात् यागो भविष्यनि । तस्मात् यागा- निमन्त्रणात प्रजापतिः । महानिध आग अनुरा न्तरे इति । उच्यते । मरवारानो न नामानि दार्यन्ते द्वितीय पागलचकः । नयोग यागपीः प्राकीनग राजगनात् । आनन्लादत: मातां प्रयोरेव नामनी ॥ माननानापमैत्तिरीयगादास्यास्पात योनिष्टोमा अंशी सावधजिग्नि श्रुतस्तमामता दुनः । अदाभ्य इति प्रारे, राती मायां प्रमाTT, भूयमागोऽपि पवधानान्न नाममात्र ॥ तदिह प्रलो- आपाय गुणगान्तानिना विधिना प्रमेय रेवं भेदो नामावाद भगन् । न तु पागम्य, तेनार पियवारगमाय दमाशि प्रमय उन विधीयेने प्रहाभो । तयोहान्युयानात् योनिष्टी. 'उनमद्रव्यमस्यायन या विधायने । मेन संगतिः । अधया तिरीपालमनोरिनियोहान् । विनियोगमामि दीयापान पलिदो गति । - ·शुद्धिपत्रकम् ८१ स्तम्भः पङ्क्तिः अशुद्धम् १ २ २० मुनु 'वैकृतेषु बन्धि वे १ पृष्ठं १७७ १८६ १९९ २१३ २३० २३८ २४५ २५२ शुद्धम् मनु वैकृतेषु, बन्धित्वे श्रुत्या २८ २ ६ प्रत्या २९ तप्रा " ३३ २८ २ इत्य तेन तत्मा इत्यं तेन नाम् १ नाम देशः " २२ " २३ सोमे।८ दशः। सोम.८ २५६ २६० रात्र २ १५ १२ नामत्र " ४ धरण " २० ७ अथातो घ्वसा हीन " १४ २७४ २७८ २८२ २८३ २९० २९१ २९३ ४ वस्य. ३२ णात्त रानः नार्भव पूरणं अथातो ध्वंसा हीनं वैश्यः णातु रानु यत्तु 'एषा साधन क्षितं कर्य मुक्त पृष्ठ " ८ रान 'यत्तु एषा " २ २ ३४ २४ साधन २९४ " " कय " " २९५ २९६ " मुक्त पृष्ठ दिक न साथ) २५ ६ १२ " न, साथ)।

·। अकामस्य किया ६ अके चेन्मधु F अकामस्य क्रिया का चित् दृश्यते नेह | अर्थाशिताया धात्यर्थनिष्पादिकायां ईतित्वात् प्राधान्य कर्हि चित्। यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य पेष्टि- युक्तम् । सु. पृ. ६६४. तम् ॥' ( मनुः २।४ ) इति न्यायः । अनेन पुंसः अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः इति न्यायः । सफलम्माचरणारणं सर्वानर्थनीज याम एवेति बोधि- न कृतः विशिष्ट ऊहो यैस्ते, अकृतव्यूहाः । पाणिनीया तमिति । योग्यत्वायोग्यत्वविचारमन्तरेण वस्तु दृएं श्रुतं इति पदं उपलनगमानम् । बुद्धिमन्तः ऊहापोहकुशलाः च कामयति पुमांसमिति कामः । वैषयिकी प्रालेच्छा पुरुषा निगित्तं विनाशोन्मुग्नं दृष्ट्वा तव्ययुक्त पार्य न अन कामशब्देनोच्यते । अत एपोक्तं भगवता-'काम कुर्वन्तीत्यर्थः । साहस्री. ३४४. * न कृत: पिशिष्टः एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा | ऊहो निश्चयः शास्त्रप्रवृत्तिविषय: यैः इत्यर्थः । भावि- विद्धनमिह वैरिणम् ॥' (भगी. ३१३७) इति । निमित्तविनाशः इत्यध्याहारः । यहिरड्गेण अन्तरङ्गस्य साहस्री. ५२२. निमित्तविनाशे पश्चात् सभानिने अन्तरगं नेनि यापन् । अकार्यत्वाच ततः पुनर्विशेषः स्यात् । कैयटस्तु न कृतः व्यूहः विशिष्टतः निमित्तकारण- ६७/३१४॥ विनारोऽपि कार्यस्थितिरूपो थैः इत्यर्थमभिप्रेति । निमि- विश्वजिति यागे भूमिदानमिव तापाये नैमित्तिरस्याप्यपायः इति यावत् । शेसर. परि. अश्वदानमपि न कर्तव्य इति चशब्दार्थः । ततः गोमुवर्णादिधनात् । ५६. निमिच विनाशोन्मुप दृष्ट्या तमयुक्तं का न पुनः अश्वदानस्य आर्यत्वात् 'न केसरिणो ददाति कुर्वन्ति इत्यर्थः (परिभाषायाः) इति सिद्धान्तकौमुदी परिभाषाप्रकरणान्ते । उपते तय॑ते त्यूहः कार्यम् । इति आर्तव्य वाभिधानात् हेतोः विशेष: स्यात् ! गादिधनदानात् अश्वरूपधनदानस्य निपिइन्वरूपो विशिष्टो य ऊहः पिनाशोन्मुपनिमित्त कार्यम् । आतः विशेषः । तस्मात् विश्वजिति अश्वा न देया इति न्यूहो यैस्ते अन यूहाः इति तत्त्वयोधिनी 1 पाणिनिना सिद्धान्तका के. प्रोक्त प्यारणं अधीयते विन्ति वा पायिनीयाः वैयारणाः इत्यर्थः 1 फे. . अमर्यवाच ततः पुनर्विशेषः स्यात् (६) अक्लमामायकस्य ३१४) इत्यत सर्वस्वदानेऽपि विश्वनिति प्रतिषिद्ध- क्लप्ताभारस्यैव तत्कल्पनं सचित इति न्यायः । स्यात् अश्वादीनामदान इति वश्यनि । चा २२१०२८ साहस्री. ६२. 2. ९६२. अक्लप्ता टक्षणा कलम या लक्षणया याध्यते । अकाले फतमश्वं स्यात् इति न्यायेन ' यथा ऋग्भिः प्रातदिति (पूर्ण तिषि) देव ईपो चतुर्धारणादूर्घ विष्णोरायाइनभ्य निरर्थयात् । यि यजुदै तिनि मध्ये अशा गामोदेनानमये महीने १०१।१ वर्णन ३ । अाले अयोग्ये विपरीते वा काले वेटेरन्यग्निमिरेति सूर्यः ॥' कृतमपि वर्ग निषा भाति, इति ता अगनिन वेश्परा समय नमा, इति उन्ना प्रियते' इत्यत्र स्यात् । यया अनेन , तथा नेऽपि न फर' गादिशुन्दा म वेटपरा: न पैदपद ऋगाटिए - तद्वत् । के.. अगले प्रारम्मम्य टोपजनकत्व सामान्य- धारा अक्तमत् । पाल.पृ१४३. मुगेन । भाह. ६२२. ० अरवमात इति अक्के पेन्मधु विन्देव किमर्थ पर्वते घनेन् । प्रमिटिका रसायनं.पृ. २०७ इमार्थस्य घ मंसिद्धी को विद्वान् यत्नमाचरेत् ॥ अतः सोऽपि नास्तीति पुन.परण- अरके गावोगे । परमन्यत् । (अ अकोच पाछनम् । शुनर्ग भाग्नाला घरगरि अमि-पाट.)। यदि निवहोणे माथिक निन्देनर तह होत्रादेः पार्थस्य अनः सोऽपि पनि न्यायेन मार पन भी गमनं नर्थम् । नया बभनि मन अभावकल्पनापेक्षया इत्यत्र ऋगादिशबाना ·शुद्धिपत्रकम् स्तम्भः ८३ पङ्क्तिः अशुद्धम् ३६६ ३६७ १ २ शडका ३ गमत्व २३, २४ इति गौतममतस्य निरा १० अमन्त्र शुद्धम् शङ्का गमकत्व इति निरा . मन्त्र सन ३७२ ३७४ ३७६ ३८७ ३९७ ४०४ १ खुव २ ३० ३० ८ सवासा ) ननु सर्वा सा व्या, पात्य पेक्ष " २ विनष्टा या ४१८ " व्यवस्था नीय " । ननु व्याप्त पात्वं पेक्ष विनाया व्यवस्था- नीय- प्रत्यक्ष- ४।३।१४ नम् । इति प्रा २ १४ ३३ १४ ६ " २ ४२४ ४२५ ४२६ प्रत्यक्ष १३२१५ नम् इति। प्रा " विधिः।'त विधिः, 'त अनुव " ४२९ ४३० अनुव 'सोमयागे तद २७ सोमयागे ),तद १ " लम्येत एका १५ २५ १५ " खम्येत, एका २ १ ४४६ १५५ याहशा- स्मृतिः, ३४ सर्वत्रमन्ये याहगा- स्मृतिः ३३९ २ ४६५ सर्वत्र प्रन्ये " ·अताधिकरणम् ८ अत्ताधिकरणम् अस, अशापोद्यते इति । न लगावृत्तम् । तत्र च ' स्तुतीनां विध्यधीन- 1 चेह चोदित, न द्रव्यम् । तन न यारत् नि चित् . त्वादनुवादाच लक्षणा । मुख्यत्वात्तु विधनासावविरो- द्रव्यमाक्षिप्येत, यदि पश्चिदपि श्रुतिलेशो न स्यात् । धाञ्च कल्प्यते ॥ ' विधीयमानं हि स्रोतव्यं, न तु | घृतार्थनाटदर्शनात्तु अपश्यतयाया अश्रुतद्रव्यविधि- स्तुत्य विष, अप्राप्तार्थश्च विधि., इति न श्रौतार्यात् | क्सनाया, नान्यत्र प्रमाणमास्त इत्यङ्गीकृत्य कृता- प्रच्चवते । यद्यपि तावत् अर्थयाटोपक्रमत्वं भवेत् , ततः अनविधिर्गम्यते । तन भ्रान्त्युत्पन्नतैलायागा निर्मू- प्रथमज्ञानानुरोधेन कदा चित् विधिः वर्शानियेत, विध्यु- | लत्वात् याप्यमाना न दुष्येत इत्यविरोधः । सैलादि- पक्रम तु इद ' अत्ता: शर्कराः' इति । तस्मात् निर्दिष्ट- 1 ग्रहणे च लक्षणालय स्यात् । नियया द्रवदन्येण न सामान्ये पदि अर्थवादो न तादर्य प्रतिपद्यते, तत: अन- विशेषः, घृतशब्देन च सामान्य लक्षयित-यम् । तस्मात् थयो भाति इत्यशक्तः स्वतन्नीभवितु, विनाऽपि चार्थवा- घृतग्रहण प्रमाणमिति सिद्धम् । वृत्त्यन्तरे तु अनैप देन विध्युदेश: समर्थत्वात् न युक्तः तस्यः वर्तुम् । मन्त्रयों ऽप्युदाहृतः । तत्र तु तेन किं करिष्यते इति अर्थवादस्तु अगतिवात् विधिवशेन वर्तते, विशेषश्च वरन्यम् । सामान्य अव्यभिचारात् शनोति रचयितु, न सामान्य सु-- प्राणभृदादिशब्दाना लिङ्गसमवायात् तल्लि- व्यभिचारात् विशेषम् । तस्मात् घृतशब्दः स्नेहमान- | झातलिङ्गेषु प्रवृत्ती उत्ताया धृतशब्दस्यापि घृतातोरो लणार्थ: 'काम वा सोऽयवादोऽस्तु सामान्यस्थो लिङ्गसमनायात् प्रवृत्तिः प्राता घृते विधिः । यिना स्तुत्या विधानं तु स्नेहपान्तरे अनन्तरसगतिः । प्रतिपादितप्रामाण्योपयोगिदाणणा- भोत् ।। ' यथा ऐन्द्रेणापि मन्त्रेण सोमो गृह्यमाणो न मपि तद्विशेषोपयोगिद्वारान्तरप्रतिपादनात् पादाप्यार- केवल तदर्थो भविष्यति, अन्यदेवत्यम्य अमन्त्रग्रहशोप- | सगतिः ।... सदिग्धाधारणर पनामाप्यविशेषोपयोगि- पत्तेः, एव अनर्थगदक तैयसपोर्विधानम् । यनर चा दारान्तरपतिपादनाच्च पादरक्षणसगतिः । पृ. ५२३. स्तुतिदृश्यते रान विध्युद्देशस्य प्ररोचनादाति: अप- रिभ्युद्दगम्य अर्थशास्तारोनना पिना पर्यव- गच्छति, अन्यन तु अविहतशक्तिना विधान, इति सर्व- । सानासमवेऽपि अर्थवादानर्थक्यपरिहारार अर्थवादक स्नेहग्रहणम् । उच्यते । ' समाप्यते विधिः यश्चित् । यास्यत्वाभ्युपगमेऽपि वियुद्देशस्य थीयसवेन स्नेह- कदा चिनापरोचितः । ते प्ररोचना दृष्ट्या विधिस्त-मात्रम्य अञ्जनसाधनवनिश्चयायगतः प्ररोवनो चिना पुमः प्रानुमीयते ॥' पापि तावत् विधिवतने तेल्पसपो- प्रापिनुमशक्ययान्, अर्थवादमनिधी च अर्ध- रप्युपादान, तथापि प्ररोचनातो विधिने दृश्यते, नेत- ! नपत्रम्य विध्युद्देशस्य प्रतक्त्यायोगेन अर्थवागत रयोः, इत्यनुपादातव्ये । यल्पपिन या च तदिषया कृतारम्पविशेषपदणात् पर्यरमामाभ्युपगमै उ धृतरत्र विधेः प्ररोचनाशतिः, कन्दमा च धृते । राम्या च मत्या साधन पनिश्चयात् , मरोचना गिना पचगानमभरा- वालनिी याक्य भिनत्ति । घृते च करता गृहन् । सभासदेहान् स्नेहमाग अनयाः शरंग, पृननेत्र वल्पयन् वैरून्येगापि विधिभियने । इनि मदेहः सभाति, ही परिहारेण गंदेहः ममारात. 1 तम्मात् रिभ्युदेशोऽपि ते दिभ्योऽपनीयते । यद्यपि पिप्युशे अजनगाधनद्रापानुपादानार च गामान्यशन्दः स्यात् , तथापि न पश्चिदिदोषः।ग्य दोन तु युक्न, न निश्चिताय । अना- तन सामान्यान्ययाऽनुपरल्या क नन अनुचिकरणपूशे (१३६१३) विभ्युदेशप उपपवार श्रुते विशेषे अपेचिते, याक्यरेषार एव प्रयो | वीयम्बोपनि. । ८. १९६८. भाति । ते च शब्दार्थे, पटि श्रुत्यनुरोधेन असन्ता- शा-नावान धुतलेल्यदित्यागः क्रियते, कि विरुपो! देहमात्र हि इदानीं सदिग्यायनिर्णय:रि चिन प्रभार नि. वा पाधिन, न तु प्रमाग किं चिन् । गिमात्रमेव । पाने इति पाति: पृतनगमनाम यरमेन पेन या मंदिग्धा- इतरम - बादपोन ·मीमांसाकोपः शबरकुमारिलगुरको मण्डनभवदेवपार्थसारथयः । अन्ये च विश्वमान्या जयन्ति संत्रायमाणास्ते ।। FR अंशांशिन्यायः- अंशादिन्यायेन तयोः । इति प्राप्त, 'एष वै हविषा हविर्यजते योऽदाभ्य (जीवनमणोः ) भेदाभेटो युक्तः । श्रीकर. ३।२।२९. गृहीला सोमाय यजते, परा वा एतस्यायुः प्राण एति अंदशः अश्ययः, अशः अस्यास्तीति अंशी अश्यवी, योऽशु गृह्णाति ' इति वचनयोयापत्तेः सयोग- तयोः न्यायः पद्धतिः रोतिः । शरीरस्य पडवयाः, पृथक्त्वेनोभयात्वम् । अग्निहोत्रस्येवोत्पत्तिविधिफल- शिरः हस्तौ पादी मध्य चेति । तत्र शिरआदिका विधिपरत्वेनोमयसार्थक्येऽपि प्रारणिकाम्या विधिम्या अवयमः, शरीर अपरावि । अनयोः भेदेन अभेदेन अपमनपोह्यमेव । संकर्ष. ३३३१५. चेति द्विविधोऽपि व्यवहारो दृश्यते । युक्तिवोमयापि अश्वदाभ्यग्रहौ- अंवदाभ्यप्रहयोः उत्पत्ति- समाना । तद्वदन्यत्रापीति । के. अंशाशिन्यायेन वाक्यस्य अनारम्याधीतत्वेऽपि विनियोजक वाक्य परमात्मनः सक्लभूतान्तर्यामिल्वमुच्यते । श्रीकर, ज्योतिष्टोमप्रकरणाधीतम् । अंशु गृह्णाति' সাম। २३२३५१.३०४, गृहाति' इति । वि.११. अश्वदाम्यान्दाभ्या अंशुग्रहः-- 'परा या एतम्यायुः प्राण सोमे अपरी महाभ्यासौ विधीयेते, न यागान्तरम् । एनि, योऽय गृहाति ' अं| इत्या यजतेरभरणेऽपि भा. २।३।९।२०. ० अंदवदाभ्यो विधीयमानौ न म नामरिशेपचलदेव अपूर्वयागविधिः इति प्राते, | भिन्तः । यस्मिन् मंणि मरतः तयापरी ग्रहाभ्यामी ग्रहम्याम विधिः । तस्मात् ज्योतिष्टोमे गुणविधिः इति । विनायेते, न कमान्तरे इति । भा. १०६।१३३३८. सिद्धान्तः । वि. २१३३९. अामहः ज्योतिष्टोमे एवं * अभदाभ्यग्रही अतुदोषः, न तु सपनरोपः इति आदी विधीयते , न तु पागान्तरम् । भा. १९२०. सहदेश पानी, न प्रतिसपनम् । मा. ५/३६१५-१६ • अंगुग्रहणे रिहित हिरण्य स्तेन मनोऽन्तवादिनी- असदाभ्यादीना येपामनारम्याधीताना पाकरणियो चार ' इत्यनेन स्लूयते । तर स्तेनमिनि प्रच्छन रुप | विनियोगः, तत्रापि विधिपाटयादेव अनुष्ठानसिद्धिः । रक्ष्यते, अन्तरादिनी इति प्रायेण अमृतपदनम्बभाग्य । अत एव न तपोन्ते परण, अपि तु प्रात.सरन स्यने । मनः लेनग्न - प्रच्चन, याम् पायेण एव धारामहेभ्यः पूर्वमैत्र । माह. १३१६. एकना- अन्तवदनीला, हिरण्य नु तदोषद्वयरहित इति । कु । साइनोत्तर अध्वयं दधि-अशु-भदाभ्य-उपा]-अन्तयां- शा११. मनः अमान् प्रचरति । नाटय होता वाच नियम्य अश्ववाभ्याइयोः संयोगपृथक्त्वेन फाम्यत्य आम्ने । ऐमासा. ८३१. नित्यत्वं प|| औगनुपाये विहितपोरठापयोमां श्वदाभ्ययोः दधिमहानन्तरं यागः ॥ मारा आर्या न्यायानुसंधानमापेक्षयोनिधोमोसारभरा, औपानुसत्यमः च पर भषा पररावांश्वदाम्य- भानुपातादाम्यो माग्दी मुभवा' विचनेन मिपिदर पटने, तन्मयो तमादिभ्यः पूर्वमानाती। पेरिमल याटिन्युरियनः काम्पापयेती महोसवानारम्याधीत सर्वप्रमानुपरिषयविरोणे:पि द्विरा- ·अक्षाभ्यश्चनन्यायः १० अकाधिकरणम् - असस्कृतपासूपादान- थनिर्णये । ५२२१, . ' यदि हिरण्यं न विन्देत् शर्करा | यस्माद् भजा ज्ञानेन भजति अनुगृह्मति च ( इति अता उपदयात् तेजो घृतम् । सावित्रचयने इदं वाक्यम् , भगः ) यावं संसृजति चिहजति च ( इति वान् ), यः चा)चयने इति के चित् । के. * वाक्यरोपस्य मनु- सान भावान् परित्यज्य आत्मज्ञानेन योगैश्चर्येण महति विशेषस्थापकत्येऽपि विधौ सर्पविषयत्वप्रनीतेः सदेहाभा- महीयते तस्मादुच्यते भगवान् महेश्वरः' इति । अथर्व- येन अक्ताधिकरणन्यायाभावात् न वाक्यशेषस्य विधि- शिरउपनिषत् (सण्टः ४) । अत्र उपनिषद्वाक्ये समोचवल्पनावसरः । भाह. ५।३।१५, २ याफ्यदोषे । भगवान् महेश्वरः इति शब्दद्वयस्य यन्निवचनं कृत, तत् एकरतोमानामेव संकीर्तनात् तेषामेव अन्यशब्देन ग्रह- | अक्षरसाम्येन नियात् इत्यनेन न्यायेन । नारायण- णात् तनैव उत्चरवाल्त्यविधिः अक्ताधिरणन्यायेन तीर्थकृतव्याख्या. अथर्वशिरः. ४ उचितः इति चेन्न, वाक्यदोषस्य अन्यथाप्युपपत्तेः । है अक्षसूक्तं 'अक्षैर्गा दीव्यः' इति यन, तत् ' सदिग्धेषु वाक्यरोपात् । इत्यत्र | सूक्त (ऋस. १०.३४।१-१४ ) । इद राजसूये, तत्र अक्ताः शर्करा उपदधाति ' इत्युपरमगत संदिग्ध अक्षैर्दी यति' इति विधानात् । के. * अशमूलस अक्तपद वाक्यशेषगतेन घृतपदेन निर्णीयते , न तु राजसूये अर्थवत्वम् । सु पृ. ६६७. बाध्यते इति चेन्न । अत्र प्ररोचनानपेशविध्यपर्यवसान अक्षाभ्यञ्जनम्। दर्शितम् । विधौ सदिग्ध अर्थवादेन अाधार्यते इति हि | स्यैव प्रयोजक, न पासूत्पत्तिपालनयोः । बाल .. रात्र व्युत्पाग, न तु उपक्रमे सदिग्धं उपसहारेण अवधा- १०७. ॥ अक्षाम्पञ्जन एक्हायनीनयनसाध्यमपि न यते इति वाक्यशेषशब्दम्य अर्थवादमाउपरत्वात् ।। तस्य प्रयोजनम् । वाल. १. १०७. दीक्षितदण्डनाशादी पराक्रम. १०-११. • सामान्यवननेन विशेषापेक्षिणा | 'दण्टान्तराक्षेपक्व अक्षाभ्यञ्जनन्यायेन इष्टगेज' । भा. उपरमो वाक्यस्य विशेषे निगमनवशेन इति । भा. ४ाश६. " हविर्धानगक्टयोरक्षस्य सोमस्यण्याः ससम- १।४।१३।२४ पृ. ३६७. * 'सारस्वत मेप' इत्यत्र 'घाग्वै पदपातस्थानीयैः पागुभिः आज्याः प्रियते अज- ' सरस्वती' इति वाक्यशेषात् सरस्वतीशब्दः प्रकृतिः, ननम् । के तु सरखन्छब्दः इत्यादिनिर्णयः अक्ताधिररणन्याय- अक्षाभ्यञ्जनन्याय. । पदपर्मन्याय । पदन्यार। लभ्यः । सोम. ११३५ ज्योतिष्टोमे सोमस्यणीनयन क्रयप्रयुक्तमेव, न पद अक्ष:----अक्षाः पादा मापाः । नामधेय तु द्वयो. प्रयुक्तम् । फर्मणोरेकम् । अक्षाः पादा माषा इति यथा । ( तथा पदकर्माप्रयोजकं नयनस्य परार्थत्यात् । ४५११ देवले दर्शः दर्शपूर्णमासैक्देशो दर्गः इति । दर्थ इति १०२५ ॥ नामधेयमेक, कर्मणी तु भिन्ने समानधर्मफे) 1 भा. भाष्य-ज्योतिष्टोमे श्रूयते ' अरणया पिगाच्या ५।४।४।१३, . अक्षाणां अदेयतान्वेऽपि राजसूये एवहायन्या सोम भीगाति' इति । तटमपर भूपते "पद चिनियुक्तत्वेन तत्स्तुतेः तच्छेपता । सु पृ. ६४०. पदान्य निजामति' इति । तथा सप्तम पदं गृह्णाति' * अक्षजं ज्ञान न वासनानिमितम् । वृहती. इति । इदमपर, 'यहि हविर्धाने प्राचीनपर्नयेयुः, तहि तेना- २१११५ पृ. ५४. . अक्षत्रयं विदेयन-निमीतकरया-, क्षमुपाग्यात् । इति । तत्र संदेहः, किं शोमध्यपानयन यपान्माम्। सोम. ११३।१०.०अक्षशब्दः 'निमीतके- पदपास्वयं उत प्रयमयुन मिति । कि प्राप्तम् । माना- (निफ्ल्पपट :.)शराब्दो हि पाप्ययः प्रयुज्यते । तथापि दुमय निष्पधने प्रयः पद च । तम्मादुमय प्रयोजकम् । याचक्तस्य शायने शकटाक्षवत् ॥' वा १३१८. नहि गम्यते विशेष इति । तदुल एकनिष्पते ४ अक्षरसाम्येन नियात् (निरुन. २११.) राम स्यात् ' ( VI१९२२) इति । एवं प्राते धूम इति न्यायः । अग करमादुच्यते भगवान् महेश्वरः ।। पदार्म अपयोजक हति । दुनः ! यम्मानयन गार्थम्। - ·अंश्वदाभ्ययोरपि । ३ अश्वदायाधिकरणम् धीतमिति यावत् , तत् अंशदाभ्यग्रहदयं धर्मेरसंबद्धं, न्तरं अदाम्यतंश अंशुसंशकं (च) यागं करोति इत्येवं तेषा संनिधानात् आरभ्याधीतग्रहैरैव संबन्धादिति (इतरैः । प्राप्तम् । एवं प्राप्ते भूमः । अन्यदेवताके केवले नामधेये संनिधानात् इति सूने पाठोऽत्र!) श्रयमाणे ब्रूमः, ज्योतिष्टोमे एवं ग्राभ्यासविशेषविधानं- वि-महधर्मा अनारम्योक्तांश्वदाभ्यद्वये नहि ।। इति । पुतः । एतत्तात् गइस नामधेयं, न यागस्य, विद्यन्ते वा, प्रकरणादायो, याक्त्याद्रिहान्तिमः ॥' तस्मात् ग्रहणेन साक्षात् संबन्धात्, व्यवहितत्वाधागस्य ( अंशु- सन्ति तयोर्धमाः। रिति च मुक्तसंशयमेव महनामधेयम् । न व ग्रहभेदे भाट्ट-- ग्रहधर्माणां ग्रहस्वरूपे आनर्थक्यप्रसक्तौ । यागमेदो मवति । न च द्रव्यदेवतं श्रूयते, यतो गृह्णाति: महागाभ्यासापूर्वसाधनत्यमेव ग्रहपदेन लश्यते दीधणी- यजिभवचनो भवेत् । यदप्युक्तं, सामादन यजतिशब्दो यावानियमन्यायेन (९।१।२ वर्णकं २ ) न तु मोति- 3 विधायक इति, नैवं शक्यं कर्मान्तरं विधातुम् । विहित- प्लोमापूर्वसाधनत्यम् । अवश्व प्रकरणोपस्थितापूर्वसाधनत्य- यागवननो हि सः, विशेपामावात् । तसात, यजतिना स्यैव लक्षणात् न अनारभ्याधीतांश्वदाम्ययागाभ्यासापूर्व- ज्योतिप्टोमः एवोच्यते । अश्वदाभ्यंशब्दाभ्यामपि अपरी साधनवं धर्मापां इति प्राप्ते, प्रकरणादन्येषामिव अनु- ग्रहाभ्यासौ विधीयते इति सिदम् । छानसादेश्यात् अनारभ्याधीतानामपि उपस्थिते: चाक्यसं- वा-अनारम्याधीतयोः अश्वदाम्यग्रहयोः आलम्मा कोचे प्रमाणाभागादेव सर्पित्वम् । अत एव प्रबलेन दुर्व- दिवत् (२०३३६।१६ ) पा रादेहः । तदेव च पक्ष- लेन या प्रमाणेन साधनायेनानगतानां सर्वेषागेय हविषा द्वयं निराकृल्य यजिमती चोदना इति प्रतिज्ञायते ! किंच वेद्यादितमङ्गम् । वास्तु अश्वदाभ्ययोः अनारम्योप-प्रतादपि भेत्तृतं नामधेये व्यवस्थितम् । किमुतापर- नयोरपि प्रारणिकेन वाक्यनैव कत्यगता इति । तेभ्योऽत्र, यन नैनास्त्यभेदधीः । न तन्नामधेयं प्रकृती तुल्यत्यमेर । स्थ चित् प्रसिद्ध, यस्य पुनः श्रुतिसामन्यात् द्विरभ्यासः न्यायविन्दुः~ ग्रहधर्माः प्रारणियग्रहाणामेव इति । क्रियते । तस्मात् गृहानिचोदनासामान्येन ज्योतिष्टोम- प्राते, यागमापन याविशेषात् अनारम्याधीतानामपि इति । प्रकृतिः (तिक:) एकाहोऽयं चोयते इति मन्यामहे ।न च सिद्धान्तः। वत्सालम्मतुल्यत्वम् । एसन यजतः मन्यस्यात् मण्डन- 'अंशुमहाग प्रतिस्थपमाः।' अन्यत्र च अन्यभिचारिण्या संशया अन्यत्वे पल्पिते, शंकर-- ‘ग्रहधर्माश्च सायाः।' गृहातिना समस्तज्योतिटोमधर्मप्राः द्रव्यदेवतासंबन्ध- 9 अंश्वदाभ्याधिकरणम् । अंश्वदाभ्यप्रयोर-सिद्धिः । अतो यागान्तरन्थम् । इति प्राप्ते अभिधी- नारम्याधीतयोयोतिन्टोमे एवं विधानम् । यते । 'ग्रहण नामधेयं च केलं यम गम्यते । यासा- अद्रव्यत्वात् कैवले कर्मशेषः स्यात् ।२।३।९।२०। लम्मादपि न्यूनं तद्रव्यतयेप्यते ।। ' देवता तामन् भाध्यं न मम चिदपि प्रकरणे भूयते । एप वै दूरभ्रष्टव (मुधा---' सोमाय यजने' इत्यस्य अनुवाद- हविषा हविर्यजते योऽदाम्पं गृहीचा मोनाप पजते मागविशेषाषायोगात् , पश्चात् श्रुतवाय सोमाय गृहीत्या इति । तथा 'परा या एतस्यायुः माग एति, योऽ इत्यन्धयाप्रतीतेः 'पत्त सोमादाभ्य नाम जागयि तस्मै ते गृह्णाति इति । नन अंदेहः, कि धागान्तरमेतत् प्रणम् सोम सोमाय साहा' इनिमन्त्रवर्णपातदेवनानुपाटोप- अमोतियोमको प्राविधि। इति । कि मातं? यागा- पत्तेश देवताविधियायोगात् दूरनता उता) यर गाय- न्तरमिति । पुनः ? अपूर्वनामधेयमयोगात् । न प्रती मागं द्रव्यं, तदपि न फैन चिदुपात्तम् । नहि जात्या एतन्नामधेको यागोऽस्ति न प्रहः पश्चित् योऽम्पत्पता गुणेन च पिना ट्रयमुपलक्षयितुं शक्यम् । न न योगे:. रासात् पागान्तरम् । मनु इत्यदेवतं न भूयने । मा भून नपारित ज्योतियोमादायोऽम्नि, येन गोमग्रहणमेतन् दपदेवतं, प्राधादे यातिशन्नो वियते । तस्मात् कर्मा- इति रिभान न च गृहातिः जोनिधोमं न म्ममि- ·v अक्षाश्यअनन्याया अस्याविषादर माह- सोमस्याथै एपहायनी विधाय मयदेशे तन्न- इति प्राप्ते, यावेन एकहायनीश्रमशात् तन्मस्कारा यने नियमाणे 'तस्याः पट्पटानि अनुनिष्मामति, साम- नयनमपि फ्यार्यमेव, अक्षाभ्यञ्जनं तु श्यायनीपमानव- पद रपये पिलिपति, हिरण्यमन्ताय पदे जुहोति, तनः । रानीपदपासूनु उपनापति इति तदमा यत्तिचित्य- सप्तमं पदं अध्वर्युः अभलिना गृहानि, यहि हविर्धाने मुभिः कार्य इति सिद्धान्तः । प्राची प्रपतयेयुः, तर्हि तेन अक्षमुपाग्यात्' इति श्रुतम् । मण्डन- 'पदमप्रियोजाम् ।। १२. तत्र अक्षाभ्यानमपि क्रयपत् एपडायनीनयनस्प प्रयोजयं, शंफर~ मण्टनात् । १३ . जन्यवरत् अगत्यस्यापि उभयत्र समात् । अक्षाभ्य अक्ष्णया वन्धः पशुधर्मः। मा. ३१६३१८. अने हिउछन्देनर पदपासको निर्दिष्टाः इति ते तद अश्णाशब्द: आवन्तः पाववाचक: । वकर चान गम्। पदस्य च एवहायनीनिरूपितत्व तस्याः सप्तम पद | संमुग्यकोगयोः स्पर्मरेपा । यथा दर्श बहिःसनहनी र इत्यनुपड्गात् शाराान्तररचनाय अवगत इति साऽपि / वेद्या अश्णया प्रसार्यते नै मतिरोणमारभ्य ऐशानकोणाभि- तदङ्गम् । अतश्च नीयमानसरकारार्थस्य नयन- मुवम् । तद्वत् पशुपन्धनमपि अंशतः । तथा च सत्या- स्यापि उभयार्थत्यात् उभयप्रयोज्यत्वम् । न च प्ररणादेव पादः तस्य या देवहविः पारोनारभे इति दक्षिणे एपहायनीराभात् तच्छन्दस्य अनुवादकत, प्रारणाः पूर्वपादे अर्धशिरसि च प्रतिमुश्चति' (१३१८) इति । पूर्वप्रवृत्यगीकारेण. प्रयोगात्वपलकाङ्गवविध्युपपत्तेः । अस्यास्नु ऋतम्य' इत्यादिना मन्त्रेण पारा प्रति- म च तथापि त्र्यप्रयुक्त त्वविशिष्टैम्हायन्या ए। तच्छब्देन । मुञ्चति। क ? पशोः दक्षिणे पूर्वपादे । पूर्वकाये दी पादौ परामात् पुरोटादापालन्यायापत्ति । तथात्वे पला- अपराये च दौ पादौ । तौ च दक्षिणश्च पामश्च । तत्र भावेन तच्छन्दवैयपित्तेः तस्य एकहायनीयरूपमान- दक्षिणे पूर्वपादे अर्धे च शिरसि पासप्रतिमोकः । एवं- परत्वाद्गीकारात् । इति प्राप्त, विधिगौरवप्रयो- रीत्या च पशुशरीरे पागमतिमोके ने अक्षणमा क्यो जमशक्तिवल्पनागौरवाभ्या पूर्वपरा- भवति । के. मनिवस्वमान उपजीव्यमवरणातानुरादनत्यानगनेश्व अक्ष्यामये मुगौदनभोजनं निवातशया चेति एकहायन्याः प्रयमानाङ्गत्वायसायात् तगभूत- | नित्य शय्यासन भोजन च विरोति । भा. १०३१२१३२, नयनस्यापि तन्मानायावतीते: अक्षाभ्यान पदहीमा- १०-१२४१८१ दिक वा प्रयप्रयुक्हायनीतमयगराभेन चरितार्थे, न अखण्डत्यादयः अमिमाधनभूतेष्टकाधर्माः, ननु एक्टायन्या. तनयनस्य का प्रयोजनम् । अतथ एक- प्रथमचिनिधर्माः । तस्मात् अग्निसाधनभूतामु चित्रिया- हायन्या प्रयायै नीयमानाया देवात् प्रारगि सतमपदपाते दीकास्वपि ते सन्ति । वि २०६।१२ अक्षाभ्यञ्जनार्थ पुनर्न तदानयनम् । यथाशक्प्रियोगादी अख्यातिवादः--मनि सर्वविज्ञानाना यथार्थत्व ऋयलेऽपि या नैहायनीप्रयुक्तिः । अक्षाभ्यानाथ । प्रतिपाद्यते । माया यथार्थत्वे भ्रान्ताभ्रान्तब्यरस्थान ये के चिन् पासयो ग्राह्या एव, गुणसोपे मुग्लोगनुप-सिभ्यतीनि चेन्न । यथा भत्ता जागत्याविशेपेऽपि । पत्ते. । होमस्तु आरादुपकारकत्वात् प्रारण्येर । यया-चियाय, कि विदयार्थ तथा यथार्थत्वेऽपि भ्रान्ता- शतिप्रयोगे आहवनीये निरधिकरणकः एव वा इत्यन्य- भ्रान्तव्यपरथोपपत्तिः । देतत् । कारणटोयगाधररसात् सरस्थासितिरिति चेत्, न्यायपिन्दुः- एक्झायन्या श्रीगाति' इयुपत्राम्य तर्हि तेनैर भ्रान्ताम्रान्तप्यवस्थाऽन्तु । मरना स्वार्थत्वे 'पट पदान्यनु निष्प्रामति, सप्तम पदमधयुर अलिना । ज्ञानम्य राधो नास्तीति चेत् , माना था मानवाविशेष हाति, तेनाक्षमुपान्यान् ' इति च अप, रात्र प्रयाधा-क्यं पायोपत्तिः ? शानयाविशेऽपि निद रजनम् । भ्यानयोयोरपि एकहापनानपनसाध्यचात् तमोजार इति ज्ञानोदयदर्शनात् कम्प्यते इति चेत्, यथार्यत्वेऽपि तच्छब्दस्य ·अकर्म कतु শৱাৰাখিবাে देवता तु सोमरूपा आद्याक्ये ग्रहणे एवान्वेति, | तु विक्रिदत्तसंयुच्यमानसाक्षात्सन्धिकाव्यभिचारात् इति देवताविशिष्ट महणमेव तन विधीयते। द्वितीये समस्यम् । न तु भावनाविशेषणे कश्चित् विशेषः । तु ' उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्या मुष्टं गृहामि'वा. २२११११ पृ ३८५. ॐ अकर्माल धातोः इतिमन्नात् प्रहशागतया देवताप्राप्तिद्रष्टच्या }} फल्समानाधिकरणव्यापारवाचिवम् । रहस्य, पृ. ४९. होममन्यस्तु उत्तरमावियागोपकारवयमादाय नेयः । धातूपात्तफलसमानाधिकरणव्यापारवाचित्य ' इति देवतानिशिएग्रहणद्वये च प्राकरणिरायेन ज्योतिष्टोमा- वैपाकरणमतम् । ट. ८१. : आर्माख्यातानामपि अत्तस्य तदुपपाद्यत्वस्त्र च बोधोपपत्तेः न कश्चिद्वि-तत्-(रोति ) सामानाधिकरण्यदर्शनान् कि परोनि ? रोधः । प्रयोजनं पूर्वपक्षे यागस्यानत्वात् यथाशक्ति- आस्ते किं करोनि ? शेते' इति सिमा एपमादिष्वपि न्यायविषयावं, सिद्धान्ते प्रधानत्वालेति । सकर्मिका मानना । तस्मात् सर्ममार्मस्योरविशेषात् न्यायविन्दुः । योऽदाभ्य गृहील्या सोमाय । आसनेन भावयेत् इत्यपि प्रयोगसिदिः । यजते । योऽशु गृहाति' इति वाफ्ययोः कान्तरविधिः । चा. २११११ पृ ३८५. . धापर्थसाध्याय सशाभेदात् । ग्रहणसस्कारगिधौ तु तस्य नाम यादर्श-र्मण अकमरेषु अभारान् न सपा सकर्मक- मात् तदनुपपत्तिः । अद्यापये यागाश्रमणेऽपि गृह्णाति-यापत्तिः । भाग्नानिनन्धनस्य कर्मणः समग भागात न लिङ्गात् ज्योतिप्टोमातिदेशेन द्रव्यदेवतापासी पाग- आर्मरेभ्यः भाषगाऽनुपपनि । सु. ४ ५८५. ० पुरुष- रिद्धिः इति प्राप्ते, असदाभ्यग्रहोरेय ज्योतिप्टोगे | निष्ठन्यापारवाचित्वेन कानाराभवान् अरमर व विधान, गम्भारस्यापि नरामरत्वे वापसामागत् । न तु | द्रष्टव्यम् । रहस्य. पृ. ५.. यागविधिः, गुणमा निधितापत् , अशी यागाश्रम E अकर्म ऋतुसंयुक्तं संयोगानिसानुवादः णायेति मिद्धानाः। स्यात् । ३।४/४१२॥ मण्डन- 'अदाभ्य, प्रकृती प्रायः।' ऋतुमयुक्त दांपूर्णमासप्रारणाधीत अकर्म कर्माभाव- शंकर- अश्वताभ्यो ग्रहावे।' प्रतिपादक अनृतबदननिषेधक नानृत वदेत् । इनि अरदाभ्याधिररणम् । २१३९, ३१६.११ १६ । वाफ्य, सयोगात् पुरुपरूपपर्तृवाचकारण्यातसमभिन्याहा- दयमपि अवदाम्याधिारणमेर । तत्र प्राधिकरणे | रात् पुरुषार्थ भ्यात्, न विधिः । यदि तु स्मृत्यैर अस्वाभ्यदादयोः ग्रहनामतया ज्योतिष्टोमाद्गल पुरुषार्थतया अहतपदन निषिद इत्युच्येत तटा श्रीवोऽय साधितम् । उत्तरस तु तयोः प्रद्धर्माता साधिता इनि | निषेधः नित्यानुवाद: स्यात् , इति पूर्यः पनः । भेदः । धे, • अध्यदाभ्याधिररणे 'प्ररणान् शाक्य विषिर्या संयोगान्तरात् । १३॥ पीयः' इत्र बाब न्याय बेन स्वीकृत भाष्ये । के • असदाभ्यन्यायन उगान्त मान्दयोरपि नामन्यम् । पूर्वपमझेग प्राप्त पाशन्देन पार्नपर गिदान. सोम. प ६७. अन्य गन् पंरले क्मशेष. स्यात्' माद । विधिस्य नानुवादः, सयोगान्तरान् । निरमानुडा- (२३।९।२०)शी असदाभ्यन्यायेन पागान्तरवा- नेन पुरुषस मध स्मर्पते । पदार्थप्रीधेन र योगा। सुपृ८८०. गयोगः पुरुषाय । यथमन्यत् अयमाग अन्यम्पानुगटी परमपत्यम्--अमिंग. पातः । मयिनि । म नाम आगमो भगी, य. अन्यन्न- माभिचारण बालों पर कभार । रामी सपा समानायन आचार्यने । रिधिनिधो परमेन या पारंप परमर ।' भागनपना दर्पभेद. । रिधि, अप गिरी, प्रीप: पारप्रिल मिपमेन अनायास ती या फर्म निरप्पने, यांनाही । रामा शासननिरधाम सिपि, आना अभियानले पनि पति हिश फे. दी.ओ.1 सामाः- ·अ चेन्मधु ७ अचाधिकरणम् विज्ञाय ब्रह्मवेत्ता तदन्येरणाय तीर्थादिपु न प्रयतते इति | तत्रापि च नपुराणगन्यमाहिपादिसदेहस्तद्रवस्थः । तेन मायः । एवमन्यनापि यत्र अल्पायासेन अभीष्टसिद्धि-भथा अन धृतमाननिर्णयात् असदेदः, विशेषानमिषा- र्जायते, तर बहायाससाध्ये प्रेजारता न प्रवृत्तिः इति नेऽपि सः कार्यसिद्धिः, एवमिहापि स्नेहनसमर्थव्य- प्रदर्शनाय अस्य न्यायस्त्र प्रवृत्तिः । साहस्री. ६. मारग्रहणान् असदेहः । तस्मात् अर्थवादे धृतभरणात् अताधिकरणम् । सशयः इत्यपरे। तथापि न युक्तः, विशेषप्रतिपत्त्या संदिग्धेषु वाक्यशेपात् । १।४।१३।२४ ॥ निर्णीतत्वात् । नहि, 'गोरानीयता शुक्ल.' इत्यन कैश्चित् भाष्य- अताः शरैरा उपदधाति, तेजो वै| सदिहाते । विषम उपन्यासः । कथ ? : विधौ यदि घृतम्' इति श्रूयते । तर सदेहः, किं वृततैलवसा- निरोप: स्यात् सदेहः यस्य वा भनेत् । स्तुतिस्से वित- नामन्यतमेन द्रप्येण- अञ्जनीयाः शर्वरा उत घृतेनैवेति । रस्यापि तुल्यैषा विचारणा ॥' यदि होर भवेत् 'अताः क्थ सदेह ? अञ्जनसामान्येन वाक्यस्योपनमः, घृतेन शरा उपदधाति वृत्तेन' इति, ततो नैव कि चित् विशेषेण निगमन, यधोपक्म निगमयितव्य एकस्मिन् विचात । अथ तु अञ्जनाक्यवत् इहापि एव श्रूयेत पाक्ये । तन यद्वा सामान्यमादौ विशेषोपलभमाथै नि- 'गामानय शुक्ल, प्रशस्तः' इति, ततोऽस्त्येव सदेहवारण, वश्यते, यद्वा निगमने विशेषः सामान्यतयाः, । इति एतदपि उदाहरणमेव स्यात् । अतः अन्यन सामा- तदा आरम्भनिगमनयोः किं समजस इति सशयः । एव न्य, अन्धन च विशेष , इत्येतस्मात् रादेहः । के चिच सदिग्धेषु उपक्रमे सामान्यरचने विरोधाभावात् न संशयदर्शनादेव विधिस्तुत्यो. याक्यान्तरत्वमाचश्ते । विशेष, परिवरप्यः । निगमने तु उपजात. सामान्यप्रन्यय, । यदि टेक भवेद्वाक्य बिशेपे तत् समाप्यते । विशेषा- इति विरोधात् लक्षगाथै घृतपचनम् । यथा सृष्टिा अ वगमात्तन न सदेह. प्रसन्यते ।।' वाक्यमेदे पुनः एक सृष्टिषु च सटिशन्दः, एवं धृतमथन च धृतमित्युच्यते । सामान्ये परिसमाप्त, अन्यन् मिशेपपर इति युक्तः सदेहः। सदिग्धेषु एवं प्राप्ते ब्रूमः । सामान्याचनेन विशेषा- यत्तु विधिना स्वैश्वाक्यावात् ' ( ११२।११७ ) इति, तत् पेचिणा उपश्मो याम्यस्य विशेष निगमनतरोग । कुत. १ अङ्गप्रधानवाक्यानामिन पश्चात् सबन्धसद्भावाभिप्रायेण । नहि सामान्य विहित, येन पिरोधों निगमनस्य । स्थम- तथाहि । 'स्वार्थोचे समाप्तानामानित्यापेक्षया । विहितम् । मदिग्धेषु विधानशब्दापारात् । नहि विधान- याक्यानामेस्वाक्यर पुन. सहत्य जायते । न शब्दोऽस्ति, अनाः शर्करा उपदधाति । इति वर्तमान-एतमिर । ये हि पदसघाता. काँपत्रिषु अर्थेषु कारनिर्देशात् । नापि सामान्यस्य साश्चात् स्तुतिः। पर्यास्यन्ति, तेपा नानापाक्याप मुक्तम् । न तु प्रत्यक्ष तु वृतस्य तानम् । श्रुत्या घृतस्य स्तुति., स्ल- अर्थवादाना एक्याम्पवात् प्रार प्रयोजन- गया सामान्यस्य, अतिश्च लगाया ज्यायसी । तस्मात् । लाम , इति प्रथममेव एकनाक्यता । दुर्लभतरश्च सदेहः घृतविधानम् । स्थात, अन्योन्यनिरपेक्षयो सामान्परिषयो, इतरने एव वास: परिधते, एतदै सर्वदेवत्य वासो यत् । तरन च पर्यवसानात् । यदेव हि यनोपात्त तदेव ता- सोमम्' इति । तथा 'इमा स्युनोदायेत्, इमा , सदिग्ध गृह्यते, सामान्यसमाप्तश्च अन विधि , पश्चात् ह्यौदुगरौं विश्वा भूतान्युपजीवन्ति' इति । विशेष. स्यात् । मन्नवर्णचत् इति चेत्, एवमपि तद- चा--' विधिस्तुत्यो. सदा वृति. समानविषय-धिकरणविषयात् ( ६८११०३० ) पौनरुक्त्य- प्यते । तस्मादेवत्र सदिग्धमिवरेणावधार्यते ॥' किं पुन-अमन्स । तस्मात् एकमास्यतायामेव उपममोपसहारयोः रत्र सदेहकारण ३ विधौ सानान्यग्रहणं इति के चित् । सामान्यनिरोपरिषयत्वेन निप्रतिपत्ते., अवश्यभाव्येक- तदयुत्तम् । तन तारन्माननिर्णयात् । स्यादेतत् । क्थ । गोचरवाच्च मिधीना कस प्रवृत्तिः इति जापते निर्दिोष सामान्य सभवतीति ? धृतवत् इति वदामः । मदेहा पम्य सामसम्यमिति । यत् श्रुतिवृच तत् सम- , ·अत्ताधिकरणम् अताधिकरणम् चित् अन्जन कर्तव्य उत घृतेनैन, तदर्थ च किं विध्यु- युजम् । अतो घृतेनैवाजनं इति सिदान्तः | १४|१८. देद्यार्थवादयोपिरोधोऽस्ति न वा इति संशयः । मण्डन-सदेहे निर्णयः स्तुतेः।। ११११९. ‘तमाता इति शब्देन येन पेन चिदञ्जनम् । प्रती- शंकर- 'स्तुत्या सदिग्धनिर्णयः । ११४५१९. यते, विधिनाय बलीयानवाटतः ।। प्राधान्यात् प्रक्रम- अताधिकरणम्- 'अता: शराः' इत्युप- स्थवादप्रातविषयन्वतः तदाबाद घृतशब्दोऽय , क्रमगत सदिग्भ अक्तपद वाक्यशेषगतेन घृतपदेन लक्षणार्थो भविष्यति ॥' इति प्रा त्रूमः । 'विधैर्यदि निर्गीयते, न तु बाध्यते । शीघ्रप्रवृत्ति प्रत्यक्षश्रुतिपापिते विरोधः स्याद् भवेदेव, न नास्त्यसौ । नहि सामान्य- | वृतरूपविशेपे सनि उपरमस्थेनापि द्रवद्रव्यसामान्येन शब्दोऽय विशेषेण विरुष्यते ॥' तस्मात् धृते या- तैलादिविशेषो नामिप्यते नैराकाड्यात् । सूयार्थलु अनम्। १४११९. सुधाया (पृ. ५२३) 'अर्थाद्वा कल्पनैक्देशयात्' इत्यु, सोम नामधेयरपवादत्वेन प्रमत्तार्थवादप्रस- तरसूभात् ( २१४११४।२५) कल्पना, एकदेशत्यात् इति जगात् पादसगविरोध्या । सूत्रार्थस्तु (उत्तरसूतानुकर्ष- पदद्वय इहानुपचनीयम् । तथा चायमर्थ:--- सदिग्धेन न इत्थ भवति ) सदिग्धविधौ अर्थवादल्पादाक्य- वास्योपात् अर्थवादात् कल्पना मृतादे. व्यवस्थया शेषात् तद्विषयल्यकल्पना इति । अवधारणा । एकदेगन्यात् एकोऽर्थो दिश्यते प्रतिपाद्यते वि- दारा उपधनेऽत्तास्तेनो वै घृतमन किम् ।। याभ्या विध्यर्थवादाभ्या ती एकदेशी, तत्वात तैलदिनाऽजिता अता धृतेनाऽऽजनम् ,विध्यर्थवादयोरेकार्थप्रतिपादकन्यात् । सदिग्धशब्देन तैलादिनाऽपि मुख्यत्वादसजातनिरोधनात् । अप्रासा- | अव्यवस्थितार्थप्रतीतिरमिमता' इति । पराकम, २४।२. र्थत्वतश्वास्य विधे दाद् यलित्यतः ॥ सामान्यमनन * अक्ताधिकरणे श्रीहियमाभ्या वैनुष्याथै अवधातोs- छेम विशेषस्तु विधी नहि । घृतेनैवाञ्जन वाक्यदोषात् । पेक्षित: नान्यसानाय्याभ्या, इति । अपेक्षितविधेः अनपे- सदिग्धनिर्णयात् ।। अर्थवादगता चेय सुतितमुपेयुपी । क्षितविधाने दौल्यम्' इति न्यायेनापि अवघातस्य औषध- बोधयन्ती विधेनत्य धृतम्य गमयेद्विपिम् । '१४०१९ द्रव्यमानशेषान दर्शितम् । भाट्ट • अता. शर्करा उपदधाति' इत्यर धिकरणे 'सदिग्धेषु वाक्यदोषम्य प्रामाण्यमुक्तम् ' । वा. अका इत्यनेन अविशेषात् यत्तिविटजनसाधनद्रव्यस्य । ३५३१११११.८०३ * अत्ताभिरणन्यायस्य स्वरूप, सिधिना निणीत सात् उपसहारस्पेन तेजो ये प्ररोचनानपेशस्य विधे. पर्पयसानभवे अर्मादायमा- इत्यनेन सकोचानुपपते नार्थतादम्य संदिग्धानिणये सभवात् प्रागेव भांशिलरिशेपरल्पनश निर्णये वृते मामाण्य इति प्राप्ते, विधरविरोपप्रमृत्तत्वेनैव वृधमान- पश्चात् अर्थवादानपरिहाराय वैतावत् अन्य- अहणेनापि उपपत्तेः इतराभेपा प्रमाणागारात्, उपन- तराकाङ्मया अर्थवादात्यये सत्यपि निर्णीतार्थत्यागा- भस्य अविरोधेनोपपती उपमहाररपम्यापि अर्थवादग्य | योगात् तदर्थवादस्यैर अमामाम्य अड्गीकार्य, अप- उपत्वगत्वे प्रमाणाभापान, विष्यर्थरादयो. एकाक्य-र्यासाने तु अर्थवादारगतस्यैव विशेषस्य अहण इति । स्वेन एकविषयास आवश्यकत्याच युक्त वाक्य-सु पृ ५२३ अगाधिकरणपूर्वपक्षे विध्युटेशस्य चोपल्स सदिग्धार्थनिर्णयेऽपि प्रामाण्य, इति तेनेव अम्मसथात् बलीयस्योपपत्तिः असनम् । १४.१९ * उपमहारप्रारल्यानुपगमे अक्ताधिकरणसिद्धान्तनिाही न्यायविन्दुः- 'अHI शरा उपदधाति, तेजो वैन स्यात् । पाक्योरे कृतमकीर्तनात् तेनैर शराशामधन मृतम् । इत्यर येन केन चित् सैलादिना अचन कार्य, सिद्धान्तितम् । इद उपसहारमानल्यानुपगमे न नियंहति वाक्यपस्थधृतशब्दम्य नु स्लामियादुपलग रमात्र इति केचित् । पराक्रम. ११.. फल्पना तद्विरुद्धमन्यत्र- इति प्राप्ते, विध्यपेपितविशेषस्य अर्थवादेन नियमन ! श्रुतो वाक्यरोग निरगदि इत्यावेदित अत्ताधिकरणा- मो.को.२ , - पृ १६८ 1 .

·. . - . ऑनः आहवनीयादिः १८ अग्निः आइवनीयादि तन्यौ, तिमाहवनीयादयः प्रत्या: आहोस्थित् सदायां । मीन्यायः (२६१३१-८) । अदिषु तु वैहनेवार इति । तत्र 'तत् प्रत्ययं यथाऽन्येऽनारम्यादाः 'होमेषु समानमेव अभिविधानम् । (३॥६॥५११४) प्रस्तौ या द्विस्तवात् ' (२०६२) इत्येवं प्रासे, अभिधीयते । अमयः सर्गाः प्रति- वि~ प्रत्यर्थोऽय सार्यो वहि, राधोऽस्तु पणे- विकृया भयेयुः । वृत: ? स्वाल्ल्यान् स्वतन्नोत्पत्तित्वा-वत् ।, पर्णन्यायोऽतिदिष्टे स्यादुपदिष्टे तु सर्वगः ।। ' पपा दित्यर्थः । तदेतत् वर्णित 'सर्गर्थे वाऽऽधानस्य स्या- इत्यसो पर्णविधिः (पलप्रवृक्षविधिः) प्रत्यर्थः, एवं यस्य पर्णमा जुहूर्भवति, न स पाप शोक शृणोनि । लत्वात्' (३६५।१५) इत्यन । न तु एतन् सर्व- विपर्य मर्वार्थत्यमरकल्पते । 'द्वार येषु पराधीन तेषु मिप्रन्यर्थः, इति चेत्, मैनम् । वैषम्पात् । पर्णका- आधानम्यापि अनारभ्याधीतत्वात् आहितः आह्वनीया- तबाप्पपेचया । प्राप्नुवन्तीमा भागान स्वानाः क्य चन | शास्त्रेग चोदिता ये हि दोमाः स्वरूपतः । स्यात् पर्णताया यारतनुप्रवेशे जहरिम् ।सा चहः तेग्वे वाहनीयः स्यान्न यागेवयचोदनात् ॥'' यजुहुति मानावेर विहिता विकृतिषु सर्वप्रातिदिश्यते । आहरनी- तापनीये' इति श्रूयते । न यत् योरन् इति । तेन यायमेग्नु नुमवेशे द्वार होमः । स च क चित् प्रहनावेच अश्य आहननीयचोदनया तापत् प्राधिता, यावत् दिहीमाः। तादृशे विषये पदाहयनीये जुलाति' इति वाक्येन चिहितः सन् विस्तौ अतिदिश्यते, तथा प्रयाजनारिश- 'चतुरसत्तं जुहोनि' ' यद् महान् जुहोति' पञ्चमसान् जुगेति' इति चानिदेशेन सम्मत् द्वार प्राप्तम् । दिश्यते, तस्मादन पर्णन्यायः । यस्तु होमो विकृती अमिः माताधैव विधीयते, पिरती तु होमेन सह अति- 'ततश्चाहरनीयेन महेशस्थानिदेशतः । प्रती उपदिश्यते तश्या सापडण्यामिष्टी आमनहोगा, तत्र या विरुनचादित्यप निश्चयो भवेत् ॥' नया च 'तामाममि. प्रतितः प्रयासरत् ' ( ३६६६६११६) प्रस्ताविध वाक्येन विकृतायपि विधिसंरयितुमराम्य । दारभूतस्य होमस्य विकृती उपदिश्यमानतया द्वारिणेऽपि इति मिद्धपत् प्रकृत्पर्थव दर्शितम् । तथा येतचरुपुरोटा- तस्मात् सार्थो वहिः । ३३७१२०. अन्यथपि:पविधानान् गाईपत्यप्राप्तिद्वार नास्ति इत्यरश्य सगाईपन्यमेव भ्रमण प्रतितः प्राप्नुस् भाट्ट आहनीपादप- अमया अनारभ्याधीतरचनैः अपेक्षितन्यम् । अनिषु पर्ययमितम् , ऋविन उत्तरपूष होमाद्यनुवादेन विहिताः पर्णनान्यायेन प्रकृतिहोमापर्थी आरम्पते । ११०३-११०४ एय । विस्ती नु ये तावत होमादयः देशेन शा--( अन्तरार्मिणी) अमिषु चिन्ता । ते हि प्राप्यन्ते, नेषु प्राप्तिका म्यात् पिष्टमेर दिएनत्यम् । अनारपदेन अवाहनीय उमानिसदिन माय- ये:पि आमनोमादप अपनां, सेवारि पिति. मंन्धनोधारण ता विहिता. ते प्रत्यया उ7 येतानामपि बामनहोपादाना साधारणाः दति, पर्णनादिवत् प्रपा स्लमोसाराङ्गमहणर्य पृधमनिदेशकयनारभारात, मन्यमानम्योनरम् । अमरच 'सी. नुते । सम्य न मानो प्रादयनीयप्रातिमन्नांए अनुपपत्तेः तदनुवत्यर्थ च अनन्तरमूवारणम् (सोम- नेवार दिपचन् । अनम्नेषु नादिदोन, प्रार सांगा यम्य 'अमर: 'सभ्य मूसार च गामात देत आहानीयादि ! नैरन्तण करणम्)। स्वकार वात् बारम्नानान् । अन, अधिकरण पिनैव ते इति प्रात, मर आदेश भप्रारमाधौतयादित्यर्थः। चार द्विन्दिो मही. ते नाहनीय दुरदेशः । अपरें । भाप अनर. ममकारमेर किनार उरदिएपद रोमम्द । र मधीनवर टागेन प्रमिला। म अमा नु यागमा चोदित प्राठिठ एव ' गुरवन हो , दोनदन बिग्निान, उपदाणे तदनदेशात् पर प्रतिय, तत्र दरममन्दश्य मानसरेनारियानोपय पसलमा दाना अन्नबाहर यानुसरत्तेः, नि -- - ·अक्षाभ्यानन्यायः अक्षाभ्यञ्जनन्याय: नाहि नयनमन्तरेण विशिष्टे देदो ऋय उपपयते । । थत्वात् पदकर्माप्रयोजकम् । परार्थानुष्ठित ततु पदको- तस्मात् प्रयेण तावत् नयन प्रयुक्त इति गम्यते ।। मजीवति ।। ' इति सिद्धान्तः । कयप्रयुक्त चेत्, न पदप्रयुक्तमपि भवितुमर्हति । अपि सोम- दध्यानपनौपम्येण अन पूर्वपोत्धानात् च एकहायन्याः पदपामयो ग्रहीतव्या इति नाति शब्दः। प्रत्युदाहरणमगतिः । प्रतिक्हायन्याः ऋयार्थायाः तदर्ध- ननु प्रता एकहायनी पदपासुग्रहणवाक्येन सभन्स्यते। त्यागादरेण स्वरूपेण विनियोगात् पासुनणार्थत्वसभवेऽपि नेति धूम. ! ' एकहायन्या श्रीमाति' इति विशिष्टेन } अप्रिमाधिकरणन्यायेन पुरोडाशकपालस्य तुपोपवापवत् वाक्ये नये उपदिष्टा एकहायनी प्रकृतल्यात् पासुवाक्येन पासुग्रहणमेकहायन्या एव न प्रायोजक, इति कथ तद्वारा समध्यते । प्रकरणाच वाक्य पलीयः । अथेदानी एक- नपनस्य प्रपोजकम् । न च शारजान्तरे तस्याः सप्तम हायनी रयणाथै सकीर्तिता सती सनिहितत्वात् प्रसङ्ग पद' इति श्रवणात् वा च 'वस्थाः' इत्यनेन एरहा- मुपजीयता पदपासुबाक्येन समस्यते, याऽसौ परार्था यन्याः परामर्शात् एकहायन्याः सतमपदग्रहणार्थत्वे सति एतम्याः पद प्रायमिति । तस्मात् कयमयुक्त नयन, विनिगमनाविरहात् नयनस्योभयमपि प्रयोजकमेवेनि अप्रयोजक पदमिति । घाच्यम् । तत्रापि हि एकहायनी न स्वरूपेण प्रता, कि पुनश्चिन्तायाः प्रयोजनम् ? यदि उभय एक- किंतु 'एक्दापन्या मीणाति ' इति प्रयार्थयेनैव, इनि हायनीनयनस्य प्रयोजक, यदा एकहायन्याः सतम पद | परप्रयुक्तत्वेन निर्शाताया एवं विनियोगात् , इति विनि- ग्रावणि निधीयते, तदा पुनरेक्हायनी नीयेत सममाय , गमनाविरहासिकः । तस्मादय पूर्वपक्षो मन्द इति । पदाय । यदा पद न प्रपोजक, तदा नैकहायनी पुनः । याऽसौ ऋयार्थी एकहायनी यसिद्धयर्थं नीयते, तस्याः पद पदानि अनुनिष्कामायितया इति ।। सप्तम पद गृहाति इति प्रयार्थाया एवैक्हायन्या. बुद्धी विपरिवर्तमानाया• प्रमद्गात् पामुग्रहणोपकारस्तामानेण टुप्--अनेन न्यायेन पदकर्म पासून प्रयुञ्जते । च अक्षाभ्यचने विनियुक्ताः तेन प्रयुज्यन्ते । अतस्तेऽ. सन्धेऽपि सप्तमपटवाक्यनिरासाक्षामा रादर्थत्वावेदाभ- पि आत्मसिद्धयर्थ नयन प्रयुञ्जते । योऽपि आमःणार्या । प्रयोजनं पूर्वपञ, सप्तमपदस्य प्रायणि प्रक्षेप मरणाभावात् कन्यार्था एकहायनी, न तु पपासुग्रह- सिद्धयर्थे एकहायनीनयन प्रयुक्ते । 'पशावनालम्भात्' (४।९।१२।२७ ) इत्यत्रापि अयमेव पूर्वपक्ष. । एवं तत्यासोरपचारे च पुनर्नयन कार्यम् । सिद्धान्ते तु अये खपापनेव द्रव्यविशेषो निर्दिश्यते । पास्सन्तरेण अधाजन कर्त यम् । न च वाजिनयागरत् इतरम स्वास्येन त्यविशेषानिर्देशान् मान गृहीत्या अशाजनस्य सिद्धान्ते सोष एव न्याय्य इति क्य पास्व- पाक्यसमन्ध । प्रयोजयत्वे विरोधात् प्रत्यक्षेण काल्प- न्तरेणानुष्ठानमिति वाच्यम् । वाजिनयागस्य परप्रयुक्त नित्य वाध्यते । तत आह मारणाच वाक्य अतीय द्रव्योपजीवित्वात् युक्तो रोप.। इह तु न द्रव्य पर- (इति) । तस्मात् नयापुस्ता सती प्रसङ्गात् पदपाव-प्रयुक्त, किंतु पामुम्पत्य द्रव्यस्य य. सस्कार एक्हायनी- योऽपीति । अगाम्यान यद्यपि पामना प्रयोजक, तथापि । मसमपदनिधानात्मक., स एव परप्रयुजः । तथा च सस्थारम्य परप्रयुक्त म्यालामेऽपि असम्यतैरपि पामुभिः यविचित् द्रव्यमुपादाय अशमभ्ययात् । पासून वाऽपि इत्यमेव सिद्धान्तो न्याय्य. I अक्षाअन वर्तव्यमिति वैषम्यात् । शा - द्वयोर्नयनमाध्यन्वाद् वाक्ये चाधर- वि-- सोमस्यण्यानयने पदकर्म भयोजकम् । न या, गाद् यथा । सनिधानात् प्रयाय तथैव पदशेषता "द्योऽशासन यानि यत् रानिपत. ॥, तृतीया इति पूर्वपत्र । नेव, नृतीयया तावत् प्रयावैरहायनी | मार्था गौस्तद्दारा नयनस्य च । तादार ततायुक्त. सर्या सा, तदम तत्समारामको नया नियनस परा. दम प्रयोजस्ता पदे।' . प्राप्ते आहे, ·अमिचयनम् २० अनिचयनम् . । अनेन च वाक्येन इत्यधिकरणे दादामिरे अग्न्यनिग्राह्ययोक्तिी o - निदधाति । प्रत्येत्य : निवेशनः सगमनः' इति गाह- जुहोति । वैश्वानरीयस्य तन्त्र प्रमामयति । यसोर्धारण पत्यमुपतिष्ठते । पौर्या हिक्यौ प्रपर्योपरादौ वृत्या जुहोति । ( इद सर्वे सत्यापादानुसारेण ) के. मुख्यचयनस्य प्रथमा चितिः चेतव्या । तनादौ चयनदेशे . अग्निचयन अग्ने सस्तार । भा २२३।१०। पड्गवादिना हलेन भूमि कृपति । रीतासु सप्त ग्राम्या, २१-२३. अग्न्यधिकरण' इत्यन भाष्यीयमधिकरणम् । अकृष्टभागे सप्त आरण्या इति चतुर्दश ओपधीर्वपति। (अग्निचयनविषयाल्थुसिद्धान्तकगोऽय अनुष्ठानरममा ग्रोश्य ओपीनामुपरि लोणानि समस्यति । तत आति- सत्य द्रष्टव्यः । के ) यएर विद्वानगि चिनुते ' इति ध्यादिकर्माणि क्रोति । ततः चयनकाले दर्भस्तम्वे पुपर- अमिशब्द. ज्वलनद्रव्याचन पण, तत्र रुक्म, रुक्मस्य दक्षिणत हिरण्मय पुरुष ,अभितः जोनिष्टोमादिषु चपनरूपगुणविधि. । भा २।३।१०। पुरुप स्रुची धृतदधिपूर्णे उपदधानि । अस्थाय स्वय- २१-२३. * अशिचयनस्य प्रस्तौ ज्योतिप्टोमे अनुदान मातृण्णा अविदुपा ब्राह्मणेन मह उपदधाति, स ब्राह्मणो भवति अग्न्यतिग्राह्यस्य' पर ददानि । ततो हिरण्येष्टका मण्डलेएका इतराथ काश्चित् । समर्थितन्यात् । पराक्रम. दण्या उपदधाति । ततो जीवन्त वूमै मधुमित्रेण दधना अतिदेश | भा. १०८।१०२३-२८ 'अग्न्यतिप्रामा अभ्यज्य ( मध्ये अवरोदये ) उपदधाति । तन उपलधिकरण ' इस अधिकरणम् | अग्निचयन पत्र वर्ष सर्वोषधीभि पूरयिया मुमलेन सउदवहत्य उपदधाति । शक्यते । ' अथातोऽमिममिप्टोमेनैवान यजति तनु- सिक्तापरितामुग्गा उपदधाति । अथ पाशीपाणि पूर्व-स्थ्येन, तमतिरानेग, त पोटशिना' इति श्रुति । भा. गिद्धानि उपदधाति । सर्पशिर उपदधाति । तत पुरुषा- २३।१०।२१, ' अथातोऽमिममिष्टोमेनानु पजति कृति चितिं चिनोति । पुरुषशिर एयास्या शिरो भवति । तमुक्श्येन, तमतिराग, त चतूरायण, त पञ्चराप्रेम, पुरुषमूने नोपतिष्ठते । तत अपस्यादिवा एका उपट- पायेग, त सप्तरानेग, तमपरायण, त नारानेण, त देश- धाति । तत्र पश्चादात् माणभत , तारय एवापानमृतच, राण' इति श्रुति । १०८११२३, . द्वादश कुम्भेष्टका अद्भि पृरिता भान्ति । नगर मिममिष्टोमेनयानु यजति तमुक्थ्येन, तमतिरात्रेण, त थरुमुपदधाति । ऋषभ हिरण्यशफल्मुपदधाति । अपशिष्ट चतूरामेण, त पचराय, 7 सालरात्रेण, तमाग, त प्रथम प्रस्तर लोपूणाभि प्रच्छादयति । सूटोइमा । नवरात्रेण, व दगरामेण, तमेकादशरामेण ही भुति । अभिमृशति । तदुत्तर आपराहियो प्रर्योपसती भरा। धोभूते प्रपर्योपसदी वृत्त्या द्वितीया चिति । ऋषभप्रभृति , तमध्येन, न पोडशिना, तगनिराण' इत्यादि । वि. १०.२२१७८, . ' अथातोऽमिमशिगेमैनाउ यति प्रतिथिति भनि । श्वोभूने तृतीया चितिश्च । अब चितो २३१०. अधानोऽप्रिमनिरोमेनानु यजन्ति तमु भूनेएका. चिधिण्यादयश्थेका उपधीयन्ते । तग प्रग्यों पथ्येन, तमतिरात्रेण, त द्विप्रेण ' इगादि । १. पगटौ । श्रीमते प्रोपसटी, चतुर्थी चिनिश्च । अर' am शानदासिायां तु 'अथातोऽमिमप्रिोमेनु सधी उपदधाति । प्रर्योपमतौ । श्वोभूने प्राग्गुनी, यजन्ति नमुक्थ्येन, तमतिराण, त विराग ' इति पश्चमी निति , प्रपोपमदी न । श्रीभ्ने पक्षमाश्चित 'श्रुतिग्माहता ! भन्ते च 'तम मापनेनु गारपनेषु च शेषभूता याशोनी चिनि । भनेर अगानी. परिणीश्च , रात्रेषु अशक्यच्चान् कामममिन बीपना, पोटशिवाजमेर उपदधाति । तत दिरमावल्यहमे। अमि (वेटि) योमुचना 'युनम् । आचा. मसापाढरनु' प्रोमति । शतटीय जुहोति । गियपन (श्रीन शान एक , उनरकयर्थः । अन्यत्र रावग्यो वायर पोरन धनुम) माझप दवार रितिष्ठते । अनि माम्नाथ मुत्र' (११R) इयुगन । के मकेन तमशाखा च अमि विगत । दणा • अभिवचन प्रथमपरिमंमा सोम. 0121- मधुगिभग अयोति । येनगंगानि नोति । इति | विती । नदुर्गाले । मा १८११२३. 'अधातो:- 1 । - ·अगृहीवविशेषणा १५ अमय: पृ. १३, (पूर्णपरीभावेनोदारोऽयम् । एवमन्यनापि गाहपत्ये वपि प्यन्ते । दर्शदौ पश्चिमदेशगतः । का चित्) योतिष्टोमे चशालामुखीयोऽपि अग्निप्रणयनोत्तर गार्हपत्यः र अगृहीतविशेपणा विशिष्टयुद्धिर्न दृष्टा, न तु एव सपद्यते । वि. १२२११६. चिरनिर्मथितः अचि- अनभिहिवविशेषणा । विशेषणविशिष्टस्य विशेष्यस्य रनिर्मपितथ। आधानमाले निर्मथ्य सस्तो नित्यं बुद्धिर्शनम् । यया बुद्धया विशेषणं न गृहीत न विषयो- धृतोऽग्निः चिरनिर्मथितः । चयनाले निर्मथ्य उपाया वृतं, सा बुद्धिः 'विशिष्ठस्य' इति वस्तुमेव न शक्यते । घृतोऽयिः अचिरनिर्मथितः । सद्य एव गैरिकमथनेन वा. ११४११।२ १. ३२६. अगृहीतविशेपणे तद्नुरक्ता जातोऽमिः अपिरमपितश्च निर्मन्थ्यः इत्युच्यते, तेनेष्टकाः विशेष्यत्रुद्धिनॊपजायते । तेन विशेषणेन अनुरक्ता, पच्यन्ते चयनार्थाः। वि. ११४११०, दक्षिणानिः । विशेषणविषया इत्यर्थः । वा. ३।४।४।१३ पृ. ९१६. अयमेव अन्वाहायपचन इत्युच्यते । अन्याहार्य- ('नागृहीतविशेषणा ' इति विन्दी च द्रष्टव्यम् ।) नामको दक्षिणाभूतश्चरः अन पच्यते । पिष्ठलेप- अग्नयः-महामयः पञ्च । पत्नीशालरास्वविहार- फरीकरणहोमौ चाय । मीन्या. * अग्निः देवतासु गताः प्राजहित-दक्षिणाग्नि-आहवनीयाः, आमीधीयश्व, मुख्यः, मजापतेर्मुसतः सृष्टत्वात् । वि. १४१४. औतरवेदिका आहवनीयश्चेति । सोमे इदम् । संकर्ष निर्मन्ध्यः । स च अग्नित्यने इष्टकापाके प्रयुत्तः ३।२।१६. . अगगः सर्वाः, अगिप्रयुक्त चाधान निर्मन्थ्येनेटकाः पचन्ति' इति । सोऽय निर्मथनसाथ्यो इति तत् गर्थिमित्युच्यते । भा. २।६।५१५. * अमयः लौक्किः अधर्मकः । अनीपोमीये पशौ तु धर्मवान् सर्वेऽपि सर्वदा धारणीयाः इति पूर्वः पशः (अजस्रपक्षो- निर्मग्थ्योऽसिराम्नातः । वि. ७३१२. * अग्निः प्रति- ऽयम्) गतश्रीमत्रितयस्यैव (ग्रामगीः शुश्रुवान राजन्यः) दिनं अग्निहोत्र होत गार्हपत्यार उद्धृत्य आहनीये अजय धारणीयाः सरें। इतरेषा तु गाईपल्य एर प्रक्षिप्यते । (उद्धरणपक्षे इदम् ) वि.९४१७. " अमिः। धारणीयो नेतरी ( अयमुरणपत्रः ) । संकर्ष. ३२५. प्रथमाज्यभागदेवतारूपः, पुरोडागदेवतारूपादोभिन्नः । * अमिः, अन्याहार्यपचनः । अयमेव दक्षिणामिः । वि. १०।१६८. प्राजहितः । प्राचीनस्से पश्चिमबहे अन्वाहार्यप्तशको दक्षिणाभूतश्चरुरन पच्यते । मीन्या. । पूर्वप्रसिद्धमुख्यगार्हपत्यस्य 'माजहित: ' इति पूर्वा- * आमीधीयः । ज्योतिष्टोमे वैसर्जनहोमादू प्राचीननश-चार्यसज्ञा । वि. १२६१६. अग्निः फलोपेतः गतो वह्निः आयीधीय प्रधीयते । वि. ५११४. न तु चितिः ( अग्निचयन चितिपञ्चकसमुदायः * आयसध्यः आवसये गृहे मरः । पञ्चाग्न्याधानपक्षे सफ्ला, न तु एका चितिः इत्गः ) । चि. पृथगयम्। रेताधानपक्षे तु थाहानीये एवोपस्थात पः। ५३६. • अग्निः ब्राह्मणच उभी प्रजापतेर्मुगा- अनैर रामे गृहगतः पारः। मीन्या. * आहवनीयः । दुत्पन्नौ । घि, ५४४ * मार्जालीयः ज्योतिष्टोमै 'यदाहनीये जुह्वति' इति प्रस्ती विधीयते, विकृनौ तु दक्षिणभागे । तत्समीपे यशियपानप्रशालनादि लियते । के, प्रयाज-नारिठहोमादिसहितः अति दिदयते इति अग्निः • अमिः (चयनम् ) मैत्रायणीयानां अन्वारोहेषु परि- सरायः, न केवल प्रत्यर्थः । स हि साग्रहण्या आमन- समाप्यते, न सर्वेषाम् । भा. रा४।२।२०. ० अमिः होगाअर्थोऽपि । बि. ३२०. उख्यः उगाया वैदिकः आहवनीयादिः सर्वकमार्थ उत्पनः । यान्यहं धृतधपने । स च सतापेन जनयित यः । वृथामात् यस्तो कर्माणि करिष्ये, वैश्वास्म्यधिरतः' इति । मा. ७३।१२। या आहर्तव्यः । भ्राष्ट्रात् वा वैयुताद्वा । भा. १२॥ • शामिनः । अमीपोमीयादिषगुः अत्र १५. . औपासनः पागस्थालीपारादीना आयत- शामित्रेऽग्नी अप्यने । वि. १२. शालामुखीयः । नत्लेन निर्दियः । । लोरिकाना तु निर्दिष्टमायतन प्राचीन शाख्यशालायाः मुसे पूर्वमागे भरः । चालमु- औरासनोऽमि:'। भा. १२२२।१३. • गाईपत्यः।। खोपश्च पूर्वमापनीयोऽपि सोमे गार्हपत्यः संपनः 'चालामु- ।

·२४ . . - . अमिचयनगतेन अग्निचयनगतेन प्रतिममित्येत्' इत्याहानीयधारणक्षवलेन कथ | होमस्लु यथामाप्तः उख्ये एव । सनिपाताच अन्यो. विदादयनीयधारणगोचरसामान्याचगं हृदयमागमथ्य | समुचय.। पर्युदास समर्थनीयम् । विकल्पापेक्षया यत्नेनापि टुप्-'वामाचतो ब्रह्मवर्चसकामम्य आहत्या- पर्युदासन्यवर्णनस्य ज्यायस्यादिति ध्येयम् ) । यदध्यात्' इत्यम विचार्यते, नि उस्यस वाशांनस्य च यि-- धृतिर्विकसितोख्यस्थ किया नै गस्ति धार- समुच्चयः, उत वा ग्रेग उख्यो पाध्यते इति । समथर गम्।, निषेधात् फ्ल्प्यविधितश्चाद्यो, न प्राप्तवारणात् ॥' उभयो । कुतः ? नियोगे कामदर्शनात् । 'बमार्चसाम- भाह- नित्ये तूख्य गतश्रीत्वे निमित्ते आहयनीय- | स्याहत्यापदध्यात्' इति अवधानात् काम अपने वादेव प्रासमपि अजसधारण 'न प्रतिमध्यात् ' नाग्न्यन्तरात् । एव चेत् अपधान कृत्वा कृतार्थ. गन्द इसनेन पर्युदतत्यात् न कर्तव्यमेव इत्यपि प्रासनियमेर । नान्यन्तर निवर्तयितु शनोति, तस्मादपघानमानात् न्यायविन्दुः--उख्यस्य विकल्पेन नित्यधारण 'न, फल्म् । प्रतिसदस्यात् ' इति धारणनिषेधम्य मातिपूर्ववत्वेन असति चासंस्कृतेषु कर्म स्यात् । १८ ॥ धारणविध्यनुमानान् , इति प्राप्ते, आहानीयस्थाना- 'भाध्यं यदि च काम्येन नित्योऽनिर्विनियेत, पनत्वात् तद्वत् गतप्रियो धारण उन्येऽपि प्राप्तमनेन स नैय स्यात् । तस्मिंश्चासनि अमस्थतेषु भागारिए मं प्रतिपिप्यते इति नाश्रुतविध्यनुमान, तस्मादधार्य एव | स्यात् । तथा आधानस्य यर्थिता पाध्येत । तस्मादपि उख्यः इति सिद्धान्त। रामुचय.. मण्डन-नाम्य स्यानित्यधारणम् ।' (उख्यस्य) तस्य च देवतार्थत्वात् । १९ ॥ शंकर-गतनीधारण न च ।' भाष्य- अपि च अग्न्ययाधानेन देवतापरिप्रण ( अमिचयनगतेन अलवृक्षामायाहतेन कृतम् । यदि सोऽमि. उत्सृज्येत ततो देवता अपरिग्रहीता काम्येनामिना उख्यस्याग्रेर्वाधः ।। भवेयु । अग्न्यन्याधानेन अग्निर्धार्यत। उसायां काम्यनित्यसमुचयो नियोगे कामदर्श- देवतापरिग्रह । नात् । १२१४७११७ ॥ विकारो या तदुपहेतु । २० ॥ भाज्य-अस्ति अमौ उख्योऽग्नि. 'मतापेनामि जन भाष्य--विरारी या नित्यस्याने काग्येन। तदेतदु- यति' इति । त प्रत्य श्रूयते 'वृक्षामाज्यस्तो बह्म- चहेतु · नैमिनिकं तु प्रानो तद्विकार ' (३६६।३।१०) वर्चसकामस्य आइत्यावदध्यात्, भ्राष्ट्रादनाचरामस्थ, इति । सामान्येग एनदुक्त, 'पदाहयनीये जुइति' इति । वैद्युताद् सृष्टिकामम्य' इति । तत्र विचार्यते, कि 'पृष्टिनामो वैगुतात् ' इति विशेश, तेन सामान्य काम्यस्य नित्यस्य थाऽमे. समुच्चय, अथरा याम्येन बाध्येत। ति कारण खाश्रयेषु अव्यावृत्तविपरस्य गामा नित्योऽग्नि. विश्यिते इति । तमोच्यते । उपाया काम्य न्यम्य ततोऽन्यत्रापि वृत्तिमभात् । विशेषम्प चापारि- नित्ययोरग्न्यो, समुच्चय. 1 युत । एव साधोपसहारी | छिनम्य एवारमायिन तदगमवे पिसाभारागार प्रयोगवचनः अनुग्रहीप्यते । ननु । नैमित्तिक नु माती उपदेशवैयर्य मा भूत् इति । अथ यदुत नियोगे काम- तद्विकार. सयोगविशेषात् ' (३६१०) इत्यनेन दरांनादिनि, नत्र म । 'भ्राष्ट्राटाइन्यावदध्यात् ' ही न्यायेन काम्योऽमिनित्यय विवारको भविष्यति ।न नियस्यैर होमार्यम्यास्थानम्य भय निगेवामारोग भविष्यति । वि. कारण ! नियोगे थामदर्शनात् । अने। प्रायदाहृत्य अन्नाचमम्येति । अपात् इति पुन - नियोजने अप काम. भूयते 'आहत्यापदध्यात् ब्रह्मवर्चम- भति.। यदि अपधाने कामभुनि: या, अवधान निधी- मामय इति, न अपर्चसकामम्य अपमामिहामार्यो येन, नारिधीयमान कामम्य साधनन्येन पुज्यते । मिम भवतीति । एव चेत् आइतम्यापपानात् फल भवित। विधीयमाने विशेष सच, इत्यनेकापन्या इस । तन्नतादमिधारणा ·अमिययनप्रपरणे अमिचयनविशिष्टे तो विधीयते, येन गोदोहनेनेर चमसम्य प्रमगसिद्धिराश | नीये शुद्धति ' इति । सिदेन तेन आसा ( आहुतीना ) इत्येत, अवधााम्य विभ्यन्तरपिदितत्यामावेन आश्रय विधानात् न तत्कृत तत् माति । तसानाहनीय । त्यानुपपत्ते । अतोऽयघानमेव अमिरिशिष्ट उपाधि प्रयोजन, आपनीयधर्माभावः । करणक फागेदेोन विधीयते । आहयगीयामिधारणप्रयु शा- सोऽय काम्योऽग्नि आहवनीयान्दवाच्य स्तोग्योपजीरकत्वाचन बहि प्रयोग । उज्यस्य आइव म्यात् , आहूयते अस्मिन्निति । तस्मादाइपनीयधर्मा गत नीयामे अग्न्यन्तरसंसर्गोऽपि च वाचनिफ्यान | श्रीधारणादय अत्र कर्नग्या । नैन, आधानज मन दुष्पति । अतथ फलार्थ अग्न्यन्तरावधानमाप्रकरणेऽपि संसारविशेषम्य वानर अप आहवनीयशब्द , नासति आहवनीयरूपम्य नित्यस्योख्यस्य राधामागत् अनैर वस्मिन् सस्कारे वर्तितुमर्हति । तमामात्र आहवनीय होमादीनि इति प्राप्ते, विध्यन्तरविहित नाभावेऽपि धर्मा । होमार्यमेव धारणाधिसामधानस्य अयप्राप्त पेन उपस्थित सोम- प्रासगिकी सगति । होमाधारतया आह त्यात् आश्रय गोपपत्ते , रापात् गुगफल्मध एयाय, बनीयवे तु आहवनीये जुहोति' इत्याहवनीयस्य सतो इति निरास्योख्यस्य निवृत्या प्रसङ्गसिद्धथुपपत्ति । होगे विधि , होगाधारत्याच आहवनीयत्य, इति पररपरा न्यायविन्दु -- अग्नौ ( चयने ) उपाया। अयप्रमशात् , होमाधार वेऽपि पदादिषु तप्रयोगाभावाच साप्यममि प्रकृत्य श्रुत 'वृक्षायाज्ज्यलतो ब्रह्मवर्चसकामस्य रुट एयायम् । आहन्यापदध्यात्, प्राणदनाधरामम्य इति । तत्र नित्यरा वि-सोऽमिराहवनीयो नो या, ऽऽद्य आहुति म्ययो समुच्चय , नित्यम्य होमार्थनार काम्यम्य (च) अय योगत ।, अन्योन्याश्यतो मैव सस्कारान्चेन सोम धानमात्रभवणेन होमायत्याभावात् इति प्राप्ते, होमार्या यधानमाधित्य अग्यन्तरमात्रग्य पो विधि । अत भाह- सोऽय काम्यागि आहवनीयपदवाच्या स्यात काम्येन नियस्य पाप इति सिद्धान्त । होमसाधन सात् । अतस्ता आदरनीयधर्मा गतश्रीधा मण्डन-वार्धाग्निधिते नूग्व्यम् । रणाद्या कार्या इनि ममनमानेण आशरका। आधान शकर-अमावुख्य काम्यबाध्य । जयसस्कारविशेषयाचका आहवनीयादिशब्दा नासनि 8 अग्निचयनप्रकरणे श्रुतस्य ज्वलवृक्षामा सम्मिन् रास्कारे वर्तितुमर्हन्ति । तमामात्र गतश्रीधारणा चाहतस्य काम्यामे आइयनीयत्व नास्ति ।। स आहवनीय स्यादाहुतिसयोगात् । १२।४।८ पस्तुतस्तु गतश्रीवे निमित्ते आहधनीयधारण पुरुषार्थ, इति नामौ तद्धर्म अनुप्रकरणाभागात् , स्वरूपै भाष्य- यथासौ चैहारकोऽग्नि स आहवनीय आनधक्याच्च । इद च मुहृद् भूना प्रमड्गादुपदिष्टम् । एवमप्रऽपि । स्यात् । कुत १ आहुतिसयोगात् । एय हूयते यस्मिन् सोऽय बाम्योऽपि आहवनीय न्यायविन्दु स आहवनीय । हूयते चास्मिन् नित्ये । तस्मादयमपि आहूयते अरिमन् इति युत्पत्ते । तेन आहवनीयधमी गत आहबनीय । अन्यो योद्धृत्याऽऽहरणात् । २७ ।। श्रीधारणादयोऽम कर्त या इति प्राप्त, आधानजन्यमस्वार भाष्य-- अपो या आश्वगीयात् स्यात् , नायमा विशेषम्य आयनीयपाार्थत्वात् नाम तदर्मा इति हवनीय । कस्मात् १ उद्धृय आहरणात् । होकियोऽय सिद्धान्त । उद्धृय आहियते 'भ्राष्ट्रादाहरेत्' । मादायादाहरेत् । मण्डन-- 'नासाचाहवनीयव । इति । आइपनीयराब्दश्च रास्वार निमिद सस्कारेषु तन्स शकर-काम्यो नादयनीया ।' मात्, अभाराच प्राक् तेभ्य । यच आहुनिसयोगा अग्निचयनविशिष्टे तो एकादिदीक्षापक्षाणा दिति, सिद्धे आहवनीयत्ये आहुतयो विधीयन्ते 'यदाय न याप ॥ मा दिदीक्षारल्यस्यैर पानिर्माणपर्याप्त . , .

·। अमिः औत्तरवेदिकः अग्निचयनम् तदनुवादेन आहवनाविधानोपपत्तेः । अतस्तेऽपि अमिचयनम्-अनिचयनस्य स्यूल स्वरूप सर्थाः । ( इत.पर स्थितादुत्तर ' इत्यादि) । मुदाहियते । अनिष्टोमादी उत्तरदिवेन इष्टाभिश्चयन शंकर-समानविधिताऽग्नीनाम् ।' १९, कुर्वन्ति । तच्च पथौ वितन्य पतन् यः श्येनः, तदाकार प्रायः कुर्वन्ति । अन्येऽपि च भूयास: दुर्गायाकाराः वेदे अग्निः ओत्तरवेदिकः शालामुसीयस्य एक. उमा। तन प्रथमे चयनप्रयोगे अनेकाकाराः सहस्रमिष्टका देश एव, न कृत्स्नः ॥ सोमे समाम्नात 'प्राञ्चमग्नि भरन्ति, जानुदमा च वेदिः । तत्र पञ्च प्रतराः प्रतिपस्त- प्रायन्ति' इति प्रणयनमविशेषात् साम्साहवनीयस्य रोत्तर पुरीष इति पञ्च पुरीपाणि, इति पञ्चचितिक चपन औत्तरवैदिक्स्यैर इन आरम्याहवनीयावेन तस्यैव क्रियते। प्रतिमस्तर शतद्वयमिष्टाः उपधीयन्ते । द्वितीय- सर्वहोमाधिकरण वात् इति माने, 'एतमाहवनीयमाह- नयनप्रयोगे सहसद्धयमिष्टाः। प्रस्तरदय एक च पुरीप यनीयात् प्रगति' इति श्रुतौ आवनीमध्यापादान- इति एका चिति', एपरीत्या पञ्चै चितयः । एव च दश त्वश्रवणात् , तम्य चान्यापाये ध्रुवत्वेन अत्येवानिशेषः । अत एव पूर्यो यत् सनपरो भवासि' इति मवलिङ्ग प्रयोगे सहायत्रय इष्टाः, पञ्चदश प्रप्तराः, पञ्च पुरीपाणि, प्रस्तरा. पञ्च पुरयाणि, नाभिदमा वेदिः । तृतीये तु पूर्वमग्निमभ्युदेति । इत्यादौ पूर्वापरमब्देन शालामुखी- आग्यदना पेरिः । तन प्रस्तरमा एक च पुरोप इनि याहवनीययोर्यबहारश्च मगच्छते । संकर्ष. ३२१११ एका चितिः, एव पद चितय । पुरीपान्ता चितिःशी अग्निज्योतिष्टोमे तदपवर्गे एव सैफिक. परिभाषा । नादयोऽपि प्रयोगा भान्ति, तत्र दा- स्यात् न दीक्षणीयापर्यो | मोभे दीक्षणीयापवर्गोत्तर परिमाण अधिकाधिकाधिकमेर स्यात् । विद्यमानोऽप्याह पनीयादिरगन्यायेन गैरिक एर इति अध आदी ऋत्विजो वा साविनहोम इतरा प्राप्त, देवना एसोभया: परिराव यजमानोऽवरन्थे । काश्चिमाती या अभिमादाय अश्व गर्दभ च गृहीत्या इति वचनेन मोमयागायसालदेवतापरिमाम्पमस्कारस्य मृगननथाने गच्छन्ति । अन्या मृद पनिल्या गामिने- अनिवृत यत्तदपगमे तदपगमापतेदीक्षणीयाग्निरेय आनापेश्य गम्भपृष्ठे धापयिया आनयन्ति, अश्वस्तु अन्त धायेंत । चनुनो दीक्षायाः सौमिर न तमणयन- म्याग तर्ष वात् मोमापनगें एक सैरिक्ता, न टीमीया- 'जानि समिश्न्य जनादी कृपा पिण्ड या अग्नि- । মুসাল:। মূহি গলায়- समाप्तौ । अत एव न वेदे पनी याचरति नैन स्तृगान्य- सापनाथा चतुरखा उपा वा पचन्ति । नतः मरिसन इव या अन यशो यसोम्योऽध्यः' इति शुनि, पुष्पण अवश्य ऋषभम्य मेगस्य यस्तम्य चेति पनि शोमापवर्गाभावभ्वननद्वारा अप्रक्पिपमेन वनपत्ति । पाशीपाणि मिहानि पुर्वन्ति । सामियनीरजून्य मुन्य- आमंशारेऽपि 'अपरेणादपनीय मतमन्यान्य प्रयच्छति' मापारमापार्य दीनणीयानिष्टि कृपा पर आधरिती., न्याहयनीयमन चोपपश्यते । मायर्गीयादी प्रमशामिडेन । पट आग्नियेति दादादी माहुती नीति । नत. पूर्वोत्ता- पुन.प्रगमनम् । संकर्ष, २०१० यामुपाया मतापेन उपन्य नाम अग्नि उत्पाद । तर मग्निः स्थित गार्हपत्याधिष्टाता देषवा. समिध आधरय सिक्ये माग्निमुरा निदा । यागि विशेष एय। ग आइपनापादन्य येन निधितो 'सम मरिमुव्य ता विशिष्टं नि माटे. देनासा र पमिदमिः मान् । विद्यारणे देवनायो मुवति । विष्णुपमादि प्रन्या शिमय मृदादुन्नुस्य पर नामर्यात् इति माते, गाईपर. वियनि । भारला सादान । रातो दी पट् । इरा. वान्नि। शी पचनाचम्पारि पनिपपानिमयोगेन विधात निन्थ्य पन्ति । ततो गाईपन्यचिनि गरि भमानामन्याम्पषिदेवाणी सिष्टल उग्यममि मिति । सो नैका दिशिनी रोकर. ४।२।१०. शिस या उपचार ! तर रिनगिहिर ।

·अनिचयनायाभूताः २८ : अग्निचयनायङ्गमूताः परोति सः अमेरकारः, न सत्यापनमाणम् । प्रति व्यापारः यदि शिहितः, तमेव पसार वलात् तत्रापि यागमभिनित्यं इति गम्पते। सममिन्याहतेन क्याशब्देन प्रतिनिर्टिस ततः शा-याजपेयेनेट्वा बृहस्पनिसवेन यजेत' इति पशाचनस्वेन बृहस्पतिसप्रश्वोधमानः तययोगदि- पाइपैयाङ्गवेन चौद्यमानो वृहस्पतिमयः ति प्रधानकाले भांगात् न तवालं रमते । यदि पर पाइने चरदि तेन सह एक्प्रयोगः पतयः, उन अविदेशमाप्ते कृते वर्गन्यः सन् अविरमारणामागत् अनन्तरमेव खराले यमन्ते, इति समयः । राम सागम्य हि | नियेत, अस्ति नु अतिनमकारण यारोग्सहारः । क्या मधानस्य विघानं देशगल्यौः । अड्गा-तरपदम्यापि च पूर्वकालताया सपते नानन्तर्ये (नृधग्य तु तदनगन्यात् सह क्रिया ।।' ('अगानि नु विधान ‘संस्थाप्य पौर्णमासी वैधमनु निर्वपति' इति आन- त्यात्।' १९।२।११इत्येादरो देशकालमतगां साड्ग- न्तर्थिानुरादपलान् तदानीमेव कर्नव्यवमिति भावः) प्रधानमन्धस्य यामागचात् इति भावः) । नहि | तस्मान् स्वाले प्रयोगः । निर्वृत्तमपि न वाजपेयापूर्व बाजपेयः शरदि कर्तव्यः चोयते, किंतु वाजपेयारणको | अनेनागेन वलपत् नियते । ४।३११८. यः फलों व्यापारः प्रयोगः भावनाख्यः, तम्याय सोम-वैश्वानयो आतिदेशिकालागषेऽपि इह पालविधिः, 'शरदि बाजपेयेन ' इति तृतीयानिर्देशात् , तद्वापः इति प्रत्ययस्थानात् सगतिः । यया पौर्णमास्य- तस्यैर पलसामग्रीभूतस्य चिकीर्षितम्य कारापेशिन्यान् । मावास्यारत्ययोः समुदाययोः अन्योन्यसाहित्यं विना पर- स च व्यापारः अद्गप्रधानन्यासक्तः, इति तुल्यः प्रधान- | पूर्वासाधनत्वेऽपि 'पोर्गमास्या पोगमाया यत, म्यागाना च तत्कालयोगः, इति वाचनिक्सरविरोधात् अमावास्यायाममावान्यया यजेत ' इति तृतीय समु- अतिटियः कालो बाध्यत (ननु यथा ' वाजपेयेनेथ्या दायापूर्वसाधन वावगमः, तथा वाजपेयस्यापि वृहस्पति- वृहस्पतिमयेन यजेन ' इति वाक्ये सत्यपि तृतीपानिर्देशे । सवाङ्ग पिगा परमापूसाधनन्चात् इहापि तृतीपा वृहरपनिसप पनिरिक्ताङ्गेपु क्त्याप्रत्ययोनकालम्य रामोच , गनुदायापूर्वमाधनन्वमेव योप्यते, तेन वृहसतिसवानुष्ठा- एव शरत्कालम्यापि वृहस्पतिसरव्यतिरेिशागेपु मगोचो । नात् पूर्व सनुदायापूर्वमेव निष्पद्यते, परमपूर्व तु यह- ऽस्तु इत्याशयेन शते-) ननु अय कालो वृहरपति- । स्पतिस्वानुष्ठानानन्तरमेव इति भट्टसोमेश्वरमतिः । सायनिवाड्गेषु पृतार्थः, इति नातिदेव बाधिनुनुन्सहते। एव ‘अग्नि चित्वा सौनाममा यत्रेत ' इल्न चर- ( बृहस्पनिसदस्य वाजपैयाइगवान् सहिप्रयुक्तपपोग- न अग्निसस्वारनिष्पत्यनन्तर विधानात् अग्निमस्तारस अइणे वृहस्पतिसपस्थापि वृहस्पतिरपूर्वकालय म्यान्, । चपननिपजस्थण्डिले अग्निनिधानरूपस स्वरूपेग न च तत् समरति, इति गाधात् 'याउपेनेट्वा' फूल्यवाभावेन सम्परताया. मनिपत्तिपन्त- इनि क्यामययोक्तपूर्णमालम्य वृहस्परिगणानिरित्तागेषु व्यापनादे. संकर्ष : सोपामग्या. सामिप्रत्यङ्गत्वमेव न युक्तः मोच. शरदि वाजपेयेन' इत्सव नु सकोचे तु चयनाङ्गल, न या अग्न्यनत्यम्' इति व्यवस्थापनात, न चिन् कारणम् । अतिदेशस्य उपदेशापेक्षा साग्निच्यवनुदानानन्तर सौनाम या अनुउपन्चे सति दुल्येन तत्पोचालायोगात् । तस्मात् अनिदेशस्त्र आतिदेशिकत्यनाथाय स्वाले पगि अनुपान बोपन् । सकोचः इति परिहरति-) तर्हि अनिदेशोऽपि कालानिरिक्तानेषु कृतायः, इति न पचनसकोचायालन् । सूत्रार्थस्तु, अड्गाना वृहस्पतिवादीना पानेन एक- तम्मात् प्रधानाल्वम् । एवं प्राप्तेऽभिधीयते । सब কামিল মুকাষ ধানশালি वाचनिकः कालो वातैवातिदेशिरम् । यहस्पतिसरे (पूर्वपक्षः)। खेप शरवाले न चोयते । यग्य कालविधिसम्माद दि-अग्नि चिन्या यो मौषमन्येचणे- बहिट्वेन हि स श्रुतः ।। ' वाजपेयररणको य. स्वाय शिरोशी । अग्निशाले स्वाले या, महादोऽन्या- ·M . अग्निचयनम् २१ अनिचयनम् * अग्निचयनस्य फल पदफ्लत्वविचारः पर्णमय्यधिकरण ६ उख्यः अमिः। सितापेनानि जनयति' सिद्धः, प्राकृतिकृतपिचारः अग्न्यतिप्रायाधिकरणसिद्धः, | ग्राज्यरतो ब्रह्मवर्चसकामस्याहत्यापदध्यात् , भ्रायादन्नाद्य- नित्यत्वानित्यत्वविचारः गोदोहनाधिररणसिद्धः, उत्तर- | कामस्य, वैद्युताद् वृष्टिकामस्य ।' भा. १२।४७११७. वेदिविकाराविकार वविचारस्तु सवर्षे द्वितीयेऽध्याये | * कान्येऽगौ वृक्षजन्ये भ्राष्ट्रले वा आधानादिक नास्ति ( २११२६ ) सिद्धः। सु पृ. ९४९ * अग्निचयने । पूर्वसिद्धत्वात् सस्कारानुपयोगात् । वि. १२४१९, मारिनहोमाः दीक्षणोयायाः पार कर्तव्याः । भा. १२। . उल्याग्निभरण अनिचयने सवसर पर्नव्यम् । तदभावे ११।२२. 'साविनहोमन्यायः' इतिविन्दौ अधिकरणम् | | तु नैमित्तिकी वैश्वानरेमिः। शिक्येऽमिसहितामुसा निधाय * अग्निचयने साविनहोमाः । सावित्राणि जुहोति । तस्विस्य वक्ण्ठे रया मवत्सरपर्यन्त धारयेत् । ४४४ इत्यनेन निहिताः । वि. १२२११ * अग्निचयने | ६, • उत्यो वहिर्मुल्या, 'वृक्षामाज्जलतो ब्रह्मार्च- सावित्रहोमा', उसासभरणादिफ, दीक्षणीया, वपनादयो सकामस्याहत्यापदध्यात् ' इति काम्यः । तत कामिनः यजमानमस्कारा, ततो रुक्मधारण इति क्रमः प्रत्यक्ष- काभ्यः, अशामिनो नित्य उख्योऽमिः इति व्यवस्थित- पाठस्य शल्यात् । के. * मुपातिनित्या न भवति ।। विकल्प , न तु नित्ये होग, काम्यम्प नु धारणमान दिव्य मुपर्ण वयसा बृहन्त वयसा प्रनिमया इति समुश्चम. । १२॥४॥ * शिक्य पड्डयाम द्वादशो. इत्युभयमपि स्तुतिमानम् । संकर्ष. २।१९३९, * दयेना- १ दाम श उपोपस्थापनार्यम् । ४१४६, * दीक्षणीया ऋतिः चिते. काम्यैर याचिकास्तु नित्या मन्यन्ते । तत् | उपासभरणोत्तरम् | १२६११ * इण्यन्ते एव दीक्षित- परिभाषामानम् । २२११४०,* सशिरस्क एनागि-धर्माणा प्रवर्तनम् । सोम. ५३१११. दीक्षित- श्वेतव्य, 'वयसा वा एप प्रतिमया नीयते' इति अव रास्काराः रुक्मप्रतिमोचनादेः पार कर्तव्या । भा. गात् पमिशिरस उपधान कार्य इति पूर्वपर., शिरः-१२।१२।२३. . रुक्मधारण वपनादिमस्कारोत्तरम् । भशिका इष्टशेय, न तु प्रत्यक्ष पक्षिशिर इति वि ५१२।१२. 2 अभ्न्यादाने चनुर्णी मन्त्राणा, सनने सिद्धान्त । २।२३८. * 'कङ्कचित चिन्वीत' शर्षि-द्वयो , मृदाहरणे षण्णा च समुच्चयः । भा. १२।३।१४। 'चिन चिन्दीन, यः कागयेत मुशीर्षा अगिन् लोरे ३० * ' निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्ति' अर निर्मन्थ्यशब्दः राभरेप' इति । भा. १०८।११।२६, " 'साहस प्रथम न लढो न यौगिक , रितु योगरूदः । वि. ११४१०. चिन्यानश्चिन्वीत, द्विपाहस द्वितीय, निपाइस नृतीय' इति 'निर्मन्य्येनेष्टका. पचन्ति ' इति निमन्प्यशब्दो यौगिक नैमित्तिक्मेर, न नित्यम् । नित्य तु अशाददामन्त- एच, न सस्कारनिमित्तक', नापि जातिनिमित्तक । भा. गतोऽनि. । नैमित्तिक्लच नित्यप्रयोगे नान्वेनि । १४९१२, . 'निवेशन. सगमन ' इत्यैन्या गार्हपत्यो. 11३।२४ 'ज्यायास चिवा कनीयास न चिन्धीत पस्थान वर्तव्यम् । ३शश३-४, याममानाणि पक्ष- द्विसाहत वित्वा एकमाहन न चिन्वीत इत्यर्थः । एव- पुच्छा भवन्ति' इति श्रुतो याम मनमानस्यैन मुत्तरनापि ! संकर्ष. २१११३ अग्नियोग, प्रधानादी, नावों । संकर्ष. ११४११०. * उपसदा पर दण्ड- अभिविमोकश्च प्रधानान्ते ( इति भाग्यकारमनम् ) करितादावृत्या न सपादनीय, किंतु स्वस्थानविवृद्धया सपा- माङ्गप्रधानस आदौ अन्ते चेति यार्तिस्कारमतम् ।दनीयम् । वि र उपसदा घनख्या सर्वसपाया, 'अग्नि युनम्मि.' इतिमण होमः अग्नियोगः । ननु प्रत्येकम् । मा ७।३।१।१-२, : 'नगार चम्मुप- 'इम सन मधुमन्त धयापा० ' इतिमन्नेग होमः अग्नि- दधाति' इत्यस्य स्थण्डिलनित्योपयिस्यथाश्रुनचरुपया विमोक. वि.१११३९, . उारासभरण पर्वणि पर्व-मविधानेन निराकाइहस्य 'बृहस्पते एतदन यमीनाराः' व्यम् । ४३R., . उमा निपाय तम्बामुमाया अभि- इनि उपधानरूपगुणकर्मानन्वयिदेवतासन्धप्रतिपादका. प्रिंयते । स नित्योऽनिः उव्यः नाम । १२०४७ दयरोपानुसारेण यागविधायर मागीनियने ' संयुक्त ·म्येग आधानानन्तरवर्तन्यन्य आहिताग्निप्रतस्योत तद्- यागसमाप्ति यापत् अनिष्पत्तेः अत्यन्ते एव अग्रिम- १) 'भूने' (पा०३।२।८४) इति चाधिकृत्य 'अग्नौ | अग्निचिहतानि । आहितामिपदे तु यद्यपि क्तमत्स्येन ३० पिनोवेर्धातो अग्निपयने अज्यांनीहोमेषु अप्पियने अमिविद् मितिः, फ्लापनि गा भायनानाम् । आधानस्य तु नात् पर्मन्याद्यन्यथाऽनुपपत्या च भाषनाऽऽक्षेपात् अग्निगागा भायम् । तपानन्तरमेव निष्टसमिति अमिरर्मकचयनपरगम्भावनाया एव भूतायाः निमित्त- सावगतः, अगिरान्दवाच्यस्य न ज्वलनाख्यस्याग्नेः रिसेपः। - अनन्तर मा सद्भूत यात् ' ( ५॥३॥९॥ स्वरूपेण नयनरमयाभावात् चपननिष्पादितस्पण्डिला- २२) इति पूर्याधिकरणोणगुणसूने यदग्निहोत्रादिवेष- भारत्यद्वारा पर्मल्यावगतः, आधारतायाश्च साग- न प्रत्यारपानात् प्रगति. । 'फर्मणि ' ( पा. ३॥ पचपनकरणकभायनायाः भूतत्यायगतेः तदन्त एवं .. (पा० ३।२।९१) इति कर्मणि अग्नौ उपपदे तथैव लक्षणया मावनायगतेः तस्या एव भूतायाः निमि- विप्प्रत्ययविधानात् अग्निकर्मिका | गन्यावगम. तथापि ज्वल्नाख्यरयाग्नेः आधानकर्मत्वरय अपनाकरणिका भावना भूता सती निमित्त, न तु चपन- | स्वजन्यानान्तरापूर्वाधारत्वेनैव वाच्यत्वात् , ताशस्य च भोका । भाषना च फलनिष्पत्या भूता भवति, आधानान्ते एव निष्पत्तेः तदन्ते एव आहितानिनवानि । कियायाः फलापयर्गिवात् । फल चान अङ्गप्रधानार्थस्था- नहि अन आहयनीयत्यादिना कर्मत्य श्रुत, येन पयमाने- नधारणरूपम् । तेन साङ्गतुसमाप्तिपर्यन्त चयनकरण- प्यन्ते तनिष्पत्तिः झटक्येत । कानिसस्वारभाव्यकभावनानिवृत्त्यमावेन निमित्ताभायात् न्यायविन्दुः- चपनानन्तरमेव प्रतप्रवृत्तिः' इति न युक्तिमन् । अग्निचिनतानि चयनानन्तरमेघ कार्याणि आहिताग्नि- -वर्षति न धावेत् ' इत्यादीनि आधानस्य तु चयनवत् इत्यर्थत्याभायेन कन्यपूर्वसाधन- मतपत् इति प्राप्ते, चयनक्रियायाः फलपर्यन्तत्वात संस्कार वाभावात् स्वतन्त्रमेव अग्निगतमहरा फल, इति तनिमित्तक तदनन्तरमेव कार्यम् । फल चपनक्रियाया. नाहितामित्रतेषु कलन्तप्रतीक्षा । अग्निचिनतानि तु अग्युपकारः होमसाधनाग्ने रण इति तरामाप्यनन्तर चयनेनाग्नि समृतवतो विधीयमानानि चयनावान्तरकार्य-समितिकम् । आधानफल तु अमिगत अदृष्ट अनन्तर- स्थण्डिस्थापनादिमानेणाग्निचित्त्वाभावात् क्वते एव प्रव- मेव भवति इति पिशेष इति सिद्धान्तः । तन्ते इति वैषम्यम् । सूनार्थस्तु अग्निचित्सयुक्त व्रत चितमात्रे एन स्यात् निमित्तस्य प्राप्ते इति । मण्डन---' यागे पूर्णेऽगिचिद्मतम् । चि--न धावेद् वर्षतीत्यादि चितौ सत्या ऋता शंकर--'कन्यन्ते लगिचिदाः।। युत ।, आद्यश्चितर्निमित्तत्या, न कतावग्निचित्चत ॥' on अग्निचयने अग्यानीहोमेषु मान्नवर्णिकी तस्मात् त्वन्ते तानि व्रतानि । इन्द्रादिदेवता । अग्नौ थुत 'अन्यानीरेता उपदधाति' भाट्ट--' वर्षति न पावेत् । इत्यादीनि अग्नि- 'आप्रयण निरुप्यता आहुतीर्जुहोति' इति । 'शतायुधाय' चिटग्रतानि आमरण षमान या चपने निमित्ते पुर- इति पञ्च गवा प्राणभृन्यायेनाज्यानय । उपधानररण- पार्थतया, आधाने निमित्ते आहितामिनतवदेव विहि- ताया. 'तद्वानासाम्' (पा०४।४।१२५) इति स्मृत्याऽयगमे- तानि । अत्र मतपदश्रवणादेव उभयनापि सक्ल्पलक्षगा। ऽपि एता इति पदेनाहुतिवरणताया अप्रतीतेर्न मात्राणिक- पुरुषार्थस्य च वाचनिकालश्रवणात् द्रष्टव्यम् । तदिद- देवतासिद्धि । होमे मन्भमनन्धस्तु नियमाणानुवादित्या- मग्निचित भूतवयनमानस्यैव भूताधानवत् निमित्त- दिनाऽप्युपपन्न | देवता तु सामान्यपरिमारानुसारेणान्यैव स्वात् चयनमाने ते वर्नन्य आहिताग्निवतात् इति कल्प्यता इति प्राप्ते, एवा इति पदेनेष्टकाना पराम” प्राप्ते, 'मणि' 'भूते' इति चानुवर्तमाने अन्वादेशे एना इत्यापत्या आरश्यरेन ऋचा परामर्शन 'अग्नी चे.' इति सूत्रेण कर्तरि चिनोते. विष्पत्ययविधा- | तासामाहुतिपदसामानाधिकरण्येनान्वयानुपपत्तेरेष एता- , - ·२३ अमिचयन उपसदिनेष्वेव अभिपयनगतस्य इतिश्रुयुक्ता न निल्या, किंतु प्रतिष्ठाऽभाननिमित्तेन ! भाष्य - यदि कदा चित् प्रत्यक्षया श्रुत्सा नैमित्तिकी तथा च पञ्च चितयो नित्याः, पष्ठी च चिति- प्रसङ्गो न म्यात् तान्याऽनुमीयैत । अस्ति तु नित्यधारणभ्य रनित्या, इति पनितिकोऽमि: नव्यः 1 वि. vivis.प्रमझिम गतश्रियः श्रुतिः 'पार्यो गतश्रिय आहवनीयः' अमिचयनं उपसहिनेष्वेव, न तु वतः पूर्वम् ॥ इति । आहवनीयस्थानापनत्वात् उरव्यम्यापि नित्यधारण मन्थनाहाणयोदशोत्तरमेव चयनपाटादुपसाः पूर्व- प्रसनम् । तपनिषेधार्थेय श्रुतिः । तस्मान श्रुत्यन्तरम्या. मेगामिवेत यः, इति प्राप्ते, 'यटहरनि चेन्यमागस्तदहरुभय । नुमान भते । अतो नित्यधारणम्य अविधानात् समस्येन् ' इत्यान्युक्सटोरेफाइक्रियमाणलरूपसमासविधा- कार्याभागच अधारणमेन श्यात् । नादुपमदिने एयामिश्चत यः । संकर्ष. रारा शा-याम्याग्रिप्रमङ्ग (प्रमशागत विचार ) समाप्य अग्निचयन त्रिवारमेव कर्तव्यमिति न पुन. नित्यमेवो गाग्निमुपरभ्य चिन्तपति, विमुग्व्यम्य नियमा, पतुर्थाद्याहारसंभवात् ॥ विचारगेगामिश्वेत यो | नित्यधारण न वेति विकल उताधारणमेवेति । तन न माधिमार, 'जानुदा चिन्वीत' इत्यादिवाश्यन्त्रिवार- प्रतिमदध्यात्' इति धारणप्रतिषेधः अमन्या माप्ती अनु- माहियमाणानामेन सण्डिलपरिमाणेधशमख्याना विधा- पपत्रमान, प्रापर विधिमनुमापति, तेन बानुमिवेन नात् , इति प्रात, याथाराम्येन बटुवार मातम्य तदाहारम्य विधिना प्रापित, तप्रतिषेधेन च मनिषिद्ध धारण विकल्प- परिमग्न्यार्थत्वे गौरवापत्तेः, प्रयमाद्याहारनिमित्तागुणमात्र- मति (सामान्यरचनारिताया अपि प्रातः निर्दोष- विधानपरत्वेनापि तेपा विधानामुपपत्ते., 'उत्तरमुत्तर शास्त्रसारिततया अत्यन्तापायोगान् तदानीमपि रियो पराग' इत्यस्य 'नाम्यहम निना मनीयाम रिचीन 'दुरः इति भावः) इति प्राप्ने, अभिधीयते । सामान्य- इत्यम्य 'यहत्तममपरिमित स्वर्गसमधिन्वीत' इत्यस्य | माहानीयधारण गतश्रियो विहित, उग्व्यवाय आहपनी- चार्ययाय सन्ति चतुधांद्याहारः। संर्प २१११३०. | यन्धानापनः (आहानीयवानापन्नायोग्यम्य आहवनी- अमिचयनगवस्य उपयस्यामे. नित्यं न यधर्मो धारणमपि सामान्याचनप्रसादरादेव प्राप्नोती- धारणम् ॥ त्यर्थः । १५ च मौदियादेनोस्नम् । चम्नुतम्नु आहवनीय नित्यधारणे विकल्पो नहास्मात् प्रतिषेधः पा उन्य., न खानापन: अन्धोऽमि., तवम सभा- श्यात् । १२॥४॥२०॥३०॥ देव सामान्याननेन तभ्य धारय माप्नोति इत्यायेनाह-) भायंगसिनेर उग्न्ये चिन्ता, सिमर नित्य धार्यों आहनीय पर हि मतापेन उग्थ्य. सजात., सभ्य नया, अथा नेर धानेति । नवोरने । नियधारणे पारण सामान्यचनमात गतभिषो भारण किया, धाों या नया । पुनः ! नदि अम्मात् पिपे भनेन प्रीमिष्यते, इति नानेन अवतरिध्य- माध, स्यात् । धारीपनाम्य भरि 'नुमान गमाति । तम्मात् अधायं पापमुग्य.। (न प्रतिगमध्येन् , यन् परममिति भ्रातृपमम्मै जनपति च सामान्यपननातनिधपर पिपन्यो दुर्गर (गमिष्यन्, गमिपी गनिन्धीत इति स्युतगिति याच्यम् । मामान्यमानस्य पर्युदामः पाठोपर) शी भुतिः। परमग १ पनि पनीरंग दोगमागरन पराम्प उपानिमारणे प्रमोन् भनि । गा, 'न गन्तव्य , न भनिहितलाभारात् उपन्याग्निमनियो भूपमा भोगम' नि मी गमावगर्ग भोजनमनट्न पनिदर' यम्य न पर्युदाम रामरही वाच्यम् । भान न मिनोग माग टर, ही आपनीयानासर अन्यन्तर टालोमि. परं Frm fort तिमीपते , RE, अमनो भाइसमापनप उपाधि- प्रीपेन मिति सम्मका को पनपन तम्प प्रतिर पगा- निस्पारणाहा प्रवियो गमियः । १॥ गेमा । भानीय मोम, नसीपी उन E ·२१९४७ संकर्ष. २१११३८. अमिषयने इष्टकाविशेष ३२. अमिचयने इष्टकोपधाने न्येनेष्टपा: पचन्ति ' इति नियमार्थो विधिः । संकर्ष. । आक्षेपलभ्यः। ननु वर्णशब्द ए तत्परः, शम्दसयोगात्' इति सूत्रस्वरमात् । रेवासामान्य वर्णशब्दस्य शक्तिनिल- अग्निचयने इष्टकाविशेष एव सशिरस्क | ब्योरमारात् । 'वर्ण नु चाक्षरे' इति कोशेन नपुंसकत्वाप- एयाग्निश्चेवव्य इति शिरःशब्देन ग्राह्यः, न तु तेश्च इति प्राप्ते, 'कारेसाः पश्नाच पुररताच, यालि- पक्षिशिरः॥ राशिरस्क एवामिधेतन्यः' वयसा | पिता मध्ये ' इन्यन्तेन नानारेखापतीनामिष्टकाना देशवि- या एप प्रतिमया चीयते' इति पचितुल्यताश्रुतेः, शेषविधानोत्तर सर्वान् वर्णानित्यस्य पाठेन सर्ववर्णशब्दस्य अग्नेः शीर्णो आरोः शिर उपदधामि' इति मन्मपर्णात् , । पूर्वप्रनान्तविविधरेग्नापरव्यावसायात् , सति तात्पर्य- 'पक्षयोः स्तुयते । (निवृता शिरसि स्तुवते' इत्यादि- महे तदनुपपत्या लक्षणाया अपि न्याय्यतया, यावद्विरो- विधिदर्शनाच्च इति प्राप्ते, इष्टपाविशेष एवान शिर:- पाणा विनियोगविधिभिरेव सर्वरेसाऽऽक्षेपे सति तदगु- शब्देनोन्यते । पक्षिप्रतिमतायाः किंचित्यादृदयेनाप्युपपत्तेः । वादफे वास्ये तस्या अदोषत्वाच्च, उत्तकोशे चकारेण स्वयमातृण्णाहोमे 'एतद्वा अमेः शिरः' इत्यादिवत् गुण- पुंलिङ्गपदस्याप्यनुकात् रेसापर एप । संकर्ष. वादेनापि मन्यगतशिरःशब्दोपपत्तेः शिरमि सुपते । २।१।५. इति वैधेऽपि पदे वास्तविकशिरोऽभावादेय राक्षणिक्ता। अमिचयने इष्टकोपधाने प्राची प्रतीची इति कर्तुर्मुसवादः ॥ पश्चात् प्राचीमुत्तमामुपदधाति, र अग्निचयने इष्टकाशब्दात् दूर्वादिपु नेष्टका- तस्मात् पश्चात् प्राची पन्यवास्ते' इत्पत्राप्युत्तन्यायेन धर्मः ॥ श्वाससाराणामिष्टकाकार्यार्थत्वेऽपि द्वाराशे रीतिवादे प्राप्ते, गणेषु तथा समवेऽप्येकस्या तदयोगात् नियमविधरानश्यकतया चमताधिकरणन्यायेनेष्टकात्वस्यावि- वाक्यशेपे क्गतत्वेनैव विवरणाय कर्तुरेवाय मुग्पयादः । वक्षाऽभागाद् दूर्वाधृतादिष्वार तेरभावेन इष्टपात्यजातेरभा- संकर्ष. २११११९, वान्न तेप्पिष्टयाधर्माः इति प्राप्ते, 'दूटा उपदधानि । अग्निचयने इष्टकोपचाने प्राचीरुपद्धाति 'घृतेष्टका उपदधाति ' इत्यादी इष्टकाशब्दप्रयोगस्य इति रीत्यपवर्गवादः ॥ ' प्राचीरपदधाति । 'प्रतीचीर- तद्धर्मप्राप्त्येकफलप वात् 'सहसेप्टकमनि चिनुते' इति । पदधाति' इत्यादौ योष्टकागणानुवादेन प्रामुसत्यादिक विहितम्रख्याधटफत्वाच्च भवेयुरमृन्मयीप्यपि इष्टया-विधीयते तन चतुरस्रष्टयानु गुग्गाभावात् प्राइमुग्रकर्नुपधे- धर्माः । संकर्ष, २११८. यत्वेनैवेष्टकाना प्रामुरसल्याापचारः इति प्राप्ते, एकैकग्या अग्निचयने इष्टकासंख्यापूरणं लोकंपृणाभिः इष्टकाया मुग्पाद्यसभवेऽपि यहूनामिष्टकानामुपधाने प्रार- मन्त्रन्यूनत्वे ॥ यस्या चितौ ये मन्त्रा. मकान्तात्रेय | सस्थायादेरनियमन प्रातो, प्रागपवर्गा एवेत्यादिनियमार्था मनरावृत्तैः सासा चिति: पूरणीया इति प्राप्ते, 'यदेवा-विधयः । प्रतीनोऽनुयाजान् यजति' स्त्रोन यच्छिद्र तदेतया पूरयति' इति वचनेन लोक- इत्यस्य वाक्यशेषे 'प्राञ्चमुत्तम सस्थापय युत्तमेने पर प्रणाया च एव न्यूनपूरणे विनियोगात् प्रान्तनियतस- तु समिनति' इत्यन प्रत्यगपवर्गत्वे प्राप्त प्राखा आहे. ख्यामन्त्रसमाप्ती अवशिष्टा इटकाः पृणमन्त्रेणयोप- तीविधाय चरमयेतरयोरनुसभेदेनर प्रत्यक्षमुपरयो । धेया. । पुनःपुनरावर्त्यमानत्वादेव ' अपातयाम्नी लेक- संकर्प. २।१।१८. पृगा' इति स्तुतिरुपपद्यते । संकर्ष. २०१६. अमिचयने इष्टकोपचाने मन्त्राधिक्ये पय- अग्निचयने इष्टकासु सन् वर्णान् इति नान्तरमयोगे अवशिष्टमन्त्राणां उपयोगः ॥ 'लोक रेसावादः ॥ 'सर्वान् वर्णानिष्टकाना पुर्यात् । इति श्रुतो | पृण छिद्र पुश' इति मन्त्रमेव सहसगारमापर्य सर्वा पर्णशब्दः श्वेनादिरूपपरः एव । अन्यामतरूपागामन्यव इष्टा उपधैया , सदितरैमा नानाविधमन्नाया बाहुल्लान कर्नुगशस्यवादेव तादृशनसमवायिसुधागरिकादिद्रव्यलेप | इति प्राप्ते, सथैरेव मन्त्रैराधेयाः । ये त्वपित्रा मन्यारते अत एच .

·अमिचयनगन २५ अमिचयनगतेत भियत । तस्मान नियोगे कामश्रुतिः । कि तार्ह ? होमा- | गुवषेऽशाक्पालं निर्यपेत् , यस्थानिः प्रादाव्येन सह यैवाय नित्यो नियोगः अभिविशेषविधानार्थमन्यते । सहयते, अशुचितर एप योऽमिः पादाव्यः' (इति)। यावदुक्त स्यात्, वैद्युतमग्निं होमार्थ कुर्यादिति, तायदे- वचनादिति चेत् । २३ ॥ वेदम् । एव चेत्, नैमित्तिकः तस्मिंस्तरिमन् कार्य नित्य भाष्यं आह, नैप दोष, । वचनात् संवर्गः । न मनि विकरोति इत्युपपन्नम् । वाचनिके क्रियमाणे दोषः। टुप्- स्वाश्रयेषु अन्यावृत्तविषयस्य सामान्यस्य तथेवरस्मिन् । २४ ॥ ततोऽन्यत्रापि वृत्तिसभवात् । इति ( माष्यम् । ब्राह्मणे- भाष्य-उच्यते । इतरस्मिन्नपि पक्षे वाचनिकः भ्यो दधि दीयता तक कौण्डिन्याय' ) स्वाश्रयेषु ब्राह्मण-1 असस्कृतेषु होमः । एवमुमयन वाचनिकत्वात् दोपाभावे पिण्डेषु अन्यावृत्तविपरस्य सामान्यस्य अपरिच्छिन्नविष- ) सति नैमित्तिकस्यात् विकार आश्रीयते, न समुच्चयः । यस विशेषापेक्षया ततोऽन्यत्रापि वृत्तिसभवात् । तस्मात् उत्सर्गेऽपि कर्मणः कृतत्वात् । २५॥ विशेषात् कौण्डिन्यात् अन्यनापि ब्राह्मणपिण्डेषु धृत्तिः भाष्य-अथ यदुक्त तस्य देवतार्यत्वादिति, तम समवत्येव । तस्मात् सामान्यशास्त्रं कृतार्थ अन्यलिन् । मः । उन्सर्गेऽपि नित्यस्थानेर्देवतापरिग्रहो न विरुदः, विषये । 'विशेषस्य चान्यत. परिचिन्नस्य तदवसायिनः । र्मणः कृतल्यात् । अग्न्यन्याधानेन देवताः परिगायन्ते, तदसभवे विपयाभावप्रसवात् उपदेशवैय) मा भूत नाग्निना । एव श्रूयते । यः पू[रग्नि गृहाति, स ये इति ' (इति भाप्यम् ) विशेषस्य पुनः कौण्डिन्यादेः । श्वोभूते देवता अभिपजते ' इति । तच्च कृतमन्नग्रहणम् । अन्येभ्यो वाझपिण्डेभ्यः अवच्छिन्नस्य तदवसायिनः । तेन परिगृहीता देवताः । अग्न्यन्तरे वचनापजते । तदसभपे तस्मिन्नसभपे विषयाभावप्रसङ्गात उपदेश- तस्मादविरोध । वैयथ्य स्यात् । तस्मात् तदपि विशेषशास्त्र अनुग्रहीत यम्। शा-काम्येन नित्यम्य निवृत्तिः। चिक्ल्पसमुच्चय- एवं बाधो वर्णितः, सोऽयुक्त । यत् कारण, शास्त्रानुप्रहः । विचारे समाते समुच्चय. एवास्ति नास्ति इति चिन्त्यते कार्यः इति नास्ति चोदना । यदि शास्त्रानुग्रहमात्र स्यात्, इति सगतिः। दधिदाने कृते अनुगृहीत शास्त्र, इत्युभयन दधिदानम् । सोम-जाघनीनामेमार्थत्वात् विक्रूपेऽपि उख्यस्य एरातु नेप्यते । तस्मात् ५ एष माधोऽलाभिर्णितः वाप्रिादेश्च मिनकार्यत्वात् समुच्चयः इत्युत्थितः नित्यनैमित्तिकयो , स एव । अथ यदुत, अभ्याधानात् मगतिः । सूत्रे नियोगशब्दोऽवधानायकः । परमिति, अनोच्यते । तानि द्वैध' (२०१६) विनियोख्याग्नौ काम्यवहिः सयुज्यताथ इसम्याधानेन द्रव्यं चित्रीप्यते । दृष्ट एव समारोऽग्ने । बाघक. !, कार्यभेदादादिमो, ऽन्त्य. कामेनान्यप्रसञ्जनात् ।' तस्मानार्थ इति सिद्धय । भाह--अग्नी उस्लोऽग्नि. 'सत्तापेनाग्नि जन- यधनादसंस्कृतेषु फर्म स्यात् । २१ ॥ यति ' इत्यनेन उपना तन उपा आहवनीयाग्निधारण- भाष्य-यचेदमुक्त, असति चासरखतेषु म पान यजमानगले शिक्येन अन्दमात्र ध्रियते । तस्मिन् पाने प्रियमाणाहवनीयोऽनि उख्य तत्र दोशोत्तर- स्यादिति, तर मः । वचनात् अमस्कृतेषु कर्म स्यादिति । सिमिर वचन न कुर्यात् । नाति वचन- कालत्यात् अमिहोनशेमाचारणेप्रति मत्वर्या होमाः स्थातिभारः । यथा 'पदे होति' इति । नियन्ते । त माय वृभामाग्यरतो प्रहारसमस आहत्यापदयात् , अाशदनासामन्य' इति भवम् । संसर्ग धापि दोप: स्यात् ।२२ ।। तदिह काम्यायोगे नित्यायोख्यम्य आहवनीयादे. पाय- भाध्यं-अपि च यदि समुचय: स्यात् , प्रादाज्येन सह । विधया प्रमद्रसिद्धिरनि नवा इति चिन्ताया , नान संसर्ग: स्यात् पैदारिफम्य । तन गु दोरा भयो 'अग्नये | उपाधिकरणकारयानाभितो भ्राष्ट्रादिरमिः पोदेरोन मी.मौ.४ .

·1 . अग्निश्यने धर्मचिती अग्निचयने चित्रिण्यादीनामना अमिययने धर्मचिती प्राश्चमिति कर्तुर्मुग्य. अमिचयने चितिशब्दो न प्रसरपर, बादः प्रत्यामिति तु कूर्मवादः ॥ मोरधान प्रत्य किंतु तदवययपरः ॥ पञ्च वितयो भान्ति पञ्चभिः प्रासमुपदधाति । " पुरस्तात् प्रत्यनमुपदधानि' इनिपुरोषैरम्यद्दति । इत्यत्र स्मंणि क्तिन्तेन चितिरान्दैन- श्रुतेः यदरिय कर्मणोऽपि प्रामुपदसंभवाद् अनियमेन । मेरः प्रस्तर उच्यते । प्रासादादी स्थपतीनामेका पितिरव कूर्मः पर्ता या प्रत्ययः प्रामुपो या इति प्राप्ते, निवृत्तेनि व्याहारदर्शनात् । अत एव न चपननियोच्यते। रिकल्पस्यान्याय्यारादेव प्राञ्चमिति फर्मुपवादः । 'पुर-/ तम्या एकाच अनि चिनुते ' इति विधरम्यासाद- साययश्च । इति तु धर्ममुपपाद । संकर्ष. २११२०. भागत् प्रसरपञ्चरविधानादेव पुष्वरपर्णरुक्मपुरुरवय- व अग्निचयने 'पृतेष्टका उपदधाति' इति । मानणगाना व चन निवेशे प्रसक्त तेषा पूर्वपूर्गेपर्युत्तरोत्त घृतपूर्णपटोपधानम् ।। 'घृतेष्टा उपदधाति । इत्या- रविधानं याचनिक सगच्छते, इति ते सह नव प्रसारा. दापि ' धृतं मिमिहिरे' इत्यादिमन्त्रैरुपधान मृन्मयी. इति प्राप्ते, चयनक्रियाया एन्वेऽपि पुरोपय्यवधानरत- नामेव प्राणभृन्यायेन (११४१२२२३ ) विधीयते | भेदेन तदययपाना पञ्चधाविभागमभागार कमैपदेशपर- इति प्राप्ते तदन्यस्योपधान, घटे पूरणेन तसभात् । चिनिशब्दः । अत एव 'सपमामा च विकर्णी पुष्करपर्णम्मेष तडिङ्गमन्नाणा नममरणयोरभावात् । चोत्तमे उपदधाति' इत्युक्त्वा 'नान्यामिटकामुत्तरामुप- वृषभादियन् विरोधाभावाच । संकर्ष. २१११२४, दयात् ' इत्यादिना सर्वोपरि एकान्तरनिधाननिषेधर- छु अभिनयने चतुरस्राणामिष्टकानामेव 'मण्ड- र्यापत्तेः पुष्करपर्णादिचतुष्टयम्य त्यनियमेन निवेशे प्रयके लेटका उपदधाति ' इति नामान्तरम् ।। माडले. नियमविशेषार्थो विपिन विरुष्यते । संकर्प, १९१५. टमा उपद्धानि' इत्यादिना श्रुता मण्डलादीका अग्निचयने चितिसमुदायस्यैव वेदिधर्माः नाम्नोऽन्वर्यकल्याप परिमण्डलाधारा भवेयु इति न तु तदाधारभूमेः ॥ चयनाधारभूमेः उत्तरवेदिधर्माः प्राप्ते, चरनमार्थताविरोधाचारवागावैवानि कार्याः इति प्राप्ते, प्रस्ती मध्यमोपसदि विहिताया मामानि । संकर्य. २१११२५. उत्तरवेदे. स्थाने एव विकृतौ अधिानेन तत्वार्याप- E अनिचयने चतुर्याद्याहारेषु त्रिपाहसाधिका भतया शरेविय अमावेच उत्तरवेदिधर्माः, न तधोभुवो संख्या स्यात् ।। चतुविष्याहारेषु पुनः प्रथमवादिति- भान्ति । संकर्ष २१२६ वश्या एकद्वित्रिमाहसा एवेष्टका भनेयु' । नीयमो अग्निचयने चितिण्यादीनामनारभ्याधीवा- निषेधादा निमाहसस्पैयाभ्यारा: एस्यावरस्यानाम्नानात् नामिष्टकानां लोणात. प्रागुपधानम् ॥ इति प्राप्ते, प्रहताना सख्याना नैमित्तिाबानिमित- प्राग् लोणायारवस्याः संपूणार्थत्वात् । मन्तरेण तदप्रत्तेः मुख्यान्तरमेयाश्रयणीयम् । संकप. (५३२८/२०॥ २।१३१. भाध्य-औपानुवाक्ये काण्डे इष्टया. ममामाता। अमिचयने चितिमानेषु यजमानगतं अध्ध 'यत्रिणीरूपदधाति' चिनियोरुपदयाति' युग या मानं माह्यम् ॥ याममात्राणि पक्षपुष्टानि उपदयाति' इति । तत्र द समधिगत , मधमाया भान्नि' इत्यमो ध्रुवम् । तत्र वर्मण्यत्ययों. प्रवृत्तात् चितौ उपधेपा इनि । तर मदेदः, मान ले अनियमानियमस्य युक्त पाच तस्यैर न्यामो प्राधा । उत पवादिति । किं प्राप्त है 'अन्ते तु 'शूग जुहोति ' इत्यत्र कांगशूर्पस्यैर ग्रहणदर्शनात् । बादरायशः' इति (१९१९) । एवं प्राप्ते, इति प्राप्ते, वनमानसमानपत् नन्य (अपो.) चोदित- उच्यते । मार लेक्शाराः, तम्या. गपूरणावाद । स्यात् अनियमः । शूर्पम्य तु तदर्थमेगमादन विधानादेप- सपूरमार्थता तम्या: थयते । यदेवास्योन, यच्छिा, भ्यम् । संकर्ष. ११. तदेवया पूरपति, लोक पृष, छिद्र ग' इति । पृशाया, ·अमिषयने चित्रिण्यादीनामिष्ट अमिचयने धार्यामिनाशे . भाष्य-- नैव एता अन्याया विती । त्यां तर्हि ? मण्डन- 'चित्रिण्याचा मध्यवितौ।' मध्यमायाम् । बुत १ माशगवत्य एता इटवा, तासा शकर- 'चिविण्याचास्तु नान्तत । मध्यमा चितिराम्नायते । 'या वै काचिद् दासगसीमि अमिचयने तिसपन्यदान मानणाय । 'रद्रो वा एकामभिजानीयार , ता मध्यमार्या चितावुपदध्यात्' इति । एष यदमि , तस्य तिस शरव्या प्रतीची तिर भयनूची, मनु सर्मा एप इश्का माझणपत्य । नेत्याह। अपरा लिङ्ग वाम्यो वा एप आदृश्यते योऽनि चिनुते, अणि चित्वा प्रमात् समास्यागाच । तस्मादेना नान्ते स्युरिति । तिस्पन्यमयाचित प्राक्षणाय दद्यानाम्य एव नमस्क्रोति, शा-थिने मदनुपाने प्रमश्चिन्त्यते । कि चिति । अथो ताभ्य एवामान निष्कोणीते' इति श्रुत तिवधन्य ज्यादीना उनमायामुपधान उत्त मध्यमायामिति । कप्त । दानमपि पूर्वन्यायेन अबङ्ग इति प्राप्ते, स्थण्डिलस्यैत्र मायायायपन्तेऽनारम्यचोदिता । या का चिदिति । द्रवातदीयशरव्याभिरगिवित आत्रश्चनमेवदानेन, तान्य घास्य तु विधये न भवत्यलम् ॥' उच्यते। वचनाम | आमनो निष्पयशदवास्य क्रियाङ्गत्वे एवोपपद्यते । न च ध्यमाया स्यु प्रत्यक्षराहाणोदिता ! जानातिरभिपूर्योऽय | सनिपातिनोऽनस्याहान्तर विपतिपिट, रयतरागस वर प्रत्यक्षे वर्तते यत ॥ वाक्य चायवदेव स्याद् वादमात्र वन दानस्य दर्शनात् । सर्प १११६ थकम् । चिनियादेर्निवेशोऽतो मध्यमाया चितो भवेत्॥ अमिचयने धार्यामिनाशे ज्योतिष्मतीप्टे सोम-- अभे आभिमुख्यार्थक्त्वात् विषयाभिमु नानुष्ठानम् ॥ ख्यस्य अन्यत्रासमरात् अभिपूों जानाति प्रत्याज्ञाना धारणे व परार्थत्वात् । ९।४।७१२९ ।। यक । अभिपूर्वस्य जानाते प्रत्यक्षे रूदि इत्ययाहु । माध्य-~-इदमाम्नायते 'धार्यो गतश्रिय आहपनीय वाक्य च इति (गा ) एव च वाक्याथम्यागाधे प्रत्यक्ष इति । अस्ति (च) अमिहोनस्यानुगमे प्रायश्चित पानिखिस्ताक्षणपर नमेव पायगिति भान । 'अमये ज्योतिष्मतेऽशवपाल निर्वपेत्, यस्याग्निक- वि-- " चिनिण्यांदेरुत्तमायामुपधान पुराऽया।, तोऽहुतेऽशिहोर उदायेत्' इति । तत्रैोऽर्थ अन्यायादुत्तमाया, मध्यमाया तु यावयन " सागयिक , यदा धार्योऽग्नि अनुमति ना भाट्ट-- चिनिण्यादीना तु ' या का चन माझणर विमिद मायश्चित्त वर्तव्य नेति । प्राप्त । तीमिएकाममिजानीयात् ता मध्यमाया चितात्रुपदयात् ' कर्नयमिति । उपमप्राप्त हि निमित्तम् । एतार इति यचनेन मध्यरचिती उपचानम् । अन हि अभिपू दिह अमि अमिहोत्रार्थ उद्गुन दम्य जानाते प्रत्यत्रज्ञानाचित्वात् वाक्यस्यायवधाच मन्य अनप्रोजन उद्वाति इति। तचेद गर्ने मातम् । क्षत्राह्मणविहितेण्योद्देशेन मध्यमचितिरूपदेवाविधानम् । तस्मात् पतय शयश्चित्तमिति । ननु सर्वार्थमेतत् , उपधानमरणप्रास आश्रय प्रत्यक्षमाझगाव इश न रेश्लायाशिहोमाय । उन्यो । यदि मरमसमुदायार्थ फापचिश्रुतान्दविनियुक्तम मोपधेयन्च इयुक्तमेव भूमा तत् विलम्याथै न भरती युध्यते । यत्तु एवैक्रम विकरणे (११४११७ मा )। न च प्रयाबामणरत्वम्य । इत्येव साय, दन् सर्वेभ्योजी प्रयुक्त अग्निहोत्राय मयुग उद्देश्यविशेषणता, तदन्देन विशिष्टपरामर्शकेन विशिष्टो । भरति । न येद सर्पकर्मसमुदायाथै, गमुदायस्य अचो इंद्योपपते । अतो मध्यमचिताधेयोपधानम् । न चैद दितत्वात् , माधनानि प्रति आकाक्षामा । एकता प्रारणिकरिषय, अनिशेषात् । कम उदरणमापाड्याति । सम्मान मार्यमपि सन् अनि न्यायविन्दु -- चित्रिपानामन्ते निवेश इति होत्रार्थ भवति । एव चैत् अनुगमनमायश्चित्त प्रामा प्रासे, यांचे पा चन माझगातीमिण्यामभिजानी वीति । यथा पशग परिसमूदन यापचर इत्येवमा यात् ता मध्यमापा चितौ' इति वचनान् मध्यमाया | दय पाया घाऽग्नी अहन्यानि वियन्ते , इति सिद्धान्त प्रायभित्तमार दियेन एप प्राप्ते, भूमः । पारणे ग* निमित्त , एवं ·अग्निचयने इष्टका अमिचयने इष्टकापाका . , भिरिति विपरिणामावश्यभागत् इन्द्रादय एर देवताः । मिटवाया निदध्यात्। 'सौषधं वपति' इति विहितयो- भाष्यमारितु नेदमधिकरणमित्युसम् । संकर्ष. १४. श्रापधयोरपि सनिर्वर्तकत्वाविशेषात् इष्टकाधर्माः अग्निचयने इष्टका अश्रिमत्य एव कार्याः ॥ कर्नच्या इदि प्राप्ते, अनारच्य एव स्थण्डिले सर्वोषध- इष्टमायाविशेषात् प्रयोगप्राशुभानाय अनियनंगखान-चपनस्य, समाप्ने च चनिधानन्य नियमाणतया तत्कालीन यत्वे तासा प्रामे, इष्टकानां चितिनिवृत्तिम्पकार्यप्रयुक्त- पत्यभावान्न तद्धर्माः । संकर्प. २११११०. वेन बस्पार्थनाभागादधिमन्तरेण तद्रयोगात् साधिका अभिचयने इष्टाधर्माः नतीपु न एव भवेयुः । 'चतुरश्रा भान्ति' इति त्याक्षिप्ताश्रधुद्देशेन । भवन्ति ॥ ' नैर्ऋती. रक्ता उपदधाति' इति गुगमानविधिः । सर्प, २१११२. विहितोपधानार्थत्वेनेष्टकाधर्माणा नैनाप्यपि प्रवृतिः . अमिचयने इष्टकाः पका एव माह्याः। आम- इति प्राप्ते, नैनाटकासन्धी उख्याधारशिक्यप्रक्षेपवि- पवसाधारण्येनेष्टकापदप्रयोगात् 'पवेष्टरचित. प्रासाद. धानेन तप्रतिपत्तिमानार्थत्वेन सण्डिलनिर्वतालाभावेनो. इत्यादिप्रयोगेषु पदान्तरसममियाहारेणैर परताप्रतीतर. पदधातेगौणत्वेन न मुग्यधर्माणा तर प्रसक्तिः । नियमः, 'नैनीः कृष्णास्तुषपका भान्ति इति पतिपयामु संकर्ष. २०१५ पापविधानादितरा आमा एव वा इति प्राप्ते, 'न कृष्णा अमिययने इष्टकाधा. सिवतासु न न रमणामुपदध्यात्' इति निषेधरलदेवोनीते यांमा भवन्ति । सिक्तानामपि सनिर्वस्यानिशेषादिष्टया- पारे, पतिपमानां पाये तुपाणा ग्राभनत्यमाभनियमविधि-गरपयोगाय सामान्तर्गत्यवश्यभावेन तयाँ देवतया' परत्वे लायात् ' अमिनेटवाः पनन्ति' इति शाय- इति मन्णेनोपधान भवेत् इति प्राप्ते, ' तागामपरिमि- न्तरे श्ररणाच पसा एव । संकर्ष. २॥१॥६. | तामिः सिक्ताभिः पूरयति' इत्यपरिमितविशेषणेन अग्निचयने इष्टकाः पशुशीपायुपधाने अन्त- सहसमन्व्याभिर्भावात् चतुर्धारणे दक्षिणायन्दम्येर रामपूरणार्थ न विधेयाः॥ पशुशीपांशुपधाने यदन्तरा- | तस्विशारादप्रयोगस्य स्तुत्यर्थत्वान्न मन्त्र । संफर्प. लमुत्पद्यते तगूरणार्थमपि कतिपया इष्टका निर्मातन्याः ।। २.१९. समि' इति तृतीयाश्ररया चयन प्रति निरपेक्षतारण या अग्निचयने इष्टका निर्माण दीमोत्तरमेव ।। यगमात् । तया परस्परमसन्धमन्तरेण नेरपेक्ष्यायोगात् इटमाना निर्माणे विशिष्य पार विधरमायान् याथा- इति प्राप्ते, निरन्तरारेटकामा पम्पागभात् विनापूर- } काम्ये प्राप्ते, दोशोत्तरकार. र नियम्मने । टा. गरिधिनाय अवर्जनीयरिचिदन्तरार स्पेत्र याचनिकामन्म- मूल्यभस्म स्पृश्यते तेन सपा अमयो भवन्ति ' इति यशुधवान्तरारम्यापि सोदम्यता मृत्यापागाष्ठाद्यन्तरा- यचनेनोस्याग्रिमसनो मुदश्च गमगंविधानात् , तम्य न रगडायेऽपि 'विन. प्रागादः' इति प्रयोगदानाम पशु- दोधातः पूर्वमईभवात् । संकर्ष २२१०२८. शीपादिम्पले इस नियाः । सर्प, रा. अनिचयने इष्टापायः निर्ममध्येन कि- अनिचयने इष्टका समचतुरमाः कार्या.।। नातामा पैदियेनापिनेर फर: बर्गज्यः । प्रार. नावमापारिधरविरोधादीरंचतुरसमायोनि-पान्तरीहिनेषु इविभागारिए तर मान फ्ल्पे प्राप्ते, दीपारिपटातरगममिन्याहाराभाये गम परगमात् इति प्राले, ' आदरनीये माईप पे का चतुरगस्पा पोधादभिरिमागचतुकम्प 'गम भ्यावीपि भायीलान्य निभानेन चैहारिकप पक- (१) पनि न्यायेन गाम्पमा । संकर्ष. परणी पाने प्रिनी पटग सरिरमा २१९१३ पाय, अन्यथा तपादानरः । दिन- अभिपपने इष्टकामा. परसशेषयेषु न पनप पानमनात तो समापन। भयदि ॥ गैर गावी गरमोन या परमा-गीतोजपनमनिम्न मत्री मनरे भिम- ·चान्याय्यः नच. अकर्मकाच' (पा. १९३२६) स्तोत्रस्येव अगम् । वस्तुतस्तु पृश्नहुन्यस्यापि ज्योति ४० सगतिः। बग्निपयने पृष्ठरुपतिष्ठते अग्निचयने पृष्टरुपविष्टले अतिष्ठतेसादयं प्रतिपद्यते ! उच्यते। पथा दीक्षणी- परिहर्नु उपतिष्ठतिना अभिधानमनुमीयते इति प्रतिगाद- यादपः पुरुषसंस्काराः फरपतिग्रहणयोग्यं पुरुष | यितुं आत्मनेपदमुपयोजित, न तु आमनेपदानुपपत्तिः पुर्वन्तः यागका वर्तमानाः तदाः, एवमिहापि सिदान्तयुस्तितया इति ध्येयम् । आद्यसूत्रार्थस्तु उपतिष्यतेः अभिधानं कार्यम् । एव च तद्न्यापार पृष्ठशन्दः कर्मणि स्यात् स्तोगार्मवाचकः पृथगन्दा स्थात्, दुर्वन्तः तदर्यता प्रतिपद्यन्ते । तथाभूतस्य 'रयतर पृष्ठ भपति' इत्यादी स्तोत्र शा-उपतिष्ठतिना तावदपूर्व कर्म चोद्यते । याचकम्यापि उपदेशात् इति । पृष्शब्दोऽपि तस्यैर विधत्ते पृथतुल्यताम् ।। वि-'पृवैरुपस्तुती स्तोनधर्माः सन्ति न या,ऽप्रिमः। उच्यते । 'जघन्यवृत्तिता पृष्ठदान्दस्यहोभयोः रामा। अमिहोत्रनया,-न्मैव मन्त्रोक्तरात्मनेपदात् ।।' तसात् उपतिष्ठतिघातुश्च समीपस्थितिवाचकः ॥ ' तदयमर्थः शब्दो न स्तोत्रधर्मान् अतिदिशति । (पृष्ठेरपतिष्ठते इत्यस्य ) पृष्ठसाधने रथतरादिभिः भाह- अग्नौ पृष्ठेरपतिठते' इति श्रुतम् । तत्र समीप स्थित्या अग्नि अभिदध्यादिति । तसात् अभि- पशब्देन कि विधीयते इति चिन्ताया, पृसन्दर धानचोदनेति सिद्धम्। स्तोत्रविशेषपचनत्वात् तस्य च बहुत्याभावेन चयनार्ग- सोम- अर्थवादगतप्पशब्दस्य अनतिदेशकत्वेऽपि तया विधानानुपपतेः प्रत्ययाभिहितमावनान्तगण्येव पृष्ट- विध्युद्देशगतपृष्ठशब्दस्य अतिदेशकन्यमस्तु इत्युत्थानात् / धर्माणि धातूपात्तसमीपायस्थानेतितव्यतापानि विधी- यन्ते । पृष्ठधर्मकत्याच तेपा स्तोरस्पतासिद्धिः । धातूपा- अत्र भाप्यादी · उपान्मन्त्रकरणे' इति मन्नर- तमपि च समीपारस्थानं अक्लमार्यत्वात् धर्मान्तरा- णायें वर्तमानात् उपपूर्यात् तिष्ठते. आत्मनेपदविधानात् अमेव । अथरा पाशाधिकरणन्यापेन (९३९) बहु उपतिष्ठते इत्यात्मनेपद पृष्ठसशकर्मविधिः इति पूर्व- वचनानुरोपेन पृष्ठप्रतिपादके गौश्यद्गीकारस्य भयुक्त्वार पक्षे नोपपद्यते । तथा च तत्र 'न्यत्ययो बहुल बहुपचनेन एकत्यादि लक्षयित्वा चयनाङ्गतमा ज्योति- (पा० १३८५) इति व्यत्ययः अड्गीपार्यः, सोमष्टविधिरेवापम् । समीपस्थिति पूर्ववत् 3. इत्यात्मनेपद सभवतीति वाच्यम् । 'बृहद्रथतराम्या टोमे साधित पात् सर्वाण्येर पृथ्स्तोत्राी चप- पश्ची, यज्ञायशियेन पुन्छ ' इत्यादौ अस्यैव उपतिष्ठते । नाङ्गता विधीयन्ते । न तु पृष्ठमन्त्राणा रयतरादित इतिपद्स्य अनुपचनीयत्वेन अकर्मक्त्वाभावात् । इति साम्ना या विधान, उपक्रमस्थपृष्ठपदे भगाप्रसङ्गात् । भारमनेपदस्य सर्वया पूर्वपक्षे अनुपपत्त्या तदादेव पृष्ठ- एर च उपन्य आमनेपदमेव बाहुल्क्तपा ( पा० ३॥ साधनमन्त्रकरणाभिधानविधि. इति मिद्धान्तितम् । ११८५) साधुत्वार्थ न्यास्पेयम् । इति प्राप्ते, पृष्ठ बदनुपपन्नम् , पूर्वपक्षेऽपि पृसहवामाणि स्तुतिरूपा- शब्दस्य शरीरावयवेऽपि शतवेन तवरणसमीपावधि- ण्येर अड्गीकर्तन्यानि, अन्येषा पृष्ठमादृश्यामभवात् । तेरपि विधिसभवेन स्तोत्रविधावेत नियामाभावेन स्तुतीना गुणिनिष्ठगुणाभिधानरूपतया सदिग्धत्वात् नि.सदिग्धात्मनेपदानुरोधेन पृषदगेर तामा मन्त्रकरणपनियमेन तदर्थसमीपस्थितिप्रतिपादाम्य , अन्यया नेतुमुचित वात् । तथाहि, ' उपान्मन्त्रकरणे' उपतिनः सिदान्ते इव मन्त्रारणार्थे वृत्तिसमवेन आम-( (पा० ११३१३५) इति स्मृया आमनेपदबन्लन् समीपा- नेपदानुपपत्यभावात् । तस्मात् आत्मनेपटानुपपचि. न वसाने मन्त्रस्य पर पायगतेः साक्षात् सपर्धन अभि- पूर्वेपो दोर । इति मला प्रन्यारेण (शास्त्रदीपिकाकारेण) धानातिरिने ग्यापारे म त्रस्य करणार्समवेऽपि सन- आत्मनेपद अशष्या पूर्वपॐ जयन्यगौणीप्रसङ्गः इय- पारस्थानप्ररोजनीभूनाभिधानद्वारा समीपापस्थान प्रति भिप्रायेण सिद्धान्तनाचा उपविश्तेः अभिधानाणा | करण राष्ट्रीशरात् तदनुरोधेन पृष्ठमन्दम्य मारताव- तथा च ·अनिचयने उपसदां ३३ अग्निचयने उपसा प्रयोगान्तरे उपयोश्यन्ते चतुर्दशमिर्वपति इत्यादिवत् ।। वि-आवृत्तिरुपरास्वेषां सपस्यकैवगाऽथया । संकर्ष. २०१।१५. विरप्यायं पठेत्यादाविय स्यात् समुदायगा, प्रथमा मध्य- अनिचयने पसदा पट्वं तिसणां स्वस्था- माऽन्त्येति प्राक्तक्रमसिद्धये । एकैकस्या द्विरम्यासे नवियुद्धपा संपादनीयम् ॥ पटसंख्याऽपि प्रसिध्यति ।। खस्थानात्तु विचरन् कृतानुपूर्व्यत्यात् । भाट्ट-तत्र प्रयासदशवादिसरत्या स्वसंपत्य ५।२३ ॥ म्यक्त्पन्तराण्याचिपन्ती चनुर्योत्तमप्रयाजजातीयान्येवाक्षि- मायं-उपसत्सु संदेहः । रिमावृत्तिर्दण्डकलितप- पति, तदानयोः प्राकृतवदगदेवनाप्रकाशकयोरपूर्वयोः दुत स्वस्थानाद्विवर्धन्ते इति । किं ताव प्राप्तम् । आवर्त- मैपयोर्मध्ये' पणामन्येपाममाकृतदेवत्यमन्माणा पाया- नीयानाम नामेप धर्मो यदुत दण्डकलितवत् । यो नानात् । तत्थरि आयाना प्रयाणामभ्यासः स्यात्, ततो युच्यते, गिरनुयाकः पठ्यतामिति, स आदित आरम्य मन्त्रागामपकांपत्तिः, समिधागवस्थानुपस्सितिश्च । अतः परिसमाप्र पुनरारित आरमते । तसाद्दण्डलिवरदा- सनिधानाविशेषाचतुर्योत्तमप्रमाजयोरेव चतुश्चनुरिमा- पृत्तिः । एवं प्रा, घूमः । ससानाविपर्धितुमर्हति ।। वृत्तिः । उभयप्राभ्यासत्रये च प्राकृतदेवतानाधो लक्षगया बुतः १ यतानुपूर्व्यन्यात् । तमानुपूर्यमुपसत्सु । प्रथमा वा तद्देवता प्रकाशनमित्यन्यदेतत् । परमनुयाजेप्यपि शमा मध्यमा कर्तव्या, तत उत्तमेति । तत्र यदि दण्ड- मन्धलिङ्गयशादेव प्रथमानुयाजस्थायाश्चत्वारो दशमय। फटितपदात्तिः स्यात्, उत्तमा युवा पुनराद्याया द्वितीयस्याटमपर्यन्त परमप्रभत्यभ्यासः । नरमैनादौ अभ्यासे क्रियमाणे अस्याने सा विवृद्धिः कृता मरति । तृतीपस्येति । यथ तु न ff चिद्गक, तत्र विषमपाय- ससानविदो नैप दोषः । तस्मात् सस्थाने विधि- सख्यापरणले भारपालप्याया अधिराया आइत्तेरन्ति- मविषय वात् गर्यस्याप्पन्तिमविषयमपमेयेन्यी पश्यते। टुप्- यथा प्रथमा परिरामाप्यमाना द्वितीयासुपस्था- परतु सममल्याकैराऽऽत्तिः यया निसपु उपगभु पयति, दितीया न दृतीया, एक तृतीयाऽपि यमान्तर- पट्यगणे, तात्या द्विरायाऽपि पर परंपत्ती मुपस्थापयति । रार दण्डान्तिपदात्ती तृतीययाऽनु- नान्तिमाया एव चतुरावृत्तिः, समुदाय निहितार्यान्यथाs. पापिता प्रथमा नियेत । स्वस्थानविशदीतु ए नुपपन्या यत्प्यमानाया आवृत्तेः सर्व विषयाची चिन्यात् । दोषः । चोदको समुपा मारयति । तत्र न 'निरनुवारः पथ्यताम्' इत्यादी सपूर्णानुपाकम्पा- शा- अनः सवा: सात् मृत्वा पुन म्यादादितः । वृतिदर्शनेन प्रहतेऽप्युपम प्रयोग गर या पुन. यार्य- प्रिया । समानानु रिन् माधोऽन्यथा | मिनि दण्डपल्तिरदावृत्तिः इति प्राप्ने, प्रथमद्वितीय भरेत् ॥' तयां परा प्रथमाया क्रियमामाया माक्त- तृतीयात पूर्व करण मदम, ता. दण्डकरितादावृत्तौ माम पात् (तीपानन्तरमुपम्पितमार्योदाममपरि-पाप्येत। अत: प्रया दिरा, द्वितीयां य दिरम्पस्य, त्यागेन अपमानुडाने पममायः म्यान ) । अतमदयाधाय नवीपा:पि तथैव फापी स्वम्यानपिटिरी मिसन । मेष साने सिरिभ्यसितम्या । न्यायविन्दु- विमानोत्तर पुनरा। सोम-पूर्वोरगरनेन पिरिमारा संगी/दिरा. पररामिति पावसारा पगापतिः यथा ऐनमाने चरित्र मान मियत: इति प्रात, पापोवर प्रथमा मामा- नाst सीपने, नया पाणिगिरिति समानादिरी नि भरोग प्रपना त्या पक्षादी गफलनीय मण्डन- सपने मशी' (rrenानि. पूरग) सूपातु फर-- सयानामित स्मात् ।' (स्त्र प्रा. मामो समकमा जाति) ·1 वा अग्निचयने प्रधानादौ अग्निचयने प्रधानादी तस्या एवायमर्थवादा (पाङ्क्तो यशः इति ), न तु | तथापि चोदकाभागात नित्यानुवाद एव । तस्मात् प्रति- अग्निपोगस । (पेन तहिं यागविधिरत आह-)| पेधो न (लिवेन ) घटते । अग्नि युनज्मि शवसा घृतेनेति जुहोति इति यमं उपद्यते। अर्गणे च प्रत्यहं स्यात् तदर्थत्वात् । २२॥ उत्पद्यमानं च कैमर्याभिलापि भवति । (न गुणविध्य. भाष्य--अहगंगे च द्वादशाहे प्रत्यह योगविमोको वस्थाया न योत्पत्यसरे ) तत्र या प्रकरणेन वाक्येन | दर्शयति । स वा अहरघुनक्ति अहरहर्विमुञ्चति' प्रयोजन- )मबन्धो दीयते, तेन निरामाक्षी | इति । तदुपपद्यते, यदि प्रधानार्थो योगः । इतरया भाति । इह तु याक्येनैवास्स प्रयोजन दीयते अग्नि- आये अहनि योगः स्यात् अन्ते विमोकः, तदा हि सर्वा- योगः ( अमिमेव तत् युनक्ति इति) । तस्मिंश्च वास्ये पवर्ग इति । यज्ञसयोगो नास्ति (येन प्रधानार्यता स्यात्) । यद्यपि टुप्स च (प्रतिषेधः) अहरहयुननि, अरह- यज्ञसयोगो भवेत् ( उत्पत्तिवापये एव ), तपापि यत्न- विमुञ्चति । इति प्रधानाधै योगे विमोके च घटते शब्दो यागमानरचनश्चेत् अड्गयागानपि वदति प्रधान- एव, यत् युनक्ति तत् अहरहः इति गुगविधानम् । यागानपि । तनाविशेषात् यागमानेग योग. (सन्धः )। शा--अमियोग कि प्रधानमात्रापवर्गे स्यात् , उन अवभृथे च तद्वन् प्रधानार्थस्य प्रतिषेधोऽप- साङ्गप्रधानापवर्गे इति । यदि प्रधानमायार्थो योगः, तद- वृतार्थत्वात् । २१॥ पवों विमोकः । साङ्गप्रधानावे तु योगस्य, सर्वान्ते भायं-- एव च कृत्वा अवभृये आयवरणस्य | विमोक. । तम अग्ने. सर्वार्थत्वात् तत्सस्कारो योगः शेतृरणम्य च प्रतिषेधौ युक्तो भविष्यति । न होतार सर्वार्थः । तस्मात् सर्वापयर्गे विमोकः इति पूर्णपक्ष वृत्त्या वृणीते, नाय वृणीवे ' इति । यथा न्यायोऽपदिष्ट., पाक्तो यज्ञः' इति यास्पदोपेण यज्ञार्थता योगस्य । 'सोमा हि होतृवरण कृत यद्धोतार वृणीते जगती तद् अत प्रधानापपर्गे विमोकः इति भाष्यकारेण सिरा- वृणीते ' इति । एतस्मिन् न्याये असनि, तदपि अद्ग- तितम् । एव च सौमिनमपि वरण ‘यवृता पट प्रधाना), इति अाभृयेऽपि प्रसज्येत । तत्र कृताभ्यात् कुर्य, भ्रातृन्यमेव यशस्याशीगच्छेत् । इति यज्ञभयोगात प्राप्त होतृवरण नैव प्राप्नोति । तन्य प्रतिषेधोऽनर्थक । अभिसयोग- (अग्मियोग- )तुल्यन्यायं केवलप्रधानार्थ मति तु एतस्मिन् न्याये तदपि प्रधानार्थमेव । तत्रापि हि भवति । ततापभये सोमिन यरणेन प्रत्याम्नात होत- यज्ञसयोग 'यवृता वषट् कुर्यु , भ्रातृव्य यज्ञस्याशीर्ग च्छेन्, यद् वृता वषट् कुन्ति एक्धा तवजमाने यज्ञ-पेध अक्लमो भाति । इतरमा सौमिकम्य यस्य वरण प्राप्नोति । तत्र न होतार वृणीते ' इति प्रति- स्याशी प्रतितिष्ठनि ' इति । प्रधानाथ चेत् तदपपर्गे साधानार्थलात् अभये पृथापरणप्राध्यभावान् प्रति तचार्यमपमित, इनि असभ्ये प्रारत होवरण पेपो न स्यात् इति च लिङ्गमुम्नम्। तथा द्वाददाहे 'भर प्राप्नोति, तस्य प्रतिषेधो वनथ्यः, उन्यते च । रहर्युनक्ति अहरहविमुञ्चति' इति प्रत्यद योगविमोक्दर्शन, तस्मात् प्रधानार्थों योगः प्रधानापय विमोक इति । इतरथा सामधानायचे आद्यन्तयोरेव योगविमोरदर्शन टुप्-असभ्ये च तद्वत् इत्येतदप्ययुतम् । म्यादिति । ननु प्रधानायवेऽपि परणस्यापूर्वन्यात् अवः तथापि यो यरामयोग (यवृता थपट् इयु , भ्रातृश्य थस्य ऐष्टिकरणमाति.! (प्रामाकरमतेनोत्तरमाइ-? यज्ञम्यार्गिच्छेत् इति ) अपमपि गुमास्यम्यार्थवाद.व कधिदाह, अपूर्ववाया एपायमर्थवादोहोरणाचे 'अन्विजो पृणीते ' इति, उत्पत्तिवाक्यम्य नाय दोष. लवर स्यादिति । स नार्यत्वपसे मरणपती मन्या ( तेन सौनिमपि मद्गप्रधानार्थमेव वरणम्) । अन्यते, नान्योति । वयं तु बमः, यद्यपि अपूर्ण यत्ताबदादी धार्थ वरण तन् सागम्य नोतियोमन्य, यन् | वभृय , तथापि आयमागयोमा सनावात् रोनु था- द्वितीय तारादुमकारक, अरमपे अदृष्टाथै प्रतिषिभ्यते । प्रधानार्यवान् गरि अनप्रधानायम् ।

·अवभृये अनिचयने प्रधानादौ अनिचयने प्रधानादी इति विहितोऽमिरिमोकः सर्वान्ते एव कार्यः। अत्र अग्नि- वरणं च। तत्रापि द्वितीयया ऋत्विक्सस्थारार्थवश्य निष्ठस्य योगजन्यस्य अदृष्टस्य स्वान्तिमकार्यनादयत्वेन अवगतः आर्यवादिक्यज्ञार्यलम्य अल्पनात् । प्रसक्तस्यैव एतद्धोमनास्यत्वं अर्थादरशादवगम्यते । अतः । न चैवमयभूये वासक्त्यभावः, प्रधानार्यत्वपक्षेऽपि खान्तिममार्यान्ते एव अग्नेविमोकः इति पूर्वपक्षिते 'पञ्च- दक्षिणावत् प्रधानाधैनैव वरणेन प्रसङ्गसिद्धः,, मिथुनत्तिः पाक्तो यशः' इति याक्यशेषेण यतार्थत्वाव- नासक्त्यमावस्य तुल्यत्यात् । अतश्च उभाभ्यामपि एर गमात् 'दक्षिणा सोमस्य इतिवत् सार्थत्वराधेन प्रधान- प्रसक्तिांच्या, दृष्टार्थस्य सौमिस्मरणस्य सर्शयोवेऽपि मात्रार्थत्वावगमात् प्रधानान्ते एव विमोक इति सिद्धा- दार्शपूर्णमासिकस्य प्रवृत्ते होतरि नियमागम्य वरणम्य न्तितम् । अदृष्टार्यतया सोमाङ्गभूतेष्टिपश्चादी चरणस्य द्वादशाहे एवं च सोमिकमरि वरवं ' यदवृतो वषट् कुर्यात् वश्यमानत्वेन प्रसत्तस्य तम्य अवभरे पदासोपपत्ति । भ्रातृष्पमेव यज्ञस्याशीर्गच्छेत् ' इति यशसयोगात् अग्नि- नहि इदं प्रती आरादुपकारक, येन नस्य आन्यागाद्य- योगगुस्यन्यायतमा पेपरप्रयानाथ भवति । ततश्च सोमा- नगमेन अरभूपे प्रतक्त्यभाष: शड्मयेत, द्वितीयमा द्गभूतेऽप्रभूषे अनिदेशप्राप्त होतरण न होतार प्रोक्षणादियन् होतृसस्कारार्थत्वायगतेः । अतसम्य कर्तृवेन वृणोते ' इत्यनेन पयुदस्यते । गैमिकस्य वरणश्य अड्ग- आन्यभागानन्यान् वरणम्यापि तद्द्वारा आयमागार- प्रधानावे तु औपदेशिन आतिदेशिवम्य पार ल्योपपत्तेः प्रमत्युपपत्तिः । अनासत्यान् पर्युदासानुपपतिः । यद्यपि च अयभ्यः न चैवमपि आतिथ्यावहि:ोशगन्यायेन ( १२।११ अपूर्वः, तगापि आज्यभागापर्यतया प्रसक्तस्य होटपर- १९४३-४४ ) होतृम्पत्ते रेवतया दीक्षणीयायामेव कृतम्य णस्य पर्युटासो नैरानुपपत्रः । होतृवरणम्य अन्चे प्रसगेन आरसिद्धेः नापभये तथा द्वादशाहे अहरहर्युननि, अहरहरिमुवति । प्रसक्युपपत्तिः । आतिथ्यावहि प्रोगयूपपरियाणादी हि इनि प्रात्यहिपयोगदर्शन प्रधानमापार्थत्ये त देन भेदो- पाटोदेदोन यस्यने: उत्पत्तिः, तलायंटागतम पपत्तेः उपनम् । इतरपा मगधन्तयो. सहदेर अग्नि- विगतमस्कारजन्यादृष्ट पनि तत्कायर्यान्तिमाय चैन नाशक योगनिमोरयोःप्राप्त्यापतेः शनि सिद्धान्तिराम् । वस्य प्रीहिमोशणाद्यर्थ बल्पितम्य सत्वेन तम्जन्योरवारम्य पातिककारेण तु भाष्यकारोज युक्त्यैर प्रधानमात्रा- अनरत्या मागोरपत्तायपि प्रहने अमिपानगंमार्गादिषत् थव्ये अग्नियोगम्य पूर्वरशीय सागवानार्थचसिद्धान्ते गरि भरपत्रे निरुणलावारमाविषयवान एर सूपाणि ग्यारव्यातानि । तम्यायममियाप. । योगम्य पपत्ते । नहि होतृव्यने: यशापायदोन उत्पनिः उत्पत्निाक्ये एक दिनीयामन्यांभ्या अग्निबाण- सकायम, दारिशरणम्य योनिष्टोमाघ- स्वागते. न गुगरासरच अययादगतयमपदमाश नड्ग गात् । थाम्न नपरितन्यादृटत्यापन्छिन ही यहाईव कल्पयितु युतम् । नहि दरिया सोमय, तमलोपहितान्तिमकार्ययेन नागपता, इति विष्ण इनियर अन अनन्यशेषता, पेन बन्यत् प्रधानमाया. कार्यकारगमावनेर सन्ध्योगायन्तिमान " चंता वत्प्येत । अस्तु या यशमाप्रार्थव, तथापि यगा । মামা জালঃ হ্রান সখ বান। सन्दाय सर्वम्भे या एतबार गृपने इत्यादी आग. दामाद प्रयह योगश्मिीपन व प्रधानमा मागदोररि प्रयोगात् प्रधानमात्रार्थता दुपटे । एतेन पनि मोर गावार्थकर मारने एर पशः पञ्चविधः, न्यादी यायन्दम्य मन- मान्ने ए विमो मो प्रायटिस्पयिता- मारे मोगा मानमार्थव शीग्यायमुधोक्तं अगा- मंत्र, इनि मायानवेशी तुल्यम् । अनुग सम् । तपान्थे ' ये यरामहम्य ' अन्सा गया प्रगती प्रानमार्थना १ मिन भेदप्रगतिः, तथा परानुसतेच ! अवः Bानानियोगः अनुपाटनप रणांपते. अदिवविधालयमेवम् । । .

·यथा च चोदकः, तथा उमयेऽपि परस्तात् वात्, सामान्यपाठेन क्सक्रमान् दीक्षितमस्काराने दीक्षणीयाया: कार्याः । यस्तेषा परम्परापेक्षः नमः, तत्र दीक्षणीयाऽनन्तर कृत्वा तद्दिनकृत्यान्ते रुक्मपतिमोचना- असदिग्धे सदिग्धवचनमेतत् । यथा, "ईजाना बहुभिय- दीक्षणीयाऽनन्तर दीक्षितमस्काराः, ततो रुक्मप्रतिमोच- रस्मादिक्मनुष्यं पश्चादीक्षितसस्कृतिः ।।' उच्यते । दोहसा मन्त्रेण प अभिमन्त्रण, न तु द्वाभ्यां अग्निचयने मम्मप्रतिमोचनादि ४६ अनिचयने लोकपृणमन्त्रम न दारातयीस्थाः । तेपा प्रकरणपाठाभावेनानगन्यात् ।। ' दीक्षा दीक्षितसंसारानुपस्थापयति अमात् । तेषानुप- 'एतद्वा ऋषीणामाग्नेयं छन्दो यद्याशसेनीः' इति वाक्य-रिखताना च नारियाहेनुरस्ति नः ॥ शेषेण विवरणाय, इति प्राप्ते, दाशतय्याः 'अगिमीले मधु सोम--पूर्ववत् प्रयास्यानात् । (प्रत्यशोऽपि पाटो सन्दा' इत्यादिना ऐदंपर्येण ऋषीणां सरणात्तेपामेव | न नियामकः इति) मगतिः । उण्यामः शिस्ये आमच्य वाक्यशेपेण विवरणात एंगनेयाः । चि सूत्तेनोप- यण्ठे धारणे त्रियमाणे उर:प्रदेशदाहाभायाय व्यवधानार्थ दधात्यमुक्तस्यापच्छेदाप ' इति सूतस्यैय करणत्वेन विधा ' रुक्ममनन्तर प्रतिमुञ्चते ' इति विहितं एकविंशति- नात् सूत्रपरिदेव दाशतयीतोऽन्यताभावान्न याशसेन्यः । निर्वाधमौराभरणविशेषधारण रुक्मप्रतिमोचनशब्दार्थः । करणानि । संकर्ष, २१॥३२. सस्काराः 'एकविंशत्या दर्भपिजूलैः पापयति' इत्या- अग्निचयने रुक्मप्रतिमोचनादि, दीक्षित- | दयः । सूमार्थस्तु सस्काराणा रुक्मपतिमोचनादेश्य संस्कारेभ्यः परस्तात् कर्तव्यम् ॥ सनिपाते अन्ते वैत इति यथोक्तमेव स्यात् इति । संनिपातश्चेद् यथोकमन्ते स्यात् । ५।२।१२।२३।। वि-'चयने रुमधृत्यादिः पुरोत स्वाभिसस्कृतिः ।, भाष्य--अमौ दीक्षणीयायाः परतः रुक्मप्रतिमो- पाठाटायो, इन्तिमः कन्द्रप्तकमात् पाठस्य न क्षतिः ।' चनादि आनातम् । तस्मिन्नेत्र कमे चोदवेन दीक्षित- भाट्ट---दीक्षणीयागुणश्रवणोत्तर सस्काराः प्राप्ताः । तन सदेहः, कि अनियमः, उत पूर्व | चयनाग श्रुतम् । ज्योनिष्टोममरणे च सामान्यतो रुक्मप्रतिमोचनादि, उत दीशिवमस्काराः इति । दिदीक्षणीयोत्तर दीक्षितमस्कारा दण्डदानादयः । तदनापि प्राप्त । अनियमः । अथवा गधा प्रत्यक्षपाठनमात् विशेषपाठेन सामान्यपाटस्य बाधात् दीक्षणीयोत्तर रस्म- दीक्षणीयायाः पुरतः उप्तासभरणादयः, एव रुक्मानि- मनिमोचनादि इत्या तनो दीक्षितमस्काराः, इति प्राप्ते, मोननादीनि इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । दीक्षितमस्काराः विशेषपाठस्य पश्चाद्भारमानगोधनेन अन्ययासिद्धस्य पूर्व पतच्या इनि । बुत ! दक्षिणीया प्रति यः अपनीयतयाऽपि उपपत्तौ दीक्षणीयाऽऽनन्तर्यानियामा- पाठनमा, स्मप्रतिमोचनादि न कश्चित् उपासभरणस्येव प्रत्यक्ष, पाठक्रमः पूर्वव | दिक गर्यम् । साधयति । अम्ति तु सस्काराणा प्रकृती पूर्व पाठः, मितो मप्रतिमोननन्य उत्तरः । तेन यथोक्त एवं मोचनाद आम्नातम् । प्रस्तौ तु दीभुणोयाऽनन्तर न्यायविन्दुः--अग्रौ दीक्षणीयाऽनन्तर रुक्मपति- क्रमः म्यात् , अन्ते नैरत इति । अथ किमर्थ दीभितमुस्वागः । तत्र प्रत्यक्षपाटेन दीपणीयाद्यनन्तर सनिपात आशक्यते , ननु अथ सनिपात एव व्यक्तः। मप्रतिमोचनारिक, इति प्राप्ते, प्रकृतिकलप्तकमजोन क्षेत्राह्मणा वेदपारगाः । शास्त्राणि चेन् प्रभाग स्युः नादि । दक्षिणीयाऽनन्तरपाठस्नु रुक्मादेः नान्तरीपर प्राप्तास्ते परमा गतिम् ।।' इति । तस्मान्न दोष इति । पश्चाटनुष्टानेऽपि न विश्वध्यते । सावित्रहोमादेम्नु पश्चा- टुप्--- दीधणीयानन्तरं प्रनो दीक्षितमस्काराः दनुष्ठाने पूर्वपाटविरोधः इति विशेष: इति सिद्धान्त । कृताः, चौदकेन तर प्राप्नुवन्ति । ननु रमप्रति- मण्डन--'म पर दीश्चितमस्कृतेः स्यात् ।' मोचनादयो दीक्षणीयायाः परे श्रूयन्ते, तेषां चोक्याप्तानु शंकर-ततो दीक्षितमस्ताराः ।' तत. दीशायाः छानन्याहितानामपि परब ने माध्यते । पररतान्। शा- 'तत्र प्रत्यक्षपाठेन दीक्षणीयाद्यनन्तरम् । 3 अग्निचयने लोणमन्त्रेण उपधानं सूदः ·अग्निचयने पृष्ठरुपतिष्टते ३९ अग्निचयने पृष्ठेरुपविष्टले . सामान्यधर्माः हिंकारादयः, विशेषधर्माः यंतरे मान्य- मबस्तु अभिधानन्यं करणं, भोपसानस । उपस्थान माने पृयिती मनसा ध्यायेत्, वृहति समुद्र' इत्येवमा-शरीरेण क्रियते मनसा वा । तस्मादभिधानार्थः । स दया कि वामन माप्त ? तत आह । एतत् तापनः परीक्ष्य एप विप्रतिषेधः। यदि पृथ्शब्दः कर्मसु कल्प्यते, आत्म- स्मियं पृरान्दः पर्मणो धावकः, उत नव्यम्य इति । ननु नेपट नाप्यते । नहिं रादा मन्त्रः करणं भवति । अय सिद्धमेतत् किमनामधेयं पृष्टान्द इति । यस्मिन् गुणोप- , आत्मनेपदे अनुरुध्यते, उपस्थानविप्रतिपेपः । तदा देशः प्रधानतोऽभिमबन्धः । (११४।२।३ ) इत्यत्र । अभिधानार्थता आपतनि । तर आत्मनेपदानुरोधो न्याय्यः। तारनेर चोदनामु एतदुक्तं 'सतदानि पृष्टानि ' 'चम्पं पृष्ठशब्दो हि लक्षणया पृष्ठमाधनं मन्त्रं भुवन् अर्थवान् । पृष्ठं वैराज पृष्ठं' इति । इह इदानी पृष्टैरपतिउते' आमनेपदं तु मलारणेना अपचते । अतः पृष्ठसर- इत्पस्या चिन्यते । कि पुनरत युक्त ? नत आह । कर्मणः । धनेषु मन्त्रेषु शब्दः । आह, नैतत् युक्तम् । उप- पृष्टशनः स्यात्तधाभूतोपदेशात् । कर्मणो वाचकः पृष्ठमन्दः स्यानार्यता हि श्रुत्या उपतिष्यतेः, आमनेपदात् लिङ्- स्यात् । कुतः १ तमाभूतोपदेशात् । यथाभूनः स उपदेशः, गात् अभिधानार्थता । न च लिहीन श्रुति पित्तन्मा। या शब्दः कर्मनाम अधिगतः, तथाभूतोऽयमपि । उच्यते । नैगाम श्रुतिर्माध्यते । स्वार्थमेव उपतिष्ठतिरार किमन्य तथाल्य ? पृचन्दसामान्यम् । पृथ्शन्दरतत्र समीपस्थानम् । तत्तु अभिधानाप । अभिधान निर्ययितुं कर्मवचनोऽधिगतः, स एवायम् । तस्मात् इदापि तद्व- अग्निसमीपे पिछेत् इति निष्ठविराह, आत्मनेपदान् । ततः चनः एपारगन्तव्यो विशेषाभावात् । पदि अत्र भन्यार्थः । अविरोधः । आह, एम्मरि अभिधानरा भन्नः करणं, फरूप्येत, एषः शब्दः अनेकार्थ: स्यात् । तत्र को दोपः। नोतियनेः, तम अगंबन्ध एव उपसानम्य मन्मेण । शन्दे उपरिते सशयः म्यात् , न अर्थप्रयपः । तत्र न्याहारो तथा प्रोपनिने ' इनि रामधारण अनर्यकं ग्यान् । न सिध्पेत् । न्याहाराश्च दादभयोगः। कारणान्तर या | उच्यते । अभिधानं अभिनियन् मन्त्रः असानम्य प्रारणादि अपेक्यम् । एकापावे तु निरपंधः अर्थप्रययः फरणं भाति, पतोऽम्य प्रयोजन नियनि । नहि निम- तस्मान् अकालमन्याप्यम् । तस्मात् पर्मनग्म पृष्ठ- योजनमनुठीते । तसात् मन्येप पृन्दः । भन्या बादः । पदा पर्मनाम, तदा यदि तावत् तानि धर्माणि चेत् , नासि धागा प्राप्तिः । गरि मन्त्रागा पना:, र अदिश्यन्ते, तन उपचिरेपामनधिका । अथ मा अधर्माते इति । भूत् पा दोषःकी एतदुपसानं तप विज्ञायते, तन इस टुप्- पाचनः पृरलः । कुतः ! आमने पार पाध्येत । तस्मान् सास्यविधिरयम् । एष- मारणे सर्यते । तत्र मन्मारग नाभिधानमन्तरेण तिठो, परीः मंभिरपतिउते इति । सन्माइरस गमगी इत्यभिधाता धात: अनुमायने परमसार । च पालि तस्मात् यतया धमः इति । अतोऽत्र भुतानुमितो दो बार तम nि: सामणं. अभिधानोपदेशावर विप्रतिषेधात् द्रव्येषु प्रातः भन्यते । उपसगायः अनुसाद, मीप्यम्प प्रश पशिदश्याम् । ३६॥ मान् । पम्पोपाल क्रियने, राम्य ममी एका माप्यं-- न मैतदेवं , फमंगः पृटमलगी। किसो, नात्यया ! सम्मान दरमहा गम्ः ताई या शन्दः म्पा । शान्ये । ' अनि मा मीयान् मल्लान् पनि । सगरे भने न्या शूर नाम: 'विरमादानो ना पाया. उगमा बगनायः माननेर पत् । तसार भनिधानोरदेशा। अभियानोगदेयोऽप "पीसो मानिभायी। मार, सम्मान फर्म सीमियालय पुनर उपनानः मनिपाने पनि ! धागोरपंः, गोभिनगाम- अमिटना: गति : उपो। सिम्पन्न रिसपते। इतरम् मा, अभिनय पण । मन्त्रारणे टो: भागने भीम, नानी एवं अभिनाः वर्ष ·- आधानिक अमिचयने वृषभमुपदधाति 'मिचर्यने श्रुतस्य नित्यसातन्यविधेः अनानानात् अनाश्वासः, तदा अस्तु | इति वाक्ये लेटः श्ररणात्तस्य येनविति चिन्धीव बत् काम्यमेव । वैचिरीयशासास्थं वोर्धारी जुहोति । स्वर्गकामः' इति विधिनोपसहारसंभवात् स्वर्गकामोप- इति सामान्यरचनं तु सामान्यतो द्वादशानों विधानार्थम् । अन्धात् येनातिनिन्यकाम्या ऐन्द्रमाययाग्रतायत्, इति तव्ययोजनं च अपान्तरपरिणसिद्धिद्वारा दादशानामपि प्रासे, श्येनबायावृतिविशेषाणां सामान्यतोऽनुवाद- होमाना सातत्याश्रयन्वसिद्धिः । तदिह सतित्यशब्दम्य मात्रेणाप्युपपत्तो लेट्यकल्पने मानाभावात् फेयल्पाम्या साहित्यवाचिल्लात् मन्यकर्मणोः साहित्यप्रतीते: नात्र इयेनचितिः । नित्यैवेति तु याशिकानां परिभाषा- मन्त्रान्तेन कर्मादिसनिपातः, इति प्राप्ते, अविच्छेदेऽपि मात्रम् । संकर्ष, २॥११४०, संततशब्दस्य लोके प्रयोगात् कर्मणामेव अविच्छेदरूप है अनिचयने श्रुतस्य ज्वलवृक्षामाधाहतस्य साहित्यविधानोपपचे न न्यायाद्यवगतमन्नान्तोजरकाल- काम्यामेः आधानादिसंस्काराणां लोपः ।। तानाधरत्वेन अनुपस्थितमन्त्रसाहित्यविधायस्त्वम् । न तस्मिन् संस्कारकर्म शिष्टत्वात् । १२।४।९।२८ ॥ व नित्यप्ररोगे तसाहित्यस्य प्रयोगविध्यरगतप्रयोग भाष्य-तस्मिन् वैहारिकेऽसौ प्रानुभावरतेनैव प्रासेः तद्विधिवैयर्यमिति वाच्यम् । सस्काराः कर्नया:, शिष्टत्वात् । सर्वकर्मार्था हि ते, कल्पितविधिविहितनदोषनिमित्तकाविज्ञातप्रायश्चित्तविनि आधानस्य सर्वशेषत्वात् । यदि न रियरन, रात् कर्म वृत्या याजुदिपाङ्गभ्रेपनिमित्तकप्रायश्चित्तप्राप्त्यर्थ तद्वि- । तेनाड्गेन हीन अफलं स्यात् । धानात् । स्थानात्तु परिलुप्येरन् । २९ ।। न्यायविन्दु:--'सतता वसोर्धारा जुहोति' इत्यत्र भाध्य-परिटप्पेरन् आधानिकाः मस्तारा । साहित्यरूपसनतत्वम्य मन्नार्ममयन्धियां तयोयोगपद्येन । कस्मात् १ स्थानात् । तस्य सस्कृतस्याग्नेः स्थाने अयम- प्रयोगः, इति प्राप्ते, सततत्यस्य अविच्छेदरूपत्वात् । सस्कृत, अतः । स वैशेषिक्त्यात् तस्य निवर्तकः । स न साहित्यापेक्षा । तदपेक्षायामपि ' द्वादशैतानि शुद्रोति' । चेन्निवृत्त., किमर्थ मस्काराः परिप्यन्ते । सस्कृत. स्यात् इति सख्यया धर्मभेदात् तेषामेव अविच्छेदः सतत इत्येवम वे निरन् । अगरहतेन चानार्थः । तस्मात् शब्दार्थः । जुहोत्ति' इति शब्दोपात्तत्वात् , मलस्य लुप्येन् । अनुपादानाथ अत. अनापि पूर्ववदेव इति सिद्धान्त, । शा--स्कारास्तत्र (भ्राष्ट्रायमौ ) आधानादिया. वर्तव्याः होमार्यत्वात् सस्थाराणा, अस्य चाने मसाधन- मण्डन-धारायागेऽप्येयमेय प्रमः स्यात् । वात् । सत्य होमसाधनोऽयमग्निः, तथापि अगस्त शंकर--रातता च सोधारा ।' ( मन्त्रान्ते एयाय संस्कृतस्थानापन्न इति नात्र संस्काराः पतम्या । न आरभेत् । हि वृक्षादाहृतस्य अरणिमन्धनादिजन्य, सुस्वारः शक्यने अमिषयने वृपममुपदधाति इति स्याममे आधातुम् । तस्मान्नात्र संस्काराः । नृपमं' इदि गन्त्रोपधेयेष्टपापरो युपमशब्दः । सोम--- सम्पामे. आदयनीय रमप्यस्ति, गतश्री. 'धूपभमुपदधाति ' इति श्रुतो कृपभगन्दः पमुरः धारणादयः सस्थागतत्रापि न्याः इति पूर्वक्षिपात् कर्मादिवत् तम्पाप्युपधेय सभवात् , इति प्राप्ते, चित्या- मगतिः । यद्यपि आधानमाहनीयाथै, तथापि 'आइव चित्या तदुपधानश्रवणेन पञ्चसु चितिषु तदुपधाने जानु- नीये जुहोति इत्याहवनीयशब्दवाप्यानो आधानापमान- दजन्यविरोधात् । लामो युग्म ' इति मन्त्रोपमेयेष्टका-जन्यादृष्टमेस्वारागा होमे विनियोगात् , गुस्वागण च परोऽयं वृषमशब्दः । संकपे. २०११२२. साशात् ोमाधारलगनुपपत्त्या होमाधारभूताग्न्यर्थयार- अमिचयने इयेनाकृतिः काम्येव । दिव्य गमात् काम्यस्यापि होमाधारस्यात् तयारिमस्यागः न्या. मुपणे ' इति मन्त्रम्य विधायकन्याभावेऽपि वपसा के इति पश। यदि वाक्यान्तरण प्राप्त होमाधारमुद्दिष्य ·- अग्निचयने प्रधानादी ४१ अग्निचयनें प्रधानादी गतिः। अत एव समीपारस्थानजन्याभिधानजनकम्यमसर्गेण । विमोकः वर्तव्यः, उत प्रधानार्यो योगः प्रधानापवर्गे मन्त्रागा समीपावसानं प्रति वरण, इति नाभिधान-विमोक इति । माप्त ? 'अग्नियोगः... स्यात् ' लगाऽपि 1 वस्तुतस्त ऐन्यधिकरणस्थगोलभोक्तन्यायेन (सर्वे सू)। अनमधानार्थो योगः, सपियर्गे च (३।२।२) रक्षणया अमिधानमेव प्रकृताशिकर्मकं धानुना विमोसः स्यात् । किं कारणं १ अविशेषया श्यते ' अग्नि विधीयते । तर पृष्ठपदार्थस्स फरणत्वं, समीपारस्पानं । युनज्मि शवसा घृतेनेति जुहोति अग्निमेनैतानक्ति' इति । पर अत्र 'अभि या' इत्यादिमन्त्रलिलादेव प्राप्त अन्- न च श्रूयते तस्मै अस्मै पा र्मणे इति । अविरोपात द्यते । पृष्ठपदेन तु आत्मनेपदानुरोवेन पृष्ठस्तोनसाधनीभूता सर्वार्यः इति विज्ञायते । अपि च तस्मिन् युक्ने अग्नी मन्त्रा लक्ष्यन्ते । वस्तुतस्तु पादहिगु रथंतरादिषु पनु अगानि प्रधानानि च नियन्ते । तसादपि सर्यिम् । रामनु पृष्टान्दान्यान्यानाथार्थवादवशेन निरुदलणायाः। तदुक्तं सर्वेषा या रोपवस्यात प्रयुषत्वात् ' (३१७११९२) चित्राधिकरण- ( १॥४॥३) कौस्तुभे व्यस्थापितत्वात् । इति । सर्वाध चेत् मर्यापपर्गे विमोकः पर्तन्यः । तदा तान्येन अमिधान प्रति रणन्वेन विधीयन्ते । सभाति हि योगमार्यमवसित माति । योगापवर्थच विमोसः । च स्तोत्र इहाभिधानं मति सामः करणवं ऋगधराभि टुप्-- (लिखितटुप्पाठोऽय सायरनेन मुलितः) पतिद्वारा । अत एव तदाधारभूताना योनिमचामपि सपनगें निमोकः पर्तन्य. कुतः । 'अग्निगेच आयुनक्तिः अभिधानान, उत्तरयोल ' एक साम तृघे भियते । इत्यनेन तावत् विशेषो न गम्यते ' प्रधानाथों योगः, स्तोत्रीय' इति स्तोमे एर विनियोगात् नाभिधानाङ्गल्य- नागाना' इति । अग्नी च (योगारथ्यसस्तारमझने) प्रसक्तिः । अतथ योन्याधारसरयतरादिपाहहिंगामवि- प्रधान अङ्गानि च त्रियन्ते । यथा । वेद्या छाप्यागाद- शिष्टाभिधानमेवान स्याण्डलमस्कारस्त्येन विधीयते इति । यति ' इयड्गहरिपो प्रधाननिषा च येद्यामागादन, न सिद्धम् । गामाशे उपदेशोऽपि अय अन्यादरम्प पूरी- प्रधानइरिभिदोप्यते । यथा आदरनीये नियमाग चगमनामेग इह चिन्तित, । समार्गों न शक्यते पतु प्रधानन्य योऽमिः तम्या न्यायविन्दुः-- अमो पृष्ठेरुपतिष्ठते' इत्यत्र अमि- (समागों) नागानां योऽमितिी। एपमिदापि अगे. सीप गिठन एटगरीः यमभिः पुर्यात् इति अपूर्वम- रविदोशन् योगः साधः, पररणास्य अविशेषरयात् विधान, इति प्रामे, पृष्ठमाधनैः रयतरादिभिः अभि-गुल (तमा व गयि योग दिमो कोऽपि सप)। ममीपे स्थिमा तमभिदध्यात् इति अभिधानाभिधान प्रधानापवर्ग या वदत्वात् । २०॥ ' उपान्मप्रारणे' इति स्मृतः, इनि सिद्धान्त। माध्य-न पा सर मिमोर: रसात् मण्टन-भागदेशन गन्दः।" तहि । प्रधानापर, एय। प्रधानमयोगेन दि भूयते पर- शंकर-: साधन' भियुनसि पातो या., या गनेर पराम्तमालभो' इति । अमिचयने प्रधानादी अभियोगः प्रधानान्ते यमाय गुनक्ति इति सिंगायो । तम्मार प्रधानार्थी पअग्नियिमोकः।। योग. पपानार्थ, तदपरयोगरामशिन भारी, नियोग, छोमफाले सदर्पस्यात् संस्पृत- समान् नत्र पिमोर । अप्रिरोगविभान परगयोगेन - फर्मणः परेणु सागस्य तरणार सपियगें घिमीयः । पेय युगमान पिना गति। स्यात्।११॥१९९॥ डप-प्रधान पर पिमोरः । कुन. १ ' पमि- भाप्यं-- अग्नी भूषा 'अभि सुनम्मि गरमा गुननि पामो या. भारत यायोगेन । भने । अग्निानारि' ही । पुन. RTE धानमन. नि ! : air. 'समा मार मा सम्मिग्नोर नति' | तेन (ITI) MaafN मिभनार्को पांग, सगे | म एगदः (म योगप) मार - .

·भाष्य--इराश्च पश्यामोन निवृत्तिः, समुचप इनि। कमेव आइत्यर्थव याच्य, तथ आहुनिषु मनान्वर- नामति हुदोति' इति श्रुतम् । अत्र च परवचनान् सम्बया कर्मभेदः । मन्त्रकाम्नानाच उत्तरान्मादेन ५० अग्निचयने श्रुताना । पूर्ववत् इहापि अभ्यस्तैः २७॥ अनिचयने श्रुवानां पनिर्दीक्षयति' इति । होमप्रयोगवचनस्तु प्रदाना- | समुच्चेया न बाधनम् ॥' तस्मात् प्रास्तवैदाना माग र्थान् स्वाहाकारान्तान् सामयन सनिहितान् गृहाति। समुच्चयः । उभये च प्राकृता वैकृताश्च सनिहिताः । तस्मान्न विनि- सोम--यद्यपि अग्निज्योतिटोमयागयोः न प्रति- गमनाया हेतुरस्ति, इमान् गृह्णाति इमामेति । न च विकारमावः, तथापि आग्निकदीक्षणीयेप्टेः सौनिकदीक्षणी- प्रधानावृत्तिरिह दोपो भरतीत्युक्तमेव । तस्मात् प्रा- येष्टिविकारत्व, दीक्षारायश्च उभयदीक्षणीयेटेरेघ अडू ताना मन्त्राणामहानम् । अपि चान्यायः कृतेऽभ्यास: 1 इत्यधिकरणप्रवृत्तिमुपपादयन्ति सबैकृता मन्नाः पान्ते । तैदीक्षितः संपादयितव्य प्राकृतबाधः इत्युत्थितः सगतिः । ( वैदूताना- इति । सन्सपादिते तैदीक्षिते, स्तेऽथे, पुनरभ्यासो न मेव प्रत्यक्षववनविहिताना चोदवेन मातात- न्याय्यः । तस्मादपि प्राकृतानामहानमिति । मन्त्राधेन होमागल्वात् तैरेव पावापर्य चाभ्यासे नोपपद्यते नैमित्तिकत्यात् ।। द्वादशापि झोतव्याः इति यदुक्त पूर्वपक्षिणा तार-) भवेदेव यदि प्रत्यक्षवचनेन आहत्य प्राकृतमन्ना भाष्य--अपि च पूर्वापरयन्दौ भवतः । 'पट् मन्त्रान्तरपिधानं स्यात्, न त्वेतदस्ति, वचनेन दीक्षार्थ- पूर्वान् जुहोति । ' पडुनरान् जुहोति' इति । न च त्वत्यैय योधनात् । न च खाहान्तमन्त्राणा सागर वैताना केवलानामग्यस्यमानाना पूर्वापरतोपपद्यते, नैमि-दीक्षार्थत्यानुपपत्त्या दीक्षयति ' इत्यस्य प्रावृतमन्मराई- त्तिकन्यात् । पूर्वनिमित्तो युत्तररान्दः, उत्तरनिमित्तश्च रक्षकत्वमुक्त इति वाच्यम् । । आहुतिद्वाराऽपि पूर्वशन्दः । तस्मादपि प्रास्तानामहानमिति । दीक्षार्यत्वस्य श्रुतस्योपपची 'दीक्षयति । तत्पृथक्त्वं च दर्शयति । २८ ॥ कार्यरक्षकत्यायोगात् । एव च आइत्याचनामावे आणि- युत ! तासामाहुतीना प्रयकर ददायति । 'उभयी- मागोपपत इति मन्याभ्यासे प्रमाणाभावात् आत्य- जुहोति, आग्निवीश्वाऽऽगरिवीश्च ' इति । यदुभयेपण । भ्यासमरेन समुद्यय एवं न्याय्यः इति सिद्धान्त । मन्त्रणा समुचपस्तनस्तेपामाग्निकचादायरिक राय मा प्रथमसूत्रार्थस्तु, पनिर्दीधपति ' इति तासां मावृत्ती- त्येष निर्देश । इतरया राई एवाऽऽग्निक्यो भवेषु. 1 | नामाहुदीना मन्यविषारः ग्यात् श्रुया मन्त्रान्तरविधानात् तत्र पृथक्स नोपपयेन । मरति च पृथक्वम् । तसा- इति । दनिवृत्तिः, समुचप इति । रि- 'पद्भिःशयती यमिगत प्रातपायकम् । न पाविशेपाध्यादेश स्यात् । २९ ॥ समुचित या, माध: स्यात् कार्यक्यात् तय पाक्यत ।, भाष्य-तथानिवृत्तिः, समुच्चय इति । कुन: ।। अमौ होमाङ्गनाम्लमेरतिदिन मुलता । विनाऽनि- म्यपदेद्यात् । व्यपदेशो भवति 'अपरम्य पूर्यम-दादशवसिदये न्यात् समुचय. ॥' थाः, उपानि खेतमं यदमिकर्म ' इति । पूर्वमघरम्य, माह-- सोमे 'आग्यम्याल्याः युवेगोश्वान दीक्षा अपामेरिति व्यपदेशः समुपयेऽसायने, विशेगे । तस्मात् समुधर इति । शा-'रात्र प्रन्यवराठेन प्रन्यरचनेन च । ( ११११९४७-२ ) फर्मपटकापगते. न कर वैता. प्राता मत्रान् वाघेरनेककार्यत. ॥ ' इति प्राप्ते, अधिकरगन्यायः ( १८३८-४६) । मा. 'न प्रपद्येग वास्येन शेमार्य येताः भुताः । विगमाग्न्यया च एका दीशागवन् । दोधार्थतारगन वेपो रोमागा प्राप्यते ॥ सहयो- प्ररणे च मनपान्तर पटिन्यो पनि गति' गमानय दादप्रमुगराते । मरदानमात् ! स्पनेन देवा दीशाय गमाम्नतम् महापगन्ना र घूमः 11 ·अग्निचयने प्रधानादी अग्निचयने प्रधानादौ . दार्शिक धरण पेवल्प्रधानाथै, यज्ञमयोगाभावात् । अतः | प्राप्ती प्रतिषेधो घरते इत्येर तर सिद्धान्तलिङ्ग असत्यष्यतिदेशे होतारणस्य आज्यभागार्यतया अस्त्ये- प्रदर्यते ॥ · अहर्गगे च प्रत्यहं स्यात् तदर्थत्वात् ' वासमथे माप्तिः, इति युक्तः प्रतिषेधः इति । इति चतुर्थसूनेण देवत्प्रधानार्थत्वात् द्वादशाहे मत्यह तदिद भाध्यकारी अधिकरणव्याख्यानं अनुपपन्न- योगविमोकदर्शनमुपपन्नं, इति तर लिङ्गान्तर प्रद- मिति मत्या वार्तिककारेण विपर्ययेश पूर्वोत्तरपक्षौ दर्थते । तेषा व सूनाणा वार्तियारपक्षे असाङ्गत्यं यर्णितो । वाक्यशेषात् आभयलिङ्गाय स्वल्प्रधानार्यो । स्थान् ( इति चेत्, अत्रोक्त तन्त्ररत्ने) । बार्तिक- योगः इनि पूर्व पक्षः । सिद्धान्तस्तु अमेः सर्पाचात् कारपो सिद्धान्तोपनममिदमधिरणम् । ततश्च प्रथम- तयोगोऽपि सर्वार्थः । न च वाक्यशेषवशात् विशेषः, सूने सायन्यसिद्धान्तेनोपनमः ! द्वितीयमूर येवलप्रधा- योगोत्पत्तिविधी वाक्यरोपाभावात् । तत्र तावत् सर्वार्थत्व नार्थत्वपूर्वपक्षप्रतिपादनार्थम् । तृतीयसूत्र पूर्वपके लिङ्ग- गम्यते, पञ्चसख्यागुणविधी वाक्यरोषः श्रुतः, न चासो प्रतिपादनार्थम् । चतुर्थसून तुटान्दायरेन यशब्देन उत्पत्तियाक्याचगत सर्वार्थत्वं अल निवर्तयितुम् । किच पक्ष न्यावर्य बने, केवल्यधानार्थ वे न्यायादेव प्रत्यह यशशन्दो यागमात्र प्रवाति, न प्रधानयागमय । अतो न प्रासः · अहरहयुनक्ति, अइरहरिमुवति' इति न तगात् प्रधानार्थत्यम् । अवगुण व होतृवरणप्रतिषेधः । वक्तन्य स्यात् , उक्त च तन, तस्मात् सामधानाथे अनप्रधानार्थत्वेऽपि सौमिक्स्य परणस्य घटते एव । तत् इति सिद्धान्तप्रतिपादनार्थम् ।) सौमिक दि वरणमानयर्थम् । प्रारत तु होतृवरण सोम-~यथा पूर्वत्र पोरोडाशिकपदार्थावैगुण्याय प्रवृत होतरि नियमाणमटार्थम् । अतस्तन् सामु | तदीयहविदासाने याग्यिसर्गः, एवमिहापि अङ्गप्रधाना- सोमष्टिषु कार्य इति द्वादशे वक्ष्यति ( १२।१।१८) । थत्वेनर प्रधानमायापरगानन्तर विमोये तदुचरपदा- तस्मात् युक्तः मतिषेधः । वादगाहे च मत्यह योग- यांना योगाभारान् वैगुण्य म्यात् इति तपरिहारा विमोकदर्शन अस्मिन्नन पधे घटते । विधानाय | सन्ति पिमोमः इल्युस्थिने: (रणान्त-)मगतिः । एतदनन, नानुगदमात्र, आनर्धक्यात् । तेन सांदी चि-मिममिमोर पन्ते मुख्यान्ते या, प्रिमो रापाले च सहदेष योगविमोरयो न्यायतः प्राप्तयोच- । यतः । योगे मर्याधता, मैर मुग्ल्यार्थोऽसौ तदन्तिमः ।।" नेन अहरहोगनिमोनी विधीयते । तस्मात् सार्थो माध्यमलेन । 'यस्तो तावुभौ पक्षाशुपत्तावविरो योगः, सापपर्गे च निमोः (सोमलनु गोम-पतः । मर्पित गुणे भाति सन्ति तो रिमोचनम् ॥' पाले योऽभियोगः, रा सामन्य प्रधानार्थ इति । इनि याति मतम् । यामा संम्तरमशः योगगरकार्यम्यानेः तदर्थ माह--अमो अजि गुननिमशागा घृतेनी जुहोति गान् सपना र । तस्मात् परी अनुष्ठिते/ अमिमौतेन पुननियमिपोग. भुन , र चाय होमः सन्ति पिमोरः पात् इन्यो आवमूग गन्यापूर्व-नागदुपारक्तश गयनमाप्राग, अनि इनि दितीयया गति प्रमानापयर्ग या वर्धत्वात् । इति तगमासमागमात् । भन 7 पनमावागा- तिगिरेग यागदेन पूर्वमतोल पम मिरर्ष मनिषानुपादा पसारः । अमेष रोगापेक्षा मोग- मान्ने रिमौर, म्या यमरोगेन अभियोगम्य प्रधाना-धोनाग पेन पिनियोगात् नदर्शनमरि तम्य हत्यारा- intar मानार्थ मिसान्तो यो । दम्। आरे गामधानान्चात् गर्थव प्रधानाधापन अपमय प गोमार्थस्य परणस्य प्रतिपेयोऽपृ., माही पर पिनायो, मायारेण तामे. ग. सार्थत्यात् ही गापादेश भाभो । मामान्य ना भएपनार्थः अमिनोगः परिगेन पण अगि पगोगेन प्रशनारे अगर- (१-५), श्राम 'इन मानभन्न भाग न मानारामानय sin, एर का भोक' । ।

·अभिषयनें संयत्सर ५२ अग्निचपर्ने संवत्सर तीति। भाह-ये तु सख्यामुक्तक्वनविनियुक्ताः, यया माध्यं-- उत्पन्नस्य निमित्ते उख्याभरणे नितिन 'ता चतुभिरभ्रिमादत्ते । इत्यादौ, तेषां समुच्य इत्युक्तं संयोगः । न असयुक्तम्य उत्पन्नस्य दोषनिर्धातप्रयोजनता मन्माधिकरणकौस्तुभे (२४१३१-४४) न च एरेन | तस्मादिह न दधिग्रह्यत् विरोधोऽस्ति । तेन स्मृते पुनःप्रकाशनानुपपत्तिः, रमृतस्यापि संस्कार- नार्थवादः, नैमित्तिक इति । अयं यदुक्तं, लोकः रामान- दादर्याय पुन लरणर्ममात् । अत एय वचनबलात् । संग्व्यत्वं नित्यावे उपपद्यते नान्ययेति, तत्र भूमः ! पूपा गाणा सरकारद्वारा, अन्त्यस्य तु साक्षादेवा-त्रित्वात् लोकानां हविपा च रामान्यादर्भयादो भविष्य- नुदानोपयोगः इति वैषम्यकल्पनेऽपि न दोषः । न्यायविन्दु:--'चतुर्भिरभ्रिमादत्ते' इत्यादी सख्या सोम-'यो वै सवत्सर' इति यच्छन्दः नोद्देश्य- वशात् समुच्चयः, तेन विना फर्माङ्गचतुःमग्व्याया असं- | समर्पकः, यः भवत्सरममृल्या अग्नि चिनुते, स आदि भवात् । तत्र मन्त्रनयन्य सस्कारद्वारेण करणावं चरमस्य / प्राप्नोति इत्ययमन्वितस्य यच्छब्दम्य उद्देश्यसमर्परल्यायो- तु याक्षात् , इति वचनसामर्थात् निश्चीयते इति गात् इति पूर्वपक्षाशयः । अप्रासयामरणस्य अनुपादा- सिद्धान्तः । योगात् आल्यादिना प्राप्तस्य अमरणस्य अमला इत्य- गण्डन- सोपेताम्ते समुश्चिन्य याच्याः ।। | नेनानुगदे सनि, यो न पिमृगात् स निर्यपेत् इत्ययंपर्षय- शंकर--सख्यायुक्तसमुच्चयः।" सानेन यच्छन्दस्य उद्देश्यसमर्पक्त्व संभवति इति र अग्निचयने संवत्सरमुख्यधारणाभावे । सिद्धान्तः । प्रथमसूत्रार्थस्तु, 'प्रीप्येतानि हवींषि वैश्वानरेष्टिः॥ भनन्ति, प्रय इमे लेकाः, एपा लोकाना रोडाय। इति वैश्वानरश्च नियः स्यानित्यः समानसंख्यत्वात् । । नित्यैकै: अमावैष्णमादित्यपैश्वानराणा हविषा समान- ४४१६.१२॥ मरपोरया लवदेव इनिपा निरापागमात् वैश्वा- भाय-- अस्ति अमि. । य एष विज्ञाननि नरो नित्यः स्यात् इति । चिनुते' इति । तन श्रूयते ' यो यै सवत्सरमुख्यम- वि~ 'नित्यो नैमित्तिको या स्याद् यागो वैश्वा- त्वाऽमि चिनुते, यथा सामिगों विपद्यते तागेय नित्यः पुरेप यच्छन्दात्, सदार्तिमान्छेत् , वैश्वानर द्वादशकपाल पुरस्तानिपेत्, पश्रिमः ॥ संवत्सरो या अग्निपैश्वानरः, यथा सरसरमाप्ला पाल भाट्ट- अमो यो वे संवत्मर...... निर्यपेन्' आगते हि जायते एवमेय सवत्सरमाप्या काल आगते- इति श्रुतो यागस्तु आरम्यादिना मदल्लरपर्यन्तं उम्प ऽग्नि चिनुते, नातिमाछेत् ' इति । एषा या अग्नः । धारणासमवे प्रायश्चित्तपो नैमित्तिक एय, भगमाना प्रिया तन्र्यदैश्वानरः, प्रियामेवाम्य तन्मारुन्धे ' इति । विक्रणेन यच्छन्देन क्रियापत्यग्य उद्देश्यचारगमात सम्म सदेहः किं नित्यो पैश्वानरः, अय नैमित्तिमः इति । निमित्तत्वातीते । अतो भेदनहोमादिधत् अयं मागित- कि प्राप्त १ अप्रापि नित्य एवार्यवादः उग्व्यस प्रतुनिमित्तोभयप्रयुतः । सरसराभरणेन कृतो दोषः, वैश्वानरेण विहन्यते ' इति । न्यायविन्दुः-- अग्रो थुत यो ये नित्यक्षास्य समानयल भवति । श्रीश्येतानि वीपि पेत् ' इति । तत्रापि पूर्ववत् अपादमान सरसरामरण, भवन्ति, पर इसे रोशः, एका रानामापेक्षर' इति। इति नित्यता मन्यते । पाटन धर्टममभिपहतो लगाना हविषा यामान्य नारित । यदि यथा लोता निमित्रता सरभराभरणम्य प्रतिपादयति, इति नैमितिक- नित्यारत्रयः, एवमिमानि वीषि नित्यानि मीणि, एवं क्षेत्र स्थिता । रोः संसबो घटते । तस्मात् निल्यो वैश्वानर इति । मण्डन-'यसरमुग्न्यमविप्रत इति।" पक्षे धोत्पमसंयोगात् । १३ ॥ शंकर-वैश्वानरो निनित्ते स्यात् ।' नरधितो , अविरोधाच ·अमिचयने प्राणभूत ४५ अग्निचयने यहीणां तस्मात् सामधानाएवणे रिमोकः । एततुल्यन्याये । क्षुद्रजीवानामुपधानसभरः, इति प्राप्ले, तद्वानासा- उदाहरणान्तरे चाहगंणे पूर्वपक्षे प्रधानसमरालीनागस्य मुपधानो मन्यः' (पा० ४[४११२५) इति स्मृत्या आवृत्तिः, सिद्धान्ते तन्त्र इत्यध्यायोपयोगिता | प्राणभृत्पदयटितमन्नारणत्वेनोपपत्तो न मागिहिसानिषेप- न्यायविन्दुः-अमो श्रुतम् । 'अग्नि युनज्मि | संकोचो युक्त इति । संकर्ष. २१।२३.. दावा घृतेनेति जुहोति, अमिमेर पुनक्ति, पाहतो A अग्निचयने भूतेष्टकोपधानं प्राकरणिफ. यशः' इति, तथा 'इम सनमूर्जस्वन्तं धयामि (पपापा) मन्त्रैरेप ।। इत्याम्मम्य पूर्ण सुपं होति, एप या अग्नेमिोमः' राजसूये 'पृथिव्यै साहा' इत्यादयो मन्त्राः पठिताः । इति। तत्राग्नः सपिकात्तास्वारो योगोऽपि तथा। अत: अग्निप्रारणे तु यिन्यसि जन्मना च सामिना गर्ममाघ- रानापनगें निमोरः इति प्राप्ते, 'पाइलो यशः' इति ताम्' इत्यादयो मन्मा आम्नाताः । उभषेपामति भूतेति- यास्यशेपायजाथों योगः । अत: प्रधानापगे निमोकः समाख्या 'भूतानामवेष्टयः' इत्यागारिया, 'तत एवैनम- इति । अन एवं छौमिकमपि परणं 'भ्रातृष्पगेन यशस्था- ययजति । इत्यार्थवादियो यसहारश्च तुल्स एव । ततश्य शीगच्छेन्' इति यापरोपात्तुल्यन्यायेन पेवलपधानार्थ, 'भूतेष्टका उपदधाति' इत्यनारम्पविधी विनिगमना- तेनार तदभारादोवरणमाधितं माप्तमिति तमति- विरहादुभयेऽपि समुचिता विकल्पेन योगदेयाः, इवि प्राप्ते, पेपम्य मोतारं वृणीते' इत्यस्य संगतिः । अन्यथा | कोटपायिनामयनस्पे नैयगिये च पर्मण्यमिहोपदमाम्ये- सौमिकरणम्यानमयार्थये होतृवरणप्राप्यमायाप्रतिरोधानु- ऽपि 'उगनाशी या एष यदमिः " उत्सुनयशे या पातिः । द्वादमाहे च प्रयहं योगरिमोपदर्शनं एा यदमिहोत्रम्' इत्यर्थवादाम्येऽपि परम्परीजात्य- लिङ्गम् । नन्वेरमपि अभयम्यापूर्ववानोदररणम्यापासि- | दर्शनान प्रारणरविताना चित्रिणीपदधाति ' सादि- रेवेति चेन, अभादः, अपूर्यताया एवेय स्तुतिः, न तु यत् विनियोगान्तरादर्शनेन गामाशागाने गोपघाने विनि- निषेध ही । वनस्तु भरभवम्यापूर्ववेऽप्यायभागाप-योगः । संकर्ष. २४२. तेन पर मामोति सामधानार्थत्यादतो युत्तः प्रति 8 अपिचयते भूतेष्टकोपपानं राजस्यगत- पनि । वदेनदाय यांग्यानम् । वार्तिये तु रिपरीतं, मन्नरेवेति पक्षे यथाम्नातैरेय स्याहाकापन्तः यारसपालिमार पेरमधानाधों योग इति पूर्वः पसः। पर्वन्यम् ।। अग्नेः समधिन्चात्तयोगोऽपि गरीयः, पास्यशेपम्नु पर यदि राजभूषणमभागामेय विनियोगः पात्तदा तमन्य. भिननी र गरिधी भुतः । न चागायु-पत्तिवाक्या-मादारानुभूयाशिवागरेयोपानं, ते मदाने गार- वगतमा धननिर्गनगः । नि पगगन्दो न पान- कागगर । अभुतम्य स्याहारस्य पायांनुणरेण योजन- ATME, रतु रागमात्राननः । भनो न पेल परिजनी पायमिद मन । निदेन पटक पताका प्रायम् । अगं च गोमियरमा प्रमुने याधात्, इति प्राप्ते, मारोगेन्तरियान इत्यादिगो हो ITEM गाणं प्रमोयेयेति युगम-सि मातरम्प प्रदाना भाये गानानिही।' मिश: | मगर योगरिमोपोनिधिय, नापानला या पायानपभषेन मन पागदी परिनि। om यामानमेवारपनन् । संकर्ष. २०४१२४. मन-शो योगा।' पतिपयने 'पारीगां' विविः दार- पर-परिमोश' सपीय बाप्नेयमामा बाक्षायाः॥ पियने 'मृत उदयानि' पनि प्रा. 'परी- मरीनगरगातिदिन निron समपटिवमन्त्रोपधेया रटा । मदिरा मा (भो न मिना HT Amit नुमानितm.) ATTET मालित, ·अभिनयने सांवत्सरिके दाश अनिचयने स्वयमातृष्णोपधोने अमिचयने 'सांवत्सरिके दाशतयीभ्य स्थण्डिलेऽपि यत् सहनत्वं तदपि चयनंदक्षिणाद्वारे. आनीतानामामेयसूतानां चयनातिरिक्त उपस्था. और साक्षासख्यान्यये जानुदमन्यविरोधात् , उत्तरदिएरि- नादौ नोपयोगः ॥ मितस्पले स्पण्डिलबहुल्यम्पासमवाय, इति प्राप्ते, सह- निसाहसापेक्षया तिचित्संख्याधिक्ये या इएकानामे- सम्तम्भघटितेऽपि सहसमण्डपपदप्रयोगाद् अवयवावय- कविधायेकदातविधत्यान्तान्यतमपरिमागाधिक्य वा ज्याय-विनोरमेदात्, अर्धपिपरीपदयोः सामानाधिकरण्यदर्श- स्त्वसंभवात् सूनाना कतिपयानामग्न्युपस्थाने विनियोगः नात्, सहसेप्टकैरैव सहसायम् । संकर्ष. २११।१३. कार्य:, इति प्राप्ते, 'यहपोगाम् । इति वाक्ये 'तेन अग्निचयने सुपणाकृतियोधफमन्त्रः अर्थ- चिन्वीत ' इति चयनसयोगात् चयनातिरिने न तेषामुप- घादः।। योगः । संकर्प. २०११३६. पक्षिसामान्यतुल्यताया विशेषे पर्यवसानमन्तरेणानु- अप्रियने सांवत्सरिके दाशनयोभ्य आनीः सूक्तैरेव प्रतिसूकमुपधानं न प्रत्यचम् ॥ 'दिव्यं सुपणे वयसा बृहन्तम् धानुमशक्यत्वात् सपा मन्याणामागमे सति तावत्य का अभियः इति मन्त्रपन बृहत्तुपर्णपरतया । वयसा प्रतिमा नीयाः सामिनीविवृद्धौ चाष्ठाभिवृद्धिदर्शनात् । इष्ट- इत्यस्योपसहारात्, मन्त्रस्यच नित्यवदङ्गत्यात् सुपर्णाति- नित्या, इति प्राप्ते, सामान्यवाक्यस्य विशेषमन्यस्य च फाल्पायेऽपि मन्त्रभूयस्त्वन्यायेन (संकर्ष. १२२१४ ) विविवाभावेनोपसहार्योपसंहारकभाषाभायात् 'हिरण्य- एकार्थवान विकल्पसमयः, इति मासे, 'सूनसूकेनोप- दधाति इति वचनेन प्रतिमन्यमुपधानस्यैर अभावात् पक्षः शकुनो भरण्य: । इतिवदुभयमपि स्तुतिमात्रम् । संकर्ष, २२११३९. यावत्सूक्तमेवेष्टकाः । सूकेभ्योऽपीटकानामाश्क्येि तु लोकरशामियोपधानम् । संफर्य. २१११३५. अग्निचयने स्वयमाटणोपधाने परदान अध्याः कर्म॥ अग्निचयने सांवत्सरिके दाशतयीभ्य आहताना आग्नेयीनी याज्ञसेनीमिर्न समुधया। पचनादितरेषां स्यात् । ३२८१॥२॥ भाष्य--रिमेष एवोत्सर्गः ( स्वामी परिमीणोते पाशसेनीनामपि एतदा झापीगा' इति चाक्येना. इनि), नेयुच्यते । वचनादितरेषा स्यात् । यर वचन 'न्यूपिरत्यविधानेन स्मृतितः पापल्यात् मनिहितवाद्य करणत्यम् । न च मन्याल्पत्वं दण्टकलितवदावृत्तिसभ भाति, तर यवनप्रामाण्यात् भरति परिश्रयः । 'य एनामिष्टरामुपदध्यात् स प्रीन् घरान् दद्यात् ' इति । वात् । कर्मभूयायाधिकरणन्यायेन ( १८११२१८३ ) स्वरयानविदेवी आवृत्याऽपि यदा कर्मणामपूर्तिसादा था~ उपदप्यान् इति परस्मैपदात् अयाजमानत्वे तापमानार्थ दाशतपीत भागमः, इति प्राप्ते, 'भिवृदमि- अपधारिते वरदान ऋन्विधर्म । तन्सिदिय यदि तावत् धुत्' इत्यादाविन प्रारतम्य सर्वथापि निश्तेरयापमापात् शास्त्रीयेश परिवयेश लभ्यते , ततः अन्त्येर यजमानम्य सर्वमख्यापयांपामेपलमे तदपांतमहणायोगात्, उत्त. फन्वम् । अय न सभ्यते, ततो टोकिक टशयः इति । वाक्योपस्थ सासवेन प्राभल्याभागाध, न दाशनयी शा- यत्र न पचनमस्ति तन ऋविडामपि स्यात्, भ्याना याज्ञसेनीमि. समुघप. । मूले तु पूर्वाधिकरण- वचनम्य अनिमारामावान् । पूर्वरक्षावस्थायामय शचिन्ता विचार इत्युनम् । तत् मोम-गोगेऽनियरोऽन्यः, धेनुरोऽतिवरोध्या, 'प्रस्नम्य या विकारः ' स्येतन्सिद्धान्तम्पयारस्य- अनड्यान परोऽविपरोऽन्यः' इति आपस्तम्बाचायोक्नो विरोधादुपेशितम् । सं. २०११३३. घरमलार्यो द्रष्टयः । म्बरमातृश्योरधातुः अग्निद्राध. अनियने 'साहनं चिन्धीत' इतिपय दन्तियामास अनवान् होत्रा देयः' साइयशदा पर एक। श्याटियाहरमोनम्। - - .

·अग्निचयने वसोधोरायां अग्निचयने वसोधोरायां - - मिलित्वा उपधानम् ॥ लेटणसूददोहःपदघटिते है | क्रियासतानो भवति । कर्मनानात्य वचनात् 'द्वादश ऋचौ पठयेते । ताभ्यामावृत्ताभ्या देवे इष्टके उपधातम्ये द्वादशानि जुहोति' इति । ननु द्रव्यसख्यैषा । नेत्याह । प्रत्येकं परणवात् । अष्टौ नानायजुपस्त्रयोदश लोकपणा नार द्रव्यमकीर्तनमस्ति । होमोऽत्र संख्यया युज्यते । उपदधाति, ता एकविंशतिः सपद्यन्ते' इति सख्यावि द्वादश द्वादशानि जुहोति' इति, एवसंख्यान् रोधाद्वा मन्नयोर्निरपेक्षकरणत्वेन विकल्पः । वस्तुतस्तु । होमान् करोतीति । किंच, इतरस्य च मन्त्रर्मणोः गेस्पृणेष्टकामानमेलनेन सख्योक्तेरविरोधात् सूददोहे- सतानस्थागस्यत्वात् । क्षणिक फर्म न मन्नण सह एकानां पार्थक्येऽपि न दोष. 1 पर 'अनुष्टुमाऽनु- तनितुं शक्यते । तस्मादनापि कर्मादिसनिपात एव । चरति' इति वियो अनुशब्दस्वारस्येन ‘ता अस्य शा-'सतता यसोर्धारा जुहोति' इत्यन सतत- सूददोहसः' इति अनुष्टुभोऽप्राधान्यावगमाद् द्वाम्यामपि । वचनात् , तस्य च साहित्यवाचित्यात् , साहित्यस्य च गन्नाभ्यामेकैकैवेष्टकोपधावन्या, इति प्राप्त , अनुचरतीति । अनेकापेक्षित्वात् धर्ममन्त्रयोः साहित्यमिदमुच्यते । पदेनैवोपधानोत्तरकालमन्नपाटावगतरुभयोः समुच्चित्य कर- अतोऽन मन्त्रादेः कर्मादेश्च सनिपातः । स्यादेव यदि परत्वे समप्राधान्येनानुचरबमनापचेच लोकपृणयोपधाय | एक कर्म स्यात् , भिवानि तु अब द्विादश द्वादशानि सूददोहसाऽभिमर्शनं तव्यम् । याशिकालभयोरेक- । जुहोति' इति सख्यया कर्माणि, तेपामविच्छेदः मन्नत्वमिच्छन्ति ( नेच्छन्ति इति वेवला )। मततशब्देनोच्यते । जुहोतीति तेषामुपात्तत्वात् न संकर्प. २।१४ मन्त्रकर्मणो. साहित्य, मन्त्रस्यानुपात्तत्वात् । अविच्छेदेऽपि अमिचयने यसोर्धारायां मन्त्रान्तेन कर्मादि- सवतशब्दो वर्तते, न केरलं साहित्ये । अतोऽन पूर्व संनिपातः ।। एव न्याय. ( मन्नान्तस्य धर्मादेव सनिपातः इति ) । संततवचनाद्धारायामादिसंयोगः । १२।३।१११ सोम- पूर्ववैषम्येणोत्थानात् संगतिः । चि-मन्नादौ हि यसोपारा मन्त्रान्ते या, भाष्यं-- अग्नी श्यते । संतता बसोधीरा जुहोनि ' ऽन्न सततः। आयो, होमेषु सातत्याद् द्वादशान्तेषु इति । अनापि पूर्वोतेन न्यायेन (मन्लान्तेन कर्मादि- तद्भुतिः ॥''द्वाददा द्वादगानि होति' इति श्रुतम् । सनिपातः परणमन्नेषु इत्यनेन ) तथैव प्राते उच्यते । प्रादशभिर्मन्तवाक्यै. सपारमेरमाहुतिस्वरूप एक द्वाद- धारायामादिसयोगः, कर्मादिः मन्त्रादिश्च सनिपात्यः । शम् । तद्यथा वाजश्च मे, प्रसपश्च मै, प्रयतिश्च मे, स्मात् १ सततवचनात् । सम् इत्येकीभावः, तनोति- प्रसितिध मे, घोतिश्च मे, प्रतुश्च मे, सरध मे, विसारे । द्वयोर्यत्र सह तनन भरति, ता मपूर्वतनो- शेषध मे, श्रापश्च मे, श्रुतिश्च मे, ज्योतिश्च मे, तिर्वतते । इह मं च मन्त्रश्च सनिहिती । तस्मात् सुरश्च मे ' इत्येतेद्वादशमिमन्त्रराक्यै; एकाऽऽविहीं- तयो. सह तननमुच्यते । तब आद्यो: सनिपाते | तन्या । एच एकादश उत्तराहुतय । एतेषु च होमदाद- भरति । तस्मादादिसयोगः । दावे मध्येमध्ये दिलायाभाव सावत्यम् । फर्मसंतानो या नानाकर्मयादितरस्याशक्य. माह- अग्नौ प्रादव द्वादयानि बुशेति' इति स्वात् । २७॥ मख्याभिगानि द्वादश कर्माणि वसोधारामशानि विहि- भाष्य-पर्मशा या सतानोऽयम् । 'सतता | तानि । तर च 'सत्तता पसोपारा उदोति' इति जुहोति' इनि हि होमस्य परस्य सतान उच्यते । | वचनेन भाष्यवाणयुदाहतेन सातत्य विहितम् । नाम मप्रकीर्तनमस्ति । ननु दमो. संयोगे सगदी वाम्यमी तत् मस्तकमाश्रित यामत भाति, एकक्ष होमः । उच्यते । नैष दोषः । भागानम्यान्नाथ गनुपामिति सतां वन्य पात्' नानामिला । बहन्येतानि फमशी। तेषामनुपरमैश | इति वचनेन विहिवम् । यदि तु चिपिशायापा ·7 . अमिचयने श्रुतानां ४९ अमिचयने श्रुताना रस्कारा विधीयेरन् , तदा काम्यसाधारणा भवेयुः, न | इति । एताः अन्य समामनन्ति, 'पद्मिीठयति' इति । खेतदस्ति, मिनु ' आहवनीये जुहोति' इति वाक्यमेर तत्र संशयः । वातीना प्रोगः, माश्वीना निवृत्तिः, सस्यार विदधत् सस्कृतम्याग्नेरपि होमार्थत्वमापादयति । अधया समुनयः पाश्वीना वैस्तीना चेति । किं प्रासम् । उनच सस्कृतामिसाधनेन याम्योऽमिनिविशमानः कथं पद्मिदीयतीति तासा प्राचीनामाहुतीनां मन्यवि- सस्कारान् रभेन । तस्मान्न त सकाराः, इति सिद्धान्तः। पार: स्यात् । वैश्तैमन्त्रैः पाहता नियत्यैरन्, श्रुतिस- प्रथममूत्रार्यरतु, तस्मिन् काम्येऽनो स्वागणा किरा | योगान् । प्रत्यशश्रुतिसंयोगो वैश्तीनाम् । षट् वैश्ता स्यात् , तेषां सर्वहोमातया शिष्टत्यात विहितकात् इति । मन्त्राः । पान्देन वैरता गृहमन्ते । तस्मात् प्राइवाना वि--'अस्याधानादि नो याऽत्र, सर्वशेषत्यतोऽस्ति बाधा ने समुचय इति । वत् ।, न मस्कृतम्यानपानामन्यनस्याप्यसमवात् ॥' अभ्यासातु प्रधानस्य ।२४ ॥ भाट्ट-अतरा काम्येऽमौ नाधानादयः रासाराः, माध्य-नुशन्दः पक्ष न्यावर्तयति मारताना पाय अगरतस्यैर तस्य भ्राष्ट्रादिपदयाच्यत्वात् तस्मिन् मय इति । न याधः । समुघयः । कुतः १ संभवात् । यत्र हि नायमभयाय, आधारम्य प्रत्यर्थ सामायेन तस्मिन् प्राप्त्य- प्रस्तोत्तपोयुगपत्रं सभवः, तर हत्तेन प्राकृत भायाप । प्रचपूर्पसाधनाभूताम्नु परिसरणमागांदयो याप्यते । समुथये प्रावृतिः स्यात् मयानभ्येति । म भान्येय। पुनरावृत्तिः धुता परम्पर, तन नैप दोषो मानि, म्यायिन्दुः तत्र आधानादिरस्काराः पार्याः, | आवृत्तिः प्राप्नोति । स चाऽऽतिः भूपते प्रधा- दोमायारोप, इति प्राप्त, होमसाधनाऽपि शादाह नम्य होमम्य, द्वादश जोति' इति । आः संभाव सम्य मन्यनादिला: नाम संस्काराः, इति । गनुपय इति । शिद्धान्तः। आवृत्त्या मन्यकर्म स्यात् । २५ ॥ गण्डन-नास्मिनाथानसम्मारा।' भाष्यं तदस्ति, समुच्य इति । प्रत्याभुतेकने- शंफर-नाम्याधानादि कर्म।। भोदकमाता: माश्ना पायरन् । अय यदुन, समरे अमिपयने भुवानां दीक्षाविमन्त्रागा सीन साधिनाया दी । अप्रोच्यने । गान्ति गमय । सौमिपदीक्षाविमन्न समुपयः ।। फपम् ! पाप मन्त्रा अग्नी भारतेषु होगेषु प्रना- पक्षियप्तीति वासो मन्त्रविकार पुति- शेण भरणेन रिधीयन्ते । ते चेलोमाः, थेग्नेमन्भेषि- संयोगात् ॥ १०४।२३।। तन्यम् । सम्भाशयया मनानं स्यात् । अतः मारता माय-अत्यति रिभान चितुले माध्यमियी। सावत्र देपावार प्रात्यो बेहराम! 'मारि अपिया प्रतिमन्नत्या मामानामहानिः मन माहा, मनो मेधा प्रपुर साहा, विसं स्पान्यापम हनेमामः | २६ ॥ Frent मार, पो म मात्र माय-आििी पदाधिः । भीमनमा. गदा, म भनो , मास रानराप तो भाति । अमगाम वाया माया भार सहा | नमन 'भारमन, भविमान ! मोमा परे मार्गप्रापे मा, पोरन उमरन सी पर PM मरा, मदेवा-भो, न मे yh IFE jrte नया सानो गोरामिणमा । ने पी मरा TO INT TO ऐपण नrajar. भान दोनो TITी पुम The maraitrikat:

·नस्य अप्रियोगः सोमफाले अनिरुद्धृतः अपयुत्ते मनियोगः सोमकाले तदर्यत्वात् संस्कृत अर्गणे च प्रत्यई स्यात्तदर्यत्वात् ॥ २२ ॥ कर्मणः परेषु साझास्य तस्मात् सपियर्गे दिमोकः अहंगंणे दादशाहे प्रत्यहं योगो विमोकध स्यात् । स्यात् । १११३।९।१९॥ * अणि युनन्मि शयमा घृतेन ' इति ,मन्ग होमा तदर्थत्वात् प्रधानार्थत्यात्तयोः । स या अहरहर्यनक्ति अप्रियोगः । ' इस सन मधुमन्तं धरणा' इति मन्त्रेण आहरणविमुशति । इति श्रुतन्यात् । तस्मात् अग्निचपने- होम: अमिविमोकः । अमिचयनै तौ धुतौ । तत्र पूर्व- ऽपि योगविमोको मयानाविव । वम्मात् शानादौ योगः पक्षमाह । सोमकाले सोमयागे साग्निचित्ये यः अग्नियो । प्रधानान्ते च विमोकः इति सिद्धान्तः । के. क्रियते, म साड्गस्य प्रधानस्य कृते स्यात् । तदर्यत्वात् * अभियोगः सोमकाले० इत्पत्र अमेः साग- मागप्रधानार्थत्वात् । सस्कृतपर्मणः भनियोगेन संस्था प्रधानार्थत्वेन अग्झियोगस्यापि बद्दारा सागप्रधानार्थवा- रेण संस्कृतम्य अभिकर्मणः साशात् परेप धर्ममु यसायात् साङ्गप्रधानापवर्ग अग्निविमोक पूर्वपदायित्या विशेषाभणाच्च । नहि प्रधानादुत्तरेषा फर्मणा प्रधानापवर्गे या तदर्थत्वात् । इत्यनेन ‘पञ्चभिर्युनक्ति कृते नायं अग्मियोगः, इति विशेषः श्रूयते । पावतो यशः' इति श्रुतेः यज्ञशन्दस्य च प्रधान- तस्मात् मापवर्ग पूर्वाणोत्तरागमहितस्प प्रथा- यागवाचित्यावसायात् अग्मियोगस्य प्रधानयागमानार्थचाय- समातो अमेमोकः स्यात् । सादौ गतेः प्रधानमनापवर्गे अभिविमोक इति सिद्धान्तो भाध्ये अनियोगः, सर्वान्ने च अमिविभोकः पर्नन्यः पश्यने । सु. पृ. १०६२. इत्यर्थः । इद भाष्यमते पूर्वपश्वमूत्र, वार्तिकमते तु सिद्धान्तमूत्र, अक्षरार्थस्तु स एवेति ध्येयम् । अनिरुद्धृतः अपवृत्त कर्मणि लौकिक संप- प्रधानापयों या सदर्थत्वात् । २०॥ चते॥ सिद्धान्तमाद । न सपियर्गे विमोकः, किंतु प्रधा मांपरर्गोचरमपि अमेर्दर्शनात् तस्य च गाह- नापन, स्यात् , प्रधानादौ च योगः, योगविमो- पत्यादुपृतत्वेन ‘सैर सागः सततिः' इति न्यायेन प्रयोः तदर्थयात् प्रधानार्थत्वात् । 'पञ्चभि- वैदिकवानपायात् सस्कारलक्षणाना गुणाना गुणिनारा- युनक्कि पालो यो यावानेव यशसमालमते' इति । मन्तरेणानपायात तसागरणस्याभावे कतिपयटिकोत्तर प्रधानमयोगेन योगस्य श्रवणान् । याशब्द. पूर्व- तमाशे सति 'म तहिं गत.' इति श्रुतेः उढरणभुते- पसन्यावृत्यर्थः । श्योपपत्तेः यारनाशमरवृत्तेऽपि कर्मणि दक्षिणीयापनमें अवभृये च तद्वत् प्रधानायस्य प्रदिपेयोऽ- इव विद्यमान ज्योति. वैदिक्मेव, इति प्राप्ते, अरणिसमा- पयुक्तार्थत्वात् । २१ ॥ रोपणोत्तर परिदृश्यमानम्यापि मनग्गेच धर्मापवर्गेऽपि सिद्धान्ते विशेषकमार्थ मूत्रम् । अवभृग च तत् तयायोपपत्तेः, सस्थागणा कार्यार्थत्वेन यावत्कार्यमेव तद- पूर्माधिकरणपूर्वपश्यन् । आयवरणस्य होतृवरणस्य च यथानस्य शान्नादयगमात, 'स तर्हि गत.' इत्यनेन प्रधानार्थत्वेन प्रतिषेधो युत्तो भविष्यति । प्रधानार्थस्य होमाच्यरहितोत्तरमेव गमनश्रुते. परिदृदयमानोऽपि आय- दोहरणस्प प्रधानापन, अपवृक्तार्थत्यात् इनार्थत्वेन रानस्थोऽपि ज्वलनः , संस्खारापायात् अरवृत्ते धर्मणि समासत्यात् , अपक्तः समातः अर्थः प्रयोजन पम्य शैविक मपश्ते। अन एवं 'यायाधृतोऽपिरहुतेऽमिहोने होनुपरणरय ताहायात् । अपये चोदवसातस्य छोठ्य- उदायेत्' इत्यादिना 'तान्येवावधाणानि सनिधाय मन्येत्' रणस्य प्रतिषेध. पर्नयो भाति, कुतनासो न होतार इत्यन्तेन अमिहोत्रहोमापात प्राक् अग्न्युदाने एप वृणीने नाय' इति । तलार श्शनार्थो योगविमोश। पुनर्मथनमुक्तम् । तेन तदपपर्गे तदभावान् सैविक्त्वं प्रधानादौ योग., प्रधानान्ते च विभोक, पतंभ्यो। भिनितम् । सर्प, ३१२२९. - ·- - अग्निविमोक अमिष्टुत् अतिविमोफ नाम होगविशेष । मिशियान्याय -या खमारत अमिश्चिा मधुमन्त पयापाः' इति मग सामिचित्ये प्रती प्रथा | अर्घ गति । माघाविनाऽप्युस्तम्-प्रसिदमूर्षज्वलन नाते (सामथानान्ते या ) 37 मा १२१३।१।१७ हनिर्भुन' इति (११२)। तामाऽपि चोय गटनीति ० अनियिहरण ज्योतिष्टोमे ! विविध हरण अल्पा आईता ! एव हि सर्वदर्शनसप्रहाईतदर्शने अमिदिवम् , নালানা আনাসী বাবার গলা तथा हि- 'युलारचायत् व्यपगतलेपालगनूपत् एरर- ताना अष्टमु पिण्येषु स्थापनम् । होतु , मैत्रारगम्य, वीजवत् अमिशिसारच इति। अत एव पटति वामगाच्छसिन , पोतु , नेट , अच्छायाक्स्य इति पण्णा गग नियन्ते चन्द्रमूर्यादयो महा । अवापि न मृविजापर, आगीवस्य सप्तम, माजीय चाष्टम / निवर्तन्ते चलोकापाशमागता ।।' इति । साहस्री ७०६ इत्यगे धिष्ण्यानि अमे सानानि रघुवेदिकारूपाणि, अनिश्च सोमश्च देवता। इतरेतरयोगे तु न्यास तद विहरणम् । के . अग्निविहरणप्रेपे ' अमीपवृत्रिविमक्य) परस्परसाहित्येनान्वय , यथा अनिश्च दमीन विहर ' इति मन अन्वित , न तु उ याने । सोमश्च देवना इत्यादौ (अग्नीपोमो) । माघ ६.११.. तया च । उत्तिजन्याह ' अन विधौ कालरक्षया अमिष्टुत्। अमिणेभस्य विशवरूप कश्चि उथानमाले अग्निविहरगप्रैप वर्त य, इति वाले देवाह सच यस्तो निवृस्तोमयुक्ततया निवृदि- विधीयते । वि ३रा त्युच्यते अमिष्टोमसखापत्यात् अमियोम * अग्निविहरणादिमन्त्रविनियोगाधिकरणम् । इत्यप्युच्यते । वि २०१२ अग्निष्टुन् । 'त्रिदमि उधानपाविसमाधिकरण' इति बिन्दी ट्रायम् । दमियशेम , तस्य याय याम (क) एपिश अग्मिोम २२।४।१० साम त्या ब्रह्मवर्चसकामो यनेत, एतस्यैव रेवतीपु • अग्निशब्द 'अग्नि चिनुते' इति श्रुत चिति । (ऋक्षु) वारयन्तीयमभिणेमणाम कृत्वा पगुमायो होतेन पाल्पे यान्तरे वर्तते, न तु एकासमनाये । पनेव इति कमान्तरविधि , न तु पारयन्तीयादेगुणात् मा ९१२६-२७ , अमिरान्द जानिमानमुपस्था વારા શર૩ अमिष्टुत् नाम पयन् लोक्कियहिमाण चरिताथ आहवनीयादि आग्नेयीसुब्रक्षमाप्रपनर, ज्योतिरादिनाना ऐन्टीसुब्रह्मपया संस्कारवाचो विशेषण दिना न वैदिवोरयारको भवति। प्रस्तान प्राप्यते पञ्चदशारा । चाल ४ १३२ वि ७३३१२, - अग्निगद स्ट्या चह्निमाचरे। • अमिजुत् पश्यदाराने प्रयममद एकादाग्निपुतो ३१३११० अमिवन्द सामान्यपचनोऽपि सन् विकृति । वि १२२२१३ ४ अमित पृर्षस्य विध्यन्त अग्नि चिनुते ' इत्यत प्रारणात् चयनमस्कृने वहौ । रेवत्यादियागेषु उनरेए प्रपते, सायका साहसा इये- प्रवर्तते । या २१३११०१२२ , अग्निशब्दस्य 'अगि कैन ग्रन्दैन युगपदुपादान मायनिकायमता प्राणि जघनत् । इति वैदिकम्प पहननसमर्थ ' अग्निष्णुदातीना एकाहाना नियायिभावान्तरसामान्येन वस्तुगचिपागम सौनिक युपनाग्निशब्दवाच्यप च । मुसहायात् इति यश्यने ( ८११।१२।१९ इत्यन) . पत्नस्य तदसामथ्यात् अर्घान्तरे च अयुत्पन्नस्यैर अग्निष्टुति — आग्नेया ग्रहा मात्ति' पतन प्रानयो शक्त्यन्तरकल्पने गौरवापते, गन्यय अगिधातो स्तोमायो यथादेत उहो न कर्तन्य , किंतु अविकार 'अगेर्नलोच' (उगादि ४९९) इति सूत्रेग एव 1 मा १०४१२४१४९, • अग्निटुति प्रदेषु ओणादिने निश्यये ने अग्निशब्दयुत्पत्याचारणा न 'आग्नेया मदा यान्ति' इति देवताविधान भाति । प्रतिपयसवाल्यानभेदेन अयुत्पनात् सैवियत् २०४१२३ • अग्निाति निदग्निष्टोम । इति अग्निान्दात् युत्पन्नस्य वैदिवस्याग्निचन्दस्य रूपान्यता , त्रिवर श्रूयते । यद्यपि प्रिन्टन्र अपयरमसिस्य अमितामु ३३४ सो प्रेगुष्प बूते, तथापि वेदे सख्या रतोमराची | तस्मान ·अमिष्टुति श्रुतस्य अमिष्टुति सुब्रह्मण्यानिगदे परिहतमेवेति । एवं चान्यगताना संन्यानामनिहत्तो न्यायविन्दु:--- 'विष्टदमिधुदग्निष्टोमः' इत्यत्र निवृ- चोदकानुग्रहो भविष्यतीति। छन्दस्य त्रैगुण्यस्तोत्रीयानरकोभयार्थस्य वास्यशेपामावे शा--पर प्रिमिपुत्' इत्यादी वाक्यशेषात् अयंत्रि-. विशेषाप्रणात् त्रैगुण्यार्थ वे शाम्भस्य महाविषयत्यसंभवेन शेषो नायगम्यते, तत्र विचार्यते ( यद्यपीह अस्तादिवत् । सर्वद्न्याशा गुप्यविधिः, इति प्राने, योगादेवी- वाक्यरोपात न विशेषतात्पर्यमाप्रनिश्चया, जिनु स्तोत्रीया- | यस्यात् लोमस्यैर विधिरिति सिमान्तः । नकाशार्थान्तरे शक्तिरेस वाक्योपानुगुष्येन कल्प्यते, मण्डन- स्तोमस्यैव निवृत्त न्यात् । कल्पिताया च वस्या वाक्यरोपाभावस्सलेऽपि तस्या अन. शकर-'प्रिवृच्छन्दो नवार्यः ।। पायात वाक्यरोपाभाव: चित्वरः, तथापि गुण्ये अनिघुति सुब्रह्मण्यानिगदे हरिषदादि- स्तोत्रीयानव च दशवतेरविशेषात् यायोषामाखले पदानां नोहः ।। स्तोत्रीमानकरूपार्थपरत्यसिद्धयर्थ न्यायान्तरव्युत्पादनस्याय असंयोगात्तदर्थेषु वद्विशिष्ट प्रतीयेव । ९।११ श्यकत्वात् न अनाधिकरणेन [१।४।१३] गनार्थत्वम् ।। १६४२ ।। वर्णकं १. कि नैगुण्यरचनः सन् सपा ऋतुसापनामा राख्यावि माप्यं-- अस्ति ज्योनिष्टोमः । तत्र मुत्राण्यानिगटा कारः, उत स्तोत्रीयानवाचनः मन् स्तोमस्यैव विकारः समानातः, इन्द्र आगच्छ हरिव आगच्छ मेधातियमैप' इति । तत्र शास्त्रस्य महाविषयवस्प्रिया सवंद्रस्याणा इत्येवमादिः । अग्निशुति व धूयते ' आग्नेयी सुब्रह्मण्या (प्रकृतौ यानि द्रयाणि सल्यायुगनि, रोपा सर्वपामि- भवति ' इति । तबेन्द्रशन्दस्य स्थाने ऊहः क्रियते । त्यर्थः) नैगुण्यविधिः (रूदिरपि महाविषयलिप्सया । अयेदानी 'हरिव आगच्छ' इत्येवमादिषु सायः त्याज्या), इति प्राप्ने, घूमः { नैगुण्यं ह्यसौ ब्रुवन् अप- उहितव्य, ननि । वि प्राप्तम् ! तद्विशिष्ट प्रतायेत तेन यस्मसिद्धया अपात्, रुदफा च स्तोत्रीयाना, या च विशिष्टम् । इन्द्रपदस्थाने ऊहः । एतेन विशेषेण बलीयमी ( तया च शब्दशक्त्यनुसारेण प्रयोजनक्रपना, विशिष्टमविकृतमेव वचन प्रतीयेत । कुतः ! असयोगा- इति डेः प्रारल्यानुसारेण अल्पविषयावमपि न दोषः) तदर्थेषु । नेपा शब्दाना तेप्रथेषु सयोगः, हरिवत्तादिए। तस्मात् स्तोत्रीयासण्याविकारः त्रिवृत्वम् । न हरिषदादय, समवेता इदे विद्यन्ने गुणाः, प्रमाणा- सोम--- पूर्ववैषम्यगोत्यानात सगतिः । भावात् । अविद्यमानाम्नस्योच्यन्ते । एव श्रुत्याऽय: वि- निवृदमिष्टुदित्येतत् सर्वत्र स्तोम एव या ।, मनिशातो भवति । इतरया लक्षणा स्यात् । न हरिख- आयत्रैगुण्यराचिया, दन्य स्तोमेऽम्म रुदितः ॥" चादय उच्येरन् । हरिवत्तादिमिः मोऽस्य गुणो रश्यने । भाह-विच्छन्दस्य महिप्पयमाने तृचत्रयानुक्रमगात् अयासमवेतापना मुग्यार्या एव भविष्यन्ति । आनीय अत्रिपालास्त्रिता स्तोमैन समिताः' इत्यादर्थवा- गुण न स्वयि यन्तीन्युच्येत, तथाryः एव । दाच सोत्रीयानपवाचिवस्थापनेऽपि लेके वेदे च त्रि- तम्माददृष्टाय गुग, उच्यते, इत्यविकारेण प्रयोगः म्यान् । द्रज्युः' इत्यादी विचारचिवस सन्चात् विश्रदमिष्टुर- नर बननव्यत्तिर्भवति, 'इन्द्र आगच्छ हरिय आगच्छ' मिष्टोमः' इत्यादौ अमिष्टुधारसमन्धित्वेन श्रुतम्य मि. इति हरिपारीन् अभ्य गुगानारोपपति । हरिमादिभिः चम्य, शास्त्रस्य महाविषयवसिध्ययं तदीयागवृतिप्राक- सवध्यमान इन्द्रोऽस्मुदयकारी भाति 1 शक्यने तसंख्याकार्ये निवेशपतीतेः प्रारतसन्यायाधेन सर्वाणि 'चानिरपि तैः समन्वयितुम् । तस्मादविकारंग गुयाना त्रिगुषितानि वतन्यानि, इति प्राप्त, त्रिकृच्छब्दस गुष्ये प्रयोगः । अयोगः । असादेव मामानापियरप्यायगात् यौगिफ्ल्यान् स्तोत्रीपानावे च स्वत्वेन प्रहते पोगनायेन इन्द्र एते गुमा वियन्ते इति । तम। अविद्यमानबार रुदायप्रदमागतेः, अमिष्णुद्यागागमनम्तोममात्र स्तोत्रा-स्न्या:म्य सामानाधिकरणाचनमपपोतेर । यथा, न्तरपान निवृसोमविधिः। 'इन्दो रहस्पतिवदत्तः' इति ।

·अग्निचयते स्वयमातृण्णोपधाने अमिचित्कर्तृकसोमे लोकंपृणा . वि-इएकावरदानं किं खामिनः स्यादुतर्विनः। अमिचितः केवलसोमयागे एव एकविंशति स्वामिनः पूर्वव, मैवमत्रोवंचनादयम् ।। ३६८।२. लोकंपृणामिश्चितिः इति गुणविधिः ॥ --- यत्र तु वचनं, यथा ' य एतामिष्टकामुप एकविंशतिलो शाभिरेपा पुनश्चितिः सामिचित्य- दयात् स श्रीन वरान् दद्यात् इत्यादी, तत्र अध्वर्यादी-ऋतुष्वेव स्यात्तव्यकरणे पारात्, इति प्राप्ते, अनमिचि- नामपि दानकर्तृत्यम् । तर हि स्वामिकर्तृकत्वे उपधानस्य ! त्येष्वेव व्यपदेशविशेषात् 'अमिं चित्ला यजते' इत्यनुक्त्या सामानाधिकरण्येन तत्समानकर्तृकन्वावगतेः तम्यापि अमिचिन् सन् यः सोमेन यजते' इन्युक्त्या सोये तत्कर्तृकत्वे 'उपदध्यात्' इति परस्मैपदानुपपत्तिः । अनग्निचित्यत्वस्यैव भानात् । विश्वजिति सर्वपृष्ले ग्रहीतन्या' तस्य प्रतिस्परत्वेन उपधानभिन्नगामिक्रियाफलकत्या- 'अप्पमिष्टोमे ग्रहीतन्याः' इत्पत्र व्यपदेशभेदेनैव विश्वजि- बगतेः । यदि तु क्रियाफलस्य अग्न्यादिंगतवात् परस्मै- तोऽमिष्टोमेतरसंस्थस्य ग्रहणात् । किन 'प्रवा, एपोऽस्मा- पदोपपत्तिः इत्याशक्येत, ततः प्राप्तोपधानानुवादेन लोकात् च्ययते योऽग्नि चिनुते, न या एतस्थानिष्टकाहुति- दानस्य तत्कर्तृकत्वस्य च विधौ वाक्पभेदापत्तः, य | स्वकल्पते, यां वा एपोऽनिष्टकामाहुति जुहोति सवति वै इत्यनेन कर्तृप्रातिप्रतीतेश्च उपधानस्य अध्ययुकषकत्वाव- सा, ता स्त्रयन्ती यशोऽनु परामवति, यशं यजमानः, सायात् तत्समानकर्तृकाप दानस्यापि तकर्तृकत्वसिद्धिः। | यापुनश्चिति चिनुते आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै ' इति वाक्य- (अत्र तैत्तिरीयसंहितायां स्वयमातृण्णाप्रकरणे अगाव- शेषेऽनिष्टकाहुतेरेव स्रवणकीर्तनात् अनमिचित्यानामेवा- मिश्धेतन्य इत्याहुः, एप वा अमिश्वानरो यद् ब्राह्मणः, निष्टकत्वेनोपस्थितेः अग्निचितः केवलसोमयागे एवार्य तस्मै प्रथमामिएको यजुष्कृतो प्रयच्छेत् , तो ब्राह्मणश्च गुणविधिः । इयं पुनश्चितिरपखवणेत्युच्यते, या तु समृ- उपदध्यातां अमावेव तदनि चिनुते । ईश्वरो वा एप द्वयर्था पुनश्चितिः , सा पुराणामावन्यन्त्र वेति विकल्पः आर्तिमा”योऽविद्वान् इष्टकामुपदधाति, श्रीन् परान् इत्याकरे स्थितम् । संकर्ष. ११३६१३. दद्यात्... द्वादेव देयो... एक एव देयः...' इत्सु र अनिचित्कर्टफसोमे लोकंपृणारूपगुणान्तर- क्तम् । सत्यापाढश्रीतसूत्रे तु — इन्द्रानी अन्यथमाना | विधिः ।। इति खयमातृष्णागमिमृश्य, अश्वेनावमाप्य, विश्वकर्मा 'यदीष्ट्या यदि पशुना यदि सोमेन यत त्या सादयत्यन्तरिक्षस्य पृष्ठे व्यचस्वतीमिति मध्येऽनेः । तत्रैवास्य पूर्वोऽनिश्चितः स्याचमपरमन्यवधाय यजेत' अविदुषा ब्राह्मणेन सह उपदधाति भुव इति चैतया | इति अवे समपरमित्यनेन पुराणाग्निद्रव्यसमीपदेशो च्याहत्या । १२३११९ । मिति जुहोमि इनि स्वयमातृ- | लक्ष्यते । पूर्वोऽनिर्यथा यजनीयदेशस्यापरभागे भवेत् , प्णायां हुत्या. अनु व्यनिनि, अविद्यान् गाह्मणे, वरं सारो देशे पत्यार , नीमन्यासिता सेनेत्पादो ददाति । १० ।' इति । एवं सति वरदानस्य कर्ता नदीसमीपदेशमानात् । अथवा तं पुराणानिदेशमेवान्यन अध्वर्युर्वा होता वा इति यत् प्राचीनरुक्तं तत्र मूलं पायाश्रित्य अपरं यजेत पुनर्यज्ञेतेत्यर्थः । पुराणस्पण्डिलस्य मृग्यम् । के.) तर सत्वेन तदुपर्येव यजेतेति यावत् । पचनात् पुन- मण्डन-- ' वाक्येन स ( परिक्रयः) स्यात् के विनियोगे आहवनीयादेरिव निरिष्टिंकवाभावात् , नद्याः चिदन्यकर्म।' सजलत्वेन सेनाश्रयत्वायोग्यत्वेन तत्र तीरलक्षणायामपि शंकर-'बचनात्तु स ( परिकपः ) ऋविजाम् । प्रस्ते तदभावात् । कांस्यासनकटासनयोरासनचाविशेपे- ( यद्यपि इदमधिकरण माप्यादौ न पृथक् , तथापि ऽपि योग्यतयैव भोज्यभोक्तृधारणे व्यवस्ययेर मिनियोग- विस्तरे पृथगेय स्वीकृताए । इति असामिरपि मान्या दर्शनात्, इति प्राप्ते, अमिचित्कर्तृकसोमे लोहपारूप. शान् एतदधिकरणोपयुक्तान् पृयक त्या अत्र निविष्ठाः । गुशान्तरविधिः अयमेय, अन्यः सोऽपि अस्वार्थवादः । मण्डनशंकराभ्यामपि पृथगेय स्वीकृतम् । के.) इंग्निपारादौ च सोमप्रयोगान्तर्गतेष्टिपशुमामारी, इति न ·अमिष्टुति सुब्रह्मण्यानिादे ६४ अमिष्टुति मुनक्षयानिगदे शा~-'पूर्वपक्षापरपी या इन्द्रस्य हरी' इत्या- इति तत्फलपत्याशीनगरेण पचनसायक्यात् । अत एवै- दिभिः एते गुणा इन्द्रे सन्तीति गम्यते । सन्ति चेत्,तचनरूपतात्पर्य ग्राहकानुरोधेन प्रस्तायपि न एपनीय- गुणवारेण इन्द्रमेर भरामपि अभीपामुगारण दृष्टा / हरिवं, अपि नु छम्नमुखीयामामनिवप्रचारार्थल- भवति । तेन अभिरपि स्वगुणद्वारेण प्रराश्यते इति हरि- मेव मुबह्मण्यानिगदम्येयपि पर प्येयम् । यदादिशब्दान् अपोद्धृत्य रोहितपदाविशन्दा: अहि- तव्याः, इति प्राप्ते, धूमः । मस्तेषु गुणेष्वेवं, तास- के चित्तु सपनमुखाये चमसेरेप होमः भावे तु न.प्रमा । वास्योपास्पदुक्ता ये सुतिमान- इन्द्रदेवगाक, न तत्रामिणुनि अमिदेवताकद, महेष्वेर परा हि ते !' इति । तस्मादृष्टार्थमेव अविद्यमानव तद्विधानात् । अतश्च न्यायेनाप्रासः एव मुब्रह्मण्योहः । यच. गुणै. सबन्धी इन्द्र. मान्यते, इति अभिरपि तैरेय गुणैः । नेन तु अग्निदेवत्यग्रहयागाभ्यासाङ्गतया आमेपी मुनाप्या सबन्यः इति अनूहः। सवनमुखीयादाच्छिा विधीयते इत्याहुः । वत्र, सोमयजमानपदवत् इहापि ऊहः इन्युत्यितेः । सपनमुखीयहोमस्पापि मुकामन्थिप्रहपरणकत्वेन सक्ल- गति । अन्न तन्त्ररले न्यायेन अनूटेऽपि अमिषुति याज्ञिाप्रसिदलात् , पवनेन अग्रिदेवत्यग्रयागाभ्यासे औपदेशिकमुब्रह्मण्याविधानेऽपि सबनमुखीये आतिदे- हरिददादिपदयुक्तनिगदान्तरपाठात् तस्यैवानुमान, न प्राकृतस्यापिस्तम्य इति इदमधिकरण न्यायायुम्पादनपर হিকাৱাশ্যামা মগবাৰ, ৪াৱশাবাদী- पदेशिकत्वे ऊहान विचारस्थासगतत्वापतेश्च । अतोऽस्म- इत्युक्तम् । सूधार्यस्तु -- हरिवदादिशब्दाना तदर्थेषु हरिसदादिपु असयोगात् तेषामसमनेतार्थत्वात् इति दुतमार एव श्रेयान् । यावत् । तद्विशिष्ट हारेवदादिविशिष्टमेव प्रतायेत, न तु इद तु चिन्त्यते---शिमिन्द्रपदे इव हरिपदादिपदेड- ऊदितव्यगिति । प्यूहो मारयुग नेति । तत्र देवताविप्रशादिमत्वे एवं वि-- हरिवद्धन्द उमः स्यानो वेन्द्र समस- मन्नार्थवादेतिहासपुराणप्रामाण्यात हरियदादिगुणानामपी- पायत. । ऊल्यो, मैव सासवादसना स्तुतिमभवात् 'न्द्रसमरेतयात् अनिनि अग्निगुणप्राशनार्थ रोहिताश्यादि- मातृ--ज्योनिष्टोमेऽस्ति सुब्रहाण्यानिगदः इद्र पानामूह, इति प्रासे, देवताधिकरणन्यायेनैव (९।२१८) आगच्छ हरिव आगन्ध' इत्यादिरिन्द्रमाक । इन्द्र- मन्त्रादीना तत्परराचे प्रमाण्णाभावात् हरिवदादिपदानामस- देवत्यथ यागाभ्यासो दशमिश्रमी, राह शुनामन्धिप्रदाभ्या मोनार्थकत्वेन आहायर्यारोपेगेन्द्रस्तुतिवत् अभिस्तुतेरप्यु- क्रियमाण सरनमुखीयसका । तमाशगमेव तुपपत्चोंहः । तदेतदेवताधिररणम्य प्रयोजनमात्रय- मुबह्मण्यानिगद. निजात्, न बन्यदेवत्याभ्यासाग, नार्थम् । प्रयोजनमपि वेदमूहम्मूल्यमाप चिन्तया । नीहीशा मे' इतिवत् । अमिथ्यागे च यदा न छन्दोगसूत्रेऽग्निति मम आगच्च रोहि- 'आग्नेया ग्रहा मान्ति ' इति पचनात् प्रानग्रही नाश्व वृहदानी धूगोनो जातवेदो विचर्षणे' इयूहि- यदेवताराधेनाग्निदेवताविधानात् राश्नमुखीयेऽप्यग्निर्दे- तम्चैत्र पाद समानात, तदाऽम्या स्मृवे गायोग्यासपूर्व- चता । ततश्च तदङ्गभूता सुब्रह्मण्या इन्द्रादम्यानेऽग्नि-1 कथाभावेनासादस्मृनिधन् श्रुतिमूल्यमापदयभागात् , पदनिक्षेपेणोझने एवं । न । न्यायादेवोइसिद्धी नया चैतदधिरणन्यायम्याभामीकरणादूटितपाठ एव 'आग्नेयी पुबहध्या ति वचनीयापत्ति प्रती युग. तटाच मप्रान्तरस्थ देस्ताविशेषणविषयमिदमधि सवनमुखीयात् सानीयहविधामपीन्टदेवत्पन्चात् वेदि- करण प्रायम् । अत एव पर न्यायोग्यासपूर्णिमा बाईपायन (३१) मुबहाव्यानिगदस्योभार्थल- स्मृतिसनेर श्रुतिमूरचे न्यायोपन्यारोपाते. मीमा. मसत्ती विकतारपि तदर्थ भेदेनाभेदेन पाउनहित सुरक्ष- साम्पगन्न्यायविरोधे आमाराच स्मृतरित्युक्त कल्पसूत्राधि- भ्यानिगपाटनसते, 'आग्नेय्यैर सुबहग्या कार्य करणे ( (३६) L+ ·. अग्निधर्मः प्रतीष्टक अग्निमय होवारमवृणीत १८ धिष्ण्यामिघु सवनद्वये सोमेन, · तृतीयसपने तु अग्निभेदेऽपि अरणिभेदो' नावश्यकः ॥ आज्येन भ्याधारणम् । १९ पिण्यामिपु परिप्लक्या अप्तिभेदेन अरणिभेद आरश्यकः, एकमारोप सोमस्य व्यापारणम् । २० वैसर्जनादिदर्विहोमेषु आज्य- | ससर्गापत्तेः, 'सहारगिमिस्तरन्ति' इति नदीतरणनिधौ मेव हविः । २१ । यस्यैव घिष्णियः' इत्यादिश्रुतौ | अरमिबहुत्वश्रवणाच्च । अरणिभ्या सह तरन्ति । इति प्राजहितवादः । २२ 'निरूढपवादो शारामुखीयोऽपि । शालान्तरातु द्वित्ययहुत्वयोर्विकल्पः, इति मासे, 'रथा- स्थादेव । २३ पौ प्रधर्मष्टिपक्षे ऐष्टिकोऽमिः आ अन्तं जेन तरन्ति' इत्यादाविप नदीतरणेऽरणिसाहित्यमाप्रवि- पार्यः । २४ पशौ सायमनिहोत्रं न औतरवेदिके । धानेन द्विन्दबहुत्ययोक्त्तराधरारणिभेदाभिमायणानुवाद- दैवात् कर्मण उत्कर्षे नु सत्या प्रसती तर करणं इति । मानम् । अजसपक्षाभिमायेण वा तदुपपत्तिः । संकर्ष. कल्पः । २५ पशौ अमिहोनहकि.पाकः प्राजहिते एव १२६ ३।२।३२. पशुपुरोडाशस्य पण शालामुखीये एव । २७ पशुः सद्यत्का. 'अनिमम आवह इति संबोभ्योऽग्निः आहब- ल। २८ पौशालामुखीयः अस्ति । वरुणप्रघासेषु आप-नीयः ।। स्तम्बमते शात्रामुखीयः नास्ति, धौधायनमते तु अस्ति । 'अमिमा आवद्द ' इत्यत्र वाह्मत्व पाहकत्वं चैक- २९ सोभापवर्ग प्राजहितस्पैर समारोप, । ३० सौभापपर्णे | स्यैव प्रतीयते , उभयोरमिपदेन व्यपदेशात् । युक्त चैतत् , अजलपक्षे शालमुसीयस्यापि समारोपः १३१ दीक्षानिर्मो-स्व महिमानमावह ' इति स्वामिनस्य स्वमहिम्नः स्वेनेर कात् पूर्व प्रमासे समारोप्यैवामिनेयः । ३२ अमिभेदेऽपि वहनप्रतीते । स चोभयात्मकोऽनि: आमेयाग्यमागदेव- नारगिभेदः । अगलपक्षे या अरणिभेदः । ३३ उख्यामे: तारूप. एन ।' यदमिमम आहेरवाद तामेयाज्यभागा- न समारोपः । ३४ गार्हपत्यादेस्तु समारोप्यैर नयनम् ।। यामिमावास्यति' इति श्रुते., इति प्राप्ते, यहनन्तरम- ३५ आमनि अरण्योध समारोपे विक्सः । ३६ / न्ययोरेकस्मिन् विरोधात् स्वमहिमपात्यापि फोपीतके आमरामारोपपक्षेऽपि अरण्योरेर प्रत्यररोय मन्थनम् । यायुपरन्न व्याख्यानात् 'सामिधेनीभिरिटाऽग्निसुपत्य इति । • अग्निप्रणयनं (गार्हपत्यादाहवनीय प्रति) अमिमम आपह' इति अरणादायनीयरूप. प्रयोऽमि- दीपूर्णमासमो. अधर्मकम् । भा. ७१३२८११९, रेच आयोगा। तेनाइचनीयभेदेऽन्यादितस्यैागद् ीपा- • अमिप्रणयन चानुमास्येषु मन्नमयोईयोः पर्वणो , न धिकद्वित्वम्यामयोजकतया आमन्त्रिते यवनोहाभायेऽपि प्रपातुर्थयो. ३१९/२३-३५. * अमिमगान / अवभृथे अमिमाप आरहत याविरुहः । सर्प नातुमास्येषु मध्यमपर्वणो गरिममेव , वच दरांपूर्णमासन. १२८ चोदकमाप्तम् । न न त मौमिशामिणानधर्मानिदेवा । अग्निमय होतारमवृणीत ॥ पो विशेषिको चि. १३८ অমিমান पारेन याभ्यो धर्मनन आम्नात सूलमायमरः 'अमिमा. ' इति । सानपनीयोन्य । याल. १३२, अमि- मा १२१२१३१. या दासिकः ব্যঃ सोमै गंपूर्णमामयोग अमीरोनीये पचौ ' अमिमर होतारमणोत' या अधर्मरम् । भा. ७४३१८।१९ . अमिणपन मोमेन रितः । पुन सपनाये पनी विप्रियने ' अमिमा समस्याहयनीयस्य, स्नुि परदेशस्यैत । सर्प:३।२।११ होतारमवृणीताय यजमान. मुगामुसी' इति । यदि योगे- • अग्निप्रणयनादिकय अमिझोमेनिकन्या इयुच्यते। दायिक तन्त्र स्यात्, नतह निवदाम्नान पाक्षिर गत पा २।२।११।२६ ए ५५० • अभिप्रयुक्त आधान, म्याम् । तस्यात् आम्नानामप्पांन नियमको प्रमोशम्प । फर्मपपुनम् । गम्मांपास अमय, इति सराय तस्य च मैपारसन को किसमार पोः मागुष्प इयुयो। मा. ३.६१-११५, अप्रिप्रयुक्तः परमाधि-भाति । (नाप IJE Eष पुराना मगमो, न संस्कार, न पूर्णमात्रयुगः शिश६१७. पिरस्पः)। * मापन शर्मपन् , ·. । अनिष्टोमः ६६ अनिष्टोमः मण्डन-- 'तोरे शरे रिकारोन। | दिश्यन्ते । ३४६१६, : अमिष्टोमस्य पञ्चकृयोऽभ्यासेन शंकर-नोहः स्तोथे च शस्त्रे वा ।' जायमानो गणः पञ्चामिष्टोमो नाम । तम द्वादशाहस्थ अमिष्टोमा-- अमिष्टोम आमेयः । भा. ३६॥ विष्यन्तः । स्तोत्राणि तु ज्योतिष्टोमादेव ग्राह्याणि, ७११८.. अमिष्टोमः उपप्याद्युत्तरसस्थान अन्तर्भवत्येर।न द्वादशाहात् । ८।३।४-५, . अमिष्टोमस्य समाप्तिः वि. ३।६।१६, अमिष्टोमः एव सोमयागेषु प्रथमपशः। सूर्यासमयात् प्रागेव । ६.१४. . अमियोमस्य अत्यनिष्टोमः, उपथ्यः, पोडशी अतिरात्र., असोपांमः, । सौम्यम्याप्यरस्य यशकतोः सतदश ऋत्विजः' इति वाजपेयश्चेति पट् मरथाः आगन्तुपामारविशेषाः । र्तृणां नियमविधिः, न तु अनुवादः । भा.४१२।९।२३- १९३३१३, * अमिष्टोमः ज्योतिष्टोमायान्तरसस्थारूपः । २४, ० 'तम्य (अमिष्टोमस्य) एक्शतं मयाजानुपाजाः, २०१५।९. ० अमिष्टोमः दर्शपूर्णमासेप्टयनुष्ठानात् प्रागपि न च समिष्टयपि जुहोति, प्रहत्य परिधीन् जुहोति पर्नु शक्यते । इष्टिसोमयोः पौर्यापर्ये न नियतम् । अत | हारियोजनम् ' इति । ११॥११॥३५ पृ. २११९, एय सोमपूर्वरमाधानम् । के. ५॥३. अमिष्टोमः 'तस्य ( अग्निष्टोमरय) नतिशतं (१९०) नित्यः । अस्पमिटोमादयस्तु सस्थाः काम्याः । ( चिन्त्य- स्तोतीयाः' इति श्रूयते । अग्निष्टोमरस हि भवन्ति मिदम् । गोतमधर्ममूचे अत्यग्निटोमादीनामपि सस्कारेषु नवतिमातं स्तोत्रीयाः । कथं ! निवृत् बहिप्पयमानं, नित्यत्वेन परिगणनात् । इति केवलः ) वि. ५।३।१३. पञ्चदशान्याज्यानि, तानि चत्यारि, सा एकोनपततिः । * अमिष्टोमः नित्यः काम्यश्च सयोगपृथक्त्वात् दध्या- पञ्चदशो माध्यंदिनः पवमानः, तेन चतुरशीतिः । सप्त- दियत् । के. * अनिष्टोमः स उच्यते, यस्मिन् स्तो दशानि पृष्ठानि, तानि चत्वारि, सा अष्टपष्टिः । 'चा- अग्निदेवतायाः स्तुतिप्रधानाः के चित् स्तोमाः सन्ति । रशीत्या सह द्विपञ्चाशतं (१५२ ) समदश * अमिष्टोमः रा:, यो हि अमिष्टोमस्तोने ( यज्ञा- तेन पष्टपधिकं शतं नव च । एक- यशीये ) समाप्यते । पा. १६॥१६॥४२ पृ. १०६२. विशं यज्ञायशीय इति तदेतनवतियतं अग्निशोमस्य *अमिटोमः सर्पराजसूयारम्भार्थः क्यिते । 'अभिष्टो-१३।१३।३८. • अनिष्टोमे अग्निष्टोमस्तोत्रं नाम मममे ज्योतिष्योगमाहरति' इति यचनात् । वि.१०११॥३. यहायशीयमामसाध्यं द्वादश स्तोत्रम् । तेन रतोयेणार्य * अस्ति सर्वस्वारः ऋतुः शुनःकर्णोऽमिष्टोमः । ' मरण- | प्रकृतिरूपो यज्ञ: मतिष्ठते । वि. १०१२१५, " अमि- फापो लेतेन यजेत, यः मामयेत अनामयः स्वर्ग | टोमे अधिषपणा कमतर्दनस्य बापः श्रूयते 'हनू या लोकमियामिति' ! भा. १०।२।२३।५, * अमिष्टोम एते यशस्य, यदधिपवणे, न मंतृणत्ति, अमंतृष्णे हि अपेश्य उपप्पादिषु मत्थामु दीर्घसोमः, अमिष्टोमस्तु हन्' इति । ३।३।१६. * अनिष्टोमे एव । विश्वजिति न दीर्घसोमः । ३३३३९२१२८. * अमिष्टोम। सर्वपुणे ग्रहीतव्या अप्यनिष्टोमे' इति वदनेन अति- सपत्नीको यजमानः पोडशानामूलिया साहाय्येनानु- ग्राह्या विधीयन्ते । संकर्ष. ३३१२. • अनिष्टोमे चयन तिधति । अब मोमन्य होगः प्रधान, इतरागि' व शक्यते ' अथातोऽमिममिष्टोमेनगनु यजति' इति सर्वाभ्यद्गानि इष्टिपश्यादीनि । के. • अमिष्टोमात वचनात् । मा. १०-१२३७८. • अमिष्टोमे तृवीयमयने माक् अत्यमिष्टोमादयः मस्थामेदाः, एकाहाहीनसमस्पाथ आर्भसवमानस्योपरि यशायज्ञीय साम गीयते । तेन सोमविकृतिरूपाः स यागाः नानुष्ठेयाः । सोमविकृतीना- साम्ना अमिष्टोमस्य समाप्तिः । अत एव यशायशीय साम मेयाय नियमः, न तु इष्टिपशूनाम् । वि. ५/३१४, । अमिष्टोमसाम' इत्युच्यते । पि. रारा२, • अग्नि- • अमिष्टोमस्य गुणविकारा उत्पादयः इति न टोमे श्रियदादयश्ववारः स्तोमा विद्यन्ते, प्रित् सर्वमस्थासाधारणं प्रकरणम् । अतस्तत्र दीक्षणीपाय- पञ्चदशः सरादशः एकविंशति । ५३१५, . विधि निवेशयति । उक्थ्यादिषु तु चोदवादनान्यति- | अमिष्टोमे द्वादश स्लोवाणि प्रात:रापने, बहिष्पय- आर्भवः परमानः, - ·. अमे स्य अमिोतियोविः सूर्यः মিনু आनिर्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेति सायं | अवश्यभाविप्रथमप्रत्यायने सादृश्यमेव प्रथम प्रत्यापित- जुहोति, सूर्यो ज्योतियोतिरमिः स्वाइति प्रातर्जुहोति' इति व्यम् । न चानवगवेऽसौ तत् प्रतीयते इति प्रथमतरसमे- मिलिगमन्यविधिरपि क्वचित् । सु. पृ. ४३६. रमिधानम् । ततश्च तत्सबन्धादेव शेषप्रवीतिः । वा. अमिचलति' इत्युक्ते चलनसपत्ययः । ३/२/१११.७४८. भा. ३।२।११ पृ. ७४६, अमियो होता देवान् यक्षन्' इति आइ-आहवनीयवादः ।। अप्रिोता वेत्तु इति मुगादापननिगदे पनीयवादः। अध्वर्युप्रवरनिगदे अनिर्देवो होता देवान् यक्षत् ' सुगादापननिगदे ' अभिहोता वेत्तु' इत्यशाप्यनियमे इत्यत्र होतृत्वयष्ट्रत्ययोरुभयसाधारण्यादनियमे प्राप्ते, उत्त- प्राप्ते, ' अमितत्याहाग्नि देवाना होता त पृणीते । अझण्वदा च वक्षत्' इत्यावोदृत्यलिङ्गादाइपनीय- । इत्युक्त्वा . योऽनि । होतारभवृथा इत्याहवनीय याद एव । संकर्ष, ४२१८. पुनर्वृणीते ' इति अवणात् पुनरिल्यनेन पूर्ववृत्तस्य होतुर- मेराहवनीयत्व गम्पते । ज्वलनस्य देवतायाश्च परस्परा- अनिर्माणपकः इति तु न अमित्याविनाभावेन भेदेन बहुशो व्यवहारदर्शनात् । संकर्ष, ४।२।१९. माणयक. प्रतीयते । कि त ? 'वहित्वलक्षितादाद । यत् पैगल्यादि गम्यते । न माणाके बुद्धिः सादृश्या अमिहोत्रणेदं हविरजुपत इति गाईपत्यवादः।। दुपजायते।' वा. १।४।११२३ (१) पृ. ३५४. * गुणा- सूतवाके देप वादः स्वार्थाभिधानेन । भा. १९४११२।२३ (१), सयोधनस्य स्वामिभुपाहवनीयपरत्वेन सूतवागसीति सूजबागसि' इति • अग्रिमांकः इति शब्दे एवोचारिते मायके सूतवचनसमन्वेन होतृत्वाध्यवसायात् , ' अमिहोनेणे सप्रत्ययः , अमिशन्द एवं माणाकस्याभिधाता इति । हविरजुरत ' इत्यय सहायंतृतीयया होतृकर्मसाहित्यगाण- अनोच्यते । माणाको नामिशन्दात् प्रधीयते । अनादृत्यैव प्रतीतेः, तायन्मात्रस्य च तर्हिन्याट् ' इत्यादानियो- माणवकप्रत्यय ज्वलन अग्निशब्दात् प्रतियन्तो दृश्यन्ते । पचारिकोते, आहयनीयेऽपि समरादमिहरिणेत्यपि म तु अनादृत्य ज्वलनप्रत्यय माणक अप्रिाब्दात् । तस्यैव वाद., इति प्राप्ते, इधभूतलक्षणतृतीयया प्रतियन्ति । कुत एतत् ? योयोऽमिसनो विवश्यते सानागाईपत्यस्यैव यादः । सूनवयनमनन्धरयाहवनीय- समता अमिदाम्दो नियत इति । अत एव विगतसाह- परत्वेऽपि हवि!षणप्रायपठितस्य गाईपत्यपरत्वावश्य- श्यति तु अब 7 दृश्यते । अत. अमितादृश्यमस्य भावात् । संकर्ष ११२।१६. प्रवृत्ती निमित्तम् । न च ज्वरने अप्रतीते तत्सादृश्य मनीपते । तस्मात् उसनस्य अग्निशन्दो निमित्त, न अग्निकार । अग्नीनां यथा प्रयोगात् यहि माणकस्य । तस्मात् ज्वलने मुग्थ्य , न मागरके 1 / आधानेन सस्हताना पुन. प्रयोगमध्ये संस्कारो न प्रियते ३१२११११.० अमिर्माणक इत्पत्र अतिमागरस्यो तहत् । के ९२०२९. अनिरत् । यथा 'अथा. असन्तभेदात् सादृश्येन शब्द. प्रार्तमान. प्रत्यपरिक्ष तोऽग्नि अग्निष्टोमेनैरानु यजति, तमुस्येन, तमति- यात् नाभिधाता इति सर्वेग शायने । पा ३.१६११२ राग, त चराग, त पण, ते सतगप्रेम, तमट- ५. ६८१.० अमिर्मागा. ( मपति हि गुणादप्यमि-राण, त नपराग, त दाराग, तमेकादयराण' धानम्। भा.शशरार.. अमिमगारः । सत्यपि प्तेषु चयन गर्नु गायते तात् । अत्र अनिन्दम्य तापत् मायावसामानाधिकरम्ये सी सारपे भमि-चपनमित्पर्य : मा. 101.1९३७८, 0 अभिस्त । पपा धानात्, असति चानभिधानात्, अन्यन असारश्य- अग्ने. सात् आधानेन संस्कृतम्य न पुनः फर्मगि यति पतिदर्शनात् असति चानात्, पिरोपणवात् । सस्कार एकस्य क्रियते, तदन् । १९१११११२५.

·अमिधोमविकाराणा अनिष्टोमाविकारणा न चार समुचयः गभरति । संस्थितम्य सम्पान्तरा तत्पश्तेयोऽऽपत्तिविहारी ह न तुल्येपू- योगान् । ता प्रवर्भपा अमिष्टोमसरपया पुरुषार्थाना- पपयेते । ४० ॥ मुक्थ्यादिसंस्थाना ऐच्छिो विषम पाल.. २६३. अधिोमसमा चाम्य (ज्योतिष्टोमाय) निजमा हिरो हि प्रवृतिविकारमानेषु उपपद्येते, न तुल्य- भाष्य तयातेर्वा गादेवांशः स्यात् । आपति- घा. ३१६१६४१ पृ. १०६१, . अमिष्टोममस्था ज्योनिष्टोमस्याविनाभूता । यदा ज्योतिष्टोमाभ्यासस्तदा । अथान्येन ज्योतिष्टोमशन्दयेन' इति । कथं तर्हि ! पान्डेयेर ज्योतिष्टोमशन्दये। नैवमभिगमन्ध: नियते, अवश्यमारिनी । ५।३११३१३७. . अग्निष्टोमसंस्थां अभिमेत्यैर सकलधर्मविधानम् । भाट्ट. ५३११३, . अन्येन इति प्रकृतात् इतरत् प्रवीति । न य घयोतिष्टोमेन विशिष्यते । नहि शब्दस्यायः समीपगतेन कृतश्योजनेन अतिराप्रपथमाहारोतरमपि अमिष्टोमगरथा कृत्यैव उदि- एकदेशे अवस्थापयितन्यो भाति । नहि वाक्येन टादयः काया: । ५।३।१३, ७ अमिष्टोमसंस्थाके एव जगोवियोमे नवनिशतं म्होत्रीयाः न संस्थान्तरयुक्ते । श्रुति भ्यते । अथ ज्योतिनोमादन्येन इत्यभिसमध्यते, ५.३।१३. * अमिष्टोमसंस्ये उक्थ्यसस्थे च पोहगी। ततो नतग सस्थावादः । कथ पुनरापत्तिविहारी ? अटीतन्य इति अमिष्टोमे राजन्यस्स ग्रहीयात् अप्युक्थ्ये। प्रजापतिर्वा अमिष्टोम., स उनरानेकाहानस्जत । ते इति पचनेनोच्यते । भा. १०११११२४९. अमिष्टोम- सृष्टास्तममुपन् । न वे स्वेनात्मना प्रभरामः इति । तेभ्यः सत्ये ज्योतिष्टोसे अय. पशव आमाताः अग्नीषोमीयः, सातन्त्र्यं प्रायच्छन् । तथा च ते प्रामवन् । तद्यथा वा सपीयः, अनुसन्ध्यथेनि । था. ३६४११८, अनि इदममेर्जातादन्येऽमयो विहियन्ने, एव या एतस्माद्यवादन्ये होमसाम प्रत्य धिष्ण्यान् ज्योनिष्पत. कुर्यात् । इति । यशक्तको चिह्रियन्ते । यो वै विवृदन्य यशस्तुमापयते, स विधेः चतुर्यविहरणसिद्धिः । संकर्प. ३।२।१६. नदीपयति । यः पश्चदरासत, यः ससदरा सेन, ये * अनिष्टोमानुष्ठानात् प्राक् एकस्तोमका अनेकतो. एकविंश स तम् । इत्येवमाहुरेको यज्ञ इति । एते थे मका वा सोभविकृतिरूपा. प्रतवो नानुपातु शक्यन्ते । समें ज्योनिशोमा भवन्ति' इति । एवं बैस्ताना वि. ५४३११५. रागीर्तनात् तेषामेव याद इति गम्यते । कय ? अभियोमविकाराणाममिष्टोमोत्तरकालमनु. अथान्येन ' इति योऽसायन्यः, नत्र प्राकृतान् धर्मान् विहतान् दर्शयति । अतो मन्यामहे यस्य यतो विद्दतिः, धानम् ॥ अथान्येनेति संस्थानां वाद. संनिधानात् । ५।१४॥३९॥ टुप-- अन्यशब्दः प्रस्तादन्यवाचकः । तम्य न भाष्य -~~ अथान्येन ' इति हि संस्थाना बादः, | विशेपो गम्यते, विमुक्थ्यादय उक्ता , उन गादप अथ मोतियोमविकारगामेव एकाहादीना इति (सदेहः)। इति । भतो बिशेपानागमात् सर्वानभिधते । विशेप्य- सिं तार प्रान ? ससानामिति । कुत' ? सनिधानात् । माणो या ज्योतिष्टोमो नान्येनोवथ्यादिना इति विशेष्येत । मनिहिताः तस्मिन् प्रकरणे सस्थाः । तामा याद, समाय 'य एलेन इत्यस्मिन् निराकानीभूतः धृतप्रयो- प्ररणानुग्रहाय। जनः किम अन्यमबधार्यमुचायेंत यद्यपि विशेषणवेन टुप्- अधान्येनेति मुस्थाः । पूर्वप्रात्तादन्यत् उच्चायेंत, तथापि ज्योतिटोमादन्येन इत्यन्ययोगे पञ्चमी यर् सनिहित, तदभिधीयने सर्वनामा | अग्निोमय च स्थान् । ज्योतिष्टोमाचान्ये गादय. । यदि ज्योतिष्टोमाद. उक्थ्यादय. मनिहिता. । तस्मात् अप्रिोमसस्थ मिटोमसंस्थादिल्गुच्येत, वाक्य गित, प्योतिष्टोमादन्येन ज्योतिष्योग वा उपप्यादयः कन्याः। गवादीनाम- तब अमिष्टोमसस्यादिवि । अत उपप्यादयो गायब अन्यभन्दाभिधेयाः । . तेनान्येन इति। . नियम. .

·अग्निष्टुति श्रुतस्य अग्निष्टुति श्रुवश्य स्तोत्रीयाणा नवानागृचा अनुक्रमेण स्तोमविषयमेव 'निश- उपादीयते। तदविशेषाद् यावान् कश्चिदग्निष्टोमंसंबद्धः त्वम् । वि. १०६७, * अग्निटुंति पञ्चदशरारस्य । संस्था परिच्छेत्तन्यः, सर्व परिसंचक्षीत । संख्यात्वेन प्रथमाहे उपसत्कालीना सुबहाण्या चोदकप्राप्ताऽपि आग्नेयी । सामान्येन तसंख्या पिकुर्यात् । यथा 'दधितशालिभिर्देव- न कार्या, किंतु हूनामनुग्रहाय ऐन्द्री एव पतन्या ।। दत्तो मोजयितव्यः, देवदत्तवत् यज्ञदत्तस्तैलेन' इत्युक्ते 'द्वितीयादिचतुर्दशसु अहःसु ऐन्ट्री एचेति ( वस्तुतस्तु | स्नेहनसामान्यातलं स्नेहनकार्य एव विनिमुज्यते, नौदन- प्रथमाहे. उभे अपि सुब्रह्मण्ये पठितव्ये, उभयोः । कार्य इति । एव संख्याऽपि संख्याकार्य एव विनियुज्यते। प्रकाशनं वर्तव्यं इति भाह- माध्पटीकयोराशयः)। स्तोमस्य वा तल्लिङ्गत्वात् । २३ ॥ २२।२।७. * अग्निप्ट्रति पशुसमेन रेवतीपु अशु भाष्य-न चैतदस्ति, सर्वसंग्ल्याविकार इति । कि अग्निष्टोमसाम एकविंशस्तोमयुक्तं गातरम् ।। भा. | तर्हि : स्तोमगतामेव सख्या पिकुर्यात् । कयम् ? स्तोमविषये २२२११२।२७. ७ अग्निटुति पृयस्तो निकृस्तोमकम् । निवृच्छन्दस्यान्यन दर्शनात् । यथा, 'विहिप्पवमानः' वि. २।२।१२.. अग्निश्रुति ब्रह्मवर्चसकामेन वार- | इसन स्तोमविषयता परिच्छिना , एवं निमिष्टोमः' न्यासु ऋतु अग्निष्टोमराराम एशिरतोमयुक्त गातन्यम् । । इत्यनापि स एव शब्द उचरितः तमेव सबन्धिनमनु- अग्निष्टोमे तु तत् आग्नेयीधु ऋसु गीयते । भा. २२। मानात् बुद्धी सनिधापयेत् । अतः स्तोमलित्वात् १२।२७, अग्निपुति सुब्रह्मण्या आग्नेयी भवति, तेन तद्गतामेव सख्या पिकुर्यात् । अगाभिधीयते । नैता- इन्द्राब्दस्य स्थाने अग्निन्दप ऊहा 'अम आगच्छ' कम् । संख्याशन्दा पनिपतत्तयो भवन्ति । इति कन्या 1 " हरिष आगच्छ ' इत्यादी तु नोहः, येनयेन संवध्यन्ते संख्येयेन, तंत परिसंचक्षते । तथा किंतु यथाश्रुत एय मुब्रह्मण्याऽऽक्षानमन्त्री प्रायः ।। चौपदर्शितमेव विवृदम्धिन्मगिरिति । तस्मादहिष्पव- अविद्यमानगुरोरपि स्तुतिर्भवति । याज्ञिकास्तु ' अन मानेन शामानाधिकरण्पात् स्तोन परिरांचष्टे, अन्यत्रापि आग रोहिताश्व भृहदागो धूमपेतो जातवेदो निच- योयः परिसंस्त्यातयो भविष्यति, ततं परिसख्यास्यतीति । पंणे' इति उहं पुर्यन्ति । ९२१६४२-४४. . अतः स्तोमलिगन्वमप्यहेतुर्मियमस्येति । अभाभिधीयते । अनिशुनि स्तोत्राणि आतिदेशिकानि । वा. २।२।१२।२७ अपमिह मिच्छन्दोऽतीत्य लोकम) विशिष्टसव्येये आनरितः, यथा, 'विहिप्परमानः' इति स्तोमविप- अमिष्टुति श्रुतस्य निवृत्त्वस्य स्तोत्रीयानयक विण्या नयसल्यायाम् । विदिष्पवमानः' इत्यभिधाय रूपस्य स्तोत्रान्तरगतस्तोममात्रयाधकत्यम् ॥ ना स्तोत्रीयाः उच्यन्ते, तेन तातु वर्तते इति गम्यते । विकृति संख्यात्वेन सर्वसंख्याविकारः स्यात् । तमा परस्मिन्नपि दृश्यते प्रयन्त्रिपाराम्रिता स्तोगेन २०६२२॥ रामिताः' इति नवाना मपालना विश्वा स्तोमन समान भाष्य-ए। भूयते, ' प्रिमिष्टोमः' इति। तन पदन मिच्छब्दस्य तत्र प्रसिदि दर्शयतीति । अतः रामयः, # मिन्माच्या मिटोमस्य साधनमात्रे, उत प्रसिद्धवदानारात्, गामानाधिारपदर्शनाचायमपार्थ स्नोमविश्या निम्म्यते इति । मातम् ! विद्भयनीति | इति निधीयते । फेरि सामानाधिकरण्यायोगादा- ध्यमागे सान्यामात्रविकार: स्यात् । कुतः ! मिन्टन्दो चाराचायांभ्यासान माति, मथा थिय देयदनः । मेरे प्रिवर्गयो मपुनः , यथा विदा शि- इति । तस्मादयं विपन्दो विशिष्टयानामग्यविषयो:- मगिः' इति । दापि मिटमिटोमः' इति नियमुन्यत्र दया, नौदापि पुग्यमानो या बटनर हिजार पटोमियोगः पार्पः ल्युन्यो । र नियमनिटोम-बुद्धी सनिधारयति, यतः ग्नोमारपयो निपात। सामनारिमाण सरसमित्यु माति, न शान्, पद, सरला धनिमविषया यत्र गंगन्धमुग्याति, गुगलात् समापन पर संप्यनिष भित्तीय | एका आपायनियरमान् रामापाद्रीसन्न ·, . अग्निष्टोमाविकाराणा अग्निष्टोमविकाराणामेका यादः ही सर्वेषां तेषां ज्योतिष्टोमात् पचामायोऽड्गं O अनिष्टोमविकाराणामेकानेकस्तोमकानामपि भनेन यायेन विधीयते। अमिष्टोमोत्तरमनुष्ठानम् ॥ सोम-पूर्वोपजीवनेन सगतिः। एकस्तोमस्य या व्रतुसंयोगात् । ५३३१५४३।। वि-अन्येनेत्यम सस्थानामुनिः सर्वस्य था, ऽनिमः। भाष्यं- 'य एतेनानिट्याऽथान्येन यजेत ' ' इति रांनिधे, सदिपारस्य सर्यस्योक्तिहिं यास्यतः ॥' इति । श्रूयते । तत्र एपोऽयः समधिगतः , तद्विपाराणां वाद भाह- एतन्यदा निरूपिते अन्यशन्दार्थों इति । अथेदानी सदिद्यते, दि एक्स्तोमकस्य ऋतोरेग निरूप्यते । अन्यशम्दम्य पूर्वमतादिवरत् यत् सनिहितं, यादः, उत एक्स्तोमरस्यानेकस्तोमवस्य चेति । ति तदाचित्यात् पथाना च सनिहितत्वेन तारवेव अमिष्टो-पात ! एक्स्तोमरस्य यादः । कुतः ? तुमयोगात् । मोचरत्यम्य विषिः, इति प्राप्ते, न तावत् सस्थाना एक्सोमे प्रतुमयोगो भवति । यो वै विकृत् अन्य यश- प्रकरणेन सनिधानं, विकृतित्यात् । अधिकारोऽपि ज्योति- मनुमापद्यते, सत दीपयति । यः पञ्चदशः, स तम् । प्टोमत्यैर एप वाय' इत्यादिवास्यशेपे तस्यैर | यः सप्तदशः स तम् । य एकविंशः स तम् ' (इति) समीर्तनाच, यशाना ज्योतिष्टोमोद्भिदादीना मध्ये त्रिदादयः एकम्तोमकाः । तस्मात् तेपा बाद इति । अमिष्टोमससाक एव प्रथम इत्युक्ते अन्येषागापि सर्वेषां या चोदनाऽविशेषात् प्रशंसा स्तोमा- उद्धिदादीना यशपदेनोपादानाच्च । न चैवं ससाना नाम । ४४ ॥ अयज्ञत्वात् अग्रहणम् । तास्वपि आश्रयस्य यसत्यात् । भाष्य-- सर्वेषा वैप वादः, एफरतोमकानामनेक- अतश्च अग्निष्टोमससापज्योतिष्टोमान्यतद्विवारमात्रे तदु- स्तोमराना च । अतः १ अविशेषषचनात् अन्यशन्दस्य । तरसालपविधिः । न च ज्योतिष्टोमे यशान्तरापेक्षया ननु एकम्तोमकाः क्रतवः सकीत्यन्ते, सत्य संकीयन्ते, प्रश पापम्यमेव प्रकरणानुग्रहाय विधीयतामिति वाच्यम् । साथै, न विदोपार्थम् । कः पुनः प्रशसार्थः । 'यो वै 'एप याव' इत्यम्यार्थवादत्वेनाविधायकत्वात् , 'अगा- निवृत् अन्य यशक्रनुमापद्यते, स तं दीपयति ' चोदक- न्येन' इत्यनेन तृतीयविधिप्रारलिप्सया यागान्तरेप्पेय प्राप्ता धर्माः अभ्यस्ता. विकृतौ मुख प्रतिपद्यतो । अग्निष्टोमपूर्यकारफत्यस्य तदुत्तरकालत्यसमनियतस्य विधा- शा- पूर्वाक्षेपेणेदमारभ्यते । न सर्वनिर्देशः , किंतु नसभवे प्रारणयाधम्यादोपत्वाच । न च प्रकरणान्तर एकरतोमाना निवृदमिष्टोमः, पञ्चदश उक्थ्य., एसविंशः न्यायेन ( २।३।११) अत्र कर्मान्तरवाट्या, 'एष पोडशी इत्यादीनामेय । कुतः । वाक्योपात् ' यो याव' इत्यनेनार्थवादेन उद्भिदादीना यशान्तराणा | नित् अन्य यशऋतुमापयते' इत्यादेः अविशेषश्रवण सैनिहितत्वात् । न च तर कर्मान्तरत्वदाका, तस्य याक्यशेषेण विशेपे अवस्याप्यते ('यो वै निदाख्यः उत्तरसारलाक्षिप्तप्राथम्यस्तावकत्वेन उपादेयत्वसामाना- स्तोग. प्रकृतज्योतिष्टोमादन्य यशकतुं प्रामोति स त विवरण्येन विषेयत्वानाक्षेपक्तया कान्तरानाक्षेपमन्यात् ।। दीपयति । इति वाक्यशेषे विदादेः दीपरत्वश्रा- अतः सिद्ध अमिष्टोममस्थाक्योतिष्टोमान्यतद्विवारमाने कृत्स्नप्राप्ति बिना कृस्नदीपरत्यासभरात तदुचरकालयविधिरिति। त्रिदादे, समतुल्यायवगमात् वाक्यरोपे एकम्तो- न्यायविन्दुः-- अन्यशब्देन ससा एय प्रकृतत्या- मनामेव ऋतूना निर्देश इति पूर्वः पक्षः । दुच्यन्ते सर्वनामत्वात् , इति प्राप्ते, संस्थाना अप्रकृतत्वात् । सिद्धान्तमाह-) न पेवमन्यशब्देन विशेषः प्रतीयते।' वाक्यशेषस्थपर्वयज्ञाना ज्योतिष्टोमभिन्माना यशसन्देन (अत्ताः शाराः' इत्यत्र एकवाञ्जनसिदे: वेनाअन ग्रहण इति सिदान्त. इति सदेहात् युक्त वामशेषात् विशेषपरत्वम् । इह तु मण्डन- 'अथान्येनेत्यखिलः क्रतुः।' न तथा सदेहः, अन्यशब्दस्य सर्वपरत्वेऽपि विरोधा- शंकर- सा च सर्वा, न संस्थैव । ' सा विकृतिः।। मावात् । प्योतिष्ट्रोमस्य प्रथममनुठाने तत्र अभ्यताः णात् - - ·अमिष्टुटि सुनझण्यानिगदे अमिष्टुति सुबहाण्यानिगद्दे टुप्-- (लिखितसम् ) नैव सन्तीन्द्रे गुणाः, नहीदं प्रसिद, तान्यामिन्द्रः सर्व हरतीति । सिद्धो हि ममाणाभावात् । ऊहं चेच्छता सन्तीन्द्रे गुणा इत्यभ्युप-हेतुर्भवति, न प्रसाध्यः । यथा तु इमो हतारी प्रसिद्धी, गमनीय, नेन्द्रसंपन्धमात्रम् ! इन्द्रम्य वात्मीयाः (गुणाः) | कालेन सर्पमपक्षीयते इति, तथा नेन्द्रस्याग्नेचं कश्चि- इति चाभ्युपगमे लक्षणा स्यात् अनेनांशेन प्रकाश्यमानेषु । द्विरोपः । तत्र एमिरमिधानमनेः प्राप्नोत्येव । अयोच्येत, असमवेता एते (गुणाः ) इन्द्रे, न अथ इन्दस्य हर्तृवं विधीयते इत्युच्यते, तथा च वाक्यं चारणीयत्व लक्षामिप्यन्ति । द्रौ अपि दोषौ परिदरिष्यामः । भियत । इन्द्रस्यैतौ हरी इत्येतदपि विधातन्यम् । अथे- इन्द्रो हरिवद्गुणविशिष्टः, उच्चार्यमाणः अभ्युदयकारी । तन्न विधीयते, तथा स एव दोपः, नास्त्यग्नेरिन्द्रस्य या भवतीति । अग्नेरपि इष्यतां एतैरेव विशिष्टम्याभ्युदय- विशेषः इति । अथ पूर्वपक्षापरपक्षाविन्द्रस्पति कारित्वम्। विधीयते, तो च हरी, तस्मादिन्द्रो हरियानिति, फर्मामावादेवमिति चेत् । ४३ ॥ तया हेलप्रतिपादिः स एव दोषः । न च विधीयमाने भाज्यं इति चेनमान् पश्यत्ति, अविकारेण | वान्दो भवति । प्रसिद्धयचनो ह्येष दृष्टः । न वै हरिवदादीनां वचनमिति । कर्मामायादेवं स्यात् , यते स्त्रैणानि सख्यानि सन्ति इति यया । तया, मेधातिये. गुणा इन्दे न भवेयुः, फर्मजास्तु एते गुणा इन्द्रस्य | मैप इत्येवमादि इतिहासवचनभित्र प्रतिभाति । इति- विद्यन्ते । 'हरिष भागन्छेति, पूर्वपश्चापरपक्षी या हासे च विधी सति, आदिमचादोषो वेदस्य प्रसज्येत । इन्द्रस हरी, ताभ्यां खेप सर्वे हरतीति । मेधातिधेप | अस्त्विति चेत् , तया सति तस्याप्रामाण्यात् मेधातिदि इति, मेधातिधि हि काण्वायनं मेपो भूल्या जहार । काण्यायनस्य मेपः इत्पपसिद्धिः । सर्वत्र च निगदविधा- कृपणश्वस मेनका नाम दुहिता बभूष, तामिन्द्रश्वकगे।नम् । तत्रापरस्मिन् विधीयमाने वाक्यमेदपसनः । गोरावस्कन्दिन् इति, गौरमृगो भूत्वाऽरण्याद्राजानं तस्मान्नैते गुणा इन्दे विद्यन्ते, इत्यसमवेतपवनत्यादपिका- सोम पिपनि ' इतिवननैरिमे गुणा इन्द्रन्याग्न्यायन्ते।। रेण प्रयोगः इति । तदेतन रोचयन्ते याशिकाः । ऊह तस्मात् समषेतावना इरिषदादयः शब्दाः । तथा कुर्वन्ति । अग्न आगच्छ रोहिताश्च वृहदानो धूम- रातीन्द्रमत्ययायोचार्यन्ते इति नाटकल्पना भविष्यति । केतो जातवेदो विचपणे ' इति । रात्रै यवनन्यत्तिः । इन्द्र आगच्छ हरिब आगच्छ' इति, हरिवत्तादिगुणवान् यत्यं, स आगच्छति । टुप्--' पूर्वपश्वापरपक्षो वा इन्द्रस्य हरी, ताभ्या चादृष्टकल्पनाया ज्यायसी । नसाहितन्या ोप मा हरति ' इति यदुक्तं, तर अन्य यावेतो करण- हरितदादयः शन्दा इनि। भूती (पौ) ताभ्यामिन्द्रो हरनि, नान्यः इत्ययों न । न परार्थत्यात् । ४४ ।। ताभ्यां प्रेप सर्च इरतीति हेतुरसम् । हेनुध पनि भाष्य-नैनदेयम् । परायां दि हरियदादयः शन्दा संपन्चे माति । न चेद्रभ्य रघुवं प्रभागान्तरेणा- स्टनुन्यमाः । गुतये हरिवदादिमधोऽग्य मिलते। विगतं, येन ऐतुः सात् । न तो इन्द्रय करणवेन तापुरमादेशोषवर्णितम् । सुत्पर्य चामरति एतरमि- मसियो । अधैतपोः परणवं इन्द्रस्य च स्तन्यं विधीयते, मन्यः शक्यते पर्नुम् । यतनं, समवेता गुगा इन्द्रम्य तथा याक्यमेटः । भय पूर्वपचारपसी पन्दम्य विधी- पिचन्ने, 'पूर्वपारी या इन्टभ्य हरी' इत्येवमा- येने, सपोध इतववस्मादिन्द्रो दरिगन् मरिया, रिमिर्पगनेरगना इति । वन न होमानि यवनानी- एसपि हर्तनमिन्दर ममामानरेगानागनं, येन देख न्दम्य मेपिनो हरी दिपनि । नरमभिचन्यः समर्थितो मरिष्यति । पूर्वपापपयोति रिधोरमानं कियो, मायेची पूपधारपणे तापिन्द्रम्प दरी इति। कमिन्द्रम्प स्यात्, पास्यभेदारिदोरम स्थित एर। सन हिररिस्पते । सार्मा मेष स हसी' शी। तम्मान गरेंचा सुतिहारेण एकपास्ता । 4 सध्या ·अमिष्टोमाय यशेषु अमिष्टोमे पशुवयार्थः . तरागा नास्ति ममनियम. इति | धानात् । अत ए। 'तम्य मयविशतं स्तोत्रीया: इयुपपद्यते। स्ति । पिदपनाला पौरिय भाति (इयु- अग्निष्टोममतापज्योतिटोगे एव हि तावन्यः स्तोत्रीयाः , यते) तापियोपतः रामस्थोऽमेन (य एतेन न मसान्तरसुने । एर च अतिरामायमाहासेत्तरमपि कर सर्वनाग) विमृश्यते।' (इति पूर्वपक्षः) । अग्निटोमांस्या व उभिदादयः कार्याः इति द्रष्टव्यम् । 'अमिष्टोमस्त निन्यवात् सस्था हागन्तयो यतः।' न्यायविन्दुः~ 'एष वाय...अन्येन यजेत' इत्यय ज्योतिष्टोमस्य हि अमिष्टोममस्या मेज ए इति ताशप्तचन्दन सर्वसम्प-नोनिष्टोमानन्तर्यमनिरोपात्, इति एव तायते, न मसान्तरयुक्त., तेपामागन्नुयात् ।। माते, अग्निष्टोमरसाया: निसत्वात् तन्मस्थस्यैर अपि च एतेन' इति करणनिर्देशात् जोतिष्टोमवरणिया | परामर्श इति सिद्धान्तः । मानना या इति शब्देन पथ्यते । (ननु सरसामु मण्डन- 'अग्निष्टोमस्वेतदर्थः। एतदर्थः आध्यमानस्थापि ज्योतिटोमस सालमापनाररणय एतेन ' इति एतत्पदार्थ, न हीयते, सर्पक परप्रयुक्तस्य धर्मश काम्यगुणेषु आश्रय शंकर- अग्निष्टोमविकृति: परा।' अग्निष्टोमात स्यात् । तथा च सस्थान्तरयोगेऽपि न परणनिर्देशानु- परा परस्तात् क्या। पपचि' इत्यत आइ-) न च सस्थाना अनुभायनान्तर्भाव. अग्निष्टोमे पशुत्रयायः स्वतन्त्रम् ॥ फार्थत्वात् । अनिष्टोमससा तु अतुभाषनान्तर्गता इति स्वहस्तन्नापवर्ग. स्वादस्वकालत्वात् । ११३१ तत्सत्यस्यैर परामर्थः (इविक्तव्यतायुक्तस्य करणयात् ५।८।। यसमा इतितव्यतान्तर्गता, तन्मस्थस्यैर करणनिर्देश- भाष्यं-अस्ति स्वर 'यूपस्य खर क्रोति' इति मदण न्याय्यमिति मान.)। श्रुत । स हिं सर्वपना तन्त्र भेदेन चेति । कि सोम-- एतन्मन्दार्थरिचारस्य पूर्यापनादम्यवस्था-प्राप्तम् ? सफः सङ तन्नेबन्नेऽपवृन्येरा, अस्पतालल्यात् । पनपर्यवसानात् सगति । सूत्रार्थस्तु- एतेनेति अमियो-नारस स्व कार, टपत्ती । कर्मकालेऽयमुपादीयते, मस्या निर्दियते तासस्थायुक्तस्यैर भारणित्वात् इति । 'सरणा स्वपितिना था पशु यमनक्ति' इति । यम्य वि--'एतेनानियेति सर्वसस्थोऽमिगेम एप या, पगो समानकाले उपात्तस्तदर्थोऽसाविति गृह्यते अविशेषात् सर्वसम्यो ज्योतियोमोऽत्र घयताम् ।, विरोष । तसाद. ननु ' यूपस्य स्परु करोति ' इति अनिष्टोमप्रक्रियाऽन तस्य प्रथमयशत । तेनेट्नाऽन्येन स्वकालेरास्योत्पनि । नपल्वेपाऽपि अन्त प्रयोगैर । अपि यष्टव्य सस्था आगन्तोऽपरा." चकार्यवचनोज साद । म्यर करोति, स्वरताप परी- भा~ स्थिते भिन्न प्रयोगपरिगृहीनाना प्रमानियमे, तीति । यथारग, स्वरुन ज्ञायते, स्वकार्य तु शायते पशो- क चित् वचनात् पौरपर्य, यथा 'ए। यार गर्जपत्रमर रखनम्। मनु अन्यन्ते स्वरो प्रतियत्तिदृदयते, सस्थिते मोमे सद्भवति' इति । तर एतच्छन्दो यद्यपि ज्योतिष्टोममात्र- प्रस्तर प्रहरति, बरु चायशासाय' इति । सत्यमस्तिदर्शन, परामी, तथापि न सर्वमस्थस्य ग्रहण, अपि तु अनिष्टोम- उत्तुसमाधम्य, न सरुविशेषस्थानमानीपोमीये उपासस्य सस्थस्यैव, सस्थान्तराणा अन्यशब्देनाभिधानस्य अग्रि- ततया प्रवृत्तस्य दर्शन सोमान्ते स्यात् । अपमा माधिरणे वश्यमागवेन तास्वपि ज्योतिष्टोमोत्तरवस्य चोदरप्राप्तस्यानुसन्ध्याकारस्यति सशये, # न्याय्य, आवश्यस्यात्, परिमोवादेय अमिष्टोममस्थम्य पूर्व करण पदनुसन्ध्याकालम्य दर्शन मवेत्, न तन्यतया प्रवृत्तस्येति । सिद्धे। अत एव अतिरामसस्थाकस्य 'अविरानमेके । कुत.. यत उत्तो न्याय स्वस्तारगं स्यादवकाल- प्रथममाहरन्ति । इति वचनादेव प्रथम वरणम्। अस्तु । सादिति । न च दर्शन केवल सापक भाति । यथासमा या अग्निोमसस्थास्मोविशोमपरामरकत्वमेव एतच्छ-तु दर्भ कल्पितम् । तदेयं यथा प्रस्तरस्थानुमानालस्य दस्य ऑग्नष्टोममस्यामभिप्रे और ज्योतिष्टोने सलधर्मवि- दर्शन, तन्तु सरोगप भविष्यति ।

·1 अमिष्टोमे प{नयार्थयूप अभिष्टोमे पशुपयार्थयूप उगत्ताय च गनमा विशेषत्येन तदपय, अपरगाझेद भाष्यं- सत्यमारतरन्, यद्यते नियोजनारा इति पान्यम्। उपादानगुनापरि ' यामधमा गला भरेयुः । तालाम्पते दीशाशनः । क्यं ज्ञापते ? परापोत् स स्सरः' इति वचनेन प्रत्येय सर- यूपकमंत्वात् । नेते नियोजनार्थाः । यूपः एतैः क्रियते, त्यान्, गग्य चैरत्वेन भेदानुपपत्तेः । न प एपस्मिन् यूपो नियोजनार्थः, स च दीक्षासु पतंन्यः 'दीक्षानु प्रहरणे 'य. प्रथमः' इति म्याग्यानेन प्रथमगरगना- यूपं नित्ति' इति बननात् । सस्कारेश्च स क्रियते । मपि नानात्वोपत्तिरिति याच्यम् । प्रारणम्यानुपाचवेन तस्मादीधाराला एचैते सत्काराः । ननु छेदनमात्र तत्र शकल्यन्तरापेक्षा प्रापग्यप्रतीते: तदेव पनकत्वोपपचेः। यूपम्य भूपते, न यूरक्रिया । उच्यते । न किंचित् द्रव्यं चि, यूपच्छेदनकाले एव व्यामोहनिदृत्यथै नाशापहार- यूपास्यमस्ति, यम्य छेदनमुच्येत । तदेतदेव शायते, निवृत्यर्थं च, म्यरोरुपादानं कर्तव्यमित्यरायमाणविशेष- दीक्षामु छेदनादिभियंप करोतीनि । छेदनग्रहण च मुल्य- तादपि तन्नं स्वः । अत एव मस्थिते सोमे प्रस्तर स्यात् प्रदर्शनार्यम् । यत्कारण, नासौ छेदनेन वैवलेन महरति स्वरं च' इति अन्ते प्रतिपत्तिविधानमपि मगन्ते। यूपो भनीति। एस चेद्दीशागाला एौते सस्काराः । सर्वा- न चायमनुसन्ध्यागभूतम्य कालविषि. न्यायेन यांना च सता पचनात् केपा चिदन्यकालत्वं कृतम् । सानपत्यारगती सकोने प्रमाणाभावात् । अत एव यन | यथा 'आमिमारतादूर्घमनुपावैश्वरन्ति इति । तस्माद्य्- न्यायेनैव भेदारगतिः यथा प्रसरे, तन सकोच इष्ट एव। पात् सस्वारा अपि तन्त्रम् । न्यायविन्दुः-- पश्वशनापयर्गे खरोरपगात् अझ- यूपरमादित्यम्यापरा व्याख्या । यूपर्म तत्, नान्तरेऽन्यस्योपादानं, इति प्राप्ते, 'य: प्रथमः ये एते सम्पाराग्छेदनायाः। यूपोऽयमेव क्रियते तक्षयादि- शफलः स स्वः' इति वचनान्नान्यदाक्लोपादान, यूपच्छेद- व्यापारेण । यथा बाजपेयेन सम्राट् सन् कृतश्चेत्, नाले एर व्यामोहनिवृत्यर्थे तदुपादानमिति न विशेष- तस्य पुनः रिया निरर्थका । तस्मादनावृत्तिः । ग्रहण , अतस्तन्ननैवेति सिद्धान्त । नन्वेर सति निरुदपशायपि काम स एव यूपः पर्तन्यो मण्डन-खकत्व स्थात् प्रयाणा पशूनाम् ।' भवेत् । माद भवेत् , यदि निरिष्टयन यागप्रतिषेधो न शंफर-- 'यूपैक्ये स्वरोस्त नबम् ।' स्थान् । अस्ति नु स प्रतिपेध. । तस्मान भवति । यथा न नैरेव द#. प्रयोगान्तरमपि रियते । अथवा यदर्थ अमिष्टोमे पशुत्रयार्थयूपसंस्काराणां तन्त्रम् स यूप. पृतसत्तापक्तम् । तस्याफ्यर्गे यूपोऽप्यपनः। संस्कारास्त्यावर्तेरनर्यकालत्वात् ।११।३।४।५।। सन्मानं च दर्शयति । ७॥ भाष्यं-- यूपमस्तारा ये पशुतन्त्रमध्ये नियन्ते, भाध्यं- 'त्रिवृता यूप परिवीय सपनीय पाभुपा- यथा प्रोगगमञ्जनमुच्छ्यण परिव्याण च, रोषु चिन्त्यते । करोति' इति परियाणेन यूपधर्माननुक्रममाणः सन्मित fr तस्यतस्य पयोर्भेदेन कर्नया., अया तन्त्रमिति । सात यूप दर्शयति । इतरणा मुख्यत्वात् प्रोक्षणेनोपत्रमेत । कि प्राप्तम् ! मसारावावर्तेरन् यूपस्य, न यथा आनन्तर्यामिति चेत् । न प्रकृतित. सिद्धत्वात् । वस्मा- यूपतन्त्र तथा म्युः । कि पारणम् ! अर्थशल्यात् ।। दपि तन्त्र सस्काराः । अर्थः पशोनियोजनम् । तत्वाला एते मसाग । तत्र सोम- यूपतन्त्रन्य विना रासम्बारतन्य बाप्रसक्तः गृह्यते विशेषः । यम्य पशोनियोजनाले पृतास्तदया पूर्वाधिकरणोक्तयपतन्प्रत्योपजीपनेन तसस्तारतन्त्रत्वे इति । इतरयोश्च पश्वोरमाप्तकालन्यात् तादयेन नास्ति विचारणाननान् मगनि. । छेदनाविविधयो हि परस्परा- प्रयोगः । तस्मादापतेरन् । यथाऽग्रे. समाजनम् । नपेक्षाः प्रयेक गतिरादिकायगत टमष्ट या सस्वार उत्सालास्तु यूपकर्मत्वात् वस्य धर्मविधानाम् । गोषयन्ति । ते च मकाराः गिलिता एव यूपशब्द- सर्वार्थानां च यदनादन्यरातत्वम् । ६॥ न प्रये, वारल्मस्त्रारसियान्तर । , वाच्या .

·अमिष्टोमः अमिष्टोमः क . मानमेक, आज्यस्तोत्राणि च चत्वारि । माध्य. अन्यसस्थायं च अभ्युपेतन्यम् ११०।५।१२, * अमिष्टोमे दिने माध्यंदिनपपमानः नाम एक, पृस्तोमामि । पोडशी राजन्यस्य तृतीयसपने एव ग्राहो न तु प्रातम- च चत्वारि । तृतीयसपने आर्भरपयमानः नाम एके, ध्यंदिनसक्नयोः । १०१५।११. अग्निष्टोमे सवनीयः यशायशीयसामसाध्य अग्निष्टोमस्तोत्रं द्वितीयम् । सक्लनेन पशु: एक एव आमेयः परमिष्टोमे मालभ्यः' द्वादया । ८।३५. * अग्निष्टोमे 'पञ्चदशाज्यानि भवन्ति, इयुक्तत्वात् । भा. ३६११८, • अमिष्टोमे सपनी- पञ्चदशो माध्यंदिनः परमानः, सप्तदशानि पृष्ठानि, सत-यपश्यङ्गप्रचार, आर्मरपवमानकाले। 'प्रकृती आर्भव- दश आर्भः, एकविंशममियोमसाम' जैवा. १।२५१. काले प्रचारो ११1३।१५/४६. • अशिष्टोमे पशुनयस्य तन्त्रभूतो यूपः अमीयोमीयपश्व- । - अमिष्टोमे स्तोनोपारणम् । ' उपाचर्तव्य इति यत्वेन पूर्वगु. समितो भवति । संकर्ष. १।४।१९ (१). बहिभ्यो स्तोत्रमुपारोति ' स्तोत्र माहेन्द्रम् । उपा- • अमिष्टोमे पशुधर्माः उपाररण, उपानयन, अक्ष्णया । वर्तध्य इति मन्त्रः । उपाकरण प्रारम्भसूचना । वि. बन्ध,, यूपे नियोजन, नयन, सज्ञपन, विशसन २०४२ वर्णक २. अमिष्टोमे होतुर्वरण । अमि- इत्येरगादयः औरयमध्येऽहनि पठिता. अमीयोमीयस्यैव । होता स मे होता होतस्त्व मे होताऽसि इति होतार राजनीये अगुपन्ध्याया च अतिदेशेन स्युः । भा. शिक्षा | वृणीते' इत्युजम् । भा. १२१११८३, * तापानेर अमिणेमे मरती प्रात.सपने बहिप्पर-हिता ( सस्थामु ) सोम. 'दश मुष्टीमिनीते । ति मानस्य अविदस्तोमो भाति । वि. १०/१७, बचनात् , यागानेवाग्रिटोमे सोम., तापानेर उक्थ्यादि- • अमिष्टोमे प्रथमोदितम्य ऐन्द्रवायत्रस्य, पश्चात् प्वपि सरसागु । उपप्यादिषि दशमुष्टिरेय सोमो मही- उक्ताना मैत्रावरुणादीनां च समुच्य । २०१४।३. नव्य. । निर्वा इति च पर्वमख्यानियमात् न शक्यो * अमिटोमे (प्रत्य परिधीन जुहोति हारियोजन बहुपगं ग्रहीतुम् । विप्रष्टपर्या ( दीर्घ ) महीष्यते । एतस्मिन् काले इनि क्षण परिधिमदरणम् । भा. अपि च तृतीये सबने अपरेकोऽमियते, तमनेकपण ११॥३॥१५॥४८. . अशिष्टोमे यहिप्पवमाने स्तोम- स्यूलपण च ग्रहीयति। ३।३।१११२८,३०-३१, रिहदोन समान्तरागम., विगु ऋगागम एन । यि * निदमिटोमे निकृत् लोग. स्ने कती भरति । १०१ १०.११०, . अमिटोने माध्यदिन सक्ने पञ्च ६६३१ ० 'यत् अग्निमानुजन ( यशाशीये) साऽभ्य स्तोत्राणि ! एक माध्यदिन परमान, चत्वारि पृष्टस्तोगागि अमिष्टोमता' । जेया ११२४०. ७ ज्योतिष्टोमप्रक- चेति । ८१३१., . भमियोमे माध्यदिनपरमानस्य रणं अधिोमामाधारण, नोप्यादिाधारणम् । यि मरचाः । गायनीजदर 'उमा ते जात.' इति । । ३१६३१६, * अनिष्टोमप्रथमप्रयोगे अन्यानन्यतिरि- पहलीचन्दस्क. 'पुनानः सोमः' इति । विष्णुप्-पन्द- स्नानुरे प्रपयेभ्य निषेध । ३१३।१७, . सः तु .' इति । निन्दा आपो । टोममुख्यानि ' इति चतुर्प अमु आधार पर माप्पंदिनः परमान ।१०-१२. • अमिष्टोम मिटोमय विधीयन बनरमारा। ८१२. 'यापागात पा शेती' इति धात् । तेन • अमिष्टोमशमा आमिभारतमान् पूर्वभारिलोत. सथान्यायाः प्राधान्ते थमा हुता भगति । मा. मिशेरे ( पूर्वमागा मरे तो धारिगे) यते। १९३४ ३५ • अमिष्टोम राबत्यम्य, दिरामती चकु १६४१. • अमिटरोमानम्य सैन्यायमेर (मा) पोटो प्राय.. चि. ११, गुग्मसात् मयोगपरल्यानयुगमाद। सोम. ३१३३९२. अमियोंने पोसी समाओवर आमरामात अप्रिोमसंस्थ जोनशेम मार दीयो प्रमः । १..18. • भनिरोने ोरी मोपमाः उमा, न गमेश्यम् । मा. २६११६४१, मत गनासम्मन एर । तेन पसायानिः + अमिष्टोमायेप मिया पटोरा अन्या. वाम्मा । 'अग्नि .

·अग्निष्टोमविकाराणा ६९ अनिष्टोमविकारीणा ( अथ उत्सूनभाष्यं अधिकरणान्तरम् । तदाचिना अन्यगन्देन सस्थानामेव निर्देश: इति पूर्व- य एतेनानिष्ट्याऽथान्येन ', इति द्वायपीमो पदार्थों पक्षः । सिद्धान्तमाह-)'न स्वयं स्यान्न संस्थाना- विचारिती । इदानों वाक्याओं विचायते । किम- मस्ति प्रकरणं यतः ।। ज्योतिष्टोमाधिकारोऽयं वाक्यशेधे मिष्टोमस्य प्राथम्यं नाम धर्मो विधीयते, उत उत्तरेपाच कीर्तनात् । यशानामिति शब्देन 6 सनिहिता प्रायम्यप्रतिषेधः, अथवा अन्यः प्रकारः। किं तावत् हि ॥' ( ननु ज्योतिष्टोमशब्देन अन्यशब्दान्वये प्रात ! ज्योतिष्टोमध्य प्रायम्य विधीयते प्रकरणात् , इत-अमिष्टोमान्येन ज्योतिष्टोमेन इत्येवं उपथ्यादिसस्थज्योति- रेपान प्राथम्यप्रतिषेधः । रान । एष हि ज्योतिष्टोमस्य टोमस्यैर निर्देश: स्यात् , न तु ऋत्यन्तरामा इत्यत आह- द्वितीयादौ प्रयोगे प्राथम्याभावात् अफलता प्रसज्येत । ज्योतिष्टोमेति । अयं भायः, ज्योतिटोमरान्दोऽयं एते- नापि अन्येपा प्राथम्यप्रतिषेधः । तद्वाचकम्य शब्दस्या- नेत्यनान्वयेन निराकाङ्क्षन्यात् नान्यशब्देन सबध्यते, येन भाषात् । तस्मादन्यः प्रकारः । कः पुनरो ? ' य एते- उक्तरीत्या विशेषणविशेष्यमायः स्यात् , किंतु क्साद- नानिष्ट्रवा' इति क्त्वादाब्दस्य पूर्वकालयाचित्वात् पूर्वमशि- दन्येन ? इत्सपेक्षाया प्रस्तामिष्टोमादन्येन इत्येवं सनि- टोमस्य कर्तव्यतामाह, पक्षात् गादीनाम् ! तेन तपा- 1 हितो ज्योतिष्टोमः प्रतियोगितया सबध्यते । ततश्च अग्नि- पम्य गादीनामाझं अनेन याक्येन चोयते, वाक्यान्तरेण धोमसापात् ज्योतिष्टोमात् अन्यत्वं सर्वेषागस्ति इति सर्प- वर्गः, अतो द्वितीयादिप्रयोगे फलं भविष्यतीत्यदोषः निर्देश एवायं इति । न चैवं सति सस्थाना यागत्याभागात इति । यजिसमानाधिस्तेनान्यदान्देन कर्य निर्देशः इति वाच्यम्। प्रशंसा या विहरणामावात् । ४१।। सस्थातदतोरननिभेदात् परिसामानाधितरप्योपपत्तेः । भायं-- योवन तर्हि तद्विधारणा पादः । तन अत एवोक्तं तन्त्ररत्ने 'यशानाममिष्टोमोक्थ्यपोडश्य- न विहारो नापत्तिः। प्रारणादिभिः ते धर्मा ज्योतिष्टो- मम्य । यदि ते गादिषु विहियेरन् , प्रारणादीनि वाध्ये- निराशप्तोयामाहीनमत्राणा मध्ये एप प्रथमः प्रयो- स् । वदा आपतिः प्रत्यक्षविरुद्धा । प्रशसा पेक्षा ज्यः' इति । दृष्टश्च प्रजापनियंशानराजन परं आपतिविहाराभाया । ध्याख्यास्त्राभ: ' इत्यादि श्रुतिकल्पसूत्रयोः संस्थासाधा- विधिप्रत्ययादा नहाकरमान् प्रशंसा स्यात् । ४२॥ रणो यशराब्दप्रयोगः इति । अन आचार्यः ( यातिक भाध्य--अमोचते । यद्यपि भापत्तिविहारी नकारैः ) किमनेन अमिटोमस्य प्राथम्य विधीयते, उत विधीयते तथापि चोरेन विधीयते । ये प्रती यतः यशान्तराणा अग्रिशमोत्तरब इति सदिय पारणानुनहाय श्यास्ते चोदनवनात् विस्तापपि कीया गम्यन्ते ।। अमिष्टोमनाथम्यविधि प्रापय्य ' तन्मादेतेनेष्टा अन्येन तदा आपत्तिविहाराविय यन मातः, तेनान्येन इति । पजेत' इति यभिपरप्रत्ययेन एतच्छन्दापनियोमे माप- गम्यते । नहि आसात् मशंसा स्यात् । योऽगास्न्यः । म्यविधी अत्यन्त वाक्य म्यात् , यशान्तयणा अप्रिटोमो- स क्यमनया मगसपा लक्ष्येत, इत्येत्रमा मासा । त्तरवाल्पविधी तु भारपरिप अत्यनुमः । तसान शा--'सस्था एपान्यान्दैन क्यन्ते प्रान्ता हिता' प्ररणानादरेण अमिटशेमानन्तर्य इतरेपो विमापते । ( यद्यपि मुस्थाना स्वाथ्य योनिटोमममानविष्यमापात् पप्रारणान्तरन्यायात् , ( २५१ ) सन्तरागामिद पनौरव प्रकरण, न सयाना, प्रधान सनिधिल्वममेगान फारणिधिन ममाति इति शड्ययं, यहाना इति शन्देन मारण पूर्वपधिोऽभिमतं, तर ' अनेन ' इति सर्व शान्तरामी सिरिवठंमारोन अपिरियनमान- नाना परामसें प्रयोगातान् । गत ' एतेन' सवगरमान्तरम्पामा शत् , इति उनमामं अधिकर, इति पूर्वमानामिरोमम्य उत्पादप एर सनिहिताः पान्तर यति, तसिदरमाह-) तम्मान गतिशेमा- ममत्वन्तरागि, ही पूनावादिनरन् यत् सनिहित, न्याविरोधात् संस्थानो, एवानरानना चापमन्य- ·अमिष्टाभ्यांद्वाभ्यामेष ७८ আদিম ভিন্নবানান देय माझापदपरित्यागेन इनि येदिप्यम् । भिन्नत्वेऽपि वा । वप गुगप्रधानतापरे । परियति च प्रतिलिनगंयोगात् बादागरायन उरसहारः इति ध्येयम् । अस्तु या तेनैव प्रातरिम्यागनिवृत्तिः , परिधी पछु नियुजीन' इति गग प्रसक्तम्य गोडशियागाभ्याम्य 'नानिग पोट- कान यूपनिर्दर्शनात्, इति प्राप्ते, 'परिवीय शिनं । इत्यनेन विफसः । माहागवाक्ये तु तनियमाय । पारयति' इति धरणादमिठाधिकरणकेन परियाणारणेन गुनाणं उत्तरेऽहन दिरानन्य गृह्यते । इयादाविय, पासनेन रशनाः सम्पुर्यादित्येवार्थः । विभक्तिम्यत्यासन्य इत्यन्यन बिस्तरः। वासयतिपदयर्यस्य चायुतत्वात् , ' अथ यदमिहादधि- न्यायविन्दुः-- ' अमिष्टोमे राजन्यस्य गनीयात् । रसना विहिपन्ते, तेन सॉऽमिष्ठाः । इति वचने अमि- इति विहितः गोडशी स्तोत्ररहित: वार्य:, अन्यथा यासगंकृतरानागन्धेन पक्षयूपानामप्यनिष्ठतासंपत्ति- पोटसिंव्यापत्तो अमिटोमः इत्येतद्विरोधात् भमि-कथनेन रसनामसारल्याामाय । मनासंस्कारके यासे प्टोमादिपदानां तत्तत्स्तोपशस्त्रसंसानिमित्वन्यात्, इति गुणविधायकम्य परिवीन्यग्य धर्मप्रणासमयत्वेन काल प्राप्ते, अनिष्टोमे प्राप्ते राजन्यस्य न तत्मस्था, किंतु घोडशि- | भेदेन च प्रास्तारियाणानिवृत्तेः । संकप, १३४११२. संस्था इति वचनाः । तस्मात् स्तोत्रशनसहित एव अग्निसमार्गन्यायः । २२११४११-१२. कार्य इति सिद्धान्तः। उच्छ्यगादीना अग्निसमार्गन्यायेन उत्पन्नपूप- मण्डन- ' सस्तोत्रातः बउ पोडशी स्यात् ।' संस्कारकम् । भाट्ट. ९२११२. ' संमार्गाधिवरण' शंकर-च सस्तुतशस्त्ररः। इति विन्दी अर्थ न्यायो द्रव्यः । अनिष्ठे द्वाभ्यांद्वाभ्यामेष रशनाभ्यां क्रमेण अमिसंस्काराः पयमानेष्टयः इत्युक्तम् । परिव्याणम् ॥ ( ३६६४१११-१३) भा. ३६६९. माभिदास्थले सर्वासा परिल्याणाराभवेन एकामेव अतिसमिम्धन प्रामयन्त्यः (ऋचः) 'सामि- तत्र परिवीय अन्याभिर्यपाध्यकाश परिव्याणम् । धेन्यः' इत्युच्यन्ते । वा, ३।२।१।२१ पृ. ७३५. अथवा प्रतापपि रवानाइपस परियाणायापि अपर्यात अशिमिन्धनप्रकाशकन्व विना सामिनीत्वं न संभवति, एव नामिदनभागः, इति तं देशमन्तभाव्यैर परिवीयने । अमेः अनुप्रयुक्त विना च ( सामिधेनीभिः ) समि- अतो विकृतायपि सांभिर्युगपदेव नामिदा परितः परि-न्धनीयल न सभाति । सु. १. १०५८. अमिसगिन्ध- ध्याणं, इति प्राप्त, एकादशभिः रशनायुगैर्युगपपरियाणे / नार्थः इध्म: 1 भा. २२१२२५११८. तासा पुनरुपादानवेलाया युगपदेव मोशममगः । तथा च अमिस्तु लिङ्गदर्शनात् ऋतुशब्दः प्रतीयेत । पचयूपपरियामार्थरशनादानकमलोपापत्तिः । 'अमिशात् । २।३।१०।२१ ॥ देवे रथने आदायवैकं पक्षयूप द्वाभ्याद्वाभ्या परिव्ययति' अत्यमिः ‘य एवं विद्वाननं चिनुने ' इति । एवं इति पृथगमिष्ठापादानोपादानश्रुतेः । तस्मान् द्वान्याद्वा- विधाय श्रूयते 'अथातोऽनिमग्निष्टोमेनानुयजन्ति भ्यामेकादगदयोऽमिष्ठः परिवीयेन । संकर्प, ११४११३. तमुक्थ्येन, तमतिरावण, व पोडशिना ' इत्येरमादि । 'अनिष्ठे रशना यासर्यात' इति रसना- अत्र मदेहः, विमनिशब्दो यागपचनो ज्योतिष्टोमादिभ्यः संस्कारः॥ कर्मान्तर चिनुते ' इत्याख्यातेन विधीयने, उन द्रव्य- यूपेकादशिया श्रुत • अमिष्ठे ऐकादशिना रशनाः वचनो ज्योतियोमादिषु गुणविधानमेतत् इति । पूर्वमें- परिधीय यासपति' इति । अत्र शनामिः परियाणे- श्वदाभ्ययोर्यागविधिनिरासेन गुणरिधान प्रतिपाद्य इदानीं नामिसमीपस्थं यूप मर्यादित्यर्थः, प्रहलो 'निवृता 'अनि चिनुते' इत्यत्रापि प्रमलेन प्रनिपाद्यते। यूपं परिवीय' इति अषणा ! अत एव वैभवाक्ये अत्रायं पूर्वपक्षियोऽमिसधिः । यद्यपि 'अमि चितुते' द्वितीयासतम्यौ ' सक्तन् ' इतियत् । तत्र जवान् ' इति । इत्यत्र यागो न श्रूयते, तथापि उत्तरवाक्ये अग्रिटोमो- ।

·अग्निष्टोमविकाराणामेका ७१ अमिष्टोमस्य यज्ञेषु निवृदादयः पश्चात् फत्यन्तरे अनुष्ठीयमाना अभ्यस्त- । स्तत्वेन तद्विकृतिदीपकत्वात् तदुत्तरकालवस्तुत्युपपत्तेः । न्वात् मत्वन्तरं दीपयन्ति प्रकाशयन्ति, इतरथा अत एव अन्यपदेन न सोयर्यादिग्रहण, तर सोमिकाला- ऋत्यन्तरे एव निवृदादीना प्रथमानुपानापापा अनभ्यस्त- भ्यासाभावात् । अतः तद्विकृतिमानस्य तदुत्तरकालता त्यात् क्लेशेन अनुष्ठेयैस्तैः अत्यन्तरदासिन म्यात् । एवं इति सिद्धम् । ज्योतिष्टोमप्राथम्यस्तुत्यर्थं प्रवृत्ते पाक्यरोपे निदादीनां न्यायविन्दुः-न सर्वयसग्रहणं, किंतु विदाये- अत्यन्तरदीपकावं ज्योतिष्टोमे अभ्यस्तत्वनिबन्धन कार्यते, कैकस्तोमकानामेव 'यो वै त्रिदन्यं यशकनुमापद्यते' न तु आलोकरत् महाशकत्वम् । ततश्च एकदेशसन्धि- ( इत्यादिवास्यशेषात् , इति प्राप्ते, 'यो वै वित्' इत्यादेः नामपि इतरेषा ज्योतिष्टोमाभ्यन्यविशेषात् स्वसन्धि- अनेकस्तोमेश्वपि राभवात् रार्ववाद एवेति सिद्धान्तः । झवन्तरदीपकत्वमुपपद्यते इति वाक्यशेपस्य सर्वसाधा. मण्डन- ‘स चैमानेकशास्तोमः ।' रण्येनोपपत्तेः,न ततो विशेषणपरत्वं इत्याह--) 'पाक्य. शंकर-कस्तोमग्रहोऽत्र च।' शेषस्तु सयोगमावणैवोपपद्यते ॥'' यो वै निवृत् अन्य र अमिष्टोमस्य यज्ञेषु प्राथम्यम् ।। यशानुमापद्यते स त दीपयति' इति विनाऽपि ब्याप्पया य एतेनेत्यग्निष्टोमा प्रकरणात् । ५।३।१३३३७ ।। सयोगमाण त्रिदादीगा अनेस्तोमकेवपि दीपात्य भाध्यं-- ज्योतिष्टोगे श्रूयते (एप पाप प्रपनो सभवति इत्यविशेषात् सर्ववाद इति स्थितम् । यशो यशाना यज्योतिष्टोमः, य एतेनानिष्ट्वाऽथान्येन सोम- सूने ऋतुसयोगात् एकस्पैन त्रिवृदादेः । यजेत, गर्तपत्रमेय तज्जायते, प्र वा मीयते' इति । वाक्यरोपे ऋनुसयोगादित्यर्थः । तत्र सदेहः, ' य एतेन' इति क्स्यायं वादः इति । वि- 'एकस्तोमेऽन्यदः स्याद् बटुलोमेऽपि वा, प्रभेनेरोपरमः । उच्यते । 'य एतेन ' इत्यमियोमस्य ऽप्रिमः । भिवृदन्येत्यर्थवादात् , नान्यमानस्य सभवात् ।।' ! वादः । कुतः १ प्रारणात् । तम्य हि प्रारणे भवत्येतत् भाह- ननु । यो निदत्य परतुमापयते स वचनम् । प्रस्ताचीनि च सर्वनामानि भवन्ति । त दीपयति......' इति थाक्यशेपे एक्स्तोमकानामेव टुप्- (लिखितात् ) — य एतेनानिष्ट्वा ' इति सैकीर्तनात् तेषामेवान्यशब्देन ग्रहणात् तनोत्तरकालय- सर्वनाम्ना प्रकृतः परामृत्यते । प्रस्तथ ज्योतिष्टोमः । विधिः अक्ताधिकरणान्यायेनोचितः, इति चेन्न, वाक्यरो- तम्य चाविनाभूता अमिष्टोममस्था, यदा ज्योतिटोमाभ्यासः पस्यान्यथाप्युपपत्तेः । यो हि नियत् स्तोम. प्रस्तौ तदा सा अवश्यमाचिनी। उक्पादयः काम्याः । ततो अनुष्ठितः चोदनान्यं पराक्रनुमापद्यते प्राप्नोति, सनित्यत्वादमिष्टोमः परामश्यते । स्तोमः, न यशातु अभ्यस्तत्वात् दीपयति इति लिङ्गाध । ३८॥ तस्यार्थः । सभपति च स्तोमान्तरसत्त्वेऽपि श्रियदादेरपि भाष्य-लिप्तमपि भवति । तम भूयते 'तम्य मत्त्वात् अनेकस्तोमरतुदीपकल्य, पुपान्तरमत्वेऽपि नतिशत स्तोत्रीयाः' इति । अनिशेमस्य हि मान्ति एकस्य गुणवत्तविरचया पितृदीपावरत् । यम्मुनस्तु नरतिशत स्तोत्रीयाः । यथ : विद् यहिप्पयमान, पब- गुणपिसेपर महले अबियमानयत् निगरादिमामम्तोम- दयानि आग्यानि, तानि चत्वारि, सा एकोनससतिः । करतो व विदादेरमायेन दीपकवानुपपत्तेः, पाय- पचदो माध्यदिन. परमानः, तेन तुरीतिः । पप्प मनुविठोपोरम्भापरन्थेऽपि, विधौ प्रतिप्रधानावृत्ति- सप्तदशानि पृानि, नानि चपारि, गा भटपष्टिः, न्यायेन सर्पविषयन्यातीते. मदेहामावेन अनाधिारण- चतुरशीसा मह दिपवासयतम् (१५२)। गतदरा स्यायागावत् (१९९ माह) न यासपस मिभि- आभः परमानः, तेन परमपि शतं नाच समोरयालगाइसरः । अत: विटादिमाग सोनि. एशि परायसीपमिमी। तदेवन् नगीत (1) होगीपालमा, माप दिनो अन्य- अभिष्टोमाय । तस्मादी अनिष्टोमः ।

·८० . अमिस्तु लिङ्गदर्शनोत् अमिहोत्रम् बधार्यते इति । ननु चायं नाग्निसस्कारः, मर्याणिनिती मध्यं या स्यागोदनायास्तदर्थत्यात् । २२।। यते, तपाप्युत्तरवाश्ये अमिमनुयजति । इत्यत्र फर्म चारान्देन पूर्वपशं प्यापर्तयन् सिद्धान्तमाह । अमिः प्रचनापरितीयायाः मिसान्तगशत्यात् गनिधेध यजन-ति दन्यं स्यात् न यागः । चोदनापाः ' अनि चिनुले' दियर संध्यते । तेनापमयः, चयनसंस्कृतमग्निमनु इति विधः तदर्थत्वात् सोऽर्थः प्रयोजनं यम्य तामन्यात् । अग्निष्टोमादिभियंजनम् । एवं च सति चयनस्य प्रवनाम अनिद्रव्यमुद्दिश्य स्थण्डिराधारल्यसबन्धन स्यात् । अनि चिनुते' इत्यत्रापि अरपर्यत्वादाहवनीय-चपनरूपसंम्पायोपिपरयात् । अनि चिनुते' इत्यस्य विपयरमेव चयनस्य निधीयते । 'अग्नेः स्तोत्र' 'अग्नः । क्यनेन अमि संम्पुरते, चितौ स्थापयति इत्यर्थः । 'अनि शलम् । इत्यादिशाक्येयनिशब्दम्य द्रव्यपरायानुपपत्तेल- अमिष्टोगेन अनु यति' इत्यस्य र अपि अनु चयना- क्षणया यागपरत्वमेव । न चान पाक्यद्वयेऽप्यनियन्दम्य सवानिमस्कारोत्तर अमिष्टोमेन यागेन यजति इत्यर्थः । सुग्व्यायत्वेऽपि का चिदनुपपत्तिरस्तीति न यागविधानं, उस्मात् । चिनुते' इति न कमान्तरविधिः । रितु अग्नि- सिनु प्रतिनिकृत्योरेवाग्नेश्चयनसंखारगुणनिधानमिति । शब्दो द्रव्यवाचनः, अमिष्टोमादियु गुणविधायक वाक्य न च वाच्य मतादेव सम्कारो विधीयताम् ,नि। अतिदेशतम्न विकुलो प्राप्तिभंविध्यनीति व्यर्थ विश्ती उत्संयोगान् ऋतुस्तदास्यः स्यात् तेन धर्म- विधानमिति । यतो निर्दिष्टाश्रयभ्य सामाधनत्याभावार्थ विधानानि ! २३ ।। चयनसमन्धिनो गुणात् परामस्थाप्रवृत्तिः, उपदेशे तु 'अनि चिनुने' इत्यम अग्निगन्दः मनुवारक: प्रवृत्तिरिति युक्तभुभयत्र विधानादयत्यम् । प्रयोजन इतिपूर्वपक्षे यत् लिङ्गमुन , बोत्तरमाह सिद्धान्ती । पूर्वपक्षेमिनामावच्छिमयागान्तरानुवानम् । सिद्धान्ते तु 'अग्नेः स्तोत्र, अमेः शत्र, पडुपसदोऽश्चित्यम्य प्रकृतिविधयोश्चयनसस्कारमात्रानुमानमिति । सूत्र तु-भवन्ति' इत्यय तन्सयोगात् , तेन मुल्यविधया अग्नि- वाक्यदयेऽपि द्रव्यमेवामिन्दार्यो भवेत् । चपनचोद- गन्दाथेन चल्नेन चयनमस्कृतेन संयोगात् मतो: सा- नायास्तदर्थत्वात् अग्न्पयवादित्यर्थः । इति दरामधात् ऋतुः चयनाधिकरणम् । वौता. स तदाख्य असिन्दाख्य. स्यात् । तेन पारणेन छू अग्नित्तु लिङ्गदर्शनात् ऋतुशब्दः प्रतीयेत । च अमिसयुनतोरेर तानि 'अमेः वान' २१३१०/२१।। इत्यादीनि वारयानि धर्मविधानानि शादिधर्मागां विधा- ‘य एष विद्वानग्नि चिनुते' इति विधाय श्रूयते नानि विधायमानि मन्ति । विधीयन्ते धर्मा. एमि. 'अथातोऽमिमनिष्टोमेनानुयजति तमुक्थ्येन, नमतिराण, इति विधानानि । मते दु अगिरदः ज्वलनाचक त पोडशिना' इत्येवमादि । किमयमनिशब्दः यागपवनः एव । तस्मान् 'अग्नि चिनुते' इत्यत्र अमे. चयना- ज्योनिटोमादिभ्य. कमान्तर चिनुते' इत्यनेन विधी- ख्यल्य सम्बारो विधीयते इति । तस्मात् अमिष्टोमादौ यते, उन व्यवचनः सपोनिटोमादिषु गुग विधत्ते, इति गुगविधि इति सिद्धान्तः । के विचार पूर्वपक्षमा । तुमब्द. पक्षान्तरव्याहत्ययः । अग्रिहोत्रम् । पयमानेष्टिसहित आधान कृत्या । अमि चिनुते' इत्यमिः अग्निगदः मनुमन्दः प्रतो आहिनामिः भाय व प्रातः होम मुस्ते । तत्र साप यागम्य वाचकः शन्दः प्रतायेत । लिङ्गस्य दर्शनात् ।। अमिश्च प्रजापतिश्च देवते । प्राबलु मूर्य प्रमा- लिग हि दृश्यते। अग्ने, दश अग्रे स्तोत्र पतिय देववे। अमिर्योतिर्योतिरमिः स्वाहा' 'प्रजा- 'पपरादो मेश्रित्यम्प ' इति । यन्य मन्त्र स्तोत्र असदश्च पतये स्वाहा' इति सायहोमे मन्त्री, ' सूर्यो ज्योतिनोतिः भवन्ति, तस्य वाचतोऽमिन्दः इनि गम्यते । यागम्य च सूर्यः स्वाहा' 'प्रजापतये स्वाहा' पनि भातहोममन्त्री। एतत् सम्ातस्मात् अमिरितिशदा तोचकः स्यान्। पयः इत्यादीनि दा न्याणि विकल्पेनान भान्ति । के. यागः तदाख्यः सा आख्या यस्य ·अमिष्टोमे पशुत्रयार्थः ७३ अमिष्टोमे पशुत्रयार्थः साधारणो याऽनुनिष्पतिस्तस्य साधारण भाष्य- सोमान्ते चास्य प्रतिपनिदयते । मस्यिते त्वात्। ९॥ सोमे प्रस्तर प्रहरति, सरु चायवैशसाय । इति । तत् माध्यं नैतदस्ति, प्रतितन्न स्वरुभेद इति । कि साधारण्ये एकोपपद्यते । तन्नापवर्गे समीपोभीयान्ते एप तर्हि १ साधारणः स्यात् । कुतः ? यतोऽयमनुनिष्प- सात् । तस्मादपि साधारणः । द्यते । यूपः साधारणः सर्वपशूनाम् । तस्य साधारण- तत्कालो या प्रस्तरवत् । ११ ।। यादयमपि साधारण एव न्याय्यः । यथैक एच यूपः भाध्य--इति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् । सर्वपशूना साधारणः, एवमयमपि अगृह्यमाणविशेषत्वात् न चोत्पत्तिवास्यत्वात् प्रदेशात् प्रस्तरे तथा । साधारणो भविष्यति । नैतयुक्तम् । अङ्गमतिकर्षवत्र- १२ ॥ नात् गृह्यमाणविशेषत्वात् यूपस्य साधारण्यमुपपद्यते, न भाष्य-नास्यानुबन्ध्याकालस्य स्वरोः प्रहरणम् । कि तु स्वरोः प्रविर कि चर रचनमस्ति, यतोऽगृह्ममरण- कारणम् ? इदमेय प्रहरणस्योत्पत्तिवाक्य, । सोमान्ते विशेषलादस्यापि साधारण्यमुपपद्येत। यदेतत् , 'यूपस्य | प्रस्तरं प्रहरन्ति, स्वरं चायशवैशसाय' इति । अनेन स्वर करोति' इति, तदन्तःप्रयोगराबद्ध स्वरुवार्यमान कमादमीषोमीयकालस्य प्रहरणे गम्पते । स यदि साधा- कर्तु, यमुपादत्ते त यूपादिति । न चान्यस्य साधारण्येगास्य रण., तत सर्वपशुना वृतार्थे कर्मणि अस्योत्सर्गविशे- साधारण्य युक्तम् । सभवन्ति कस्यापि बब- शकला | पस्यामो प्रहरणस्य दर्शनमुपपद्यते । अथतु पृथक् स्यात्, इति । चौदप्रयोगवचनाश्च भिधमाना अन्त प्रयोग- ततोऽग्रीयोमीयस्यान्ते एव दृश्येत । अथ वचनमिद सबद्धमनमात्मीय प्रतितन्य मापयन्ति, गृहलमाणविशेष- | कस्मान भाति, अग्नीपोमीयान्ते प्राप्तस्य सोमान्ते यच- खादित्यती भेद एव युक्तः इति । तत्रोच्यते । यद्यप्यस्य नात् । नैतदेवम् । वचनेन द्वावुसर्गस्य विशेगी उच्ये. नास्ति प्रतिपवनन प्रत्यक्ष, न चान्यस्मिन् प्रति- याता, अग्नौ च प्रहरण, सोमान्ते च । तथा च पाक्य- कृप्यमाणेऽन्यस्य प्रतिकर्ष इति, नैतयुक्तम् । असबद्ध- भेद. त्यात् । तसानैतद्वचनम् । यत्तु मारवरिति , योहि तदेव भवति, न सबद्धयोः । अय च शकलो प्रदेशात् प्रस्तरे तथा । प्रस्तरस्य दर्शपूर्णमासयोः महरण- यूपमनुनिष्पयते । तदस्य यूपप्रनिदेव सिद्धः प्रति. मुत्त , ' आशीनि: प्रसर प्रति ' इति । चोदनेग कपः । अतो यन यूपस्तनायमपि । यच्च, यूपम्य स्वरु | प्रतिपशु प्राप्यते । तानुसन्ध्याकालम्य दर्शन युज्यते, न गेतीत्यन्त प्रयोगसरमा श्रुनिरिति, तदपि नैवम् । द्वौ स्वरमहरणम्यैतदन्ति । तस्माद्विपमोऽयमुपन्यास. । हि कारी द्रव्यम्य । एक उपादानमाला, एक उपात्तस्य शा--प्रहरणस्थानुपात्तावात् शकलमात्रापेक्ष प्राथम्य, प्रयोगकाल । यद्धि उपादात य नदि तदनुपादाय कश्चित् । इत्येकस्मिन् यूपे एक एव प्रथम. शरुतः, इति तत्यत्वम् । प्रयोगमारभते । नानुपादाय नाहीन, प्रस्तुत्य प्रयोग, यूपच्छेदनमाले एव चाम्य म्यामोहनिवृत्त्यय नाशापहार- वीहीन् मृगयति । गवकुओणम्य प्रयोग पर न सवतेत। परिहारार्थ चोपादान कर्तव्य इत्यगृमाणविशेषायादपि अय च यूप विद्यमानमनुनिप्पद्यते । अतो यन्त्र छेदन | तन्नत्वम् । तपायमपि । यदपि एक्स्यापि यूपस्य व सोम-- यूपार्थवाभारात् न रासारयत् तन्मता सभवन्तीति, स्यादेव, यदि प्राथम्यविशिष्टस्य नोपादान | इन्युस्थिते. मगति । सूनार्यस्तु-साद अग्नीपोमी- भवेत् । विशिष्ट्रय पादानमुन्न, ततो ग. प्रथमः परः । यतत्यापवर्गेऽपरर्गी स्यात् स्वमरत्वाभावादिति । परापतेत् स स्वरुः कार्यः' इति वचनात् । यहूना व वि-स्वामित्रोऽयमा म्या, दसमास्यतो मिंदा, प्राथम्याभावात् बहवो न समपन्ति । तस्मादेक एव | पाथम्यमेटाक्रे तन्य स्यादविशेषन !" साधारण स्वरुरिति । माह-- यूपपत् वरपि सर्पपशूनामर्थे तन्योर। सोमान्ते च प्रतिपत्तिदर्शनात् । १० ॥ न च तद्यादाने दीक्षावालस्यानुत्तवाद्देशानुसनकाले मी.को.. . , स्वरव ·- अमिहोत्रम् अमिहोत्रम् मध्यात् पूर्वाधांध दिः अपात' इतिवत् अविवक्षित- योऽमयं मेऽस्तु' इति ) दर्शयति । १८६१६. गुणार्या कार्यारोन अमिप्राधान्यं रक्षयन्ती पराते । ५ मानपनीयामध्ये अग्निहोत्रकरणे सातपनीयापदार्थानां तत अमेः प्राधान्यं एकत्यस्य च गुणभार: स्त्यादि यी प्रमहानिरम्ति, तथापि अमिहोत्रम्य यथा मगयन- पूर्ववदेव योजनीयम् । वृगानि इत्येतदपि पचनं अपि- पदार्थोपप्रसङ्गः, तथा पदार्थधैगुपं नास्ति । पक्षितमिति ध्येयम् । या. ३१११७१४ पृ. ७२२-२६. सोम. ५३१११७, अग्रिहोत्रदर्शपूर्णमासमा यर्थ - अमिहोने अग्न्युबरणमन्त्रः 'पाचा त्या होत्रा, चिदधिगच्छति, अशक्तो नाधीते सालं, तथापि प्राणेनोद्गाप्रा, चक्षुपाऽध्वर्युणा, मनमा ब्रह्मणा, श्रोत्रेणा- तस्य तत्र अनधिगरः । पा. ३१८1८1१८. ॐ अग्नि- भीधा, एता पन्चभिर्देव्यैवविग्मिद्धरागि' इति । होत्रदर्शपूर्णमासादीनि फर्माणि गाई पत्याइरनी- अयं मया दपूर्णमासाथै बढेरुचरणे न पठित यः । याराहारंपचनादिभ्यो विना न सिध्यन्ति। मा. २१३१३१४ दि. ९९, अमिहोने उदयाले असमयकाले या १.५९०, अमिहोत्रदोहाधिकारे 'धन्ममालभेत' इद न आहवनीयगाईपन्यरुपानिपनाशे एव पुनराधानं वर्तव्यं, कर्मान्तर किंतु स्पर्शमानरूप: संस्कारःयत्सालम्मा. ननु एकनाशेऽपि । ६४८, अग्निहोवे गाईपत्ये धिकरण इत्यत्र द्रष्टव्यम् । २१३१६।१६-१७. अग्नि- अपण विहितं , मासानिहोने च प्राजहिते अपणम् | होवद्रव्यस्य चतुरुनयनसास्कृतस्यैव प्रधानहोमार्थत्वम् । १२।११६, ४ अग्रिहोगे जतिलादिवाक्यं पयोविधे- के. अमिहोवद्रप्यस्य पारः ( दैयादिना पशोरनुष्ठाने रर्थवादः । जतिलयागून्यायः . { १०८४, द्वितीयदिने विलम्बिते) प्राजहिते एव । संकर्प. ३।२।२५. * अग्निहोत्रे ' दध्नेन्द्रियकामस्य जुट्ठयात् ' इत्यत्र विहितं * अमिहोननाम्ना पौण्डपाथिनामयनगतमासामिहोने काम्य दघि नित्यायोगे न ग्राह्यमिति चेन । 'दना धर्मातिदेगः । मासाग्निहोत्रन्याय: । भा. ३३९४१-४, जुहोति' इत्यस्मिन् वास्यान्तरे पामरयोगमनुपन्यम्य अग्रिहोत्रप्रकरणे ' दमा जुहोति' इत्यादिना न नित्यहोमसयोगेन दधिविधानात् । तस्मान् एक्स्यैव दध्नः कान्तर विधीपते किंतु अमिहोते एर गुरिधिः नित्यवं काम्यत्वं चाविरुद्धम् । ४।३६३. अग्नि- । वैकल्पिकः । २१२११०१२४. . अनिदोगमारणे श्रुते होने दादयविकल्पः । अय अव्यवस्थितो विकल्पः । । दना जुहोति । इत्यादी अप्रियारूपं दघि ट्रय किया. बाल. पृ. १५८. " अमिहोने दश द्रव्याणि । 'दध्यय विशेषण सत् विधीयते 'दपिसाधनकं होम दामे पक्षे तद्धोमस्य विशेषणम् 1 वा. २१२११११२७ पृ.कुर्यात्' इति । वि. वर्णक २, ५४१. ' पयो दधि यागश्च पिरोदनाण्डुलाः । सोमो • अग्निहोत्रप्रयोगो नित्यकाम्यरूपो मिनी । माम तथा तेलमापस्तानि दौर तु ।' सुपृ. ८३७. 'याव जीविकाधिकरण' इति विन्दो दृश्यम् । २२४१९, १४ अमिदोरे नैयमिके उपसदः स्वाधीः पराधी कान अमिहोत्रहः उद्धरण साय अधिवृक्षायें माले, विद्यन्ते । पा. २३।११।२४ पृ. ६१४. . अमिहोने मातश्च आविःसूर्ये काले विहितम् । ९४४९ 'यायजीवमग्निहोन जुहोति' इति नवनव्राझणे अमिहोत्रशब्दः त्रियागची, न द्रव्यवाची । ११४१४. (कौपीतके ) । जीवननिमित्तकः प्रयोगमेदोऽय * शापान्तरे द्वे आहतीये, चतस्रो गार्हपत्ये, इति नित्यानिहोत्रविधिरयम् । 'यापरजीविकाधिकरण 'चतमोऽन्याहापंपचने, दश सपद्यन्ते, दशाक्षरा विराट् , इनि बिन्दो दृश्यम् । वि. २०४११. ० ( अग्निहोत्र) य एव विद्वान् विराट-संपग्निहोत्र जुहोति' इति सर्व- सायंतनस्य प्रधानस्य वकालान्येयोपयुर्वन्ति नान्यालनि होमविषयत्वेन अग्निहोपशब्दप्रयोगात् सर्वविषयतय वैगुण्यात् । एवं प्रातालनम्यापीति आवर्तन्ते । वा. अमिहोत्रशब्दस्य निश्चीयते । सु.प. ७८१, आहवनीये २१२१५११६ पृ. ५.०८ , " प्रसद्यजमानामिहोत्रेषु होमो नापरयोः । इति गाईपत्यान्याहापचयोहोमनिपे- अम्युपस्थानार्थे प्रोषितम्प - भाशीमन्यं ( 'अभयं धात् , बचनामागे 'सप्त च गतानि विशतिभ ५३१११ 4 , ·। । अमिष्टोमोध्ययोः ७६ अमिष्टोमोमध्ययोः 'अग्निटोमे राजन्यस्य गडीयात् ' इति सति भाध्यं~ अथ यदुक, सति दि मुसान्यत्वमिति अमिष्टोमे पोडशिप्रणम् । यदि सस्तोत्रशत्रः क्रियेत, बचनादेवं भविष्यदि । अनिष्टोमान्तं यदुक्त, तस्य वच- अमियोमसस्था न स्यात् । असत्यां च ( अमिष्टोमसंस्थायां नादय अन्योऽन्तो विधीयते । सिमिर वचनं न निमित्ताभावात् ) पोडशिग्रहणमेव न प्राप्नोति । तस्मात् कुर्यात् । तस्मादपि सस्तोमास्त्र इति । स्तोपास्त्र यम निमित्तविघातो न, तद्विपयम् । इह तु शायोडश्येच या अप्यनिष्टोमे राजन्यस्थ गली- निमिवविधाताय स्यादिवि । कथं च रास्तोपात्रो भवेत् , यात् अप्युक्थ्ये प्रायः' इत्यादिवचनात् अमिष्टोमोक्ष्य- यद्यभिष्टोमस्तोत्रस्य षोडशी अन्वेन विधीयते । तथा योर्गृह्यते । तदा कि अस्तुतशत्रः स्यात् , उत तदाऽपि सति प्रधानस्याङ्गेनान्यवधानात् क्रियेत स्तोत्रास्त्रम् । न सस्तुतशस्त्रः, इति संशये, 'उक्थ्यामिष्टोमसयोगे नास्य चायमम्निष्टोमस्तोरस्याङ्गत्वेन विधीयते, पोडशियागा- | स्तोत्रादिकं भवेत् । पोडशिस्तोत्रसस्थाया नोक्थ्यामिष्टो- भ्यासस्य फलपानात् । न च निष्फलस्थागिता स्तोत्रगने मता भवेत् । अनिष्टोमादिशन्दा हि म्तोनसस्थानिमि- चकाः । पोडशिस्तोत्रसस्थाया नानिष्टोमः कतुर्मवेत् ।।" सस्तुतशत्रो या तदत्वात् । ५०॥ तनाग्निष्टोमे प्रार. इत्येवदेव विरुध्यते । तस्मादस्तुतशस्त्रः भाध्य~ सस्तुतहाम्रो वा पोडशी । गुतः। वद- स्यात् । (अय सिद्धान्तः ) 'सत्य सरथान्यताऽऽपति- गल्यात् । यागस्य हि स्तोप्राने अङ्गभूते ग्रहप्राणनिमित्ते। वचनातु न दुप्पति । पूर्वसरभोपमर्दैन सस्थैवान्या कथम् । 'अह या ग्रहीया चमस योनीय स्तोतनुपाति' विधीयते । उक्थ्यसस्थो हि यः प्राप्तस्तथाऽग्निोम- इत्युपसपाते निमिते भवितव्य नैमिचिकन। तस्मान् | सस्थिति: । राजन्यस्य तथा नामो सितु पौडशि- सस्तुतरानः पोडशी स्यात् । सस्थितिः । इत्येप पचनस्यार्थस्तस्मात् सन्नुतमस्त्ररः। टुप्--- कर्तव्ये स्तोगशस्त्रे तदङ्गत्यात्। पोइशियागः । तदङ्गत्वेन हि स्तोत्र दान चाहत्य चोदितम् ।। । एक विश स्तोन भवति प्रतिष्ठित्यै हरिवन्धस्यते । इति फलान् । फल्यत्त्वात् अमान्यपेक्षते । यदि ( अशानि) विहित सुतरान, असति विरोधे कि उपश्यामिष्टोम- न कियेरन् ( तथा सति पोडशी) सकार्य नैव साध- येत् । तस्मात् क्रियेत स्वोत्रखम् । क्रियमागे तु अग्नि- सस्सस्य न किरते ? तत्मात् सस्तुतशस्त्र । होगसरया न स्यात् । असत्या चाग्निोमसस्थाया सोम-पोडशिप्रसगात् बाधप्रसङ्गाच तगतस्तोत्र- (कियेतेव)। तस्मात् सस्तोत्रशत्र.: [लिखितपाठोऽय, शस्त्राधानाधौ चिन्त्येते इति तन्त्ररत्नम् । इह अग्नि- प्टोमादिमस्या निमित्ततया उपादाय पोडशिसस्थान कलाप तु तन्धरनस्थम् । ] लिङ्गदर्शनास ॥ ५९॥ विधीयते, किंतु य. नुः अग्निष्टोममस्थानः उक्थ्यससा- कश्च विहित., स ऋतु. रास्न्यस्य र तत्सखाः, किंतु भाध्यं-लिङ्गमप्यतमधे दीयति, सस्नुवरात्र पोडशिसस्य. वर्तव्यः इति राजन्यमेव निमित्तीरत्य पूर्व- पोडनीति । कथम् १ 'स अन्ये यशक्तः सति- ससोपमन भस्मान्तर विधीयते । सूत्रे सनि सोरशस्त्रे छन्ते तिर्थयोऽन्ये , ये होतारममिसतिष्ठन्ते त ऊर्ध्वाः , सस्थाकव म्यादित्यर्थः। ये वाऽधाराक ते नियंश: क्य रत्तसिद्धम् । एत. वि-- अमिष्टोमोमयसम्न्धी पोडम्यनुतशस्त्रकः । दुक्त भवति । द्वये पर यजयको भान्ति, ये होतारम-गो वा,ऽग्रिमः प्राविसलामयितुम् । , सोत्र भिसतिष्ठन्ते, ये नाभ्याम् । यदि सस्तोत्रशनः । भवन्येवारिंश हरियच्छस्यते तत. ( हरिवत् हरिशब्द- पोशीति, तत एवम् । अन्यथाध्य पोडशी युक्तम् ) । इप्रवे सन्यसस्थाल स्तुतशस्त्रयुतस्ततः ।। अध्ययुमभि सविरेत । नसादपि सम्तोत्ररात्र. षोडशी । भाट्ट-'योडशिनो वैकृतत्व' (१०1.1१1३४) इत्यत्र वचनात् सस्थान्यत्वम् । ५२॥ पोइशिसस्थायाः प्रत्यल' अप्याग्निरोने राजन्यस्य ·अमिदोमन्यायः अग्निहोवन्यायः कारयेत् । FIR भिरणं ' इति रिन्दो प्रणम् । 1-3)। इदानी मुदिश्यते, कि. सातन्यन होत ३८॥१८-२... अमिहोनादिकर्मानुष्टानकाला- उन अमात्येति । क. प्रामम् ! पुरुष प्रति पटिशवान् यधिः । जीर्णस्यारि सायोगदानेन अनुशानुं । सानयेन । अयं पुरुषः, इति सात येनानुष्ठातयन् । ननु शकस्स जीरनामधिः कालः, अमहायस्य जरा अपधिः दोपमामिहोत्र शेवयंपुष्टामा प्रात:' इति भूयते प्रविनियोः निशापारमितः इति सीपनादिकालना মিশ্বাসী যান'সনমালা पारिगतापकल्यात् अन्यन्तविरक्तम्य शर्मा प्रविमनियोः । यजेत ' इति ! नेप मागोरसंहारेमा प्रयोगः । अत: मासोऽपि या परिपतविषयतया विधातुं शक्यः 1 मु. पाल्माने होने न टोपः । पृ. ९५०. ० अमिहोत्रादिनित्यकर्माणि ध्रुतद्रमापचारे तस्मिन्नसंभवनान् । २१ ॥ प्रतिनिधिना समापन यानि । मा. ६३११३-१७, भाष्यं तदस्ति, यत् इदुधियीत्येर होत • अग्रिहोत्रादिनित्यकर्मणां यथाशक्यनुष्टानम् । मिति । यथा शनोति, तथा बहुपादित्युच्यते । न च 'यथारान्यधिारण इतिबिन्दी दरभ्यम् । ६३१- सातल्येन गक्यते । अयमन आहारविहारा: • अग्निहोगादिपदानि ट्रम्यभूतदिगमस्यायोग्या - कर्नयाः । तन्मादधरिदेषु कालेषु सतवं होत पनिति । मिधानि । था. २।६।१२।२४ पृ. ६१६. अग्निहोत्रा न कालेभ्य उपदिश्यन्ते । २५ ॥ दियायचीवकर्मणां स्वस्खकाले एमानुपानं सात भाज्यं न चैतदम्ति, यदुनमाविका कारेणु स्येन । अमिहोवन्याय, । भा. ६२६१२४-२७. सततं होतामेति । काल एप भूयते 'प्रदोषमनि- • अग्निहोगादिविषयः वरिपु विद्वन्मु सन्धेषु । होपं होन' म्युष्माया मातः' इति । तया 'पौर्णमाम्या चतुर्थवर्णम्य विद्या नाक्षिन्ति । शा. तशदे पृ. ६. पौर्णमाम्या यतेत अमावास्यायाममावास्या यजेत' . दीशितस्य अन्यन गगने प्रसवते अमिहोत्रा- इति । नरमान मातमिति । आह, ननु विगुगम्यापि भावेऽपि समारोप्दैव अभिनेतन्यः । संकर्ष, प्रयोगान्न काल आदरणीय इति 1 अप्रोच्यते । कालो ३१२३३१. • अग्निहोत्रार्थ उद्धृतम्यामेः उदाने | गुणः । निमिनं तदिन्युनम् । तस्मादन्येर कालेख- ज्योतिष्मतीतिः प्रायधिचं, न नु टशार्थोदतम्य । वि लिहितन्त्रात् इनमप्यन म्यात् । नलादाभिनकालस्य १७.० अप्रिोनेतिकर्तव्यता अभिप्रायनादिव ।। यार-जी प्रयोग इति । था. २२२११५१२६ पृ. ५५०. अग्निहोत्रेष्टिमोमधमांगा। दर्शनान् काललिकानां कालविधानम् । २६ ।। अपूगार्थ-शन उहविचार: कन य. दि. ९४११ वर्णक १. भाध्य-टिग च भात, 'अप वा एप वर्गा- अग्निहोत्रनामन्यायः । (३१२१-४) मोगारेशाने यो टापूर्णमामयाजा सन् पौर्णमासीममर- द्वादशाहे प्रथमम्याह प्रायणोप इति नाम तथा काभ्या याऽतिपानयेत्' इति । यदि सस्मिन् काले गामस्नेतर आमहोरमामन्यायेन अनिदेश. इरि होमस्ता क्यातिपत्ति. म्यान ! तम्नाटी ने मुलतन- चेत् मैवम् । मासामिहोप्रन्याय एचपन् । ३११-४ अमिहोप्रत्यायः । अग्निहोत्रादिकर्मणां शा--' याव-जीव०' इति भूयते । सब मायः वि निहितकाटकर्तव्यत्वम् ॥ मातत्यनानुशन उन सामानरनिहोत्र, परमारमासम्प- अभ्यासोऽकर्मशेपरवान् पुरुषार्थो विधीयते । योश्च दांपूर्गनामो इनि ! तन जाने निमिचे वर्मनिषा- ६२७२३॥ नार, नैमिति च असमाधिनायागेऽमि अगु. भाष्यंइदमामनन्ति, यावजीमामिहोत्र जुहोति पान्, कालम्प चाहन्यान् , तहोपेन सलमानुपाने 'यारी दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत ' इति ! पुस्पार्थोऽय न्यायम् । इति प्राप्ते नमः ! ' भावेऽपि च पालस्य बागो विधीयते । नायमस्यामा मोष इन्युनन् (२न त्यागोऽन्यावन्, वृनः । अनुपादेयरूपन्चान् तस्मिन् भ्यामः।

·अग्निष्टोमोक्थ्ययोः अग्निष्टोमोक्थ्ययोः गृहीयात् । अप्युक्ष्ये' इनि वाक्याभ्या इत्यु इयं हर स्थितिः प्रामाणिकी, अमिष्टोमसंस्थाया न तम् । तदिहाशिप्यते । नहि अत्र राजन्ये निमित्ते अमिष्टोमस्तोमोत्तर उपादि कि चित् । उभ्यवस्थापा पोडशिसंस्थाया: अमिष्टोमाङ्गलेन विधिः । अग्निष्टोमादि- तु तदुचरं उक्थ्यस्तोत्राणि, न तु तस्याप्युत्तरं षोडश्यादि। पदवाच्या संस्थैर उद्देश्या भवेत् तद्विशिष्टो ज्योतिप्रोमो पोडशिसंस्थाया तु तदुत्तरं पोइशिस्तोतं, न तु तस्यापि या ? नोभयथाऽपि संभवः, एकरांरवाया अपरसंस्था:- } उत्तरमतिरामादि । अतिरामस्थाया तु तेनैव समातिः सभवात् । संस्था हि तत्तत्स्तोत्रोत्तरं तस्मिन् नुप्रयोगे | इति । तदिह काम्याया पोडशिसस्थाया अतिरानान्तर्गत- सौत्रान्तराभावः । न च अग्रिप्टोमस्तोत्रादेरन्तिमत्वे पोडश्यभ्यासे च यथास्थित एव उक्थ्यपरमावः । अशि- पोडशिस्तोत्रस्य अन्तिमता समरति । अन एर पूर्वपूर्व-धोमसस्थोपमः तु अनिष्टोमाभ्यासोत्तरत्वस्य याचनिक- सस्थोपमर्दैन सस्यान्तरविधिः इति सिद्धान्तोऽपि अस-यात् उफ्य्यस्तोत्राणा लोप एव । एतस्यैव च 'अत्यग्नि- गतः । उपमर्दस्य अशब्दार्थत्वेन उद्देश्यविधेयभावेन छोमः' इति संजा, 'अत्यनिष्टोमे राजन्यस्य ग्रही- वाक्यार्थस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् । पूर्वमयोपमर्देऽपि यात्' इनि दायान्तरवचनान् । उपप्यस्थिोपमर्दै तु पोडगिनि उपप्यपरभावविधानात्, अमिष्टोमाभ्यासोत्तर-तत्र उक्भ्योत्तरमारम्य प्रतिप्रतवात् , न तन उपन्याना सिद्धान्तसिद्धचनापत्तेश्च । नापि अग्मिोमादिपदैः लोपः । उक्थ्यसस्थायाध काम्यामाः एव प्रातः तदुपमर्दै शुद्ध ज्योतिष्टोम रक्षयित्वा तदुद्देदोन पोडशिसंस्थाविधिः, राजन्यस्य निवृत्तिः । अन्यथा 'अप्युक्थ्ये' इत्येत- वाक्यस्ययध्यांपत्तेः । अतो जपन्ये अनुपक्ते पोटशिपदे द्वाफ्ययर्यापत्तेः । माउसु या काम्योरप्यसंस्थायाः एच महणमा पोटशिर्मस्थागभूत ल्पयिन्या नदेय अग्नि- निवृत्तिः । निरूपित चैतत् विस्तरेण स्थतरपरणे प्टोमादिसलोदेशेन तद्विशिष्टकातूदेरोन या विधीयते । (२) कौस्तुभे । अतः सस्तुनशस्त्रः एव पोडशी तम च देवतामयोगात् यागाभ्यासोऽपि आर्थिरः । न सस्थारूप: ऊक्याग्निष्टोमसस्थोपमर्दैन राजन्यम्य स्यात् च एतावता तदभूतस्तोतस्यापि करणम् । तस्य प्रधान- रति चिदम् । भूतागियोमादिसंस्थोपमर्दापत्या मामात्, इति प्राते, न यानि गु 'अतिराये मासगस्य गृह्णीयात् ' इत्या- नावत् सम्पाविशिष्टज्योतिष्टोमोशेन प्रणविधिः। अग्नि- दीनि वचनानि, तेषु न पूर्यमस्योपमर्दैन ससान्तर- प्टोमादिपदेऽपि रसगाऽऽपत्तेः । नापि सध्यामानोदेशेन विधिः, प्रतिप्रमानार्थकापिशन्दामापेन अमिष्टोमादियाम्प- गंग्याङ्गन्यस्य, प्ररणादप्रासतया प्रतिप्रमरायंगपिगन्दानु- वैलक्षण्यप्रतीतः । अनुपगादीसरे उक्प्याक्ये नपाट- पपत्तेः । नापि मस्थाया निमित्तभूताया योनिप्टोमा- यापत्तेः । प्रपमोपस्थितानियमपदम्य सोयलक्षवे अंग्वेन रिधिः, राजन्यम्पापि निमिनयेन उद्देदयाने रत्त्वा- प्रमागाभागाय । अतच नान्यमनुयक्त गोडशिपदमेष पतः । अतः प्रथमोपस्थितेऽपि अमिष्टोमारिपदे तागाभ्यामलशाम् । तम्य च अतिराप्रमस्योरेन सोनरक्षामा सदभ्यागत गाया। मनमी र सतिशतमी। तमस्याकमोनिष्टोमोदेशेन या विधान, मस्सायाः मार- तथा च अग्निष्टोमाभ्यासे वृत्ते सति इन्सांगीकारात नाङ्गैरेय निशा गन् । तम्य च पाटात अतिराम सदभ्यागोत्तरवारवारिसिटपोट शिगाना राजन्ये निमित्ते ग्तोषपूर्वस्थानान्यसिदि. । अन सारागम्य निय- ज्योतिष्टोमानत्वेन विधीयो अथांध तम्प निन्या यत् तम तम्प प्राप्तो 'नानिराये पोटशिन गृह' अग्निप्टोगमला, पाया १ उपन्यास लिलते। इत्यनेन पाशिरपतिश्पर्थ प्रतिपेपः । अवध मागग्य पाया तु मोदगिग मॉरमेर इति बिर: । अत रिला, अन्ये भाररमामागदेर ग मेरशी पर पराबमुस्थ्येन.' इति उपरमारोऽपि ग्येयम् पोधिनः, काम्परयोगे भनिरासंगसरा च स्यार ' अनिसचे पोमिनं मानि' नि.. योम्पन्। चिन शिनने पचन, नर 'अधिने प्रामगण' - ·, अग्निहोत्रहोमः अमिहोपार्दिकर्मणां 'अमिहोपस्वी च सूपैच इति यशायुपविशेषः निर्ग- कोऽर्थः वर्तन्यो भवति । तस्मात् आगतेआगते पाले पसाधनं पापानम् । बादशानागता चेयम् । 'अमि-प्रयोगः कर्तव्यः । होगहरण्या इसीपि निपनि 'यशयुधानि ममरनि । के. तथाहि लिङ्गदर्शनम् । २८॥ * अमिहोपड्यणी प्रहको वचनान् भवति । टुप. भाष्य- अप वा एए स्वर्गाहोशच्छियते यो १०१२१२०१६३. . अ प्रधानेन याभ्यने । यथा पय- दापूर्णमासराजी सन् पोगमासीममानास्यां वाऽनिपात- 'मानेटिए अमितोमहरणी नियपिण शभ्यते । याल. येत्' इति आगतेआगते काले प्रयोग दानि । पृ. १३२. ० यया अमिदोष हुतं सा अमिहोतदवणी । शा- यदि पालशास्त्रानुरोधेन निमित्तमकोचः , बतः शा. १०१२।२३. 0 अमिहोयत्ययभारेऽपि आधाने काल्यान्यन्य सदनुष्ठानन सपादितत्वात् वदोन सहदेव परमानेष्टिषु साधनान्तरेण निरः पर्तय एव । भा. सायप्रातःकालयोः पौर्णमाम्यमावास्ययोश्च कृतः शास्त्रार्थः, १०।२।२७।६३. . ' अग्रिहोत्राम्या हवींषि निर्वपनि ' इति न पुनःपुनरनुपातन्य म्यात् । मैपर नाहि फालयशात् दर्शादीष्टी । भाडू. १०१२३२६. जीवनस्य निमित्तानं हीयते, किंतु तत्कालीनमेव जीरनं अमिहोत्रहोमः सायंतनः पशुयागदिनेऽपि निमित्तं, न काटान्तरीयं इत्येतावत् । ततश्च तादृशस्यैव नोत्तरवेदिके, देवात् पशुकर्मणः उत्कय तु औत्तर- जीवनस्य पुनःपुनरावृत्ती, मास्त्रमपि पुनःपुनः नैमित्ति- वेदिके, एक ॥ फेयु पुरुषं नियुड्ने । अतो निमितावृत्ती आवृत्तिनमि- पसी पूर्वेयुरेव प्रायन (वृन्वाचिन्तया ) तद्दिनीयं तिकानाम् । सायममिहोनमोत्तरवेदिके एव स्यात् । तस्यैव मुख्याहवनी- सोम- परिघटिमदिव्यातकालय ददादिशन्दार्थ- यत्वात् , इति प्रामे, (पशोः सवस्वालस्वेन ) उत्तर- सात् तत्काल यातं जीवनगेकमेन, न तु नाना, तशानिधं वेरा नामिदोत्रस्य करणप्रसक्तिः । दैरात् कर्मण उवर्षे च निमित्तं न तु दर्शवपरन्यानं, एकस्मिन् तु गत्या प्रसको वर करणमिति कपः । संकर्ष, । दर्शादिकाले तथाविधनिमित्तावृत्यभायात् न पुनःपुनरनुष्ठा- नमिति सिद्धान्त. सूत्रार्थस्तु-नेया कालाना औपत्ति- श२/२४. सत्वात् कर्मोन्यतिनिमित्तवान् कालय पुनःपुनरागमन र अमिहोत्रादिकर्मणां निमित्तानुरोधेन कर्माणि प्रश्र्तेरन् इति । आवृत्तिः । विसतिरुताऽऽचिर्दादेः, शाम्पसार्य्यत । तेपामौत्पचिफत्मादागमेन प्रघर्तेत १ ६।२।८।२८॥ सकृत् स्यात् , कालमयुक्तजीवनावृत्तितोऽन्तिम. ।।' भाध्य-प्रदोपमनिहोत्र होतन्य, गुणाया प्रातः' भाट्ट-- कालशास्त्रेग निमित्तशास्त्रम्य मोचेऽपि यदा इति । तथा पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत' अमावा- कालावच्छिन्नस्य निमित्तस्य पुनः सनिपरतः , तत्र नैमि- म्यायाममायाम्पमा योत' इति । तत्र मदेहः, कि सात् तिवृत्तिः । इतरथा स्वोत्पत्ती अवश्यानुरापाल्वरूपनि- प्रदोपे होतय उन प्रदोपेपटोपे दति ! वया मन् व्युष्टाया मित्तानुपपत्तेः । अत एव यत्र तस्मिन्नेव निमित्ते काल- प्रातः , उन प्युटायाथ्युटायामिति । तथा कि सत् पोर्ग- मात्रम्यावृत्तिः, तत्र न नैमित्तिकावृत्तिः, यथा एवम्मिन्नेर माम्याममागम्याया या, उत भागतेआगते काले इति । कि वसन्ते पर्यावृत्ती ( न सोमावृत्तिः) । अमच पूर्वपक्ष- प्रात १ समन् कृत्वा कृतार्थः शब्दः, न निम्मः पौनःपुन्ये स्थापितुल्छया मुद्दद् भूया अदेश इनि मन्तव्यम् । इति । एवं मासे चूमः। आगमेन प्रपतत । आगतेभागते न्यायधिन्दुः~ मदनुपानेन कृनार्थवान् माइनिः, काले प्रयोग: पतंय इति । इतः १ तेशमोत्पत्तिस्यात्। इति प्राम, कालान्तरल्यावृत्तापरि तालालिपीचनरूपनि- उपचमान कर्म कालमयुक्तमेव उत्पद्यने । तदुत निमि- मित्तावृत्तिनशान नैयमिवृत्ति पनि सिद्धान्तः । कारभुतर. इति । निमि च समाते नैमिति मण्डन-'दादिवाले च पुनःपुनः म्यात् ।' - ·७९ एप अनिस्तु लिङ्गदर्शनात अग्निस्तु लिङ्गदर्शनात पथ्यापोडश्यतिरानसस्थाविधिपरे 'अथातोऽसिममिष्टो-पलब्धेश्च न अत्यन्वय्यग्निमस्कारयम् । न च ऋद्धिरूप- मेनैवानुपजति ' इत्यनानिशब्दस्य यजिसामानाधिकरण्ये- फले एर गुगविधानं, अनारम्यश्रुतत्वेन प्रस्ताग्निरूपा- नानुवाददर्शनात् ' अग्नि चिनुते' इत्यनापि अग्नि- श्रयामापात् । अनेनकोमयसबन्धारणे याक्यभेदप्र- शब्दस्य यागनामत्वमिति निधीयते । नामधेयकरण च सङ्गात् । वेनोक्तन्यायेनाग्निसंज्ञावच्छिनपागविधिरेवायम् । जयत्यन्यायेनैव ( १४१२४), 'आपनीये जुहोति' एस च सतिः अमेः स्तोत्रं , अग्नेः शस्त्र , पडुपसदोऽ- इति शास्त्रेणाहवनीयमाते. । तेनाय वाक्यार्थ: अग्नि-ग्नेश्चित्यस्य भरन्ति' इति यागा यभिचारिलिङ्गदर्शनानि सज्ञक यागं कुर्यादिति । वचनात् 'इष्टकाभिरग्नि चिनुते। उपपत्स्यन्ते इति । एवं प्राप्तेऽभिधीयते, इत्यत्र प्राप्त प्रत्ययप्रयोगार्थमनूयते । अव्यत्तचोदनात्वे द्रव्यं पा स्याच्चोदनायास्तदर्यत्वात् । २२ ।। नास्य ज्योतिष्टोगविकारस्यात् द्रव्यदेवतागभ. । फल च अयमभिप्रायः । भवेदेन, यदि 'अयि चिनुते' इत्यन श्रुघ्नोत्येय' इत्यर्थवादवगत ऋद्धिरूपमेव । पलन परित्यज्यायमग्निशन्दः कथ चिदपि, यागनामवेयं वार प्रथमो यज्ञो यशाना यज्ज्योविष्टोम. ' इत्यनेन । भवेत् । तभाति, रूढो लयमशिन्दी वलने । न चास्य प्रामस्य ज्योतिष्टोमपश्चादायस्य अग्निष्टोमादिवाक्यस्थे- मवर्षरशणादोपभयेन नामधेपत्य , निस्वार्थस्योत्तर- नानुशब्देनानुवाद । भवतु वा व्यभिकरणोऽयमनिष्टोम- परत्वे ' सोमेन यजेत' इतिवत् मत्पर्य क्षणाया शब्दः, तथाप्यमिशब्दोऽय यागसाधनम् । एव हि अटोपत्वात् । नापि रूदत्वेऽपि वाक्यभेदादीनामन्यतम तदा धावयार्थ., अमिष्टोमेनाग्निमनुरजतीति । न चाग्ने-नामधेयकारणमस्ति । यत्तु तव्यख्यमस्तीत्युक्त , तन्न, रयागत्ये अमिष्टोमादिभिरनुयजनभुपपद्यते, तुल्यरूपाणा-विधिसितगुणप्रापिटाखान्तरसद्भावे हि तप्रख्यन्यायो मेर पौवीपर्ययोगोपपत्तेः । यया गच्छति देवदत्ते देव- भवति । न चावाग्निविधेयत्वेन प्रतीयते । म तर्हि ? दत्तमनुगच्छतीति । तदन सामानाधिकरण्यपक्षे अग्नि-द्वितीयामयोगाचयनमस्कार्यत्वेन । न चोत्तरवाक्ये यनि- नामधेययागे अमिष्टोमादिवाक्यैरमिष्टोमसस्थादिरूपगुण- सामानाधिकरण्येनामिपदस्य नामधेमत्वनिर्णयः, अर्था- विधान, एको याग. । चैयधिकरण्यपक्षे तु 'अग्नि-नरसिद्धस्य यजितामानाधिकरण्यासभवात् । न च वैय- टोमेनानिमनुयजति' इति यजतिसमानाधिकरणेन धिारण्येऽपि अग्निमनु यनतीत्पनुशन्दरा सजातीयक्रिया- अग्निष्टोमादिपदेन अमिष्टोमादिनानासत्यादिगुणाल- सापेक्षत्वादनिशब्दस्य यागनामधेय वम् । भाद्धमनु बदुपात्तज्योतिष्टोमादेशभिना सह अनुशन्देन पौर्वापर्य- भुङ्क्ते' इति विजातीयक्रियापेक्षायामप्यनुशन्ददर्शनात् । विधानात् फल्पत्सनिधिन्यायेन अग्न्यारत्यरागम्य तदङ्गत्व- १ यत्र वनुपात विवाविशेष. 'देवदत्तमनुगच्छति' मेर । मोतीति फलश्रुतियवाद एवेति पिर्वतव्यम् । इत्यादी, ना सजातीयरियाया एव बुद्धिसनिधानात् तत्क- अथा । अथैव ज्योति ' इति याक्यप्रतिवेलयाम- सनमेवोचितम् । इह तु अप्रियनस्चयनक्रियाया एक निरूपितार्थत्वात् । य एर विद्वानग्निं चिनुते' इत्य- बुद्धिस्थीभूतत्वान सजातीयक्रियाकल्पनेति वैषम्यम् । अत तदनुगदेन गुणविधान या अमिष्टोमादीज्यानुरोधात् । एवार्थान्तरपमिद्धम्य यजिसामानाधिकरण्यासभरात् विनियोगमागम्य च गत्यन्तरे सति अमभवात् सैभर- 'अर्थप सोनिः' इतित् पूर्वयोगान्तस्योत्पत्ति- मानेगोरन्यस्तम् । समातिरित्येवदपि निरस्त चेदितव्यम् । तदुतम् 'अत्य- ननु याचनेऽप्यनिशन्दे द्वितीयाभुतेसससार-स्तम्दशब्दवादास्यभेदादिभिर्विना । जलन न परित्या चयनविधानमेव युक्तम् ।न, अकिरामेरनरगनोपयो- अरमिः प्रतीयते ।। ' इति । (था, २५३११०२२ पृ. गय सवारविधियथ्यांद , अनारम्याधीवत्वेन च प्रा-१६११.) तलादमिगदम्य प्रसिद्धार्थप्राहिल्लात् चिनो- गाभावात् । पर्णतादेर्जुवादियत् मन्तव्यभिचारामापात् । तेथ यागाभिधानाशचेन्यदेवताभावान् दितीयाऽनुरो- अदाभ्यात् शाम्यान्तरेऽपि मारणे पुनः सीर्तनानु- घाघ असिं चयनेन मुस्पगेतीत्येतानेर नोदनाथोंs- - .

·८८ . , अग्निहोत्रादीनां धर्मा अग्निहोत्रादीनां धी वाक्येनैर यतचाविश्वजिन्यायेन (४१३१३१५-१६)। चितं ) इत्यर्थ अदिश्यते । 'सम्य द्रव्येषु संस्कारः' परिमेगादितिक्तव्यामधार्थम् । यथा 'अपाहपति' इत्यनेन ( मूत्रापयन 1 ) इनि न दीक्षा विधीयते । नामो यजमानम्य अथवा सप्तमे अपूर्व प्रोजगमित्युक्तम् । इह तु एत- न यायः कर्ता (रिधीयते ) मम्य विन्यते, तत् (अपूर्व ) कि स्वार्थमेव ( प्रयुक्ते चोदयेन प्रासन्यात् । कि तर्हि ? यीशानमोऽनियमेन धर्मान् ), उस पराथै भिन्ने जुहोनि' इतिमात् । यथा प्राप्तः सन् नियम्यते । एवमप्रापि यागमनूर धर्मा निमित्तस्य (भेदनस्य) प्रयोजान्वे (सन्यपि ) न विधायन्ने । उद्दिश्यमानस्य च विशेषणविक्षितम् । भेदनार्थो शेमः (किंतु ) प्रत्यर्थः । एवमिहापि, अपूर्व तस्मादागमाने (धर्म-) प्रातिरित्यभिप्रायः । (B) प्रयोजकं, यागार्थाश्च धर्माः, अनेनापि प्रकारेण सप्तमे प्रतिप्रारणं नियता धर्मा इति सिद्धम् । ऊहस्तु अपूर्वमयुक्तन्वे तु तदीयविदोपे विधीयमाना अन्य- अपूर्वार्धतामन्तरेण न सिध्यति । स्मिन्नपि तदीयविरोपापने भविष्यन्ति। तस्मात्तत्रोहः सिद्धो अत्र चोद्यते । ये दर्शपूर्णमासा (धर्माः) ते भवनि' इति 1 कोऽभिप्राय: १ भाग्यमानेन करणेतिकर्तव्यते । मौर्य न सन्ति, तस्मात् तत्र अपवृत्तिरेव ( धर्माणां आकाशिने । तस्मान् द्वयोरपि मान्यमानेन सन्धः प्रामोति ) । उच्यते, वैतस्य ( चाक्यस्य सानासत्यात्) आगाशित मात्, भाग्यं चापूर्वम् । न च याग इति अनिदेदोन या अनुपड़ेग या यागार्थत्वपक्षेऽपि भारत- कर्तगतमा विना न सिध्यति, निर्मातोपाप यात् (यागम्य रगैः सिध्यति सनन्धः ( तस्मादिदर अपूर्वार्थता प्रति- लेके । तेन विशिष्टो भायो रिशिष्टेन फ्रणेन भाज्यते । पाया ऊहमिद्धये, न तु सतमे)। इति न धर्माणा फरणेन मधः) अरणाधिरणन्यायेन (व्याख्यानान्तरमाह--) अथवा सप्तमे अपूर्वार्थाः नु (३३१६६१२) (परणेनिकनगतयोः) मान्धः । (धर्माः) इति ( सामान्येन ) खितम् । इह तु सेनिपा- तस्मात् ये दर्दापूर्णमामप्रारणे तदपूर्वपरिगृहीता धर्माः, तिनामतादर्यमाशय तादर्थे ( प्रतिपाद्यते ) । तेपा न ते अन्यत्र (मन्ति, प्रमाणाभारात्) । तत्र विस्ती धर्माणामपूर्वार्थता प्रारणात् ( स्यान् ), तब (प्रकरण) प्रयर्थ भाय (ब्रह्मवर्चस) । तस्य प्रत्यक्षवाक्यविहित-.' अमयुताना माकम् । ये तु ( श्रुतिलिङ्गवाक्यै.) मेव परणम् । भाव्यमान च धर्मानाकाक्षति करणानु- सयुक्ताः ( सनिपातिनः ) तान् न गृहति । दर्शपूर्णमा- अहसारेण । तत् तावदपेचते, तमिदये धमा । म र साधिकारे च पाटात् मयुक्तानामपि प्रमाणे एव संनिधाने (धर्माः सन्ति ) । तस्माद (चोदनासामा- भिवेश । ( अमयुगानामपि इति कचित् पाठः । उन न्यात् ) आग्नेयधर्माः सौर्य अतिदिश्यन्ते ( साका. अपूर्वामयुक्तानामपि इति व्याग्व्या)। हे तु यदि अपूर्वाय क्षत्वाद्वाक्यम्य ) । इह पुनः ईदृशोऽतिदेश. , यथा ' (पोरण ) न माति (किंतु नीहिम्वरूपा) ) तथा आग्नेयेन (उरवृत) एरं सौर्येणापि इति । आमेरे सति नीबारेषु (तत्) प्राप्नोति । तस्मात् सनिप- 'अग्नये इति (मन्त्रेण ) भाय- योगकारकाः ( ये धर्मान्तेऽपि ) अपूर्गः इनि नम्मे मानमन्धिनी देवता प्रमागिता, इदापि तथैव प्राटा- (प्रतिपायने ऊहमिद्धयर्थम् )। वितव्या चोहारने शक्यने प्रयासपितु (तस्मादूहः । भायं-अपरा, अन्यामेर चिन्तामिह पथि- यिः ) इत्यभिप्राय. । ननु एनन् सलमेन गतम् । प्याम. { कि यजिनिमित्ता धर्मा अपूर्वप्रयुत्ताः, उता- उच्यते ! ' यशाम प्रधान तद्धि चोदनाभूत' इत्यनेनाय- पूर्वनिनिना अपूर्वप्रयुक्ताश्रेति (सप्तमे स्थितम् ) । यवेन अपूर्वाधीः (धर्माः) इति अन्ध टुल्यमस्कार इदानी तु, यत्रिमयुका पूर्वप्रयुता या इति (बीमादि व्य, अस्पातादिश्च संस्कारः) तरीपरायां-चिन्यते । ६ ताव प्राप्तम् ! यनिमयुना इनि । कुन, ! पन्नं धर्मान् लभते, न स्वरूपेण (स्वरूप नु अविर- यनियन्देनेतिनश्यताया अमिमस्यात् । एवं यागं च म ·८८ , । निहोत्रादीनां धर्मा अग्निहोत्रादीनां धर्मा यास्यनेर माविश्वजिल्माया (१३-१६) NिT) इत्य उपदिश्यने । 'तम्य द्रव्येषु सरकार' परिगेगरितिभामा पार्थम् । रा 'भप्रगपति गनेन (भाग 1) इनि न दीक्षा विधीयो । नासो यजमानस्य , अपना मतने अपूर्व प्रपोजामि युक्तम् । इह तु एत- न यापर्यु कर्ता (धीपने ) , गर्यम्य चिन्त्यने, तत् (अप) स्वार्थव (प्रयुक्ते चोदपेन प्रतवान् । नहिं । दोक्षाप्रमोऽनियमेन धर्मान् ), उन परार्थ 'मिने जुरोति' इवियत् । यया प्राप्त सन् नियम्यते । एवममापि रागमनूदा धर्मा निमित्तम्य (मदनरर ) प्रयोजकरे ( सत्यपि ) न निधीपते । उद्दिश्यमानस्य च विरोपणमविवक्षितम् । मेनार्यों होम (रितु) प्रार्थ । एवमिहापि, अपूर्व तस्मात्रागमात्रे (धर्म-) प्रातिरियाममाय । (तु) प्रयोजक, यागाांश्च धमा, अननापि प्रारे। मृत्तम प्रतिप्रारण नियता धर्मा इति मिद्धम् । ऊहतु 'अपूर्वप्रयुक्त ने नु तदर्शयविशेषे विर्धापमाना अन्य- अपरार्थतामन्तरेग न सिध्यति । सिमपि तदीयविशेषापरे भविष्यन्ति। तस्मात्तमोह सिसो अन चोगते । ये दीयूषमासार्थ ( धर्मा.) ते भयान' इति । योऽभिमाय भाग्यमानेन करणेतितयते । सोय न सन्ति, तस्मात् तम अप्रतिरैय ( धर्मागा आकाझिने । तन्मात् द्वयोरपि भा प्रमानेन सरध पामोलि ) । उच्यते, वैक्नस्य ( पाक्यस्य साधान्) आवाचित वात् , माय चावंम् । न च साग इति । अतिदेदोन र अनुरङ्गेण या यागावपक्ष भारत- क्यतया मिना न सिध्यति, निर्यातोराय पात् (यागस्य रद्गै सिध्यति मरथ ( तस्मादिदर अपूर्वार्थता मनि- रोके । तेन दिगियो भायो पिसिन परणेन भायते पाया ऊहसिदये, न तु सतमे)। इनिन धागा करणेन मरप) अरणाधिरणन्यायेन (व्याख्यानान्तरमाह-) अथवा सतमे अपूर्वार्थी नु (३३११६१२) (परणेतिकतंयतयो ) माय । (धर्मा ) इति ( सामान्पेन) स्थितम् । इह तु सनिपा- तस्मात् ये ददापूर्णमागप्रकरणे तदप्वपरिगीता धर्मा , ! तिनामतादगावर तादर्य ( प्रतिपाद्यते ) । नेपा न ते अन्यत्र (मन्ति, प्रमागाभावात् ) । नत्र विकृती धर्माणामपूर्थिता प्रारणान् ( स्यात् ), तब (परण) प्रयश भाव्य (ब्रह्मरर्चम)। तम्य प्रपक्षवाक्यविहित अमयुक्ताना प्रारम् ! ये तु ( श्रुतिलिपाक्य ) भेव करणम् । भायमान च धर्मानाबारानि मरणानु मयुत्ता ( सनिपानिन ) तान् न गृहाति । दांपूर्णमा- अहद्वारेण । तत् तापदपेशते, तसिद्धये धर्मा । न च साधिकार च पाटात् मयुक्तानामपि प्रारणे एव सनिधान (धा सन्ति )। तस्मात् (चोदनासामा निवेश । ( अभयुक्तानामपि इति चिन् पाट । तत्र न्यात् ) अमेयधर्मा सौर्षे अतिरिसते ( सारा अपूर्वागयुगानामपि इति व्याख्या)। कहे तु यदि अपूर्वार्थ शपावास्यस्य)। इह पुन इंदशोऽतिदेश , यथा (मोक्ष) न भाति (किंतु श्रीहिस्वस्पार्थ ) तया आमयेन (उपन) एव सोपेणापि इति । आमेये सति नीराय (तत्) न प्राप्नोति । तस्मात् सनिय 'अमये इति (मग) भाव्य त्योभारमा (ये धर्मान्तेऽपि ) अपूर्वार्या इति नामे मानमाधिनी देवता प्ररागिना, इहापि तथैव प्रकाश (प्रतिपाद्यते उदासिद्धयर्यम् )। यितया । न चोहारते शक्ने प्रशयितु ( तस्मादूर माध्य-अया, अन्यामेव चिन्वामिह पथि- कर्तव्य ) अभिप्राय । ननु एतत् सममेन गवन् । प्याम जयजिनिमिना धर्मा अपूर्वप्रयुक्ता उच्यते । 'यशर्म प्रधान नदि चोदनाभूत' इत्यनेनाव पूर्वनिमित्ता अपूर्वप्रयुत्ताश्चेनि ( सतमे स्थितम् ) । यौन अपूर्णा- ( धर्मा) इति अन्य द्रव्यमस्कार । इदानी तु, यनिप्रयुक्ता अपूर्वप्रयुता या इति (प्रीयादि टन्य, अवधानादिश सखार ) नदीया-चिन्यने । कि तारतम् । यजिप्रयुक्ता इनि । कुत । पन धर्मान् समते, न स्वस्पेश खरूप तु अविर | यजिशन्देनेतिकर्तव्यताया अभिमुंबधात् । एव याग . उता- , ·अमिहोत्रम् ८३ - अमिहोत्रम् सवन्सरे सायमाहुत्यः, सप्त च शतानि विवातिश्च सवत्सरे । इति गम्यते । तेन अनिम एव केवलोऽमिस्तेषा प्रातराहुतयः , तावत्योऽग्नेयजुष्मात्य इष्टकाः, सवत्सरेण । साधक इति निश्चीयते । भा. २०३१३६४ पृ. ५९१, हास्याग्निना चित्येनेष्ट भवति य एवं विद्वानग्निहोत अग्निहोनादीनि नियतानि ऐन्द्राग्नादीनि च अनियतानि जुहोति' इत्याहवनीयाहुतिसख्ययैव अग्निहोगस्य स्तुतत्वात् । कर्माणि परमानेष्टीः वृत्या सरहतेषु अग्निषु कर्तव्यानि । प्रातहोंमे च आहयनीये अग्निदेवत्यहोमामावात् तत्पक्षा- ५।३।९।२१-२५. * अग्निहोत्रादेः निषिद्धाचरणजन्य- श्रयणेन उक्तम् । 'द्वे आहवनीये जुहोति, चनतो गाई- दोषनाशार्थत्वाभ्युपगमे अनाचरितनिषिद्धस्य अकर्तव्यता- पत्ये, चतस्रोऽन्वाहार्यपचने ' इति तु दशाहुतिपक्षे, 'दे पत्तेः नावश्यकत्वसिद्धिः । प्रायश्चित्तत्वेन चाविधानात आयनीये, द्वे गार्हपत्ये, हे अन्वाहार्यपचने' इति पडा- | नोपात्तरितक्षयार्थत्वे कि चित् प्रमाणमस्ति । बिस्तरेण हुतिपक्षे या प्रातोमेऽपि गाई पत्यान्याहार्यपचनयोःच उपात्तदुरितक्षयार्थता तन्त्रसारे अस्माभिर्निरस्ता । 'अमये गृहपतये स्वाहा, अमये सवेशपतये स्वाहा' इत्या- उपात्तदुरितक्षार्थत्योदोषस्तु विहितावरणजन्यभेव दुरितं विमान्नवर्णिकाग्निदेवत्यशेमसद्भावात् अग्निहोत्रशब्द- विहितकारसमीपे प्रासत्यात् आङ्पूर्यस्य ददातेः गृहणा- प्रवृत्ति सुतरा युज्यते।४ ४३९, * विराड्याफ्यालोचनेन पर्थवाचित्वेन ग्रहणफलप्राप्तिलक्षणलोपपत्तेः उपात्तदुरित- दात्यः, पटकृत्यः, द्विर्थीि एकैकस्मिन् काले अभ्यस्तम्य मभिमेत्य न्याख्येयः । 'अकरणे दोपप्रसक्तेः' इनि हेत्व- (होमस्य ) अग्निहोत्रशब्दवाच्यत्वम् । पृ. ७८७. | भिधानात् (वा. २।४।११ पृ. ६२३ ) अयमेव यार्तिक- * अग्निहोत्रहोमः दर्शय उपसथे सायदोहस्य सर्व-कृतोऽभिप्रायो लक्ष्यते । 'पूर्वी राध्या जपन् वियो नैनामेनो स्यैर सानाय्यार्थमुपयोगस्य विहितत्वात् ययाग्वैव कर्तव्यः । व्यपोहति ' इत्यादिस्मृतिग्गु निदान्तविहितकाननुष्ठान- इन्युक्तम् । भा. १९३११९१५.१. * अमिहोनहोम. देवात् अन्यमेनो नैग इत्येत व्याख्येया। 'यद्राच्या पापमका सातपनीयेष्टेः सायमारम्भे सति इष्टिमध्ये एव कर्तव्य., न | मनसा याचा हस्ताभ्या पद्भ्यामुदरेण शिश्ना' इत्यादि- तु इटिसमाप्त्यनन्तरम् । तदा हि होमस्थापि कालम्रगः मन्त्रर्णोऽपि मन.प्रभृतीना अन्यासात्वात् राम्यन्तति- स्यात् । वि. ५११११७, * अग्निहोत्रहोमे सायकालीने हितमाननुष्ठानेन यत् पापमका इत्येव व्याख्येय. । प्रान.कालीने या अपराधादतिपतिते लोपसख्यया कालान्तरे | 'सम्योपासनमानादि सर्वपापक्षये सति । अग्निहोनाद्यनुष्ठाने प्रतिहोमा. नियन्ते । प्रतिहीमा नाम अतिवान्तदीमाः । का प्रयतेत बुद्धिमान् ॥ कस्य तु क्षमता परये-('अस्त्र का-१२. * अग्निहोत्रहोममीमांसा होत यमग्निहोत्र, न तु क्षमता नान्ये' इति पाठस्तु युक्त ) त्यवगन्तु न शक्यते । होतन्यमिति भीमासन्ते ब्रह्मवादिन ' इति, तूष्णींहोमप्रग- अतो मदुक्तरीत्यैव पापनाशाथतोचिता ।।' शास्त्रेण तु सार्था । भा. १०८।५।८, * अग्निहोत्रहोमलोपे प्रति- अफरणजन्यदोपाभागायैव अग्निहोतादेः वर्तव्यतीच्यते । होमा अग्निदोनहोममेणैव कर्तव्या. ! प्रातमीपे , सु.पृ ९६६. अग्निहोत्रादीनामप्युत्क्पं. दीक्षोत्कर्षे । प्रातोममारभ्य, सायहोमलोपे तु सायहोममारभ्येति । भा ६५११०१३८, * अमिहोत्रादीना कर्मणा सांगोप- ६।११३-१४।४३-४४. * अग्निहोतहोमगोषे ये प्रति- सहारेण प्रयोग. । १११११३६११-१९, * अग्निहोत्रादिषु होमा नियन्ते, ते ज्योतिटोमे अवभृथोकण दीक्षोल्कर्षे | शब्देनैव कार्यकारणमबन्ध उच्यते । तस्मात्तत्र तत्काले सति निषेधादेव न कर्तव्याः । वि. ६.५११२. * अग्नि अदृश्यमानेऽपिपले कालान्तरे पल मविष्यति इति गम्मठे होत्रहोमानुपान आधानेन परमानेष्टिभिश्च सस्कृतेष्वमिषु , ४२११२, * अग्निहोत्रादिकर्मणां निमित्तानुरोधेना- कर्न य, न केवलेनाधानेन सस्कृतेषु ।भा."३३९४२१-२५. वृत्ति. तेपामोत्पत्तिमत्वाधिकरणम् । ६१२८१२८-२९, अमिहोत्रहोमारम्भः मानयसूत्रे पौर्णमासोत्तर अमिहोत्रादिकर्मणि देवाना ऋषीणा तिरश्वा च विहितः । भाट्ट, १.१२१२६. अग्निहोत्रादीनि नाधिशारः । किंतु मनुष्याणामेगाधिकारः । ६९।२।४-५, कर्माणि कृतिमेण याचितेन या अग्निना नानुशतन्यानि अमिहोत्रादिकर्मसु उत्सगे स्वय कुर्यात् शेपमन्येन - .

·अमिहोग्रादीनां धी अमिहोबादीनां धर्मा प्राप्त उर्यादिती । यगे मी अपूर्वस्योपचारलागि, (पूर्व, पक्षः सिद्धान्तम्नु अपूर्वगेर निमिचं, नान्या- असति अनुपराजानीति । तस्मायजिनिमित्त दिस्यरूप शी)। अपूरै तु प्रमोजामिति । एवं शा-~~- अपूर्वरय गाध्यमात् तनिमित्तता न युसरा। घूमः । यशर्म प्रधान, जोः कार्यम् । तद्धि फायतमाजिरेव निमित्तम् । तत्तुल्यन्यारवाय अयपानादी- यो । तीयेषु दन्ये यगती च यः संस्कार, सोऽपूर्व- नामरि मौसादिन्यरूपमेव निमिनं, इति वदभावात् प्रयुत्त । तदर्थामो इति कृत्या नियन्ते, न सन्यथेन नोपारादिषु न स्यात् , इति प्राप्ते चूमः । एजेम्नायनि- नेपामागिरांमधा । प्रयोगाननेने प्रययान मर-मिता न येन चिदिहोच्यने । अपूरस्थापि तनोतमां- प्यन्ते । स हि सामाश , न धात्वर्थः । तस्मादपूर्व-तस्य निमित्तता ।। तस्मात् अपूर्वार्थी धर्मान्तन्निमित्ताश्च । प्रयुता अपूर्वनिमित्ताश्च । यदुक्त , अपूर्णस्य प्रयोजकत्ल पित्यपूर्वमपि तेपण धर्माणामनिदेशेन साध्यमगतं, निमित्तमारथ नोपयते, बचनव्यक्ति भेदादिति । तमो- सानीभूतनीयाराधड्ग येन अपघातादीननुपापपति ज्यते । प्रयोजस्य यावनिकं, निमित्तमायश्च नैर रचना- इति सिध्यति ऊहः । दरिष्याति । यदि येन प्रमुन्यते, भनि ततम्य निमि सोम- अतिदेशसिद्धयनन्तर अतिदिएपदार्थविप- सम्। यथा, आरामपोपरम्प आरामो वेतनदाने । यतया तसापेक्ष ऊदो हेनुहेतुमदायसंगत्या चिन्यते । प्रयोजयो निमित्त च । आरामे मति तस्मै वेतन दीयते । सूर्थस्तु- यशर्म यजनिवार्य अपूर्व इत्यर्थः । घेतनेन समय मनत्याराम रक्षितुम् । तसाधर्माणाम- तत् प्रधान , गरें धांसद इत्यर्थः । हि पूर्वमेर प्रयोजक निमित्त चेति । यस्मात् तदेव चोयते, तस्यापूर्वस्य द्रयेषु सस्कारः अर- घातादि. तव्युत्तअपूर्वप्रयुक्तः अपूर्वार्थत्वात् इति । दुप्- अपना अपूर्वार्था (धर्माः ) इति स्थित अपूर्यममुकाय लार्यते इति पक्षे द्रव्यसस्थाहण सर्व- सनिपत्योपकारका आरादुपकारमाश्च । तत्र (प्रकरणे) धर्मोपलक्षणार्थम् । एवं द्वितीयवर्णकद्वितीयव्याख्या- 'अमये जुष्ट निर्यपागि ' इति मात्र आम्नायते । अग्ना- नेऽपि । प्रथमव्याख्याने तत्प्रयुक्त अपूर्यसाधनवप्रयुक्त: नयामच्चि ( तेन ) अवश्यमुपकर्तव्य ( प्रारणिम )|| तदर्थयात् इत्पर्ध. ! तृतीय पारस्पाने तु यथाश्रुतमेव । तर कय रस्लु उपकरिष्यतीति ( विशेषाकाङ्क्षा जायते), 'अथान्या' इत्याद्यन्तिमपक्षे तययुक्त तन्निमित्त: विमुच्चारणमायण, उत प्रकाशनद्वारेणेति । (तत्र मला- इति ध्येयम् । चिकरणन्यायन ११२१४ ) अपूर्वदेवतापनाशनम विस्तरपर्णानि तु अन्यत्र गृहीत बात् अत्र न क्षितम् । शनोति चाय (मन्त्र ) तन् कर्तुम् (न व दृष्टे । सगृहीतानि । के सति अट करपयितु शक्यम् । तस्मात् मायनद्वारे. भाह- तदेव सिद्धेऽतिदेशे वापिकपदार्थविषय गैर अफरोनि । तेन अमि प्राशयन् आगोति, इति उहाश्चन्यते । त्रिविधचोहो निस्प्यते । मन्त्रोह , निधीयते । निमिनेन चास्य भवितव्यम् । तर अमिर्नि- सामोह , सस्कारोहश्च । तर उहो नाम प्रस्तो अन्यथा- मित्तमस्य (अग्निस्वरूप निमित अपूर्व वेति सदेह । तम स्य विरती अन्यथामार. । तरच येन सबन्धेन सामर्थात् अमिर्निमित्तमस्येति गम्यते । नदि भसति यद्धर्मावधित्तिय यस्य प्रणौ श्रुत, तस्य तेन अमी अमिपकाशनसमर्थस्य मन्त्रस्य प्रशासनद्वारेण अपू. सबन्धेन विकृती तद्धर्मावच्छिन्नभिनवृत्तित्वम् । अस्ति धोर्यता घटते । न चास्मिन् पक्षे कस्य चित् शब्दस्य | चेद देवस्यत्यादिमन्यु मोक्षणादिमस्वारेयु च । मन्त्राणां वैरुप्य सामर्थल्भ्यायानिमितस्य ) 1 सौर्ये चानिनास्ति हि स्मारवन्दरामधेनाग्निवानिवृत्तिव्य श्रुत नेत्र निमित्ताभागात् मन्मस्य निवृत्ति., यथा भेदना- प्रकृतो । विछ्ती च तेनैर सरधेन तदमावच्छिन्नभिन्न- भावात् होमस्य निवृत्ति ( दर्शपूर्णमासयो.), इति । सूर्यादिवृत्तित्वात् । एष प्रोक्षणावपातादीनामपि सस्त्रार्य- , .

·न अग्निहोत्रन्याय अग्निहोत्रइवणीन्यायः कर्मविधिर्यतः ॥ ' यद्धि प्रयोगविधिवशादुपादेयं नहि कालम्याङ्गत्वेऽपि यथाशक्त्युपन्धविषयत्वे, यस्यैव तद्धि यथाशक्ति ' इति उअवच्यते । कालस्य पुनः हि प्रयोगविधिप्रयोग्यत्वेन शक्ती अनुष्ठानप्रसक्तिः, अनुपादेयत्वात् । एषा हि तन बननव्यक्तिः, अस्मिन् तस्यैर अशत्तौ निमित्तश्रुत्यनुरोधेन त्यागः । ततश्च काले प्रासे कर्म कर्त समिति । ततश्च अर्थात् तत्काल- यथैव अग्निविययोः विध्यन्तरणयुक्युपजीसत्वेन प्रयोग- मेव जीपन निमित्त भाति इति न कालान्तरे अनुपान-विध्यप्रयोगावात् न वत्, तथा बालस्थापि वरूपेश मिति । एतेन अग्निविध व्याख्याते । तयोरप अध्य- अननुष्ठेयस्य प्रयोगविध्यप्रयोज्यत्वात् यथाशक्त्युपश्यविष-- यनाधानविधिसिक्योः स्वीकरणात् , प्रयोगविधिना अन- यमानुपपत्तेः । मारविधिनाऽपि निमित्तचनिसकोवान नुशाप्यत्वात् । एया बननव्यक्तिः, अमिमान् विद्वान न सातत्येनानुमानम् । अत एर 'यो दर्शपूर्णमासयाजी अधिक्रियेत इति । प्रत्यक्षगेव च विद्यापतः अधिकार- सन् अमावस्था या पोर्णमासी याऽतिपादयेत्' इति अरण य एवं विज्ञाननिहोत्र' इत्या सर्वत्र धरणात् ।। काले नैमित्तिमातिरम एष प्रायश्चित्तम् । तस्मात् तत्काले माते विदुष: अमिमतश्च अङ्गान्तराणि न्यायविन्दु.--' यावजीवमग्निहोनं होति' इत्या- यथासभर उपमहत्य अनुष्ठानम् । दिजीवननिमित्ता सायंप्रातर्दपूर्णमामादिकालं विनाऽपि सोम- स्मनिरलगत् उपनीताधिकारित्वरन् यार- कार्य, नैमित्तिके अमक्याहत्यागे अबैगुमात्, अतः जीपश्रुतेः मततानुन इति प्रयासानान् । मततानुष्ठान, इति प्राप्ते, असान्दम्य कृत्यमाच्य वेन सगतिः । इदमधिकरण न कालमानविषय, वितु यथाशतिन्नामाविषयवात् तयारमेर जीरन निमित्त प्रयोगविभ्यनुपादेयागमामविषयम् । प्रयोग. भाति, इति न मततानुष्ठान इनि सिद्धान्तः । रिधिविधेयनामानेग यथाशक्युपनन्धः, तुि प्रयोग मण्डनदारियागः सततं न मार्यः ।। विधिना यत् कर्तव्यतया चोप्पने तीर । क्व हि शंकर- नागस्या काल्हापनम् ।' पपाशक्तिः कुर्यात् इति चतुः शक्यते, नातव्यम् । • अग्निहोत्रन्यायः । न च कालविधौ सनि ततश्च प्रयोगविधिना यत् पुरुषानन्यतया योच्यते, तर नाम नामधेयन्ये च मति तदनुवादेन वारविधिः यथासक्युपरन्धात् कालम्य चातयाधात् न तन यथा- इति इतरतराश्रयापतिः (पोर्णमाम्या पौर्णमाम्या शक्त्युपरन्ध, । सूत्रार्थस्तु- वाराग्यो निषेधे । नायम- इत्यादी ) अग्निहोयन्यायेन पूर्ण मामानाधिकरण्येन भ्यामः अकर्मदोपला, किंतु नियमः पुरुषार्थः । ततश्च नामयाचे अाधारित पक्षात् तदनुमारविहितगालोगेन मातन्येन अनुष्ठान इति ( पूर्वपशः) । प्रतिनिमित्ताधारणोपपत्ते । भा. १२२२. वि-'यारचीवेति सातय वराले वा, निमित्ततः ।, अप्रिोग्रशब्दन्यायः । आतिप्येष्टी नरपाले मालगोपादाद्यः म्या, विधात्यागतोऽन्तिमः ।" भुतो वैशाशब्दः राजगसगते वैष्णवे प्रिपाले अमि- भाह- जीवनादि निमित्ताग्निहोत्रादौ निमित्तम्य होनादयन् नामपाल्धमान् अतिविशी इनि पूर्व- प्रतिभा भेदान प्रतिनिमित्त नैमित्तिगया सततानु- 4:1 वि. १३१६, • अमिहोप्रशन्नत्यागः । (अयमेव धानीते , तदनुरोपेन च अशक्याहत्यागम्य वसमाग- अग्निहोत्रन्याय: अग्रिहोमनामन्यायच ।) 'पटेरपनि- मात्, पारस्यापि चागल्येन त्यागोरा, कापियवेन एने' इति मन्दः अग्निचयनोरम्यानरमंणि प्रयुग्म सम्प मार्धक्याय, सानयानुदानम् । अन एर सोने धम- मानः अमिहोपाटन्यायेन पृटप्नोत्रपमान उपाने नम्र निमित यात् तर एवम्मिन् सहतरणनीतः। अनिदिसति । इति पूराः | १४, अमावस्यादिकालानुपहेति न धरिः । इति प्राने, अमिहोत्रहणोन्यायः। ( १६). आपिनुरोधेन मिनिवभुने: आरयं गंवोसनीय मगधम्पानामाषी अभिमानीन्यापन प्रकार- पर अभियापानिज पानी मा गंगोयने ।। काभानुपरः । अरमेय गुणोपाय । - ·९२ न . अग्रिहोत्रादीनां धर्मा अमिहोत्रादीनां धी यस्टिनम्य मोगादिन्यतिरऐग गापमानाचे प्रमागा- यम्य प्रतिस्यात्वात् शादोषस्यैतागुरपचेलंशमातीर- भावार। नहि आमेप गारि मति प्रोगापटिता गात् प्रयुगम् । अनौ ग्रीधादिपदेनापूर्वसाधनन्याच्छि- या चि सामग्री परलाऽसि, येन राजन्नयनी आप्रेप- पगात् तदुद्देशेर प्रोउगादिपिपिरिनि वे अपूर्व- पामिन्यविभवेत् । मोक्षगादेरेय तु विधानसेन प्रयुत्ता एवेनि सिद्धः यामागादौ उरः । न चैवमपि तमामग्री वात् , तद्यनिरेफेण तदुपपत्तो प्रमामामाग, न धमानुठाने ग्रीहिचादीनामपि अनुष्टापरतगा निमित्तन्वात् यागवरूपार्थत्वे आगपं प्रोक्षगारीनाम् । अत विकृती तदमाये भेदनाभावे इव धर्मलोपापत्तिः, एवारादुपारमाणामरि यागस्यम्पार्थत्वेनानर्थक्य , इदि यउदायभावेन मीदित्यादीना निमित्तत्वे प्रमाणाभा- प्राप्ते, यद्यपि तावत् विजातीययागसाधनत्यमेव । यात्। वश्यमाणरीत्या उद्देश्यताऽान्छेदकोटी अपरेशे- मोक्षगादीनामुद्देश्यनाऽपच्छेदक, तथापि अपूर्वसाधनत्ये नानुयापरवस्याप्यमानाय । अरा एनापूर्वस्यैव तत्वानिमि- स वषमागरीत्या न तन प्रीटित्यादिक प्रविष्टमिनि वम् । वस्तुतस्तु, फलेच्छाया अनुष्ठापर वेऽपि फलस्या- श्यामाध्यपि तत्सत्वादूहसिद्धिरनिवार्यच । यस्तुतस्तु , सिद्धस्यानुअपत्ये प्रमाणाभावात् पर्णभूतापूर्वमपि न निजातीययागसाधनल उद्देश्यताऽपच्छेदक , विजानी- निमित्तम् । अनयैव च दिशा यागत्वस्याप्यारादुपकारक- यपागयत्तीनामपि व्यापीभूतयाग यावच्छिमव्यक्त्यन्त- स्थले निमितत्व प्रत्युक्तम् । अतो बाधकामानात् सिदय- गंतल्यात् तदवरित प्रति द्रयवादामिनभ्य लोरत त्योहः । एव कारणल्यावगतः, सामग्रीपशेन प्रीवादिद्रव्य विनाऽपि यानि चात्र मूले अनेरानि वर्णकानि इनानि, द्रप्यान्तरेण यदा चित् विजातीययागयतीनामुत्पती तानि पुनरुत्वादनुपयुक्तत्यायोपेक्षितानि । मूल्दारैम्नु याधमाभावेन आनयंक्यस्य तदवस्थत्वात् । अन्यच्याख्यानरसिरत्या वृतानि इति ध्येयम् । च सामान्यसामग्या विशेषकारणसमरहिताया न्यायविन्दुः-अपघातादीना ब्रीह्मादिद्वारा अपूर्वार्थ- एवं पार्षजनकत्वनियमः, अन्यत्र पथात्वेऽपि प्रश्ते त्वात् द्वाराभावेन नीवारादिपु नोहः, इति प्राप्ते, अपूर्व- तयारल्पनाया प्रमाणाभायात् , ' तदेव यादृक् ताटक् च साधनत्वेनैव भीमादीना द्वारवादपूर्वसाधनत्वस्य च विकृती होत यम्' इति लिशानुपपत्तेश्च । अत एव अनयैर नीवारादिप्वपि सत्वात् तद्वारा प्रतिवदपूर्वोमारकत्व- रीत्या पक्षप्राप्तिगुपपाद्य फलतो नियमविभित्व ग्रीनादिविधी- स्थातिदेशागतन्यादूहसिद्धिः । एव 'प्रोक्षिताभ्यामुलू- गामुपपाद्यते, प्रतिनिधिश्च । अतो द्रप्यतसमारविधयः । सल्मुसराभ्यामाहन्ति' इति प्रोषणस्य नसनिर्भिनवरी सर्वे अपूर्वसाधनीभूतविपया एव । व्यापकीभूतापूर्वन्याव- नखेचूहः । एव 'अगन्म सुव.' इत्यादिस्वर्गप्रकाशकमन्य- टिन प्रति द्रव्यत्यादिना कारण रम्य लोकत अक्लमत्वेन स्यान्यफाया विकृतौ ऊह इति सिद्धान्तः । निरुतप्रविपन्धनापत्ते. । आरादुपारकाणामप्यनयैर मण्डन- अतिदेशोऽम्मेऽध्याये समातो, नरमे रोत्या अपूर्वजननानुयोग्यतासपादयत्व द्रष्टय, न तु पुन । अनिदिएपदार्थानामूहागूहविचारणा ॥' ऊहस्तु यागार्थत्वं , आनर्थक्यापत्तेः । यागारिनिष्ठयोग्यता- पास्तस्थानपतितपदार्थान्तरकायंत. । ऊहः प्रयोगो विकृत संपादकलाच, न प्राधान्यापत्तिः अत्यविधातो वेत्यादि । उह्यमानतयोदित.।' शुणा यौस्तुभे। शंभर-सतमाद्यार्थरसरण। १ । नीहित्याचाविवक्षि- यतु ग्रीहित्यापन्टिनोद्देशेनैर प्रोक्षणादिनिधि तम् । २१ यज्ययंत्वनिरासो वा । ३ । सनिपातिषु चान शान्दोघे रक्षणाया अनगीगरात् , पश्चानु निषादस्वपति- सः । ४ । निमित्ननोक्ताऽपूर्वस्य । ५ । सनिपातिषु या न्यायेन (६३१०१३) प्रोमगादेविशिष्टनीहीणा वाक्यान्तर- नथा । ६॥' कल्पनया अपूर्यायवल्पनमित्युन, तत् पोशगादेत अग्निहोत्राधिकरणम् (१।४।३।४)। एक्पैर न्यादृष्टस्य वा मीहित्वावच्छिनभान्याचे अयोग्यतानिश्च- 1 ईरो गुणे भूयमाणे विधिशक्तिः संत्रा- .

·अमिहोत्रादीनां धी ८७ अमिहोत्रादीनी धर्मा . । शंकर--'जीवनेजीवने कर्म।" नीयः पेपणस्य, प्रयाजादीनामिर । एक्मेव 'अनये जुर्ट अमिहोत्रादीनां धर्मा अपूर्वप्रयुक्ताः । निर्दपामि ' इति । ( यथा शास्त्रानिदेशपक्षे चर्यचरौ यज्ञकर्म प्रधानं तद्धि चोदनाभूतं तस्य द्रव्येषु । अतिदिष्टशास्त्रमातस्य पेषणस्य उपकारान्तरकल्पनया संस्कारस्वत्प्रयुक्तस्तदर्थवान् । ९।२।१।१ ।। बाधो न स्यात् , एवमेव ' अगये जुर' इति गतस्य भाष्यं-अष्टमेऽध्याये विशेषातिदेशरक्षण वृत्तम् । शास्त्रप्राप्तस्य सौर्य अष्टरूपोपकारान्तरकल्पनात् ऊहोऽपि इदानीमूहरक्षण वर्तयिष्यामः । निविधश्रोहः । मन्त्र- न स्यात् ) तस्मादपमानन्तर दशमश्चिन्तनीय । साधे सामससारविषयः । स इह प्राधान्येन पश्यते । अन्य कार्यापत्यर्थलोगादिमिः स्थित्ते, ततो नरमन्यापारो युक्तः । दपि विचिदुपोवावेन प्रमड्गेन च । आदितस्तु अय- सत्यम् । (किंतु ) सप्तमेऽतिदेशसद्भाव उक्तः । आमे- मर्थश्चिन्त्यते लवणसिद्धयर्थम् । अग्रिहोत्र दर्शपूर्णमासी । यात् सौर्ये इतिग्नच्यता (मति) इति अटी ( विशेषा- ज्योतिष्टोमचोदाहरणम् । तर पृथग्धाः समामाताः। तिदेशः)। नरमे सौ- इतिकर्तव्यताया (प्रासाया) तेषु सायः, कि तेऽपूर्वप्रयुक्ताः, उत यजिप्रयुक्ता इति । किमविकृत प्रयोक्तम उत विकारोऽपि कश्चित् , इत्यनेन अपूर्वप्रयुक्तेषु सत्यूहः सिध्यति । यजिप्रयुक्तेषु तु मकरो (प्रसङ्गेन ) नयमो दशम यापारमनुमन्यमान एवोत्ति- धर्माणाम् । कथमिव ! सरे हि ते यजतयः । यति- पुनि । 'विधे, मरणान्तरम्' इति मून ( १०११११।१) सामान्य यजति राम्दवाच्ये धर्मा विधीयमानाः सर्वत्र नरमाक्षेपेणैवाऽऽरभ्यते । रमानवमदरामयो., 'अपि भवितुमर्हन्ति । अपूर्वप्रयुक्तत्वे तु तदीयविशेष विधी- 1 वाऽभिधानसस्वाटव्यम् ' ( १०१।१२) इत्यनेन यमाना अन्यस्मिन्नपि तदीयविशेफापने भविष्यन्ति । सद्भार । तेनारामानन्तर नरमः (आरम्यते)। तस्मात्तमोहः सिद्धो भवति । नन्वतन्तः सप्तमे रिचा विविधरोह इत्येतायुक्तम् । क्थम् ? ऊो नाम रित, नितिं च । उच्यते । पुनस्तदेव मार्यते, उत्तर-बितरंगा । मा चैरम्पा मन्त्रनामसहारेषु नियमामा, न चिन्ताविपक्षया । अथा, तम योऽर्यो नोक्त:, तद्विवक्ष- | तस्याः कश्चिद्विशेषः । सामग्रहणानर्थस्य च । मन्त्रग्रह- येदमुच्यते । फवामी ? 'तस्य दयेषु सरकारसप्रयु- न मस्वारग्रहणेन चोपात्तत्वात् । राशीयात् ( १९९१ ) ' इति । एतेन चेह प्रयो अत्र वर्णवन्ति । नेर चयनूभेद प्रतिजानीमः । जनमूहो सिक्षितः । एर हि स सिध्यति । ततनो-कितु विपरमम्य निरूपयामः । एषु त्रिपु वत्पमाणे ज, नैतेन तत्र प्रयोजनमिति । तत्र तानी चिन्ता, वि(सः) भविष्यतीति । तस्मादिपयमेट (प्रदर्यते , प्रतिधारण नियता धर्माः, उत स सर्वति । तदपूर्व- हभेदः) । 'यजत्तिसामान्ये यजतिगलयाच्ये विधीयमानाः प्रयुक्तत्वे यनिमकान्ये च सिध्यति, न यमलारस्था- म भरिनुमईन्ति' इति । कोऽमिमायः ! पूर्वार्थाने । तरिसर सिद्धम् । तमापूर्वप्रात्यरिशे रणानुपाहिणोनिया तेन चापेक्षिता । तस्मात् परण- ग्याहारार्यममूनितमुपदीयते । तस्माःपुनरुनम् । मुद्दिर ततिसर्न यता विधीयते । उहित्यमानस्य च डर--ननु दशमानन्नरहचिन्तयिनु युक्तः। धुनः। विशेषणमविरचितम् । नम्मायागमात्रे विधान वास्येन । उसकारानिदेयो (सति ) . ( अगमयते अन परिचोदने । मागः परे विधीयमानत्वादु- भाग्मादेरो (गति) ऊहाभारः । यथा, प्रती अग्न्य-पादेयः, इतिलता प्रति चोदियमानः । समदुमारिते याधानादीनि मागणान्तानि पीया क्यमेतान्यु | चौपाटीयमान रोदेखने न मभक्तः, निसामेशत् । पारिवनीत (अपेशायो सन्या) पानि | तस्मादास्यनेविपिनासबन्यो न पटते । उन्यो। विदारादुरसारका, मानि निन् निश्योरफारसी। दांपूर्णमामाभ्यां यजेन ' तादं पागोति न विद- एर सम्मानिदेश, गौ पेग प्रनम् । ता या प्रानो पानि, 'यामेयोऽशपणे माति' स्यामानिमि: श, तपान शाखारतिदिष्टगत् भार उपसर-पायागोरसहित गन् । तर पनि कोनि, उत्पत्ति- 1 ·अग्निहोगार्थोतरणमन्त्रस्य ९४ अग्निहोवे अभयामिनाशे पकस्य उद्धरणविधेः अधिमारामावदशम्या मन्त्रानुय- अनुपादेयारेन पारत्यागायोगात् अकारवस्य निष्फल- पवासभवन अमाले मन्यप्रयोगामसपनेः । एवं च दर्श- स्यात् नामिहोना मुदरण तन्मत्रो या इति सिद्धान्तः । योद्धरणादेव प्रसन्नात् अमिहोप्रसिद्धः मायनोऽपि न ९४१९. दोषः इनि येयम् । सूत्रार्यस्तु- परार्थमुत्पन्ले यम्याग्निहो मण्डन-मन्नो ददर्णोद्धृते न च।' अभ्य नोदना, तन मन्त्रो न स्यात् , अमातरालपादिति शंकर-नैष्टियांचादिमन्तिम।' वि- दर्शायोंद्धरणे याचेत्यादि। वा, समन्याम् । अमिहोने उमयामिनाशे पुनराधान प्राय पर्ने स्था, न निमित्तम्य कारम्यान विपन्नात् ॥ ९॥४१८/श्चित्तम् ।। भार-यदा दार्थमग्निप्रणयन क्रियते, तदा तरिम पुनराधेयमोदनयत् । ६।४।८१०६ ।। घवामी सायमात नियमाणामिहोनाङ्गमुद्धरण तमन्नश्र भाष्य- अमिहोत्रे श्रूयते । यस्योभावनी अनुगतो 'याचा या होमा' इत्यादिः पटनीयो न वेति चिन्ताया,दाथि | अभिनिम्लोचेत् , यस्य वाऽभ्युदियात् पुनराधेयमेष तस्य प्रणोतस्यापि अमे: अमिहोनाहायात् तत्सस्वारस्मुद्धरण प्रायश्चितिः' इति । तन सदेहः, किं अन्यतरानुगमने ताभूतम्य मन्नः प्रयोजकसत्त्यात् भवत्येव । नच प्रणयनस्य पुनराधेयं, उत उभयानुगमने इति । कि प्राप्त ! पुनराधेय प्रात.कारीनत्वात् उद्धरणे अपराहकालीनामारः, ओदनयत् स्यात् । यथा पञ्चशरार. (६।४।६।२२-२३) प्रधानागभूनोदरणायनुरोधेन तदभूतकालस्य समया- अन्यतरस्य आतौ सरनि, एव पुनराधेय अभ्यतरानुगमने ध्युपितात्पत् अनारम्भणीत्वात्। यस्तुतस्तु उद्धरणम्या- भवितुमर्हति पाक्यभेदप्रसङ्गादिति । यथा “ह यश्ये' मेरी अमिहोनाङ्गत्वाभावेऽपि प्रणयनाक्षितार्थिकोद्धरणस्य इह मुक्त करिष्यामि' इत्येवमेवाभिसमन्ध इति । तत्सस्कृतानेवी अमिहोत्रोपकारमयस्य तावत् मत्त्वात् । टुप्-यस्योमावनुगतो इत्यनुगमन अमि प्राप्नुवत् तावतैव इज्यार्थयोधिपयसो प्रगीताधर्मवत् मन्त्रमाप्यु- निमित्तम् । तस्य यत् स्वपदगत पदान्तरगतं या विशेषण, पपलिः, इति प्राप्ने, प्रात कालनियमापदार्थानिमय- तत् अविरक्षितमित्युत्तम् ( प्रहरवाधिरणे ॥१॥ यनवेलया अमिहोत्रम्य निमित्तायभावेन अनुपस्थितत्वात् , हविरायधिरणे च ६४६ )। इहापि स एवं सदभूतोद्धरणभ्य पालभावेन सुतरामनुपस्थितेः,न मन्त्रस्य यश्ये , इह मुक्त तदानीं सभापना । न च अमिहोणेर स्ववैगुण्यपरिहारार्थे । करिष्यामि । इत्यमित्यदर्गनात् सिद्धान्तप्रन्योऽयम् । अगलेऽपि तदाक्षेपः, तस्य प्रमगसिद्धामिलामेन, तदु- ('ह यक्ष्ये' इनि वाक्य आहवनीयविषयक, 'इह धरणादिमसारकार्यस्य लाभेन चोद्धरणात्यैव अनाक्षेपे मुत करिष्यामि' इति वाक्य च गाई पत्यविषयाम् । तमन्नादेः मुनरामनाक्षेपात् । अत: प्रयाजाना पशुपुरो- तथा च अस्मिन् वाक्यद्वये अग्निद्रय दृश्यते । तस्मात् डारी अनावात् उद्धरणतन्मन्त्रादेरापि तम्मिन् अग्निआमित्यनाशे एा पुनराधेय इति उक्तमाक्ययोदादर- होमप्रयोगे सुतरामनयाभारादेवन तहमारे वैगुण्यप्रराङ्गः। पपरमाया । तथा च 'यथा अनो न मन्नम्य पालान्तरप्रयुक्तान्यशामावात्मसे मात इन्यादि अन्तिम भाप सिद्धान्तप्रन्थः , न पूर्वपशग्रन्थः अपि तु नाध एवेति सिद्धम् । ९४४१७. इति वार्तिकार आह । 'प्रमावद्भिरेंगः अत्र न्यायविन्दुः- दोंदरणस्यापि अमिहोत्रोपर-लिखितः' इति चोपसद्दत बन्चरत्ने । के.) कचात् सदभूतोद्धरणमन्त्री 'वाचा या होत्रा' द्रव्योत्पत्तिाभयोः स्यात् । २७ । इत्यादि प्रयोतन्य साधननिवेशिलादागा , कासमा भाष्य-- दन्ये विनष्टे तस्यैव द्रवस्योत्पत्ति. अत्र वेपि च न मन्वन्य रोप. 1 अथवा उरणमध्येतत् प्राधित्तम् । तस्य दृष्ट प्रपोजन कथ दम्यं भवेत् इति अमिहोप्रस्थापि अगमरालेऽपि रियमाणं, अन्यथा पुनराधान क्रियते । तत्र एष धर्मः, द्वारमी महोप येते अमिहोत्रस्य प्रणयनोगत वैगुण्यापते, इति प्राप्ते, न पृथक्दैन । तत्र अन्यनरानुगमने न शक्यते एक न्णय , ·अग्निहोत्रादीनी धर्मा ८९ अग्निहोत्रादीनां धर्मा कुर्यादिति । एवं प्राप्ते घूमः । यजत्यर्थस्य यत् कार्य | नास्ति, बदभावाधर्माभाषः ( यथा भेदनाभावे होमा- तत् प्रधानम् । तद्धि कर्तव्यतया चोद्यते । यत्र क- । भाषः ) सौर्य च साकाक्षत्वात् (अपूर्वस्य ) अति- ग्यता, तत्रैवेतितन्यता । अयं यदुक्त, यजतिशब्देना- देशेन या अनुपशेण या प्रातः ( अड्गः ) अङ्ग- मिसयोगो धर्माणामिति, तदुच्यते । तस्य द्रव्येषु यजतो वान् ( सौर्ययागः सिध्यति ) । ऊहामावस्तु ( भवति । च यः सस्कारः, स तत्प्रयुक्तः अपूर्वप्रयुक्तः, तदर्थ- पूर्वपक्षन्याख्यान दूषयनि-) अप्रोच्यते ! अयं दोषोऽ- त्वात् । यजनेव्याणा च तदीयत्वेन धर्मरमिसबन्धः, न स्मिन् व्याख्याने, आध्यभागादीनामपि फटसमन्धः स्वेनाऽऽमना । नहि धात्वर्थस्य च धर्माणां च पर- ( स्यात् प्रस्तत्वात् , यजे: दर्शपूर्णमासपदेन बा स्परेणाऽऽकाङ्क्षा विद्यते । प्रत्ययार्थेन हीतिकर्तव्यता | अविशेषणात् ) अपि च दर्शपूर्णमासशब्दो लोके आकाक्ष्यते, तय कथमिति, न यजि: कीटश इति । | कालवचनः ( प्रसिद्धः, न यागस्य वाचकः) सामाना- तस्माद्यत्कर्तव्य, तस्यैवेतिकर्तव्यतया साधः । अपूर्व च । धिकरण्यात् यागवाचकः ( भवेत् ) । न च निमित्तत्व- तत् । तस्मात् अपूर्वप्रयुत्ता इति । मिच्छतः सामानाधिकरण्यमुपपद्यते । ( यदि हि प्रस्तान् टुप्-- अथवा अन्यामेव चिन्ता वर्तयिष्यामः । यागान् यजिप्रतिपाद्यान् विशेषयेत् , तदा सामानाधिकर- अपूर्वार्था धर्मा इति स्थिते सप्तमे, नयमे निमित्त परी- ण्यात् यागवचनो भवेत् । अस्तु ताद विशेषणत्वेनैव श्यते विमपूर्व निमित्त, उत याग इति । न चानिभिचा | सामानाधिकरण्य , अत आह-) न वैकस्मिन्नुच्चारणे ( अस्ति ) प्रवृत्तिः । येन विचारः ( एव) न स्यात् ।। सामानाधिकरण्य निमित्ताव चोपपद्यते धैरूप्यापातात् । (पूर्वपक्षमाह-~) तत्र भाव्यमानत्वात् द पूर्णमासापूर्व । ( पक्षान्तरमाशकते-) अयोग्येत यागपद निमित्त निमित्त न, अनेनैव प्रकारेण ( भाव्यत्वेनैव ) फ्ल्मपि (भूयात् ) दर्शपूर्णमासयत् इति । ( दूषयति-) तन (न) निमित्तम् । पारिशेप्यात् यागो निमित्त निष्पन्न-(उद्दिश्यमानत्वात् ) यागस्य अनिवक्षितविशेषणन्यात त्वात् (निष्पन्नरूपत्वात् , यागोऽपि वस्तुकृत्या न | यागमानोद्देशः ( प्राप्नोति ) । तन मनी निप्पन्नः, तथापि शब्देन तावत् भाव्यतया नोच्यते इति । (विकृत) च निमित्तमेक यागामान्य ( अतश्च भवति निमित्तम् )। ननु यागस्य फले फरणतया उपा साधारणा धर्माः स्यु.) न च (निमित्ते सत्यपि ) दीयमानत्वात् गिमितवेलाया च उद्दिश्यमानत्वात् विध- । प्रयोजनाभावात् ( विस्ती ) अप्रत्तिः । ( यतः) भाभेदः (म्यान्) । उच्यते । दीपूर्णमासादिनामपद अपूर्वं च सौर्य विद्यते, तरमादनेन ( यनिनिमित्तन्य- निर्मित प्रतिपादयति अविचित्करस्यात् (मपोजनान्तरा- / व्याख्यानेन ) प्रतिविकृत्योः साधारणा धर्माः ( प्राप्नु- भावात् ) प्रता हि यागा: फ्ले विघीयन्ते एव गजिना, | वन्ति तनातिदेशाभारः, न केवलभूदाभावः) तमा- (तेन यदि एतन्नामपद कारणता वा निमित्तता वा न प्रति- दयमपि पलो दु:लियः । पद्येत , अनर्थकमेव स्यात् । तस्मात् नामधेय निमित्त , भाष्यं-- एष वा । एतेष्वेवोदाहरणेविति चिन्त्यते, यनिस्तु करण इति नास्त्येन शब्दवैल्भ्यम् )। ननु । वियनिनिमित्ता धर्मा अपूर्वप्रयुक्ताः, उतापूर्य प्रयोजक सतम्यन्तं निमित्तम् (भवति, तृतीयान्त चेदर)। उच्यते। निमित्त चेति । कि प्रातम् १ थनिनिमित्त, अपूर्व 'निमिफलहेतुः सांसा प्रायदर्शन , इति द्रव्य योजामिति । बुतः १ नैस्य प्रयोजकन्व निमित्तभाव- (तृतीयान्तत्वाम् ) । अपि च उद्दिश्यमानल्यानिमित्तस्य । श्नोपपदते । यदर्थ हि क्रियन्ते धर्मान्तत्ययोजकम् । करणविभक्तिरविरचित नहि उद्दिश्यमानेषु । यस्मिन् सति नियन्ते, तन्निमित्तम् । न चैस्मिन् शब्दे विभक्त्यर्थादरः । यस्मादेव यजतिन निमित्त प्रतिपादपति, अपूर्वा एते, अपूर्वे च सति भवन्तीति शक्य वदि- वितु दर्शपूर्णमासपद-) तस्मात् (यद्यपि ) विहतो तुम् । अन्या हि वपन यक्तिरपूर्याययु, अन्या चापूर्वे अपूर्व ( अस्ति ) तपापि दर्शपूर्णमासपागो निमिचभूतो | सतीति । यजिनिमित्तत्वे तु शब्दोऽवकल्पते, एव यागेन मी.को.१३ ·. काला। अमीत् अमीयोमीयः प्राप्ले, मुख्याहयनीयात् मुख्यगाई पत्यलभे अनुष्णाशातम् | १७.७ अग्नीपोमयो: उपायुयाने प्राधान्यप्रसिदिः ताव- मध्यविधगाईपन्यमहणे मानाभावात् स्वीयगाईपत्य गमे । मतामीपोमो' इत्यत्र पीनात् । सु. पृ. ७५. परकीयगाईपत्यमदणस्यानुचित वाघ माजहिते एव अप * अग्नीयोमयोः देवतात्यम्य व्यासङ्गित्वात् अनीपोमीयं णम्। संकर्ष. ३१२१२५. हरिः आग्नेपशब्देन न सपदिश्यते । रत्नाकरः ११३८ अग्नीत् ब्रह्माणः पुरुषः तृतीयवर्गस्थोऽयम् । अयं सोचा. ८.. अग्नीपोमयोः परस्परसापेक्षयोरेव देवतात्यम्। तृतीयी तृतीयांशमाक्, चतसो गाः लभते सोमे। वि.३१७ / अनीपोमो देवता' इत्युक्तापात् । शा. ६।१।४. १७, + 'अमीदमीन विहर' इति मन्त्रः अगिविहरण-1 * अमीपोमयोर्न खव्यापारनं देवनालं, किंतु मधुः चतु- प्रैरे अन्यितः, न तु उत्थाने ज्योतिष्टोमे । ३।२१४, | यन्तनिदेंगरतम् । स च निर्देशः तयोरेकः इति युक्त 'अनो, नेटा दीक्षयति ' सरे । १७. तर देवताररस्यैक्यम् । सोम. अग्नीषोमप्रणयन ज्योति- • अमोधः प्रावृतबस्नेडामभस्य पनिधुना निवृत्तिः अमी- टोमे औपवरथ्येऽहनि । वि. ५३१११४. * अग्नीषोम- पोमीये पौ। यनिष्ठु-अधिकरणम् । भा. १०७५।१७. प्रणयनवत् । यथा अग्नीयोमप्रगपनयूपच्छेदनयोः • अग्रीच्छब्दस्य ' अग्नि इन्इति व्युत्पत्तिः । के. | प्रयोगभेदः तथा पेदिहविरमिवासनयोः दादौ सर्वन श्रौतपागेषु अन्यतमः ऋनिक अमीषु प्रयोगभेदो नास्ति सोग, नाम । अयमेव आनीध्रः इत्यप्युच्यते । * “ सस्थिते-- अग्नीपोमप्रणयनादनन्तरं पशो: सस्थिते अहनि अग्नीदामीधागारं प्रविश्य सुब्रह्मण्य तिन हि तस्य चोदना । भा. १२।१।११. अमीनोमन- सुब्रह्मण्गामाहय इति प्रेष्यति । 'मस्थितेसस्थिते ।। णयनोत्तरं पठितस्यापि यूपच्छेदस्य दीक्षामले अपवर्यः। इतिकीप्सावचनात् सुब्रह्मण्याऽभेद दर्शयति । भा. प्रणयनस्य तु नापपः । प्रणयनच्छेदनयोः अमानपेक्षा- ११२४६२५. वात् । अमीरोमप्रणयनस्य सोमानवान् यूपच्छेदम्य च अमीषश्च वनिधुरभ्यूम्नीवत् । १०१७।५।१७॥ | पश्यङ्गत्यात् । वि. ५।१।१४, * अमीयोमप्रगयनोत्तर- अतिदेशगूलम् । अमीयोगीये पशी पनिपुरमीधे । काल यूपस्य वेदनादयः पटयमाना: बननेनापकृष्यमाणाः हरन्ति ' इति श्रूयते । सोऽय धनिषुः अमीधः इडाभक्ष- | गौमिकालापकर्षन्ति । कुनः १ मिन्नप्रयोगपचनपरिग्रही- विकारः । अमीधे यनिष्ठुरेष नान्यत् । अध्यनीवत् । तस्यात् । अभिन्न प्रयोगवनपरिग्रहीतेपु हि क्रम आस- यथा अध्यूनी होरिडाभक्षविकारः तद्वत, इति दृश्यते । समाच पूर्वः पदार्थ उत्तरमुपस्थापयति । तस्मात सिद्धान्तः । के. पूर्वः पदार्थो योऽपणने, सोऽन्यानपर्वति । पाट यात्र अमीना लौकिकवैदिकसार्थत्यनिरासन्यायः । अनहगत्यात् । वा. ५।१।१४।२७. द्वादशे वश्यमाणः निर्देशादा वैदिकाना स्यात्' अग्रोपोमीयः । अग्निश्च सोमश्च मिलित्या एको (२२१०११३ ) इति । सु. ३१७ पृ. ४०. देवः । पौर्णमासेयो अनीयोमीयः पुरोडायो मानि, अग्नीवरुणयोः अक्थे ' अंगीणो सिष्टरनी जोतिष्टोमे अनीपोमीयः पगर्भवति । आवर' इत्यादि सखिष्टकृच्छब्दक अभिधान कर्तव्यम् । अमीयोमायः पुरोडाशः पौर्णमास्याम् । वि. ५१११८, मा.१०४११०३४-३५. न चानिष्टा अग्नीपोमीयेग, सोमेन यजन्ते । झू अग्नीणेमी देयता इनिवत् । यथा अनीपोमयो- मा. १२२११४. अनीपोमीयम्य पुरोहामन्य भ्यासज्यवृत्ति देवतालं एकमेर, अत एव देवता इत्या- सोमादूर्भ स्वर्णः इत्युनम् । वि. ५४१६, यचा, तहत दंपन्योः यागार्जुन्य ग्यासयत्ति, अतथ . अनीपोमीये पुरोडाशे एकस्मिनेव बाझगम्य यजेत इत्येवचनम्। मिन्दुः॥११४.७ अनीपोमो विष्णुः सोमपूर्वकन्यनियमः इतरत्र सत्रियवैश्ययोरिष अस्यादि प्रजापतिः इति उपाययाइदेयता विकल्पेन। वि. १०१८ | दृष्टिपूर्वल्लसोमपूर्यत्वे विषप्येते 1 ५४४, ·. अग्निहोत्रादीनां धर्मा ८९ अग्निहोत्रादीनां धर्मा कुर्गादिति । एवं प्राप्त ब्रूमः । यजत्यर्थस्य यत् कार्य । नास्ति, तदभावादमीभावः ( यथा मेदनामाचे होमा- तत् प्रधानम् । तद्धि कर्तव्यतथा चोद्यते । 'या कर्त- भावः ) सौर्ये च साकाङ्क्षत्वात् ( अपूर्वस्य ) अति- व्यता, तत्रैवतिकर्तव्यता । अथ यदुक्तं, यज्ञतिशब्देना- देशेन वा अनुषड्गेण वा प्राकृतैः ( अङ्गः ) अद्ग- भिसयोगो धर्माणामिति, तदुच्यते । तस्य द्रव्येषु यजतो यान् ( सौर्ययागः सिध्यति ) । ऊहाभावस्तु ( भवति । च यः सम्कारः, स तत्मयुक्तः अपूर्वपयुक्तः, तदर्थ- पूर्वपक्षव्याख्यानं दूषयति-) अबोच्यते । अयं दोषोड- खात् । यजतेर्द्रयाणां च तदीपावेन धर्मेरभित्रन्धः, न स्मिन् व्याख्याने, आन्यभागादीनामपि फलाबन्धः खेनाऽऽमना । नहि धात्वर्थस्य च धर्माणां च पर (स्यात् प्रकृतत्वात् , यजेः दर्शपूर्णमासपदेन वा स्परेशाऽऽकाङ्क्षा विद्यते । प्रत्ययार्थेन हीतिकर्तव्यता अविशेषणात् ) अपि च दीपूर्णमासशब्दो लोके आमाझ्यते, कर्तव्य कथमिति, न यजिः कीदृश इति । कालवचनः ( प्रसिद्धः, न यागस्य वाचकः ) सामाना- तस्माद्यकर्तव्यं, तस्यैवेतिकर्तव्यतया समन्धः । अपूर्व चधिकरण्यात् यागवाचकः ( भवेत् ) । न च निमित्तत्व- तत् । तस्मात् अपूर्वप्रयुक्ता इति । मिच्छतः सामानाधिकरण्यमुपपद्यते । ( यदि हि प्रहातान् दुप--- अथवा अन्यामेय चिन्ता वर्तयिष्यामः । यागान् यनिप्रतिपाद्यान् विशेषयेत् , तदा सामानाधिकर- अपूर्वार्था धर्मा इति स्थिते सप्तमे, नवमे निमित्तं परी- ज्यात् यागवचनो भवेत् । अस्तु तर्हि विशेषणत्वेनैव क्ष्यते किमपूर्व निमित्त, उत याग इति । न चानिमिना सामानाधिकरण्यं , अत आह-) न चैस्मिन्नुम्बारणे ( अस्ति ) प्रवृत्तिः । येन विचारः ( एव ) न स्यात् । सामानाधिकरप निमित्तत्वं चोपपद्यते वैरूप्यापातात् । (पूर्वपक्षमाह-) तन भाव्यमानत्वात् दर्शपूर्णमासापूर्व । ( पक्षान्तरमाशकते.-) अयोध्येत यागपदं निमित्त निगिन्तं न, अनेनैव प्रकारेण ( भाव्यत्येव ) फलमपि ( श्रूयात् ) दर्शपूर्णमासवत् इति । ( दूपयति-) तन (न ) निमित्तम् । पारिशेप्यात् मागो निमित्तं निष्पन्न- ( उद्दिश्यमानत्वात् ) यागल्प अविवक्षितविशेपणत्यात त्यात (निष्पनरूपत्वात् , यागोऽपि वस्तुवृत्या न यागमात्रोद्देशः ( प्राप्नोति ) । तर प्रकृती निणन्नः, तथापि शब्देन तावत् भाव्यतया नोच्यते इति ( विस्तौ ) निगिनमेके यागसामान्यं ( अतश्य भयति निमित्तम् ) । ननु यागस्य फले करणतया उपा- साधारणा धर्माः स्युः) न च (निमित्ते सत्यपि ) दीयमानत्यात् निमित्तवेलाया च उदित्यमानत्वात् विय- प्रयोजनाभावात् (विकृती ) अप्रवृत्तिः । ( यतः ) क्षाभेदः ( स्यात् ) । उच्यते । दर्शपूर्णमासादिनामपद, अपूर्व व सौर्य विद्यते, तस्मादनेन ( यजिनिमितत्व- निमित्तं प्रतिपादपति अकिचित्करस्यात् (प्रयोजनान्तरा- ग्यारल्यानेन ) प्रकृत्तिविकृत्योः साधारणा धर्माः ( प्राप्नु- भावात ) प्रकृता हि यागाः फ्ले विधीयन्ते एव यजिना, । यन्ति रानातिदेवाभावः, न केवलमूहाभाषः ) तमा- (तेन यदि एतनामपदं कारगणा या निमित्ततर पर न प्रति- दयभरि पनो दुःस्टिः । पोत , अनर्थकमेव स्यात् । तस्मात् नामपं निमित्त , भाष्यं-एवं था ! एतेष्वेवोदाहरणेयिति चिन्यते, यजिस्तु करणं इति नास्त्येव शब्दरूप्यम् ) । ननु कि यनिनिमिता धर्मा अपूर्वप्रयुक्ताः, उतापूर्व प्रयोजक सतम्यन्तं निमित्तम् (भवति, तृतीयान्तं चेदम् )। उच्यते! निमित्तं चेति । किं प्राप्तम् ? यजिनिमित्तं, अपूर्व निमित्तफादहेतुपु सर्वासां प्रायदर्शनं , इति द्रष्टव्यं प्रयोजकमिति । वृत्तः १ नैरस्य प्रयोजकत्वं निमित्तभाव- ( तृतीयान्तलम् ) । अपि च उद्दिश्यमानत्यानिमित्तस्य । श्रोपपद्यते । यदर्थे हि क्रियन्ते धर्मास्तत्प्रयोजकम् । रविमतिरतिशितैन ( नहि उद्दिश्यमानेषु यस्मिन् राति नियन्ते, तब्रिमिनम् । न चैपरिमन् शन्दे विभक्त्यथादरः । यसरादेचं यजतिन निमितं प्रतिपादयति, अपूर्वा एते, अपूर्व न सति भवन्तीति शक्यं यदि- किंतु दपूर्णमासपदं-- ) उस्मात् ( यति ) विस्तौ दुम् ! अन्या हि वचनव्यक्तिरपूर्वार्थेषु, अन्या चापूर्वे पूर्व ( अस्ति ) तथापि दर्शपूर्णमासयागो निमित्तभूतो | सतीति । यजिनिमित्त्वे तु शन्योऽवकल्पते, एवं यागेन मी.को. १२ , ·भनीयोमीय: अमीपोमीयः रामापि भूपते । जापन्या पनीः प्रयाजयन्ति ' इति । समासरागिमारवया अगम्यमानः सहचरितसोम- सा श्रुतिः विकल्ये माते नियनाय भरति । यपाप्राम-रचयात् समुदायम्य प्रकाशनं करोधि । सु. पृ. ६५६. योध नियमः । गुणभूता च प्रासा 1 तस्मात् अपीयो-10 पशौ यूपः यादिरः वीर्यशमस्य । भा. ४१३।३१५-७, मीये गुगभूता जापनी, कर्म प्रधानम् । तनय तर • पौ यूपे पारिवं निन्य नैमित्तिक व अयोग- जापनी अर्थकर्म, न प्रतिपत्तिः । १२६४।६।१०, पृथक्वेन । ४।३।३।५-३, ४ पो, यूपे सादिरे पशोः • पो पाशेफरवपासनात्याभिधायिनोमन्त्रयोः महतो । नियोजनं भूपते । १११८१६३, ५ पशौ पः समुन्धयः । पाशाधिकरणम् ! ९१३११५-२०. पोल्यः ब्रह्मार्चसयामेन पर्तव्यः । ३१६३।१०. प्रतिप्रस्थातुः नास्ति भसः इति मायादिमतम् । . पशो यूपच्छेदः दिनत्रयात् पूर्वस्मिन् पनिप्रस्थाश्रमदानपक्षे तस्सास्ति मक्षः । अध्ययदानपक्षे । दीक्षावाले अपस्टः 'दीशासु यूपं दिनत्ति' इति नदि- तु नास्ति मक्षः इति पार्थसारथिमतम् । भाट. १०१८ धानात् । वि. ५११११४. • पशौ यूपच्छेदनं दीपासु * पो तिष्ठन्तं पशु प्रयजन्ति' इति श्रुत, तर प्रया- आवृप्यमाग अग्नीपोमप्रगरनादीनि नापति। यूप- जाननाङ्गगमूहस्य अपकर्षः न तु प्राजमानस्य । म च कर्मन्यायः । भा. ५११।१४।२७, * पसौ यूपपरियाणे जापत्येय पशो । भा. ५११।१२।२३. * पगो प्रयाजा: । अध्ययो. 'परिवीरसि०' इति धरणमन्तः । होतुश्च निय- दीतिकर्तव्यता आतिदेशिती एव । वि. १३१. माणानुरादी 'युरा सुवासा. ' इति मन्त्रः ज्योतिष्टोगे। ० पदी प्रयाजानुयाला एकादशैरादा । तत्र पाने- ३२८११०१२१, पनी यूपमान बनो वे यूपो यदन्त- नियर्त यता प्राप्यते । मसाया एवादशवगुणविधिः । भा. वैदि मिनुयात् तनिदेहेत्, यद् बहिर्वेदि अनारदः १०.३११११-१२, पो प्रयाजानुयाजानां एकादशल्य ग्यान्, अर्धमन्तवेदि मिनौति अर्थ बहिवेदि, अनापद्धो सध्या सर्वसपाया। प्रयाजैादात्वन्यायः । ५५३११११-२, (ननयो) भनि म निदहति' इति । अत्र देशमान ७ पदो औषानुवधनयोः समुथितयो. मैनायरणः क्ती! | येदिवशब्देन एश्यते । तस्मादेशला 1 २१७१६ प्रेमानुवचनाधिकरणम् । ३।७१२ ११४३-४५, २ पशौ १३-१४, * पशौ यूपायटस्तरणमहिः, यूपाञ्जनाज्य प्रोक्षणं पुरोडादशधर्मः चोदकपातः । तत्र अद्भशस्ली- च लैकिकम् । यूपावरस्तरणपहियायः । ३।८।१६।३१, पधीयो जुए पोनामि' इति मन्नः । ८२।११, • पशो यूपाहुनिः । “यूपमच्छेप्यता होतव्य, न हि पशी बर्हिः साधारणमुच्यने । यदानिध्याया विधीयते । दीक्षितस्यानो जुहोति । आज्य चारणिं चादाय यूपस्या- तदेयोपसदा अमीषोमीयम्य च विधीयते । अविशिष्टाना तिरेऽनि मथिवा पाहुति जुहोनि' इति । १०१११९, वहिपा संयोग. एवेन सर्वेषाम् । ४४२११४६३०, * पौ. पशौ रशनाधी अग्नीयोगीयमवनीयोभय- चईिप: आतिध्यादेशात् अगीयोमीयदेशे नयनकाले सन- साधारणा । रसनाधिारणम् । ३१६।१०।३१, रणमन्त्रम्य च नावृत्तिा । सनदनदरण- • पो पनि धु. अग्नीध, इलामक्षविधारः । मन्माधिकरणम् । १२।११२३४६-४७, * पदो बर्हिषः यनिा - अधिारणम् । २०३२।१३, प्रोक्षणादि आतिथ्यावापि कृतेन प्रमगमिद्ध, वसाहोमः याज्यार्धान्ते रसा जुहोति । इति पृथक् न तव्यम् । १२११११९१४२-४३, * पशी विहित. १११२।१२४, पसौ मनोवामन्न पदाग्ने प्रथमो मनोता. ' इति लोहितनिरसने प्रतिपत्तिः । गइटोहिताधिकरणम् ] सूनम् । १०४२११४२. . पशो मनोडायां अधि- ११११२२७ पौ संशतहोमः यत् पशुर्मायु- गन्दा मारणात् समासस्यः प्रतीयमान. साहचर्यात्मकृतः । इति मन्त्रेण विहित. । स च मरणवेत्या भोममपि प्रतिपादयन् समुदायार्थो विज्ञायते । वा. २०१० / पाना भनेऽपि शन्दे क्यः । वि. ६८ मनोताख्यसूलस्थोऽग्निशब्दः अग्नीषोम-10 पौ सस्थिते यजमानस्य गृहे अशिवम्यम् । हनमन्त्रस्य * पगो है . २१ ·, अमिहोत्रादीनां धर्मा अग्निहोत्रादीनां धर्मा तासन्धेन नीहित्याद्यवच्छिन्नवृत्तिन्वं प्रकृती श्रुतं, विकृती | विस्तायतिदेशः, प्रकृती निरूपितरूपाणागेच या पित्ता च तेनैव समन्धेन तद्धर्मानच्छिन्नभिन्नश्यामागादिवृषि- पतिदेश इति दशमे यक्ष्यते । त्यात् । एव साम्नामपि आयीभावादिरूपाणा येन सबन्धन तदिह ऊहोपोद्धानतया कि प्रोक्षणावधातादीना अगये यस्थानगतकारवृत्तित्य प्रकृती श्रुत, विकृतौ तेषा तेनैव । जुष्टं निर्यपामि' इत्यादौ अग्न्याविपदाना च प्रकृतौ बीहि- सम्धेन तत्स्थानभिन्न स्थानगतै कारवृत्तिल्लादूहः । अन त्यानित्याचपच्छिन्नोद्देशेन विधान, ततश्च नीमग्न्यादिप- श्रुतल्द तात्पर्थमनपेक्ष्य प्रतीयमानय, तेनोले कारवृत्ति- युक्तास्ते, अथवाऽपूर्वसाधनत्वावच्छिन्नोद्देशेन, उतश्चापूर्व- त्वस्य शब्दाटप्रतीतायपि न क्षति. । मन च समन्धैक्या- प्रयुत्ता इति चिन्त्यते । बीह्यादिप्रयुक्तस्ये, श्यामा विवभाया श्रुतपशुपुरोडाशयागोद्देशाशस्य प्रस्तौ स्मारकत्व- चरी मौर्य वा ब्रीह्मादीनामभावात् पोषणादीना रोप एव, राबन्धेनाग्नीपोमदेवतावृत्ते विस्ती अनुपयुक्तान्यदेवना- न तूहः । अपूर्वप्रयुरन्चे नु श्यामावादीनामपि तद्रूपाव- विधानेन आरादुपकारसस्य समन्धान्तरेण ऋतूपकारवृत्ति- छिन्नत्वात् सिध्यायूहः । तन, यनापि आरादुपकारक- त्वात् अतिप्रसङ्गवारणाय सबन्धक्यविवक्षणम् । प्रकृतावेव स्खले न श्रुतमुद्देश्यताऽवच्छेदक, तत्रापि करणानुग्राहका- श्रुतबीहित्यावच्छिनवृत्तित्वेन श्रुतानामवघातादीना तद्भि- काऽऽक्षारूपेतिवर्तव्यताऽऽकासात्मकपारणेन यागाङ्ग- नयमादिवृत्तित्वात् तद्वारणाय प्रातिवितिपदोपादानम् । तयैव प्रमाजादिविधानात् यागत्वमेयोद्देश्यताऽवच्छेदक, प्रतिस्थनीहिव्यक्त्यपेक्षया सौर्यादिविकृतिस्थनीहिव्यतीनान न्यपूर्वसाधनत्व समप्राधान्याऽऽपत्ते. । न चैतावता भेदात् आतिदेशिकचीहिमत्सीयोदावेच अपघातादीनामूद- पारिवत्वाऽऽपत्ति , अनुवादस्य सति सभमे सनि हित- वारणार्थ यद्धर्मावच्छिनेति विशेषण, सौर्यस्थनीहिंपु तदध- । गामित्वेन आमेमादित्यस्यैशेदेश्यताऽवच्छेदयत्वात् । न तिवावच्छिन्नप्रतियोगितामचीहिभेदसत्त्वेऽपि नीहिन्याय-या अगदेशोच्छेद., अपूर्वविशेषार्थत्ये इव आमेयाद्यर्थ- च्छिन्नप्रतियोगिताकतद्भेदाभावात् । यवमाध्यविकृतौ तु न्येऽपि तद्वत् कुर्यात् इत्यतिदेशेन आनेयस्थानापन्ने ऊहाडीकारेऽप्यदोष । प्रकृती पोक्षणादीना तात्पर्यगत्या । सौर्षे धर्मातिदेशोपपत्ते. । अतन्ते यागमयुत्ता एव । अपूर्वसाधनवावच्छिनवृत्तित्वस्यैव विवक्षितत्वेन विक- तदा विमु वक्तव्य यत् प्रीह्यादिसयोगेनैव प्रोक्षणादि- तापि तेनैव रूपेण श्यामाकवृत्तित्यादसगर । अपूर्वयो- श्रयणात् श्रीहित्यादिक्मेोद्देश्यताऽवच्छेदकमिति । न च दपूर्णगासीयत्वादिना भेदवियचाया तु सौर्यस्थीहियति- बीहियागादिस्वरूपार्थवे धर्माणामानर्थक्य , तेपामध्य- म्यातिमाशड्क्य श्रुतपद निरुतभायमानत्वार्धक, अपूर्व- मिवत् पल्यत्वेन तदभावात् । न धामीनागाधान यति- साधनत्वस्य तात्पर्यज्ञानाधीनत्वेन निरुत श्रुतत्वाभावात् । रणोत्पती प्रमाणाभावेन तदभावेऽपि नीद्धादीना अन चामिपदस्थाने सूर्यादिपदप्रक्षेपेऽप्यपशिष्टमन्नस्य । प्रोक्षणादिन्यतिरेणापि जापमानतया आनयस्याऽऽप- प्रास्तत्यानपापान लक्षणे तस्येति शब्दानुपपत्तिः । एव तिस्तदयस्थैवेति वाच्यम् । शानभयपरिहारार्थ च या प्रातस्थाने ऋगन्तरस्योहः, तोहशब्दो । शोभणादिविशिणीहीमामेव कल्पितवाक्यान्तरेण यागार्थ- भात इति ध्येयम् । अथवाऽस्तु तदनुरोधेन तस्पति पद } त्यम्यापूर्थित्यस्यैव या पोधोपपली निषादम्यपतिन्यायेन प्राक्ततन्कार्यापनान्यतरपरमिति सक्षेप । (६।१११३ ) जीहिपदे यपादिसाधारण्येनापूर्वसाधन र- लक्षणाया प्रमाणाभावात् । अस्तु या मोहिपदे रक्षणा, स चोहः प्रास्तपदार्थाना प्रश्वी थट्टपापन्छिनोदेवय- तथापि राधादुपस्थितलाच विजातीययागसाधन- राबन्धित्वेन विधान, तपापच्छिन्नसन्धिन्येनैवातिदेशे श्रीहिन्वादिकमेव लक्ष्यते, न त्यपूर्वमाधनत्यम् । न च सिध्येन् , न तु स्वरूपेणैवातिदेशे, तथा अग्निपदस्य- यागस्यापि निशांतोपायत्वेन प्रोक्षगादिप्यतिरेरेगापि यातिदेशेन गै तस्यादृष्टादिप्रयोजनान्तरकल्पनया प्रयो- जायमानन्यादानयंक्यापति , यागत्वावछिनम्यापूर्ववा- गोपत्ती ऊहानापत्तेः। अत एत्रोपकारपृष्ठभावेन पदार्थाना । यन्छिनस्य वा जायमानत्वेऽपि विजातीययागना.

·अनीपोमीयः पशुः पयो अप्रीपागीयः पशुः सांनाप्य अमीरोगीपयागार्थ पस्यनः तस्मिन्निने तपाः | घि- 'दनोऽय पयसो सा, ऽऽयो धनन्यस्य सम प्रसिदनादः। सम्मान गुदस्य मनिपनिनियमोऽय दृष्टायः । दासत्तिसन्यो धर्मः सात् पयमः १२२११४८, ० अमोरोमीयसयनीयानुयायाः पगो पो ।' ज्योतिटोमे । तेषां यूपः सत्यम् । १९३३३३३-४. माह- तत्रापि दधिविकार. पयोविकारो वेति • अनीपोमीयादिपशयो ज्योतिष्टोमागम् । प्रधान चिन्ताया धन यशादृश्यात् दधिविरारत्वमेव । न च तु सोमयाग एष । वि. ३.१२. ० अभीपोमीयाद्या साधार पशुप्रभायमादृश्येन पयोधिकारपराध्या । पार- इतिकतं यता द्वादशाहे द्वादशाना यागाना अद्यमागवि- रम्य न्याप्तिम्परा अतीन्द्रियन्य आनुमानिस धेन शेप पात् तन्त्रेण वर्तव्या । अभयादीन्यपि तन्प्रेगेर। मपगम्यनागपेञ्चमा दोव्यात् । इति प्राप्ते, हृदया- था. ९।११८१३२, अग्नीपोमीयार्यत्वेन अनुशानदेश- दीना पयसश्च एकदिनान्तरिताना निकारदर्शनात् एक- प्रमोऽपि पशुधर्माणां भविष्यति । ३२३११२ । दिनस्थायित्वमादृश्य सतोगतिमत्वमारय च प्रत्यक्ष- अग्नीपोमीयः पशुः पयोविकारः ॥ गम्यमेष, इनि तासहवतावेन सागपगुमानेन एक्स्य दन. स्यान्मूर्तिसामान्यात् । ८१२।३।१५ ॥ धनन्यस्यैर बाधात् पयोविकारत्वमेव । भाष्यं-- सानाप्यविरारोऽपि दभ्नो विकार• स्यात् न्यायविन्दु -- पनत्याद्दन., इति प्राप्ते, साक्षा- पशुः, न पपस. । कुतः ? मूर्तिसामान्यात् । पनन्य मूर्ति. त्यगुषमवन्यात् पयस एवेनि सिद्धान्त. । पयो या कालसामान्यात् । १६ ।। मण्डन- पयोधर्मा स तु भवेत् ।' पशुः। भाष्यं-- पयो का पशु. विकुर्यात् ग दधि । र-तत्रापि पयो मतः।। सानारयेऽपि सद्यस्वाल: पशु, पयोऽपि सद्यस्वारम् । दपि तु पशु पयो विसरो मन । यहकाल पयोऽन्तरित तद् बहिरङ्गम् । अग्नीषोमीय पशु सानायविकारः ॥ पश्वानन्तर्यात् । १७॥ पशु पुरोडाशविकार. स्यादेवतासामान्यात् । ८।२०१०॥ भाध्यं-- पशोच पयोऽनन्तर तयत्यासत्र, माध्यं-अस्ति ज्योतिष्टोमे पगुरमीशोमीय, यो दीक्षितो यदीयोमीय पशुमारभते' इति । सन सदेदः, कि द्रवत्वं चाविशिष्टम् । १८॥ पशु पुरोडाशविकार. उत सानायविकार, इति । कि भाष्यं-- द्राल्व पशुपयमो. ममान, एगुरपि द्वयति मात 43 पुरोडाशविकारः स्यात् । कुत. १ देवतासा- पयोऽपि । तस्मात् पयोविकार. पा. । मान्यात् । अभीपोमीय पुरोडाघोऽपि शा- सरापि (मानाययेऽपि ) दध्नो विकारः तद्देवत्य एव । स्यात् घनत्वसामान्यात् । परमो वा । तद्धि साश्चात् पशुप्रभव , दधि तु तद्यपेतम् । पशुहिं साशात भाष्य-प्रोपग युरोडाशयम, पयो दर्शयति 'अम्प- पशुप्रभा, ! गतिमल च पशुपयोस्तुल्य नदधिक स्वीपीभ्यो अा प्रोपामि इनि पशु पोशनि ' इति । दचित पयसः। प्रर्यनिकरणा1१२॥ सोम-पूर्वोत्तगानायविकारत्वे एवं विशेषचिन्त भाष्य- पमिकरणमपि पुरोडाराधर्मः , नात् संगति । पशुप्रभवत्वस्य तुल्यत्वात् घनत्वस्य पनी दृश्यने । ' आहवनीयादुल्सुरेन पशु पनि क्रोनि' चाधिक्यात् दधिविध्यन्त इति पूर्वपक्ष. ! दमो धनपति । तस्मात् पुरोदाराविकारः। भाष, पयमस्नु मात्रात् पशुप्रभवत्व गतिमत्व नोभय, सांनाप्यं घा तत्मभश्त्वान् । १३॥ इति पयोवियन्तः स्यात् इति सिद्धान्त। भाष्य- सानाय्य या पार्विधुर्यात् न पुरोटाशम् । प्रोक्षणाच । ११॥

·अमिहोत्राभावेऽपि ९३ अग्निहोत्रार्थोद्धरणमन्त्रस्य प्रमाणामावाञ्च मति इति अग्निहोत्रेऽभिहितम् । या. २२२६६११७ १ मसौ भवतीत्येतदुक्तम् । अतो निमित्ताभावे क्रियमाणं पृ. ५१०. सत्या गतौ एक विधिशक्त्युपगमस्य अश्रुत कृत माति । तस्मान्न तदुद्धरण अग्निहोनस्येति । न्याय्यत्यात् गुणे विधिशक्तिः सामति इति न चेदुदरणमग्निहोत्रस्य , तस्मादत्र मन्त्रो न कर्तव्यः । अमिहोनाधिकरणे अभिहितमित्यर्थः । सु पृ. ७९.. कृतोऽपि ह्यसौ अनर्थकः इति । इदमेव आधारामिहोनाधिकरणम् । शा- दर्शोपनमे अग्न्युद्धरणे क्रियमाणे कि अग्नि- र अग्निहोत्राभावेऽपि दीक्षितस्य अन्यत्र गमने होनागभूतः उद्धरणमन्नः 'वाचा त्या होत्रा इत्यादि: प्रसक्ते समारोप्य अग्नितव्यः ।। प्रयोगन्यो नेति सदाय. । तत्र 'दार्थऽप्युद्धृते यहाप- दीक्षानिर्मोकात् पूर्व प्रयाणपतक्तौ अग्नीना पात्रान्तरे मिहोत्र प्रवर्तते । साधनावप्रयुक्तश्च धर्मो नाङ्गमपेक्षते ।' स्थापनेन सह नयन स्यान समारोपः,' 'प्रातरमिहोन तेन अमिहोनानगभूतेऽप्युद्धरणे तदुपकारस्त्वमाने हुन्या समारोपयेत् । इति विधिना समारोपस्य सौनाम- यागार्थयोदेविषयसोः प्रणीताधर्मा इव कर्तव्य एव मन्त्रः ण्यमिन्यायेन (४।३।१२) अमिहोनाङ्गल्यात् । दीक्षितस्य कालमनारस । कालस्य गुणत्वेनासमवेऽपि मन्यस्य चामिहोनाभायेन तदयोगात्, इति प्राप्त, समारोपणस्या- पोऽन्याय्य । ( एउमुद्धरणस्यानहन्त्रेऽपि उपकारकना- मात्रेण मलमातिरित्युक्तम् । इदानीं अजमेवोद्धरण इति मिनयनोपायत्वेन आनन्तर्यमात्रेण यास्तोष्पतीयहोमस्येव अग्निहोत्राङ्गत्वे स्वीकार्यम् । तथा च सुतरा मन्त्र. प्रयोज्य. इति पक्षान्तर- अमिहोनाभावेऽपि समारोप्यैवामिनेय, । सकर्ष. ३।२।३१ माह- ) अथवा उद्धरणमप्येतत् अग्निहोत्रस्याप्यन अमालेऽपि नियमाण, अन्यथा अमिहोनस्य प्रणयनलो- अमिहोत्रार्थोद्धरणमन्त्रस्य दर्शपूर्णसासार्यो- पात् वैगुण्य स्यात् , इति प्राप्तेऽभिधीयते , काले द्धरणकाले नानुष्ठानम् ॥ स्वस्वनुपादेये ग्रासे कर्म विधीयते । साङ्ग, तस्मात्तु कालात न तूत्पन्ने यस्य चोदनाऽप्राप्त कालस्यात् ।। प्राक् नाधिकारोऽस्ति कर्मणि ॥' अनधिकारिणा च ९४८॥३॥ क्रियमाण निष्फल स्यात् । तस्मात् नापाने काले अमि- भाष्यं-- अस्त्यमिहोने उद्धरणमन्न 'चाचा त्वा होनाड्गमुदरण तन्मन्त्रो वा कर्तव्य । ९४१९, होता, प्राणेनोगात्रा' इत्येवमादिः । तत्रायमर्थः साश सोम- अन्यार्थोद्धृतामिनाशे मायश्चित्ताभावेऽपि यिक , यत् दर्शपूर्णमासाथैगोद्धरण मिते, किं नप अन्यार्थोद्धरणे मन्त्रः स्यात् इत्युत्थिते (प्रत्युदाहरण-) मन्न कर्नभ्यो नेनि । कि प्रास १ दर्शपूर्णमासार्थमपि सगतिः । कालस्य याप्यनत्य, तथापि नागान्तरवत उद्धृतेऽमौ अमिहोन हयते एव । तत्र चेन्भन्यो न | विधिप्रसादुपादेयत्वम् । ततश्च काले प्राप्ते तत्सयोगिन क्रियते, अमनोभृते अग्निहोत्र प्रवर्तते । तस्मान्मन्नेश पुरुषमधिकृत्त फर्म चोयते । पर्मचोदनया चाङ्गानि तदुद्धरण कर्तव्यम् । अथोच्येत , कालमावे विगुणत्वात् प्रयुज्यन्ते, इति कालान् प्रागधिकाराभायात् अनधिका- उद्धरण, नामिहोत्रम्येति । तन्न ! कारमान पगतम् । रिमा क्रियमाणमनर्थक, इति अपाहे काले त्रियमाणस्या- उद्धरण तु विगुणमपि अमिहोनस्य भविष्यतीति । एष चेत् । साभावात् उद्धरणस्य अनावमादाय मन्वयाप्त्युपपादको समन्त्रक क्र्तव्यमिति । एवं प्राप्ते ब्रूम । परार्थमुत्पन्ने- द्वितीयपूर्वपक्षप्रकारोऽनुषपन्न । तथा च अङ्गत्वाभावेन ऽयो यस्यामिहोन प्ररर्तते- चोदनेति कर्म चूमन तत्र उपशरक्तामात्रेण साधननिवेशी मन्त्र. प्राप्यते , मन्त्र वर्तव्य इति । न तदग्रिहोत्रस्योदरणम् । अत इति प्रथमपक्षोऽपि अनुपपर' परखीये उद्धरणे न कर्तयमिति । उच्यते , नक्त विगु- स्वाभाषेऽपि मन्त्रः उद्धरणाशवादेव प्रयोगः । जमुद्धरण अमिहोनस्यैर मविप्यति, न गुणाभावे प्रधाना- कालमाये । उधरणे झर तदा भूतमन्वेऽपि भावोऽपीति । अनोच्यते । न गुणः बाल:, निमित्त- अधिकाराभावात् अधिकारिण प्रति अभूतगन्यानुष्ठा- . - ·। - अनीपोमीयपशुपुरोडाशस्विष्टकृति १०२ अनीपोमीयपशुपुरोधाशस्विष्टकृति नागमात् प्रसशाभावेऽपि प्राकृतस्य पशुश्रपणम्य पुरो- | उत सर्वत्रैप गुणोप इति । कि प्राप्त ! स्विष्टकृतोऽमे: साराश्रपणस्य च कार्यभेदाभावेन शामित्रम्य च प्राकृत- सगुणस्य गुणोपे धूयमाणे ब्रूमः । यनोच्यते गुगलोपः, कार्यश्रपणे इष्टसामर्थ्यात् अति प्रसनः इति पिरोयाराहा- तर स्यात् । यागे चोच्यते अमिं यजतीति । यागे निरापरणार्थमिदं अधिकरण इति संगतिः । सूने इतरस्य गुणोपे उच्यमाने यदि सर्वनिगमेषु गुणलोपोऽध्या- गाईपन्यस्य पोरोटाशियविधिना प्रयुक्तयात् इत्यर्थः । सीयेत, अश्रुतं करप्येत ! यावाश्च श्रुतस्योराणे दोषः, वि-अभ्यः पशुपुरोडाराः शामित्रेऽमायधोदिते । तापान अश्रुतकल्पनायाम् । तस्मात् यागे एव लेपः शालामुखीयनाम्ना, ऽऽय: पशुतन्यगवत्वतः ।।, अपण | स्यात् , न सर्वेषु निगमेप्विति । विहित गार्हपत्ये सोऽन प्रयुन्यते । प्राग्यशपूर्वभागे च सर्वस्य वैककात् । ३७ ॥ होमपैगुण्यहानये ।' भाप्यं सर्वस्व वा निगमस्थम्यापि विष्टकृतोऽगि- भाट्टः-- दैसे 'शामिने अपनि ' इति विहितः । शब्दस्य गुणो टुप्येत । कुतः १ एस्कात् । नैप स्पिष्ट- पशुपाके शामित्रोऽग्निः पूर्ववदेव (पशु-) पुरोडाशपाके धागे एव गुणो टुप्येन । कि तर्हि ! यागप्रयोगे । न प्रसन्यते, किंतु आतिदेशिकगाई पत्यकार्ये 'शाग कथ?' अग्नि यजति ' इति प्रयोगवननः एप शब्दः । मुखीय एवात ऊमै गार्हपत्यो भवति । इति वचनेन । सर्वस्मिन् स्विष्टम्यागप्रोगे टुप्येत । अन्येऽपि हि विहितः शालामुखीय एव । न चास्य सामान्यवचनत्वात् । स्विटन्निगदा. शिष्टयागे एव । तस्मान् सर्वत्र रोपः अङ्गप्रधानसाधारणपणानुवादेन विहितशामिण शारा- इति । मुखीयनाधोपपत्तिः, दामिनाब्दस्य गमनसरन्ध्यमि शा-- असीपोमीये पसौ पशुपुरोडाशः । तत्र चोद- वाचिन्वात् श्रपणम्य शमनरानन्धावगतः, तस्य च पद्या कमातस्य स्विपटनो गुणलोपः श्रुत्त: 'अग्निं यजति । थेर सामानाधिकरण्येन सरसत् पशुश्रवणोद्देशेनैव भामिन- इति । निमय प्रधानमारे गुणलोपः उन सर्वेषु निगमे- विधिप्रतीतः। विति । प्रधानमाने यजनीति लोपवणात् अवशिष्टेषु न्यायविन्दुः--पशी शामित्रोऽगिः पशुश्रषणायः । । निगमेयु प्रतियत् स्पिष्टद्गुणयुक्तमभिधानं, ( इति अत. पुरोधाशोऽपि तर अपयितन्य, पगुनन्त्रोपजीवि- । प्राप्ते, उच्यते ) प्रयोगे एव निगुंगारधिः इति सर्वर इति शहायो, पशुश्रपणेन पुरोडाशस्योपकारा- | गुणलए । १०४९ साभात् पृधम् श्रपणे याये, गाईपत्ये एव तत् कार्य, सोम~ पूर्वत्र स्विच्छन्दमयेऽपि इद् अस्वि- अन्यथा धैगुण्यात् इति सिद्धान्तः । दिन्दर निगमेपमिधान इत्युत्थितः संगतिः । मण्डन- 'शामिनादौ पचिरौपधन्य नो ।' च' तथोनरस्था नतो.' (१०४११३६२५) इत्यत्र शंकर-- 'दामित्रो न पुरोहादो। यस्तपूर्यादिशब्दस्य प्रयोगान्यप्रमुसेन सनिगमेषु वक्त- कू अमीपोमीयपशुपुरोडाशस्विष्टकति त्यागे व्यम्योन यात हापि मोगार्थत्वम्य तन एव सिद्धत्वात् निगमेषु च विष्टकच्छन्दलोपः । क्५ प्रधानमात्रायत्यागना इति वाच्यम् । भावनान्य- सगुणस्य गुणलोपे निगमेषु यावदुक्तं स्यात् । यतो हि प्रयोगान्वयतमोत्ता, इह च भावनान्दरवी. १०॥४॥१८॥३६॥ कारे मारनोदेदोनागिरिधे. धातोः अत्यन्ताराप्रम- भाष्यं-- अम्ति सोमे पशुरापोभीयः । तत्र श्रूयते मात् धावानुनादेनर अमिरियिरतय. इति पूर्व- 'अमीरोमीयम्य यपया प्रचर्य अग्नीशेमीय घगुएरोडाश-मोत्थानम् । धान्वयम्पायये सनि आनक्यान् पारा- मनु निर्वपान ' इति । तम विष्टपति गुगोपः श्रूयने र्थमपि अन्य मापनामुद्दिन्येर विधान म्यान र अमि मजति' इदि । तत्र ममयः, कि पागे एप सिष्ट- स्यागयेन विद्वान्तः । सूत्रार्यस्तु-प्रती सगुणस्य हता गुणगेपः आशिष्टेषु निगमेषु यथाप्रातिमार., विकृतो गुणोपे निगमेषु मध्ये यारदुत पर प्राने , त्वात्, ·अनीपोमीयपशुप्रांग्भाग अनीपोनीयपशुपम्भिाग नियमः पदार्थमयुक्तः इत्युक्तं ( १९१२ वर्णकं २ ) एव- पदार्थान् शक्नोति यदितुम् । श्रुत्या मागरचन एए प्री- मिहानि । श्रुतिनिर्देशात् इति । श्रुतेन यास्येन संत्र- यते । अवरोधारगमात्र प्रान्भागमाह । इतरन लक्ष- धमभिप्रेग श्रुतिमाह । अधया पदार्गावेण सध्य- गया, पदार्थान् यदि सचयेन् । मानो लक्षणया, परमापूर्येण तु रक्षित रक्षणया मंगध्यते । अत्र अन्ध: 'अथापि अर्थादपदशेषोऽयं यज्ञम्य प्रथमं पदा: (स्यापूगि लदाणीयानि ) ते ( लक्षितैः । इति स्यात् तथापि प्रादेशमा श्रुत्या धर्मेश संबध्यते खापर्वः ) अपूर्वाणि, तेः परमापूर्वमिति । एवं च इति (माप्यम् )। कोऽर्थः १ प्राचीनशब्दमुद्दिश्य आ- लक्षितलक्षणां अभिप्रेय स्वगा श्रुनिमाह । अथवा पुर्व विधीयते । तर याद अमीनोमीयगन्देन विशेध्येत अमीपोमीयः पदार्थः, स च उपरितः प्राग्मानिनः पदा- प्राचीनन्दः, ततो वाक्यं मिटोत, तस्मान्न विशेष्यते । र्यान् बुद्धी उपस्थापयति, न यज्ञभागम् । तमभिपेय कस्य तर्हि प्राग्भागः १ विपरिवृपोनिष्टोमस्येति । श्रुतिमाह। अनुवादश्च तदर्थयत् । २२।। यज्ञस्य या संयोगात् । २१ ॥ भाष्यं-- अनुवादश्च तद्देश्यपदार्थ स्यैव भवति । भाध्यं वाशब्दात् पञ्चो विपरिवर्तते । नैतदस्ति । सरा का एपा यशम्य यत् प्राचीनममीपोमीयात् ' इति । तद्देगानां धर्म इति । कम्य तर्हि ! परमापूर्वस्येठि । सरा नाम छमगतिः । यथा शनिप्राहकस्य शनि कुतः ! तन्मयोगात् । तल्मयोगी भाति यस्य सयोगः। जिघृक्षतः छद्मना गतिर्भवति । शनैः पदन्यासः, दृष्टि- सरा या एपा यज्ञस्य यत् प्रावीनमग्रीयोमीयात् । प्रणिधानं, अान्दकरणं च । कथमनवयुद्धः शनिबे- इति । यज्ञस्य यत् प्राचीन इति समन्धः, न ' सरा या तेति । एवमिहापि अननयुद्धमिव ग्रहीतुं यज्ञं प्रच्छन- यज्ञम्प ' इति । कुतः ! प्राचीनं विशिंपन् 'यज्ञस्य गतिः उपाशुल्यं नाम । यया शकुनिपादकस्य यस्मिन् देशे इति वान्दो विधिपदशेषो साति । तनः प्रवृत्तिविशेष-शन. पदन्यासः, न स तद्देशार्थः, अपि तु तद्देशाभि- करो भविष्यति, इतरथा अर्थवादशेषः सन् अनर्यकः गतस्य रायुनेस्थेन क्रिश्ते । एवमिहापि उपाय न तद्दे- स्यात् , 'बादमात्र अनर्थकं (१२२१२०१९)' इति । शाना पदासाना अन गिते, तदेशाभिगतमा यशस्या- 'प्राचीनं ' इति च यशभाग श्रुत्या पदति, स्भयति न गम्यते । यस्तु सराशब्द यज्ञविशेष्यं मन्यते तर च सद्भतान् पदार्थान् । श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुति- मुनरामर्थवादः परमापूर्वप्रयुक्ता दर्शयति । यशस्वैपा न्यांपा स्यात् । तस्मात् माग्देवास्यैर धर्मः । तेनास्थ सरेति । यथा नः सरा एवं यज्ञस्येति । थुत्या संमोगः, न अाग्देशगताना पायांना, तैरव्य स्व- प्रणीतादि त्येति चेत् । २३ ॥ पाया संस्थ: स्यात् । अयापि अर्थवादपदशेषः यज्ञस्य भाध्यं-- इति यदुनः ( २० सूरे) दत् परिहत. इति स्यात्, तथापि प्राग्देशः श्रुत्वा भर्मेण सबध्यते । प्राग्देशगताः पदार्थाः समगया, इति यरपयुक्ततै न्याप्या । अपि च प्रत्यक्ष अकारः परमापूर्वस्य सत्यते। टुप्-प्रणीतादि तयेति चेत् इति प्रत्यनुमापश- यत् प्राचीनममीपोमीरात् तदुपाशुश्न शिथित्मनः मवरन अखिनः मुख बत्तान्तं मौयमहः निर पनि। न यज्ञस्याश्रुतित्यान् । २४ तस्मात् परमाप्रियुक्त पाशुचमिति । माध्य- नैतदेशमा नदेदापदार्थप्रयुनतेर म्यान्, न हुप्- न यशदा सराशब्देन सवयते अमवृत्ति- परमापूमानतेनि । मात्र पटााना यहभागविशेषता विरोषरयात् । यस्मात् प्राचीनाम्देन मध्यमानः | वाग्यममम्य तादत् गम्यते, यज्ञम्याश्रुतियात् । नाम मवृत्तिविशेषकरो भवति । तेन याण २: माभागः, सबन्धी यशान्द, ध्यते । तस्पाय धर्म उपआयुर्व विधीयते । न च प्राचीनशब्दः । टुप्-'म परम्भूतियात् ' इति परिहारमतम् । व्यम्। मूखम्।

·अग्नीपोमीयः अग्नीपोमीयः अग्रीयोमीयपुरोडाशधर्माणां आग्नावैष्णपादौ द्विदैवत्ये | स्वधितिना वा क्रियते । के. पशोः धर्माः सानीया- अतिदेशः द्रिदेवतात्वसामान्यात् । भा. ८१३।१।१-२, दिषु अतिदेष्टव्या: । दैक्षन्यायः । भा. १६६१३, * अमीषोमीयपुरोडाशविकारा अपि सोमादू मनि- पशोः विशसने 'स ते वायु तेन गच्छता' तुमर्हन्ति । ५१४१८/२५. * अमीयोमीयपुरोडाशविक- इत्यादी नानुषट्रोण मन्यक्तृप्तिः । २।१६१७४९, तित्य आमावैष्णवस्य द्यावाभिव्यस्य च पञ्चाक्षरत्य * पोः साने अमीपोपीयः पुरोडाशः , अनुन- साभ्यात् । सौमेन्द्रचरो: सौम्यचरोश्न सोमराबन्धात् । ध्यायाः स्थाने मैनाररणी पयस्या' इति श्येने पुनर्वच- बाल, पृ. १२०. * अग्नीपोमीयवत् । यथा नम् । तत् द्वे स्थाने शून्ये दर्शयति । ३।८।२१।३९. अमीषोभीयपुरोडाशः सोमादूचे तथा सानाथ्यमपि * पशोः हिंसायाः त्वङ्गत्वेन ऋतुफलस्वर्गव्यतिरेकेण सोमादूर्ध्वम् । भा. ५।४८. फलान्तरामायात् नानर्थन्वम् । वि. १११॥२. पशी अग्नीपोमीयः पशुः अनिष्टोमे । के. * थनी- अभ्यूनी होनुः फस्नेडाविकारः । भा.१०।७१४।१२-१६. पोमीयः पशुः उत्तरवेद्या क्रियते। वि. १२।१।२०. • पशौ अधिगुऔषः । एतद्विषयकं सर्वं अधिगुप्रैपबिन्दी * अग्रीषोमीयः पशुः कृष्णसारङ्गः ' कृष्णसारङ्गोऽीयो- दृष्टव्यम् । के., . पशौ अनुयाजाः एकादश । तेच पश्चिडाप्राशनोत्तर परिध्यग्निसमार्गानन्तरम् । के. मीयः' इति विधानात् । मीन्या. ७ अमीयोमीयः पशु: छाग एव। छागपगुन्यायः । भा.६८1१०1३०-४३, पशी अनुयाजार्थस्य प्रपदाज्यस्य धारणाथै पानं भिनम्। ** अग्रीयोमीयः पशुः देक्ष: इत्युच्यते दीक्षासन्धात् । पानभेदन्यायः । भा. ५।२१८५१६. * पशौ दैवतान्य- ८।१।६।१३. * अमीषोमीयः पशुः दीक्षासु सोमय- बदाय न तावत्येव होतव्यं, मौविष्कृतान्यबद्यति । सौवि. समीपे समाम्नायते । वा. ३६७११८, * अग्नीपोमीयः । एतान्यरदाय न तावत्येय होतयं ऐडान्यवद्यति । इति पशुः व्यक्तचोदनः, सोमस्तु अव्यक्तचोदनः । व्यक्तवं च वचनान् प्रधानदेवतार्थानि, पिएपदयानि इटामक्षणार्यानि ट्रन्यदेवन्यपत्ता । 'अमोपोमाय पशुं सोमेन यजेत' इति । चेति विविधानि अवदानानि तेनैव क्रमेणानुशीयन्ते । भा. ८५१२, अमीयोमीयः पशुः सद्यस्काल:, वि. ५१२१६, * पशी आधारः 'सुच्यमाचार्य जुह्वा पशु- न तु पहकाला। दाराशर६. ७ अग्रीपोमीयः पशु. { मनक्ति' इत्युक्तः । ८१११५. ४ पटौ आलम्ममन्त्राः सवनीयादिपशना प्रकृतिः इति अष्टमेऽप्युक्तम् (८५११६)। 'स ते प्राणो वातेन गच्छता, समङ्गानि यजत्रैः, स यश- वि ९११११७, * अमीपोमीयः पद्य: सौत्यादनः पतिराशिया इति । अत्र द्वितीयमन्त्रे अध्याहृतेन प्राचीने औषवसथ्येऽहनि अमेः सोमस्य च मधुपर्थ गच्छन्ता' इति पदेन व्यवधानात् तृतीयमन्चे प्रथम- कियते । के. 'अग्नीषोमीयं पशुं' इति एकत्व । मन्त्रस्थ ‘गन्यता' इति पदं नानुपजते । म्यवायाधि- विवक्षितम्। पश्वकरपाधिकरणम् । भा. ४।११।११-१६, करणम् । भा. २०१११७४१. * पशौ वपयाजा. (उपय- * अमीयोमीयं पा इति लिङ्ग विवक्षितम् । लिंगा- होमाः) । अग्नीश्रेण शामिलामेरगरेषु अनरम्या वेदि- धिकरणम् । ४१६/१७,अशीयोमीयं पशुमालमते' श्रोण्या वहि.स्थापितेषु पसोः गुदकाण्डस्य एकादशवण्डान् 'सोमेन यजेत' इति आलभनयागी अपूर्व कर्म प्रतिप्रस्थाता एकैफेन अनुयाजेन सह एकैकं इति रीत्या विधीयते । पशुमोनाभिरणम् । २।२।६।१७-२०.४ अग्नी- मन्त्रैर्जुहोति वसाहोमहकन्या हस्तेन वा । के. पशौ उप- घोमीयस्य पशोः अञ्जन सूपानुनिष्पन्नप्रथमशफलरूप-याजाः । गुदेन उपयजनमानातं ' गुदेनोपयजति , प्राणो वै स्वरनाशे येन केन चित् काठेन पर्तयम् । तेन मोक्षगादेः । गुद.' इति । प्रतिपचिरिय उपयुक्तशेपत्यात् । उपयाज- सर्वथत्व प्रमाणाभावात् न स्वरुः तेषां प्रयोजकः । माह रामुख्यन्यायः भा. १२२४१४१८,* पदौ एकादशमिरेव ४.२२१. * पशोः अञ्जनं, 'मुच्यमाधार्य जुहा पगुम- | अ यांगः । १०१ १२३, पो दीपूर्णमासान्या चोदन नक्ति' इत्युक्तम् । वि.८१५. * पशोः अञ्जन वरुणा जायन्याः आज्येन सह पत्नीसयाजेयु विक्ल: प्रातः। मी, को १३ - - ·. अप्रोपोमीयपशुप्रारभाग अग्नीगेगीयपशुप्राग्भाग विशेषगपिनोः नासि साध्यराधाभार । तस्मात् दीर माह- सोने 'त्सरा या एका यशम्य तम्मात् गोयादिशु प्रमानेषु विकल्पः प्राप्नोति । उच्यते । दीप- यविचिन् प्राचीनममीपोमीयात् तेनोगगु चरन्ति ' जीयादिभि. धर्मोगत्तमेव प्रधानम् । यविपिच्छन्दे न झुंतम् । तर उपामुलं कि ज्योतिष्टोममपन्थ्यमीयोमीय- विशित्तः । नाच, पोवासेन अपणोंपातो प्राग्भागधर्मः सन् तीयपरमापूर्णप्रयुनं, उत अग्नीषोमीय- बाध्यते । ' उधैः शायण ' इति करणविभक्ति निर्दे- प्राभागार्तितनपटाधाः सन् वत्तवन्यामन्तरापूर्ण- তার মানুষ তার। उपआपसन्सु ' इति प्रयुक्त इति चिन्ताया. विधेये आगने उद्देश्यसमर्पर- औचिन नित्यानुादोऽयम् । सायन् तच्छन्द. इत्यदिगदम् । स च पूर्वप्रत्रगन्नामीपो- यदेतत् प्रयोजनं वर्गित, देशप्रयुत्तत्वे अस्योपार- मीयामाग्भागमेव पराशति, न तु पदार्थान् , प्राचीन- वस्य मायामिहोनादिपु प्राप्तिरिति । तन्न ! तेषा नाम्ना शब्दस्य आरत्यधिकरणन्यायेन (११३१९) प्राग्भाग- अन्यः स्याः प्राप्नोति, चोदनोपाययम् । नोदकाच मायाचित्वात् , एक्वचनप्रयोगेश भागस्यैव तदुत्तस्य नामधे यसरन् । तस्मादन्यन् प्रयोजन अनामयुक्तम् । तच्छन्देन परामर्शाच । अत एर एकैनैव तसब्देन पुरनादुपरादा सौम्येन प्रचरन्ति, अन्तरा पाष्टेण, उप- उद्देशसमर्पणान् पूर्वपक्षे सिद्धान्ते वा अग्रीपोर्मापादे-ि रिटाद् वैष्णवेन' इति । शेषणत्वेऽपि न विशिटोदेशः । न च माग प्रति शा- लिमिदमुपागुष सोमयागस्य यः प्राग्मागः अग्रीमीय, अवधिल्वेन विशेषण, यज्ञश्च प्रयोगद्वारा तद्धर्मः सन् परमापूर्वप्रयुक्त, ततश्च विकृतिषु तद्भागार- सन्धित्वेन । अत एव यशपद न सरारान्दविशेषण, म्भके अप्रास्तेऽपि पदार्थ ऊहित य, उत अनीपोमी- अप्रवृत्तिविशेषारत्यापत्तेः । अस्तु वा तसालदेन पर- यान् पयो: ये प्राचीना: पदार्थाः दीक्षायादयः, नेपा धर्मः तदपान्तरापूर्वप्रयुक्तः, ततश्च अप्राते पदार्थ यूपा- सदस्यय विशेषण यशदः । तथापि प्रतत्वात् धानात् यज्ञस्य उग्रगतिः इत्येवमांड्गीवारेण सरा- घटस्मरणधिमान् मोहितय इति मदाय । अग्नीपो. भागो यज्ञमाधी एव । आवश्यक चेद सिद्धान्तिनो- मीयात् प्राचीनानामझाना उपाशुत्व इति सिद्वान्तः । ऽपि, अग्नीपोमीयाधिस्यनप्राग्भागपतिपदार्यरयस्यैव सोम---- मनिपातिना अपूर्वप्रयुत्तो व्यरस्थापिते तप्रमदात् तन्मते उद्देश्यताऽवच्छेदकत्वात् । तत्र च पदार्थाना. सनिपातिविशेष असन्तरापूर्वरक्षणा- पूर्वविशेषप्रयुत्तर व्यरसाप्यते इति संगति.. मनुनेः लघराध अमीरोनीयापधिरयज्ञमाग्मागरमेय सूनार्यस्तु-भाग्मागरुपदेशसरदमुपाशुन तद्भागतिपदा- उद्देश्यना यच्छेदक, तदचिमोद्देशेन उपागुराविधिः । धाना धर्मः स्यात् श्रुतिनिर्देशात् । अयमर्थ., शचीन- मागे च उपाशुल्बस्य साक्षात् अमरन्धात् , तदारम्भक- शब्द. साकारल्यान् अपश्य निराकाक्षीय । तत्र पदार्थानमन्नागा द्वारत्व योग्यालरम्पम् । उद्देश्यस्य च यजगदेन श्रुतेन निराकाझीरण न समाति, सरा भागस्य स्वरूपे आनर्थक्ये प्रसत्ते, भागजन्यापूर्वसद्भारें शब्दसन्धित्वातस्य । तच अश्रुतः अन्यो यशशन्द, प्रमाणामागत् दीशणीयावानियगन्यायासमवेन (९:११२ कल्पनीयः । तस्मात् श्रुतेन अग्नीपोमीयशब्देन निरा- वर्णक २) मागसन्धियतनत्यपरमापूर्वसाधन रमेय भाग- काइनीनियने । नतश्र अमीषोमीयस्थ अनश्यवित्वेग | निष्ट लक्ष्यते इति परमापूर्वमयुगागुलम् । एव च उपा- प्राचीनशब्दम्य अवयारणमागपरत्वासभात् माग- गुत्वस्य दृष्टार्थत्व मपद्यते । अनीषोमीयारधि उपागु. पतिपदार्थपरत्वावश्यभावात् तदनं उराशुल तदर्थ- करणे अमामायेन सोन्येऽहनि गहुस्नय्यपदार्थाना अधि- प्रयुक्त तस्यापूर्वस्य ते मागसन्धिपदार्थेषु मावात् इति। शेर्पण करणान् । एव च तत्तपदार्थधर्मत्याभावात् नद्रा- वि-- 'प्राचीनोपायुताऽपूर्व परमेऽआन्तरेऽपि । गारम्भरे विकृती अपूर्वेऽपि पदाथै दवहोमादो उपायु. वा, यश्योगादादिमो,ऽन्यो देशमन्धश्रुतल्यता बस्योहः । इनरया तचापदार्थावान्तरपूर्वप्रयुक्तले अगा- ·अग्नीषोमीयः अनीपोमीयः , आज्य- अय सामान्यरूपः पर्युदासविषयका व्यावृत्तविषयः । निमन्थ्यः अपर अन्योः प्रकृतिविकारभारो अम्मनुज्ञाविधिः । पृ. १७, . पशो नास्ति व धर्माणामनिदेशः । अग्नीपो- 'सस्थिते यजमानस्य गृहे अशितव्य इत्यनेन 'गीतराजको मीयपशुगतः सधर्मकः, अग्निचयनगतस्तु शास्त्रीयधर्म- भोज्यानः' इति विरुद्धम् । तत् प्रमाण क्र्तृसामान्यात् रहित. । ( अयं पशुपोषणोत्तरम् ) ३१८. इन्येव प्राते ड्रमः । बुभुक्षमाणाः के चिन् भीतराजकस्य | - पशुधर्मा अवान्तरापूर्वप्रयुक्ता एवं भोजनमापदि कृतवन्तः । तत एषां स्मृतिरित्यागम्यते । ज्योतियोमपरमापूर्वप्रयुक्ताः । के. - पशुपाशमो- अतो न सा प्रमाणम् । भा. १।३।२।३-४. चने एकरचनान्तबहुवचनान्तपारारान्दघटितौ मन्त्री * पशौ सूक्तयाकपः दार्शिकः 'अग्निपद्य होता- द्विपशुकाया विकृतौ द्विवननान्तेन ऊहितन्यो । रमणीत' इत्येव विकृतः, पुनः सरनीये पशौ विक्रियते { भा. ९१३१४११०-१४, * पशुपाशमोचने मन्त्री ' अमिमय होतारमणीताय यजमानः सुतासुती । इति। शाराभेदेन भिन्नौ एक्वचनान्तबहुवचनान्तौ पाती, डप्. १२।२।१२।३१. * पशौ स्थाण्याहुतिः स्थाणौ । तमोर्विक्स्पेन ग्रहणम् । पहुवचनेन तु पाद्यानयरगतरहुलं स्थावाहुति जुहोति' इति श्रूयते (स्थाणुः छिन्न- लक्षणया प्रायम् । यहुवचनान्तस्य प्रारणादुत्कर्षों न. वृक्षम्य भूमी अपशिष्टं मूला)। भा. १०१।६।१०.} कार्य. । वि. ९३५, पशुपुरोडाशेन * पशो स्वरः उचैटल अवान्तरापूर्वप्रयुक्तः 'उच्चै- सवनीयादिपशुपुरोडाशस्य प्रसङ्गसिदिन भाति । रमोधोमीये' इति वचनात् । वि. सशर वर्णक २. पृथगेव स पर्ननः । भा. १।२।२।८-१.. *पशी सरनविभागस्तरेणैव 'मन्द्रया पशुपुरोडाशस्य पौर्णमासगतासीयोमीयपुरो- भागान्तं ' इत्यादिप्राकृतस्वरप्रतिप्रसमः । सनविभाग- } डाशविकृतित्र इति धूर्त स्वाभ्यादेशक्ति: उपेक्ष्या । तुल्य वा साह्न प्रयोग या विभज्य मन्द-मध्यम-बाल. पृ. १२१. - पशुपुरोडाशे आज्यभागी उत्तमोचारणसपादन कर्तन्यम् । पा, ३१३।२।१ पृ. । वर्तमी । पौरोटाशिवायभागन्यायः । भा. १२१११२३, ८१२. * पशी स्वरुः छेदनादेर्न प्रयोजकः | भा. • पशुपुरोडाशे पादाकमेव नत्र प्रसध्यते । ४।२।१११, ५ पगी स्वरुः परसों, न यूपाङ्गम् ।। पशुपुरोदावधिारणम् । १२।१११११-६ , " पशुपुरो- ४।४।२०।२५, ४ पशौ स्वरुः यूपमनुनिष्पन्नौ ग्रहावय. । डाशतन्न अभिचयने अनुनिर्वाप्येषु देवमुवाहविःषु ४/२।१।३, . पची स्वरोः पानयाधै नरेण भवति १२।३।२।३-८, पशुपुरो- प्रवृत्तम्य सोमान्ते प्रहरणम् । १९६३३४८-१२. • पौ। हाशयागः पशुदेवनामारकः । पशुपुरोडारा यायः । हदयस्याप्रेऽचयति, अथ जिवायाः, अथ वशम,' १०१११९११९-३३. पशुप्रयाजादिभिः रति हृदयावादलमेर सम्म प्रजापवि. प्रसुपुरोडाशयोमा. ४११।१२. * पसौ 'हृदयस्यानेऽययति, अथ जिव्यायाः, पशुविकाराः इतरे पगर । अमीषोमीय- अब वक्षस: ' इत्यत्र आलभनिः अपर्वम्य कर्मणो विधा- पशुश्च दर्शपूर्णमासविकारः । 'यो हि प्रकृतिभूत. यकः, न तु अपद्यतिचोदिताना कर्मणा समुदायस्यानु- पाना स दर्शपूर्णमासविसले मानि । इतरे तु प्राणि- वादकः । गा. २०१७-२०, * पयो दृदयम्या-यन्वसामान्यात् तसियः' । घा. २६११९, मेऽस्थति इत्याधर यतिना पगुरोकारो विधायने । * पशुविकारा: निरुद्धपवादयः । ३ ।। पशुविका- २।२६।१७-२०, ५ पो हृदयादीनामेव अपदानस-रेणु यान-पयोरत-तपमा अगमन, सिद्धान्ते प्रयोजनम् । न्धितया भूयमानाना हविट्वेन तदितराश्यताना हरि- 15६. . पश्वीः पशुधीः । पशुभमाधिकरणम् । धारिमामा । हृदयादिन्याय. । १०१२।३-९, भा, ३६१८-२३, परसायनानि पशरोडाशेऽhि • पशुगवनिर्मध्यः एकः, अमिजयनगनेटमााच उपयुर्वन्ति इति न पृषा कन्यानि । १२१।१-१६. 0 .

·अमीषोमीयपश्यादी अमीपोमीयपश्यादी प्राप्यते । अतिदेशान्यनेन प्रानिराहित्यम पापूर्वत्वस्य आमये मार्ग-- न त्वेतदलि इनिर्नव्यता न प्राप्यते, सिद्धान्तेऽपि इध्यमाणगात् , नोदाहरणं मातापिररणम्य 1) | फमांन्तराणीति । प्रधान प्रायनमगरायुक्त, तपाभूतमा- शिामा च (पोगीयादीनां प्रारतेन) विध्यन्तेन । यमपि वैनं स्यात् । उनलत् नियन्तो था प्रतिय- ( वाक्यशेपतया परिपतेन) धर्माः प्राप्नुवन्ति । चोदनाया मातते तथाहि रिगदर्शन ' (७४।१३१०) स्यं गायः १ उच्यते । या भारतमगं इति । तम्य मातम्य यर्मयो विधिः परवेषु स्मंसु येषु विनी भूपते , तदेर विकृषिः निराशाक्षयात् विदुपरस्यने । तस्मात् मयों वैश्तो विधिः पूर्ववान पर- म्वीकरोति । यथा गृहमेधीये आग्यभागश्रवणम् । निः अविशेषात् प्रवर्तितः चोदवादवगम्यते । धूयते वाम पारतमग 'मा प्रयाजाः' इति । तस्मादिहागि प्राती इतिर्तव्यता तस्मात् तेनै। अन्य निराशय रमेधीयवत् । अधि- यदुयते प्रमाजादिभिः निरावासलात् मारती इति- पानामुरपत्तिः ( सूक्षे ) इति, मानाना निवृत्तिः इत्य- पर्तव्यता न प्राप्यते इति, स्यादेतदेवं यदि यागो विधी- भिप्रायः पक्षयोग्नुल्या । यने । यागे हि विधीमाने ' एकादशन' हिर- प्रकृतियत्त्वस्य चानुपरोधः १२॥ ण्यगर्भ. समवर्तता' इत्येतानि पदानि अनर्थकानि भाध्य -- एस व गोपरोधो गविष्यति । क उप- | भवेयुः । न च शक्यते पदितु एकादसादीनि अनूयन्ते रोधः १ प्रतियन् इति कल्पना । स चोदकशब्दो न दूरे इति । अमरिन हि तालि अरदयं विधातव्यानि । तानि सीमिमा अनेस्सस्याहिता मति अपेक्षिप्यते । च वास्येन यागे। अथ धागो विधीपते, पागे च राख्या, तस्मात् कर्मान्तरण चोयन्ते प्रभाजयागान् करोनि, तथा वाक्य भिवेत । तस्मात् इतिकर्तव्यताया भाताया मा करोनि ! आपार करोति, हिरण्यगर्भः समवर्तताने गुणविधय एते इति । इति करोति, इति। न चाड्गविधिरनड्गे स्यात् । ५॥ चोदनाप्रमुवाच । ३॥ भाष्यं- इतश्च गुणविधम इति । नहि अनड्गे भाष्य-- ६९ परिन्दोदनोत्तर सूपम् । ननु एपा कमेणि अगस्य विशेषविधिः स्यात् । भवति च विशे- कर्म चोदयितु सामध्ये नास्ति । कथमिति १ नैतस्मात् पविधि. 'आश्ववाल, प्रस्तरः' इति । नहि असति पायात् इदमरगम्यने याग करोतीति । य तर्हि । प्रखरे प्रस्तरपिशेष शिष्येत । यथा यम्य नाति पुनः , यागे एकादशमच्या पोतीति । यागे गुगसत्ता भाय-न तस्य पुत्रम्प कीडनानि नियन्ते । एवमिहापि प्रस्त- यति इति, गुणशब्दश्रवणात् । यारामत्ताया भायमानाया रस्य आश्वपालता न विधीयेत । तस्मात् गुणविषय इति । गुणशब्दश्रवणमनर्थक स्यात् । नस्मात् गुणविधिसरूपा कर्मणश्चैकशब्दधात् सनिधाने विधेराख्या एते गन्दा इति । अत्रोच्यते, अस्ति एतेपा चोटना- संयोगो गुणेन तद्विकारः स्याच्छब्दस्य विधिगा प्रभुत्वे सामयम् । प्रभवन्ति एने वर्ग चोदयितुम् । मित्वाद् गुणस्य चोपदेश्यत्वात् । ६ ॥ युत्तः ? आख्यानगन्दा ह्येते । आग्यातमब्दाश्च मंश- भाष्य--अप त्वपरो विदोष , प्रधानमंगो गुण- बोदरा: समधिगता. ' भावार्थाः कर्मदाम्दा ' (२३ मेगश्च ऐक्शन्यात् । मयोगवचन हि एन वान्देन २११) इति । ने एते सगुण धर्म चोदपिप्यन्ति, याग अनमधानानि उव्यन्ते । तस्मात् प्रधानयचनेन सनिहि- कर्तव्यः एकाददामख्या चेति । एव सर्वत्र । तस्मात् कर्मण- तानि अगानि । तेषु सनिहितेषु गुणविधेनाम गृहीला श्वोदका एते दा । इतिकर्त यता प्राप्नोतीति । अभिसमन्धो भाति । य प्रयाजसशको कागः, चत्र गुण प्रधानं वड्गसंयुक्त तथाभूतमपूर्व स्थान, ताय इनि । एव सर्वत्र यागे गुणेन तद्विकारः स्यात् । विध्युपलक्षणात्, सर्वो हि पूर्ववान् विधिाविशे. मुख्यया मन्त्रेण न सायान्तर मन्त्रान्तर च विरियेत । पात् प्रवर्तितः । ४॥ प्रजारिविधिगामी हि शब्दः । गुणोरदेष्टन्य। , -- ·' । अग्नीपोमीयः पशुः सांभाव्य अग्नीषोमीयपशुपुरोडाशश्रपणे कुतः । तत्प्रभवत्वात् । पशुत. सानाय्यं प्रभवति पशुश्च ।। अपभासिद्धलिङ्गोपएन्धत्वेन अनन्यथासिद्धलिड्गोपष्टब्ध- तन्मियः प्रत्यासन्नम् । प्रत्यासत्तिश्च लिगम् । (न्यायस्तु-) द्रयमादृश्यापेक्षया दौर्बल्यात् सानाय्यविकार एव हविःसामान्य च देवतासामान्यात् क्लीयः इत्युक्तम् । पशुः । तथाहि, नान प्रोक्षणानुवादेन मन्त्रो विधीयते, (८।१।१७)। येनेद लिन भवेत् । तस्य तु लिङ्गादेव प्राप्तत्वात् प्रोक्षण- तस्य च पात्रदर्शनात् । १४ ॥ भावनैव अन अपूर्ण विधीयते, इति विपरीतसाभ- भाष्य- - तस्य च सानाय्यस्य यत् पानं उसा कल्पम् । पर्यमिकरण तु प्रदेयपुरोडाशधर्मत्वेन प्रस्तो पशो दृश्यते । यदि पशुरुसाया पचेत् ' इति । क्लप्स, नेह प्रदेयप्रकृतिभूतपशुसस्कारकतया दृश्यमान शा-- देवतासामान्यात् अमीषोमीये पुरोडाशः प्राकृतं, अपि तु अपूर्वमेव, इति न तदपि लिङ्गम् । प्रवर्तते । हविःसामान्यमपि पुरोडाशेनैव विद्यते, द्वयो- । अतो पनत्वसादृश्य न लिङ्गोपष्टब्धम् । मदि पशु- रुसायां पच्यमानः स्कन्देत् ' इत्युसादर्शन तु अनूद्य- रपि घनत्वात् । सानाय्य या प्रवर्तते हवि.सामान्यात् । मानत्वात् अनन्यथासिद्ध लिङ्गम् । अतस्तदुपारब्धं पशु- सानाय्यं हि पशुतः प्रभवति, पशुरपि पशुपभवः । सब- अमात्यमेव बलीयः। न्धित्वाच पासानाय्ययो. पशुः प्रतीतः सानाय्य- न्यायविन्दुः-देवतासाम्पात् अग्नीपोगीयपुरोडाव- मुपस्थापयति । सानाध्यपान चोला पशो दृश्यमाना विध्यन्तप्राप्ता पशुप्रभात्यसायाधिक्यात् सानाय्यवि- तप्रकृतित्व सूचयति । ध्यन्तः इति सिद्धान्तः। सोम- पानिनस्य सानायविकारत्वेऽपि पोर्न मण्डन--' पशुः सानाय्यधर्मकः।। तद्विकारत्व ? किंतु मुराग्रहवत् औषधविकारत्व , इत्यु शंकर 'पशौ सानाध्यतश्वासौ ।' असौ चोदवः । स्थानात् संगतिः। हवि:सामान्य तुल्य , देवतासामान्य 2 अनीपोभीयपशुपुरोडाशश्रपणं शालामुखीये च दुर्बल हरिर्गतसबन्धित्वं चाधिकम् । यद्यपि जन्यजनक- न तु शामित्रे ॥ भाषन सबन्धित्य सादृश्यरूपत्वाभावात् न लिङ्ग, शागिने च पशुपुरोडाशो न स्यादितरस्य प्रयु- तथापि प्रकृतिविशेषलारकतया विध्यन्तनियामरम् । तत्वात् । १२११:५।१२ ॥ वि- 'पुरोद्धाशस्य सानाय्यस्य वा धर्मः, पौ भाध्यं-पुरोडाशे एव चिन्ता , किमेतस्य शामित्र- यतः । देवैक्यमाद्यस्तस्मा , नो हविर्जन्मादिसाम्यतः ॥'नौ अपशं वर्तम, उत शालामुखीये इति । तत स एव भाट्ट- देशः पशुः दर्शपूर्णमासविकार इत्युक्तम् । न्याय. 'इतरम्य प्रयुक्तत्वात् ' इति । गाई पत्ये च तत्रापि कि अग्नीधोमीयपुरोडाशविकारः, उत सानाय्य- हविषा श्रपण श्रुतम् । स च प्रयुक्तो विद्यते ' शाला- विकार इति चिन्ताया, धनत्वसादृश्यात् पुरोडाशविकारः । मुखीय एषोऽत ऊर्च गार्हपत्यो भवति' इति । तस्मात् न च पशुप्रभवल्बसाइश्यस्य द्रव्यगतस्य सानाय्ये सत्त्वात् । तन पण वर्तव्यम् । नियामाभाव., पनत्वम्स लिगोपटन्धत्वात् । अभ्य शा-अग्नीशेमीये पगो शामित्रोऽनिः इवि.श्रप- स्वौषधीभ्योऽशीपोमाभ्या न्वा जुष्ट प्रोक्षामीति पशु । गायः श्रुतः । पशुतन्नोपजीवी न पुरोडाशः इति प्रोक्षति ' इति हि प्रोक्षण पुरोडाशधर्मः । तया 'पशुं स्थितम् । अत. सोऽपि तौर अपयितव्यः इति पनि करोति' इति पर्यनिकरण पुरोडाशविकाररपे भन्यते । न पशुश्रपणेन पुरोडाराः अपितो भवति । तेन लिङ्गम् । न च पशुप्रमावसादृश्यस्यापि उ'मादर्शनरूप- पृथक् भपयितन्यः । पुरोदाराचोदकमाते गाईपत्ये लिशोषष्टब्धत्वाग्नियामकाभावः । तपावेऽपि देवतासाह-} श्रायिनव्यः अवैगुण्यात् । श्यस्यैर अग्नीपोमीयविकारत्वे निपानमसात् । इति सोम-सोमाहुतेः ऐष्टिकाहुवेश्च भित्रकार्यचात् प्राप्ते, देवतासामान्योन्यस्यामि दयसादृश्यस्य । सोहार्थाना चमसादीनां ऐटिनकार्यादतिशय- ·। . - अमीपोगीयादशाश अमोपोमीयपुरोडाशविसराणां न्याय विशिरविधिगोरयम् । याक्पार्यविधिदोपय समानः प्राप्ते, विशिष्टविधिगौरवान् पञ्चानामा आवृत्या पश्योद्यो एकादा समभवात् नानिदेशाधः इति सिद्धान्तः । सोग-पूर्व पाददये बाध. प्राधान्येन म्युशादितः । मण्डन-'पणे प्रयाडेगु विपिगम्य ।' २६ तु विकृती श्रुतेन प्रातस्यागय प्राधान्येन शंकर-परादौ चौदकोऽतिच न्यायते इति पादान्तरत्वं आनन्तर्य चेसाहुः । ६ अमीयोमीयपुरोडाशविकाराणां सांनाय्य- यत् अभारतगुगयुक्त प्रारत श्रूयते तदाहरण , न तु विकाराणा च मोमोत्तरकालना। प्रामाकररीत्या औरदेशिरागात् वैरतमामम् । प्रथम सांनाय्यानीपोमीयविकारा ऊर्च सोमात सूत्रार्थस्तु-विकृती प्रधानमात्रम्य शब्दयत्यान् धरणात् प्रतिवन् । ५।४।८।२५ ॥ गुगाना प्रवाजादीना अधिरोपति. मुख्यान्तरादिवि माध्य-इह सानायविकाराश्च अग्नीपोमीयविका- शिष्टतया उत्पत्ति , न केवलगुणविधि, , सनिधानात् राधोदाहरणम् । मानायविकारास्तापत् यथा आमिक्षा सनिहितैरतैरेव विन्यापक्षाशान्तः नातिदेश इति । पशुरिति । अग्नीपोमीयविशारा 'अमीषोमीयमेकादशकपाट * प्रयाजैादशवादिविशेषविधिभियुते । निर्वपेत् श्यामा बामगो वसन्ते प्रशासकाम. ' पश्वादी सामिधेन्यादिविष्यन्तो नास्त्युतास्यसो । इत्येरमादय । तर सदेह , निमते मागूषं च सोमात्, विशिष्टाद्गनिधी नासौ चोदपस्याप्रवृत्तित ।, लयवाद् ! उन ऊ इति । कि प्राप्त । प्राग च, शेपाना- गुगमानम्य विधे, सोऽस्यतिदेशत.' गमात् । एत्र प्राने घूम. , उध्ये सोमात् स्युरिनि । भाह- पन्या पिहची प्रात्तागरन अपूर्वा- } प्रातिषा उजे सोमात् । नोदकेन एभिरपि ऊप अश्रवण यया 'एकादश प्रयाजान् यजति' इत्यादी, सोमाद्भवित यम् । मानाय्यस्य ऊर्ष सोमाद्वचन 'नासो- तर अतिदेगेन अभाना सामान्यमुसनैर प्राप्ते., मया मनयेत् ' इति । अमीषोमीयस्यापि 'आमेयो विशिष्य प्रयाजादित्यादिनैव उपस्थित्यभारात् तदवच्छिन- मालगे देवनया, स सोमेनेट्वा अमीरोगीयो गति, देशेन एकादायविधानागते., एकादशवाशि- यदेवाद पौगेमास हवि. , तार्ह अनुनिर्दपेत् इति , प्रयाजविण्याश्यभागान् , तदा र गहमेधीयाज्यभागन्यायेन ताई स उमयदेव यो माति । इति । तद्वितिरपि ( १०७९) यसोपारप्रयागपुनर्विपानात् तेनैव सोमाय भवितुमर्हति । पमादिभावनाया निराशा त्वात् अतिदेशारल्पनेन टुप-- अनुदाहरणमीयोमीय । तम्य हि घबनेन अपूर्वल्यायगते न प्रयाना यतिरित्तागरण, इति प्राप्ते, चोदश्याम पालो काच्यते । तद्विकाराश्वानुदाहरणम् । । मदरहे धान्यसमृद्धिरस्ति , शकुरी भुर' इत्यादौ । न नेपा प्रत्या सोमादूर्घकाले नुभूत । पेपर सामान्यधर्मपुरस्कारण मातम्य पदार्थस्य सबन्धविधवा , आमिजा अनोटाहरणम् । उपस्थितविशेषधर्मपुरस्कारेणापि प्राप्युपपत्ते । प्रपाज शा--' नामोमयार्जा मनयेत्' 'आमेरो ये बाहर पदेन प्रयाज रूपेणानुवादे वाधराभावात् , तृतीयविषि इति पचनाभ्या सानाध्यानीपोमयो सोमोत्तरलर प्रभारलिप्मया प्रयाजोदेशेन एकागबसख्यामानविधानेन तद्विकारागार अतिदेवान् तावाल्व इति मुद् भूरा अतिदेयोपजीवितया तावत्यानुपपने निवृत्ति । सोम-मानाव्यतिमारणा 'य पाप्मना गृहीत न्यायविन्दु.- पौ' एकादश प्रयाजान पनि' स्यात् , तला एता मैनावरुनी पयस्या निर्वत्' इत्यादीना, इति न प्रथाजानुादेन मुख्यारिधि. , तेषा प्रती अग्नीषोमीयविकाराणा ' अमोपोनीयमेनादनपाल निर्व- पासाव्यत्वात् । किंतु सत्याविशिष्मराजविधि । एव पेदमन्ने बनारसाम यादीनाच मोगोत्तरकालय च बदमोपकारागाश्रमणात् अतिदेशनाया, इति । विचायते । अत्र भाग्य हानायविकारत्वेन पगुरुदाहृतः, नेतराग-टपदिष्टवान् ।

·लोप्य । अग्नीपोमीयपामाग्भाग अमीषोमीयपशुप्राग्भाग गुणोप तौर स्यात् , न तु सर्वेषु इति ( पूर्वपञ्च ) । पूर्वप्रयुक्त मिति किं प्राप्त । प्रागनीपोमीयात् यानि अगा- वि-खिकलगुणो सेप्यो याग एवाखिलेषु का , पूणि आरादुपारमाणि, यच प्रधानद्रव्यसस्कारक, तम्- ययन्ययायाग एव, प्रयोगान्वयतोऽतिम ॥' यजति । युक्तोऽय धर्म, योऽय देशमबद्ध । कुत एतत् १ शब्दस्य प्रयोगाचन वात् अखिपु निगमप्रयोगेणु असौ श्रुतिनिर्देशात् । मर्यादमा देशलक्षिता ये पदार्पा, ते श्रुया एतेन धर्मेण समद्धा । ये एतस्मिन् देशे पदार्था , भा--देशे पशुपुरोटादायान्तरपारणे ' अनि तेषाणु चस्तीति । ननु याक्येनैप धर्मो विनियुज , यजति' इति श्रुतम् । तत्र भेदफप्रमाणाभावे यागानु न श्रुत्या । न मो न वाक्येनेति । किं ताई । यादेन देवतामायिधौ आवश्यके, न तावत् प्रास्त । श्रुतेन अस्यकवाक्यता, न प्रतेन लक्षितेन कल्पितेन तदनयागमानोरोन विधान, आग्नेयाज्यभागे तस्था वेति । उच्यते । गृहीम एतदनापूर्माणामय धम प्राप्त गात् सौम्य तस्या विधी अपूर्वविधिपापत्ते ।। इति, न तु प्रधान यम्य सस्कारक यदपूर्व, तस्यापीति । गद् घर गुगमानपरिसरल्यापराप्स्यमानाग्निविधिरेव कतम तत् । यत् प्रधानद्र यससारक पूर्वस्मिन् देशेर स्विपनद्यागे लघदवसीयते ! सोऽपि च देवताया नीति | उच्यते । तस्य च तर भागात् । तम्य एवजा द्रव्पनत् उपयन्वयित्रात् यद्यपि यागे एष, न तु निग तीयम्स्य पूर्वस्मिन् देशे भागात् । अम्मि हि सोममय मेष्यपि, तेषु तस्य सत्कार्यतया गुणनन विध्ययोगार, हणीय नाम सूक्त (भद्रादभि इति एमा ३।२।१-२.)। तथापि यागे एव विहितायाम्नस्याः प्रास्तरायापनतया | तस्मात् देशधर्मो भविष्यतीति । यथा 'प्रणीता प्रणेष्यन् दिसतावपि सर्तयन्यात् निर्गुणस्यैताग्नरभिधानम् । यद्यपि पाच पन्जति ता सहविता विसृनति' शी। च प्रस्तो आधाहनादिनिगमपु निगुणस्पैपाग्नेरभिधान अस्मिन् देदो ये पायी तेषा धर्मों वाग्यम , न प्रधा- तथापि आघयंवषु होने पपि च या थाया आदौ सगुण । नापूवस्य । एवमिदमपि उपाणु मिति । स्यैवामिधानात्, इह तु तत्रापि निर्गुणस्पामिधानम् । टुप्-आधस्ये अधिकरण समुदायप्रयुक्तमभिमान सिद्ध एव चायमय शिष्यहितार्थ उत्त इति चेदित इयुगम् । समुदायमलगेन अन्यो य समुदाय र व्यम्।११४१९ रक्ष्यते प्रदय यभ्यासप्तमुराय इति, तत्र विचार्यते । न्यायविदु -पपुरोनशे स्विष्टाद्गुणलोप श्रुततपयुक्त ( ज्योतिश्रोमापूर्वप्रयुक्त ) आशुन, उत ' अजिं यति' इनि । तप यागमात्रे तप, न तपदायप्रयुक्त ( अग्नीषोमीयप्राग्भाविपदार्थजन्यो पत्य गिमेषु इति प्रारी, मोगे एल निगुपिये सन पूर्वप्रयुक्त ) इति । अथरा समारोहो विचार्यते प्रस्ती गुगन्गेए इति सिद्धान्त । विकृती निणयाय ( इति सगति ) ! अप्लीपोमीयान मण्डन--' गुरागपस्नु सान ।' भाग्भाविना पापानामुपागुर भुन्या भाति । ननु शार-तषमु प्रयोगे ।' याक्येनप धर्मो विनियुक्त । न च तृतीयाद्या विम पर अभीपोमीयपशुप्राग्मागतिपदार्यधर्म उपातिरस्ति । उच्यते । सर, तु मादागे अन्य गुत्य तत्तत्पदार्थ यायातरापूर्वप्रयुक्तम् ।। निरामाक्षीतर । नत्र यदि मोमयागन समय देशसरदमुपागुष तेपा स्यारतिनिशत् तस्य नियने मरणासनानुनितन संबध पवन मावान् । ९२१६२०॥ अमीनोमीयम मध्यने, भुतो मत्रप्यमान अमीर माय--पोतियोम रामारसपते ' मरा या एक मात्र प्रारमारिन एगया , ३ सरगममावि परम्प, Tमार पतिपिर प्राचीनमीमोनीयान् नेनोiy|सार मापने। 'तम्य तय मान्' इनि म परी' इति । तम एको, पि, #ि मग वरनेत अपूपतो य प इति । तेनु यो गीमी पनि मी तयुग, टा परना पर्मों रियायते नागो अनयर । पपा दीश पर- स्यात् । यदि ·अग्नीपोमोये पशा आतिच्या अग्नीपोमीये पशो दार्शिको अग्नीपोमीये पशो आतिध्याईियः स्तरण भाहसदेव यदि आध्योरसदय प्रायो 'ऊर्मा- पाले स्तरणमन्त्रस्यावृत्तिः॥ प्रदर त्या 'सीमा येवामारगृतं पुनरमायोगीया देशभक्त्यामन्त्रोऽध्यायर्तते । १।१।२०४६ अपरेणोत्तरयेदि स्तरीयते, देशभेदेन तत्तमम्काररस्य भाष्यंत सामचिन्चने 1 मिमीयोमाये तमागाद्यमानहनिराधारभूत स्वारस या आसरणम्य भेदेन पर्तव्यः, अपरा आविष्याया प्रयुक्तः स एव प्रस- आपत्तेः प्रपोजनानुयन आरपक्वात् । अतः प्रा. भने इति । साधारण वापि प्रपोगान् पोनेन मायेन तस्य तरणाहतो तरह भूनो मोड आरतते इति प्रसने प्रासे, उच्यते, मन्नोऽभ्याग्नत, भेदेन कृतं यः न तत्र प्रमजतन्यं या, आतिप्याकालपटिसमप्रन्य- ही । TT ? देशभक वात् । पृगेनो देशी उतर- स्मृतेः अमीरोमीयालीनतरणलश अविद्यमाननात् । वेदिसमीपं मायराथ। देशभेदान् सरगमारतेत । स्तर- सिद्धमेर चेदं शिपहितार्यमुत्तम् । गाहग च मन्मः 'ऊर्णाम्रदम चा स्तृणानि' इति । न्यापिन्दु:-~-आतिथ्याथै प्रारम स्वीण तन नरणाकृतौ मन्यम्यावृत्तिाप्या, प्रधानन्यवाद् गुरा- आनीय अरगोत्तरवेदि पुनरम्नीपोमाय बहिः नाम् । अपि च सरग देवामस्वारसम् । तेन आति-स्तारते । तर अम्रिदम त्या स्तृणामि' इति स्तरणमन्त्रः व्याया माग्नंगदेशः सरकृतो नोत्तरयेविदेशः । तन यदि पूर्वस्त एवं प्रसाजते पहि:साधारण्यात् , इति प्राते , मन्मो न प्रयुज्येत, विगुणस्तस्य सुस्वारः स्यात् । स्तरगरप ' बर्हिपा वेदि स्तृगाति' इति वेधर्यत्वात् तस्मादागृत्तिः स्वरणमन्मस्य । तस्याश्च मेदान् मन्मावृत्तिः । बहिरयत्वेऽपि रतरणावृते: सोम-अन प्राकृतसरणावृत्तापपि मन्त्रस्य नावृत्तिः, तमन्नावृत्तिः, अन्वया तद्वैगुणापत्तेः इति सिद्धान्तः । किंतु आतिथ्यानले प्रयुक्त पर मन्त्रः प्रमदादुपहरि मण्डन-'तेपातु मन्त्रान् ( मन्त्र ) स्तरणे पुनः ध्यति इत्ये पूरः पश. इति न अन्न. पतन्या, पल-पठेन् ।' मन्नन्य तरणाधृत्ती आवृत्तेरवर्जनीययात् । तस्मात् लर शंकर-'देदाभेदे भिदा मनोः।' मनो. स्तरण- শামান্য দল লমৰ মই मन्त्रध्या अपरणोत्तरदि अग्नीपोमीयार्थेन नियमाण नु स्तरण सोक अग्नीपोमीये पशौ दार्शिको विध्यन्तः ।। लिमिमन्यदेच, इति न तात् मन्त्रावृत्नियसक्ति. पशोच लिङ्गदर्शनान 1 ८1१11१२ ॥ इयर पूर्वः पनः । एव च मन्त्रमुग्नेन सरणस्यैर प्रम भाष्य--पगी अनीपोर्गाये चिन्यते कि टासपोर्ग- झाहती विचार्येते इति ध्येयम् । यद्यपि यस्तुतो देशै- मानिसको विध्यन्त , उन सौमिक; इति । कि प्रातम् । क्येऽपि यदातिप्याया' इत्यादिवत् देशमाधारण्यविध्य तथैव पूर्व पतः । तत्रोत्तरमभिधीयते । पोच लिग- भाषात् सारागामाया भवितन्य, अन्यथा प्रायगी- 'दर्शनात् । पशोच दापौर्णमामिक एवं विपन्त । याऽऽविष्ययोरपि वस्तुतः एक्देशत्यात् वैदिसंरकाराणा कुत. १ निदर्शनात् 'एकादश प्रमजान् यति' मावृत्तिर्न स्यात् , तथापि एक्देशये प्रसनः संभाव्यत, ''एकादशानुयावान्' इति । तथा ‘सोचमापारमाधार्य न चारदेशत्वमपि । एव च बहिरणे सरणे निय- जुट्ठा पगुमनति' इति । न लिङ्गमाविष्ट , वृतः माणे वेदिवादिषो. आर्थिकम्मवारणत्यभावेन द्वितीया- : प्राप्ति १ चोदनासामान्यान् । कि सामान्य ! सत्तचोद- तृतीये । प्रस्तो मन्ग सरण हविरासादनायें, नाह नात्यम् । का न्यतिः १ द्रव्यदेवतायता 'अमीयोमीय पर टाय, चामलकास्तीणे यादपि हविरासादने तस्य । इति । इतरत् 'ऐन्द्र पयः' इति । अन्यत्तचोदनस्तु वैगुणं स्यात् । विरासरथमत्रस्य प्रसड्गो यदि वा मिदा ।, शा- पशो अमीयोगीये तद्धितेन देवतानिर्देश: आयः प्रोक्षणन , मैर देशतरणभेदत.॥ आत्मविश्व दर्शपूर्णमासमादृश्यम् । रौ अरि आलमति- + - सोमः। .

·समीपोमीये पसौ प्रतिप्रस्थातु ११४ अग्नीपोमीये पशो प्रविप्ररधातु शा-- अगेभ्योऽपि दयापिण्य अप (मी-1 माह-तर ( अग्नीपयोगीय पो) प्रतिमन्धानुरपि मा) जगदान पुर्वन् मा रमा ‘दक्षिणतो | भो भयेन वेति मगये तम्यापि यगात् व मसा- निधार प्रीतायी'शी चात् । (अम्या सर्यो मधो भवेत् । नहि यद्धपि सम्भारक यन् भाग शार्ग भाग्ये गाधानत्रयाम् । तत्राद्यमाह-) /ता वदपियर्यागमधिपायपगम्पारक इन्यत्र प्रमाण- यम्यो नाराया अपोरेयादा तद्वियमिदमधिरण पनि, प्रपानशेषाभिधारण पायेन (१९३४) ( गण्या शाप दृदादिषु प्रतिप्रशानुपर्नुकायदान हरि मस्कारसम्य सत फगरकार उमात्रासनात् । यचा नाम्नि, तविषयमिदमधिररणमिति। तत् यगा अतश्च पाचपणानुररि मनिप्रस्थान हृदयादियागहति शुरामापरन, गर्पशायाप्रत्ययन्यायनिरोधात् । ततश्च शेपमधस्ने नदि चिन् बाधक, इति प्राप्ते, यविधि- यम्या शाया अवरों अनदानाग्नमग्नि तद्विषय-समरमारसचे अतिप्रम गात् आवश्यरे मिगेपणे माचिरग इयेसर भाष्यम् । अयमेव च परिहारो वाक्ये उपस्थित पात् यद्धीि मस्तारक यन् मग तत् युज )। प्रतिप्रन्यायानपक्षे तु जम्पेर भन । तदवियोगसाधपदाथाननिरूप , तदावयांगसमधि- (द्वितीय परिहारमन्य दपपति-) यत्तु अयानमिद परिष्यमाणपदाविषये नगवानरूप या मस्कार जनयति मरदान, अप्रास्नार्य र घटानारम्भ साभावात् इयुक्त इयेव फ्ल्पनात् , प्रतिप्रस्थानुश्च वपाश्रपणातुं वपाया (माप्ये ) तदयुतम् । यद्यपि देतान्यवदाय न तार सर्वरोमेन दोपभागाप्रसने , हृदयादियागमधिपाहत- त्येय होतय , सौविष्टम्नान्ययाति' इति मध्ये पदार्या | पदाथर्नु लाभारेन च तद्धवि शेपमधामसरे न तस्य न्तरविधानात् नाय प्रमानारम्भ , तथापि प्रदानार्थ भक्षणम् । अत एर हृदयादिगागमा प्युपपानाना तेन मेघदमवदान, नादणर्थम् । ( प्रतिपस्यातु आदानकर्तृ करणेऽपि तेपा प्रायन लाभावात् न तम्म तद्रक्ष । ननु समरनु, तथापि नामौ ग्राहनमपणुमायें करोति, मध्ये 'दक्षिातो निधाय प्रतिप्रस्थाता भपद्यति' इति वचनात् सौमितादानयाहितम्यापागम्य प्रानोपनमवा हृदयाघादानम्यापि प्रतिप्रस्थातुमर्तृकचागते तरछेप- भावेन प्रदानोपत्रमप्राकृतावदानकार्याराभारात् । ततश्च भयप्रसति । नहिं इद अमान अपदानान्तर प्रास्ताव- पाहत हवि सरकारकार्याथै यदवदान तदध्वर्युगैर पर्नय, दानागुनदेन प्रास्तगर्यापनावदानान्तरानुगदेन या प्रति- न प्रतिग्रस्यापा, इति न तस्य मनपसत्तिरित्यर्थ । तृतीय । प्रस्थातृमात्रस्य पाउनाध्ययुनान विधानात् दक्षिणतो निधा- परिहारस्तु समान्यादिना तस्यापि शास्त्रीयत्वसमधनेन नस्य च प्रतितो दक्षिणश्रोणिमाप्यैवानुपाटात् । यद्यपि तवरत्ने एव निराहत । तन्त्ररल चेय-- 'नहि , पार्थसारथिोपनात् शान्तरे वैकल्पिक अध्ययुपवृक- आर्थिक प्रस्नो अध्ययरवदातृप अपत्तहोमविधिना मपि यायवदान भवेत् तथापि अपयुक्त्वपक्षेऽपि अर्थाविधीयमानम्यापटानस्य प्रधाननैतन्यान् समा बपाश्रयणमानार्नु प्रतिप्रस्थातु आपस्तम्बाक्लो ख्यानाच अध्ययुगी शास्त्रीयमेव । तच्च पुर्वन् मादिभक्षो न विरुद्धयते । तस्य हृदयादिनिरूपिताकीर्णकर प्रतिप्रन्याता रमेर भनम् । तस्मात् कृपाविन्तैर इयर स्मापि सहिनादिवत् रोग ( अविरोधात् ) । तथ्यम् । अपदानान्तरमिति या' इति )। अपर्य्यवानपक्षे अतो हृदयावानागम्य उमपरक वेऽपि प्रतिमसानु नु नाम्य ( प्रतिप्रस्थातु ) भान , वपाया नि शेषत्वात् मझोपपत्ति , इति चेत् सय , तथापि प्रती न इत्येतापान अधिरणाथ । आनतिरूप कमलार , तस्य दक्षिणा नियमेन तपैर मोम- मैनावरुणवत् प्रतिप्रस्थातुरपि कार्यप्रयुक्तो सिदे । करिष्यमाणप्राकृतपदायेंषु राधानरूप एव । भर युथानात् सगति । न चासो प्रतिप्रसातृत्वेऽपि हृदयावरतानस्य वि-प्रतिमरसानुरास्ति मक्षो नो वा , वाममो भगोत्तर प्रतिपथातु पश्चिति । अतो न तस्य नो पा पा सर्वा हुता यत ।' भय । पार्थसारयेस्तु प्रतिप्रस्थानमनदयाद्यपदान , पचल्यतोऽस्ति , ·उपाशुत्वस्य कथमपि अप्राप्ते । मण्डन- ५ इति । भनीपोमीयपशुमाग्भाग अमीपोनीयपश्वादो कृतकरयांपने वेदान्तरीये खरातिदेशरहिते च तस्मिन् । न्यायविन्दुः~ यशशब्दस्य सराशन्दविशेषणवं, न तु प्राचीनमित्यस्य, व्यवधानात् । 'यत् कि चित्' इत्यस्य अनेकार्थत्वाच अग्नीषोमीयमाग्वर्तिनामगानामेव यनु भाष्यकारेण 'मासामिहोने तद्भागारम्मके उपाशुत्व धर्मः । तेन विकृती अग्नाश्ते पदार्थे नोहितन्य उपाशुत्वस्य ऊहः इति प्रयोजनमुक्त, तत् नामातिदेश- इति सिद्धान्तः । पापितस्य विरुदस्याविरुद्धस्य वा स्वरस्य सत्त्वे चोदना- उपागुता माच्ययजिप्रयुत्ता। लिङ्गातिदेशमापितोपानवप्राप्यनुपपत्तेः उपेक्षितम् । यदपि शंकर--- 'उपाशुत्व पदार्थगम् ।' चार्तिकादौ 'पुरस्तादुषसदा सौम्येन प्रचान्ति' इत्यादी र अनीपोमीयपश्यादी प्रयाजादिपु एकादश- उपाशुपोहः इत्युक्त, तदपि सोम्यमानपुरस्कारेण कल्पित- स्वादिगुणविधिः॥ स्यातिदेशस्य सामान्यनिहितोपाशत्वातिदेशापेक्षया प्राम- विकृती शब्दयत्त्वात् प्रधानस्य गुणानामधिको- ल्यादुपेक्षितम् । न च उपाशुपातिदेशस्य प्रधानसन्धि- पत्तिः सनिधानात् । १०१३३१११ ॥ तया प्रारय, आधानतामादाविध प्रधानसबन्धित्वस्थ भाष्य-- अस्ति सोमे पधरनीपोमाय. 'यो दीक्षितो अङ्गेषु स्वरप्राप्ती दौरल्याप्रयोजकल्यात् । इतरथा मासाशि- पदमीयोमीय पशुमाल्भते' इति । तद समागा- होनेऽपि तदापत्या भाष्यकारमतदूषणानुपपत्ते । न चैव यते । एकादरा प्रयाजान् यजति, एकादशानुयाजान् प्रकृतावेय दीक्षायाद्यनेषु तदनापत्तिः , औपदेशिकत्वेन यजनि' इति । तथा चातुर्मास्यानि 'चातुर्मास्यै, तत्र उपाशुत्वस्य प्रापल्यात् । इतरथा प्रस्तावे खामो यजेता तनाप्याम्नायते नामातिदेशविपये उपायुवस्स प्राप्त्यनापत्ते । अत. नर प्रयाजान् यजति , नवानुयाजान्' इति । तथा पूर्वोतविषये एस उपाशुस्वपाति. प्रयोजनम् । 'बायय श्वेतमालभेत भूतिकाम ' इति । तनाप्याम्ना- इति प्राप्ते, यत्किचिच्छब्दस्य सामा यधर्मपुरस्कारेण उतेषु यो हिरण्यगर्भ समरतताने इत्याघारमापारयति' तत्तद्रिशेपधर्मपुरस्कारेण अनुत्तेषु बुद्धपदार्थेप्चेक प्रयोगात् ( इति ) । तया अवभृये श्रूयते अप्सु तृण नपुंसकनिर्देशाच्च अनीपोनीयाधिकयज्ञयाग्भागवर्ति- पास्य आधारमाघारपति ' इति । तदेतेषु सशय., कि कमेन्वेनैव तत्तत्पदार्थाना उद्देश्यता । अन्यथा भागस प्राश्तेतिगर्तव्यता न प्राप्यते अपाताया कौन्तराण्येतानि पुलिगत्वात् नपुसकनिर्देग , ' यप्राचीन' इत्येतायतैव चौगन्ने, अथरा प्राप्यते प्रातारा गुणविधय इति । कि सिद्ध, यत्किंचिच्छब्दश्च व्यर्थ स्यात् । एकश्चन च प्राप्त प्राप्यते इति । विस्तौ तस्यातस्या शब्दवत् सागान्याभिप्रायेण बसलक्षणार्थम् । अतथ ततत्पदा प्रधान, नाङ्गानि । तसात् अभीषोमीयादिपु गुणार्गणा- थानामेव उद्देश्यन्वात् तस्वरूपे मानर्थक्यप्रसक्ती ततदवा- मयिकाना उत्पत्ति । यजति, आधारमावारयनि इनि च न्तरापूर्वसाधनत्यमेव राघराहक्ष्यते । इतरथा पदार्थसमु- कौन्तराशि एतानि विधीयन्ते । तथा हि भुतिरनुगृहीता दायरूपभागस्य साक्षात् यज्ञापूर्वसाधनत्ये प्रमाणाभावात् भवति । तैरेव च नानि मानानि जायते । तस्मात् पदार्थद्वारा तदाश्रयणे त्यनाऽवच्छेदके गौरवम्। पुनश्च प्रारती इतिकर्त यता न प्राप्यते । मनिहिना हि सा उपाशुवस्य साक्षात् मागे अनन्वयात् पदार्थमन्नाणा प्रस्ती, न प्रति सनिहिता अतिक्रमिष्यतीति । द्वारत्वल्पन इत्यनिगौरवम् । अतस्तावत्पदार्थधर्म एव उप-- अवभृथसावदनुदाहरण , अपूर्वयात् । उपायुत्वम् । अतथा विकृती तद्भागारम्भरे अपूर्ये न (ज्योतिष्टोमे वामणेनैम्पिारेनाप्रभूध यन्ति' इत्यनेन इइ चोपायुर विशेषरिहितनिरस- अवभृथसमष्टि विधाय भूयते ' अप्मुमतावान्यभागो कायस्वरान्तगरप्रायणीयादिपदार्थातिरिक्तपदार्थविषय | यजति' इति । नया चानेन मदतोपकारस्यो. पाहत. इति स्वरवाया कौस्तुभे व्यतम् । पोरेप आज्यभागयोर्विधानेन ताभ्यामेव नैराकादयात्, ४ - ~ वस्योहः - 1 ·रोमोमीये पा प्रत्य अग्नीपोमीये पशी प्रत्यक्षं - - . पदार्थो विधागो, 'निहाया भापति' इयरमादसव, युक्तं या पशुप्रदेशलगाता नापन्ने , ट्दयादीनानेय राया गी अपरान्दोगुपादः स्यात् । पथ ? अपमा- अमदानोरपतेः । अनदान च प्रलो हवि.मसारार्थ, ननरें (अपमयाब्दः आनन्त) यति । यदा च पो. ही शापि अपदानं हविगएर युक्न , तब हृदयादिषु तरी पदायों भग्गनी, ना आनन्तर्पम् । यदा न तो दृश्यते , इनि हृदयादीनामेर हपिट्नं निश्रीयने । नमः, पम्यानलये पार । अपगतो चेत्, पाठादेवा-नच उपत्तिगरशिष्टपरिगेधः , तस्य दयादि- गाम , नामदोरान च भवता पदाय मीन यागमाधन नारि देयतासरन्योरपत्तेः । विधानमिप्यते, येन अथानः अगदश अनुसादी (सोम- तया च सूक्तहरिपोरिति व्याररणामृती म्याताम् । सन्मार हृदयादिविशिष्टः अश्यनिर्विधीयते। हविःपदं हनिम्न महरिसाधारण न्यायानुसारान् पारये- एर जिहादिप्यपि । पा च यसात् पादपदीयते तद्ध- यम् ।) यदि रि प्रगाड्या प्रमाण न स्यात् , ततः पारेर पिरिशी। यथा ' ऐन्द्रयापर हानि ' शो पाक्यः प्रत्यं मावादीयेत । अस्ति तु प्रमाग हृदयादिषु अपदानपचनं पृथा काप्यते, तदेश मुग्न हपिः, एपनिहापि ! म विशमनाचन च 1 नलाव दयादीनि वापि देवता चैते एकादश भावतयः अशाः । पगोरेल साशार देयानि , वेभ्य एर च घ्यदान गृहीता हूपने , दूधदानात् माग इति । अम्मिस्तु पक्षे अदृष्टार्थवमेव तप्रतिश्च पशुः । दोषः। एनेषु मागायु नजि विददृष्टम् । पशुचोदना सोम- सोमयागविपयनाथ युपादनानन्तर नदा- ऽपि लगया हृदयादीनि ल्लयन्ती अनीपोमाम्या | भूनेषु परसादिषु मध्यपूरांधादिवायो पिचार्यते इति गह मरभ्यते । एव च येणामगानामावतिः श्रूयते, पादान्तरत्वं आनन्तर्य चेन्याहुः । पयोहंविना- तान्येर यागसाधनानि, नागान्तराणि । कुतः ? पशु- } भावात् 'पशुईव्य करोतु में' इति याज्ञिवानां उहप्रार- शब्दोऽय हृदयादी नि वास्यानि दृश्य ततो लक्षणावृत्या चिन्य । सूमार्थस्तु- पो कृस्तस्यैव देवताम- कल्पित । यानि दृट्वा कलिन., शान्ये त्यति । गन्धिान चोदित राव स एव एकं हविः , इति पूर्णः अन्येपामयमाणाना या प्रमशः, येन तानि हवियेन | पथ.। . रपयेत् । वि~ 'पशुः स्नो हविः चा पयड्ग हविर- शा~ 'सद्धिनेन पदोरेव देवताऽन्वयचोदनात् । न्यता 1, आद्यश्चोदनया, मैग्मादानध्यक्यतः॥" समसग्य पशोनिमैन्द्रम्प पयमो यथा ॥' (सोग-तस्मात् प्रन्यद्ग विभेंटः । हाविश्व देयतोशेन त्यसमानावर भाग यम्य देवता भा :--' अशीयोमीय पशुमारभेत' इत्यत्र यद्यपि सयोगः तस्य वक्तु युक्त, उत्पत्तिवाक्ये पशोरेच पुरोटासरत् देवतामन्धित्वेन पनि मूक्तहविपोरेव देवाद्विर्णपानात् । अत एव हविश्वप्रनानि । अतश्च तेनैव अतिदेशमातपयोगध सोमेन यजेत' इति उत्पत्ती ध्रुनाया अपि स्नाया न इन्याभानि, तथापि पशु विवास्ति, लेरित निरस्थति, हरिभ्य , रितु पेलवाया ग्रहानि' इत्यादिवाक्येषु महत् मयावधति, वधामुद्धति, कुम्भ्यामङ्गानि पचति, देवतामयोगम्य सोमरसे अवगात् तस्वैर हनिश्यम् । हृदयशूलेन हृदय ( पचति ' इत्यादिमस्वारवास्या- तथा च देवसासंयोगात् पगोरेर वृत्लभ्य देवतोदेशेन रोचनया समस्येर बारयाद्वारा साधन व इत्यसीयते । त्यागः । यथा ऐन्द्र पोऽमावास्याया' इति देवना- युक्त च राहारीना भागद्वारेच शति तापमाप्रमाणे सुयोगात् हाम्नस्य पयमस्त्याग , न द्यपदानमानस तद्वत् । परपरया साधनायम् । व्यापारेण व्यापारिणोऽन्यथासिद्धप. इति पूर्व पक्ष) इति प्राप्ने धमः । दण्डन प्राकृतये हि भावात् । नहि विशसनादौ पात्र प्रयभिज्ञायते , येन हृदयादिषु दृश्यते । नम्मात् नयतित्वन देवतासगतिःलमत्तेऽपि तस्यैर साधन र प्येत । नगादिप्रत्यक्षेणानि पशो॥' हृदयादिशब्दा हि माविशेषचनाः, न । पशुम्बन्धि चानुमानमानम् । अन्यथा विनष्ट. पगु इति 1 . माऽम्य देवता ।

·अमीषोमीयपश्यादौ १०९ अनीपोमीयपश्वादी नानर्थक पुनर्वचनम् । तस्मात् इतिकर्तव्यता प्राप्यते ।। भाष्यं-- नहि आख्यातशब्दाभिधानेन प्रधानभूतो प्राप्ताया गुणविषय इति । गुगभूतो वाऽर्थो भाति ! यः स्वभावतो गुणभूतोऽर्थः, अकार्यत्याच नाम्नः । ७ ॥ नासौ आख्यातशब्दाभिधानेन प्रधानभूतो भवति । भाध्यं न च शक्यते वदितुं नामनामिसबन्धोऽयं तथाभूतेन संयोगे सति आख्यातशब्दभूतेन यथार्थ- विधीयते इति । अन्या हि वचन यत्तिः शब्दार्थसंबन्ध विधयो भवेयुः । यत् प्रधानं तत् प्रधानमेव, यत् गुण- विधीयमाने भवति, "एकादश यागान् करोति , ते च । भूतं तत् गुणभूतमेवेति । प्रया बानुभाजसंज्ञका भवन्ति' इति । वाक्यं हि अभ्यां विधित्वं पाविशिष्टमेवं प्राकृतानां वैकृतः वचनव्यक्ती भिद्येत । अथ पुनरेषां प्रसिद्धनामकानां कर्मणा योगात्, तस्मात् सर्व प्रधानार्थम् । ११ ॥ भाध्यं-- इतश्च पश्यामो गुणविधय इति । कुतः ! उचारणं गुणविधानार्थम् । तस्मादपि इतिकर्तव्यता प्राप्यते, गुगविधयश्चैते इति । विधित्वं चाविशिष्टम् । प्राकृताना पैकृतैः अर्थवादकर्मणा योगो न विशिष्यते । 'अनि स्विष्टकृतं यजति यज्ञस्य प्रति- तुल्या च प्रभुता गुणे । ८॥ हित्यै' इति प्रकृती य एवं , स एव विकृती अर्थवादो भायं--इदं पदेभ्यः के पश्चिदुक्त सूतम् । कानि भवति । अमि विष्टकृतं यजति , यज्ञीय प्रतिष्ठापयति' तानि पदानि ? यदुक्तं प्रयाजानुपाना असनिहिताः, न । इति । तथा 'चक्षुषी वा एते यरस्य यदाज्यभागी शक्यते रोपां गुणो विधानुमिति । तत् परिहर्तन्यम् । इति प्रकृती , 'आज्यभागी यजति , चक्षुपी एव नान्त- अनोच्यते । तुल्या हि एपा प्रभुता गुणान् प्रति चोद- रेति' इति विकृती । तस्मात् सर्वमेवंजावीयकं प्रधानार्य कस्य, प्राकृतान् गुणान् इइ प्रापयिष्यति । ते च मामा ! विकृतौ गुणभूतमिति । गुणविधानपरे वाक्य इह सकीय॑न्ते । गदा उत्पाद समत्वाश नदुत्पत्तेः संस्कारैरधिकारः स्यात् । १२।। प्रापयिष्यति, ते गुणरचनेन संभनस्यन्ते इति । तन भाध्य - इतश्च पश्यामो ग सर्व प्रधान, प्रधानार्थ- उत्पन्नानां प्राप्तिलघीयसी । प्राकृतान् प्राप्य कृतार्थः मपि कि चिदस्तीति । समा झुत्पत्तिक्रमता प्रयाजानुपा- शब्दो नापूर्वान् उत्पाटयितुं शक्नोति । इदमधुनातनं वचनगुत्पादक इति चेत् , नैतदेवम् । गुणामबधायमेव जानाम् । येनैव क्रमेण प्रकृती प्रयाजानुयाजानां सस्का- तत् , गुणपचनस्य अप्रणात् । तस्मादपि प्रासेषु गुणपि- प्रश्नपतिर्यनमसृबत , उ आज पुरस्तादसृजत , पशु राणामधिकारः , तेनैय क्रमेण विकृतो दृश्यते । कथं ? धय इति । अथ यदुक्क आख्यातभन्दा एते कर्मणो विधा- पदाज्यं पश्चादिति, तसादाज्येन पुरस्तात यकाः (भावार्थाः कर्मशदास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत' प्रयाजा वर्तन्ते , पाना मध्यतः, पृपदाज्येन पश्चादनु- इति । तुल्या एषा प्रभुता आरज्यातशब्दानाम् | ये हि याजा वर्तन्ते ' इति प्रयाजानुमाजाना स्वकमाणा दर्शनं शक्नुवन्ति गुणवचगराहिताः गुणं कर्म च विधात, शक्नु- प्रधानार्थत्वे सति उपपयते, न प्रधानत्वे । तस्मात् न सर्व वन्तितरा ते केलं गुण विधातुम् । यो हि पापाणान् प्रधान, प्रधानामपि किं चिदस्तीति । भक्षयति, ईएकरास्तस्य मुद्दाकुल्यः इति । तस्मादपि शा-कितनचोदकेन प्राकृती इतिकर्तव्यता प्राप्यते गुणविधय इति । न वेति । तदर्थमिद विचार्यते किमेतैः गुणविशिष्टप्रया- सर्वमेव प्रधानमिति चेत् । ९॥ जादिविधिः, उन प्रयाजागनुवादेन गुणमानविधिरिति । भाध्यं--प्रति चेत् पश्यसि, आयातशब्दोऽयं गुणं तस्मात् संख्यादिविशिरः प्रयाबादयः एवाय विधीयन्ते , विधास्यतीति । एवं सति सबै प्रधानं, आख्यातराब्द में प्रकृती इतिकर्तगता अतिदिसते , इति प्राप्ते घाच्यत्वादिति । ब्रूमः, 'प्रभारद्वारतः प्रातेतिदेशेन कर्मणाम् । तान्यनूय तथाभूतेन संयोगाद्या विधयः स्युः । १० ॥ । गुणः शक्यो विधानुमिति तद्विधिः । न च सत्यां गतो मध्यतः, ·अमीषोमीये पशो मेनापरणस्यकाः ११८ अग्नीपोमीये पशौ यागसमाप्त्युत्तरं मण्डन- अन्त्ये मैत्रायणस्य मशः I न्यायविन्दुः--मेगारगम्य दो भागो, इति पारे, शंकर " इष्टाभव: प्रस्तुः म्या ।' प्रणास्तुः । तन्वेग अपर्यहोत्तृप्तिदेतोरेक्स्यैव भागम्य भक्षार्थ दानं भेगारगम्य शी सिद्धान्तः । अनीपोगीये पशो मैवापरणस्येकः एए मण्डन-- 'एक्स्नु मेयरणम्य मागः ।। भागः11 शंकर--भागसम्यक एच।' तम्य प्रशाम्नुः । द्विभागः स्याद् द्विवर्मत्यात्।१०१७।७।२०॥ मीयोमीये पशी यागसमाप्त्युत्तरं लौकिके माप्यं-- अपेदानी मेग्रावरुणमेच प्रनि भवति यूपस्पर्श रायश्चित्तम् ॥ सदेवः, द्विभागो मैत्रायरुण , उत एवभाग इति । लौरि के दोपसंयोगादपवृके हि धोद्यते निमि- fiमातं? विभागः स्यात् । अधकिारयात् अपयुभाग तेन, प्रकृती स्यादभागित्यात् । ९।३।३॥९॥ प्राप्नोति, होतृविकारयात् होतृभाग प्राप्नोति । तस्मात् भाध्य--अस्ति ज्योतिधोमः । तत्र अग्नीषोमीये द्विभागः म्यादिति । पशी आम्नायते 'योक यूपमुपरपृशेत् एप ते वायो पत्याद्वकभागः स्याद्, भागस्याश्रुतिभूतत्वात् । इनि च्यात् , यदि दो एती ते वायू इति, यदि बहून २१।। माध्य- ~ याशब्दः पर्श व्यापर्तयति । न द्विभागः । एते ते वायाः इति । (इति) । तपोऽर्थः साशयिः एकभागो भवेदिति । कुतः ! भागम्याश्रुतिभूत- शैक्ति पैदिके च यूपोपस्पर्शने प्रायश्चित्त, उन वैदिवे, त्यादिति । नेहाध्वर्युभागो मैनावरुणस्य श्रूयते, नापि, अथवा लोरिके इति । किं प्राप्त ! लौकिक वैदिये वा होतृभागः । यदि हि उभी श्रूयेयाता, एवेन भागेन वृते- अनियमः इति । कय ? विशेषानाश्रयणात् । नहि अपि सारे दितीयोऽपि यचनप्रामाण्यात् स्यात् । चोद- विशेष आश्रीपते लेकिन वैदिके वेति । तस्मादनियम केन तयोः प्रालिंगम्यते । तभ एक्त्या प्रारुणम्य एक इति । वैदिरे या तथा हि अस्य मन्त्रस्य समीपगतेन भैर भागेन यायती प्राइनी शक्ति, सा कृता, इति द्विती- प्रयोजनाभिमनन्धो भविश्थति । इनरथा दूरगतेन अम- यमाग चोदको न प्रापयति । तस्मादेकभागः स्यादिनि कृतेन परोक्ष सबन्ध, स्यात् । तस्मात् पैदिके यूपोप- शा-विमप मैयावरुणः दी भागौ भक्षयेत , उत म्पदीने इद प्रायश्चित्तमिति । एवं प्रासे चूमः । लौकिक एकमिति । द्वयो कर्म कुर्वन् दो लभेत , इति प्राप्ते उपस्पर्शने भवितुमईति, न वैदिक । खुत.' दोपसयुक्त चूमः, ' अध्ययोयवित्ती तृप्तिहोनुस्तृप्तिश्च यावती : तन्त्रेण हि श्रूयते इद प्रायश्चित्त 'यूपो नै यशस्य दुरिष्टमान- श्चते, यापमुपस्पृशेत् यशस्थ दुरिष्मामुञ्चते, तस्माद्यपो तापत्ती तृप्तिमांगेनेरेन लभ्यते ॥' तस्मादेकभाग स्यात् । सोम--- पूर्वोत्तोपजीवनेन अब विशेषचिन्तनात् नोपस्पृश्य ' इत्यभिधाय 'ययेक यूपमुपस्पृशेत् ' इति संगतिः । सरकारो हि मृत्तिलक्षण एव , नान्य । तृतिय गरियर दोप., म वैदिये । पैदिवे हि अजनमुन्या समाम्नायने । तस्मात् यम दोष, तत्र प्रायश्चित्तमिति । एकेनापि भागेन प्राकृती जायते, इत्येवेनापि भागेन सस्कारसिद्धः, न मागस्ये प्रमाणमस्ति । चर्तव्यमुक्तमान तत्तय सत् अक्तव्य भविष्यति । वि-- 'दिमाग एकभागो वा, द्विभाग स्यात् | सायाश चोपस्पर्शनप्रतिषेधाचन लौकिके अविरुद्ध दिकर्मतः ।, एका पुमैक्यतो नो वेद वैषम्य प्रता- भविष्यति । अपि च अपवृत्त कर्मगि चोयते निमित्तेन । बपि कथ। 'यूपो वै यज्ञस्य दुरिटमामुक्ते' दनि । यत् भाट्ट-तत्रापि उभरायांपनत्वात् भागद्वय प्राप्नु ल य दुरिष्ट तत् यूपे आमुचते, यत् मुन्न तर. यान् , इति प्राप्ते , तत्तत्वार्याङ्गभूतायास्तृप्ते. तन्त्रेणी- जमाने इति । सर्वमिद प्रशसाथै, न विविपदान्तरेण पपत्तेः, प्रकृतौ च याकर्तृगा समविभागस्यैव सत्वेन सबध्यते । इस्राब्द एव एको विधिपदै. मंन्धमुपैति , इहापि तथैव प्राप्तः एक एव भाग। प्रमशापदैरपि संबध्यमान इह सनिहिती भरति । .

·अनीपोमीयपुरोडाशविकाराणां १११ अग्नीपोमीयेण यजेत , , तत्तु टुप्टीकायां दूषितम् । तथाहि, प्रकृतिभूतोऽ- | स्यैव प्राधान्याचगतेः तस्य चानतिदेशात् युक्तं तद्विका. ग्रीयोमीयः पशुस्तापनोदाहरणं , तस्य सोमागतया सोम-राणा अनियतकालकत्वम् । प्रयोगमध्ये म एप उपचसयीयेऽहि दिदेवयः पशु- न्यायबिन्दुः-सानाय्यानीपोमीययोः विकृतीनामपि रालम्पते ' इति विहितकार विरोधेन सोमोत्तरफालयस्य अतिदशात् सोमोत्तरत्वं, नासोमयाजी सनयेत्' चोदकतः सिद्धान्तयितुमशस्यत्वात् । नापि तद्विकारा । इत्यादिवचनात् । निरूदपश्चादयः, तेवपि प्रकृत्तिभूतानीयोमीयपशो अवि- मण्डन--सोमो सानाय्यधर्मा विकारः। यमानस्य सोमोतरकाटत्यस्य चोदकपाप्यसभवात् । शंकर-- सोमोय दोश्वैकृतम् । तस्मादिह पगुर्नोदाहरणमिति । विकृतिकालनिरूपणप्रस्ता- चात् सानाय्यादिविकृतिकाठ मुहृद्भावेन उक्तवान् इति अग्नीपोमीयवाक्यन्यायेन इहापि · सौमारीदें चरु निर्वपेत् ' इति प्रकृत्य ' परिश्रिते याजयेत् । इत्यन भार पूर्वपक्षे यत्नः कार्यः । यजिवाच्यमविधायिवसिद्धिासु. पृ. ९३१. वि--'आमिक्षादेर नियतिः स्यात् सोमादूर्ध्वमेव वा ।, र अग्नीपीमीयादिपशुत्रमार्थः शूलस्तन्त्रम् ।। अविरोपादाग्रिमो, ऽन्यो नासोमेति विशेषतः ।। तनामीयोमीये करोति न सरनीरे, अनुबन्ध्याया तु भाह- नासोमयाजी सनयेत्' इति असोमया- । करोति' इति हृदयशूल प्रकृत्य श्रूयते । तन अग्नीपोमीये पूर्व गिनः सानाय्यपर्युदासः । तेन तस्यापि अनीपोगीयवत् । विधाय पुनः प्रतिषेधात् हृदयश्रपणे झूलम्य विकल्पः । सोमोत्तरत्वमेव । अतस्तदुभयविकारेष्यपि तद्देवत्येषु अन्य- | सपनीये न पचतः प्राते एव तदभारो नियम्यते । अनु- देवत्येषु वा सोमोत्तरत्वमेव । नहि अन असोमयाजिनः । बन्ध्याया तु सद्भारनियमः, इति प्राप्त, नराणामपि अधिकारपर्युदाराः, येन विकृती नातिदिदयेत । कर्तृ. १ पशूना शूल तन्न इत्युक्तन्यायसिद्धार्थानुवादकत्ये समवति सामानाधिकरण्यात्तु यागकर्तृत्वपर्युदास एव । अतश्च । अष्टदोस्तुष्टो विकल्पो न युक्तः । सर्वधात्यानुस्यूतकिया- युक्तोऽतिदेश: । अत्र च देशस्य नोदाहरणत्य, औपदे- सामान्यनाची वरोतिः इह उदासनक्रियापर. । रानन्या- शिसोमनाक्षात्यविधानात् । तद्विशराणां च प्रती देय सर्वान्ते एव उद्वातन, न पूर्वयोरिति । 'यत्ते गाबाद- अननस्वान् न सोमोनल्वनियमः । न च अन्याहार्य- मिना पच्यमानादभिशूल निहितस्याभिधापनि । मा तद् स्ये प्रती अभावेऽपि प्रातिप्रतितो ग्रहणमिति । भूम्यामाश्लिपमा तृणेषु देवेभ्यस्तदुशगयो रातमस्तु ।' वाच्यम् । अपेक्षितविधये एव तथाग्रहणेन सोमोत्तर- इति मने हृदयशूलस्य भूमश्लेपाभावकथनमपि अवैव सस्यानपेधितत्वात् । वस्तुतस्तु अपेचायाः उपायान्त- लिङ्गम् । अन्यान्यपि लिङ्गदर्शनानि इह भाष्यतोऽवग- रेणापि निवृत्युपपत्तेः न अन्चाहार्योशेऽपि ग्रहणम् । न्त यानि । संकर्ष. २१२१ अन्यथा पितृमेधविकारे होतृवरणस्यापि अतिदेशापतेः । 'अमीपोमीयेण यजेत पौर्णमासी' इति न न चै देशविकाराणा अनिर्दिष्टकार विशेषाणा औपय- प्रकृतानुवादः ॥ सध्यकालमापत्तिः, तस्य अङ्गत्वनिवन्धनतया तद्भावे 'अग्नीपोमाग पोत पौर्णमासीममावास्याममिचर' अप्राप्तेः । अतस्तद्भिभविकाराणा सोमोचरत्नमेव । पतु । इति प्रथमाक्ये प्रतः एवानीपोमीयो यागः याक्षिकानां प्रागप्यनुटान, तच्छापान्तरे सानाय्यानीपो- अवेटिवत् पृथकात्य फलाय रिधीयते द्वितीयविधिप्रकारे मीययो. प्रागपि विधानादवगन्तव्यम् । एवं ऐन्द्रामविका- अतीय राधात् । तया च ऐन्द्रयायामतारत् नित्यका- राणामपि सोगप्राककाल्वमेवेति सूप तस्याप्युपराण । म्योऽय, इति प्राप्ते, समुदायमाचिपौर्णमासीपवैयापतेः मिति के चित् । क्तुतस्तु असनयतः इत्यस्य पश्यः । उक्तरीत्या चतुर्ष एव निधिप्रकारो युक्तः । संकर्ष. स्तस्य फसामानाधिपरण्याभावात् अधिगरिविशेषणत्य. ११७.

·अनीपोमीये पशो यागसमापयुत्तरं १२० अग्नीषोमीये पशी यपायामिव तन निवर्तयति , সাগর, নী fখন্মদি দাম্পত্য मण्डन- 'म्युगति गर्शन एवं मन्या । नादिप्रयुमायूपरस्पपिपप येन 'गान्त यदेत् 'न प्रियमुपे. शंकर-- ‘रो यूपस्टगो दोष ।' यार' इत्याटिग पग पोसते पाग्य कागुण्या 8 अनोपोमीचे पशो धपायामिव सर्वेप्पड्गेषु पादकन्याममायात् तापधित न अप मप्रविधि. पवायत्तम ।। एव । एव च यूपानेकन्ये न्यायादेर 'एतो ते' इत्यागहो ययाश्रुतीति चेत् । १०।६।२०१७२।। मन्य सिद्धप पुन पचने । न नैवमपि उहितममा भाष्य - अस्ति योनियोने पगुरमीपोमीय यो ठमाणस्य प्रयोजनालमेर 'यदि दो इत्यादिविनियोगा। दीक्षितो यहनीपोमीय पगुमालभतेइति । सभेदमाम्ना योजनाभार देक्षमनिधिपठिताना प्रयागामेपा यते 'यद्यपि चतुरपती यजमान पचावय वा कार्या' पागाधिपरगन्यायेन (९।।५।१५-२० )/ इति । तत्र एषोऽयं माया कि यपाया धूयमाण विल्यमसती उपसिद्धयर्थयात् । पञ्चायच अद्गापूर्वे चतुरपत्त निवर्तयति, उत नति । इति प्राप्ते, वस्तुतो यश्म्य पापापरपर्यायदु- मास इति चेत् समय , नेति । कुत र यस्मिन् श्रूयते रिष्टजना लाभावेऽपि निन्दायादे यशप्रयोगजन्ययूपनिष्ठ , पक्षात ती अनुरतत निगर्नयति, नान्यत्र । यया दुरिपस्य यूपम्पर्शकतरि सवारसकीर्तनेन अस्य निषेधस्स मवन्तरे न एवमझापूर्वेप्यपि यशपयोगममाप्युत्तरकालीन वापगमान् पुरुषार्थवावगते । पञ्चायत्तश्रुतिर्न निरर्तयितुमर्हति । अभ्यापि तदोपनिवारणार्धम्य प्रापश्चित्तम्य डिगेन टुप्- 'पञ्चायतैर वपा पार्या' इति । निमन प्रारण बाधिन्वा पुरुषार्थ वमेव । अत एव सूत्रमाप्य- | विधायने त्वन्पो, येन अगेपपि मन्यमे १ नहिं अत्र स्वारस्यात् यूपर्यापवर्गोत्तरमेवेद प्रायश्चित्त , न तु अवदानोदेशेन माया विधीयते, किंतु योगेन पञ्चा- यातिकादिरशरथात् गुमपरतोरिकापऽपि इति वनम् । उद्देश्यविशेषणम्य चाविषमा उहा, नोदेश्य ध्येयम् । अत एव यशस्यैव यूपनिष्टदोपजनकत्वात यज्ञात् स्यापि । इनरथा ग्रहम्यापि अविवक्षित वात् चमसेप्यापि पूर्व कारणाभावेन अशुचित्वापरपर्यायदोपामावात् ऋतु- रामार्ग सात् । तस्मात् पायामापूर्वप्रयुक्तमिदम् । मध्यगत गैस्किपर्शेऽपि न दोष । अत एव यूपचि न चोदनक्त्यात् । ७३॥ त्यायुपस्पर्शने स्नायात्' इति स्मातमपि पायश्चित पहि भाष्य---- नैतदेवम् । एका ह्येषा चोदना ऋतुविषयमेय , निषेधस्य मूगन्तराक्ल्पनात् । अस्तु या 'यो दीक्षितो यदनीपोमीय पशुमार भते' तम्य सामान्याविषय चात् अन्न कनुगत गरिमविपयन्य इति । तन पररण पश्चात्त श्रुतम् । अत मरि । नदा तु ऋतिनको पिहितोऽणि पर्ग शामि मरपात् अगापूर्वे भविष्यति । आह, ननु थाक्यात् अत् मिधविषय एव । तमतिकम्य प्रवृत्तम्य आर्थि वशया भावनुमहतीति । नयुच्यते । यश हि द्रयम् । ज्यविधानोपपत्ते । सर्वथा यूपनार्यापपर्गे एवार पुरुशर्यो न तत्साधे प्रोजनमातीति । उच्यते । पञ्चायत्तता वपा- मत्रपाठ । अत एव निरोधवाक्यप्राप्तयूपमनूश मत्र प्रयोगपचन उपमहरिष्यति । तान दोषो भविष्यतीति। यमिद म्यत प्रमेव तत्तसंख्यासपर्यो निमिते तदन्यदोष , अनोच्यते । एव सत्यपि अद्गा पञ्चायत्त सियेन् । क्या निर्घाताथै विधीयते, ननु कश्चित् कस्य चिद इति सिद्धम् । एका हि मा चोदना अड्गपागो पायागश्च । तेन चेत् न्यायमिन्दु 'योग यूपभुपस्पृशेत् एप ते वायो पञ्चायत सध्यते, तदा अड्गेष्वपि भवितुमर्हनि । ननु इति ब्यान् । इति यूपस्पर्शप्रायश्रित गरिय वैदिक व वारपान वपैर पञ्चायता, नागानानि । उम्पते । चाविशेषात् , प्रकरणाद्वा दिये एर फाक्सनला नैनदेव वचन यर पञ्चावचेनि । कप तर्हि । पञ्चार- यात्, इति प्राप्ते, स्पर्शनिपेधस्य सैविकविषयचात् । तैर वपति । यत एक्कारवरण ततोऽन्यताधारणम् । तद्दोपपरिहाण्य प्रायश्चित्तमपि तवति सिद्धान्न । नचाविशेषण या पञ्चायत्तताऽनि सा गया यश- . -- ·अग्नीषोमीये पशो दार्शिको अग्नीषोमीये पशी प्रतिप्रस्थातु - विद्यते 'ईषामाटभेत' इति । इष्यते च पशोराल शंकर--- 'सोऽमीयोमीय इष्टेः स्यात् ।' सः म्भनादियाशंगसिद्धये अनिदेशापेक्षा । तस्माचा विध्यन्तः । ऐष्टिको वियन्तः । अग्नीपोमीये पशौ प्रतिप्रस्थातुर्भक्षी नास्ति ।। सोम-~- ननु युक्तमिश्रिा दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्ति- प्रतिप्रस्थातुश्च चपाश्रपणात 1१०1७1८।२२ ।। मायं-- अग्नीषोमीये पशौ प्रतिप्रस्थाना नाम रिति लिङ्गसद्भावात् , पगौ तु लिङ्गासद्भावात् नैष्टिक- विध्यन्तप्रातिः । न च तद्धितेन देवतानिर्देश इष्टिलिश, ऋत्विक् श्रूयते । तं प्रति सदेहः, कि तस्य शेपमक्षो भवेति । कि प्राप्त भवेदिति । युतः १ बा हि उपायाने असतस्तस्य इटिलिङ्गबायोगात् । नापि आल- भतिः, दर्शपूर्णमासयोस्तददर्शनात् । इति शङ्कया उत्था- अपयन् अध्वर्युकर्म करोति प्रतिप्रस्थाता वपा अपपति' इति । तस्मात् स्यादस्य भक्ष इति । नात् संगतिः । यनाय पशुरुत्पन्नः कथमनिधी, न तर धर्मा आम्नाताः, किंतु औपवसथ्येऽहनि । तनोत्पत्तौ इति- अमक्षो या कर्मभेदात्, तस्याः सर्वप्रदान- कर्तव्यताकाङ्क्षायाः प्रदेशान्तराम्नार्धमैरशान्तेः, तदर्थ स्यात् । २३ ॥ ऐटिकविध्यन्तप्रवृत्तिः अप्रत्यूहा । सूचार्यस्तु- "मुच्य- भाष्य- अमशः स्यात् प्रतिमस्थाता । कुतः ! माधार्य जुहा पा समनात' इत्यादिलिङ्गदर्शनोपोलि- यस्मिन् यागे असो अध्वर्योर्विकारः , तस्य द्रव्योपो तात् चोदनालिङ्गात् ऐष्टिकविध्यन्तः इति । नास्ति । वपामसौ थपयति , तस्याः सर्वप्रदानत्यम् । वि-न पशावैधिकः स्यादा,न कपाटाघमावतः।, तत्र शेषाभागात् कि मयेत् । यत्र शेषोऽसि हुदया- स्याद् व्यक्तदन्यदेवल्वप्रयानच्यसाम्यत: ।। 'अनीपोमीय दिप्यनेषु , न वनासौ अवोर्विकारः । अन्यदि पशु' इति द्रव्यदेवते, 'एकादश प्रयाजान् यजति ' इति । यपाइपूर्व अङ्गापूर्वात् । चोदन च यम्यापूर्वस्य प्रयाजाल, 'मुच्यमाघार्य जुहा पगुमनक्ति' इत्या- शेषः प्रतिपाद्यते , तस्य तलमारे भक्षः । एव हि धाराञ्जने आलम्मश्व इति लिङ्गानि । तस्योपकारको भरतीति । अन्यामपरे भक्षयति तदुपाराभावात् अनङ्ग स्यात् । तस्मात् नान्यकर्मणि माह- ( एकादगमारभ्य एलोनविशतिसूनपर्यन्त | भक्षण चोदकः प्रापयतीति । गनु अनेम्वपि प्रतिमाशातर नयमिः सूनेस्तृतीयमधिररणमेवार । तस्य तु प्रताधि- | अध्वर्युविकारः , स हि अबदान करोति — दक्षिणतो करणविषयमृद्धृत्य गुहातेऽन) एवं पशायपि अमीपो. निधाय प्रस्थाता अवधति' इति । यस्या शाररा- मीये देक्षसहके तद्धितपदविहितदेवताकत्वादेव (दर्श- मेतनास्ति , तपा विचारणा । अथमा अन्यकार्यमेत- पूर्णमासविकारत्वम् ) । न च तर पूपादिनदुतरधर्म- दपदान अन्यकार्यक प्रावृतम् । तप प्रकृती यजतिशब्देन विधानादेत्र निराकाङ्क्षत्वादनतिदेशः । तथापि आना- प्रदानारम्भे अादाने गृहीते दिसल्या केरा ध्यते , हनासादनमुम्भ्यास्विटुतरदृष्यार्थधर्माम्नानेन माराय- नापयत्यर्थः । इद पुन प्रतिमयानुः अवदान चोद्यते स्यात् । चि ऋयमनिधी आम्नातो निर्धर्मको देक्षः । नारम्भ. । यदनापदान भविष्यति, स प्रदानारम्भः । तत्र प्रथम तावदतिदेश कल्पयत्येव । ततश्च मावृतमनिरा- परती पदाने चिकीर्पित अर्यादध्वर्युरनोदितः अपदान पाइन्य स एष औरपराध्येऽहनि ' इत्यनेन औप- निर्नयति । तेन या अन्येन वा तत् पर्त यम् । सनिधानात् दसध्ये हनि अनुशनेजगते अनुमानसादेशात् अहोम- अध्ययुरेव परोति, न नियोगतः तत् तत्र अध्यर्युरम । न्यायेन (५।२९) यूपादिग्रहणेऽपि नातिदेशासना- पन्चार्यान् कृत, न ता चोदनः प्रापयति । अपांदेर प्रतिबन्ध । एकादश प्राजान यजाने जोदरमापार- तदिह अध्ययुगा अन्येन या अन्य , प्रतिप्रस्थानुपंचन माचार्य पशमननिः । इत्यादिलिगमपि एपपपद्यते । नियमाम् । तम्सात् अश्यानपि मामन्याता भण्डन-- 'टेभरदेवरार्विकारः।' अपयुक्मणि बनने, इति नाम्य अहेर मा. म्यान् । . .

·अनीपोभीये पायपायामिय १२२ अग्नीपोमोये पशी याग्विसर्गः - 1 अद्गेषु तव्यमान्यमाने 'सानि निरिक्चति शी यास- की मुख्यातिशिष्टापदानमेव विधे, परामण व एक- और मारणे, तपरिहार यामणस्यैव एकम्प मर्धवत् भाति हृदयादिन्यारतनात् , तथापि एवं सनि मसानिमको इस याच्यम् । यसामरणयो- एगदा वै पशोरवदानानि , वानि द्विरिपति ' इति पक्षण साभाषेप्रति अगेषु जामदग्न्याक्ष पवादान- यच वर्ष म्यान् , प्रतित एव प्रासः, पञ्चायतम्य वपा- प्रसो रागपादपनया प्रातमियान द्विवनियुपात: मापियवात् । सर्वविषयवे तु पश्त्वमस्यासिद्धये पर्याभावात् 1 इति प्राप्ते, पयायदानवाये हरिष्येऽपि भरदाने प्राने सन्मानचिनमयंरन् । तस्मात् যামেরায় पञ्चत्वविदिशारदानान्तरस्य सालपचनान स्मात् यसमहसनुपरभणे इत्येव युक्तम् । माइनसरिनार योदेशेन निधान , अनिदेशप्रस्तः। अत: अड्गेषु घरदानवचनात् उपस्तरविद्धपा अभि- पूर्वप्रहाद्गीगत या भारतावदानपैर पक्षांशि- पारणविद्धया या पञ्चायदानमपतिः इति सिद्धान्तः । पृश्य योद्देशेन विधानम् । अत एर द्वितीयपक्षे पञ्च मण्डन-पचापदान दृदयादिपेऽपि।' स्वामे नियवसिय विधिः , अमदानामे च हषि शंकर--'पञ्चास्त्तः पगुः सर्गः।। सिद्धयर्थ एक्प्रसरतामापरिहारार्थ ची द्रष्टयम् । E अग्नीषोमीये पशी याग्विसर्गः पौरोहाशिक- उभरथाऽपि अवदाना अतिदेशयतिबन्धात् उपस्थित- कर्मार्थे हविष्फदाराने कर्तव्यः ।। जब हृदपारिवारयेषु पासपारस्पेशवदानस्य हृद पसी च सपुरोडाशे समानतन्त्र भवेत् । यायुदेशेन विधिः । न च वारीसमेव न स्यादिति ११३१८११८ ॥ पाच्यम् । अमदानानुगदेन पञ्चन्यविधी एउपसरना भाष्य-अमीनोमीये यशो पाः पुगेडादाय । तयोः गादेत नियागापात् । न च उत्पत्तिशिष्टमस्कायां- पाक पौरोशाशि च तन्नम् । अवापि सैर (पूधिर- घरोघे मसान्तरम्प निवेशयोग , सोमसस्कारार्थस्पैन। णान् ) चिन्ता, वि पाशुकमायें दविष्पदाहानमाले अभिषमादेः पूनीका'चममाद्यर्थव्ययत् प्रधानभूत- वारिपसर्गः पर्तयः, उत पौरोधाशिक्कार्य इति । सरकार्यान्तनुरोपेन विनियोगान्तरपरणे अथवाभायात् । स्थैर पूर्वोतरपी गोध्यो । अयमपि अधिकरणप्रदेश सरकार्यस्य उपायनन्वयिग्वेन धर्मभेदासाधकल्यात् । एव । ननु नैव पक्षी हविष्यदस्ति , ओषध्यर्थत्वात् । अवश्य यामकारकापदानस्यैव हृदयायुदेदोन विधानान्, सर्ग इत्येव वृत्या चिन्त्यते । कृत्याचिन्तेयम् । तस्य च पश्चत्वविशिष्टतया, हृदयादिष्यपि नित्य पञ्चा शा-- अग्नीपोमीये पशो पशुपुरोडाशः । तत्र ताप- बदानप्राप्ति । ताराः पर तरसन व्यवस्थिता. । दस्ति हविष्णदाहान, पशो अपि अताति कृत्या प्रकारमोधकवाक्येषु पादितत्तद्र योदेशनैव सप्रकार- चिन्यो , कि प्रथमे पशुकाले वाग्विसर्गः पुरोधारा- विधानात् अरदानस्य च प्राणप्राप्तभ्यानुरादात् इति वाले वेति । प्रासद्रेिकवान् पशुपुरोडाशय पाशुवनेर गौरतुभे विस्तरः । १०१७११८. दाग्यमेन कार्गसिद्धः न वाम्पमेन कार्यम् । तस्मात् पशु- भ्यायविन्दुः- अशी रोमीये पौ श्रुत 'याप काले याग्विसर्गः, इति मन्वानाप उत्तरम् । वाग्यमोऽय तुररत्ती यजमान., पञ्चावचा चा कायां' इति ! तब आरादुपकारवः । वर्तृमस्कारस्यसो । अतो विसध्याचा चपापामेव पचावदान न हृदायड्गे नमसाधिररण-निरमागा. पौरोडाशिवाः विगुणा मोयु. । तलात न्यायेन ( ३११७८) प्रातिपदिकार्थस्य विवक्षित मात्। पुरोडाशकाले विसर्गः । वपाऽपूर्वभेदाच्च, इति प्राप्ते, अपदानन्य प्राप्त यात् तदु सोम- पाशुनैन कामिनी पौरोषिपदार्थाना हेशेन पञ्चसायाविधिः, उद्देसविशेषणयात् यपान घरोपाभागात् पूर्वान् इह नान्ते वाग्निसर्ग. इत्युत्या- विवक्षिता, नेन वाहगमुरलक्षगम् । यद्यपि 'पञ्चा- नात् सगतिः । इविदाहानम्य वाग्यमनावधिभूतकाले- भत्ता' इति समारपदेन उद्देश्यविधेयभारः अयुक्तः, गायत्वात् उपल्यगागापेऽपि उपलश्यानपापन्यायेन -- ·अनीपोमीये पशो प्रसाई अग्नीपोमीये पशौ प्रसङ्गं . पक्षे तस्य भन्नाभिधान निर्मूलमेव । यदि तु याज्ञिकाना | स्थितम् । इस यागचोदना । अमीषोमीयं पशु' इति । तथा आचरण , तदा मधोत्तरकालीनः प्राकृत. फश्चित् । कि हृदयादीनि हवींषि , उत पश्वातिलक्षिता व्यक्तिः पदार्थोऽनुमधेय । अन्य चाधिकरणत्रयस्य यजमानपञ्चम- हविरिति । तत्र पूर्वपक्षः , पक्षोः अमीषोमसन्धः त्वयाधराया बाधोपयोगः। श्रूयते , न हृदयादीनाम् । तेपामग्रीषोमसबन्धे लक्षित- न्यायविन्दुः वपाश्रपणस्य अध्वर्युकार्यस्य | लगा स्यात् । तस्य सानाय्यात् वियन्तः । तेन करणात् प्रतिप्रसातु, इडाभक्षः स्यात्, इति प्राप्ते , मन्यात् पूर्वार्धाच अवदाने प्राप्ते हृदयादिदेशा यस्य पदपूर्वकर्तृत्व तस्य तच्छेपमक्षणम् । तर विधीयन्ते । तेषा च विकल्प इति । प्रतिप्रस्थानु' पपाया नि शेषहोमात् न भक्षसक्तिः । प्रत्यहं वा प्रवदनानां पृथक्प्रकल्पनत्वात् ।२॥ सच 'दक्षिणतो निधाय प्रतिप्रस्थाताऽवद्यति' इति भाष्य--वाशब्दः पक्ष व्यावर्तयति । नैतदस्ति मारना वचनात् हृदयाघवदानमारित्वेन तद्भक्ष, स्यादिति । पशु. एक हविः इति । किं तर्हि १ प्रत्यङ्ग हविर्भदः । पाच्यम् । इष्टापत्तेः। एतदधिकरण तु यच्छापाया कुतः पृथक्प्रकल्पनत्वात् । पृथगङ्गानि प्रपन्ते अध्ययोरेर अवदान तद्विषयमिति ज्ञेयम् । तेन 'हृदयस्यामेऽवयति (अथ) जिह्वाया अवयति, अध्ययोरेय अवदानकतत्वपक्षे न प्रतिप्रस्थातुरिडाभक्षः, ( अथ ) वक्षसोऽवद्यति, दोष्णोरचधति, पार्श्वयोरवयति, इति सिद्धान्त। गुदस्यापद्यति' । हृदयाकृतिकादिभ्योऽवदान श्रूयते । मण्डन-- 'प्रथातृभश्न न परो बदन्ति ।' नैतदविशसिते पगी सभवति । तस्मात् हृदयाार्थन शकर -- 'प्रतिप्रश्यातुनों भक्ष. (पशी)।। विशसितम्य. पशु । तस्मिथ विशस्वमाने पश्वातिर्न अनीपोमीये पशौ प्रत्यङ्गं हविर्भेदः॥ भवति । तदेवमापतति । पश्चात्या यागम्य नियमागस्यो- पशोरफेहविष्ट्वं समस्तचोदितत्वात् । १०७ पर्यात् । ता पश्वातिमन्तर्धाय च न शक्यते साक्षात् यागद्रव्य परिच्छेत्तुम् । तस्मात् प्रणाड्या सा आकृतिरुप- भाष्य---- अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरमीपोमीय. ' यो कर्तुमर्हति इति परवाकृतिक्स्स द्रव्यस्य हृदयादीनि यानि, दीरितो यदमीयोमीय पामारभते' इति । तत्र सराय , तानि हवापि। तेभ्योऽप्रदाय प्रदातव्यमिति । ग्रहवत् , यथा कि कृत्स्न. परेक हवि , उत प्रत्यङ्ग हविर्भद इति । सोमे ऐन्द्रवायर गृह्णाति' मैसवरण ग्रहाति' fr प्राप्त प्रस्नः पशुरेक हविरिति । कुतः । । आश्विन गृहाति ' इति पृथकल्पनत्वात् सोगरसो हरि. समन्नत्य चोदितत्यात् । समस्तो हि पशुः अग्नीषोमी न सोमलता, एवमत्रापि द्रष्टव्यम् । समस्तनोदना तु अ- प्रति चोयते , न पृथगनाना अभीषोमीयता । तस्मात् । हविश्वेऽपि प्रणाड्या अकल्पते एव । अथ यत् दर्श- पातिगत् द्रवाददाय अमीयोमाया दात यम् । नमुक्त, तत् सुतरा अनेकविट्वे उपपद्यते । क्य! अगदविण्वे पशुशन्दे लक्षणा म्यात् । तस्मात् वस्नः हारनपशोरयदान अन्येनानुजिक्षन् न वृनय पशोरव- पशुरेस हपि. । तन्च दर्शयति 'अयो सत्या. दीयते इति दर्शयति । फापेया दश्चिगम्य पूर्व पदम्यारदेय , तसर्पस्य पोसत्त डर-एएमावश्यमेव दोपो लक्षण हृदयादिदेदशात् माति' इति 'अयो गल्वाटुर्गोपायना दक्षिणम्य इति । विरल्यदोषश्च । यस्य पात्यक्तिहविरिति, तस्य पूर्व पदस्यायदेय , तसर्वस्य पशोरवत भरति ' इति । तस्या एव न्यो समागात् आदान प्राप्नोति, न हदया- मृत्स्नन्य पदोरवदान दर्शयति । तस्मादपि ममः रिभ्य अथ अद्यतिरनुवाद इति तन, यदि अपयतिम- परेक इपिरिति । न्य हदयादीनि विधीयेरन्, तत. अथरादाप्रवन्दी अन- टुप्--- द्वितीयेऽध्याये (२२।६।१७) 'हृदयम्या- यो स्याताम् । विधानु नापन्न प्रक्यते यास्यभेदभयात् । प्रेऽयद्यति' इत्येवमादीनि न याग चोदयन्ति इति न चान्दोत, अप्रातल्यात् । यदि च हृदयावधतिविशिष्टः , .

·अमीषोमीये पशो स्विष्टछन् १२४ अप्रीपोमीये पशो रिपष्टपत् . - यो' इत्यपिपिरियम्यारि गनभेदेन वैम्प्यं तु ! अतो रचनामाण्यात् अनिमायः घड्गैः स्पिष्टस्त् दक्षिणादानोनर तपागनिधिविरोधामीहतम् । संकप, इगतेति । गरयत्, यया 'शरमयं बर्हिः ही यचग- ११.. भामाश्यात् गरेः उशा वाध्यन्ते, एवमिहापि इमा- अग्नीपोमीये पगो विष्टकन् अनिग्याशेपे-शेषता याविष्यते इति । निमिरोः पर्तव्यः॥ आह ज्याशेपामा प्रीपतिरेपा । न च अनेन इज्याशेगत् विष्टकृदिज्येत प्रतियत् । १० इन्याया नियमागाया एतत् प्रतिपादित भाति । सम्मात् ७३।१०॥ इज्यादोषाणा कार्ये अर्नमानागि, नेज्याशेषविवारभूतानि भाष्य अस्ति मोतिटोमे पारसीपोमीयः । यो । भवितुमर्हन्तीति । अत्रोच्यते । यद्यपि प्रतिपाद्यन्ते दीभितो यदीयोमीयं पशुमालभेत 'ही। अस्ति तत्र तयापि नान्यथा । तस्या निवृत्ती इज्यादोपैः कनयाया चोदयातः स्पिष्टात् । इहैव भूयते 'न्यड्गैः स्विष्ट- अनिग्याशेषागि विधीयन्ते, एतानि तय प्रतिपादयित- तं यति' इति । तन सरापः, कि इमाशेपेभ्यः व्यानि । एतान्यपि हि कृतकार्याणि प्रतिपादयित यान्येव । त्रियोऽद्गगेभ्यः स्पिष्टता य?व्यं , उन अनिग्याशेपेभ्यः । यानि तु शेषतानि , तानीह प्रविपिद्धानि यथामामं इति । किं प्रान । इन्याशेपेभ्यः इति । कुतः १ एर अन्यत्र प्रतिपादयिष्यन्ते इति । मातिपदानुग्रहो भविष्यति । नीग्यमानि यानि टुप्-- एकादगाना तारत् मध्ये मिन्वं नारित , इमारोपभूतानि, तेभ्य इमाया क्रियमाणाया विशन्दोऽपि यत् विधीयते । सख्या हि पेन चित् एपेनायान्तर- अनुग्रहीनो भाति । धर्मरायोगेन प्रपर्तते । न च केषा चिदेवधर्मसयोगोऽ. यद्गी शरवद् विकारः स्यात् । ११ ॥ स्ति, येन एवादाभ्योऽवच्छित रित्वम् । समाराानुप- भाज्य--अनिम्यारोपैः म्यड्गैः इत्येत, एष वि- | पत्तिय स्यात् । अङ्गशब्दो यदि निरपेन साध्यैत ततो पारः स्यात् , न प्रीणि यानि कानि चिदङ्गानि । यदि न स्विता , मदि स्पिष्टकृता न भित्वेन । दोरादीनि ये, वैश्चित मिभिरड्गै. इग्या पर्नया इपभ्युपगम्येत, ( भुजगह प्रवेष्टो दो ) एक्या समश्यतिक्रियया तन अद्गैः इति न विधीयेत प्राप्तत्यादेव । निन्याथै युक्तानि भवन्ति अनिसयोगेन । तत्र समासार्थः, विशे- विधान स्यात् त्रिमिरिज्येत इति । तत्र भिशब्दः अङ्ग- पविशेष्यभावश्च घटते तेषु गृह्यमाणेषु । अन चोयते, शब्देन असमर्थ एव स्यात् । असामर्थे समासो नोप-प्रतौ यागद्रव्यरोपमस्कारको दृष्टः विष्टकृत् नैतैर्दोरा- पद्येत । अपि च असन्या प्राणामगाना एपस्या माधा- दिभिर्याग कृत , येन प्रतिपाद्येरन् । तस्मात् विष्ट- रमा क्रियाया एकस्मिन् या गुणे, निशब्दस्य अङ्गप्रतिरूपर पागान्तरमेतत् अप्राकृतकार्य विधीयते । गदेन विशेषणविशेष्यमबन्धाभावात् सामर्थ्य न विद्यते, हृदयादिभिः चोदकपातः स्पिष्टत् वेन बाते यानि श्रीण्यनानि विश्वसनद्धानि तानि व्यङ्गानि इति । अनोच्यते । यदि विपदनुपादेन म्यमानि विर्धायेरन् , असति विशेष व्यवहाराभावात् साकार भाति, क्त-व्यपिशिष्ट वा स्विकृत् , ततोऽप्राकृतार्य. स्यात् । मानि व्यगानीति । तत्पक्षेऽपि क्थ र तदुच्यते । समाहारे दह तु व्यानि प्रति स्विष्टकृत् विधीयते, तान्यपि एप समासः । येषा समाहार उक्त , एलफ्यिागुण- प्रतिपादनयोग्यानि नुषवणन् । या तु तृतीयाविभरिः, समन्धो वा, तानि व्यतानि । एपा च समाहार उच्यते सा अर्थप्राप्तवानूयते । हृदयादीनि नु येन केन चिदु- ' यद्दोष्णः पूर्वार्धादमये समाति , गुदस्य मध्यतः, पायेन प्रतिपाद्यन्ते, न स्विष्टकृयागेन । यदि, 'यत् अझैः भोण्या जघनतः ' इति । समयदान समाहारः एथेना- विष्टकृत यजति, तत् निमिः' इति तस्य अङ्गमन्दः मिना गुणेन संबन्धेः, एक्या च समपद्यतिक्रियया, विद्विदोषणार्थमुच्चार्यते, विशेषण च न पर्मयोगि, तस्मादेवानि ध्यङ्गानि । एतानि च अनिळ्याशेषागि । विशेष्यच स्विष्टकृत्, तम्य मिरम्यासः नामोति । न च । , ·अग्नीपोमीये पशौ एव अग्नीपोमीये पशी मैत्रायरुणस्यास्ति . प्रत्ययानुपपत्तेः । अतोऽन विशसनादियाक्यानुरोधात् भाष्यं-- स्याद्वा मैनावमणम्य मक्षः । प्रथेषु हि पशो: प्रदेशप्रतिवमेन, न तु साधायदेयत्व, तत् स्वायय- असो अधर्यविकारः , अनुवचनेषु होतुः , तलाम- यादीनामेव, इति त एव पयोगाधकाः। तेप्नेव पयोधर्माः। नावरुणः प्रेष्यति चातु चाह' इति । अतस्तस्य तयोः न्यायविन्दुः-- ' अमीयोगीयं पशु' इत्यन तद्धितेन मामिसबन्धात् अर्थापत्या (सः) भक्षं लभते । तन्मात् पशोरेव देवतान्वयबोधनात् समस्तम्य पशोः पुरोडाश- सभषः स्यात् इति । यत् त्याग. 'हृदयस्याग्रेऽवति' इत्यादीनि एकादश शा---- अध्वर्युहोतृसरकारार्थत्याक्षम्य मैत्रावरणे अवदानस्थानानि मध्यपूर्वार्धवत् । तस्मात् परेक हविः, | प्रेषकरणात् अध्वर्युमार्य , अनुवचनारणाच होतृकार्ये इति प्राप्ते, अरदीयमागत्यात् हृदयादीनामेव हविनम् । पुणे अस्ति मनमाप्तिः । अवदान हि हविप एव सत्कार । पशुस्तु हृदयादिप्रक सोम- यथा वनिष्टुना अमीध- इसमक्षमाधः एवं तित्वेग देवतान्वयी । तस्मात् दयादीन्येव देवतायै | मैवावरुणम्यापि इहामशाध. इत्युरियत: संगतिः। यद्यपि दैयानि, तेभ्य एव द्वयादानग्रहण इति सिद्धान्तः । यनिघुमनीधे' इति द्वितीयासयोगात् हनिःप्रतिपत्त्यर्थ मण्डन-- 'पगौ हविः स्यात् पृथगद्गमङ्गम् । भक्षण , स्थापि तन अनादिनियमाम्नानलात् शंकर-'हृदयादि पशो हविः।' नियमाशे तन्मस्कारार्थमपि भाति , यथा प्रयाजशेषेण र अग्नीपोमीये पशौ प्लश्मशासाया निवेशः॥ हींप्यभिधारयति' इत्यभिधारणस्य प्रयाजशेषप्रतिपत्त्यर्थ- अनीपोमाये पशौ पाचमुत्तर बर्भिवति समेधस्यैर । स्यापि हविराधारतानियमात् हवि:सस्काराधीय तत् । पशोरवयति ' पनि भुत क्षशासमय दिः मनिहिते । एव च यथा हवि.सस्थारो मा विलोपि इति सनिहितसर्व- सपनीयपनी उप्येत उत्तरपदविशेषणेन सपनीयपोरे- हनिःषु अभिधारण, न तु एरस्मिन्, एवमिहापि करा- योपस्थितेः, 'यदातियाहिस्तदीयोमीयम्' इति वाक्य- स्मारो मा विलोपि इति मनावरुणस्यापि भक्षणम् । स्थावान्तरपारणालीयस्त्वाच । पञ्चावताररुद्धे जामदग्न्य वि-- 'मैनारगनाम्मोडर भक्षो नास्त्यस्ति या प्रयोगे असमनिशस्य प्राकरणिकस्यापि चतुरवत्तस्यो- नहि । अप्राकृतया , दध्वर्युोतन्तर्भावतोऽस्ति सः।' कदर्शनात् , इति प्राप्ते, उत्तरदान्दस्योत्तरपदस लक्ष- जापत्तेः उत्तरपाक्ये एव तस्यापदानाधारवेन विनियोग भार- प्रस्ती इटाभशयाय. शेषभशाः द्वितीयया विधानात् भिमकार्यो ध्यराधकमावाभावादनुरूपः ।। शेषप्रतिपत्त्या अपि प्राजशेषामिधारणन्यायेन संकर्ष. १॥३॥१४, (४११॥१४॥३३-३९ ) पर्तुमालारार्थ अपि इत्युक्त अग्नीपोमीये पशी मैत्रायरुणस्यारित भक्षः पठे ( ६४१३) । पर्नुध तत्तत्वायांपूर्वसाध- अप्राकृतस्यान्मत्रावरुणस्याभक्षयम् । १०१७।। नत्वेन उद्देश्यता, न तु अध्वयांदिवरूपेण । अतश्च पसी ६१८॥ मैशारणोऽपि मागतार्यापमपात भउयेदेव । म हि भाष्य- अस्ति ज्योतिष्टोमे परमीपोगीयः 'यो समर्तृक्षानुवचनमशाना होता मात्' इत्यादिपागा दीक्षितो यदीशेमीय मशुमालभते ' इति । अस्ति पत्र प्रास्ताभ्ययुक्तायोत्यादिपाशंपन्नतया अपनाया- भैपारण. प्रतिर । न प्रति मदेहः, तम्य चोदा- पन्न. । आध्यभागायनुगम्याना च होगकागो मैना- प्रातः शेषभशो:नि नेति। मान ! अमानोऽसो, न यणेन पागत् क्षेत्राोपनोऽपि । भतः कार्यापनत्यात् राम्य भक्षे नियमाणे मातिन् न भरति । तस्मात् योऽनि मशयेत् । अमाहात् मैत्रावरुणभ्य अभवम् । न्यायविन्दुः- पो मैपारस्यम्यापूर्वन्यात् नेक्षा- स्थावर होतध्ययुधिशल्यत् योः कर्मामि. माः, इति प्राप्ने , प्रेमानस्चनरुपाध्ययुग संपन्धान् । १९॥ यारिल्यान् कगवारार्थो गो माग मिटान्तः । . सः मक्ष.।

·अमायोमीये पशो स्विपन् १२६ अमेरामसमारोपेऽपि रिटोन म्योः दान वाक्ये विधानम् । तेगो ) प्रती हि हरियोपान् भक्षयन्ति' इति हविः- विद्यागं प्रति गुगत्येन विधाने पिपानी प्रधानविय शेषमक्षणं विशेषग श्रुतमपि उत्तरार्धदक्षिणार्धादी तरार्धम्यापि त्याग प्रति गुगत्यान् म सापत् ममान- स्विष्टविटादिप्रतिपत्यन्त राम्नानात् समुचितम् । पाते विषपात् बाधा गुम्भमेर । प्रक्षेपाय प्रति प्रानो च पिष्टात. कार्यान्तरसबन्धेन प्रयोजनानापाक्षात्यात तस्य सप्लायवमपि च, अर्थात् तनिपजत्येन प्रक्षेपमा । तत्रांफोनसमावेन शेषभशगरूपतिपत्र प्रदेयोत्तरा. धनत्यम्यापि रास्यात् समानविषय गोरपतेः उपदेशेन अति-समारोपतेः म स्पिष्टप्रक्षेपाक्षेपसवम् । अतः दिष्टस्य पाया। यमुना शापि प्रवेपन्य उपयुक्तगम्यारसिद्ध अनिज्याशेषाणामेव स्विष्टकृत् शी। यद्यपि च वासमवेऽपि निकत्तभ्यताना पश्चनुनिष्पनायेन आगुदस्य इत्यादोषाध्यमस्ति , तथापि न तन्मध्यभागस्य पंजस्वात् लेरितनिरगनादिवत् तन्मस्कारन्योरपत्तेः स्विष्टकृत् अतिदेशतः प्राप्यते , अपि नु गुदतृतीयोत्तरा- तदशेऽपि समानविषयोनेर बाधः । प्रातावित इहापि धरयैर , इति तत्रापि सत्कार्यान्तरता । भूयमागविपिना त्यागार प्रति गुणत्वेन द्रव्यविधानेऽपि न्यायविन्दु:-पिष्टमयो हृदयादिभ्य र आधिरेन विधिना प्रक्षेपानं पति द्रव्यम्य प्राधान्योत्पत्तेः । कार्याः, 'यः विष्टकृतं यजति ' इति वचनं तु न तृतीयार लक्षणाऽपि । ननु (इति चेत् इत्यन्त शा) तेषामेव नियविध्यर्थं , इति प्राप्ते , एस्पसरतामगेन एवमपि विष्टक्षेपाराग्य प्रस्नो दन्यान्तरसस्कारार्थत्वेन । अङ्गानुवादेन निन्वविध्ययोगात् 'दो.पूर्वार्धम्य , विनियुक्तम्य इह द्रयान्तरमस्कारायविन विनियोगेऽपि / गुदमभ्यत. , श्रोणिजपनार्धस्य ' इति वाक्यमोघे अन्येपा प्रत्युद्देश्यमाला तन्ग ना सरकारोपपत्ते. नोपदिशेन कीर्तनाद रेत निभिः विष्टकृदादयः । आणिकरत्वेन अतिदिष्टम्य बाधापनि. । नहि अब ऐन्द्रीमन्त्रम्य | तपतिपत्त्यर्थे वचनेन स्विटदिनियोगात् दयादियाधः श्रुत्या गार्हपत्याङ्गत्वेन पिनियुक्तस्य प्रयोजनाकाङ्क्षाशान्तः । इति सिद्धान्त । इन्द्राङ्गवनोधकश्रुत्याल्यनपत् इह बिष्टयता अनिच्या. भण्डन-व्यङ्गैर्यजेनेति न यागशेषः । याग- शेषसम्कारार्थत्वेन निराधाक्षम्य इन्याशेपार्थत्वावल्पन युतेः इति या पाठ. शंकर- तदन्यैः सिष्टकृत् निमिः।" दति रक्त शक्यम् । इयाशेपार्थवश प्रताप स्तत्वेन इह अक्रुप्यन्यान् अग्ने विष्टकृत आवाहनं हव्यवहनार्य- प्रदेयोत्तरार्धप्रतिपत्ति- मेवेति तत्रय अग्निं होनायेति निगदः ॥ रूपोपकारस्य इहाननिदेशे कारणाभावेन तत्पृष्टमावेन स चोखमानो होमार्यमेव अग्निः । होशब्दस्य तज्जनीभूतस्पिष्टर प्रक्षेपाशस्थातिदेशे बाधयभावाच । होमपरत्यात , कतिपयहोमाधिरणत्वस्य तत्रापि सत्वात् , न च ताजनरत्वेन प्राप्तम्य इद् द्रयान्तरसखारवत्वेन यस्मिन्नेवैतदमायाहुतयो हूयन्ते' इत्यादिना होमार्यरवन- विनियोगे प्राकृतमस्कार्यस्य नाधः इत्यत्र ममागमस्ति वणाच, इति प्राप्ते, होत. कर्म होत्र, तय हव्यमापणम् । तन्नेगोभयमस्कारक्योपपत्ते: अविरोधात् । नहि अर हिच्या वह यविष्ठ या ते अय, यथा वो येन पथा मानसरसार्यस्य प्रतिपत्यपेशाशान्ति., येन तजगन्वेग हन्यमा यो वहानि इत्यादिमन्प्रलिङ्गेन नपानिर्णयात , प्रक्षेपो नानुष्ठीयेत । न चैत्र सौतामण्या पशुपुरोडाने होगायति तादयचनुर्या च हव्याहनप्रयोजनमत्वातीते। देवतानाविधानेन अपतसर्यासनेऽपि प्राकृतकार्य. अतः शय्यन्तामु पत्नीसयाजाभावेऽपि भवेदेवाग्नि स्थापि अतिदेशान् पुनः पशुपुरोडादापागवरणापत्तिः होनायेति निगदः । संकर्ष, ४२११. ঢালা मुरादिदव्याकर्मान्तरजन्यचविधानेनी अनेरात्मसमारोपेऽपि अरण्योरेय प्रत्यवरोह्य जनकानारामत्वात् । प्रहते नु तकार्यस्यानन्यपासिद्ध- मधन कार्यम् ॥ स्यात् युक्त तन्त्रेण स्विटरप्रक्षेपकरण इति चेत्, आमसमारोपेण विधेरात्मनोऽमेरा संस्कारमात्ररूपत्वेन सत्पम् । हापि तत्प्रतिपतेः हविःशेषभक्षणेत्र सिद्धः। आमन्यरण्योश्च समारोपो समुन्पीयेयाचा , इति प्राप्ते, , . .

·अग्नीषोमीये पशी यागसमाप्त्युत्तरे अग्नीपोमीये पशौ यागसमाप्त्युत्तरं , सनिहितखाच पदान्तरैः सवध्यते । यथा 'दण्डो मनोहरो | उच्यते, द्विसाधनके मणि बीमियं संकल्प्य यामयो न रमणीयश्च, प्रहर शीनं' इति रमणीयमनोहरमंन्धेऽपि देयः इत्युक्तम् । इह तु न ही प्रयोगी, सोपस्पर्शनकः सति सनिहितत्वात् 'पहर शीघ्र' इत्यतैः पदैः सन- अनुपम्यदर्शनकश्च , पर अनुपस्पर्शनके स्पर्शयतिषेधः प्यते । एयमिष्टान्दोऽपि सनिहितत्वात् सबभ्यते । इष्टे अड्गं स्यात् । यत्तु तशणायुपरपर्शनं , तदाचनिक यदि यूपमुपस्पृशेत् एप ते वायो इत्येव- तसगादिर्तरि च। मादि यादिति । सोऽयं इष्टः इति अपव इदमधिकरण उदाहरणप्रसङ्गेन । पूर्व श्वोहः प्रातिप- र्गस्य बजा शन्दः । अपहत्ते चेत् उपस्पर्शनं मन्त्रम्प | दिकविषयः । इतःप्रभृति वचनविषय एव । पादशं पागी निमिन, व्यक्तं न वैदिकम् । तस्मात् लौतिक यूपोषस्पर्शने । पाशान् इनियत् । प्रायश्चित्तं, न प्रती वैदिये । अभागियात् पति शा- प्रायश्चित्तं चैदिके एव इति प्राप्ते उच्यते, पस्स अपवर्गस्य च, वैदिके न संभातीनि । ९॥ दोषनिहरणायेदं प्रायश्चित्तं विधीयते । दोषश्च प्रतिषिद्ध येयं सूचारयाच्याख्या अपहते हि स्यात् प्रतिषेधश्च लौकिके।' तस्मान् लौकिके प्राय- चोयते ' इति 'यूपो वै यशभ्य दुरिष्टं यकमुपस्पृ. चित्तम् । मासगिकमिदगधिकरणम् । दशेत् । इनि वाक्ययोः एकवाक्यतया, सा न युत्ता। सोम--- पूधिकरणे पूर्वपश्चलिड्गदर्शनेन 'ययेक' अर्थकत्वादेवपास्यत्वं इति हि उक्तम् (२३१।१४।४६)। इत्यादिवाक्यं प्रस्तुतं तयसगात् इदमधिकरणम् । सूत्रा. अर्यभेदात् भिमे एते वाक्ये । स्तुतिस्तुत्यभेदाचार्यभेदः। र्थन्तु-ौतिके उपस्पर्शने अयं विधिः स्यात् दोपमयोगात्। यूपी चे यास्य इत्येत्या निन्दया प्रतिषेधः सरन्यते कय दोपमयोगः १ हि यस्मात् अपवृत्ते प्रतिपिद्धे स्पर्शने तेन 'नमान्नोपम्पृश्यः' 'दति । योकं इनि अध्य अपरा निमित्तेन विधीयते मन्नः प्रकृते नती प्रतिषेधम्यामागि- स्तुतिः । न च दुरिटिशब्दः समातिवाचकः । -यात् । नस्मात् दोपनिर्शतार्थत्वात् लौकिक एर स्यात् इति । शब्देन राज उच्येत पा न या सोपपदस्नु रामुदापा यि~'यूपस्पर्श चैदिक वा लौरि मन्त्रकीर्तनम्। , सिद्धया पापवचनः । दुरिष्टं पापं इत्यर्थः । यथा दुमनम्। आरः प्रारणा, लोकिक प्रनिधितः ।, न च उपस्पर्शन निमित्तानानूयमानं दुरिटेन उपप. भा~ देखे पछी यूपो वै यशम्य० नोपस्पृश्यः देश विशेषयितुं न्याय्यं आर्तियन् । तसादन्यथा ययंते। ययेकं यूप० वायरः' इति श्रुतम् । तत्र यूपन्य प्रारणा- अपने हि प्रतिषेधे गति चोयते मन्त्र उपस्पर्मनेन दिना प्रात वात् तमाच्यारस्परों एवेद मन्त्रविधानं निमितेन । प्रतिपेथो हि अरमः अनितिम्र्तग्यतारूपः, इत्यविवादम् । म्पर्श: निहितः अविहितो न प्रयोगानम् । यच्च इतिनन्यतारूपं, तत् प्रारणेन वा इति चिन्ताया, प्रारणादिना अश्वप्रीपदेटि- गृनते । मधिनु पुरायः । महिवमापात् बिन- न्यायेन (२११४ मा.) च रिहितस्पर्शागतया रन् पदा चिदुपपरोदपि गर्ममध्यगतो या । तर प्रति- तनिमित्तातया या नैमित्तिमिदं पागना विधीयते । पिपते नोरोरिति । तत्र हि पापमानममिति । यस्य नहीं दोपनिर्घातार्थ , येन विहिते तदभाराप्रवृत्तिः, च प्रमिषेधः, तम्य निमित्त प्रायधित ब्रह्मशः स यशम्य विहित वेन दुरिष्टजना पासमोन अर्यादमात्र साएर यवनमनिमति , योग्मुशेत् एवं व्या-त्यात् । यदि तु अामानिमाधिस्यात् यदिशन्नोग- दिति । पारगान पूर्व हनुवादः । न च शश गंग्या दानाप अवधीमहेष्टिाम्पमामडक्येन, तो ভযযু[শুনিনিরীব | মা বিহিষ যুন্যাশাই পাশ মামগন गेला विशेषपितु मागाइदमेकाम्या ग्मो 'पूर- पाधि पमिदमों निरोधः। शाम तरणारी असं चिन्तायुसने 'नाग' की। ननु भनिरोधोधी मन्त्रायः अशी पदिगन्दाविरोपः । परि अर- मारामागं, 'नारनं पदे 'सीत् इति चेन, दोषीरममित नियम्य गगन पिसा . पर - ·अग्न्यतिप्रायाधिकरणम् १२८ अग्न्यतिमाहाधिकरणम् - , इति । तथा 'अदम्भनं गा पाल यातिमानाशी। सदिरादिपुनर्वचन नियमाम् । यदि अमिः द्विराना- तप गदेह:, अन्यतिमान विरतो चोदयः प्रापयति, दीना प्रारणे आम्नायेत अग्निरम कर्तव्य इति, एष उन नेति । प्राप्त ! अग्न्यतिप्रायस्य विती अम-नियाग म्यान् , यथा पादिरो यूपो भवति । इति । इत्ति. इनि । अशिथ अतिमामथ अग्न्याोग्रामम् । वन अपतु अग्नि. अनारभ्य सेतिरत यतारो रिहित: ।त वियतो न प्राप्ते । युतः । विकृती उपदेशात् । विमो विधाय एमियांपैः तस्य पातुसन्धः क्रियते । एतानि द तदुपदिश्यते 'अथातोऽमिममिष्टोमेनानु पगति, च वास्यानि असिनेर प्रारणे । तर च द्विरामादाना तमुस्येन, तमतिराम, व चत्राग, त पञ्चराग, त मरण न विपरितते, येन दिरामादिषु चोदयेन पद्रात्रेण, तं सतरावेग, तमाराण, न नपरात्रेण, प्राप्तस्य नियाममानि स्युः । तेन द्विरामादीना चोदवेन दशरामेग' इति । तथा यत् पृश्येऽतिग्रहीयात् प्राश्च वैकल्पिा एगि । पुनर्वचन तु यदा अग्निः, तदा यश पृधानि सगृहीयुः, यदुक्थ्येऽतिगृहीयात्' इति । न गुणसमाना प्रवृत्तिरिति । मून आन्यतिमात्र चोदकः प्रापयति, यत् साक्षात् यस्या मासिग्रहणमभ्यासप्रतिषेधार्थम् । २८ ॥ चित् विकृतौ चोयते इति । माध्यं - अथ मासिग्रहण स्थमिति १ तदभ्यास- मासिमहण च तद्वत् । २४ ॥ प्रतिषेधार्थम् । न अहन्यहनि गृधन्ते, मासिमावि गृहान्ते माध्य- इद चालायते 'माविमासि अतिप्राहा इति । मन्ते' इति । यदि चोदक: प्रापयेत् , न 'मासिमाम्य शा-- सोऽयमग्निः यासु विहतिषु वास्येन नोप- सिगाते' इत्युपदेश, स्यात् । विष्ट यथा पोडशिपु पाजपेये च, तर कि चोदप्रापया महणं च तुल्य वात् । २५ ॥ वर्तव्यो नेति संशयः। तथा अतिग्राह्याः नाम प्रहा: माध्य---गृह्यने या चोदवेन अग्न्यतिप्रायम् । नहि प्रती श्रुता , वितिष्वपि मासु चित् उपदिष्टा 'ये अस्य अन्येरगैरस्ति विशेष । अन्यान्यनानि गहानि, गुलीयात् , पृथ्थे गृह्णीयात् , विश्वनिति प्रगृहीन पा. इति। एतन यदाति, इति तदरकल्पते । तेऽपि विडत्यन्तरेषु ग्राह्या नेति सदाय । तर चोदके- लिगदर्शनाश्च । २६॥ नान्यतिग्राय रिकृती न पदिश्यते । कामु चिन्धरण भाष्यं-~लिड्ग बल्वपि दृश्यते 'कङ्गचित विन्धीत' तत्य तथाहि स्यादनर्थकम् ॥ तसात् तदर्थरत्याय प्रदेशो शपिंधित चिन्धीत , य कामयेश गुशीपा अस्मिन् लेो नति कल्प्यते । तेन यत्रोपदेशोऽम्य तवैवाऽन्यत्र न सभषेय ' इति । तथा पञ्चै द्रानतिग्राह्यान् गृहाति । निया ॥' उभ्यते, 'अङ्गान्तरखदस्यापि प्राप्तियोदश्तो इति । यकाकारता ऐन्द्रता च विशेष ध्रुवन् अग्न्यति- धुरा । चोदकार्थस्य वृननात् कामु चिच्छरण पुन । प्राधस्य विकृती प्राप्ति दर्शयति । सामानविध्यसिद्धय नातिदेन निवारयेत्। कोऽर्थ, सामा- प्रणं समानविधान स्यात् । २७ ।। नविध्ये चेद् गुणकाममर्तनम् ॥' यासु विकृतिषु विधी- भाध्यं--अथ पदुत्त विकृती उपदिश्यते इनि, यते तामु , प्रती च समान विधान भाति । विकृत्य- तत् परिहतंयम् । अबोव्यने । यस्या पिस्तौ उपदि- तरेषु नु चोदक्त माति. इति न प्रनितुल्य विधा- प्रकृती न समान म विधि. । अरशि-नम् । समानविधानवे च प्रयोजन अग्न्याश्रिताना गुण- सामु विकृतिषु चोदक प्रापयतीनि । कामाना विकृतिषु प्रवृत्ति । यासु विधिनास्ति , तासु न टुप् यत् ' समानविधाने गुणकामाना प्रवृत्ति.' गुणकामा प्ररनन्ते निवृत्ति कर्मभेदान्' इति न्यायात् तन्नोपपदने । कय ? प्रकृती रिपकोऽमि. उत्तरवेद्यो (८५१११४१२४ )। तदेय गुगामप्रवृत्यर्थ मिति निधातव्य स्पले या । स चोरेन वैकल्पिक एव कासु चिच्या इति न तलन अतिदेशाभार शक्यते प्राप्नोति । तत्र पुनर्वचन नियमार्थ भविष्यति । यथा ] कल्पयितु, तस्मादस्ति अविदेश । श्यते तस्या, ·अनीपोमीये पशौ वपायामिव अनीपोभीये पशौ वपायामिय . सर्वेषा सगन्धेन निवतयितुम् । नियतकस्य मन्दस्याभावात् । । वैशिष्टयसिद्धी विध्यावृत्तिलक्षणरास्यमेदानवकाशात् ।) तस्मादगेषु न चतुरवत्तम् । अपि च एवगातीयपु क्लुतस्तु नान पञ्चसण्याविशिष्टावदानान्तरविधिः, किंतु अड्गेषु पञ्चायत्ते ज्ञाते ततोऽपरा चोदना 'तानि द्विरिख । वपोद्देशेन शब्दत. पञ्चसख्याविशिष्टावदानविधिमतातावपि चति' इति । घषाग्रहण तत्र हविलक्षणाथै प्राथम्यादय-पासापासवियन पसख्यामाने विधे. पर्यवसान, यथा समाप्त श्रूयते । विधिसिते हि तस्मिन् वाक्यभेदप्रसङ्गः । 'सेहितोप्णीपाः' इत्यादौ । अन्यमा तत्रापि समानत्वात् वस्मात् अङ्गेष्वरि पञ्चात्तमेवेति । सौहित्यमानविधिन स्यात् । एव च तात्पर्यगल्या अवदाने टुप्- उच्यते । अयत्तेन्यनेन निष्टान्तेन द्रव्यमरदानत- | सल्याविधिपर्यवसानेऽपि गन्दत. तथात्याभावात् न युक्त स्त्रीलिङ्ग एक्मव्यायुक्त चोच्यते । तचान्छ पञ्च- अमरभेदापत्तिः । उत्तरीत्या च 'तानि द्विरवति' इति साल्या निधीयते । तम्य चानूयमानस्य यदि लिङ्गसख्य । वाक्यानर्थश्यपसङ्गात् , पाग्रहणस्य पाशुम्हविर्मात्रीपक्ष- विवक्ष्येत, वपया पिशिष्येत, वास्यभेट. स्यात् पदाधि- । णार्थत्यात् हृदयादिषु पदारसिदश्च । सूनार्थस्तु- करणन्यायेन (३१)। तस्मादवदानप्रातिपदिकस्य । यथाश्रुति यत्र पञ्चायत्तत्य भूयते धपाया, तर मातं पञ्चसम्व्या विधीयते । सा च विधीयमाना प्रकरणात् । चतुरवत्त नियतयति, नात्यम इति पूर्य. पक्षः । यागेन गृह्यते । तच्च प्रारणाविशेषात् सचिदानेषु वि-- 'यपायामेच विचाऽन्येप्पति पश्चापदानता ।। निविदाते । ननु एवारश्रयणात् अन्यनितिर्गम्यते, न वपोद्देशादायपशो,ऽवदानोद्देशतोऽन्तिमः ॥ पञ्चमग्व्याविधानम् । यथा 'पविशतिरिग्येर व्यात् ।। यनमानाना चस्पत्तित्व पश्चापतिय च गोषभेदेन स्मृति- इति चतुस्त्रिंशदमावृत्यर्थ , न पविशतिविधानार्थ , पार: पटरते 'जामदग्न्या यसविदा पार्टिषेणाच ते प्रयः । एवमिहापि चतुरनदानगिवर्तममिद, न पश्चाता- पञ्चायत्तिन एवान्ये उर्ने चतुरयत्तिनः ।।' इति । विधायाम् । तस्मात् पश्चापदानमपि न प्राप्नोति , ( जामदग्न्या वसविदा वापिणातथैव च । अन्यपरत्वात् वाक्यस्य । उच्यते । पयसरन्यवान । मागवाव्याना और्गः पञ्चायत्तिन इरिता. ॥ इति विधीयते (पचनस्य प्राप्यभावेन अनुदासभवात् । गोमिलगृह्यमूलभाष्ये समुपलभ्यते ।) सद्-अहण प्रमादपठित स्थादितरथा ) तम्या च विधीय भा-देक्षे पद 'यापि चनुरवती गजमानः मानाया चोदकमानो र भानि इत्यादिवकारार्थो पञ्चायतैव थपा कार्या' इति श्रुत पसायदान वपाया- सभ्यते, सोऽनुदा ! यम तुझे सग्व्ये प्राप्नुतः, मेय, उत अद्गप्याप इति चिन्नाया, मात्र अवदानानुना- एरसरः अन्यतरण निर्तयेत् । तर एतरारार्थ, परि-देन पञ्चवविधिः । तात्ये हदमादियाश्ये. पामेगा- प्रयते । इस तनामिना दानमरन्धन विमान् , पापा. इतरागवत् तदमागेन शा-(सिद्धान्तकोर ) यामुद्दिश्य चोयत यदि अपदानापाने , पापणम्य अनुरादल्यानुपपत्त । एफ- पगारदानता । स्पादेरमादाने तु पञ्चगाच्याऽस्मिन् पदे उद्देश्यविधेयभागद्गागरे एयगरता- चौद्यते ।। ' तत्मात् सर्वविषय पार , तब अटेषु मापतेध। अतोऽत्र आदानमेव हृदयाश्चिास्य च पारदानपचनात् उपस्तर गरियरया अभिधारणविपश्या पपोदेशेन इविविधपणे विधीयने, पातु डाम- पा धपयते । तस्मादयति मारतानम् । दग्न्याटीना दिशेनेर मातयात पाक्षिरानुगः। सोम-रानो पात याथुिन चारदान- चम्नुनम्नु एकसारथयात् यधपि 'चतुरपती' इत्यनु. पाय, इयिते संगतिः । यसपामिर दिरापरेन पादाय बामदग्न्यासामन्यापारपेग लियापि अनापशन पनी पशाचरमुभ वन्धाले ।(न पापयानि रिधिनिविरिधिराय, स्थापिका- च पोरन आसनम्य गामा पिाने पारसमेट-माभिरत्यापन (द६-१) मागापूर्वमाभ- प्रगति, पिम्पायर पिनेर समागादेर रानामदान- नर मा नागेषु पयापदाननि: नए ..

·শনিবাধিকা अग्न्यधिकरणम् - - - - मानि ' उरसामनाएाम्य, पदशीमायाचयन पवादार प्रवृत्तस्पानिदेशस्य दिपय गावानरत् इति परनेन ज्योधिोमानन विधि । एर स्थिते गदमापयर यानि अपनात् । अत एव निहित- वायु विन वितिय अपीमायो 'सरप्पेन, गुमानप्रतिस्पप्रयोजनममरे दूरस्वतत्त-निदेशपाप्य तमारानेग' 'उध्ये ग्रहीतर इयादिना पेक्षाशिवापाननियमप्रयोजनमत्यनानुपरति पुराण न तायत् आमभागमगार अपूर्व पास्तम् । उनम्योजनात्मनस्यापि अतिदेशपायधीनय- चाय प्रतिरामाननस्पारप विधानस्य क्मोपसरप्रति प्रधानसापेवतया अतिदेशोसियधीनगर। अतो मानेन नोदरपरिगेम गानुपाते , अग्निोमा लभूनप्रयोजनपसभवे , न गुरुभूतपरिमख्यामपन्या- अतिदेशस्यारया गन्च । अतो निश् यन्तरे आन्यनि- गीर । अत एव विहन्यन्तरे इस गामयनादिरूप माधरिमायार्यमेन इदम् । इति पाने अस्या सप्रेऽपि प्रत्यह अतिप्रायसो मासिमासि अतिमाया विश्नो तद्विधानेन विपन्दरे एतद्विषये अतिदेशपारे- गायन्ते' इति विशेषत्रिधिरुपपद्यते । विकृतिविशेषे च ले गनुपरत्ते पातररिमामा याच्या । सा च विदो । कचियादिविशेषविधान पश्चन्द्रानतिमाह्यान् रही पैर । न च वैयर्यभिपा एनाप तात्पर्यमाहा यमगी यात् ' इयादि च विशेषरिधानमपि उपयते । तस्मात् पृय विद्यन्तरातिदेवरर तद्विषयक मापन इनि वितिमारे अतिप्राया कार्या । सायम् सारस्वनसते অষণ। নবীণালমোই দুখানিই | ধং পড়নি । एतद्विपय साभावरल्पनपूर्वक परिमख्याप फानुपपत्ते । न्यायविन्दु-अनारम्प विहित स्थण्डिाररूपोऽमि तथाहि प्रस्ताविय विशति यपि कामु चिन् उन्यतो अथातोऽमिमनिष्टोमेनानु यति, समुक्थ्येन, त पदेश अग्न्यायाचिताना श्येनचित चिन्धीत स्वर्गकाम' द्विराग' इत्यादिना प्रकृती विकृती च चित् विनि इमारीना दयेनाद्यामारलभगगुणसमाना नामु रितिषु युक्त तथा अतिप्राधा नाम प्रविशेषा विस्तापपि प्रत्यथ । अन्यथा हि प्र यपूर्वभाधनीभूतचयनस्पैर तना ६ चिदुपदिण 'उक्थ्ये गृहीयात्' ' विश्वनिति मामा' श्रयापचे आरमिकन्यायेन(१२)तन तेपामाते । उनि । इति । तरिद अग्न्यतिमाह्य पर नोपदेशस्तर नाति तु अस्मिन् विधौ प्रन्यपूर्वसाधनीभूनचयनरयेव तत्तदि- दिश्यते । अन्यथा कचित् विस्तौ उपदेशस्यानर्थक्या- “यपूर्वमाधनीभूतवयनस्यापि आश्रयन्याविशेषान् गुगकाम पत्ते । इति प्राप्त , क चित् पुन प्रवणस्य समानविधाना माप्युपपत्ति एव च चयनस्य प्रस्तौ वैकल्पित्रात् तन्नि मंचात् ननिदेशनिवृत्ति , गुगकामप्रवृत्यर्थं च समान यमोऽपि प्रपोजनम् । यपि हि 'उत्तरश ह्यग्निशीपत' विधानम् । पेनचित चिन्धीत वर्गसम 'इया इति वचनात् अान्युत्तरखेयो समुच्चय सक यक्ष्यते दीना अग्न्याश्रितल्यात् तर विकृतिसाधारण वे तत्र (२२९१२६) । तथापि यथा चेप्यमाणा भान्ति 'अगि कामप्रवृत्ति । अन्यथा तो आधयोपस्थिनिविल सोमाग चेच्छताम्' इति श्रुविकल्पसूनपर्याोच म्यान् त प्रवृत्तिर्न म्यान् । तस्मात् अस्त्यतिदेश इति नया अये म्याभारप्रतियोगिको विकल्प इए एव । अत सिद्धान्त । तत्र साथस्नेषु सारखनेषु च सत्रेषु एवं उत्तरसेदिमाग निरमिकोऽपि ज्योविष्टोमयोग अशक्य या न चपन, वाजपेशदौ तु भवतीति ज्ञेयम् । उनद्यामनि निदधाति' इति वचनात् इए । मण्डन~- विकृतारप्यतिग्राह्या ।' (अमिथ) वितिष्यति तथैव प्राप्ती सामु मकर- 'अत्यतिमातातिदेशनम् ।' चित् पुन श्रवण नियमार्थमपि सपद्यते । नदि अप अग्न्यधिकरणम् । अनिचयन अग्ने अतिदेशमाप्युत्तरकाल शान्दो नियम, येन प्रतिमम सरकार ॥ कारीनस्यास्य अतिदेशन पूर्वप्रवृत्तवात् अमभत्र आ अमिस्तु रिङ्गदर्शनात् ऋतुशब्द प्रतीये। क्येत । पूर्वमेप तु प्रवृत्तेनानेन मिहत्यर्थता विहिते । २।३।१०।२९ !! . अतध ·अग्नीयोमीये पशौ वाग्विसर्ग: १२३ अनायोमीये पशी समानामपि , . असत्यपि हनिष्कदाहाने वापिसर्गसमतात् न चिन्ताऽनु अग्नीपोमीये पशो 'सत वृणीते' इति चपटू- पपत्तिः । सूत्रार्थस्तु- पचौ पुरोडाशे च समानतन्नता कर्तृणामेय वरणम् ॥ स्यात्, पाशुको वाग्यमः पौरोटाशिकाहानपर्यन्तमनुवर्तनीयः देक्षे श्रुत 'दैव च मानुपंच होतारी हत्या शावमाथावं इति यावत् । सौमिकात्विजो वृणीते' इति । यदिदमृविवरण कर्म- वि. -- पसुकाले पुरोडाशकाले वा वाग्विसर्जनम् ।, मध्ये विहितं तत् ऋत्विक्सस्कारकत्वादविशेषात् सर्वार्थम् । तन्नित्वादादिगो, ऽन्यः स्याद् वाग्यमात् कर्तृसस्कृतिः ॥ 'सत वृणीते ' इति तु ‘दा गृह्यन्ते' इतिवदययुत्य- माह- पशौ अभीयोमीये पद्मपुरोडाशः श्रुतः । यादः, इति प्राप्ते, ' यदवृता वषट्कुर्युर्धातृव्यं यज्ञस्या- पशी च प्रणीताप्रणयनहविष्यदाहानयोरभावेऽपि तदुप- शीर्गच्छेदथ यद्येते वृता वषट्कुर्वन्त्येकधैव यजमानं यज्ञ- लक्षितकाराधिन्यस्य व सभवेन, कथ चिदसभयेऽपि या स्याशीर्गच्छति' इति यचनेनावृताना वपट्कारनिन्दया वाग्यमस्त्र प्रस्ती विशिष्य तत्तत्पदार्थधर्मत्यात्, कतिपय- वपटकर्तृणामेव वरण नियम्यते । अत एव विजी तद्धर्माणा च पशो सत्त्वेन बद्धर्मवाग्यमोपपत्तिः । वृणीते । इत्युक्त्वा तिच्छन्दास्येव वृणीते योतारं अस्ति च पृष्ठयास्तरणादिवत् यशयोगादिपदार्थजात प्राणी- वृणीते, पदामीप्रमतिच्छन्दस तत्' इत्यादिना ताप्रणयनहविपदाहानमध्यवृत्तिसानाय्यागमपि प्रकृती याच तद् वृणीते' इत्यन्तेन कतिपयानामेव गणनं अवश्न तस्य पशानपि अतिदेशात् युक्त एव तदङ्गया- सगच्छने , वषट्कर्तृत्वेन ममक्ती 'नाच्छावाक वृणीवे ग्यमातिदेशः । नहि प्रती तस हविष्कृदाहानमध्याति- इति निषेधोऽपि । सकर्प. ३१४१९. वेन उद्देश्यता, येन पशो हविष्मदाहानाभापात् वाग्यमा 2 अग्नीषोमीये पशौ 'सप्त वृणीते' इति घपट्- तिदेशो न भवेत् । तत्वेनेर तु उद्देश्यन्वात् तदतिदेशो कनुवादोन वरणान्तरम् ।। निर्वाधः । तेन पगी हनिदाहानरपाचिन्तोक्तिः मूले तिलो जुहोति' इसादाविच - रात वृणीते' इत्पन मुधैव । अतश्च पाशुस्माग्यमेनैव प्रयाजादियत् कार्यसिद्धेः । धात्वय एव सख्यान्वयः, चिजा बहुत्वेन सप्तपदस्य पशुपुरोडाहो न पृथर वाग्यमानुपानम् । यदि तु प्रमा- मख्येयपरत्यायोगान् , ' अग्निदेवीनाम्' इत्यनेन यजमरा- विधगा पूर्वपक्षारणे अध्यापासगतिः इत्यारानमेत नस्थापि वरणोक्नेभ । ततश्च वपदार्तृपेव वरणगिति रातोऽस्तु पशुपुरोडारो तन्त्रमनाचिन्तया अय विचारः। नियमेन पूर्वोत्तवरणम्य पर्नुसस्कारार्थत्वेऽपि एतद्वचनविहि- सर्वथा न धाग्यमम्य पृथगनुष्ठान, इति प्रारे, मन:प्रणि-तपरणान्तरागामारादुपकारकागा तदतिरिका सन्विजः धानद्वारा वाग्यमस्य दृष्टोपकारवत्वे संभाति प्राजादि- परिशेषात् कर्मकारक्तयाऽन्वीयेरन्, इति माने, पूर्णार. वत् आरादुपकारकवस्य अन्यायगत् , पूर्वसजातमनः- वरणे यजमानेतरेपामष्टाना मध्ये अध्वर्युपतिप्रसामोरे- प्रणिधानस्य च वाग्विसर्गोत्तरक्रियमाणपीरोडाशिरुताप- पेन मन्य द्विवचनान्तेन वरणाभिप्रायेण · सतविजो दार्येषु अनुपयोगात् न तन्न प्रसङ्गो वा । वृणीते । इत्यनुवादमात्रम् । संकर्ष ३६४१२. न्यायविन्दुः-- हरिपदाहान पदावपि अस्वीति अग्नीषोमीये पशी समानामपि चरण लौकि- कृत्या चिन्त्यते । पुरोगारास्य प्रासगिरत्वात् पाउनै । क्या पाचा ।। पाग्यमेन कार्यसिद्धे. पशुकाले पर याग्रिसर्गः, इति दहीपूर्णमासयोः ‘अमियो होता' इति ममन्य शक्षायां , धाग्यमस्य कर्तृभकारत्वात् पिटयाचा प्रिय होतारणे समाम्नातम्य चोदस्तः प्रामन्यात् होनुभवाय. माशा. पौरोट्राशिका विगुणाः स्यु , अतः पुरोडाराराले रणोदिस्या यावा, अन्येपा रोरिया परणमिति वाग्विसर्ग इति सिद्धान्तः । योरेरण पशुधर्मः, इतरत् सोमधर्मः, इति प्रात, सती मण्डन--पौरोडायो पानिमर्गः पो चेत् ।' लेकिन निरन् । 'धत शीते' इत्यारिधिनिहित एक- शंकर-पगुमाले छ नात्र चित। स याग्निसर्गः । लिम् धर्मणि चैम्प्यायोगात् । 'मविपास पडू ·आयधिकरणम् १३२ অন্যঘি उको दीनगा यनिस्तारद् प्रतीशी निस पिचार गोदौरनोदाहरणे गतीयापिपरगसिद्ध आगदधिले नेपामारान परियति ।। ' यदि दि अय- ( ३१६६३ ) 1 उत्तरयेदिविकाराविकारपरिवारस्तु सकरें मशिन्द समााधिकरण स्यात् तमोटाप नीयेत, यदि । द्वितीयेऽध्याये (२२३२६ ) सिद्ध १ ९४९ वैषा गर्मणि द्वितीया स्यात् । अप तु व्यधिकरण , यर्मन शा-लि अलि चिनुते' इति यागविषि , उत वचनीययुत्ते द्वितीया । अप्रायमर्थ , अग्निश्यनमा अगि / अनिमस्कारमाय स्वतप धीयते , या ज्योतिष्यो- टोमादिभिर्यटप इति । अमिरान्दय सामा यसोऽपि मादिषु गुणो विधीयते । तदधे च f अमिरान्द सन् अन प्रारणात् ग्यासको बानी परतते । रयन यागनामपेय , उन द्रव्यरचन इति सदेह । वन समारोतररायव्य इत्यर्थ । तेन समारोपनपनाय- यागविधाा स्यात् , इति प्राप्तेऽभिधीयते । 'अमे वेनेर एतानि यानानि । चोदवेनेर प्राताना विकृति | रामसारमात्रमात्र विधीयते । तस्यापातोऽमिमि पुन श्री रिमनि चेत् । दशमे वश्यते 'ग्रहण समा त्यादिया न्यात् अनुमगति । वही रुदोऽग्निशब्दोऽय नविधान स्यात्' (१९८1११।२७ ) इति । न हि यागस्य वाचन !' तस्मादपि ज्योतिष्टोमादिषु चारश्य तुल्यनातीययोरेव पौगपर्यं भवति, अनुल्य गुणविधि । जातीययोरपि पौगापर्य भाति यया पाक्मनु भुक्ते' सोम -- पूर्वपम्येण प्रयत्थानात् सगति । इत्यविरोधोपपत्ते । यत्तु देवदत्तो यशदनमनु गमी सिद्धान्ते 'अपातोऽमिमग्निमेनानु रजन्ति । इत्या- इयेतत् गुलाम्मर गम्यते इति, युक्त तत्र कर्तृमायो । दीनि रास्यानि अग्निविनियोजानि । ताग्निोमसस्थाया पादाने राति निया तरानुपादानात् । इह पुा अगि कत्यय यात् अमेलादसिभवात् अमिशेमसस्थेन सरकारोगत चयनकर विद्यते इत्यममानम् । यागेन इति तनेर यागलपणा | उभ्यादिवास्येषु तु तन्मयोगान् तुम्तदाख्य स्थान , तेन धर्म- उपप्यादिशब्दानामुमादिरास्थामाभपरपमेय न विधानानि । २३ ॥ ताक्तयागपरस, तामामेव सस्थानां फल्यावन अनि भाष्य- यत्तु लिङ्गदर्शनमुक्त यागान अमिप्रति शेपित्यममवादिति ध्येयम् । सूत्रार्थन्तु- अमि शब्द ही। तत् तेष लिङ्गमयुत्तेपु वचनेषु न अग्निगद यागनाम प्रतीयेत 'अमे स्तोन अग्न सर्वप्र, तेषु चित्यामिसयोगान् यारे नगराब्द । तेन दामन ' इति स्तोत्रयुक्ततपा निर्देशरूपलिङ्गदर्शनात अनुपचनानि तवभाविधानानि इत्यदोष । स्तोमास्त्रशे प्रवक्सधिवात् इति स्तोनमस्त्रवाक्ये था- अग्ने स्तोत्र' इत्यादिषु अगल्या आश्रय अनुरपतिकात् लपणा अतिशम्दस तयुक्तक्नुपरत्व णम् । अल्नेन सनर सल लक्ष्यते, नापि तवान् माण रिद्वद्वाक्ये ( य एर विद्वानमि चिनुते इत्यम) ऋतु । न चैकन पणाऽऽश्रयणमिति सर्वनैव मा आन यागनाम यमशिगन्दस नाभ्युपेय इति सिद्धा तागय । यित येति । तस्मात् सल्या गती द्रवचनरमेय युक्तम् । वि- अप्रिं चिनुत इत्यय यागो वा सस्कृति, पनि । यस्तु अगाधिरणे भाष्यकारान्तरेण अमे पारदरिड्गेन यागनाम गद् यजिना चानुपादित , परमासक्त नित्यानित्यत्वोत्तस्वेदिविकाराविकारव रूदया द्रयम्य नामैतद् यहेराधानवञ्चिति । सस्कार विचार कृत , स उदाहरणान्तरेषु अधिकरणान्तरमि । सहते यहारग्निष्टोमो विधीयते ॥ इशाम दोऽपि सरणमात्रदणोपन्यस्त इयुपेक्षितव्य । सलारविधि । तस्मात् नैवयातीय गुणो भेदक इति सिद्धम् । भा-- 'य एवं विद्वाना सुधा-फादप यविचार पर्णमप्यधिकरणसिद्ध चिनुते' इति । तत्र चिनोतिना नामिसस्पाराधन (४३३१) । प्राकृतवैकृतल्यविचारस्तु अलिनेगोदाहरणे चपनविधि , अपितु अग्निसाकस्य यागस्यैव विधि । अग्न्यतिमाहाधिकरणविद (१०1८1११) । नित्य या 'अथातोऽमिममियोगेनानु यजन्ति , तु 4 अनारम्यैव श्रुत समुक्थ्येन , ·अग्नीषोमीये पशौ स्विष्टकृत् अग्नीपोमीये पशौ स्विष्टकत , माताना एकादशानां मध्ये निमख्या विद्यते क्रियायोगगुगयोगा- | रसादाह-) अपि च 'दोः पूर्वार्धस्य , गुद मध्यतः भावात् । यच्च एकादशाना मध्ये त्रीणि गृह्णीयात् , तेन श्रोणि जयनार्धस्य' इति वास्यशेषे अनिच्याशेषाणा अपोदारप्रयत्नः कर्तव्यः । योऽपि अघिसताना प्रयाणा कीर्तनात् निस्पष्ट अनिन्याशेषाणा विधान, नैश्च प्रत्याम्ना- ग्रहण करोति, तेनापि समादारप्रयनः कर्तव्यः । यस्तु | नात् दज्याशेषाणा बाधः । ननु अनिन्याशेषरणा अज- दोरादीनि गृह्णाति, तस्य उभपदोपाभाव., प्रमाणान्तरेण । वेन विधानार , इत्याशेषाशा च चोदकेन प्रतिपाद्यत्वेन समाहारापोद्धारयोः कृतत्वात् । ननु यागद्रव्यशेपत्य । प्रधानतया विषयभेदादयुक्तो नाधः । अप्रतिपादनात् अपाकृतकार्यमापयेत , तस्मात् द्विरभ्यासः । ( उच्यते-) प्रधानभूतानामपि निर्वतकत्वात् स्विष्टकरा. प्रामोति । एवं वर्ण्यमाने उच्यते । स्विटदप | तम्मिश्चादो अनिन्याशेपाणा विधानात् आर्थिकमस्येच अन्यत्र विधीयते प्रास्तात् कार्यात् आच्छिय इति । तुत्यविपपत्यम् । नहि अनिळ्याशेषैः नियमाणो पशावेव चोदकपात: विष्टकपागः किं प्रधान- यागः तेपा प्रतिपत्तये अल भवति । तेन गुण- हविर्णो हृदयादिभ्य उत्तरार्धे गृहीत्वा यः , उत । भूतैरपि युक्तः प्रधाननाधः । किंच अनिज्याशेषाणामपि अनान्तरेभ्य इति सशये, प्रधानशेषप्रतिपत्त्यर्थत्वात् प्रत्तो हृदयाद्यालब्धपदयनुनिष्पन्नाना आकीर्णकराणा प्रतिपत्य- पशावपि प्रधानशेषेभ्यः कर्तव्य । 'यड्गैः स्विष्टकृत | पेक्षापात् चोदकेन इज्याशेषप्रतिपत्यर्थतया प्रात: स्विट. यजति ' इति वचन चोदकपासेषु सर्वेषु प्रधानविपु | ध्यागः तिपतिपत्ती वचनेन विनियुज्यते, यत् विष्ट- निन्यवि पानार्थम् (पर्यरसितार्थकथनमेतत् । शब्दतस्तु वृत्ता प्रतिपाय, तत् व्यङ्गानि, न हृदयादीनि, (इति) निपविशियाड्गानामेन रिपष्टपति विधानम्। तत्र इत्याशे- तस्माद्युत्तो आधः । घाणामड्गाना प्रातत्यात् प्राप्ताप्राप्तगिवनेन निन्यविधी सोम--- यदि हृदयादीना हविश्वं, तर्हि तेभ्य एव पर्यवसानम् । एव च शब्देन विशिष्टवेषेणैव विध्यन्वयात् स्विष्टकृत् , इत्युस्थितेः संगतिः । समासे एरेनाशेन उद्दिश्य अपरेणागेन विधानानगी- वि-- 'इज्याशेषैरशेपै; यहैः स्विटतो हुतिः ।, यारात् न सामयविधातनिबन्धनसमासानुपपत्तिदोषा. आद्यैः प्रकृतिय , मैव पूर्वार्धेत्युक्तिशेषतः ॥' तम्मात् सङ्गः ) । तेन तेषामेष मध्ये निभिः स्विष्टकृतिज्या । अनिळ्याशेषैरहै. विधवृद्धोमः । इति प्राप्ते ब्रूमः । (निवविशिष्वाड्गविधौ अनि ज्या माह पशौ एकादश 'हृदय , जिह्वा , वक्षः शेषः स्पिष्ट कृत् , अड्गेषु नित्वविधौ तु इयाशेष इत्य स्तनिम, वृक्यद्वय, सव्य दोः, दक्षिण पार्श्व, सन्य पावें, नुरानभेदेन शब्दतो विशिष्टविषयतया प्रतीयमानस्य अना- दक्षिणा श्रोणिः, गुद तृतीय' इत्येवविधानि हीपि । तेषा- न्तरविधायकवोपपत्या हृदयादिषु नियविधेः पर्यवसान- मेव चोचरार्धात् विष्टात् अतिदेशेन प्राप्तः । तरेदमपर मशक्यम् । तथा चेह नियविधिमिच्छता प्रकारान्तरास वचन व्यहै. खिरवं यजनि' इति । तत्र यद्यपि भात् अङ्गानुपादेन निव शन्दगर विधीयते इति | विष्टकृयागसाधनीभूताबानुगदेन क्रियविधाने विशिष्टो- वक्त यम् । तथा सति अधामात् समासानुपपत्ति द्देशः एक्यसरताभनवापतति, तथापि स्विटर दनुवादेन ग्यादेच इत्याशयेगाह-) 'विन्च नागानुगादेन रिभानु । अनिदेशतः पूर्वपतृत्वनीकारेण नियत्रिशियानानामेव शक्यते तथा । तस्य प्रसरभेदेन सामर्थ्य हि विहन्यते ।।प्रास्तानामाद्याना दृदयादीना विधानम् । यद्यपि तेषा एक हीद रामारापद न्यड्गैः इति । तदेकप्रमर युक्त प्रक्षेपास पनि न गुणत्य, तथापि त्यागाशं मति गुणत्वात् सकर मुद्देशक उपादायक वा, (हृदयादीना-) उत्तरा विधानोपपत्तिः । अतथ स इन्यारोपाणामेर, इदि प्रासे, तु उद्दिश्य पूर्ण विधीयमाने प्रसरभेदात् सामर्थविधा- दोष्णो दक्षिणस्य पूर्वार्धादग्नये समरदति, सत्या श्रोणि- तात् समासो न स्यात् । ( ननु चोदस्यानेज्यापामाधाय बननः, गुद मध्यस्य ' इति वचनान्तरेण अन्येषामनि- असमर्थसमासमपि सत्य मिन्यविधिरेर युक्तः इत्यस्य- ज्याशेषाणामेव अपदेयत्वेन समीर्तनात् देपामेव व्यङ्गाना . , ·- सम्यन्याधान ज्योतिष्टोमे १३४ अग्न्यायानं ज्योतिष्टोमे देवता प च रादुभपतः परिपा दीदाते' हो। सेव । देवता अपि । तस्मात् ताः परिगहीनाः । अनेन तत्प- देवसापरिमरणा, मनात ऐटिकाना कार्य साधयिष्य- रिपक्षान ऐटिन अग्न्यन्याधानेन नार्थः स्याद्वा व्यपदेशात् । २७ 11 टुप - ( अन्याधानस्य देयापरिप्रहालमभ्युपे भाध्यमादा अर्थः ऐष्टिफेन अन्यन्याधानेन । सापि दीक्षणीयया रामः साधितः । यतः अन्याधानम्य / नागदेवतापरिमाणम् । ननु विश्वे देवा इज्यन्ते इति देवतापरिमारपे न चित् प्रमाण इति परमार्य- परिग्रहीताः । न तन रा देवता इज्यन्ते । कि तदि । मा-गदेवतापरिमार्थमान्यन्यायानं यस्तुनोऽवगम्पते। पिरोपदेवतागणः । यथा साध्या यसको रद्रा इति । कथं ‘ममा यनों रिहवेपत्तु इति पूर्वमनि परिरझाति, शायते ! ध्यपदेशात् । व्यपदेशो माति ' अभियमुभिः, देवता एवं पूर्वयुदीरया श्वोभते यजते' इत्ययं पान्दो | सोमो कद्रः, इन्द्रो मरुद्धिः, धरुण आदित्यः, बृहस्पति- देवतापरिमहापरमोधयेत् । न च इंशेन राम्देनश्वदेवैः' इति पखादिभ्यः अर्थान्तरभूतान् विश्वान् देवतापरिप्रदायाचे प्रतिपादयितुं शक्यने, अथवादवादम्य देशन दर्शयति । यदि च सर्वे देवा उच्चरन्, विश्व- यास्यस्य । अन्याधानमेव भनेन स्स्यने । एतं च अg- देवशब्देन रोभ्योऽर्थान्तरभूता न स्युः । तस्मार विश्व- करना न भविष्यति । मन्योऽपि स्वसामर्थेन अमिम- | देवान्दो गभरचन एर । एवं चेत् अपरिगृहीता अङ्ग- मिदधाति, नान्यत् किं चित् । यदायुक्त , दीक्षणीयया | देवताः । तदर्भ ऐष्टिकमन्यन्याधान कर्तव्यम् । देवतापरिग्रहः कृतः इति, एतदप्ययुक्तम् । कथ? न गुणार्थत्वात् । २८ ॥ दीचिम्यमाणः' इति शानचा र्ता अभिधीयते, हर भाष्य- नैतदेयम् । कस्मात् गुणात्यात् । भविष्यत्वालः । दीक्षागब्देन मुण्डनपवनादिमस्सारो नानेन व्यपदेशेन गणो वैश्वदेवः शक्य कल्पयितुम् । लत्यते । तेन तद्विषयः सक्तः । तस्मादीदाः । गुणार्थोऽय व्यपदेशो बृहस्पतिप्रशसार्थः । अग्यादयो संसारो विधीपले आमारणवशुत्या ! अमो दीक्षा सपा- स्वादिनि. केवलैः समेताः, बहरातिस्तु सर्दिवः तेश्या- दयितुम् । तम्य विधीयमानस्य सवांश्चैव देयताः परि-भ्यै थेति । यथा सेनापतित्यग्लेन महागत समाहर्ता गृह्णाति' इत्यपंगदोऽय आमावैणयस्य स्तुत्यर्थः । न निजेन यरेन, राजा तु सर्वे: तेश्चान्य श्चेति । अपि चेहरीन देवतापरिप्रदः शक्यो वियतुम् । देवतापरि-१ च वैश्वदेवो गण; कल्भ्यः , मधे तु देवाः गन्दादेशय- प्रहार्थताया च सत्या पुरुषसस्वारिका, देवतापरिग्रहार्था, गम्यन्ते । तथा च दीक्षणीयया अङ्गदेवतापरिग्रहोऽपि इति यायभेदः स्यात् । द्विरपासना च। प्रसङ्गात् सिध्याति न कर्तव्य दादापोर्णमासिक ऐटिकेतु शेषयदिति चेन् । २५॥ अग्न्यन्वाधानम् । भाध्यं-- उच्यते, न सिध्यति । दीक्षणीया मधा शा- यति ( अग्न्यायाधान ) देवतापरिप्रहार्थ, नार्या । सा प्रधानदेवतापरिग्रहणे वर्तते । शेषास्लु तथापि प्रायणीयादिषु न वर्तव्यम् । दीश्वणीयाया अपि अहाहाना देवता अपरिग्रहीता, । तत्परिग्रहार्थे दार्ग- हि वापशेषे देवतापरिप्रहार्थता श्रूयते । यद्यपि · दीक्षा पौर्णमासिकं ऐटिपेषु क्तव्यम् । सोमस्य ' इति वचनात् प्रधानार्या दक्षिणीया प्रधानदे- न घेश्वदेवो हि । २६ ॥ वता एक परिणहाति, तथापि वैश्वदेयग्रहे सर्वदेवतासमया- भाग- न पर्तव्यम् । दीक्षणीययैव प्रसङ्गात् देवता-यात तत्परिगई पुती दीक्षणीया प्रसङ्गात् अङ्गमदेवता परिमाप सेस्यति । ननु प्रधानदेवतापरिहार्या दीक्ष- अपि गृहानि । नहि विश्वदेवशन्दः कस्य चिद्देवतागणम्य गीया इत्युक्तम् । प्रधानदेवता सती अनदेवता यावर प्रसिद्धावयवायष्य समुदायस्य शक्त्यन्तरवल्सनायो गुदाति । कय ! वैश्वदेवो हि ! अस्ति गोमे धैश्वदेवो प्रमाणाभायात् । बरसात् सर्वदेवनाविनत्वात् नपरिमहे व प्रहयनिः । तम सर्यदेवता इन्यन्ते । तन्मध्ये च अग- सान्तर्गतानामङ्गदेवतानामपि प्रसङ्गतः परिमहात् अस्तव्य. 1 -- - ·अग्न्यगमप्रकरणे तद्वत् १२७ अग्न्यतिमाह्याधिकरणम् . प अमेनयनोपाययोरेकार्थत्वेन समुच्चयायोगाद्विक्ल्पः, आम-धातु च विकृतिषु चोटकेन प्राप्तिः अग्न्यतिमाह्याणाम् । समारोरस सरसरमित्वे च मानाभाशत् । संकर्प. अनेन पूर्वपक्षे विस्ती उपदेशात् ' (सू. २३) इति ३१२१३५. यदुन्न तत् परिहतम् । अग्न्यद्गमप्रकरणे तद्वत् ॥३।६।१२।३५ ।। मासिग्रहणमभ्यासप्रतिषेधार्थम् । २८ ॥ एम्मूतात्मामधिारणम् । सिद्धान्तसूत्रं चेदम् । यदुक्तं पूर्वपक्षिणा 'मारिग्रहणं० ( स. २४) इति, भारणे चयनप्रररणभिन्ने सले समानाताश्चिनिग्या- तनाह । ' मासिमास्यतिपाद्या गृह्यन्ते' इति गरामयने दयः इष्टाः अग्न्यः अगे: पञ्चचितिसमुदायम्पवेदेः । मासिपदोच्चारणं अहन्यहनि अभ्यासभ्य प्रतिरोधाएं, अजमेर स्मात् । तद्वत् पूर्वाधिारणोक्तग्रहयत् । न चोदनाभावनायकम् । तस्मात् अग्निचयनस्य अति- अनारभ्य पठिता. आश्वदाम्यादपो ग्रहा यथा न्योतिष्टो- प्राह्माणा च विकृतिषु चोदकेन प्रवृत्तिः इति सिद्धान्तः । के. माज, तथा इएरा अपि अग्न्यामिति । के. * अग्न्यतिग्राह्यस्य विकतानुपदेशादप्रवृत्तिः पु अग्न्यतिप्राशस्य विकृतावुपदेशादप्रवृत्तिः स्यात् । स्यात् । १०1८1११॥२३॥ 'य एव विद्वाननि चिनुते' इतिवास्यविहित अमि, अग्निः अग्निचयनं च अतिमायाश्च तेपा समाहारः उपयग्गन या एतग्रशम्प यदनिमाया' इति वाक्य- अग्न्यनिग्राह्यम् । तस्य भ्यां चिदेव रिश्तो द्विरायादी विहितान् अतिप्रात्याश्च उदात्य अग्न्यतिप्राय मिश्तो उपदेशात् सर्वम्या विकृती अप्रवृत्तिः म्यात् प्रवृत्तिन | अतिदिश्यते न था इति मदिग्थे, अमेः 'तमुक्य्पेन स्यात् । यसोरदेशस्तर स्यात् , नान्यत्रेति पूर्वः पयः । | इत्यादिना , अतिप्रायाणा च ' यदुक्रयेऽतिग्रहीपात् । मामिप्रहणं च तद्वत् । २४ ॥ इत्यादिना कामु चित् विकृतिषु उपदेशात् अतिदेशाम- तदत् अग्न्यतिमाह्यम्य रिती उपदेशात् 'मासि-वृत्ति पूर्वपञ्चयिता, निर्देशम्य अपयायप्रवृत्ते सांगे मायतिमाया गृपन्ते' इत्यम मानि इतिपदग्रहणमपि तुल्य मान् अग्न्यतिप्रायस्यापि प्रहण प्राण चोदरामारे सापाम् । इति पूर्वपक्षी आह । चरान्दो तुल्ययात् ' (मू. २. ) इत्यनेन मिशान्तिते, 'विरती हेयन्तरममुघवार्यः । मासि इनि ग्रहणं मासिग्रहण इति । तर्हि अदेश: पिमर्थः । श्याराडक्य अतिदेशाग्रहीत- गंभावनापूर्वपदः कर्मधारयः। स्थापिपासु चिद्विनिरु उपदेदोन प्रणे गुमराम- ग्रहणं या तुन्यागम् ॥ २५ ॥ त्यथै समानविधान र प्रयोजन इति ग्रहणे गमानविधान गिद्धान्तमाह । विकृतिषु अमिचयनस्य अनिमावाणा | स्यात् ' इन्यनेन पश्यते । मु९४८ . च नोदपेन प्रश्ण स्यात्, अन्यतिप्राय इतरेषु चाइगै तिप्रायम्य विनाशुपदेशाद्रप्रवृत्तिः स्यात् । ' ज्योनिष्टो. चोदर तुल्य पात् । वागन्दः पूर्वपधनियर्थः । । भादेशेनेर गर्वविवियु चपनमातिन् बिराना- लिङ्गदर्शनाए । २६ ॥ दिवार प्रातिमिदारपि ते पुनर्गमन चमनामित- पारित चिन्चीत शीपंचित चिनीन' पान-गुगरामाना "येनचित चिन्धीत मगरामः पयारीना पैपे पोटामाट्रार हानि ' इति शिनात् प्राप्य इति दयाने यश्यने । को. २।३।१०।२२. आपतिप्रअम गिी चोदन प्रामिणांपने । • अभ्यतिमादाय पिलादेशाप्रनिः' त्यधिकरणे शिवान्ने बारम् । देगन्तगर्ष पर जगन्दः। सपनर रोनिगिरि महारः ममा पराक्रमः, पदणं ममानविधानं म्याग । २७ ॥ তু পদাধিক পত্রিমাঙ্কা विकतो अति देश:।। अभिनन अनिकास मिती लिने धान्यतिमानस्य विरुवायुपदेशामति: स्यात् । सम्मो पाती ग मे 7 गमनभान १८११२३ ॥ पर रिपिना उमालपानम् । आदि माय- मणि' वा 'आन्य- ·अग्न्यन्वाधान ज्योतिष्टोमे १३६ अग्न्यन्वाधानं ज्योतिष्टोमे अग्न्यन्त्राधानं ज्योतिष्टोमे दीक्षणीयादिषु । विशेषगत्वमट्टीय प्रथमान्याधानविधिपरत्वात् । अत न कार्यम् ।। एव ' देवता एवं पूर्वगुरांहीन्या श्वोभते यजते ' इत्यर्य- धारणार्थत्वात् सोमेऽग्न्यन्वाधान न विटाते। यादानुरोवान् पूर्वपदं पूर्वेयु.कालपर इत्यपि या चिदुक्तं १२।१।१०१९।। परास्तं, लभमाऽऽपत्ते, पावालीनानेममिन्यने भाष्य-- सोमे दीक्षणीयादिषु ऐटिपेतु कर्मसु मन्त्रावृत्तिप्रमाञ्च, यकृती सद्यालया समन्त्रकान्या- चोदनमातगश्यामान हि पर्व मस्त नैति । तर, धानरमानापतेश्च, दक्षिणीयादेः सामान्यतया प्रसङ्ग- एवं चोदकोऽनुराहीतो भविष्यति । एवं प्राले उच्यते। सिद्धिस्यनस्य अनुत्तिसहस्वाय । अतः असदुक्तरीत्यैव न कर्तव्यम् । कुतः । धारणार्थ जात् । विद्दतम्यामे. आधान्याधाने मन्नरिध. युग एष दीधणीयादी प्रसन्न । घारणार्थ तत् । सोमा न च विहतम्य सन् न्यायविन्दुः--- गोमानेषु ऐटिपु अग्न्यवाधान कृतम् । तेन धुतोऽमि । न च धृतम्य धारणमिस्ति। कार्य, इति प्राप्त, तस्य धारणार्थलान् सोमार्यधारणेनैर ननु अमन्ता तत् ! सत्यममन्तक , अपि तु तत् च प्रसङ्गसिद्धेः न पतंय इति सिद्धान्त । कृतम् । न च पृवस्य मन्त्रार्थ पुनरावृत्तिरति तन्नान मण्डन-न वादधातिः अतुमध्यगेष्टिषु।' आद- पर्नव्यम् । धातिः अन्याधानम् । सोम--पूर्ववत् अनापि गृथक् पतंयना इत्युस्थितेः शंगर-सोमेऽग्न्यन्वादितिनं च ।' संगतिः । अन्धाधान नाम विहरणानन्तर थायो यो अन्यन्धाधानम् । इद अन्याधान इयप्युयने, भारणार्य: कालमरणरूप: मनिन्धन यापार, तदर्थ, अन्यातिनि: इनि च । फे. • अग्न्यन्वाधान ऐटिक कारावानामा पापारः, न न मानन्धनाकाष्टाधान- बोलियोमे गौमिरिहरन रातिदयात् पट् मायम् । निरन्तर आदिम यापारक एव, इत्य न कार्यम् । वि सर... अग्न्यन्याधान यो नशेमे न्याधानभ्य न पुन पुन करशममव । विगतमान | ऐष्टि कर्मनु देवतागरप्रहापरि न पर्नय, मानदे- अन्याधाम पुन पुन पर्नुमा पात् । स्वायत् अनदेखतानामरि रहीतवान् ।मा १२१११११ घि 'अन्यापान दी गीयादिए म्यान्नास्ति या, स्ति' 21-२८, अग्न्दन्याधान यदि देवनागरपदार्थ, ती तत् । चौदा, भास्ति मौनिदाल नन्दन ॥' निस्यो भेटेन पर्तयन् 1 मानेन अन्य- भाह- दर्शपूर्णगासयो. प्रगानोनर मादुभरगोतर न्यापनेन ममासम्म देना परिपाटीगा , न र वा अमीना गमन्त्रक आय गनिन्धन विहितम् । तत् सोशामि परिगहीन १२011९८ अतिदेवोन सोमा टिनशुरामी दश मदिर प्राप्त • अम्पन्वाधान में सानिमः यग्मना गनेर पाने मपि न , मा पूर्वमेर मनमोमर नाथु पानि, ता इन ए मन्त्रण ( मनामे यने.) सर मनिनाय कात् । यी तसा अमन अलि । अप तुझ पिय पर च, तयारि तहसेर पारस बनान कि यवर रात् पर अमगाम ने पारिश पृथगनुानम् । न च पार गनिशम्य पुन- चिनियमेव मान परिमा दो गामिनोगमति , 'मने नंदी की मिया ३१८११२t. . प्राधान पूर्वममि परिग्नेन प्रकारानमय ममम्बा आमनन रो मत्र की भाग्यमाने पर मप्रपनरचय नाम उमरे भीमप्र . अरमनाविरन आइन र निगान गाने मरममा :' र सम्म गुमिसन प्रम नत्र, योधागने- अन्य वर्ग मी पर 1 भा. 61 नाम पनाने वितिनका पूर्वपदाम fr-१२६, . सामन्यापानेन , म -- ।

·- अग्न्यतिग्राह्याधिकरणम १२९ अग्न्यतिप्रायाधिकरणम् के चिदाहुः- अनारम्याधीतोऽग्निः । प्यथै सामानविष्यम्' इति । तच्चिन्त्यम् । मोदेव यदि प्राकरणिकोत्तरवेदिविरोधात् प्रतौ न लभते निवेशम् । गुस्स्याग्नेः आश्रयत्वयोग्यता स्यात् , न त्वेवं, शुद्धस्य अप्राक्तश्च न विकृतिषु अतिदिश्यते, तेन उपदेशेनैव अस्य सिद्धरूपयेन कियानुप्रवेशं पिना आश्रयत्वायोग्यत्वात् । विकृतिषु प्राप्तिः, इति अनुपदेशतः षोडशिवाजपेययोः । उक्तं च चतुर्थे तन्त्ररत्ने ( ४१३।१।१ ) औदासीन्य- नाग्निश्चेतन्य इति । ( अमियाक्येनैव ऋतुसन्धानगमात् प्रच्यारो धाश्रयः, क्रिया च तथा, न द्रव्यं । युक्तः प्रती निवेशः इत्याह-) तदयुक्तम् । अमि- इति । अमेः सिद्धरूपत्वं च विधिरसायने एव ' पशु- टोमवाक्येन प्रकृतावपि विधानात् । न तु विकृत्यग्निष्टो- कामश्चिन्वीत' इत्यादिना फ्लार्थत्वेनावगतस्याः आश्रया- माभिप्रायं तत् भविष्यति, प्रती प्रारणिोत्तरवेदिवि- नि 'अथातोऽमिमग्निष्टोमेन' इत्यादिवास्यानि इति रोधात् । गहि प्रकरणेन वाक्यममोचो युक्तः । पिंच प्रतिपादनावसरे आश्रितम् । एव च यथा सिद्धरूपस्य भ्यतः- प्रवृतेरेवामिष्टोभत्व अनन्यापेक्ष , विकृतीना तु अतिदेशा- फरसाधनव्यासभनेन तदर्थमाश्रयापेक्षा, तथा सिद्धरूपस्य पेक्ष इति प्रवृविरेवानेनाभिधीयते । अनिष्टोमशन्दस्तु आश्रयत्वायभरेन तदर्थ प्रावनुप्रवेशापेक्षाया अगिष्टो. तुमेवाभिधत्ते इति तत्सबन्धो याक्यत इति न मादिवाक्यैः क्रत्वन्यितो योऽगिः, स एवाश्रयः स्त्री- प्रारणेन बाधमइति । तस्मादस्ति प्रवृतौ अनिः, इति कार्यः, न तु शुद्धः इति गुणामप्राति: पुनःश्रयणप्रयो- विकृतिप्वपि अतिदिश्यते । तत्र साद्यस्प्रेषु ( एकदिन- जनमुपपद्यते इति । नहि उत्तरवेद्या सह निकल्पित- साध्यत्वात् ) सारस्वतेयु च सयेषु (प्रधानयागाना अनुदिनं स्याः नियमार्थतया कामु चिदिनियु पुनःश्रमणोपपचे अन्यान्यशम्पाप्रामप्रदेशेषु क्तव्यत्वात् ) अशक्यवान् न गुगाममातिः तत्प्रयोजनमिति वाच्यम् । कामममिन चीयता, पोडशिवाजपेययोस्तु चेतयः। द्विरावादितत्तद्विपतिनोदश्यालोचनालभ्योत्तरवेदिप्राप्त्य- सोग-स्वाहागरस्योपसदाराभानेन पुनःभषणरहित- पेक्षामिनियमापेक्षया अग्निप्रकरणगततदाश्रितगुणराम- दीहोमेषु बाधाभावेऽपि अग्नेः पुनःअपगरहितविह-प्राप्तेः सनिहिततया तस्या एर प्रयोजनवौचित्यात् । तिपु आधः इत्युस्थितेः संगतिः । यदुक्त विधिरसा- यत्र तु सनिहितप्रयोजनालाभः , यथा पोडशिप्रतिषि- यने — यदि अग्न्याश्रितगुणफरविधिपतेः पूर्व निपये ‘उत्तरेऽहन् द्विरातस्य गृह्मते' इत्यादी, तम अभिप्रकरणे तत्तत्तुमारणेषु या उपदेदोनातिदेशेन तत्तचोदकाधीनप्रातिमापेक्षोऽपि नियमः फल अगत्या वा कान्वयित्वेन सिद्ध एपानिः श्येनापत्यादि- स्वीक्रियते । ६ नु सनिहितप्रयोजनलाभात् न नियमः गुगपानिधिषु आश्रयनेन अनुयायः प्रयोजनामिति । स्यात्, तदा प्रथम बुद्धथुपारुले औपदेशिके एतामो आश्रयाये नि-नातिदेशोऽतिदेदो या वहमतिमानयो, में सः। नान्विते चरमप्रीतानिदेशिगने. आश्रय मान्ययो न विकृती पुनरुक्तायादेपोऽलान्तरसद् भवेत् ॥, प्रश्ते- मोन, इति तम्यापि तदाभय ऐनान्ययाथै पुन पुनादेशः रतीना च साम्याप स्यात् पुनर्वचः । माम्ये च सफ्टः स्यात्, नत्र अनिष्टोमादिरास्ये, मायन्यय- गुगरामाना प्रवृत्तिः प्रनानि ।' वरणात् प्रागेर य एस विद्वान् ' इन्युपमम्य शुदम्मामः पुनर्विधानाय भागात् अस्ति अतिदेशः। आभय चेनानुवादासंभवेन प्रवन्यायिन एर आभपये भाट्ट-4 एव विद्वानमि चिनुने 'इयनेन टप प्रमाणामापा, शुद्धम्य चामे: आभय वेनालयानन्तर मय चयनरूपम्यामे. 'अपातोऽमिममिटोमेनानु यान्ति' अमेः तुगंगधे सति अर्मान् अवस्थितोऽगिः आश्रय इनि अनारम्याधीतेन प्योतिशेमागवन विधिः इति झी पपररपनि । आर्थिक चापूर्वीपणामेराभयम् । स्थित द्वितीये (२४३१००१-२३)। अत्रयाप्रिोम- ये अग्नः औग्देशिकनारीयर, येणु चातिदेशाधीनं, शन्दम्य मोनिटोमारतया पौस्तुभे म्याग्यारिन वात् । ते गरि अपिरोपेग सिप्पी । तलान गुगामा- तया अनारम्याधी पानामेर आमादामा प्र भी... तत ·अग्न्याधेयस्य अग्न्यानयनन्याय: . , एकपडादिगोरूपाणा प्राकृतींना दक्षिणानां शिष्टत्वात् । दिगोदक्षिगाना विकलः । १४१५१९, . अग्न्याधेये विहितल्यात् । तस्मात् समुचयः । जातपुनः कृगकेशोऽग्नीनाधीत' इत्यनेन अष्टावता- विकारस्त्वप्रकरणे हि काम्यानि । ३२॥ रिंशद्वर्षाणि वेदबहावयंचरण विरुध्यते । शश पूर्वपचे सूत्राभ्या प्राप्त तुशब्देन व्यारर्तयन् } २३, अपुंस्त्र प्रच्छादयन्तः अष्टाचत्वारिंशद्वपाणि वेद- सिद्धान्तमाह । यदि 'पुनरुत्सृष्टो रयो दचिणा , ३ ब्रह्मचर्य चरितन्तः । तत एरा स्मृतिरित्यगम्यते । पुनरुत्सृष्टं वासः , पुनरुत्सृष्टोऽनड्वान् ' इति पुनरुत्स- १ ११३१२३४, ७ अग्न्याधेये प्रयाणा निर्देशो भवति वमन्ते पानानं आधानप्रारणे भवेत् , ततः तत् आधान- ग्रामगोनीनादधीत, ग्रीमे राजन्यः, शरदि वैश्यः' दक्षिणा न बाधेत । अप्रकरणे तु आधानमारणाझाना- | इति । शूद्रस्याधाने धुतिनास्ति इति अनमिः शूद्रः भावे तु यन् पुनराधाने पुनदत्सृष्टवादि विधीयते , तत् । असमर्थः अमिहोनादि निर्वर्तयितुम् । ६।१११२६, काग्यानानं मारतं नित्य बाधमानमेव निविद्यते । • अग्न्याधेये परमानेगिषु परमानपाराशुचिदेवताकासु समान् काम्यनैमित्तिाधानदक्षिणाम्नान विकारः तन्त्रमेदः । स च भान् एवं स्यात् , प्रथमाया भेदः, आधानदक्षिणाया | एवं च पुनराधानदक्षिणया उत्तरयोत्तत्रम् ! नझामकामस्य तु तियणामपि आधानदक्षिणाया बापः, न समुच्चयः । विकारः, सहप्रयोगः । १११११११-१४, . अग्न्याधेये अप्ररणे हि यस्मात् काम्यानि पठितानि इति सूत्र- परमानेष्टिपु 'शुपन्यानामेयः कार्यः, परमान सौम्यः ' पदान्धयः । आधानदक्षिणायाः पुनराधानदक्षिणा विकारः । इन्याग्यमागयोः निर्गुणाचे अमिष सोमश्च ग्राही। याधिका । हि यस्मात् काम्यानि पुनराधानदक्षिणा- 2 बुधन्यान् परराध मन्नाव । १०४११५।३०-३१, या अपारणे आधानप्रसरणादन्यत्र पुनराधान * अग्न्याधैये नागम्य इष्टिपूर्वन सोमपूत्व वा इत्युभी प्रारणे पठितानि इनि अन्चितपदार्थः । पशै। अमीपोपीपहरिमाय तु गोमान् परलात उलए- शङ्कने प निवृत्तेरुमयत्वं हि श्रूयते । ३३ ।। प्यम् । ४१४११०-१४,१७-१८, . आन्याधये सिद्धान्तं हेन्यन्तरेश साधपति । यतः निवृतेः सामगानमुराण, आधानग्य याजुदिक्त्यात् । ३।३।२।९, शाते । प्राकृनधिगाना म्यरूपत फरत निवृत्ते. अग्न्याचे यगतानि वैक्ट्मलादीनि पामाणि सर्व- शङ्का मनसि कृत्वा हि यम्मान उभय र श्रूयते । एक- यागेषु दर्शपूर्णमामप्रभृतिषु निविशन्ते , न तु परमान- येव दक्षिणया उभयसिद्धिं दर्शयति ध्रुतिः यद्वैकृती- हवि पुर। ३।१७१२३२२, अन्यायगतानां दक्षि. ईदाति दधिणाः, उभप्योऽपि न दक्षिणा पत्ता णाना पुनराधाने निवृति ,न समुपपः। १०१३.१३०.३३, भरन्ति' इति । यदि उभय्योऽपि दक्षिणा म्यम्पेश . अग्न्यायगतपरमानेष्टयः परमानेशि- एव दत्ता. विपक्षिताः, तत. 'उभयोऽपि प्रना गंगने मो, किंतु आधानमाश्रमराने न्याः । ३६॥ मान्ति' इति नारत् | तन्मात् पुनराधेपणाभि ६.१६-१, अग्न्यायप्रारणे गयामानान्यपि आधानदक्षिणा वा यन्ते इति सिद्धान्त' । फे. परमानवापि यापन प्रारग माचिन्ता अप्रेरेर गुणभू- अन्यायम्य वाहासजन्यौपानी प्रापारी वाही मानि । ३६१२२२१, अन्यायमति श्रवणानि मेनहम्य नर नाधिकार: १ मा २१ यात्रामा धाग्मन्य निरन । २०१४।४३-... ५९४, . अग्न्य धेयम्य सोमा सबै समिरमनुनामा निम्मो यग्नात् ।।१५-१६, आन्याये इष्टि. अग्न्यानयनन्याय: । अमिरानीया पुगे पूर्वलं मोमपूल का विरल्पना. १११३१५-१, अग्न्या. कादिकमनि आनीयने । संशहः. . या अगि. धेये एक पर पुमान् बीमदिनीय. अधिकारी, म मे नीता 'स्ने अवोदितमपि परनयनं मनाने पुनासो । ६११२२-२३, अम्मायेये एकपाद अन्नमयी इति, नपा प्रतिसादत्री. १७१. न . - ·अग्न्यधिकरणम् अन्यधिकरणम् . भाष्य--अस्त्यांमः । य एव विद्वाननि चिनुते ।। ज्योतिष्टोमात् पश्चाद्भावमनुवदति । यद्वा अग्निं अग्निष्टो- इति । एव विधाय श्रूयते ' अथातोऽमिनमिष्टोमेनैवानु मादिरास्थै. याग, अनु यजति इत्युक्ते यदि अमिर्यागः, यजति, तमुक्य्येन , तमतिसरेण , त पोडशिना' इत्ये- एवमसौ अनुयष्टुं शक्यते । सर्वत्र हि तुल्यरूपाणा तुल्य- वमादिः । तत्र सदेहः, किमयममिशब्दो यागवनन धर्माणा विभागे पौर्यापर्य भवति । तद्यथा देवदत्तमनु ज्योतिष्टोमादिम्य कर्मान्तर चिनुते इत्याख्यातेन विधी- गच्छति इति । यदि देवदतोऽपि गच्छति, एवमनुगमन- यते, उत द्रव्यवचनः ज्योतिष्टोमादिषु गुणविधानमिति । कि मवक्त्पते । तथा अनुयजनमपि । तस्मात् श्रुतानु- प्रात १ यागवचनः इति । बुतः १ लिङ्गदर्शनात् । मितेनिकर्तव्यतावकतुविधान एतत् इति । पश्चिमे तु लिड्ग हि दृश्यते, 'अमे. स्तोन' : अग्ने; शस्त्र' इति । व्याख्याने अग्निष्टोमादिभ्यः पश्चात् क्रियमाणोऽय तदङ्गभेव तमा 'पडपसदोऽश्चित्यस्य भवन्ति' इति । यस्य भवति इति फलश्रुतिस्र्थवादः स्यात् । पूर्वत्र तु स्वतन्त्र- तोनशस्त्र उपसदश्च अग्निशब्दो वात् 'फल्मानेयो निर्देशान्' (१३१८१८) इति वाचक इति गम्यते । यागस्य एतत् सर्वम् । फलविधित्यात पुरुषार्थमिति विशेषः । तस्मात् यागवचन इति । ननु लिङ्गमसाधक, प्राप्ति द्रव्यं वा स्याचोदनायास्तदर्थत्वात् । २२ ।। रन्यता इति । अनोभ्यते । 'अथानोऽमिमयिष्टोमेनैवानु भाध्य-द्रय वा अनिशब्देनोच्येत । कतमत् यजति' इशि यागमभिनियति इत्युच्यते । त अग्नि- द्रव्य ? यदेतत् ज्यलगः । अन ोग प्रसिद्धः । चिनुते मिति विशिनष्टि । तस्मादगिसशक इति गम्यते । अनु- इत्येपा हि चोदना चयनार्था, न यजपर्य शक्नोति शब्दोऽपि उपत्तों यजतेविशेषकः एवमुपपद्यते, यदि पदितुम् ! चयनेन एन सस्कुरुते, चितौ स्थापयति इति । अभियांगः । तस्मात् स्तुशब्दः प्रतायेत । अनुशब्दश्च पश्चादों भविष्यति , चयने निर्धते पश्चात् घा-' अनि चिनुते । इत्यत्रापि धैव सदेह.। कि अमिष्टोमेन यागेन यति इति । अपूर्वयागविधि', उत चयनमानविधान, उन प्रकृति चा--' अत्यन्तरूटिशब्दत्वाद् वाक्यभेदादिभिर्विना । विकृतिषु गुणविधान इति । तम अश्वदाम्ययत् प्रकरण | ज्वलन न परित्यज्य स्तरमिः प्रतीयते ।' नहि अमि- पुनरसकीर्तनात् सरकारमानस्य च फेवल्स्य प्रयोजना- शब्द उद्भिदादिवत् यौगिकः । नापि पाक्यभेदतत्प्ररय- समवात् सशव नन्वन्तर कल्प्यते । तथा च फ्ल- तद्व्यपदेशैर्युक्तः, येन कर्मनामधेयत्व विज्ञायेत । यत्तु श्रवण 'ऋप्नोत्येव ' इति । न च गुणात् फ्लमिति तयख्यमस्तायुक्त', भवेत्तत् , यदि त्वङ्गत्वेन अनि- शक्य धक्नु, प्रताश्रयानुपपत्तेः । तथा च ऐलान्तिक-विधीयेत । स तु मासकसङ्गभावः एव चयनसस्कारतया सोमयागविनानि उपसदादीनि उभयत्र सवानि । श्रूयते । न च ताप्येण कुत्तचित् प्राप्त., इति रात्प्रख्या- श्रूयन्ते । तथा इमानि वचनानि । अथातोऽमिममिष्टो- न्यशास्त्रान्तराभार । तस्मात् द्रव्यमेवामिरिति । मेनैवानु यजति' इति । तत्र ' अग्निं यजति ' इति । मद् द्रव्य ' इति ( भाष्य )-- चयनसामानाधिकरण्य- 'समिधो यजति' इतियत् 'तप्रख्य चान्यशास्त्र विरोधाभिप्रायेण प्रश्न. | सिद्धान्नादौ तु 'प्रीहीनवहन्ति' इत्येव सिद्धनामधेयविशिष्प्रयागविधान विज्ञायते । तस्यैा इतिवत् वैयधिारण्येनै संलार्यसंस्कारमानन्धोपपत्तेर- उ अनिष्टोमादिरस्थत्व विशेषणम् । द्विराशयच काल-विरोध मलाऽऽह- यदेतत् ज्वलन.' इति । विशेषा विकल्प्यन्ते । अयया सस्थाविधिपरे वाक्ये तसाद अमिशन्दम्य प्रमिदार्थमाहिल्यान चिनोलेश्च मागा यनन्यनुवाद एवमसाल्पते, यदि उपचिवाक्ये चिनोति. भिधानाराने द्रन्यदेवताऽमाराय, अमि चयनेन सस्क- यजिमवचनः । तस्मादुत्तरकालदृष्टेन यजतिसामानाधि-रोति इत्येतारानेर चोदनायोंऽक्वायते । तया च द्वितीया करण्येन आदावेव अमिशब्दः ऋतुनामषेयमिति निश्ची-समर्थिता भाति । क्मनामधेयत्वे तु अमिहोपात् गते । अनुदान्दश्व य एतेनानिष्ट्वा । इत्यनेन मात क्लेश. स्यात् । अनुयजति इति शन्दः कथमिति चेत्, M ·अपनाया:काम्याया অগ্নিবী । दुर्यनापि तेन (प्रारणेन ) प्रत्यर्थनं पादिरस्यादेलं. तेन धारापहाणामेगाधयत्वोपपतेन्तेप्वर पूर्व मुरादेः भ्यते । इद तु ऐन्द्रवापरादिदेवतारिशिष्टाईपास्वरूपस्य प्रतिवर्षः । अदेयतापटिनतया पादिरयादिवत् लेम्पसिद्धवा- न्यायविन्दुः~~-अविशेषासादितः गुरुमहः, इति মীনা মানাযা রাগাহাটী গনন प्रासे, ऐन्द्रमाययादिधाराग्रहाणा प्रतापात्तदानितैय स्त्र प्रारणाम्नानम्यार्थबच्चेन आनर्थक्याभारात् न मानता फ्ले विधीयते इति न सादितः प्रतिषपः । माग प्रत्ययत्वम्यापि लामा इति वाच्यम् । एव- इदमेव वक्ष्यमाणाना । ऐन्द्रयायवाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते' इति मपि ऐन्द्रयाप' इत्यादिद्वितीयारयोगात् यागीयदय- वीर्तनस्य प्रयोजन यत्तेरामाश्रयत्वगम इति सिद्धान्तः । मस्कारार्थवागमेन तदादेव मर्यवेऽपि सदाक्य- र तात्पर्यापनौचित्यात् । केबलस्वरूपशाम्नार्यत्वे मण्डन-'काम्येऽपि न स्यात् सल्लाहेभ्यः । तु प्रतिकर्षणम् । धूदानानान् स्वप्राधान्येनर ग्रहाणामाम्नान स्यात् , न तु स्वयंद्र यसरशरस्येन । तस्मादिह सस्कारपत्राम्नान- शंकर'मा तु धाराग्रहाश्रया ।' सा अग्रता । जगत् ऐन्द्रायादिप्रातिस्विरविधीना नावथतातात्पर्येश अग्रता- (सू. २०१५१६२) असे आदी इत्र- प्रवृत्ताना ग्रसङ्गात् म्वरूपज्ञापनद्वारा कामसयोगवाक्येऽपि । र्थः । ज्योतिटोमादी ये धारायहा गृह्यन्ते , तेथु को ग्रह उपकारकत्वमाप्र, न तु एतावता कामार्थत्वमेवेति । सिंच आदौ ग्राह्यः इत्यत्र सामभेदेन मेद उत्त: । यदि रय- 'यापै' इत्यादिसामान्यविधारपि न साक्षात् अनुसयोगः, तरमामा सोमः स्यात् ऐन्दवायवाणान् ग्रहान् गृहीत् , किंतु प्रातितिविधिसिद्धाना पुनराम्नानानर्धक्यात् । यदि वृहत्मामा शुमान् , यदि जगत्सामा आमयशा- कल्पनीयः । सन् वर सस्कारकत्वात् अनर्थवाल्पन , ग्रान् ' इत्यादिना । वृहत्सामत्वे शुक्रग्रहः आदौ गृह्यते पुनराम्नानमपि च उक्तरीत्या उपान्तर्यामयोः काम्य ततः ऐन्द्रवायादयः एवं सर्वत्र । तदिद अग्रताशब्देन शुभानन्यादिगुग प्रति आश्रयपव्यावर्तनेन अर्पपदेव, मूच्यते । के. * अप्रताया एए देगो विज्ञातः , यत् इति कप तदानर्थक्यम् । तस्मात् ग्रन्योक्तमा प्रयोग- उपारयन्तीमाभ्यामूर्य पुरता-चैन्द्रवायास । भा. नम् । सूनार्थस्तु- ऐन्द्र नायरात् पुरसात् उपास्ता १०१५।२०१७०. * अग्रताद्वयविधिः द्वादशाहस्य मयोरूषं शुकादेसकर्यः स्यात् धाराग्रहारिकारेण समूहम्य व्यनी काया अनैमित्तिकः । रथतरामावेऽपि तस्पैर वाम्याप्रतादेवाल्वेन तगात् इति । ऐन्द्रवायगाम , वृहदभावेऽपि शुतापत्य इति । यथा गर्गनिराने बृहत्सामन्याभावेऽपि युनायवम् । विस सौदावेन्द्रयायवादी वा ऽजानिदो. १०।२३ पत.। सदाश्रिया, दैन्द्रयादी घृतेरपि । पूर्वोत्त: प्रतिकर्ष. सादी उपाशोरपि पुरस्तात् , ऐन्द्रवाय अप्रमेव शापाच्छेदनादेः प्रयोजक, न मूलम् । यादी या स्यात् इति सशय । अत्र अविशेषत. मरंदी भा ४।२।३।८-९. इति पूर्वपक्ष. । धाराग्रहाणामाश्रयात् ' धारयेयुस्त' इति अग्रहणाद्वाऽनपाया स्यात् । ३५१२४३२, थुतेः उत्तत्यय ऐन्द्रयायवादी प्रतिकर्ष इति सिद्धान्तः । अन पूर्वसूत्रस्थ. पूर्वशब्द. दोषरूपान्तरपरामगार्थ- भाट्ट- प्रतिकोऽपि ग्रहपदमरीचे प्रमाणाभारात्वेन अनुशनीयः । मु पृ. ११४४. महापारणेन सर्वप्रहाणामेवाश्रयायोपपत्तेः, 'धाग्या एका अग्रियश्ती प्रतिपत् प्रारती नैमित्तिरी अप- इत्यस्य च प्रपोजनान्तरसद्भावेन महामारणायदयानु-चिती एकाहे नानुश , किंतु अन्दैन माया । पपने सादित उमाश्वतर्यामापूर्वमाप । इति प्राप्त , भा १०१५।१६।५९-६१. * ' अग्रिपती बृहत्स्य तरत्नायुक्त प्रयोजनस्य दूपितत्वेन प्रपोजनान्तरस्यापि प्रतिपदं वयात् ।' अप्रियशन्दयुक्ता 'प्रयुगे वाचो अवान्तरपारणसंपादनाव मनोजनामात् , तसपाइने च । अतिः' इत्येताम् । शा. सोम. १०१५६. .

·अग्न्यधिकरणम् १३३ अग्न्यन्वाधान ज्योतिष्टोमे तमतिरानेण, . शक्या त द्विराग' इत्याद्युत्तरवाक्येषु श्येनाकारतादिफलार्थगुणानां प्राप्त्यर्थकानि च इति अमिष्टोमादियशानां अग्न्यनुयजनवरूपगुणाझानात् । नहि , दशमे ( १०८११२३-२८ ) वक्ष्यते । अग्न्यनुयजनत्वं अमेरयागन्वे अक्कल्पते, 'देवदत्त न्यायविन्दुः~' य एवं विद्वाननि चिनुते' मनुगच्छति यज्ञदत्तः' इत्यादौ तुल्यक्रियायोगे एव इत्यन अमिसंज्ञम्यागविधिः , चिनोतिस्तु 'इष्टकाभिरमि अनुशब्ददर्शनात् । अतश्च अमिसंज्ञवस्य यागस्य चिनुते' इति वाक्यमाप्तानुपादो निर्वपतिवत् । अनि- तरिमनेव विधौ गौरवात् , विद्वद्वाक्ये एव चिनोतिना शब्दम्य यागनामन्यं च 'अथातोऽमिममिष्टोमेगानु लक्षणमा तद्विधानम् । स च अव्यक्तत्वात् ज्योतिष्टोम- यजन्ति' इति वाक्ये यदग्निं यजति तदमिष्टोमेन विकारः । उत्तरवाक्यैश्च तस्य क्रत्यङ्गत्यसिद्धिः । इत्यग्निमंज्ञम्यागानुवादेन अग्निष्टोमसंस्थाविधानादवगम्यते । 'इएकाभिरग्निं चिनोति' इत्यनेन च चयनस्य प्रामत्वात् । एवमनुयजन्ति इत्यपि गमकं , अग्रेयांगरूपत्वामावे तमनु 'चिनोतिः निर्वपतियत् अनुवाइश्शयास्य । इति प्राप्ते, यागान्तरयो यासंभवात् , 'देवदत्तमनुगन्छति यज्ञदनः पाकमनु भुक्ते' इत्यादौ तुल्यक्रियायोगाभावेऽपि | इत्यादिवत् एकनातीययोरेव तथा व्यपदेशात् । इति प्राप्ते, अनुशन्ददर्शनात् न वदनुरोधेन अग्निशब्दस्य चयन अग्नेः चयनसस्कारमानमेवान विधीयते । तस्य ' अथा- शब्दस्य च यागपरत्वकल्पना युक्ता । अतो विद्वद्वाक्ये तोऽनिं' इत्यादिवाक्यैः ऋतुसंबन्यः क्रियते, न त चयनमेय अमिसंस्कारार्थ विधीयते । अमिशब्देन च अनिशब्दः अश्रुतयागनामधेयम् । अनुयजति इति तु यद्यपि चलनः एवाभिधीयते , तथापि | चयनानन्तयेणापि उपपद्यते , 'पाकमनु मुस्ते' इति तदर्थत्वे चैयर्यापत्ते: निरूढलक्षणया आहवनीयादिपर-विजातीयेऽपि प्रयोगात् । इति सिद्धान्तः । वारसायात् तदुद्देशेनैव नपर्न सस्कारक्तया विधीयते । भण्डन-नामिनाना या वदेत् ।' संस्कारश्च सागात् चयननिष्पादितस्थण्डिलस्थापनरूपः। शंकर- अमिर्गुणो न निर्मतः।' स्थापितस्याः उपयोगापेक्षायां ' अधातः' इति वाक्येन अग्न्यन्वाधानं ज्योतिष्टोमे दीक्षणीयादिषु 'तस्य ज्योतिष्टोमागवेन विधानम् । तर हे अशिशब्देन देवतापरिग्रहार्थमपि न कर्तव्यम् ।। चयननिप्पादितस्थण्डिलस्थापितः अग्निः चयनमेव वा ग्रहार्थं च पूर्वमिष्टेस्तदर्थत्यात् । १२६१११२१२४ ॥ रक्षणया अभिधीयते । अमिष्टोमशब्दश्च जातिन्यायन भाध्यं--पूर्वोक्तं अग्न्यन्याधानं सौमिक प्रसङ्गात् ऐष्टि- ससारचनोऽपि व्यक्तिन्यायेन ज्योतिष्टोममेव प्रचुरप्रयो- केषु कार्ये साधयतीत्युक्तम् (१।१।१०।१९) । तदिदानी- गादभिधत्ते , पार्थगन्द इवार्जुनम् । अतश्च ज्योनिष्ठोम- माक्षिप्यते । धारणार्थत्वात् तस्य प्रसङ्ग उक्तः । न च तमेव लाघात् उद्देश्यताऽवच्छेदक , न तु अग्निष्टोम- तत् केरलं धारणार्थम् । किं तर्टि धारणाथै च देवतारि- सम्याकल्यमपि । यद्यपि चयनस्य ज्योतिष्टोमप्रयोगमबलि- गहाथै न । एवं हि दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते ममाग्ने तत्वान् अनुष्ठानमादेशादेव तदङ्गत्वसिद्धिः, तथापि वर्षों विद्येष्पस्तु इति पूर्वमा गृह्णाति , देवता एवं पगुलामचिन्वीत, इत्यादिवाक्यैः अमेः तत् पूर्वेयुहीताः श्वोभूते यजते' इति । तत्र यद्यपि कामवावामात अल्पमत्वप्रतिप्रसवार्थ तन विरुध्यते । पारणाथै सौमिकेन प्रसङ्गात् सिध्यति, (तथापि ) देव- अयं चामिः प्रकृती अग्निः सोपाङ्ग वेच्छता' इत्यादि- तापरिप्रहाथै तत् दापौर्णमासिक ऐटिकेषु कर्मसु कर्त- बचना वैकलिलकः । अमिपक्षे च ' उत्तरवेयां व्यम् । आह, नैतत् युक्तम् । देवतापरिग्रहार्थमपि प्रसङ्गा- शनिश्चीपते' इति वचनात् उतरवेद्या समुथमः । देव शिष्यति । कुतः ! इष्टेस्तदर्थत्वात् । सोमेऽपि तदभावे चोचरवे दिनानं ' उत्तरवेद्यामनिं निदधाति । दीशशोपेष्टिः देवतापरिहार्य भूयते 'आशावैष्णामेकाद- इति वचनात् । अतथ 'तमुक्थ्येन' इत्यादिवाक्यानि शकपालं निर्वद् दीक्षिप्यमाणः, अमिः प्रथमो देवताना, वैकस्पिरयात् विकृतिविशेषे तषियमानि चयनाभित- विष्णुः परमा, मदामावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति, ·सङ्गं १४२ क्सन्नम् । तदुपकारार्थत्व च तदुपवारप्रयोजक वम् । तेन | स्यातिप्यातिः, मत्वर्यत्यरक्षणस्याच्यातिश्चेत्यर्थ.) 1 नहि प्रधानाङ्गागामिश्मणादेः प्रधानोपदाराजनयत्येऽपि तेपा पुरुषार्थत्वमिष्टम् । शाखाभेदेन सौभरीयनिधनाधा- नाम्यासिन रतया विहिताना हीपादीनामनियमेन बुटवयंसोमरीय- अत्रेदं घोध्यम् । पुपार्यवरक्षणेऽपि काम्ययाले | निधनाधारस्यप्राती 'होप् इति पृष्टिकामाय निधन कुर्यात्' उपनयनाद्याश्रितपञ्चमपदो, कान्यजातौ च दमित्यादि- अनित्यन्नाद्यकामाय ' 'ऊ इति स्वर्गामाय' इत्यादि- रूपायामन्याप्तिः, तयोरननुष्ठेयत्वात् । अत्यविलक्षणे वाक्यैः तत्तफार्थसौमरीयनिधने हीपादीना नियममात्र- पूर्वोदाहतगोदोहनादावतिच्याप्तिः । विच आधानाध्ययन- वरणात् । अत एवोत्तसरन्धेन वृष्टयानुद्देशेन होगदेरपि योरुभयभिन्नत्वेन तन्त्रस्नोत्तः तत्र तत्वत्यरक्षयाति । वस्तुतः तत्तत्पलार्थसौमरीयनिधने आधारतया हीपादिनि भ्याप्तिः । एतेनेतिकर्तव्यतात्वेनायितत्व मत्वर्थत्य, | यमे एव तत्तद्विधितापर्यम्। न चैवमपि वृष्टिकामादिपदेन सद्धिनरव पुरुषार्थत्यमिति शाखदीपिको कमपि परा- वृष्टयादिसाधनसौभररक्षणया उदीयनिधनाधारत्वसनन स्तम् । आधानाध्यपनयो, पुरुषार्माणाविन्यारोः ।। हीपादिविधिरस्तु । तथा चोद्देश्यसौमरस्य स्वयपार्धित- सिद्धपदार्थस्य सोमादेरिविकर्तव्यतावेनान्वितत्वाभावात् । वामापात् नाव्याप्त्यनियासी इति वाच्यम् । औत्तर- तम रक्षणद्वये नमेणालि याप्त्यव्याप्त्यापत्तेश्च । तस्यापि । कालिमनियमविधिलाधवानुरोधेन गुरुधर्मावच्छिन्ने रक्ष- ग्यापाराविष्टस्य इतिकर्तव्यतात्वमिति यदि विभाव्यते, गाया अन्याय्य वात् , तदयेक्षया अपूर्वविधित्यापादकस्य तदा दन. उभयान्वात् तत्र सद्भिनयाभावात् । सौमराधिकरणपूर्वपथ्यभिमतस्य (२१२११३) फलान्तरोदे- पुरुपार्थत्वरक्षणस्याच्याप्तिरिति ध्येयम् । शेन होपाटिविधेरेव युतत्वेन तदधिरणसिद्धान्तानुप- ( भाट्टदीपिकाचतुर्थाध्यायस्थमन्य दूषयति-) के | पते । यतो नियमविधिपरस्थ तत्रयसिद्धान्तस्योक्तप्रकारे चिनु स्वयप्रार्थितवृत्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालिव एव तात्पर्यमिति रपेनैव उदधिररणे प्रतिपादितम् । पुरुषार्थत्व, स्वयप्रार्थितमिनवृत्युद्देश्यतानिरूपितविधेय- मत कथ स्वक्तिविरुद्धरक्षणायन युज्यते । अत एर ताशालित्य प्रायत्यम् । अत्र स्वपप्रार्थितत्व पूर्ववत् ।। तदुत्तरीत्यैव तदोपाभिधानम् । वस्तुत. ' हीपिति वृष्टि- उद्देश्यताविधेयते च स्वरूपसबन्धरुपे, न तु साध्यया मामाय निघन कुर्यात्' इत्यादौ न यूटयायुद्देदोन निरुत्त- नुष्ठेयत्वारिमपे । एतेन थालदावनुष्यत्वागावेऽसि | सरन हीपादिविधि , तथा वृधिकामपुरुषविदोपणतया नाम्यासि । न या पुरुषार्थेषु अभ्यनुज्ञाविधिषु दोषाभायो श्रुताया पृष्टेप्देश्यतया अन्ययायोगात् , दृष्टिकामपदे सृष्टि- द्देशेन तत्तलियानिधानेऽप्यस्याप्ति. । आधानाध्ययन., रक्षणापनेश्चतुर्दा कर्मवरणाऽऽपत्तेश्च । अतो लक्षणा- योस्तु खप्रार्थित मिन्नान्यज्ञानोद्देशेन विधानात् अन्य. 'पापत्तन्नदपेक्षया एकस्मिनिधनपदे घृष्टिमशेजा निधन- यंत्वस्वीकारेऽपि न दोष । ' फळ च पुस्पार्य यात्' धणया तटुद्देगेनैव हीपादिविधियुन, 1 निधनपदोत्तर- (३११३१५) इयम तु फ्ले पुरुषार्थत्वपहार अनन्य- द्वितीयया क्मत्यम्य गस्त्येवोनसात् लगान्तरामयते । यवहारबद्भात इत्याहुः । तदपि यथाश्रुत न साधीय । न चास्मन्मते दृष्टिकामादिपदे पर्मधारयानीकाराग्न 'अगम' इति मन्याय लिङ्गकल्पितधुत्या स्वयार्थित रशान्तरमशक्ति रिशी पास्यम् । तथापि चतुर्ष्या स्वर्गोदेशेन विधानात् तप पुरुषार्थत्वरक्षणस्यातियाते. वयस्यतावच्छेदनानवनिर्माणापेक्षया निधन- अत एय सयप्रार्थित मिनवृत्युद्देश्यतानिरूपितविधयताक | पदैनैय स्वशारतापच्छेदकापटिनिस्त निधाणाया स्वाभायात् प्रत्यर्धवरक्षणमाम्यारोध । विच हापिति उचितन्यान् , विधिसनिहितम्य पटरपोद्देश्यममकत्ये वृष्टिधामाय निधन कुर्यात् । इत्यादी यायुद्देशेन । ममाति विमपदस्य तथात्यारोगाय । अपि च मर- स्वमाधनसौभरीयनिधनाधार सब धेन विधीयमानेषु । मते निधनमदाराटो निमोग्न न च परस्य- हीपादिशु स्वागस्याति पाय-यानी (पुरमार्थत्याग- सापग्राहकानमा तापयोग , नियविधिमानुपादीत- 1 - ·अग्न्याधान ज्योतिष्टोमे अग्न्यन्वाधान ज्योतिष्टोमे ‘आदित्य- मन्याधानम् । यद्वा तत्राभ्युपगमपक्षे दीक्षणीयाया कर्त- वैश्वदेवग्रहीयाया विश्वशब्दस्थ सर्ववाचित्वात् ध्यमेयान्वाधानं वतः पर तु न कर्तव्यम्। सामेव देवाना देवतात्यप्रतीतेः अङ्गदेवतानामपि मोम-- व्रतोपायनलक्षण्यात् संगतिः । देवताप-तत्परिग्रहेण परिग्रहात् प्रसङ्गोपपत्तिः इति रिग्रहत्यादृष्टसारवेऽपि देवतासंस्कारकत्वात् साया | समाहितं , तत् विश्वदेवशब्दन्य एव तस्याः कर्मोपोगेन पशुपुरोडाशे भाव्यन्याजाद्यदृष्टो- विश्ववसवः' इति विकाण्डीस्मरणेन गणविशेष रूढ- 'पकारोजीरनाम् भाव्युपजीपनासभवात् दीक्षणीयाया । व्यायगते: दीक्षणीयायाः देवतापरिग्रहार्थत्वपक्षे प्रधान- देवतापरिग्रहार्थमन्न्यन्याधान कर्त यम् । सूत्रार्थस्तु-- मानार्थत्वे प्रमागाभावाच उपेचितम् । अतो देवतापरि- पूर्वमन्वाधानं ग्रहणार्थमपि निवर्तेत दीक्षणीयाया अपि प्रहार्थत्यपोऽपि युक्त एवं प्रायणीयादिषु प्रसङ्गः । तधेन्वादिति । दिक्षणीयाया तु तस्यामरस्थाया देवतापरिग्रहस्य अजात- विपरिग्रहाय देवानामन्याधानं भवेन या !, त्यात् कर्त यमेय तद्देवतापरिग्रहार्थ प्रारतमन्वाधानम् । असिद्धापागवे, मां वैश्वदेवेन सिद्धितः ।। वस्तुतस्तु दार्शिकान्याधानवाक्ये अमिपदस्योपक्षणार्थत्वे भाट-यदुक्त अन्यन्वाधानस्य धारणार्थत्वात् सोमा- प्रमाणाभागात लिङ्गोपष्टव्यश्रुत्या अन्याधानस्याभिधार- रेष्टयादिषु अन्यन्याधान न विद्यते इति, तदाक्षिप्य | णमानार्थत्वातीतः, दीक्षणीयायाश्च श्रुत्या दीक्षोत्पाद- समाधीयते । नान्याधान अमिधारणाथै, अपि तु देता | क्त्वावगतेः नोभयोरपि देवतापरिग्रहार्थत्वम् । अर्थवादस्तु एव पूर्वेार्गृहीत्वा श्वोभते यजते' इत्यर्यवादशात् उभयत्रापि एवकारोपपद्धवात् अङ्गकरणेन अ प्रधान- देवतापरिग्रहार्थम् । अत एव — ममाग्ने पर्च इति पूर्व- देयतायाः सन्धारस्यात्यात् तौर परिग्रहत्योव्येशया भनि परिगृङ्गाति' इत्यनापि 'इन्धाना.' इति मन्नवर्णाशात् स्तुतिमानम् । अतश्च सोमार्यानिधारणेनैव दीक्षणीयाया- परिमहलक्षितान्यन्वाधानेन प्रथम अग्निदेवतोपलचिता: | मपि प्रमगसिद्धः तस्यामपि नाग्न्यन्वाधानम् । सगः प्राकृता देवताः सरकुर्यात् इत्यर्थः । अराच न्यायविन्दुः-- अग्न्यन्वाधान देयतापरिग्रहार्थमपि आनुषनिके अभिधारणे जायमानेऽपि तदर्थत्वाभावात् । ममामे वर्च इति पूर्वमग्निं गृह्णाति देयता एव तत् सोमागेष्ट्यादिषु देवतापरिग्रहाथै कर्तव्यमेव अग्न्यन्या- पूर्व युरोहीत्या श्वोभूते यजते' इति श्रुतेः ! अतः प्राय- धानम् । इति प्राप्ने, यद्यपि देवतापरिग्रहार्थ तत्, पोयादिप्वपि तदर्थमग्न्यन्वाधान कार्य इत्युक्ताक्षेपे तथापि तत्तुत्यन्यायतया 'आग्नाणामेमादशकपाल | प्राप्ते, अभिधारणरूपदृष्टफरसमवे सति अदृष्टदेवतापरि- निपेत् दीक्षिप्यमाश , अमिरामो देवताना विष्णुः । ग्रहार्थत्वस्य अर्थवादात् कल्पनाया असमपात, सभवेऽपि परम , देवता एव तद्भवतः परिदृश्य दीक्षितः' इति । या दीसणीपपैच रसिद्धिः । अनिस्वमो देकना, विष्णुः दीक्षणीयानाक्यरोपे तम्या अपि देवतापरिग्रहार्यत्वापगतेः परमः, देवता एय तदुभयतः परिगृन दीक्षते' इति युनम्तयैव प्रसङ्ग । 'दाक्षिप्यमाण.' इसन च उत्तर-वदर्थवादश्ररणात् । यद्यपि “ दीक्षा सोमस्य ' इति वच- कालयमात्र विरचित, न जन्यव इति तनापि कथं चित् नात् सोममाप्रार्थी दीशणीया प्रधानदेवता एप गृहाति, पाख्यानोपतेः । न च ' दीक्षाः सोमम्य' इवि यच- तथापि तर विश्वदेवदेवतासत्वात् अगदेवता अपि नात् तम्याः प्रधानमात्राथल्याबगतेः तद्देवतापरिग्रहमाण गृङ्गानि । अस्मिथ पसे दीक्षणीयाया पर्तन्यमेव अन्य- नागदेतापरिप्रदः प्रमज्यते, इति वाच्यम् । दीक्षायाः न्याधान खदेवतापरिप्रहार्थ, ततः पर तु न कार्य इति प्रधानमामार्थत्वेऽपि तदजनकीभूतनीक्षणीयायाः आर्थरा- विशेष इति सिद्धान्तः। दिक्देवतापदमीचे प्रमागाभावेन अनप्रधानसाधारश. मण्डन-'अन्वाधानमथा न च देवतापरम् ।' देवनाररिहार्यत्वारमायात् । यनु अग्र सूपरारादिमिः अनीयर दसगीयायाः प्रधानमामार्थव प्रधानदेवताया शंकर-दोघोप्याऽन्याहितिनं च ।'

·गर्ने १४४ 1 वाभावपयुक्तोभयाभारसवात् स्वर्गादिनिोद्देश्यतायाश्च । कल्वविशिष्टदध्यानयनस्य आरादुपकारकत्वेनैव रिघान- अपूर्वीयत्वानरनियामारमयुत्तोभयाभारयच्यात् ना. योचितत्वात् । अदृष्टरलानाप्रयुक्तगौरवस्य फरमुर- न्याति: । आधालादेस्तु प्रत्यर्थत्वमिष्टमेव । सेनादोपत्यात् । अवघातादिवाक्ये तु आरादुपकारक- ननु त पयसि दध्यानयति ' इत्यत्र पय उद्दिश्य वाले प्रधानीभूतद्वितीयाया: करण लक्षणामसङ्गान् गुग- दध्यानयनं विधीयते इत्यष्टमे (२४) सिद्धान्ति- भूतप्रातिपदिक एवोक्तरक्षणाङ्गीकारात् सनिपत्योपमारप- वम् । तत्र पयसो नापूर्वीयत्वेनोद्देश्यता । एतद्वाक्यम- त्वमिति विशेष: । इति चेन्न । तच्छन्दस्य पूर्णारस्थिता- वृत्ते: पूर्व पयस अपूर्वसाधनत्यानयगमेन पय.पदेन ल्क्ष धानपरामर्शवत्वेन पूवाक्ये प्रधानीभूनपराम्रष्टव्यायामाने णाऽयोगात्। नहि बीतीनवहन्ति' इत्यादिवाक्य- तदनुपपत्तेः, 'जुषन्ता युज्यं पय.' इति मन्त्रदिनि- निरपेक्षप्रवृत्तिकेन 'बीहिभिर्यजेत । इत्यादिवाक्येन गीतश्य शक्तिसमिशापदसमभि याहृततच्छन्देन च दधि- श्रीहीणामिय प्रकृतवाक्यनिरपेक्षेण केन चिद्वाक्येन पय- परामर्शायोगात् तस्य प्राधान्यानुपपत्तेः पूर्वोक्तश्चणाद्वय- सोऽपूर्वमानन्यमगत , येन ल्यतावच्छेदकस्य पूर्व- मनीदत्य पयस: उद्देश्यत्वापदयकवादपूर्वसाधनोनेर मुपस्थित पात् तदरच्छिन्ने अवघासादिवास्यस्थनीहिपद- | पयस उद्देश्य वात्रोक्तरक्षणदयेऽप्युनदोपः । अय च स्येव पर.पदस्य लक्षणा भवेत् । ' सा वैश्वदेव्यामिक्षा प्राचीनमीमांसकोक्तवाक्यार्थमभिप्रेत्य दोपपरिहारः । इति वाक्य तु प्रतवाक्यनिर्दिषय परामरतन्छन्दप- | वस्तुनातु निपादस्थपन्यधिकरणविरोधात (६।१।१२) नाय टितत्वादुत्तरप्रवृत्तिकमेव , इत्यपूर्वीयत्वेन पयस उद्देश्य- वाक्याथः समञ्जसः । तच्छन्दस्य मन्नपूर्णानुरोवेन गुणी- त्यायोगात् पयस्वेनैवोद्देश्यता वाच्या , तथा चापूर्वीय- भूतपय:परागतल्यानुपपत्तेः । पयसः उद्देश्यावेऽपि त्वानवच्छिन्नस्वयप्रार्थितवृत्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताकया-आन्दोघे गुणवेनान्वयात् भन्मतेऽपि तच्छन्दम्य दानपने पुरुषार्थलवणानियामिः । एष पयोगनोद्देश्य प्रधानपरामर्थक्वाभापान । नहि यस्तुनो यत् प्रधान ताया नियनोमयाभावपत्याभागत् प्रवर्थरक्षणाव्याप्ति- तत्परामर्शमन्य तच्छब्दस्य । राजपुरुषः स मुन्दरः रिति चेन । पपस आनयनासाभ्यत्वेन अन्वयानुपपः इत्यादी वस्तुत: प्रधानेऽपि राशि सुन्दर वानन्वयात् । अद पय पदस्य पयस्त्वसमानाविवरणधर्मापरिछन्न लक्षणा एय येमृधन्यायेन (१३।११) पदान्तरकल्पनया तभपयो- ड्गीकारात । स च धर्म, आमिहावाक्यप्रवृत्युत्तरकाल. ' विवरणा विशिष्टदध्यानयनम्य पयोमवेत विधिरिनि भपूर्वसाधनावरूप: एवेत्ययामात् पयोहायुदे सतायाम्न-, वैश्चिदुनमपि प्रत्युक्तम । पदान्तरमनागोरवेण दवच्छिन्नत्वात् नोत्ताव्याप्यतिन्यासी । अत एव निपादस्थपत्यधिकरणविरोधतादयस्थ्यात् । मुधसले तु प्रीहीनवहन्ति ' इत्यादी प्रीहिल्यापरिससोद्देशेनैव अर. द्वितीयान्तविधमानपदस्थैरानुराधानमामासनान निपाद- घातादेरिधानान् न अपूर्वाधवपल्सननित्यपूर्ण र लामा- सपत्यधिररणविरोध । अतो मन्त्रार्णानुरोधेन तच्छन्दम्य गुण्डानप्रसारो विधिरसायनोतोऽपि निरस्त । अयोग्य- गुणीभूतपय परामर यमभ्युपेत्य परोधिकरण विशि- तानिश्चयरय प्रतिवन्धपत्वेन प्रथमन, शान्दो प्रत्यगनु दयानयनमारना, इष्टसामान्योद्देशन विधीयने दयात् रक्षया आवश्यकन्यात् । न चयमपि विशेषणमारा च सामर्थ्यान् याक्या तरकल्पनया धेनुम्यारिशिष्टे एव घीवादिपदा क्षणाऽम्पिति, प्रधानाभूतानिशोदेशेन निम्नानाविधिः । न च वाच्यम् । रणाया आमश्यका आनयंकारिहाराय वासान्तसनाया सामन्यांदामिक्षाया र याजिनम्या- अपूर्योयविशिष्टणमाया. एोविन्यात् । (पय २९) प्युद्देपनापते आनपनायोबानाः पतिः । श्रुन- नन्वेसमापि 'ग्रीहीनदिन्ति ' इयादी अपूर्पमापन- याक्ये पपमः आननयाप्पदधि-नाप्यतया अरगतम्य बाणायामपि ' तने पयसि ' इत्यत्र न लगा, तथा हिताचे रद्देश्यन्वीपि येन तर योजगत् । सति पय.पदम यलम्या स्वामपेश्य तमगोपिकरण- वर चपूर्वगायनरम्य पूर्वमगारा उत्पनेव , - -- ·अग्न्यादयो अग्न्याधेयस्य . -- अग्निधारणात् देवतापरिमहः । १२॥४॥७॥१९, अन्य मारुतस्यावयन् मरुदयोऽनुव्हीस्याश्राव्य मस्तो न्वापानेन देवताः परिगृह्यन्ते, नामिना । एवं श्रूयते यजेति ब्यान्' इत्यादिशापमान अन्यत्रापि देवता- 'मः पूर्वेयुः अग्नेि गलाति स वै श्वोभूते देवता अभि- पदप्राप्तिः " इति तत् शसान्तरे तगूनपातं या' यजने' इति । १२।४।३।२५, अन्यन्शधानस्य । इत्येव पाठात् तनिषेधार्थकग्वेन पूर्वस्य , इसरस्थ देवतापरिप्रहार्थता वाक्यशेपे श्रूयते । ममामे पर्वो | तु विधिरूपत्वेनापि उपपत्तेः विपरीतसाधकं इति विहवेवस्तु इति पूर्वममि परिगृह्णाति देवता एव तत् तमोक्तम् । संकर्प. २२३३२, पूयुः परिगृहीताः, वोभूते पजते ' इति । तत् परि अग्न्याधेयम् । अमीना आभान स्थापनमेव । प्रहार्यमपि अग्मिधारणायें भवत्येव । १२१२।५।१८. सपत्नीक्स्य सपुनस्य गृहस्थस्य अग्निहोत्रहोमदर्शपूर्ण- • अग्न्यन्याधानादिरूपे प्रथमपदायें यानिशाना मासेष्टिज्योतिष्टोमादिसर्वश्रौतर्मानुष्ठानार्थ प्रथमं जयः दर्शपूर्णमामारम्मत्वस्य प्रसिद्धिः । भा. ९।१।११. पन्न वा अमय विधिना स्थापनीया: अस्मिन् कर्मणि । * अग्न्यन्वाधानादीना परिप्पमाण प्रधानं निमित्त , अनेन कर्मणा सस्कृतेषु आहवनीयादाग्निपु श्रीतानि विपदादीना तु कुता । अग्न्यन्वाधानादि प्रागुपावर- कर्माणि भवन्ति । इदमेव आधान , अग्न्याधान, अन्या. णात साधारण सपा सरत् कृतम् । दुप्. ५११५१८. । धैय इति शब्दैरुच्यते । के. अग्न्याधैय अमिप्रयुक्त न र 'अग्न्यादयो पटादीना प्रसिद्धा ये प्रकाशनाः । कर्मप्रयुक्तम् । सर्वार्थास्तु अग्नयः । इति सर्वार्थमित्यु. न ते प्रराश्यरूपा हिं प्रकाशस्यानपेक्षणान् ॥' भू. व्यते । भा. ३।६।११५. , * अग्न्याधेय न पवमानेपर्य पृ.२२१. स्तुि परमानेष्टय एव अग्न्यर्थाः । ३६४१२. र अग्न्यादिदेवतापक्षप्रयोगेऽपि न सप्रदश- अन्याधेयस्य नैमित्तिके गुणविकारे प्रजापतित्वभगः ॥ दक्षिणादानमधिक स्याद् वाक्यसंयोगात् । अमयेऽनुबहि ' इत्यादाविर · अग्निं यन, 'ये | ११३१५६३० । यजामहेऽमि' इति तत्तद्देवतानाम्ना योगे सप्तदशाक्षरत्य- आधान 'एका देया, पट् देयाः, द्वादश देयाश्रतुषि- मनापतेः नियमादृष्टविरोधात् अश्रुतासने भानामावात् । शतिदेयाः , शत देय , सहस देय , अपरिमित देय' आपार्शितमपदम्य ‘छिनदि इत्यादिवत् अर्या-दति दक्षिणा श्रुता । अय ' योऽमौनाधाय माग्यज्यानि ध्याहारणापि उपपत्तः अग्निपदस्याध्याहारेऽपि तस्य । पुनन्यानि या जीयेत में पुनरादधीत ' (ज्यानिः हानिः भादौ प्रतिवचनान्ते एवेति नियमेऽपि मानागारान् नाशः ) इति नैमिनिक पुनरग्न्याधेय श्रुतम् । तम द्वपक्षरपञ्चाक्षरापती प्रयोज्यो, इति प्राप्त , सर्वदेवता- नैमित्तिके पुनरापेये गुणरस प्राप्तदक्षिणायाः 'पुन- पदसाधारणाशमादायापि रातदशशरयोपपत्तेः अर्था- निनो रयो दक्षिणा' 'पुनम्म्यूत मारो दक्षिण , ध्याहारस्य निरसत्याच देवताविशेपपदमन्तरेण याग- पुगर राष्टोऽजान्' इति याक्रोन विकार याधे विशेषप्रतिपरमावेन अनन्तराधिकरणविददृष्टार्थचमहा-मातेऽपि , दशिणादानं .अधिर मगात् वाक्यमयोगात पत्तेब देवनानाम्लामादेशः । अन एव शापान्तरे 'उभयीददानि अान्यायिकीय पुनराधेपिरीय' शी। 'अमुप्मा अनुत । अमु यज' इत्यादिवचनैः । तम्मान् पुनराधाने प्रयमान्यायिक्या. पुनराधेषिक्या- देयतानामपिरोपोतरामः भूयते । अनि उमयोनिमोः समुच्चयः, न तु अग्न्यायविक्या. अगामेहि 'अरधिभामु 'दमदमनुष्य पुनराधेविक्या वाघ. इति पूर्वरः । इत्यादिवचनैः देवलापगेपनियमोऽनि एतलादेव शिष्टान्चेतरासा ययायानम । ३१॥ यतु निदर्शगगुरनं मूले " यत् तनुगानं यन इटो पूर्वपछे साधमतरमाद । मायान सान म्ममग- मनि म्यागामि मा यमानेर यात्' | सिकम्प मानुगारंग इवण्या बनायो मिग्राना मो.को.१८ . - अदाशब्द: ।

·१४६ अङ्गं प्रयोगदिभूतत्वावगमात् वाजपेयसापेर वजन्यारमापू के चित्तु द्रव्यदेवताऽन्यतरनि आपूर्वसाधनत्वावच्छिन्नी- स्वर पेऽपि आनर्धक्यान् प्रकरणालितवाक्येन, चैमृधः द्देश्यतानिरूपितविधेयताशालि सनित्योपकारकापम् । न्यायेन (४।३।११) वा बृहस्पतिमरम्प नापूर्वसाधनीमत- अन्यथा पुरुषोद्देशेन विधीयमानदीक्षणीयादेरिव स्वर्ग- वाजपेयोदेशेन विधानं, अपि तु स्वाराज्यभूतफरमानी- कामपुरुशद्देदोन विधीयमानज्योतिष्टोमादेरपि सनि- भूत राजपेशेदेशेन । तत्र च विशिष्टोद्देशेन विधानेऽसि पयोमारकन्वायत्तेरियाहुः । तन्न । यूपाशुद्देशन हिरोरणोद्देदोन विधानम्य आवश्यम्ल्यात स्वागन्यो । विधीयमानच्छेदनादौ अयानेः । तम्यादृरूपपागादि- द्देशेनापि बृहस्पतिसवविधिरिति स ग स्वयंशाधित- स्वरूपे आनर्थक्याभावेनापूर्वीयत्वेनानुद्देश्ययात् । वृत्युद्देश्यतापटितलक्षणेषु वृहस्पतिसवे नयोक्तहीपादि-ज्योतिटोमादेस्तु पुरुषोद्देशेन विधीयमानत्वमसिद्धम् । सन्नीयमारे हीपादौ चाति-पाति भार्गच्छिन्नानघटि- भावनापा भाव्यानाझाया सिद्धरूपस्य मा यायोगेन तस्त्रावलक्षणे चा याप्तिरिति भूममोक्ष्यते नदा पुरुषा- स्वर्गशमादिपदम्य रक्षणा स्वर्गादिपरयात् । यदा तु यावलक्षणे स्योद्देश्यताऽनपच्छेदक्य स्वयप्रातिविशेष- उद्भिदादेः पदयादिद्र योदेदोन विधानात्तत्राति राप्तिरिति णम् । सादं पुरुषार्थवेन अभिमतपरम् । स्वाराज्यादेसु विभा रते, तदा अस्तु प्रतनगे नवनिवेशः । वाजपेयादिनिश्वहरपतिसवाजुद्देश्यताऽपच्छेदकत्याबाति- अस्तु वा अस्मदुत्तरीत्या अपूर्णावच्छिन्नत्वनिवेशः । न व्याप्तिः । स्वयंपार्थितमिन्नवृत्युद्देदयतानिरूपितविधेय- त्वयित्वापटिन वस्योद्देश्यताया विदोषणमिति तावर व कन्वर्थतम् । अतो गाव्याप्तिः । अगाम'ध्येयम् । निसनरानिपन्योसारकमिननवनियात्यमेव इत्यस्य च अपूर्वीयन्वर्णोद्देदोन विधी अपूर्णोद्देदोन आरादुपमारकत्वम् । सनिपत्योपकारचे अतिव्याप्ति विधरावस्यत्वात् अपूर्वनिठोद्देश्यतामादाय सर्वमनर- वारणाय मिन्नान्तम् । पुरपार्थ ज्योतिष्टोमादिनियायामति- द्यम् । व्याः अत्यति । सिद्धरूपकवचारणाय नियाल्यो- तम्रोभरविधमप्यमन्त्र प्रत्येक द्विविधम् । सिद्धरूप पाटानम् । एतेषा रक्षगानामापरोक्तत्तलश्यानुगन्यननु- कियारूप चेति । तन मीधादिक सिद्धरूपं परम् । गती सुधीभिर्वियावनीये इत्यल पलविवेन । मुरारि.. किरारूप स्वयं प्रपाजावातादि । एष सिद्धरूप पुरुषार्थ, ११५४-११६२. दधिगोदोहनादि । क्रियारूप पुरुषथै योनिशोमदर्शपूर्ण- | नायं मुरारि तृतीयस्य पयः प्रणेता । जिनु सपद्ध- मागादि । क्रियारूपा च विविध सनिपश्योपकारक, देवादपि अयांचीनो न्यापजनलमचारी भीमासकवरेण्यः । आगदुपकारक चेति । तथ्यदेवताऽन्यतरनिष्ठोदेश्यता-, पार्थसारयेवि मादीपिया अपि अन्य गण्डितन्यात् । निरूपितविपेयतामानि म सनिपायोमारकम् । पथा अरनिरनिसमाव्यस्नु निन्धोऽन्य विमारी। प्रोशरोडादि । 'अमीरोमीयम्य वरया के, प्रचर्याप्नीपोमीय पशुपुरोडागमेशदराकार निपेत् 'इन्य • अङ्ग प्रशानन बाध्यने । यथा परमानेटिषु नेनोपनः पापुरोहागपागो हि स्वीरोद्देशेन पशु- अमिहोनहाणी निर्मापेग । प्राप्तायो । याल ग. यागीयदेवतामस्कारार्य इत्युन ददाने (१०१०१)। अप १३२ . अब यत् तन्त्रिग. अगमध्यगायन एकार्थ, 'यय पर्णमयी जहभाति' इत्यादी पर्णनादेः निदरूपः तत् तम्य प्रमन्मने, यथा पावा. प्राजा. पोरोदासियु। फत्वम्य द्रन्पनिठोटेश्यनानिमीतविधरताशारिलाइ ' भा. १२१११३२८, • अड्ग हि विविध अनमोरवारक नियासिनः कर्मस्वोशदानम् । यनु दामदेवताऽन्यनाम, भरति । विदर्षय एकदाग विशिष्ट इयनेन स्मारक फर्म मंनियोकारकमिति । हन्न 1 यज- कारणेन अगेन गंभपते । १ दिन अनपेक्षापूर्व- माननिउमाजादिजन्यादृष्टयानावारमापति म स्वस्पोर मारणेन गंरप्यते । यत् अग्रप मेस्सरल्यग्य एवम्यामावेन तदटिनल्समरान् । फारम नोरदाय धर्मशानं अगदिशेपेग संदध्यते , तु ·- अग्न्युपस्थान १३९ अभतायाः काम्याया अग्न्युपस्थानं क चित् क्मविशेषे प्रगीतयेव भाष्यं-' धारयेयुस्तं , यं कामाय राहीयुः । ऐन्द्र- ऋचा अयं सहसमानयः ( साम. ४५८) इत्येतया, | वायां गृहीत्या सादयेत् । अथ तं सादयेत्, यं कामाय आहवनीयमुपतिष्ठते' न तु अप्रगीतया । वि. गडीयुः' इति काम्यस्य धारणानन्तरमैन्द्रवाययस्य ग्रहण ९।२८ वर्ण २, अग्युपादानं न काष्ठम् । संकर्ष. । दर्शयति । तस्मादैन्दवाययस्य पुरस्तात् प्रतिवर्ष इति । २२१३ शा- इदमेर यवयमाणाना महागा साधारणोपक्रम- अग्रतायाः काम्याया विधौ शुक्रादिग्रहस्य ऐन्द्र- प्रयोजनं, कथं नाम सर्वे एव वक्ष्यमाणा ग्रहाः काम्याना यायवप्रहापेक्षया पूर्व प्रतिकर्षः, न तूपांशोः प्राक् ॥ | गुणानामाश्रयत्वं प्रतिपद्येरन् इति । पुरस्तादेन्द्रवाययस्याग्रस्य कृतदेशत्वात् । १० सोम-पूर्वमेव पिरोपविचारान् संगतिः । असत्य- ५/२०१७॥ लिन् धारामहाणा सामान्येनोरममे अविरोपादुपाश्यन्त- भाध्यं अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्र ऐन्दवायात् । यीमयोरपि शुत्राग्रतादिगुण प्रति आश्रयना स्यात् । सति परे प्रहाः कामाय श्रूयन्ते, ' आश्विनामान् यहीयादा- यस्मिन् सनिहिताना धारापहाणामेव आभम लभ्यते, मयाविनः, शुक्रायानभियरत', मन्थ्यमागभिचर्यमाणस्य' इतीदमेवास्य सामान्यविधेः प्रयोजनम् । न च एतद्धि- इति । नेपा स्वामस्थाना ग्रहण , प्रतिवर्ष इति ध्यभावेऽपि ' अश्या पारपा गृह्णाति ' इति पाराग्रहा- समधिगतमेतत् । अयेदानीमिद सदिह्यते किं सर्यादितः । विकारदेय उपाश्चन्तर्यामयोः आभयत्ययावृत्तिसिद्धेः प्रतिकर्षः, यतः कुतश्चिदा, उपेन्द्रवायरस्य पुरसात् । नेदं प्रयोजनमिति वाच्यम् । अण्ण्या धारया ' इति प्रतिवर्ष इति । कि प्राप्तम् । नियमारिणः शास्त्रस्या- वाक्ये न मणविधिः, किंतु महणे गुणमामविधिः । भागदनियम इति । एवं प्राप्ते घूमः । पुरस्तादैन्द्रवाय- । ततश्च ऐन्द्रायवादीना रामान्येनोपनमामाथे 'ऐन्द्राया पस्थ प्रतिवर्ष इति । कुतः । अअभ्य मृतदेशयात् ।। गृहानि ' मैगावरणं गृहाति ' इति प्रातिसिविधीना एषोऽअस्य देशो विशातो यदुपान्तर्यामाभ्यामूर्म, पुर- वश्यमाणाना गुणयास्यविधिसनिधिपाटाभायेन ऐन्द्रपा- साच्चैन्द्रनायरम्य । कथमित्र कृपा १ पूरेग वचनेन्द्र-यादिपेर अय गुणो विधीयते इत्या प्रमाणामायेन वायचाया प्रदाः प्रातः 'यदि रथंतरसामा सोमः पाद-: धारापाक्यगतगृहातिना समहानुपादेन गुगविधिमरा न्यायमार प्रदान ग्रहीयात् ' इति । वन्द्रनायबामा- सति सपा धारापहत्यापच्या अभ्या धारया' इति नुद्दिश्य तेषा पदणं पिहितम् । तेनैर विहिनयान पुन- यास्यस्य ऐन्द्ररायमादिगावधिषषषम्य तत्सनिधिरटिनो- सिनामे शुषा मन्थ्य च प्रण विधीयते । स्तगामान्यविधिवेत 'अल्या पारपा' पतियारयापिकार- अतो पाक्येन तदमा विधीयते । सा पुनरेन्द्रशायरा- मारेग आसन्तर्यामयोः आश्रय यावृत्तराभान् । प्रागो, महतत्वात् । अभिवरत: गुमरमान सिं या ! বনানুষ্যপাশা ইয়ারিয়াম- ग्रहणीयाशित प्रस्नेनाभिगम्यते । गुफामान् प्रहानिति , रुपनाना प्रभागां प्रारशिपियवान ऐदाय. चारित रोमन्धः, प्रगदाभागत् । न तर्हि संपन्धः १ यामान् रहीयात् पः पामयेन यषापूर्व प्रा: फपरन् । मानन्दायरामादेन, शुषामान् गृहीपा ऐटाकी पामगंयुक्तरावयेन पुरुषार्थत्यागेर माप्नोतरही या घेते प्रादी, सोनम् । मादेन्द- प्रायमीमा सामान्यपि: प्रोजनान्तर. सायरम्य पुरावाहा। मुरा, पित्यम् । एर मारि गरिरमादेशीयन सुन्यपस्याए । ५१॥ मारि गादिने सूपो मालिक पाये माय-उपाधते पेडगपग. तत्र धारा- पूना माग पत्र भन माय. लोगो ने सम्माटागमहानुदिना रिचायो। तानेर दिर यीशमशी यापन माप सिहरमान १७२॥ गारगमनानपा - ·अङ्गानि १४८ अजानि . , - दृष्टीस तु अर्थ अन्नानि कुर्वन्ति प्रधानन्यारत्ताम् । साक्षावधानाङ्ग तम्पान्योद्देशनाविधानात् , सैनिपल्यो- भा. १९२११३५, न आधारः कृतमान एव । पपारकं तु अनाग कङ्गिनीयादेशेन विधानान् । मगने पारोति । यत् कारणं तसिन् काले प्रधानान्येर । अनानापेथपा च साशादड्गं बगीय अन्नगुणविरोधे न सन्ति । यदा तु साण्यानि तानि, तदा तजन्या च तादध्यान ' इति न्यायात् । अब एप पष्टया पूर्वाणि संभूय मधानेपन्ति । ११।१।१०।५७. / पशुना सोमेन यजेत सो मायाया पौर्णमास्या या • पोर्णमाम्यो प्रयाणा काल्मयोगात् तन्नेगाङ्गानि यजेत' इति अविशेषविधानेऽपि पूर्वानुग्रहः सोमयाग- (एरममावास्यायामपि) टुप्. १९१४४३११, ९ प्रधा- स्यैव क्रियते, न तु दीक्षणीयादे. । अतः कथं सनिष- मार्थेन हि अनानि उपदिश्यन्ते । अङ्गवन्ति प्रधानानि त्योस्कारस्स्य बन्यस्त्वम् ? उन्यते । सत्यप्यधार्थला- कथं स्युः इति । भा. ११११११०:५४. श्रुनिलिङ्गादि- विशेषे सनिपत्योपारकमारादुपकारसात् बरीयः । पटकमहितेन विनियोगविधिना समिदादिभिरुपन्य 'दर्श- सनिपल्योरमारके हि मणि उपकार्योपकारकयो हिशेष- पूर्णमासाभ्या यजेत ' इत्येवरूपेण यानि विनियुज्यन्ते | गयो. सन्धो वाक्यक्रमः । उपकारमात्रं तु कल्प्यम् । तान्यङ्गानि । तानि दिविधानि सिद्धरूपाणि नियारूपाणि | आगदुपारक्स्यले तु दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजानुयाजयोः चेति । तम सिद्धानि जातिद्रयमख्यादीनि । तानि च समन्धः कल्प्यः, उपकारोऽपि । विच आरादुपसारक- दृशार्थान्येव । कियाख्याणि च द्विविधानि गुणकर्माणि शले मरण विनियोजक , इतरत्र तु 'नीहीन प्रधानकर्माणि चेति । एतान्येव सनिपन्योपकारकाशि प्रोति' इति वाक्यमेव मीहिपदेनापूर्वसाधनलक्षणा आगदुपाराणीति चोच्यन्ते । तन कङ्गिदत्यायुद्देशेन | सत्या तौ विनियोजकगिति नलीयत्यम् । यदुक्तं विधीयमान फर्म सनिपन्योपकारकम् । यथा अपघातप्रो- 'अङ्गगुणपिरोपे च तादात्' इति न्यायेन दुर्नत्यमिति । क्षणादि । नस्न पार्धमार्थ न । यार्थमरमातादि । तदमन् । नहि बीहाद्देशेन विधीयमान प्रोक्षणादि अदृप्राय प्रोत्रणादि । दृपादृप्याथै पशुपुरोडाशयागादि। तदर्थ भवति, तस्वरूपे आनर्यस्यात् , वितु तत्संस्कार तद्धि द्रव्यत्यागादशेनादृष्ट, देवतोददेशेन च देवतासारण दृष्टं द्वारा प्रत्यर्थमेव । सनिपल्योपकारकागामुत्पत्यपूर्वप्रयुक्त- क्रोति । इदमेव च आरिफर्म इत्युच्यते । तच सति-वस्थ च समागत्यात् । अत उभयविधमध्य- पत्योपकारक द्विविध उपयोश्यमाणार्यमुपयुक्तार्थ चेति । गजात प्रत्यर्थमेवेति नागगुणविरोधन्यायावतारः । तनानपानप्रोक्षणादि पयोक्ष्यमाणार्थ, ग्रीहीगा यागे उप- दीक्षणीयादे. पर्यानुग्रहस्तु दीक्षणीयाय योश्यमाणत्वात् । प्रतिपत्तिपम इडाभक्षणापयुक्त पुरोडाश- एवं , तस्य तदपूर्णप्रयुक्तवात् । अतो युक्त साक्षात सम्बारकम् । उपयुक्तस्याशेर्णतानिवर्तक कर्म प्रतिपत्ति- प्रधानाङ्गोन प्रानपर्वानुग्रहेण स बाध्यते इति । कर्म । उपयुक्त सरकारार्थ च उपयोध्यमाणसस्सरार्थात् तत् मिद्ध मनिपत्योपकारसम्यारादुषवारकात् बलीय- दुलम् । उपयुक्तापेक्षया उपयोत्यमाणे अत्यादरात् । स्वम् । अत एर स्थाणौ म्याण्णाहुति जुहोति' इति अत एव 'प्रायणीप्रनिमासे उदयनीयमनिर्वपति , विहिता स्थाण्याहुति: यूपनश्चनस्थाणुद्वारा यूपसस्कारार्था, इत्यय निवासस्य निर्वापार्थत्व, न तु तस्य तदर्थत्य, | देवदत्तधारिलायाः सजः शुचिदेशनिधानमिर देवदत्त- निपातस्योपयुक्तत्वात् इल्युतमेशदमे ( १९३२११६ )। रापारार्थम् । न तु स्थाण्याहुतिरामदुप्रकारचे युक्त तय सनिपत्योपकारमारादुपारकात् बलीय. । ननु । दगमे ( १०/११६ ) इति दिक् । द्रव्याद्यनुद्दिश्य येवलं यायातादि भतु योर तस्य पार्थवान् , आरा. रिधीयमान वर्म आरादुपकारकम् । यथा प्रयाजादि । दुपमारभ्य चाणत्लान् , दृष्टे समात्यदृष्टस्यान्याय्य- । तदेव निरूपित विविधमप्यनजातम् । तथ न पागादि- सात् । प्रोक्षणादि सेनिपत्योमारक तु कय बी, स्वरूपायुक्त, स्वरूपे आनयंक्यात, तदन्तरेणापि उमपोरदृष्टार्थयाविशेषात् । हिंध आरादुपकारत | तन्धिः, जयपूर्वप्रयुतमेव । नहि तदन्तरेणापूर्व - ·अघन्यायः अङ्गं न 1 7 अघन्यायः । (असू. ४४२९।१३ ) तदधिगम } रतूद्देशेन विधीयमानत्वामावात् मत्वर्थक्षणाव्याप्तेः । उत्तरपूर्वाधयोरक्षेपविनाशी तद्वयपदेशात् । इत्ययमय-नामपातादे. मद्देदोन विधान प्रमाणपत् । विशिष्टो न्यायः । अध पापं तस्य ब्रह्मज्ञानेन नामः । पुण्यस्यापि । देशेन विधाने विशेषणोद्देशेनापि विधेरावश्यकत्वे , अशेषविनाशयो अन्यायो निर्दिष्टः । तदधिगमे ब्रह्म- | अपूर्वीयत्वविशिष्टस्योद्देश्यत्वात् अस्तु अपूर्वोदेशेनावघाता- पातौ सत्या उत्तरस्य अघस्य अलेपः लेपाभार , पूर्वस देविधानम् । तु व्यापार नटफनद्देशेनापि चाघस्य विनाशो भरति , तद्व्यपदेशात् तयोः अश्लेष- मानाभावात् । पुरुषोद्देशेन विधीयमानदीक्षणीयादी विनाशयोः श्रुत्या व्यपदेशात् इति न्यायसूनार्थ । के. पुरुषार्थवरक्षणम्याति याप्त्यापत्तेध । ज्योतिष्टोमादेः * अन नाम तत् , यत् प्रधान फ्ल्वत् करोति । स्वर्गाद्युद्देशेनैव विधीयमानत्वात् पुरुषार्थत्वलक्षणस्या- भा. १२।३।५।१६, * इतिकर्तव्यताकासस्य सनिधौ । व्याप्त्यापत्तैरपि इति चेत् । श्रूयमाण इतिकर्तव्याविशेषणत्वेन परिपूरणममथै यत् , अन तन्त्ररत्ने पार्थसारथिः स्वयप्रार्थितसाध्याधी- तत् अझ भवितुमर्हति । ४।४।१११३४, * तद्धि अङ्ग , नानुपान. पुरुषार्थ , तदुपकारार्थ कवर्थ इति तयो- यत् प्रधानस्योपक्रोति, न यदपकारे वर्तते । ६६३१२०९४१, क्षणे आह । तर स्पयाभितसाध्याधीनानुष्ठानत्वं * प्रभागस फनिपार्भमनम् । ११।११७३३. * यद्धि स्पषप्रार्थितसाध्येच्छाजन्यप्रवृत्तिजन्यत्वम् । अस्ति चेदं येन रूपेण पुरुषस्य समीहित भवति, तेन रूपेण तबलु ज्योतिप्रोमादी । फ्लेच्छाया उपायेच्छा प्रति कारणत्वेन तत्समीहानिमित्तपुरुषव्यापारगोचरीभूतेन येन पलुना सयपार्थिनस्वर्गेच्छाजन्यज्योतिष्टोमादीच्छाजन्यप्रवृत्तिजन्य माध्यते , तत् तम्य अङ्ग इत्युच्यते । इदमेर च परो- वस्त्र तन सत्त्वात् । सयपार्थितन च शास्वाधीष्टसाधन- देशमत्ततिच्याप्यावरूपापात् पारायें इत्युच्यते । ताशनाजन्येच्छाविषयत्वम् । यागादयो हि न शास्त्राधी. सोम. २१६४ पृ. १०९, - 'अङ्गमाकृष्यमाण तु नेप्रसाधनताशानाजन्येच्छाविपया. । तद्धि योगावरतेष्ट. नाहान्तरमसगते. ।' ( आकृष्यमाणमड्ग अङ्गान्तर | साधनताज्ञानजन्येच्छाविपयवाद्वा भवेत् , श्यसाधनताशा- नापति, अगस्य अगान्तरेण रामधामावात् इत्यर्थ )| नानवीनेच्छाविषयत्वाद्वा भवेत् । न चोभयपि यागादौ पा २१२१३१६ ४ ४८६. * अड्ग गुणात् रियते, सभाति, तन लोमदिष्टसाधनवानवगते , इष्टसाधनता. प्रधान सगुण स्यादिति । तच्चेदगे गुणपति क्रिय-ज्ञान विना सुखत्वादिपरारक्शानादेव मुपादाविय याग माणे प्रधानं विगुणमापयेत, कोऽर्योऽद्गेन गुणवता मरकज्ञानेऽपि इच्छाया अनुत्पत्तेश्च । अत्तो न तेन १ मा १२।२।९।२५ ५ अड्ग द्विविध , यागादौ स्वयप्रार्धितत्वम् । खर्गादेस्तु सत्चन्दनयनिताथ कवर्थ पुरुपार्थ चेनि । आद्य प्रयानादि । द्वितीय धिरणीभूतदेशविशेषरूपत्वे तस्य लोक्त एवेष्टसाधन. प्योतिष्टोमदर्शपूर्णमामादि । अथ किं नाम इत्यर्थत्य स्वागते,सुरविशेषरूपत्वे तु स्वर्गल्यादिप्रकारकज्ञानादेवे- पुरुषार्थत्व वा । नहि अनूपमारकर प्रत्यर्थत्व च्छोत्पनेश्र उत्तविध स्वयप्रार्थितत्यम् । पश्चादिरूपे फ्ले पुरुषोपकारकत्व पुरुषार्थत्वमिति युक्तम् । पुरुषार्थगोदो- साधताज्ञानानन्येच्छाविषयवाभायादव्यासि., हनादेरपि प्रणयनद्वारा मनूपकारसन्वेन त्वर्थ वापतेः । शास्त्राधीनत्ति । पश्चादौ तु शैविकेटसाधनवानादेव प्रपालादेरपि प्रधानद्वारा पुरुषोपकारसल्लेन पुरुषार्थवा- इच्छोत्पत्तेने दोष 1 इच्छायेनेच्छानुपाशने तु शास्त्रा पत्तेश्च । उत्तलक्षगयोरेय कावन्यानुपकारकत्यादिधानाया । धौनेष्टसाधनताज्ञानाजन्ययागत्वप्रारज्ञानाविषयत्वात् नूभयार्थयादारव्याते नानाविधोरकारकसाधारण्या- | यागादेः स्वयपार्थितत्वापत्तिः । अतस्तदुपादानम् । इत्य पत्तेश्व उपारकत्वस्यैक्स्थामावेन तद्घटितरक्षणाऽ- चशास्त्राधीनेष्टसाधनताज्ञानाजन्येच्याविषयसाध्येचाजन्य- योगाय । नापि प्रदेशेन विधीयमानत्व ऋत्वर्थल्य प्रचिजन्य निरुस्तेष्टसाधनताज्ञानाजन्येाजन्यप्रवृति- पुरुषोदेशेन विधीयमान र पुरुषार्थ वम् । भावऽवगातादौ । जन्यत्व वा पार्थसारथिमते पुरवायलाश पर्वत . अतः ·बनानां तु शब्दभेदात् अङ्गानां तु शबभेदात् पानि चिनानि समुच्चयेन अनुयानि इनि द्वितीयः । प्रयोगवानरेन मादेन अनानामपि प्रयोग उच्थेन । तम्य पश साण्याने संभूय एकोपकारजननेन परणाझा प्रधानप्रयोगस्य शब्द एष शन्नो यस्य अङ्गप्रयोगस्य परयन्ति इति सायेर अनि समुच्चयेन अनु. स तच्छन्दः । तस्य भावः ताच्छन्यम् । कार्ययात् ऐयानि इति सिद्धान्तः । वि. १११॥३. . अनाना कियापल्यात् फ्लजननार्थयात् दर्शपूर्णमासयो , कारस्य एकादगन्यायेन ( ||२|३-१०) प्रयोगा- तदर्थत्वात् दर्शपूर्णमामाचाच अनानाम् । इतिक्तव्यता- नयः । सोम. ५१७, ७ अङ्गानां वैषां चित् पच- सहितस्य हि कर्मण. प्रयोगश्चीयते । तस्मात् यया नादन्यकाल सर्वार्थानामपि । यथा ' आमिमारतादूर्य-धानानो एवरादाभिसयोगात् पस्य एवमगानामतीति । मनुराजेश्वरन्ति ' इति । भा. १२१३१४।६. स्र्तृविधेनीनार्थत्याद् गुणप्रधानेषु । ९ ॥ अड्गानां तु शब्दभेदात् मतुवत् स्यात् अत्राह पूर्वपक्षी । पर्नुर्य प्रधाने विधिः दर्शपूर्णमासाभ्या फान्यतम् । ११॥२५॥ यजेत' इति, यश्च अड्गेषु विधिः 'साझाम्या' इति , तुमन्दः पूर्वलक्षण्यायः । यथा दर्शपूर्णमासयो । तस्य क्यूंविधैः तयोः विध्योः इत्यर्थः, मुगप्रधानेषु मधानाना समवेताना फल नैवमगानाम् । अगाना नानार्थत्व प्रसन्यते । 'प्रधानविधिः पलार्थः, अङ्गविधिः तु फलान्यत्वम् । अङ्गस्याङ्गस्य पृथक् फलं स्यात् ।। प्रधानार्थः । तर प्रधानानि फलं प्रति विधात यानि , शब्दभेदात् 'समियो यजति' तन्नपात यजनि' अनानि प्रति अनूशानि इति प्रधानेषु विरुद्धगुमसनिपात.। इति चोदनाभेदात् । प्रत्यगं हि 'पृथक् नोदना भवति | न च विध्यनुरादौ युगपत् सभयत । तस्मात् नैवेन इति फरस्यापि पृथक्यम् । ऋतुवन् , यथा सौर्यः । याक्येन प्रधानानि तेषा चेतित यना शक्या रिधातुम् । ऐन्द्रायः इत्यादि पृथचोदनाचोदिनेषु ऋतुषु पृयगेव । अतो न प्रधानचोदनाग्रहीतान्यानि । ' इति भारम् । फल्सबन्ध तद्वत् इति पूर्व पक्ष । आरम्भस्य शस्नपूर्णस्यात् । १०॥ अर्थभेदस्तु तत्राहयादेिकरम्यम् । ६ ॥ प्रधानप्रयोगाचा अङ्गानामपि अयोगो विधीयते । आह सिद्धान्ती । तर सौपादो रतौ अर्थभेद. आरम्भस्य व्यापारस्य रियायाः 'यजैत' इति दान्दपर्व- फाभेदो युक्तः, भेदेन विधानात् । इह प्रयाजादिषु तुवात् । यजेत इति शब्दात् भायारणेनियन यता योग- “अहो ऐकायांत् प्रधानोरमारस्पप्रयोजनकत्वात् ऐक- पोन गंमध्यन्ते। तथा च अनानामपि यजेतेनिशब्दप्रमाण- कई एपकरय सभूपकार्यकरत्मे युक्तम् । ससान् । क्यान् प्रधानमिव अजालमपि मन्येत । तेन न प्रपा- “भगाना न मिल पलम् । एकः अर्थो येपामगाना नेषु विरुद्धगुणमनिपातप्रमशः। के. तानि एकार्यानि, नेपा भार. ऐवार्य, तस्मात् । अर्थ भगाना तु शब्दभेदात् (११३१॥२-१९) इत्या प्रधानोपकारः । एक वर्म येण तानि एककर्माणि, नेपा दिपञ्चदशसूने द्वितीयेऽधिररणे प्रयागनुयाजादीनामझाना भाषः ऐवकार्य प्रधानः परस्पर च सभूय एकफजनक- विक्ल्य , अङ्गभूपस्न्य फायल्प या पनि पूर्वपरदय स्वम्। निरम्य एक्प्रयोगविधिविधेयचात् समुच्चय उन याल. शनभेदान्नेति चेत् । ७॥ ११६६. प्रयोगस्य एक्दशाधिकरणन्यारेन ( अमाना तु शब्दभेदान् 'समियो यजति' इत्यादिचोदनाभेदात् न शब्दभेदात् ) साङ्गतायत् प्रधानविषय चात् अगमाहित्यम्य अड्गाना पलेवय इति चेत् सदा स्यात् । पपानगतपरस्परमाहिलस्य च विधेसविरोषगत्वेन विव- कर्मार्थत्वात् प्रयोगे चारछम्यं स्यात् वदर्यत्वात्। शितगत् एकस्मिन् काले युगपत् सानभानप्रवन यता- सिदिता को.२१२३.१७... अनानां मगनुानं तनाह सिद्धान्ती । प्रधानानां प्रयोगे उच्यमाने | यशप्रशासेषु दभिनिझरे क्रियमाणमारत्यर्थम् । भा. भानामाप प्रयोगस्य साच्छब्य स्यात् । तेनैव प्रधान १९१२१९४३५-४३, ० अनाना प्रधानदेशकशल्यनियम.. - ·- उभयाभावस्य अङ्गं १४५ अङ्गं आमिक्षाया उद्देश्यता । फलमुत्वाच्च वाक्यान्तरकल्पना | गौरवाच। किंतु निरूपितरांबन्धेनापूर्वविशिष्टत्वम् । तचा- न दोषः । अतो नोक्तलक्षणद्वयेऽव्याप्यतिब्याति- पूर्वव्यावृत्तमेयं । अतो नोक्तविशेषणव्यवैयर्थ्यम् । न चा. वाताऽपीति । पूर्वाविषयप्रतीत्यविषयस्यल्पापूर्वसाधारणापूर्वपरितत्व- नन्याहवनीयत्वयूपावादेरपि आधानच्छेदनादिजन्य- घटितलचणेनैव सामञ्जस्ये किमित्यपूर्वन्यावृत्तापूर्वघटित- विजातीयापूर्वविशिष्टव्यरूपावात् तदन्छिनोद्देश्यतापाः त्वघटनया रक्तविशेषणद्वयोपादानमिति वाच्यम् । तस्य अपि अपूर्वीयत्वावच्छिन्नलात् पुरुषार्थलक्षणे लक्षणान्तरत्वात् अपूर्वीयत्री युद्देशेनावधातविधी आधानादिवारकस्वयंप्रार्थितधुत्तियस्य , ऋत्त्वर्थत्वलक्षणे । अपूर्वोदेशेगापि तविधेरावश्यकत्वेन अपूर्वा विषयप्रती- अपूर्वीयत्यानवच्छिन्नन्याभारमात्रस्य निषेधदरगर्भतायां त्यविषयधर्मानवच्छिन्नापूर्यनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयता- गौरवणापूर्वीयत्वावच्छिनत्वमात्रस्यैवोद्देश्यताविशेषणत्वेनो- | वत्वात् अपघातायड्गेषु अतिव्यानिवारणाय तक्षणेऽपि पपत्ती चैयर्यमिति स्वयंपार्थितवृत्तिलविशेषणावश्यकत्वाच । चेन्न आहवनीयादिनियाधानायुद्देश्यतापा: वस्तुतस्तु अपूर्वमाधनत्वावच्छिन्नायाः अपूर्वावच्छि. आधारतासंम-धेन विजातीयापूर्वरूपाहवनीयत्यावच्छिन्न- नागा: अपूर्वनिपायाश्च कलागीयोद्देश्यतागाः स्वयं- त्वेन अपूर्वसन्धिन्यरूपापूर्वीयवानवच्छिन्नल्यात् , उक्त्ता- प्रार्थितवृत्तित्वविशेषणेनैव वारणार, ' अगन्म' इति. न्याप्त्यतिन्याप्तिवारणाय लक्षणहयेऽप्युक्तविशेषणगार्थ- मन्त्रोद्देश्यतायाः स्वर्गनिष्ठायाः धारणाय अपूर्वमाध्यल्या- क्यात् । न चैवं स्वर्गनिष्ठमन्त्रोद्देश्यतायाः अपि लाघवात् । नवच्छिनावमेव उद्देश्यताविशेषणम् । अतो नापूर्वघटि- साध्यतासंबन्धेनापूर्वावच्छेग्रन्यापन: अपूर्वीय वानवच्छेद्य- तत्वनिर्वननाय यतित यम् । अस्मिा पक्ष अपूर्वसाध्य- स्थेन आद्यलक्षणे अगन्म' इति मन्नेऽनियाप्तिः, वानवच्छिनत्वस्वयंप्रार्षितचित्योभयाभाषपटितकात्वर्थव- ऋत्यर्यलक्षणे अन्याति दुरिति वाच्यम् । साध्यत्वादेः लक्षणे अपूर्वसाध्यत्वानवच्छिन्नत्वाभानमात्रोक्तो 'अगम' संबन्ध ये मानाभावेन अपूर्वस्य तेन सबन्धेन तनावच्छेद- इत्यादिफन्दागकन्वधातिरिक्तमत्वर्थेषु अव्यालिः । अतः कन्यामुपपत्तेः अपूर्वसाध्यत्वेनैव स्वर्गस्योद्देश्य वात् । अत स्वयंपार्थितवृनिवपटितोमयाभायानुभावनम् । एप साधनतासबन्धन अपूर्वविशिष्ट लक्षणामपहाय प्राधा परमार्थतस्तु पुरुषार्थत्वलारणे अपूर्वानवच्छिन्नत्वमे. दिपदे अपूर्वमाधनल्यविशिष्टे एव लक्षणा अङ्गीकृता योद्देश्यताविशेषणम् । विशिष्टपयांशावच्छेदप्तायाः पां- तेपाम धिारणादौ (४)। आधारतायास्तु सिसवन्धेन विशिष्टे इब खरूपसबन्धेन विशिष्टयटकीभूत. संबन्धत्ये अविवादात् तत्संबन्धेन अपस्यैव आहवनीय-विशेषणेष्यपि वृत्तः, अपूर्वनिष्ठापच्छेदकन्यानिरूपन्यरूपा- यूपादिनिष्टोदेदयताऽयच्छेदकत्वानोकाविशेषणवैयय॑म् । न पूर्वानच्छिन्न यस्य स्वर्गनिष्ठमन्त्रोद्देश्यायामपूर्वसाध्याय चेयमपि अपूयित्वस्य साध्ययसाधनलादिरूपत्वेनाननु- रूपविशिष्टधर्मावच्छिन्नायाममावेन तदारणमभवान् । गतयात् तष्टितलक्षणाऽयोगः । अपूर्वसाध्यन्वसाध , अपूर्वनिप्रापघातायुद्देश्यतान्यावृत्तये स्वयंपार्थितनीति नवयोरपूर्वपटितधर्मन्येनानुगमात् । अपर्यघटितर विशेषणम् । कार्यदलक्षणे च अपूर्वान्टिनावमेवी- नाविषयमतीत्यविषयत्वम् । अपूर्वस्यापि तरोन द्देश्यताया निवेशनीयमिति नोभयाभावपटनाप्रयाप्तोऽति। उकलशगद्रये उत्तरीया विशेषणद्वयवैयापत्तेः ।। पामेन कलर्धानामुद्देश्यताया मुरव्यविशेष्यतया टद्दे- नापि खाविषयस्यनीतिविषयापुराविण्यप्रतीत्यविषय- साध्यच्छेदसपटकना था अपूर्वम्यायच्छेदस्त्वमिति साविषयामनिविषयविशेषणेन अर्य नायामिः । अपूर्वनिहायातायुदेश्यतायामापूर्वम्यानरच्छेद. चारयित्वा গদুই अतिच्याप्त्यव्यासी सपाय की युतीयादिनिोद्देश्यतामादावाम्बालादिषु तद्वारपवयंमाथितत्तिनोमयाभारनिदोषणदानस्य प्रचा लागसमन्वयः इति दिक् । यदि तुपयाजपेयेनेश्या परस्य' इतिन्यापरराइसरात् , । हातिमरेन यजेत' इत्यनेन बृहस्पशिसरम्य वाजपेय- ·, . अङ्ग-अनानि अङ्गानि अपूर्वप्रयुक्त भवति । तादृशं च विश्वौ अन्तिरे अत: आमाक्षायशात् साङ्गप्रभानस्यैव कालसबन्धो न तत्कार्यापन्ने ऊहितव्यं भवति । यत्र पुनः खरूपमङ्गय प्रधानमानस्य अनाकाशितवात् ' इति । सोम, ४१३॥ धर्मसमधे कारण भपति तत् स्वरूपपयुक्तम् । तन १८ पृ. ३९३. ६ ननु यावन्मात्रमाधानस्य यजुवेंद- यद्यपि वेन धर्मवता अपूर्व साध्यते तत्र साध्यमानमपूर्व विहितं तन्मातस्यैवोपाशुवमित्यवगमात् नैा साम- न धर्मस्य प्रोगहेतुभूत भवति , न वत् प्रयोजकम् । गानस्य प्राप्नोति, प्रधानमात्र च अशान्तराणि च तम्य स्वरूपं विद्यते इति न धर्मः प्रयुज्यते । तत्र विकृतौ याजुदिकानि, तेन तेपा केरलमुपाशुत्वमिति । नेत- अर्थान्तरे तपाभावात् ऊही नावाल्पते । ९।१।२।२ । देवम् । वक्ष्यति हि अगानि तु०' इति ! वा. ३।३। पृ. १६४२-४३. अविहितस्थानगत्वात् अननस्य २९ पृ. ८१०. ॐ समाविषयाच्यापारात्मकप्रयोगे एवं च प्रयोगमचनेनाग्रहणात् । वक्ष्यति हि ( ३।११।१३) कर्तृसन्धः इति ' अङ्गानि तु० ' इत्यधिकरणे न चाविहितमगं भवति इति । वा. ३।४।१।९, } व्यवस्थापयिष्यते । कु. ३।११०३१९. ७ अगानि 0 उत्पत्तिप्राप्तमपि विध्यनुपसगृहीतं नैयाङ्ग भरति । विसयुक्तयोयोः न तन्त्र, राजसूये । भा. ११॥४॥ ३।६।३१० पृ. १०३६. . नहि अनुपकुर्वत् कि । १।१-३, अगानि द्विविधानि आरादुपार- चिदपि अहं करस पित् भवेत् । के. * नहि प्रधानं कागि सामयायिकानि च । आरादुपनारकेभ्यः सामग- प्रधानेन अङ्गमड्गेन सगन्धं याति।भा. १०८tors, थिकानि गरीयासि । तत्र हि साक्षाद्वाक्यम् । आरादुप- • अगानि अवेटिषु न तन्त, राजसूये । मा. कारनेषु तु प्रकृतेन परोक्षण एक्साक्यता स्यात् । ११४४१३८-१०.. अङ्गानि इतरेतरयुक्तानि तूप १०४।१९।३८, ५ अगानि न तन्त्र राजसूयगतामा- कार कुन्ति इति पूरस्मिन्नधिकरणे (११।१२।५-१०) वैष्णादीना पृथगदक्षिणायुनानाम् । १११४११११-३, अपगतम् । उप. १११११३३९१.५ अङ्गानि वरण * अगानि प्रानो सक्षेपेण विस्तरेण चोच्यन्ते । पोल्यसपादकानि । बि ३८२०. * अगानि मानि 'पञ्च प्रयाणान् मजति' इति सक्षेपेण, समिधो यजति' चिर आरादुपारपाणि, कानि चित् सनिपस्योपकार- इत्येवमादिना विस्तरेण । ३६११६ . * अङ्गानि पाणि । दुप्. ९/१०११ पृ. २६३५. प्रधानवेदव्यपदेश लभन्ते इति गुणमुख्य यतिमी • अद्गानि तु विधानस्यात् प्रधानेनोप- ( ३।३।२।९ ) इत्यम व्याख्यातम् । या. ३१७१२३६५०. दिश्येरन् । (११।२।२।८ ) इति भाना • अङ्गानि प्रधानशब्दरहीतानि, मपि प्रधान विधिविहितवं वक्ष्यते । कु. ३३३२।८. विज्ञायते । यदद्य प्रधान तय अद्यालन्यानि , यत् * अङ्गानि तु विधानन्यात् ' इति अन्तरागर्भिणीन्याये श्वः तस्य श्वःकालानि । भा. १९१४।६।२३, • अगानि मालाना प्रयानमारतोता । १.७३३, 'अनानि प्रधानानि च पर्तृतस्तुल्यानि 'दर्शपूर्णमासयोश्चवार तु' इति एकादशाधिकरणसिद्धान्ते य एर प्रधाने देश- ऋत्विजः' इति । देशतम्नुल्यानि 'समे दांपूर्ण- कारानारः , त एवा) इति यत् अनमधानेपु मासाभ्या यजेत' इति । काल्तस्नुल्यानि पौर्णमाम्या कर्तृतन्त्राभिधान, तत् दशिशाया. सर्यित्वे सति पौर्णमास्या यजेत' 'अमावास्थायाममावास्यया यजेत' उपपत्स्यते नान्यथा । ( इद पूर्वपसे ) ३७ पृ. इति । १४११०१.६, . अनानि प्रधानेन फसिटी १०. . ' अनानि तु विधानस्यात् ' (११२२२२२८) उपदिशमानेन सह उपदिश्यन्ते । १शशश. इनि न्यायस्य स्वरूपं-'विकार्पितम्य हि पस्मिन् काले • अनानि प्राजाज्यभागादीनि धरणे भिमानुपकारान् कर्तव्य इति कालपेश । फर्थिनय रसामपीभूत- संपादयन्तीति पूर्वपशः । दारमेदेऽपि उपवारः एफ सामधानगोनरः फरमारनाम्ये व्यापार एर चिकी- एष इति सिद्धान्नः । तदुपाशात्यादीना दार देशी पिनो न प्रधानमात्र, अदानुभनामारे फलनिष्पते । औदननिष्पादनमा प्रधान कार्यमामेव । वि.१०२. यन प्रधान ·अड्गाना समुचिरतानामेवको अड्गाना ममुचितानामेवैको 1-नैवान धानादि श्रूयते । तस्मिन् आमा-क्षित यात् सनिधा | नामि सूत्र (११-१९) अधिकरणान्तर भाष्यरारेण नाच एतत् भवति, अयमस्मिन् व्यापार , येन याग व्याण्यात इति प्रतिभाति । तत्र च पूर्वाधिरणे अनाना वगै करोतीति । तस्मिन् विधीयमाने, नास्ति वाक्यभेद । कार्यभेद पूर्वप वीकृत्य एक्कार्य सिद्धान्तितम् । अथवा प्रधानाना पल प्रति, अदगानां च प्रधानानि | उनराविकरणे तु तसिन् एकस्मिन् कायें विस्यमाशङ्कप प्रति विधिरविरुद्ध । कथ वृत्या । दर्शपूर्णमामाभ्या वर्ग समुच्चय प्रतिपायठे इति न्याय (प्रभार )। साधनमपूर्वमुच्यते । तस्य सविशेषस्य वचन प्रयुज्यते। यथा तदिद चार्तिरारो नानुमेने । तस्मादेवमेवेद 'एतस्यैर रेवतीपु वारपन्तीयमग्निष्टोममाम रा पशु पञ्चदशमून समुच्चयप्रतिपादनाथमधिकरणम् । कामो ोतेन यनेत' इति । तस्मात् प्रधानप्रयोगवचने चयधेइ पक्षा क अङ्गाना इतरेतरनिरपेधाणा नैर अङ्गाना प्रयोगो विधीयते इति । अनूपसारक्तया विश्ल्प , उन एकेन द्वाभ्या बहुभिश्च यागमन्य इति यता निधीयते । उपभारतिद्धि उपकारभूयसारा च भूयस्त , उत कि तह १ भारनयैर इतिकर्त यतासाथ । क्या समुचितानामेर उपमारकन्य इति । तदमिद विधार्यते , 'योत' इत्यलिन् भावनावचने उच्चरिते तिस्र अगाना आमोयैर्विधिभि प्रयोगो विधीयते, विचा आाझा जायन्ते । तत्र रिमो मान्यो य पुरुषाय , प्रधानविधिभि इति । तय मानानि एवेन शब्देन स उपनिपतति । द्वितीयस्या करणम् । तृतीयस्या इति तणाभिहितानि युगपत् परे चिनियुक्तानि , युक्त यत् कर्त या । एताशापेना योगररेन सनथ्यते । कमेणापले रामुचीयन्ते । अगानि तु पृषा-शब्देनाभिहितागि रवाय ते । यथा । अरुणया प्रीति' इति यस्मिन्नेव पृथमेर रिहितानि पमपेक्षमाणानि अन्योन्यनिरपेक्षाण्येर क्षणे एक्हायनी भरभ्यते तस्मिन क्षणे अगाऽपि, तूपमापयतया विनियुनानि विकलितुमईन्ति । तेपा न च भेदेन । एमिहापि एक भगोरनिशनस्त्रयाणाम् ।' हि स्वसाकारेर विधानम् । असी विधाने अजग प्रयोगम्प (उपादवभ्य) प्रयोग्य प्रति ( उपाय नुपपत्ते । उन हि चाविहितमग भवति । इति प्रति ) यो व्यापार , स 'भाषना ' इयुच्यते । यदुन (भा ३१११११) । खासानि च तेपा एयरमेय • सौर्य इतिर्न यता न पामोति' इति । उच्यते । भार दिग्धति इति युत रानुचय । नहि कश्चिदन्दोऽनि, नया माध्यमानेर इतिश्न पता वरणमनुगहनी मर येन एतेशं महितानामनुगमनुष्यते । तस्मात् यथा भ्यते । यथा अरुण एरहायनीपरिच्छे मारेग प्रयेग सचपे पाप चित्रोद्भिातीना पृथग्विधानात् मध्यने । एर राति इतिक्त यता पोगमासीयागपु अमनुच्चा तथा अदानामपिपी प्रथम आरतने, अमावास्यायागेच तन्मात् भागवारीना गुर निरपेषागामुपारपर गम्पने, मारि माना पर साधयना अङ्गमितिपत यता सोर.रि पा माध নাম নিবন্দ স ম বাবু तेगामेकमपि यति (सति ) किन पता भविन यम् । अब न्याय प्रयुमीन तयार, अनि 7 अगभूमरा च उमार सापत् वर्णित एर ( मायरया इतिकर पता गरप्पने भ्यम्यान भूपम्व इति द्वितीय मिदानस्तु, पनि न्याय भाष्ये नामाचे गणित )। थान ति युग चिताना नरपे यम् । तेहि अगिरावर भदेन इतिान पना संबम्पते न यान, पागनु पारीमा यामार । ममादिशु तु की अनिवार इसीमा पता ग्रहाति, न निरनरूप । यग पतमाम विधिभाग मा उमा, 7 मिद तदा नामाय नाच सोनाम्नो सद प्रति र भूयते । पानमारना हि एका परी क्यमामा मह दयमान पंप मा शा-- अनप्रभृति "मि मौरकमपि रग महपाना गर्ने अ wnा युगात (७-१०) 'एनामी समाप्येत ' भनि विधिना रिमचे वि मिट गनुपरपसीन पक्ष। - ऽस्ति ।

·अङ्गेन-अझैः अङ्गस्य-अङ्गाना 1 भरतीत्यन किंचित् प्रमाणमस्ति, तस्यादृष्टत्यात् । न ७३।१०-११, ७ सदनीयपशोस्तन्त्रस्य विप्रकर्षः श्रुतः, चैवं प्राधान्यान् अल्लाच फलपयुक्तमेय् किं न विपया पातःसबने चरन्ति , पुरोडाशेन माध्यदिने , स्यादिति वान्गम् । पलभावनाया यागस्यैव करणत्वात् अगस्तृतीयसपने' इति १२।२।१२१३२. अङ्गाना च करणानुप्राहकत्वात्तदयत्वे बुद्धे, तत्र चानर्थक्य- * अगस्य अगिसन्धापेक्षा । सु. पृ. ५२५, असतो तेन खापूर्वमेरोपरथाप्यते सनिकपात् , दीक्ष * अगस्य अद्गीकृतसक्ल्पस्य अतित्रमे मायश्चिन- णीयादिशब्देनैव तदपूर्व, न तु परमुपस्थाप्यते विप्र- | विधियुक्त: । पृ. ९९६. * अगम्य एतद्धि सामर्थे, कर्पात् , अतो न तपयुक्तत्वमङ्गानाम् । अत एव यत् प्रधानेन एकर्तृक सत् उपकार शक्नोति कत, न अगन्म मुनः सुवरगन्म' इति मन्नो विकृती ऊहि-भिन्नपर्तृकम् । पा. ३४६१११३१ . तन्यः इत्युक्त नगमे । फलदेवतयोश्च' इत्यत्र ( ९:१५ * अगस्थ पुनः उत्तपरिमाणं फल प्रधानाना फलवता. ३१४ ) { फलप्रयुक्तावे तु सौर्यादिविकृतिषु स्वर्गमए- १ सपादनम् । भा. १९४११०४३२ ४ अङ्गस्य प्रकृतिप्रधानेन फ्लामावान्मन्नो न प्रवर्तेत, नतरा चोहितव्यः स्यादिति ।। मङ्गसिद्धिः यथा, काम्येनामागस्याश्रादेन यामागभूत- तत्सिर्ट, अङ्गानामन्यप्रयुक्तवानुपपत्तेरपूर्वप्रयुक्तत्वम् । श्राद्धस्स प्रसध्यसिद्धिः घाल पृ. १५०.२ अगस्थ समापि सनिपत्योपकारकाणा द्रन्यदेवतादिसम्भारद्वारा प्रत्यक्षोपकारिणः प्रतिप्रधानमावृत्तिः। भा.१११११०९९. यागस्वरूपोपयोगात् उत्पत्यपूर्वार्थत्यम् । अत एवौषध- * अगम्य यदुपकारकं भाति प्रणायाऽपि , तत् धर्मायघातादीनामाज्ये अप्रवृत्ति , तेपामामेयापूर्वमयुक्त- क्रिपरया अपि उपसारसम् । दुप्. ४१११५४११. स्वात् , आन्यस्य च तदर्थवाभावादित्युक्तं द्वितीये अगस्य विकृतिप्रधानेग प्रसङ्गसिद्धिर्भधा , काम्गमर- (तृतीये ३।१।४) आरादुपकारकाणा तु खरूपे अनुप- ज्यादिश्रादेन यात्राङ्गभूतानस्य । पाल. पृ. १५०. योगरात् परमापूर्रार्थत्यम् । तत्रोत्पत्यपूर्वम्य यागस्वरूपानु • अनानां अज्ञातमालाना प्रधानराव यक्ष्यते ( १९॥ छानानन्तरमेवो पद्यमानत्वात् सनिपत्योपकारकाणा पूर्ण- १२१२१ इत्यय) या. ३१६७।२२ पृ. १०४७.० अङ्गाना, माना तदुत्पत्तायुपर्योग., उचराङ्गाना तेषा च स्थिती अपरात्साया प्रातरादिवालभेदेनानुशीयमानामा प्रया- उपयोग. 1 परमापूर्वस्य तु साङ्गप्रयोगानुष्ठानानन्तरमेवो-गाप्रयाणामर्थे भेदेनागुठान, न तनम् । भा. ११।२।४। पग्रमानत्यात् सपामारादुपारसाणा तदुत्पत्ती, प्रयोग- १९-२३, * अजाना अपि हि संभूपपारित्वमुक्त 'अयेहै- महिभूतम्य तु तस्थिती उपयोगः। यथा बृहस्पतिसम्य कार्यादैरकम्य (१११।२६) इति । १९१९११०५७ , • वाजपेयेनेथ्या वृहस्पनिमयेन यजेत' इति पिहि- अगाना आधारादीना तत्येश अनुष्ठान दर्शपूर्णमा- तस्य वाजपेयोत्तरसारमनन्येन विहितस्य बाजपेयापूर्व- सयो ।११११११०५५४-६७, अनाना आवृत्तिः दर्शपूर्ण- स्थिती उपयोगः, तस्य प्रागोपनामादिरयुट चतुर्थे मारापामांम्पराजगूपेण तत्तयाप्यप्रयोगानुरोधेन । १२॥ (४१३१७) । तत् सिद्ध सर्वथा अनानामर्थित्वम् । २२२२१२-16, . अनाना आवृत्तिः पालभेदेन मंया- मीग्या, पृ. २०५-२२०. नुष्यानमेदे, यथा दो पूर्णमासे च । तत्र गणा यागाना • अगेन एयेग अर्थरचायां अल उपारो बहु-दौ अन्तरसंघी, दर्गध पूर्णमाग यति । तयोम काल- भिर्महान् । मा.१११११३५१५ ० असोन मानिमरानन्य भेद. वि. रा. . अनाना एक मार्प ऐयार्यात् । मगड्गो पारा यामागभूतयारेन निन्यामागस्था- भा, ११६. . अनानां सारगोमारपन्या- भादग्य । याल. पृ. १५०, • अगेन धि- पेशा । सु. पृ. ५२५, ० अनाना फरशानुग्रहमापनाया मम्प प्रगो या यात्राभ्नभान नित्यभारस्य पर गन् हायताकासोरपतिः । १. १०५३. मानमितिः । १.... अनिमारोत्रिभिः । अलाना करणे योऽयमुखमरः, स फेन निदेयनान शिाागो गोशिशेने अमीनोमीपे पौ। मा. सिपेन एवन सी एस 47. J भूपयाय इण्या - - ·अङ्गानां मुख्यकालत्वाद् १५१ अङ्गानां समुचितानामेव संकर्ष ३६११४. * अङ्गाना प्रधानरयोगविधिप्रयो- वा । यदनुया नाना परस्नात् समाग्नायते तत् प्रधानादन- ज्यत्वेन वेदान्तरोत्पनानामपि प्रधानप्रयोगवेदप्रयोज्यापम् । न्तर प्रयोगवचनेन भातं अधित्वा पाठसामात् अनुया. सु.पृ ११७७, * अङ्गाना प्रयानादीना एकस्मिन् । जेभ्यः परस्सात् स्यिते, यस्ततः परः, स ततः परस्तात् । प्रयोगे सकृदनुपानम् । भा. १११११७१२९. अनाना । एवमेक उकृयमाण. सर्व गुणमाण्डमुलपति । तथा प्रात्यात्मिकमिन्नव्यापारद्वारा सहस एकोपारसाधनत्यम् । (अपकृष्यमाणः अपर्पतीति । तस्मात् तदादि उत्कर्षे, सु. १२०७, तदन्तमपकपं च स्यात् । अयाजाधि उकृष्यते प्रया- व अङ्गानां मुख्यकालत्वाद् यथोक्तमुत्कर्षे । जान्त चापकृष्यते इति सिद्धान्त. । अस्मिन् सूतेऽपि स्यात्। ५।२३।। अपकर्षशन्देन उत्कर्ष उपलक्षणीयः । के. दर्शादी हविपि वेगामासादित प्रयाजा इन्यन्ते । अद्भाना मुख्यकालत्वाद् वचनादन्य- अमीषोमीये पशो अपि पशुसज्ञपनादूर्भ हनिपि आसा- } कालत्वम् । ११।३३१११ ।। दिते पश्चादेन चोदवेन प्रशाजाः प्राताः । चान कारशन्द उपलक्षण देशकों.। अङ्गानां मुख्यकाल- 'तिरन्त पशु प्रयजन्ति' इति वचनात् जीवन्येव पनी देशपर्तृकत्वात् , वचनात् वचननात्तु अन्यकालदेश- अपप्यन्ते । सोऽय अपकर्षः । तथा समनीयपशो कर्तुत्वमपि क चित् स्यात् । यथा 'युरमावास्याया 'आमिमारतापूर्वमनुयाजैश्चरन्ति' इति वचनेन । वेदिं करोति ' ' अप्मु थामथेन नरन्ति' चयने सौना- अनुयाजानामुरर्प. श्रुत. । तर प्रयाजमानस्य अपकर्ष. | मण्या च दक्षिगाभेदात् अन्यकर्तृक वम् । के उत प्रयाजादिगुणसण्डस्य अपकर्ष., एय अनुयाजमारस्य 'अजाना मुख्पकालत्या वाक्यादस्माद् विनाऽप्ययम् । उन्कर्प. उत अनुयानादिगुणकाण्डस्य उर्पः इति विचारे | पालोऽत्येवेति नैतस्य पवतोऽन निमित्तता ।।' ('पोर्ग- प्रयाजमानस्यापर्ष , अनुयाजमानम्य चौवर्ष, इति । मास्या पौर्गमास्या यजेत' इत्यादिवचसः) उच्यते 'मुख्य- पूर्वपक्षमाह इद सूत्रम् । मुख्यस्य प्रधानम्य काल एनकालयमद्गाना न स्थित मान्नवर्णिकम् । इदमेव हि तवास्य कालो येपा तानि मुख्यकालनि अङ्गानि । उस्र्ये कर्तव्ये । यद्लेनैतदुच्यते ॥' पा. २।२।३।३ १ ४८२. ननु फल सति अशाना मुख्यकालव्यात् हेतो. यथोक्त उत्तमनति- भवद् भावयेत् अनेन इत्थ इति प्रयोगविधिना अङ्ग- कम्य प्रथाजमानमेव श्रुत उत्कृप्येत न प्रयाजादि । प्रधानयोगपदनुपानविधानात् प्रयोगविधिवशेनेव अङ्गाना उत्कर्पशब्द अपकर्षस्याप्युपराकः । एष अपर तन्ये । प्रधानकालल्यसिद्धेः एतद्वाश्यमनर्थक इत्याशयेनाशङ्का । सु. सति अगाना मुख्यालयात यथोल अनुयाजमानस्य पृ. ७३३ : अङ्गाना वेद्यादीना मुख्यामुख्यगागोभयार्थत्वेन चोकर्षः । अन्यथा वेषा चिदङ्गाना प्रधान- सर्वार्यता । मुख्यानि दर्शपूर्णमासपोरामेयपुरोडादशादीनि , विप्रकर्ष, स्यात् । तस्मात् प्रयाजमात्र अपाय, अतु- आमुस्पालि प्रशाजापानि । देवदानि तु स्वधर्म- यात्रमात्रं च उत्कर्षव्यम्। सहितानि मुख्यामुग्योभयानि ! वि ३११, तदादि याऽमिसबन्धात् , तदन्तमपक स्यात् । • अङ्गाना सनिपुत्योपकारिणा आरादुपरारिणा व सामा- न्येन अपूर्वप्रयुक्तव सप्तमम्य प्रथमे धिरणे वर्णितम् । पूर्वपच सूनेग मात राशब्देन निरस्य विद्धान्तमाह । ९१११५, अङ्गाना सभूय कार्ये विधेस्त्येषश्रुतियात्.' न प्राजमान अपकर्षणीय न वा अनुयाजमात्र उत्कर्ष- (११११।२१६) इत्यनेन न्यायेन । भा. ११८. जोय , किंतु तदादि अनुयाजादिगुगकाण्ड उवर्षे रनव्ये & জানা যাযৱানমষ মনীষা- उत्कर्षणीय स्यात् , तदन्त प्रयाजान्त च अपकर्षे नव्ये ] फत्वं काम्येषु । अपकर्षणीय स्यात् । अमिसान्धात् प्रस्ती सूनयामाना एफेनापि समाप्येव फसायत्वाद्, यथा प्रत्य- मनुपाजोत्तरलारबन्धात् । प्रपोगविधिरामपाल् इति | न्तरेषु प्राप्तेषु चोत्तरवत् स्यात् । १२।१२।११।। - ·अङ्गानां समुचितानामेव १५३ अङ्गानां समुचितानामेव न करणय केन कुर्यात्' इति, तस्स निर्दिष्टगात् । नैतद्युक्तम् । कुतः ? अर्थेन युगपप्राप्तेः । अर्थेन दर्शपूर्णमासाभ्यामिति । तमान्न समिदादीना प्लेन । प्रधानोपसरेण पलेकपोतवत् मुगपत् रानिपतन्ति सयोगः । यदि न सयुज्येरन् , समानि आगेयादिमिः । अङ्गानि । तत्र न गृह्यते विशेषः इदं प्राप्यते, इद नेति । स्यु. । समत्याच अगुणत्यम् । तत्र यदुच्यते , एक अतः सर्वाणि प्राप्यन्ते । यथाप्राप्तं च स्वशब्दार्यो देगाङ्गयुकानामपि प्रयोग इति, तदेव नास्ति । निचीतवत् । यथा ' निवीता ऋविजः प्रचरन्ति' इति ऐकादिति चेत् । १४॥ (नरहितः पाठः) ऋत्विग्यिशेपाभावात् , सर्वेपा च सनिधानात् , सर्ने भाध्यं- ये ऐकात्'ि इति सूनं पठन्ति । ऋतिजो निवीता भान्ति , एवमिहापि सर्वप्रयोगे तेषामययः । इति चेत् पश्यसि प्रधानाना प्रवृत्तिः स्यात् । अङ्गचत्तया अगानि नियन्ते इति । तथा कर्मोपदेशः स्यात् । १७॥ রান ই শান্ত , কম স-খয়া কৰি भाष्य-तथा च कृत्या 'चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुतयो प्रधान अगख मरति । हूमन्ते , नपोदशामावास्याका इति आरुलिसख्या नार्थपृथक्त्वात्, समत्वादगुणत्वम् । १५ ॥ पाक्षिका न भविष्यति । भाध्यं-नैतदेवम् । कस्मात् १ अर्थपृथक्त्यात् । ऋत्यन्तरेषु पुनर्वचनम् । १८ ।। अर्थपृथकार भाति, उपकारपृथक्वम् । एकेनाङ्गेन भाध्यं- तर यदुक्त 'यथा ऋन्यन्तरेषु अर्थवत्ताया अल्स. आकार: , अभिर्महान् । कथं (म्. ११ ) इति , युक्त तथा कन्यन्तरेषु पार्थक्यम् । शागते । रामपादगुणत्यम् । यदि एपेन र मिश्च सम सौर्य चरु निर्वपद् ब्रह्मावर्नसकामः' इत्युक्त्या उपकार. सात् , तत एक्स्यैवानव भवेत् , अन्येपाम- पुनरुच्यते ऐन्द्राग्नमेकादशकपाल निर्वपेत् प्रजाकामः' गुणार स्यात् , अननत्यमित्यर्थः । नर बहूनामानान- इति । स्मितः १ अतस्तेषा परस्परानपेक्षाणा कार्य, न मनर्थक स्यात् । न चैका विकल्प इन्युक्त विधेस्त्वेक- सभ्य , इति गम्यते । परिसमाप्ते हि पूर्वस्य विधाने श्रुतित्वात् ' इत्या (१६)। तस्मात् अङ्गभूयस्वे उत्तरः पृथक्त्वेन विधीयते । अथेह 'विधेस्त्वेकश्रुति- पलभूयस्पमिति। न्वान् विधैरत्वेकश्रुतित्वादपर्यायविधानानित्यवच्छ्रुत मार्यमगाम्ना युक्तम् । तस्मात् वैषम्य ऋभिः । ' (सू १६) इत्यनेन न्यायेन सभूय भूतामिसंवन्धादर्थेन युगपत्प्राप्तेर्यथाप्राप्तं स्व- शब्दो निवीतवत् सर्वप्रगोगे प्रवृत्तिः स्यात् । १६ । स्वदोहे यथाकामी प्रतीयेत । १९ ।। उत्तरास्वश्रुतिवाद विशेषाणा कृतार्थत्वात् भाष्य-- न तु एतदेव एकदेशेनापि अनाना प्रयोग इति । कथ तर्हि १ माझोपमहारेण । कुतः १ युक्त या उत्तरानु थावरस्य दोहन, अधुनित्वात् । नामो- माध्य--- 'प्रातेषु चोत्तरावत् स्यात् ' इति यदृक्त , विधेः एकश्रुतिवात् । एफैन शब्देन अक्षामा प्रयोगो तराणा दोहन विधीयते । तर्हि ! अनूपते । विधीयते दापूर्णमामाभ्या यजेत इनि सर्वापभया कारण ! कृतार्थात् विशेषाणा , शाबिसादीना इत्युनम् । सा त्वपेक्षा कृत्स्ने वा अग्न्याधानादिन्यापार विधानेन कृतार्थ तद्वाक्य नोत्तराणा दोहन विधानुमुन्सहते। तदेकदेशे वा । तत्र एकदेशपेक्षा न युक्ता । स्मात् ! विधीयमाने अर्थदणे भिद्येत वाक्यम् । अनुदश्च अपर्यायविधानात् । इमान्यगानि न पर्यायेण विधीयन्ते माताम्य माति। अर्भाच यावरस्व दोहन प्राप्तम् । कदा किए समिधो यजति , कदा किन तनूनपाठमिति। अर्थात् अस्खा न दोह्याः । सास्तु साः कथ दोग: . कथ तर्हि । नियात् यथाभूतानि च श्रुतानि , अरिष्टादेवन यश्यामः तथा पयःप्रतिषेधः कुमाराणा तपाभूतानि अपेजया अभिगम्यते । अयोध्येत इत्यन ( १९११५८५२) तस्मात् यथावामी प्रतीयेत। नित्याच्छुतानामपि सता एकदेशोऽपेशियते इति (यस्थ ) यारयो गायः स तारतीयॊहयति । मी.को.२० , .

·१६२ . . अड्गगुणविरोधन्यायेन अड्गगुणविरोधन्यायेन ( जयादिहोमेषु ) आयनीयसाध्येषु कर्मसु अवैगुण्य- । बहुचीहिशापास्य वैदिकै पठ्यमानत्यात् नहुनीहित्वाबगतेः, संभवे वैगुण्यापादकाङ्गत्यागायोगात् अयुत्ता । (पूर्वपक्षे) वपुरुषाङ्गीकारे च मन्तोदात्त वापत्ते ,क्थ त पुरुषाशीरण सु ११४८३ * अङ्गगुणविरोधन्यायेन आह्वनीया- | इति वाच्यम् । सत्यपि बहुचीहिशापके खरे प्रधान- भावे लौकिकेऽप्यनो जयहोमाना कर्तुं शक्य वात् 1 (इद भूतस्यार्थानुग्रहाय तत्पुरुषावधारणात् शब्दधर्मस्य स्वरस्यैर पूर्वपक्षे ) कु ३।४।१३।३२ * अङ्गगुणविरोधन्यायेन अङ्गगुणविरोधन्यायेन 'सुप्तिदुपहरिङ्गनराणा' इत्येव उपकारने आधाने एव ' नर्तुं पृच्छेन नक्षत्र । इत्यनेन । व्यत्ययेन व्याख्यानात् । ३।२।१०।२७ पृ. २७८.७ पर्वण्येर कालराधस्य न्याय्य वात् । (इद पूर्वपक्षे ) भाह समन्वकर्मविधियात् ,पर्वणि अध्ययननिषेधाच्च मनाणा ५/४५.७ अनुनिर्याप्याणा देवसु हविषा अग्न्यर्थतया कर्ममु विकल्प इति पूर्यपक्षो मद । अङ्गगुणविरोधन्यायेन ( चयनार्थतया) पशुपुरोडाशार्थ वासमतात् 'पशुपुरो- मनधर्मपरित्यागेन मन्तप्रयोगस्य न्याय्य गत् , पणि डायमनु निर्वपति' इति कालार्थ एव सयोग ,न तु 'मृध नाध्येय' इत्यस्य स्मातन्येन प्रणाध्ययने सावका- मनु गिर्यपति ' इतियत् अगानिभाय , तेग अजगुण- | शत्येन च , काङ्गत्वेन मन्यविधे श्रोतन्येन निरवा- विरोधन्यायेन पुरोडाराधर्मस्य ग्रह किं न स्यात् इति । शत्वेन च अनुल्यबलत्वात् । सोम १२।। शहानवकाश । सोम १२ . अपच्छेदे। न च • यत्र आधिज्यसरकारयोर्विरोध , तत्र द्विविधस्यापि पुन प्रयोगस्य प्रायश्चित्ततया पूर्वप्रयोगान वात् ' तत्र तद् राम्फारस्य आर्लिज्य प्रति गुण वात् अगगुणविरोध- दद्यात्' इत्यनेन च पूर्वप्रयोगानभूलपुन प्रयोगागरावस. न्यायेन आदिज्यस्यैर अनुग्रह , न सस्काराणाम् । भाट्ट दक्षिणानाधेन प्रधानभूतपूर्वप्रयोगाङ्गदक्षिणाया एव उत्तर १२४१३, . 'येन वर्मणे सेत् तत्र जयान् युटुयान् । प्रयोगवृत्तित्वमापिधानात् अङ्गगुणविरोधन्यायेन अङ्ग न च प्रधानसादेश्यामभवात् अनगन्य, अनगुणविरोध- भूतपयोगासवदचिणापाथेन प्रधानभूतप्रयोगाङ्गदक्षि-न्यायेन तदराभवेऽपि अगत्योपपचे , कृषिदेतो अमि- गाया एव देय समुचितमिति वाच्यम् ( पूर्वपागका )। नयनेन समानदेवासभराच्च । (इद पूर्वपर)। ** ('प्रो वेदा अजायन्त ' 'उच्चैलेचा रियते') ३१४२३० विप्युद्देशस्य प्रग्यात् तदनुसारेण तदा- उपनमस्तस्यापि वेदपदस्य गुणभूतान्यपरार्थवादसो क्यशेष उपप्रमगनोऽपि अनगुणविरोध याय। अन्य पा प्रधानभूतषिप्युद्देशस्थगादिपदे नि सरिधे अगगुण नेय 1 दातुरपि यदि दोष स्यात् , किमुत प्रशिमरीतुर- विरोध यायेन लक्षणातात्पर्यग्राकहत्वात् वेदपदे एव तदेक- पीति । ९ ।।१।३७ ० रिभ्युद्देगापेक्षया भन. देशागादिया शी प्राप्ते । भाद्र ३११ ० दशे गुणविरोधन्यापन अर्धगामग्ये अमिरिते अर्थ अन्धाधानप्रधानयो उमयोरपि चन्द्रादर्श नम्पाय यर ये पादस्य रिभ्युद्देशन वे सी रियुगुणयथाधुन गानु घहमारनियमाणयो अनमधानयो तदरभरे अनगुण रोधेन अथवा गुणययाधामाधो युग । मु पृ विरोधन्यायेन अन्याधाने ए। तदाधस्य युक्त यार । सपर्ष १४. प्रीटीगा गागा ये अनसुगनिरोधन्यायो पुरो १।२।११ • ग चातिदेशे। समार्गस्य (मुन समा!) डागाभूनप्रीपादा उमेर इति पयो प्रोजनम् । फे. मनमोपकारनानातीय विशिष्टस्यैव प्राप्तयात् तदया • সাপান হাম্বমহুয়া মামুন- धाय तुम्गदरायोचोपपत्ति , प्रस्तानाशीसावा य | पानामग्य अनगुगविगेय यापेग टोन्यात् । माह सुस्पदरीकोनाड्गीसरे अनगुगनिरोधन्यापेन प्रधाननुभु २८, मोसंटीना दबावार प्रानरेर मृतवेन मानाशीपन्चानुप्रदेण सुस्वेर शमीमय गादिनिवेदोसते । तच पमध्यगना या प्रमापनि नागिन, फो २।११।१२ १ ८३, • नवमपिन्दरीपुरदे मौयिने आनिसियानि काय गयेन बहुप्रीही प्रकृया पूर्वपद' (० २।१), पी अनारोध गायन धानुग्ने । धरने स्मरणानुमागत् पूर्वपदे प्राधिसरस्य दारोदशतपय ! एव तापायोचियेन विनिमा उमेर गण .

·अङ्गानां समुचितानामेवैको अङ्गानां समुच्चितानामेवैको भावः, तस्मादेतानि सूत्राणि अन्यथा वर्ण्यन्ते । अर्थ- । हेतोः १ तदर्थत्वात् । तदर्था एताः समिदादिचोदनाः , भेदस्तु तत्रायेहादिककर्म्यम्' (६) इत्य- नाकाद्धितत्वात् अफलत्वात् फलासनिधानाच। नेन सूत्रेण सर्वेषामझाना इतरेतरयुजाना कतूपकार- सैषा दर्शपूर्णमासयोः फलं साधयतोः इतिकर्तव्यता । न निर्वृत्तिः फलं कथ्यते । कथभायाकालायामुत्पन्नाया च इतिपर्व-यतामन्तरेण कर्मचोदना अर्थवती भवति । असबन्धः । स कथंभागे यस्मिन्नेव क्षणे प्रयाजान् | तस्मात् सेतिकर्तव्यताकस्य कर्मण प्रयोगश्वोद्यते । गृहाति, तस्मिन अनुयाजादीन्यपि । न च मिनः कथ- उथा सिद्धमेतत् प्रधानप्रयोगवचनेनैव येन भिन्नानि सबध्येरन् । तस्मात् सर्वेषा इतरे- शब्देन अगाना प्रयोगश्चोतवे इति । एव च सति तरयुक्ताना कतूपकार निर्वृत्ति. फलम् । एकशब्दचोदितान्येवाङ्गानि । तर यथा प्रधानाना एक- शब्दभेदानेति चेत् । ७॥ शब्दाभिसयोगात् फलैक्य, एपमानामपति । भाष्यं-- अथ यदुक्तं चोदनाभेदात् अङ्गानामर्थ- टुप 'कर्मार्थत्वात् प्रयोगे ताच्छब्धं स्यात् भेदो न्याय्य इति, तत् परिहर्तव्यम् । परिहत तदेकार्थ- तदर्थत्वात् ' इति प्रत्यनुमापणपरिहारः । स्पेन । न परिहिपते, राणि च प्रवानस्योपकुर्युः, भिन्नानि फर्तृ विधेनानार्थत्वान गुणप्रधानेपु । ९॥ च कार्याणि कुर्युः । तद्यथा फारकाणि कर्ना भाष्यं-- अनार , नैतयुक्तम् । कुतः १ पर्तुः यश्च दीनि सर्माणि तावत् क्रियाया उपकुर्वन्ति, अथ च । प्रधाने विधिः ' दशपूर्णमासाभ्या यजेत' इति , यश्च प्रतिकारक कार्यभेदः । इद तर्हि परिहियते, यदि समि- अङ्गेषु साङ्गाभ्या इति, तयोनानार्थत्यम् । प्रधानविधि: दादिभिर्वा 'अङ्गानां प्रोग उच्यते समितिः पार्थः, अद्गविधिः प्रधानार्थः । तत्र प्रधानानि पतं प्रयोक्तव्यः, तनूनपाद्यनि प्रयोक्त यः इनि, ततः स्यात् प्रति विधातव्यानि, अङ्गानि प्रति अनूद्यानि । न च प्रयोजनाका सा । मा च भान्ती भेदेन स्यात् । न तु विध्यनुवादी युगपत् सभवतः । तम्मात् नैकेन वाक्येन अत्र प्रयोग उच्यते । किं तर्हि रूपमात्रमाख्यायते, एव- प्रधानानि तेषा चेतिकर्तव्यता शक्या विधातुम् । अतो स्वणको याग इह भवतीति । तत् कस्य हेतो. ? न प्रधानचोदनागृहीतानि अगानि । प्रयोगाचनस्य प्रत्ययस्याभावात् । अन्येन च प्रयोगस्योक्त टुप्-- ‘कर्तृविधेर्नानार्थत्वाद् गुणमधानेषु ।' इति यात् । क पुनरेगा प्रयोग उन. १ उत्तरसूरे दर्शयिष्यामः । पुनः पूर्वपक्षः । यद्यपि याग. फल प्रति विधीयेत, न चेदन प्रपोजनाकासा , कुतः प्रयोजन , कुतो भेदः । कर्तव्यता प्रति अनूगेन । नहि सदुचरितः उभयाों टुप्--' शब्दभेदालेति चेत् ' इति प्रत्यनुभएपण. लभ्यते । आवृत्तौ च धाक्पभेदः । अयोध्येत, न याग- मन्य सबन्ध करिवति , कि तर्हि भावनया सर्वेषा कर्मार्थत्वात् प्रयोगे तान्छन्यं स्यात् तदर्थ- सबन्ध इति, तथा सति इतिकर्तव्यता न दर्शपूर्णमासान स्यात् (किंतु फलभावनासरन्धात् परणात् फाइगमेर भाध्यं-- प्रधानाना प्रयोगे उच्यमाने अङ्गानामपि स्यात् ) । तन को दोषः १ सौ आमेयविध्यन्तो न साउन्या स्यात् प्रयोगस्य । नेनैर प्रधानप्रयोगरचनेनैव स्थात्, आग्नेयस्य इति स्तं यता भावान् । शब्देन अशानामपि प्रयोग उच्यते 'दर्शपूर्णमासाभ्या आरम्भस्य शब्दपूर्वयात् । १० ॥ पजेत' इति । कुतः । कमर्पिवात् , क्रियार्थत्यादि भाष्य--- तपाइ नैवदयुक्त , गुफ्तगेतत् । कुत.. त्यर्थः । फलस शिपार्थों दशपूर्णगामी येते दर्शपूर्ण-आरम्भो न्यापारः क्यिा इत्यनान्तरम् (न अर्थान्त- मामाच्या स्वर्ग कुर्यात् इति । रान आगाहा भवति । रम्) । यागेनेह स्वर्गस्य नियोच्यते यजेत -- योगेन कथमिति । सा समिदादिभिश्चोदनाभिर्निवयते समिधो स्वगै पुर्यात्- स्वाय व्याप्रियेत इत्यर्थः । इद नु न यजति' ' तनूनपात यनति' इत्येपमिति । तत् पस्थ ज्ञायते , को सौ व्यापार इति । तसनिधी च आन्यन्या. , इति- सूनम् । त्यान्।८॥ - ·अड्गानां समुच्चितानामेवैको अड्गानां समुचितामामेवको प्रत्येक विधि. श्रूयते, तथापि अगनवालाभात् असो । एक एर फलधानसामर्थोदोधारल्यः उपकारः सकृदेव उदास्ते । भाच्याशस्तु विध्यवगमालदेव पुरुषार्थरूर: { स्वोपायमपेक्षते । अतश्च तया एकयैर आकाक्षपा अपेक्यते । एतामानेव च तन विधेरुपयोगः । तदभावे सलेम्पोतन्यायेन युगपत् सर्वेपामगवाक्याना प्रधानो- धारपर्य एर भाव्यादोऽपि निपतेत् । सत्या च पापेभाया | पत्तियाक्यैकराक्यतामझौत्य समिदाद्यगोपकृतप्रधानेन मनभाननया युगात सरन्धान, तस्याश्च सागनिशिशयाः । इष्टं भारयेत् इत्येवविधविनियोगविधे. एकस्यैव कल्प- युगपत् प्रधानविधिना विधानात् , अङ्गानामपि तत एव । नात् एकराक्योपादानेन सपामहाना कल्पकाराख्ये फ्ले अनुशानसिद्धेः तस्मिनशे अगाविधीनामनुवादकत्र, जन्यमाने साहित्यारमतेः प्रभानवदेच अङ्गानामपि सर्व विशिष्टविधानाच्च समुच्चयः । युक्त तन्त्रत्वम् । रस्तुतस्तु प्रधानाकाक्षासह कृत- सोम- पूर्ववैषम्येण उथानात् संगति । पाथमिसनाराहामानेग तन्मानविषयविनियोग- वि-- पञ्चमादिदशमान्तपसूनात्मकाधिकरणविषय- क्सनोरपती इतराङ्गप्रतीक्षणे प्रमाणामावात् समिद्यागेन कोऽय शोकः । 'कार्यभेदो न वाऽगाना, सोरंचिमादिवद् अल्पकार भावयेत् , तनूनपायागेन अल्पकार भावयेत् भिदा ।, परक्यान् सरेकर द्वारभेदो बहुत्पतः ।। इत्या प्रातिखिर एवं विनियोगविधिः । अत एव भाट्ट~- इदमपि उपोद्धात एव । प्रयाजाद्यदाना वैमृधादी अतिदेयोपपत्तिरपि । इतरया दि मयानादीना अतूपनारायफल प्रति विकल्पेन मारणता, डत समुनयेन प्रत्यङ्गत्वस्य मृधीयप्रत्यजत्वममगाएतया इति चिता । तम प्रधानाना मयेरोपगावपि विनियोगे । शुदस्थैर वैमृधस्य प्रत्यावापत्ते, पथात् अतिदिए- रादित्यागमात् युतो दण्डचयादिवत् समुचपः । प्रयाजावरणेऽपि अनुगुणपानापत्तिः । विनियोगविधि- अनाना । प्रत्येस्मुत्पन्नाना प्रत्यरमेव प्रयोजनाकाला- | भेदे तु वैमृधाशताबोधयतिरेरेगैर प्रयाजादीनामङ्गता- यशेन पिनियोगनिधिसनात् , सत्यपि एसभ्य प्रधानन्य बोधोरपते. अतिदेशस्यनया मृधे अगवैशिटयोधो- एस्मिनेर ताराग्न्ये फ्ले , सपामशाना तन | पपत्ते. युन तदभाने ऋतुबैगुण्यम् । भतश्च विनियोग- साहित्यानमगमात् चिस्पेनै। तृगारीमणिन्यापेन विधिभेदमन्येऽपि प्रयोगविध्यैक्यमादाय एकानसमुच्चय फारणता । न प निरपेशारण गमेऽपि नमाम्नान- उम्पादनीयः । तथाहि, नागविधि सत्यपि विधि- सामान् भूया परणे फाभूमा , तदा गाभाये तु प्ररणे प्रत्येक प्रयोगविधानम् । उपनिविधिनत चरि- एपेनेर ऋतूपकारसिद्धिः ही पागम् । साहित्ययोधमा- तार्यम्य तम्य प्रयोगेऽपि तात्पर्यस्ल्यने गोरगत, प्रो. मारे साकल्यनाया अवास्यात् । अतो मीदिया- गम्य अन्यत सिद्धवार ! अन एव 'समिधो यजति । चित् विल. स । एस न लियानामनाना । इपादौ निषिधन प्रयोगाशे अनुवाद एव । न और एकाम्यागस्य सत्यपि प्रधानमयोगनिपिनेर प्रयोगविधाने उपत्ते. आयातान्तरदाशमानेगापि सिदेः हेर. परिशिरमानप्रयोगारणापत्ते संक्षिपनदेवार भागीयध्ये , तदभावे प्रवर्तनाबोधाभावेन यागस्पैर पिजारियाद्वाना सादियान गमार ननम् । समानरदश्रुन्या भाग्यो तस्स पोजनानाया ये TAIT समिभो यकी' पारि प्रये विविध अनन्यानापरी । अत उत्पतिसमय विधिभरणेऽपि, ৰী मानयोगारपे अज्ञानामधाम न र प्रयोगविधानम् । प्रधानमोगरिधार, अपामयाना उपतिविनियोगशोधि प्रयोगमारिमामात् । अन्नविभीनामाी पायतां पलामिया पारस्पनर प्रीते गुतवं न तवरम् । न ना पोगमाया मारे. पौगंगानगर पानेः शरिर प्रभागमापन 1 भरिव एक विक्ष मान- मनी'येर प्रधानमोगनिपिनेर अनानामप्रिोग- मगर दमरोग पार्मम् । इनि माने, पगुरमा- मिपानम् । भाप ना एसारगाना - मानानां पर मोरनसर कम पनर अनानामपिटदेnिfirs . . .

·अगत्यं . यम् । तथा च पृप्यादी यागायशवप्रभा नारी | पेणेसागतमिति तपस्पैर मानिमपुजल्यावच्छेद- विहितयटितं तत्, पश्वभूतपयाजगोदोदनादीना पुरो-लम् । अतश्च विश्त्यन्यायुतत्यानवच्छेदकातिमध्य- दाशगयनायुपकारक वेन तदभवापत्तेः । अथ अन्यानु- अरस्परिश्त्युपकारस्तावच्छेदकधर्मयत्वान्न पाहता- पमारकापटितं तन् । प्रयाजादीना पुरोटाशाशुपकारक | जाना मिहत्यङ्गत्वानापत्तिः, न या पुरोडाशपारस्य लेऽपि पुरोडासाद्यन्यपशूपकारकवानोत्ताशवधसङ्ग इति । तुपोपचापागन्यानापत्ति., पालत्वस्य पुरोडादाप्रयुत्तत्यक- चेत्, उत्ताना पापानापतेः । अथ अन्याप्रयु-छेदकन्वेन पुरोडाशययस्य च नुपोपयापोपकारस्तावs- त्ययटित तत् । प्रयाजादीना पश्चगपुरोडागायुपकार- च्छेदमन्वेन पुरोडाराप्रयुनताऽनवच्छेदकपुरोडाशीयत्वरूप- फत्वेऽपि तदप्रयुजयानाम्याप्तिः, पुरोडासायन्यपराप्रयुक्त- तुयोपयापोरकारस्ताऽबच्छेदरूपवत्यादिति विभाव्येत ! वाच न पुरोडाशयमवप्रसङ्गः इति चेत् , प्रकृति- वदा भेदनहोमस्य दर्दापूर्णमासाचाऽनापत्तिः । भेदन- प्रयुक्तानामझाना विकृत्यङ्गपानापः। रूपनिमित्तमयुक्त त्यावच्छेदपरिजातीयहोमत्वस्यैव दर्य. ननु यदन्यमानाप्रयुक्तस्ये सति यदुपकारक यत्, पूर्णमासोपारस्ताऽवच्छेदकत्वात् । न च प्रकृतेऽ- चत् वदनम् । यदन्यमानप्रयुक्तत्व च यदप्रयुक्तत्वे सति | न्यप्रयुत्तत्व अन्यनिडोद्देश्यतानिरूपप्रकृतिविषयत्वम् । वत्र यदन्यप्रयुत्तत्य, लयात् । यदप्रयुक्त त्यस्यैव निवेशे अप्र- 1 चोद्देश्यत्वीप्सितत्वरूप , न स्वनुपादेयपञ्चसाधारणम् । योग्यकाल्देशायड्गेषु अन्यासि , अतो विशिष्टाभाव । (अनुपादेयपचनसाधारणमुद्देश्यत्व च, ऋतिरामयायाघटित- सपत्त्ये पदन्यप्रयुक्तत्वरूप विशेष्यम् । ( एव यदन्यप्रयुक्त- समन्धेन प्रकृतभावनाऽन्चितत्वे सति प्रकृतविधिप्रयुक्त्यनि- त्वस्यैर निवेशे विकृत्यन्यप्रतिप्रयुतानामझाना विकृत्यङ्ग पयत्वरूप शेयम् । 'देशः पालो निमित्त च फल सस्कार्य- त्वानापत्ति., अतो पदप्रयुक्त त्वे सति इति विशेषण गोध्यम्) | मेव च । भीमासानिपुणा. माहुरनुपादेयपश्यम् ॥" एव च प्रास्ताङ्गाना विहान्यप्रतिप्रयुक्तत्वेऽपि विठ्ठ-1 इत्यभियुक्त प्रसिद्धया देशादीनाभनुपादेयत्व विवक्षितम् । त्यमयुक्त वामावात् विशेषणाभावप्रयुत्तरिशिष्टाभावसत्त्वेन कर्तुतदेवत्वस्य चोपादेयत्वेनाभिमतस्य विधिपयुक्त्यविप- यदन्यमानाप्रयुत्त त्यम् । अतो नान्याप्तिः, इति चेन्न । पुरो-यत्वेन तनातिन्यातियारणाय तिरामवापाघटिरसमन्धेने- डायस्गलस्य तुषोपचापाङ्गत्वानापत्ते. । 'पुरोडाशक्पालेन । त्याद्य विशेषणम् । यागादावतिष्यामिवारणाय प्रविधि- तुपानुपवपति' इत्यन हि 'कपालेयु पुरोडादा अपयति' । बोधितानुष्ठानाविषयत्वरूप प्रातविधिप्रयुक्त्यविषयवमिति इत्यनेन पुरोधाराप्रयुगत्वेनावगतस्यैर पारस्य नुपोषया-च गोप्यम् । ) तथा च भेदनादिरूपे निमित्ते उपविधो- पाल्वेन विधानात् 'पुरोडारापालस्य न तुपोश्यापप्रयु- देश्यलाभावात् निरुतप्रयुक्तताऽयच्छेदका विजातीय- तत्त्वमित्युत् चतुर्थे (४।१।११।२६ ) । अतस्तुपोप । होमत्वेऽशतमिनि वाच्यम् । तथापीन्द्रियादिप्रयुक्त्त्याव- थापान्यपुरोडाशमानप्रयुक्त्यात् पुरोडाशपालस्य तुपोप- च्छेदवदधित्त्वादिनैव होमोपचारकत्वात् दध्नो होमाग- वापाङ्गत्यानापत्ति, । यदि तु यदन्यप्रयुत्तत्यानवच्छेदक- नापत्ते । होमप्रयुक्तलावच्छेदक्दधिवादिना इन्द्रियोर- यदुपकारकताऽपच्छेदकरूपयद्यत् तत् तदङ्गमित्यनवच्छेद- कारसयन् तदारानापजेथ । किंच विजातीयस्वर्ग. वथा च प्राकृताङ्गाना विकृत्यङ्गयोप- प्रयुक्तत्वापच्छेदादीपूर्णमासयादिनैव पायोपारस पत्ति । तया है। प्राध्यामाना तावदिशायुपारसल | व्यापच्छेदकदमपूर्णमागाहीना पापायानपानापत्ति न प्रतिपयुक्तत्यायच्छेदक्सामेवादिना , समित्त्वादेरमनु- नहि खापयुक्तत्वापच्छेदारीजात्यातिरिक्त पापश्योपचार- गतत्वेन प्रत्येकातिदेशकल्पने गोरखापने. । अपि तु दर्श- | कताऽयच्छेदक पैजात्यमस्ति, तपापे सार्थमनुष्ठितम- पूर्णमारारामध्यान्येन सांपलान्यनुगमय्य दर्शपूर्णमास- | योगेण नित्यस्य प्रसङ्गविदयनापते । अपि च दर्शपूर्ण- संबन्ध्यविहनिमुपकुयादित्येकातिदेशकल्पनया निस्त- मासप्रयुक्त न्यावच्छेदका यमागत्वेनैव गृहमेधीयोरकारक- रूपेणोपमारकत्वम् । प्रतिप्रयुक्तत्व तु तत्तद्वाक्यैस्तत्तद्- वात् आग्यभागयोमुहमे धीयाङ्गत्वानापत्ति । नहि दिए. कवघटित तन्, ·अगर अगत्वं ज भेदौर परपदादुपस्थिते, पथ पर्मसारकभेदरूपस्या- वयम्य दर्शपूर्णमासादौ सारादिति वाच्यम् । स्वा- गिभेदण्य ततः प्रीतिरिति पाध्यम् । रामानगंविरा- यन्छिनोद्देश्यतानिरूपपताऽवच्छेदकारचिननिरूपितो. पेयतया अनिभेदमा तसादुपरिधतिभात् । नहि द्देश्यताकत्यसमधेन स्वर्गवभिनयस्य विषधित- स्वभिमस्योद्देश्यकातिपारस्त्यरूपं लक्षणं सभवति । यात् । दर्शपूर्णमासकरणातौ स्वर्णोद्देश्यावं' खन्वाननुगमेनागभेदेन रक्षणभेदप्रसगात् । अत उत्तभेदे इत्यादिप्रनीत्या हे दर्शपूर्णमासकरणतित्वे स्वगत्वाव. एव परपदतात्पर्यम् । छिनोद्देश्यतानिरुपक्ताऽप्रच्छेदका सिध्यतीति तद्- ननु क्रियाजन्यफरमालियरूपफर्मत्यापन्छिन- वच्छिननिरूपितोद्देश्यतावत्वसन्धेन स्वर्गलवल स्वर्ग, प्रतियोगितारुभेदनिवेशे गौरवात् वर्मयस्याः | यागे तद्भिन्नायमिति रक्षणसमन्वय. । नह्येव खगन्याय- सण्डोपाधिरूपत्वेऽपि च सामान्यतः वमत्वावच्छिन्नप्रति-च्छिनोद्देश्यतानिस्पक्ताऽवच्छेदकत्य नीहिकरणस्कृति- योगिताकभेदाय माजादिवरणकतिर्मदर्शपूर्णमासा- त्वेऽस्ति, येन तदयच्छिननिरूपित्रोद्देश्यताकत्यसमधेन दावपि अभावेन स्वर्णोद्देश्यातिमत्वावच्छिन्नप्रति- स्वर्गववत्त्व यागे सभाव्येत । ब्रीहिवरणमाती स्वर्णोद्देश्य- योगिताकमेदनिशे गौरवालाघवेन वर्गवाच्छिन्न- कन्यमिति प्रतीतेरमावात् । वृत्यनियामरसनन्धस्यान्यन्ता- प्रतियोगिताबभेदस्यैव स्वर्गाणवलक्षणे नियेशोऽस्तु 1 भावप्रतियोगिनाऽनवच्छेदकत्वेऽपि भेदपतियोगिता- उद्देश्यमेदेन एक्षणभेदस्योत्तत्वादिति चेन्न । सवेभ्यो बच्छेदक्ताऽवच्छेदकायस्य सिद्धान्तसिद्धत्वाच्च ज्योतियोमः। इत्यादिवास्योपत्तफ्लना पश्चादीना सिद्धान्तविरोधः। सूत्रमपि ईयभेदपरतयैव व्याख्येय- स्वर्गाङ्गत्यापत्तेः, स्वर्गलामच्छिन भिन्नत्ये सति उनकृति- मिति तत्त्वम् । पारकत्वस्य पवादी सत्यात् । न च सर्वेभ्यो ज्योति- नन् सोमादेरपि स्वर्गायलं स्यात् । टोमः । इति वाक्ये प्रतिपयोजकामनाविश्यत्रस्यो- नवीनमने मत्ययंरक्षणाऽनङ्गीकारेण यागस्येव सोम. द्देश्यताऽवच्छेदकत्वात् पश्चादौ पर्गल्यावच्छिनोद्देश्यताक- स्थापि सोद्देश्यरतिकारकायात् । न च भारतावं कृतिकारकत्वस्यामावान्नोत्तदोप इति वाच्यम् । एत वश्यमाणरीत्या क्रियान्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वित यम् । द्वाक्ये वर्गत्वस्योद्देश्यताऽनवच्छेदकत्वेऽपि । ज्योतिष्टो तन रियाऽन्वितल झारकान्तराघटितसरन्धे प्रतलक्षणे मेन स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्ये तस्योद्देश्यताऽवच्छे- निवेश्यम् । तथा च सोमरणम्य खनिरूपरगागार- दकत्वेन सदवच्छिनोद्देश्यतास्कृतिकारकत्यस्य पश्चादी गान्वसभ धेनैव भावनाऽन्ययात् उसमबन्धेन कियाs. पत्वात् । याश्यभेदेन निभेदे प्रणाभावात् । अत न्वितकर्तृवायन्यतमान्चितत्याभावान्न सोमे गातिप्रराज एवं पश्वर्थमनुष्टीयमानप्रयोगान् सर्गस्याप्युत्पत्तियोंग- इति वाच्यम् । तथात्वे यागकरणत्वादेरपि स्वनिरूपको. सिद्धयधिकरणोक्ता ( ४१३६९) संगच्यते । अतश्चा देश्यकत्वादिरूपकर्मकारऊघटितसबन्धेनैव मारनाऽन्ययेना- राण्टोषिरूपकर्मलस्वीकारे स्वर्गोदेश्यककृतिकर्मराम सभापते । अथोनातिव्याप्तिधारणाय प्रवृत्तनिकरणाद- च्छिन्नप्रतियोगिताकभेदघटितमेव रक्षणमद्गीकार्यम् । घटितमनन्धेन क्यिाऽन्वितन्य प्रकृतवणे निदेश्यम् । पल्लुतस्तु स्वाच्छिनोद्देश्यतानिरूपारतिनिरूपितोद्देश्य- रामियो यजति' इत्यादौ प्रयाजादिकरणवस्यैव अत्यन्तर- सावत्यसरन्धेन खर्गत्वद्भिनव प्रस्तलक्षणे निवेश्यम् । करणीभूतदर्शपूर्णमासादिरूपभाव्यघटितस्पधेनैव भाव- स्वर्गपश्चादेश्च वेन सबन्धेन स्वर्गन्वयत्त्वान्नातिव्याप्तिः । न नाऽन्ययादम्यातिरत. प्रतति । 'दर्शपूर्णमासाभ्या वर्ग- वेषमपि दर्शपूर्णमासादौ स्वर्गाद्यगत्वानापत्ति , 'नीहि- कामो यजेत' इनिवाक्यपटवाख्यातोपात्तातो दर्शपूर्ण- भिर्यजेत' इत्यादिवास्येषु स्वर्गोद्देश्यताकदर्शपूर्णमासा- 1 माग्यो. करणत्वेऽपि ' मुम्धिी यजति । इतिवाक्यपट- अनुकूलतापेय दर्शपूर्णमासयोरुद्देश्यत्वेन स्वावच्छिनो- । कारपालोपालरामिदायन्नम्तो तयोरवारचिशि- द्देश्यतानिस्पकरतिनिरूपितोद्देश्यन्यसर धैन वर्गस्य- शेमों मत्वमेवेति नान्यासि । सोमेन यजेत ।

·अड्गगुणविरोधे च अङ्गगुणविरोधन्यायेन पूर्वपक्षे प्राप्ते, चकारेण तुशब्दस्यानीयेन पूर्पक्ष- | अर्थवादरूपोपक्रमस्या वेदश्रुतिर्याख्येया। सु.पृ.११६७. निरासे सूचयन् सिद्धान्तमाह । अङ्गगुणेन प्रधानगुणस्य * यदि गुणमुख्यन्यतिक्रमः अङ्गप्रधानधर्मविरोधो व्या- विरोवे सति अगम्य प्रधानार्थत्वात् । प्रधानताद्गुण्य- ख्यायते, ततः अङ्गगुणविरोधै च तादात् ' इत्यनेन सिद्धयर्थं हि अङ्ग वियते । तस्मात् पर्वणि सुत्था अप- सह अपौनरुक्त्यं समधारणीयम् । वा. ३।३।२।९ पृ.८१४. वैणि दीक्षा वर्तव्या इति सिद्धान्तः । अङ्गस्य गुणः * सदिद माग्यकारीपमधिकरण(गुणमुख्यव्यतिक्रमाधिकरणं अगगुणः । अद्गगुणशब्दात् प्रधानगुणपद सर्यते । तच ३१३१२१८) अगवेदस्वरस्यापि उच्चैरवस्य प्रधाने श्रुतस्य নিৰীঘণহানুভা হাযাল ? বা ল এখানৱদন গায় সমানীকার নগ্লানি ঘানৰ্ণযুগল্প अगगुणस्य विरोधे सति इयशरयोजना । के. दुस्यात् 'अङ्गगुणनिरोधे च तादात्' इति द्वाददाधि- * अद्गुणविरोधे च इति न्यायेन प्रधानगुणस्य प्रबल- करणेन गतप्रायत्यात् प्रधानविप्याभिवस्य प्रधाने श्रुतस्य स्वम्। सोम. ६१३।२१, अगुणविरोधे च तादर्थ्यात् | अगेषु अनुष्ठानकल्पनस्य गुफ्त्यात् । कु. ३६३२६८. इति न्यायः । अङ्गगुणन्यायः । अङ्गगुणविरोधाधि- 'नर्नु प्रतीक्षेव' इत्यादिना आधानप्रवरणात् तस्यैव पाल: करणन्यायः । इति सर्वमिदमेकमेव । * अशा प्रतिषिभ्यते न समस्य, अप्रतत्वात् । एच च अड्ग- गुणविरोधे च तादात् इद न्यायप्रतिपादक गुणन्यायस्य अविरोधो भवति । सोमाग हि अमयः, सूनम् । अस्य न्यायस्य स्वरूप तु 'धर्मधर्मिविरोधे च तेपामपि अङ्गमाभानं इति तस्यैव कारख्याधो युक्तः । धार्मणो बलवत्तराः' इति । घा. ११३१३१५. 'प्रधान- (पूर्वपक्षे ) रत्न. ५१४४५, * अगगुणन्यायविरो- साद्गुण्यार्थत्वात् अङ्गानुष्ठानस्य प्रधानस्यैव पर्यकाल- धादपि लिङ्गस्य मातिपदिकाच्यतामभ्युपेत्य जातेांच्य- तादि ।' इति च । सु. पृ. १७५, अङ्गामापेक्षयान्वनिरासो न युक्तः । सु. पृ. १४१४. * तिसूणामपि साशादङ्गं बलीयः इति न्यायाधः। मीन्या. ४ अनगुण- एतासा (प्रयोग-विनियोग-उत्पत्तीना ) सामरूपाङ्ग- निरोधे च तादार इणि अत्य| बलवान् । (सो) विषयल्यात नाड्गगुणविरोधन्यायोऽपि नहि प्रधान- या कापर्थेन पुरुषार्थस्याविप्रतिषेध. तन (सर्वे यामानाः) भूते आघाने अस्माभिरुपागुत्व बाध्यते, येन स आप- स्वार्थे करिष्यन्ति । विप्रतिषेधे तु परकीय क्रपथम्। येत । को. ३।३।२।९ पृ. ३२०. * न च अङ्गगुण- मत्व| हि अक्रियमाणे तुरेव न सपद्यते । पुरुषार्थे विरोधन्यायः । उभयो. (वरणक्रियमाणानुवादिमन्त्रयोः) तु हीने पुरुषो विगुणः । भा. १२१४।१४।३९, * अन अनत्याविशेषात् । टुप्. ३।८।१०।२१. गुणविरोधे च तादात् इत्यन अगसाद्गुण्यानुपानस्य * (अस्य न्यायस्य विपयाविषयौ) यानि प्रयोग- प्रधानसाद्गुण्यार्थताया वश्यमाणनात् विशेषण- विधिः उपादेयत्वेनामानि विधत्ते तन्मात्रविषय. अगगुण- विशेषणस्य प्रधानान्वयःसु पृ. ८६७. विरोधन्याया। यानि विध्यन्तरप्रतानि खपसिद्धानि या - अङ्गगुणविरोधे च तादान इत्यधिकरणे मुख्य- अङ्गत्वेन परिगृह्णाति प्रमोगविधिः, तानि तु स्वरूपत एष स्थापि दीक्षणीपावालस्य पणो यस्मादिवास्यपारास्य अधिकारिविशेषणता प्रतिपद्यन्ते, न तु तम अनगुण. एकदीक्षापक्षे प्रधानमुत्याकालेन पणा बाधो वश्यते । विरोधन्यायः । नापि सर्वशत्यधिरणन्यायः (३२) कु. ३१३।२।२, ७ अङ्गगुगविरोधे च तादात् इत्य अन्यभा नियंगधिकरणे (सर) अद्रानुसारेण प्रधा- मेन अगत्यात् पत्य तोपो युक्तो न प्रयानस्यावा. | नवाक्यसयोनाश्रयण असंगत स्यात् । कु. ३।४।१३।३२. सवार२२२३. . अनगुगविरोधे च तादात् इत्यनेन अङ्गगुणविरोधन्यायेन अङ्गसुश्येय माकृतजातिया- न्यायेन विशेषाभावे विध्युद्देशार्थादविरोधे रिभ्युद्दे- धस्य युतत्वात् । सु. पृ. ६३५. अनगुगनिरोधन्यायेन शत्य अर्थवाद प्रति प्राधान्यात् अतीयत्त्वारगतेः विध्यु- अर्भवादस्य अरामअसल न्याय्यम् । घा. १९३०. शल्पोपसंहारस्थगादिश्रुविनलीयत्वात् तदनुरोथैन, अनगुगविरोधल्यायन आहवनीय यागराधा तु मी.को." 0 ·अङ्गत्व अङ्गत्वं - तिदेशेन सनिपापयति । विधेयमापना तु ततः प्रागेव । जनपनियाविषयनिवर्तनापं नपर्थत्यम् । निर्वनात्य- स्वाशान् गृहानि । तम्यां वेलायामुपदेशेनातिदेशेन ! निवेशादऋतपदनादिशानादो नातियाप्तिः । यदि प्रवृत्त्य- या अर्थवादस्यासनिधानात् तदुपातमनिहितफलामायात् | भाव., तदा तस्मिन्नुत्तरियाप्रतिपोगिक्त्वम् । न न वर्गमेय गृहातीति न स्वर्गन्यायाध.'। (४१३१५) 'नातिराने पोडशिन गृहाति' इत्यादिविध्युत्तरनिषेधे इति । यदा तु योग्यताशानं विनाऽपि अयोग्यता- निषेध्यस्य नुवैगुण्याजनस्वादव्याप्तिः, अतुवैगुण्यातु- निश्चयामायमात्रेण शाब्दबोधस्य आनुभाकियात् 'एक्त्र साद्गुश्यान्यतरजनरत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च द्वय' इति रीत्या युगपदेव भावनाविशेषणानामन्यय., प्रवृत्यभावनिपेपपो प्रथाजक्रियाऽमावादायतिच्याप्तिः, समानाभिधानादिरूपप्रत्यासत्यनुग्रहेण या प्रथम प्रवर्तना- | उक्यिाप्रतियोगिरने सति वैदिषनिवर्तनाविषय वस्य दीनामेव तयान्वयसत इतरवारकान्यपः, भायभूतार्यभाव विवक्षितत्वात् । एवं 'न क्लज भक्षयेत्' इत्यादौ पुरुष नाया कारकान्धयात् पूर्व भाव्यविरोपाकासाक्टपितत्वेन | निष्ठात्यायजनकरियाविषया , उत्तरियाप्रतियोगिता प्रार्तनायाः विस्पष्टमितितम्यताऽऽहाऽनुत्थानात् वा पुरुषार्थत्यम् । अत एव गौगमुख्यसाधारण्येनाङ्गत्वं नार्थवादातिदेशः, इति न विश्वगिति आर्यवादिकपल- तृतीयाध्यायार्थ इति न कर्नधिारणादौ अपायासगतिरिति कल्पनाऽऽपत्तिरित्युच्येत । तदा पूर्वोत्त निर्वचनानुपपत्तेः, ध्येयम् । एव ‘पर च पुरुषार्थत्वात् ' ( ३।११३१५) लापपाच प्रवर्तनारूपविधिविषयायमेव विहितन्यम् । अस्ति इत्सवोत्त पुरुषार्थत्व भारमेव । च विशिष्ठमावनाया प्रवर्तनाविषयन्यात् तविशेषणेपपि । एवमेव च यागादेभांपना प्रति प्रातिपदिकार्यस्थ प्रपतनाविषयत्वमिति रोध्यम् । च कारक प्रति, लिङ्गमख्यादेश्च प्रातिपदिकार्थ पनि, नानृतं यदेत्' इत्यादिनिषेधेषु वरण गदेश्च भावना प्रति , ता प्रयेव च दाब्दभावनादेः तथा हि , निवर्तनारूपे अगवन्यमहारो गौणे विशेषणत्यमाप्रविवक्षया द्राव्य । प्रवृत्यमाररूपे वा निषेधे नोत्तरक्षण ममरति, कृतिमा उक्त विधागत्योक्त्यैर चागत्यपटवीभूतोद्देश्यताशालि. रक्त्यामायात् । निवर्तना हि स्वपयोम्याभानप्रतियोगिल-रूपमजित्वमर्थसिद्धम् । अत: सूधरता न पृथगुपन्य- सरन्धेन आख्यातार्यतावेवान्वेति, एव प्रत्यमानोऽपि स्तम् । न वा तृतीयाध्यायार्थः । अत्र चाजरपरकीभूत- प्रतियोगित्वसमधन, इति न तयोतविध कृतिकारक्यम् । कारस्यनिविष्टपर्तृवाद्यन्यनमनिरूपितत्यमनियम् । अस्ति एवं खनिष्ठप्रसरतानिरूपितविशेष्यताऽअच्छेदक्ताऽयच्छे-च खादी यागादिवृत्तिवरणत्वादिनिरूपा गम् । दक्त्वसन्धेन प्रवर्तनाविशिष्टत्वरूप प्रातनाविषयवरूप या अतम्नस्य यागाधगिरमिति न भ्रमिनय, तथाले विहितत्य तयोर्न सभवति । निषेधेषु निवर्तनाया एसोन- | स्वर्गादिवृत्तिर्मवादिनिम्पान्वेन भावनाया. स्वर्गानि- रानन्धेन अर्थमावनायामेयान्वयात् । यदि न्नमरन्धेन । चापत्ते , उनापेक्षया वस्य गुरुत्याय । अत एप अङ्ग- प्रवर्तनानियतंनाऽन्यतरविशिष्टत्व तदन्यतरविपयत्यमेव वा यीभूतभेदप्रतियोगि उमशिनम् । स्वर्गादिस्पर्म- विहितत्पनियुच्येत, वत. 'न क्लज्ज भथयेन्' इत्यादौ । कारतादिभेदम्य पूर्व निषेशिवन्याय स्वर्गादौ रशणमम- मक्षगादीना करवायत्वापत्ति , निवर्तनारूपे निषेधे वय इत्यपि न, तादात्म्यमन्धापरिजनप्रतियोगिता- तस्याप्पभावाया नहि स्वनिपगारतानिमितनिरोप्यता- करमभेदरनिरोन गुरु गन् , पत्यायन्यनमस्क- चन्छेदयताऽपच्छेदकत्व वाससिन् सभागव। न च निगे- भेमीयोगितामादागतिव्याप्त्यापधेवि संक्षेप । धानामलमलम् । तथावे कश्रधिकरणादौ (३४) देना इन चार प्राचीनोक्तपणेद्देशप्रयाप्यन्त्रमेय त्वर्थत्वादिनिरूपण नापतोरेति चेत् । सत्यम् । तेषा परिपन्योन्म् । यस्तुतस्तु तपगन्, यनिष्टोदेवाला- वयाहारस्य गोगत्वात् । अत एव 'मान्त वदेत् । नितीधैयताशति यत्, तत् तमम् । सर्वेषामेरा. इत्यादी निषेधो यद निवर्तना, चाई तदा प्रतुरैगुचना भुनेगरि विधिमि समपरानोदेदोन अथैवमपि মরগান্যা, ·अङ्गत्वं अनिर्णयः -- . ग्यातिः । अपि च भवन्मते तृतीयादेरजवप्रमाणत्वाना- 1 कपास्योद्देश्सस्नेऽपि ईप्सितन्वाख्योद्देदयत्वाभावाय न पत्तिः । अगस्वयटनीभूतररणल्यादिवरोधकत्वेन हि तृतीयागस्य निमित्तागर्य, सणे तादृश्याः एबोदेश्यनाया मादेरगारप्रमाणत्यमित्युक्तम् । भरदुत्त ल्शशरय तु तद- विवक्षितत्वात् । उद्देश्यतापदेनैर च कर्मशारक्लभात घटितत्वातदनापत्ति अन्ये तु परांद्देशमहत्तत्वं शेषतम्। कारस्पद तदतिरिक्तम् । वृष्यादेरपि यागाति- प्रवृत्तिरिति चेतनाचेतनकर्तृकव्यापारमानमभिधीयते । कारकयात् अङ्गत्वप्रसत्ती विधेयत्वान्तम् । यया चास्य अस्ति च सर्यकारणाना सवव्यापारे कर्तृत्वम् । सभवति न धाप्य याप्त्यतिव्याप्ती तथा कौस्तुभे विस्तर. । एव चौद्देश्यताऽऽस्मिक विषयता, ततापि प्रयोजनाना पापाय च यदं न लवण यथा यागादारनादिक प्रति, तन्त्र माष्टानि ज्वलन्ति । भान्याप जल प्रसाति' इति । भात्तोऽङ्गत्वच्यरहारः शास्त्रे । पद्यपि च नेशमगाव भ्यपहारात् । व्याहारे चाचेतनशब्दाऽभिधाव्यापारे । श्रुत्यादिप्रमाणफ, कारकापमानाभिधायित्वात् तृतीयादेः, पतीनामुद्देश्यत्व इति भयदेव, प्रतिक्र्तृकव्यापारे च । तथापि यत्पदार्थः सर्गादिपदात् , तदुद्देश्यकत्व ससा- माञ्चोद्देश्यकाय इति कपिलः । ततश्च यदुद्देशेन । दिना , वृतिराख्यातात् , कारकत्व तृतीयादेः, विध्यन्य- यत् व्याप्रियते, तत्तदङ्गमित्याहुः । तदपि ध यागाद्यु- यित्व विधिपदसमभिव्याहारात् । विधिहि विशिष्टभावना द्देश्यकन्यापारकर्तरि शूद्रादायपि यागायङ्गत्वापते., विदधदात् विशेषणान्यपि विधत्ते, इति सपामुद्देश्य- विहिवन्यनिवेशेऽपि च तस्यापि स्वरूपतसास्तरकर्मणि त्वेन विधेयत्वेन या विध्यत्यय. १ अत एवं अगत्व. विहित पादुत्तदोषतादास्थ्यात् । यदुद्देश्यस्थ्यापारपर्तृ: । घटीभूतपदार्थान्तरणा प्रमाणान्तरेण प्रसिद्वायपि तद्- वेन यद्विहित तनङ्गमित्युत्तौ च , दयादिषु रस्तुतो पटककारमन्यस्य श्रुत्यादिगम्यत्वात् तेपामङ्गत्वमामाण्य- होमायुद्देश्याच्यापारमतवेऽपि तत्वेन पिहितत्वाभावा व्यवहार । भाट्ट ३६९२२. दयारोरुपेक्षितम् । विधिप्रयोन्यप्रमाविषययदुद्देश्यक • अङ्गधर्म. प्रधानधर्मेण वायते । प्रासपाधोऽय । व्यापारकर्तृत्व पन, तत्र सदनत्यमित्युतो तु न कोऽपि यथा दक्षिणीयाया पर्यकारत्व मुत्यापर्वकाल वेन । वाल. दोषः । प्रतीयते हि दम्यादाना करणयादिना विधानेऽपि १३२. . अद्धा. प्रधानानि न समामन्ति। पा. यागायुद्देश्यकन्यापारपत्यम् । पर स्पस्मदुराहणा- ३।३।२।९ प ८५१, ५ अङ्गाधर्मप्रधानधर्मयोस्रोिधे क्षया गुरुवातदुपेक्षेति ध्येयम् । इद च परार्थत्वममन्य- प्रधानधर्मस्वानुग्रह. । अगुणविरोधन्यायस्य स्वरूप- स्वरूप, नादस्य रक्षणम् । मुरारिः १. ११४८-११५४ मिदम् । मा १२।२।९/२. . 'अगाधर्मानुष्ठानस्य • यदेव हि अगवल्यम तदेव शेषपददशक्यता- प्रधानसाद्गुण्यार्यत्वात् प्रधानद्वारधर्मानुरोधेन बरूपनि- ऽबच्छेदक, नान्यत् । वाजत्वं नाम पारार्प, तब धनधर्म मतिनमो न्याम,' इति गुणगुरुपयनियमाधि- यदुद्देशप्रवृत्ततिकारक्वेन विहित यत् , सत्य तदन करणन्यायम्य स्वरूपम् । सुपृ ११०० त्वम् । स्वर्णोद्देदाप्रवृत्तपुरुपती यागानुनया यागस्य अङ्गनिर्णय. अनसस्पसमन्धप्रमाण सप्रा. कारग्वेन विध्यन्ययात् यागे रक्षणसमन्थय । प्रधानो-रवन् । यदुत्त वाति मम्यक् तत् सोपेश करते १॥' देवप्रयापुरुपरती भाजायनुत्राया प्रयाजादे कारक- यदायाप यथाविध च , यश्च तम्य प्रधानेन परयो खेन विध्यन्ययात् प्रपालादारपि स. । त्यगुणस्तृगार- यया च, यम तत्र प्रमाण यथा च तपमाग भरति, वत् देशादौ च यागायुद्देश्यक्यागानुयूरती करणवान् स यथारार्तिस्मनुमधास्याम । वाधिरणवादिवारस वेन विधेयत्वात् सागानन्या- वत्र बाटोभयापंचात् पाडगानि प्रवचने । विधाव. । पठीसले च समन्वसामान्यामिधानेप्रति फार. अर्थानि चतुदर्श म्युनिट्रम्पगुपिया ॥ २ 11 मा. कन्वे एव पर्यवसानान्नाव्यासिका निमित्तस्य च विशन्याय- पाय विधार्म, दयार्थमरि तमतम् । सावि गरें। नोऽपि कारकत्याभावात् नाङ्गापचि निमित्तस्यानुष्ठाप- | नियनामिप्यते ॥ ३ ॥ विविधमट्गजा रामET- .

·अङ्ग अङ्गानं -- कारकाङ्गत्वम् । यजेतेत्याख्याताभिहितसख्याया भावनाऽ. विनियोगकृतमेचाङ्गत्वं, न प्रयुक्तिकृतम् । वृहती. पू. ३. इत्व समानाभिधानश्रुतेः, एकपदश्रुत्या च यागाङ्गलम्। न खरूपे कार्ये च उपयोगिनः अङ्गत्वमवसीयते । सु. घ. चापूर्तायास्तस्याः कथं यागासमिति वाच्यम् । कर्तृ- १०५०.४ अगत्यनिरुक्तिः। 'नमामि तुलजा स्वीपकुलजा- परिच्छेदद्वारा सदुपपत्तेः । मीन्या. पृ. १२६-१३२. अधिदेवतास् । सर्वामीष्टफल्याफ्यै प्रमादिभिरभिष्टुताम् ॥ * अङ्गत्वं शेषत्वम् । तच पाराय॑म् । के चित् रिल, मुरारिससेवनशुद्धबुद्धिः कुमारिलपोक्तमतानुसारी । मुरा- येन विना यन्न भवति बीजादिना इव अरादिः, सरिङ्गत्वनिरुक्तिमेता करोति सद्यक्तिगणैरुपेताम् ॥' तत्रा- बीजादिः तस्याङ्कुरादेः शेष इत्याहुः । तदयुक्तम् । गत्व न तावजातिः, तत्साधकाभावात् , क्रियात्वादिजात्या रूपरसादीना आमपादीना च मिय: अविनाभावेन शेष- साकाच , जासादिसाधारणागत्वस्य जातिवायोगाच , सापत्तेः । प्रमोन्यत्वं शेष इत्येतदपि पुरोडाराकपाल-नीहिभिर्यजेत' इत्यादौ प्रीहिपवान्यजात्यादेरेव द्रम्प- दिपु अप्रयोज्येष्वपि शेषावसभवात् अव्यापकम् । अन्ये परिच्छेदद्वारा भागाङ्गावस्य सिद्धान्तसिनावात् अङ्गवस्य तु यत् यस्मादधिकं विधीयते , स तस्त्र दोष इत्याहुः । सनिरूपकत्येन जानित्यायोगाच { सकलाङ्गसाधारणानु- सदतिमन्दम् । अङ्गप्रधानाना परस्पराधिक्यात् । अन्ये गतापारमतीतेरभावादेव नापण्डोपाधित्वम् । अतः ‘शेषः विधन्तविहितत्व शेषत्वमाहुः, तदपि विध्यादिविहिताना- परार्थत्वात्' इति सूत्रेण परार्थत्वमेयाङ्गल्य जैमिनिराह । मपि शाखाछेदनादीना अङ्गत्वदर्शनात् अयुक्तम् । न च सूने शेषत्यापरपर्यायाङ्गये साध्ये परार्थवस्य तस्मादुपकारकत्वमेव शेषाव इत्यन्ये । तदप्ययुक्तम् । पञ्चम्या हेतुन्वोक्तेः, हेतोश्च साध्यामिन्नत्वात् कथमङ्गत्वस्य प्रधानान्यपि अङ्गानामनुशनोपयोगं कुर्वन्ति शेषत्व परार्थवरूपत्वमिति वाच्यम् । तन शेषपदाच्यावस्य गच्छेयुः । तस्मात् पारार्यमेवैक युज्यते शेषलक्षणम् । माध्यामात् । अत एव शेषपदयाच्यवानुमाने , इतरभेद- परोद्देशप्रवृत्तिश्च पारायंम मिवीयते ।।' शा. ३३२१२, साध्यकानुमाने इर पक्षताऽवच्छेदकमेतदेव । अस्मन्मते परोद्देदात्तपुमप यापारगोचरस्य पाराध्यम् । तथा च | साध्याद-यावृत्तिलरूपसाध्यमामानाधिकरण्याघटित यासि- प्रधानस्य अहोदेश्यरुमवृत्त्यगोचरस्यात् नातिप्रसङ्गः । ज्ञानस्यैवानुमितिहेतुतपा पनवाऽवच्छेदकहेन्योरैक्येऽपि कर्तुरपि यागायुदेशप्रवृत्तसनीमावादिव्यापारविषयत्वात् । सिद्धराधिनायभवात् , प्रतानुमानस्य व्यतिरेक्यनुमान- नाध्याप्तिः । तथा कालस्य प्रतीक्षण यापारविषयत्वात् , स्वेन साध्याभावव्यापीभूताभाषप्रतियोगित्वरूपन्यतिरेक- देशस्य प्राप्यनुकूल गापारविषयत्वात् ना यातिः । यद्वा न्यातिशामस्यानुमितिहेतुत्वेन तदभावाच देशकालयोः व्यापारान्तराभावेऽपि प्रधाननियाया. उना- व्यापकसामानाधिारण्यरूपम्यातिशानेस्य अनुमितिशेतुपेन नुरानात् तमेव व्यापारमादाय लक्षणगमनम् । फलस्यापि पक्षताऽवच्छेदकोल्वोरक्ये न सिद्धसाधन, पक्षताइ- पुरुषेण खोपभोग्यतमा उत्पाद्यत्वात् तस्यापि पुरुषशेष- यच्छेदकरूपहेतौ साध्यमामानाधिकरण्यग्रहवाले तुल्य- चोपपत्तिः । सोम. अगल शेषत्वम् । 'दोपः परा- वित्तिवेद्यतया साध्ये पक्षताऽवच्छेदका विवरणवृत्तित्य. थत्वात् ' २०१२ । द्रव्यगुणसरकारेषु (शेषत्व इति ) | मानेऽपि पक्षताऽप्रच्छेदकावच्छिनविशेष्यताकसाध्याता- भादरिः । ३ । भाग्यपि (शेपः इति ) निर्णयाभागात् । अत एव पृथियीत्वादेरी पियादि- जैमिनिः पयर्मयात् । ४ । पल व (शेषः ) पुरुषार्थ- स्वगतमुक्त तार्किरैरित्यन्यदेतन् । शेषपदशस्यता- स्वात् । ५ । पुरुषश (शेषः) कमर्थित्वात् ।। ऽवच्छेदकमप्येतदेव , अन्यानिशः । भत तेषा (द्वयादिपुरुपान्ताना) अर्थेन (प्रयोजनेन) शेपारस्य पश्यमाणरीत्या नानात्वेन तत्पद नानार्थक मबन्धः । ७ । जैमिनिस्थाम्येतानि । • पायर्यमेव हि बोध्यम् । अङ्गवमुच्यते । परयो पत्तो कार्ये पा यत् अनुप्रदाय अथ किं नाम परार्थत्वम् ? न तामा परोसार- चर्तते , यत् परापमित्युन्यते । तदेर चाङ्गम् । तस्मात् क्यम् । सद्धि यद्यदुपकारक तत्तमिति विशिष्य निर्या- । वस्तुतो एप - ·अङ्गत्वं अनत्वं त्यन्तरेऽतिदेशप्रापितानाना प्रकृतिसन्धिरवेन विकृत्युप- प्रकारतया निरूपकापनिवेशे गौरवात् ( निरूपकत्वस्य फारकत्ववदिहाऽऽज्यभागयोर्दर्शपूर्णमाससमन्धित्वेन गृह-प्रकारतया प्रवेशे प्रकारताऽवच्छेदकसक्यस्यापि मनेशनीय- मेधीयोपकारकत्व , येनान्यप्रयुक्त्यानवच्छेदकदर्शपूर्णमास- तया गौरवम् । सबन्धविधया प्रवेशे तु सबन्धन्य मान्धा- सरन्ध्यङ्गत्वरूपगृह्मधीयोपकारक्ताऽपच्छेदकरूपयचात्तरानपेञ्चगात् राघवम् ) निरूपकत्यसबन्धेनोत्तोद्दे- आध्यभागयोग्हमेधीयाइत्व भवेत् , 'आज्यभागौ यजति'। श्यताविशिष्टकृतिकारकत्येन विहितत्वमित्येव सबन्धविधया इति गृहमेधीयप्रकरणथप्रत्यभरचनेन आज्यभागवेनै तन्निवेदाः । तत्प्रयोजनं तु स्वाश्रयप्रयोजात्वसन्धेन, वाऽऽयमागविधानात् । वस्तुतो दर्शपूर्णमाससबन्ध्यङ्ग- अन्तत एवज्ञानविषयत्वादिसमन्वेन च स्वर्गनिष्ठोद्देश्यता- स्वमपि विकृत्यन्तरप्रयुक्तत्वावच्छेदक भवत्येनेति सत्यपि | विशिष्टप्रयाजाद्यनुकूलकृतिकारकत्यस्य प्रयाजादौ सत्त्वाद- तस्य गृहनेधीयोपकारकताऽवच्छेदकत्ये नाऽऽन्यमागयो. तिन्याप्तिमारणम् । अन शुद्धकृतिकारकत्व-उद्देश्यरावि- स्तदङ्गत्यनिर्वाहः । अत एव प्राकृताङ्गाना विक्रत्यङ्गत्वा-शिष्टकृतिकारकत्व ~ निठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वाना नापत्तिरपि पूर्वोत्ता तदवस्थैव, तत्तद्रिकृतिमेदेन लक्षण प्रयाजादौ स्वर्गाद्यनङ्गप्रधाने च सत्त्वादतिव्यासिरतो विशि- भेदादेकविक्रयुपकारताऽवच्छेदकदर्शपूर्णमाससबन्ध्यङ्गत्वा- टमुपाचम् । उद्देश्यतात्वेनोद्देश्यताऽनुपादाने तु निरूपकत्य- देरपि विकृत्यन्तरप्रयुतत्वापच्छेदकल्लात् । सबधेन सनिष्प्रयोज्यताविशिष्टपयाजाद्यनुकूलरतिकार- नापि परोदेश्यक विविषयत्व परार्थत्व नृत्यदिपये क्त्व प्रयाजादीनामतस्तदुपादानम् । कृतीति स्वरूपकथ- कालादाप याप्ते । अत एव नोक्ता तिसमवायित्वमपि, कर्तरि ग, तनिवेशे प्रयोजनाभावात् । न च 'स्वर्गाद्देश्यको लक्षणारात्वेऽपि प्रानादार यास । अथ गमवायमाध्यत्व याग, इत्यादिप्रतीन्या स्वर्गनिष्ठोद्देश्यतानिरूपफ पस्य कालिवान्यनमसरन्धेन साशतिमत्वम् । प्रथाजादी दर्शपूर्णमासादायपि सत्यात् , तत्कारक्त्यस्य च तजनक- साध्यन्यसबन्धेन ताइयकृतिमयसवानोनाम्याति । इति द्रव्यादावपि सत्त्यात् , तनातिव्यासिवारणमेव त प्रयोजनमिति चेन्न । जात्यादिरूपानेऽन्यतमसमन्धेनाप्युक्तकृतेरमावाद वास्यम् । असन्मते कारकत्वस्य भावना निरूपितत्वेन च्याते । येन केनापि सबन्धेनोक्तवृतिसबन्धित्वोत्तो धापर्थयागाटानिरूपितत्वात् । वर्गनिहत्य च देशिका. निमित्तादावतिव्याप्तिरिति दुर्वच परार्थत्वमिति चेत् । लिकविशेषणत्यातिरिक्त स्वरूपसन्भन्धेन , इतरथा कारिक- अन ब्रूमः । निरूपक परानन्धेन यनिष्ठोद्देश्यतावि- सबन्धेन प्रयाजादिवरणकरत्युद्देश्यताया अपि स्वर्गवृत्ति- शिष्टकृति सरकत्वेन विहित यत्, तब तदङ्गलम् । यथा | स्वेनातिव्यातिप्रसवात् । वस्तुत वर्गनिष्ठत्य विषयत्वीय- दर्शपूर्णमाराभ्यामित्यन स्वर्गनिष्ठोद्देश्यता विशिष्टकृतिकार- स्वरूपसरत्धेन । इत्य चोद्देश्यतास्पेनोद्देश्यत्वानुपादाने- कल्प दर्शपूर्णमासयो । अतस्तयोस्तदङ्गत्वम् । एव पि न तिः, प्रयाजादिकरणकतिप्रयोज्यताया विषय ' समिधो यजति' इत्यादियाक्येपूपसितदर्शपूर्णमासयोरे. त्वीयस्वरूपसरन्धेन स्वर्गनिष्ठ याभावात् । निमित्तादावति- वोद्देश्यत्वेनान्वयात् दर्शपूर्णमासोद्देश्यताविशिष्ट विकार. व्यातिवारणाय सन्धित्व विहाय पारक्त्यनिवेशः । का प्रयाजादीनामनस्तेषा तदङ्गत्वम् । एव द्रव्यगुणजात्या- निमित्तस्य वश्यमाणरीत्या अकारान्याददोषः। दीना करणवेन , कश्च कर्तृत्वेन , कालदेरधिकरणत्वे- अत निमित्तवार्थसप्तम्या उपपदवि- नान्ययान्न क्वाप्ययाति । अत्र यत्वतत्वादेरननुगमात् । मत्तित्यमुत्त । प्यादापतिच्यातिनारणाय स्वर्गनिठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारक्वेन विहितत्व स्वाङ्ग- पिहितेति । न चोप्रतिकारपत्यम्स स्वर्गेऽपि सत्तात् त्वमित्येवरीत्या उद्देश्यताऽवच्छेदकभेदेन लक्षणभेदो तस्य स्वाङ्गपापचिरिति पाच्यम् । पर्मपारकभिन्न- बोप. न मल्यापच्छेदाभेदेन, तस्य लक्षणे अप्रथे. पारसत्तस्यैत्र निवेशात् । एतदर्थमेव शात् । अत एव स्वर्गासार साधारणमेस्मान , न नु। सूत्रे भिन्नार्थक परपदम् न प सूने ' देवदत्तोऽयं आग्नेयत्वामीपोमीयवादिभेदेन रसगमेदः इति ध्येयम् । } परोपकारः' इत्यादिग्दौसनिकसमतियोगिरवलमात् . . एवं तमतम ·অমখানাবা अगवत् सार्यते। वि-वेद्यादिमुख्यकाले स्यात् स्वकाले थे, तराग- ३ र्थस्य प्रयाजादेः । आतिदेशिन औपदेशिाम्य यथा चत् । मुख्यकाले, न पूर्वद्युरित्यायुक्तेः स्वकालगः ।।' 'एकविंशतिमनुव्यात् प्रतिशकामरय' इति काम्ये अनु. भाट्ट- अङ्गानां प्रधानाना च एक्पयोगविधिपरि- १ वचनान्तरे नित्यानुवचन प्रकृतिके अतिदिष्टामिः सामिथे- गृहीताना एयदेशरारमर्नुकलं इत्युक्तम् । क चिद् वचने नीभिः मानसामिधेनीकार्यस्य अमिसमिन्धनस्य मागतः सति अन्यकालदेशर्तृकत्वमपि । यथा पूर्वारमावास्यायां । सिद्धेः तामा बाधः । थाल. पृ १३३. ५ अङ्गभावनाः पेनि करोति' 'अप्मु अभियेन चरन्ति । वडवा वाङ्गपरिपूर्णाः पामभानाया सध्यन्ते, न उदधीन- दक्षिणा' इति । अब न पारामन्यावं द्रेधा । क चित् | चेन तासा पधर्मनिवतिः । पा. ३१११११।२१ पृ.७३२. महाप्रयोगान्त पातेऽपि प्रचारविप्रकर्षमात्रेण, छ चित् अङ्गभूत चोदन गृह्यते । भा. शा१७ , प्रयोगभिविनय, यथाप्रमाणान्तरम् । आन्यजसोता- 1 - अङ्गभूतस्य च प्रधानारग्भेणेर सिद्धिरित्युतम्।१०।११ मपादौ च दक्षिणाभेदात् कर्तृ दो वक्ष्यते ( १९४४११॥ ४१७, ० अद्भूयस्त्वे फाभूयरल्यम् । ११३१।३।१५, १-३) । दच सिद्धमेन मुहद् भूत्वा उत्तरविवक्षार्थ | . अगभेदः पभेदार, पर्तृभेदश्य दक्षिणाभेदात् । ११।४।१।२, अदभेदः पारभेदात् । तथा पोर्ण- मण्डन-'पापादने देशालगदिमेदः ।। मामागन्यङ्गानि पालभेदानु न दस्योगयुर्यन्ति । शंकर- अनागिनो; पालभेदः।' १२. X अद्यामानां एकदेशकालपतृ पत्यन्यायः । • अद्यत नूनामानुपूर्व्यम् । ५।३।१२।१२।। (१२।१।१६।३२ ) यदा दि अश्वपतिमध्यतः यमगः इनिरूपाः पाल्पा: मोमरूपा ये अनम, रोपामनु- पारणीटि: मेयरधारिन, बदा अनप्रधानाना० छाने आनुपये अनुपूर आगमः पाटागारेण भवि- न्यापात् यः एव प्रतो. पता, तेना मा पन्या 1 मही} येदेषु येन प्रमेण पाम्या: उपाय: पठिताः, य५ प्रोः का, म अचम्प दाता । नम्पाटदिग्ध लेनेर पमेण ते अनुपातम्याः । अनगन् मानी अजाना दारिया मपित यम् । था. ०१॥३१५ १६५. अनमो यगा पाटमेणे भात तद्वत् नागिन • अनघानानां मरोग, अभिन:TTAR अमरदा पष्टपता पति पूर्वः पता न विधानमा प्रधानेनोरिपरन् ' (२रा) न घाऽसंपन्धान । २२॥ परिभा.१११३८३२, अगप्रधानार्थ अभिमनन पक्ष मूग मा पागदेन निरय मिसनमा । प्रधानायमेर । ३८, अमरनाप करें - न पाटयमा अनुशार, अगमन्धान मेपा परमार गांश, फेरिः येदिधन भ, म र प्रधाना - प्रपामा । महिलानि मा परम्पला. सयोः । ३।७।१।१-", • पाना होने की सम्मान तत्र परम. FATE | ftr पाप- येति 185,... अहमदगरण ; पोहा तया, औरदेधितांगेन भौगोरिपर मानेर गम् 1 tija. भाग की नैमिचिन नियम पदामि नमना रन, मापन अभिशासन प्रदा समापन निसर सम्म मात्र मार नाना वस शेय, ! नियमिनार , TI Fन मी गार गरे आनदपी चन् । ३ ॥ र ओलिफेत्र अविर दान पुर IN Train मादिना Amir प्रार: न मन अपमा, #marity अविना-अhini काम्यम्मा ४॥

·यथा अङ्गत्वं १६९ अगत्वं इत्यादौ यागकरणत्यस्योद्देश्यस्वर्गादिघटितसमन्धन भावना- शिवप्रमाणत्वेऽपि नाङ्गत्यप्रमाणावमिति निरस्तम् । ऽन्वयेऽपि प्रकृतकृतिकरणयागाद्यघटितसबन्धेनैव क्रियाड- अङ्गत्वेऽप्युद्देश्यताया निविष्टत्वेन तदेकदेशमोधकावे- न्वयानोक्तदोषः । सोमादेस्तु प्रतिकृतिकरणयागादिपठित- | नैव तयमामलोपपत्तेः । इतरथा तृतीयादेरपि समुदिता. संबन्धेनैर भावनाऽन्वयानातिप्रसङ्ग इति चेन्न । 'दना त्वार्थकत्याभावेन तटामग्णत्वानापत्तेः । दृष्टय तदेक- जुहोति' इत्यादी अमिहोतकरणककृतावेव अग्निहोत्रस्योद्देश्य- देशप्रमाजनकत्येऽपि तत्प्रमाजनकल्यन्यवहारा, पेन तन च स्वनिरूपकोद्देश्यक्त्वरूपप्रकृतकृतिकरण- परमते (नैयायिकमते ) द्विनीयायाः फल्मानप्रमाजन- घटितसरन्धेनै दधिकरणवस्यान्वयानो होमाङ्गलाना- त्वेऽपि तद्घटितकर्मविप्रभाजनकावयवहारः इति । पत्तेः, कृती प्रातत्वानिरुतेश्च । गनु प्रकृतवावयपट ननु कि नाम कृतिकारकत्वम् । न तावत् कृतिहेतुत्व, काख्यातप्रतिपाद्यत्वं वृत्ती प्रकृतत्व, 'दर्शपूर्णमासाभ्या धान्यर्यादिरूपकरणफारके अन्याः । नहि कृतिसाध्ये स्वर्गकामो यजेत ' इति वाक्ये सत्तद्वयक्तिन्यादिरूप- यागादौ कृतिहेतुत्व सभवति पूर्ववृत्तित्याभावात् , दध्यादि- मकृतन्यसमवेऽपि दर्शपूर्णमामागप्रतिपादक्सकरवाक्य- गुणरूपमारसे पूर्ववृतित्यसत्वेऽपि रासभादिवदन्यथासिद्ध- साधारणपकृतत्वानिरुतेः । यदि तु स्वर्णोद्देश्यकत्वा- त्वेन अनन्यथासिद्धवाशाभावाच-~~ अत एव भाषा- दिकमेव कृती प्रतारमतो नाय दोप इति विभाव्यते । करणत्व भावनामाव्यनिर्वतकत्वरूप पारिभाषिकमिति तथापि ध्यादावव्यातिस्तदयस्थैव । अतः सोमादौ साप्रदायिका.~ निमित्तादी कृतिहेतुत्वसत्त्वेनातिव्या- स्वगायनत्वप्राङ्गो दुरि इति चेत् । सत्यम् । सोमादीना प्त्यापत्तेश्च । नापि कृत्यन्वित्तावम् । धात्वर्थे यागादी सर्गाबगत्वमिष्टमेव । नहि तस्वीकारे फिविद्वाधक- करणत्वादिसमन्धेन भावनाऽन्ययस्वीकारेण लक्षणोपपत्तायपि मस्ति । न चैव तुल्ययुक्त्या ' यो दीक्षितो यदनीपोमीय । तदितरकारकाणा विभक्त्यर्थे वरणवादावेदान्वयेन तेव- पशुमाल्भेत' इत्यत यागस्येर पवादेरपि ज्योतिष्टो । व्याप्ते., रणत्यादीनागपि कृत्यन्वितत्वेनाद्गल्यापतेश्च । मानवसती तद्वदेव ज्योतिष्टोमविकृतावतिदेशापत्तिः, नहि सोमो यागामितियत् सोमरणय यागामिति अीयोमीयपृष्ठभायेनातिदेशस्येष्टत्वान् । अमीपोमीया- कश्चित् प्रत्येति । गुणफल्सबन्धविधायेव पर गुणरणत्य भारयन्या विस्ती नु द्वारत्पादेव नातिदेशः। फलाङ्गमित्युक्त साप्रदायिकैः । यस्तुतस्तु तत्रापि गुणस्यैर अभीपोमीयस्थानापनयागान्तरसत्वे तु तस्यामीषोमीय फरनल, इतरवलक्षण्ये प्रमाणाभावात् भन्मते वितित्वादेशतिदेश. । सोमादेः समप्राधान्य तु यारा- दध्यादेहीमार्थत्वात् तत्करणत्वस्य चेन्द्रियार्थत्वात् 'एक्ख द्वारेणैवाङ्गत्वेन निररागीयमिति प्येयम् । तूभयत्वे सयोगष्टथक्त्वम्' इति सूने ( ४१३५५) उद्देश्यलमनेप्सितवरूप, न त्वनुपादेयपञ्चफसाधर । एकस्यैरोभयार्थल्लोक्तिविरोधप्रसङ्गाच । तथान्ये याम्जीवमित्यादी धालदेनिमित्तानपख दना जुहोति' इत्यत्राति दधिकरणत्वस्यैष होमोद्देदोन दुरित्यात् । अत एव यतानुपादेयपवसाधारणो- निधानाचानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तदात्वे दधिरणत्वस्ये- द्देश्यताया निवेश यथा परोद्देश्यकातिथ्याप्य.न्द्रियरामराक्ये इव स्वनिरूपायसापेक्षवात्तस्य प्रमाणा- स्वरूपप्रयोज्यत्वे निमितप्रयोयल तरेणानुपखिते एतद्वाक्यालिरावाझमतिपत्यनापत्ते । नैमित्तिास्येप्रमेव । अत एव द्वितीयाविभक्त रङ्गपपट- 1 इन्द्रियकामनाक्ये नु प्रारणेन स्वनिरूपकीभूनहोम- कोद्देश्यतामोधात्वेन अगत्वप्रमाणत्वव्यवहारः । तृती- रूपाश्रयसभवानिराकाप्रतिपत्तिरिति विशेष: । किंच यादेस्तु तद्घटाकरणत्वादिविभक्त्यर्थनोधकत्वेन तत्वव्यय- दधिररणत्वस्य होमोद्देशेन विधी तम्यादृष्टविधया हारः । लिदादीनां तु बरालराधिकरणन्यायेन (३!३}) | होमोपारसत्वेऽपि दृपविषया सदजनकपात् एतदन्यतरोधकद्वितीयातृतीयादिरूपश्रुतिवत्सर येन सः1 | होमसिद्धयधमनियतद्रव्याक्षेपापत्ति , एतधेिरपूर्वविधि- एतेन द्वितीयायाः प्राधान्यस्पोद्देश्यचाचित्वेना-त्यापत्तिथेति प्येवम् । नापि मृत्यन्यितान्वितत्य, मी.को १२ , न च तन्न ·अहावतारन्याय: १८० अङ्गाकणन्यायः अतिदेवाः क्रियते । चशब्दः पूर्वोचदन्यहीनदृष्टान्तार्थः । । त्वमपरादः, न तु मयोजनसदसदावेन अङ्गानित्य, इति अङ्गहीनः अङ्गविक्रोऽपि चेत् प्रतिसमाधेयरैक्ल्य- विवेकः । पा. २१११२ पृ. ४१३, * अगानिसंब- वान् , तदा स तदर्मा, द्रव्यहीनधर्मा । द्रव्यहीनस्य पूर्व-न्धः प्रतुत्यंभावग्रहणात् स्यात् । २।२।१२।२७ पृ. ५६२. पक्षे यो धर्मः मर्माधिकारशून्यत्वं, या सिद्धान्ते धर्मः अगाधिक्यात् फलाधिक्यं इति न्यायः । वैकल्यस प्रतिसमाधैयत्वेन कर्माधिकारवत्वं तो द्रव्य- | स्पष्टार्थः । (पथा प्रभूतघासचारणे गौः प्रभूतं दुग्ध हीनस्य धर्मों एवं धर्मों यस्य सः अङ्गहीनः तदर्मा ददाते, प्रभूतेषु या पाष्टेषु अन्याहितेषु अमिभूयो वर्धते स्यात् । तथा च पूर्वपक्षे धर्माधिकाराभावः, सिद्धान्ते च | तद्वत् ! ) क्ल्पतरुः ३३३१४२ असू. कर्माधिकारवत्वं इत्यर्थः । तद्धर्मा इत्यत्र ' धर्मादनिन् • अङ्गानुष्ठानं नित्ये यथाशक्ति । वि. ६।३१, केरलात् ' इति अनिच् प्रत्ययः समासान्तः । अनापूर्व, प्रधानापूर्व, समुदायापूर्व, परमापूरै इति अपू- अत्र सुधा. (पृ. ५३१) । यः शस्नुयात् स यस्य अन्तरमेदाः । २११२, ० यत् प्रयाजायगजातं, दुर्यात् इति वक्तव्ये प्रतिसमाधेयापैकल्ये सति तिमिरा- तत् अङ्गापूर्व इत्युच्यते । प्रोक्षगानगन्यानि अनापूर्या- यपनयनेन आपादितस्यापि अधिशरस्य सद्भाव ' अङ्ग- 1 ण्येय । तन सनित्योपकारकानजन्यानि उत्पत्यपूर्वनिष्पत्ती हीनच तद्धर्मा' इत्यत्र पठाधिकरणे एव वक्ष्यमाणं व्याप्रियन्ते । आरादुपकारकाङ्गजन्यानि तु फ्लापूर्वनिप्पत्ती सूनयितु यथा शक्नुयात् तथा कुर्यात् इत्युक्तम् । इति । ग्याप्रियन्ते इति विशेषः । २।११२. ० अद्गापूर्वाणि । के. यदा तु सर्वाणि अगानि तानि, तदा राचन्यापूर्वाणि अगाफर्पणन्यायः । 'प्रधानं नीयमानं हि तनाङ्गा- सभूप प्रधानेपन्ति । भा. ११।१।१०।५७. ० अद्गा- न्यपरपति' इति तस्य स्वरूपम् । यदा हि भावना अन्यतः | पूर्वमयुक्त एव 'पान्या याचा पामयेत तात्या प्राता माति, तदा तम्याः पिष्टपेरणवत् प्रतिहतयक्ति- दीक्षणीयाया' इयादि. खरः, न तु परमापूर्वप्रयुक्तः । विधायर. ता अनिदधान , न त-मगतार्थानेरविधिव्यापार-९११२।३ वर्णक २. प्रसवहेतु प्रतिपाते। रिशिष्टविधाने तु अर्थापत्त्या 9 अगापूर्वभेदाधिररणम् । अपूर्वाधिरण इष्ट- विध्यन्तराणि कल्प्यन्ते । पा. २।२।२६ पृ ४८६. व्यम् । भा. २०१२॥५. • अनागमपि विनाऽपि तादयन, प्रधानोमारि इति .अह्रारम्भेणेव प्रधानम्दारस्पत्यम्।या. राशर विज्ञायते । वा.३१११४ असाझापेक्षया साक्षादक्ष अगायतारन्यायः । (३।१।९।१८) 'उपा] यनु- यलीयः । ' य इष्टया पाना सोमेन या यजेन सोऽमा-देन किसने ' इति व सम्मम् । (गत्या० २१९९२५) वास्याया पौर्णमाम्या वा यजेत' इति अविशेषविधानेऽपि 'आशुन्य गन्दधर्म इनि यनुर्वेदविहिनवमंणि अमेभवात् पांनुग्रहः सोमयागत्यैर क्रियते, न तु दीक्षणीयादेः। यतुदविहितका मन्त्रेषु उआन पारम्पनि मीन्या.. अगाङ्गिभावः आघारामभागप्रपाजानुयाउा. अगायतारन्यायान् । वैजयन्ती मनु प्रारणागत. दयः वाल्मयोगमन्तरेण आम्नाता., थापादय पट प्रधानार्यन्दम्य मुटीरणदे: अनारतारन्यायान् यागास्तु काररायोगेन चोदिताः । ते सर्वे न समप्रधानाः, यहाइवे सर एपानमारमाझेग प्रारम्नान नर्यक्य- फिनु पट यागा एवं मुख्याः पमरन्धात् । भाषराद परिहारात अनेोषयु अन्तरसपनाइनुपरते. अग्न- यम्नु दोषः निकालान् । वि. ४४१९, . अनानि- नविशेषय विशेपारधारगरते. मानादिपाये मावः प्रारगान् । 'दर्शपूर्णमासाम्पा स्वर्गशमो योत' अपना सारा न सिद्धान्तमितिः स्यात् इत्यामा । ' सामियो यति' इत्यादीना वाक्यै स्वाक्यतापमार-मु. १०००, . अद्गायतारन्यायस्य (आनर्थक्य- पान् प्रासादीनां दर्शपूर्णमामान रन् । ३. सामन्यायम्य ) अन न मातिः । १. अहाद्भिावे विमति मिरंपानिधारमाने निपरोग- | १०.0, वारनवीरम्प यागनाचात् पागने मोरे - ·अगत्वं अङ्गत्वं विधानात सर्वत्र रक्षणसमलय । उद्देश्यताविधैयते च साक्षात्परम्परया वा निरुक्तान्यतमवाचकश्रुतिकल्पकत्वेन खरूपसमन्धरले, न तु साध्यत्वानुष्ठेयत्वात्मिके । तेनो-तत्वमिति विशेषः । निरुतात्योक्त्यैव च अगत्यघटकी- जाविधेयत्वाभाववति कालरादौ उक्तोद्देश्यत्वाभाववन्नरका- भूतोद्देश्यताशालिवरूपमङ्गित्वमर्थसिद्धमेव । अतो न भावोद्देशेन विधीपमानविवाहार्थान्तबदनादौ च नात्या- सूते तदुतः, न वाऽध्यायार्थः । न च विनिगमनाविरहः। प्ति.। न वा तयोर्निरूप्यनिरूपभाने मानाभावेन लक्षणा- यनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यताशालि यत् , सभवः । एपविधाङ्गत्वस्य तृतीयाभ्यायाथल्यादेव च स्वप- | तदनि । निरक्ताङ्गित्वघटकविधेयताशालिवरूपमङ्गत्वम- प्रार्थित मृत्युद्देश्यतानिरूपितविधेयत्व- स्वयपार्थित भिन्न- सिद्धमित्यस्यापि मुवचत्वादिति वाच्यम् । यत्त्वतत्त्वा- वृत्युद्देश्यतानिरूपितविधेयवरुपयोः कन्वर्थत्वपुरुषार्थ- देरननुगमाद्विशिष्यैव रक्षणाना निर्वतव्यत्वात् प्रधानापे- ज्वयोरङ्गलविदोपत्वेन मूले तृतीयसिद्धयोक्तिः । पूर्वोक्ताग- मयाऽङ्गाना बहुत्यात् तत्तद्घटितागियोती गौरवापत्तेरेव बस तृतीयाध्यायार्थत्वे तु विधेयत्वरूपयो क्रय- | विनिगममत्वादिति नवीनः पन्थाः । त्वपुरुषार्थवयोनिरुतकारकत्वादिरूपागवशेषत्वाभावान्न के चित्तु परोद्देशमन तिव्याप्यत्वमङ्गत्वमिति नृतीयसिद्धत्वमिति चतुर्थे निरूप्यत्वापत्तिः। न च निरु- प्राचीनोतरणमे व्याकुर्वन्ति । अन परोद्देदागवृत्तत्वं फहकारकत्वादिरूपानवव्यापरुत्वादेव स्वर्थत्वपुरुषार्थ- | परोद्देशेनोपपादितत्वम्। तच कृतिव्याप्यन्यस्य विशेषणम्। स्वान्यतरस्य तृतीयसिद्धत्वमिति वाच्यम् । तथाचे च्याप्यत्वशन्देन चोद्देश्नत्यानुद्देश्यारसाधारणविषय- आमिशाप्रयोज्यत्यय आमिक्षा वापरलात् तृतीय- त्यमुच्यते । ततश्च विध्यन्ययिन्या कृती यद्विपपत्यानुपपत्ति- सिद्धयेन चनुर्धे प्रतिपाद्यत्यानापते. । यदि निरुत्तो. दुद्देश्यकत्वेन परिहियते , तत् तस्यान तदर्थे चेयुक्त द्देश्यतानिस्पतिकारकत्वरूप मत्यर्थव्य पुरपार्थत्य भाति । प्रसिद्ध ह्येतत् प्रेक्षात्कृती अपुरुषार्थविषयत्वं च निरुच्य पूर्वोनावविशेषत्र तयोः समर्म्यते, तत्साध्यपुरपोद्देश्यक्त्वमन्तरेणानुपपनमिति । भाति च तदा · अमात्राम्यायामपराह्ने पिण्टपितृपजेन चरन्ति' वपनादिविषयल्यानुपपत्तिपरिहारः पुरुषोद्देश्यकत्वेन , इत्यादी स्वर्गादिनिष्ठोद्देश्यतानिरूपककृतिकारकन्वेन सदुद्देश्यत्यानुपपत्तिपरिहारश्च प्रत्यपूर्वोदेश्यकत्वेनेति पिण्डपितृयशदेरिव पालादेरपि पुरुषार्थत्वापत्तिः। यपनपुरुपतो. पुरुपरवगत्वसिद्धिः । इत्य यागस्वर्गयोः असन्मते तु पालादौ स्वर्गादिनिश्रोद्देश्यतानिरूपित- स्वर्गपुरुषो प्रति शेषत्यमूयम् । भवति हि यागः विधेयवाया. स्वरूपसबन्धरुपाया अभावेन गोनापत्तिः । रिम कर्तव्यः' इत्याक्षेपे वर्गायेति समाधिः । 'स्वर्ग: यारपवाविषनाया गौरव तु पुटमेय । अतोऽस्मदुक्ता. किमर्थमुत्पायः' इत्याक्षेपे पुरुषार्थमिति समाधिरिति । त्यस्वीकारेणैव निरुता विधेयतारुपयो. प्रत्यर्थत्वपुरुषार्य- अत्र विदं विभावनीयम् । कयमेतद्धरण कारादिषु त्वयोस्तद्विशेषत्य सगन्यते । सूनस्यपरार्थत्यस्यान्ययमेव योजनीयं, नहि विध्यन्वयितिवृत्तिकारादिविषयकन्य निपर्षः । न श्रुत्यादीनामङ्गत्यैपदेशनोधरल्यस्याप्य प्रसिद्भास्ति, येन तदनुपपत्तिागायुद्देश्यात्वेन मावात् अगत्यप्रमाण पानापत्ति. । खम्पसबन्धपोद्देश्य परिहियेत । मिविधा हि तिपिपता साध्यता ताया एव रसगरटक्वात् द्वितीयाया अपि तदभावादिति उपादानता, उद्देश्यता चेति । तयथा 'स्वर्गमुद्दिश्य याच्यम् । अत्यनमीभूतविधेयनोद्देश्यनाऽन्यतरप्रयो. याग सापयितु हविरादिकमुपादसे' इत्यादिप्रवीत्या जारमवारणत्यायन्यतमोधवत्वेन अङ्गत्वप्रमाण योग- पागे साध्यताऽऽल्यविषयता , स्वर्ग उद्देश्यताऽऽख्या, पत्ते । कर्मणो खुद्देश्य नात्ययात् धर्म मुद्देश्यर-विरादायुपादानताऽऽग्या । न च कालदो अन्याम प्रोजाम् । परणादीना तु विधेयायेनान्ययात् विपनाऽप्यनि, वत्र निम्नप्रीतरमागर । अनुपादेस- करणमादिक विधेयरपोजरम् ! तत्र थुनेनिकमायतम. पाधारणोद्देश्यना तु न शशीविषयता, अन्वया याचार निवासमाय । हिमादीना नु | निनिदस्यापि निसिपः । अतः पागदार- " ·८२ नान्यति । अहिरसा द्विराने अहिरसा द्विराने अन्ययो याऽनारभ्यविधानात् । ५४॥ शा-पृषन्तरपारव्याख्यानं अधिकरणस्यानुपपन्नं भाष्य-अन्ययो वा पोशिनोऽपि असिन्मती । इति मन्यानेन भाप्यकारेण न्याख्यानान्तरमारल्पम् । तत्र परीसंग्ल्यार्थमिदं श्रपणं येतानस साम पूर्वेधुर्भनति, | यः पूर्वस्मिन् म्याग्न्याने सिद्धान्तः । एष पूर्वपक्षः पौडश्युत्तरे' इति । कथमन्ययः १ अनारभ्य विधानात् । परिसल्येति । सिद्धान्तस्तु परिराख्याया: विदोषवात् यतमोऽनारम्यविधि: ? ' उत्तरऽहन द्विरामस्य गृह्यते । वैवानसपिपिरोपोऽयं, न विधिः परिसख्या वा । तस्मात् इति । तेन प्राते उपसहार: रियने । यदेतत् द्विरायस्य स्वंद्विराने उत्तरेपामहा नियत एव पोडी, सामान्य- उत्तरे गृह्यते इति, एतत् अगिरणा विरामस्य गृह्यते वचनेन प्रातत्वात् , बचनान्तरेण अपरिसख्यातन्यात् । सोम--- स्वोनरास्त्रारत् द्विरानान्तरे पोडशिनोऽ- (अथ भाष्यकारः स्वमतेन रपयति-) अथवा प्यमाघः परिसख्याया अभागादित्युत्थितः संगतिः । एवं प्राप्तम् । 'अभावादतिरानेषु गृह्यते ' इति। नहि सामान्यशास्त्रम्य सामान्यशास्त्रावेन दुरन्वं, किंतु यदेतत् प्रावृतं अतिरानेषु षोडशिग्रहण, वैकल्पिक तत्। मन्थरप्रवृत्तिकाया । इह तु सामान्यशास्त्रमेव शीघ्रप्रवृ- विकल्पेनेर सर्वद्विरानेषु प्राप्त नियम्येत 'उत्तरेऽहन् | त्तिकं, न विशेषशास्त्रे इति सिद्धान्तः। सूत्रार्यस्तु- द्विरागस्य गृह्यते' इति । तस्योपसहारे ते अन्यद्विरानेषु अङ्गिरसा द्विराने पोडशिनः प्राप्यभागात् अप्रासवि- अभारः । अभावात् अङ्गिरसा द्विराने नियतो गृह्यते धानान्न परिसख्या । ततश्च तदितरद्विरानेष्वपि गृह्यते 'घोडयुतरे ' इति । अन्ययो पाऽनारभ्यविधा- | इति वृत्तिकारपक्षे, भाष्यकारपक्षे तु द्विरानान्तरेणु नात् ।' अन्वितानि पोडशिना सर्वद्विरानेषु उत्तरा- परिसख्यातत्वेन पोडशिनियमस्याभारात् अङ्गिरसा प्यहानि, प्रत्यक्षश्रवणात् , 'उत्तरेऽहन् द्विरानस्य गृयते | द्विराने एव नियमेन पोडशी गृह्यते इति । इत्यनारभ्यविधानेन । ननु उपमहार: परिसल्या या वि-'द्विरानेऽशिरसा पोडश्यमाराः किं विधीयते । 'पोइश्युत्तरे' इति । उच्यते । न शक्य प्रत्यक्षधरण परिसख्यायते या, ऽऽयचोदकान्छीमबुदितः॥, अना- परिसस्यानु विदोपाननेन। नयो हि दोषाः प्रादुःप्यु रम्य विधेः प्रासे परिसख्याऽतिदेशतः । विकल्पोऽन्य- अस्वार्थत्रहणं, परार्थकल्पना, प्रातमाघश्च । न चोप- द्विरानेषु प्रोक वृत्तिकृतो मतम् ॥' अथ भाप्यकारमतम्- सहारः, भिन्मल्लात् वाश्ययोः । किमर्थ नहींद 'पोड-परिराग्ल्या पूर्वपक्षो न सा युत्ता निदोषत, । अपात- युत्तरे' इति । नैवैतद्विधान घोडशिनः । बिताई। स्थार्थवादेन विधेयः स न गम्यते॥' वैसानसस्य साम्नः । वैखानस तत् साम पूर्वेषुभरति इति विधीयते, उत्तरे पोडी इत्यनूद्यते अनारभ्यविधानेन | भवति पोटद्युत्तरे' इति श्रुतम् । तत्र पृत्तिकारेण भाह-अङ्गिरसा द्विराने वैसानस पूर्वेऽहन साम मासल्यात् । तस्मात् प्रातस्य पोडशिनो प्रहणमिति । पोडश्युत्तरे इत्यय अपूर्वविधिः इति पूर्णपक्ष कृत्वा टुप्-- 'पोडश्युत्तरे ' इति प्रारणात् असिन् 'उचरऽइन दिरानस्य गृह्यते' इति अनारभ्यविधिना द्विराने इति गम्यते । द्विरानमाने श्रुत्यैव विधानम् । उत्तरस्मिनहनि अतिरात्रमत्सावनात् सर्वद्विरात्रेषु विक- तस्मात् अगिरसा द्विराने अनेन प्रथम प्राति., पश्चात पेन अतिदेशतः प्राप्तस्य पोदशिनो नियमविधायिना प्रारंणात् । क्मिय तर्हि प्रकरणाम्नान ? परिसख्यार्थम् । उपमहारार्थः । न च अनारम्याधीतविधेः अतिदेशतः काइन परिसख्या ? अगिरसा द्विराने एत पोडशी, ब्राहाणतक्त्वनिमिचे प्राप्तस्य पोडशिनः अनैमित्तिक्या- नान्येषु दिरानेषु । न पदार्यपरिसख्या (पोइश्पेन, त्वेनापि उपपत्तेः नावश्य नियमार्थत्व इति पाच्यम् । नान्ये पदार्या इति ) यदि बहवः पदार्था द्विरानेषु तयात्वे अस्यापि अनैमिचिमत्वार्यत्वाद्रीरेण उर- येरन् , तथा सति एतत् ( वचन ) पदार्थपरिसख्या | सहारोपपत्तेः नियमकवे सभपनि भपूर्वपल्यत्वस्या- कुयात्। न च पदार्थाः श्रूयन्ते। तस्मात् मनुपरिसख्या। न्याय्यत्वाच । वस्तुवस्तु उपदेशेन पोडशिविधौ निमित्त- ·अगनिर्णयः १७५ अङ्गनिर्णयः न तय । थमुभयार्थमिति । दृष्टार्थमपि जातिद्रव्यगुणक्रियात्माम् । अधिकाराननुप्रविष्टे तर विनियोगरसभवात् , तस्य चापूर्व- तन जातिगुणो 'पशुना यजेत् । अश्णया मीणाति ' इति । गन्तरेण तदनुप्रयेदारसमपाददृष्टार्थत्वं , अगद्वारेण चं क्रियामाधनस्येन विनियुक्ती तत्साधनद्रव्यावच्छेदेन दृष्टे- दृष्टार्यतेयुभयार्थत्व स्विष्टकृदादीनामाह, तस्य पशुपुरो- नैवोपकारेण तस्याः शेषभावमनुमतः । कथ पुनद्रव्य / डादायाग. पूर्वमेवाड्गसमन्धात् धुर्वन् परिच्छेदान् क्यिासाघनत्यमिति चेत् । उच्यते । विशि- / नोमयार्थ, स्यात् । तेन यथोनेनैर न्यायेनोभषार्थत्वम् । प्रस्य नियासाधनन्यात् तस्य च विशेषणाधीनप्रतिपत्ति- । अनेनैव च न्यायेन सर्वेषु दृष्टार्थेषु नियमाप्रमुग्नेयम् । त्यादप्रतिपन्नस्य च साधनमायासमवात् तत्प्रतिपत्युपायभूत- यदि तु दृष्टमेव तुपविमोचनमपहननस्य प्रयोजनं स्यात् , यो विगुणयोस्तद्वारेण गति रियासाधनत्यम् । गुणस्य ) ततस्तस्यान्यतोऽपि रापने पदसमस्यातोऽनुष्ठीयेत, तु साधनस्र श्रुत ययोक्तेन प्रकारेणोपपादयितु तद्विशितनाम्य विधिपमध्येत ! तेनावयातेन अदृष्टानुविद्धास्त- पृस्य द्रव्यसाधनल का प्यते । तदेव जातिगुणयोटार्थत्य, । ण्डला निप्पायन्ते इति कप्यते । नियानिष्पाद्यमपि ट्रयस्य नु साक्षादेव । रियाऽपि चावघातादियार्थी, चादृष्ट नियमम्य प्रयोजनापेक्षाया तफलत्वेन फ्ल्प्यमानं या मनिपत्योपकारकमाचक्षते । अदृष्टार्थव तु रियाया नियमादृनमित्युच्यते इति । एव । सा च द्वेधा सनिपत्योपारफ्रूपा प्रोक्षणादिः, कि .पुनरेपामगाव कि आरादुपारकरूपा प्रयाजादि. । सनिपत्योपकारमाणि च प्रमाणम् १ तदुच्यते कर्तुः सगीहित येन दृष्टानि कर्माणि सारवाणा कर्मादीनामुत्पत्ति प्राति सिद्धयत्यङ्ग तदुच्यते । प्रमाण च विधिस्तन विचार या पुर्वन्ति सन्ति, तत्साध्यस्य प्रधागस्पोपकुर्वन्ति। श्रुतिलिङ्गादिसयुतः ॥ ४ ॥' समीहितसाधनत्य तापद- यथा सयान पिण्डस्योपत्ति, दोहन पयसः प्राति, अष- | गल्य, यद्यथा समाहित पुरुषस्य, ततथा येन तत्स- घातो ब्रीहिविकारम् । अदृष्टार्थे तु सनिपानिसकार मीहानिमित्तपुरुषव्यापारगोचरीभूतेन साध्यते, तनस्स म्वकारकम्य उर्चत् प्रधानोपकारि भाति । तदेग्मुत्प- समाहितस्याङ्गमुच्यते । इदमेव च पाराय॑म् । पयोता स्यादिसाध्यभेदात् मनिपाति नधि भाति । तय | · उद्देशेन हि तादर्थ्य विविच्यते ' इति । उद्देदाः धर्मादीनामन्यतमे कारके यथायथमुत्परपादि परोति । समोहाऽमिसधिरिच्छेति पर्यायाः । तेन समीहित तयथा कर्मण्यपघात:, पतरि व्रत , परणे प्रयाजदो. साधनमङ्गशब्देन शेषगुणादिपर्यायेणाभिधीयते । तत्र न पामिधारण, समदाने पशुपुरोडाशयाग , अपादाने विधि. प्रमाणम् । स हि चेतनप्रवर्तनामकः । न चाणे 'अग्रेस्तृशान्यपचिनोति' इति, अविकरणे दध्यानयनम् । रमीहितसाधनादन्यत्र प्रापितु शक्यते । तेन विधिरेव आरादुपसारक तु न बारपार, अपूर्यद्वार तु तत् स्वात्मा मा माजीति स्वविषयस्य समीहितसाधनभाव मस्स प्रधानन्योररोति । दृष्टादृष्पार्थ च सि चित् पर्म यश- यन् अङ्गन्ये प्रमाणम् । यदा तु श्रेय साधनत्यमेव विधि. अपिशामिधानीयक भगते, यथा पशुपुरोडारापाग. रित्याशीते, तदा श्रौतमेपाड्गत्यम् । सर्वथा पिधिशन्द स हि त्यागारोनादृष्ट, उद्देशाशेन च इष्ट देवतास्मरण एव भुत्या अर्थाशा अनत्य बोधयति । अथ तर्हि भुत्या- परोतीत्युभयार्थ । 'एक या चोदनैरन्यात्' (४४३१४) दीनि विनियोगकारणानि । तादर्पमेय पिनियोगः, गधे- हत्येने रिभ्युपपते प्रयोजनाय न युगमिमी चेन्न, दिषित , न भ्रत्यादीना वगरणयमुपायते । अत उन हात्वादेव तापत् प्रयोजनापेक्षायां प्रथम स्मरण स्वीरि श्रुतिलिद्गादिमयुत इति । विधिदि भारनारा गामान्याः यते। स्वीने व लिन त्यागाशम्य तपोयोगमपश्यतः श्रेय साधन र योपरन् तरिमपरामरमन्यदपेशते । नदि पुनरपेशा बायने, श चाहानपैर निरतते । तेने नीलादिश्रीमन्तरेणारतादिमापनाया প্লব। पानुभपापंम् । यस्तु यागग्य या गाद् होमारि-मिप्यति, पहिरंगनम पम्प का रिगमन्तरे। सानापन, साभाग , नदणभूनने कासेग्ननगोष्ट पुनोगे दागम्य स्वगंगमाविषममिनाहामातीला या .

·अचिकिरस्यापैकल्यस्य १८४ अचिकित्स्याङ्गवैकल्यस्य काम्येषु नाधिकारः। तत्वेन अचोदितं इत्यर्थः । अचोदितपदस्य नेधा सरन्धः, नित्याना तु त्यनुमाक्यमात् ईपदगलोपं सोबाऽपि अक्षरार्थस्नु एफ एव । अत्र वर्मभेदात् इत्यै पद्यपक्षे अधिसारो भवति । वि. ६॥१०. दानप्रतिमहरूपयोः कर्मणोः भेदात् इत्यर्थः । कर्म अचो- 'अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तण | दितं भेदात् इति पदभेदपक्षे अन्ययः । तसादियमिष्टिः साधयेत्' इति न्यायः। प्रतिग्रहीया ऋत्विजा तया इति पूर्वपक्षः । ये भावा जगजन्मोपादाननिमित्तपरिमाणधर्माऽधर्मा सा लिङ्गादाविजे स्यात् । ३१ ॥ दयः पदार्थाः चिन्तयितुमयोग्यास्तान दर्वेण साधयेदिति । सिद्धान्तमाह । सा इष्टिः न प्रतिग्रहकर्तुः, कि तह नहि ते तण साधयितु शक्यन्ते, तर्का तरेण तेषा बाध- हेनुक्र्तुः प्रतिग कारयित: दातुर्यजमानस्य स्यात् । आर्विडे रामगात् । साहसी. ७५५. ऋत्विजः प्रेरके यजमाने दातार इष्टिः स्यात् । कुतः । अचेतनात् चेतनोत्पत्तिरस्ति नास्ति इति विरा-लिङ्गात् 'प्रजापतिरुणापाश्चमनयत् ' इत्याापामे दास्पदीभूतमिदानीम् । ऋजु.पृ. १४९. दातुः पीडाश्रवणात् । उगम्मानुसारेण 'यावतोऽश्वान् अचेननेष्वपि चेतनयदुपचारो दृश्यते इति । प्रतिगृह्णीयात् ' इति वाक्यशेषे प्रतिग्राहयेत् इति गिज- न्यायः। प्याहारेण अर्थारणस्यानस्यकल्यात् । तसार दातुरिधिः देशान्तरपासिलक्षणकार्यदर्शनादचेतनेष्यपि नियाव्यव- । इति विद्धान्त, । यद्यपि मैशयपीयवागावास्यानुसारेण हार: 'अयमम्य कोणोऽभिनिःसृतः, अयमभिमविष्ट' प्रतिग्रहीतुरिष्टिः इति सिध्यति तथापि शापान्तरवाक्यानु इति । ' अमिनिष्कामति द्वारम् ' ( पा० ४।३६८६ ) सारेण दारिष्टिः इति स्वीर्वयमेवेति इह साधिन इति इति मूनमहाभाप्योक्तोऽय न्यायः । साहस्री. ८४१. न दोषः। के. 'अचोदकाच संस्काराः' (२०६।१८) - अचोदित च फर्म भेदात् । येन कारणेन द्रव्यदेवतासयोगेऽपि च एवजातीयराना यजिमत्त्व अर्थगदानुरोधेन विधिनं भानते, तेन कारणेन निराकृतं ' अचोदकाय. ' इति ! वा. २।३।९।२० पृ. प्रतिग्रहनिमित्तय वेन भुत इटपाख्य कर्म दानुरनोदितम् । ६०१-६१०. 'ऐन्द्रराव गृहाति' इत्यादी द्रव्य देवताश्नपणेऽपि यनिमत्यम्य निरसन्चात् । मु. पृ. अच्छायायः होतुः पुरुषः। तृतीयवर्गस्यो ९४४, सूत्राधातु चशब्दो युक्त्यन्तरसमुन्यये । यम् । अप तृतीय तृतीरारामार । चरानो गा मते । दयायेन्द्रवारमादिशन्दमदर्भाः अचोदाः 'अच्छागार नेश दीशपति वि. ३१.० अच्छा- विधायाः न भवन्ति । रितु मस्कारा: अपदानपटण- वावस्य मामरैरत विश्वनिति सामा.१०२६-११४, विधायिन. एौते । कु • अच्चारारम्य शावर पृष्ठ विश्वजिगी 1३1८. अघोदित र फर्म भेदात् । ३।४।११।३० ॥ 3 अज पशु मुग्ध , मारतेमुरतः मुश्कान् । पारुणचतुष्पपारेष्टिः अधुम्य प्रतिप्रीतुदांनुर्ग इति वि. १४.. अजस्य बाल पारः । 'वरंगना विचारे पूर्वपशमाह । वारुणयनुबालरूप ने अश्व. पनि अमरः । पा. ३.४१.१.१२०, दानवर्तुः यजमानस्य अचोदित, न चोदित, न विहितम् । • अजद्रव्यस्य माकृतम्य मार, धारापिम्यादी - भैदान् दानप्रतिप्रझमयोः मैदान् । 'मातोऽश्वान् प्रविगही दम-कामदोपदिएगोटयो। मा १०२९६८, यात्' इति वचने च प्रतिपरम्पैर कविवर्यगः उत्त वात् । प्राकृतस्प पारयण दानि चशब्दः नुरान्दार्थक सिद्धान्ताम्य न्यापनकः। धेनगुणेन समाध1:, . अजमामान अपर यजमानं चतुमाललेन अनोदितं पिरा- अरमामाना च विषम पाया यारा कान आगल नीम. इत्यर्थः । किया चतुष्पपाररूपं फर्म वारोमिनि- पचन्ते, टापदा विनि विटीन् । ११११०१३ यागाना र ·अगमधानयोः अङ्गप्रधानयोः पवन तन्मात्राणामेव अमी कालादयः, नाङ्गाना प्रधानदेशकाल. * अङ्गप्रधानयोः यन वचनं तत्र भन्यालयमपि पत्यम् । तानि तु कामं कालान्तरादिष्वपि कर्तव्यानि । भाति यथा पूर्वारमावास्याया वेदि करोति' इति । इति प्राले अभिधीयते । ... यदा चैवं प्रयोगवाक्यशेषत्वं भा. ११६३३१११. कालरादीना, तदङ्गानामपि तत्कालावं सिध्यति । तथाहि, अङ्गप्रधानयोः वचनवलात् भिन्न देशकाल. साध्यसाधनाशयुता अवगता भावना कथमिति इत्थंभाव | कर्तृपत्यमपि । मपेक्षते । भाग्नानगतस्वरूपविशेषः इत्यंभारः । प्रशात. अङ्गानां मुख्यकालत्वाद् पचनादन्यकालत्यम् । ११३श१॥ रूपा च मारना कालादीनपेक्षते । तेन प्रकारापेक्षाया भाप्यं-- अङ्गाना मुख्यकालवं मुख्यदेशन मुख्य- भावनाया तत्पमारत्वेन प्रयाजादिपु अरगवेषु सामस्य- रूपेण भावनाख्ये न्यापारे प्रयोगापरपाने आगते । कर्तृल चोक्तम् (११।२।२१८) । एवं च सर्वत्र प्राप्तम् । वचनादन्यमालम् । यत वचनं तत्र अन्यारत्व पत्वेन कालादयो विधीयन्ते इति अङ्गानामपि त एव । अन्यदेवत्व अन्यरर्तृत्वमपि भवति । यथा 'पूर्वेयुर- देशादयो भवन्ति । उपदेवतं तु पुनर्न समस्तप्रयोगसम- मायाग्थामा वेदि करोति । अणु अपमृधेन चरन्ति। धिरवेन विधीयते, अनपेक्षितत्वात् अयोग्यत्वाच । नहि । अमी मौनामण्या दक्षिणामेदान्यक्तत्व विज्ञायते । आन्यन्याधानास्तरणायनुरक्तस्य प्रयोगस्य द्रव्यदेव- 'वडया दक्षिणा' इति । ताइपेशा । नापि तन्निापती द्रव्यदेवत समथै, किंतु फल- शा-प्रधानसमानदेशव प्रधानसमानकालावं चाला- भावनाऽययपयागस्पनिष्पादनेन द्रव्यदेवतं अपेक्षितत्वात् । नामुक्तम् । यत्र तु आहत्य अगम्य मिनदेशवालय योग्यत्वाञ्च संबध्यते । तस्मान्न प्रधानसरन्धि द्रव्यदेवतं । वचननयोजन तथा भाति, इति सुहद् भूत्वीयान् । अनाना भवति । कालरादयस्नु आग्नेयादिवरणिक्या फल- नात्र निराकार्यमस्ति। भावनया समग्ररूपया मयप्यमानाः तदन्तर्गतानामझाना सोम-पूर्वस्मिन् पादे पालदीनामङ्गमधानेषु तन्त्रता मपि भवन्ति इति विरोषः। प्राधान्येन निरूपिता । इदानीं तदपवादवया फ चिदसमधान- सोम--- अम माष्ये अनेषु # समादिदेशकाल- पोर्भिनालय प्रस्तुत्य मिनदेशालानामताना नमन फारः, उत अनियमः इति अन्तराचि-तान्तरम् । यद्यपि न्युत्पाद्यते इति पादान्तरत्वमानन्तर्य प । अप्स्यय- अमावसम्पादिदाच्दाना प्रधानमायाचित्वेऽपि 'अगाचा-भृगेन चरन्ति' इत्यादी भिनदेशक, 'पूर्वेचुरमा- स्थया यजेत ' इत्यादितृतीयानिर्देशेन तावरणकभावना भ्याया देदि क्रोति' इत्यादी भिन्नकारत्व, अशी सौगा- प्रातः तदन्धिताना देशादीना 'उः प्राग' मायर्या च बिइया दक्षिणा । इति दक्षिणाभेदात् मिन- अप्नु अपमयेन ' इत्यादीनामिर अनप्रधानार्थत्वमयत्न- पर्तृव च द्रष्टव्यम् । 'अनाना प्रधानदेशालय प्रयोग- सिद्ध, तथापि यम देगादिविधानेन तवायया प्रधान विधिविदित, भिन्नदेशालयमपि मागुदाहनपचनविहिन, निः, तारि देशादीना गतप्रधानाचसाधनार युभोल्पिः, शी पूर्व वा पम्यानन्य मानि- अन्तरिचार आवश्यक इति ध्येयम् । स्पिरचनेन कागदिशीधिः, न तम्य पालयतरापमा थि- ' थप्ने ये पेऽपि देगाया: हिश ते, दो। इति तदतिरिनानाविषयय प्रयोगविधैः इति प्रतिपाद- साटियन् । अनन्ययात् येपि, भैर प्रयोगेग परिप्र. नार्थमिद . इन्युट प्राभाफ, सदमुघ, सिंग सामान्यपाधम्म मागेच माल्यापित न च सामान्य हात् ॥ হণ fীর কাঠি মালান- मण्डन- 'तयाट्गेषु नो रथ ।' धारणेविरनंन्यवाभूमायभ्य पारम्पादनार्थमिद की शंकर- 'अंगु न बानिमिः । मल-मुन, बननाधै न्यापराधम्य फैनुविन्यायगिदन्त । स्प्रे कारण देशरम् | मी.को.५ .

·अझलन्यायः १८६ अक्षनाभ्यञ्जने * अज्यानया समते, याऽसते, अझलन्यायः। अचः स्वराः । हलो व्यञ्जनानि। । परियाणान्तमण्डस्य यूपगणे अनुसमयः । 'यूपस्य धृते. अयं शोकेन विवृतः । तथाहि- 'एकाफिनोऽपि राजन्ते नाञ्जनं, उच्छ्यणं, अवदस्य समूहन, यूपमूलस्य परिवहणं, सारसत्वाः स्वरा इस { व्यञ्जनानीय निःसत्याः परेपामनु- मध्ये रानया परिव्याण' इति । स तु येन केनासि गामिनः ।। ' इति । साहस्री. १३४. यजमानेन धारणसभवात् पदार्थानुसमय एव । ५।२।५ • अज्ञातशक्तिकस्य झारकत्वायोगः । सु. ॐ अनाद्याः यजमानसस्काराः स सर्वेषामेव, नतु पृ.१२२.. गृहपतेरेव । वि. १२४।१४दीक्षितो दचिणं नयनं शतायुधाय' इति पञ्च मन्माः । प्रथममक्ते ‘सन्यं हि मनुष्याः पूर्वमञ्जते विधृन्ये' । प्राणमुन्यायेन ( ११४११२॥३-६) । संकर्य, पा.११३४९१.२२१,* * 'यदाक्ते चक्षुरेव भ्रातृव्यस * अञ्जने अमीयोमीयपशोः । 'सुच्यमाघार्य जुड़ा घुङ्क्ते ' इति विहितं मत्वर्थ, तुमबन्धश्च प्रकरणेन । पशुमनक्ति' स्वरुणा स्वचितिना वा । वि. ८११५, फ्लश्रयणं च अर्थवादः । वि, ४१३३१. * अञ्जनं चक्षुपोः सस्कार: ज्योतिष्टोमे भयर्थः यज. ए अञ्जनाभ्यञ्जने सत्रे गौगुलवादिना नव- मानार्थ., नासो पत्प्रयुक्तः । तर फलश्रुतिर्थवादः । नीतस्य समुच्चयः ।। ४।३।१, ५ अञ्जन जुडा परिधिधर्मः । मुरसि' संस्कारे चान्यतंयोगात् । १०६४।६।१०॥ इत्यादिसन मन्त्रः । भा. १२२१०२६, . अजन यूपसस्कारो घृतेन । १९१३१४१५. * अञ्जनं शराणा भाष्यं-- अस्ति अझनाम्यजनो नाम एकोनराधा- समाम्नायवे घृतेन, न तैलदिना । वि. ११४११९, १ अक्षनं इवि- । तवेद गौग्गुल्वेन निशाठाशस्य सोमक्रयणीपदरजोभिःनातैः।४।१११.. मातःसबने अमि अञ्जनस्य ('अक्ताः शर्वरा उपदधाति । पैलुदारवेण माध्यदिने सपने, मौगन्धिोन तृतीयसपने' 'तेजो थे। घृतम् ' ) द्रश्यसामान्येन परणासभषेन, मवृत्ते इति । अस्ति नु प्रतौ नवनीतेन अभ्यञ्जनम् । तदिह वैशेषिकविषयमत्वेन सामान्यम्य विशेपे पर्यासानाय! चोदपेन मानम् । तत्र सरायः वि तत् पैरतेन बाप्यते, यापरोपावश्यक्त्वम् ( स च 'तेजो चै धृत' इति )। उत नेति । पास ! प्रत्यवश्रुतत्वात् , हितेषु पराक्रमः. * अमनस्य स्वरन गोजकः । अमीनो अञ्जने अभि थाऽशले ' इति च प्रतिलिङ्गयोगात् भीये पणे यूपानुनिष्पन्नप्रथमशालना येन फेन गित बाध्यते झी । आह, ननु मुन्यासल अञ्जन अभ्यशन पाठेन अञ्जन पशोः । भाट्ट. ४२।१ . अञ्जन- व सत्रे, दीक्षावाले नानीतेनाभ्यन प्राती, अन्या:- अभ्यञ्जन-यपान-पावनानां সিন্নিহিত स्वान् प्रयोजनान्तरे यतते ही बायो न स्यात् । उच्यते। पदाय, इति रहुवनमाना अहीनदिए नागेन पयायन अन्यकालमपि तन्यायमेव द्रव्यम् । पाल- पदान अनुयमरः । मा. ५।२।३।४-५, अखनयर- 1 मारमन्यन् , पटापंन्तु स एव । यथा • तिष्ठन्त पण नादि यजमाने गुणभूतम् । ४१३१११, • अचनाम्ये प्रयजनि' शी विधति को प्रपामा वर्तमाना: भारत. पशुगायुपसंगन्धिनि दपूर्णमासगवाना पांथा कार्यका एस भान्ति, एमिहार टप्यम् । एवं प्राप्त नातिदेशः । ७५३६७११८. . अञ्जनादीनां मोम-घूमः । मसारे अपने अन्यजने च प्रावृतेन सह समु- पातिल मुकाराधिकरणयुत्पागम् ( १८२३३-८)। थ: स्यात् । दुतः १ बन्यमयोगात् । अन्ययारमिदं सु.३७ पृ. ५६. 'अञ्जनादिपरियाणा यजमानो कार्यान्तरे बनने । एर चोटकोऽनुपहीच्यते 1 सम्मान यूप नावसुजेत् ' इति पचनेन यजमानम्य यूपन्यागनि- समुपप इनि। पेप: यूपैकादशियां अनादिकाण्डस्यानुनमय मनि उप प्रयाजयतिनि चेन् । ११॥ पाते न पदायांनुसमये । वि., . अनादि भाष्य-री यदुन ता परिहतंपन । - - एक. - ·अत शब्द १८८ अविक्रमाधिकरणम् ८ , अत शब्द घृत्तस्यापदेशशो हेरथ । यथा वायत्तु असतापादि फल फर्मप्रयोगे एवोपयुज्यते, क्षेमसुभिक्षोऽय , अत अहमस्मि देशे पति निवसामि' तयजमानेनापि तपेप्यते एवेति नाऽऽमनेपदेन इति । एष अधीतो वेदो धर्मजिज्ञासाया हेतुति । विरुध्यते । अनन्तर धर्मों जिशासितय इति अत शब्दस्य व्यपदेशाच । ३०॥ सामर्थ्यम् । भा १११११११ पृ ८ भाव्य-यत्र च स्यपदेशो भवति, रामाऽऽविजम् । दक्षिणम्य हविर्धानस्याघस्नायगर उपरका प्रादेशमुमा 'अदा कुट्टनीक्टरचना हि विधेरपि' इति न्याय । परनारी परपुसा योजयित्री 'खुट्टनी' इति मिनेति । स आह, भदमिति । दन्नौ सहेत्यभ्वर्यु प्रादेशान्तराला । तत्र हस्ती प्रवेश्याध्वर्युर्यजमानमाह, प्रसिद्धा । 'कुटनी सभली समे' इत्यमर । तस्या दूर प्रत्याह इति व्यपदेशो भवत्यध्वर्योर्यजमानस्य च । तन्त्री रचना, कपटरचनेत्यथ । साहस्रो ९४७ सहे युभयोवंचनमध्वर्युयजमानयो । तस्मादपर्युफल्माशा. अतस्मिन्स इत्येतद्भवति इति न्याय । अय सितयमप्रति। 'पुयोगादाख्यायाम् (पा ४११४८ ) इति सूतमहा था -यपदेदादितरेयम् । (३१८५११४) इतपत्र भाष्येऽभिहित । तथाहि-'नर्मि प्रकारैरतस्मिन्स इये | ब्राह्मणगतमुदाहृतमिह तु प्रस्तापयदोन मनगतम् । तदि तद्भवति-तास्प्यात् , ताद्धयात् , त सामीप्यात् , तसाह | क्लेशेन कल्प्यमान क्दा निदुभयोर्न शक्यते कल्पयितु चर्यान् इति । तस्यात्तावत्-' मचा इसन्ति' 'गिरि- मित्याशङ्का स्यात् । क्ल्पनाहेतुस्तु युगपप्रवृत्तेरविशिष्ट देह्यते । मञ्चा हसन्नि इत्यत्र बालेषु मनत्यारोपा मन्त्र | इति नजि विद्गौरयम् । अथ करमानोभावेष प्रयुमाते । भन्दप्रवृत्ति हसन्तीतिपदा तरप्रयोगाद्विशायते इति यदैकेनापि प्रयुज्यमान शक्रोत्येवोभयगामि फल प्रकारा- फेयट । तादात्- 'जटिन यान्त प्रदान इत्यादयितु, तदा सिद्धेऽर्थे न कि विदुभयर्तृक् येन प्रयोगन- ब्रह्मदत्ते यानि कायाणि, जटिन्यपि तानि श्यिन्ते इत्यवो मन्तीन्यध्वयुनियम । बढी रसदत्त इयुच्यते । नसागीप्यात्-'गङ्गाया पोप' मा-मामा उतात' इति असतापनादिक फार पे गर्गरम् । स साहचर्यात्-'युन्तान् प्रवशय कानुष्ठानौरयिक यजमानस्य आमीयस्माविपातार्य 'यी प्रवेशय' इति । श्येय यर विवश्यते, तवाय ऋविगामि इति युक्तम् । प्रवर्तते । साहसी ६२१ सोम-पूर्वन्यायात् यजमानगामित्व फारस्य यु- र अतिक्रमाधिकरणम् । अतिक्रमणाधिकरणम् । थानान् सगति । फायफाधिकरणम् । रणमय कोपयोगि वि--- मा मा सतासमि पेतत् परिसर, म्यामिनि फल ऋविपगामि ॥ पूर्व पन् । अघसरस्नु सन् तेन स्पामिकर्मोपयोगत | भा-या नु'मा मा सतात त्यादी इतिकरण कर्मार्थ तु फल तेपा स्वामिन प्रत्यर्थयत्त्वात् । पिनियुक्त एच आनापनादिरूप पल ऋयग्गामि येऽपि ३८.१४॥२९॥ मनुरिरोधिसतापनिवर्तकनया तदुपयोगि , तब यज भाष्य-इद ममधिगत, परणेषु म स्वामिन मानम्य सा' इति पाठपा परपरयामि उपप गिमा फमाशासितव्यमिनि । निमेष एयोमर्ग । नेत्याइ । धनुरोधात् ऋ िरगणा येर। विधिजामपि फरमाशामित यमिति, स्त्र धर्मार्थ न्याययि दु --'मा मा गंतामति कर परम् । यया 'भग्नाविष्णू मा वामसमिप विनिहापां तु ऋत्विगानि नानुष्ठामोरपोगितमा यजमानस्येष्टमित मा मा संताप्तम् ' इति । अमततोऽपर्यु यम माहोति विगाम्या युनम् । पम् । मंसिद्रियजमानस्योपशारिशी, विकार मण्डन--'नवामिनो.मैतरन का स्यात् । १५, माशासितव्यमति। शकर-ताशवाचिस'१७ . .

·अङ्गानां (वेदाङ्गानां) १८१ अगिरसां द्विरात्रे . अवतारो न सभवति इति परिह 'यो हि प्रधानोप अङ्गारन्यायः । यथा अङ्गारः उष्णतापयुक्त- कारित्वेन श्रयते स तदङ्गेऽपि स्थितः उपरोति इत्येवं चेत् हस्तं दहति, उपोऽनारे गृहीते हस्तो दग्धो भवति कल्प्यते ' इत्यौदुम्बराधिकरणयार्तिकोक्त (वा, पृ.१३६) | इत्यर्थः । शीतलश्चेत् स हवं मलिनीकरोति च, एवम- अङ्गापतारन्यायस्य अङ्गमानविषयकत्वं सारयति । पृ. हारस्वमायो दुष्टजनोऽपि । अत एव तत्ससगै न कुर्या- ८५५, * ननु यागभावनाविशेषणत्वेऽपि साक्षात् तदन्व- दिति विषये अस्य प्रवृत्तिः इति । साहस्री, ६४०. थायोगात् अङ्गत्वेन च अगावतारन्यायविषयत्वात् * 'अङ्गारट्टै सपने विहरन्ति' इत्यादिना निहित सदगावतारावगतः । इत्याद्याशक्य । पृ. ८६५, ४ चार- धिष्ण्याना विहरण आमीनीयादेव। संकर्प. ३।२।१५. वन्तीयस अदन्यदेवतात्मकत्वेन यागसिध्यशक्तत्वात् न * अङ्गाराणां भलना सह अध्यारोपस्य बाधः सोयें साक्षात् प्रकृतयागान्वयोऽस्ति अजायतारन्यायाविषय- चरौ । भा. १०११११८१५६, * न शक्यते एक्स्याहा- त्वाच्च स्तोत्रद्वाराऽपि पुरुषार्थत्वपक्षे नास्ति, ऋत्पर्यत्वपक्षे रापोहनेत सर्वेषा पाकः कर्तुं इति प्रतिप्रधानमावृत्तिः । नु अगावतारन्यायविषयत्वात् अस्ति, इति वैषम्यम् । पृ. ११११११००९, अङ्गारापोहनादीनि सस्पर्शादीनि च ८६१, अङ्गारतारन्यायोदाहरणे समदशारमित्वे प्रतिप्रधानं भियन्ते दर्शपूर्णमासयोः । ११११११०१५५. बाजपेयागत्व दर्शयति । पृ. ८५५, - अनाभितं अगि मुख्य, अगं गुणः। वि.३।३।२, ४ अङ्गी अङ्गका कर्तव्य इति कन्सर्गन्याय. । परिमल: अझै रुपकृतः फलं साधयति । तथा सति अङ्गिनः अङ्ग २४१३१४४ सू. कृते उपकारे साक्षादपेक्षा । उपकारद्वारा तु अङ्गेषु । अहानां (घेदाहाना ) धर्मसूताणा च स्मृति १०१।१ वर्णकं १. अङ्गिनः अगसमन्धापेक्षा । स्यमविशिष्टम् । 'अथापि स्मृतिशब्देन नागागाम-सु. पृ. ५२५. भिधेयता । तथाप्येपा न शास्त्रत्वप्रमाणत्यनिराक्रिया ।। अङ्गिरस द्विराने पोडशिमहस्योपसंहारः ॥ था. ११३१८१२७ पृ. २८५ ॥ अङ्गाना (पण्णा) अभावाद तिरानेषु गृह्यते । १०।५।१३३५३ ।। वेदोपकारकत्वम् । तच्च शिक्षायाः स्वरादिनिश्चयद्वारा, भाष्यं--(वृतिकारमतेन ) अस्ति अगिरसा पल्पस्य शालान्तरसदिग्धविध्युपतहारद्वारा न्यायलम्यार्थ- | द्विरात्रः । तदमाम्नायते "वैग्यानस पूर्वेद्यु: साम माति, तात्पर्य निर्णयद्वारा न, व्याकरणस्य वैदिको विज्ञानद्वारा, घोडयुत्तरे' इति । तनायमर्थः सागायिकः किमर पोड- (निरुतास पैदिकशब्दव्युत्पागनिर्णयद्वारा ), छन्दसा | शिनो विधान, उत मातम्य परिसरयान इति । कि प्रातं ? वैदिकास्यपरिमाणनिर्णपद्वारा, चौतिपस्य वैदिककर्म- | अमातस्स विधानम् । आनुमानिक धोदक. । स विहिते न प्रयोगोपयोगितिथ्याविविशानद्वारा । मणि. पृ. ५. प्रापयति । विहितच 'उत्तरेऽहर बिरानस्य गृह्यते' ५ अङ्गविद्यानां निगमनिरुत्ताच्याकरणादीना उपदेशः । इत्यनेन वचनेन । पलात् चोदको न प्रापयति , इत्य- पाल्पनिकभेदपक्षे अर्थगन् । मजु पृ. २७०. " अङ्ग- प्रातत्य विधानमिति गम्यते । विद्यायामपि (पडङ्ग) कवर्थपुरुषार्थप्रतिपादन डप्-- ननु ' उत्तरेऽहन् द्विरानस्य गृह्यते इति टोकोदपूर्वकत्वेन विवक्तव्यम् । वा. १३२ पृ. (अनेन वचनेन ) प्रामोत्येव । तस्मात् किमनेन पोह- १६७, वेदाङ्गान्यपि वैदराब्दवाच्यानि मर्यन्ते 'मन्त्र युत्तरे' इति । उच्यते । द्विराप्रमानं वर्णोपात्त, द्विरान- ब्राह्मणयोउँद इति नामधेय पइनमेके ' इति । 'वस्मात् । विशेषः (अद्विरसा द्विरानः) नोपात्तः । द्विरामवि- तान्यपि वेदा या, प्रमाणानि स्वतोऽथा ! प्रतिमान्तीति । शेो वर्णैरुच्यते, तस्मादेतद्विधानम् । ननु सामान्यपचने- वर्नम्यमन्यथा प्रतिपादनम् ॥ १३॥६११ पृ. २३०. नापि रम्यते एवैतत् । सत्यं लभ्यते । ताई! यावरणाद्यगाध्ययनविधानं पुनःन कस्या चिन्हारसाया प्रमाणवेराया फेन शीघ्र प्रमीयते इनि प्रमाणयक्ति भ्रमते । ( पूर्वपक्षे इदम् ) ११३१८१२४ पृ. २६४. निरूपयामः न विधीयमानमर्थम् । " , ·अविदेशः १९० अविमाहाणां माहेन्द्र संकर्प. ३.३० 0 भ्यो रामाणानुरोधेनैव वैराजादिमाएनियमनात्, 'उप- | स्प्ये एवायं निषेधः । न च विशिष्टोदेशः, अनुमित- सम्भनं या अतिगायाश्यके पृष्ठानि' इति पृष्टरहुत्यसयो- वाक्ये तम्पादोपत्वात् , समासपदस्यैवानुमेयत्वात् । गाय, बैराजगामस्तोमरतिमाह्याणां सामन्दत्वेन स्तवनाय। | संकर्ष. ३३६३. • अतिप्रायाधिकरणम् । इदं 'अग्न्यतिप्रायाधि- g अतिमाशाणां माहेन्द्रप्रहानन्तरमेय होमः, | फरणं इत्यम द्रष्टव्यम् । अतिमाया नाम प्रहा: प्रकृती न तु सह॥ श्रुताः । तेऽपि विकृत्यन्तरेषु प्रादान या इति साये अतिमाह्यानेव प्रकृत्य 'माहेन्द्रमनुहूयन्ते' इति | माझा इति सिद्धान्तः । भा. १०८।११।२३-२८. श्रुतो अनुदराब्दः सहत्त्ववचनः, गामनु वासवरतीति साहि अतिजगती पादेषु अक्षराणि १२११।१२।८/८. न्येऽपि प्रयोगदर्शनात् । तदन्यवहितोत्तरफालस्यानुयागाय- उदा. 'प्र यो महे मतयो.' (ऋस ५/८७१)। रुसवात् वाचनिकत्वादेय अन्यदेयत्ययाऽपि माहेन्द्रग्रह- अविजगत्यामुत्पत्रं शोकं नाम साम द्वादशाहे याज्ययैव ते हूयेरन् । इति प्राप्ते, ' अमे तेजस्विन् । चतुर्थेऽहनि । मा. ९।।५।२१ वर्ण २. इत्यादीना मन्याणा होमकरणत्वेनाम्नानेन परणान्तराना अतिथिवत् । 'देवता या प्रयोजयेद् अतिथिवद् फाक्षतया माहेन्द्रयागाव्यवहितोत्तरकाल्पर एयानुशन्दः, / भोजनस्य तदर्थत्वात् ' यागो गाम देवतापूजा, तस्माद् अनुयजतीति विधेरितरयागेषु रब्धायफाशत्वेन प्रश्ते | यागो देवताप्रयुक्तः । तदेतदविधिवत् द्रष्टव्यम् । यया आनन्तयोशे बाघस्य युक्त्यात् । तेन माहेन्द्रेणेष्ट्या अति- यावत् किंचिदतिथेः परिचरण सर्वं तदतिथिप्रयुक्त, प्राह्यान् द्रुत्वा अनुवषट् कुर्यात् । यत्तु भाष्ये अतिमाह्या- | एयमिदमपीति । मा. ९१४१६, णामपि ग्रहत्वात् ग्रहसमानधर्मताऽऽवश्यकतया सवषट • अतिदिष्टं तन्निताऽऽपादक न भवति । आप्रयण- कारमेवैषा प्रदान, न पुनर्दविहोमत्यागयुक्तम् । तत् गतयावापृथिव्यस्य प्रसूनबर्थित् । वि. १२।१५. दविप्रहादिपु व्यभिचरितत्वादुत्तराधिकरणान्ते ॥ अतिदिष्टस्य अभावस्य उपदिष्टेन अमावेन वैकरिपो 'प्राणाय या' इत्यादिरूपस्य मन्त्रस्य होमे सूत्रकृतैव बाधः । स तु न समाति (इति नोदाहरणम्)। वाल, विनियोगकथनेन तद्विरोधाम चिन्त्यम् । संकप. पृ. १३३, ० अतिदिष्टस्य अमावस्य उपदिष्टेन भावेन वैकल्पिको बाधः । स च यत् प्रकृती किंचिनियमेन * अतिमाह्याणां विकृतिषु अतिदेशः 'यत् । निषिद्ध, विकृतौ तदेव वैकल्पिक्तमा विधीयते । उदा- पृष्ठयेऽतिगृहीयात् प्राच यश पृष्ठानि गृहीयुः' । हरण मृग्यम् । पृ. १३३, ५ अति दिएस्य भाषस्य 'पदुक्ष्येऽतिगृह्णीयात् । इति । भा. १०८।११।२३. उपदिष्टेन मावेन बाधः । यथा पशी आज्यमागो अति. हा अतिप्राधाणां समानविधित्यम् ।। देशतः प्राप्ती न तो पशौ करोति' इति निषेधात् आग्नेय ऐन्द्रः सौर्यश्चेति त्रयोऽतिमाह्याख्या ग्रहा. याप्यते । पृ. १३१. . अविदिष्टानां उपदिौधो स्तेषा सामानविध्यं पूर्वमुक्तमिति सारित धर्मिशानार्थम् ।। यथा कुशाना शरैः । भा. १०४।१।१-२ वर्णक २. संकर्प, ३१३११. अतिदिष्टानामेव अमृतन्त्रम् । यथा वरुणमया- अतिग्राह्यनिषेधः पार्टिकोक्ष्ये एव ॥ सेषु उत्तरे विहारे अष्टनु हवि.पु अतिदिष्टाना प्रयाजाना 'यत्पृष्टपेन ग्रहीयात् प्राञ्चं यज्ञ पुष्ठानि ससृणीपुर्यदु- तन्त्रम् । वाल. पृ. १४८. क्थ्ये गृहीयात् प्रत्यञ्चं यज्ञमतिप्रायाः ससृणीयुः' इति अतिदेशः । ( स्वरूप-) अतिदेशो नाम ये निन्दार्थवादगम्यः उक्थ्यसंसकतो अतिग्राह्यनिषेध परत्र विहिता धर्माः वगतीत्य अन्यत्र तेषा देवाः । यथा उक्तन्यायेन प्रकृतिगाम्येव । इति प्राप्ते, 'यत्पृष्ठयेन' | देवदत्तस्य मोजनविधि क्त्वा 'शालिसूपमासापूपैर्देवदत्तो इत्युपक्रमेणोक्थ्ये पार्टिकवरूपविशेषणलाभात् पार्टियो- | भोजयितन्यः' इति , तमेव विधि यज्ञदत्ते अविदिशति .

·अङ्गिरसां द्विराने १८३ अगुष्ठमात्रं पुरुष सबन्धस्येच अमावपक्षस्यापि अनतिदेशात् फलद्वयस्यापि सभवात् । इति प्राप्त , प्रयोजनाभावात् शीघ्रप्रवृत्तेः सिद्धिः इति फलसाकर्यमेवात्र युक्तम् । 'चतुर्थेचतुथे- द्विरानान्तरपरिसख्यैव पोडशिनियमस्य क्रियते । तेन ऽहन्यहीनस्थ ' इत्यत्र चतुर्थातिरिक्ताहरन्तरेषु अतिरान- अङ्गिरसा द्विराने एवं नियमः, द्विरानान्तरे तु प्रकृति- सस्थामत्वे वन घोडशिपरिसख्यार्थत्यात् फलनयसाकर्यमपि।। यत् विकल्प एव इति वृत्तिकृत् । भाष्यकारास्तु परि- अन च माचा मते पष्टीस्थले परस्परान्ययस्य व्युत्पन्नत्वात् सख्याया नैदोप्यात् वैसानाविध्यर्थवादत्वमेव इत्याहुः । द्विरागसबन्ध्युत्तराहस्यैव उद्देश्यत्वेऽपि न विशिष्टोद्देशः । मण्डन-प्रातस्य तस्य श्रवणं द्विराने।' यदा तु पष्ठीस्थलेऽपि व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनागौरवपरिहारार्थ शंकर--'विरानेऽगिरसा नित्यः ।' १३, “सोs- तस्या आप कियाऽन्ययः एवाङ्गीक्रियते तदा द्विरानाध्रु. न्येष्वपि मतान्तरे।' १४. देशेनैव पोडशिग्रहणनियमविधिः । तस्य च उत्तरेऽह अड्गीकृता ग्लानिर्न दोषाय इति न्यायः । न्ये अतिरानसस्थाकलेन पक्षमतेः उत्तरेऽहनील्सनुवादः। सोमपानं हि लोके बमनायैव प्रयोजनाय नियते । अथवा अस्तु द्विरानाद्युद्देशेन उत्तरायहरधिकरणकयोड- वमने हि अन्तर्गतदोपनिःसारणेन धातुसाम्यं जायते । शिप्रणविधिः । अत एव 'मध्यमेऽहस्त्रिरात्रस्य' ततश्च तात्कालिकेन्द्रियवीयशोपाभ्युपगमेनैव लोके बमन- इत्यादी त्रिरानमभ्यमस्य क चित् अतिरात्रसंस्थाकत्याभावे. प्रवृत्ते. 'अद्भीकृता लानिनं दोपाय' इतिन्यायेन लौकिक- ऽपि तदधिकरणस्य अपूर्वस्यैव पोइशिनो विधानात् न सोमवमने दोषो नास्ति । कु. ३१४११६:३९. क्षतिः । अतश्व ' पोडश्युत्तरे' इत्यनेन 'उत्तरेऽहन् अड्गुलम् । 'तिर्यग् यबोदराण्यष्टावूवा वा वीह- द्विरानम्य' इत्यस्योपसहारात द्विरान्तरे पोडरिग्रहण- | यस्त्रयः । प्रमाणमड्गुलस्योक्तम् । 'सु. पृ. १२८. विकल्पस्य बाधः इति सिद्धान्तितम् । अगुलीदीपिकया ध्वान्तध्यसविधिः इति भाष्यकारेण तु अन्यथा व्याख्यातम् । तस्यायमा. न्याया। शयः । न तावत् पूर्वपक्षो युज्यते । मन्थरेगापि अतिदे अगुल्या धर्तिता दीपिका अगुदीदीपिका । अनया शेन विकल्पस्य, मन्थरेणापि च सामान्यवाक्येन पोडशि- ध्वान्तस्य अन्धकारस्य ध्वंशविधिः क्रियमाण, नो साफ- ग्रहणनियमस्य प्राप्स्यमानतया विधियात् । नापि , लता प्राप्नोति । यत्र महाफर्मनिष्पत्तये स्वल्प अर्थात् सिद्धान्तः, सामान्यवाक्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गेन उपसहारानु- | तनासमर्थप्राय कारण प्रयुज्यते, तनाय सचरति इति । पपत्तेः । 'पुरोडासं चतुर्थी करोति' इत्यादौ हि शासा- साहस्री. ८७७. न्तरत्वान्न चैयर्यम् । ' सतदश सामिनीः । इत्यादावपि अगुल्यग्रे करिणां शतं इति न्यायः । एकेन द्वारसरन्धः, अपरेण नसबन्धः इति न वैषम्यम् । यत्र अश्रद्धेयतोपन्यासः विपश्यते, तत्राय अवतरति एवमन्यनापि तनतत्र सार्थक्य द्रष्टव्यम् । प्रकृते तु कथ- 1 इति । साहस्री. ८७८. मपि सार्थक्यासभयात् नोपसहार: । किंच वैसानसविधि अड्गुष्ठपर्वमानं देवतानामयद्यति । मा. शेपस्यास्य तस्तावकत्वेनोपपत्ती न विभ्यन्तरवल्पनया | १०१रारा. - अगुठपर्चमाप्रता आदानधर्मः पुरो. उपसहारम्प युक्तम् । अतः उपसहारः इति पूर्वप | डाशादौ। वि. ३।५११८. * प्रमाणवेराया यावद्भिरगुष्ठ- वृत्या स्तावमय इति सिद्धान्तः कार्य:, इत्येवाधिकरण- पर्वमानरुपलक्षितः (पुरोडागादिः) स यागसाधनम् । रवना कायति। चा. ६४/११२, न्यायविन्दुः अङ्गिरसा दिराने 'वैखानस पूर्वड 'अड्गुष्धमानं पुरुपं निश्चस्प बात यम.' इति हम् साग भाति, पोइश्युत्तरे। इति पोडशिविधिः। यदपि द्वैपायनेनीतं, तदपि काव्यदोमा विस्पष्टमृत्यु- न च 'उत्तरेऽइन् द्विरारम्य गहते' इनि सामान्याच-व्यवहारमदामनाय च पनियताप्रमापरे वाक्ये प्रजापति- नात् प्राप्तिः, अन्य विशेषयचनत्वेन धिप्रग्या विधि- पोत्सेदनादिवत् प्रव्यम् । था. २११२५ पृ. ४०३.

·सतिदेशः १९२ अतिदेशः . सारस्य शब्दघटितमर्यवदितं व ! माह. ८१. गतो नामातिदेवाः, इदानीं आनुमानि- • (स एफरिमन् एकरमात्) अतिदेदाः एपसिन् । केन वचनेन अतिदेश उच्यते । ७४११. कर्मणि एक्रमादेव यमणः न तु साकर्मभ्यः । सदनालिबानुमितसन्देन अतिदेशो विचार्यते नौवें मा.८११११११. चरी । (प्रथमे पादे प्रत्यक्षपचनात, नामधेयात् तृतीये .( स पदार्थानामेव, क चिच्छात्रस्य) पादे , अनुमितश्वनाथ चतुर्थे पादे ) सोम, अतिदेशः पदार्थानाम् । 'दामायाधिकरण * अतिदेशः प्रत्यशवचनात् 'समानमितरम्येनेन' इति न्यायेन उपकारमुखेनैव पदार्यानामतिदेशो न स्वरूपेश । यौ। वि. ११२, 'एतद्ब्राह्मणान्येर पञ्च हपि' इति वतच अखिलपदार्यविशिष्टासण्डोपकारातिदेशे उपका- वरुणप्रयासेषु । ७१०३, एतद्ब्राह्मण ऐन्द्राग्न एतद्- रात् पृथग्भावेन पदार्थाना स्वातन्त्र्येण अनुपस्थितापात् । माझा एककपालः' इति सायमेघेषु। ७।१।४. आनुमा- नियोजनस्य खरूपेण बुनौ विपरित्तिनास्ति । सोम. निरुपचनातिदेशोऽपि अर्थवादातिदेगसिद्धिकः । भा. २।२।२ पृ. ११. उपकारस्य तपृष्ठमावेन पदार्थाना- ७११३. * अतिदेशः लिङ्गानुमितरचनात् मौर्य चरौ। गेवातिदेशः, न तु पदार्थबोधवशास्त्राणाम् । तथापि वि. १, स च वैदिके एव । १४१२, प्योतिः गोः इह (एतद्ब्राह्मणान्येर इसन ) दास्तस्यैातिदेशः ।। आयुः एतेषु तु द्वादशाहिको नास्ति , स्नुि ऐमाहितः । यस्लुनन्तु अवापि अर्यस्यैवातिदेशः । भाट्ट. ७१११३, ७४१३. प्रयशश्ननानिदेशः ७१-२, मनामा- * (तस्य विभागः ) अतिदेशः द्विविधः । पचना- | निदेशः ७३१-७, चोदनालिझानिदेशः ७३८, तिदेशः नामानिदेशवेति । आयोऽपि द्विविधः प्रत्यक्ष- सस्कारनामातिदेशः ७१३११-१२, कसितवचनातिदेशः रचनातिदेशः अनुमितवचनातिदेदाश्चेति । अनुमित ७४११, नामातिदेशसत्येन चोदनालिमातिदेयः। वचनातिदेशोऽपि निविध. सादृदयकल्पितवचनातिदेशः, ४२ इति भेदः सतमेऽध्याये । के. वाचनिरातिदेशस्य स्थानापत्तिमल्पितरचनातिदेशः , आश्रयोपथितिकलिन- मिन्नयाक्यविधया प्रमाण वात् 1 उत्पत्तिवाक्ये इनितन्य- वचनातिदेवायेति । १. . अतिदेशः निविधः | तासामान्याक्षेप आवश्यक एव । भाट्ट. १२१३ पृ. ३४४. प्रत्यक्षवचनात् नामषेपात् चोदनारिनानुमितपचना- * स पुनः विभक्तविगागेन सानाविधः । प्रथम ज्वेति । तत्र प्रत्यक्षवचनात् तावञ्चिन्यते । ( इगो, । नारत् नामाविदेशो वचनातिदेशश्च इति द्वधा । तत्र पावसचरेषु, वैश्वदेवे काय एकापाले ऐन्दाने द्वादश नाम निविध अतिदेगक धर्मनाम, सस्कारनाम, यौगिक कपाले च, साफमेधीये, परत्यादिषु चेति) । शा. ७६१ चेनि । वनन पुनर्दिविध प्रयशधुत आनुमानिकं चेनि । पृ.५२७, आनुमानिकमपि निविध चोदनामामान्यातिदेशः, इदानीं नामातिदेशः प्रस्तूयते । (अमि- आध्यानिदेशः, स्थानापरपतिदेशति । तम यद्यपि होनं, प्रायणीय (न), सर्वतः , अभिया, वैणयः , अन्यौ दो भेदो सप्तमाध्याये नोत्तो तथापि तयोपयः (न), निर्मन्यः (न), प्रणयन (न), स्वरसामा) इन्द्रियकामाधिकरणे (४।३।३.11 ) निरूपितः । दो विपरिवर्तमानः आश्रयः एव हि तर खेतिरनव्य- कर्मनामधेयाना अग्रिहोत्रादिदान्दाना बाया: ' आश्रश्रन् ' इति क्लनया प्रापली भावि, तिदेशकलम् । पौगिकाना मायणीयादिचन्दाना गुग-न चोदनासामान्यम् । स्थानापत्यतिदेदो-रि परम- विधीना च वैष्णादिनन्दाना गुणविधिन्चात् लिविशेष- साधिकरणे ( ३१५११९) निरूपितः । न च सोम शून्याना नास्ति अविदेशनिमिचयमित्युक्तम् । कर्मनाम- मश्यति' इति चोदनासामान्यमिह भश्रुतरिति यदेव संस्थानाना पादीना सिद्धमे अतिदेवकत्वम् । याच्यम् । इटियामराक्ये जुहोरिर नारिवादिाधा-. रम्पेन, मरम्यापिरहादिमासाधारश्येन चौदनागिन्धर- उत्तम- ·জাবিন্যায় १८५ সাবহান अजगरवृत्तिन्यायः । अजगरो यया एफदो | स्वार्थया महत्स्वार्था माध्यते, ते उभे अपि प्रकृतिगते, मुक्वा बहून् वारान् भोजनं विनैव आस्ते । किंवा यथा 'सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति । अत्र सूक्त- स्यूलशरीरयात् गमनादिन्यवहारं मन्दमन्दं करोति । वाफदेवत्तानां संयोगे कल्पिते तदुपपत्यथै प्रक्षेपविशेषको तद्वत् । साहस्री. ९५७. यागः प्रहरतिना लक्ष्यते इति । बाल. पृ. १४२, * अजह- • अजनपक्षः नाम अजसं निरन्तरं त्रयोऽप्यग्नयः सार्थया जहरस्वार्था बाध्यते प्रकृतिमत्ययगते उभे पृथग्धार्या इति । उद्धरणपक्षे तु गार्हपत्सः एष निरन्तर अपि । यथा 'प्रोद्गातणां' इत्यत्र उद्गातृप्रातिपदिक धार्यते, होमकाले नु गाईपत्यायतनात् लियाश्चिदगिः । उदीयाख्यतृतीयसामभक्तेगांनुः एकस्यैवाभिधायकम् । आहवनीयायतने दक्षिणान्यायतने न स्थाप्यते । होमोत्तरं तत्र उदानादिपुरुपनयलक्षणा अजहत्वार्था । बहुवचने तु तु तौ निर्वातौ स्याताम् । इदानीं तु प्रायः सर्वैः अजस्त्र- एकत्वलक्षणा जहत्वार्थी, सा पूर्वया बाध्यते इत्युक्तं पक्ष एच स्वीक्रियते, उद्धरणपक्षे प्रायश्चित्ताधिक्यप्रस- तृतीये । पृ. १४२. * अजहत्स्वार्थलक्षणया नात् । के. अजस्रपले अमेरुद्वाने प्रायश्चित्रं न फेवलविधेपस्तुतिपरत्वं अर्थपादानां, न खार्थपरत्वं इति ज्योतिष्मतीटिः, किंतु मनस्वतीहोमाघेप । मादृ. ९४४१६. मनबौद्धाः के चिन्मीमांसकमन्याः (प्राभाकरः) * अजलपक्षे अरणित्रयं, उद्धरणपक्षे छ एकैवारणिः । संगिरन्ते । वैदिकशिरोमणयो चार्तिककृतस्तु सर्वेष्वति उत्तराधरमैदेन तु मैदः । संकर्ष. ३।२१३२, ४ अजस. अर्थवादवाक्येषु अवयवार्थानतिक्रमेणैव अजहत्स्वार्थ- पक्षे आहवनीयस्य सदा प्रदीपनं अरणिवा सदा धारणो- , लक्षणया प्राशस्यपरत्वं ( सगिरन्ते ) । कु. ११११११८ पायः । ३।२।६, अअलपक्षे सोमान्ते शालामुखीय- पृ. ३०. ४ अजहल्लमणा शक्यलयोभयस्य क्रियान्व- . स्थापि समारोपः । ३२/३०. यित्वे इति संप्रदायः । खशक्याविशेष्याान्वयनोध- अजहत्स्वार्थी बचती, मुख्यार्थस्य वास्याथें । प्रयोनिका अजहत्वार्था । यथा : यष्टीः प्रवेशय' अन्वयात् । जहरस्वार्था तु दुर्बला, अनन्वयात् । बाल. पृ. इत्यादी, शक्यार्थस्यापि क्रियाऽन्वयात् । इयमेव उपादान- १४२, अपहरस्वार्था लक्षणा यन शक्यलक्ष्ययोरुभयोरपि लक्षणा इति आलंकारिकाः । मणि. पृ. ७५. प्राधान्यं । काभ्यो दधि रक्ष्यता' इत्यादी, तोव इति अजाकृपाणीयन्यायः अाइपाणपदाभ्यां तदा. गौतमीयाः। तनु पारिमापिका । पृ. १४२. गमनपतने लक्ष्यते । अजागमनमिव कृपाणपतनमिय अजहत्स्वार्थी वृत्तिः इति न्यायः । यथा एवं अजाकपाणं, ततः अजाकृपाणमिव अजामपाणीयमिति । हि दृश्यते लोके, मिझुकोऽयं द्वितीया मिक्षा समासाद्य एवमागन्छन्या अजायाः कृपाणपतनाद्यथा वधः, पूर्वी नो जहाति, सचयायैय प्रवर्तते । किच, यत्र तत्सदा मरणमिति फलितोऽर्थः । साहस्री. ५६. कालाप अन्धपः, सा अमाललाई तिर्मयति । अजागलस्तनन्यायः। यथा अायाः छाग्याः यमा छत्रिणो गच्छन्ति' याभ्यो दधि रक्ष्यता' इत्यादि । गले काठे सनौ सनाकारी मासविकारी निष्प्रयोजनौ अन छत्रिपदभेकसार्थवाहित्वन छत्र्यच्छनिपरमस्ति । स्तः, तथा प्रकृतेऽपि । उक्तं च वसिष्ठसिद्धान्ते 'चलसंस्कृ. काकपदं च काकतदितरसाधारणदभ्युपपातकलापच्छिन्न- परमस्तीति शेयम् । साहनी. ४३६. * अजहत्वार्याः शशिकान्तिरुच्यते ।' इति । साहस्री. ५८२. ततिग्मांशोः सामो यः मुसक्रमः । अजागलसन इस सर्या वृत्तयः इति तसिरिसूले उक्तम् । सु. पृ. १०८०. • अजहत्स्वार्थाः सर्गः शब्दप्रवृत्तयः, पूर्वशक्त्यनु- अज्ञातपुत्रनामोत्कीर्तनन्यायः । मानिसंशया सारसमवे शत्यन्तरकल्पने प्रमाणाभावात् । था. निर्देशी विवचितोऽत्र । साहनी. १६७. ११४१२।२३-१ पृ. ३५६. न नहाति राब्दः स्वमर्थ • अनावशाशब्देन चोदिते फर्मणि धागाशम्देन यासु कृत्रिषु इति विग्रहः । सु. ५. ४९८. . अजह / वानिय निगमा गन्ति । मा. १.४|१४१२५. मी.को.२४ ·अतिदेशः १९४ अतिदेशः मयनगतज्योतिरादिषु । ४२१३ २०, ऐकादशिन• यधर्माणा अमीरोमीये पौ। ८।२।२।१०-१४, साना- पशुधर्माशा पगुगणेषु । ८९३८११५, . ऐएिकधर्माणा स्यधर्माणा - आमेय पय ' इत्यन । ८1१।१७।३२-३४, यात्रिनयागे मुराग्रहे च । ८.२२१११.९, गवामयन • सानाय्यपयोधर्माणा वैश्वदेव्यामिक्षायाम् | ८।२।४।१९- गतस्वरमामधमाशो 'पृश्य पडहो दौ स्वरसामानौ' २३, ७ साहस-साद्यस्त्रयो पूर्वयोधर्माणा उत्तरेषु साहस इत्यम । ७।३।१०।२६ २७, ७ गयाभयनधर्माणा सयन्सर | सायस्केषु । ८३।१२।१९, * सौमिधर्माणा उदिदा सत्रेषु । ८।१।११।१८, . चातुर्मास्यवरुगनपारागतायै- | दिषु अन्यत्तयागेपु। ८1१।९।१६, सौनिमावस्यधर्माणा पारधर्माणा साम्मेधीय धार्मगैरकपाले । १११।२३, (पा चित्) वरुणप्रयासगतावभृये । ३११२-१५, चातुमास्यपैश्वदेविनयापाथिव्यैरम्पालधर्माणा आप्रयग स्तोताणा अनिष्टोमीयादीना शतानियोमादिषु । ८।३। गतामाथि यस्कपाले यरणामघासगतद्यावापृथि कागले ५१० च। ७३४१०२६-२०,. चातुर्मास्यवैश्वदेविकवैश्वदेन्या मिशाविध्यन्तस्य मैतारण्यामिभायाम् ।७३।१०।२६ २७, • (अतिदेशो न यस्य यस्मिन् ) अतिदेशो न . दर्शपूर्णमासधर्माणा अनीपोमीये पशौ । ८।११।१२, अग्नीषोमीयनिर्मध्यधर्माणा चयनगतनिर्मन्थ्ये । भा २ दर्शपूर्णमासधर्माणा ऐद्रामादिप पु । ८1१।४।११, ७३१८, न ऐप्टिक्धर्माणा सोमे । ८।२।३।३ १०, • द्वादशाहस्य सत्रा मान्य धर्माणा पञ्चदशराने कुण्ड- न दर्शपूर्णमासगतपर्धिर्माणा पगुगतयूपायटयर्हिषि पहि- पापिनामयने च 1 दारा६।२९-३२, द्वादशाहस्य सना र्नाम्ना । ७३११८, * न दर्शपूर्ण मागतायधर्माणा हीनोमया मास्य धर्माणा सरेषु अहीनेषु च व्यास्थया । पशुगतयूपाधनाज्ये। ।३।७।१८, न दापौर्णमागि- ८१२-१२४-२८, * द्वादशाहधर्माणा अहर्गणेषु विराना यस्य फलनियमकर्तृसमुदायस्य सौर्यादिषु । ८।१॥१३ दिषु । १।१०।१७, द्वादशाइधर्माणा पञ्चोक्ष्य- | २० २२, ४ न द्वादशाहगतप्रथमाहधर्माणा प्रायणीय यतोकथ्य-शताग्निशेम-शतातिरावादिषु । पर तु तपनत्र नाम्ना गरामयनगते प्रथमेऽहनि । ७२, न तवमस्थता । ८३1८-९, द्वादशाहिकाना सताना पवमानशीना परमानेष्टिषु । श६६६।१६-१७, न महा जनकततराने । ८५३।२।३-५, . धर्माणामनि पार्यहोमयो विश्नौ । ९८५११६ ० न प्रकृति देश सादृश्यविशेषेण नियतमातित | रा२, धर्माणा व चिन् विस्तौ । वि ५१११११ नं प्रार- पयोधर्माणा अग्रीमोमीये पशौ । ८।२।३।१५-१८ ताना गोदोहनादीना पाम्यगुणाना, विकृती । भा. * यजमानमवाणा दर्शपूर्णमासविसरेषु । सकर्ष २।२।११॥२३ २१, न यूपधर्माणा समकाणा उपाये योनिस्यस्तोभाना उत्तरयोचो । मा ९।२।१०। यूपे । ७।३।१३।३३ ३४, • न वारुणपुरोडायस्य ३३-३७, * रयतरयोनिगीते रयतरत्र उत्तरयो । १२ वष्णप्रयागताधे । ३।।१६, ० न सौमिपृष्ठ १।१-२१ • वानिनयागस्य आमिधाविकार, अनु । धर्माया अग्निचयनगतष्ठे, अग्नौ पृष्शब्दस्य मत्र निष्यनपतिचियात् । भाट्ट १९ वचिगात् । ७३१३- ३६, न यौनिमामिप्रणयन- सिकमायादविधिकाण्डम्य साकमेधीयै द्रामैकापालयो । धर्माणा चातुर्मास्यगतामिप्रणयने, किंतु दर्शपूर्णमासगना- • वैश्वदेवगनाना पञ्चाना हविषा | मिमगयनधर्माणाम् । इति भाष्यमतम् । न दार्शिक न ब्राझगस्य वरुणमयसगतेषु पञ्चमु हवि पु। भाट्ट १०३ सौनिक, किंतु अपूर्वमिद अग्निप्रगान इति वार्तिक- " श्येनविशेषधर्माणा इपौ यागे। मा २०१३-१६, मतम् । इद च प्रायन मध्यमयोरेव पर्यो । आश पटहगताना विश्वजिति । श६ ११,०पडद ९३२३ २. के . न सौमिप्येष्टिगत गावागा धांणा पनिशदात्रे । ८।३।२६-३, सपनीयर | राजम्ये पूर्वनिम्गतष्णवत्रिकाले वैशायन्देन । मा. थर्माणा ऐकादशिने पर। रा१४, . साना श६४१७. • वारणमाघा मा ७११४२२ ·. . अञ्जनाभ्यञ्जने १८७ अण्डकुक्कुटीन्यायः नार्थान्यत्वात् । १२॥ नस्य स्नेहनार्थत्वेन, गौग्गुलवादेस्तु चन्दनादिवत् स्क्षी- भाय-न च प्राजक्त् भवितुमईतीति । कुतः १ करणार्थत्वेन भिन्नार्थत्वात् समुच्चयः इति सिद्धान्तः । अर्थान्यत्वात् । स्नेहनार्य आदौ नवनीत सुसप्रचाराय । मण्डन- ' तथा गौग्गुल्वाजनम् ।।८. प्रवृत्ते कार्य सुत्याकालं गौग्गुलवेन अभ्यञ्जनं विरुक्षी शंकर - नवनीतं च गुग्गुलोः ।' बाध्य न । ८. करणार्थम् । प्रत्यक्ष कार्यान्तर वर्तते, इति न पाकृत * अञ्जलिः विहत्तसयोगः सच्याकोशः अर्थात् निवर्तयितुमर्हति । कर्तव्यः । तया हि शक्यते होमो निर्वर्तयितुम् । भा. सोम~ पूर्वत्र भिन्नकार्यत्वात् अनिवृत्तावपि इहैक- | ११४११४१२५. देवताप्रसादाभयप्रार्थनादौ सहतहस- कार्यत्वात् निवृत्तिः इत्युत्थितेः संगतिः । सूत्रार्थस्तु- सयोगमात्रमञ्जलिः । नाञ्जलिना बारे पिवेत् । इत्यादौ सस्कारे अभ्यजने (गौग्गुलवादीना नवनीतेन ) समु. न्याकोशः था. * 'अञ्जलिना सक्नुन मदाय (प्रदान्ये इति व्ययः भिनकार्यसयोगात् इति । [ यत्तु सोमनाथेन गौग्गु- भाष्ये पाठः ) जुहुयात् । । अब अञ्जलिः सक्तुग्रहण- लवेन यन्नाद्युपायसपादितगुग्गुलद्रव्येणेयर्थः' इत्युक्त शक्ततया प्रसूतो प्रायः, न नमस्कारकालीन इव । शक्तिरत्र तन्न, गौग्गुलवादिशब्दत्रयेण तत्तैलानामेव विवक्षित- , नियामिका ! वि. ११४१२०. * अञ्जली प्रत्यङ्गभूतो दक्षिणस्य पाणेः सव्य पाणिः । तेन विना अञ्जलिरेच न स्यात् इति ध्येयम् । के.] वि- ' अभ्यङ्गो नायनीत: कि बाध्यो गौग्गुलवा- भवति । नहि द्वाभ्या दक्षिणामा अञ्जलिः इत्युच्यते । दिभिः।न वा, ऽऽद्यो लेपजैकन्या, न शैल्यस्नेहभेदत॥ भा. ६६।२।१५. अणिमाश्चर्य स सोश्च लोकानाप्नोति भा- अञ्जनाभ्यानाख्ये सत्रे गौग्गुलवेन प्रात.. सर्वांश्च कामान् । तरति शोकमात्मवित् । यदि सपनेऽभ्यञ्जते ' इति श्रुतम् । तन प्रकृतिप्राप्ताभ्यञ्जना- पितृलोक्कामो भवति संकल्पादेवास्य पिवरः समुत्तियन्ति नुवादेन कारद्रव्यरूपानेकगुणविधाने वाक्यभेदात् अपश्य तेन पितृलेकेन सपनो महीयते' इत्यादिना मोगजन्याणि- विधात येन अपञ्जनान्तरेण प्रामाशाध्वर्युदानात् (१.१ माद्यष्टगुणैश्वर्यफलानि वर्णितानि । वा ११३।१।२७ २१११६३-६४ ) प्राइतकार्यनिष्पत्ते, प्राकृताभ्यञ्जनस्य १.२८८, तदीयकाल्दभ्ययोश्च आध: । इति प्राप्ते, यदि तापत् व अणुरपि विशेपोऽभ्यवसायका इति न्याय । प्रकृती अभ्यजनस्य दीक्षानन्या दीक्षायाश्च पलाधान- इदमित्यमेवेति विषयपरिच्छेदोऽध्यवसायः । अध्यव. योग्यतासपत्त्यनुकूलारजनकत्वेन अभ्यजनस्यापि अदृष्टा- सानमध्यरसायः । सहस्री. २४९. थत्व , सदा उपहोभन्यायेन ( ५।२।९।१७-२० ) एत- घटन्यादिकमादाय विनिगमनाविरहः दभ्यञ्जनस्य तत्कापिनत्वे नैव किंचित् प्रमाणम् । अथ 'अणुरपि.' इति न्यायेन तु अस्य दीवारूपत्वेऽपि शरीरमणीपरणद्वारा कर्तृ- सनायाः लशुन्यस्यैव विनिगमकत्वात् । भवानन्दी- सस्कारकत्वस्य अभ्युपगमात् एकार्यत्वमुच्येत, ततो नवा प्रकाशे उपाधौ ! • यन तु : सि पुट्' इत्यादी नीतेन प्रकृतो लक्ष्णोभावरणेऽपि गौगुल्वेन रूक्षी-उभयोरप्यचारितार्य , तर 'तस्मिन् ' इति सूत्रापेक्षया करणात् न तस्य तत्कापिन्नत्यम् । अस्तु वा तत्, 'रासादित्युरारस्थ' इत्यस्य परात् तेनैव व्यवस्था । तथापि कर्तृसत्कारम्य तदुत्तरमाविकरिष्यमाणसर्वपदार्थों- (शेखरः) विप्रतिपेपाभावेन ‘विप्रतिषेधे ' इति स्त- पकारकत्वात् प्रात सानपूर्वभाविपदाणु नवनीताभ्यञ्जने विषयाभावेऽपि । अणुरपि विशेषः' इति न्यायेन माधसमाचात् युक्त एवं समुच्चयः । तसात्' इति सूपस्यैवान प्रवृत्तिसिद्धिः । मतिः न्यायविन्दु.- अञ्जनाभ्याने सत्रे गोरगुल्वेन. २६० परि० ७१, मात सरनेऽभ्यते' इति गोग्गुल्वाभ्यञ्जन प्राक्तनन अण्डकुक्कुटीन्याय. । अजरतीपन्यापार नीलाम्यजनस निवर्तम् । इति प्राप्ते, नवनीताम्यञ्ज- अस्यायः । साहली. २१८. , 6 नच समाहकतया ·अनिदेशः अहाणेपु अतिदेशः इपो यति ततो- . रम्यन्ते। । गणवम् । गणः एव सघातधर्म: गणमनुग्रहीतुं समर्थः । भाष्य- अति नाम एकाहः, अपरः श्येनः । नैराहः । 'दाम्या सोमावनि, दाभ्या मास' इत्येत- तो द्वाप आभिचारिको । तर सो पाश्चित् धर्मान् दारस्य द्वादशोपरास्त भागादिक धर्म गरामयने दर्श- विधाय आह ' समानमितरत् श्येनेन' इति । एतचि. । तल्लार अइगणाना द्वादशाहः मतिः। न्त्यते तिमयमनुवादो विधिर्वति । यदि रिधिः, शा-दिरागादिषु अहर्गगेषु अप्यत्त गणत्यं च ऽविदेश. , श्येनधर्मान् इपो अतिदिशति । अप अनु. अधिकं विधते । तस्मात् द्वादशाइनिध्यन्तः । एवं च पादः कयो नेति । तनहिं प्रामं १ रान सूत्रेगैर उपरम्पते 'पत्नीसयाजान्धान अहानि सतिष्ठन्ते' इत्यादयो गणधर्मा | समाने पूर्वपत्यादुःपन्नाधिकार. स्यात् ।' समानमितरत् श्यनेन इत्यत्र उत्पनाधिकारः स्यात् । अनुराद इत्यर्थः । सोम-- मनु द्विराप्रादिषु अन्यनत्यात् सौमिक एवं कुतः १ पूर्ववत्चात् । अयं इषु पूर्यवान् ज्योतिटोम- विष्यन्तः । न च गणत्यात् द्वादशाहविध्यन्तप्राप्तिः, पूर्वक. ज्यौतिष्टोमियोऽत्र विध्यन्त इत्यर्थः । अन चोदयेन सयात्वे गणल्याविशेषात् पशुगलक्षणकादशिनीविध्यन्त- उत्पन्नाः ज्यौतिष्टोमिका धर्मा सन्ति । श्येनोऽसि ज्योति- स्थापि प्रसङ्गात् इवि उत्थितः संगतिपूर्वपक्षौ । अन्य- टोमपूर्वक. । तनापि ते सन्ति । ये दो श्येने च गये सति गणल्य लिङ्ग, तच्च न सोभे, नादशिन्या, समाना मान्ति, तानधिकृत्य अय यादो युज्यते । तस्मात् इत्याशय । न च अहरुपहित्तोऽन्यथा गणो दादाहः, उत्पन्नाधिकाण्वात् अनुरादः । किंच इतरत् इति च रायुपहितोऽन्यया गण. द्विरागादिः, इति पैसादृश्यात् अभावे नोपपद्यते । इतरशन्दश्च असनिहिते अनुपपनः कय तद्विकारत्य इति वाच्यम् । असदस्य रात्रि- सनिहिते एव भवति । यथा “ इतरः प्रावारो दीयताम् । मन्दम्य च अहोरानपरत्वेन उभयोरपि अहोरात्रनिमित्त- 'इतर कमलो दीयता' इति सनिहितो दीयते, न गगन्येन पैसाइश्याभावात् । वि--'अर्गा सोमस्य द्वादशाहस्य था,ऽग्रिम. ! प्राकारमात्र कम्बलमात्र या । ज्यौतिशेमिकाथ सनिहिताः। तस्मात् तेषामनुवाद । विहिता हि ते चोदवेनेति । पूर्वयद् ,दिनसघादिविशेषैरन्तिमो भवेत् ।' इयेनस्येति चेत् । १४ ॥ भा--गरामयनादिसनेषु दिरामानहीनेषु च मुया- गणेषु द्वादशाहाकारम् । अहोरानसाध्यकर्मवाचिपद भाध्य-इति चेन् पश्यपि यौतिणमिवानामनुवादः वाच्य सामान्यान् । अत्र हि रानिशब्द. अह शब्दश्च । इति, नैवम् । श्येनस्य वैशेषिवाणा रोहितोष्णीपादीना अहोरात्रमाध्यमं विशेषपरः । मुत्यागणान्तर्गतत्वसादृश्याच धर्माशा विधि । कुन १ श्येनग्रहणमामात् । एव द्वादशाहविकारल्यम् । अत एव गपाममनादी दाभ्या श्येनग्रहण अर्यवत् भविष्यति, धर्मान् विशेषयन् । रोमावाति ' इत्यादिना द्वादशोपसतानुदो विगन्तर इतरथा अनर्थक स्थान राप्रपा हि एकाह-गहीन-सत्राणां स्तुत्यर्य. सगच्छत्ते । स्थिते व द्वादगाहविवारत्वे प्रथमो-ते समाना., तब भविष्यति । यायदुक्क भ्यान् ममान- त्तमो वर्जयित्वा दशहस्यैव प्रवृत्तिः इति वक्ष्यते । मितरत् इति, तापदेव समानमितरत् श्येनेन इति । पत्रापि रानेषु सत्रात्मास्य, अरीनेषु अहीनात्मस्य च नासनिधानात् । १५॥ द्वादयाहस्स अवान्तरसादृश्यात् इत्यपि वक्ष्यते ( २५ भाध्य नाय श्येनवैशेषिकामा पदो युज्यते । ५) ८1१1३. मण्डन- 'स्याद् द्वादशाहोत्तमहगणेषु ।' परमात् ! असनिघानात् । अय इतरशन्दः सनिहिते शंकर-'द्वादशाहादहगंगे। विध्यन्त । ११. मनि । न च श्येनशन्देन वैशेषिका पौधा. मनि- अतिदेश इथौ श्येनीयविशेषधर्माणाम् ॥ / हिता. ! यत्तु श्येनगन्दो वैशेषिक मानीति, विधिप समाने पूर्ववस्वादुत्पन्नाधिकारः स्यात् ।। अवैशेरिकव दोष. स्यात् । आपरादप तु नैव ७२।१३॥ कश्चित् विघीयो, निमोपयिष्यति । ज्योतिष्टोनिकाल ·বিঙ্গানাৰগুল্যায় अतिमाहाणां पूर्वव्यहे - *अतिकमे अवश्यं कर्तव्ये अन्यतरधर्मातिकमे गुण- | संस्थत्वेन यागस्योद्देश्यत्वात् प्रकृती वेति न्यायेन (३१६ धर्मः अतिक्रमित यः । वा. ३१३१२१९ पृ. ८१०. २२) प्रत्यनिष्टोमे एवैप विधिः । संकर्ष. ३१३१२. अतिनले निषेधस्य , पुरुषः प्रायवैति । * अतिप्राचं चमनं च विकृतिषु चोदकः प्रापयति । भा.दा२।५/१९-२०, भा. १०८११२१२४. अतिक्रान्तावेक्षणन्याय.। सिंहावलोकनन्याय. * 'पञ्च ऐन्द्रान् अतिप्रायान् गृह्णाति' 1 क चिद् समानार्थक एवायम् । भूतपूर्वस्य पुनर्विचार इति विकृती । भा. १०८।११।२६. तदर्थ । के. वाक्यात् भविष्यति' इति वाक्ये कि अतिमाह्याणां पार्टिकोकध्येपु विकल्पः, न भविष्यति' इत्यपेक्षाया अतिकान्तावेक्षणेन गुणगतस्य पर्युदास ॥ व्यापारमा विधेययप्रतीतिः इत्पपगमः । सु. ४. ७७१. प्रतितः प्रासामा प्रतिषेधे पानुकाज्यभागन्यायेन अतिप्रायः पृष्ठये पडहे 'वैराजस्वोत्राय । ( १०८।२ ) विकल्पापत्तेः पर्युदासपक्ष एवाश्रयणीयः, आग्नेयो गृह्यते ' इत्यत्र देवताविधिः ॥ अनुमितवाक्ये लक्षणाया अप्यभावात् । इति प्राप्ते, पृष्ठय- "वैराजन्य स्तोनायामेयो गृह्यते इति वचनेन वैराज- पहप्रकरणे एव ' वैराजस्य स्तोत्रायानेयो गृह्यते, शाक- स्तोनाख्यदेउताकयागविधिः । आग्नेय इत्यस्योपाश्या- राणामैन्द्रो, रैवताना सौर्यः' इति विधाय पृष्ठानि वा दिवन्नामधेयत्वेन देवतातद्धितत्वायोगात् , चतुर्ध्या आन- एतानि पृष्ठयाच्च्यावयन्ति, यय पृष्शनि युज्येरस्तेषु थैक्यप्रतिहत्त्वाच । इति प्राप्ते, मात्रयर्णिक्देवता तेऽतिग्राह्याः' इति पुनर्विधिदर्शनेन ग्रहणाग्रहणवद्विक्ल्प लामेन तत्प्रव्यन्यायेनैव नामत्वेन देवताऽनाकाङ्क्षयात् एव । पार्टिकोक्थ्येत्तरमनामनुपस्थितत्वेन पर्युदासस्या. समन्वसामान्यार्थे पवीस्थाने चतुर्थी । न च युतत्वात् । सर्प. ३।३१४. तादाचतुर्थ्या ग्रहाणा स्तोत्राशय विनियोगभङ्गेन अतिग्राह्याणां पूर्वञ्यहे उत्तरत्र्यहे च व्यव. वैपरीत्यं वा शडक्यं, 'ये वा अमी वैराजस्य स्तोमा- स्थितविकल्पः ।। स्तैरेचैते सामन्वन्तः' इति भुत्या सस्तोनवग्रहान्तरसाम्प यद्यप्यच्छिकस्य तुल्यवद्विकल्पस्य अष्टदोषदुष्टत्वात् सपिभादविषया गौणसामयत्त्वोपपादनस्वारस्पविरोधात् । व्यवस्थितविकल्प एव युक्तः । नानापृष्ठये परहे अति- 'प्रात सबनेऽतिमाह्या गृह्यन्ते' इविवदयान्तरकाल- ग्राह्या भवेयुः, बृहद्रथतरपृष्ठये तु नेति वैराजस्तोनादिकाले यादो या सप्तमीफल्पनयेति द्रष्टव्यम् । संकर्ष. ३।३६६. एव तेषां विधानात् । तथापि पृष्ठयसामान्ये प्राप्ताना * अतिप्रायाः (१०८।२३ सू.) अतिक्रम्य ऐन्द्र- ग्रहाणामङ्गभूतवैराजादिस्तोत्रानुसारेण सवोचायोगात् सर्व- वायवादीन गृह्यन्ते प्रति अतिप्रायाः नाम प्रहविशेषाः, त्रैच्छिको विकल्पः । न च ग्रहाणा पृष्ठापच्युति हेतुल्य अभिटोमे माध्यदिने सपने आनेयः ऐन्द्रः सौर्यः । कथनस्याङ्गत्वे एव पर्यवसानात् प्रधानपृष्ठानुसारेणाङ्गभूता इति प्रयः । के * 'मासिमास्यतिमाया गृह्यन्ते सने। ग्रहा नियन्तु युक्ता इति वाच्यम् । 'यदा सीनाण्युप- भा. २०१८।१।२४. यन्ति तदा ग्रहाः' इत्ये समानकालिकत्वमात्रबोधन- अतिप्रायाः प्रकृती अमिष्टोमेऽपि, न विश्व- फलकत्वेनापि तदनच्युतिहेतुत्योक्तिसंभात् । अतस्तुल्यय- जित्येव ।। द्विकल्पः । इति प्राप्ते, ‘तान् पै पूर्वसिस्न्यहे गृही- वानेव प्रकृत्य · विश्वजिति सर्व ग्रहीतन्या अप्य-यात् । ' उत्तरस्सिस्यहे ग्रहीतमाः' इति वचनद्य- मिटोमे । इति श्रुतोऽमिष्टोमशब्दः प्रकरणादमिष्टोमतस्य-वशात् व्यवस्थित एच विकल्पः । अहवयेऽपि प्रत्यह विश्वजियागपरः । इति प्राप्ने, अप्पमिष्टोमे' इति नयाणा-याणा महो पृष्ठयविधिनैव तसिौ अनयोग- अपिशब्दात् द्वितीपवाक्यत्वेन निश्चित्तेऽपि विश्वजित्पदा- Uपत्यैव प्रत्यरमेकैक एच महो माल इत्याकारफसमास. नुकृत्ती विशिष्टोदेशारत्तेक्येन प्रारणवाधादग्निष्टोम | विधायकत्वेनैव सार्यक्पस्य पक्तयत्त्वात् , उत्तासिन ·अतिदेशः पो अतिदेशः इसी शा- सत्य इतरत्-शन्दः सनिहितं अभिपत्ते न तु । श्येनगं स्मरेत् । वैशेषिक रोहितोष्णीषादि तेनाति- तन्मात्रम् । किंतु पूर्वनिर्दिष्टसदृश सनिहितं च यत् हर्ष, दिश्यते ।।' वदभिधत्ते । तदिह यत् सनिहितं ज्योतिष्टोमिक, न तत् माह-प्रत्यक्षवचनातिदेशो निरूप्यते (सतमस्य पूर्वोत्तसतं, अप्रास्तानां सप्तहादीना पूर्वमुक्तत्वात् । प्रथमे पादे )। इघुर्नाम एकाहः ज्योतिष्टोमविकारः । पतु अप्रास्त रोहितोप्यारादि श्येनवैशेषिक, तत् तत्र प्रास्ते साम्नि वषटकार निधनमाम्नात, माकृतषि- यद्यपि असनिहितं तथापि सादृश्यमस्ति, इति अपश्य हतौ च इण्यापारत्य, स्तोत्रे प्राकृते सप्ताहाख्न साम हातव्ये अन्यतरस्मिन्, यवनायचाय सनिधिं हित्वा ( सतह इति पाठः भा. या.)।ततः 'धमानमितर- सादृश्यपरिग्रहेण श्येनवैशेषिकाणा यादः । (इति माय-ल्येनेन ' इति भ्रुतम् । तत् किं अनुवादः, उत अति- मवम् ) । यदा चोदकपाताना विष्टुत्यादीना विकारः 'इछु । देशविधिः इति चिन्ताया इतरराब्दस्य सनिहितरचन- विष्टुति ' इत्यादिना पूर्व विहित., तत् इतरत् चोदक- त्वेन लेके प्रसिद्धत्वात् नास्य असनिहितश्येनवैशेषिक- प्राप्त इतरन्छन्देन उद्दिश्य, तस्य हितोष्णोपादि- धर्मयाचित्य, तेषामसनिहितत्वात् । अपि तु ये ज्योति- विकारः श्येनात् अतिदिश्यते । एर च रानिहितपर-टोमातिदेशेन सनिहिता. तत्परत्यमेव । वेपा च श्येने- नत्वं अर्थवत्व च धननस्य भविष्यति ( इति वार्तिक-पि अतिदेशमासत्वेन श्वेनसाहम्योपपतेः अनुवादः मतम् )। एवाय, इति न श्येनवैशेषिकाणा वचनातिदेशः । इति सोम-किंविधर्मपुरखारेण बुद्धिस्समध्ये एकस्मिन् । प्राप्ते, इतरशब्दस्य सनिहितचित्यवत् पूर्वोते तरतन्मु- उपयुक्ते तदपशिष्ट यत् , तत् इतरशन्दयाच्यम् । तस्य । शाचिवमपि ले सिद्धम् । 'चैत्रमैनयोः कम्बल च पदमपुरस्कारेण प्रथम दुद्धिस्थता, तधर्ममादाय | कौशेये प्रदेपे इतरतु विष्णुमित्राय ' इत्यम सनि- सादृश्य सनिहितत्व च अस्ति इति । इत्थ इतरमन्दस्य हितपूर्वोत्तेतरतन्सदशवनादेरेव प्रतीते । अतश्च वाdि. सनिहितसद्दापरत्व लोकसिद्धम् । भाध्यकारेणापि | कारीया पूर्वोक्तसादृश्यस्य अपाच्यलोक्ति. उपेक्ष- अमुभेदार्थमीकृत्य सप्तहादीन् विशेषान् अनुगम्य णीयैव । ततश्य यत् सनिहित प्राकृत, न तत् पूणेन. इतरन् इति प्रयोगात् वैशेषिकराया सदृशेन सनिहितेन सदृश अमस्ताना सप्तदादीना पूर्वोत्नत्वात् । यच्च च भवितव्यम् । तत्र च उभयासमपान अन्यतरपरि-सदृश इयेनवैदोषिक अशक्त रसाधान्, न त ग्रहे बचनार्थवत्वाय सादृश्य परिगृह्यते ' इत्युत्तम् । मनिहितम् । ततश्च अपश्यहात ये अन्यतररिमन् , पच- वार्तिककारमते तु चोदामासानमध्ये विणत्यादे. विकार, नस्य अर्यरत्याय, समिहित हित्या सादरपपरिप्रदेश विधानार्थ उपयुक्तत्वेन तत् इतरत् यत् ज्यौतिष्टो येनवेदोषिगणामेव इतरशन्देन ग्रहणम् । नहि अन्यथा मिक, ता इयेनेन समान कर्तव्य, इयेने यादृश. ' विभ्यन्तराशेषभूतम्य अनुवादस्य अर्थवत्त सभवति । विकारयुक्तं तादृशविकारयुक्त क्तव्य, इति सनि ततश्च व्येनमाश्यवत् यत् पूर्वोत्त मुहमा सत् पूर्वोत्त. हितसहशपचनतोपपत. सरिहितत्व न परित्याज्य , भिन्न, तत् इपो कुर्यात् इति वारपर्य । श्येनसादृश्य इति । सूत्रार्थस्तु- समाने 'समानमितरत् ' इति वाम्येन श्येननिष्ठावृत्तिधर्मसमानजातीयधर्मपत्यम् । माति उत्पमाधिकार. बोदवावगतनिर्देश, स्यात् । कुन हि श्येननिशाना पटकवितोदनादीना ये धर्मा. पूर्ववत्वात् इपोज्योतिष्टोमलक्षगप्रतिमत्वादिति । कण्टकत्रितोदनल्यादयः तत्समानजातीया. तएर, तत्व वि-'यो समाननितर मधेनेनेत्यनुवादकम् ।। कण्टारितोदनादौ । मत एस श्येनपद श्येनापर, न श्येनवैशेषिकागा वाऽतिदेशोऽत्रानुवादक: 1, ज्योति नु यथाश्रुतम् । नहि दयेनप्रतियोगिक साहस्य कण्टक शोमविकारत्वात् तदर्मा श्रोदकात् समाः । येनेष्वोरितर-वितोदनादी संमति । अतथ्य फलत दयनधर्मा एक चोतिरिपुरैशेषिक प्रति , अरोपिकादुत्तादितरन् । पूर्वोचरादृशः पूर्वोतभिनाश का इति पर्यवसितो. ।

·अति देशः अतिदेशः मापकव्यापारः 'देवदत्तात् यज्ञदत्तो भोजयितव्यः । इति । भा. | आग्नेयेतिकर्तव्यतालेनैव अनुगमात् तदेव विकृतिसंबन्धि- ७।१।१।१२. * अन्यत्रविहिताना धर्माणा तत्समन्धापरि- ताऽवच्छेदकम् । पुरांडाशकपालादेश्च पुरोडातबन्धिावेन स्यागेन अन्यसंबन्धप्राप्तिफलकं शास्त्रम् 1 मीन्या. अवधारितस्य तेनैव रूपेण तुपोपयापाङ्गत्वात् तदोधवाक्ये ** अन्यनैव प्रणीतायाः कृस्नाया धर्मसततेः । अन्यन | अतिप्रसनवारणार्थ ताशोपकारद्वारा इति विशेषणम् । कार्यतः प्राप्तिरतिदेशोऽभिधीयते ॥' वि. प्रस्तावे ७१।१. पुरोडाशे स्वप्रयोजकीभूतश्रपणाधिकरणत्वेन , तुपोपमापे * अन्यधर्मलेनावगतानां तत्सबन्धादरेण अन्यत्र प्रदेशे वापयोजकीभूतोपयापरणत्वेग इति तन द्वारभेदात् । प्रापण येन व्यापारेण भवति , सोऽतिदेशो नाम । तथा के चित्तु सादृश्यकल्पितास्यत्य अतिदेशकल्यं इत्याहुः । चोक्तं प्रास्तात् कर्मणो यस्मात् तत्सामान्येषु कर्मसु । तत् अतिदेशान्तरेषु अयापकत्वात् उपेक्षितम् । भाट्ट, 'धर्मप्रदेशो येन स्यात् सोऽविदेश इति स्मृतः ॥' इति । ७९११. अयमत्रान्वयः, प्राकृतात् कर्मणः धर्मप्रदेशो येन स्यात् २६ ( स कदा भयति, न भवति च ) अतिदेशः सोऽतिदेशः । क धर्मप्रदेशे इत्यपेक्षायामाह-यस्मात् तत्स- उपदेशासभषे भवति । वा. ३१६११६।४१ पृ. १०६१, मानेषु इति । यस्मात् प्राकृतात् आमेयादेर्धर्माः प्रदिश्यन्ते } * अतिदेशः पड्वियोपदेशपत्यस्तमये कल्प्यते । ३१६॥ सत्समानेषु सोर्यादिपु कर्मम इति । शा. १९११ पृ. ५२६. ७.१९. * अविदेशः फलसन्धोनरकालः । मीन्या. सोम-- अतीत्य देशः अतिदेशः । व्यापारस्थाति • अतिदेशः उपदेशानयगते न प्रवर्तते । पा २११९२१५ देशत्वे तद्वतः शास्त्रस्य रणव्युत्पत्त्या झाल्ने अविदेशत्व- पृ. ३९०, * अतिदेशः कथभारे असति न प्रवर्वते । व्यवहार इति द्रव्यम् । ...... अन्यधर्माणामन्यन २२१७२१ पृ. ५२५. अतिदेशः इत्येव लक्षणम् (अतिदेशः कीदृशः क उच्यते ) सतमादि- तत्समानेषु इति तु प्रायिकस्वरूपकथनम् । ५ यः (अध्याय-) पदकः उपदेशपूर्वकातिदेशविषयकः । पदार्थों यादृशोपकारद्वारा यदङ्गायेन अपधारितः, चा. ३१९१११ पृ. ६५१. . अनिदेशलक्षण सामान्यतः सस्य पदार्थस्य वन्सबन्धित्वेन रूपेण तादृशोपकार- | सप्तमेनाभ्यायेनोक्तम् । भा. ८११११११. ॥ तदेवं द्वारेच अन्याङ्गतामोधक प्रमाणम् ( अतिदेशः ) । भपति त्रिविधोऽतिदेशो निरूपितः । नत्रापि प्रत्यक्षवचननामाति- हि 'प्रकृतिपत् विकृति. कर्तच्या' इत्येवमादिक वाक्य देशयोः कासन्यन चिन्ता वृत्ता । चोदनालिङ्गातिदेशस्य प्रयाजादिपदापांना पादृशोषकारद्वारा आमेयाङ्गत्वेन अब-तु सामान्यतो निरूपितस्य प्रकृतिविशेषनिरूपणार्थ अष्टम धारिताना आमेयादिसबन्धित्वेन रूपेण, ताशोपकार- आरम्यते । भाट्ट. ८१६१. * अतिदेश: विशेषतः द्वारा सौर्यायनलवनोपकम् । 'एतद्ब्राह्मणान्येन पश्च । प्रतिपाद्यते अष्टमाध्याये । मा ८१११११ हर्वाधि' इत्यपि च तदीयब्राह्मणवत्वज्ञापनद्वारा तदीय. * ( तस्य नियामकम् ) अतिदेशसाधकः धर्माणा ब्राझणार्थभूताना उगारीत्यैर विकृत्यशावबोध- एकमशायोग प्रयोजनान्तररहित । भाट्ट. ८।१।३ पृ.५. कम् । मासममिहोत इति नामापि तदीयधर्मवत्त्वाणया अतिदेशप्रमाणानि वचन-नाम-लिङ्गानि श्रीणि । गौण्यैर या उगविधाङ्गत्वमोधकम् । एव स्थानापत्यति मणि. पृ. १३. नहि अतिदेशस्य सनिधिः कारणं देदो आश्रयतो धर्मातिदेशेऽपि च ल्क्षणसमन्बयो सारूप्यप्रभरत्वेन पश्यमाणत्वात् (सतमाध्याये)। बोध्यः । अत्र च दर्शपूर्णमासादीना स्वर्गायशवेन अव अथ कार्यापल्या , तनापि कारणान्तरत्व निराहतम् । धारिताना तेनैर द्वारेण पापक्षयाद्यङ्गतामोधके यापीमा- च सारूप्यमेवैकमतिदेशस्य कारणम् ।' यथा 'दने 'दिवाक्ये अतिप्रसङ्गवारणाम तसबन्धिधरूपेण इति विदो-न्द्रियशमस्य' इत्यत्र व्याख्यातम् (३१६३१३३६ सूरे)। पणम् ! नहि दर्शादेः स्वर्गसन्धित्वेन रूपेण पापक्षयार्थता था. ३१६।१६।४३ पृ. १०६८. * यध्यैर सादृश्य- प्रमाणामावात् , अपि नु दर्शवादिनैवामहते तु प्रयाजादीनां ! विशेषेण शीमोपस्थितिः, तत एच धर्मातिदेशः । तच .

·अतिदेशः ऐकादशिनेषु २०० अतिदेशः उद्भिदादिपु ( नप विशेषनियामााभावेऽपि दविहोमादपूर्वत्वं किं माह--- उद्भिदादिषु तु अव्यक्तायसादृश्यात् ज्योति- न स्यादिति याच्यम् । दाहोमानामपूर्वत्येऽपि पाच-टोमविकारत्यम् । अव्यकार न स्वागतया अविहितदेव- निद्रव्यदेवताउद्भावेन समाति शास्त्रपर्यवमानम् । इह ताकन्यम् । प्रणानभूताया ऐन्द्रायवादिदेवतायाः तु 'यजेत ' इत्येतापमान श्रूयते यागश्च द्रव्यदेवता- प्रसन्नेन सोमयागोपकारकत्वेऽपि ज्योतिष्टोमाङ्गल्याभावात् । नियः । तथा च कुतश्चित् महतेः द्रव्यदेवतयोरलाभे अतश्च अन्यत्तत्वेन तदतिदेशे सिद्ध आविदेशिक्ग्रहणा- यागनिर्वाहाभावात् शास्त्रमपर्यनसितं स्यात् इति तात्पर्या- गभूतदेवताया उद्भिदायुपनारपत्यकल्पनेन अपरापः घसानाय अनियमस्यैर युफ्तत्वात् इति भाव:), उच्यते, मुल्मः । अत एर श्येने दीक्षणीयादिप्राप्ती' दीक्षणी सौमिकः स्यात् अन्यक्तत्वसामान्यात् । ऐयमव्यस्तता ! याया द्वादशमान हिरण्यं दक्षिणा, चतुर्विंशतिमानं प्राय- स्वार्थतया विनियुक्तदेवताविरहः । ( सोमयागे च न पीयाया' इति दक्षिणादानविधिः सगच्छते । (८१६३ खार्यतया विनियुक्ता देवता 'ऐन्द्रयायवं गृह्णाति' इति स्थ मिला गृहीतमिदम् ) महणार्यतयैर विनियोगात् । ननु इदमयुक्तं ग्रहणााया मण्डन-- 'अव्यत्तयागेषु तु शोमधर्माः ।' अपि देवताया यागापेक्षा वर्तते, यागादन्यत्र देवतापा शंकर- अव्यक्तचोदिते सोमात् ।' असभात्, 'मोमेन यजेत' इति यागस्यापि देवता ॐ अतिदेशः ऐकादशिनेषु पशुपु सयनीय- पेक्षा विद्यते, तयोश्च नष्टाश्वदग्धरथवत् परस्परसन्धा- पशुधर्माणाम् ।। पश्यभायात् इसत आह-) यत्र तद्धितचतुर्थीमन्नवर्गः ऐकादशिनेषु सौत्यस्य द्वैरशन्यस्य दर्शनात् । यागार्थतयैव देवता विनियुक्ता तत् श्यक्त, इतरतु ८1१७१४ ॥ अव्यक्तम् । ( अत्र एचकारेण प्राथम्यं लभ्यते । तथा माध्य- ऐकादशिना. पशव उदाहरण 'कृष्ण- च तद्धितादिभिर्यागार्थतया प्रथम देवताविनियो-शीर्ष आग्नेय , इत्यारभ्य आम्नाताः । अन्येषा च गराहित्य अव्यतत्व, तच सोमयागेऽप्यस्त्येव । (शाविना ) ' आग्नेयेन वापयति, मिथुन सारस्व या एक्कारमदृष्ट्या शकते-) ननु । ऐन्द्रवायच करोति, प्रजनयति गौग्गेन' इति । तेषु सदेह: कि गृह्णागि ' इति तदितेनैव देवाऽपि सोमे विहिता । अमीपोमीयविध्यन्त , उत सयनीयविध्यन्त इति । कि (एक्कार गृहीत्वा उत्तरमाह-)न यागे देवता अनेन प्राप्त १ पूर्वोक्तेन न्यायेन अनीपोगीयस्य । इति प्राप्ते (प्रथम उत्पत्तिवाक्ये ) विधीयते, किंतु महणे । तद्गता- उच्यते । ऐकादशिनेषु सौत्यस्य । सौ य इति मुयापाल यास्तु पश्चात् आर्थिनो यागसबन्ध., न प्रथममेय यागा- त्यात् सपनीयमाहुः । तदीयो विध्यन्त. ऐकादशिनेषु । न्यय इति अन्यात त्यम् । ( के चित्तु महणाीया देव- कुत ? देरशन्यस्य दर्शनात् । ' अमिष्ठात् द्वेदे रशने तायाः प्रसङ्गात् यागे उपकारक्य न तादर्थ्य इत्याटु । आदाय द्वाभ्या रशनाभ्या एकैक यूप परिव्ययति ' इति। तन्न । तथा सति गोदोहनादिवत् विकृतिषु अतिदेशा- अग्नीपोमीयप्रतिरवे एक्परान्य स्यात् । अथ यचन- भावप्रसङ्गात् । मिद कस्मान्न मवति ' अभिठात् देदे रशने आदाय' सोम--- इष्टिषु प्रतिचिन्तानन्तर खानदीक्षणीया- इत्येतत् । अन्न विधीयते । यदि रानादित्यमपि रिधी- दिपु तदपेक्षया जघन्यस्य सोमस विकृतिपरपरा चिन्त्यते । यते, तदा याक्य भिद्यते । तस्मात्तत् अनूयते । ननु इति पेटिकासगति । पूर्ववत् विशेषनियामवाभावात् रिङ्गमपदिष्ट, बुत. प्राप्तिः १ उच्यते । समाने पावे अनियमः इत्युरियते. अवान्तरसतिरित्याहुः । सूत्रे मुयाकालता वैशेषिक रिङ्गम् । तत. प्राप्ति । चोदनाभिप्रायेग अन्यनाम इति स्त्रीलिशानिर्देश । सोम- ननु ऐकादशिनेयु देवस्वैर विघ्यन्त , वि-- 'इष्टः सोमस्य वा धर्मा विश्वजियमुखैप्विह 1, न सरनीयस्य तम्य स्वयमधर्मवन्यात् न्युस्थितेः अविशेगदैच्छिमा. स्युः, सोमस्याव्यतिसाम्यतः।।" संगतिः । मुयाकालत्वसामान्याधिस्यात् सन्नीय , ·अविदेशः ऐन्द्र २०२ अतिदेशः ऐन्द्रे । शी, जघन्यनियन्त्रितं हविः, तयोर्विरोधे मुख्यानुग्रहो | देवतासामान्यं बलीय इति । अत्र ब्रूमः । स्यादेतदेवं यदि न्याय्यः, मुख्यस्याविरुद्धप्रतियात् , जघन्यस्य तु मुख्येन देवतारा: फल स्यात् । यागात्तु फलं सर्गकामो यजेत' इति विरुद्धा प्रवृत्तिः । तस्मात् देवतासामान्यं बलीयः । इति श्रूयते । यतु 'तृप्त एचैनमिन्द्रः इति , तत्रेदमुन्यते, प्राप्ते भ्रूमः । विप्रतिपत्तौ हविषा नियम्येत । विप्रतिपत्तौ । गुणत्वेन देवताश्रुतिः । यागे गुणभूता देवता । तस्या एतम्या इपिदेवतयोः हविषा विध्यन्तो नियम्येत । दातृत्वं स्तुल्या उच्यते । यथा 'अमात्येन मे ग्रामो दचः' युतः? कर्मणस्तदुपाख्यवान् । कर्म देवता प्रति द्रव्यस्य 'रोनापतिना मे ग्रामो दत्तः' इति । न च अमायः उत्सर्गः, स च हवि षु उपाख्यायवे उपलक्ष्यते इत्यर्थः । सेनापति ग्रामस्य प्रभवति । राजैव प्रभवति । इतरस्मिन् हविः त्यज्यमान दृश्यते । किमतः ? अतो हविः कर्मणः गुणभूते स्तुत्या दातृत्ववादः । तस्मात् यथोक्तेनैव प्रत्यासन्नम् । प्रन्यासत्तिश्च लिगम् । ननु देवताऽपि । न्यायेन हविःसामान्यमेव बीय इति । यागेन सनया, न तया विना यागो भवति । उच्यते । शा-- मुख्यत्वप्राधान्याच्या देवतायाः प्राबल्यं मन्या- सत्य सरसा। आरादुपकारिणी तु सा । नासौ त्यज्यते। नस्य उत्तर 'हविषस्त्यज्यमानल्यात् प्रत्यासत्तिहि धर्मणि । तस्मात् बहिरङ्गम् । अतो हविःसामान्य बलीयः। उद्देशमानरूपत्वाद् देवताऽऽरादुपस्थिता ।' तेन च कर्मसंयोगात् । ३३ ॥ सोम- यदि सौर्यादौ देवतासामान्यात् आग्नेय- भाष्यं-- तेन च हविषा सयुन्य कर्म चोद्यते । विध्यन्तः, तदा ऐन्द्रपुरोटाद्यादौ अपि इत्युत्पितेः ऐन्द्र आमेष इति हरि प्रधान. शब्दः । किमतः १ अतो संगति । मूत्रार्थस्तु- देवतासामान्यहविःसामान्य- हपिरन बुद्धौ सनिहित , तत् लिङ्ग भवति । यथा धूमो | बलान-विप्रतिपत्तौ हविषः सामान्येन विपन्तो नियम्पेत बुद्धिविषयतामापन्न अग्नेलिग, न विद्यमानः । कर्मणो इपिस्त्यागस्य त्यन्यमानहविर्निरूप्यत्वादिति । गुणत्वेन देयताश्रुतिः । ३४ ॥ वि- 'देवो बली हविर्वेन्द्र पुरोडा, ऽग्रिमो यतः । भाष्य- ननु देवताऽपि अन श्रूयते ऐन्द्र आनेय देवो मुख्यो, इन्तरट्न तद् हपिः कर्मण्यतो वलि ॥' इति । उच्यते । विशेषणत्वेन देवता श्रूयते, हयिः भाट्ट- एवं सादृदयस्य नियागात्वे निरूपिते विशेष्यत्वेन । विशेष्य च बुद्धौ सनिहित भवति , न अधुना तयोपिरोधे बगल चिन्यते । तत्रापि द्रव्यपटित- विशेषणम् । तत् विशेष्य विशेष्य निवर्तते । क्य देवताघटितसादृश्ययो. या विप्रतिपत्तिः यया ' ऐन्द्रः ज्ञायते ! विशेष्यानुबन्धसयोगात् । प्रथा 'राजपुरुषः पुरोडाशः '' आग्नेय पयः' इत्यादौ, तप्र वस्य यल- पूज्यः' इत्युक्ते पुरुषः पूनो गम्यते, न राजा । यत्व इति चिन्ताया, देवतायाः मथमोपस्थितत्वेन मुख्य- एवमिहापि । ऐन्द्र पय इत्युत्ते हविः बुद्धौ सनिधीयते, यात् प्रधानत्वाच्च तसादृश्यमेय यल्यत् । 'तृत एयैन न देवता । यच बुद्धौ सनिहितं, तत् लिन इत्युक्तम् । मिन्द्र प्रजया पशुभिश्च तर्पयति' इत्पाथर्थवादक्शात् हि तस्मात् हपि.सामान्य वरीयः । अतः ऐन्द्रे पुगेडाशे यागो देवताऽऽराधनार्थः । आराधिता च सा फल ददाति आमेयस्य विध्यन्त । आमेये च पयसि सानाय्यस्येति । इति तस्याः प्रधानत्यम् । देवतादृश्य च यद्यपि निरन- गुणत्वेन देवताश्रुतिः इत्येतस्य अपरा न्याख्या ।। देवतात्यल्प ( ८10 माह.) द्रव्यसादृश्याविरोधि, इदं पदोत्तर सूत्रम् । यदुशः हवि सामान्य नलीय इति, तथापि समानराम्दार्यपवरूप तद्विरोधि इति तम्य यल- नैतयुक्तम् । देववागामान्य बलीय इति । कुतः ! यत्वम् । इति प्राप्ते, प्रथमोपस्थित वेऽपि मंविध्युत्तर- सर्वोऽय प्रयास. देवताराधनार्थः एव । सा अस्य प्रसन्ना पाल अतिदेशक्रयनान् , तदा च द्रन्यस्यैव प्रत्यागनत्वेन फल ददाति । एवं थयते 'तृत एवेनमिन्द्रः प्रजया पशु-शीमोरस्थिते, तसादृश्यम्यैर पर पतम् । यागो हि पृष्ट- भिस्तयति' इति । यश्च इन्द्रस्य प्रसादनोपायः इति शातः, व्यरहारात देतोदेदारिशिष्टद्रव्ययागरूपः । न न्यस्य पुनरपि इन्द्र प्रसादयित-ये स एव आत्येयो भाति । तस्मात् प्रधानमते त्यागे विशेषणर, देवतापास्तु विरोरणीभूने , 1 ·अतिदेशः अध्वर १९५ अतिदेशः अर्गणेषु -- . . * (प्रकीर्णकम् ) अतिदेशविपयाः प्रवृत्ति-काण्ड- देवतासामान्यात् प्रथमस्थानेऽपि आगावैष्णवे तृवीय. मुख्यकमाः प्रधानभूताः पदार्थाः । वा. ५३१११।१ पृ. स्थानामधोमीयविध्यन्तः, तृतीयस्थानेऽपि आईस्पत्ये प्रथ- १२८७, * अतिदेशस्यलेऽपि वैधशब्देनैव देवतामिघा-मस्थानानेयविध्यन्तः । सूत्रार्थस्तु-- हविर्गणे परं हविः नम् । वि. १०४११५. * उत्पत्तिश्च सर्वत्र उपदेशेन उत्तरस्य हविषो विकारः स्याद्देशसामान्यादिति । गम्यते , नातिदेशेन । था. २२२१२१ पृ. ८२५, दि-आमावष्णन आनेयविकृतिः शुचिदेवक: अमी- * व्यवहितातिदेशाश्च पानन्यापञ्च तद्वत् ' (२४१३२) पोमीयविकृतिरथया व्यत्ययो द्वयोः ॥, प्रथमत्वद्वितीयत्व- इत्यादिषु आश्रिताः । ३।४।१।१+१ पृ. ८९५. साम्यादाद्यो, ऽन्तिमो भवेत् । द्विदेववैकदेवत्वसाम्यस्य अतिदेशः अध्वरकस्पागतामावैष्णवादी श्रुतिमत्त्वतः ॥ ' द्विदेवन्वादिसाम्यस्य भूयमाणवेन अमीषोमीयादिपुरोडाशधर्माणाम् ।। असिद्धस्थानतो बलीयस्त्वात् । हर्गिणे परमुत्तरस्य देशसामान्यात् ।८।३।११॥ भाट्ट- 'आमावैष्णवमेकादशकपालं, सारस्वतं भाष्यं~~ इह हविर्गणा उदाहरण ' आमावैष्णरमे-चलं, बाईस्पत्यं चर' इत्यादिहविर्गणे क्रमसामान्यात कादशकपालं नियंपेत् सारस्वतं चरं बाईस्पत्य चरुम् ' | प्रथमतृतीययोः आमावैष्णववादस्पत्ययोः आग्नेयामीयो- 'अग्नये पायकाय , अमये शुचये' इत्येवमादयः । तन | मीयविकारलम् । इति मात, अमसामान्यस्य अशाब्दस्य चिन्त्यते किं शुचिदेवतम्य अमीपोमीयविध्यन्तः आगा- अन्यापेक्षत्वेन विलम्शेपस्थितिकत्वात् उत्पत्तिवाक्यगत- वैष्णरस्थापि आमेयविध्यन्त , उत विपर्ययः इति । कि देवतासादृश्यस्य अनन्यापेक्षवेग पागखरूपपरिचायक- प्राप्त हविर्गणे पर शुपिदेवतं उारस्य अनीपोमीयस्य त्वेन च शीनोपस्थितिकस्य बलवत्वात् । तेन आमा- विकारः, पूर्वमपि आमावैष्णवं पूर्वस्यामेयस्य विकारः । वैष्णवस्य अनीपोमीयविकारत्व वाईस्पत्यस्य च आग्नेय- कुतः १ देशसामान्यात् । क्रमसामान्यादित्यर्थः । इह विशारत्वम् । शुचिदेवतो द्वितीयः, मस्ती अपि अग्नीषोमीयो द्वितीयः। न्यायबिन्दुः 'आग्रावणामेकाददाकपाल निर्व. इतरतापि आमाणः प्रथमः, प्रस्तावपि आयेयः । पेदमिचरन् , सरस्वत्याज्यभागा, थाईरपत्यं वरम् प्रथमः । देशसामान्येन लिङ्देन पर उत्तरस्य, पूर्व पूर्वस इत्यम प्रथगे प्रथमस्यामेयस्य नृतीयेडशीपोमीयस्य स्थान विकारः। साम्यात् अतिदेशप्राप्ती, एकानेदेयतावाभ्या प्रथम- देवतया या नियम्येत शब्दवत्यादितरस्याश्रुति- तृतीययोः तृतीयप्रथमविध्यन्तः इति सिद्धान्तः । स्थान- क्यस्य बहिरड्गत्वेन दुर्बलत्यात् ।। भायं-नया देशेन नियमः ग्यात् । कि तहि । मण्डन--'विर्गणे देवतयाऽनिदेशः।। देवतया , देवतासामान्यात् । कुन. ! शन्दवती देवता शंकर-- स्थानसाम्याम चोदयः।' आमाण, अमये गुचये, इति । इतरस्य देशभ्य अभु अतिदेशः अगणेषु द्वादशाहिकधर्माणाम् ।। तित्वात् । देशो न भूयते । कि तर्हि प्रचयात् गम्यते । गणेषु द्वादशाहस्य । ८1१।१०।१७ ॥ रिमन. १ एतदतो भाति, देवताप्रत्ययः पर्मचोदनाया भाय- अदर्गणा उदाहरण दिरामादयः मात- अनन्तरत्वान्मुग्न्यः । इतरन्तु पौपिर्यापेक्षया उत्पश्ते, पर्यन्ताः । तेषु सदेहः कि ज्यौतियोमियो वियन्तः, तमामपन्यः । मुग्ल्यानुप्रय न्याय्य: । अतः सुविदेवसे उत द्वादशाहिकः इति । पूण न्यायेन सीमिके प्राप्त आमेयस्य विध्यन्तः, आमाणावे व अग्नीपोमीयस्य । उच्यते । गणेणु दादाहिको रिध्यन्तः इति । स्त.. सोम- अध्वरकल्पायामयं विचारः । प्रथमिवीय- चोदनासामान्यात् । द्विादशदेन यजेत ' 'दिराग भावम्य इतरनिरूप्यवेन विलम्बित पात्, निरपेश्चनयो- पत' इति । अान्दोऽपि अोरामापना, राषि- पत्तिवेायामेर प्रथमपातदेवतासामान्य प्रलं, इनि धन्दोऽपि । एनत् शन्दगर्न लिङ्गम् । अयंगतमान त्वात्।२॥ , ·अतिदेश कृष्णलपरी २०४ अतिदेश गवामयनगत सोम-- यदि धर्मगावप्रसङ्गात् न ऐद्रपुरोडाशे अत्यन्ताप्राप्तम्य आयुगाजविकार वे विधेयत्वापचे , सानाय्पत्रिभ्यन्त , तर्हि कालरापि तत एव नौषध- आग्नेयविकारवे द्रयातरस्य अल्म्य प्राप्तौ तर घृतविधाने विध्यन्त इयुयिते सति । चरशन्दस्य ओदन ला इति लिङ्गोपपत्ति । एतदस्यरसेनैव या भाग्यारेण गतत्वेन प्रथमोपस्थितत्वात् तदुपोरितेन विशद वेन तस्मिंश्च श्रपणश्रुते । इति सूतस्य (३९) पृत प्रथम ओपविध्य ते निश्चिते पवादाविधर्मगधो न्याय दध्यकक्सादृश्यात् उपायुयाजविकार रमाशक्य घृतस प्राप्तत्वाददोष । विशद विभक्ताययर इति ' मध्येण अधिकरणलश्रुते प्रदेश साभावात् इति ब्यारयानान्तर मिश्रीररण' (पा. २११३३५ ) इत्यन हरदत्त । कृतम् । सर्वथा भौतलिलोपरन्यस्य सादृश्यस्य वयवान् वि- 'कृष्णलेषु धनस्योत श्रीहेस , तेजोयुतेमरेत्। हिरण्ययाग औषधविकार एव । एव च यत्र हिरण्ययागा धृतस्य, मैन पैशवावस्यन्दयुत्तेस्तथा ।' न्तरे लिङ्गाभाव तत्र देवतासादृश्यात् , तदभानेऽपि भाट्ट- द्रयनिष्ठतादृश्ययो परस्परविरोधे तु देवता वा आज्यधर्माणा भूयसामनुग्रहात् तेजस्वित्वसादृश्येन सादृश्योपटन्धस्यापि दन्यसादृश्यस्य श्रोतलिझोपरन्धआश्यविकार रमेव । नस्शब्दस या थालीपुलामन्यायेन द्रन्यसादृश्यापेक्षया दुग्वम् । यथा ' प्राजापय घृते (७४।२।१२) गमस्चात् औषधविकारव कृष्णा- चरु निर्यपेत् शतकृष्णरमायुप्माम इत्यान कृष्णलाना लेटिविकार र वा दीप्तिमधलक्षणतेजस्विचसादृश्यम्य प्रजापतिदेवताक्यसा न्यायविन्दु कृष्णले चरी दीतिमत्त्वसाम्यात् दृश्योपष्ट धस्यापि कठिन नारपर्यायविशदत्यसाश्यापेक्षया आज्यातिदेशे प्राप्ते, विवितावयव वात् चरुशब्दाच दुर्घल यम् । तेन नाय याग तेजस्वि वसादृश्यात् उपागु औषधातिदेवा इति सिद्धान्त । याजविकार । अपि तु कठिन सादृश्यात् आग्नेयविकार मण्डन-- 'चरौ हिरण्ये विधिरोपय स्यात् ।' एव, चारप्रयोगात् , 'घृते अपयति' इति श्रषण शरुर--कृष्णले च सधमता।।१९ विधानाञ्च । यद्यपि नाय विक्रित्यभावेन मुख्यश्वर , व अतिदेश गवामयनगनज्योतिरादिपु तथापि अचरौ चहान्दानुबाद चाधर्मयोगादुपपद्यते । एमाहकाण्डपठितव्योतिरादिधर्माणाम || इति औषधधममापक भवति लिङ्गम् । नव आग्नेये चरो द्वादशाहिकमहर्गणे वत्प्रकृतित्वादेवाहिक्मधि रभागात् आमेयधर्माणा चरुगत वाभावेन कथ चहान्द फागमान तदारय स्यादेकाहयत् । ४।३।१३ ।। वर औषधधर्मप्रापक इति वाच्यम् । सौपंचरो आमेर भाष्य-- 'मजाकामा गवामयनमुपेयु ' इति सत्र विवार वेन आमेयधर्माणामपि चरुगतत्वात् चहान्दम्य विधाय आम्नायते । ज्योतिौरयु ' इति । रावामयने तप्रापकवसभवात् । एष आपणवाक्येऽपि यद्यपि न अप द्वादशाहिको विध्यत इति वक्ष्यति गणेषु द्वादमा शानुगदेन पृनविधिः, थपणस्य आप्रेयविकार वेऽपि । हस्य' इति ( ८1१।१०१७) । तत्र चोदपेन द्वादना विवित्तिरूपप्रयोजनाभावेन नावात् , घृतस्योत्पनिसक्ये हा धर्मा प्राप्यन्ते । एवाहानामपि यथाव नामभि प्रात वाघ, तथापि अनिमयोगमानरूपभपग शपया प्रातिस्विधा । ये तत्र द्वादशाहिका ऐकाहि अवि लक्षणया वा प्रतिप्रसवविधया विधीयते । तच्च धृतविशिष्ट दा , वे ययामाप्त नियते । विरुदेषु मशय कि शुद्ध या इत्य यदेतत् , क विशिष्टविधित इत्यर नियाम द्वादमाहिती धर्म यर्नव्य , उत वाहिक झी !ff पाभावात् । उत्पतिवाक्ये पाय परपरायन पेन यागान्वये प्राप्त १ तत्र रणवोपक्रम 'दादाहिकमहर्गणे वति तस्य विम्योपस्थितिक्वात् अत्रैव विशिप्रविधि इति । सान्' । द्वादशाहानि गत् वियतेनैव प्राप्यन्ते । तु युक्त मुत्पश्याम । यद्यपि च अगस्य उसुयान । ननु एव नामधेय याप्यते । न याधिप्पटे मामधेप विकारत्वेऽपि प्रतिप्रमविधिव युज्यते एव, आज्येऽपि ज्योतिरादि । अधिगमात् भविष्यति । ये ज्योतिष्टो अभिसयोगसद्भावात् , तथापि द्रयान्तरमयोगम्य मिभ्य अधिवा स्तोत्राविकारा, तदागमा । ४ . - , ·, . - । अतिदेशः इपी अतिदेशः इषौ सर्वसाधारणाः रान्तः स्मेनस्यापि भान्ति इत्यनुनादो निधनविष्टुतिसतह भाति इत्युक्ला समानभितरत् युज्यते । तस्मात् ज्यौतिष्ठोमिमानामेव अनुसादः । दयनेन इति । (पूर्वाश्य वाट्कारनिधनं भाति , इघु अपिया यद्यपूर्ववादितादधिकाथें ज्यौतिष्टोमि | विद्युति करोति, सप्तरं भाति । इत्यन प्रास्ते सान्नि काद्विधेस्तद्वाचकं समानं स्यात् । १६ ॥ वषट्कारनिधगतं, चोदकमाप्ताया विद्युतेः इष्पाकारावं, भाष्य- अपिवेति पक्षान्तरपरिमहे । विपिरयं | सतहारथं च साम स्तोनस्य विहितम् । तत्र) ज्योतिटोमात् येनवैशेषिकाणा, न ज्यौतिष्टोनिशानामनुवादः । कुतः चोदकेन यत् प्राप्तं , तत् इतरशब्देन परामृश्य ( श्येन- अपूर्वस्वात् , एवं अपूर्व अर्धे विधास्थतिं । तथा समन्धी-) विकारो विधीयते । यत् इतरत् ज्योतिटोमात् मवृत्तिविशेपारो भविष्यति । अनुवादः सन् अप्रत्ति- प्रातं, तन् श्येनेन समानम् । तस्मात् हितोगीपा- विशेषारोऽनर्धकः स्यात् । ननु स्वान्दोऽय सनिहिते दिमात्रमतिदिश्यते । ( सूत्रार्यमाह-) इतरदधिशथें, भाति । उच्यते । इतरदाधिकार्थे । समानमितरत् समा-चिकारे इत्यर्थः । (सूचे इतरत् इति 'समानमितरत् नमधिकं इत्यर्थः । ननु सनिहितावनोऽयं नाधिकार्थ- श्येनेन' इति वचनं निर्दिश्यते । अपिया यदि यचनः इति । उच्यते । न केवल अयं सनिहिताचनः | इति यशपिका इति विपर्यस्य पक्षयायती व्याख्येषम् । एष, पूर्णकराहगारानिहितमपि ब्रूते, अाशिष्टं च तदसमर्थः- 'यदि अपूर्वार्थविधिलभाष रामानमित- यदा हि पत्राणि अनुक्रम्य इतरमन्दः प्रयुज्यते । देव- रत्' इति वचन ज्योतिटोमिकात् चोदपप्राताविधेः दत्ताय पालो दीयता , विष्णुमित्राय कौशेयं , यशदत्ताय } अधिकविकारविधानाधे, तदा तदाच ममानपदं स्यात् सोम, इतरत् चैत्राय' इति तदा यमरमेर मदीयते, न यौनिमोमिकानामतिदेदाप्राप्ताना येनपत् विकार: हिरण्यं रजत या । इस ज्योतिष्टोमिसम्यः अधिरान् वतन्यः' इति ) अथा ( अधिकार्यः प्रयोजनम् । अर्थ गहिनीषणीपादीन् धर्मान्, अनुक्रम्य इतरमन्दः प्रयुक्तः, द. प्रयोजनमानी । इतरन् इति च पदनिर्देशः । तेना- तेन अमापि अधिकानेर वस्तुमईति , तथा अधिक- यमर्थ:- इतरतु इति पदेन पिराधिनयरिधानार्थ पचनो भवति । अथ ज्योतिष्टोमिरान् यते, तथा सनि- ज्योतिष्टोमिश अतिदिश्यन्ते, तम्य च रिकारस्य समानपद दिनगनः । म आश्य अन्यवरत् हेयम् । यदि अधि-विधायक' इति । एवं च चोदनासामान्यात् ज्योति- कार्थतो दिला सनिहितार्यता आधीपते, अनुवादमात्र योमरिसर एव पु., न येनाविकार. । विकारमात्र तु अनया माति । श्येनगदक्ष अविरचितार्थः । अपश्यनादतिदिश्यते बननेन । मायरारपक्षात् अस्मिन् सनिहितार्थता हिला अधिशर्यता गृपते , न पश्चिन् पक्षे अनुमनविशेष दर्शयति-) अधिकाय ( अधिक दोनो भशी । तम्मान समारआइ 'इतरदथिनार्थ याचिनि ) इतरशन्दे वर्णगाने येऽपि भारतमा पनि । अतो ज्योतियोमिमान विधः अधिकाः श्येनौशे-(पदार्याः श्येने निहिताः) मण्टरपितोदनादयः निका ये, ते ६ अतिविपन्ते । तदानरं गमान । तेषामपि अनिदेशः ग्मार भाप्पारमामाने या भ्यान , समानान्दः ग्यादिनार्थः । माति येनान्दय (येनेन ) ममान तर इतरत इरानीयमाणे । (अग्ग- विचलित रपडे पुनः इतरमन्दम्य रोनिस्तिविया तेन योनि- दुप्-- (भाजसिरान्तमाशिपति-) इतरशन्दो टोमिकसरिस्प नेन गमान इसनेर रिकारमात्र माधिरये भोरे पगिदः (तारा सारसमय न याच्या विधीयरेशन सटप विनोदनादियामिःही शिगेर। नियर्थः) । सिर्दि ! दरयुतार या पार गरि- यत्तु गुरमितमाह-) गीरि नोग्यते ।(य) तिन (अमेरः)।नच एकम्प (सदस्य) परेशानरे ( पासपनो) लः प्रदेशाती दायों । समान् ( मुममा मोतिरोमानो मन (रा')ी (यगने) । राग दोन दिना उरात मन्त्र.)ो पाटार- भाना या पूसानातिरगा -- ।

·अतिदेशः गवामयनगत २०६ अतिदेशः गयामयनगर 'अधिकागमात् तदाख्य स्यादेवाबत् ' इत्येतस्य अर्थापत्तेद्रव्येषु धर्मलाभ. स्यात् । १८ ॥ द्वितीयन्याख्यापरिहारः, गौश. सन् अनुवादमानमनर्थक माध्यं यच्चोक्त द्रव्यादिति, युक्तं द्रव्येषु । तम स्यात् । तस्मात् पूर्वोक्तेन न्यायेन नामयं धर्माणा हि प्रीहिमायर्यापन्ना नीवारा: पार्यापत्तितः तदर्मान् मापकमिति । लभन्ते । इह पुनः द्वादशोपसत्त्वं नैव सघातधर्मः इत्य- टुप्-~~ उत्पद्यमानमेव कर्म आकाङ्क्षाधितयसम्म पदिष्टो हेतुः । तस्मात् अदृष्टान्तो द्रव्यादिति । त्पद्यते । तत्र अस्मिन् (उत्पत्ति-) वाक्ये नामधेय प्रवृत्त्या नियतस्य लिङ्गदर्शनम् । १९ ॥ श्रूयमाण स्वयया शमोति इवितव्यामनगमयिनु भाष्य---आह, क्थ तर्हि लिङ्गदर्शनम् १ अत्रो आत्मीयाम् । चोदवस्तु उपमितलक्षितप्रापणेन ( इनि. च्यते । गवामयने द्वादशाहिक प्रथममहः प्रायणीयोऽति- कर्तव्यता ) अवगमयति । तत्र न किंचित् प्रत्यक्षम् । रान । तम्य धर्मो द्वादशोरसत्त्वम् । तदुपादाने मुख यागसामानाधिकरण्याञ्च यागनामधेयमिद, न धर्माणाम् । स्थानुग्रहः । पशुपसायोपादाने जपन्याना ज्योतिरादीना यदपि अधिकमामान्यात् इति , तन्न चित् (अनु- मुख्यस्य प्रातकाल अनुग्रह अतिक्रमित विचित् कारण वादमात्रानर्यक्यात् ) तुलक्षणा दोषः । नास्ति । अतः तदनुग्रहार्य द्वादशोषसत्वं भवति । लिङ्गं सघातधर्मः स्यात् , तदर्थापत्तेर्द्रव्ययत् । तसात् मुख्यया अहत्या नियतस्य एतदर्शन , १६॥ चोदकप्राप्त्या । यस्मात् चोदको नामधेयात् अश्ल: । भाष्य- अथ यलिगमुपदिष्ट द्वादोपसत्यदर्शन, तस्य फः परिहारः १ उच्यते । लिङ्ग सधातधर्मः सधर्मयम्(१२२२२ ) ' मुख्य या पूर्वचोदना- वश्यति च ‘विप्रतिपिधर्माणा समराये भूयमा स्यात् सात् । द्वादशादः अह समातः । स फाय चोयते, लोकात्, इति ( १२॥३॥८॥२३ । ) द्वादशाहमृद्धिधामा उपेयुः' इति । गवामयनमपि अइ.सघातान्तर, तस्सिय कार्य फलसिद्धी विधीयते । पूर्वचोदनात् लोपयत् । इयेयमन्तः भयुक्तो मथः । टुप्-~गवामयने द्वादशाहिक' इत्येवमादि मुख्य था तम्य तत्का-पत्त्या द्वादशाहधर्मान् गृहाति, न चोदयेन। द्रव्यवत् । यथा द्रन्ये नीही धर्मा भुता., ते तत्कायो । (भाष्य)। प्रायणीयशब्दो योगिकत्वात् नातिदेशकः पमेषु नीपारेषु प्रतिनिधिभूतेषु प्राप्यन्ते, न चोदपेन, प्राप्तिः । अत प्रापणीयातिराने (द्वादशादगपामयनयो ) (श्त्युम ७३३२२)। तस्मात् कुतोऽम द्वादशोपसत्ता- तद्वत्। न घाऽर्थधर्मत्वात् , संघातस्य गुणत्वात् । १७॥ उभयोरपि ज्योतिर्षियन्तः ( ज्यौतिष्ठोमिको विध्यन्त.)। माध्य- नैतद्युक्तम् । कुतः १ अर्थधर्मवात् अपूर्व- भूयमा स्यात् सघर्मल' इति नेद पूर्वपक्षसूत्रम् । kि धर्मवादित्ययः । अपूर्वधमों द्वादशोपसत्व, न सपात तहि । यम बहुना अस्थाना च धर्मविरोध , तय भयोs- धर्मः । कसात् १ सपातस्य गुणन्यान् । अहानि अर नुग्रहः । पय तुल्याउरल्यानि, तय मुख्य या पूर्वनोदना. प्रधानानि, द्वादशहेन इति द्वादशल्य तेफा गुणः, विश करत्' इति । नहि न्यूनमाव्य मुग्यावेन कारणेन पणमित्यर्प. । विरोप्ये एव कार्य प्रतीयते, न विशेष भूपासि समय बाधितुम् । तम्मादन्यथा वर्णने । भूया. यथा ' राजपुरुष आनीयता' इत्युत्ते पुरुष आनीयने मत्र द्वादशाहिको विध्यन्न (प्राप्नोति ) । अल्पाना- न राजा । यथा च ' मृष्ट भुक्ते देवदत्त, ' इत्यु मैादिक । तत्र भूपना रयादनुमहः इति अपिक्प्रवृत्त्या न शाफ सूत्रो या प्रदीयते । यदेव स्थान, वर मतीयते।। (नियताप दादशाहियोगवस ) लिदान मिदम् । किमतः १ अतः अहानि फापन्ति, न संघात. 1 विशारदर्शन विशिष्टायानारम्यवादानां प्रय फलवतश्च धर्माः । नस्मान द्वादशौरसत्त्व भंघातघमं.1 यंत्वान् । २०॥ एवं चेत् न गवामपने कार्यापतितो पर्मा. प्राप्यन्ते। माप्यं-अप यत् द्वितीय निदर्शनमा, एका- अतः अपरिहारोऽयम् । दशियां विहारदर्शनम् । तत्रोच्चले। अनारम्य एषा- . - - ·- अतिदेशः इपी १९९ अतिदेशः उद्भिदादिपु ऽर्थः । पूर्वोतसादृश्यं च अप्राकृतत्वेग, प्राकृतामुद्दिश्य । वृत्तिविकारत्यापच्छिन्नत्यासियर्थ लक्षणा इति तस्य पद- विहितत्वेन वा । तेन इयेने ये अपूर्वा धर्माः कण्टक- पेक्षया प्राबल्यात् । वितोदनादयः ते इहापि अति दिदयन्ते, ये या श्येने न्यायविन्दुः- इधुसशके एकाहै 'समानमितर- प्रास्ताङ्गानुवादेन विहिताः लेहितोष्णीषादयः, त एव च्छोनेन ' इति श्रुतम् । तत्र प्योतिष्टोमधाणामति- अविदिश्यन्ते। देशात् श्येने इस इहापि प्रामे. अनुरादोऽयम् । इति यत्तु अस्मिन् पक्षे नेतेपामेव नियम इति तन्त्र- } प्राप्ने, इतरगब्दस्य सनिहितमद्दशपरत्वात् ज्यौतिष्टोमि- रत्नोक्त, तत् अवान्तरसादृश्यत्यागे प्रमाणाभावात् उपे. । काना संनिहितत्वेऽपि पूर्वोत्ताप्राकृतासादृश्यात् तत्सद क्षितम् । अस्मिथ पक्षे इपुयागोद्देशेन अनेकपदार्थ- | शस्य च लोहितोष्णीपादेः दयेनवैशेषिकस्य असनिहित- विधानायोगात् पदद्वयेन लक्षणमा दयेनीयप्राकृताङ्गसन्धि- वेऽपि वचनावरचाय सादृश्यमानपरिग्रहेण इगेनौशे- विकारमात्रस्य इदेशेन विधानम् । पिकविधिः । यद्वा इतरराब्देन अतिदेशप्रारमुद्दिश्य तस्य यद्वा इतरपदे सनिहितत्पत्यागे प्रमाणाभावात् , लोहितोष्णीपादिविसरः दयेनादतिदिश्यते । सोऽयं प्रास्ता भानामपि च उद्देश्यतया पूर्वमुक्तत्वात् , पूढेन- प्रत्यक्षरचनातिदेशः इति सिद्धान्तः । माहताङ्गमिततत्सदृशप्रास्ताङ्गान्तराणामेन इतरपदेन प्रह मण्डन- 'इपी श्येनसमो विधि.।' णम् । तेपामतिदेशेन सनिहितत्वात् ताशप्राकृताङ्गो. शंकर--पचनाच्चानिदेशनम् । द्देशेनैव च दयनरादृश्यविधिः । सादृश्य च अग्गिन् । अतिदेशः उद्भिदादिपु अन्यरूयागेषु पक्षे श्येनीयप्रास्तात्तिधर्मसमानधर्मवलम् । स च सौमिकधर्माणाम् ।। धर्मः दयेनप्रास्ताहानुनादेन विहितो विजारो लोहितोष्णी अव्यक्तासु तु सोमस्य । ८१।९।१६ ।। पादिः । अत एव सादृश्य न पेनतिरूपितं, अपि तु भाष्य-इन श्रयते ' अभिजिता यजेत ' 'विश्व- स्पेनीयमालागानिरूपितमेर । उपमानताऽपच्छेदकसर- | जिता यजेत' इति । एवजातीयका यनतयः । तेयु न्धेन श्येनवृत्तिधर्मस्य रोहितोगीपादेः तेनैव सन्धेन विध्यन्तचिन्ता किं एषु सौमिको पिप्यन्तः, उत्त दार्श- प्रात्तानेषु अभावात् अमानताऽवच्छेदकमान्यन | पौर्णमासिक. इति । अविशेषात् अनियमे प्राप्ते उच्यते। उपमेपतित्वे एव उपमानियमात् । अत एव अमलानु तु जोमस्य । का अयतता न्यदेवतस्या- असिन् पक्षे श्वेगपदं श्येनीयमारतापरम् । ततश्च मायः। द्रन्यदेवतेन हि यागोऽभिव्यज्यते । एताव अद्रव्य- फरत. साराधना एव इयपूर्वसाधनीभूतताराप्राकृ- देवताश्चोदनाः 'अभिनिता यजेत' इति । एतासु अग्य- साहोद्देशेन विधीयन्ते । अत एप पियसामथ्यांनुरोथेन तामु सौमिको विध्यन्त. म्यात् । कुत.। अवनसामा- स्थेने यो निसारो ययावृताने विहित , तयारताने एवन्यात् । सोमोऽी अध्यक्तचौदन 'ज्योतिष्टोमेन पजेत' सोऽय विधीयते । इतरथा अप्राकृतार्यकारिताऽऽपत्तेः। इति । ननु · सोमेन यतेत' इत्येषा व्यक्तचोदना । तपापि अत असिनपि पक्षे विरक्षितगत्या हसुसन्धि वैनैय। देवताया अभारात् अव्यक्तता । तथा च 'येनेन ताराश्येनीयविकारविधिः । न चैर अस्यातिदेशस्य पनेत ' इति अव्यक्तचोदिते दीक्षणीयादीनि सोमानानि कलितवाभावात् आनुमानिाचनातिदेशपेशया प्रार- दर्गयति 'दीवणीयायो दादशमान हिरण्य दक्षिणा, ल्येऽपि श्येनेन समान इति पदये ताहाशिला चतुर्दिशतिमान प्रापणीयापो' इति । तस्मात् ताम् णायाध आवस्यस्यात् नामातिदेशापेश्चया प्रारयेमाना सौमिशे रिध्यन्त.। भारः, नामातिदेशसले अमिहोत्रादेन अनमिहितानामेर शा-'विश्वजिता यत । प्यादिगु एमाहेरा धमांगों लवमा, यनतातिदेशे तु समानरदेन उनानामेरद्वादशारे च दार्ययोगमामिको रिभ्यन्त , न ताहराधमांगो विधेयताऽयन्तीभूतस्येनीयमारताग- | सोनिकः इति संशये पिरोपाभागन् अनियमे प्रा ·अतिदेशः गवामयनगत २०८ अविदेशः चित्रेष्टो - आयु: कुरिन् , यदेते ब्राह्मणान्तः नव पशर आल अतिदेशः चित्रेष्टो मधूदकयोः उपांशुयान- भ्यन्ते नामिरं प्रातृन्यमतिरिच्यते, न वनीय आयुः धर्माणाम् ॥ कुर्वीत ' इति । गयामग्ने हि सपूर्णकादशिन्या द्वात्रिंश मधूदके द्रवसामान्यात् पयोविसरः स्यात् । द्वारमावृत्ती द्विपञ्चाशदधिक्यतरय अहानि पूर्यन्ते, अव-1 ८1१।१९।४० ।। शिष्टानि नप, तब पुनरेकादशिनीकरणे अतिरेकः समासो भाष्य-- चित्प्रयामिष्टौ श्रूयते 'दधि मधु धृतं पत्रो या आपयेत । अतो ब्राह्मणस्ता तेषु विधानम् । रात् । धाना उदक तण्डुला. तत् ससृष्ट प्राजापत्य भवति' यदि नोदनालिझातिदेशेन ज्योतिरादिसुत्सास्वपि विहार. इति । तम गदके पयोविकारः स्यात् । कुतः १ दा- प्राप्यते, तत एव तसिगमुपपद्येत । यदि तु नामातिदेवा- सामान्यात् । वे च मधूदके, पयोऽपि द्रवम् । पारस्यं, तदा तदलेन ज्योतिरादिमुत्यासु सपूर्णाया एका टुप्-- प्रथमपादान्ते । ('तत् समष्ट' इत्यत्र-) दशिन्या एष प्राप्तेः विहारदर्शनानुपपत्तिः । इति चेन्न, तदिति सर्वनाम्ना एक्यचनान्तेन यत् परामश्यते तत् एकादशिनीविहारस्य अनारम्याम्नातस्य गवामयने औप- देवतासंबन्धि । न च तेन धानादीनि परामृश्यन्ते । देशिस्त्वेन तदशे नामातिदेशवाधात् । तथाहि, 'यथा हि यदि हि पण्मृश्येरन् तानीति बहुवचनं स्यात् । यदा प्रभवः पशवः स्युः तानेतान् अनूचीनानारभेरन, आमेयमेव तत्तत् इति वीप्सानिर्देश: (स्यात्) । तस्मात्र धानादीना प्रयमेऽहन्याल्भेरन् , स्वारस्वती मेषी द्वितीये, सौम्य परामर्शः । यदि चैतानि परामृश्य ( तच्छब्देन ) देव- बच नृतीये, यारुणमन्ततः, अथ पुनर्योतिरादीना पर्या-ताया सबध्येरन् ( तत.) माजापत्यानि इति वाचन वर्तेषु आगेयमेव प्रथमेऽहनि' इत्यादि अनारम्याधीतस्य | मभविष्यन् । अतः सर्वनाम्ना एक्वचनान्तेन सस्ष्ट एकादशिनीविहारस्य प्रती ज्योतिष्टोमे, द्वादशहे वा इति परामृश्य ( तम्य ) देवतासन्ध. (वियते । एप ज्योतिराहासमूहाभाषेन निशानुपपत्ते तृतीयप्रस्ती चैको याग. । पक्षान्तरमाद-) तब ( के चित्) एवं गवामयने निवेशः। अन्तत एकादशेऽहनि | अतथ वर्णयन्ति । सर्वनाम निर्दियस्य प्रतिनिर्देशकम् । औरदेशिकचात् नामातिदेशः तददो एर बाध्येत इत्युप-द्रयाणि च निर्दिष्टानि, न संसर्गः । (तस्मात् द्रव्यागा पन रिजम् । २. परामर्शः) । ताई बहुवचनाभारः क्य ! ( उत्तरम्-) प्रातिपदिवविरोधात् विवक्षित पानात् । अथवा गुग- न्यायविन्दु:-- गवामयने ज्योति गौः इत्यादिसहा- यागेषु ' गणेषु द्वादशाहस्य ' इति द्वादगाहेनिक्तंन्यता, मृगति तरीय लिङ्ग मख्या ( ब ) भजते । (ताई त्यात् ( गुगपवन रादिन्यः । सर्वनाम-) पद्यन् परा- नाम्ना ज्योतिराखेकाहगता च अविरोरे मियते विरोधै तु आनुमानिकातिदेगो बयान , पयोगवाक्य- बहुवचन स्यात् , तपाह-) तस्य चैम्पि ( धानादि- दव्यन्य ) परामर्शात् एक्सवनमविपदम् । ( ननु ताई गतस्यात् । तर हि मधादितिन्यताऽऽकाहाकोप्या स्थात्, अन आह-) अगन्यामपि वीगाया न च ठप नाम श्रूयते । इति प्राप्ते, नाम्ना प्रत्यक्षवान् वीमा यतते (सर्वनामान्दा ) । ण्य (च मी) न तद्विरोऽनुमानम् । प्रयोगक्य च उत्पतियाक्या- सममिति एकवदान गत् अन्यते । ( यत्तु प्राजापर- रोचनेनैव प्रवर्तते, इति तद्गतनाम्ना अस्थितेतिकर्तव्यतर शन्दो पचनान्त. म्यादित, तह-) मागपति बरपती इति सिद्धान्त । एकदेवतामिमादेशकरपनम् । (एदेतत्वात् एग मण्डन-राप्रेमहामेरात्रा' स ये एकादा, एसीभूत प्रदीयते इति तदभिवापनकाचन हो । तस्मात् पुन. नेपामा प्रायम्। प्रपमरवादिन. आहुः) इदमानि (दर्शन) अशी- शंकर-~' चोदाद बरवन्नाम !' मनम् । यदि मनिहितम्प निशिग्य प्रतिनि - ·अतिदेशः ऐन्द्रामादि २०१ अतिदेशः ऐन्द्र गृह्णाति - पूर्ववत् ।, विकारत्वम् । सुयाकालल्यं व ऋतुपशमः ऐकादशिनाथ | रपि । अगिहोनहवण्या हबीपि निर्वपति' इति । विकल्प्यन्ते इति विक्ल्पविधानात् अवगम्यते । प्रकृतिलिट्लेन च विध्यन्तविशेष उक्तः यस्य लिङ्गगर्थ. सवनीये - त्रिवृता यूपं परिवीय' इत्येका रशना , । सयोगात् । (८१११२) इति । तस्मात् दार्शपोर्ण- दैक्षविकारत्वाचापरा इति द्वैरशन्यम् । इहापि 'द्वे रशने मासिकः तासु विध्यन्तः । तच्च दर्शयति 'प्रयाजेप्रयाजे यूपमृच्छता ' इति द्वैरशन्यदर्शनात् सपनीयविध्यन्तः। कृष्णलं जुहोति' इति । अलिङ्गास्वपि स्यालीपुलाक- ततश्च 'आमीत्रीये सबनीयस्याम्पानि वत् सिद्धिः। इत्यादिधर्मग्रातिः। शा-.' सौर्य चरं निपेत् ' इत्यादिषु इष्टिषु वि. 'स्यादैकादशिने दैक्षात् सौत्याद्वा, ऽऽयोऽस्तु निपत्यादिसामान्येन दर्शपूर्णमासविध्यन्तोपस्थानात् रशनायतीत्यत्वविशेपाल्लिङ्गतोऽन्तिमः ।' तस्यातिदेशः । इत्थं च ' यस्य लिग ' ( ८1११२।२) भा-- ऐकादशिनेषु तु मुत्यादिनस्थवम्य आधि- । इत्यस्य प्रपज्ञः, इति नातीवपूर्वपक्षे यतितव्यम् । एव. स्यात् चारविप्रार्यादिरूपधर्माधिक्याच सवनीयपसु- मुत्तरतापि सर्वत्र । विकारत्वम् । 'अमिष्ठात् देवे रमाने आदाय द्वाभ्यादाभ्या सोम-प्रपश्चादेव संगतिः। रशनाभ्यामेकैफ यूप परिपपनि ' इत्येतदपि द्वैरशन्यरूप वि-ऐन्दामादौ सौमिकः स्यादैष्टिको चा, द्वयो- सनीयधर्मानुवादकमुपपद्यते । नहि अयं पिधिः, 'अग्नि- | रिह । सभवादैच्छिको,ऽन्त्योऽत्र स्यात् कपालादि- धात् दे?' इत्यस्य विधेयत्वात् , विध्यन्तरैकवाक्यत्याद्वा लिङ्गवः ॥' लिङ्गत्वोपपत्तेः । (८१३ मध्यस्थ भित्त्वा गृहीतमिदम्) भादसौर्यादिषु इष्टिसमाख्यातेषु इटिसमाख्यातन्य- मण्डन- 'सोत्यस्य चैकादशिनेषु धर्माः।' सामान्यात्, निर्वपतिधातुमद्वाक्यसर्ग-धत्वात् , तद्धित- शंकर-- सौत्यादेकादशिन्या स्यात् ।' अतिदेशः ।। पदविहितदेवताक्त्वाच दर्शपूर्णमासविकारत्वमेय । अत दूर अतिदेश: ऐन्द्रामादिविकृती दार्शपौर्ण-। एव ‘प्रयाजेप्रयाजे कृष्ण जुहोति' इति लिङ्गम् । मासिकधर्माणाम् ।। (८३१३ स्थम्) इष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् । मण्डन -'दर्शधिधर्मः सफलेष्टिगामी।" ८।१।४।११ ।। शंकर-- दर्शादिष्टिबगो मतः ।' दर्शात् इष्टिषु भाष्यं-- इथ्य उदाहरण 'ऐन्द्राममेकादश- असौ अतिदेशः मत. कपाल निर्यपेत् प्रनाकामः' इत्येवमाद्याः । 17 सदेहः अति देशा ऐन्द्रे पुरोडाशे आग्नेयपुरोडाश- किं दार्शपौर्णमासिको वा सीमिको या विध्यन्तः, उत धर्माणाम् ।। दापौर्णमासिक एवेति । किं प्राप्त । अनियमः । दर्श विप्रतिपत्ती हविषा नियम्येत, कर्मणस्तदुपाख्य- पूर्णमासयोरपि विध्यन्तोऽस्ति, सोमेऽपि । इमान इष्टयो । त्वात् । ८1१।१७।३२ ।। विध्यन्तापेक्षाः । एवेन च विध्यन्तेन भवितव्यमित्यु भाष्यं- इद श्रूयते 'ऐन्द्रमेकादशकपाल निर्वपेत् ' कम् (१) न च गृह्यते अन्यतरनियमे } इति । तथा आभेय पयः' इति । तत्र सदेहः किं देव- विशेषः । तस्मादनियमः । एवं प्राप्ते उच्यते । इष्टिषु तासामान्यात् ऐन्द्रपुरोडाशे सानाप्यस्य विध्यन्तः, दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः । हेतु!तः, प्रशात इति । कः | आग्नेये व पयसि औधस्य, देवतासामान्य पर उत्तर; पुनरसो १ नोदनाया प्रकृतिलिङ्गसयोगः । कि पुनस्तर । अथ इविसामान्यात् उत्तरस सानाग्यस्य, पूर्वत्र प्रकृतिलिङ्ग १ तद्धितेन देवतोपदेशः, कपालवत्ता, निर्व- औपघस्य, इवि.सामान्य क्लीयः इति । किं प्राप्त ? पतिशन्दश्च 'ऐन्द्राममेकादशकपाल निर्षपेत् । इति । उच्यते देवतासामान्य बलीय इति इतरनापि तथैव 'ऐन्द्रामो द्वादशकपाल,' इति । निर्वपति- कुत्तः । मुख्यत्वात् । मुख्यनियन्मिता देवता ऐन्द, आग्नेय मी.को. २१ ·'अतिदेशः ऐन्द्रे २०३ अतिदेशः कृष्णलचरौ - उद्देशे । अतो द्रव्यं यागे प्रत्यासन्नम् । यद्यपि च देव अतिदेशः कृष्णलचरी आग्नेयधर्माणाम् ।। ताप्रसादस्यैव अर्थवादवशात् यागस्य फलसाधनवे द्वारत्वं हिरण्यमाज्यधर्म तेजस्त्वात् । दाश१८:३५ ॥ कल्प्यते , तथापि देवतायाः शाब्दबोधे याग प्रति द्रव्य भाष्य-प्राजापत्यं वृते चळं निपेत् शतकृष्ण- प्रति वा प्राधान्य प्रमाणाभावात् । प्रत्युत द्रव्यस्यैव पार्टि- । लमायुष्कामः' इति श्रूयते । तत् हिरण्यं आज्यधर्म कान्वये विशेष्यत्वेन प्राधान्यायगतेः न देवतासामान्यस्य स्यात् उपायाजाविध्यन्तस्तर भवेत् । कुतः १ तेजस्व- बलवत्त्वाराका । वस्तुतस्तु 'न देवताप्रसादस्य द्वारा, सामान्यात् । तेजस्वं सामान्यम् । हिरण्यमदमना तेजः, इति जैमिनिमतं वक्ष्यते एव (९।१४।६-१०)। आज्यमपि गवा, सार इत्यर्थः । अथवा हिरण्यमपि अतः अन्तरङ्गलवशादेव द्रव्यसादृश्यस्य बलवत्त्वम् । वेजस्वित्याहुज्ज्वलं, आज्यमपि स्निग्धत्वादुज्यलमेव । एवं धर्मानुग्रहोऽपि आञ्जस्येन सगच्छते । इतरथा तस्मात् सामान्यात् उपाशुयाजधर्मा शतकृष्णलश्वरः । पुरोडाशे शारसाच्छेदनादीना आधापत्तेः । एषमन्यनाति धर्मानुग्रहाच्च । ३६ ॥ अन्तरङ्गन्यादिना सर्वन सादृश्ययोः मलाबल द्रष्टव्यम् । भाष्यं-हिरण्ये च बहव आज्यधर्मा अनुगृह्यन्ते अन तु न्यायेन अन्याय यामल, कापसूत्रयाशि- अवेक्षणादयः । औषधधर्मास्तु हीयेरन् अवहन्त्यादयः । काचाराध अन्यादृशाः, तत्र तन्मूलभूतश्रुतिरुपयच- । तस्मादपि आज्यधर्माः । नातिदेशेन न्यायालयातिदेशस्य बाधः इत्येवं द्रष्टव्यम् । औषधं वा विशदत्वात् । ३७ १४ अत एव ' सौम्यश्वरः' इत्यादी शब्दार्थगतसमानल भाष्य-अथवा औषधस्य हिरण्ये विध्यन्तः । रूपसादृश्यस्य निरुत्तकदेवताक्ल्वरूपसाहत्यापेक्षया अन्त- कुतः १ विशदत्वात् । हिरण्यमपि विदाद, औषधमपि रङ्गत्वेऽपि न अग्नीपोपीयविकारवं, अपि तु आगेयविका- | विशदम् । कः पुनरनयो: सामान्ययोविशेषः १ न सलु रत्वमेव । एवं ' आग्नेयमेकादशकपाल ' इत्यादी देव- कश्चित् । कितु विशदत्त्वस्य कारणद्वय (विशदत्य चमत्व तासामान्यभ्य कपालसख्यासादृश्याद्यपेक्षया अन्तरङ्गत्वेऽपि | चेति ) उपोदलकम् । तेजस्वितायाः तद्धर्मानुषह एकः । नाग्नेयविकारत्वं, अपि तु अग्नीषोमीयादिविकारत्वमेव । चरुशब्दाच्च । ३८॥ के चित्तु एतादृशविषये कपालैकादशवादीना द्रव्यनिष्ठ भाष्य-चरशब्द श्वान भवति प्राजापत्य चर' साधनताऽवच्छेदककोटिविष्टत्वात् द्रव्यसादृश्यघटकत्व- इति । चकशब्दश्च औषधस्य वक्ता । तत् अल्वदोष- मेष इति अग्नीषोमीयविकारत्व समर्थयन्ते । १८. धस्य लिङ्गम् । तस्मिंश्च श्रपणश्रुतेः । ३९ ॥ न्यायबिन्दुः---ऐन्द्रपुरोडागे आग्नेये च पयसि भाष्य- तरिमश्वाज्ये अपण ध्यते 'घृते अप- मुख्यायप्राधान्यान्या देवतासादृश्यात् सानाय्यस्य औप- यति' इति । स्मितः १ अत एतद्भवति, औषधविध्य- धस चातिदेशः । इति प्राप्ते, सत्यमानत्वेन हविषः तेन अपण प्राप्यते, तत्र देवलमान्य विधायिभ्यते । कर्मप्रत्यासत्तेः तत्सादृश्यादेवातिदेशः । देवता तु प्राति- आग्यविध्यन्ते तु आपणमाज्य च विधीयेयाताम् । पदिकार्थतया मुख्याऽपि बहिरङ्गम् । प्राधान्य तु नास्त्येव तथा वाक्य नियेत यागगुणत्यात्, औषधे सानाध्यधर्माणा सानाय्ये चौपध- धर्माणामसभवाच । अतो हविःसाम्य अलपत् इति 'तरिमश्च श्राणश्रुतेः' इत्येतस्यापरा व्याख्या । आह, साधादेवेह आज्य भूयते , तस्मात् तस्य विध्यन्त सिद्धान्तः । इति । तव उत्तरमिद तस्मिथ अपणश्रुतेः (इति) मण्डन- भवेदलीयो हविपः सहस्त्वम् । दापोर्गमासिकं आपण वस्मियाज्ये भूयते । गुणगतं तत् सामान्य, हविर्गतं तु वैवयं चरशन्दश । स्मात्ते शंकर- देवतातो बलि इविः । १८. बलवती। , ·- अतिदेशः निशयिना २१२ अविदेशः पञ्चदशराने च पूर्वस्य उत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यात् । कुतः । नियायित्व न्यायविन्दुः- साहस्राः साधस्त्राः इत्येक्नाम्ना सामान्यान् । साहसागा साहससामान्यात् , सायावागां | युगपदुपत्रम्य पश्चात् प्रमेण विहिता यागा निकामिनः । साधनसामान्यान् । एवं सर्वत्र । पूर्वस्मिथ साहले तेषु एक्समूह पति एकनागतं च अन्तरसादृश्यमस्ति, राहस दक्षिणा आम्नाय उत्तरसिन् दर्शयति ' यापदस्य इति पूर्यस्य उत्तरेषु विपन्तः, नंतु सोमस्येति । साइसरप उत्तरा गौः समाहिता भवति, तापदमाशोरात् मण्डन--- 'निरायिनां पूर्ववदुत्तरेषु ।' असो लोकः' इति । तया पूर्वसिन् साद्य 'साग्इस्त्रि शंकर-- 'निकाय्याचात् परेषु स.।' वियन्तः । सामरः सोमायणः स्पर्धमानाना' इत्याम्नाय उत्तर- सिलपि तमेव दर्शयति 'स्त्री गोः सोमायणी, व्यावृत्ता अतिदेशः पञ्चदशराने कुण्डपायिनामयने घेणा स्पर्धिता ' इति । तत्मात् पूर्वस्त्र उत्तरेषु धाः। च सत्रात्मकद्वादशाहधर्माणाम् ॥ सोम- पूर्वयन् विशेषनियामाभागात् अव्यक्ता- अन्यतरतोऽतिरानत्वात् पञ्चदशरावस्याहीनत्वं त्वेन सीमिकविध्यन्त एव इति उत्थिते. संगतिः। कुण्डपायिनामयनस्य च, तद्भतेवहीनत्वरय वि- 'मायके सौमिमः पूर्वधर्मो था, ऽन्यक्त-दर्शनात् । ८।२।६।२९ ।। भावत । सौमिमः स्या, देवनामैक्सपसत्वतोऽन्तिमः ॥' भाष्यं-पञ्चददारावं कुण्डपायिनामयनं च उमार- माह- ये तु साहस्राः साधम्माः इत्येव एक्सशा- प्पहीनौ । क्मात् ! अन्यतरतोऽतिरानन्यात् । उमा- योगिनो यागाः, ते सघातस्पनिकाययोगात् निकायिन वपि एतौ अन्यतरतोऽतिरातो, तेन अहीनौ इति । उच्यन्ते । तेषा य एव एको धर्मवान् , तस्य अधर्मकेषु | पञ्चदशरात्रस्वायत् 'त्रिवृदग्निष्टुदमिष्टोमः, त्रिरात्रः, दा. प्रवृत्तिः, एलसज्ञायोगित्वसादृश्यात् । न नाव नाम्ने अति- रानः, उदयनीयोऽत्रिरात्रः' इति । कुण्डपायिनामयनमपि देशः, सर्वेष्यपि मुख्यत्नेन तदसभवात् । एका मुख्यस्य 'मासममिहोन जुहोति' इन्यारभ्य यारत् 'दारानः, हि नाम्नः अपरत गोगने नामातिदेशः, न तु सर्वत्र महानत, उदयनीयोऽतिरायः' इति । यश्चन्यतरतोऽ- प्रवृत्ति निमित्तसत्त्वेन मुख्यत्वेऽपिन चैत्र मायणीयस्थलेऽपि चिरानः सोऽहीनः । क्यं ज्ञायते ! 'तद्भुतेषु अहीनत्वस्य एक्सशायोगात् भतिदेशापत्ति:, तस्य प्राथम्यसिद्धयर्थत्वेन | दर्शनात् । तद्भुतेषु अन्यतरणोऽतिराप्रभूतेषु अहीनत्य बादशाहिद्वितीयाधर्मदर्शनेन चाननिदेशकल्यात् । अत भूयते यदन्यतरतोऽतिरामस्वनाहीनः' इति । एव प्रयोजनान्तररहितः एवं एक्सायोगः अति- दुप्---द्वितीये अन्य ( अधिकरण न्याख्यापते )। देशसाधकः । बन च य एर धर्मवान् , तस्य अधर्मरेषु । या अतिरात्रोऽन्ते ( दृश्यते ) सोऽहीनः । ( यथा प्रवृत्तिः । स पूर्वो वा उत्तरो या युति साम्यात् । प्रायशः द्विरामादिः) अन च (पञ्चदशरात्रे कुण्डपायिनामयने च) पूर्व एव तादृश इति सूत्रादौ तथोतिः । अत एव पूर्व- अतिरानोऽन्ते (दृश्यते, नादौ)। तस्मात् तत्त्वम् (अही- पूर्वस्य किंचित्किंचिदधिधर्मरत्वे उत्तरोचरेषु प्रवृत्ति । नत्वम् ) 1 एवं चेत् अहीनवियन्तोऽत्र । अत एव पूर्वस्मिन् साहसे सहस्रं ( दक्षिणा) विधाय अहीनवनाश । ३० ॥ उत्तरस्मिन् ' यावदस्य सहस्रस्य उत्तरा गौ. समाहिता माध्यं-अहीन इति चाय पञ्चदशरात्र. प्रत्यधमुना। भपति, तावदस्मालोकादसी रोकः' इति सहम दक्षिणा 'यदन्यवरतोऽतिरातस्तेनाहीग:' इति । सलादप्यहीन दर्शयति । साधरके च पूर्वस्मिन् साण्ड सोमश्या । इति । विधाय उचरस्मिन् तयाती 'स्त्री गौ. सोमायणी, सत्रे योपायिचोदनात् । ३१ ॥ व्यावृत्ता होषा स्पर्धिता' इत्यनेन त्रियो विधान पर्धिता भाष्य- सत्रे बैते, नाहीनौ । कुन. १ आपिचोद. न्याभृत्यनुवादश्च सगच्छते । ८1०११-१९. (अस्पनात् । ये एव भूविकासमन्तते एनं पनदारा- एकदेशो गृहीतोऽत्र) मुपेयुः । कुण्डपायिनामयनेति भूतिकामा उपेषुः ।

·अविदेशः गवामयनगत अतिदेशः गवामयनगत एकावत् । यथा तस्मिन्नेर ज्योतिषि एकाहे ज्योति:- नमेतन्निरवदयते' इति द्वादशाहिकं धर्म द्वादशोपसत्त्वं शब्दः अधिसगमात् भरति, सत्नु ज्यौतिष्टोमिकेषु । दर्शयति, नटुपपद्यते यदि द्वादशाहिक धर्मजातं विरोधि ज्योतिष्टोमे अभावात् अधिकधर्मार्थोऽयं शब्दः । न करें यम् । इतरथा च ऐकाहिकं त्र्युपसत्वं स्यात् । च अधिकागा द्वादशाहिकैर्विरोधोऽस्ति । तस्मात् द्वाद- तस्मात् पश्यामो द्वादशाहिक कर्तव्यं इति । तथा इदम- शाहिक धर्मजातं विरुद्धं पन्यं इति । पर लिङ्गम् । 'यस्यातिरिक्तमेकादशिन्यामाल्भेरन् 'अधिकागमात् तदाख्यं स्यात् एकाहवत् ' इत्ये- अप्रियं भ्रातृव्यमतिरिन्येत । अथ यत् द्वौदी पशू सम- तस्य अपरा व्याख्या । ये द्वादशाहे अधिका ऐमाहि- । स्येयुः, कनीय आयुः कुरिन् । ययेते ब्राह्मणान्तः केभ्य: के चिन् धर्मा उच्यन्ते 'अमिायः अन्यहं | पाय आलस्यन्ते नाप्रियं भ्रातृव्यमनिरिच्येत, न कनीय भवति' 'गौरिवीतं अन्वहं भवति' इति , वेषा अधि- } आयुः कुर्वते' इति एकादशिन्या विहार द्वादशाहिर्क कानां आगमात् तदाय स्यात् एतत् द्वादशाहिके धर्म दर्शयति । कम? विहारे सति यतिरेक: पशूना अहः ज्योतिराख्यं आयुराख्यं या । कथ ? एकात्वत् । आपद्यते । अतिरेकमयाच दयोदयोः समासः । एका- यथा तस्मिन्नेव एकाहे अयं ज्मोतिरादिशब्दः स्यौति-धर्मप्राप्तौ विहारो न सात् । तत्र एतदर्शनं न युज्यते । टोमिकेभ्योऽधियेपु वैशेषिकेषु धर्मषु आगतेषु भवति । तस्मात् द्वादशाहिक कार्यम् । एवमिहापि अधिकागमसामान्यात् गौणो भविष्यति । यथा पाडहिवाना पृष्ठाना भावात् एकादः विश्वजित् | न बा क्रत्वभिधानादधिकानामशब्दत्यम् । १५॥ पडहः इत्युक्त 'मेकाई पडद इत्याचक्षते' इति । भाष्य -न वा द्वाददाहिक कार्य, किं सहि १ ऐया- एवमिहापि । गोणश्चन प्रापकः । तस्मात् नास्ति नाम- | हिकम् । कि कारण ? चोदकेन द्वादशाहिक प्रामोति, धेयात् धर्मप्राप्तिरिति । नामधेयेन ऐकाहिक, नामधेयं च चोदकात् बरीयः । टुप्- चोदकनामधेययोः बलाबलं विन्यते । तत्र कुतः १ प्रत्यक्षयात् । प्रत्यञ्च नामधेयं, चौदक तु चौदको नल्यान् नामधेयात् । कुतः? फले विधीयमाने आनुमानिकम् । ननु विभ्यन्तोऽपि प्रत्यक्षः । सत्य, इतिकर्त यतामाकाङ्क्षति । गणश्च फ्ले विधीयते । (अतो) प्रत्तो प्रत्यक्षो विध्यन्तः, विकृतौ तु आनुमानिक. । गणत्वसामान्यात् द्वादशाहिको विध्यन्तः । अथवा चोदक- नामधेय पुनः विस्तौ अपि प्रत्यक्षम् । प्रत्यश्च च अनु. प्राप्तेभ्यो यत् अधिकं ज्योतिष्टोमाद्धर्मजातं (स्तोत्रशस्त्रादि) | मानात् बलीयः । तस्मात् ऐकाहिक कार्यम् । नतु अधि- आम्नायते, तदपेश्य गौ. आयुः इत्येरमाद्याः ( सज्ञाः ) का नामधेय इत्युक्तम् । अत्रोच्यते । अधिकाना अशन्द- प्रवृत्ताः । इहापि नामधेय श्रूयमाण तान् विशिष्टान् ज्वम् । अधिशा शब्दों नास्ति । इमे ज्योतिरादयः धर्मान् अतिदिशति । अथवा तन ( मुल्ये ज्योतिरादौ) शब्दाः कर्मनामधेयानि इत्युक्त अपिया नामधेय स्थान अधिकधर्मागमात् नामधेय प्रवृत्तम् । इहापि (गवामयने) यदुत्पत्तायपूर्वपविधायकत्यात् ' इति (१।४।११२) । यत्तु अधिकागमेनैव नामधेय भविष्यति । अस्मिन् पो अधिकागमात् तदाख्यं स्यात् ' (१३ स्.) , नामधेय नातिदेशकम् । तत्र म. ! वचनात् अधिकागमः, न नामधेयेन । या लिगाय । १४ ॥ तेषु असन्म दान्दम्यामावात् इति, नैते कदा चित् आयुध- भाष्य- लिगाच एतज्ज्ञायते यया द्वादशाहिक | दिषु न सन्ति । कथ १ तेवाममारे शन्दग्या- वर्तव्यमिति । किं लिङ्गं भवति १ 'दाभ्या रोष अपद्यति, मावो दृष्टः । यत्तु प्योतिष्टोमे नास्ति ज्योतिराEि द्वाभ्यां त्वच, दाभ्यामसर , दाभ्यां मास' (दाम्या- | इति, कर्मान्तरल्यात् ज्योतिष्टोमे भायुरादिः ये मरि दाम्या मनानं ) इत्येवं षट् दिकान् नाति, न धर्मामावान् । रसात् ऐशाहिक nिt - अनुकम्य आद 'यद् दागोरसदो मरन्ति आत्मा- जातं कर्तव्यमिनि । । ।

·अतिदेशः वरुणप्रघास अतिदेशः वरुणप्रघास वा समानः . समानोऽय 'ब्राह्मण' इति शब्द. विधीना अथवादाना । इत्यनेन इतराणि वैश्वदेविकानि यद्-बामणानि, एतद्-- च । स यथा अर्थवादान् गृह्णाति , एव विधीनपि । ब्राह्मणान्येव वारुणप्राधासिकानि पञ्च हषि इति ब्राह्मण- गृह्णाति चेत्, तानपि अतिदिशति । यतु विधीना मतिदिएम् । अर्थवादानामपि न साक्षात् विधायकत्व, इविभिः समन्धो नास्तीति, विधेयविधायक्सरन्धो नास्ति, किंतु विध्येकवाक्यतया । सा च अङ्गविधीनामपि अवि- उपकारलक्षण सरन्धो भविष्यति । क उपकार. १ यदेषा | शिष्टा । सूत्रार्थस्तु- आमेयादीनि पञ्च हवीपि सर्वेषु अगानि विदधति । अस्ति चेत् सन्ध., ब्राह्मणशन्द- पर्यतु सचरन्ति इति पञ्चसवराणि, तेषु अर्थवादातिदेशः श्रुत्या सातिदेवो न्याय्य इति । हविर्षियन्तर्गततया हवि सनिधानादिति । लिङ्गदर्शनाच्च । १९ ॥ वि~ 'वैश्वदेवबाह्यणस्थाविदेशो वादमागः । भाष्यं-लिङ्ग च विधीनामतिदेश दर्शयति । कि । सवादाङ्गविधिस्यो हविर्विध्यन्वयाद्भवेत् ॥ 'लिङ्ग २ वरुणप्रयासेषु श्रूयते, 'निग्रदाहुतयो हूयेरन् , | अर्थवादैकनिष्ठोऽसौ, मैवमगविधैरपि । वाजिनो यजन्ति आहुतीना सपत्यै शिवाय ' इति । सोऽन्ययोऽङ्गाना विधिरप्यतिदिश्यताम् ॥ वरुणपघासेषु निशत आहुतीदर्शयति । यदि विषयो भाह- चातुर्मास्येषु वैश्वदेवे पर्वणि आयानि पञ्च नातिदिश्येरन् , ता न स्यु । तस्मादतिदिश्यन्ते । हीपि सधर्मकाणि विधाय वरुणामयासेषु विहितानि । विहिताम्नानाति चेत् । २० ॥ तेषा व विनिगमनाविरहेण अभ्यासात् कर्मान्तरल्यम् । भायं--विहिताम्नानात् इति यदुक्त तस्य क परि- वरुणप्रपाससहवि सनिधौ च एतद्- बाहरणान्येव पर हार । इति आभाषान्त सूनम् । हवामि, यमायणानीतराणि' इति श्रुतम् । इतपणि नेतरार्थत्वात् । २१ ॥ वैश्वदेविकानि इत्ययः । अनच बाह्मणस्पैवातिदेश। भाष्य- अत्रोच्यते । वियतिदेशेऽपि सति, न । यद्यपि र अन्यत्र उपकारस्य तत्पृष्ठभावेन पदार्थाना- अग्निमन्यनादीना आम्नान अनर्थकम् । इतरस्य हविषो. मेवातिदेश, गनु पदार्थबोधकशास्त्राणा, प्रयोजनाभावात् । 5ऽर्थेन भविष्यति, दक्षिणवहारिकस्य मारुयाग्यस्य । तथापि इह लक्षणाया प्रमाणाभावात् शावत्यैवातिदेव । तस्मात् न एतत् शापक विधीना अनतिदेशस्य न च शास्त्रातिदेशे तोधितपदार्थानां प्रास्तोपकाराभावे भविष्यति । उपमारान्तरपसनात् ऊहापानुपपत्ति, शास्त्रस्थापि शा-- पूर्वेषां ब्राह्मण यत्, तदुत्तरेष्वतिदिश्यते । विजातीयोपकारजनपिजावीपपदायप्रतिपादतिया लिए- चोद्यते येन वाक्येन, तत् तेषा बाह्मण मतम् ॥ याप्य पितरूपस्यैर अतिदेशात् उपसारान्तरकल्पनाइनुपपल्या अत्यविधिमिहविष्य न विधेयता । तथाप्यत्येर सरध- ऊमाधोपपत्ते. । वस्तुतस्तु ब्राह्मणपदेन अथविधायक सत्सरन्ध्याचोदनगत् ॥ ' तस्मात् सर्वेषामतिदेश । वास्यम्य उत्सवात् टपपात् अपेश्चितत्वाच अप्रापि सोम- पूर्वाभिारणे भावनया साक्षादपेक्षितधर्म- भयौनातिदेशः। अव एस अतिदेशलवणमपि नायग- गोचर, अतिदेयो निरूपित । इदानी ततो जघन्य. वम् । नदिइ अर्थविधायास्यभ्यैर एनदानणपदेन धर्मयोपवादागातिदेशो बिचायते इति समतिः । उनत्वात् सार्थवादास्य विधायकत्यार भागधाड- वश्वदेव पर्यपि ' आमेयमहाकाल निवपति, सौम्य ! भावेन प्रधानातिदेशभावेऽपि स्तुतिमानम्पातिदेउः, न । चरु, सावित्रा द्वादशकपाल, सारस्वत चरु, पौणं ना, अनानाम् । एठेगा स्वस्वादविपिरिपेयत्वेन इपिलिभि. मारत सतरूपाल, वैश्वदेवीमामिशा, वारथिन्ममेक-पित्ताभागत् । अत एर यरुणम्यासेषु ' अनि कपाटन्ही अटो दीपि आम्नातानि । तथा वरुणमा- मन्थति' मारो भान्ति' इत्यादिविधयोगि उप. मेवार । नेपामाचानि पब इसीपि आम्नार तेनु एत- पद्यन्ते । अन्यया अविदेशादेव प्राप्तयेन यापन। नामगार पर बीपि यद्-आमानि इतथी रवि प्रात, महाविधानामपि एतदवि.सरन्यनाविधायक - - ·अनिदेशः गवामयनगत २०७ अतिदेशः गवामयनगत न दशिन्या विहारः शिष्टः । यथा हि प्रभवः पशवः | दुपपादितम् । अतः तादृशविपये चोदनालिङ्गातिदेशस्य स्युः । तानेव अनूचीनानहरह आलमेर, आमेयमेव । नैव कल्पना । नाम्नस्तु यदि समानविषयलं, तदा प्रत्य. प्रथमेऽहनि आलमेरन् , सारस्वती मेपी द्वितीये, सौम्यं । अवचनापादितसिद्धसादृश्यमादायैव नानो गौणल्यापत्ते- बधं तृतीये,... वारुणम-उतः ( एकादशेऽहनि )। अथ / नातिदेशकत्वम् । यदि तु भिन्नावपत्त्येन न सादृश्यस- पुनः ज्योतिरादीना पयांवयु आग्नेयमेव प्रभमेऽहन्या- पतिः, तदा नाम्नोऽपि, अविरुद्धधर्मातिदेशकलम- लभैरन्, सारखती मेषीं द्वितीये, सौम्यं अन तृतीये...! क्यम् । एवं नामातिदेशसत्वेऽपि समाने असमाने वारणमन्ततः' इति । तदनारभ्यवादाना प्रत्यर्थत्वात् । वा विपये चोदनालिङ्गातिदेशस्य नैव कल्पना, नाग्नः ज्योत्तिष्टोम प्रविष्टं, तब अना बहुल्यस्याभावात् अम- प्रत्यक्षत्वेन तेनैव इतिकर्तव्यताऽऽकाशाद्यान्तेः । अत भवात् अपरा प्रकृति द्वादशाह आगतम् । तनापि पुनः एव गामयने ' ज्योतिर्गौरायुः' इत्येवमादिषु अहःसु ज्योतिरादीना पर्यावर्तेषु इति एतन युज्यते, इति तृतीया एकाहकाण्डपठितज्योतिरादिधर्माणा नाम्ना प्राप्तिः , प्रति गपामपन (आगतम् ) । एवं आगतस्य एत- तु गणत्यसादृश्यात् द्वादशाहधर्माणाम् । न च अहरन्त- दर्शन इति । गथै अवश्यकल्प्येन गणल्वमाटात् गवामयननिष्ठदाद- शा--चोदको बलीयाम्, इति प्राप्ते अभिधी- शाहिमातिदेशेनैव तममातिरेव आवश्यकी, सत्तदद- यते । 'प्रत्यक्ष श्रूयते नाम चोदकरूपानुमानिकः । न स्त्पत्तिवाक्येष्वेव भावनाया इतिपर्तन्यताऽऽकाझाया प्रत्याविरुद्धार्थमनुमान प्रवर्तते ।। गणान्तर्गतायतादृश्येन चातुर्मास्यान्तर्गतामेयादिवत् प्रत्ये- सोम-- चोदकनामधेययोः अतिदेशप्रामाण्यनिरू- बामेव अतिदेशकल्पनेन ज्योतिरादिनामातिदेशसत्वेन पणानन्तर प्राप्तावसरतया तयोर्मलानल चिन्त्यते इति चोदनालिङ्गातिदेशस्यैव अकल्पनात् । न च साधयात् संगतिः । अन जि द्वादशाहियाः तव्याः, उत ऐका- गवामयने एक एवातिदेशः, गवामयनत्यस्य प्रत्येक्वृत्ति- हिकाः इति फलमशयः; किं चोदो बचान्, उन त्वेन प्रत्येकमेव फलमबन्धात् , साधनाना समुययेऽपि तत्त- नामधेयं इति अधिकरणानसशयश्च द्रष्टव्यः । राराम साधनाना प्रत्येकमेर इतितन्यताऽऽकाङ्क्षया प्रत्येकमेव विशेषः, नामधेययुक्तोष अहःसु अविरुद्धाः द्वयेऽपि तत्कल्पनात् । अतो ज्योतिरादौ नैय चोदनालिङ्गातिदेशः । कर्तव्याः, विरुद्धास्तु नामप्रापिताः } विरुद्धा न च एव तेषु युपसत्त्वस्यैव प्राप्तेः 'द्वाभ्या लोमाव- अपि अमुत्पाकारा ये सर्वेषामना तन्वेगानुष्ठेया | यति द्वाम्या मास ' इत्यादि पट् द्विकान् अनुक्रम्य ' यद् धर्मा , ते भूयोऽनुग्रहन्यायेन चौकमाता एष कर्तव्याः, द्वादशोपसदो मन्ति' इति द्वादशाहिकद्वादशोपसत्त्व- न नामप्रापिता इति । सूत्रार्थस्तु- अहर्गणे गवामयने दर्शनानुपपत्तिः, तस्य भूयोऽहरन्तरानुरोधेन नामातिदेश- द्वादशाहिकमेव धर्मजातं प्राप्यते, अहर्गणस्य द्वादशाहप्रह-प्रापितत्रित्वबाधकत्वोपपत्ते., द्वादशसु तिहणामपि उप- तिकस्यात् । ऐकाहिकज्योतिरादिनाम तु ज्योतिष्टोमादधि- । कारकत्योपपत्तेश्च । तस्मात् तत्तत्सुत्याकालीनागानों अन्ये काना धर्माणा सझायात मुख्य ज्योतिरादी प्रवृत्त, इहामि । पामपि वा नित्वाद्यतिरिक्तानामेव नामातिदेश इति द्वादशाहिका अधिकाः सन्ति, इत्येकाहवदपिकागमामा- सिद्धम् । न्यानुरादः, गाविदेशिकमिति । नतु एवमपि एकादशिन्या विहारदर्शनानुपपत्तिः। वि- गावामयनिक ब्योतिरादौ कि द्वादशाहिदी।। तथाहि, ज्योतिष्टोमे सौत्येऽहनि वैकल्पिकी एकादशिनी ऐकाहिनी वा, तुमानादायो, ऽन्यो नामबापनार ।' समाम्नाता | तस्याश्च द्वादशाहे पिहारः श्रुतः । तस्या. भाह- तदेय निरूपितः प्रिनिधोऽतिदेशः । तत्र | तिदेशेन गवामयने एपष्ट्यपिशितनयनुत्पात्म प्राप्ती प्रत्यक्षरचनातिदेशस्य द्विविधादपि भनिदेगात प्रामस्य | इद श्रुत 'यस्यातिरिनादशिन्यामारभेरर अप्रिय धर्माणामुपात्तनात् वाक्गपर्यापत्तेश्च पूर्वमेव प्रमझा- मातृम्पमतिरिच्यत, पदि द्रौदी पध समस्येपुः कनीय ·अविदेशः वरुणप्रघासा अतिदेशः वरुणप्रघासा प्रकृतेरिति चेत् । १४ ॥ भवतस्वप्रमाणवत् ।। गौणत्व नहि शब्दस्य स्वरसादव. भाष्यं~ अथ यदुक्तं' दासपोर्णमासिके अवभरे गम्यते । अान्तरे प्रयोगे तु निश्चित गौणता भवेत्॥" गुणविधिर्भपतु' इति, तस्य का परिहारः ! इत्याभाषान्तं न चेह अपा न्युत्सकपरत्ये अवभृयशब्दस्य प्रमाणमस्ति। सूतम् । 'यन्ति' इत्यनेन तु प्रकरणान्तरन्यायेन ( २२३३११) न भस्तित्वात् । १५॥ कर्मान्तर विधीयते । तन प्रयुज्यमानोऽवभूषन्दः भार्य-- नैतशुक्राम् । कुतः १ यतो नास्ति दर्श- मुख्यापयशादृश्य विदधा तदर्भानतिदिशति इति पूर्णमासयोरवभूयः । ननु 'एप चै दर्शपूर्णमासयोरवभूषः' न्याय्यम् । इति भूयते, सत्य ध्यते, न त्वेव अरमयत्यमस्य भवति । सोम-- गौणत्वाविशेषेऽपि ' तात्पर्याद्धि वृत्तिः, न कथं १ उच्यते । 'एप दर्दापूर्णमासयोरवभृथः' वृत्तेस्तात्पर्य' इति कार्यान्तरविधिपक्षे सामानाभिकर. इत्येतस्य वाक्यस्य दयी वचनव्यक्तिः, निर्शतावमय-ण्येन तत्परत्यनिश्चयात् सिद्धान्ते गोगत्व सभाति, पूर्व- स्वस्य वा पदार्थस्य दीपूर्णमासवरध उच्यते, यथा | पधे तु अपा न्युसेकररत्यस्य प्रमाणान्तरेणानिश्चयान 'देवदत्तो यशदत्तस्य पुत्रः' इति निर्धातपुश्वस्य | गौणत्वं न सभवति । सूत्रार्थस्तु- यथा सर्वानन्दः देवदत्तस्य परदत्तसगन्ध उच्यते । निर्यातसमन्धस्य चा पाडहिकातिदेशकः, तथाऽवभूषशम्शेऽपि ठोमिफाय- अनिर्शातायभवत्वस्थावभूयाय, यथा 'अयमाम्रो यशदत्तस्य | भृयधर्मानतिदिशति इति । पुर' इति निर्यातयशदत्तसमन्यस्य आम्रपुश्नत्यमुच्यते । वि--' निष्कासेन तुपेश्वारभ्य यन्वीत्यायते । तदस्य अपा ब्युसेकन्य दर्शपूर्णमायसन्धः मारणानि-नीरोत्सेकः कर्मणो या विधिः सौमिकधर्मणः ।, यो दर्थ- तिः, नापभयाय , अतोऽम्यावभूषत्रमुच्यते , न चाय- पूर्णमासाभ्यां पापा चोदकागतः । युसेकोऽन्यतामेष, मपभ्धः । ननु अयमपि अपभृयो भवतु । नेतद्युक्त, मेन कर्मणि मिकेमुख्यानभृथशन्दो यस्तसादश्य- अन्यायो बनेकार्थवम् । कय तर्हि शब्दप्रयोगः १ साह-विवधया । धर्मानतिदिनन् कर्म विधत्तं धर्मसयुतम् ।' स्यात् । कि सारश्य १ अप्सु सन्ध. एए भक्त्या भाह-- यरुगापासेपु 'वारण्या निष्कासेन . प्रशसाबादः अप! व्युत्सेकम्य, अवध इयायमिति, थारभ्य यन्ति ' इति श्रुतम् । वा दार्शपूर्णमासिक पथा आने पुत्रपादः । तस्मानास्ति दर्शपूर्णमासयो- अप न्युसेक अपभृथपवेनानूर रापगत् नुपनिष्कासी पभूपः । अतो नाम गुणविधिः । विधीयेते ( वारूपाः इति ) पीपरात् (जुपैश्य इति) लिमदर्शनाय । १६ ॥ चमन्दस्य निपातलाच परस्परान्ययस्य म्युत्पन्न येन भाष्य-- लिङ्ग चैतमय दर्शयति । कि लिदगंन विधेयाने कवा दोषाय ! अस्ति च अपां न्युसेकेपि भरति ? एउमाइ 'नायु जुहोति, न साम गायति, असभ्यपदमपोगः 'लय दर्शपूर्णमासपोरस' या. न या गमनमम उरति ' इति सौमिनारमधर्मागा दी। अवो नाय विशिष्टकर्मान्तरविधिः, न या अपभष. प्रतिष गुपन् तदर्मप्राप्ति दर्शयति । तस्मात् सोनिया- शब्दस्य विधी गोलमगीरस्य नामाविवेशयन् । दवभगात् धर्मप्रदेश इति। इति प्राप्त. अनेकयक्तिरसनाभि अभ्युरो आय. शा-अर्मा प्युरोकेपि अवभपान्दमरोगात् वरनु- यादिपाश्यपन्दप बसन्धिावसान गोगा, पाद: । ना ना गोगोऽयभषराना, न पेह गोगग्रहण प्राप्तम्मानुनदेन अनेरुगुरिधाने बारामदास न्याम्पम् । वल्पमिद बारि गोमत्यम् । अनि समान्तवनिरसपा सत्यानपिन नितम समां- ममाारा गोरः, तर I फिी, वरमादमा म्युसेक चरणरची उपरदास्यस्य परामरायपगुबारभागा गुगविधिः । ( इति प्राहे भूमः ) 'ए मापनेम्वा पटेर । भतम गुमा र भत्र पुसमा उ प्रभावान् । समांतरे अनुसार कर्मभेदः । मन प्रसन्न (१६१) मी.. . - - ·अतिदेशः चिोष्टी २०९ अतिदेशः धर्माणां सर्वनाम, (ततः) अगन्तरत्वात् तण्डुलानामेव तत् परा स तस्स स्वाभाविकः यथा घटस्य श्यामता, तथा गर्शकम् । तिच तत् इति नपुंसकलिङ्गमातिपदिकार्थ- आज्यस्यापि द्रवत्वं खाभाविकमेवेति वाच्यम् । करसा- वाचकम् । अतो यत्र ( नपुसक-- लिङ्गं (विद्यते ) काटिन्यादौ व्यभिचारात् । हविरवस्थाया हि साम्यमपे. तदनेन परामयते ( दधि मधु घृतं उदकं च), धानानां क्षितं, विलीनावस्थाईऽपन्नमेव च हविः, इति तद्दशाया तण्डुलाना च नपुंसकलिङ्गत्वाभावात् अशक्यः परामर्श: द्रवत्वस्थ सद्भावात सामाविकलहतो विशेष: अकि- (विलिङ्गस्यात् ) । अयं च न्यायः अन्याप्यभिहित: चित्करः । 'लिङ्गविशेपनिर्देशात् समानविधानेषप्राप्ता सारस्वती वि-धीरस्थाज्यस्य वा नीरे मधुन्यप्य, निमो स्त्रीत्यात् ' ( ९३१११७१४५) इति (सूत्रकारेण), यतः । द्रवावं, न घृतेऽप्यस्य सत्त्वाद् वर्णाच सभवात् ॥' पुंलिङ्गं मेष्यां न संबध्यते स्त्रीत्वात् ( इति )। अतः भा~- चिनेष्टी अनेके यागाः इत्युक्त चित्राधि- ससृष्टशब्देन नपुंसकलिड्गेन अस्य ( तच्छब्दस्य ) करणे ( ११४॥३) कौस्तुभे । तत्र दधिकृतपयोधाना- सबन्धः (लिङ्गानगुण्यात् ) । तस्य च ( ससृष्टस्य) तण्डुलयागाना निर्णीतैव प्रकृतिः । मधूदकयोस्तु वर्ण. एकत्वात् एफदेवतासअन्धे ( सति) एकवचनं न विरु- साम्यात् उपायुयाजपिफारत्वं प्रकृतोदाहरणे देवासामा- ध्यते । अत एको यागः । न्यस्य आधिक्याच , न तु साभाविकद्रवत्यसादृश्यात् (प्रासङ्गिक परिसमाप्य अधिकरणमनुसंधत्ते--) मधू. पयोयागविकारत्वम् । सत्यपि सादृश्यद्रये रिङ्गविशेषस्य दके द्रवसामान्यात् इति । विरोधे धर्माणा भूपस्पेन धर्म- निर्णायकावाभाचे बहुतराज्यधर्मानुप्रहस्यैव नियामकल्यात् । नियम वश्पति (विप्रविपिद्धधर्माणा. १२१२६७१२२ नैमित्तिकद्रवत्वस्य आज्येऽपि सत्वाच । अतच सर्वयागाना इत्यत्र) । तेन सिद्धेन इद ( अधिकरणं) आरभ्यते एकफटकन्वेन एकतन्त्रत्वात् भूयसामनुग्रहाय उयाणा किमान्यात् धर्मप्राप्तिः (मधूदकयोः), उत सागाय्या- मधुघृतोदकयागाना उपाअयाजधर्माः तत्रानुष्ठीयमानविरुद्ध- धर्मविषये कार्याः । आवृत्या अनुष्ठीयमानद्रव्यसरकार. आध्यं या वर्णसामान्यात् । ४१ ।। विपये तु तत्तद्यागीयधर्माः तत्तद्रव्येषु कार्याः । ८३१०१०. भाष्यं~ आध्यं या इमे, विकुर्याताम् । उपायु न्यायविन्दुः-- नित्रेणी मधूदफयोः साभाविक- माजस्य तयोषिध्यन्तः स्यात् । कुतः १ वर्णसामान्यात् ।। द्रवत्वात् पयोविध्यन्तप्राप्तौ वर्णसामान्याधिक्यात् आज्य- समानवणे मधूदके आज्येन । विध्यन्तः इसि सिद्धान्तः । धर्मानुपहाच । ४२॥ मण्डन- 'आज्यस्य धर्मो मधुनीरयोः स्यात् । भाष्यं-- आज्यधांश्च बहवो मधूदकयोः शक्याः शकर~-'आम्यान्मधूदके चासौ ।' विध्यन्तः । २०. कर्नु उत्पननादयः, न तु पयोधर्मा दोहनादयः । अतिदेशः धर्माणां सादृश्यविशेषेण नियत- पूर्वस्य चाविशिष्टत्वात् । ४३ ।। प्रकृतितः ॥ भाध्यं यत्तु पूर्व कारणमुक्तं द्रवत्वसामान्य, नद. यस्य लिङ्गमर्थसंयोगादभिधानवत् । ८१२॥ विशिएम् | आज्यमपि अनिसयोगात् देवीभवति । भाष्यं- यस्य वैदिरस्य विध्यन्तस्स लिग तस्मात् उपाध्यानवियन्तो मधूदकयोरिति । किंचित् शब्दगत अर्थगत वा वैकृत्या कर्मचोदनाया तद्- शा-- 'वर्णसाम्यस्य नाधिक्याद् द्रवत्वस्याविशे-गुणवाक्ये वा हरयते, तर म विथ्यन्तः स्यात् । कुतः ? पतः । अनुप्रदाच घर्माणामाज्यधर्म मधूदकम् !' इति । अर्थसयोगात् । तस्य अर्थस्य लिगम्य तेन विध्यन्तविशे- सिद्धान्तः। पणेन सयोगः अनुभूतपूर्वः । सदोगिनोश्न अन्पतरो दृश्य- सोम--- हिरण्यवत् मधूदकयोरपि नाज्यधर्मप्रवृत्तिः मानः इतर अदृश्यमानमपि अनुमानान् बुद्धौ सनिधाप- इन्युत्यितेः संगतिः । न च यो गुण उत्पत्तौ दृश्यते, पति ! अभिधानरत् । यथा । अग्निहोत्रं' इत्यभिधानं भी.को, २७ दिति ।

·क अतिदेशः वाजिनसुरामहयोः २१९ अविदेशः वाजिनसुरामयोः वचनानीतराणि । ७॥ दार्शिक इति चिन्यते । मैनामम्यङ्गदेवतासस्कारार्थ- भाष्यं-- इतराणि तु सीसकरादीनि वाचनिशानि सुराग्रहेषु च एवमेव चिन्ता । तर योमो वै वानिनं, प्रारभागात् । अगत्या च वाक्यानामनेकार्यता सगुग- सुरा सोमः' इति असोने सोमवन्दः सोमधर्मातिदेशार्यः। पर्मविधानेन । न च ' उपायो यूपो भवति' इतिवत् अर्थवादस्थत्वात् व्यपदेशश्च तद्वत् । ८॥ अनतिदेशकत्व, तदिह सिद्धसादृश्याभावेन नामाति- भाष्यं- शपैरेव दीक्षणीयामाप्नोति, तोक्ममिः देशावश्यकत्वात् । अत एर अनुवषट्कारमन्त्री, समुपहून मायणीया, सिंहलोमभिरातिथ्या' इति । सोमविकारत्वे भक्षण (च) उभयन दर्शयति । सुराया सीसेन कपण, प्रत्यक्षमेव दीक्षणीयादीनि प्राप्नुयुः। प्राताना शष्पादिभिः कुवलसक्तुभिः भयण, एका पुरोरु, उपयाम इति तदातिवचन नोपपद्यते। मन्त्रः, गृहीत्या आसादन, कौमे वाससि उपनइन (च) पशुपुरोडाशस्य च लिगदर्शनम् । ९॥ दर्शयति । प्रहशन्दश्च एव अति सुतरामुपपद्यते । इति भाध्य~ पशुपुरोडादाता च ग्रहाणा श्रूयते 'नैतेषा प्राप्ते, आर्थवादिकस्य सोमशन्दस्य प्रष्टफलत्यरूपसिद्ध- पशूना पुरोदाथा विद्यन्ते, ग्रहपुरोडाशा ह्येते पशवः' / सादृश्येन उपपचौ वाक्यभेदापादकविधिपरत्वे प्रमाणाभा- इति । वन तारदन महाः पुरोडायाः । ग्रहा एव ते। यदि वात् ग्रहशन्दस्य प्रायणीययन् प्रदणस्य औपदेशिकत्येव तु पुरोडाशधर्मकाः, तत एतदुपपद्यते । तस्मात् पौरो- उपपचेः । लिझाना च वाचनिकतयाऽपि उपपत्नी अमति- डाधिकः तेषु विध्यन्त। वदेन चौदनालिझातिदेशेन दाझिविध्यन्त एव । सोम- पूर्वपादे स्पष्टलिनाचिदेश उक्तः । तद्धि- तप्रापि वाजिने परमभवत्ययाश्यात् पयोपागविष्यन्तः वेन देवतानिदेशकदेवतास्त्वनिर्वपत्यादीनां स्पष्टत्यात् ।। सुराया पौरोगाधिक., औषधद्रग्यात् । अत एप दहनु अस्पष्टनिद्रातिदेश इति पादान्तररमानन्तर्य च। 'शप्पैरे दीक्षणीपामाप्नोति' इति दीधणीयाप्राप्ति- बाजिनादी ल्यमाणलिङ्गाना यथारयचित् उपपादनी-वचन सगरते इतरया हि तस्याः प्रत्यधन प्राप्तिान. पारात् सटित्यप्रतीतेश्च अस्पस्ता । अर्यपदगतस्य सोम- नेन स्तुतिः असगर स्यात् । तथा तेषां पानां सन्दय याचनिसमविपयधर्मनिराधनं या प्रत्यक्षारय- पुरोडमा विरान्ते महपुरोडासा ते परायः' इति महेषु गत या सिद्धमेय शाहश्यमादाय सत्यर्थतया उपपत्तेः । पुरोद्धाशान्दानुवादः तदमकत्ये समन्यते । यद्यपि २ रिभ्युदेशगतामिहोमवन्दात् सध्यसारश्यपरत्वे प्रमाणा- एतेषा ग्रहयागान्तगगा बार्तिककारमते पापुरोडाय- भागान् नातिदेशाल इनि सिमान्तः । अम सोमगन्द- कार्यापनलस्य दशमे (१०११३३ म. ) वक्षमाणत्या स्पायंगदगतयात् अनविदेशावमिति स्थितेऽपि सतमे । सानापत्वेर पुरोगगदोपपत्तिः, यति सानापत्या- (१३६१३) 'अरायो यूपी भपति' इत्पर प्याजन्यात- पि वान् पशुपुरोदाराधर्ममासे. लिकोपपचिः यम्मुना अवगा भारतऔर यूपगन्दरयातिदेशकामागास भवापेक्षायां भगपतिवमाश्या पुर.स्पूर्ति करन पृथगाल्यासभरणेऽपि पुरुषम्पाययभामात् वियन्त- स्थानापत्यनिदेशापेन चोदनालिमासिदेशप पलासा सामन्याय विभागालाभावा अनविदेशमा इत्य- भौद्रियालेन सर्पमानितदपूर्णमामविकारमेर। पुनरुक्तिः । ममास्तु- गाजिने त्रामणिग्रहेण च भत एर एममो स्यादिष्टि श्वानरी बुभ माशे सोममातिम्ल मोमदारिति । भान्या दोधनासा' यादोच नमातिनाति- पि- 'मुणबिनयो गेम, योगा। (शीपादि ) | II दागमरम्पमाप्रयर- भायो, मेरी माया योनशनः परासरे। रीला ( FIRE ) मारोगग्रसगे एर माह- यामिनागम्य भानिशानुनिपनदिन- गुमन्सवरमानिधिः सभीष, सोमार- प्रधिभिAhsiltuR, उमा नानाविधयममा समान ·अविदेशः विश्वजिवि २२१ अविदेशः विश्वजिति को दोषः १ असंभव इत्याह । यदि पृष्ठचन्दः पृष्ठानि | अप्राकृवकार्यन्वं स्यात् । स्तोनाणां तु अदृष्यार्थतया न विदधाति, सर्वशब्देन न शक्यते विशेषयितुम् । अय | अप्राकृतकार्यत्वापचिः इति । अनुवदति तथा शक्यते, पृष्ठानि तु अपिहितानि भवन्ति । अन 'विश्वजिता यजेत' इत्युत्पन्ने विश्वजिति ते असम कस्येदं सर्व विधीयते ? उभयक्रियायाश्च पृष्टानां सर्वतायाश्च विधी अपि न वाक्यभेदः । विशेषण- असंभवः । अयान वृहदपंतरयोः विकल्पेन प्राप्तयोः वैशिष्ट्यारो विशेष्याशे च यदि विधिव्यापारः, तर्हि सामस्यं केवलं विधीयते सर्वपृष्ठो भरतीति । उभे अपि | वाक्यभेदः । इह तु विधिव्यापार विनैव समासरलादेव वृदयंतरे भवतः, नैकमिति , नतोऽयं दोषो न भवति । पढहासिद्धविशिष्टार्थप्रतीते, ' वपदकर्तुः प्रपममशः' तस्मात् द्वयोरधिकारः। इत्यत्र प्राथम्यविशिष्टभाविधी इस, 'विष्णवे शिपिवि- न, व्यर्थत्वात् सर्वशब्दस्य । १२ ॥ टाय' इति ब्याप्तेः विनाऽपि समासे सामानाधिकरण्य- मानलन्धविशिष्विधौ पचन वाक्यमेदः इति वार्तिफ- भाध्यं नैवमेतत् । कुतः १ व्यर्थात् सर्वशब्दस्य! कारीयाः । पृष्गततर्यतापियो पृष्शनां अर्थात् प्राप्तिः एवं सति सर्वशब्दो न्यों भवनि अर्थशून्यः । अयं इति भाष्यकारीयाः । सूत्रार्थस्तु- विश्वजिवि 'सर्व- हि बहुविषयो द्वयोर्न युज्यते । पाइहिकाना नु विधाने पो भवति' इति न्यौतिष्ट्रोनिकाने पृानि अन्यनो, नैष दोषः । ननु च तत्रापि द्विकरः शब्दो भविष्यति । विश्वजितो जोतिष्टोमपूर्वम्त्यात् । अस्ति च माहेन्द्रादिर उच्यते । न भविष्यति । सर्वत्य केवलं पृष्ठानां विधास्यति, चतुर्यु पृष्ठशन्दा, तया च पृष्ठबहुत्वं ज्यौतिष्टोमे उपपन, न पृष्ठानि । ननु उक्त पृष्ठेषु असामु कम्येदं सर्वत्वं इति तदनुवाद इति । विधीयते इति । उच्यते । पृष्टानां सर्वनं हि विहितम् । तत् वि-विश्वजित् सर्वपृष्ठः किमनुवादो रयतरम् । संपादयितव्यम् । न च पृशनि अकुर्यता तत् सपादयितुं बहता या समुन्धेर यदा पाहिवानि षट् || अतिदे- रास्यते । तर अपात् पृशनि करिष्यति । नयर्थः रान्दो मरिष्यति, सर्वशन्दन समर्थितः । तस्मात् । सर्वेपामिह संभवात् ।। सनुभयो या, विएये सर्वत्र सानि, ततायो माहेन्द्रादिवतुष्टये । पृश्यन्दाचोदकेन पाडहिकाना अतिदेशः इति । बहुपेशपा । न तु योरतः पणा पृष्नानामनिदेवनम् ॥' - फर्मसमानाधिकरणादनिमिचोऽयं अतिदेशः । यद्यपि विश्वजितः ऐकाहिकत्यात् ज्योतिटोमविकृतिल. इति नामाधिकारे चिन्तितः । परमार्थतस्तु याचनिक मेव, न पदविकृतिलं, तथापि सर्वपृटोतिरलात् वानि एवायं अतिदेशः। पट् पृशनि अविदिश्यन्ते। सोम-प्रसज्ञान संगतिः शन्देन पाइदिक- मा--' विश्वजित् पर्यपृष्ठोऽतिरामः' इत्यत्र पृष्ठस्तुतीनामतिदेशः इति कल्पना युत्ता, न तु णाना, मर्यपुष्टान्दा अनुवादः, अपरा पारदिकानां रमंतर- पृशन्दस्य स्वगाप्रसद्वात् । क्षणाऽसीसरे च माहेन्टा- हत्-रूप-राज-पारसलाना गम्ना विधिः सी दिए धनुर्ण रातदयानि पृष्ठानि पृढेः नुसते ' इत्या. चिन्तायां, पायदस्य सोप्राचिन्याय सामरत्वे विधी शिनिस्टापा एा सीमानचितन्येन सवगायरन लगाऽपतेः, मोतिधोने च पुरैः ' इत्पनेन प्रथमपंपधनियररगं अनुपपन्नं यत् । न परतरं पम्मा गुस्तोत्रां विधानस्य विधिमणे (14) परमाने वि सामानेर मारायवनपत्रात मामाल कौस्तुभे म्युत्पादितात् र देशेन गुल्मप्यु- शनीयम् । समाप्ति भस्था याममा इति प्राथमिक परः, विशिविभिगोरमय अनुगद एवारम् । इडि यानुसारेल मानानेर माती निश्रिता माने, अनुराद पांव परमारे यंतरं, मामी मराराससरधनराशिमानानेर गुतिररलय मनात, पेरू : रेअण्ण भेग. गुपन नि सानो अन्तरभनत्येन मानार, सांगतिः, RAHIR' ·अविदेशः वरुणप्रयास २१४ अतिदेशः पशुगणेषु दशिनाना प्रतिः पशुगणेषु स्यात् । युतः ? प्रतिपशु. अनिदेशः वरुणप्रयासगतपत्रसंचरेषु वैश्व- यूपदर्शनात् । यत् निषु पेप्वालभेत यहिर्धाऽलादि- देविकसार्थवादविधिकाण्डस्य || न्द्रियं वीर्य दम्यात् , भ्रातृम्यमस्य जनयेत् , एक्यूप पञ्चसंचरेष्वर्धवादाविदेशः, सनिधानात् । आलभेत ' इति यूपनित्वं प्रतिषिध्य एक स्पं सौतामण्या | ७११३३१७ ।। विदधाति । तदुपपद्यते, यदि ऐसादशिनविध्यन्तः । तत्र भाध्य- चातुर्मास्याना वैश्वदेवे पर्वणि आग्नेयादीनि हि प्रतिपा यूपाः । अमीषोमीयातित्वे एक एव उपः | हवींषि सार्थवादवाक्यपिहितानि । धर्माश्च तेषामुक्ताः । स्यात् । तन एतन्नोरपद्यते । तत्सादैकादशिनाना वरुणप्रयासेषु केवलनि हबीपि आम्नाय यत् वैश्वदेवि- विध्यन्तः पशुगणेषु। वाना ग्रामगं, तत् पामविदिसते 'एतद्-बाझगा- शा-- सौनामग्यादियु पशुगणेषु गणत्वसामान्या- न्येव पञ्चहवींपि, यद्ब्राह्मणानीतराणि ' इति । तत्र किं तिरेकात् ऐकादशिनविध्यन्तः । अर्थवादमानस अयमतिदेशः, उत सार्थवादस्य सवि- पिपस्य कृत्स्नस्य काण्डस्य इति । कथं पुनः अर्थवाद- सोम-- ननु सौनामयादिपसुगणेषु अमीपोमीय- मानस्य अतिदेवो भवति । यथा ‘पमालावप्रति- विध्यन्त एव युक्तः । न च गणवसामान्यात् ऐकादशिन- माश्च वृक्षाः' इति । के पुनर्विधयः, के अर्थवादाः ! प्राप्तिरिति वाच्यम् । प्रत्येकमेव पशूना इतिकर्तव्यताऽऽ- 'प्रेधा सनद भिवति, नेघा सनद्ध इध्मः काक्षत्वात्, प्रत्येक गणत्वाभावात् । अतो मूल्पकृति प्रयाजा इज्यन्ते, नवानुयाजाः' इत्येवमादयो विधाः । तया अग्रीमीयविध्यन्त एवेन्युस्थितेः संगतिपूर्वपक्षी। पार्ननानि वा एतानि हीपि ' इत्यर्थवादाः । तमेद- सूत्रार्थस्तु- पागणेषु ऐकादशिनविभ्यन्तमगृत्तिः स्यात् । मुच्यते । पञ्चसपरेप्ववादातिदेशः सनिधानान् । पञ्च गौनामण्या निपशुकाया 'यत् निपु पेप्वालभेत पहिर्धा- एतानि वीपि सपनु सचरन्ति इति पञ्चसचरागि स्मादिन्द्रियं वीरें दध्यात् ' इति यूपत्रयनिधालेन प्रति- इत्युच्यन्ते । तेषु पनसचरेणु अर्थवादमात्रम्य अतिदेश पशुयूपप्राप्त्यरगमात् ऐकादशिनेगु पशुभेदेन यूपभेद- इति । उतः ! सनिधानात् । हविषा मनिहिता अर्थ- सद्भावात् इति । हविरिधिभिः एवास्यसरदलान्, न धर्म- वि- ललमादिगणे देवादेकादशिनतोऽयवा ।, विषयः । स्मित. । अत एतद्भवति, यन् पूषा ब्राह्मग- आयो विरोपराहित्या, न गगन्याविशेषत. ॥' मिनि व्यपदेशो युपते । तहि तेषा माझग पेन मरन्धः, अन्यत्र विधेयविधायकभावात् । अयंचादेश एतानि भाह-- पशुगणेषु तु गौत्येषु अमौन्येषु वा पशुगणा- विधीपन्ने, न धर्मविधिभिः । भर्मविधिभिन्नु पानि न्वर्गवन्यसादृश्यात् गगधर्माधिक्यलाभाच ऐयदशिनः विधीयन्ते, न तानि वीपि । तस्मात् अर्थवादानामति विश्वरत्वम् । अत एव सोयेषु प्रनारविप्रकांद्यमाती देश , नविधीनाम् । अपि च वरणप्रयामेवार के अपि गणधर्मान्तरप्राप्तिरिकदा । अत एव भोपानया चित देविका धर्मा विधीयन्ते, यथा 'अग्निं मनन्ति' प्रतिपशु पालिके याने कल्वे प्राते लन् पतिपिध्य युग- नो भवन्ति ' इति । तेगा अतिदेयोन हिताना कन्यनियमविधिः 'एक्स आल्मेत' इत्यमुपपद्यते पुनराम्नान अनथंक म्यान, यदि विषयः प्रतिदिन १३९१-१९. (एकदेशो गृहीतोऽन्) रन् । तन्मान् अर्थपदानिदेश इति । मण्डन- 'गणेषु चे सदशिनम्य धर्माः। मर्षस्य वेशव्यान् । १८॥ माध्यं तदेव अकादमात्रस्य अविदेश इति । शकर- 'तम्याः पागने ३. ' तम्या: एग्रता , सविधिय मार्यचादस्य रनर अन्दा रातिदेश शिन्याः, स: रिपन्नः। | इति । न. ऐसा मानानन्दलाल इन्स्यः । यादाः 1 ·अविदेशः वैश्वदेव्या अविदेशः शतोक्ध्यादि । श-दधि क्षीर च सष्टमामिक्षेसभिधीयते ।। अधिकरणल्यम् । इति प्राप्ते, मधुररसभ्यस्वात् दथ्य- उभयोश्च रसस्तस्यो दृश्यतेऽतो द्वयात्मिका । विशेषा- | भावेऽपि व अम्लान्तरेण आमिक्षासपत्ते: अन्वयन्यति- प्रणात् तस्मादुभयोकितिर्भवेत् । ततेपयसिवाक्ये तु रेकाभ्या, 'जुपन्ता युज्यं पयः' इति मन्त्रवणांव पयस एर घसम्या गुणतः पयः ॥ दधि द्वितीयानिर्देशात् प्रधान, अवस्थाविशेशपन्नस्य आमिक्षापदवाच्यघागतेः तदनुरो- तेन सा-पदम् । दध्येय प्रतिनिर्दिश्य सेन बजाति देव- धेन तच्छन्दस्यापि सम्पन्नपदनिर्दिष्टपय परामर्शिवस्यैव ताम् ॥ दध्येरातो हविस्तस्मात् सायदोहविकारता ! अवगतेः पय एव आमिक्षा । अतश्च तयागविकारत्वमेव । ( इति प्राप्ते उच्यते ) पयसस्तु प्रधानलं तर वर्म-संच तसे पयसि ' इत्यत्र सतम्या प्राधान्यलक्षणा, समासितः ॥ दना हि नीयमानेन तदेव न्याप्यते पयः। द्वितीयया च अनुयायेन (२।१।४।१२) करणत्वलक्षणा फर्मतोऽपि प्रधानत्व तस्य स्यात् सप्रदानयत् ।। सर्वनाम्ना इत्यपि ध्येयम् । अवसाविशेषरूपा आमिश च न ताप परामर्शस्तस्यैवातोऽयकल्पते । तदेव दधिसयोगाद् घनी- विना, इति न तस्यापि रिपक्षा । यदि तु ताप निनाऽपि भूतमतो हरिः । तस्यैव देवतायोग भामिक्षाऽपि तदेव आमिक्षा रोके सभाव्यते तदा न सप्तम्या प्राधान्य- नः । प्रातःहविकारचमामिक्षायास्तत. सितम्।' लक्षगाऽपि । ततपयोऽधिकरणत्वविशिष्टदध्यानयनस्यैव सोम- पोर्दधिविकारत्वाभावेऽपि आमिनायाः अवस्थाविशेषविशिष्टपयोपामियोदेशेन विधेयत्वात् दधिविकारत्वं स्यात् इयुस्थितेः संगतिः । चतुर्थे (४१ उद्देश्सगाव पद कलानया च वासार्थपूर्तिः । तस्यैा च १।९।२२-२४) दन, प्राधान्येऽदि आमिक्षेत्र दयान- तन्छन्देन परामर्शत् सुतरा लिझोपपत्तिः । अधिकरण- पनप्रयोनिरा, न पाजिन इति दिने, पयःप्राधान्य अवत्स- लस्यैर च दध्यानयन प्रति अङ्गत्वेऽपि पयसो नाहत्य, मेव वस्तुगतिमनुसृत्य न्याहत, इस विशेषातिदेश- साप्रयोजनावात् इति ध्येयम् । अत आमिचाया: सिव पय प्राधान्य साधनीय इत्यपुनरूक्तिः । अवस्थाविशेषविशिष्टपपोरूपरात् पयोयागविकारत्वम् । वि--स्योर्दनोऽय पपस आमिचाया, विजयततेन परस्येर प्रातर्दोशदिशाः । दपि तु लौकिकमेष द्रयोदप्नो पनत्वेन, प्राधान्यात् पयसो भवेत् ।।" संसारकम् । भा--आमिधा तावन्नार्थान्तर, अपि तु दधिपयोऽ. न्यायविन्दुः-आमिधा उभरजन्यत्तदुभयविकारः । न्यतररूप इति साधित चतुर्षे (१९) । अतश्च पनवादा दधिषिकारः । इति प्रामे, 'तते पयवि' तदन्यतविकार इति तायदपिगदम् । वापि तु विशेष- इति यास्ये परस एव प्राधान्यात् तदेवामिया । अत. चिन्तार्या से पयसि त्वत्र दिवीयानिदिदम्नः पयोविकारत्वमेवेति सिदान्तः । एर 'सा रेश्वदेवी ' इति तन्मन्देन परामर्गः, न तु मण्डन- 'आमिचाया पोगताः ।' धर्माः। सतम्यवादनिर्दियस्य परस., गुगभूतमात् । न च शकर- आमिवायां परसोऽगरिमन्तः । 'आनयति ' इति स्फिर्मस्वात् पयो म्यापमानवेन अविदेशः शवोक्थ्यादिसंस्थागणेपु द्वादश- दप्पपेसवाst प्राधान्यारगतिः, सिकर्मकथासले हिकधर्माणाम् ॥ अधिकरणचारिकारन्धविश्वास सस्थमारिया संस्थागणेषु तदभ्यासः मतीयेत, फसवणमा र पसामान्ये पीमाती 'आथितं ना जान्।८।३।४॥८॥ ही मूग (पा. १ ) महाररमात भाष्य-- संस्खागा उदाहरन ' अमिमा, रितीवारिधानागारि प्राधान्ये प्रनाभाग, पोरयः, शमिशेम भगा, तानिय भारी' मा. सतनीधरन अधिररमासागने मात्र चिन्यते कि मोरियोगम्यममार, तिरस्मसभाप । दपिकाला सलाना सीमिनामानाबारी IE दानिशा पिसीनर स्नैरागैसिस पयः मत ! गोगामामः श्री रायम ·अतिदेशः चरुणप्रयास अतिदेशा यरुणप्रधासा , त्वेन एतद्-ब्राह्मणत्योपपत्तेः शास्त्रम्य महाविषयत्व विधायकत्वातिरिक्तस्तावकत्वरूपप्रयोजनकथनार्थे, तदेव च सिद्धयर्थे अङ्गानां स्तुतेश्वातिदेशः । न च अपेक्षाक्रम- अतिदेशवाक्यस्साङ्गविधिपरस्वे लिङ्ग इति लिगदर्शन पेय सर्वप्रान्वयात् अर्थभावनायाः इतिकर्तव्यताऽपेक्षायां सूनस्पार्थः (१९) । अतः सिद्धं अङ्गानामपि अति- अजातिदेशे अवगते पश्चात् देश इति । न च आमिकिकपालयागानुरोधेनैव वैव- तद्विशिष्टार्थभावनायाः विधिसबन्धायगमोत्तरं तस्य । देविकधर्मप्राप्तिसिद्धेः अतिदेयाविध्यानयं, या धाय्या- लुत्यपेक्षायां स्तुत्यतिदेशः इनि विरम्य- विराजादिविरुदनानाधर्मविपये मुख्यत्वभूयस्वाभ्यां भ्यापारापत्तिः, इटसामान्यवत् इतिकर्तव्यतासामान्याक्षेपा- दार्शिकधर्मप्रसक्तिः, तद्विषये वैश्वदेविकधर्मप्राप्त्यर्थ स्वेन देव तद्विशिष्टभावनाविधिसिद्धः सुत्यपेक्षावेलायामेव सार्थक्यात् । अतिदेशप्रवृत्तेः । अत एव आनुमानिकवचनातिदेशेऽपि अर्थवादातिदेशसिद्धिः । या तु एवं सति विश्वजिपि । हीपि ' इति वैश्वदेवपर्वगतानामायानां पचाना इविणा न्यायविन्दुः- चातुर्मास्येषु 'एतद्राह्मणान्येव पञ्च आतिदेशिफार्थवादिकालकत्सनाप्रसक्तिः, सा कौस्तुभे यत् बाह्मणं, तत् पारणप्रायासिफेयु पनमु अतिदिष्टम् । एर निरस्ता । वस्तुतस्तु वाचनिकातिदेशस्य मित्रवाक्य- तर ब्राह्मणशब्देन विधायकं वास्यमुच्यते । तम प्रधान• विधया प्रमाणत्वात् उत्पत्तिास्ये इतिकर्तव्यतासामान्या- वाक्यस्य अतिदेशानुपयोगात् अङ्गविधीना च प्रधान- क्षेपः आवश्यक एर । न च प्राशस्त्यातिदेशे तस्य विधायकवाभावात् प्रधानविध्यर्थवाद एवासिदिश्यते । निरुक्तानवसत्वे प्रमाणाभायात् अतिदेशलवणस्य इति प्राप्ते, अन्नविधानामपि प्रधानसेनम्यनविधायकन्वेन अन्याप्तिः, लक्षणे अनन्यपदेन भावनेविनिम्नवायेन ग्रहणसभवात् तेरामपि अविदेश इति सिद्धान्तः । अन्त्रितम्य विवक्षितल्यात् । अतश्च अर्थभाग्नेतिकर्नव्य- तत्करणोरकारजनकल्वरूपस्य शान्दमायनेति- मण्डन-- 'अतिदेगो विधरिः।। फर्तव्यतात्वस्य च सचिरूपतत्करणोपारजनमशानविश्य शंकर- ' स्यात् पवनचरेप्येषम्।' त्याग्न्यस्य विविधस्यापि मुग्रहः । अन्तिपदोपादानाभ अविदेशः वरुणप्रघासावभृथे अवभृधनासा आर्थिक प्रासनिक या उपमारजनकेऽपि नानिदेशः, सौमिफायभूधर्माणाम् ॥ तस्य प्रतिभागनाइनन्धितत्वात् । तस्मादुभवानिदेश। अमिमयनादीनां तु दक्षिणरिदारे भावभावान् युक्तः तथाऽभूयः सोमात् । ।३।४।१३ ॥ तद पुनर्षिभिः । अत एर नामसाज सदेरतिदेद्यान् भाष्य - वरुणापासे प्रयत यापपा निभासेन 'वाजिनो यजन्ति' आहुतीना गती पिशवाय' इति नुश्चम यन्ति' इति । तम गदेवः कि दार्शपूर्ण. लिङ्गमा उअपयते । इतरया विशवानुमरनेः इति मानिक अनुपनिष्काम निधारने, उस गौमि- सूत्रकारभाध्यकारी । वस्तुवस्तु मायागम्यापि रेश्व- कादनभृयान् धदेश इति । क्रि । दार्गपूर्ण- देसिमिक्षााविकारल्यात् नाराज पारितदेर श्रमि- । मामिरे गुगविधिः, एवं निहितमयमा, मथनादीनामपि मासिसभात् मा परिदारः, मनिदिनी सी चोरन मारिनः । मनु नामो भर आमिछेकम्पात्मनुरोधेनैव च नरवान-पादिमिर भषः । उच्यते, असि तामाद र एरेदी- प्रियवहार अपतिः । न च भूप दम्पूर्णमास पूर्णमायोरभूषः' इति । एवं पाते, दमाह ' था. विकारस्यात् नानुन पसामावलं, पशुपुरोगान् भूयः गोमात् । यथा पसार नामप्रिदेश पर नवाचा पायाविरोधात् । अटो भावना र सोनियादरम्यान ह मांदियः । कुचः । अभि. सूतमेरे पाप. अभिमन्यनादिशापान आचिन हितो न्याय: उम्त फिनिधानं गवारचन faft. अविदेशविपिस्तुलन नायला हवे मुझे (२१) ( मदेश साव (AAI) तावस्थ ।

·तिदेशः शतोक्थ्यादी २२५ अविदेशः शतोक्थ्यादी वादः, किंतु सल्यासयोभयविशिष्टापूर्वकर्मविधिः प्रार- | पूरणार्थः शतोक्थ्यादौ आवर्तनीयः । दशराने च अभितो णान्तरात् । अतो गणरूपत्वात् द्वादशाहविध्यत्तः इति द्वौ अग्निष्टोमौ, मध्ये अटो उक्थ्या. । केपा चित् सिद्धान्तः । सतोक्थ्या., तृतीयः षोडशी । तथा च शतोक्थ्यादी मण्डन- 'सस्थादिनाना ग्रहण दिनेभ्यः। विशतिरमिष्टोमाः, ते चोक्थ्यसस्थया वर्धयितव्याः । शंकर-- 'द्वादशाहाच्छतोक्थ्ये सः !' स: पक्षान्तरे च पोडशिनः उक्थ्यसस्थोपनये कर्तव्येऽपि चोदकः । द्वादशाहस्यैव पोडशिस्तोनरहितस प्रवृत्तिः, न तु ज्यौति- शु अतिदेशः शतोक्थ्यादौ ज्यौतिष्टोमिकोक्थ्या- टोमिकस्य । सूत्रार्थस्तु-गणात् द्वादशाहादुपचय उक्थ्य- दिस्तोत्राणाम् ।। स्तोत्रादीनाम् । कुतः । द्वादशाहविकृतित्त्वात् सर्वेषाम- गणादुपयस्तत्प्रकृतित्वात् । ८।३।५।१०।। हर्गणानाम् । ततः सनिधानादुक्थ्यस्तोशेपवयोऽपि तत भाष्य- 'शतोक्थ्यं भवति' 'शतातिरान भवति' ? एष माह्य, इति । इति श्रूयते । तर द्वादशाहिकानि अहानि प्रवर्नन्ते । तानि वि-- 'शतोक्थ्यादी स्तोनयुद्धिर्गणादेकाहतोऽथवा ।, च प्रायेण उक्थ्यसस्थानि, द्वौ अमिष्टोमी। 'शतोक्थ्य | आयो गणविकारत्वा, दन्योऽन स्तोरजन्मतः ।' भवति' इत्युक्ते अग्निष्टोमयोः उक्थ्यस्तोनोपचयः प्राप्त., भा-- शतामियोमादौ द्वादशाहगतदारापत्तिः 'शतातिरान भवति' इति सर्वेषु रात्रिपायोपचयः । वन इत्युक्तम् । द्वादशाहे च प्रथमोत्तमौ अतिरानसस्थाको । चिन्त्यते कि द्वादशाहान् उपन्यः कर्तव्यः , उत ज्योति- दशरात्रप्रथमोचमौ च अमिष्टोमसस्थाको । मध्यगतानि टोमात् इति । कि प्राप्त ? गणादुपचय. ! कुत. १ तत्व- च अटो उक्थ्यससाकानि । केपा वित् सप्त उनथ्य- वृतित्वात् । द्वादशाहनवनयः एते अहर्गणाः, रोषु दाद- } सस्थाकानि, एकः पोडशी । तदिह शताग्निटोमे तात् शाहिको विध्यन्त. प्राप्यते । यदि द्वादशाहादुपचयः, अतिदेशप्राप्ताना उक्थ्यादीना बाधात् अनिष्टोमसंस्थाका एव चोदकानुनहो भविष्यति । तस्मात् गणादुपचयः। काऽपि क्षतिः । उक्थ्यातिरानयोस्तु येषु अतिदेशेनैव एकाहाहा तेषां समत्वात् स्यात् । ११ ।। ठक्थ्यस्तोत्रादि प्राप्त, तेष्वपि न का चित् शङ्का । येषु तु भाष्य-- एकाहादा ज्योतिष्टोमादुपचयः, न द्वाद- | अमिट्रोभतस्थाकत्यप्राप्तिः, तेषु वचनादो उपथ्येषु वर्त- शाहात् । कस्मात् १ तेषा समत्वात् । द्वादशाहिकाना- च्या द्वादशाहिकान्येव अध्यातिरानस्तोत्राणि उपस्थित मना इतकृतैः समव भवति । वान्यपि अन्यतः रास्था स्वात् कर्तव्यानि । इति प्राप्ते, न तावत् अतिदेशेन आकाक्षन्ति, इमान्यपि । न च मिझुका भिक्षुकादाकाडू- तेपामुपस्थितिः। प्रथमस्य प्रथम इत्येव कमेण प्रत्येकमेव मन्ति, राति अन्यस्मिन् प्रसवसमर्ने अगिभुके । किमे- | तत्तदह.सु तत्तदना अतिदेशेन यानि अहानि उक्थ्य- तदुक्त भति दादशाहे सस्थास्तोत्राणि आम्नातानि, सस्थाकपाहताहर्विकाराणि, तेषु तदीयोक्थ्यपरसापति इत्यत. यनाम्नातानि ना आकाचन्ति, वैकृतेषु अह सु | अशियोमसस्थास्पानाहर्विकारेषु तव्याती प्रमाणाभा- तानि नाम्नातानीति । तस्मात् चैकृतानि अहानि यन प्रथमोत्तमयोरेव अतिरानसस्थाकावेन यो. धापि विहितानि, तत एवं आकाशितुमईन्ति । ज्योतिष्टोमे अनतिदेशेन रात्रिपर्यायाणा सुतरामपालेध । अत: शतो- न तानि आम्नातानि । तस्मात् चोतिष्टोमादुपचय । भ्यादौ वेपुतेषु अहसु वाचनिकानि स्तोत्राणि, सोम-- यदि शतोम्यादी गणे दादशाहवियन्तः, भिक्षुको भिक्षुपान्तर याचते' इति न्यायेन ज्योति- तर्हि उभ्यस्तोताप्यपि तदीयोक्थ्यस्तोत्रविकाराः इत्यु-टोमस्थान्येव कार्याणि । अय च नातिदेशः, अपि तु स्विते. संगतिः । यद्यपि पूर्वन बादशाहविध्यन्त. इत्ये. कर्मान्तरत्वे प्रमाणाभावात् यन उक्थ्यप्रसिद्धिा, तनत्यानि तावन्मानमुक्त, तथापि दादामिस्यायेन (१०५४ वचनन विधीयन्ते । मच स्तोत्रागामुत्पत्ति. ज्योतिष्टोमे १२-१३ ) तदीयो दशरान एर प्ररतते । स च सख्या एव । द्वादशाहे नु अतिदेशमासस्तोम्चनुादेन धर्मविशेष. मी.ओ. २१ निहि ·- F अविदेशः वाजिनसुरोग्रहयोः २१८ अतिदेशः वाजिनसुराग्रहयोः पदान्तरकल्पनया संस्कार्यत्वात् एकादशे वश्यमाण- अनुवषट्काराच्च । २॥ मर्मत्वं पर तुपाशे इत्युक्त प्रकरणान्तराधिकरणे कोरतुमे (२२३११ पृ. ८५)। अतव तनावमय- भाध्यं-- अनुवषट्कार च सोमधर्म दर्शयति 'वाजि. नाम्ना सौमिकारमयधर्मातिदेदाः । अत एव 'मायुर्दो नस्य अग्ने वीहि इत्यनुरषट् करोति' 'मुरायाः वीहि अझोति, न छाम गायति, न गमनमन्त्र जपति' इत्यादि इत्यनुवषट् करोति । इति । निषेधोऽपि संगच्यते । अनिदेदोऽपि च न तदीय समुपहूय भक्षणाच्च ।३॥ द्रव्यस्य एकरूपालस्यातिदेशः, औपदेशिक्न विशेष. भाध्यं~~ समुपहृय भक्षणं च सोमधर्मः तत्र दृश्यते विहितेन च तुनिष्कासन्येण लाक्षणिक्रस्य सामान्य “शेष समं विभन्य समुपहूर भक्षयन्ति । इति । विहिवस्यातिदेशप्राप्तस्य द्रव्यस्य बाधात् । न्यायविन्दुः-- वरुणप्रघासेषु यारुण्या निधासेन नइनं च तद्वत् 1 ४ ॥ (क्रयण च, अयण च, पुरो- क्रयणश्रयणपुरोरुगुपयाममहणासादनवासोप- नुषैश्चारभृय यन्ति' इत्यवभूयशन्देन अपा व्युत्सेकं । कच, उपयामग्रहणं च, आसादनं च, यासोपनहन दर्शपूर्णमासातिदेशप्राप्तमदूध तन तुपनिष्कासविधिः । वासेन वारसा उपनहन च, तेपा समाहारा ) इति प्राप्ते, अवभृथशब्दस्य तत्परत्वे मानाभायात् 'यन्ति' इतिविहितकर्मान्तरे अरभृयशब्दो गौणः, भाध्यं- क्रयणादींश्च सोमधमान मुराया दर्शयति इति मुख्यावस्थधर्माविदेशः , इति सिद्धान्तः । सीसेन क्लीवात् कल्या' 'कुबलसभिराश्विन मण्डन-- धांध सोमावभृथात् प्रघासे।' श्रीपाति' इति । ‘वा पुरोरुक्, एका याज्या ।' शंकर--- 'तुपावस्थकर्म भिन् ।' मित् मिन्नं 'उपयामगृहीतोऽस्यच्छिद्राय साच्छिद्रेणाश्विन महं किए। गृहामि इति ग्रहाति, गृहीत्वा सादयति । निरान संदवा अविदेशः पाजिनमुरामयोः ऐष्टिकधर्मा- वसन्ति । छौमे वाससि उपनदानि तोक्मानि शुष्पाणि माम्॥ (च) भवन्ति ' इति । विधी सति अनेसायनि चाजिने सोमपूर्वत्वं सौत्रामण्यां च प्रहेषु चास्यानि स्युः । क्रयादीन् सीसवादी विदधति । वाच्छच्यात् ।।१।१॥ तसात उमयोः सौमिको विष्यन्तः । भाध्य- चातुर्मास्येषु वाजिनेन्या भुता 'वाजिभ्यो इषिपाया नियम्येत, तद्विकारस्यात् । ५॥ वाजिन' इति । सीमामया र मुरामहाः भाध्यं- इविःसामान्येन या अन दापोर्णमासिको प्रह गगाति सारस्वत ऐन्द्र' इति । तत्र सरायः शिविष्यन्तो नियम्येत । कुतः । नविकारयान् । दापोर्ण- उभयोः सौमिगो विध्यन्त., उत दापोर्गमासिक इति। मासिकस्य हविधी विकारमुरावाजिने । औषधविकृति: तदुच्यते । वाजिने, मामभ्यो च ग्रहेषु सोमपूर्वत, मुग, मानायविकृत याजिनन । सौमिको विध्यन्तः । कुतः १ तान्न्यात्, सोमान्द- लात् । सोमशन्दल अप श्रूयते ' सोमो ये गाजिन, प्रशंसा सोमशनः1६॥ मुरा सोम,' इनि । न वायत् वामिन सोमः, न मुरा। भाग्य--अप पद्धत वामन्यात् इति । तम अमः । मच वयोः सोमेन गारस्यसि । सदस्याम परदा प्रयायोटर सोमपन्दः, न विपर्यः, विधायकस्या- परस्त्र प्रवर्तते । तस्मात् सादृश्यमा विधीरवे । सारस्य मावात् । सोमो वै पाबिन , मुरा सोमः' इति मार- चाय सोमधर्मकच शक्य विभानु, नान्यत् । म एर फयानाद सोमस्य वारेन सुपराजिवयोः प्राठा, नाम्ना धर्मातिदेशः, न विध्यन्न । यया पौराविया 'सिंहो देवदतः' इडि पुरुषस्य । वसामाय नामयने अभियो। नाम्ना धर्माविदेशः। आश्विन ·अतिदेशः पत्रिंशद्रात्रे २२७ अतिदेशः संवत्सरसत्रेषु हर्वाचकस्य गुणविशिष्टकर्मविधायित्वेन नामवाभावात् , अतिदेशः संवत्सरसत्रेषु गवामयनधर्मा. नामत्वेऽपि वा यौगिकत्वेन उक्तविधायित्वाक्षतेः । णाम् ॥ नामातिदेशकवायोगाच्च । नापि प्राकृतपडहानुवादेन गव्यय व तदादिपु । ८१११११११८ ॥ संख्याविधिः, द्वादशाहत्वानुपपत्त्या तस्य अनतिदेशात् । भाध्यं--इह संवसरसत्राणि उदाहरणं आदित्याना- अतः कर्मान्तराण्येव सख्यया चतुर्विंशतिर्विधीयन्ते, मयनमस्तीनि । तेषु चिन्ता कि द्वादशाहिको विभ्यन्तः, न तु परहस्य चतुरावृत्तिः । तथात्वे पडदो भवति इति क्रियाऽभ्यावृत्तिपिहितसुच्प्रत्ययापत्तिः । उत गावामयनिक इति । पूर्वोक्तेन न्यायेन द्वादशाहिके 'चत्वारो भवन्ति' इति श्रवणातु पृथक्त्वनिवेशिन्या प्राप्ते अभिधीयते । ' गव्यस्य च तदादिषु' । गव्य- संख्यया भेद एव । अतश्च गणवसामान्यात् दशाह मिति गवामयनं ब्रूमः, गोसंबन्धात् 'गायो वा एतत् दिरभ्यस्य अपशिष्टेषु चतुर्यु दशाहायाना चतुर्णा प्रदृषिः । सनमासत' इति । तस्य विध्यन्तः तदादिषु सवत्सरसत्रेषु इति प्राप्ते, यद्यपि तन्त्ररत्नरीत्या चतुर्विशतिरेतानि स्यात् । कुतः ? सवत्सरसामान्यात् । — पत्नय उपगा- कर्माणि तथापि पाहशब्दवल्वसादृश्येन तस्यैव चतुर्वार यन्ति ' इति च माहावतिक धर्म संवत्सरसने दर्शयति, ऋषिज उपगायन्ति' इति च सहससंवत्सरे । प्रवृत्तिः । वस्तुतस्तु नान तावन्ति कर्माणि, चतुर्विशति- संख्यापा अश्रयणात् । पट्सख्यायाश्चतुःसंख्यायाश्च शा--सवत्सरसनेषु आदित्यानामयनप्रभृतिषु संवत्सर- "एकत्र यं' इति पायेन कर्मान्धयमाजीकृत्य भेदाङ्गीकारे । सनत्वसामान्यात् गवामयनविध्यन्तः । फर्मदशकापतेः, पटसरूपायाः समासगाचेन तथाऽन्व सोम-- ननु आदित्यानामयनादिष्वपि गणत्यसामा- यानुपपत्तेश्च । अत: ' एफविशिष्टे अपरवैशिष्टयं ' इति न्यात् द्वादशाहविध्यन्त एव युक्तः । न च अयनत्वात् न्यायेनैव पट्सख्याविशिष्टे चःसण्यान्वयो वायः । गवामयनविष्यन्त इति वाच्यम् । दाक्षायणविध्यन्तस्यापि अतश्च सत्यपि एकवाक्यत्वे प्रधाजैकादशवन्यायेन (५॥ प्रसङ्गात् इति सगतिपूर्वपक्षी । गन्यशब्दो यद्यपि ३१) निर्गवसल्यत्वात् चतु:संख्या आवृत्यापादिकैच । 'गोपयसोर्यत्" ( पा० ४।३।१६० ) इति पयोव्यति- वस्तुतस्तु पृथगारपातनवणात् अनापि भिन्नवाक्यत्वमेव । रिक्तविकारावश्ययोव्युत्पन्नः, तथापि — गावो वा एतत् वेन पण्णामेव पर्मणां चतुर्धारमावृत्ति: । मुच्प्रत्यया- सत्रमासत' इत्यर्थवादावगतगोसवन्धमात्रेण उपचारात् भावेऽपि प्रमाणान्तरेण आइचिकसने न सूत्रे गवामयने प्रयुक्त इति द्रष्टव्यम् । कथिदोषः । अतः सूनभाष्यस्वारस्येन पणामेव आवृत्तेः शि- 'बादशाहस्य गन्यस्य वाऽऽदित्याबकिता- पल्सख्यन्यसादृश्यादिना पडहस्यैय वारनतुएवं धर्माः । यने ।, पुरेवायो, गन्यधर्मा वत्सरत्यादिलिङ्गतः ।।" न्यायविन्दुः-पत्रिंशदाने 'पडहा भवन्ति, चत्वारो भाट्ट- सम्पति यानि संवत्सरसाध्यानि सवाणि, भवन्ति । इति चतुर्विंशतिरहानि विधीयन्ते । तर तेषु संवत्सरसनत्वसामान्यात् अयनशब्दयवसामान्याच गणत्यसाम्यात् द्वादशाहगतदशरात्रविष्यन्तप्रातो संवत्सरनियमादिधर्मलाभाष गवामयनग्य विम्यन्तः । चविंशतिगणस्य अशान्दत्वात् , पडहाना च प्रत्यश्चश्रुतेः, अत एव गवामपनान्तर्गतगादायनिक पत्नय उप- तद्विध्यन्तः एवेति सिद्धान्तः । गायन्ति' इति धर्म विध्यन्तरलुल्यथै संवत्सरसवान्तरे अनुग्दति । ८।१।३. ( एकदेशस्योद्धारोऽयम् ।) भण्डन-- ‘अभ्यस्य धर्मः पडहम्य कार्यः ।। नारमभ्यन्य कार्यः । मण्डन-'गल्यस्य सावसरिका विकाराः।" शंकर- 'पडद्देषु गणवतः ।' शंकर- 'गन्यात् तदारिसनेषु । ' १२.

·अतिदेशः विश्वजिति २२० अविदेशः विश्वजिति . , औषधद्रव्यकवलिङ्गकातिदेशसियर्थे , एतदलामेऽपि ! पदहे तु गायनं प्रकृत्य यांणि पृशानि ( कार्याणि ) इति पशुपुरोडाशस्य दर्शपूर्णमासविकारयसिद्धः इति ध्येयम् । विहितं, तन सर्वपृठशब्दार्यवत्ता । ज्योतिष्टोमे (तु) न्यायविन्दुः- वाजिने सौतामणीग्रहेषु च सोमाति. | उनिन्यायेन पठाब्दस्य (माहेन्द्रादिषु) प्रयोगात् लक्षणा । देशः सोमो वै वाजिन, मुरा सोमः' इति गोग- ससदशानि' इति च तदावा विधीयते, न पृष्टता । प्रयोगात् । इति प्राप्ने, अगदस्याविधायकत्यात् वाजिने (परान्दो हेतौ । द्वितीय पक्षं दूषयति ) न च फ्योविध्यन्तः, मुराग्रहेषु च औषधविध्यन्तः इति विकल्पप्राप्तयोः समुच्चयेनार्थवत्ता, व्यर्थत्वादेव सर्व- सिद्धान्तः। गुब्दस्य ( बहुपेक्षवात्तस्य ) 1 सर्वपृष्ठ इति मण्डन-न वाजिने सोमधर्मः।। समासोऽयम् । समासेन च विद्धती नानेकगुणविधानं शंकर- ' पयसो वाजिने च स!' विध्यन्तः । दुष्करम् । ( माप्योक्तं परिहारमाह-) अथवा पृछगवा अतिदेशः विश्वजिति पडगतपृष्टानाम् ।। सर्वता साक्षात् विधीयते । (न चाविधाय पृशनि तत्सर्वना विश्वजिति सर्वपृष्ठे तत्पूर्वकस्वाग्ज्योतिष्टोमि- शक्या विधानुम्) । तस्मात् (अर्यापत्या) पृष्ठाना विधा- कानि पृष्ठान्यस्ति च पृष्ठशब्दः । ७४३३३१७ ॥ नम् । तत्मात् पाडहिकानि सर्वानि विधीयन्ते । भाध्य विश्वजित् सर्वपृष्ठो भवति' इति लिङ्गदर्शनाच्च । ५॥ श्रूयते । तर विचार्यते किमयमनुवादो विधिनि । कि माध्य-लिट् च एतमर्थ दापति पवमाने रयंतर प्राप्त ! अनुपाद इति । कुतः ? यो हि असर्वपृष्ठः, तस्य । करोति, आर्भरे वृहत् , मध्ये इतराणि, वैरूपं होतुः सर्वपृटता विधेया । यस्तु सर्वए एव, तस्य लया कि साम , वैराज मैवावरुणस्य, पेतं ब्राह्मणाच्छंसिनः, विहितया । अय च सर्वपृष्ठ एर। कथं १ तत्पूर्वकत्वात् साकरमावाकस्य' इति विनिरेशपरे वाक्ये ज्योतिपोमपूर्वकत्वात् ज्योतिप्रोमिचनि स्तोत्राणि अरपाहिकानि पृष्ठानि दर्शयति । प्राप्यन्ते । तेषु माहेन्द्रस्तोत्रादीनि चत्वारि मन्ति, तानि टुप्--(लिङ्गदर्शनाच्चेति सूत्रार्थमाह-) एवं च क्रम. सगाण्यस्य । तैश्यं सर्वलो भवति । ननु न तानि | विधिपर वास्य ('परमाने रयंतर, आभने वृहत् ' पृष्ठानि । उच्यते । अस्ति च पृष्ठमन्दः, तेष्वस्ति | इत्यादि ) उपपत्स्यते वस्मिन् ( विश्वनिति)। पृष्पचन्दः सप्तदशनि ठानि ' इति । तस्मादनुवादः । उत्पन्नाधिकारी ज्योतिष्टोमः ॥१०॥ पडहादा, तर हि चोदनाः। ८॥ भाष्य-- अय यदुक्तं , अस्ति च पृष्टान्द इति, भाष्य-नायमनुवादः । किं तर्हि । विधिः । अनु- तप बमः । न तु तत्र औषतिकः पृष्टभन्दः । उत्पनाना यादः अप्रवृत्तिविरोएकरः अनर्थका स्यात् । अपि च स्तोमागामसी अधिकार: यानि एतानि पृटानीति । जोतिष्टोमे न पृष्ठरहुलमस्ति, यस्यायमनुवादः स्यात् । शते च नेग पृडत्वे तदुपपद्यते, न च तत्र ज्ञातम् । फर्थ पडदे तु सदस्ति । न हि चोदनाः पृष्ठानां 'रयतरं । तर्हि अयमनुवादः । लिङ्गसमवायात् । एकं वर माहेन्द्र. पृष्ठ भवति' इत्येवमायाः । तस्मात् पाइहिकाना ' स्तोत्रं इनि । पारहिकाना पुन: पृवं ज्ञातम् । कयं । आशिदेशिको विधिरिति। यहि चोदना इत्युक्तम् । वेशं वादे श्रोतः पृरान्द- टुप्-ज्योविटोने यंतरं पृ भवति' (किमनु- स्वार्थः परिगीतो भाति । इतरमा क्षनिकः । तस्मात् बादमा सर्पधाया, उस विसपासपोहदमंगरयोः पाडहिकाना प्रदेश इति । सामस्थविधान, आशेखित् पादहिकाना सग पृटाना योविधिरिति चेत् । ११॥ मतिदेशः इति चिन्यते । तर प्रथमं पई दूषयति-) भाष्यं-- पाहिमना पुराना रितिरिति, ना- इत्येवर पुरय विहितत्वात् ( बहुत्यापेक्षिगः ) सर्व-चन् । कारण निकर एवं मन्दोऽभ्युगों शन्दस्पामियाभावात् वाम्यान (प्रमन्त)। भवति मनि र विदधाति, वेषां च सम् । भन्नु , ·अविदेशः साकमेधीय २२१ अविदेशः साकमेधीये भाट- अहर्गणेषु द्वादशाहस्य प्रवृत्तिः इत्युक्तम् । इद- प्रातं ? वैश्वदेविकस्येति मः । किं कारणं ! तस्य शाहे चास्ति सनत्वमहीनत्वं चेति धर्मद्वयम् वित्र आसी- विहिता धर्माः ' अलंकृत्य अभिपूर्य उपागु यष्टव्यः रन्, उपेयुः इत्यादिचोदनाचोदिते सत्रलं असण्डोपाधिः, । आवि:पृष्टः कार्यः' इत्येवमादयः । वारुणप्रघासिकस्तु अनियतस्वामिके यजतिचोदनाचोदिते च अहीनत्व अस- अधर्मकः । यस्य विहिता: धर्मास्तरैताज्यते वक्तु तद्- ण्डोगाधिः, वृद्धव्यवहारात् । तत्तद्धर्मकत्व निमिते च तच- । दिद कर्तव्यमिति । बरसात् वैश्वदेतिकस्य महणम् । ननु धर्मविशेपा विहिताः । तथा अन्येऽपि सरसज्ञसः अही- ऐन्द्रामसमुधारणात् एकपालोऽपि पारणप्रयासिक एव गसशराच अहर्गणा अधर्मका: समाम्माताः । नन विवि- स्यात्, मावश्य एकपर्वणोरेर समुच्चारणेग भवितन्यं, धेष्वपि बादशाहस्य एकस धर्मप्रवृत्तिः । अतः अवि. नानापर्वणोरपि समुधारणमविरुद्धम् । तस्मात् वैश्वदेवि- रुद्धाः समुच्चीयन्ते, विरद्धाच विकल्प्यन्ते । नहि अन कस्य अहणम् । इति प्राप्ते उच्यते । चारुणप्रधासिकस्य द्वादशाहभेदोऽस्ति, येन अवान्तरसामान्यात् 'तत्तद्-द्वाद- एकापालस ग्रहणमिति । कुतः ! पत एकापालाना शाहवत् । इत्यतिदेशवाक्य कल्प्येत । भेदे प्रमाणा- | वैश्वदेविका प्रतिः । कय शायते ? आप्रयणे सहोमा- भावाच द्वादशाहवत् । इत्येव अतिदेशाक्यकल्पने परिवृत्तिदर्शनात् । आप्रयणे द्यावापृथिवीयस्य एफपालस्य अन्यवस्थैव युक्ता इति । एवं प्राप्ते, मत्यपि द्वादशाह- सर्पहोमं अपयांहचिन दर्शयति यत् सर्पहुत करोति सा वेनैव अतिदेशे, समवरूपनिमित्ताभावात् तन्नैमित्तिक- या परिचक्षा, हुतोऽहुतः पर्यावर्तते सा द्वितीया, आन्य- धर्माः नाहीने, अहीनवरूपनिमित्ताभावाच तन्नभित्तिका स्यैव द्यावापृथियो यजेत' इति आग्ययागविधिपरे वाक्ये धर्मा न सत्रे प्रवर्तन्ते, इति फरतो व्याधित प्रविष्य एफपालल्य सर्वहोम अपर्यावृत्ति च प्रातां दर्श- सनामकेषु अवर्गणेषु सत्रात्मकस्य द्वादशाहस्य, अहीनाम- यति । एतस्मात् दर्शनात् , अवभृथे च सकृद्-यादा- केयु अहीनात्मकस्य इति । द्विराभादारभ्य आ एकादश-नस्य वचनात् । असभ्ये च अपधारणं भाति । इदमेव राप्रान्त अहीनाः, द्वादशाइः उभामा, दशरानादा- एककपालस्य द्विरसद्यति' इति । तेन शायते नूनमन्यत्र रन सो सम्भूता एर, तथैवोक्तलक्षणसवात् , वृद्ध-न द्विरवदानमिति । तय एतत्स्य वैश्वदेविके एककपाले न्यवहाराय । अवस्ठेपुवेषु ततपस्य द्वादशाहस्य | पिहितम् । तस्मात् एकापालाना वैश्वदेविकः प्रतिः । प्रवृत्तिः। किमतः ? साकमेथिकेऽपि एकापाले वैश्वदेविस धर्माः च्यायविन्दुः- समाल्येप्वहगंगेषु गनरूपद्वादशाहा. प्राप्ताः, तेरामतिदेशः अनयंक: 1 वाफगमवासिम्स्य विदेशः, अहीनेषु अधीनस्य इति विज्ञान्तः । ये धर्माः वैशेषिका माताः, तेषामतिदेशः अर्थशन् । मण्डन- धर्मों परस्पयाडमा स्यात् ।' तरसात् पारुणयासिकस्य एककपासस्य इद मणमिति। शंकर- समाहीने बादशात् ।' उगाहीनामा | उन्चरो, लिङ्गभेतन, उत. मासिक १ इति । प्रातिनुरारत दादयाहात्। अश्याम: ' स्वरसामलिमिध प' (३१.२६) अतिदेशः सामोपीयकामाले पारण इस के पुनस्ते धर्मा: 'हिरण्मयः मुनी मान्ति, আনিকাষাগাৰ। समीममो या'त्येमादयः । एकरूपालानां श्वदेरिका प्रदिराप्रयणे सर्व सोम-- 1-- यथा 'एनद्-मासमा यो पर यागिर होमारित्तिदर्शनादयभृय प सद- आयदानस्यनम्म पविषयमाय गाविधिकस्य डा. यचनात्। १५/२३॥ पद नप यादम्प अविदेशः, या अगापि भाष्य-मारमेधे( घेउ) भावे ' एल-माग बधिररणभार वैश्वदेशिनीदेशः गुथाना , पूरे एसराल.' | तर मिन्सो परम्प एक. सामान्यतः निस्सहरनमाविदेशमशेरवा- कसरस्सर प्रान, उपासमातिरस्पर संगविः। - ·. अतिदेशः वैश्वदेव्या २२२ अतिदेशः वैश्वदेण्या इति सनिवेशमात्रविधिरुपतात्पर्यग्राहकरलेन सर्वपृष्ठ- तत्र न गृह्यते विशेषः अस्यैव, नेवरस्यति । संसाद्- शन्दस्य निरुढलक्षणया पाडहिवरयतरादिशामपरत्वावगतः । भयोः । तेषामेव विधिः । निरूपितश्च पृष्ठशब्दस्य निरूदलक्षणा- एकं वा चोदनैकत्वात् । २०॥ उन्धारल्यानार्थः अर्थवादः कौस्तुभे । अत एव सर्वपदेन भाष्य-- अतिदेशप्रासयोः वैकल्पिकयोः वृहद्रथतरयोः समुच्चयविधिः चोदनैकत्वात् । एकैषा चोदना वैश्वदेव्यामिक्षा' 1-~एक या विकुर्यात् , दघि पयो वा, नोभे। इत्यपास्तम् । होतुः पृष्ठे वैरूपस्य औपदेशिकत्वेन तयो- इति । य एकेन विध्यन्तेन निराकाङ्क्षीक्रियते । तस्मादेक धात् , सर्वशब्दस्य बहुत्यापेक्षत्वेन द्वयोरसभवाच । अतः विकुर्यात् । पाडहिकाना विधिः । यन्मते तु एकमेव प्रकृतौ पृष्ठरतोन पृष्टद्वयं वा तन्मते प्राप्तत्वादपि नानुवादः । दधि संघातसामान्यात् । २१ ॥ अय च यद्यपि न नामातिदेशः सर्वपृष्ठशब्दस्य पडह भाय- यत्तु न गृह्यते विशेप इपि, तनोन्यते । वाचित्याभावात् , विश्वजिति बहु हिणेन प्रवृत्ते. गौणत्या- सहत दधि, आमिक्षाऽपि सहता, पयो द्रवम् । एष भावाच । न वा अय वचनातिदेशः, गृहमेधीये 'आज्य-विशेषः । तस्मात् दप्नो विकारः इति । भागौ यजति' इतिवदेव पडहीयत्वस्य विधेयताऽनवच्छे. पयो वा, तत्प्रधानत्वालोकपद्दनस्वदर्थत्वात्। दकत्वात् । तथापि उपदेश एवाय रयतरादीनाम् । अत २२ ।। एव न षडधर्मान्तराणा इह करण अन्यकर्माद्त्वस्य भायं--- पयो या आमिचया विक्रियते, न दधि । एतद्वाक्यमवृत्तेः पूर्वारगमसाम्यात् । कर्मसमानाधि- पय.मधानत्वात् अस्य सवर्गस्य । किं प्राधान्य पययः । करणपदगम्यत्वसाम्याच सप्तमे नामातिदेशप्रस्तावे | भ्यत्त्वम् 1 प्रभूत तत्र पय., अल्प दधि । दनय तद- समारम्भः । प्रधान गीयमान' इति न्यायेनैव च यत्वात् । दधि च तन पयो घनीभावयितुं उपादीयते । स्थतरादिधर्माणा आवश्यास्तोभादीना पवमानादिकार्या- लोयत् । लोकेऽपि पय एव घनीभावयितु दधि उपा. न्तरोपयोगिरयतरादिसाधनवनापि पाशिरविरुदा । दीयते । कय ? दध्यभाये अन्येनाम्लेनापि कालिकादिना न्यायविन्दुः- 'विश्वजित् सर्वप्रधः' इति क्रियते । तापि च अमिक्षान्दो भवति । दधिनियमो ज्योतिष्टोमातिदेशमासमाहेन्द्रादिस्तोनचतुष्टयानुवाद, रोषु अम्ले हि अदृष्टार्थः । तस्मात् पय एर अम्लसयोगेन सदशानि पृष्ठानि ' इति पृशन्दप्रयोगात् । अथवा | पनीभूत आमिधा इत्युच्यते । पयथेदामिधा, पयस एवं वृदयतररतोषशेरेव पृष्ठशन्दः, अन्यत्र गोगः । तेन | विकारो न्याय्य । विकल्पेन मासयो. सर्वस्व समुबो विधीयते । इति प्रात, महर्यसर्पगन्दम्य द्वयोरसंभवात् पाइदिकाना पणा धर्मानुप्रहाच । २३ ॥ पृष्ठाना वचनादतिदेश, इति सिद्धान्त. 1 माध्य-उद्यस्कालवा धर्मः पयोविवारवेन अनु. स्यात् सर्वपृष्ठे पदहोक्तम् ।' ग्रहीप्यते, वैश्वदेवस्य सद्यस्कालवात् । दपिविकारत्वे शंफर- 'सर्वोऽतिदेशः स्यात् । बाध्येत । वैश्वदेवोऽपि ग्यइफाल: प्रियेत, तथा नस्य धर्मो बाध्येत । र अतिदेश वैश्वदेव्यामिक्षायां सोनाग्यपयो- धर्माणाम् ।। सदोभावं च दर्शयति । २४ ।। आमिक्षोमयभाव्यत्यादुभयविकारः स्यात् । भायं-'जुपन्टा युज्य पय.' इति । यदि दुनो CIRI४१९॥ विकारः स्यात् नया राहकालभाचे दागम्य, न कप चन भाष्य-- वैश्वदेयानिशा उभयोधिपयसोविंधरः । पय, म्यात्, न एतदर्शन नोपद्यते । वला पो स्यात् । उभपभाम्पलात् । उभाभ्या हि या मान्यते । विनर आमिशा, दप्नयाधमंगलम् । . A मण्डन- , 1 ·अविदेशः सौयौदा २३१ अतिदेशः सौर्यादी एतद्-बामण एककपाले य-ब्राह्मण इतरः' इति । इह तु यागेन अपूर्व साधयेत् इत्येतावदेवोक्तम् । कयं चाक्याभ्यां सार्थवादिकसाङ्गविधिकाण्डस्य अविदेशः । साधयेत् इति इतिकर्तव्यता नोक्ता । येषां इत्युत्तरविवक्षया स्मार्यते। चार्थाना ज्ञायते इतिकर्तव्यता , तेषा न्यायविन्दुः--वैश्वदेपे धावापृथिव्य एककपालः, । कर्तव्यवमान उपदिश्यते यथा 'औदनं पचेत्' वरुणप्रयासेपु काय एककपालः ऐन्द्रामो द्वादशकपालश्च ।। इति । येषा तु न ज्ञायते, ते सह इतिकर्तव्यतयैव तेषामतातिदेश तत्सदृशेषु एकरुपालादिषु । उपदिश्यन्ते यथा दर्शपूर्णमासी । एवं चेत् नूनं ज्ञायते; मण्डन--' तदेककपालके। यागेन अपूर्वनिर्वृत्तौ इतिकर्तव्यता यस्मात्रोक्ता तस्मात् शंकर-ऐन्द्राककपालयोः । अतिदेशनम् । नून असौ अस्तीति । आह, यदि अस्ति लोके ततो अतिदेशः मायर्यादौ इतिकर्तव्यतायाः ।। ज्ञायतैर, अथ नास्त्येव कथ शक्या ज्ञातुं इति । उच्यते । इतिकर्तव्यताऽविधेर्यजतेः पूर्ववत्वम् । ७४ गाढमस्ति लौकिकी वैदिकी च । लौकिकी तावत् पार्वण- स्थालीपाशादिषु, वैदिकी दर्शपूर्णमासादिषु । यदि तत्पूर्वा भागं i-- अनारभ्य किचित् श्रूयते । सौर्य चरु एताश्चोदनाः तदपेक्षा. सौर्यागेन अपूर्व साधयेत् यथा. निर्वपद् ब्रह्मवर्चसकामः' इति । तत्र एषोऽर्थः समधि ज्ञातया इतिकर्तव्यतया इति, ततो युक्त इतिकर्तव्य- गतः, यागोऽय चोद्यते इति ' यजतिस्तु द्रव्यफलभोक्तु- ताया अविधिः । न च विधीयते । अत. इतिकर्तव्य- सयोगादेतेपा कर्मसरन्धात् ' इति ( २६३१२११४ )। ताया अविधेः यजतेः पूर्ववत्त्व विहितेतिकर्तव्यतास्त्वं तथा इदमप्युक्त कर्मफलयोः समन्धे कर्म गुणत., फल , इति । अथ ये आहुः, यजेत याग कुर्यात् इति, जुहु- प्रधानतः इति ' प्रत्यय चाभितयोगात् कर्मतोऽह्यभिस- १ यात् होम कुर्यात् इति, तेपा कि नैव धर्माकाक्षा बन्धस्तस्मात् कर्मोपदेश. स्यात् । इति ( ६१११॥३)। भवति ? भवतीति ब्रूमः । यद्यपि प्रशातेतिकर्तव्य- इदमपि चोक्त यनिः अपूर्व साधयति, ततश्च अपूर्वात् । ताको यजिः दन्य देवता प्रति उत्सृज्यते इति, तथापि कालान्तरे फल भवति इति 'चोदना पुनरारम्भः' यदा फार्थः क्रियते, तदा धर्मानाकाङ्क्षति । नहि अध- इत्पन्न ( २।११२१५) । एउमेतस्मिन् सति । सौर्य चर) मकात् फल भाति । कथ ज्ञायते १ यो हि अमेध्य निर्वद् बलवर्चसकामः' इत्यत्र सौर्ययागेन अपूर्व द्रव्य, उच्छिष्ट, शयानः प्रौढपादो वा, वामेन हस्तेन कृता ब्रह्मवर्चसकामः इत्ये विज्ञायते । आह, या या पादेन वा, यथाकथचित् देवतायै उसजति, तृतीयायुक्तो यजि , तत्र युत्तो गुणभावाभ्युपगमः यथा तस्य फल न भावि इति शिष्टाः स्मरन्ति । यत्तु मेय 'ज्योतिष्ट्रोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति । इह तु असत्या द्रय, शुचौ देशे, प्रयतः, प्रामुग्नः, दक्षिणेन हस्तेन, तृतीयाया कय तृतीयार्थो गम्यते इति । उच्यते। समाहितमना गन्त्रमत् नियमवच देवतायै उत्सृजति, किमान तृतीयानिर्दिष्टेन यजिना कार्ये, यदा सभापसिद्धः तस्य फल भवति इति स्मरन्ति । तस्मात् यावान् यजतिः कर्मणा फर प्रति गुणमावः । यत्राप्यसौ श्रुतः, तनापि । फलाय आम्नायते, स सो धर्मानामावति । अत- किंचित्कर एव, गतार्थत्वात् । तथा यत्रापि द्वितीया । स्तेषामपि अस्ति धर्माकासा । सल्यामाकाङ्काया श्रुतिः यथा 'अमिहोत जुहुयात्' इति, तनापि विभक्ति- सनिहिवैधमः अविपतिपिदः सबन्ध प्रकृती, विकृती व्यत्ययो वा ईप्सिततमत्वस्य वा अविवक्षा । काम तु आनुमानिकैः । या अनर्थक्य स्यात्, न तु कथ चिदपि कर्मणः प्रति दुप्- नाम्ना अतिदेयोऽमिहिनः । इदानीमानु- गुणभावः शक्यः अपनोतुम् । तस्मात् यागेन अपूर्व-मानिकेन (वचनेन ), अतिदेश उच्यते । ' किमन साधन अत्रोच्यते । तन यागो विज्ञायते, लौकिकोऽसौ तृतीयया कार्य ! यदा सभापसिद्धः (एव) कर्मणा पदार्यः । तेन नु कय अपूर्व साध्यते इत्येनन विज्ञायते । फल प्रति गुणभाषः । ( इति भाप्योक्त आक्षेपसमाधान . n .

·-- अविदेशः शवोक्ध्यादि २२४ अविदेशः शतोकण्यादि ज्योतिष्टोमस्य अयमभ्यासः । कुतः १ कृतलक्षणमह. भाट्ट- अनारम्य 'शताभियोग भवति, शतोरप्यं, णात् । वस्य एतत् कृतं लक्षणं अनिष्टोमः, उपप्यः, शतातिरानं ' इति श्रुतम् । तत्र अमिष्टोमादिशब्दाना पोदशी, अतिरायः इति । वासयोगेन एताः संस्थाः | ज्योतिष्टोमे एव प्रचुरप्रयोगात् उदनुवादेन शतसख्या उत्पन्नाः । स ताभिः शक्यते लक्षयितुम् । त च लक्ष- अभ्यासापादिका विधीयते । नहि अमिष्टोमादिधन्दाना यिका संख्या केवला निघास्यति । नानाऽना तु वादे सस्थाविशिष्टकनुसामान्यवाचिलं, तथाये 'अथातोऽमि- सस्था सख्या च उभयं विधीयते, 'उक्थ्यसस्था भवन्ति, मनिटोमेन' इत्यादौ प्राकरणिकोत्तरवेद्यवरोधेन चयनस्य वे च पश्च भवन्ति' रति, तथा पाक्यं मिद्यते । विकृती निवेशपत्तेः । अतो ज्योतिष्टोमत्वात् नान द्वाद- तस्मात् ज्योतिष्टोग्राभ्यासः । शाहप्रवृचिः । अथवा अमिष्टोमादिशब्दाना नाग्रहीत- अधिकाराद्वा प्रकृतिस्तद्विशिष्टा स्यादभिधानस्य विशेषणान्यायेन सस्थामानवाचित्वात् , ज्योतिष्टोमें निरुद्ध- तन्निमित्तत्वात् । ९॥ लक्षणाङ्गीकारेऽपि प्रकृते तदाश्रयणे प्रमाणामावात् , नित्य- माध्य-नैवदेवं ज्योतिष्टोमाभ्यास इति । कथं काम्यसस्याऽनुगदेनैव शताइचिविधिः । अस्मिन्नपि पक्षे तर्हि १ प्रकृतिः तद्विशिष्टा स्यात् । द्वादशाहिकानि | ज्योतिष्टोमस्यैव आश्रयत्वादिना सत्त्वान गणातिदेवः । अहानि सस्थाविशिष्टानि स्युः । क्सात् ! अधिकारात् । अस्तु वा इद कर्मान्तर, तथापि अन्यपदार्थस्य तानि अन चोदकेन अधिकृतानि । एव चोदकानुनहो । एकवचनान्तत्याद एकमेव तत् । शवसल्यापाथ भविष्यति । ननु प्रत्यक्षविहितो ज्योतिष्टोमः अग्निष्टोमा- सस्थागतत्वेन अभेदकत्यात् । अतः शत्तसख्याकं अभ्यस्त दिभिः शब्दैः । नेत्याह 1 कथ ? अभिधानस्य तन्निमित्त- एक कर्म ज्योतिष्टोमाविकारः, इति न गणातिदेशः । इति यात् । अमिष्टोमायभिधान सस्थानिमिच, न ज्योतिष्टो- | प्राप्ते, एकप्रसरताभङ्गापः न वावत् ज्योतिष्टोमोद्देशेन मामिधायकम् । तत्तत्सस्य ऋतु यदिनु शक्नोति, न सस्पोद्देशेन या सख्याविधिः । अतः वषट्कर्तृभक्षयदेव ज्योतिष्टोममेव । यत्तु अनेकार्थत्वमिति, नानेसर्यवं| कर्मान्तरम्। तदपि नैकम् । तरपे एक्स्य कर्मणः अनेक- भविष्यति । गणनोदनया पाताना अदना पञ्चाना सस्थाकत्वस्य अभ्यासमन्तरेण अनुपपत्तेः अथुवमुल्या- सस्थामान विधायिष्यते । यतामिष्टोम इत्यपि समासः ऽभ्यासकल्पनाऽऽपत्तः । अतः अमिटशेमोक्रयादिपदानां उभयविशेषणविशिष्ट गणमाह । स एक एपार्थः, यथा 'निवृदमिदग्निष्टोमः । उक्थ्यो रूपमा' इत्यादी रोहितोष्णीपा ऋत्विज. प्रचरन्ति' इति । पृथक्त्वनिवे- विकृतिजसामानाधिकरण्येनापि धाचित्कायोगेण सापति- शिनी च एव संख्या अनुगृहीता भविष्यति, तस्मात् कलक्षणया तत्तन्मस्थाकयशान्तरपरब अमीहत्य शतसख्या- द्वादशाहिकाना नानाऽना वादः । भिन्नतावद्यज्ञविधिरेवायम् । एल व अन्यपदार्थः न कर्म, 'ससानिमित्तास्येठे न ऋोः कस्याति अपि तु शत उक्थ्ययस्थाका: यशाः करण यस्मिन् रवि वाचकाः । सनिध्यभावतः सस्थाविशिष्टगणचोदना || | म्युत्पत्ता फारमेव इति ध्येयम् । तदपि च नोरिस तस्मात् दादशाहविध्यन्तः। यज्ञविधिः, एकप्रसरतामङ्गतादवस्थ्यापतेः । अपितु गोम- पूर्वच पदहावृत्तिः न प्रसिदपटदार्या, द६ तात्पर्यगल्या अशत्रयविशिष्टतापभावनाविधिरेष इति युवा तु प्रसिद्धज्योतिष्टोमायर्या इत्युत्थितः संगतिः । गगस्वर अतिदेशात् शतारमाचिः । दिगुसभासल्याना सूनान्तु-चोप्यादिषु संस्थागणेषु ज्योतिष्टोमायायः न विदोषः । कर्मकापेऽपि वा आवरेण्यम्यकत्वेन प्रदीयेत, उपप्पादिभिः विलक्षणस्य कृत्वदशस्य मुल्यागगदानपायादा दशाइभमांविरोधः । ज्योवियोमस्य प्रणानुवाद इति । न्यायविन्दुः-- 'शतोस्थ्य भरवि इत्यादी वि-'रातोस्थ्ये ज्योतिषो यदा दादशाहस्य, उपथ्यादिशन्दामा ज्योतिष्टोमनामन्यात बदनुगदेन रावा. नामतः। आरः, समातिनामेछन् सपत्वादन्तिमो मरेत् ॥' वृतिविधिः । इति प्रासे, संसाराचम्चात् न प्रत्या , .

·अविदेशः सौर्य २३५ अविदेशः सौर्य कादशा, न तु प्रयोगविशेषस्य । अतश्च एकजातीयस्थ माध्यं-- आमेयस्य विध्यन्तो नियम्येत ! कुत. १ सौर्यस्य वैकल्पिकोभयपालकत्वात् पैल्सिफोभयविकार- ऐकार्थात्, एकदेवतत्वादित्यर्थ. । आमेय एकदेवत्या, स्वावगते. अश्यवस्थयैव तत्तदानयप्रकृतित्व मन्त्राणा सौर्योऽपि । तेन एकदेवतत्वेन लिनेन आमेयविध्यन्तो चाच्यवस्था इति सिद्धम् । नियभ्येत ! पूर्ववत्चात् । पूर्ववानय सौर्य., पूर्वनामिहित यतु पार्थसारथिना वार्तिकस्वारस्यात् आमेपैकत्व- । विध्यन्तमपेक्षते । विकारो हि, विकृतिरेपा ! सर्वाश्च मभ्युपगम्य मन्नयोईवावेन विकल्पात् एकस्मिन् विकृतयः पूर्ववत्य. चोदनावाक्यानामसमास वात् । तर आमेये प्रधानान्तरसाहिन्यानुरोधेन प्रकृती व्यास्थायामपि । लिङ्गेन विध्यन्ननियमो भवतीत्युक्तम् (८२) विकृती तदभावेन व्यवस्थाकारणाभावात् अव्यवस्थित- अस्ति च एकदेवतत्व लिङ्गम् । तेन आमेयविध्यन्तः । विकल्पो मन्नयो. इति सिद्धान्तित, वत् मन्त्रविकल्प अश्रुतत्वान्नेति चेत् । २९॥ चिन्ताया. द्वादशे सगततया अतिदेशविचाराभावेन भाष्यं-- अनाह, स्थादेतदेव यदि अन एक्ल्व अध्यायरागत्यभावापत्तेः आग्नेयभेदस्य च स्थापितत्वेन श्रूयेत । न तु श्रूयते । कथ १ तद्धितेनाय निर्देशः ऐक्यानुपपचे. उपेक्षितम् । सौर्यमिति, तथा आमेयमिति । तर बचतव्यक्तिर्न ज्ञायते न्यायविन्दु.~~ आनेयविकारे सौर्य · चतुर्डीना कि सूर्यो देवता अस्य, उत सूर्यो न सूर्याश्येति । तथा पौर्णमासीमभिमृशेत् पञ्चहोनाऽमावास्याया' इति प्रकृति- आमेयेऽपि । वत् व्यवस्था । इति प्राप्ते, हविरन्तरानुरोधेन प्रकृती स्थालिङ्गभावात् । ३०॥ आर्थिकी व्यवस्था, न तु शास्त्रार्थः । समुदायद्वयेऽपि भाष्यं-स्याद् व्यवस्थितिरेकत्वस्य । कुत । लिङ्ग- आग्रेयसत्येन समुदायकृतव्यवस्थाया. शास्त्रीयाया अस- भावात् । लिङ्गमनास्ति । कि ? याचशेपे एकत्ल भवात् । तस्मात् विहती अव्यवस्थैर इति सिद्धान्त, । श्रूयते । सौर्य तावत् , 'अमुमेवादित्य स्पेन भागधेयेनोए- मण्डन--- सौर्ये विकल्पादभिममन्त्र" धारति स एन ब्रह्मपस गमयति' इति । आगेयेऽपि अङ्गिरसो वा इत उत्तमा स्वर्ग रोकमायन् , शकर-सोयें मन्त्रयवस्था न।' ते यज्ञवास्तु अभ्यायन् , ते पुरोडाग कर्मे भूत्वा अनिदेश. सौर्ये चरो आमेयस्थैध धर्माणाम् ॥ प्रसपंन्तमपश्यन् , तमनुवन् इन्द्राय प्रियस्य वृहस्पतये लिगसाधारण्याद् विकल स्यात् । ८1१।१६। धियस्व विश्वेभ्यो देवेभ्यो ध्रियस्येति, स तानाह न २७॥ प्रिये, तमनुपन् अनये धियस्येति, सोऽब्रवीन बियेऽहम् । भाष्य-सौर्य कर्मणि दापीर्णमासिको विध्यन्त. यदामेयोऽगरपालेमावास्याचा पूर्णमास्या चाच्युतो इत्युक्त ' इष्टिषु दर्शपूर्णमासयो प्रवृत्ति ' (११) भावि, अमिमेय सेन भागधेयेन समर्धयति । इति । इति । सन्ति तु तन कर्माणि आमेयादीनि । तर विचार तथा चान्यार्थदर्शनम् । ३१ ॥ यस यस पित् दामोगमासिकस्य चर्मण, सौर्य भाय-- अनुपायायामेवयश्रण ( च लिगम) विध्यन्च , उस आमेयस्येति । कि प्राप्त ? विकल्प । 'अमिर्धा दिव ' इत्यामेये 'उदु प जातवेदसे ' इति कुत.. सिजसाधारण्यात् । सौर्ये दापोगमाविक- यौ। ननु पुनरुतमेतत् लिगम्योपदर्शन मिति, तद्- विभ्यन्तपासो यत् लिलामुपदिष्ट 'प्रयाने प्रयाने कपाल च्यते । नैतत् पुनम्नम् । एएमय चोदनागन, एस जुहोति ' इति, तत् साधारण सर्वेषा विभन्ने सभाति । मन्त्रगतम् । बोदनागत प्रापक, मत्रगत मासस्य गोत- न च समुपरः । तस्मात् विकल्प। ऐकाऱ्यांद्वा नियन्येत, पूर्ववत्त्वाद् विकारो हि। सोम-- सौम्य आमेपरिकार र सिर ज्या पूरे विचार प्रान्ति, तदेशेदानी चिन्यते इति सगदि.। - ·एप अतिदेशपाय: अतिदेशन्याय: धर्माः ते सर्वकर्मसु विहिता भवन्ति, ततसोरेव धर्मः चिन्ता वृत्ता । अत एवं वाच्यम् । प्रकृती विकृतौ च ऐन्द्रामादयोऽपि धर्मपन्त उक्ताः, तथा कर्तव्याश्रेति नार्थ | उपदेशश्चिन्तितः (पूर्वषटके) । 'सतदश प्राजापत्यान्' उत्तरेण पदकेन । अय ये यस्य प्रकरणे उच्यन्ते ते तर- | इत्येवमादिषु प्रत्यक्ष एयोपदेशः । सर्वपृष्वादिषु आनुमा- वोक्ता भवन्ति ततः अधर्मकाणि ऐन्द्राग्नादौनि, इति । निकवचनोपदिष्टाना उपदेश एवं चिन्तितः । वेषु चिन्ता भवति फिमेश धर्माः सन्ति, उत नेति । सप्तमेन विलीना अतिदेशेन धर्मा भवन्ति इवि यदा च सन्ति तदा के कियन्तो या कथं चानुष्ठातव्या | प्रतिपाद्यते । अष्टमेन विशेषातिदेशः । गरगे विशेषा- इति । तदर्थे उत्तर: पट्कः प्रवर्तनीयः । तत्र सतमेन तिदेशप्रसझेन आरभ्यते , कि मन्नः अमिस्वरूपप्रका- वापत् सन्ति धर्मा इत्युच्यते । अष्टमेन च इमे अस्येति । शनार्थमुच्चार्यरो, उत भमिस्वरूपं अविवक्षितं तस्मात् इत्थं प्रयोसन्या इति नवमेन । दगमैकादशदादौः इत्य प्रयोक्तव्य , इति अतिदेशप्रकार एतावन्तः प्रयोक्तच्या नातोऽपिका इति । चिन्त्यते। स दशमन्यापारमनुमन्यमान एष आत्मानं तने विचाते किं यजिप्रयुक्ता एरो धर्माः कथं पनि लभते । दशमे नयाभ्युचरानुनिष्पादिनी शेपेपत्ता- गुणान् स्यात् इत्येवमर्थ आम्नायन्ते, आहोस्थिन् । चिन्ता । इयत्ताप्रसङ्गेन च एकादशः प्रयोगेयत्ताविचा. अपूर्वप्रयुक्ताः कथमपूर्व स्वादिति । यदि यजिप्रयुक्ताः, । रार्थमारभ्यते । तन्नापापेन ईदृश्या इयत्ताया प्राभाया तता सार्याः । अप अपूर्वप्रयुगाः, ततो यथा- तदपपादत्वेन द्वादशः आरभ्यते । अन्याशी इरत्ता प्रस- प्रकरणं व्यरतिरन्ते । कि पुनरत युक्वं? अपूर्व- इगेन भवति । यद्यपि तन्नायपप्रसगाः उभयन (उपदेशे प्रयुक्ता इति । अपूर्व हि फल्दन् , अफगे पनिः । । अतिदेशे च) अविशिष्टाः, तथापि पूर्वपट्के नेपामारः। फपति च प्रयासो विधीयमानोऽर्धवान् भवति । तस्मात् । यामत् भेदो नारभृतः तावच्छेपरोपिता नास्ति । मोज- अपूर्वप्रयुक्ताः धर्मा इति। अतः पर आचार्यस्य सूभोप- काश्योजकल्प च शेषरोपित्वाहते ( नास्ति )। तथा न्यासः श्रुविप्रमाणत्वात् शेषाणां मुख्यभेदे यथाऽधि- नमः प्रयोजमाप्रयोजकत्याहते ( नास्ति ) । ततः ईदृशः फार भावः स्यात् ' इति । मुख्यानि अपूर्वाणि । तानि (भेदाभेदशेपशेषिमयोजरामयोजकरकमयुक्तः) मंभिः हि फरपचात् प्रधानानि । प्रधाने च मुग्यशब्दः । तेषा योऽधिक्रियते इत्यधिकाररक्षणमापतति । न च भेद उक्तः शन्दान्तरादिभिनुभिः । वलिन् मुख्य-पडसहमयोर्मध्ये तन्नावापासवानामासरः । (कय १) भेदे सति यथाऽधिकार मानः स्यात् शेषाणाम् । ये यस्य अधिकारानन्तर इद विपरिवर्तते, कि धर्मेः यागोऽपि- अपूर्वस्यापिटारे प्रारणे शिष्यन्ते ते तस्यैर भरेयुः , क्रियते ( उत) न (किंतु अर्ग) इति , अनेन श्रुतिप्रमाग वान् । अयमस्य अपूर्वस्य शेषः अयमस्स, प्रमड्गेन आद्य (सतमाघ) आरभ्यते । अथवा इत्पर ध्रुतिरेप प्रमाण क्रमते , न प्रत्यक्षादीनामन्यतमम् । गेरादयः प्राधमरधिक्रियन्ते अतिदेदोन ( प्रमाणेन, श्रुत्या च ये पस प्रारणे धूयन्ते, ते ठस्वैर भविनुम- किंगा) न इत्यनेन प्रसन सतमः ( अभ्यार आर. ईन्तिान अन्मलोक्तोऽम: अन्याय भाति । नहि भ्यते। तबलेन च विशेषातिदेयोगभानामारम्भः परि- सन देवचम्म मायाच्यानादिक, तत् यजदयस्य भवति । दारातारमाह-) परंनुरोगापिपाच दगमानन्ता तन्मा- तस्मात् ययाप्रकरम पाला धर्माशाम् । वारमणमाः प्रसान्ते । 'धुतिप्रमाणत्वापागा मुम्बभेदे प्रविहितधर्मार्गा दर्शपूर्णमामादीना थाऽधिकार भारः स्यात्' (सूर्य) नि । रक- इति मन्यता चिन्तिता' इति एतत् (माघ) अक्तम् । इनिर्जन्यवा-नामाद-निमिटा मारना स्थिीरने । पापा सहदुत्तराधान् विल्ले आमेयं, अता या अस्मा रग इतिसंचनाच, अन्वर न भेदेन ति चिन्तित (१६) । नपा 'पवि. भाति, कान्तरलान् ( मापनान्तरलान् ) | मानो नमानाम भाति' स्वरमादिशु मधयम पनि नभेदः ( रारा म्.) युटम् । शीमा र ·. त्वात्, । अतिदेशः साकमेधीय २३० अतिदेशः साकमेधीयेन्द्रा वि--'कि वैश्वदेविकादेककपालादतिदेशनम् । माक- | इत्यतिदेशः वैश्वदेविकयोरेप, तत्र अङ्गबाहुल्यात् । इति मेधेषु वरुणप्रधारासादुवा, अग्रिमः ।। मरुतापर्धनाहुल्या, प्राप्ते, अव्यवधानात् वचनार्थवत्याय यारुणमाघासिक दन्तिमः सनिधानतः । ऐन्द्रामसाहचर्याच सार्थत्वम योरेख इति सिद्धान्तः । घिकायतः॥' मण्डन-'प्रायासिकातिदेश: स्यात् । माह-एककपालस्य प्रकृतिभूत एकपाल: वारुण शंकर--- 'द्वितीयपर्यंतच्छन्दम् ।' प्रघासिक एव, न तु धर्मभूयस्वेऽपि वैश्वदेविकः, वक्ष्य तु अविदेशः साकमेधीयन्द्रामककपालयो। माणात् सबैककपारेषु चोदनालिङ्गातिदेशादेव वैश्वदेवि- वारुणप्रयासिकसार्थवादविधिकाण्डस्य । कधर्मपातिसिद्धेः । अनन्यलभ्यकतिपयधर्मप्राप्त्यर्थं वारुण एककपालैन्द्रामौ च तद्वत् । ७१।४।२२॥ मासिक एव । एवं च ऐन्द्रामयायपाटोऽपि उपपद्यते। भाष्य-- वैश्वदेवे एककपाल आम्नातः 'छाया- वत्र हि न दार्शन्द्रिाशातिदेशविधिः, नोदनालिङ्गाति- पृभिव्य एककाल' इति । वरुणमयासेप्यपि 'काय एक- देशादेव सिद्धः । नापि ऐन्द्रामान्तराणा, अनुपस्थित- कपालः' इति । तत्रापरः 'ऐन्द्रामो द्वादशकपालः, त्वात् । अत एव चातुर्मास्यप्रकरणवत्वेन उपस्थित- मारुत्यामिक्षा' इति । तथा साकमधेष्वपि एककपाले- वैश्वदेवे च ऐन्द्रानाभावात् वारुणप्रयासिकस्यैव । न्द्रानो आम्नाती · ऐन्द्राम एकादशकपालः, इद्राय वृनने अत: तव्यायपाटादाप साकमेधैककपालस यारणप्रयासि- चरः, वार्मण एककपालः' इति । तदमानातं कैकपाल्पकृतिकवम् । धर्माश्च — हिरण्मय्यः सुचो । एतद्-राह्मण ऐन्द्रामः, एतद्-ब्राह्मण एककपाले, भवन्ति ' इत्यादयः सामान्यविहिताः इति भाष्यकारः।। यद्-ब्राह्मण इतर इतरश्च' इति । ततेदमुच्यते । 'एक- वस्तुतस्तु साक्षरतपञ्चसञ्चरेणु अतिदेाविधिरस्ति, न कपारेन्द्रामौ च तद्वत् ।' यत् पञ्चसचराणि । वा १ अन्ये दांपूर्णमासविकारयापतेः भूयोऽनुमहाय। अवापि सविधिकस्य सार्थवादवस्य पाण्डस्यातिदेवाः तेनैर न हिरणयपादिप्रसक्तिः । आयेऽपि एतदधिकरण- न्यायेनेति । प्राप्सिसूनमेनन् उत्तरचिन्तार्थम् । न्यायस्य अन्यलभ्यत्वस्थ अमावात् धर्मभूयस्वाभाय सोम-मनु अतुल्यरूपे न्यायातिदेशो युक्तः, न तु वैश्वदेविवपञ्चसञ्चराणामेव धर्मातिदेशात् तथैव धारण- | तुल्यरूपे उदाहरणान्तरे, न्यायमासेः स्वतः सिद्धत्यात् , इति प्रवासिकहिरण्मयत्वाद्यमाप्तिः। चेत्, उच्यते । नाम सस्तोऽतिदेशे न्यापारः, तु पातुतस्तु पाशिफाचारात् यन वरुणप्रयासेपु । उत्तरविवश्वया प्राप्तिमा । न प एककपाले एवं न्याय- खुगन्तरोत्पत्तिप्रसक्तिः, तर हिरण्मयत्वशमीमयत्वादे- व्युत्पादन वियतां, तथा च सूतः उत्तरविवक्षया विध्यौचित्येन दक्षिणरिहारे एर तन्नियात् ऐनाक । प्राप्य यन्नान्तरमपि न भवेदिति वाच्यम् । वैश्वदेवे कपालयोरपि न हिरण्मयन्यायविदेशः । अस्तु वा 8:, 'निशत् सपद्यन्ते । इत्याहुतीना प्रिंशत्त्वमुक्त, वरुण तथापि यदि ऐन्द्रामाशिदेशाविधिवैयमियैव भूयण । प्रधान वामिनो यजति आहुतीना संपचे नियालाय' अनुग्रहमपि अनीस्त्य हिरण्मयत्वाद्यभ्यनुज्ञान इन्युच्येत, । इत्याहुतिविंशवादिलिजयन्टेन सुटतर पवसचरेवेच जतः ऐन्द्रामेकापायोमध्ये अन्नवरातिदेशेन। तपाति- न्यायव्युत्पादनस्य युजवात् । सिद्धेः इतरानर्थस्यम् । अतोऽवस्य ततद्विरोषविहितधर्म वि-ध्रुतमेकापालस्यतामणम्यादेिशनम् । तत् प्राप्तिसिद्धपर्यमेव इद अतिदेशद्वयम् । विशेषविहित- पूर्वपत् वीन्दाम एतद्दामा इत्यपि ॥ पूर्व- धर्माश ऐन्द्रामे याज्यादयः । एकपालेऽपि के चित् न्यापम्य विषयाप्तये यात्यमाणोदाहरणम्य स्मारणाप सालान्तरेषु अनुसधेयाः इति ध्येयम् । जीवधनम् । न्यायविन्दुः साकने वैश्वकर्मणः एकरूपाला, भाह- एष मारमधेषु भूतोः ऐन्द्राय करुवायो- ऐन्द्राम एकादश कपार | एतबादण एकपारपि 'एतद्-वारण ऐन्द्राय., पद्-ग्रामण इतरः, ।

·अविदेशन्याया २३९ अतिदेशन्यायः कालत्यात् । तृतीया च कालस्य अर्थत गुगभार- पत्तिः वीणा । तसात् (विश्वजिन्यायेन फ्लासनाs- मालीन उपपद्यते । तथा चेत् सर्व धर्माः साथी । भावात् 'प्रोगरास्यमेव फल्सबन्धपरं, न धर्मपर' इति) भवन्ति । प्रथममेन व्याख्यानं (युक्तम् । प्रारणाम्नातानुमितवाक्येन टुप्यजिपयुक्ता धर्माः (ततश्च पारिप्लया इति)। धर्मसरन्धः इति । तदे द्वेधा पूर्वः पशः प्रोगरास्येनैर कथ ? तन के चित् (भाष्यमनाइस पूर्वपक्ष) वर्ण- धर्मसन्धः, प्ररणाम्नातानुमितेन यायेन वेति । यत्तु यन्ति। प्रकरणाम्नानानुमितेन वाक्येन (धर्माणा यजिना) अस्मिन् पक्षे पारिप्लायसिद्धिः आमेशादियागविशेष- सबन्धः (इति) । एतत् (ग्याख्यान ) अपरे सैरफले विधानात् तेनैव धर्माणा सरन्धात् स्युक्त तत्राह- (भाग्यानुसारिणः) दूषयन्ति । यः स्ले चोयते स सत्यं-) य. फले चोयते स इतिकर्तन्यतया (समभ्यते । कथभावामझी सन् न धर्मः सवध्यते । स च स तु ) सबधमानः इतिकर्तव्यता प्रति प्रधानम् । प्रधा- विशेषः साकासः । वमात् अन्यस्मिन् (विशेषण- नस्य च उद्दिश्यमानस्य विशेषणमविरक्षितम् । प्रकरणा- न्तरे) कुतो धर्मप्राप्तिः । र यजिविशेषः श्रुत्या | म्नानानुमितेऽपि वाक्ये स्वशक्त्या सर्वयागाना धर्म- वाक्येन प्रारणेन च (धर्मः ) समभ्यते (तमान पारि- सन्धः । ( नदेवं देधाऽपि पजिप्रयुम्तत्वे पारिप्लयत्वं प्लपत्यम् ) । तन (तसिन् पक्षे दूपिते पुनः [ सर्वगत र ] धर्माणा प्रतिपाद्य, इदानी पजिप्रयुक्तत्वे पारिप्लव सिद्धयर्थ पधान्तर दर्शयन्त. ) प्रयोगराय युक्ति पचनसाधारणी दर्शपति-) उपपतिस्तु- करणानु- ( दर्शपूर्णमासाभ्या यत इति ) धर्मस पन्धित्वेन | ग्राहिणी इतिकर्तव्यता (लेके) दृष्टा, इशापि तथैर उदाहरन्ति ( अतो न यागमुद्दिश्य धमाः । भवितुमर्हति । विधीयन्ते । कय १) यागोरतिः ( तावत् ) नानेन 'सण्यपूरनि यजिमन्ति' इत्येवमादिः सच कियते, वाक्यान्तरः ("यदामेयोऽयापाले माति' यजिमन्यः सर्वेषामपूर्वाणा नुल्यः' इत्पन्न. अयुक्तः इत्यादिभिः) उपनत्वात् । फलसन्धश्च (नानेन । (भाष्य-) अन्य (पृ. १९२८ प १-८)। (कथ?) क्रिपते) विश्वजिन्यायेन प्रातत्यत् । परिशेषात् इति- यागः ग अपिनाभूत., न तु अपूर्व यागेन (अपिना. कन्यतासंबन्धार्थमिदम् । यथा 'अपगुहपति दीक्ष- भूत, होमारिए अपूर्ववागत् । तस्मादयुक्त सर्ग- यित्या' (ब्रह्माण दी उयति) इति दीक्षाकमार वाक्य तद पूर्गमा यजिगन्ध, इति । यप भाप्यारेण 'उन्यत्ती धंम् (धर्मविधानार्थम्) । तत्र उदियमानत्वात् यागस्य विध्यभावात् ' इति सप्तमे सूखे 'कोल बजी प्रान्ते खादस्थ (मकवार) पदान्तरघ वा (इविरुभर- किन्ते च, तारता नदया भवन्ति' इत्यादि उक्त सर ) विशेषमविशितम्, तसा ( भविशेषितेन [१ १५३२ प. ७-१०] पदर्थत. पठित्या आधि- रजिना आमे पादिरगागोदेशात् ) सपागेषु धमा पति-) 'अरे चामभरतो यागे किन्चे' इत्यपि अयु- (विधीरन्ते ) । न च दांपूर्णमासपदेन संबपन्ने नन् । (11) अन्य (अ) भुताः अन्दन (धर्मा.) अन्यन्त गम्पसार । पागे विधीपमाने (मागे ) ता. स्यु । (न चै युक्तमिति । प्रपना- (पर्ने) पाव हिचिदिधानात् ध्रुतिः (पादिता र समाधरे-) अपिनामाननीय गरी भ्याइ । सोडा भाषनरी: १३. । समिदानी अपना निमनि इव प्रीति (पानि सनिषि आगत पादिनो मानिन-) एतप्पगुस्नम् । प्राना-पागारिनाभूनानि तदभिभापमिदं माघ, न मानामिल नामति अनेन (भिजिर-बान (संगरूर-भान् । दिदीर समाधवे-) मारे चामभात की फरप: मार । नाम (अनवाभार) फारे ( यात्र) पागार गरी समिती पमिलने वितिी (1) अन्नानुसता(गे) फिना. नाने का मानि (या- करकरना । सान्दवार म भानुर- शिम: भक्तराभाराती)। - ·-- अविदेशः सौर्यादी २३२ अविदेशः सार्यादी आक्षिपति-) एतदयुक्तम् । (कुत !) साध्यसाधन (स्त्र योजयति-) यन (सोयादी इतितव्यता) संबधस्य वैदिकत्वात् । (वेन) यथा श्रुतं, वधा भवति । समीपे नाम्नावते तर कस्यापि कर्तव्यतया भवितव्यं (तत कि ? तताह-) न चाश्रवणे तृतीयाया., (फल-)/(कथभावसाकाच रात्) यथा विश्वजिति फरमनु- साधनता ( याग.) प्रतिपद्यते । न च सामान्यतोदृष्ट, पन्यते (अध्याहियते इत्यर्थ )। एवमिहापि (सोनीदौ लौकिक फर्म गुणभूत ( दृष्टम् ), अनेनापि (क्मत्वात् ) इतिकर्तव्यता आहर्तव्या) इति । इद सूत उत्तरविवक्षार्थ, गुणभूतेन भवितव्यम् ( इति , सामान्यतोदृष्टस्य एव- न्यायादेवैतत् जायते । जातीयकेषु अप्रमाणत्वात् ) । अत. क (अस्य भाष्य-) शा- यागेन भावयेत् ब्रहारचंस इति भावना इति- प्रन्थम्यार्थ । ( समाधचे-) यजेत इत्युचरिते (भावना- | कर्तव्यताऽपेक्षामुपदिश्य श्रुत्यायुपदेशेन तस्या इतिकर्तव्य- ऽगमात् ) तिस आपाङ्घा ( समुपद्यन्ते । तत्र ) | ताया असमर्पणात् नून अन्यत. सिद्धा इतिकर्तव्यता किमिति (आकाङ्क्षाया ) नित्यमेव पुरुषार्थ आक्षि- अन शास्त्रेण अङ्गीकृता इति निश्चीयते । अस्ति चान्यत्र प्यते साक्षात् पारपर्येण वा भाव्यतया । धातुस्तु करणी-1 शैकित (स्माते ) पार्वणस्थालीपासदौ, वैदिके दर्श भवति पुरुषार्थस्य कर्मभूतागात् । अत आह (भाप्य । पूर्णमासादौ । तयोरन्यतरात् इह प्रतिदिश्यते । फार ) स्वभावसिद्ध. कर्मणा गुणभाव (इति । पुरुषार्थ सोम प्रत्यवचनानिमित्तातिदेशविचारानन्तर भाग्यवत्या माग्नया सध्यमान कर्म स्वयमपुरुषाथ- कल्प्यश्रुतिकतया ततो विरम्भिरानामधेयनिमित्तातिदेश खभावत्वात् करणत्वेनैव सध्यते इति भाग्याथ )| विचार्य अनन्तर नस्य वचनस्यैव क्रप्यतया नामा- अथवा स्वर्ग प्राथयमानस्य करणमभिलपत तृतीयया | पेधयाऽपि विलम्बितेन चोदनालिनानुमितशब्देनातिदेद्यो करण निर्दिश्यते । ( तन यथा) ईदृश्या ( करण ) | विचार्यते इति पादभेद आनन्तर्य च । विषक्षाया दर्शपूर्णमासादीनि ( तृतीयान्तानि ) निर्दि- यो चरी न धर्मा म्यु स्युर्या, मानविवर्ज- श्यते, वगै माथयमान केनाभ्युपायेन कुर्यात् । वन नात् । न स्यु , स्यु करण यागोऽपेक्ष्यते खुपकारिण ।' ( उपायत्येन ) याग कुर्यादिनि । (तथा ) श्यामेव भाष्ये प्रथममधिकरण एकसूत्रात्मकमेव । द्वितीया- विवक्षाया ( अतृतीयान्ता अपि) सौर्यादयो विधीयन्ते । दिद्वादशान्तै द्वितीयमधिकरणम् । माहादी तु प्रथमादि (तरलात् वेषामपि पल प्रति गुणल्व खभावसिद्धम् । दादाभि सूनै एकमेवाधिकरण स्वीकृत तदेवान इति भाष्यार्थ ) । भरति हि दिप्रकारस्य उद्भियते । के (अपि स्के) अपेक्षा ( साध्यस्य साधनस्य च)। भाट्ट-- तदेव सप्रसङ्गो नामातिदेशो निरूपित । तस्मादविरोध (भाष्यस्य)। इदानी कल्पितवचनातिदेशो निरूप्यते । यम उद्भिसौ- “ येपा चाांना ज्ञायते एवेतिकर्तव्यता (पा) र्यादौ नैर इतिस्तन्यता आम्नाता, यत्र वा द्रव्यदेवतोप- कर्तव्यतामात्रमुपदिश्यते, यथा 'ओदन पचेत् ' इति" होमादिरूपा समाम्नाताऽपि न निराशाक्षीकरणसमर्था, (इद भाष्यमाधिपति ) अयुक्तमिदम् । ओदन पचेत् तत्र भावनास्वाभाव्येन तस्या करणानुसाहकन्यापाररूपति- इत्यनापि तिन आकाङ्क्षा विद्यन्ते । एर चेत् (fh | कर्तव्यताऽऽक्षाया वक्ष्यमाणसाश्येन प्रतिभाग्नोर फेन कामिति ) आवाझाया (सत्या) इविानभ्यताऽस्थिती तदारस्यापि उपस्थिते , तत्र च पारण पि सरप्पते । प्रत्यवादिना तत्र (पाके इतिस्तन्यता)| अनपेजित गरिना अविदेशम्य निरिप्यमाण यात् निर्दिश्यते । इह तु (दर्शपूर्णमासादौ) शास्त्रेन निर्दि. इतिश्नग्यतेय प्रतियत् इयेव कन्भिनेन विकृतियास्य- सते। आकाशामात्र नुल्यमा । (अत ) ओदन शेपरूपातिदेशेन पित्यगतम विधीते । न च प्रार- पचेत् इत्यत्र वेल (पाक ) न निर्दिश्यते । (आक्षेत्र प्रमाणेन प्रहयतया अवगताचा कप रिहत्या इति समावचे-) फलेन तु प्रय (योजवितम्य )। वाच्यम्। प्रबरसाधि विकृतिविध इचिपवन्यनामा ·अविदेशः सौर्य २३४ अतिदेश. सौर्य । निपेद् ब्रह्मवर्चसकाम' इति । तर अविभागो भवति । । मेदात् शास्त्रीय, न तु हविर तराविरोधप्रसक्तत्वादार्षिकी। उमौ अपि (मन्नौ) अभिमर्शने प्राप्यते । तयोरेकार्यत्वात् एव च सौर्यस्य रयतराधिकरणन्यायेन (२२३१) आमेय- समुच्चयो न सभपति, तस्मात् विकल्प । यत्तु प्रकृती दयविकारत्यात् मन्नयमाप्त्या अभिमर्शने निरपेक्षसाध- न्यवस्थेति, नासौ कालकता, किं तर्हि १ समुदायकृता । नयो समुचासभवेन विकल्साव्यवस्था सिध्यति इतीद- न च सौये तो समुदायो स्त । यदि एव, अभिमनमेव मधिकरण प्रपत्रार्थमित्याहु. । अन्ये तु एकस्मिन्नेव मणि ताई न प्राप्नोति, तयो, समुदाययोरभावादिति । अनो । कालद्रयसबन्धमानेण चशब्दोपपत्ते. एक एकामेय , तत्र च्यते। न प्राप्नोति, यदि समुदाययोरभिमर्शनमुच्येत । मनदयस्य कालभेदेन व्यवस्थाया शास्त्रीयत्वे दौऽपि तयोस्तु अनभिनष्टन्यत्वात् , समुदाधिना तदुच्यते रश- न्यवरथैव प्राप्नोति, अतोऽत्राधिकरणे व्यवसाया आर्थि- पापा । समुदायिविकारश्च गौर्य. ! तस्मात् तनापि कल्व प्रतिपादनीयम् । आग्रेयश्च पौर्णमास्यमावास्ययो- चोदक प्रापयति तत् । रुपन्न उभयसशक , तेन चतुर्दोग पञ्चहोत्रा च तस्य दुप्-- सौर्य आनेयात् उपमितलक्षितप्रापणेन | कालदयेऽभिमर्शन इत्यादिग्रन्थस्वरसादपि एसत्वमेव प्रवी- इतिष्यता गृह्णाति ( इत्युत्तरे अधिकरणे पश्याम ) । यते इत्याहुः । सूनार्थस्तु-एककर्मणि चौरें चोदनैक- आरोगस च पौर्णमास्या अमावास्याया व विद्यमान-ज्यादनिभाग आमेश्वत् व्यवस्था हेतुर्मभेदाभाव इति ।। यात् अशक्यमवधारयितु कि पोशमासिस्य समन्विनी वि- स्पर्शद्वय व्यवस्थाप्य विकल्प्य वा, व्यव- इतिकर्तव्यता प्राप्ते, उन आमावास्यस्येति । तस्मात् । स्थिति । प्रस्ताविर, नो तन तस्या शाब्दत्वपर्जनात् ॥' अग्रामाणविशेषतार विकल्प । 'आसनानि हबीपि भाद-सौर्शदि औषधद्रष्यकाफदेवताकत्वाभ्यां अभिमृति ' इति हविरभिमर्थने मन्त्रस्य करणयात् आमेषविकार इति वक्ष्यते (अव्यवहितोत्तराधिारणे)। विकले माते, यद्यपि कालमना व्यवस्था ( हविरन्तर-आग्नेयवाक्ये च आग्रेयस्य पौर्णमास्यमावास्याशल वशेन प्राती जाता, तथापि पिरती भराक्या व्यवस्था) इयुक्त पौर्णमास्यधिारणे (२१२१३ ) कोलभे । कर्ने न ज्ञायते सौ कतरस्य आमेयभ्य धर्मा प्रवर्तते । सौर्यच विनिगमनाविरहात् उभयविकार इत्यप्पविवादम्। इति । तस्मात् आग्नेयाविशेषात् विक्स । सौ च य इष्टया' इति वचनात् कलिक पोर्ण- शा- 'न्यरसा मरुतो दृष्टा प्राप्यते विस्तारि । मास्यमावाभ्यापार । वय आमेश्यो कि पोर्गमासी- प्रातवार्षिकी विषा कितो नातिदिश्यते ॥' ( पूरीधे ' कारीनमौषियोगे पौगंगासी सलीनामेपस्य, अमागदा- पूर्वपश्च , उत्तरार्धे सिद्धान्त । कालीनसो प्रयोगे च अमावास्याकालीनस्य बास्थित सोम--- गोदोहनादीना अनविदेोऽपि व्यवस्थाका प्रतिर, उन जन्मपस्थित विकल्पेन इति चिन्ताया, अति देश इयुत्थानान् सगति । न्यरत्याया आधिपसात् तच्वायसरान्तरमाश्या व्यवस्थितम् । एर शास्त्रगम्पत्याभाग नाविदेश इति सिद्धान्त भय के वचनुहोगा पोगमासीमाभिमशेत, पबहोगा अमा- चित् पोर्गमास्याममावास्यापा च आमेरो भिनते असमर यास्याइति विहिवतनामयोरपि सरस्था । अब द्विरल्पसमुच्चयन्यायात् । क्याहि, 'यदायेयोऽपाल हि पोगमायादिसमधानमधिहविरेश पौगंमाग्यादि- ऽमागम्याया च पौगमान्या वायुनो भवनि ' इत्या पदेन लक्षयिन्या तदुद्दीन मत्रमाप्रविधि. । अभिमर्शन मेयो पनि वाक्ये अमावास्यापोगमासीयालयस्त नु' पासनानि हापि अमिमृति' इति पायावर सनुचर असभा, नापि विकल चान्दविरोधात् । प्रत माधान अन्यते इति साधित वीये तस्मात् विकलागुचायोग्यासमयमा स्मभद ! (१) । अधम प्ररि न्यस्योपचे. मर- तथा चोगामासानुत्पमस्यामेयम्योग या, अम-निर (विन्) पस्था इति प्राप्त, भाषनाग विजा. वास्थानानु पनर पयहोवा, इति मन्या कारभदेन कम-नीरसागतान्त्रिक या अनुप्राइकरातिकतन्पना ।

·अतिदेशन्यायः २४५ अतिदेशपारायणम् अङ्गवाक्पैकवाक्यताऽऽपन्नप्रधानविधिना तद्विशिष्टापूर्व- | तेपामप्यविदेश्यता ।। १४ || नन्वेचं दशमायेन विरो- भावनाविधानोत्तर अङ्गप्रधानयोः पार्मिकान्वयात् धस्ते प्रसज्यते । नैव कार्यानपेक्षोऽसावतिदेदो निवारितः नाहानामुपदेशतः कर्मान्तरसमन्धः, किंतु अतिदेशादेव ॥ १५ ॥ तद्वद्भावेन सबन्धो धाणामेव चेद्भवेत् । इति सिद्धान्त. । अविदेशश्च के चिदुपदिष्टाना कर्मान्तरे अनपेक्ष्यप्रकारत्वात् तदा बोधो न सिध्यति ॥१६॥ प्रचतो सादृश्यात् 'तद्वत् कर्तव्य ' इति विधिः । स च के चित् हि पदार्थाना समन्वेऽवगते यथा । द्वार दृष्टमदृष्ट वा प्रत्यक्षवचनात् , तथा नामधेयात् , आनुमानिरुवचनाद्वा सन्धार्थ प्रकल्प्यते ॥ १७॥ कार्यानपेक्ष्यसमधे तथैवावगते इति निविधः। सति । द्वार दृष्टमदृष्ट वा क्ल्प्ये (प्य) स्याद् विकृतावपि मण्डन- 'व्यवस्था स्यात् प्रयाजादौ।' ॥ १८ ॥ ततो न घटते बाधः कार्यलोपनिवन्धनः । शंकर- पारिसमा न धर्माः स्युः ।' दृष्टाभावेऽन्यदृष्टस्य द्वारस्य खलु सभवात् ।। १९ ।। * अतिदेशन्यायः । तद्वत्करणमतिदेशः । यत्र कार्यापेक्षा यदा धर्मा विकृती यान्ति सगतिम् । तदा कार्या- तत्स्थानापन्ने तद्धमारोपोऽतिदिश्यते, तत्रायमवतरतीति । बलेपेन तेषा माधः प्रसिध्यति ॥ २० ॥ प्राप्नुवन्तो हि साहस्री. ६१५. कार्येण धर्मा द्वारसमन्विताः । प्राप्तुरन्तीति न द्वारकल्प- * अति देशपारायणम् । 'विकृतो ये पदार्थानामति- नाऽवसरस्तदा ।। २१ ।। क्लसद्वारावलोपेन ते राधः देश न मन्यते । करणस्योपदेश च तेपासुत्रमुच्यते ॥१॥प्रमाणवान् । अतिदेशेन धर्माणा प्राप्तानामपि सिध्यति प्राकतेनोपकारेण पदार्थे चैव वैत । प्रयोगविधिना ॥२२॥ कार्यानपेक्षसवन्धो धर्माणामुच्यते यदि । दश. स्वेन विधिरन्वित उठे ॥२॥ यद्यदाकासित योग्य सनि- माधविरोध. स्यान्तदानीं, न च तत्तथा ।। २३ ।। तदा- धान प्रपद्यते । तेनान्वितो हि विध्यर्थ, स्वशब्देनर बैन न कि धर्माः प्रकारो वाऽपि गृह्यते । इत्येषा दश- मण्यते ॥ ३ ।। साध्यभूतश्च विव्यर्थ उपकारमपेक्षते । माये हि चिन्ता बाधप्रसिद्धये ॥ २४ ।। पूर्वपक्षी च तिवादिभिः प्राकृतश्च स योग्यः सनिधाप्यने । अन्यताह पदार्थाना परिग्रहम् । नोपकारे हि धर्मेभ्यो विना शाऽनवगम्यत्वाद् यद्यप्यङ्गपुर सरः । उपकारः प्राकृतो-शा निरूपणम् ॥ २५ ॥ यद्यप्याकाइति विधिः उसो विकृती सनिधाप्यते ॥५॥ वथाप्यपेश्चितत्वेन प्रकार | प्रकार प्रथम स्वयम् । तथापि तस्य प्रकृतापि नैव स्वरू- प्रथम विधि. । स्पीकरोति पदार्थोस्तु प्रतीतानप्यपेक्षते पत. ॥ २६ ॥ परिज्ञान, किंतु यथाश्रुतै भैस्तथैव हि । ॥ ६ ॥ पश्चानु वैरपि पुनश्पकारप्रसिद्धये । अपेश्चितै- | नमात् पदार्थपूर्वव सदा तस्या निरुपणा ।। २७ ॥ अतः स्तदशेन प्रातैरन्वयमृच्छति ॥ ७ ॥ गुणप्रधानभावेन । पूर्वप्रतीतत्वात् पदाथैरेव वैकत । विधिः सबन्धमामोति सर्यवान्वमो मतः । प्रधान च विधिर्धमा गुणास्त प्रति तान् राहीला तु स स्वयम् ॥ २८॥ उपकार प्रतिवत् समताः ॥ ८॥ अन्चित्तस्याभिधान च न शब्दोपस्थिते. कल्पयन्याम्मसिद्धये । अतश्च प्राने द्वारे लो बाध तु परम् । दर्शनात् पितृयशादौ कल्प्येनाप्यधिकारिणा ॥९॥ नाहति ।। २९ ॥ राद्धान्ती तु वदत्येव सत्य धर्माः पुर.. सन्धिना न सर्वेण सहसैगन्विताऽभिधा । सन्धिना सरा. । तथापि तेन गृह्मन्ते तदानीमनपेडणात् ।। ३०॥ सनिधानक्रमेण तु यथायथम् ॥१०॥ प्रस्ती तु स्वशब्द-प्रकार हि पुनः साप्यरूपो विधिरुपेक्षते । न पदार्यानिति चात् पदार्थाना पुरोऽत्वय. । उपसारस्य कल्प्यस्य पश्चा- हि तान् प्रतीतेनाप्युपेठते ॥ ३१ ॥ सारेणैव समन्धे दिति पर भिदा ||११|| म्युकमेणोपकारेण पदाथै शैव प्रथम प्रतिपद्यते । प्रकारकल्पितेः पश्चात् पदाधरिति थैहत. । प्राकृतैर्विघिरन्वेति सोऽतिदेशश्व समतः ॥१२॥ दर्शितम् ॥ ३२ ॥ धर्माणामन्पदीयाना कथमन्यात मस्य देशे विधिलिखतोऽन्यत्रापि तद्गति । अतिदेश. मगमः । इति चेदुपमारेऽपि नुल्यमेतदयोच्यते ॥ ३३ ॥ प्रभारस धर्माणा चैव युज्यते ॥ १३ ॥ अन्यनो नोपारस्य सन्म इति हास्यमिदं वचः । यसो यथाऽन्यन प्रकारोऽन्ययमन्चति । तथा धर्मा अपाप्यन्ते | नान्यदीय, स्थान् कप दरतिदिश्यते ॥ ३४ ॥ ।

·अतिदेशविशेषप्रतिपादन २४७ अतिदेशविशेपप्रतिपादन . दानी वृत्तात् सामान्यातिदेशलक्षणात् अनन्तरं विशेष- सात् (विशेषात् ) कारस्थ इत्यव आह 'यस्य लिङ्ग- लक्षणं वक्ष्यामः । तदुच्यमानं यथाकालं बोदव्यं इति । मर्थसंयोगात्' इति । संशयस्तु नैव कार्योऽसिन् पर्छ । टुप् ~ 'किमेकस्मिन् कर्मणि सर्वकर्मम् धर्माति-( अस्सिन् पक्षे प्रथमद्वितीयसूनद्वयात्मकमधिकरणं देशः' इति ( अस्य भाष्यप्रन्थस्य यदि तावदपमर्थ:-) / द्रष्टव्यम् ) । एकसिन् कर्मणि ( दर्शपूर्णमासादौ) ये धर्माः समा गा--विध्यन्ताधिकरणे (४१) सौर्यादिषु आनु- म्नाता: ते सर्वकर्मसु ( इटिपशुरन्धतोमादिषु ) अति- मानिरुवचनेन वैदिको इतिकर्तव्यता अस्तीत्युक्तम् । दिश्यन्ते, उतादो नेकस्मात् सर्वस्मनु अविदेशः ( इति । तस्येदानी विशेष उच्यते कस्य विध्यन्तः क प्रवर्तते सोऽयमयुक्तः । कथं ! ) एतस्मिन् ग्रन्थार्थे ( यद्यपि ) | इति । न्यायो न विरुध्यते । परस्तु ग्रन्थो (एकेन निराकते सोम- सामान्यतोऽतिदेशनिरूपणानन्तरं विशेषा- इत्यादिः) न सबध्यते इतरेण ( सशयग्रन्थेन)। यदि विदेश निरूप्यते इत्यध्याययोः संगतिः । 'सामान्यानि- एकस्सा विकृती सर्वधी अतिदिश्यन्ते इत्ययं पच देशलक्षणानन्तरं विशेपलक्षणं वक्ष्यामः' इति भाष्ये आश्रितः स्यात्, तत इदमुत्तरं युज्यते, एकेन विध्यन्तेन सूतं व्याख्यातम् । वार्तिके तु विशेपसन्दस्य अराधार- निराकाङ्क्षीको (कर्मनि) द्वितीयस्य प्राप्तिनास्ति (इति, पार्थतामङ्गीकृत्य एकैवेतिकर्तव्यता प्रवर्तते इत्यर्थे नान्यथा ) ! अप ( एवं वर्पते ) एकस्मिर कर्मणि व्याख्यातम् । सर्वधर्मातिदेशः ( सर्वकर्मगु ये धर्माः तेषामति वि कलाचिदतिरिश्यन्ते नियतार कर्मणोऽ- देशः ), उताहो न ( एवं, किंतु ) एकस्मात् । थवा ! , अविरोपादादिमो, ऽन्यः शास्त्रार्थस्य प्यर ( एवं एफस्सिन्, कर्मणि अतिदेशः ) इति । स्थितेः ।।' (तथापि न युक्तम् ) सर्वकर्मधर्माविदेशः इत्ययं भाद- तदेवं निविधोऽतिदेशो निरूपितः । तनापि एवो निराकृतः ( विध्यन्ताधिकरणे ७४१२ । तर प्रत्यक्षपचननामातिदेशयोः कास्न्येन चिन्ता वृत्ता । चोद- हि-) अथ कस्मात उभे ( अपि ) इतिकर्तन्यते नालिङ्गातिदेशस्य तु सामान्यतो निरूपितस्य प्रकृतिवि- (लौकिती वैदिकी च सह) न प्रवतेते (इत्याड्क्यि) शेपनिरूपणार्थ अमः आरभ्यते। तत्र एकस्मिन् सौयादी ‘मियो विप्रतिषेधात् ' इति सूत्रेण (४६) निराकृतो. एकविध्यन्तेनैव निरामाक्षत्वात् सर्वविध्यन्तसमुच्चययोगे- ऽयं पक्षः । एकया निराकाझीकृते द्विवीया न प्रवर्तते, | पि नियामकाभावात् अनियमेन अनेकप्रकृतिविध्यन्त- प्रमाणामावात् । तस्मात् सर्वधर्मातिदेशः इति निर्मूलोऽयं । प्राप्तिः । इति प्राप्त, अप्पदोषदुष्टविकल्यापत्तेः यस्यैव पक्षः। (इत्ययुक्तोऽयं भाष्यकारीयः सरायः । तस्मात् ) सादृश्यविशेषेण शीघ्रोपस्थितिः, तत एव धीविदेशः । इंशः संशयो युक्तः किं अनियमेन यस्य कस्य तब साहश्यं गुन्दघटितं अर्थघटितं च उत्तर प्रपत्र- चित् सकामान् इतिकर्तव्यता प्रवर्तते, उतारित कश्चित् यिष्यते । अत एव यय कथमपि न सादृश्यस्य नियाम- नियमः इति । तत्र अनियमः इति पूर्वः पक्षः । उत्त- | कता, यथा द्यावापृथिव्ये एककपाले, तम अभीपोमोथै- रस्तु नियतैर (एका इतिकर्नन्यता प्रवर्तते । मनाथ-न्द्रामयोर्विकल्पनैव प्रतियम् । माह-) 'अय विशेषलक्षणम्' इति एकसानियता प्रवर्तते न्यायविन्दुः- एकस्मिन् कर्मणि अमिहोत्रायनेका- इयर्थः । ( कथमयमर्थः इति चेदार-) विशेष: इत्य- तिदेशात् वत्तदिति कर्तव्यताया विकल्पे प्राम, नियमेन साधारणमुच्यते । यदि चानियमेन (मातेंव) ततः एकस्यैर पान इतिकर्तव्यता, अन्यथा अभ्यासाऽऽपचे असाधारभ्यं न ( स्थात् )। असाधारण्याभावाच विशेपो रवि विमान्तः । न (स्यात् ) । अथवा अन्यः सूनाथः । विशेषात् मण्डन-सौ चरावविशेष यः ।' विशेषस्य धमाः प्रवर्नन्वे (सवि सिपम् । नत्र) कतर शंकर-'अटमास प्रतिभूतिः ।

·। तन उपश्लेप- अविदेशन्यायः २४० अतिदेशन्यायः चोदनाशेषभावाद्वा उद्भेदाद् व्ययतिष्ठेरन्नु- 1 ( उत्पद्यते अनेनापूर्व इत्युत्पत्तियागः । तस्य भावनां सचेगुणभूतत्वात् । ३॥ प्रति-) गुणभूतत्वात् । यागो हि तस्याः (भावनायाः भाष्यं-कर्मचोदनायाः शेषभूतो धर्मसमानायः एस.- करणावेन ) गुणभूतः । (तसात् ) न स धर्मः सवध्यते । देशभत इत्यर्थः । दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत अनया अग्न्य- सध्यमाने च स्वार्थपरार्थता च (चशब्दो हेवी) वाक्य- न्वाधानादिकया इतिकर्यन्यतया इति । तस्या चोदनाया भेदादिदोषश्च (स्यात् । उपसहरति-) अतः सर्वविशे- यजेगुणभावः श्रूयते दर्शपूर्णमासाभ्या इति । दर्शपूर्ण- पणविशिष्टा भावना विधीयते । अर्थात् (ऐकार्यात् ) मासशब्दो हि यजिवचनः । करणभावोऽन यजेः श्रूयते परस्परनियमः ( उपकार्योपकारकत्वलक्षणः)। दर्शपूर्णमासाल्येन यागसमुदायेन अन्यत् कुर्यात् इति । 'एवमपि श्रुत्या सामान्यस्य भावना, वाक्यात् विशे- यत् ततोऽन्यत् , तत् कर्तव्यतया चोदते, न पजिः । पस्य । न चैतत् युगपत् सभवति' इत्ययुक्तोऽय (भाष्य.) अपूर्वं च तत् । ननु फलमन वाक्ये भ्रूयते, वर्गकामो | अन्यः (पृ. १५२९)(तत्र) उपश्लेषलक्षणया (विशेषण- यजेत इति, तत् कर्तन्यं स्यात् । सत्य अयते, न तु तद्य-विशेप्यभावमानप्रतिपादिकया पद-) श्रुत्या भातुना जिना क्रियते, विनष्टे यजौ तद्भवति । अपूर्व तु तेन । सबन्धः (भावनायाः) तृतीयया तादध्येग (करणभारेन) क्रियते । तस्मात् तस्य कर्तव्यता उच्यते । यस्य कर्त- । दर्शपूर्णमासयोः ( भावनाऽव्ययः न्यता, तत् इतिकर्तव्यतया समभ्यते । तस्मादपूर्वार्था लक्षणया तादये ( अान्दमेव ) कल्प्यम् ( तृतीयया धर्माः । तेरा चापूर्वाणा भेद उक्तः । अतः तद्भेदात् तु उक्त, अवो विपरीतं बलाबलम् । किंच अविरोधा- यथाप्रकरण व्यवतिष्ठन्ते धर्मा इति । दपि न भुत्या वाक्यस्य बाधो युक्त इत्याह---) यदि अथ एतस्मिन् पधे कप दर्शपूर्णमासशब्देन यागो | दर्शपूर्णमाडौ भावनया सबध्यमानौ यागात् भाव्यस्य विशेष्यते । उच्यते । नैवान यागो विशेष्यते । फि ताई, ( भावनाया:-) करणवा प्रतिपद्येयाता, ततः विरोधे अपूर्वभावनैव उभयपदविशिष्टा उच्यते । यथा 'अरुणया ( सति श्रुतिः परित्यज्येत ) श्रुत्या (या) पास्य पिङ्गाश्या एफडायन्या सोम मीणाति' इति । विषम याभ्येत । इह च विरोध एप नास्ति (इतिकर्तव्यतात्य- उपन्यासः । तत्र हि अन्यत् प्रन्य अन्यो गुणः । तेन | संभपात् )। यदि च ईदृश्यः (वाक्यविरोधिन्यः) तर उभयविश्वेपणत्वं युज्यते । इह पुनर्याग एन वी दर्श-श्रुतयः (एव वाक्य याधित्वा) परिगृह्यन्ते, ततः पूर्णमासो, तेन इइ उभयपदविशेषणप न युज्यते। (सोमेन यत' ' दशापवित्रेण मह समा'ि इत्यादी उच्यते । इहापि यजेत इति सामान्य, दर्शपूर्णगाठी इति सर्वत्र ) नामपदाना असन्धान ( रानपाठः । सबन्धा- विशेषः । अन्यच सामान्य अन्यो विशेषः । एउमपि भारात इति उभयटुप्पाठः) केरगन्याख्यातानि अब- श्रुत्या सामान्यस्य भावना, वाक्यात् विशेषस्य । न चैतत् तिष्ठेरन् । ( एव चोद्यभाप्यमाक्षिप्य परिहारमाप्यमपि युगपद्रवतीति। आक्षिपति-) एवं तर्हि नैवान भुत्यर्थः परिगृह्यते, एवं तर्हि नैवान श्रुत्यर्थः परिगृह्यते । किं वर्हि किं वर्हि । पाक्यार्यः' इति (एतदपि-) अयुक्त, वाक्यार्थः । किं यारण ! श्रुत्यर्थे परिगृह्यमाणे दपूर्ण- भाषायाधिकरणविपरीतत्वात् । (तत्र हि धात्वर्थ पर मासशब्दोऽनर्थको भाति, यजतिश्चानुवादः, यजत्याम. फ्लभारनाया करण भवति, न नामार्थः इत्युक्तम् )। कल्यात् दर्शपूर्णमाण्योः , यतिसामानाधिकरण्याच किंच पागमामानाधिकरण्यात यागरचनम् ( दर्शपूर्ण- दर्शपूर्णमासशब्दस्य । मासपद मवति ) । तब ( सामानाधिकरण्य) यागरु:- टुप्-- चोदनाशेषभावात् भावनाशेपभागादित्ययः। संबन्धे ( सति ) भवति । (तदभावे गुणविधियमेव तद्भेदात् म्यपतिढरन् [अय लिसिने मुद्रिते च स्यात् ) तरमात् न शायवे किमनेनोच्यो इति । विद्यमानोऽपि टुप्-मन्यः तन्नरने न स्पृष्टः 1] उत्पत्तेः अपि च फले विधीयमानस्य आभयो देयः किया ।सा ·राने इति । -- . अतिदेशो न प्रायणीय अतिदेशो न प्रायणीय ग्रायः । इह तु श्रुत्यर्थ एप सभवति । गुणार्य एए । प्रायम्ये एष प्रायणीयशन्दस्य मुख्यत्व, मासादिकिचि- शब्दः । गुगेन क्रियायोगेन तस्मिन् कर्मणि श्रुत्यैव । दपेक्षया तु प्राथम्ये गौणत्यमेव । तथा च अवश्यमानिनि प्रयुज्यते । प्रान्ति अनेन इति प्रायणीय, मार्तन्ते अनेन | गौणत्वे धर्मविधिलिप्सया अतिदेशकल्पस्यैव युक्तत्वात् । सूत्रार्थस्तु- सररमणि यामयने एपा श्रुतिः वाक्यपाच । ६॥ मायणीयशन्दः गुणाः अपयरयोगार्थ स्यादिति । भाय-- वाक्यशेपश्चास्प एवमेवार्थमाह 'ज्योति- रेव पुरस्ताद्दभाति ' इति । येन ज्योति: मायणीय भवति, यत् । तद् द्वादशाहिकादहनो धर्मानतिदिशेन्न वा ॥ वि-- ' गवामयन आयेऽनि मायणीयेति नाम तेन ज्योतिः पुरस्तात् क्रियते इत्यर्थो - ज्योतिरेव पुरस्ता- पूर्वन्यायेनातिदेशो, मैर प्रथमता द्वयोः । अल्लोस्तुल्यैति दधाति' इति । तस्मानायमतिदेशः । मुख्यत्व राम नातिदिदोदत ।' पूर्राधिकरणापपाद आरभ्यते । तेनैर न्यायेन पूर्वः पक्ष । सिद्धान्तमाह-) प्रयन्ति (मारभन्ते) भाट्ट- द्वादशाहे प्रथममहः प्रायणीय सधर्मक अनेन इति प्रायणीय इत्यनेन योगेन दादगाहे ( प्रथमे विधाय गवामयने ' वैश्वानरो ज्योतिष्टोमः प्रायणीयमह. ऽहनि ) इय सशा प्रवृत्ता। गवामयने च (प्रथमेऽहनि) भगति ' इति श्रुतम् । तदेते ३ कर्मणी विनिगमना- अय योगो वियते एव । तस्मान् (क्लायोगदोन मुख्य- विरहात् इति निर्णीत प्रकरणान्तराधिकरणे ( २।३.१) लोपपत्तौ गोण्या त्या ) पातिदेयो नास्ति । यत्र तु कोलुभे । तदन गागमयनिक मायणीयपद पूर्वन्यायेर पञ्चमः पयो वा प्रायणीय , तस्य योगाभावात् अनुदाहरण. बादशाहिकमायणीरधर्मातिदेगार्थम् । न ब चोदना- त्यम् ( तत्र पूर्णधिकरणन्यायेन भायेरातिदेशः) । लिगातिदेवदेव तपासिसिद्धः नामातिदेशवेपर्थे, गणव- वस्मात् तारगो न पूधिकरणापवादः । साम्येऽपि द्वादशाहान्तर्गतदशाहौर चोदनालिजाति- शा-- अतिदेशे मानेऽभिधीयते । प्रारणीयपद येन । देशेन धर्मप्रातेश्यमाणायात् । इति प्रामे, येने प्रथम निमितेन मानते । प्राथम्येन तदस्येर गावामानियिन्ति अनेन इति प्युपत्या प्राथम्यगुणयोगेन द्वादचारिक ऽपि नः ॥ तस्मात् सिद्धनिमित्तेन श्रुत्या नामत्यसभगत। अदनि प्रवृत्तिः, तेनैर गावामयनिकेऽपि इति प्राथम्य- नगौग वेन धर्माणामतिदेशेऽवकल्यते ।।" योगेन उभयत्रापि मुख्यतौर प्रवृत्ती गोगवे प्रमाणामार । साम-- आपरादिरी तिः । प्रयन्ति प्रारमन्ते न नान पूर्ववत् द्वादशादिक पनुरतरप्रयोग., येन तर अनेन इति प्रायणीयः । बाहुलगत् करणे अनीयर- रूढि. निरूढल्क्षणा वा, अन्यत्र गोगी इत्या श्रीयेत । अतो. प्रत्ययः, मायणमारम्भः, तम भरः इति या प्रापणीयः। ऽसन नामातिदेश. प्रापणीसपदे । वैश्वानरपद प्रमाणे गदादिशु वेणुकादेराकृतिगण पात् छण । तथा च प्राथम्य । श्वासप्रशाना नभायमापो नाममा प्रायणीयान्दम्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । नच दादशादिस्यारा. नरमशसभ्य कर्मान्तरस्य अप्रसिदे, मतिदेगकम् । मयनिकयोस्तुल्य इति उभरनापि नामधेर, दनि न गोग- ज्योतिओमपद तु मोनिष्टोमधर्मप्रतिगार्थ छत् भा र त धर्मातिदेशस्नम् । स चाथे परने का अतिदेशम् । तेन एत मुयायां रोिधे न मा. आनि शयगोयन्द , तर साधम्मस्पप्रतिनिमित्ताभ. सामान्यात् दादाहिदिती रावधर्माः, अपितु ज्योति. यात् गोपा पूरा पनातिदेशान युतम् । एतेन टोनिनः । साधारणात नोऽनुगत् मादाहियए। 'चशः मापणीयो भाति । शति चरिंशाल्य १६ नाविरण मागमानिमामि मणी- दिवायेऽपनि प्रयुक्तस्य प्राग्नीपरान्स्य विधाम्यमाना पदस्य माघमणदिले नात् अगाभ्याम् । यहा दो- গিনাশায়ী মামুন সনা- | যান মাৰ নাসি ৰি देशात इति पेदभाप माधवोधचिन्या पानात मोगा, वश भतिश्यो मानिध्यम्। - ·अतिदेशो न फल २५१ अतिदेशो न फल शा-- वन प्रतिसबन्धात् विकृतावतिदेशनम् ।। स्यैव प्रकृतिवच्छब्दस्य अङ्गाशे विधेयसमर्पक, फलाशे प्रयाजादियदेतेपामिति प्राप्तेऽभिधीयते ।। प्रकृत्यैव च उद्देश्यसमर्पकत्वं इति बैरूप्यापत्तिः तवस्थैव । निबद्धत्वाद् विकृत्या सह नान्वयः । न चातिदेशतः | नान्त्यः, स्वविध्युपस्थापितविश्वजिन्न्यायेनैव (४।३।५) प्रातिरिर्थभावान्वयाहते ॥' फलकल्पनोपपत्ती अतिदेशकल्पने प्रमाणामावात् । सोम--- अगवत् फलादीनामपि अतिदेशः इति । अतो न फलस्यातिदेशः ! नियमो निमित्तम् । तस्य उस्थितेः संगतिः । सूत्रार्थस्तु- कर्मणः करणस्य विकृतिभावनया अनपेक्षितत्वादेव अनतिदेशः । न हि विकृती अप्रवृत्तेः फलादीना तन्नियतसबन्धादप्रवृत्तिरिति। निमित्तमद्ग, येन प्रयाजादिवत् अतिदेशो भवेत् , वि-फलं च नियमः कर्ता सधः सौर्य न वा, प्रमाणाभावात् । कारकत्वाभावाच न तस्याद्गत्वम् । ऽग्रिमः । प्रयाजब, म विध्यादिविध्यन्तत्वविभेदतः ॥ एवं सत्यपि यदि प्रकृतिवदिति स्यात् , ततो भेदनवत् भाट्ट- एवं प्रकृत्तिविशेषे निरूपिते फलनियमात- विकृतावेव निमित्तसनिपाते नैमित्तिक विकृत्यड्गतया समुदायाशे तेपा न प्रकृतित्व, यतस्तेषामनतिदेशः । प्रकृत्यनुष्ठान प्रसज्येत भेदनहोमानुष्ठानवत् , न त्वेतदस्ति । तथादि, प्रकृतिफलं तावत् प्रकृतेरनतिदेशादेव नाति- सर्वथा न निमित्तातिदेशो नैमित्तिकत्वं वा विश्तेः । दिश्यते । नहि प्रकृतिरपि अतिदेष्टु शक्या, विकृतिभाव- कर्ता अधिकारी, तस्यापि मकृती अनङ्गत्वात् तद्वि- नाया विकृतिकरणेनेच निराकासत्वात् । न च सौर्या- शेषणाना स्वर्गवामत्याहिताग्नित्वादीना अनतिदेशः । अत दिवाक्ये द्रव्यदेवतामानविशिष्टभावनाविधी कृते साह एव स्थपतीयादी आहितामित्वस्य अनति देशः । राज- श्येन प्राकृतभावनोपस्थितौ तत्सबन्धिकरणस्यैव प्रयाजा- त्वादेस्तु फर्तृविशेषणत्वात् तस्य च प्रकृती अङ्गवात् दिवत् अतिदेशोपपत्तिः इति वाच्यम् । अनुमितिसामग्या | विकृतो अतिदेश इष्ट एव । नहि तत् प्रकृती अधि- बलवत्वेन सूर्यादिदेवतया यागानुमानस्यापि आय. | कारिविशेषण, अधिकारिणः शाब्दविधिोध्यत्वपक्षे उद्देश्य- श्यकतया शान्दबोधे विजातीययागस्यापि भावनाविशेषण- विशेषणस्य राजत्वादेः अविवक्षाऽऽपत्तेः । वस्तुतस्तु तया विधेरावश्यकत्वेन करणाकाक्षाऽभावात् अविदेशा- प्रयमापेक्षितत्वेन स्वाराज्यकामपदस्य फलपरत्वात् अधि- नुपपरोः । न च तथापि तबैजान्ये आग्नेयत्वभेदकल्पने | कारिपरत्वानुपपत्तेः अधिकारी आर्थिकविधिबोय एप गौरवात् तद्यागे आमेयत्वापत्तिः, विनिगमनारिरहसह- | इति तन न शाब्दस्य राजत्यादेः अन्वयसभरः इति कृतविधिपुनःश्रवणेन वैजात्याना भेदसिद्धेः, अन्यथा | राजस्वादेः कर्तृविशेषणत्वमेव । अत एव आहितामि. -आग्नेयेऽपि सौर्यत्यापती सौर्यादीना साकर्यापत्तश्रा यादेः यौक्तिरस्य आर्थिक अधिकारिविधी विशेषणत्व- अतः सौर्यादीना भिन्नानामेव करणाना लाभात् न तेषा- कल्पनम् । याक्षिकास्तु राजत्वाटे: अधिकारिविशेषणत्व मतिदेश इति सिद्धम् । अवध तदभावात् न तजन्य- मङ्गीकृत्य अनविदेशं मन्यन्ते । समुदायः अग्नीपोमीया- फलाविदेशः । न च तदमावेऽपि अङ्गवत् विकृतेः फला- दिप्रधानान्तरसाहित्यम् । तस्य प्रकृती अन्वेऽपि काङ्क्षाऽस्ति ब्रह्मवर्चसादिश्रुतफलेनैव निराकाङ्क्षत्वात् । परप्रयुक्ताशीपोगीयादिप्रतियोगित्यात् तदभावे विकृती यत्रापि विश्वजिदादी न फलश्रवणं तत्रापि न तदतिदेशः। नातिदेशः । ८।११४. स हि अगातिदेशकेन प्रकृतिवच्छन्देन भवेत् मिनेन या? नाद्यः, एफेनैव प्रकृतिवद्विति. कार्या' इति वाक्येन दिसमुदायाना प्रधानत्वेन कर्माननत्वात् न विकृतावति- न्यायविन्दुः-वर्ग-यावज्जीव-स्वर्गकाम-आमेया- विकृयुद्देशेन अविधानं, फलोद्देशेन न विकृतिविधान, देश इति सिद्धान्तः । इति वैरूप्यापत्तेः । यद्यपि च प्रकृतिवच्छन्दमानस्य विकृतिविधिवास्यशेषत्वासनया अंगनयविशिष्टविकृति मण्डन--'फलादयोऽप्यन न चातिदेव्याः। भावनाविधानेन अरूप इत्याशक्येत, तथापि एक शंकर--'फलादेनोविदेश: स्यात् ।'

·अविदेशपारायणम् अविदेशविशेषप्रतिपादन अन्यत्र बन्यदीयस देशोऽतिदेश उच्यते । तबमान निजाद विधैः ।।५५ ।। उपदिष्टातिदिएल न वेस्य ताप्राप्तो विरोधधेन विद्यते॥३५॥ तद्भावोपपत्त्यर्थ पदा- विरुध्यते ।नोपदेशातिदेशी हि प्रमाणे इति समते ॥५६॥ थेष्वपि तत् समम् । प्रतिपत्तिविरोधोऽयमन्यदीयान्य- उपदेशातिदेशी हि प्रमाणे भक्तो यदि । तदा विरोधी सगमे ॥ ३६ ॥ मुपान्तरेण समन्धे स च नास्ति कथ) आयेत न चैवमिा समतम् ॥५७ तेनोपदेशमेयत्वादुप- चन ! ये तु नेच्छन्ति धर्माणा समन्धं वैकृतैः सह ॥३७॥ / देशावमिष्यते । अन्यस्मिन्नन्यताभावादतिदेशोऽपि युज्यते अपूर्व प्रास्तानाना मन्धस्तेषां विध्यते । सप्तमाष्टमयो- ॥५८ उपदेशः कार्यरूपप्रमाणत्यसअयो। पटकायुभी स्तेषां प्रकारमाप्तिचिन्तनम् ॥३८॥न युक्त, तर चिन्ता नोपदेशमतिदेशे च मश्रिती ॥ ५९॥ अतिदेयाश्रयत्वे हि पट्केऽस्मिन् कार्यन्धना । नियोगोऽप्यथ कार्य चेत् हि वाधे वन्ने च भूयसी । उपदिष्टार्थविषया चिन्ता तदर्थमपि चिन्त्यते ॥३९॥ चतुर्थाध्यायचिन्ताऽपि पटके / नोपपद्यते ॥६॥ दावार्याधयत्वे तु सर्वासामुप- ऽस्मिन्नापतेत्तथा। कार्यतो झुपदेशार्थाद् विधर्थात् प्रती- ! पन्नता । चिन्तानामिति चिन्तेह युक्ता कार्यसमाश्रया ।। यते ॥४०॥ यथा तस्योपदिष्टत्व वयाऽध्यक्षेण वश्यते ।। ६३ । नन्वेवमुपदिष्टत्वं पदार्थाना प्रसन्यते । वारंव- तेन विध्यर्थमुत्सृज्य कार्यमन्यत् समाश्रितम् ॥ ११॥ रपि यतो विष्पयर्थोऽन्वित उच्यते ॥ ६२ । उच्यते द्वारभूतमिय चिन्ता कार्यफ्फे विधीयते । अतिदेश. शाब्दतैः स्यानोपदेशप्रमेयता । प्रमाणद्वयभेदोऽयमुपसा- पदार्थांना वेन पट्केऽत्र चिन्तितः ॥ २ ॥ तस्यैव ननिरन्धनः ॥ ६३ ॥ उपदेशोपस्थितो यो वाक्यार्यान्व- हेतुभूतः स उपकारोऽपि दर्शितः । पड्मिदीक्षयतीत्यर यमृच्छति । स औपदेशिको शेयः स च द्वैधभुपस्थितः प्राकृताना च वैकृतः ।। ४३ ॥ अङ्गभूतानहाना पाच -१६४ग्रन्येनोपस्थित थैव विध्यर्थोपस्थितस्तथा । ययो- चैव प्रसज्यते । प्रधानमोधवाह्यत्वादुपकारप्रसिद्धये 11४४|| पवारः प्रकृती नियोज्यो वा श्रुतो यथा ॥ ६५ ॥ प्रका- नैव प्रयुक्तिमात्रेण कियते मावृत पुनः । अतः कार्याति- रोपस्थितो यश्च देवा नासाधुपस्थितः । तेनोपदेशिको नासो देशोऽय समतस्लोपदेशिक. ॥४५॥ उपदेशप्रमेयेण विष्ण- केरल कार्यगन्धन. ॥ ६६ ) पूर्वनिरन्धनिबन्धनमपनेतु नोपकल्पित । मवावुपकारस्य यदपूर्वेण कल्पना सम्पनीहमानेन । शालिकनाधेन स्त. कृतिनामानन्ददो ॥ ४६॥ नियोज्यस्य च वृद्धानामुपदेशेन संमता । उप यत्न. ।। ६. (इति शालिकनाधप्रणीतायां देशो दि नामान मन्धसदर्भ उच्यते ॥ १७ ॥ 8 न प्रकरणपञ्जिकायां अति देशपारायणम् ) पखिका, प्रमाण सिध्यर्थे कार्यरूपेऽयधारितः । योऽर्थ: प्रवीयवे (. २२६-२३१ यस्मात् स पर नौपदेशिकः ।। ८८ ॥ विध्यर्थः स्वप्रती अतिदेशविशेषप्रतिपादनप्रतिज्ञा । स्पर्य यमाक्षिपति सोऽपि च । अपर्यवस्यन् विध्यर्थोऽय अध विशेषलक्षणम् । ८1१।१।१।। प्राल्पयितु क्षमः ।। ४९ ॥ औरदेशिका युमा तस्या. भाष्य- एर तावत् धानाध्यायेन मान्यतो: प्यक्षरबोध्यता । उपकारविशेष च विधिः फ्ल्पयितु इम तिदेशरक्षणमुत्तम् । अविविधर्म ऐन्द्रामादिषु फर्ममु ॥५०॥ न पदार्यविशेष तु वैकृतः प्रास्तो यथा । उप- विहिवधर्मरेभ्यो दर्शपूर्णमासादिभ्यो धर्मा अतिदिस्यन्ते कारविरोषस्य क्सनाया क्षमोऽपि यत् ॥ १॥ मनरेव इति । सब चिन्ता भाति, कि एरस्मिन् की सरं. गहाति लाघव तत्र कारणम् । सम्पविरोथे हि ल. कर्मम् ( यमर.) धांतिदेशः उत एकत्सात् इति । क्रमपरिग्रहः ॥५२॥ खवाक्यानामलिगैम क्लतोsो ! अविशेषात् सम इति भातम् । एवेन तु निगराधी संनिधाम्पते । पदायभेदयासिस्नु नोरकार विना भवेत् ।। वे मर्मपि दिखायधर्मशतो कि चिन् कारण नास्ति । ५३॥ नाते कार्यतरोपामार श्रोपदेश । पिल्यौ सयम, उदय तु न छापत्रे यमिन् यस्येति । तदर्भ तो धर्माः प्रशारमोरदेशतः ॥५॥ उरदिष्टेऽपि त-रिशेपवर निघ अलि अग इति ] तस्दिा सिमविदेशपदाभिधा 1 निसावेऽति तसाथै देशोन्यत्वं यारी पविडायदे ' अथ रिस' वि 1 अपे.

·उदा० . . - याराध धुनम्यार्थस्यो मर्गे - अतिनिवृत् अतिराने एकरिशादौ अविनिवृत् गायत्री । पादेषु अक्षराणि १६७ अनिरात्रे एकविंशादी काम्ये अधिकसख्या. 'पुस्तम पुरुणा' (स. ६।४।२९)। पूरणमग्राकृताना साम्नामागमेन कर्तव्यम् ।। बाल. पृ. ६६, फे. स्तोमविवृद्धी प्रातानामभ्यामेन संख्यापूरण- • अतिपातनस्य अनारम्मरूपत्वे प्रमाणाभावात् । मधिकारात , संख्यायों गुणशदवादन्यस्य यागारणस्य असमापनस्पैर अतिपावनन्याङ्गीसरेण तद्द- चाश्रुतित्यान् । १०५।६।१५ ॥ र्शनोपत्तिः । अनारम्भरूपत्वेऽपि चा द्रव्यार्जनस्य भाष्य- इह विवृद्धस्तोमका तर उदाहरण प्रयोगरहिताङ्गन्याझीकारेण प्रयोगान्त पातेऽपि भृति- 'एविशेनातिरानेण प्रजाकाम याजयेत् , निगवेनी ३० वननगाजादिदेव प्रतिप्रयोगात्त्यगीकारेण अतिपात स्वाम, यन्त्रिरोन प्रतिषाकाम' इति । तत्राय सशप, # दर्शने न का चिदनुपपत्तिः । भाट्ट. ४६१२ पृ. ८२. शताना सानामभ्यासेन सख्या पूरयित न्या, उत भना- * अतिरात्र अहीनेषु आदित: अन्ततो वा भवति। वृतानामागमेनेति । किं प्रामम् ! अनियम अविशेषता 'सर्व एनाहीन. अन्यतरतोऽतिरान भा ८१२।६।३१, । इति प्राप्ने म । स्तोमविश्रद्धावपासेन संध्या * अतिरार• यश्चित् सहसमहानि । 'अतिरानेण बहस । पूर्यते । एव हि प्रकृतमहण, इतरया अप्रतिक्रियेनि । साध्येन पजेन ।' ११६३१३१३७, अनिरातः मान्यः सख्या हि प्राकताना प्रधानभूनाना सानो सस्थाविदोयो ज्योतिष्टोमस । अप अमिष्टोमात् माक् / गुगभावेनोच्यते, न प्राधान्येन । न चान्या सागरा नानुयः । वि. ५३११३, * अतिरान प्रायणीयरूपः श्रुत्या विधीयते । उदयनीयरूपश्च द्वादशाहे । २५. * तन (योति- दोस्तापानश्रुतम्ल्पनायाम् অ্যানিনি टोमे) सस्था: समामाता: अनिष्टोम , उक्थ्यः, पोटशी मारतानि सामानि यथा धुरि सामानीति । अनिरा. इति । भा. ३१६१६४१ . अतिराना दुप-पूर्वपश्चनु, प्रातस्य सत्याविधान (प्राने- प्रयोदा--- । यसतदश. प्रजानामस्य १२ विद्यमान् र सव्याविधानम् ) से ज्येषम्याराधिता (नहि ज्येऽम्य यैग्नेियस्य । ३ गौ भ्रातृव्यस्त । ४ आयु.केन चिन् दामन सन्येपाना साना नितिगमो)। स्वर्गगमस्य आमयाविनो या । ५ ज्योतिशेमातिरात्र दमात तेषामेवाम्पास (सल्येयाना महामन्यवान) ऋद्धिकामस्य । ६ विश्वजिदतिरात्र. पशुमायम्य । यया प्रशजानो एकादश वे विधीयमाने माया- (मात्र) ७मिदतिरायः ब्रह्मवर्चसकामस्य । ८ पदातिराम विधान मग्न्येपास्तु त एर (अपनियन्ते गो)। वीर्यमामस्य । ९ मादमातिराम आगमेन वाऽभ्यासस्याभुतित्यान । १६ ॥ १. एकविंशतिरामा प्रतिकामस्य । ११ अप्लोयामाति- रात्र । १२ अभिनिदतिरात्रः भ्रातृ परतः । १३ सर्व पप व्यावधी असताना स्तोमातिरात्र भूपत, इति काीये। याल .३४. माम्नामागमेन सन्या पुरवित येति । न । अन्यामो • 'अतिराण प्रजापाम यानयेन् ' इति वचनार । नहि पते । एताप भने, 'एकसिंगानिराग प्रजा. अतिरप्रमस्या काम्या । भाट ३६.६. अनिराग्राय काम यामये । इति । यानि श्रुतग्यो ममें होना शतवारमम्यासे मतातिरामो नाम गगः । तत्र दाद- भनागनाया । मन्यागमोरि र पूले । उयो। शाहगनदशरात्रस्य विधना. मध गामान्यान् । यी उपशमन् अथमा अगमो न्यापाएमागमरिता दशरात्रस्य च भावन्ती दापमियोमी । नत्र लोरियामा ममयमा भरिपति । इतरया अभ्यामरा अतिराव संपादनीयम् । तथ स्तोत्रातिदेशम् ज्योति असमरमा समागमेन पापित गनि। टोमादेव, न तु दादशाहात् । फे.. अदिरात्रे दुप- जिला प्रथम एका गादी आगमेन सम्पारणे पाटरमौर ऋचः (क)मय बनन (यानी को आगमदिनन्या:भा १६१६. पा धुगे 'आइन् पूर्व मुरी' तित्र अन्नाद्यसमस्य। धामन्द मा .

·'उपशयो यूपो निम., भतिदेशो न उपशये २४८ अतिदेशो न प्रायणीय सौतमधिकरण प्रथमम् ) ' एकस्मिन्नेकविध्यन्तः । '२. सोमः- सस्कारनाम्नः अतिदेशमत्व उच्च छ ( इद भाष्यगतं द्वितीयमधिकरणम् )। चिदपोद्यते इति संगतिः । सपा यूपाना दक्षिणतः उप- छु अतिदेशो न उपशये यूपसस्काराणाम् ॥ शेते इति उपायः काष्ठविशेषः स यूपः । न धमांतिदेश- साफनं स्यात् वच्छन्दत्वात् । ७३३१३३३३ ।। कन्व यूपशब्दस इति सिद्धान्तः । सूत्रार्थस्तु-उपराय- भाष्य-- एकादशिन्या भ्रूयते द्रव्य सस्कृत यूपरान्दाभिधेयरस्कारयुक्त स्यात् सस्कार- भवति' इति । तत्र सदेहः किं एतदुपरायट्रव्य सस्कृत, वाचकयूपचन्दथरणादिति। जोषणादयः सस्कार अन कर्तव्याः, उत नेति । कि युक्त ? वि- सस्कारः स्यादुपराये न वा, यूपोनितोऽ- सस्कृत स्यात् । कर्तव्या अन जोपणादयः सस्काराः । न स्याचियोजनाभावात् तूप्णींछेदेन यूपता !!" कुतः १ तच्छन्दत्वात् । अय यूपशब्दः सस्कारनिमित्तः, नीयं दाति विधाय उपायो यूपो भवति' इति श्रुतम् । भाट्ट- यूपैकादशिन्या यूपसमीपे एक काष्ठ स्थाप- स एपः असत्सु सस्कारेषु नोपपद्यते । तस्मात् ते काया इति । तत्र उपशये काठे यूपरान्दोऽय यूपधर्मान् घोषणादीन भक्त्या वाऽयज्ञशेषत्वाद् , गुणानामभिधान- देशविधया अतिविदोत् । इति प्राप्ते, अस्य गौप्पा सस्कारनिमित्तत्वात् असत्यपि स्थानापत्यतिदेशे नामाति- त्वात् । २४॥ शक्त्यैव वा धर्मविधायित्वे यास्यभेदापचे, उपाय- भाध्यं न चा कर्तव्याः । कुतः १ अवशेष- स्तुत्यर्थत्वेन तद्विध्येक्रास्यतापत्रस्य अरय पृथक् विधि- वात् । एते रास्काराः अस्मिन् काष्ठे नियन्ते, एतेन चानुपपत्ते, अर्थप्राप्ततिपपच्छेदनादिधर्मयोगेन गौग्या द्वारेण यजतिना सभन्स्यते, इत्य संस्कृते काप्ठे नियु- | वृत्या उपग्रयस्तुतिरेव इद, न तु नामातिदेशरम् । तेन पाना यजिः क्रियमाण. अपूरै निवर्तयति इति । ७३।११. अस्मिथोपराये न पार्नियुज्यते, तर हताः सस्काराः न्यायविन्दु.- · उपायो यूपो भवति' इत्ययवादः अनर्थकाः स्युः । ननु वचनसामर्यात् अष्टायां भवि- छेदनादिनिमित्तः, न तु आतिदेशिकः इति सिद्धान्तः । प्पन्ति । उच्यते । नान वचन , यूपः कर्तव्य इति । वर्त. मण्डन- यूपस्य नरोपमयेऽनजातम् । मानापदेगोऽयम् । ननु वर्तमानापदशोऽपि न पटते शकर-स्तुतिस्तुपायो यूगः । संस्काराणामभावे । उच्यते । भक्त्या भविष्यति, यथा अविदेशो न प्रायणीयनाम्ना ।। • यजमानो मै प. ' इति । आद, तप सादयान् , अपिया सत्रकर्मणि गुणार्थेपा भुति' स्यात् । इह पुनः कयमिति ! उच्यते । गुणानामभिधान यात् । ७२२२५॥ यूपगुगाना पसस्तारामा अभिधानत्वात् । यूपमस्कारा- भाष्य-किएए पसर्ग मा कर्मनाम अन्याय सन के चिन् अर्थमातारछेदनादय. तूष्णीना सन्ति । धरमाण धर्माणा मामिति । एव पशु प्रामन् । तैरयमभिधीरते सूप इति अपः सन् । यथा स्नाता एव पान इदमारले । गरामयने भयो 'वैवा कन्या अनल कृता मालगुणेनापि अलरवा इति । स न जोखिमोन. मामा' हीअक्षिा एकदेशेनापि सस्काराणा संस्कृतः इति स्तुया अभि. दादशाद प्रधनमा प्रनार नाम ‘प्रारमोयोनि- रात्र पनि । नानारामान निस शा-'अययो यो भवति' इवि अनुगटोऽय , पावर प्रोजनान्यन '3 (1३।११५-१) वत्र अर उपसरन्यर्थ., न सहनिमयते । वला समन्दः परमी मागे न धर्मा FREE मथा. के चित् छेदनादय. उापये वचनाइनुरिन्, jak ! गुगया एका भुतिः । ? समान वेन मिनिचेन गोगोन वादः । मेर धनांना मारनुस्तम् । श्री भुवय सो धीयते।

·२६० अविरात्रे काम्यस्तोम-माध्यं अतिरात्रे गृहाति लसम्यानुरूपानन्तर्यस्य पर्यास गाये प्रमाणाभावात् , समा. सोम- पूर्ववत् अन्ते निवेश इति प्रत्यपस्थानान् ग्यायाध प्रकृती पाठयाप्तान्तिमन्धानमत्यानुवादकत्वेन | संगतिः । दशमे ‘परमाने स्याता तरिमनापापोद्वाप- साननिधित्लान्यामावात् अन्ते एवागन्तुगा निवेशः । दर्शनात् । (१०।११।२१-२२) इत्यधिकरणे अस्य द्वादगाहे पार्षिके द्वितीयेऽहनि तु वाननिकं वृषण्वतो- वचनम्य (अब पारपन्ति इत्यादेः) विधिय स्थाप- स्तृचयोः प्राकार्यासादनुडानम् । तदपि तयोरेव । तद्वि-विष्यते, एवं च पूर्वरक्षाभागात् नेदमधिररण युक्तम् । यारेपन्येपामागमस्यन्ते एव । वि--'आर्भवे साम्न आगन्तोरन्ते मध्येऽथा, न्यायविन्दुः-बहिष्ययमाने स्तोनीयोऽनुरूप: पर्यास- | ऽग्रिमः । पूर्ववत्, त्रीणि यज्ञस्येत्युच्या मध्ये निवे- थेति नपतृचा विसस्तोमकेषु नुपु अतिदेशप्रामाः । दानम् ॥' ' उच्चा ते जातमन्धसः' इति माध्यंदिन- तनागन्नूनामचा पर्यासात् प्राक् निवेशः । द्वादशाहे | परमानस्य आये गायो तृचे, 'स्वादिष्या' इति पृपण्यतीना पर्यासात् पाक् पाठदर्शनात् , तनापि आर्भवपरमानस्य आये गायने तृचे च आवपनीयम् । तथाऽनुमानात् पर्यासमन्दस्य चान्ताचनत्वप्रसिद्धः। भाट्ट- यत्र तु विद्धस्तोमकेप्पेय ऋतुपु उत्तर- इति प्राप्ते, अनुमानस्याप्रमाणत्यादन्ते निवेश एव योर्माध्यदिनार्भपरमानयोर्वक्ष्यमाणः सामागमः, तन स न्यायादिति सिद्धान्तः । नान्ते, अनारभ्याधीतेन आणि ह वै यज्ञस्योदराणि मण्डन- स्तोमेनागन्चोऽन्तनः।' गायत्री वृहत्यनुष्टुप् , अन ह्येावपन्ति अत एवोद्वपन्ति' शंकर-आगन्चोऽन्ते पर्यासात् ।' इति वचनेन अप्रातिलिलब्धविधिशनिकन गायत्र्यादिप्वेव दु अतिरात्रे काम्यस्तोमविद्धी संख्यापूरणार्थ रामापापविधानात् । अतो नान्ते इति प्रयुदाहरणमात्र- माध्यदिनाविषयमानयोरागमितानां साम्नां मिदम् । गायत्रीधन्दरके तृचे आवापः ।। न्यायविन्दुः - विवृद्धस्तोमरेग्वेव महिप्पयमानोत्तर- अन्ते तूत्तरयोर्दध्यात् । ५।३।५।१३ ॥ योमर्माध्यदिनार्भपसमानयो सामागमो वश्यमाणोऽन्ते भाध्य--इहापि विवृद्धस्तोमाः कनर उदाहरणम् । नृचे । इति प्राप्ने , 'त्रीणि ह वै यज्ञस्योदराणि गायत्री तोत्तरयो. पवमानयोः साम्नामागग इति यश्यते (११ बृहत्यनु प च, अत्र ह्येवावपन्ति अत एरोद्रपति' इति ५।७।२६) { नत्र आगम्यमानेषु सामसु सदेहः किं | वचनात् परमानगतगाय-यादिप्पेव निवेश इति तेषामन्ते निवेशः, उत गायत्रीवृहत्यनुष्टुप्मु इति । कि सिद्धान्तः । माप्तम् ! अन्ते, उत्तरयोर्दध्यात् । उक्तोऽत्र न्यायः, मण्डन--'गायन्यादागावापः।' 'अन्ते तु पादरायग. ' इति । तस्मादन्ते निवेश इति । तदप्यूटसामावाप । शंकर--'गायत्यादिषु सामसु ।' अपिया गायत्रीमहत्यनुष्टुप्सु वचनात् । १४ ॥ • अतिराने अनुपात: चत्वारः आमेय:, पेन्द्रारः, भाध्यं- गायधीहत्यनुष्टुप्पु निवेशः । क्लात् । ऐन्द्रो वृष्णिः, सारस्वती मेषी चेति । भा ९११७४, वचनात् । 'त्रीणि ह वै यरस्योदराणि गायत्री बृहत्यनु- . अतिराग्रे गृहाति पोडशिनं इति विधाय (नातिराने धुविति , अन होगाऽऽवपन्ति, अत एवोदपन्ति' इति | पौडशिन गृहानि इनि) प्रतिषेधार्थ स्यात् । १०१८॥ पचने नास्त्युपालम्मः | तस्मानपामन्ते निरेश इति । ६।९,'अतिराने गलानि गोडचिन' इति विहित पोटी शा-अया नैधार विचार. पूर्वोकबहिष्पवगानमहश 'नानिराने गृहाति पोहशिन' इति प्रतिपिदः तेन प्रयुदाहरणमात्रमिदम् । वहिमनमाने एरान्ते निश., पक्षे यो स्तोनीययो अतिरेव , पक्षे निमशाम् । तरमा- उपरयोस्तु (पवमानयोः) गायश्यादिपेर निषेशो | ददोषः । वयं पुनरयं दयौन्तिमगा या अतिरेकः ! पचनादिति। । (उच्यते-) निहिषयमान , तानसकम् । पञ्चदशानि मडगावापः , ·* अत्यनिष्टोमः २६४ अध्यायस हान ५।१२.) * अत्यमिष्टोमा पाम्पः अमिनोमस्य आगन्नु- अत्र होवावपन्ति' अविवृद्धसामने यासारविशेषः । अनिष्टोमानुपानात् मानानुष्ठेयोऽयम् । कौत्सादीना न्यायादेव परमानद्वये एव प्राप्तऋगधिरर. वि. ५।३।१३. • अत्यमिष्टोमः ज्योतिष्टोमस्य केवल मामापविधी परमानवृत्तिनिष्टबाधिकरणाय यावृत्ति- विकार एय, न गुगविकारः गोविटोमप्रकरणे तद्विघ्या गायत्र्यायधिकरणनियमोऽय इति ध्येयम् । माह भायात्। कु. ३।६।१६१४७, २०४११२, 'अन देवावन्ति इति वचनेन * 'अत्यमियोमे राजन्यस्य गृहणीयात् ' इति । यौसादिवत् समसप्त्यप्राकृतसामाधेन पयमानस्योतयोरेप वचनात् अन्यनिधोमो राजन्याय नित्यः । भाट्ट निवेशः इति पूर्णपथी। पोसादिन्यायेनेर सममान्य- ३२६.६. अत्यनिष्टोमः नाम सोमस्य द्वितीया सस्था ! } प्राकृततामाकनया यत्किंचित्स्तोने तनिवेशनसतो माह- तसिन् विषम्य यजमानस्य पोउशिनं महं गृहशीशन , श्यामशेषेण तन्नियमः अस्य सामान्यायवान् इति इति श्रुयर्थः । के. अत्यमिष्टोमे राजन्यस्य गृह- सिद्धान्ती १ १०१११६, ७ 'अर खेवारपन्ति' इत्यस्य पर- णीपात् ' इति शासान्सरवचनम् । यर अमिष्टोमरतोनो- ! मानवृत्तिनिष्टुब्ब्यावृत्तिलक उक्तम् । ११, तर उक्थ्यपर्यायान् अन्या घोडशिस्तीन किस्ते या अनवारपन्ति' इत्यादौ मातररिसल्यैर अनीता अमिोगस अत्यभिटोमपदवाच्या । भादृ. ३६६।१६. पौलुभे । १४१२, 'अन पायपन्ति' इरादी 'अत्यन्तवल पन्नोऽपि पीरजानपदा जनरः । एमारयुक्तेऽपि निधिदर्शनात् एवारस्य विधियनि- दुलेरपि वाध्यन्ते पुरुपै. पार्थिवाचित ।।' इति प्रतिबन्धकले गानाभाय. इनि पूर्वपक्षी १ ९।४।२, * 'अत्र न्यायः । अय पर निलेनापि प्रस्टसहायेन प्रायेगान्ति' इत्यादौ एकारार्थविधी विकल्पापत्तिरित्युक्त बाध्यते तत्र प्रान्ते । माहनो. २३१. ४ 'अत्यन्ततर- कौस्तुभे । ९४२. • “अम येवामपन्ति' इत्यारोदेरोन वन्तोऽपि.' (वा. ३1३1०1१४ पृ. ८४१.) पदार्थ- देशविमोपविधिरयम्। वि. १०१६.. 'अनववारपन्ति' प्राबल्यन्यायस्य (११३६४ ) खरूपमिदम् । के. सर्वस्तोत्रेषु अनेन सामापापस्य परमानमाविषयत्व- अत्यन्तारटार्य निरमायान बाध्यते । अपात सपादनात् स्तोत्रान्तरेषु तपरिसंख्या युक्तैन । माह. १०) बाधोऽयम् । वा. २१३१७१४ पृ. ८६०. या अपघाते | ॥१६, ० यस तु न निषेधपूर्वरता ता अनुमपणदेर आज्यसानाम्यागोपधार्थीन । वाल पृ १४०. भारवगन्धयापि विधाने न पा चिन् क्षतिः, यथा अत्यन्तायाः। शिरतोऽयमा निम्ना वृद्धिकाठि-अप गान्ति' इत्यादी । २.. न्यार्जिताः । शगृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभार उच्यते ।।होगयान्ति, अत एशेद्वपन्ति' अत्र गायत्रीदत्यनुपण लोषा अभावमामाण्यवादे ४.० अत्यन्तामायप्रत्ययः । एर साम्ना आपोदायी इत्यर्थः । पि १०४११. नयममियादाराभाने यापदार्थयो. आधाराधेयभारमत- • अनीणा नारायसो दितीय, प्राज । मा. गेंण अन्धयः, तत्र नसमभि याहारे अत्यन्ताभावमयय । ६६।९. मणि, पृ. १५८. 'अरणिकन निषादेन कृनमपि श्राधान 'अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थ शब्दः करोति हि' आहवनीयमापराधायक न भवति, तम्य आधाने इति न्यायेन (ोगा. ११६.) बाधितम्यापि विषयमाभायात् ' इति न्यायः सायधिररणे द्वारवाक्यार्यस्य योधः गन्दशनिम्बामा यात् उलमन् न प्रतिपादिनः । (६८।३।१०-२१) परिमल ३१११११ दण्डपारितः । प्रमाणाः पृ. ३६४. ४१-४२ प्रा. अत्यष्टिः पादेषु अवराति १२१२२८1८1८1१२१८ अध्यायस्य हानं स्यात् । ६।१११११४३!! उदा. 'अमि होतार मन्ये' (क्रम. १३१२७१) पाल, पूर्णमाम्यो 'था अति , एा पानि, दो पृ.६६.के. नीदे, वीन शीदे, मारो ने, न पद्ध' .

·यथा . अतिरात्रे एकविंशादी २५७ अतिराने एकविंशादी संख्येयानुपादेन सख्याविधान , एकादश । बृहत्यनुष्टुप् । अन ह्येवाऽऽवरन्ति, अत एवोपन्ति । प्रयाजान्' इति । (तत्र हि प्रयाजा वाक्येनोपात्ताः) तन इति । एतदभ्यासे नायकल्पते । तस्मादप्यागम इति । संख्याऽन्यस्यते ( अभ्यासेन सख्या पूर्यते ) । उपात्तवात् साम्तां चोत्पत्तिमामात् । २३ ॥ सरत्येयस्य । इह तु नोपात राख्येय ( वाक्येन ), यथा भाध्य--इतवाऽऽगमः | कुतः ! साम्ना ह्येवमुत्प- प्रयाजेषु । तस्मादम पृथक्त्वनिवेश एक, (नाभ्यास:)। तिरथरती भगति 'दश सामराहसाणि शतानि च संख्यायाश्च पृथपनिवेशात् । १७ ॥ चतुर्दया । सागानि रारहस्यानि यानि गायन्ति सामगा.।। भाग्य-इतवाऽऽगमेनेति । कुत. ? पृथकप- अशीतिशतमामेष पापमान चतु.शतम् । ऐन्द्र स्थात् निवेशिनी हि सरया यथा अष्टौ घटा इति । अभ्या- सप्तविंशनि यानि गायन्ति सामगाः' इति । इतरथा सेनापृथक् स्यात् । तस्मादागमेन पूरयितव्येति । एषा सानामुत्पत्तिरनर्भिका स्यात् । तसादप्पागम इति । परास्शब्दत्वात् । १८॥ पपीति चेत् । २४ ॥ भाष्य--इतश्वाऽऽगमेनेति । कुत. ? पराक्शब्दो भाष्य-अय यदुपपर्णित, यथा धुरि सामस्विति । हि भाति । 'पराग बहिप्परमानेन स्तुान्ति' इति । तपरिहर्स यम् । सचानभ्यासम्य वाचकः । यथा, 'पराची: सामिधेनी नाऽऽवृत्तिधगत्यात् । २५ ॥ रवाह' इति, अनभ्यम्ता इति गम्यते । तस्मादण्या भाध्य नैतदेव, युक्त धुरि सामसु, आवृत्तिधर्मकाणि गम। हि तानि, वचनप्रामाण्यात् । इद तम वचन 'आवृत्त उत्ताविमाराम । १९ ॥ धुएं स्तुते' 'पुनरावृत्त पृष्ठुरूपतिटने ' इति । पचना- भाष्य- इतथाऽऽगम. । एवमुत्तम्याविकारो तत्र नियते । तदादिह वचन नास्ति । तस्माद्विपममे- मरति । जिमिद अविकार इति ! अपुनर्थचनम् । तत्र तदुपरर्णनम् । अनाऽऽगमेन संरन्या पूरपितयेति सम्य- जानितातो न भविष्यति । अभ्यासे हि स स्यात् । तदिति । 'आमि वा एतयशम्य नियते यदेक भूयः रियेत' सोम -- पूर्वत्र यथा 'सप्तभिराधनोति । इत्यादेः सख्यामाप्रविधायस्य, एवमिहापि एक विशेन सादीना अश्रुतित्राग्नेति चेत् । २० ॥ सख्यामात्रविधायकवात् अभ्यास. इयुस्थितः सगतिः । भाध्य इति चेत्, इति पुनर्यदुत मागमोऽपि नेत्र ननु अय विचारो न तावत् परमानविषय., तर 'श्रीणि भूयते इति । तत्परिवर्तव्यम् । इरे रशस्योदरातत्यायापरचने जामति अभ्यामेन स्यादर्थचोदिताना परिमाणशास्त्रम् । २१ ।। सत्यापूरणमिति पूर्वपक्षानुपितेः । नापि स्तोत्रान्तर- भाग~अथेन सामानि नो गन्ते । कनमेनार्थेन ! | विषयः, स्तोत्रान्तरेप सिद्धान्तेऽपि अभ्यासेनेर संग्या- 'एसस्तिनातिरानेग मनाकाम याजयेन्' इयेरमादीना पूरणा गुपगमात् । तस्मारिदमधिारणमनर्थय इति यामानामर्थनेीि । नमनागम्यमानेगु सामगु एता चेन्न । नहि त्रीणि' इति वचनमपूविधि., स्तुि गंग्या मामयस्येन समान्ति । तस्मादनोदितानामिद परिमग्याविधि । तया च अपत्यस्मिन्नधिसरणे पर परिमागशागन पन्या फुतायः रामः 'विनाति. तो प्रारभ्योऽधियानि मामानि, वा पठिताना साना राग प्रडाम याजयेन् ' इति अर्थशामागम न पाटगत् यत्र चिदागपै मासे ' पयमानेश्वर, गैत. शक्नोने यारदिनुम् । तस्मादागनेन पूरगामिनि । एयर परिराख्याय श्री हये' इत्यम चरि- आयापयनं पाध्यासे नोस्पद्यते । २२ । सार्थ यार । यर रिमोगफे सोनिमामार, भाध्य-मानी परम: । आगर तर कध 'पामानभागन, इतरमापासीमामा परमाणायाम्पोदी गापनीय आगमनाससगाभारात् मो..१ ।

·अतिराने काम्यस्तोम-बहि २५९ 'अतिरात्रे काम्यस्तोम-बहि + समाख्या यक्ष्यते ( १०१६ ) । अयं बहिष्पवमाने पैकते- | भवति । 'स्तोनीयानुरूपौ तृचौ भवतः, वृषण्यन्तस्तृचा म्वानीयमानेषु भवति संशयः किं वैश्तानामन्ते निवेशः, भवन्ति, वृच उत्तमः पर्यासः' इति । नहि वचनस्याति. उत प्राक् पर्यासादिति । किं प्राप्तम् ? पुरस्तात् पर्यासा- भारोऽस्ति । दागन्तवः स्युः, तथा हि दृष्टं द्वादशाहै। स्वीनीयानु. 'अतद्विकारश्च।११॥ रूपो तृचौ भक्त । वृषण्वन्तस्तृचा भवन्ति । तृच माध्यं ~ न चाय तद्विकारः, यत्ततो धर्मान् गृह्णी- उत्तमः पर्यास.' इति । इहापि प्राक् पासादागन्नुमि- यादिति । भवितव्यम् । तद्विकारेऽप्यपूर्वस्वान् । १२ ॥ दुम् ~ बहिष्परमानस्य अन्त्यतृचात् पूर्वमागन्तवः भाध्य~-योऽपि तद्विकारः, तत्राप्यन्ते एव निवेशः। (तृवाः ) स्युः (नान्ततः )। कुतः १ ज्योतिष्टोमे कुतः ? अपूर्वत्यात् वृषण्वता तृचानाम् । वृषण्वन्तावेष बहिष्पवमाने प्रपस्तृचा अभूगन् स्तोत्रीय अनुरूपः पर्या- पाक् पर्शसात् 'यापद्वचन वाचनिक, न सदृशमुपसना- सति (एनसशाः) । द्वादशाहस्य पाडहि के द्वितीये. मति'। ऽहनि रतौनीयानुरूपी (प्रास्तौ) पठित्वा ( ततः परे) शा-- तन प्रत्यक्षपाटेन द्वादशादे वृषण्वताम् । अपूर्वस्तृनाः । वृषण्यन्तः ) पठ्यन्ते । तत उत्तरः । प्राक् पर्यासान्निविष्टत्यादन्यताप्यनुमीयते ( पर्यासात् प्राङ् र प्राकृत एव ) पर्यासः पठितः । तस्मात् ( द्वादशाहे ) निवेशः)॥' उच्यते, 'नेदृशेनानुमानेन शास्त्रार्थोऽ. पर्यासात् पूर्वे । आगन्तूना । निवेगो दृपः । इहापि । ध्यवसीयते । प्रस्तावेव चरितार्थेति (विवृद्धस्तोमवेषु स्त्वन्तरेष्वपि ) तथैव भवितुमर्हति । साऽप्यतः ॥ अन्ते निवेशमागन्तोन्यायग्राम न साधते पर्यास इति चान्ताऽऽख्या १८॥ द्वादशाहविकारेऽपि वपना वृषण्वताम् ।। प्राक् पर्यासा- भाष्यं-- पर्यासगन्दश्च अन्तावनो के दृश्यते, निवेशः स्यादति देशविधेयरात् । अन्ये स्वागन्तयोऽन्ने यथा क्षेथपर्यासः, नदीपासः' इति । एव पर्यासः स्युर्गदरायणदर्शनात् ॥' अन्ते तो भविष्यति । सोम- पूर्वत्र धाम्यागन्दात् इह पर्यासशब्दोऽस्ति टुप्-- पर्यास इति चान्त उच्यते । तस्य (पर्या- । इति प्रत्यास्थानात् संगतिः । सस्य ) उपरि यदि अन्ये (आगन्तवस्तृनाः )क्रियेरन्, वि --स्तोमवृद्धी किमागन्तोमध्येऽन्ते वा, ऽस्तु ततः ( तस्य) अन्तता न्यान्येत । मध्यतः । द्वादशाइव, दन्यन मध्यानुक्तेर्न मध्यन ।' अन्ते वा, तदुक्तम् । ९॥ तस्मादागानामन्ते निवेशः । एकविरोऽतिराने त पूरणाय भाष्यं-- अन्ते या एवजातीयक वैम्त स्यात् । चमारस्तृचा आगमयितयाः । रिणवतोमपूरणाय पट् उक्त ' अन्ते तु नरादरायण. ' इति (५।२।९।१९) तृचाः । उपस्त्रिशस्तोमपूरणाय अष्टी तृचाः । टुप ( अन्ते तु बादरायणः इति-) न्यायात् भाह-प्रस्ती बहिष्पवमाने अयस्तुचा: स्तोत्रीयोऽ अन्ते एवैते निवेश्या । बादशाहे तु प्रत्यक्षपाठार वृष- नुरूपः पयोस श्वेत्येसज्ञाः । विवृद्धस्तोमगया विकृती बता मध्ये निवेश. । द्वादशहाकृतिकेष्वपि ( सनाही- बहिष्पयमाने ऋगागमो वश्यते । तत्रागम्यमानानामचा नेषु) विशिष्टानामेव (वृषण्वता ) तृचाना (चोदक- प्रापर्यासानियेशा पर्यासशन्दन नदीपयांसः, क्षेत्रपासः' बलात् ) मध्ये निवेश: { नहि अयमपूर्वाणा (पर्यासात् । इत्यादी अन्तवचनत्वेन प्रसिद्धः समाख्ययैशान्तिमस्थान- प्राग्भावित्व-) धर्मोग्चयः स्यात् । स्वागतः तदाधाथै प्रापयांसादागन्तूनां निवेश वचनात्त द्वादशाहे । १०॥ वल्पनात् । अत एव द्वादशाहे पार्डिके द्वितीयेऽहनि भाष्य-- अब यदुन तथा हि दृष्य द्वादशाहे पञ्चदशोम स्तोत्रीयानुरूपौ पठित्वा प्रप्रन्चौ नृची इति, तत्परिहर्तव्यम् । अप्रोच्यते । वचनात् द्वादशाहे समासस्य पश्चात् पर्यासः पठित. । इति प्राप्त, महानि. -- ।

·अतिराने चयन २६१ अतिराने पोहशिनं आज्यानि, तानि तापम नारि, तेन सा पष्टिः । पञ्चदशो | ५११२. ० अतिराने माध्यदिनार्भवपरमानयोः चोदषप्राप्ती माध्यंदिनः परमानः । तथा पञ्चदासंख्यया राह पूर्वया च । पञ्चदशसमदरास्तोमो बाधितुं एकविंशादिः विद्धन्तोमः नसल्यया चतुरतीतिः । (६+६०+१५८८४)! सत- वचनादनुष्ठीयते । तत्र पहियवमानवत् ऋगागमनं न दद्यानि पृष्ठानि चचारे, सतदश आर्भरः परमानः । पञ्च माति, किंतु सामागमेन स्तोमपूरण इति दशमे वश्यते । सप्तदशमानि तानि इति पञ्चाशीतिः । पूर्वया चारशीया तनउच्चा ते जातमन्धसः' इत्येष माध्यंदिनपरमा- सह एसोनसमातिगतम् । एरविशं यशायसीयं, तया | नस्य आयस्तृवः । वाछियाइत्येष आर्भपर- एशिया राह तम्य 'नातिदातं (१९.) स्तोनीयाः' मानस्य । साधुभी गायनीन्दसो, वयोरारापः । न तु इति ब्राह्मणादः अमिष्टोममात्रमभिप्रेय उच्यते । सा त्रिष्टुप्जगवीछन्दस्योस्तृचयोः साम आचपनीयम् । चिराट् संपूर्गा । विराट् इति दामख्या । ( १९०-१० वि. ५॥३॥५. ० अतिराने ' यदि यहन्सामाऽतिरामः अवशिष्टं न किमपि इति पिरार सपूर्णा)। म्यात, सौभरमुक्प्यानां ब्रहासाम कार्यम्' इति नैमित्ति का एकाशमा उपप्पार्यायाः , मा विपतिः, एक- सौभरमुक्तम् । को. २१२।१३।२७ पृ. २९३. रिंशः पोडशी, गया एमसिया सह चनुरशीतिः । अतिराने रानिपर्यायेषु प्रहचमसानों पञ्चदशा रानियास्त्रयः । म एकैकपर्यायः चतुः- समुथयः ।। स्वोनः । तत् अशीविशत, संपूर्णा विपद् ( १८०५१० राणिपर्यायप्पनाम्नातगोमानि सुतरामाणि सन्ति । पूर्णन)। तेषु सोगासाझायो ' मरं पा गृहीला चर्स पोनीय प्रिकृत् रतरं पञ्चताम तनम् । ततः चतुरशीतेः । स्लोप्रमुपायुयात् ' इति यरमाद् मो वा चमो या निक- एक नरकमागच्छति (अमिष्टोमोतरं पोहश्यन्ता या। स्पेन प्ररमोरी ! प्रहाणा ययनान्तरः मात वेन तदमो अस्प चनुरमीतः तस्या: एक नक अधिकं आगच्छति । अय- पचनस्यानुरादमात्रवेन चमविधानपरापात् समय मय:-अमिशेमान्तं १९० लोधीश नः पोडश्यन्तं एव । इति प्राप्ते, कचिकेवर महाया ये पलनममानाच, ८४, सनः राधियायायो १८०, रयंतरं , मिलिया के चित् समुचितानां च तत्तयागाभ्याममनिहिताननरव ४६३ स्तोत्रीपा मन्ति । स दशमिमांगदरणे तिसः । यथापय प्रासनेन तेनु स्तोत्रसग्नोमयर मु लोमोरारणे अतिरियन्ते इति । तार-) तथा तिसः गस्तुताना | रियलियतराराविधानार्थ मानेऽस्मिन्यास्ये 'सुन- पिरा अतिरिच्यन्ते । सदा पोशी न गाते, तदा | नगरातः सोनानाह' इयर समागाननमाम् । रात्रि- एगिय पिना ४६३-२१=२ दशमिरे) पर्यायेगु तु ग्राममानां समुपप एप, समुपद-पाग- है मेलानो विरानं अगिरिभ्यते । २।४।२१२७, शिरसात् । संकर्ष. १६. औराने चपन की गरयते। तिमीसमेग' • अतिराने या योगिनं गंगा वि अमि औराए अनुपमति शी।१०।२३८. म्पत्यागः पो प्रमः शिगनशंगने मा.५1१11. ० अनिराले तदुनर ( पोरदार ) दास्य रसोना ० अनिराने पट सोमाः विश्रा, पा, सादगः, रमाः मो रामिपः भाभिनवोन च । सा अति. पशिः, नि: (२७), मग ही मन गुना। (अर रोलविंगा गोवारी) माह मो भनि । फे.. 'भीगने पोरशिन सदा१६. भगिने पिरमाने । परमरमाने असणे FATEHPणे सामा! प्रारम् । पि. . ' भगिरे मनी' भर' भार. १९५१ . ' मरिदिन पर मोन पीEि | REM fre, ही, मग तिनी क भो। SETH HIT गोपनी अनुt farm (ोन नमान) मा. Timirmir ! ft. that, ·अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासा अध्ययनमाादेव समाते शास्त्रार्थे गुरगृहात् समावर्तित- । राडे देयं भाग परिशोधयतीत्यर्थः । ' विनरते' न्यम् । इति प्रामे अभिधीयते । 'लम्यमाने फ्ले धर्मार्थ विनियुक्त इत्यर्थः । इति ) हात पाणिनि- रटे नापरिपत्सना । निषेध निपमायावान्नानर्थक्यं सूझेग ( १३३६ ) विहितेन आमनेपदेन नियोज्य- भविष्यति ।' न अर्थशानावसानं अध्ययन अध्ययन-विशेषणं आचार्य प्रतीयते । अनयने से निशेयः स विधिना विधीयते इति, विचारमन्तरेण तदनुपपत्तेः, एयाध्यापनेऽपि, तयोरेक्ययोजनस्यात् । एवं सति अध्ययनविधिय विचारमाथिएन् तद्विरदं स्माते सानं आचार्यकर्तृक अध्यापन माणकर्तृक गाध्यपनेन विना माधते इति, सिद्धं अध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्या न सिध्यति, इति अध्यापन विधिप्रयुक्त्यैर अध्ययनानुन- इति । सूत्रे धर्ममरणमुपलक्षणार्थ, अधर्मस्यापि हानाय सिद्धेः न पृषक अध्ययने विधिरभ्युपगन्तव्यः । भूय- जिसस्थत्यात् । अनारप्रसेपेण या सूर्य अधर्मगिशासाया- मागं विधिवाक्यं नित्यानुवादत्वेनापि उपपयते । मपि न्याख्येयम् । विचारशास्त्र विषयः अवैध धं घेति सशयः । तत्र वि- 'स्वाध्यायोऽध्येय इत्यस्य विधानस्य प्रयु- वैधत्वरादी प्रत्या, विधेय आचार्यकर्तृम्मध्यापनं कि क्तितः । विचारशाख नारभ्यमारम्यं वेति सशयः ।, माणपक्रस्य अर्थशानमपि प्रयुजीत, किंवा पाटमात्रम् । अधीनताऽधीतेलों सिद्धाऽयघातपत् । नियामक | नायः, अन्तरेणापि अर्थज्ञान अध्यापनसिद्धः पाठमानं नचैवातो वैधारम्भो न सभवी ॥ । दर्शापूर्ववद- तु विचारस्य विषयो न भवति । आपाततः प्रतीतः स्त्यम कल्पपूर्व नियामकम् । अर्थनिर्णायक शास्त्र- सदिग्धोऽर्थो विषयः, तथा सति या अर्थप्रतीतिरेप आरम्यता विधेः ।। ' गुरुमतेन तु- नास्ति, तत्र सदेहस्य का कथा । निर्णयो विचारस्य फल, अपपाऽध्यापनात् सिद्ध वारत्यध्ययने विधिः । तेन / सोऽपि शिष्यवत् दूरापेतः । अतो विषयप्रयोजना पूर्वोचरी पक्षी प्रसाध्यापन्यहेतुभिः ॥ विधेयाध्यापन भावात् विचारशास्त्रं नारम्भणीयम् । इति पूर्वः सिद्धेद् बाल्टस्पार्थघिय विना । सेन निर्विषय मात्र पक्ष. । अत्रोच्यते । मा नाम अध्यापनेन अाद- निप्पल चेत्युपेश्यताम् ॥, स्वतः मासा रोषस्य विवा- बोधः प्रयुज्यताम् । तथापि सागवेदाध्यायिनो निगम नपनोदनात् । विपयादि सुसंपाद शास्त्रमारभ्यते ततः ॥' निरुक्तव्यावरणे. व्युत्पन्नत पौरुषेयग्रन्येपिर वेदेऽस 'अष्टर बादाणमुफ्नपीत, तमध्यापयीत' इत्यध्यापन अविनोधः खत एव प्राप्नोति । ननु यया विष विहितम् । न चान नियोज्याभावः, आचार्यत्वकामिनो मुद्दय ' इत्यत्र प्रनीयमानोऽप्यर्थो न निक्षितः, तथा नियोग्यत्वात् । ' उपनयीत' इत्यनेन आचार्यकरणे / वेदास्यापि विवक्षाधमावस्तदवस्य इति चेत् न । 'समानमोत्सअनानार्यकरणशानभूतिविगणनव्ययेषु नियः' विपक्षाया अपनोदितुमशक्ययात् । विपभोजनावयस्य (अब हि. कौमुदी-अत्र उत्सअन-ज्ञान-विगणन-व्ययाः आसप्रणीतत्वेन बाधो मा भूत् इति मुख्यार्यसप परि- नयतेच्या: । इतरे प्रयोगोपाधय, । तथाहि, ' शास्त्रे त्यतः, वेदे तु कुतो न विपतितार्ययम् १ विरक्षिते शानस्थ सिद्धान्त शिष्येभ्यः प्रापयति च वेदाय यवत्र पुरुषस्य सदेहः, स सोडरि विचार- इत्यर्थः । तेन च शिष्यसंमानन पलितम् । शास्त्रस्य विश्यः 1 तन्निर्णयः प्रयोजनम् । ततः अया. उत्साने ' दण्डमुवयते' उक्षिपतीत्यर्थः । 'माण- पनविधिप्रयुक्तेन अध्ययनेन युभ्यमानस्यार्थस्य निचार्य- वकमुपनयते' विधिना आत्मसमीए प्रापयतीत्यर्थः । त्वात् विचारशाखय पात्र सिद्धम् । उपनयनपूर्ववेशाध्यापनेन हि उपनेतरि आचार्यत्व भा-'विश्वेश्वर नमय सण्डदेवः सतां क्रियते ! शाने ' तत्व नयते' निश्चिनोति इत्यर्थः। मुदे । वनुते तपमादेन सशिता मादीपिकाम् ' ‘कर्मकारानुपनयते' भृतिदानेन वसमीपं प्रापयती- सा निखिठपुमानगाधनी धर्माधर्मों सागोपागदा- सर्पः । विगणन नगादेनितिनम् । ' पर विनयवे पानसमधियायो । तब विचारमन्तरेण न भायायाल, मत .

·अथर्ववेदः २६५ अथातः शेषलक्षणं " . इति प्रारमारणं श्रुतम् । तर अन्यायस्य यो न मा. ||१|| पृ. २-३, तादृशी तु धर्मजिज्ञासामधि- ध्यायः पिरान्यितः तस्य आयवरणे अर्थात् याने कृत्य अथाब्दं प्रयुक्तमानाचार्यः, या वेदाध्ययनमन्तरण फर्मणि हान सागः स्यात् । तस्य न कमाधिकार इति न सभवति । कथम् । वेदवाक्यानामनेरविधी विचार: सिद्धान्तः । इह यतिप्यते । पृ. ४, वेदमधीय चरितेन न स्नातव्यं, अन यथाश्रुतसूतमाप्याभ्या एकायस्य द्यायस्य अनन्तर धर्मो निशासित य इति अपशब्दस्यार्थः । १.८. पञ्चायस्य च नास्ति मर्माधिकार इति भाति । परंतु अथशब्द: वृत्तादनन्तरस्य मनियार्थोऽयम् । यावय यानिककार एवमाह ' त्रीणि आयाणि यः सपादयितुं पूर्वोत्तरपदाथों भापतो तारनास्ति । तो चेदयधृतो शक्नोति सोऽविक्रियते । चतुराधेयस्य नित्यसंपादने । पाठादेव नमः सिध्यति । श्रुतिरपीयं सापेशवात् अस्ति सामर्थ्यम् । मनुषपक्षे तु यस्याप्येको यस्यापि । दुर्बला 'हृदयस्यायेऽवद्यति अथ जिलायाः' इत्यादी । पत्र तस्यापि सकृदेवोच्चारणं मनुवत् इति' इति । यन तु प्रमाणान्तरेण अवधृतः वर्तव्यः पदार्थः, अपरः आर्षेयं प्रारः । श्रीगि आयामि यस्य स भ्यायः । तथा । अन्येन, ता अपशब्दः आनन्तर्य ब्रवीति । टुप. यो भवति एकायो या द्वयायो या पञ्चायो वा, स: ५।०१।१ पृ. १२८९. . अयशब्दस्य आनन्तर्य। अन्यायः । तस्य यशाधिकारो नास्तीति जैमिनिमतम् । वाचि मक्त्यैर । भादृ. ५.९१ पृ. १५४. तस्यापि अस्ति इति इतरेपा ऋषीगा मतम् । इत्यादि अथातः प्रत्वर्थपुरुषार्थयोनिज्ञासा शिक्षा अधिकारः न्यायस्यैव' इति विन्दो माहे द्रव्यम् । के. अथ दोपशेपिनिरूपणानन्तरम् । अतः शेपोषि- . अथर्ववेदः 'जीतराजकभौज्यानगम्यं चायर्ववै. भारस्य प्रयोजयत्याप्रयोजस्त्वनिर्णयहेनुल्यात् इदानी प्रत्य- दिकम् । न च तस्याप्रमागल्ये किंचिदप्यस्ति कारणम् । र्थस्य पुरुषार्थस्य च जिज्ञासा विचार', प्रम्नूयते इति यदि यशोपयोगिव नेहाल्यापर्वणश्रुतेः । अर्थान्तरप्रमा- | शेषः 1 फः प्रापर्यः, फः पुरुषार्थः, य: प्रयोजकः, पश्च परं पेनास्याः प्रतिहन्यते ।। (अयान्तरमेवाह-न प्रयोरका, अर्थात् २ः प्रयोज्य, पश्चन प्रयोज्यः इति शान्तिपुर पभिचारार्थी स्नानगाभिताः । श्यिालयाचतुर्याध्याये विचार्यते। के. प्रमीयन्तेऽयाप्येवाऽऽत्मीययोराः। नचागमपि यशा अथातः दोपलक्षणम् । ३।१।११।। अतिधिः शान्त्यादिशात् । अतोऽस्थापि प्रमाणव अपशब्दस्य आनन्तयित्वे धर्मममाणभैवनिरूपणान- पुरुषाय न यार्यते ॥' या. १३४ पृ. १८९. न्तर इत्यर्थ । अधिकारयों या अपगन्दोऽयम् । अव.- • अथर्ववेदोक्तं कर्म यथा गोप्यं तपा फाया स्टयो शन्दः सगतिमूचनापः, तोर्निरूपणानन्तरं हेलमती गोप्या इति तागु प्रधाने उपागुचम् । वि. ३१८१२०. निरूपण युग इत्ययः । तन्मात् शेषस्य लक्षण भार- अथ विशेषलक्षणम् । ८११११११ ॥ म्यते । शेषय रोपपदास्यतापछेदक, श्रुत्पादीनि पट् अथ शामान्यानिदेशमनिपादनानन्तर मिदोषस्य प्रमाणानि, तेपा विरोधे बगमार, विरोध: पास्तिक अतिदेशविशेषस्य स्थग उच्यते । इति अमाप्याया- नास्ति, इत्यादिः, तम्यरम निरूलग आरम्यते इति। घंस्य प्रतिज्ञा। के. अयातः शेपलमान ' इति सूत्रेण • अथराम आनन्वय बनते । यदा च प्रोत्तरी दिलायाः परं विष्ट यानिचन स्थगन् । तत् स पदापों आमती नदा आनन्ताम् । यदा तु तीन, पशुमारपात: पोपलपमम् ॥ ' " पशु शेष: फस्य आनन्तर्य घूयात् ('अप निहाया अप परायचादित्यनारगन् । वदन्यम्प यायपादादी यमः'त्यत्र । . १.३२ पृ. २०२२.० अ-, तमानगोचरम् ॥' पनि यिधि शनः प्रसादनन्तरम्प प्रकिया इरः।...नत पेदाप्य-समाधान एRATH, और पर पनम् । तस्मिन् हि सात मा (जिमा) भार रखे। परारंवंचरः प्रतिगायते। समागम देगा गिरायो- .

·प्रतः स्मृतेरपि . अथातो धर्मजिज्ञासा २७४ अथातो धर्मजिज्ञासा तादृशेटसाधनताशानजन्या च ताशानशान च धर्म. ताविशिष्टस्नानमाविधायकत्वं सात् , शानन्यसामान्यरयासत्या इति । तेन च अधीव. मूलान्तर फरम्यं स्यात् । यदा तु अध्ययनानन्तर वेदोऽधिकारी प्रदर्शितः । इदं च सूर्य रमृतिस्पं स्वचित अरनानादिनियमनिवृत्यर्यता भवेत् , ततः पूर्वपशन्याय- न्यायानुमानप्रमाणसापेक्षं च इति अध्ययनविधिमूनाम् मूलयात् नाहटमूलान्तरानुमानं स्यात् । तत्र अदृर- तेनापि घेदाध्ययनानन्तर दशानाय विचारविधानात् । कल्पनाया असभवात् दृऐ पूर्वपश्चन्याये सति तन्मूलत्वमेव .....अधीतवेदस्य प्रयोजनपत्य चेत्थमनसेयम् । विधीनां न्याप्प स्मृते. 1 तन्मूलवे च अस्ति विरोध: । पूर्वपक्षे प्रवृत्तिजनकपरर्तनाशन, अर्यवादाना प्राशस्त्यज्ञानं, हि अनुवचनान्त एवं आचार्यकरणविध्यर्थः । तस्मिन् मन्त्राणा विशिवायसरण, माना कर्मभेदो गुण- निते तपयुत्ताः सर्वेऽपि अस्नानादयो नियमाः फलोपबन्धः सकल्पलाघर च, साम्ना अक्षराभिव्यक्तिः, निवर्तन्ते इति वेदाध्ययनानन्तरमेव गुरुकुलात निवृत्तिः । स्तोमाना सामफालपूर्तिः, उपनिषदा पारलौकिकालक- अत. अपन्यायमूला स्मृतः कथयितु सूत्र इति कर्मप्रवृत्तिजनकशरीरव्यतिरिक्तजीवात्मज्ञान कमज्ञानादि शितम् । ऋजु पृ. १०-११. च ययेष्टमूह यम् । * ( अथातो धर्मजिज्ञासा इति स्वस्थयोः 'अप, अधिकरणं च पञ्चाङ्ग ' विषय: सरायश्चैव पूर्वपक्ष- अतः' इति शब्दयोः व्याख्यानम् ) अतो वेदाध्ययनात सयोत्तरः । प्रयोजन च पञ्चाङ्ग शास्त्रेऽधिकरण हेतो. धर्मजिज्ञासा अध्ययनानन्तरमेव कन्या । हेतो. स्मृतम् ।।' सगतिश्चेति क चित् पाठ.। तत्थम् ।। सिद्धयात् विलम्मानुपपत्तेः । कथमध्ययनमानन्तर्यहेतु. ! अध्ययनविधिविषयः वेदाध्ययनोतर धर्माधर्मशामफलक- / यस्मात् अध्ययनानन्तर अर्याश्योधः, तस्मादध्ययन विचारविधायकः, न या इति संशयः । अध्ययनम्य हेतुारेति । तदिदमयुक्तम् । हेतुमदानन्तर्य हेतुत्याव- गुरुमुपोधारणपूर्वकोचारणरूपत्यात सस्य विश्वजित् । गमाय इति हेनुमता बिना हेतुत्वावगमासिद्धेः हेतु- खर्थित्वात् 'अधीत्य स्नायात्' इति स्नानविधिना न / मदथशब्दव्याख्यान युक्तम् । ऋजु पृ. १२. कर्तव्य इति पूर्वपक्षः । उत्तयुक्त्या अध्ययनविधे अथातो धर्मजिज्ञासा | धर्मशब्देन गौतमीया. अर्थज्ञानपर्यन्ततया तस्य विवारमन्तरेण असभवान् दिवन् नापूर्वमुच्यते । किनु तत्साधन यागायेव । तदुक्त कर्तव्यः । स्मृतिस्तु अध्ययनकरणकमावनोत्तरफाल स्नान श्रेयस्करभाष्ये । धर्मश्च फ्ल्सबद्ध कर्म यागादि' इति न्याख्येया, श्रुत्यनुरोधात् इति सिद्धान्त. । वर्यते ' इति । अपरादतया चान अधर्मोऽपि जिज्ञास्यः प्रयोजन स्पष्टम् (निर्णीतार्थनानम् ) । तथा च सिद्ध द्वितीयलक्षणे भेदारयादत्वेन अभेदयत, इति न शास्त्रस्य धर्मशानाय शास्त्रमारमणीय इति । तज्ज्ञान च स्वरूप | विषयनानात्व शक्यम् । इह च धर्मजिशासायद न प्रमाणसाधनपयोगनविचारद्वारेण इति तचिन्ता । विचार लवपति । औपनिषदाना तु महाजिशासापदं एव सूते अकारणलेषेण अधर्मचिन्ताया अपि शास्त्रे वल्लचक इति वैषम्यम् । 'धर्म निशासितुमिच्छेत् । विषयत्वमुतम्। (भा पृ८), 'तरमाधर्मो निशासितम्य,' (शा. पृ. ११) अर जैमिनः विघ्नाभावनिश्चयात् प्रन्यादी इत्यादिभाष्ये 'संबन्ध मिययोहार व्रते शारलाय ते मङ्गलाचरणे प्रवृत्तिः इति जीणी । परनुतस्तु अठ पदेन पृथक् ' इत्यादिवाति , तस्यास्या न्यायरनारे च अध्यापनहेनुहोले भानन्तर्यस्यापि अर्पमाहत्याद अप 'अध्ययननिज्ञासारिययो. सरध अथान्दो ब्रूते, तेच शन्दानर्थक्यापल्या अयशन्दो महरायक.मणि.११-६. शादत्यन्तभिने, नहि जिभासदान्दो मीमासापर्याप' अथातो घरजिज्ञासा इति सूत्र 'वेदमधीत्य, इति श्रोतार्थपरत्वम्यत्रोत्ते । तथा 'थानन्तरचोभ्यनि- इति स्मृतेः अपन्यायमूल्ता क्ययितु प्रवृत्तम् । यदि राश्रितैवान गम्पने' (ोग, प्रतिसामने ८६) इनि पानिर स्मृतेः 'वेदमधीत्य स्नायात्' इनि वेदाध्ययनोचरकाल अपगन्दः आनन्तपणे भाविकारा:रत्युत्तम् । जिशासा- । .

·अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासा म्यार्थः । - रर्थवादः स्यात् (४४३११) इत्यर्थवादना वक्ष्यति । । विहन्येत, अनर्थे च ऋच्छेन् । तस्मादमों जिज्ञासितव्यः न च अधीतवेदस्य मानानन्तर्य एतत् विधीयते । नहि | इति । अन आनन्तर्यस्य वक्ता कश्चित् शब्दोऽस्ति । पूर्वकाल श्लोवा । विशुद्धज्ञानदेहाय निवेदोदित्यच- ताया बल्ला स्मर्यते, नानन्तर्ये । दृष्टार्थता वा अध्यपनस्य भुपे । श्रेय प्राप्तिनिमित्ताय नम. सोमार्धधारिणे । १ ॥ आनन्तर्ये व्याहन्येत । लक्षणया तु एषोऽर्थः स्यात् । न अभिवन्य गुरूनादौ शिष्यधीपद्मिनीरवीन् । तत्प्रसादात् वा इद स्नानं अदृष्टाथै विधीयते । कितु रक्षणया अना- करिष्येऽह मीमासाश्लोकवार्तिकम् । २ ।। तद्विद्वासोऽनु. नादिनियमस्य पर्यवसानं वेदाध्ययनसमकाल्माहुः ‘वेद- गृह्णन्तु चित्तनोनैः प्रसादिभिः । सन्तः मणयिवाक्यानि मधीत्य स्नायात् '। 'गुरुकुलान्मा समावर्तिष्ट ' इति । गृह्णन्ति एनमूयव. १३ ॥ न चात्रातीय कर्तव्य दोषदृष्टि- अहप्तायंतापरिहारायैव ! तस्मात् वेदाध्ययनमेव पूर्वम-पर मनः । दोपो ह्यविद्यमानोऽपि तच्चित्ताना प्रकाशते। भिनिर्वहँ अनन्तर धर्मो जिज्ञासितय. इति अथशब्दस्य ४ ॥ कुतो वा गहते दोष सूरयो मद्विधोतिषु । नेष्यते सामर्थ्यम् । न च धूमः, अन्यश्य कर्मण अनन्तर यः परस्थोऽपि स स्वय गृहाते कथम् | ५॥ निदोपत्वे. धर्मजिज्ञासा न कर्तव्येति । किंतु वेदमधीत्य त्वरितेन न काश्यत्य कथा लेगस्थ दृश्यते। सापवादा यतः के स्नासय, अनन्तर धर्मो जिजासित य. । इति अपशब्द चिन्मोशस्वर्गावपि प्रति ।। ६ ॥ आगममणवाह नाप- याद्य. रसन्नपि । नदि रामना गरछन् स्खलितेय. अत:दाब्दी वृत्तस्यापदेशको हेत्यर्थः । यथा । क्षेम- प्यपोयते । ७॥ यथाकथचिदारब्धा अयीमार्गानुसारिणी। मुभिधोऽय अतोऽहमस्मिन् देशे प्रतिबसामि । इति । यावृत्तिरपसाराऽपि श्रद्धधानस्य शोभते । ८॥ मीमा एवगधीतो वेदोधर्मनितासामा हेतुति ( अव ) अनन्तर मागावतेजोभिरिशेषणोचलीत । वेदार्थशानरत्ने मे धर्मो शिक्षासित य. इति अस शब्दस्य सामर्थ्यम् । धर्माय तृणाऽतीन विमते ! ९ ॥ पायेगैप हि मीमासा हि घेदाक्यानि विचारयितु अनधीतवेदी न शक्नुयात् , रोके लगायतीस्ता । तामास्तिरपये कर्तुमय यत्न कृतो अतः एतस्मात् कारणात् अनन्तर धर्म जिज्ञा मया । १० ॥ (रत्नाकर-मर्पमित्रादिभिः नित्य- सितुमिच्छेत् इति अत.दादस्यार्थः । निपिद्धयो इष्टानिष्ट पर नास्ति' इत्यादिबहुप- धर्माप जिज्ञासा धर्मजिशाप्ता, सा हि तस्य शातु- सिद्धान्तपरिग्रहेण मीमांसा रोगयतीस्ता नास्तिकरथे मिछा। स कथं निशासितय.१ को धर्मः, कथलक्षण , नीता । तामास्तिरपणे क्तु वार्तिकारम्भय न. इति) शानि अन्य साधनानि, पानि साधनामासानि, हिं. अथातो धर्मजिज्ञासा सूनमामिद कृतम् । धर्माप परचेति । तत्र को धर्मः, क्यरक्षण इत्येयेन सूपेण विषय या मीमासाया. प्रयोजनम् । २१ ॥ सरपैर व्याख्यात • चोदनात्मणोऽर्थो धर्म.' इति । वानि हिमालय कर्मणो थाऽपि कस्य चित् । थावत् प्रयो- अस्य साधनानि कानि साधनाभासानि, किपरश्च (कि जन नोक्त तावत् तत् केन गृह्यते । १२।। मीमासारमा फल.) इति शेषलक्षणेन व्याख्यानम् । व पुरुषपरल, तु विशेष बहुविद्यान्तराभिमान भूपयितु शक्या भाग- का पुरुषो गुणभूत । इत्येतासा प्रतिज्ञाना पिण्टस्य नुक्ला प्रयोजनम् । १२ ॥ विद्या तरेप ना (चा) प्येतद् एतत् सूत्र 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इति । यभीर प्रयोजनम् । अनर्थमापण तावत् तेभ्यो नाराक्यते धर्मः प्रसिद्धो या स्यादमिदो या १ स चेत् मसिद्धः, कचित् । १४ ॥ मीमांसाया लिहाशाते दुवे याऽवि. न जिशासितव्य ! अश अप्रसिद, ननराम् । तदेतदन- वेस्त । न्यायमार्ग महान् दोष इति यलोरचयंता भंकांजिशासाधारणम् । अथवा अर्थन् । धर्म प्रति १२॥ नसात् प्रपोजन पूर्वगुक्त मरता सपम् । यत् हि मितीपमा बहुविद , थे चिदन्य धर्ममाह पे चिर-रयेनोग वदेयुमद् भाष्यारादय, कथम् । १६ ।। सिदार्थ न्यम् । सोऽयमविचार्य प्रार्नमान. व चिदेव उपाददानो सातसमन्ध श्रोतु श्रोता पार्वते । सम्रादौ तेन याभ्यः । , ·अथातो धर्मजिज्ञासा २६९ अथातो धर्मजिज्ञासा वित् । अतः स्थितपूर्वपक्षनिररानसमर्थ पदद्वयं मन्यानः एकस्या, विपरीतमेकस्याम् । अथैकत्वाच एकवाक्यतां भाष्यकार आह~ 'लोके येवर्थेषु प्रसिद्धानि पदानि, वक्ष्यति' । अत एव अदृशाशङ्का नैव सूने कर्तन्या! सानि सति सभरे तदर्थान्येव सूते इत्यगन्तव्यं, नाध्या. किमर्थं तर्हि सूर्य ? स्वाध्यायाध्ययनविधेः आचार्य- हारादिभिः एषा कल्पनीयोऽ (परिकल्प० इति मूले) र्थः | वरणात् गुरुमुलनिवृत्तिरेव अनन्तरं माति । अनमत्यातु परिभाषितव्यो या, इति । किंच न केवलमस्य अलौकिका स्वार्थपरतैव न्याय्या, नाविवक्षितार्थता इति सूनस्य प्रयो. थोशड्वानिरासोऽवगम्यते परिभाषादियनगौरकरणात् । जनम् । तदिदमाह ' किंच अधीते वेद द्वयमापतति तन लोके अयं अपशब्दः वृत्तादनन्तरस्य प्रकि गुरुकुलाच समावर्तितव्यं वेदवाक्यानि (च) विचार- यार्थों दृष्टः । न चेह किं चित् वृत्तमुपलभ्यते' इति । वितव्यानि । तन्मा ममावर्तिध, कथ नु वेदवाक्यानि (भाष्य ) अलौकिमार्थाशड्का प्रफटयति । ' भक्ति य | विचारयेत् इत्येवमर्थ उपदेदाः । यद्येव , न तर्हि वेदा- तु वेन ' इति न्यायानपेतत्वं आशङ्कायाः कथयति । ध्ययन पूर्व ' अनन्तरं धर्मनिशाप्तायाः (धर्मजिज्ञासाया: श्रुतसिद्धयर्थे हि प्रकरणादि अन्वेष्यम् । श्रुतस्स हिं अय- पूर्व स्यादपि वेदाध्ययनं, आनन्तर्य तु नास्ति, इति थार्थवे न श्रुतत्वमेव कारणम् । वन प्रकरणादिक सर्वम- भाष्य पूरयति अनन्तरशन्द प्रक्षिपन् । जु.)। अविव- नास्तीति 'तत्तु वेदाध्ययनं' इत्युक्तं 'तस्मिन् हि सति सा- क्षितस्वार्थता वेदाध्ययनस्य स्मृतिकारो मन्यते 'वेदमधीत्य वक्त्यते' इति । इदानीं अविवक्षितास्वाध्यायाध्ययनवादी | लायात् ' इति । न चेदमन्याय्य स्मृतिवचन स्वाध्याया- आह , यदि तामन भान् सलतन्वार्थपालोचनया | ध्ययनविधैः विनियुक्तविषयत्वात् , तत्पूर्वकत्याच स्वापा- वेदाध्ययनस्य वृत्त मन्यते, तदयुक्तम् । स्वाध्यायाध्यय- | वगः । तस्मादविवक्षितार्थतैव न्याय्या वेदादयगम्यते । नविधै. आचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्यात् अवियश्चितस्वार्थतैय "न चाम्नायोऽतिकमित यः । तदुच्यते । अति कमिष्याम अयगम्यते । अथ अदृशामेदं सून वेदमधीत्य अनन्तर । इममाम्नाय, अनतिमामन्ता वेदमर्थन्तं सन्तमनर्यक धर्मजिज्ञासा इति, एवं तर्हि अर्थद्वयविधान प्राप्नोति । कल्पयेम आचार्यकरणविधे अध्ययनमात्राच नार्थावरोध- 'वेदमधीत्य, अनन्तर च' इति । यदि च 'वेदमधीय प्रत्यर्थिता सभवति । ननु च स्वाध्यायाध्ययनविधेः प्रयोजन- इत्युच्यते, अन्यस्यापि कर्मणः अनन्तर धर्मजिज्ञासा व्याप्तभवात् अविवक्षेत्र। (उत्तर-) केन चोक्त स्वाध्या- अवकल्पते । अथ आनन्वः विधीयते, प्रागपि वेदाध्ययनात्याध्ययनविधेः प्रयोजन एतत् ( आचार्यकरणनिष्पत्तिः) प्राप्नोति । न च अदृष्टार्थस्य वाक्पस्य अर्थद्वयविधान द्विधा । इति । ( किं साई प्रयोजन !)' दृष्टो हि तस्यार्थः राभवति । उभ्यते । नोदं अदृष्टाय सूर्य, वेदार्थविचारायैव कमायनोधन नाम' । उक्त च अशेषत्व वाध्यायाप्यय- इदमारभ्यते । कुतः ! 'तादशी तु धर्मनिज्ञासामधिकृत्य । नस्य, तस्याधिकाराश्रवणान् । तदिदमाद न च तस्या- अथान्दं प्रयुनयानाचार्यः, या वेदाध्ययनमन्तरेण न सम ध्ययनमाया तनमान्तो याशिवाः फल समामनन्ति । यति वेदवाक्याथै विचार इह वर्तिम्यते ' । ननु ( न तु यदपि च समामनन्तीत तमापि ' द्रव्यसलारकर्मसु परा- इति युक्तं पठितुम्) अविवचितस्वार्थ वेदाध्ययनमित्युक्ता- 1 स्यात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यात् ' (१३१) इन्यर्थवा- वान्। विवक्षिते वा कि वेदाध्यानपूर्वपेश आनन्तये विधा- दता वक्ष्यति" इति। मनु नैवान विरोधी विद्यते, कि विरोध- नैन, खतः प्रातः। 'अपि च एव सति नैव पपमिह वेदा निराकरणायन सूत्रेण कथमपिरोधः । न चाधीत- ध्ययनात् पूर्व धर्मनिशाक्षायाः प्रतिषेधं शिष्मः (भिः) वेदस्य स्नानानन्तयमेतत् विधीयते । नहि आगन्तरिय परलाच आनन्तर्षम् । नहि एतदेक वाक्य पुरसात् । यस्ता कश्चित् दादोऽस्ति । पूर्वकारताया हि कला (च) वेदाध्ययनात् धर्मजिज्ञासा प्रतिषेधति (पेधि मर्यते नानन्तर्ये । पृष्टार्थता च अध्ययनस्य आनन्तर्य प्यति ) परस्ताच आनन्तर्य अदिशति (मारिष्यति)। न्याहन्येत्' । स्यादेतदेयं यदि अस्थाः स्मृतेला- भिद्येत हि तदा ( वया) वाक्यम् । वेदानधीत्य इति न्तरमस्ति । आचार्यारणविध्ययपरिसमासिव अस्या , - ।

·अष्टार्थ अद्रव्यत्वात् कपारामिहोमनिमित्तकवैश्वानरेटौ। मा. १०२।१६।४७. * अदापनिवार्य अनियत निमिता वैदिकं कर्म * अदृष्टार्थ सनिपत्योपकारक विविधं भूतोपयोग- यथा ' भिन्ने जुहोति ' इत्यादि । बाल. पृ. ८५. संस्कारार्थ भाव्युपयोगससागर्थे उपयोगसमकाल चेति । * अदोषनिर्धालार्थानां प्रायश्चित्ताना समुच्चयः । मा. सनायं यया हुतविहः शिष्टाचारक्रुप्यविधिप्राप्तः । १२।३।६।१७, माप्युपयोगद्रव्यसस्कारार्थमपि द्विविधम् । साक्षाद्विनियुक्त- संस्कारार्थे साक्षाद्विनियुगस्य यदुपकारक, तसस्कारार्थे * अद्य इत्युक्तेश्वः पर-धो का इति नोवतो भवति। चेति । तत्राद्य यया 'ग्रीहीन् प्रोक्षनि' इति । द्वितीयं यथा वृत्तिप्रागभावम्यमान्यतराप्रतियोग्युत्पत्तिकन्यम् । तदिन भा. १९१३१११।२२. . अद्यतनत्य वर्तमानाहोराक- स्थामाहुतिः । तृतीयं यथा एककपालं । अपर्यावर्तयन् जुहोति ' इति । याल. पृ ८२-८३. * अदृष्टार्थ मार- १ पश्चाधेन आगामिन्याः पूर्वार्धेन च महितो दिवसः अनघतनत्यम् । मणि. पृ. ११६. अतीतारा रानः खते सने कामेपो दक्षिणादानम् । भा. १०१२११५१४५- अद्यतनः । इति भट्टोजीदीक्षिताः कारोवर्जने २ तुल्य ४६. * अदृष्टार्थानि अङ्गानि फल्योग्यतामपि (कर्तुः) इत्यत्र । के. कुर्वन्ति, नाङ्गत्वात् प्रत्यान्ते च । पा ३२६ पृ. १०७८. * अदृष्टानि । एतविषयको विस्तरः विधि: अद्रव्यत्वात् केयले कर्मशेषः स्यात् । २१३१९॥२०॥ द्विविधः' इति बिन्दी बालप्रकाशे पथ्यः । के. - अह- टार्थात् शब्दवृत्तिः (लक्षणा ) ललीयसी ( मुक्रा, बल- न क्स्य चिदपि प्रकरणे ध्यते ' एप यै हरिश वती इत्यर्थः ) । मा. ११४११९६१९, अष्टास्य | हविर्यजते, योऽदाभ्य गृहीत्वा सोमाय यजते ।। चयने सर्वोपचारघातस्य अनभ्यास. । १९०६।२८. या एतस्यायुः माण एति योऽy ग्रहाति' इति अर अदृष्टायम्य प्रतिनिध्यमाव । मौन्या अरया- सदेहः किं यागान्तरमेतद्गुणा, उन शेष्टिोमे यागे र्थयो ऋयाज्यावरणहिरण्ययो अनुष्ठान कार्य द्वादशा-गुणविधिः इति । पूर्व पर्पमित पालीतिमु राजति' हादौ सये। भा १०१।२६।६२, . अदृष्टार्थाना इत्यस्य यजिमदमिधान निरालय इदानी प्रगलादमटा. भ्यवावययोरपि पजिमदभिधान निरामियते । असार उपासना अल्पीयमी न्याय्या । ६५ पृ. ४६२. 1 • अदृष्टाना समुच्चय शी । पूर्वपक्षियोऽभिमधिः । स्तुन्या ताराम विधि, कम्पनीय. ! सगेन दृष्टार्थ वात्। सत्यपि चाहार्यये निरपे अवदाम्पराक्ये वावन् प्रधानमत्याग का. क्षाणा गान्तरे पनि समुपपानाभा । या २० मिनुमुचित , अनारभ्याधीत मेन तदनुगदेन प्राविशेष १२ ० अायपु कार्यभेदान वैरनेन प्रानन्य न रहितमागगुणविधानागमगन् । मोरायेति चतुर्थ बाधा। वि. 1010 प्रायानाविणे मोमो देवता, त्यमर सिरिसे'५]. रममा कर्मम् !' पा. यादात् । तदेव हरितार्षिजति, परमोमदार अत्यनादृष्टाय नियमारपान चाप्यते । अप्रामवाधः । मोममेव देवता पाते। अनी मेरार, EET. ३।३।११४८६., • अटाया रहार्या स्मृती भगवान गार गुपोषपन पनि, पांम्पते। अयोध्यम् । १८६००पर रायभ्य प्रदाम्य, मोरिना किमान । यता आभविष्यम् । भा मोटरसाच्च जोहोमियम • यावानिह अरष्टा म दिशिधिनिषेधशादेव महरि पारिने । तेन अशा उपमः | वा. १२२७ ५.२८२. तपन मेमटला मोम विधान अदोपतेव म गुगो विगुणे' इति न्यायः । निद पनामान्त मा. अयं मुरोपिन्या प्रथमाधोरमाप्पयममा समायो: Trritter. प्रटन्य की। साइती. ५.१. संडे भाव Ram . ४.१८-२० ·अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासा अविवक्षितोऽर्थ. । अविवक्षितश्च न निर्णतव्यः, प्रयोजना सिद्धान्तस्तु । सत्यं, आचार्यकरणकविधिप्रयुक्तमध्य. भावात् । अकर्तव्ये च निर्णये न चिनारः कर्तव्यः इति । यन, न तु तसिद्धिरेव अस्य प्रयोजनं, बहिरङ्गन्यात् । तदात्मक मीमासाशास्त्रमनर्यकत्वात् अनारम्भणीयमिति । कर्तृगामित्वेन अन्तरगन्यान् अर्थज्ञानं प्रयोजनवेन कथमाचार्यकरणविधिमयुगमध्ययन न स्वविधिप्रयुक्तम् १ । स्वीक्रियते । ननु प्रथमारगनलेन मशेजनापेक्षं अध्ययन उच्यते । 'म स्वाध्यायविधापति नियोग्यस्तन चासति । आचार्यकमेव तामत् स्त्रीकरोति, स्वीते च तस्मिन् न प्रयोजस्ता युक्ता प्रयाजादिनियोगात् ।। नहि अनधि- अपेक्षाऽभावात् पश्चादवगतमर्थशानं अन्तरङ्गमपि न कारस्य विधेः विषयानुयापकत्वं सभपति प्रयाजादिनियो- प्रयोजनं भवितुमर्हति । मैवम् । प्रथम आचार्यकस्य प्रयो- गवत् । न च स्वाध्यायाध्ययनविधी अधिकारी श्रूयते । । जनत्यापरिकल्पनात् । यदि अकल्पिते तस्मिन् अध्यय- तस्मानास्य प्रयोजकत्वं संभवति । २ च कल्पयितुं । नस्य अनुपानं न सिध्येत् तहि तत् करप्येत । न त्वेत- शक्यो नियोज्यः पितृयज्ञवत् । अकसितेऽपि यत् तरिम- दस्ति । अकलितेऽपि तस्मिन् अनुनलाभात् । अनु- अनुष्यानं हि सिध्यति ॥' अश्रयमाणोऽपि नियोज्यः । पिते तु अध्ययने प्रयोजनापेक्षायां अन्तरङ्गत्वात् अर्थज्ञान- पितृयज्ञादिवत् कल्प्यते इति, तन्न। अकल्पितेऽपि मेव अङ्गीक्रियते । ननु नियोग एव शब्दावगत: प्रयोजनं नियोज्ये यस्मादनुठान सिध्यति । सिद्धे तस्मिन् नासी । स्यात् , नार्थज्ञानम् । न । अर्थज्ञानम्यापि मतीय- कल्पयितुं शक्यते, अनुपपत्यभावात् । अनुशनाधीन-मानस त्यागायोगात् । वेन उभयोरपि प्रयोजना युक्त, सिद्धिहि नियोगः तसिद्धयर्थे अनुपातारमाधिप्य अनधि- अगतल्यात् अर्थशानस्य नियोगस्य च । तत्र अर्थशान- कारिणि अनुष्ठातृत्वासमनात् , अनियोज्यस्य च अधिकारा- रूपं प्रयोजन न विचारमन्तरेण अध्यपनेन सपादयितुं समयात् नियोज्य कल्पयति । यदा तु विध्यन्तरानुष्ठापिते- शक्यते इति अध्ययनविधिरेव तसिद्धयर्थे बिचारमा- नैव विषयेण स्वात्मलाभ पश्यति, तदा अनुपपत्य- क्षिपति इति तदात्मकं शास्त्रमारम्भन्यगिति । १. १-४, भावात् न नियोज्यं कल्पयति प्रयाजादिनियोगवत् । समवति चेह आचार्यकरणविध्यनुष्ठापितेनैव आत्मविष. शा-~- अनेन सूनेण प्रारिप्सितस्य शास्त्रस्य श्रोतृम- येण अध्ययननियोगसिद्धिः इति न नियोज्यकल्पना- प्रयोजनेन सह शास्त्रस्य साध्यसाधनत्वसबन्धः स एव वृसिसिद्धये धर्मज्ञान प्रयोजनं कथ्यते। ... य एवायं सभवः । कथ पुनः आचार्यकरणविधिः अध्ययनं प्रयुक्त ? तदुच्यते । उपनीय अध्यापनात् आचार्यक भवति । न शास्त्रस्य प्रस्ताव नात्यः । मनति हि साधनत्वमेव साध्यार्थिनः साधने प्रवृत्तिहेतुः . च अध्यापन अध्ययनमन्तरेण सभवति, इति तदाक्षि- पति । उपनयनमपि क्वापत्यमेन अध्यापनसमानकर्तृक अनेदं चिन्यते किं अध्ययनानन्तर धर्मजिज्ञासया अवगम्परानं तदङ्गमेव विज्ञायते । तम्य च द्वारापेशाया गुरुगृहेऽवस्थातव्यं, उत गुरुगृहात् समावर्तितव्यमिति । उपनेयारात्तिरेव द्वार लिलावगम्यते । उपनेयोऽपि यदि हि स्वाध्यायाध्ययनविधिना धर्ममानाय अध्ययन नाकिंचित्कर. अ, इति तद्व्यापारापेक्षाया उपनयनं स्वर्गद्यर्थेन विधीयते, ततस्तन्माणैर शास्त्रार्थस्य समास- प्रकम्य अधीतमध्ययन अध्यापनोपकारित्वेन तट्यापार- स्यात् ' अधीत्य स्नायात् ' इति स्मृतिवचनमलेन च न्येन अध्यवतीयने । एवं च वेदाध्ययन कुर्वन् माणः समावर्तितय इति । अथ अक्षरग्रहणादिपरपरोपजायमान- अध्यापनस्य उपकरोति इत्यनगमात् तद्विषयमेव अध्य- वाक्यार्थशानार्थमध्ययनं विधीयते, ततस्तस्त्र विचारमन्त. यनं आचार्यकमाधन इति तद्वारेण सर्वस्य अध्ययनाट्नस्य | रेण असभवात् अध्ययन विधिनत्र अर्थात् विचारो बतादेः तत एवं अनुडानसिधिः । तस्मात् आचार्य, विहितः, इति गुरुगृहे एव अपस्थाय विचारयिचन्यो रणरिधिसिलिप्रयोजनमा अध्ययनम्य अविरक्षित धर्मः । तत्र विनाऽपि विधिना ज्ञानलाभामहि तद- स्वार्थरार वेदस्य, न तदर्थनिर्णयार्य मीमासाशास्त्र यंता । करप्यस्तु विधिरामात् खर्गा विश्वजिदादि- आरधन्य इति । (पूर्णपक्षः) यत् ।।'... समान अष्टार्थमेव साध्यायाध्ययन इति ·छाद्वैतवादसण्डनम् २८० अद्वैतवादसण्डनम् अद्वैतवादसण्डनम्। स्यान्मतम् । आ मैव एक | रीया यात् । न च विधाद्वयरहित विधान्तर समाति । जगदादी आसीत् । स एव स्वेच्या व्योमादिप्रपञ्चरूपेण अथापि यन कदा चित् प्रतीयते तदसन् , यथा शश परिणमति चीजमिव पृक्षरूपेण । चिदेवरस अझ कय विषाण, यत् प्रतीत न क्दा चिद्वाप्यते तत् सत्, यया जडरूपेण परिणमती चेत्, न परमार्थत परिणाम आमतम, प्रपञ्चस्तु प्रतीयमान चात् वाध्यमानत्वाच म , किंतु अपरिणतमेव परिणतयत् , एकमेय रात् मावाभावाभ्यामनिर्वाच्य इति मतम् । तदनुपपन्न, अनेकपा मुग्रमिप आदादिषु अपिद्यायचात् वियत सोपविरोधात् । यदि प्रतीत बाध्यते मृगतोयरन्नुमादि, मान, चिप जहरूपमिय, अद्वितीय सद्वितीयमिय तदसदेवेति हि लौविकी प्रसिद्धि । नहि शशविषाग पश्यति । सेयमविद्योपादाना स्वप्नप्रपञ्चात् महदादि । दीना मृगतोयादीना न कश्चिद्विशेषो रोके । सोऽय प्रपन्चरष्टि । तथा च सर्व सल्विद ब्रह्म' 'आमै, प्रपञ्चोऽपि बाध्यते चेत् असन् एव, इति नानिर्वाच्य वेद ।नेह नानाऽस्ति कि नन ' इत्यादय यहव सम् । अथापि लोम्पसिद्धिमगादत्य वृद्धधादिवत् अद्वैतवादा । तया 'इद्रो मायाभि पुरुरूप ईयते' इति परिभाषारूपेण अनिवांच्य इयुच्यते, तयापि अयुन, भेदायगते व्यक्तमेव मायानिन पनत्व दर्शितम् । तथा प्रपञ्चस्य पायवाभावात् ! न तावत् ससारावस्थाया 'लोकास्त परादुर्योऽयनामनो लोगन् वेद' इत्यादिना | आगगेन बाध सभवति इयुक्तम् । गुस्तस्य तु वाघ अना मदर्शने निन्दा 'सर्वगिद अद्वितीयमेव ब्रह्मा पारगार्थिक क्शान नाराहनीयमेव, प्रलीगसर्वकरणत्वात् , करणाभावे भेददृष्टिश अविद्योपादाना' इयेवमय प्रायतीति । च ज्ञानामभवात् । न च अस्मयमाणस्य प्रपञ्चस्याभाव (अगोच्यते) निमिदानी असनेवाय प्रपञ्च १ ओमिति | शक्यते प्रत्येतुम् । न च तस्यामवस्थाया समवति रमरण, चेत् न, प्रत्यक्षविरोधात् । तथा च प्रत्यक्ष प्रपच सर्वसस्काराणामुच्छिन्न वात् । तस्मात् न नाधसभर । सद्भावग्राहक तथोक्त प्रत्यक्षसूझे ( १९९४४)1न च यच्च अविद्याहतोऽय प्रपञ्च इति , का पुन इयमविद्या । आगगेन प्रत्यक्षबाध सभपति, प्रत्यक्षस्य शीग्रप्रवृत्तवेन कि भ्रान्तिज्ञान, किं वा भ्रातिज्ञानकारणभूत वस्त्य सर्वेभ्यो बलीयस्त्वात् । न च पौर्यापर्यन्यायेन प्रवृत्तमेव न्तरम् । यदि भ्रान्ति , सा फस्य । न बहाग , प्रत्यक्ष आगमन पश्चादाप्यते इति याच्यम् । आगमस्य स्वच्चविद्यारूपयात् । नहि मास्वरे तिमिरम्यापकारा प्रगक्षेण प्रवृत्तिविरोधात् । आगमप्रवृत्तिरामयेऽपि हि सभवति । न च जीराना, तेपा ब्रह्मातिरेतगाभावात् भेदप्रपञ्चमुपदर्शयत् प्रयक्ष आगमप्रवृत्तिमेव निरुणदि। भ्रान्त्यभापादेय च तन्धारणभूत यस्वन्तरमपि अनुप यथा पलु उत्पशु अरममाण एर घर दण्डेन आहन्य पानमेव । ब्रह्मातिरस्य भ्रातिशान तवारण च अन्युप मान नोत्पत्तु प्रभवति, तथा आगमोऽपि । विंच पर गच्छता अद्वैतहानि राहता च मग अरिया, धाभाव प्रतियता अवश्यमागमोऽपि प्रपञ्चान्तर्गत वाद नहि पारणान्तरमस्ति । स्वाभाविक इति चेत् , यथ अराष्ट्रपतया प्रयेत य । क्यच आगमेगैर आगमन्या विद्याखभार अविशखभार स्यात् । स्वाभाविरदेव भाव प्रतीयेत । असष्ट्रपतया हि प्रतीयमानो न पश्य अस्या येन विनाय स्यात् । आगमिक च्यानादि चिदपि अयस्य ममाग स्यात्, प्रामाण्ये वा नासत्वम् । ततन्य या स्वरूपज्ञान प्रभावित नाशयति इति चो, कश्चित् पुनराह, नासल प्रपास बम, प्रयादि न । नहि आगमो या यानादयो वा ताजन्य या ज्ञान प्रमाणात सिद्धन्यात् । नापि परमापत सत्व, आमशनेन | नियमानामानमातिरिस्तमस्ति, यत् अपिया नाशयेत् । बाप्यमानत्वात् । तस्मात् सदसयामनियोऽय प्राच तर अरमान् मापागादात् माहासानियाद , यमन इति । तदिद असारम् । सतोऽन्यवमेव अगत्यम्। तयदि पीतादिवैविध्य, कार्यकारणभार , यदमुक्तादिम्यागार 'प्रपञ्च सन् न भरति, व्यक्त असग्ने भयम् । असापामावे सनानमदेन समप्यते । नित्यमकर निपावमा मन वा सत्यापति सदसलयो एकनिषेपल्य इतरविधिनान्त उपयुश नु समस्तीवेदव्यारोधितिरेव पन् ।

·अथातो धर्मजिज्ञासा २७३ अथावों धर्मजिज्ञासा - इति तदर्शनाय परमवारुणिको भगवान् जैमिनिराचार्यः । ज्ञानादिसाधनीभूतखाप्यायोदेशेन वा अध्ययनमानं, सकलविद्योपवारिणी धर्ममीमासा ' अथातो धर्मनिज्ञासा तन्यप्रन्ययेन वाध्यायस्य कर्मवाभिधानात् । अतश्च गुल्प- इत्यारम्य ' विद्यते वाऽन्यबालत्वात् यथा याज्याराप्रेपो । सदन-अध्ययन - अधरावाति - तदर्थशान-साधनीभूत- यथा याज्यासंप्रेषः' इत्यन्तैः सूतैः बहुधिरणगर्भिता । स्वाध्याय-धर्मानुष्ठान-पुनस्वर्ग-विविदिपासु उत्तरोत्तरस पोडशलक्षणीं अभ्यहिता विद्या प्रकटीचकार । पूर्वपूर्वभाव्यतायाः श्रुत्यादिसिद्धत्वात् न यावदर्थशान अधिकरण तु चेदयत् पडङ्गम् । यदाहुः ‘विषयो गुरुकुलात् परावृषिः । अतः सिद्धः अर्थविचारः । विशयश्चैत्र पूर्वपक्षसथोचरम् । प्रयोजन सगतिश्च । उहं च अतो नित्यः कनुविचारः नेरर्णिम्मानस्य' माञ्चोऽधिकरण विदुः ।।' इति । सगतिस्तु प्रसङ्गादि- इति । स्मृतो क्याप्रत्ययस्तु उत्तरकालमात्रपरः इति । मेदान् बहुविधा । तरेदमाद्यमधिकरणम् । उपोरात: संगतिः । प्रयोजनं तु स्पष्टम् । वेदा-' अथातो धर्मजिज्ञासा । अन्न 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' ध्ययनानन्तर अर्पविचारः धर्माधर्मशानाय उपनीतः इत्यध्ययनविधियाश्य विषयः । घेदाध्ययनानन्तर घेदार्य- कर्तव्यः सहकारित्वात् इति सूनार्थशात् अनुसन्ध- विचार; कर्तव्यो या न था इति सदेहः । तत्र पूर्वः । चतुष्कसिद्धिः । एवं प्रत्यधिकरण अान्युनेयानि । मक्षः-- 'अधीत्य स्नायात्' इति स्मृत्या अध्ययनान न्याविन्दुः- अध्ययनस्य स्वर्गाद्यर्थत्वात् क्त- न्तरमेव गुरुमुलगत् परावर्तनविधानविरोधात् न कर्तव्यः । न्यान्तराभावात् तदनन्तरमेव गुरुगृहात समावर्तित यम् । नच अध्ययन विधित एच अर्थशानभाष्यफत्वावगमात् । इति प्राप्ते, अर्थज्ञानरूपदृष्टफ्ले सभपति अटकल्पनाऽ. तसिदिः, अर्थशानजनकत्वेन अध्ययनस्य लोकसिद्धग्वेन | योगात् अर्पज्ञानस्य च विचार विना असंभनात् सं अविधेयत्वात् , तनियमस्य च अर्थज्ञाने अनुपयोगात् , | कृत्या समावर्तन इति सिद्धम् । असभिवरितरतुसन्धाभावेन नतु यावत् उपयोग मण्डन-अधाय धर्मजिज्ञासा प्रतिशाय प्रमाणत:। कल्पनाऽनुपपत्तेश्च न विधेयत्वम् । अतः स्वगांधर्थमेय | आदो......' अध्ययनं विधीयते । लोकतः पूर्व प्रत्यङ्गीसरेण शंकर-'अधीतिरम दृष्टाया।' यथाशुतार्थज्ञानार्थ या अध्ययनगेर वा भावमाभाग्यमस्तु । * अथातो धर्मजिज्ञासा । अनेन सूग विषयप्रयो- नचे इष्टमा यमयाभावात् मयनुपपत्तिः, जनकपनद्वारा शास्त्रारम्भाव्यता प्रतिपायते । पतन्य- धीयाना भरन्ति' इति वचनेन अपरणे पदाध्याहारण जिज्ञासापदे विचारलक्षणया च वेदाध्ययनान- प्रत्यवाययोधनेनापि प्रवृत्तिविः । तस्मात् नार्थविचा-न्तर वेदाध्ययनहेतुकः धर्मशानेच्छाप्रयोज्यः धर्मग्रमाफको राय गुरुकुले अवसान इति । सिद्धान्तस्तु , न विचार. कर्तव्यः इति सूत्रार्थः । तेन विचार हेतुसूममम् खाप्यायविधिः खाद्यर्थ अध्ययन विधचे , दृटे दायरूपशास्त्रस्य धर्मशानमयोजनाता धर्मविषयता चोता। सभवति भदृष्टस्यान्याय्ययात् । नापि ययाथुतार्य- समन्धोऽपि प्रतिपाद्यप्रतिपादकमावः । पैदाध्ययनदेनुक्ता शानार्थम् । तथाचे प्रात्यताबोधवाक्येन अध्ययनस्या- चाधीतनेदस्य 'धर्मेग पापमपनुदति' इत्यादिवाक्यम्पः, वश्यकत्वात् , गृहीतपदपदार्थसगतिकस्य सागुरप सामान्यतो धर्मशानस्य विशेषधर्ममाराशनेच्छाव गन्। भारहारः लिभूदपीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । तथादि, भौग' इतिशाक्येन सामान्यतो पर्मशाने इत्यादिपचनाच शानस्याप्यावश्यक्त्वेन यथाभूतायंज्ञानस्य तदुत्तर तदनुम्यवसाय धर्मशानन्यसामान्यप्रन्यामत्या आनुपस्तियाऽपि सिद्धः स्वाध्यायविधिययर्यप्रसन्नात् । सफल्यमंशानशान , घटत्यमामान्यप्रन्यासत्या नाल्पटादि- एरोन अप्पयनभाज्यस्वपशोऽपि निरतः । मतो, शान ना. दिपययेच्या, हत अमेग सामान्य- यैयर्थपरिहाराय प्रयोजनार्थज्ञानारोन स्वाध्यापा- धर्मप्रकाशनस विशेषधर्मप्रारंपन्याययोजनम् । ध्ययन तत्यप्रययेन लथगया निधीयते , प्रयोजनार्थ-सा चन्या सामानापमंशान ब्रायनो' इत्यासागरिका, भी..३५ (अन- प्रात्या . .

·अधिकरणं फारक २८२ अधिकारः अग्निहोत्रादौ • अधिकरणं हि ( फारफ) कर्नादीनि धारयति । । वहिपो मुख्यस्यापि ऐन्द्रामादे. अमुग्व्यानरोधेनापि अमन- तानि अधार्यमाणानि न गानुगन्ति क्रियाममिनिर्वर्तयिः यहिनियमो यक्ष्यने । सु. ४ ६१७. . अधिवस्य तुम् । भा. ३1२६।१२ पृ. ६९६. " अधिकरणस्य / न्यूनचे रक्षा इत्यमोदाहरण 'चतुरखर्च जुहोति' आधेयसकारार्थत्वेन अगारे गावो यास्यन्ता' इत्यादौ । इति । अन जुहोतेयतोदेशत्यागविशिष्प्रक्षेपपचनस्य प्राधान्यदर्शनात् लक्षणया अधिारणाचिन्याः सप्तम्या: । आमेशदिवोदनयन इतरयोरंशयोः प्रानो प्रक्षेपमात्र- प्राधान्गार्थता युका । सु. पृ. ७२२ . अधिकरणे परत्वेन न्यूनाये रक्षणा । पाल. प्र. ४, • अधिस पपी काराविभक्तिरूपा विनियोक्त्री श्रुतिः यथा 'पञ्च- सतो न्यूनत्वे चास्यभेदः इत्यत्रोदाहरण 'वष्टकर्तुः प्रथम- कृत्यो दिर्ग अहो मुक्ते 'बाल. पृ. ४५, मक्षः' इति । अत्र हि प्राथम्यमानविधौ भवानुवादात * अधिरणे सलमी कारकविमक्तिरूपा विनियोक्त्री प्राथम्यस्य च विधानात् एकपदे च उभयासभपात् वाक्य श्रुतिः यथा 'समे दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत' । पृ. ४५. भेदः । पृ. ४, अधिकश्च गुण. साधारणेऽविरोधात कास्य अधिकार' अग्निहोत्रा प्रतिप्तमाधेयान- भोजिनदमुख्येऽपि । १२१२११४१३४।। वैरल्यस्यापि ।। अमुल्ये अपि नेमितिदेऽपि आग्नयणातधाराथि 7. अनहोनश्च तद्धर्मा। ६११९१४१॥ विलिपि अधिकः गुणः ऐन्द्राग्वैश्वदेवहिरपेक्षया भाष्य- अग्निहोरादिधेन अङ्गहीन प्रति सदेहः अधिकः गुण: सपुष्पत्यं स्यात् । ऐन्द्राग्नवैश्वदेवयोः सपु-निमसौ अधिकियने, उत नैति । तत्रापि अधिकरणाशि- पन्यामपुरत्यविशिद बहिघि साधारणे सति सपुष्पवस्य दे । अममध इति कृत्या पूर्यः पक्ष. । शनधिमा अविरोगात् । कास्यमोजिवत् । तद्यथा मिप्यम्य कास्य-नागत् ( अस्ति अधिकार:-) इति उत्तरः पक्ष । मोनित्यनियमः, उपाध्यायस्य च न निश्मः । यदि तयोः । तदिदमभिधीरने अनहीनथ तवा इति । धर्मा ! एकस्मिन् पाने भोजनमापद्यते, तदा अमुगव्यस्यापि अदास्यति ( अद्यतुल्य. इत्यर्थः)। शिष्यस्य वृते उपाध्यायेनापि कास्यपानमेव ग्राह्यम् । नया शा- अगदीनोऽपि द्रव्यहीनगत् प्रतिममाधानेन सति शिष्यस्य नियमो न व्याहत. स्यान्, उपाध्या- वत् कुर्यात् । यहानि गहिरा अधिकार ग्यरी सीर, यस्यापि करियपानेश न विरोध आपद्येत, तद्न् अगापि। महानिस्तु अन्तरः विष्णदि इति विशेषाशा । अन एवं स्थितिः । आग्रयणे वागथिय. एक-(नदि द्रयहानेरङ्गहानेश्व प्रतिमपाधानमनपेश्य प्राभा. कपाल, तर प्राने सामान सपुष्य यहि. प्रामम् । तच कररत् अस्माभिरनुरानमिरते । अत एर अन्तरस्या- ऐट्रामपैश्वदेवमहिपि अपि ममनम् । न च तपो मपुष्प- विविवर ममियपरितोपादाद-) अथवा अन्य वेऽपि विरोध, तहस्पिः सपुर पुष्पवयो माधारण चरणहीनस्थ सिद्धमेकाथियार उत्तरविपक्षमा (अपनि- वात् । द्यावापृथि ये तु एकपाले नोदरपात सपुष्प र 'ममापापयुदाहरण गोत्तर प्रातयितुम) । आन्दठी. मेर नियनम् । यद्यपि वा पाथिर अन्तिम पदमुरम्यः, यौनानन्यन् । तयापि सस्मिन् आमगाणे सपुरमेर हाशम् । तेन मोम - मू तदा दायरहिनधर्मा तनुल इसी । अमुरव्यन्य नियम. सेत्स्यति मुरूपस्य च न विरोध वि- अग्नहीनो.न पुग्ने वा का, नाधम इति । तस्मात् आप्रयणे अमुरच्यानुरोवेनापि गपुष्प दहि-त्यता 1, समाधारानरल फर्गनि द्रव्यहीनात् ॥ माय इति सिद्धान्त के चमुगीको.दि आगगनगारिमति • 'अविश्च गुण, गाणे:पिरोपन कास्यमौतिवी मनिममाधव गर, अपिरियो। वह मुरऽपि' इत्यत्र अत्रणे यामाथिवीपाल्प স্বনি अनाहीनोडी ननिम्माधानेन श्विदेवकपमति न प्रस्ताव निरमात् अभिस्त- मायरन् अधितिने। - ·अथातो धर्मजिज्ञासा २७५ अथान्येनेति संस्थानां यादः । पदत्यच विचारलक्षकावे अधिकारार्थताऽप्यविरुद्धा इति।। इत्यपि समासः स्वीस्तः । मुख्यस्तु पष्ठीतत्पुरुष एव। तृतीयेऽप्युक्त प्रथमाध्यायप्रथमस्ने हि धर्मज्ञानेच्छाया । तथा च वेदाध्ययनस्य कमांनुष्ठानोपयोगितेदाजानहेतुल्यात् यस्यमाणाया व्याख्येयलेन अनुप-यासात् अनन्तरानु- वेदाध्ययनात् अनन्तरं धर्मज्ञानार्थं वेदवाक्पार्थविचार ठेयमात्रमेव उपदेष्टन्य इत्यधिकारार्थत्वं नोक्तम् ' (या. कर्तन्यः इति वास्यार्थः । निर्णीतार्यशानार्थ मीमासा- पृ. ६५१)। 'इद त्यध्यायरूपं या तदर्थात्मकमेव या । शास्त्र आरम्भणीयं इत्यधिकरणार्यः । अत्र सूने धर्मपद पारध्येयमधिकर्तुं हि शक्यते शेषलक्षणम् ॥' (या. अधर्मस्थाप्युपलक्षणं, अकारमश्लेषोऽपि वा । अधर्मशान पृ ६५१) इति ग्रन्ययोः । आये प्रथमसूते विचारानु-च त्यागार्थम् । के. पादानात् अधिकारार्थता अथाब्दस्य नास्तीत्युक्तम् । • 'अथादघीत' इत्यनेन आधाने एव यालयाधः द्वितीयान्ये तु तृतीयाध्यायाद्यस्वे विचारोपादानात् अधि- । इति वश्यते । भा. ५।४।३. फारायंतेति । तस्मात् सर्वस्य (शास्त्रस्य) धर्मो विषयः । अथान्येनेति संस्थानां बादः, संनिधानात् । समस्तस्स चार्थस्य द्वाददाविधस्य वक्ष्यमाणस्य प्रतिज्ञा-१५/३६१४५३९॥ पिण्डोड'धर्मजिज्ञासा' इति । एप वाव प्रथमो यज्ञो यशाना यज्योतिष्टोमः, अम सूभे धर्मगीमासा आरम्या, न येति चिन्त्यते। य एतेनानिष्ट्या अथान्येन यजेत गर्नपत्यमेय तदर्थं च अपशब्देन योग्यतया अध्ययनानन्तर्पमुस्त्या तज्जायते' इतिमास्ये 'अग अन्येन ' इति अन्य- धर्मजिज्ञासा पन्या इत्युपदेशात्मकजेमिनिसूत्ररूप- शन्देन उक्थ्यादीना सस्थानामेव यादः उनि. इति शेयं, स्मृत्या 'अधीत्य स्नायात् ' इति स्मृतिः बाध्या, न घेति । मारणे तासागेर सनिधानात् संनिहितावात् , सर्वनामा तदर्थ च अध्ययनविधिः स्वर्गाद्यदृष्टार्थः, उत फलपद-च प्रस्ताचिल्लात् । इति पूर्वः पधः । थोरगोधरूपरायः इति । तम स पर्गः रयात्' इति तत्प्रकृतेषोऽऽपत्तिविहारो दिन तुल्ये पूपपद्यते । विश्वजिन्यायेन पूर्वपशपित्या दृष्टे संभवति अदृष्टपत्यना:- [ ४० ॥ नसाशात् सिद्धान्तितम् । ततथ अभ्ययनविधिमूल्या सूत्रेण प्राप्त पूर्वपर्श वाशब्देन निरस्य सिद्धान्तमा । जैमिनिगूसरमृत्या अधीत्य स्नायात्' इति स्मृतेः । अन्येन इतितप्रश्तेः निर्देश: स्यात् । सः अप्रिटोमः माति- माधान यथारदर्धशानाय न्यायनिरूपणामिरा भीमासा यम्य उक्प्यादेः गोष्टोमायुयोमादेव, सः सर्वः तप्रति । आरभ्याापाल.पृ.१-२. तस्य सर्वस्य अन्यपदेन निर्देशः स्यात् . न येवर मरया- अथातो धर्मजिशामा । १११११११ ॥ नामेय । कुतः १ हि यस्मात् तुल्ये ज्योतिष्टोमगन्दा मीमामारामारामग्रीपादनायें प्रथम सूपम् ।। उक्थ्यपोयतिरानातोपर्यामेषु आपत्तिविकारी न उपपये। धर्मः कथं जिशासिरायः, को धर्मः , कथंरक्षणः आपत्तिः विदादीनां शितिनगर्नसमस्पतासि । मान्यरत सानानि, पानि माधनामामानि, परश, शिरथ विवादिनोमानां अमिष्टोमात् निगमगम् । पाय या पुरुषो गुणभूत इत्येतामा प्रतिगाना | तत्र प्रवाशी भमियोमा श उराकाहागयजन, पिटः एतन्मूत्रम् ॥ ते सालसमवान् , न ये ना मना प्रमगम । तेम्पः अपवनः अनन्तर इयर्थः । आनन्न न बेटा. म्यातध्य प्रायटर, पाच ते सामन''तषाया परना।आयो रेलयं.याध्यानम्प समानुष्ठानोर. पदमग्नेशांताद:मो चिदिपरों, पर या एम्मा पोनिस्रार्थ र मते । पर्म स्विीरमरे समागः। पसादन्ये यगमा पहिरले । यो २ मिदम्य पता. मिला जिनागा कपाशी पर अपमम् । मारोग दीपाय: मदन मतं, या निदायरा न frermनेगाीयारे गतं, य य ग , मारेको पग की। PART पम्प निगामा: पाय निकासा गर्ने योनिमा मानिसी भी.

·. राधिकार । अधिकार. आत्विज्ये अधिकार' आतिज्ये यर्तृगेन विधानात् । वैश्योदेशेन अपूर्वसातदश्यविधी ] स्मृतिश्च प्रमामि युक्त अपिना कारणाग्रहणे प्रपु पानदयाघापत्ते । वासिष्ठानो' इत्यत्र नु व्यवसाय-तानि प्रतीयेरन् ' (१९३३) [इति 1 तलात् वान् तयाऽग्लोरण इति विशेष । अतथ वैश्यादृक- माझगा एव याजयेयु । साप्तदश्यानुरोधेन तस्यैर तासु अधिकार । इति प्राते, फलयमसविधानाच्चेतरेशाम् । ४४ ॥ सामिधेनीसाधनीभूतसाप्तदयोदेशे विधिोद्देशापत्ते भाष्य--इतरेपा राजन्यपैश्याना पल्चमसो विधी सातदश्यमामोद्देशे च विन्यपूर्वसाघनीभूनमामिधेनी- | यो । ' स यदि राजन्य वैश्य वा याबपेन्, स यदि नामेर विशिष्य उपसापराभावेन अतुपादायोगात् यूप सोम निभयिपत्, न्यग्रोधस्तिमिनीराहत्य ता सपिय शाप्तदश्यादारपि विधानापत्ते प्ररणानुगदाय, वैश्योद्देशे- | दधनि उमृत्य तमस्मै भक्ष प्रान्छेन सोम ' इति । गैर तदधिकारेक्दर्शपूर्णमासमवधिमामिधेनीवृत्तिय यथा यदि क्षीर लिपाति तक दीयते, तत्र यदि वा सरपेन सातदश्य विधीयते, अर्थाच्च फैन्यस्य निमित्त-क्षीराभानो विज्ञायते, यदि वा मोक्तुरभीरमोजिनम् । सम् । विस्तौ च अनैमित्तिकवार्थ पुन अयग इति इहापि सोमे विभवयिपिते फगनि दीयन्ते, तथापि सोमागावो या, यदि वा भोत्तुरसोमपत्व विज्ञायते । न्यायविन्दु- - 'सप्तदश वेश्यस्य ' इति दीपक सोमवारत् सनिहित । तस्मात् न सोमभार । रणगतराश्येन मिनीसाप्तद याग वेन वैश्य पर्ता भोक्तुस्तु अमोमरत्व विज्ञायते । न चासोमपाभ्या विधीयते । तेन यत्रायरल्ल्यादौ सातददय, तत्र वैश्यस्यै दास्यते आर्बिर कर्ने, नियमात् सोमभक्षस्य । तलाव अधिकार । इति प्राप्ते, प्रकरणे एव वैश्यानुपादेन न राजन्यपैश्ययोगलियम् । सातदश्यविध्युपपत्ती उत्कायोगात् प्रपती वैदयनिमित्तफ सानाम्येऽप्येय प्रतिषेधोऽसोमपीयहेतुत्वात् । माप्तदश्यम् । अपरकल्पादौ तु स्वाभाविक, इति प्रयाणा- मप्यधिकार इति सिद्धान्त । भाष्य-- अपि च सानाय्ये भक्ष राजन्यौपको मण्डन--' भवेद् विशामेव न सासद यन् ।' प्रतिपेधन असोमपीथत्व रेतुमाह। 'न राजन्यो न यो वा शकर- 'वैश्यस्यैव न पश्यादि।' (अत्र परसादि सानाय्य पिवेत् अमोमपीयो ह्येष ' इयेव ग्रुपन् सोमा इति न सगच्छते । इति तत् किं स्यादिति न ज्ञायते । के) थामार रासन्यौपाना दर्शपनि अधिकार आविग्ये ब्राहाणत्यय ।। चतुर्धारणे च निर्देशात् । ४६ ।। प्रभुत्वादायिज्य सर्ववर्गाना स्यान् । १०।४।१५। भाष्य- - दर्शपूर्णमासयोश्च पुरोडाशस्य चर्तुधावरण ४२ ॥ ब्राझया एम निर्दियते । 'माझगानामिद हवि सौम्पाना भाष्य-- ऋयित्व सर्वरना ब्राझगरानन्न सोमपीथिना, नेहाबाशयस्यास्ति' इति । शेषमणार्य धेश्याना स्यात् । दुत । प्रभुपात् । प्रभान्ति स गनु चतुर्धारण इयुन (३.१७r • )। शेषभशाश चन्ति कर्तुम् । सो अध्ययनयन्त विद्वारश्च । नहि ऋत्विजाम् । यदि राजन्यौ योरपि आर्बिममस्ति, अविद्वान् विहितोऽसि ( ३८८१८)। गापाररण न बामपनामव इद हरि स्यात् । राजन्यमेश्ययोरपि परे सगा पर्म । प्रदर्शनाथै बादागमहा इयुक्तम् ( रा स्यात् । तत्र इदमधारण असमर्थ मरेत् । ११.३१)। अन्याहार्य च दर्शनान् । ४७ ।। स्मृती स्याद् नाहाणानाम् । ४३ ॥ भाष्य-- दार्गप्रणमानि च अन्वाहार्षदजियारा भाष्य-ब्राह्मणानामेर आतिम म्यान्, नतरयो- माझा रस्त । त एने चै देश यहुनाले यद् परो । ग १ रमृते , एस शिण म्मरन्ति 'भाज परवाहमादरन्ति ताना नन श्री' गाणापाप्रतिमन बाबास्सैर पाश 'इतवादविलम्बिग्म्यो दीयते । तम्मार मात्र - बाझया ·अदर्शनादृष्टन्यायः २७७ अष्ट्रार्थ - अदर्शनादृष्टन्यायः । अदर्शनात् दर्शनाभावात् * अहए. उपकारः शास्त्रादेव बोध्यः । वि. १११ अष्टं अज्ञातं नास्ति इति गम्यते तद्वत् । सप्रदायस्य १ ११७. * 'अदृष्टो योऽश्रुतो याऽर्थो स नास्तीत्यागम्यते । पौरुषेयत्वेन मूलप्रमाणापेश्चत्यात् , म कत्यादिविवक्षा- तस्मिन्नसति दृष्टश्थेच्छुतो वा न विरुध्यते ॥ विरुद्धष- विषयभूतस्य च प्रमाणान्तरम्य अदर्शनाद्दष्टन्यायमूलत्व- माने कल्प्यः स्याज्जायते तेन सोऽर्थवान् । विशेषश्चेन्न सभवे च अदृण्मूलान्तरकल्पनाऽयोगात् न्यायमूलत्याव- गम्येत ततो नैरोऽपि कल्प्यते ॥' भा. २२२६११ गतेः, न्यायाविरोधे सप्रदायात वेदार्थावगमेऽपि विरोधे । ४६२, ४ यो हि यस्य फरम्य फलवतो वा शेषत्वेन न्यायायगम्यविधिशब्दशक्त्यनुसारेणैव याज्ञिकैरपि व्याख्ये- अवधारितो भवति, स कथ तम्य उपकरिष्यति इन्यपेक्षित यल्यात् तद्-व्याचिख्यासा चिन्तयितु युक्ता । सु। सति दृष्टमुपकारमपश्यन्द्रिः तस्मात् अदृष्ट परिकल्प्यते । ४१००७. था, ३११।२।२ ६५७, ७ आम्नानान्यथाऽनुपपत्त्या * अदाक्षिण्य-सर्वस्वदाक्षिण्ययोर्विकल्पः अम. हि अदृष्टं कल्प्यते । तच्च आम्नान ( यत्र ) अन्यथैव च्छेदयोगपर्छ । यि ६१५११८. दृष्ट्वार्यतया उपपन्न (तन) अर्थापत्तेरसभरः । ३।१४।१० पृ. ६६८. . अदृष्टात् दृष्टकार्य बलीय. । भा. ७ अदाभ्यः ग्रहः काम्यो नित्यश्च । 'मातृयवता- ११९२३, अटकल्पनाया लक्षणा ज्यायसी ऽदाभ्यो ग्राह्यः । एष वै हविपरा हविर्यजते योऽदाभ्य प्रमाणादि सा भरति । ३।।१५।३७. * सर्वर च गृहीत्वा सोमाय यजते' इति वचनयोयापत्ते. अदृष्टकल्पनाया तादृश कल्पयितव्य, यत् दृष्ट न विरु- सयोगपृथक्त्वेन उभयार्थत्वात् । सकर्ष. ३।३।१५ गद्धि, न वा अदृष्टान्तरमासञ्जयति । वा १।३।११२. * अदाभ्यः ग्रहः । देवा यै यद् यज्ञेऽपुर्वत तदमुरा । पृ १६३, ४ प्रमाणवशाच्च अनेकारकल्पनाऽपि अपुर्वत, ते देवा अदाभ्ये छन्दासि सवनानि समवस्था- निर्दोषा! रारा१२१ पृ. ७२६. * अदृष्टफलभोजिनी पयन् ' इति वचनात् महणागम् । सोम. २३२९ यजमानस्य अदृष्टरूपः शास्त्रीयः सस्कार । वि ३१२. * अदाभ्य. नाम महः कनुशेषः, न तु सपन- १ प्रतिप्रयोग अदृष्टभेदात् मनानाल भवेत् । भा. शेषः । तेन तस्य सकृत् ग्रहण प्रात सबने धारामहेभ्यः ११४४१६१४९ . ' अशतभागोऽपि न कहप्पो पूर्वमेव, न तु गतिसवनम् । के. * अदाभ्यश्च अनु ह्यप्रमाणकः ।' का. १२५ पृ. ३९९. य: धेति ग्रही ज्योतिधोमे एव विहितौ न तु तत् मागा- राल अष्टार्थ., ततः अपूर्वम् । भा ४।१०।१९. न्तरम् । भा. २२३११/२०, अदाभ्य गृहाति' * अष्टार्थो सामान्य विशेषविधी यथा उदाहती अय प्रहः प्रारणिकप्रहैः समुच्चीयते ज्योतियोमे । १ भाइवनीयपदविधी । प्रनिममयविधिस्तु द्विविधोऽपि १२२३. . ' भदाभ्यं गृहाति ' इति अनारम्य श्रुतम् । अरपार्थ एव । उपसहारविधिः पुरुषार्थः पूर्वोक्त: तम्यादाभ्यस्य सादनसमार्गादयो ग्रहधर्माः सन्ति । वि अशार्थ । व्यवस्थाविधिस्तु प्रागुत. सर्गेऽपि अदृष्टार्य ३२६११, . अदाभ्यमस्य विनियोजक वाक्य एव । पर्युदासविधिस्तु प्रागुतो विविधोऽपि पुरुषार्थ: तैत्तिरीयाणा पठाण्डे पडे प्रपाठके प्रारणिक दृष्टव्यम् । अशा एच । अभाविधि. पुरुषाध. अशः। २१, येग्यदृष्टार्थ. नियमविधियपा अदितिः पाशं ममुमोक्त्वेत' इति देक्षे एय एY- प्रस्नो वैकल्पिक्यो. यूहद्यतरपृष्ठयोः भार्ययोः पाशप्रमोचने अनुम प्रगमन्त्रः । भा. ९ ॥४, अयारम्य / चित् विस्ती नियम धूयते इति । ए. • 'अदिति. पाशान् प्रमुमोक्त्वेतान् ' इति देखें पशु २४, परिसंख्यापा इतरनिहायशः सर्वत्रापि अशाप एवं। माशप्रमोचने बहुपचनान्तो मन्त्र आम्नातः । ( मैस. अदृष्टार्थोदाहरण नु एहमेधीये पन्चमे पक्ष इति । २६. ४।२।१०८, पास, २०१४) माह. ९४३४. अदृशय देखाय दान दावोगमाविकानीकानगत- घाल. पृ.

·~ - . अधिकार. पर्मसु २८६ अधिकार कुराययज्ञे शा- पुरुषार्थोसत्तदन्याला समात् नादयस्य मण्डन- 'अन्योऽयधिकारमान् ।' तदर्जन अनुमिराधिष्णने । अतो पिदुपामिन द्रापरता शकर-'प्रकारेऽद्रच्यरत ।' आदी अद्रयातोड मधिकार । नर तुरयम् । विद्या हि प्रत्यक्षनिधिसिक्षा | पि अन्य नस्य प्रतीकारे ते सति यागानुष्ठानाधिकार प्रयाणा , इति तेरस उपपन्ना न शूदस्य सभवतीत्यथ । (रिद्या) आक्षिपन्ति इति युक्तम् । (ननु विणन्तरा ॐ अधिकार कुलराययज्ञे मिनाल्पयोरपि ।। भावेऽपि भोगनाशयमुपात्त यस्य पमति , उत एप वचनात्तु द्विसयोगस्तस्मादेकस्य पाणिवन् । कनुशनसिद्ध अदयस्य न प्रतुभिद्न्याक्षेप इत्यत ६६२।१२।। आह-) न्यार्जन तु सर्वपुरुपाणा द्रव्यकारेव भाध्य ~ इ? समामति एतेन राजपुरोहितो आक्षेत यम् । तत्राविशेषात् भोजनादिवत् स्तनामपि । सायुज्यकामी योयाता' इति । तम सदेव कि राहो तदाक्षेपार न वार्यते। (भवेदेव यदि भोजनादिमिरख द्वौ पुरोहितो यनेयाता, उस राजा व पुरोहितति । द्र यमाक्षप्य , न तुमि' इति नियम किं चित् प्रमाग हिं प्रात । राशे दो पुरोहितौ इति । कुत । पुरोहित स्यात् । भोजनादयोऽपि हि यसर्यत्वात् द्र यमाक्षिपन्ति शब्दात् पर द्विवचन श्रूयते, तन् शब्दवाच्यस्य दित्य इत्येताय मानम् । तथा सति तोरपि द्रव्यगर्यवाविशेषेण शमोति परितुम् । पुरोहितश्च तच्छ दवाच्यः श्रुया, भोजनादितुल्यतया ट्रयाक्षेपानीगम् । न चैतारता न राजा। पुरोहिताचन पुरोहितशन्द । समया अर्जननियमस्य प्रवथ यमराङ्ग , भुयाद्यभागात अर्जनस्य युगपदधिकरणचगवाया हि बद्भवति । ननु एतस्य दौ रतुव्यभिचाराध) अत अद्रव्योऽपि द्रव्यमयिमा यात्। पुरोहितो न स । 'पुरोहित घृणोते ' इति हि उपाय वि--'धन्येर कोतान्योऽपि, धन्येव विधिमार्थत है, मानग्य विरक्षितमेरयमिति । उच्यत । पचनादेतत् अन्योऽधिस्ते द्रव्यमाझिपेद् भुतियत् क्तु ॥' धनी भविष्यति । कि हि वचन 7 रयत् । एतेने धारणन दन्यवान् एव पता उन अन्योऽपि इति साय 1ौ भविष्यत । यथा वचनन अग्निा नोति सार्यत सायक्यात् । इति एपस्यैव द्वी पाणी भरत , यद्यपि सय अप्राप्त भाट्ट-- अमिविधयोरिव यस्यापि प्रतिमहादि तथापीति। पुरुषार्थोरापरिधिरगदेर रमता अनुविधिभिरनाक्षे टुप्---- अभिररसानामधिकार इति पृथम स्थितम् । पात् परमयुक्त सिद्धद्र पयत एकाधिकार न तु अगिद्ध इह राजपुरोहियौ इति मिनासपोरधिगर इति प्रति दापत्य तदायिना । इति प्राप्से प्रतिमहायुमाय पापि पादयितु अधिरशम् । ( राजपुरादिनी इति) किमय अनुभाविधिमान सस्य स्थापित यात् ( 11॥२ यणक ३) पटीत पुरुषैशेष , उन कृतवशेषण इत्तरपदेन न्युरुष , द्रध्यस्य स्वन नविधिप्रयुक्त त्यामावन चीपनादिकार्येणे , उत समानाधिगैरशेष , उत र इति सगर । तर स्तुनाऽपि तदाक्षेपोरपने प्रनिग्रहादेरपि संयोगमयस्त्व न तारत् क्तसमासस्य एकोष सनथक्यान् । न्यायेन (४१३३३१) वयवस्य सापिनत्वात् प्रया राज्ञ एव हि स मवति। न च तारोपण उत्तरपदेन जादिवत् अनुनाऽपि तदाक्षेपोरपतेश्च अद्रव्योऽपि द्रय इति ( पसे ) भाष्य एसोनम् (उR)।न समा मर्जयित्वा अधिनियते एव। माधिारणेदोष , राह अपुरोहितवान् । रोड न्याविन्दु -- एपमेन, सिद्धदायमेवाधिकार, इनि सिद्धान्त 1 मिनाल्यो दह अधिश्वर । ऋतुभियानाचेपे गौरगत् । इति प्रात, द्रव्यम्य अर्थाभागनु नैव स्यात् । १३ ॥ प्रयोजनागार्जनात् भोननादियत् अनूनामपि तदानुष भाग्य-- दालान् शो बिपरिवर्तन कयमविरुद्धम् । विद्या तु न रागाप्ता, किनुप्रयपविधि स्यात् दो पुरोहितौ इति । पुन । यथाभागन् । सिप गृह्यते इति मद इति सिद्धान्त । नैरायमर्थोऽस्ति, दो पुरोहिती इव । एम्म राम 7 , - ·२७९ अद्रव्यत्वात् अद्विवचनं प्राप्तविषयत्वाद् महणलिङ्गेनैव महणत्वमायोनीयते, न आरम्म श्रुतस्य च विनियोजकत्वमिति विवेतन्यम् । ज्योतिष्टोमगतातिदिधद्रव्यदेवतासबन्धात् । यागरूपैय अंशु. अतोनापि गुणविधायक, न तु यारविधायकन्य- सक्षिका क्रिया विधीयते इति ययाकथविदन पूर्वपश्च- । मिति सिद्धम् । प्रयोजन पूर्वपले ज्योतिष्टोमधर्म गमनिफेति । तस्मादश्वदायराक्ययोरपि यजिमदभिधान- यागान्तरमनुष्ठेयम् । सिद्धान्ते तु ज्योतिधोमे एव ग्रहणा- मिति। एवं प्राप्ने अभिधीयते | भवेदेवं, यदि ग्रहणरूप-न्तरानुष्ठानमिति । सूत्र तु अद्रव्यत्वात् देवतासंबन्धिद्रया- सस्कारमारपर्यत्रसितोऽयं विधिर्भवेत् । तथाहि न ताव- भावात् केवले ग्रहणे श्रुते फलवतो ज्योतिष्टोमस्यैव दन विधिः श्रूयते, किंतु कल्पनयाऽसौ। यदि विशिष्ट- महणं शेषो मवेदिति । तोता. यागविपयोऽसौ कल्भ्येत, बदानीमविशेषणविधि र अद्रव्यदेवताकत्वात्तु केवले कर्म शेषः कल्पनं, अतिदेशकलन, फलपल्पनं चेति कसनागौरव- स्यात् । २।३।९।२० ।। मापद्येत । ग्रहणस्वरूपसस्कारविधिकल्पनाया तुन अनारभ्य श्रूयते 'एष वै हविषा हविर्यजते यो:- क्ल्पनागैरवमिति तदिधिरेव कल्प्यते, यागश्चानूद्यते । सदाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजते' इति, 'परा वा एत- च सोभद्रव्यश्रुतेः सोमयागो निर्णीयते। नतु सोमायेति नायं । स्यायुः प्राण एति, योऽशु गृहाति' इति व अन किं यागा- दम्पनिर्देशः । कि तर्हि १ देयतानिर्देशोऽयमियुक्तम् । भैर न्तरमेतत् , उत ज्योतिष्टोमे ग्रहविधिः इति विचारे, अदा- विधौ लक्षणाप्रसङ्गात् । किंतु अनुशासनक्शादिय तादर्थे । ग्यसशक अशुसशकं च यागान्तर स्यात् अपूर्वनामधेय- नतुर्थी व्यनिर्देशार्था । तेनायं सरयः, सोमार्थमदाभ्य- सयोगात् इति उसूचे पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तमाह। केनले सशकग्रहण कुर्यादिति । सामानाधिकरण्याददाभ्यस्य ग्रहण- द्रव्यदेवताशून्ये नामधेये श्रूयमाणे सति कर्मशेषः ज्योति- नामधेयत्वमेव । न च संसारे नामधेफानुपयोगः । टोमर्मणः शेषः स्यात् । प्राभ्यासविशेषविधान धातवीया दीक्षणीया भवति ' इत्यादिषु धातवीया- स्यादित्यर्थः । उक्ताभ्या वाक्याभ्यां अंगुसराः अदाभ्य. नामापच्चिन्नस्यैव सस्कारस दाक्षणीयादिकाय विधानोप- सशकश्रुति द्वौ ग्रहो धारामहेभ्यः प्राक् कर्तव्यो विहितौ । योगदर्शनात् । तेनाय सोमस्य देवतात्याभावात् 'हविषा बुतः १ अद्रव्यदेस्ताक्चात् अंश्यदाभ्ययोः । नहि यास्येन इचिर्यजने । इत्यर्थवादादपि न सोमदम्यदेवतासंबन्ध- द्रव्य देवता वा विहिता । तस्मान यागान्तर समाति । प्रासिरिति न यागशवासंभवः । तस्माददाम्ये तावन याग-द्रव्यं च देवता च द्रव्यदेवते । अविद्यमाने द्रव्यदेववे विधानम् । किंतु ज्योतिष्टोमानुयादेन अदाम्पसकाइणा- ययोः ती अस्वदाम्यो अद्रव्यदेवताको तादात्यात् । न्तरविशनमेयेति । अयो यजिशब्दाभारात् दम्यदेवता- इति । नुशन्दः पूर्वपक्षव्यावृत्यर्थः १ के. सबन्धाभावाच विधिपनीयमानः अमापदणविषयः एवा. • अव्ययात् फेरले फर्मशेपः स्यात् । इत्यधि- यतिष्ठते । ज्योतिष्टोमशन्दध वैदिकगृहातिमामान्येन | करणे यातिना जुहोतिना या अन्येन या शन्देन यागो ज्योतिष्टोमस्यैवोपस्थितिनिधीयते। यत्र चोद्यते देवतोद्देश्यद्रव्यत्यागात्मकः, ताकि ट्रम्प, का तदुन 'अहण नामधेय च पेपल यत्र गम्यते । यत्सा- देवता इति विशेषामादायो मन्भरण सावत् अन्यविशेष लम्मादपि न्यून तदन्यतयेष्यते ॥ इति ( या. १.६०९) देवताविरोष च समर्पयति । न तु असल्यामपि मागचोद- एतत अभ्युपगमवादेनोनम् । यस्तुतस्तु श्रीमतैत्तिरीय- नायां पस्ययिनु प्रमानि इनि द्वितीयम्य तृतीये अगो- शापापा ज्योतिष्टोममारणे एपानपोरामानमिति एवं चाम । कु NRI. ज्योविष्टोने पर प्रश्णविधानम् । तथा च सनि यथा • अद्विवचनं या भूविसंयोगाविशेषात् (२२४ ' रामदरा रानिफनीरनुस्यात् ' इत्यनारम्यगदेन सामि- | २१६) इत्पर सूये अनेपामार नानागापारपानां धनीसातदयरोगनिः मिममिन्दापरलासा प्रकरणापी. एकामंपिरपेही अध्येतूपुरुषमैदेन अरावमापनम्न- तेन रिनिरोगः, राया अवापि अगारम्मभुसा उपादपाय, कर्मासचिरलं पश्यो। को. २०१३.

·अधर्मः २८१ अधिकरणे यदप्याः, अशानजन्यः प्रपश्चः ज्ञानेन विनाश्यते, । तादृशस्य अक्षरस्य अक्षरसमुदायस्स या स्तोमपदार्यवं मृगतोयवत् स्वाप्रपश्चाचेति । तदप्ययुक्तम् । पदि । जैमिनिराचार्यो मन्यते । लोके ताशस्यैव लोभशब्दत्यात कुल्गादिव्यापारम्थानीयेन अशानेन घटपदुत्पन्नः प्रपञ्चः स्तोमान्दवाव्यवस्व प्रसिद्धत्वात् 'देवदत्तेन सभाया मुगुरस्थानीयेन ज्ञानेन नाश्यते, तथापि न असत्वं पर प्रापता बहुस्तोमं कथित ' इत्यादौ । भरति हि कि प्रपञ्चस्य स्यात् , उत्पतिविनाशयोगात् अनित्यतामान | चिदधिक , न विवणे यथा 'वाद्रिः श्वादिः' ही स्यात्, नात्यन्ताभारः । केन च मानेन नाशः नाम अभ्यासः । तथा #ि चित् विपर्ण नापिकं यथा शानेन, पिरोधाभावात् । पिशामज्ञानेन इति चेत् विसारः 'ओगा ई' इति । तस्मात् अधिकरवे सति ग। ता आत्मज्ञानाशस्न अविरोधात् । निष्पाञ्चवज्ञानं विपर्णव स्तोभलक्षणम् । के. विनागरमिति पारिशेयात् आपनम् । प्रपश्चाभार्थ अधिकं तु प्रविष्टं न तद्धानिः इति न्यायः। निप्रपञ्चर, न च पिवमाने प्रपञ्च तदभारज्ञान उत्प- यत्राधिकरोऽपि प्रतम्य म हानिसाय प्ररर्तते इति । नुमति । शानेन दि उपोन प्रपञ्चो नाशित पः, माकु साहनी.५१३. . अधिकं प्रविष्ट न तु तद्धानिः इति च ज्ञानान् मप एव पपश्चः, तस्मिन् सट्पऽस्थिते न्यायः । सपु धास्येषु महतम्प मुक्तस्य एयरवेऽपि कथ तदभारविषयस्य ज्ञानस्यो पत्तिः । तत्र ज्ञानोत्यसो तदानन्दसानन्दानामन्तर्भावात् स एव तसिस्तस्मिन्नानन्द गन्यां प्रपञ्चस्य नागः, तदिनाशे च सति तदमा वक्तव्ये परामृश्यते । तत्तदिन्द्रादिसाम्येन तस्य सर्यप्रामि. पियानो पत्तिः इति इतरेतराश्रयत्वम् । एतेग मृग- धानोपपत्तेः 'अधिक प्रविष्टं न तु वदानिः' इति न्यायात् । तृष्णिराजलस्य शानविनाश्यर प्रयूदम् । नहि वजन अद्वेत. ४१६९७२-७४. मन् पश्चात् नान्यते । मागपि हि तन र जन्म् । 'अधिकं ने दोपाय' इति लौकिक- अजमेर हि रविमानसमूगर भान्सा जगताना भव.न्यायेन तृतीयमाने पवादोनः, न तु पपाया न्यूनच. गत, पथात् अनि यधापस्थितरूप आगम्यते, इत्य. बुद्धया । ऐनामा. ९. लमनेन गालगल्पितेन । ( इत्यद्वैतमतनिरासः ) शा. • अधिकारणम् । तस्य विषयः, संदेहः, संगतिः, सरार तपादे पृ. ११०-१११. ० अद्वैन । पूर्वपक्षः, सिद्धान्त यति पञ्चामपाः । वि (प्रमानायाम ) पादिनां सपामेनपान्तप्रतिपादनम् । मु. पृ. १३१. ओ. -८ . अधिारण पञ्चाग । विषयः गंशयश्चैर • अधर्मः । पनाधर्मच नि.उसायवायरधम् । पूर्वपत्तियोनरः । प्रयोजन न पचान मात्रेऽधिारण हती. पृ. २७, ० अधर्मः पागम्य प्रतियो स्मृतम् ।। ' सगतिथेनि छ चिन् पाटः । मणि. पृ ५. भगी, अभेवरस्रो हि सः । तम्गिर सति न भेयो विषयो सियर पूर्वपशसयोत्तरः । संगनिति भनिगुमहति । भा. ३८॥१. अधर्मत्वं निक पञ्चान शास्त्रेऽचिररग गिदु. ! ' इति अन्यम पाट । वेदवाक्योषितानिटमाधनताम्यम् । फु रागर. तगापि संगीथ इत्यय 'यातिः'शी पाटः ।. ० अधर्मा निषेपोषिताविसनियमानम् । अधिपर उदाहरणमेशा न मिद्यते । न्यायरि- मणि..... अधर्मर प्रयायधनोन अन्य प्रयवेन नु अधिररणाना बदएर अनिरुस्न्ये हेनुः । येन चोदनानुनम् । स १. २०. ० अधर्मः या. शशश १ १३२, • पनि परमार फलंदुतम् । भा. ३८॥ अधिकरणानि या न्यायेन पूर्यपक्ष सा बननेन अपि प विषण प मिनिः, स्तोमा मिसानो मसी । न रान ! १५१८. शरदस्थामा ९।२।१११३८॥ अधिपरणे एस्मिन् चिन्नादयन गुनन्। 'प्रोग. गोममा प्रमशार ! अधिक गामिन, गौनामावादरममामा' (१) म ग: rie | अपित गन् या कि तु सा पिसापन् । मु पृ. ७२१. मो.. । - ·अधिकारः क्रतुपु । भनदीया हि पत्नयः, पथ अधिशरःतुपु कन्या प्रति । स्मार्त च श्रुतिविरुद्ध विकर नानुमन्यन्ते ।। सोम-- यथा अन्धादिक प्रति स्तोरविधानात् तस्मात् अविक्रयोऽयं इति । तस्य अनधिकार, एवं स्त्रिा अपि, इति प्रत्यवस्थानान् स्वतामपि दर्शयति । १६॥ सगतिः । सूत्रार्थस्तु~~ स्वरतोई यस्तोः आन्यापेक्ष- भाष्य-पली पारिणय्यस्येष्टे पत्यै गनम-णान्यारम्भादिरचनादेवकार्य मा प्रयोगः म्यादिति । नुमत मियते' तथा 'जाघन्या पत्नी: सयाजयन्ति , वि-- 'त्रिया न सोऽस्त्यस्ति या, नो पुलिप्लेन भसदा वा एता. परग्रहाणा- तारणात् । प्रत्यर्थराया लिङ्ग सख्यायनाविवक्षितम् ।। मैश्वर्षमयरन्धते ' इति । अस्युद्देशगतत्वेन सख्यया सहरावतः । यदिभत्तिविका. श्रीनत्वात्तु भक्त्या स्वामित्वमुच्यते । १९॥रादेर्यस्त प्रहतेन तु ॥ भाष्य- स्थितादुत्तरमुच्यते । ব্ৰহাৰ व्यापर्तयति । नैरादस्ति , यदुन वरती स्त्रीति । प्रीता इति चिन्ताया 'स्वर्गमम.' इति पुलिङ्ग प्रणात् पस एव । मा- मनुपु पुस एराधिकार , उत स्त्रिया अपि हि सा, दृष्टान्यात् अतिरथशतदानस्य । अतो नहीद अधिकारिविशेषण कर्तृगमानाधिकरणावेन तद्वि- यदम्या स्वामित्वमुच्यते , तत् भक्त्या । यथा — पूर्णको- दोपणम्य अस्य अधुताधिकारिविशेषणत्वानुपपत्ते । ऽस्माक लीपनामीप्टे' इति । एव पत्नी अपि अतथ आख्यातोपात्तैकत्यपदेय पुम्त्यस्यापि अस्य विश्ग पारिणय्यस्येले इति । मानुपपन्ना। किंत्र अद्र सत्यापि त्रिया नाधिरार फलार्थित्यात्तु स्थमित्वेनाभिसंबन्ध । २० ॥ भार्या पुत्रश्च दानश्च य एराधना स्मृता. 1 यत्ते भाष्य-नैतदसि क्यो मुख्य., गौग म्यामि. समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धनम् ॥' इति पत्र पमिति । फार्थिनी हि मा, स्मृतिनाऽऽदरिष्यते । नान् । शतमतिरय दुहिरामते दयात्, आफैमविवाहे स्मयनुरोधात् अस्या स्यात् । स्थपती श्रुत्यनुरोधात् । गोमिथुनम् । इत्यादिना पिप्रा भगोयेन फलवत्तां च दर्शयति । २१ ॥ दामात् वित्रीतवाथ । अत एर । गर्भणाविज्ञान भाष्य- स पनी पत्या मुक्तेन गच्छा देतेन भ्रूणहा । इनि यशसाधनपुगर्भनिनशा यज्ञम्य धुर्वा युक्तावभूताम् । संजानानो निजहीता- भ्रूणपदराच्याशहन्तयलिन असम्पते । भरातीनियि ज्योतिरजरमारमेताम् ॥' इनि दस्योः स्त्री र विशातेऽपि यशहनृत्याविशेषात् अविज्ञातपद का दर्शयति । तस्मादपि उभौ अधिकृतौ इति अनर्थक स्यात् । तथा आत्रेयी हत्या भ्रूणा सिद्धम् । इति निम् । भायी रागर्भ। अत पुमानेर अधि. शा---- 'तब पुलिशानिर्देशात् पुम एवाधिकारिता । नियते । इति प्राप्ने, यपि पर्नविशेषण पुच, तथापि प्रत्यर्थनया लिङ्ग सड्यापनारियभितम् ।' उच्चते, प्रमाणान्तरेण प्रिया अभिधारावाने विधिलापान- 'प्रत्यर्थोऽपि ग्यमेतदुदेश्यस्य विशेषणम् । मख्यया रोधेन माधुधार्थ अश्युन्यानुगद एर पुम्ल, यथा तुरयनीतिमान विरक्षा प्रायनेन च अव्यवमम्या , 'मन्ते मानण । इन्यादौ । प्ररने तु अनपेशित गत् वर्तनादिभिरजनर्मभपात, पित्रादिदत्तमभरान्, टायादि भाग्य विशेषर, अगि योग्य गन् अधिकारि- सभाय । पुमायावे दुहिता' इत्यादिस्मरणात्, पया पियमेव । ततश्च तस्य फार प्रन्यनि प्राधान्यान् अर्जितस्य चोभयसाधारण गत् । धर्मे चार्थे च कामे च उद्देश्यचेन तदिदोषगाविस्था । यानुतस्तु प्रगमापेनि- मातिनरितव्या' पाणिग्रहणात सहर यर्मगु यावा यामादिपटम्प परमेर सीप पर पुष्पगु द्रव्यारिग्रहेण च ' इत्यादिवचनान् । 'ये शिकायत न पाहावारिमिरजनगंगा, यानी वर्धान्' इत्यादिमन्त्राभ्यब्ध स्था स्त्रिया, रितादिनस्य साम्य का स्मृतिवायाध, “धर्म नाय अधिकार, पनीशन्दस्य स्वामिरन नावात् । नयामचनीचरितयानि रमुन्या पन्ना धान- अन्यथा ·। अधिकारः अध्यरकल्पादिषु २८३ अधिकारः अध्यरकल्पादिषु मण्डन--'अङ्गहीनोऽप्यधिकृतः।' सा तत्र गुणमाकर्यतीति । अपि च इज्यागुणभूतस्य शंकर- 'अङ्गाभावयतस्तथा । ' प्रतीसरे कृते। अपरा चोदना, न सा वैश्यसयुक्ता । सा तु अपैश्या र अधिकारः अध्वरकल्गादिषु श्रुतसामिधेनी- गुण प्रत्याययति । प्रथमं सौश्यकमिति चेन्न, वैश्यस्य साप्तदश्यासु विकृतिषु वर्णत्रयस्यापि॥ प्रधानत्वात् । प्रधानभूतस्तत्र वश्य श्रूयते तस्मात् सर्वा- पुरुपकल्पेन या विकृती कर्तृनियमः स्याद्, धिारः। यज्ञस्य तद्गुणत्वादभावादितरान् प्रत्येकश्मिन्नधि. टुप् - वैश्यस्य सानदश्यमुपकारक विधीयते इति कारः स्यात् । ६६.३६ ॥ सिद्धान्तः । भाध्य- अध्यरक्सा उदाहरणम् | आप्रयणेष्ठिः इज्यायो तद्गुणत्याद विशेषेण नियम्येत ।३९।। पशुः इत्ये लक्षणकानि फर्माणि, ये सतदश सामिधेन्या, भाध्य--अथ यदुक्त वैश्यस्तोमे यथा, तथा इहा- तेषु सदेहः किं तयाणामपि वर्णाना एभिः कर्मभिरधि- पीति, युक्त तन, इज्या वैश्यस्य श्रूयते, तन बाच- कारः , उत वैश्यस्यैवेति । जि प्रात ? एतस्या विकृती निनै विशेषेण नियम्येत । तस्मात् तत्र अदोष इति । पुरुषल्पेन फर्ता नियम्यैत । कुतः ! यस्य तद्गुणस्यात् । शा-- 'प्रती हि श्रुतं वाक्यं ततो नोलपमहति । यशोऽय अध्वरसत्यादिः एरामख्यागुणकः । इयं च तस्माद् वैश्यानुवादेन सातदश्य विधीयते ॥ तच वैश्य- मच्या पैश्यस्योक्ता दशागुम्पाद् बैन्याय ' इति । निमित्तयात् पाञ्चदश्यस्य बाधाम् । वैकृतैर्वचनै. साप्त- तेन वैश्य एव एतत् कर्म वृत्स्न पर्ने समर्थः । रातदशा दश्य कसङ्गमुच्यते । तदनैमित्तिकत्वेन प्रयाणा न गुणरमेतत् कर्म । तब सातददा अवैश्येन नियमाण- पशिष्यते । तस्मादपरकल्पादौ तयाणामधिकारिता ।।' ममाधु । इतरान् प्रति हि तन चोयते । तेन 'गजेत' इति सिद्धान्तः । इति असामर्थ्यात् बाहागशनियान् नाधिकरिष्यतीति । सोम - समे अनाहितामिगत बादाम- दुप्- 'रारादश वैश्यस्यानुयात् ' इति सात- क्षनिययोनध्यिरकल्पादौ अधिकार इति प्रयवस्थानात् दश्यस्य वैश्यः पता विधीयते इति पूर्वपशपायभिप्रायः। संगतिः । मिथते चाम्मिन् प्रकरणात् वेन्यम्योद्देश्यले सदन्ति अपरम्पादीनि नान्यः रामोति कर्तुमिति । | प्रारणानुप्रमात् नाराशसर्तृत्वेन यतिविधिः इत्या- लिगान्चेष्याविशेषयत् । ३७ ॥ गानिरामरणार्थ पादाय इत्यपुनरुत्तता इति तन्त्र भाष्यंलिग व भाति पथा वैश्यान गासदश्य- स्ने । मूनार्थस्तु-पुरुषविरोपर्नुकोन आम्नारामात मिनि सातदशो वैश्य.' इति । तेन नाम्पत्य सात-सकरेन रिनो अपरयादो कर्तृनियम. स्पार, दश्यम् । अतो पैश्याम पागतायमानि फागि । यया यजस्याभराल्यादेः सासदश्यगुणात् , इतगर बादाणा- ज्याविशेषो वैश्यस्य भाति येश्यो वेश्यस्तोमेन यजेत' दीन् प्रति तदभावात् मापदश्यानानानान्, एतस्मिन् दये इति वैश्यमन्धान , एर मासदश्य तम्यति । पर विधिरायान् अनुष्टेयमारल्यान् , 'ससदमो वैश्य.' न या सयोगपृथक्त्याद, गुणस्येज्याप्रधान- पनि निद्राय वैश्यस्नोमन् स्याधिकार इति । स्वादसंयुक्ता हि चोदना । ३८ ॥ वि- गाभिधेनीमातदश्य परत यायुत । माय-न चेतदस्ति । पृथगेती भयोगी। एक वाक्य वर्णप्राम्य या, योऽस्तु सस्तविधानतः ।। , - सप्तदरा धेश्यम्पागुव्यान्जी, पापपानार अपरसपा- मस्ती पादस्पस्य यापर देस रिवन मिश्ती प्राग एि 'पाशानुनपा की।ग गुमाप्रधानो या योऽतोऽप्रापिरिणः । मसी, ना गुग स्मिती यो! या माह- यागुशिदितु सदा सामिनीरसयात्' नत्र तद्गुन मरितर, न या गाः तमेश, इति शुन, गगु धैयाधिगरः, गदा बाय गुगानुरोयिन राजी । प्रयागो यांनामिया । येश्यम्पायनेन तत्तशिशिप्रसादस्पानुगदेन सय . - ·अधिकारः आविज्ये २८५ अधिकारः कर्मसु नामाज्यिम् । यस्मादित्यं स्मृतिः। ता च एतानि दर्श- त्वेनैव नियममोधकम् । अत एष रामायणे क्षत्रियो नानि उपोद्वलयन्ति । तस्मादार्लिज्यं ब्राह्मणानामेव स्यात् । याजको यस्य चण्डालस्य विशेषतः । कथं सदसि भोक्तारो नेतरयोर्वर्णयोरिति। हविस्तस्य मुरर्पयः ॥' इति । सुराः देवताभूनाः , अप- शा--- 'विप्रतिघे पर' इति सूत्रे ( १२१४११५१ } यथ ऋस्विम्भूताः इत्यर्थः । देवताया अभोक्तृत्वात् ३९) पाजमानायिज्ययोगदिज्यं बलीयः' इति । ऋतुपैगुण्ये एव तात्पर्यम् । तथा ; राजयाजकयाज्यस्य सिद्धम् । तत्प्रभङ्गात् आर्विज्ये करिश्चिन्यन्ते । दर्श- विनश्यति यथा हतिः' इत्यपि वचनं कनुगुण्यबोधक- पूर्णमासज्योतिष्टोमादिषु किं निभिरपि द्विजातिभिः । मेव । एवं वैदिकलिङ्गान्यपि 'ब्राह्मगानामिद हवि:' आत्वियं कारयितन्य, उत ब्राह्मणैरेव इति सशयः । तत्र इत्येरमादीनि द्रष्टव्यानि । तस्मात् ब्राह्मणानामेव आबिन्यं प्रयोऽप्यात्विज्यमईन्ति विद्वत्वात् , स्मरण पुनः । इति सिद्धम् । पुरुषार्थमत. कर्मवैगुण्य नास्ति कि चन ।। ' इति प्राप्ते मण्डन-आर्विवाहागस्यैव । ऽभिधीयते 'द्विजोत्तमानामान्विज्य न तु क्षत्रिय शंकर--‘विप्राणामेन तच नः।' तत् आर्षिज्यम् । वैश्ययोः । ब्राह्मणार्विज्यनियमः क्रत्यर्थेनापि हि स्मृत. ||' नः अस्माक भतेन। सोम--- याजननिय शास्त्रस्य नियमार्थ प्रवृत्तस्य व अधिकारः कर्मसु द्रव्यरहितस्यापि ।। मतुविधिप्यपि अकरण तच्छास्त्रस्य प्रसङ्गविचारपर्यव त्रयाणां द्रव्यसंपन्नः, कर्मणो द्रव्यसिद्धित्वात् । सानात् अन्याधिकरणस्य साक्षादपि संगतिः समयति । ६१८:३९॥ वि-- आदिच्य वि त्रिवर्णस्थ रिप्रयोग्येर वा, भाध्यं- अग्निहोनादिप्वेव सदेहः कि अव्यस्या- ऽग्रिमः 1 विद्यावया, न तयुक्त ब्राह्मणम्यैर तम्मृते ॥धिकारी नेति । उच्यते । प्रयाणा (ब्रह्मक्षपिशा ) द्रव्य- भा-- प्रसङ्गात् ब्राह्मणस्यैवाविय, उत त्रयाणामपि सपन्नोऽधिनियेत, नाव्यः । कुतः १ न हि शक्रोति अद्रव्यः वर्णाना इति चिन्ताया विद्वत्वाविशेषात् नयाणामपि । ट्रयसयुक्त कर्मानुशातुम् । तस्मात् अद्रव्यस्यानधिसरः । यत्तु 'पण्णा तु वर्मणामन्य त्रीणि कमाणि जीविका' अनिलरात्यानु नेयं स्यादर्थाद्धि द्रव्यसंयोगः । इत्यनेन ब्राह्मणस्यैव साजनमुक्तं तत् पुरुषार्थम् । अतश्च ४०॥ धनियरैश्ययोः प्रत्यवाय सोगाऽपि आज्यिकरणे न भाष्य-नैव स्यात् , यदुक्त अव्यस्यानधिकार कतुवैगुण्यम् । इति प्राप्ने , 'यज्ञ व्याख्यास्यामः इति । कुत्तः । अनित्यत्वात् । अनिन्यः अद्रव्यसयोगः । इयुपक्रम्य 'नादाणा ऋत्विनः' इति अल्पसूत्रकारैः । न हि कश्चित् आत्या (जन्मना) अद्रव्य एव पुरुषः । कात्यायनादिभिः आवियोदेशेन ब्राह्मण्यविधानात् । अम्त्युपायो येन द्रयान् भाति । य. शक्नोति या , मन्त्रार्थवादेतिहासादी तत्तद्गमकसत्त्वाच आलणस्यैर तम्य 'यजेत' इति वावरो भाति । यो न कय आर्विम इति सिद्धम् । तदेव निरूपिती द्वादशभिरध्यायः चिदपि शक्नोति यागमभिनिर्वर्तयितु त नाधिकरोति धर्माधर्मी । जैमिनेरिमलसक्षुि मम शुद्धिमाप विमला यजेत' इति शब्दः ! यस्तु केन चित् परारेण मम चेतः । प्रतिमेतु गृहरेः पदपने येन जन्मानियशे शक्नोति, न त ययित्या प्रवर्तते । अर्थाच गन्यमयोगो न पुनः स्यात् ।। १२४१४. मविष्यति । जीरिष्यति विना धनेन , इत्येतत् विपति- न्यायविन्दु आर्विज्य प्रयाणामपि वर्णाना पिद्धम् । तदिद अमिधीयते । नस्सात् अर्थादेव विद्वत्वाविशेषात् । ग्राह्मणस्यैव' इति । द्रव्यमयोगः | अधिकारः अद्रयस्यापि इति । रमृत्युक्तस्तु नियमः पुरुषार्थः इति न तदतिम्मे अतु टुप- न च जात्या कश्चित् अद्रयो नाम गुण्यम् । इति प्राप्ते, 'यश न्याख्यास्यामः' इत्युपरम्य येन इतरे अधिनियेरन् । तम्मात् द्रव्यात्वस्य अना- नादागानामार्जिन' इति यनसूत्रकारस्मरण प्रत्ययः सितल्यात् कारणस्य, सो अपिक्रियेरन् । 1 - - . -- . । 'याजन ·रेण (काम- अधिकारः दर्शपूर्ण অধিকাং লুট सख्या । (एव) 'यनेत' इत्यत्रापि यदि अविवक्षित, -)पदेन संरभ्यते । (कथ सामानाधि- सत सामानाधिरण्यगुपपद्यते (एवार्थवृत्तित्वात् । करण्यमत आह--) तस्मात् यथापि वर्गामादेन एकत्र (तु आल्याते ) विवक्षिता सरज्या, न (i) अगियता संख्या प्राता, तथापि अनया आल्याननियत इतरत्र (स्वर्गकामपदे ) इति (अभ्युपगम्यमाने ) / विरोषणविशेष्यतया ( आग्न्यातेन सह या विशेषणविशे- नास्ति सामानाधिमण्यम् । किंच सर्च ' पनाह । प्यता नियता अवश्यभाविनी, तथा ) सामानाधिकरण्य स्याप्येप' इयेघमर्थ यतते । १ कप ताई अनुदान- मुखस्यते । (कधिकारणोरक्शात् आपल्यातोगत्त सिद्धि । अत आह-) तोतरथा ( यदि नानुनिप्रति, कमख्या अर्थादधिशरिणमनिम्नत्ति इति विशेषण तत ) फरमह नाप्नुया' इन्यथात् यागमनुतिष्यति । विशे'यभामेन एकार्थवृत्ति यत् युक्त सामानाधिरण्यम्)। एव चेत् अचोदित चात् प्रयोगे (पुष्यस्थ) क्य तस्य अधया उपादीयमान वान् ( उपादीयमानस्य विशेषण सख्या विवक्ष्येत १ । 'प्रयोगे अपुरुषश्रुते । (सूत्र) स्यात् ' इति तु तर ने पाठ ) विवक्षिता संख्या । प्रयोगे पुरुषम्य अश्रवणादित्यर्य । अथवा प्रयोगे पुरुष (यामपदेन नु) व्याप्यमानत्वात् अविचिता। चाय श्रुते प्रयोगे पुष्प श्रारयिया कृताथ शब्द । ' तेन (साब्या-)युक्ता जिगमालो याग पर साधपति यदा याग कार्य ' इति यदि ईशा उपदेशो भवेत् ततो विचिता म्यान आल्याने सख्या । न च वाक्यभेद निर्वर्तन येन ( गुणभावात् ) विवक्षिता संख्या स्यात् । दोर । यप सादुधरिने (मायदे) द्वे स्पे (रिरक्षित। न च ईश उपदेशोऽस्ति। विषधित वे) गरत , तप यास्यभेद (दोष म्यात्), सन प्रत्यर्थ श्रुनिभाय इति चेन ॥४॥ गिन्नपदोगमा विभाऽनियभाभेदटोगो नास्ति (वाम भाष्य -- इति च, एर चेत् भार पश्यति । पदे हि अग्यिमा, आपातपदे निपी)। यदुरा अविवक्षितमेस्त्वमिति । प्रत्यर्थे श्रुतिभार स्यान् , याग नयाग गर्नय उपदिश्यते, यागेन या पनग्य (17) ममिनिर्वर्तयेत् ततश्च फल प्राप्नुयात् इति । वृत्त । ( नोदि पते )। उसो যা যা ' एतदुभय हि एतस्मादग्गम्यते । कनरदर रहीम इति इति मय नोपदिश्यते । यदि गागा (फल) पुर्ण नामास्याम । तरमादुमयमपि प्रयेत पम् । आइरनु इनि नोरदिन्यत, तन माध्यायधारापान पर अनेसायचातान न्याया इति । उच्चते। यगम्पने न म्यान् । समक्ष ममेर ( यास) नोपयन (भा. ना न्यारपम् । उमय मीयते । तसादुरपाययग था मात्। पथमानय यमन आइ-) मर्गार पन्यास । याग परिच गुगारात रिमित पर इति विधीयन ( गम्मिा मीर हमने परिये चनम्। पारा । तस्मा) अन्य पार बार दुर-(यदुर ) पदेन सपमान नाही तररात् ( यागम्य विधेयर तमिम पुन यस्मात् मागे गुणभार इति। एलोपयो। पप! परिकलेवन) विपक्षिा माया स्वर्ग साध्य , याग नम्। तत्र मानो गिदानगमित न गुरितम् (17Pाच विधीयते । गहि (विधिमन्तरेण) अथात् पग साधन पूर्वक विपरीतुमुनरमायम् ) । ( साभार) सप्नी । अतो विधीमान (27) नाय न गुमाना, गुपयांना याग, कई निर्यर्तक बनारमपेचने, नरिच्छेतिया 7 मरम् । प्रधानमन यान।" ॥ नम्मान ( अपेमा) अम्मिन् ( आरत-) माय--दिर का पुरने rt fr पदे विरशिग मेंETE (यन मीमुक्त, नत पुपर ले | ft.ru -) पायरम पापम्य पrir अर्थ गुगभारा (माशिष ) पद पर 7 TH AFTET . . । 1 - ·अधिकारः कुलाययज्ञे २८७ अधिकारः कुलाययज्ञे एक एव पुरोहितः उपादेयत्वेन श्रूयते 'पुरोहितं | समासो वा, तुल्यत्रायाग्रिमो द्रयोः । सिद्धयै द्वितीयो करोति' इति । एकत्वं पियश्चितम् । ननु वचनादिन्युक्तम्। | राजोक्तिसार्थत्वाय तृतीयकः ।, अयाहत्यै चतुर्थः स्याद् उच्यते । न तु बचनादेतत् शक्यं, सस्कारनिमित्तत्वात् । वचनादिनाल्पता । तनूनपानराशसौ विकल्प्येते सम- पुरोहितशब्दम्य ! क्रिषभाणोऽपि न पुरोहितः स्यात् । अर्थानां च विभक्तत्यान्न तन्छुनेन सबन्धः । माट--"एतेन राजपुरोहिती सायुज्यकामी यजे. याता' इत्यत्रापि न मिन्नकल्पयोरधिकारः । द्वदस्य भाष्य-~अर्थाना च विभव श्रूयते 'तेजः- युगपदधिकरणश्चनत्वेन पदयेऽपि लक्षणानुत्वान्, तद- मस्तो ब्राह्मणस्य । वीर्यसम्तयो राजन्यस्य' ताभ्या नङ्गीकारेऽपि वा माहित्यबोधार्थ पदद्वये लक्षणाया आव- वर्णाभ्या तेनतेन फ्लेग सबन्धोऽनूयते । तस्मादपि न श्यकत्याच । अन्यथा देवतालादेः ध्यासन्यवृत्तिलानु- द्वौ पुरोहितो एफस्य राश इति । पपत्ते। अत. पुरुष एकाग, तदुत्तर च एकशेषः । अतभ पाणेः प्रत्यङ्गभावादसंबन्ध. प्रतीयेत । १५ ॥ सरामादुःपर द्विवचन तदर्थस्यैव द्विन्धमाह । तस्मान माध्य--- अय यदुक्त एतस्मादेन कारणात् एक्स्यैव राजद्रयमगन्धिनौ दो पुरोहितो समानकरलायेव गजेयाता, पुरुषस्य द्वौ पाणी भवत इति । युक्त तन, पाणेः प्रत्या- इत्यादयः पक्ष । द्विवचनस्स विशेषावयित्वव्युत्पत्ते: भूतत्वात् । असली प्रत्यङ्गभून. दक्षिण्णस्य पाणेः सध्या संख्याधिकरणे ( २।२७।२१ ) व्युपादितत्यात् एकस पाणि । तेन विना अञ्जलिरे न भवति । नहि द्वाभ्या | अनेकस्य वा राज्ञो दो पुरोहितो, इत्यपरः । अपना दक्षिणाभ्या अझलिरित्युच्यते । तस्मात् राजा च पुरो | एक्दोष कृत्वा तन्दुरुप कार्य., इतरथा पदयावृत्ति- हितश्र स्यात् । ननु तन राजपुरोहितश्च राजपुरोहितश्य प्राङ्गात् राउपदौयापसनाञ्च । अत एर एकस्यैव राज्ञो राजपुरोहितो यजेयाता इति । उच्यते । न तो सायुज्ज- हो पुरोहिती इत्यन्यः । पूर्वपदे रथशाया प्रमाणाभारात् कामी भरतः । स राजा पुरोहितेन सह एकवार्यो | 'पुरोहित वृणोते ' इत्युपादेयतादशाया एमन्यस्य भवति, न तु पुरोहितः पुरोहितेन । उभावपि ती हि विवश्चितत्वेन एकस्य राज्ञ. पुरोहितद्वयाभावाय कर्मधारय राजानमभि चरन्तौ पुरोहिती इत्युच्यते, नहि नमि- एाय ( इति चतुर्थः पक्षः) । इति प्राप्ते, मारणा- च्छतो, सकारमन्दो हि पुरोहित इति । ननु रक्षणा) नामेर पौरोहित्यश्रषणात् कर्मधारयानुपपत्तेः द एषा- भरति भवत्यो । उच्यते । झुल्यभावे लक्षणयाऽपि यम् । न च तर पदद्वये लक्षणा, युगपदधिकरणरचन- याहारो भाति, यथा 'अमौ तिष्ठसि' 'अपटे तिष्ठति' विष्य निराकृतत्वात् (६।१५)। न च साहित्यमतीत्यर्षे इति । तस्मात् राजा च पुरोहितश्च राजपुरोहितौ इति । स्था, तप्रवीतेगनुमानिक वेनापि उपपत्तो लक्षणाया शा--- राश, पुरोहितस्य चात्र (मुरायय) भिन्न- | प्रमाणाभावात् । समाहारे पर एकान्वयार्थ पदयेऽपि ल्पयोरेव सतोचनात् अधिकार । समुदायरक्षणा इति विशेष.। वस्तुतस्तु इतरेतरवद्वेऽपि सोम-पूर्वाफ्यादात् संगति । यद्यपि भयाजादिषु च्याप्त्यमायेन साहित्यप्रतीते: आनुमानिकवायोगात् गुरुयः कपो रामपुरोदिनोरपि समाति, तथापि 'रि- अरण्य प्रतीयमानस्य तस्य यद्यपि लाक्षणिक रमावश्यक- दागहीति राजन्यस्य' 'समध्मै भक्ष प्रयच्छेत् । । मेव, तथापि तहमणापा एशेपेऽपि समानत्येन सर्व- इत्येव बहुशो राजन्यस्य कलान्तराम्नानेन राजन्यपुरो-पक्षेषु आवश्यक्त्यात् पूनियुक्त्या दद्वयोपत्तिः । हितमो. एकरूपयोगस्य अत्यन्तममभवितत्वात् मित-अतश्च राश पुरोहितस्य च मिनाययोरपि अधिकारः। बसवमपर्जनीयम् । पुरोहितोऽपि तस्यैव राश., पुरोहितवस्य समन्धिान वि- 'सायुज्यकामी यजतोऽनेन राजपुरोहिौ। राजप्रतियोगियावश्यमाये ऐहिक्स्य एकरात्यानित्यम्प- राम, पुरोहितौ राशोस्तौ ना राजामानुभौ ॥ दयो । सायुमारावस्य अन्यत्रानुसत्तेः । अस्तु या अन्यम्यापि ।

·अधिकार दर्शपूर्ण . - . - २९६ अधिकार दर्शपूर्ण अन्यस्य स्यादिति चेत् । ८॥ मानः आगुराशास्ते इति प्रयोजपितार निर्देश्यति होता । भाष्य- इति चेयान् पश्यति एवं सति पदि पविधि सून पानि प्रस्तर महरति । इति विधा- स्वर्गम: अन्यम्यापि स्वर्ग मामयमानो भाति, अन्यस्य नार । यदि फलविधिरय, मान्नगर्णिको देवता । तत' स्वगै पामयमानोऽपि अन्यो यजेत ( इति ), तत्र सूतवारेन प्रस्तरः प्रतो भाति । इतरया अहर पूर्वोत्तो न्यायः प्रत्युद्धृतो भवति शास्त्रफल प्रयोक्तारे | कल्प्येत । तस्मात् आनुपट्टिाफगथै अन्यम्य स्वर्गवामः इति ( १८१८)। अन्यो यजेतेति । टुप--- यदि वर्गकामगन्दः परस्य आत्मनो वा न नित्यत्वात् । ११॥ यः स्वर्गे कामयते तत्र अविशेषेण वर्तते , एव चेत् भाष्य-- मैतदति । यस्यैर प्रधानामपल तस्यैर (अनुवादपक्षेऽपि) परस्यापि सर्गमिच्छन् यजेत आनुषङ्गिरमपि भविशुमईति । एष स्वाथेन आधीन इति । ( अय मुद्रितपाठः । लिखिते तु य: स्वर्ग' न भवति । नहि आधानस्य स्वार्यतायामसि विरोप.। इत्यादि सौ वर्तते , नव प्राक्तन तु नासिस) प्रधानफल वा आनुपङ्गिक वा सर्वमेव आधातरि समवे अन्याय नामिसबन्ध १९॥ तुमर्हति । नित्यगम्यता च विरुश्येत । यदि आयुरादि- भाष्य-~न परम्य स्वर्गकामो न, इन्येन न यजेत, कामो यजेत, न तर्हि निन्यम् । यदि नित्य, न आयुरादि- नापि अन्यम्य स्वर्गसमराब्दी न वाचक इति । किता। कामः । तस्मानावस्थितो न्याय प्रत्युद्धियेत । नच फलमसौ न मानौति इति । कथ पुनः फल्स्यामाप्ति १ पुरुष प्रधानभूतश्चौद्यते । गुणमारात्तु अस्य विवक्षितमेक- उपप्राविशेषणात् यजेत इति । यद्वा आधाने वम् । रमादेव एर यत । ‘ब्राह्मणो वसतेऽग्निमादधीत ' इति । तदा तु पामश्रुती कम तथेति चेत् । १२ ॥ उपप, अनुरादा। भाध्य- अथ यदुन दयोहूना च याग दर्शयति टुप्-- आत्मनेपदात् गर्नुगामि मियापटम् । 'युर हिस्स. स्वाती इति दयोजमानशे. प्रनिपद तस्मात् यो न कर्ता तस्य (निया- )फल नास्ति । कुत्, एते असामि दयः इति बहुभ्यो यजमानेभ्यः शौरदीना तु आधानगता मनेपदेन आधानातु. फल प्रतिपद बुयात् ' इति दियजमानके बहुयजमानके व भाति । ननु आधानस्य अग्न्युत्पत्तिरेव ( अग्निगताह- मणि प्रतिपद्विधाने कर्म तथायुक्त स्यात् इति । तत् टोत्पत्तिरित्यर्थः) फल १ उच्यते।लनपचनमा परिहर्त यम् । नादीनि आधातुश्च (अनाधातुश्च) तुल्यानि इनि हेतो) न, ममवायात।१३।। न तन् पल ( ज्वलनादिक भात्मनेपदेन रखें. नियन्तु भाष्य-- नैतदेवम् । समरेत हि कर्म विद्यने शक्यम् । तस्मात् आहवनीयेन यानि साध्यन्ते अपूगंशि द्वाभ्यां यजमाना या बहुभिश्च यजमानैर्वचनेन । यथा (प्रत्यपूर्णगि ) तदभिप्रायमात्मनेपदम् 1 दर्शपूर्णमास- अहाना । तेषु प्रनिपद्विधान अर्थवन भविष्यति । ज्योतिरोमादिषु यत् आइपनी पसाध्य (प्रधानप गुण फल या ) तम अनुसार आमनेपदम् । यानि तु अन- शा- 'फगायिन समुद्दिश्य कमंगामुपदेशनात् । निसाध्यानि ( अङ्गफगानि)' गोटोहनेन पगुवामस्य उद्देश्यगामिनी सख्या प्रायन विरक्षिता ।।' स्यम- इत्यादीनि तदर्थम् ( प्रधानवाक्यगतमात्मनेपदम् ।) नम । यद्यपि कार्मरदगता मण्या उद्देश्यगतनात् दन- फलकामो निमित्तमिति चेत् । १०१ लिङ्गपत् महेक सथ अविभिला, पति आरव्यादो- भाध्य--- एव चेत् भगन् मन्यते, न वर्गकाम- पात्ता सख्या विधायमाननिशिगुणभूठार्नु. गब्दो न वाचक इति अन्यो न यजेत, फल्लमा सत् नास्थ , गामित्या मशिनि । दमन । अविधेश्यात् याग इति, सून यापलाय हि पोत, 'आशास्तेऽय यज- प्रियाया. 1 यागेन स्वर्गमाप्नुयात् इन्यतारदुयते, भानु- तस्मात् एको नेतेति।

·अधिकारः क्रतुपु २८९ यागस्य च अधिकारः ऋतु त्यात् । तस्मात् स्त्री अपि प्रतीयेत , जात्यर्थस्य } आनमने , अदृष्टार्थ भवितुमर्हति । एवं द्रव्यैः अविशिष्टत्वात्। समानयोगिनीशाम् । चोदितत्वाश्थाश्रुति । ९॥ तथा चान्यार्थदर्शनमा ११॥ भाष्गं- अथ यदुक्त 'पशुमालमेत' इति भाष्यं- 'या पत्या गीता सती अथान्यैश्वरति । पुंपगुरालभ्यते पुलिङ्गवचनसामर्थ्यात्, एवमिहापि । इति श्रीतता दर्शयति । पुंलिङ्गवचनसामर्थ्यात् पुमानधिनियते यागावनेनेति , तादान कर्मनादध्यम । १२ ॥ तत् परिहत्तं यम् । अनोच्यते । नान जातिः ट्र पस्य भाष्य-आह , यदनया भक्तोत्मपणेन या वर्तनेन लक्षणत्येन श्रूयते । यदि हि लक्षण वेन श्रूयेत , ततः का धनमुपातिं , तेन यक्ष्यते इति । उच्यते । तदपि स्त्रिया अपि याग उत्तो न पुवचनेन निवत्येत । स तु अस्याः न स्वम् । गदा हि सा अन्यस्य स्वभूता , तदा पशुत्व यागस्य विशेषणत्वेन श्रयते । तर पगुल्यस्य यत् तदीय , तदपि तस्यैव । अपि च स्वामिनः तया सन्ध., न द्रव्ययागयोः । यथा कर्म कर्तव्यम् । न तत् परित्यज्य स्वकर्म अर्हति कर्तुम् । पात्र यागगंबद्ध, एर पुरुवं एसप च । सोऽयं यत् तया अन्येन प्रकारेण उपाय॑ते , तत् पत्युरेव स्वं अनेकविशेषणविशिष्यो यारा. श्यते । स यथाश्रुति एव भवितुमर्हति इति । एरं स्मरति — भार्या दासश्च पुनश्च पर्त यः , उपादेयत्वेन चोदिनवार । यच दोपश्रुति- | निर्धना: सर्व एव ते । यत् ते समधिगच्छन्ति यस्य ते रविज्ञाते गर्ने हते आत्रेया न पुयुक्त्वेनेति , तत् तस्य तद् धनम् ॥ ' इति । परिहर्तव्यम् । अनोच्यते । अपिशातेन गर्मेण इत्यनुवाद. फलोत्साहाविशेषात्तु । १३ ॥ मासार्थ 1 आनेयी च न हन्त येति , इत्थ गर्भो न भाष्यं-- तुशब्दः पक्ष व्यायर्तयति । न चैतदस्ति हन्त य. , यदन्यकेनापि एनस्वी भवति । पुलिङ्गविमक्ति: 'निर्धना स्वी' इति । द्रव्यवती हि सा फ्लो साहा- श्रयमाणा न शनोति स्त्रिय निरर्तयिनु , रिमन पुनः विशेषात् । स्मृतिप्रामाण्यात् अखया तया भवितव्य अविज्ञातगर्भवचन लिङ्गम् । तथा गोपशसाथै आनेय्या | पलार्थिन्याऽपि । श्रुतिविशेषात् फ्लार्थिन्या यष्टयम् । अवधमकीर्तनम् । न च आपनमत्या आनेयी, यदि स्मृतिमनुरुद्धयमाना परवशा निर्धना च स्यात् गोत्र होतत् । नहि अनशब्दात् अग तद्धित उम्पन्नः । यजेत इन्युने सति न यमेत , नर स्मृल्या श्रुति येत । समर्थाना हि तद्धित उपद्यते । न च अनशब्दम्य न चैतन्याय्यम् । तस्मात् फलार्थिनी सती स्मृति सामर्थमस्ति। अप्रमाणीकल्प दश परिग्रहीयात् यजेत चेति । द्रव्यवत्वातु घुमा स्याद् द्रव्यसंयुक्त, क्रयवि अर्धन च समवेतत्वात् ।।४।। क्रयाभ्यामद्रव्यत्व स्त्रीणां, द्रव्ये समानयोगित्यात् । भाष्य-- अर्थेन च अस्याः समवेतय भरति । एर दानाले संवाद त्रियते धिमें चार्थे च भाध्य-पुसा तु स्यात् अधिकार. द्रव्यवत्यात् ।। रामे च नातिचरितव्या' इति । यत्तन्यते भार्यादयो इयान्तो हि पुमासः न त्रियः । द्रव्यसयुत चैतत् निर्धना इति, मर्यमाणमपि निर्धनवं अन्याय्यमेव कर्म ग्रीहि भिर्यजेत' 'यौर्यजेत' इत्येवमादि । क्य अतिविरोधात् । तस्मात् अस्वातन्ध अनेन मागरेण अद्रयल स्त्रीणां ? क्रयविकयाभ्याम् । क्रयविस्यसयुत्ता उच्यते सव्यरहारप्रसिद्धयर्थम् । हि स्त्रियः। पित्रा वितीयन्ते, भन नीयन्ते । विकीतल्याच्च क्रयस्य धर्ममानत्यम् । १५॥ पितृधनाना अनीशियः श्रीतवाच्च भर्तृधनानाम् । भाष्य- यत्तु क्रयः श्रूयते , धर्ममान तु तत् , विक्रयो हि श्रूयते 'शतमनिरय दुहितमते दद्या , नामो क्य इति । यो हि उचनीचपण्यपणो माति , आर्षे गोमिथुन' इति । न चैतत् राथें सति | नियत तु इद दान शतमतिरथ शोभना अद्योभना च मी.को. ३७ , ·२९८ অঘিয়া বিশ্বৰুৱা अधिकारः विश्वराजा यागमापिधानेन तम्या अनुवाद्ययात् तदिरोपगरय सहस्रसंवत्सरं तदायुषामसंभवान्मनुष्येषु।६७/ तरफ विशेषणस्य एकत्यस्य अविरक्षाशी एको द्वो यहयो | १३६३१ ॥ (या) परिः इति पूर्वः पशः कृतः । तत् फागद्देश्यस्य भाष्यं-- अस्ति महसमवरार सत्रं विश्वसृजामवर्ग विजातीपस्य पुरुषप्रधानस्य अमातरवेन विधेयस्येन तस्तत्र (नाम ), 'पञ्चपञ्चायतस्त्रितः सवत्सराः, पञ्चपञ्चा- खापित वात् तद्विशेषणस्य फक्त्यस्य विपक्षोपपः, शतः पन्चदशाः, पञ्चपन्चारातः सप्तदशाः, पञ्चपञ्चा- स्वर्गगमपदे पदविवक्षायामपि तन्सामानाधिकरण्ये बाध शत एमविंशाः, विश्वसृजामयनं सहसमवत्सरम्' इति । माभावात् उपेक्षितम् । तर सदेहः कि ये सहस्रायुपः तेषामनेन अधिकारः, अन्यथा पूर्वपक्षो रच्यते । आख्यातोपानकवस्य उत मनुष्याणामिति 1 यदाऽपि मनुष्याणा, तदाऽपि विरक्षायामपि अनेपा कर्तृत्वम् । तद्धि यर्तृत्वे अन्वेति । यो विक्सा वक्ष्यमाणाः, अथरा दिवसेषु सवत्सर- न तु तदाश्रये, अन्यथा दपत्योः व्यारान्पत्तिार्तृत्वानु- शब्दः इति । कि प्रात ! सहसायुपा भवितुमर्हति । पपतेः । अतश्च तदाश्रयागा अनेकवस्य पत्नीरादाय कुतः ! असभरान्मनुप्येषु । न मनुष्यागा एतापदायु- आवश्यक वे पुरुषानादाय तवरणे आधगभायात् अने- | विद्यते । गन्धर्मादयस्तु एतायदायुषः इति भवति स्मृतिः। पामपि कर्तृलम् । इति प्राप्ते, असति विशेषग्राहक- उपचारोऽन्यार्थदर्शन च 'प्रजापतिं वै प्रजाः सृजमान ममाणे सदाश्रगस्यापि प्रथमातिकमे कारणाभावात् एक्न्यैप पाप्मा मृत्युरभिजधान , स तपोऽतप्यत सहस्रसवत्सरान् प्रतीतिः आनुभविगी । अत एव सध्यावन्दनाद्धादो | पाप्मान विजिहासन् ' इति । विस्पष्टं चेद सहस्रसवत्स- एकस्यैवाधिकारः । तत्र 'धर्मे च' इत्यादिनाक्यस्य रम् । तस्मान्न मनुष्याणामिति । प्रमाणान्तरसिद्धपल्यधिकारकर्ममानविषयत्वे पल्या अपि अपिवा उदधिकारान्मनुष्यधर्मः स्यात् । ३२॥ अहणे प्रमाणाभावे पुरुषान्तरस्य अपसोः। यत्र तु भाष्य- अपिवेति पमन्यावृत्ति । न गन्धर्वादी- पत्नीपाइकप्रमाणप्रायः, तत्र सत्यपि तासा कर्तृत्वाधिपा- नाम् । मनुष्याणामयाधिकार इति । कुतः । तदधिका- नवे पुरुषस्य एरस्यैव तत् , प्रथमातिकमे कारणाभावात् , रात् । मनुष्णाधिरार शास्त्र समधिगतमिति । ते हि 'स्वर्गकामो यजेत, गजमानः कैशश्मश्रु वपते, मेउलया शस्नुवन्ति कास्न्येन यथोदित विधिमुपसह मिति ! आइ, यजमान ' इत्यादी विना कारण मुबुपात्तैकत्यस्य पाक्षिका ननु नैतापदायुशे मनुष्याः । उच्यते, रसायनैः आयुः नुवादत्यानुपपत्तेध । अतः पुरुष एक एवाधिकारी। दीप प्राप्पयन्तीति। न्यायविन्दुः- स्वर्गमामो यजेत' इति स्वर्ग- नासामर्थ्यान् । ३३ ।। कामस्य उद्देश्यत्वेन बद्तैकत्वस्याविवक्षितादात् एको दो भाष्य--- न रसायनानां रसायन् सामर्ष दृष्ट, येन बहवो या यजेरन् । न च आख्यातोपात्तसख्या क्रिया- सहस्रगरत्सर जीयेयुः । एतानि हि अमेर्वर्घकानि, घरी- ऽऽशितकर्तृविशेषण, फल्यदेव फलमा मनायाः रागात- 'पस्तिस्य नाशानि, स्वरपर्णप्रसादकानि, मेधाजननानि । यात् । इति प्राप्ते, पलेच्छायाः प्राप्तत्वेऽपि भावनाया । नैगापदायुपो दातृणि दृश्यन्ते । ननु म्वरवर्णग्रगादादिदर्श- अप्राप्तन्यात् तदाक्षिते कतरि विश्चितमेवैरत्वम् । नहि नादेव ज्योम्जीवनमपि अनुमास्यते । नेति घूमः । कुतः ! प्रवृत्तस्यैर पलं इति औस्तो निणीपते । तत्मात् एक एव 'शतायु पुरुष. ' इत्यनुरादः, स एव जोजीपने तति सिद्धान्तः । नागालते । अप्रोच्यते । गतानि आयुरम्य इति विन. मण्डन-- 'दर्शादियागे यजमान एकः।' हीष्याम. ने सख्यागमाना समास इष्यते । न च शंकर-'विवक्षिता पर्नसम्न्या । गमानि भान्ति 1 द्विवचनरायनान्ताना असमास अधिकारः विश्वस्त्रामयने मनुष्याणामेव, | इति च अभियुनवचनान् । संवत्सरशब्दस्य दियसपरत्वात् ।। दुप्- 'राहमुमपसर तवायुपामममा मनुष्ये। .

·- अधिकारः विश्वसजा ३०० अधिकारः विश्वसजा संवत्सरो विचालित्स्यात् । ३८ ॥ प्रीमो, यदा मध्यंदिनोऽय वः, यदाऽपराहोऽय भाष्य-- एतदुक्त अन्यतरत् वचनं गोणमिति, शरद , यदाऽस्तमेति अय हेमन्तशिशिरी ' इति सा- नदाधारयित यम् । तदुच्यते सामरवचनं गौगमिति । मृतून् अहनि सपादयति । स च ऋतरः सर. कुरा ? विचालिगात् । विचाली हि सामरगदः । स्मर. | तस्मात् अहः सपत्सरशन्देन उच्यते । सानोऽपि गणितदिवसः, शीतोष्णपालगोऽपि, अपि च पञ्चपञ्चाशतनिवृतः इति विवृता पञ्च- चाममोऽपि । स एवंलक्षगरः अनुराद. शक्यते । पञ्चाशत्वम् । न च द्वादशराबस्मिवृत् । एक हि कल्पयितुम् । पञ्चपाशतः इत्ययं तु व्यक्तपरिमाणस्य द्वादगाहे निदहः । न तर निसख्याया द्वादशरात्र अर्थम्य पाचन, एफेनापि ऊने न भपति । मुख्यया वृत्त्या सामानाधिकरयम् । निवृदहः सन्ध- मामा प्रकृतिः स्यादधिकारान् । ३९ ।। रक्षगया स्यात् । अभिसग्यं निदहः । तेन अन्यैव भाष्यं -- गवामयने मासाः प्रताः । मासेषु च सामानाधिरण्यम् । श्रुतिश्च रक्षणाया ज्यायसी । सबलरादः उपः 'यो मातः स सवत्सरः' इति । तस्मात् पञ्चपञ्चागदहानि सयमरः स्पादिति । समा पचपचारतो मासा इति (८३ सय० ४ मासाश्च) ( अस्यैर सूत्रस्य अन्यथा याख्यानरूपो माध्यान्यः ननु एतस्मिन् पक्षे सहलमवत्सरशब्दो नाबाल्पते । लिमितपुतरेपूपलब्धः इति भा-टिप्पणी । स चे उच्यते । नामधेयमेतत् सहसमपत्सरमन्द इति, न गुण- १ एवम्-) वामन्दः पञ्च व्यारतपति । न चैतदस्ति विधिः । नामपेय च न विधीयते । अविधीयमान चद्वादगाहे सवन्सरशन्द इति 1 ता? अहः । कुन..! येन केन चित् गुणेन अमल्लिप्यते । नैपोऽपि पक्षो | दर्शनान् । 'अहरिय सरासरः' इति प्राक्षणम् । युज्यते । अप्रापि हि स एव दोषः । न तारन जीन- मनु द्वादशाहे सरसराब्दः । नैव हि तत्र सवत्सरसाद मस्ति, यावता एतदमप्येत दाराग्निकाल्सोगपूर्यत्यापेक्ष- साक्षात् प्रतिमाशब्देन सयोगात् । अहानि पक्षा- येति । तेन एतस्मिथ क्रियमाणे अपरिममाले एर शतस्विनः इति विवृन्देन आख्यापन्ने , अस्थायुः पर्युप्रयुक्त स्यात्, तथा च अध्ययनादेर अदृष्ट संघसर. । तस्मात् अह मु मसान्द इति (इति)" रूप्येता एव तदि द्वादशाहः प्रकृतिः, इति पावागदो 'प्रिवृदादिपदेः स्तोमरिशिष्टमहरभ्यते । द्वादशाहा भविष्यन्ति इति । तथा च दृश्यते 'दादा नाइ.संघम्नवोद मु गौणी मर सराभिधा ।। पै रामयः सयामरस्य प्रतिमाः ( मा) इति । तत्र स मोम-- पूर्वत्र वृष्णिगोप्राणामेर इति नियमा- दोपो न भविष्यत्ति । नेग्म् । तत्र समन्गरसदस्य ' मायेऽरि ६ गन्धर्वाधिमारनियमोरित इति प्रत्य- साक्षान् प्रतिमाशब्देन सयोगान् । अपिच 'पद्यपदा परवानात् सगतिः । सूत्रार्थस्तु- रायगर गर शतस्मिनः' इयुक्तम् । प्रिवच्छन्दश्च दादा दिवसे मनुष्येप्दभवान् गहनायुपा गाना म्यादिति । दृष्टः, न द्वादशरात्रे । तस्मानपम् । वि - सदसरासर गम गरिदिशामुन । अहानि वाऽभिसंहगत्यान् । ४॥ रमायनेन गिटान गायोध्योतितः ॥ तदायु भाष्यं-- याचन्दा पक्ष पापर्नयति । न चैतदस्ति : सादियानानामुन मामगा । गरोनित पशामाशतो दादाराना इति । अहान्या प्रिच्चन्देन दादाराने दिन या, यातो दीर्घायुषः सया- आरपायन्ते । तस्मान् अामु चिन्मरगद दी। गामे गनिमम । दितीयोगु रसायुरारे पी. अपरा, गान्धः पशान्तर ग्यारत पति नपवरदा. यः। अम्मा धिभरे गति। गो मामा:, ft सहि चिया । दायादे विदरः परमो गमयुनमा अकि यदि गटोन महतम् । स मामरा हसने । आदिन्यो या ई / यो भाग मारतासमारा गया ना., स यदेवोदेति अय यसतो, या गरोदस मम ॥ यारीमा का गनर ठि ।

·अधिकारः दर्शपूर्ण अधिकारः दर्शपूर्ण , तथा वक्ष्यामः1 ज्वस्य विहितत्वात् इतरहोमवदेव आहितामिमात्राधिकार- शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' इति (३१८.१८) । यदा कत्वम् । ' यत्तु एपा वै अनाहितामेरिप्टिः' इति चतु- प्रयोक्तारि तदा वितक्षितमेकल्प यथा, होतृसनिधौ वचनं, तत् येथे अनाहिताः प्रिया जपादि- इह तु तदेव आक्षिप्यते , पुनश्च निशेष्यते इति । कि रूपा सा इष्टितुल्या इत्येां इष्टिसादृश्यमानानुवादेन जपा प्राप्त ? यथाकामी प्रयोगे स्यात् । कुत• ? पुरुषश्रुते । भिनायकतया नानुपपन्ना । यदि तु विध्यन्तरोषया पुरुष यते । पुरुषे यागं प्रारथित्वा कृतार्थः शब्दः भावेन अर्थवादत्यानुपपत्ते. जपे इष्टिसादृश्यस्य कथमपि एकस्य द्वयो बहुना वा याग न वारयति । नासो अनुपपत्तेश्च 'येय त्यागघटितव्यसादृश्यात् चतुहातहोम- पुरुषो यागे अयते , यागमभिनिवर्तयेत् यागेन वा रूपा इष्टिः सा अनाहिताः' इत्यर्थाङ्गीकारेण विधिः फलममिनिर्वर्तयेत् इति । कय तहि । यागेन पलं इत्याश्रीयेत, तथापि अस्य आहितामिपरिसख्यार्थत्वे प्राप्नुयात् इति । यागस्य वा फलनिर्वृत्त नाग पुरुषः । प्रमाणाभावात् पिण्टपितृयज्ञरत् उभयाधिकारिकत्वम् । यदि हि अङ्गममविष्यत् यागे फलनिर्वृतो या, तदा इति प्राप्त, प्रत्यभुवचनेन अनाहितामे कर्तृत्वविधौ तत सख्या गुणभूता तदङ्ग पुरुष परिच्छिन्द्यात् । अथ एव स्माताग्न्यधिकरणकपपासे आदयनीयाधिकरणक- पुनरनभूत प्रकाशयन् लक्षणत्येनै पुरुषरामः सरध्येत , त्यस्य असभवादेन नाधात् परिसल्यात्यानापत्ते अनाहि.न गुणचनतया : तत्र चाविरक्षित सख्यावचनम् । तामेरेच अधिकारः । पिण्डपितृयशे तु 'एवमनाहिताम:' यावानर्थी समर्घश्च , तारन्तं सर्ने अधिकृत्य एतदु- इति वचने अनाहितामेरपि अभ्यनुशागात् उभयाधि- च्यमानं न शक्यते एरेन यचनेन निशेपयितुम् । कार' इति विशेषः। पथ च पुरुषप्राधान्य 7 फ्ोत्पत्या किं चित् न्यायविन्दुः-- 'चतुझैतार प्रयुञ्जीत ' चतु | प्रयोजनमस्ति , न यागोपत्या | आत्मा तु फलसंपदः होना मजाकागो जुहुयान ' इति चतुर्दोतृसज्ञम्मन्नैः । सर्वस्येष्ठः । तदर्थ कर्म कर्नन्यम् । इतरथा उच्यमान- जाहोमा. श्रुताः । तत्र होझा आहितानेरेच । 'एपा मपि न नियेत । तत्र वचनामर्यस्य स्यात् । तस्मात् है या अनाहितामरिष्टिः' इति तु जाविषयम् । जपे याथागम्य स्यात् एको द्वौ बहवो या पजेरनिति । एप सुत्यर्थ मिनिटाड । इति प्राप्ते, बचनप्तापल्याय तथा च दर्शयति 'युर हिस्स स्वर्पनी इति मोर्यज- अनाहिताग्नेरवाधिकारो वचनार्थ इति सिद्धान्तः । मानयो. प्रतिपद कुर्यात् ' इति । तथा 'एते मण्डन- 'चातुवेऽनग्निरेगधिकारी ।। असूयमिन्दवः इति बहुभ्यो यजमानेम्य.' इति शकर- 'चतु:प्रादि सैनिके । १ । होमा नैव । द्वयोर्गहना च याग प्रदर्शयति । स्तोरणम् । १२ टुप्--गनु यागनिर्वर्तमत्वेन उपादीयमानत्यात् बिब- अन आदिमैत्रिभिः सूरेग्मधिकरणम् । चतुर्थादि. हिता सम्या, युक्त संशयः ? उच्यते । फ्लेन व्याप्य- भिदंगमान्तद्वितीय इति श्रीशारभट्टाभिप्रायः । मानत्वात् कर्ता प्रधानभूत । प्रधानभूतम्य च अविरभिता अधिकारः दर्शपूर्णमामादी एकस्यर क्तुं । सग्या । तबासौ नान्तरीयस्त्यात् यागमनुतिष्ठति । तस्या स्त्रीप्तद्वितीयस्य। (प्रशनार-विमाया अविषक्षिता गण्या । अधया प्रयोगे पुर पश्रुनेग्रंथारामी प्रयोगे स्यात् । यगप्रयोगनिर्तिक वेन पर्ता उपदिश्यते ( उपादीयते )। दारा२३॥ (प्रयोगे पुरुषश्रुते. इति या वार्तिरे पा) उपदेशाच मिथिता राज्या | ft प्राप्त ! अपिशिता भाष्य-- दरांपूर्णमामाच्या वर्गसगो यरेत' (रास) ! ' यनेत स्वर्गमः' इति (पदपस्य) ज्योतिष्टोमेन खगंगमो यजेत' इति श्रूयते । अब सामानाधिकरण्यम् । सर्गेश (च) या व्याप्यने । मदेशः # अनियमेन एयो दो करो या परन् , , मर्गत व्याप्यमानध (स्वर्गः, समाधन व प्रतिप्रान- अपना एक एर यत इति । ननु तृतीये उक्त । न । दन. अस्मिन् (स्वगंगम- पदे भरिधिता ·. - ! अधिकारः सने प्राक्षणा ३०२ अधिकारः सने मामणा सेन चतु सवत्सरमिद एप सार्धशतद्वय, क्रियमाण स्वधर्म कर्तृणां यजमानानां (गुणभूवाना सरमामीरन् राहतसर इति । इदमपि चतुर्विशतिपरमा सन- इति ब्राह्मणमामचरितार्थवामान्यरचनातेन) धर्मेश मासीरन् ' इतिवचनविरुद्धम् । अत सरसरशब्द. | त्रैवर्णिकवेन न जाति । तदुत ' अङ्गगुगविण्य च एवाह परः । मारापरत्वेऽवि आधानादूर्य तावनी । तादात् ' ( १२।२।९।२५ ) इति । बनारामयात् इति सिद्धान्त । लिङ्गदर्शनाच । १७॥ मण्डन-- 'अहा सहसमख्या स्यात् ।' भाष्य-- इतथ परयाम: प्रयाणा मप्राणोति । शंकर-- सहमरसर पुसाम् ।' कुत १ लिङ्गदर्शनात् । किं लिङ्ग भयदि १ एरमाइ, • अधिकार सने प्रत्येक पास्नेन फलेनार्थिनाम् । 'राईद्विर प्रामणस्य ब्रह्मसाम कुर्यात्, पाथुरश्म राजन्यस्य, प्रयोजनाधिकरणमिदं इति ततरने । तस्मात् तर रामोवाजीय वैश्यस्य ' इति द्वादशाहे भवति वचन ब्रह्म चिन्दी द्रष्टव्यम् । ६२।१११-२. सामविधानपरम् । तम्गिन राजन्यौत्याना दर्शन माति। अधिकारः सने ब्राह्मणानामेय ।। तस्मादपि सर्ववर्णानामधिकार इति । समाणि सर्ववर्णानामविशेषात् । ६।६१३३१६ ॥ ब्राह्मणानां पेतरयोरालिंज्याभावात् । १८ ॥ भाध्यं-- इह सनायुदाहरणम् । 'य एव विद्यास भाष्य- बारान्द पक्ष व्यावयति । न चैत राप्रमासते'' य एव विदास सत्रमुपयन्ति' इति । तन | दस्ति, भयाणामपि वर्णाना अधिकार इति । कि सदेह किं समाणि भयाणामपि वर्णाना, उत ब्राह्मणा- ठहिं ! ग्रामणानामेय स्यात् । कुत ! इतरयो आधि नामवेति । ति प्राप्त १ सनाणि सर्ववर्णाना भवेयुरिति । ज्याभावात् । इतरयोहि वर्णयो राजन्यवैश्ययो आणि क्मात् अविशेषात् । नहि कश्चित् विशेष आश्रीयते । प्रतिषिद्धम् । स्वयमेर आर्थिज्येन विना विगुणन्यम् । अमीष यांना सप्राणि भवन्ति, अमीषा नेति । तस्मात् । तस्माए ग्रामणानामेव स्यात् । प्रयाणामपि वाना अधिकार इति । वचनादिति चेत् ॥१९॥ टुप्----' सत्राणि सर्ववर्णानामविशेषात् (६।६।३। भाध्य-- इति चेत् पश्यति राजयश्ययोवेंगुष्प- १६ ), 'न स्वामित्व हि विधीयते' (२०)। मापद्यते इति । अचनात् यजमाना (पूर्वपक्षसिद्धान्तसूत्रे इह पठिते )। ये यजमानास्ते । भविष्यन्ति 'ये यजमानात ऋथिन । इति । के अखिल ' इत्येव यत् आनुपूर्थे , तत्र यनमानविक्- पुनर्यजमाना । ये समाल वामयमागा समर्मणि शब्दयो सामानाधिकरण्यानुपपत्त्या एकेन रक्षणायन मवि त्ता , ते राजन्या अपि , वैदया अपि । संपत्तिमम राष्यम् न मुख्यावात् यजमानशब्द अतिवृत्त , जन्म- विधीयते । तथ एकत् स्यात् , येपरमार्थिव शक्य पर्ने त्वात् अस्विक्वन्दो रक्षणाऽथ पन्छन्दतदन्दी (पथा । तेषामिद आर्विज्यविधानमिति । नैतदेयम् । यथैव मम) उद्देशमतिनिर्देशको इति (स्पते ) को पाझ्यार्थ । ब्राझगाना यजमानानामप्राप्त यवनप्रामाण्शन् भवनि, यजमानाना यचनप्रामाण्यादेव इति चिन्यते । तन ( सर्वाना ) यजमानानां निर्दिष्ट एवमाडामानामपि प्रतिनिर्दिष्टाना आर्थिन्य विधीयते ( सरकार बेन ) इति । भवितुमर्हति इति । तस्मात् आर्चिव्यसस्कृता रानन्याश्या पूर्व पक्ष । सिद्धान्तस्तु, (स) सवें वर्ण उदिए । अपि सत्रमासीग्न् इति । प्रतिनिर्दिष्टा (सनमासीरन् ' इति विशेषाश्रवणान् । न, स्वामित्व हि विधीयते । २०॥ किन इह ) यजमाना आविन्यस्य कर्तृवेन विधीयते । भायं- नीदेवम् । स्वामिरमानेन पचनेन तदिह प्रधानम् । तम्य (च) दो धर्मो (प्रतित / विधीयते , एकामा मुत्रमासीरन् इति विधीयते, प्राप्ती ) अन्यकर्तृकता ग्रामगकदा च । तेन अन्यकर्तृ / नामम् । अथ 'ये यजमानात ऋदिन ' इत्यनेन कता ( पचनेन) व्याउर्तते । पाझगवा (1) पचनेन विहितमाविच इनि । उच्यते । तदपि । सात अविजो . ।

·- एक पल कामयते, न परम्य। यत्र तु उमाश्या अनन्य- (प्रमाय-) गम्यवान्याम्स) अधिकारः दर्शपूर्ण २९५ अधिकारः दर्शपूर्ण सकल्पते । (तन्त्ररने तु ' तादानुगुणार्थता नानुक्तेऽ. ! 'कृष्णविपरणया कण्ट्यति चालाले कृष्णविषा र्यान्तरस्यात् कर्नुः प्रधानभूतत्वात् ' इति सूत्राक्षरपाठः) पास्यति । शति । यत्र एवं द्वे श्रुती विधायौ भवतः, टुप्-- फूलेन व्याप्यमानस्यात् प्रधानभूतः (पुरुष)। तर गुणगाव प्राधान्यं च गम्यते । न तु अन एवं वे प्रधानभूत चेत् अविवक्षिता राख्या ! ततो यजेन' | विधायिके श्रुती विद्यते । गुणभूतस्तु पुरुषः श्रूयते इति ( आल्यातगता ) या सख्या प्रतीयते, सा गुण- भाग्येदिति । तत्र यन्यर्थः करण कर्म वा । सबन्धातु भूनागेन विवक्षिता इत्येतन्न । ( कुतः ) अनुक्ते ( हि) पुरुषप्राधान्यं, न क्स्य चित् मुखेन उत्पन्नेन न्याये स्यात् (विवक्षा) । उक्तश्च ( अस्माभिः अवि- प्रयोजनम् । सुपसरन्धेन आत्मनस्तु कृत्यम् । तस्मात् वक्षितवे) न्याय । व्याप्यमानगता ( कामपदस्था) सबन्धात् पुष्पप्राधान्यं गम्यते , न श्रुते. । अतो सख्या ( तावत् ) अविवक्षिता । ( अतः ) तद्विरोधात् । गुणभूनस्य पुरुपस्य सख्या विवचितेति । इतरदापि ( आख्यातगतं ) अविवक्षितम् ( एकत्यम् )। टुप- फलेन च्याप्यमानस्य (पुरुषस्य प्रधान- चोदनैकत्यात् । ६॥ भूतम्य ) एकत्याद्यविवक्षा । सा च अर्थात् (स्वारम्यान्) भाष्य- एका हि विधायिका चोदना । सा यदि फलेन ग्यातिमात्मनः इच्छति । (तेन) या अत्र पदोत्पत्ति यागोत्पत्ति वा विधत्ते तदा फ्र्ता न स्वार्थेन , ( काम- )पदे ( फल्प्राप्ति प्रति प्राधान्य-) विवक्षा, यदा पुनः स्वार्थेन तदा यागः फल वा तादध्येंन । न सा न शास्त्रात् , किं तर्हि अर्थत् स्वर्गसमशब्देन चैतत् योगपधेन भवति । स्वार्थ एकः, तदर्थ इतरः , अनूद्यने । अन आत्मार्थता (फलस्य ) सिध्यति । वैपरीत्येन वेति । यथा ' उभाभ्या बाहुभ्या इयूनस्यति यजेत इत्येकवविवक्षा तु शासात् ( कर्तृसख्याधिवक्षाऽपि देवदत्त इति गम्यते, न च योगपंथन । यदा दक्षिणे- उपलक्ष्यते ) । तर यदि शास्त्रात् वे अपि (गुण. नास्यति , तदा सयेन धनु"पृष्ठ नमयति , न तेनापि प्रधानत्वे ) विवक्षिते स्याता , লর অধীন अस्यति इति गम्यने, तन घ्याप्रत पात् । एवं यदा ( अर्थभेदात् वाक्यभेद-)दोगे भवेत् (न वेवमनि। पुरुषप्राधान्य , तदा यागस्य परस्य वा गुणमायो गम्यते, | यस्मात् सायमेव फल दाम्यते- ) तस्मात् यः स्वर्ग तत्र व्यापूतत्वात्, न तयोः प्राधा यमपि गम्यते । प्रार्थयमानः आरमगन्धितया आत्मनः इच्छति, तस्मान्न यागे फ्ले वा पुरुषम्य गुणमायः । अतो तस्य यागोऽभ्युपायः इत्यादेवावगम्यते । तस्मात् या याकाम्यं स्यात् , एको द्वौ बहवो या यजेरनिति । विवक्षितमेतत्वम् । अपिवा कामसंयोगे संबन्धात् प्रयोगायोप अथा यजेत इति भावना प्रतीयते कालोपमद- दिइयेत , प्रत्यर्थ हि विधिश्रुतिर्विषाणायत् । ७ ।। १ निमित्तादिविशिष्टा ( दादिना काटेन, कर्तृगारिफरा. भाष्य-- अपिवेति पक्ष यावृतिः । प्रयोगाय स्पेग उपग्रहेण आत्मनेपदेन , जापनेन च निमिलेन, आदिश्येत कर्ता न स्वाधेन । कय १ यजेत इत्यम्य अर्थ आदिपदाच मयाजादिमिर., बांदिपलेन , साता याग सुर्यात् यागेन या बुत् इति सत्ताऽभि यत्तिमात्र प्रधानपुश्पेश , निर्वतरेन च गुणभूनेन पiffer गम्यते , न पटश्य का आधारता या । स्वर्गाम- भावना अवगम्यते )। तत्र संग्न्या (टपाग) शब्दश्च स्वर्गकाममारे वर्तते , न विशेषमालम्पते ' भूतम्य पुरुषस्य ( कर्तृरूपश्य ) परिच्छटिया (. आत्मनः परम्य वेति । शब्दप्रमाणाश्च यप हिशेषु गम्यमाना ) येना-शेन व्याप्पने (पापन अषु । यथ तहि १ पामस्य आत्ममनन्धोऽवगम्यते ( अरोन नियया ) अनिश्चिता , ( पन समन्यात् । पनाम. अनुक्तेऽपि शन्देन आमनः रिभितेर ) । तदुभयमार (गुण ) यक्तन्यौ मदतः , प्रत्यय ता रिधिः अपते , यया । विवक्षितम् । , . - .

·- अधिकार सो श्वा ३०४ अधिकार सो वैश्वा ऋविपदे एर वसाय रक्षयिया यजमानसरकाराथ वेन | वर्जयिका अन्येषामिति । ति प्राप्त १ सपामविशेषात् । रात् विधीयते , यच्छब्दप्राथम्याम्या यजमानस्यैर उद् ! न कश्चित् पशेप आधीयते अमीया ब्राह्मणाना सन, श्यतीत । अत एस फरमुगावात अपास्तगार्य । अमीषा नति । तस्मात् सोपामिति । एव प्राप् म । कल्पनाऽपि न दोष । एव ऋद्धिकामत्यावशेषात् | वासिष्टाना नमवस्य नियमात् वासिष्ठाना सन स्यात् , प्रयाणामपि वर्णाना आभिज्यमस्वार्य वागते प्रयाणामपि नान्येषाम् । त । ब्रह्मवस्य नियमो भाति वासियो सने अधिकार । अत एव द्वादशाहे 'नाईगिर ग्राम ब्रह्मा माति' इति । अतो वासिष्ठानां समान णस्य' इत्यादिलिगमपि उपपद्यते । एव च यजमानसस्ता कल्पाना च सन स्यादिति । रकैरेव भत्यिपदार्थ प्राकृतमन्पकारस्यापि सिद्धे न सपा वा, प्रतिप्रसवान् । २५ ॥ तदर्थे परिपयादिभि ऋविगतरसपादन इत्यपि द्वार भाध्य- सपा वा सन स्यात् अविरोपात् । ननु व्यम् । इति प्राप्ते, शापक्सत्त्वे व्यरहिवान्चयक्ल्पनया | वासिष्ठो ब्रहा इयुच्यते । नसाह । पुन प्रतिप्रसूयते 'य शान्दमोघस्य लोके दृष्ट पात् इह अपूपरिधि राष्टरूपा एव कश्यन स्तोमभागमधीयीत स एव अक्षा भवेत्' इति । प्रास्वमार्यम्ल्पनादिदोपभिया यच्छन्दम्य व्याहितान्ययेन वासिष्टोपदेश इदानी स्मिथ इति चेत्, स्तोमभागमा स्वरूपप्राप्तिमानसूननेन या विकार्यस्यैव उद्देश्य व साथ । सोमभागान् अधीयान अवासिष्ठोऽपि वासिष्ठ मगीकृत्य यजमाना गर्तारो विधीयते । न च एतायता कार्य समय स्नुमिति । अनिक्र्तृक व शक्य, गनमानानामणि ऋखिकरस्य वैश्वामित्रस्य होचनियमाद , भगुशुनक्यसिष्ठा गधित वात् । वरणादिविध्युन्नीत यजमानभिनय पर | नामनधिकार । २६ ॥ अतिदेशप्राप्त उपदेशेन थाप्यते । न तु एतापता भाष्य--- मृग्वारीना अनधिधार म्यात् । कुन । अब्राह्मणा क्वमपि , इति तदनुमहार ब्राह्मणानामवा पैश्वामित्रस्य रोग नियम्यते विश्वामित्रो होता भाति' धिकार । वाईगिरादिदशन तु अहीनाभिप्रायेण । इति । तस्मात् वैश्वामिनाणा, तैश्च समानरपाना न्याविन्दु सने प्रयाणामप्यधिसर ये अधिकार इति । यजमानाल विज ' ति यजमाने सस्कार वेन सोम-पूपनै पिपिचारात् सगति । आईज्यविधि गुणभूतफर्तृपरिच्छेदकतया ब्रामण्य पि-- 'प्रिय सत्र समस्य वासिष्ठम्यैर या भवेत् । आर्षि याङ्गम् । अब तु प्राधान्यात् द्वारलोषात् , विश्वामिनस्यैर वा ऽध्य ऋद्धीपन मध्यम ॥ मय वाव्यते । इति प्राप्ते, सस्कार येन आर्थियविधी त्याय घरामिष्टे ब्रह्मना स्तोमभागत (पैश्वामित्रममा जाना अपामार्य वापत्ते तदुदेशेनैव यतमानविपि । तेन मर होतृ सिद्धये ॥''रन्मिरसि ध्याय ल्या' इत्या अन्यक्तावनाध । नाक्षणकर्तृस्य (यवस्य ) नु दयो मा स्तोमगागा नाम । तााधीयान साम बाधकमस्ति । अतो ब्राह्मणानामेय राम इति सिद्धान्त । वामियो पि वासिष्ठ एन । मण्डन-'अनाझगस्याधितिर्न सत्रे।" भा---प्रतौ चामिष्टो ब्रह्मा, वैश्वामी होता' शकर- 'सत्रेऽधिकारी विप्र स्यात् ।' इति ब्रह्माद्दरोन वासिष्टातिविधानान तयोष विष्ट अधिकार सत्रे'यश्वामित्रतासमानकल्या क्यत्वात् राचे विसरूप । इति प्राय नामघ ।। एर कश्चित् स्तममागानधीने म एर वासिष्ट यासिष्ठाना या, प्रात्यनियमान् । ६६२४॥ इत्यादेन नपरभ्येय विधिरममानिरा गया भाष्य- एतत् समधिगत माझगानामेव सत्र, न तोमभागाध्यमावर गायणायान् पार्थविध्यभायेन राजन्यौग्यानामिनि । अथैदानीमिद सदिग्ध विसया वैश्वामित्रममानकल्यानामे अधिकार 1 भात्र 'य ब्राक्षगाना, उत वासिष्ठाना स, उत भृगुनापिन् ।एर यश्चित् स्नोमभागानधोते म एस अक्षा भोत सी . - .

·अधिकारः सप्रे समान अधिकारः सरे समान - . प्रयागः, तनूनरादितरपाम् ।' एवं फे चित् नाराशंस- आशिरवत् । यया ऋतपेये 'वृतवतो भयति' इति फल्गः, फे चित् तनूनमात्कला। तर कि तारत् । वचनात् प्रतहि निवृत्तायां अन्यामाशिरे गां कल्पयन्ति । प्रासं १ सैनिपाते बदनां यजमानानां ये एव तुल्याः, ते एवमेतदपि वचनात् भविष्यति । व सह सत्रमासीरन् । कुतः ? अवैगुण्यात् । इतरधा न पाउनारभ्ययादत्वात् । ३ ॥ यम्य कस्यो नौरसंहियेत तम्य वैगुण्यं स्यात् । यथा भाध्यं नैतदलि, यदुक्तं मिनकल्यानामपि अधि- प्रकृतावर विना माद्गुष्पेन फटामायः एवमिहापि इति । कार इति । समानक्ल्या एवं अधिक्रियेरन् । पुतः । दुप्-- सिद्धान्तोरक्रममिदमधिकरणम् । (इथे पट अवैगुण्यात् । अथ यदुक्तं वनमात् वैगुण्येनापि सेत्स्य- क्तिः मुद्रिते लिखिते चास्ति, परंतु तन्मर ने नास्ति )। तीति, तन्न, अनारभ्यवादलात् । सद्धि यवनान् प्रक- भिन्न फयानामधिकार: ( अस्ति ) इति पूर्वः पक्षः। प्यते, यस्मिन् अकल्प्यमाने वचनमनकं भवति । यदि (कुन: १ ) एवंकामा: मनमासीरन् इति सामान्ययनन- हि आरभ्य मिनरल्यान् एतदुच्येत , ततो बचनमनर्थक प्रशनेः । यसि शानो कर्तृगा नारासो द्वितीयः प्रयाजः । भवति , इति मिनकल्यानामपि सत्रमभ्युपगम्येत, न तु इति पूर्व राभिवायः । तर (वसिडानामितरेषां च कर्तृत्व-) आरम्य भित्रकारान् एतदुच्यते । समानकल्येषु अर्यवत्ता संनि गते ( सति ) अतकर्तृत्वात् ( अरसिउकर्तृत्वान् , । अस्य पचनस्य भविष्यति । तस्मान्न भिवकल्शनामधि- कृती) निमितविघातान् अन नाराशंसः। ( पक्षान्तर- कार. इति । माह-) तन्कर्तृगामा (नाराशंसकर्तृ शत् ) यासिरानो, स्याद्वर, यज्ञार्थवादोदुम्बरीवत् । ४ ।। तैरपि क्रियमाणेन नारायसेन इतरेप कल्यसिद्धिः भायं-स्यादा भिनल्यानामधिकारः । कुतः। (कार्यसिदिः) इति पूर्वः पक्षः । ( पसिधा हि कर्तारो | यशार्थत्वात् कसम्य । वसिादीनां नागशंसकल्पो यशस्य नाराराप्तं साङ्ग, इतरे तु तन्नपातम् । उभयकर्तृसनिपाते | साधकः । स च यज्ञः सर्वेषां साधारणः परकल्पनाति तु द्वयोरपि कास्न्येन कर्तृत्वात नाराशसोऽपि तावत् सिद्धः सिद्धो भवति । यथा यजमानेन समितामौदुधरी धासिन क्रियते एव इति नास्ति पैगुण्यम् । एवं तनूनपा- | परिवासयन्ति' इति यस्य यस्य चित् परिमाणेन दपि अविगुग एव इति येन केनापि सगुणः ऋतुः सर्वेश सिझो यश; अन्येषामपि सिद्धो भवति । उच्यते । मनु फन्दसाधन मिति ) । सिद्धान्तस्तु - वसिमानामिति (पठी) अयाजस्य वाक्येन पुस्पसंबन्धः । स च मारणप्राप्ता स्वामिन्टक्षगार्था, ( अतः ) येषां खं नारागंसः, तेपामेव यागार्यता बाधिष्यते इति । नेति नमः । फलं हि तदा फर्म सिद्धिं करोति, नेतरेषाम् । कल्पयितव्यम् । ननु इतरथाऽपि अयं अवश्यं पल्प. अमत्राण्यपि अनेकफ काणि उदादरणमेव (तुल्य- नीयम् । तयोच्यते । मत्यं कल्पनीयं, प्रमाणेन तु न्यायल्यात् । प्रदारानार्थ तु भाये रामग्रहणम् )। प्रयोगपवनैकवाक्येन द्वितीये तु पक्षे त्ययिया शद वपनाद्वा शिरोवन स्यात् । २॥ तेन एकवाक्यता स्यात् । अशोच्यते । चिन् समा- भाष्य-- वादान्दान् पक्षो विपरिवर्तते । न चैत- नातेन सह एकवाक्यता भविष्यति, तथापि अमानेन दस्ति भित्रमरानामनधिकार इति । तेऽप्यधिक्रियेरन् । पहितेन च फल्प्यमाना प्रतापनापा: गुरतरा स्यात् । कुतः १ अविशेषात् । अविशोपेश मश यजमानाना न, प्रधानत्वात्।५।। प्राप्तिः । न च भिन्न म्यानां प्रतिषेधः । ननु धैगुण्यं भाष्य- तदेवं प्रधानत्वात् । पुरपायों प भिन्न कल्गनाम् । अमोच्यते । बनना , सामान्यतननेन रत्यः । कथा सालिरादीना नाराशंमी यहामिति । भिकल्ला अपि गृहीताः। तत्र शिरोत साध: स्यात् । यया यच यम्य या, वेन सह पदं कर्म तम्य मनि । 'पुरुषांमुपदधाति' इनि नचनसामान् शानिरमा तेन एमभिमन्यः क्रियते, यासि डासना नाराशमेन सर्गन स्मृतिविप्रतिषिद्धमपि क्रियते एवमिदापि । अथवा | सहितं कर्म फन्दं भरतीति ।

·अधिकारः विश्वसजा २९९ अधिकारः विश्वसूजा , शतान्यायुरम्य इति विग्रहीष्यामः, इति ( चोटे) उक्ते । शक्यो तथा पारयितन्यं इति गम्यमाने बहवः ' नै सख्याशब्दाना समास इप्यते ' इति ( उत्तरमुक्तं । शक्नुवन्तः प्रवर्तेरन् । अन्येऽपि तत्कुलीनाः अन्येन भान्ये । तस्यार्थ:---) यो द्विवचननहुवचनान्तो सख्या- आरब्धं समापयेयुः इति । शब्दो, ताभ्या न समास इष्यते । कया उपपत्त्या १ द्विय अपिया कृत्स्नसंयोगादेकस्यैव प्रयोगः स्यात् । चनबहुवचनान्तयोः प्रमाणाभावात् । राजपुरुष इत्युक्ते न ३६॥ राजशब्दात् पर द्विवचन बहुवचनं या श्रूयते । ननु भाज्य-- शास्त्रफलं हि प्रयोक्तारे इति समधि- एकत्येऽपि प्रमाणं नास्ति, तेन या कयं विग्रहः १ उच्यते।। गतम् । यश्च कास्न्येन विधिमुपसह समर्थः, स एका जात्यपेक्षं लिङ्गं अर्थप्राप्तव्यक्त्यपेक्षम् । तस्मादेक- एकाधिक्रियते इति । तस्मान कुलकल्पोऽवकल्पते । कथं वचनान्तेन अन्यतमलिङ्गयुक्तेन विग्रही भवति । चित्रगुः । तर्हि ? समदायमात्रेण धर्म इत्यध्यरसीयते । एवं इति विद्या गायो यस्य इति ( बहुवचनान्तेन ) विनहे श्रूयते ' स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति । एवं तर्हि एतदध्यय प्रयोगस्मृतिः प्रमाणम् । भूमादिप्वषु मनुवादयः । सेयं, बननप्रामाण्यात् एतत् कर्म पुर्वता आयुर्वर्धते इति (स्मरणात् । मत्वर्षे हि बहुनीहिः, भूम्नि च मनुप् इति । तच न, प्रमाणाभावात् । नहि एतस्मिन्नर्षे स्मर्यवे , इति बहुमीहिरेव भूमान गमयति , इति युक्तो याक्यं अन्यद्वा प्रमाणमस्ति । ननु अर्धापत्तिः , बहुवचनेन विग्रहः )। अन्यथा आनर्यस्यं भविष्यतीति । उच्यते । नानर्थ- सबन्धादर्शनात् । ३४ ॥ क्यम् । अध्ययनादेव .हि अष्टं भविष्यति । तथाहि भाष्यं-- नहि एतावदायुपा रसायनाना सनन्धो सामान्येन अदृष्ट फ्ल्पयितु लघीयः, न तु मंणा दृष्टपूर्यः । न च सबन्धादर्शने अनुमानमस्ति । ननु आयुर्वर्धते इति विशेषादृष्टाल्पना | अपरा आनर्थ- सामान्यतोदृष्टं भविष्यति । दृश्यन्ते तावत् अल्पस्य स्थिर- क्यमेव अभ्युपगम्येत काम न अयुक्ति कल्पनम् । भारस्य भाराणि । एयमभ्यस्यमानानि वीर्यरत्तमानि अपोच्येत्त , अर्धतृतीयानि शतानि (२५०) दीचिन्यन्ते , सिरशरीरता उपादपियन्ति । शतायुः पुरुषः इति सत्पपि चतुर्भिः समाप्यते इति । एवमपि नियतपरिमाणं पचने अधिकं जीरनं दृश्यते एवेति । अत्रोच्यते । नायमे हीयते 'चतुर्विशतिपरमा: सप्तदशाराः सप्रमासरीरन्' पान्तः । यदा चित् या च सावती च भरीरस्थिरता । इति । वचनस्य तु आनर्यस्यपरिहाराय परिमाण उपादयेयुः, न द्रागितलम् । यया प्रमामन्तोऽभ्यासात् , हापयिष्यते इनि चेत् , तदयुतम् । अध्ययनात् परमाणा वृदेः या च पारती न माया प्राप्नुवन्ति, न तु फलमस्ति तरसानेपा कल्पनेति । अन्यस्यन्तः पुरुषायुरेगापि, योजनमा प्रमेयुः। एमि. विप्रतिषेधातु गुण्यन्यतरः स्यादिवि लायु. हापि संपन्याभावात् सहसायुट्न प्राप्नुयुर्न वेनि संदि- कायनः । ३७ ॥ ग्धम् । सदिग्धं चेत् मामान्यनोदृष्ट न प्रमाणम् । गच माध्यं-- फर्ष नहिं । एपं, अन्यतरोन गोगः अहोऽर्थः प्रमाणमन्तरेण शक्योऽभ्युषगन्नुम् । तस्माद. सन्दः स्यात् । यदि या असरसरे सत्सरशन्दः, यदि रोधयं नैतापदामुरः सतानि । पुरुषरचने चोतम् । या पायाशतः इति शन्दो गोग इति । कुत एतर! स फुलपला स्वादिति फार्णानिनिरेकरिमन्न- विप्रतिरोधात् , पियतिधोहि माति उमयस्मिन् चिहिते। संभपात् । ३५ ॥ इथं पाहि भिवेन । पति परवायत: माय-मथ तारि १ स मनुमाधिपारपरे पितः, न संसरा: ; अप संपराराः पिता, न कुचल्यो भविश्यात या पानांविनिराचार्यों मन्यते , पायातः । तम्मान पिरोधार अन्यायर पननं गोगं म | ET ! एकस्मिन् अर्गभगन् । पुमानिदमन- आपन आचारों मत्यो म । आगामी शारनन् । न चैतदेका मोति पापिणम् । यथा पूवार्थ नाभीपमातिधार्यम् । , , - ..

·- - अधिकार सो समान ঘিনা ভাবেননিৰ गत 11, नारायणायानाय स्वामियोदेगपूर्वकम् । गारा पत्त । ननुयुक्त पुरुषधर्मवै च परिसच्याऽऽपत्तै वासिष्ठ शादियो सनिर्यात् साद्गुग्यतोऽन्तिम ॥' त्वस्य, नाराशसम त्रे होने वैश्वामिनविधानात् साक्षाकर्तृ भा- दगपूर्णमामाती पराभेद श्रुत 'राजय } परिच्छेदस वेन विध्ययोगेऽपि प्रयोजारभूतपमान यासिराना नारायसो द्वितीय प्रयाज , तपादयेश परिच्छेदसन वासिस्चविध्युश्पत्ते , सनादौ औदुम्बरास इत्यादिना । अन हि तनूनरात यजति । इत्यनेन एक / मानयत् एकासिधस्तावेऽपि अन्येषा धैगुण्यानापते । देवप्रवृत्तिनिमित्तनामधेय अङ्गीकृत्य विहितस्य द्वितीय / अनो मिनरलानामपि अधिभार । इति प्राम, विक- प्रयाजस्य क्रमे शा गभेदेन समानातयो नारासतनून पेन प्रामयोम यो नियमार्थ वेन वाक्यमायक्योरनौ पामयो अध्यक्षमा विस्पेन दितीयाजमघ । नियतप्रामा गसियावृत्तिरूपपरिसरण्याफल्बचायोगान , खेन प्रातयो वासिमधमान नामस्य क्रियते । अत / वासियोशेनेर प्रमाणातररमात् वासिष्ठामिपिताल एर नाराशम इति तद्धित द्वितीयपद प्रथाजपद चानु | साधनीभूतदर्शपूर्णमासानभूतद्वितीयमयाजद्वारा नरारात याद 1 ततश परियोपादेव तनूनपामा अन्यमवध मतविनियोगविधि । अतश्च नराशसमम्म वासिंधु सिढे 'तनूनपाद येषा' इत्यपि पोटश्युत्तरे ' इतिात् । विनियोगाभारादेव निवृत्ति , इति न तपरिसख्याया अनुराद एरन च नागासम त्रस्य पशुमारणे पाठेऽपि । वाक्यप्रवृत्तिकन्यम् । अतश्च शिनाल्पानामपि अधि- दांपूर्णमामप्रकरणे पाठाभार इति केषा चिदुत' युक्त, कारे एकानभूतम नपाठे इतरेषा फल्गनापत्ते समान पगुवकरणेऽपि सूने वैस्तनारासमराठेऽपि नारा कल्यानामे अधिकार । शमो.मर आ रस्य वैतु' इत्यस्य दांपूर्णमामग्रारणे न्यायविदुः • दर्शपूर्णमासयो 'गजन्यवासिडाना पाठात् । अत एप आश्वायनादिमि तरस पठित । नारासो द्वितीय तनूनपादन्ये यत्तु नारायसवाक्ये द्वितीय वादिविशिग्णयाजा तरविधि , श्रुतम् । तत् दीभणामादिद्वारा सरेषु प्राप्नोति । तम तस्य च पासि उमाधि वेन विधानात् अयेपाममाव | वसिष्ठायमि नो नाराामो वसिष्ठकक सपन्न इति, इति , तन्न, तयाये समिधागोत्तर वरूपद्वितीयत्वम्य ' एव तनूनपादी अयै , इति क चित् पल्पमाथित्य नराशलयागे विधाने पि यासिष्ठानों तनना भिन्न कम्पा अपि सन वुर्यु । इति प्राप्ते, यासिगद्यर्थ अागनाधे प्रमाणाभावात् नारासोनर तणावापने । खेन नाराणयादिविधि , अपकारद्वारेण नादर्य इति न नहि दितीयपदे त कार्यकारिन भारागसविधि , येन गतपथना , धात्ययस्य विधेय य च युक्त निर. नेपा तनूनपासा र गद्येत । तथा वे सिद्धा ते शासि सन् । स च एक ग्ल्याश्रयणे अन्येषा अतुवैगुण्यात् छानामपि उद्देश्य पैन यास्यभेदापत्ते । न च तनूनपा समानल्यानामेर सत्र इति सिद्धान्त । दयेपा' इत्यनेन अयेषामेव तनूनपाविधानात् बासि मण्डन-11 मिनापा र रामिण स्यु।" छाना तबाधोरपति, दम्य एकनास्य नेनोपपत्ती याश्य शर- राम पुर्युगुलापा ।' भेदाङ्गीकारे समानाभावात् विशिविरपूर्यविधिमान्तर । अधिकार सारयन भिन्नमानेपु आहिवामी कजनागौर रमणाय । अत पूर्वोत्तप्रकारेण म अस्पैर नामेव !! चसिम विधानेन कभेद उम्शनीय । मच विदारस्य प्रभुत्पादननोनामपि स्याउ । ६।१२१ दीमणीयादिद्वारा अनेकेगु समादिषु मान । तयात्रादी भिनागनामप्यधिार उतं समाना भाष्य-- समय पहरणम् । 'एर विकास त्यानामेर इति चिन्ताया अधिपात् भिवालानामपि । गश्मामले पर विद्वान मायन्ति' इति । ते न च एकाकारणे अयेगा वैगुरप्रा शासियाना गदेर # मानामामी 17 तारी मति उन इन मत्रम्य मुद्रगतिशय गरिधान सरणशा स्पनी मर f प्रान मामी सामाग्रीना। प्रयाज, .

·अधिकार: विश्वस्जा अधिकारः विश्वसूजा J सप्तदशा, . श्रुतेः । न रानिध्वन्दशब्दोऽत्र प्रतिमाया विशेषणात् ॥ शब्दयोर्मुख्यत्वात् सार्थनिश्चयसाम यांच्च न वार्य- स्वारस्यात् नियमानेरष्टमः पक्ष इष्यते । निवृदादिपदैः । त्यागः । संपन्सरपदं तु जघन्यत्वात् सौरचान्द्रादिभेदेन स्तोमविशिटमहरुभ्यते ॥ नाह सबस्ततोऽहामु गोगी अनेकार्थत्वाच अर्थनिश्चयासमर्थ भाति इति गौगम् । सत्सराभिधा । तस्माद्विश्वराजा सन सहस्रदिनमिष्यते ॥ तन ' यो मास. स सवत्सरः' इति दर्शनात् मासेष्वेव भा- 'पञ्चपञ्चाशतस्निमृतः सपत्सराः, पश्च- सपत्मरशब्द. इन्येक पक्ष । तत्रापि तु अशक्तिः तद- पञ्चाशतः पञ्चदशाः, पञ्चपञ्चाशतः वस्थैर । नहि आघानादूर्घ सहस्रमामपर्यन्त ( ८३ पञ्चपञ्चाशत एकविंगाः, विश्वसुजामपन सहससस वर्षाणि ४ मासाश्च ) जीवन संभाति । अतः संव- इति श्रुतम् । तन पञ्चाशच्छन्दः सख्यापर एर । त्रिवृत्- सापतिमा वै द्वादश राश्रयः' इति प्रपोगान् द्वादश- सरासरवादी तु लभगया त्रिस्तोमासवत्सरसाध्यक्तु । रानिषु इति अपरः पश्. । प्रतिमाशब्दविरोपण तु अत्र वृत्तिारौ । पञ्चाशच्छन्दविशेषण पञ्चगब्दोऽपि । नेग सरत्मरशब्दः, न तस्य दादारानिपु प्रयोगः । तेन सादगातुर्तिनी पञ्चसख्याऽच्छिन्ना पक्षाशासख्या त्रिवृदादिशन्दमामञ्जस्यात् दिवसेषु सवत्सरशब्दः । नि. (५४५०) इति पार्डिकान्वयवेलाया फलितोऽर्थः । तदिद दादिपदै िस्तोत्रमानवाचरपि तदिशि अहरेष लक्ष- निदादिस्तोमकचं यद्यपि साशासबन्धेन अहन्येय, तथापि णया प्राश्यते । तत्सघस्तु लश्चितलक्षणया लक्ष्यता:- तादृशाहर्षटितत्वात् सवत्सरेऽपि तत् सभवति इति न वच्छेदक्गौरामीकारेण वा । अतः तद्भिया संपन्सरपदं कोऽपि दोषः । तत्र सरस्सरशन्दो मुग्न्यया वृत्या सकल्प दिवसपरमेय इति सिद्धान्तः । रमे शामिधने । तेन मनुष्याणा सहसायुट्यामायात् इद च कृतादियुगान्तरेग्यपि मनुष्यागा शतमेव पर- तियंगधिकरणे (६।१।२) निराकृतोऽपि श्रुतिबलात् मायु इति कृयाचिन्तया । यदा तु स्मृतिपुराणेतिहा- गन्धर्शदीनामेयाधिकार. । तेषा तु अग्न्याशुपसंहारा- सादौ श्रुतस्य प्रकृष्टतरपुण्ययोगादिपलस्य अनेकमहस- सामात् मनुष्याणामेर वा रसायनलब्धसहलायुषा सः । पत्तरपरिमितस्य आयुपोऽपि प्रतिश्रुयुग्टन्यस्य प्रामा- रसायनादेः एतावदायुःसपादनसामध्ये प्रमाणामापात् णिकत्व , एतन्शाप करलेनी च 'शतायु पुरुषः' इति 'शतायु पुरुषः' इति श्रुतेश्च एफेन आरपस्य श्रुतौ शतानि आपूपि यस्य इति विमः क्लीयुगाभि. पुत्रादिपारपर्येण समापन इति बुलायो का । 'शारर- माय र आश्रणीप, तदा त्रिदादिगम्देन अह.सघमेर फल प्रयोनरि' (२७८) इति न्यायस्य विना यवन मित्स्तोमादपंटितत्ववन्धेन लक्षपिता सब सरगन्दो अपवादे ममागाभाना , समस्तरानुरानाभावे विरल यथार्त एर। सम च गोरादित युगान्तरलतार- नुष्ठापिना फलनुपतिप्रमगात् , सपारम्भादेर सहसायुन्य टायुज्यमनुष्यपर इति ध्येयम् । नाद मोगसामने युगादि- जायते इति वा फव्यम् । एतादृशाल्पनेऽपि प्रमाणा- व्यस्था अलीरा, तनयुगधर्मव्यवस्थापक्रमातविधीनां मात्रात् पनपनागत• इति यजमानाभिप्राया साच्या निमियलापतेः । तेन एसोऽपि विवरस्तोमायागयुक्तः सपत्सर. पञ्चपञ्चा न्यायविन्दु - 'पद्धपचारातस्थिवृतः सरसरा:, शमल्या. यजमानः सरव्यमानः तावत्सल्यः इन्युट पञ्चरवाशनः पचदशा चर्यते । अतः चतुःसरत्मरनिदं सत्र सागतो. पञ्चावायत एसीमा: , विश्वसनामयन सहसमन्सर' यजमानैः बार्य इति या पक्षानरम् । अस्पारि युसी इति । अत्र समायुर गधदीनामविशारण अग्न्या. अन्यन्तमनारोहान, महदशास: चरिंगतिपरमाः, यभावेनारगभग , मनुष्याला सहसायुयाय मापने- इति आतिदेशिकपरिमाणगापरोक्ष अनुपपत्ति। नापि अममा, कम्पे कापापि राममानुग्रना- सम्मान् सग्यासन्न सामानं या गोगमाप्रिन्ट भावेन पोगा , সন্তান। एतापदायु:- मनुष्यापिकारः समर्थनीयः । तथापि मुग्या-कल्पने मानामापार, परमात दी यजमानमात्रा - पवरवाशत. सतना, .

·अधिकार स्मादि ११० अधिकारः समादि रापा मण्डन-- 'सनेऽधिकारी ने मोनिरनिः।" एक एते सर्यन्ते । स्मृतीना बेदमूल्यात् वेदतुल्यता । शकर-'आधानाधिकृतः सने।' अधिकारी। (वेदमूलत्यात् स्मृतीना, तासु च उपनयनोतरसारमेय अधिकारः गाादिकर्मसु उपनीतस्यैव ।। अभिवादनायुपदेशात् अनयनेन सह एका प्रवृत्तिः तस्मिस्तु शिष्यमाणानि जननेन प्रवरन । इति सूत्रायः) । ६२२६२२॥ सोम- पूर्वोक्ताधिकारिविशेषविचारात् संगविः । भाष्य-- इह सार्ताः पदार्था उदाहरण प्रत्युपस्थितन च ' उपनयनादिनियमः । इति सरगे जामति कथं नियमाचाऽऽचारा ! 'गुरुरनुगन्त-योऽभियादयितव्यय । पूर्वपक्षप्रवृत्तिरिति याच्यम् । सिद्धान्तेऽपि हि मानो :वृद्धत्रयाः प्रत्युत्थेयः समन्तभ्यश्च ' इति । तत्र सदेहः । न हन्त यः न मुरा पिवेत् ' इत्यादीना शक्तमामा- किं जातमानाणामिमे पदार्थाः, उतोपनीतानामिति । सिंधिरित्यमिध्यने, तददन्येषामपि तथात्वमिप्यता इति प्राप्तम् १ अविशेषोपदेशाम्तमामाणाम् । बुतः ! पुरुपे । प्रतिरन्धा य पाचिन्तश या प्रवृत्ते. नाश भव- हे शिष्यन्ते, जातमात्रय पुष्पो भवति । तस्माज्ञावमामा- येत् । इत्यादीनां तु उरनीताधिरारिक्त्यमेव । द्वितीय जामिमे पदार्था इति। सूत्रे ' तस्मिन् ' पुररे इत्यर्थः । अपिया, वेदतुल्यत्यादुपायेन प्रयतरन् । २३ ॥ नि- 'प्रारमुरत्यादिनियम उपनीतेः पुराऽप्युन । भायं-- एव प्राप्ते भूमः । अपिवेति पशग्या- अय, मन्त्राग्न्यसाध्यान्वादायो, ऽन्योऽस्तु कृत्तिः । उपायेन प्रवर्तेरन् । उपनयनेन सह मरतेस्तु , स्मृतेः ॥ वेदतुला वात् । वेदतुल्या हि ग्मृतिः । दिवा एव भाह- श्रीनेषु स्मृ युगे र गिरधे, तथा गा. पदाथा. सायन्ते इत्युत्तम् । वैरिकाध पदार्था उपजपनो र अनमिगाभ्येषु अमन्त्रगाध्ये विधि मनपात सरकाले समाग्लाता । स्मातायते चेदिता एय । तस्मादु- पूर्यमपि शाखाधिकारः, मातंपियो अपनादिमियो पनयनोत्तरकाश एते इति । प्रमाणाभागात् , उगयनम्य पेदमानाप्पपनानपान । डप्--( 7 मा पारेण सामान्यतोहन सिद्धान्त. रिपेणु बातमायाधिकार. ' मागे न मुर प्रषित , समाक्षिपति-)नसामान्यतोरटेन मारने याहारः विडिया परमेरशादिजयारा अरि मermit (युक्तः ) येग उपगयनोहाकाल दियानि पनि भागमाया निषेधात्, पत्र यायायपार गो- (दृष्टानि, सामान् ) समपि (वैदिकारिषय वा ) गार। इति प्राभे, मूल्यापार मादान उपनयनोत्तर (ए7) प्रातते स्मृतिः (स्त्यनुमान दोणे अपनी या उपा- मगम् ), तस्मात् तेन. सामान्यतन (रिटान्त.) विधानान् writrai न धिारत पग । अबराते । कप ताई ! 'मुरान पेया'REPA परंतु मागुमनात्मामादरम. हुन्त य.' इत्यादी आतमान न. (तर मा सियामा उपमनोनयाम्। शिटैः म्मरमान् ) । अन्याग्नु (मामाया निशाना) मा पुग्पारण PETो गुग. प्रागुपनयनात् कामनारयादमा, जी (विप्रा वेन) पना मावि feart अमविपिया ( अनुग्नीत. ) परिपती । (ता) arti उपना मे SERE, NATO उनमनोजरकारत अभियान मानाति दादि-नायि" ! पन्ते। (पूचा दी) मा निकाले दन्दु-shra एवं ( उपनग्नोतरयले उहिले) अधः ( येदाप र पुरानो भाप यनका उपदेश ) (टापानद-निit raeपन ''Ter पारवा ) ( उम्पो)। अपना शिकार पायर' mariyar | .

·अधिकारः सने ब्राह्मणा ३०३ अधिकारः सत्रे ब्राह्मणा कथ ? नाना वचन परितः, ये यजमाना इति उद्देश्यपद गा- आणि सर्वांना भरेयुरविशेषतः । ऋविजः इति विधेयपदम् । तपाहि सति आपियम द्धियामादिवाक्येषु विशेषः अयते नहि 11 प्रातेषु त्रिषु यजमानसस्कारक विधीयेत, न यजमानाः आर्विज्यस्य | वगैषु यच्छन्देनोपरन्धनात् । संसारार्थतया वेषामाथि अङ्गम् । तत्र प्राकृतार्थता नैपामाज्यिाना स्यात् । ज्यमुपयुज्यते ॥' एवं प्राप्ते ब्रूमः ! 'नार्विज्य यज. सस्कारश्च अदृष्टः कल्प्येत । स च यजमानविषय इति मानाना सस्कारवेन चोयते । तथाप्राकृत कार्यमादि। पुनरदृष्टम् । तस्मान्न यजमानाना सतामालिन्याः । ज्यम्य प्रसन्नते । तेन यच्छन्दयोगेऽपि नोदेशः पदार्था विधीयते । किं तर्हि ? आर्खिजाना पदार्याना स्वामिनामिह । आर्थिज्यमेव तूद्दिश्य यजमानविधि - अनन्यकर्तृता । एपा च वचनव्यक्तिः, ऋविज इति वेत् ॥' तस्मात् बाझगा एवं सत्रमासीरन् । उद्देश्याद, ते इति विधीयते, ये यजमानाः त एच सोम~ पूर्ववदिहापि राशोऽधिकार, इति प्रत्यव- ऋविजो भान्ति नान्ये, इति आर्पिजेषु पदार्थेषु स्थानात् संगतिः । यजमानऋत्विान्दयो भिन्नार्ययोः यजमानाः फ्तारो विधीयन्ते । प्रत्याम्नानात् अन्ये । श्रुत्या सामानाधिररण्याभावात् एक्स्य लक्षात्ने, जरन्याय निपर्नन्ते । एव सति प्राकृतमयोजना एवं आर्खिजा. ऋत्विक्शन्दस्य तत्ार्यपदार्थलक्षणामाश्रित्य तेषु यजमानाः पदार्थाः, न यजमानसंस्कारः अदृष्टो विधीयते इति । कर्तृत्वेन विधीयते । न प ऋविक्शब्द ऋतुराजननिमित्तः यजमानमर्नु सपनायरमपि एपामदृष्ट इति यदि कम्प्येत , । इति मुग्न्यमेव सामानाधिकरण्यं सभवतीति वाच्यम् । तत्र धूमः । इतरस्मिनपि पक्षे यजमानविषय. सोऽदृष्टः | वस्तुत. ऋतिक शब्दम्य त्रयजननिमित्तात्वेऽपि असिन् संस्कार. इपायं कल्पनीयम् । यश्चोभयो पचयोदोको पाक्ये तपरत्वे यजमानाना तसस्पेन रियनईतया न तमेश्रोत्रो भाति । वाक्यानर्यस्यापत्तेः । ये पराय ऋनो पजन्ति तत्परतपा गाईपते या स्यातामविप्रतिषेधात् । २१ ।। मुग्व्यसामानाधिरण्याभागात् । एव च ऋतुपजननिमि- भाष्य- गार्हपते पदार्थ राजन्यवैश्यो भविष्यतः । रोन ऋषिनामेव सता यजमानानो भलिग्गिशेषकार्येषु न च तत्र आर्थिजेन प्रयोजनम् । तस्मादविप्रतिषेधस्तपा- परार्थेषु विधिः । वि सत्र वर्णमयस्योत प्रिया, विशेषतः । मैर स्वामिन्य रिमाणामूरिना सताम् ।। नया, कल्पविरोधात । २२ । सोऽपि ये यजमानात ऋचिज' भाप्यं-न चेतदस्ति गाईपते या पदार्थे श्रुतम् । तत्र राजन्यौयौ इति । पन्पविरोधी हि स्पात् । यजमान-लरूपमृलिका आदाप द्वयो. प्रपानयो. सामाना- ग लायत् यजमानानां अनुपजना - चमम, गोममयः एपेपा, फल्चमममय एषेपाम् । धिारण्येनान्वय. । 'सामिसमदशा.' इतिन्यापेन नपा महासाम नाईगिर ब्राह्मणाना, पाथुरम राजयाना, (१८३८ ) प्राप्ततया याक्यौपाने । ओ- रायोगाजीप वेश्यानाम् । तस्मात् गाईपते निवेश अ ऋविकपद परिणयको विपरम् । तेनापि च न इत्येतदपि नास्ति। यजमानपदम यागामिना या सामानाधिकारी स्यामित्यादितरेपामदीने लिगार्शनम् । २३ ।। नान्या, सानन परिवागमन पापात् । न च मार्ग-- अप पर निदर्शनारिति, वर परि. अविषादेन माती पो ये परिश्रमी . The । अशोच्यो । अदीननेर मादेन यीनन् अभियान तेन गर यानादप अभेदाना', पा: मनमुनिया विधीयते । अत अविमुन्नदो पनप अपुग्न, filveri. रारा राजीना मत्र नागर ने इनि । तया सिरदे पय- सम्पन भहीने दिसंनन् । पाप। ओ 'यो ऐप'मा रामे मिति । . प्रयम्य, - - ·M अधिकारः वर्णत्रय अधिकारी पर्मसु 'सक्तून् जुहोति' इतिवत् तृतीयार्था इति 1 मोन्या. वैदिक धर्मणि । भा. ६१२५-३८. प्रेक्षापूर्व- पृ. २३६-२३७. ० वर्शग्रपन्यापि श्रुतमामिधेनीमाप्त-कारिणा फलोदेश विना अधिकारयोग.सु. पृ. १३८१. दृश्यानु अपरस्पादिपु । भा ६६७३६-३९, अधिकारन्यायः (११-३ ) अन खर्गः * विहितगादागिन: अमिदोगादिसर्मसु । दास प्रधानत , मं गुणतः इति, स्वर्गमाममधिदत्य ' पजेत' २३-२६, - वैश्वागिरतासमानरपानामे रामे । इति पचनं , इत्यधिकारल्यमिद सिद्धं भवनि , इयु. ६६१४४२४-२६, २ समानकल्पानामेर सने । पम् । इदमेव स्वर्गममाधिारणम् । स्वर्गादिकामुरारपैर ( क्वान्दोऽन्न प्रयोगविषयकः, न नु फ्ल्पसून काम्ये धर्मणि अधिकारः इति न्यायार्थः । के अधिकार. निपपाः) । ६।६।१।१-११, ५ सानोपसहारमार्थस्य लक्षणस्य प्रकरणस्य विनियोजान्वं नाभ्युपगम्यते । काम्येषु । शरा८-१०, साधारणपात्राणामेन सने। सु. पृ. ११९२. * अधिकारविधिः पल्सरधोधको ६६६६६३३-३४, ० स्त्रिया अपि कृतयु।६।२।३।६-१६. ( विधिः । यथा ' अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गामः' इति । मनु एवं स्त्रिया अधिरारी न स्यात् तस्या अध्य- मणि. पृ. ९९. फलस्वाम्परोधको विधिरधिमारविधिः । यनप्रतिषेधे तविधिसिद्धशानाभावात् । न च नास्त्येवेनि । फलस्वाम्यं च कर्मजन्यफलभोक्तृत्वम् । स न । यजेत वाच्यम् । 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यादी स्वर्गसमपदम्य उद्दे-/ स्वर्गकाम. ' इत्यरूपः । अनेन हि स्वर्गमुद्दिदय यागं श्यसमर्पकत्वेन पुल्यस्य उद्देश्यविशेषणवात् ग्रहकत्वात् । विदधता स्वर्गमम्य यागजन्यफल मोक्तत्व प्रतिपाद्यते । अविवक्षितत्वेन स्त्रिया अधिकारम्य साधितत्वात् इति यस्याहितागेरगिहान् दहेत्, सोऽनये क्षामपतेऽष्टा- चेत , सत्यं अधिकारः साधित , न तु स्वातव्येण न कपाल निर्वपेन् । इत्यादिभिन्नु अनिदाहादी निमित्ते ती स्वातन्यमहति' इत्यादिना तम्य निषिद्धत्यात्, कर्म विदधद्भिः निमित्तपतः धर्मजन्यपापक्षपस्परल- म्यातन्त्र्येण कर्तुत्वे प्रयोगद्वयस्यापि वैगुण्यापतेश्च । यज स्वाम्य प्रतिपाद्यते । तच पलस्वास्य तस्यैव, योऽधिकारि- मानप्रयोगे पत्नीकर्तृाज्यावेक्षणादिलोपप्रमझात् , पत्नीप्र- | विदोषणनिशिष्ट: । मीन्या. पृ. २३५-३६. ७ अधि. योगे च यजमानार्नुल्यवेक्षणादिलोगत् । अतो दपत्यो. कारविधिविषयक विधिः द्विविध. । इति विन्दी राहाधिसरः । सहाधिकारत्वेन यजमानविद्यैव पल्या पाल्पादो दाव्यम् । के. * अधिकारविधेः एवं आप कार्यसिद्धेर्न ज्ञान विना तस्या अधिकारानुपपत्तिः । 'बायें ज्ञातेऽधिकारः स्यात् । इन्यनेन न्यायेन प्रोग- । पाणिग्रहणातु सहत्व सर्वकर्मसु तथा पुण्यफ्लेषु ' इति । विधिप्रयोज्यसमस्तानावधारणपूर्यस्त्वेन प्रपोगविध्यनुरोध- वचनेन स्त्रिया अविकारनिर्णनाच । मीन्या पृ. २३७- । वृत्तिय न्याय्यम् । सु. प. ५३९, अधिकार- २३९. ० (यस्य न यत्र ) अधिकारः न अन्घरगु- हेतु. । यत्तु उपादान हेनुता ( अनुष्ठानहेतुता) प्रतिपयले अधिरमूकाना निरथा वा वैदिक कर्मणि । वि वारा तत् अधिकृतो कारणम् । वृहती पृ. ३०. अधि. ४-५.* अधिकार 7 अप्रतिरामाधेपागवल्यम्य मनु! बारात्मकस्य प्रकरणस्य प्रत मावापेक्षियान् बहू भा ६१६१०१४२. * अधिकारः न द्वाददाशतत्पून- नामल्याना २ प्रत पापियोपान् तुल्याट प्रणागते. विश्वनिति ६७/२०१८-२० न अन्तरमहाधिकारयो घावविशेषोऽस्ति । मु. • अधिकारः न शूदम्प यागादौ । तन्य अध्ययननिधि- ९११. सिद्धशानामावाद, आधानमिद्धाग्यमानाच ! अयानम्य • अधिकारी थापि तमगरणसामर्ष , माद्रमा. उपनानाधिकारवान्, उपनयनस्य च ' अष्टवर्ष बाग- मध्याभिभवे अधिकारयान् । पणिया, पृ. ३४०. अधि. मुपनयीत' इत्यादिना त्रैवर्णिकाघिसरल्यान, आधान-धारी इति कर्मणा उपरिभानावखित, समी इन्। म्यापि बसन्ते बाझागोऽमीनादधीत' इत्यादिना त्रैवर्णि-या. ६१११३ पृ. १३५४.२ अधिकारी यमंगु फियता काधिकारस्यात् । मीन्या.प. २३६.० अधिकारः न शुद्रस्य } पुनर्विरितेन विद्वान अधिप्रियते । पापना रिदिनेन । घनम्य .

·अधियारो नास्ति फर्मणि अधिकारो नास्ति विश्व स्यात् । फरयता असंस्थान अनन्वयात् । नहि ऋत्य- आख्यातेन अनभिधानादिनि । उनमेतत् । विधि रांबन्धिना उपस्थानमा परमस्ति । हि यस्मात् उप-संयोगान्तरात् । (३१४४१३) इत्यत्र । वैश्च विना खान अपूतिरिक्तन फलात् फलयुक्त न भाति । विगुणं कर्म प्रयुनमपि न फर साधयेत् । तस्मातस्मा- तस्मात् प्रसा आग्नेयी ऋक् माझा इति सिद्धान्तः । नधिसरः। अन सुधा - कान्तिायेऽपि आमीप्रादीना शा~~ यस्य तु अप्रतिसमाधेयमङ्गवैकल्यं, सन उपस्यानम्य तस्वरूपान्तरिधर्मत्वेन तदारयन्वया- कथं चित् गनोति गर्नु इति न कान्येऽधिक्रियते । योगान् आगीवादिशन्दाना च सस्यारनिमित्तत्वा-निन्येषु तु आहिताग्निभेत् यथाशक्ति कुर्नन् अधिक्रियते भावेन आहानीयादिवत् सरूपनिष्पत्यैव सकारानपे- एव । क्षगात नैपल्यापत्ते: उपस्थानवरूपमन्त्रोपदेशः सन्मा. सोम-~-सूत्रार्थस्तु - उत्पत्तावर येषामक प्रस्य फरदसन्धापते. अनर्थकः स्यात् इति फ्ल्पता यं जायन्धादीना, इदमुपलगं सर्वेपामपतिसमाधेश- इत्यन्तस्यार्थः स्पष्ट इति । बैंकल्याना , ते नाधिक्रियन्ते भाज्यादेशमादिभिः सर्वेषां चोपदिष्टत्वात् । २४॥ प्रत्तोनित्यसयोगादिति । • आमेय्याऽऽमीप्रमुपतियते' इति विहिता आमेयी 'असमाधेयवैकल्ये कथ , काम्येष्वार्तता । क् प्रकरणस्यैर पाया इति सिद्धान्त उत्त: । ननु नित्येषु साहितानिश्चेद् यथाशक्ति क्रोति हि ॥' प्रकरणाठिताना आमेपीना स्तोत्रादिषयोजनान्तरसर. भाट्ट - अप्रतिममाधेयापैकल्ये तु काम्ये नाधि धेन निराशावात् प्रयोजनामाह्माणा अप्रताना कियते । नित्ये तु यथाशत्तिन्यायान् ( ६१३१४१-७) अण युक्त इति चेत् आह । सर्वेषा च सपामेव अधिनियते एव । यनु पार्थसारथिना 'आहितामित् मन्त्राणा वाचःस्तोमादी उपदिष्टन्यात् प्रयोजनान्तरसग्रन्धेन । नित्ये अधिक्रियते । इयु तत् आधानण्यापि नित्यावे. निराकाङ्क्ष वमविशिष्ट प्रकृतानामताना च। तस्मात् नोपेचितम् । प्रकृतग्रहणमेर युक्तं इति सिद्धान्त. । के अन विचार्यम्- आधानात् प्राक् अपतिसमाधेपान के अधिकारी नास्ति कर्मणि अप्रतिसमाधेया- / वैकल्ये मासे आधानादिनित्यमस्वपि तस्याभिकारो न र त्यस्य स्यात् । आधानोत्तर ताशे वैवस्ये प्रासे तुरचन्त- उत्पत्ती नित्यसयोगात् । ६।१।१०।४२ ॥ नित्यकर्मणि यथाशक्तियायेन अधिकारो ननिरस्येत । भाष्यं- यस्य तु अप्रतिममाधेय अङ्गपैकल्य त एतदभिप्राया 7 भाज्यादयो प्रथा; स्युः । तथा व मति विचारः अधिनियते नेति । पूर्वाधिकरणेन पार्थसारयुक्तिरपि एतदभिप्राया युक्तैवेति । के. अधिनियते । इति प्राप्ते घूमः नाधिक्रियते इति । न्यायविन्दु --यम्य तु अमनिममा अवैक्तं, कुतः १ शक्त्यभायात् । मासो देन चिदपि प्रकारेण स, असमयं वात् न काम्येषु अपिनियते, निये शझोति स्म । तस्मात् नस्याधिकारो न गम्यते । ननु आहितारिन् यथाशक्ति दुर्गन अधिक्रियते एव । पच्छनोति , ताधिकिाते इति । क्लिो दिना मण्डन--'नयतानहीनर ।' आज्यावेक्षणेन , विना विष्णुगमे पगु । विना शंकर-- 'मानरमायाश्वीकारे।' या दिवाणेन च बधिरः । एतान् पदार्थान् प्रति अधिकारो नास्ति विश्वजिति द्वादशशत भुकिलादीनां अनधिसर• इति । नेत्युच्यते । न्यूनधनस्य ।। नाम्यावेक्षणादि पुरुष प्रति निर्दिश्यते । गाद ह त विकार. सन्नुभयनोऽशिशेषान् । ६७९१८॥ प्रति निर्दिश्येत, ततो विनोऽपि अधिरियेत । नु भाष्य--विश्वजिति 'सर्वस दहाति निदा प्रति एषामुपदेशः पारणाविशेषात् । पुरुषस्य एषोऽर्थ साशशि. यम्य दादारानं अधिमून या - , .

·अधिकारः सत्रे समान ३०७ अधिकारः सत्रै समान - औदुम्बर्या परार्थत्यात , कपालयत् । ६ ॥ तरसाधनक इति नैव तत्र वृहत् निमित्तं भवति, ने भाष्य-- अघ यदुपार्शतं यथा औदुम्बरी तथा रयतर वा । एवमिहापीति । इहेति । परार्थवादोदुम्वर्या. यजमानो गुणत्वेन थ्यते । अपिया करनसंयोगादविधात: प्रतीत , स्वामि- ननु तनापि प्रयोगपचनः पुरुषप्राधान्यं कुर्यात् । नैष खेनाभिसंबन्धात । १०॥ दोषः । एकेनापि यजमानेन संमिता चेर्य सर्वेपा यजमान भाष्य-- अपिवेवि पच व्यावर्तयति । कृरून प्रति समिता भवति । न तु इह एक्स्य क्ल्पे सगृहीते केवलस्य कर्तृत्वेन सयोगो भवति । तस्मादविघातो नैमि- सपा सग्रहीतो भवति । तस्मात् औदुग्नर्याः पाराय्य चिकानाम् । कथ पुनः कास्न्येन वर्तृत्व ? स्वामित्वेन कपालयत् । 'यथा पुरोडाशक्पालेन तुपानुपवपति' इति । अभिसबन्धात् । यर्म प्रति स्वामित्वेन चलाना वसि- परार्थ कपालेन तुपा उपरतव्या इति उपादीयते, एवमेत- यादीना अभिसमन्धो भवति । कर्म पुस्पाणामुपधारकम्। दपीति । तद्धि एवरस्य शमोति फलं निवर्तयितुम् । तस्मादेवसः अन्येनापीति चेन् । ७॥ कृस्मस्य कर्ता इति तनैमित्तिक सर्ने माप्नोति । यथा भाष्य- एव चेद्भवान् पश्यति, यजमानेन समानं | तुण्डमाने दीयता इति । यद्यपि सा तुण्डडपित्ययोर्माता, तत्प्रयोजन, न स्पेन अन्येन वा यजमानेनेति, तथा प्रसो । तथापि तस्यै दीयते । माल्येन हि तस्य सा माता गान्तरे यो यजमान., तेनापि समान प्रामोति । भाति, नहि व्यासपते मातृत्वम् । तदिहापि द्रष्टव्यम् । नेकत्वात् , तस्य चानधिकाराच्छब्दस्य चाविभ- तस्मात् असमानवसानामनधिकारः । तत्वात् ।८॥ सानो धर्मवृद्धयेकदेशेन सयोगी गुणत्नेना. भाध्य अयोच्यते । न प्रयोगान्तरस्य परमान. | भिमबन्धातस्मात् तन विधातः स्यात् । ११ ।। प्रगम्यते । न तु यजमानशन्दे कश्रित विशेष., यतो भाष्यं-- अथ यदुनं वृहद्रयतर दति, तत् परि- यजमानसन्दात् ग्यास्था स्यात् । कि ताई १ एकत्वस्य । हरणीयम् । वृहद्रशतरयो सानो मितिसमद्धया विवक्षितत्वात् , नया याजमानानि पर्त यानि इति । एकदेशेन सयोगो मपति । तत्र हि उमयो साधरय, नान्य आनीयते । आह, अन्य एर तर्हि सर्वयानमानेषु नरम्य । स्तोरदेशेन तु तत्र साम्नो• सरन्धः, न मातु । नेम । कामिग हि अधिन्य मानस्य यागस्य । इस्लेन स्मोग । गुगत्येन हि त साम श्रूयते, स्तोत्र पननम् । यजमानशब्दश्च अविभक्त इह औदुम्माः प्राधान्येन । तस्मात् तर विघात स्यात् । ममाने । तस्मानान्यो मरिष्यति । सोम -न च । राजन्याविरध्यश्वस्यानराना सनिपातात्तु निमित्तविघात स्याद, गृहद्रयवर याश्यपराहतिकाना भाराशमो द्वितीयः प्रयाज, पद विभतशिष्ट राइसिहनिर्वये । ९॥ तन्नरादन्येपो" इति वाक्ये धातोरामारात् कथ धान्यर्थ- भाव्य गन्दः पक्ष न्यापर्नयति । बहुषु यज- विधानमुच्यते इति पान्यम् । अन अपर निधिप्रत्यय मानेतु निगतात् निमिन रियात स्थान् । युक्तः । स कलगीर गात् , तस्य प्राति विना गया विभत्ता टिल्यात् । पसि इनित्य प्रोगे नारासो नमि-मातेरपि पलना एतेषां नाराराम द्वितीय प्रपन्' तिः, अन्यस्मिन् तनूनपान् नैमितिकः । यत्र इदानी इत्येा संपन्न कर, सी पा वर्थविधानीपते । उभये पतारः समझायन, ता नितिन पेयरेन । दिलीप.मरान. फापः' इति पत्यनापामार तिगामान्य- तरसान फेल: यो । म पेत् नासिर पर, फा, वासाम्य प्राने एर पर्यगानार धा मर्याधिकारी। तहि तलिमिन तान यां, चेतरनिमित्तम् । उभो के- गंपरावाद मगी। रवि अन्योन्येन पिघात । यता तथा वि-भिनयबादिया र गधिका- पादपतर माति' इति वारापना, परिंग, 1 तुमाला गया, यो पनिडाशीमा - ·वर्णकं २. अधिनयणादि ३१६ अध्ययनधी भूमि इत्यत्र शाक्यानामयने दृपदि पेषणाय मांसमारपन् | तसात् वेदार्यविचारः कर्तव्य इति सिद्धान्तः । भा. 'मातमसि धिनुहि देवान्' इति ऊहेत । वि. ९.१।१३ * अध्ययन अनारम्यविधानात् विधेरैव साध्यत्वात् । * अधिश्रयणादि-अमिवासनान्तेन काण्डेन प्रधानकर्मेदम् । ऋजु. पृ. १० । अध्ययनं जपयश. वाणचतुकपालपुरोडाशेषु अनुसमयः कर्तव्यः । वि. | पारायणकनुशानसिद्धिप्रयोजनम् । रत्नमाला. पृ. २८. ५।२।२. * अध्ययन दृष्टे सति नाष्टाय | भा. १।२।२।१३. • अधिषवणफलके अपभूयदेशे नेतन्ये । एतत् * अध्ययनं दृष्टार्थज्ञानार्थम् 1 . तर्क, पृ. ६. प्रतिपत्तिकर्म। भा. ४ासदा२०-२२. . अधिषरण. फलकयोः ( सोमामिषमाधारभूतकाफलकयोः) उक्थ्या-द्रयार्जनवर्णके ( वर्णकं २ )। बाल. पृ. ८९. * अध्ययन न प्रत्यर्थ न पुरुषार्थ इत्युक्तं तन्मरने दिषु विकृतिषु सतर्दनं नाम दृढ संश्लेषः कार्य । • अध्ययन नित्यं ऋत्यनुष्ठानस्य नित्यत्यात् । वि.६॥ वि. ३१३।११. अधिष रणफलकयोः सतर्दन २।११. । अध्ययन नियं तत्परतस्य कर्माधिकारस्य उमथ्यादिसरथामु अहीनादिषु च निविद्यते, ज्योतिष्टोमात् | आरश्यागात् । असति तसिन् नित्यनैमित्तिकाननुडानेन तु नोकपः, न च अमिष्टोमे निवेशः । भा. ३॥३॥ प्रत्ययापात् । सर्वस्यापि येदस्याध्ययन आवश्यकपारा- १११२४-३१. यणायुपयोगित्वादावश्यरमेव । रनमाला. पृ. २८. • अधिष्ठानक्येऽपि व्यपदेशभेदः । सत्यपि • अध्ययन नियमापूर्वहारेर मनुज्ञानसाधनं सन् द्रयैकत्ये सगुगनिर्गुणाश्रयणाद्देवतान्तरल्यम् ( इन्द्रो महेन्द्रः । अशेषनुजन्यापूर्वजनक भरति । वि. १।१११, इति ) । आह च ' आचार्यों मातुलश्चेति द्रयै- . अध्यपन खियाः नाम्नि । अपयनरहिता कत्वेऽपि दृश्यते । अपेक्षाहेतुभेदेन व्यवहारः पृथक्तया ।।' स्त्रिया तत् ( उपरथानादि ) अनुष्ठामटाक्यापात् ।' या. २१३१५४१७ पृ. ४२४. अन सुधा- आचार्य- ६१६. . यत्ताया उपाध्याय शिष्यमनिधी अधीते, शब्दार्थस्य शिष्यमेव प्रति सद्भावेन शिष्यापेक्षयात् अपे- तत् ( अध्ययन ) प्रणार्थम् । या शिष्यः, बदा. क्षणीयाभाचे चापेक्षाऽनुपपत्तेः अपेक्षणीयः शिष्यः प्रति-रणार्यम् । ग्रहणधारणे प्रयोगा। भा. ९२२२२११, संबध्यानार्यम्य शिष्यापेभायाँ हेतुः । मानुनस्य न • यमनियमादिभिः अध्ययन पुरुषार्थयेन अग्गनन् । भागिने पापेक्षापा मागिनेयो हेतुः । तदेन द्रव्यैरयेऽपि वा ६।११३० . अध्ययनाय , फर्मणो नित्यता पृथान व्यवहारो दृश्यते इति इदशेमार्य । पतो नित्यम् । मणि, पृ. ४. • अपानम्य सोनिष्टोमालन्याभाषेऽसि ताहरानार्थवान् प्रा- ० अधीतेऽपि घेदे धर्मविनारणाय गुरुङ्गले एवाधि यम् । भाद्र २. अभ्यालय तु नसर्ग: यासः कया। वि. सर • अधीनयेहो हि , दृष्टप्रोजनम्य अनुपसिनार भार । वि.६॥ विदित वेदार्थ वेदार्थेषु अधिनियते । भाद्रीये शादी २०११..परनम्य लार्थता । भा .. यम्य सामर्षस्य अपेशितन्यान। के • अपपम्पनियमिति 'आपनी • अधीतेः गुरुमुपोचरणान्धारानुत्रिय अर्थः। यारोन 'अनीशा प्रन्या मी RT 1 मणि. पृ १४.. मणि, ४-५.. अध्ययने मारने नानपाय । .' अघीय म्नायात्' इति स्मृग अपनान-न तुमियादिनर्मगु मगठे अमाप 1यि १ न्तरमेर गुत् परान रोप येशपमनानमार • अध्ययनमा परी गम, पो मध्येष, येदा नारन पर्नयः इति पूर्वराः । स्मृती मारिनो सानदय 127 पीरा । क्यामरा उचरामपाए न अपायानार। मा १३11१८-1:..भापनियां . .

·अधिकारः सारस्वतभिन्न अधिकारः सारस्वतभिन्न . कुन. १ विहारभ्य प्रभुत्वात् । प्रभवति हि परसीयोऽपि शा- 'तबानीना परार्थीमाद् यस्य कस्य चिदमिषु । विहारः सर्वेषामुकतम् । कपर्यो हि तेन सिध्यति । साधित कर्म सपा फर साधयति ध्रुवम् ॥' नैवम् । स यदीयेन तदीयेन का सिद्धिमुपैति । तस्मादनप्रीनामपि। इटिपूर्वकना सोमविकाराणामवस्थिता । इटौ सानाहि- भवितुमर्हति इति । ताग्रीना न कथं चिदधिक्रिया ॥ आधातुरमयः कार्य सारस्वते च दर्शनात् । २८ ॥ नान्येषा साधयन्ति च । उपग्रहविशेषेण कर्तुरेव फलान्य- भाष्यं--- सारसते व सने भरति दर्शनम् । 'पर-यात् ।। स्थैर्य एते स्वर्ग लेक यन्ति, येऽनाहितामर, रानमानते' सोम~ पूर्वनैव विशेषविचारात् संगतिः । वच- इति अनाहितामीना सन दर्शयति । तस्मादपि सःपाम् । नान् सारस्वतमने अननीनामपिकारेऽपि नान्यत्राधिकारः प्रायश्चित्तविधानाच । २५ ।। प्रमाणवान् । सूत्रार्थस्तु-- मिहारस्थामीना अन्यदीयाना- भष्यं-- प्रायश्चित्त विवीयते । अप्रये विविचयेड-मपि अन्योपकारे प्रभुत्वादनाहितामीनामपि सन स्यादिति। टाकाल पुरोडादा निर्वपेन , यम्याहितारन्यैरग्निभिर- वि- अनाधातुश्च तत् कियाऽऽधातुरेवा , ग्रिमो माः मसूज्यरत् ' इति ससमें अमीना प्रायश्चित्त दर्शयत. । एक्स्यामिषु तसिद्धि , न स्वामिष्वात्मनेपदात् ।' पनि । स (ममर्ग:) ए। स्यात् अनाहितैः, नान्यथा । माह- सारस्वतमने 'पररथैर्य एते स्वर्ग लोक तग्मादपि अनमीना समाणीति । यन्ति, येऽनाहितामयः सत्रमासते' इति विधी सनग्रह- मानीना वेष्टिपूर्वत्वात् । ३० ।। णस्य प्रारणेन समोचे प्रमाणाभावात् सर्वसनेषु अनाहि. भागं-- साग्रीना वा मनाणि नानगीनाम् । ताप्नीनाममि आहिताग्निसहिताना अधिकारः इति मन्यते । करमात् ? इष्टिपूर्व वात् । इष्टिपूर्वव सोमाना- अत एव मारस्वतसादेव इसरसर्वनप्रयतिरिक्तविपप- माम्नातम् । 'दर्शपूर्णमासाभ्यामिया शोमैन यजेत' इति मेरे आधानगतात्मनेपदम् । इटिसोमोत्तरकारता तु ज्योतिटोमस्य इष्टिपूनत्वम् । तच्चोदकपरपरया सत्राणि प्रगल्वात् एक चिा तादृश इपिसोमम्तार अपेक्ष्यो:- प्रति प्राप्तम् । तस्मात् नानमीना तानि भवेयुरिति । पौर । नहि तन इप्टिसोमसमानकत्वमपि विधीयते , स्त्राथन च प्रयुक्तत्वात् । ३१ ॥ पापभेदनमहात् । इति प्रामे , ' दर्शपूर्णमासाभ्यामि- माध्यं-- खार्थेन च अग्नयः प्रयुक्ताः । कथामा सोमेन पजेत, प एतेनानिध्या उत्तरेण यजेत गर्त- उपग्रनिशेषात् । उपमहविशेषौ हि भाति 'अग्नी- पलमेन गद् भवति' इति पाम्येभ्यः अतिदेशात् एक- नादधीत ' इति । तस्मात् अन्यस्याग्निभिः अन्यस्य न वादोसादानेन वाक्यभेदाभायात् इटिसोगसमानकर्तृ- सिद्धिः, यद्यपि भवर्मा अमयः इति । पत्वागतः। तत्र च आधानगतात्मनेपदानुरोधेन आहि- सनिवाप घ दर्शयति । ३२ ॥ ताग्निमायकर्तकलापगते, सारसतप्तमप्रकरणस्वविधिवास्ये भाष्य-सारिपाणि होम्यन्तः सनिरपेरन् । इति । च नीयादिवत् तत्रा अनाहितामे. अभ्यनुज्ञानात् तेनापि सामर सत्राणि उपासते इति गम्यते। आत्मनेपदानुरोधेन इतरमभेषु आहितामीनामेर अधि- प्रायश्चित्तमापदि स्यात् । ३५ ॥ भाष्य--एर लिभारिहारारशिष्टेऽधिारणे अन्यत् न्यायविन्दुः- अनाहितामेरपि, पम्य विदमिभिः भवेदानी पसभ्य (२९ सो) लिङ्गग्य कार्यसि तेन सह सत्रःपिनियते । इनि मे, मोम- परिहार उच्यते । प्रायधिसमस्मन्यतेऽपि आरलियते। विाया इष्टिपूर्वन्दात् यनाहितामेय इश्यभारात् का? अरण्ये कान्तारे गना स्थिताना था दम्युमयात्माधिकार. | आदधीत' इयामनेपदात् आधारेवा- भारदाराना नामे जाने. दागामिना या मायेरन् मियो नमः यसमाधन , अनोऽपि नानीनामविसरः ही या, मपि प्रपधितम्य भविधानि पनि । सिद्धान्त। , कारः। चिन्त्यते । ...

·अध्ययन विधिप्रयुक्त ३१८ अध्ययनविधिप्रयुक्त अकर्तव्ये च निर्णये न विचारः कर्तव्य इति सिद्धान्तस्तु सत्यं आचाकरणविधिप्रयुक्तमध्ययन, तदाम मीमासाशास्त्रमनर्थयात्यादनारम्भणीयमिति । कथं न तु तसिद्धिरेयास्य प्रयोजन यदिरणत्वात् । कर्तृगामित्वे. आचार्य रणविधिप्रयुक्तमध्ययनं, न स्वविधिप्रयुक्तं ! नान्तरङ्गत्यात् अर्थज्ञान प्रयोजनत्वेन स्वीक्रियते । ननु उच्यते--- प्रथमावगतत्वेन प्रयोजनापेशमध्ययनं आचार्यकमेर न स्वाध्यायविधावस्ति नियोज्यस्तत्र चासति। तायत् स्वीकरोति । स्वीकृते च तस्मिनपेक्षाभावात् पश्चादा- न भयोजकता युक्ता प्रयाजादिनियोगवत् ।। ७ ॥ गतमर्थशानमन्तरङ्गमपि न प्रयोजन भवितुमर्हति । मेयम् , नानाधिकारस्य विधेत्रिययानुापकत्व सभपति प्रया- प्रथममाचार्यवश्य प्रयोजनल्यापरिकल्पनात् । यद्यायिते जादिनियोगपत् । न च स्वाध्यायाध्ययनविधायधिकारी तस्मिन् अध्ययनस्यानुष्ठान म सिध्येत् लाई तत् श्रूयते । तस्मानास्य प्रयोजावं समवति । कल्प्येत , न स्वेतदस्ति अकल्पितेऽपि तस्मिननुशन- न च कल्पयितुं शक्यो नियोज्यः पितृयज्ञवत् । लामात् । अनुष्ठिते वग्ययने प्रयोजनापेक्षायामन्तरण अकल्पितेऽपि यत्तस्मिन्ननुष्टानं हि सिध्यति । ८॥ यादर्थशानगेनागीनियते । ननु नियोग एवं शन्दा. अश्रयमाणोऽपि नियोज्या पितृयज्ञादिवत् क्लप्यते । गतः प्रयोजन स्यामार्थशानम् । न, अर्थशान- इति । तर । अकल्पितेऽपि नियोन्ये यस्मादनुष्ठान ) म्यापि प्रतीयमानाय त्यागायोगात् । नोभयोरपि सिध्यति । सिद्ध तस्मिन्नासौ क्षयितुं शक्यते अनुपपत्त्य प्रयोजनप युक्तमयगतत्वात् अर्थशानस्य नियोगस्य च । भायात् । अनुष्ठानाधीनसिद्धिदि नियोगः सिद्धयर्थम-तत्रार्थशनरूप प्रयोजन न विचारमन्तरेणाध्यपनेन सपा- नुमातारमाक्षिप्य अनधिमारिणः अनुमानल्यासमवात् , दयितु शक्यते इति अभ्यनविधिरेर तत्सितपणे विचार अनियोज्यस्य चाधिकारामभवान्नियोग्य पल्पयति । माशिपति, इति तदात्मक शास्त्रमारध रमिति । यदा तु विध्यन्तरानुष्ठापितेनैव विषयेण स्वामला! अनाभिधीयते नायं विचार उपपते । पश्यति, तदा अनुपपल्यभागान नियोज्य कापयति , अध्यापनप्रयुक्त हि स्थाध्यायाध्ययने सति । ९ ।। प्रयाजादिनियोगात् । सभाति चेह आनापारणविध्य. विधारो युज्यते पतु न तत् तेन प्रयुज्यते । नुष्ठापितेने शमविषयेणाध्ययननियोगसिद्धिरिति २ नियो स्यफीयेनेय विधिना प्रयोकुं माययते यतः ॥ १० ॥ ज्यकल्पनासभर. কথা সুনাম্বার্যবিঘিযন परि अध्ययनमध्यापन विधियुनमभरिया, सनः प्रयुक्ते । तदुच्यते । उपनीयाध्यापनादाचार्य भवति, म कि तसिद्धिरेवाम्य प्रयोजन, उनाशनमिति विचार उपा- वाप्यायनमध्ययनमन्तरेण संभवतीति तदाक्षिति । पाम्यन, न न त प्रयुक्त, स्पायनेर रिपिता प्रसिद्ध उपनयनमपि बचापत्ययेनाध्यापनसमानकरमणयमान सभात् । तदगमेव विशायने । तस्य च दारापेक्षायामुपनेपामत्तिरेव नियोग्याभायतो यगु प्रयोयतस्यनिधारणम् । दारलिङ्कादयगम्यते । उपनेयोऽपि नावि चित्वर. भामिति अध्यापनेऽपि तत् मुल्य न हि माध्यमो सुना। বাথংকানন মাধবমান বানী पकारित्वेन तमाशरवेनाप्यासीयते । एरच पेदाप्ययन नियोग्यामारामाभ्यापन विशिरध्ययाम्पमा भति दुर्यन मागवाः अपानयोपररोजीवरमा तदि. शुमने इति पाल, तदपालस्पिाम 1 नदि यमेयाध्ययनमाचार्यायाधी उदारेल सपा 'घटर दानामुनी गमध्यापपीत' इन र नागस प्रतादेनन एवानुमानसिसिः ! रामाटाचार- तु या शिष्य येटमसहिनस प्रविधिसिरियोजनवादापना अविवक्षितस्वायंश मा कार्य च ॥' अभियोग्य भूत, न तयतिपाय मीमामाशाखमरी रोनार न प्रोसर , कुन (पूर्वः पश) ।

·अधिकारः पुरुपत्य ३११ अधिकारः रथकारस्य . मण्डन-- 'स्मार्ताश्च धर्मा उपनीतकायाः ।' यनविधिसिद्धज्ञानविरहिणोऽपि 'एतया निपादस्थपति शंकर- नियमा उपनीन्यूर्वम् । याजयेन्' इति वचनार निषादेष्टपाम् । निपादसाति- * अधिकारः ( स्वरूपलक्षणम् ) पुरुषस्य ऐश्वर्य | शन्दे हि निषादया सातिश्चेति कर्मधारयः, न तु कर्मणि ( अयं अनुग्ने प्रवृत्तेरुपयुक्तः ) । ऋजु. निपादाना साति: इति पटीनत्पुरुषः, पश्यमें लक्षणाऽs- पृ १४. ४ अधिकारः फलमोस्तृतया सामित्वम् ( इत । पत्तेः । एतापास्तु विशेषः, निषादस्य अध्ययनविधि- आरभ्य अधिकार: पाध्यायविषय एर)। वि. ६११११. सिद्धज्ञानामारेन एतस्यैर विधे. तःकर्मापयिऊज्ञानाक्षेपक- . अधिकारः सापाइभबुद्धिविपरिवृत्तिः ( अय स्वम् । मीन्या. २३९-४०. * निपादस्यपतेः रौद्रे अनुवृत्तिरूपः प्रकरणात्मकः)। को. ३१३१५।१३ पृ चरौ । मा. ६।१।१३।९१-५२, ४ पुस एक अस्थाना- दिषु, नियास्तु यानदुक्त आशीर्तक्षवर्णम् । हास * (क निरूपितः) अधिकारः कर्तृसमीहितसाधना- १६:२४, प्राधिधामेर न मन्दधिपा, खगन्धिमेर- मिकाया. कर्त यतायाः विधेरशः इति पढे निरूप्यते ।। णागविहेतु कानुप्रयत्तारगतिपूर्व की गनुरानस्य वैदि- कणिका. पृ. ४३०. * अधिकारः कर्मस्वरूपे अवधा- | केतु कर्मसु अधिकारदाब्देन विपश्चितत्वात् । सु. रिते तद्योग्यतया शक्यो निरूपयितु इति पञ्चापि स्व-पृ. १३८१. ७ प्रतिसमाधेयाङ्ग वैकल्यस्यापि कर्मसु । 'णानि ( अध्यायान् ) प्रतीक्षते ( पठाध्यायाः)। वा. भा. ६।१।९१४१, * प्रत्येक कृत्स्नाभोस्तृणा सो। २०१।१।१ पृ. ३७२, • अधिकारः यथोपदिष्टर्मानु- ६।२।१११-२, रामस्वैर तत्तत्फ साधनेषु कर्मम् । पानगामर्थन कर्तुरसधार्यते इति मनियमपर्यन्तोपदेश- ६१११११-३, ब्राह्मणस्यैर आर्थिये । १२।४।१।४३- ज्ञानोत्तरमाल आरभ्यते । ३०११ पृ. ६५१. ४७, ब्राह्मणानामेव सने । ६।३।१६-२३, * अधिकारः पाध्यायार्थः । के. * भिन्नरूयोरपि कुलपययने । ६।६।२।१२-१५, (कस्य क ) अधिकारः अनाहिनामेरेर चतुति- 1 * मनुष्याणामेर विश्वसनामयने, सवत्सरशन्दस्य दिवस- होमेषु । मा. ८.१११-१०, आहितामीनामेव सार- परस्यात् । ६७१३३१-४०, • यथाशक्त्यगानुपातु- स्वतभिन्नसनेषु । ६।६।५।२७-३२, ३५, ७ उपगीतस्यैव | रपि नित्ये कर्मणि । ६।३।२।१-३, ६ रथकारस्य स्मार्ताद्रिकर्मसु । ६।२।६।२१-२२, एकस्यैव पुसः स्त्रीस- सौपन्धनापरण्यायस्य आधाने । ६।१।१२।४४-५०, द्वितीयस्य दर्शपूर्णमासादौ १६॥२२॥३-१२, । एकस्यैत्र यद्यपि च विपासु रथारोऽग्रीनादधीत' इत्यनेन पुरुषस्य स्त्रीसद्वितीपस्य, न तु द्रयोः पुरुषयोः, आधाने । रथकारस्य सौधन्वनापरपर्यायस्य आधान विहित योगात् ६।११।२२-२३. * अधिकारः तत्तऋतुप्रतिपादकस्वा- रूठेलीयस्वात्, तथापि नास्थ उत्तरकर्मसु अधिकारः, ध्यायाध्ययनरत एव तत्तत्क्रती इति कार्तिकमाराः । अध्ययन विधिसिद्धज्ञानामामात् । न च तदमावे आधा- तथाहि 'यापि स्वाध्यायग्रहणेन सम्लो चेदः परिय- नेऽपि कथमधिकार इति वाच्यम् । तस्य अध्ययन- हीतः, तथापि दर्शपूर्णमासी कुर्माणस्य ज्योतिष्टमिम्मन्न विधिसिद्धानाभावेऽपि वर्षानु रथकारोऽमीनादधीत माझग न कचिदुपयुज्यते इति असदपि नाधिकार व्यावत- ] इत्यनेनैर विधिना आधानमात्रीपपिज्ञानापेवणान् , यति इष्टिमेदेने योग्यतायाः सिद्धत्वात् । तेन तयाजिनः | अन्यथा एतौर विधरनुपपत्तेः । अतश्च रय- तापानेन स्वाध्यायः । था. ३८८१८. घ्यायस्पैर पारस प्राधानमाने अधिकार:पि नोत्तरर्ममु अघि- दर्शपूर्णमासयोः । ' श्रीणि आर्थेशगि य: यशदयितु | मारो विशऽभाराम् । एर च तदाधान नामिससारा शनोति सोऽधिनियते। टुप्. ६।१।११।४३. ० दपत्योः ! मस्नानामग्रीनां उत्तरप्रोपयोगाभावात् , रितु तदाधान सह, धर्मसु । मा. ६।१४।१७-२१, २ इयररित- रोकिरादिगुणक विश्वजिन्यायेन स्वर्गात च स्वतन्त्र- भ्यापि कर्ममु।६।१८१३९-४०, निपादसा: अध्य- मेर प्रधानम्न विधीयते । अमीन इति च द्वितीया - ·अध्ययनविधिप्रयुक्त अध्ययनविधिप्रयुक्त प्रागपि समयति , तथापि अध्ययनकालानिएनिभयात् | साधनवान् । आचार्यकसाधन पेनाध्यापने यवनेन प्रति- पश्चादेव करिष्यते । वदलमतिदूर गरा। सिद्ध तापदर्थ । पादिते तदनिस्तत्र अग्न्यर्थिन इराधाने अनुशनसिद्धि । शानकामस्याध्ययननियोज्यवमिति । प्रयुताध्यापने एप तदापितानुशने वाध्ययनेन लामा अध्ययननियोगो नियोग्यो न संभवति, आचार्यकस्य सामा यतोऽपिन नियो य परिकल्पयतीति । एष तर्हि- प्रागरमादचनादनवगमादिति अनन्तरमेव वक्ष्याम । अधिकारागुष्ठानसिद्धरध्ययनस्य च । अथानियोगजन्यमनियोज्यस्य विशेषणम् । अध्यारनप्रयुक्तत्वमाकोयुक्तिरमार्थका ! १८ ॥ न युक्तमर्थविज्ञान तुल्यमाचार्यवेऽपि तत् ॥१४॥ विनापि विनियोग्य र अर्थज्ञानसाधने अध्ययने रखा. यदेव हि नियोगफल तदेव काम्यमानतया नियोग्य धिकारादेव ताई तदथिन अनुपानसिद्धरण्यापनप्रयुक्त मरच्छेनुमल तुपविमोगादिवत् । ज्ञान तु विषपभूता-बानुपपत्ति । भाद्भिरपि चेप्यते एयाध्ययनेऽधिकार । ध्ययनपतन नियोगज यमिति न तवामस्य नियोज्यव | नियोज्य रमात्र तु नेभ्यते । न लावता परप्रयुत्तत्मनु. समपतीति चेत् , तहनेनैव हेतुना आवार्यक्रमपि न पाने प्रभाति, स्वकीयादेवाधिकारानुशालाभात् । नियोज्यविशेषण स्थात् , तस्यापि विषयाल्यात् । चि, सत्यपि व नियोज्ये फल्गाधने कर्मणि तत एवानुमान, प्रमाणान्तरविज्ञाते कामनोत्पद्यते प्रिये । न नियोगात् वामाधिशरयत् । फल चासत्यपि निशेये आर्चायक तु न ज्ञात मानेना-येन केन | साधनानुदान प्रयोक्तु इममिति नियोज्यस मनाव- चित् । १५ ।। | विचारेण । यत्र तु नियोज्याधीव गवति आहवनीयादियदलौकिकमाचार्यक प्रमाणान्तरेणानर / विश्वजिदादी, तम भवतु नियोग्यापेक्षा, अन तु अन्ना गत अध्यापनविधायनेर बचनेनावगम्यते, इति भाता रेणापि नियोग्यमशानसाधन वेनाध्ययनमागम्यते ही दर्शनम् । न चानगते कामना सभरतीति न तत्वामध्य तत एरानुप्रासिदेनाध्ययनस्याध्यापनप्रयुक्त समव । नियोज्य वप्तमा । अनेने तु वचनेन ज्ञावा वाम्यते । ततश्च- इत्याश्रीरमाणे परस्पराश्यदोषापनि । अप्रयोजकता तुल्या नियोज्यभायतोहयो । सिद्ध तत्काममुद्दिश्य विधिरेष प्रवर्तते । अधिकारान प्रयाक्तृत्व समानमुभयोरपि । ९१ विधामस्मिन् प्रवृत्ते प तत्कामस्य निरूप यदि नियोज्यामारादप्रयोजन रमध्यपरिर, णम् । १६॥धानवियरपि त मावादपोशाय मनि । अया स्थादेत- धिकारपदापात् तम्य प्रयोजाय , अव्ययाविरपि तारें अधिकारानुधान विरते म विहापि तमदारात् प्रयोजान्न युन मि पुमोरपि रूपमा असत्यपि नियोग्य वे तद्धि साक्षा साधनाध्यापनविधियुनत्यमययनम्य भगी। विचारस्य प्रयुक्तिश्च नाधार विधानतः । नियोग प्रति हि नियोग्यता, नासो सामाद्विपमान खेनैव स्वधिकारेण नरभ्ययनस्य ॥२०॥ साधन, किंतु नियोग्य वेन संबदस्य पुस नियोग আবাহমানঘানাপাথি काम्यो भवति । स एव हि नियोग, यो नियोग मिनार, निगरमन्तरेणाप्या मामात् । तेनाय नम ममेद पार्यमिति घुप्यते । वपन नियोग पर्न पस्नुययनबन्यने साधिकाश रिनारमन्तरानुरराममाना च तसाधने फर्मण्यधिकारी भरति, नकार्यमापनयात्, निराम्या । इदेशध्यानाप नैव प्राणि एम. अधिकारामानुसानम् । पर चान्तरेणारि नियोग्यतम पनि न सोडनर मृपम् । येन "T. वियरो मत्यरागत , पतन एनुवाननिटे जानी र प्रमते, प्रयुग्मने नियोशवेन । वियते चाप्यापन:धिधर, अचान रामपानम् 1 सपोछा समाग्न नम्।७॥ न ·अधिकारो नास्ति विश्व अधिवापमन्ने विद्यते तस्यापि विश्वनिति अधिकारः, उत यस्य सकलं भाट्ट- प्रतिभूते विश्वजिति द्वादशशतादिन्यून- अधिकं वा तस्यैवेति । कि प्रात १ विकारः सन्नुभयतो- धनस्यापि सर्वखपदवाच्यत्योपपत्तेः ततोऽप्यधिकारः । विशेषान् । न विशेषः कश्चिदाश्रीयते । यस्य द्वादश- इति प्रासे, प्रकृती ज्योतिष्टोगे ' यदि एतापला मलिनो शतं अधिामूनं वा अस्तीति । तस्मात् सर्वस्य विश्व मानमेयुः अपि तु सर्पस्खेत ' इत्यनेन द्वादशशतवाभ्या- जिति अधिकार इति । यामानतो सर्वस्वविधानात् तन च तदधिकस्यैव योग्य- अधिकं वा, प्रतिप्रमयात् । १९ ।। तया प्राप्तेः, तादृशस्यैवान पक्षमासस्य नियममानकरणान् भाष्य-- न चेतदस्ति सर्वस्य विश्वजिति अधिकार ) द्वादशगताधिकधनरत एव विश्वजिति अधिकारः। इति । कस्य तर्हि ? यस्य द्वादशशतमस्ति अधिकं वेति । न्यायविन्दुः- सर्वसं द्वादशशतादूनमपि देयम् । कुतः १ प्रतिप्रसवात् । प्रतिग्रसको हि ज्योतिष्टोमे सर्व- इति प्राप्ते, प्रती पक्षे विहितस्य सर्वस्य इह नियम- खस्य उच्यते । द्वादशशतं विधाय आह 'एतावता | मानविधानात् , तत्र च यतावता न नमेरपि सर्व- वार ऋलिज. आनेया अपिमा सर्वस्पैन ' इति । यदि | खेन' इति द्वादशातादधिकस्यैवोक्तेः, तदानमेवेति एतावता मेच्छेयुः सर्वस्वेनापि आनमयितम्या इति । सिद्धान्तः । तादि द्वादशेन शतेन नेच्छन्ति नेच्छन्तितरा ततो मण्डन- 'तद् द्वादशशतादूयम् । ' तत् सर्व- न्यूनेन । तस्मात् द्वादशशतं ज्योतिष्ठोमे, या सर्वस्वम् । स्वम् । तदिह उमयमपि प्राप्तम् । नन एकः पक्षो नियम्यते , शंकर-- सर्वस्व मानाधिरम् ।। ११. रावत देयमिति । स एपन विधिः, प्राप्तत्वात् । अनि अधिवपनकालेऽपि समन्त्रक एप विभागः ।। यतमातस्तु नियम्यते । स चेमियम्यते यादृशस्ता, चरुपुरोडाशाः । यत्र चर्वर्थ पुरोडावार्थे च श्रीटि- वादश एवेह । तत्र च दादशशतं अधिक या सस्व, निर्यापादितण्डुलीकरणान्तरिया वृत्ता, तर तेषा तन्नेगा- इहापि तददेव । तस्मान्न न्यूनभनस्य अधिकार इति । पिपनस्थासंभगतस्मिन्नेर काले विभागः प्रसनः । स अनुपदाच पादयत् । २०॥ चामन्ना एवं कार्यः , माहतमालत् भिसारत्येन भायं- चशब्देन अन्यान्यः । इतच अधिक मापतेः । साम्प्रशायीये कुम्भीतो दारूपाणु दोहाना सर्वस्यम् । अधिके हि दीयमाने तदन्तर्गतल्यात् दादश ग्रहणदशायामदानधर्माणामन्यकाललादेव प्रत्यभारात् । शतमपि दत्तं भाति । पादयत् । यथा कार्षापणे दीय- इति प्राप्त, अवदानादिप्रदानान्नैपदार्थप्रथमाययररूप. माने पादोऽपि दत्तो माति, एमिहापीति । इनिर्मणस्याभित्रमणादितः पूर्वकालिपस्य कुम्भीमिरेव शा~त न्यूनेऽधिपे थाऽपि सर्वशनोपपत्तितः।। वृत्तात्, दारपणा होमवरण यनिर्यादयम्य प्रणान्त- उभयोरधिकारः स्थान न्यूनाधिपदायिनोः ॥ इदं तु रयामाहत येन चतुरपदानस्पत्याभावात् , तत्तदश्योर मालेः प्राप्त एवंदान नियन्यते । तर चानतिसिद्भप. सरणादेमवृत्तापरि विमागस्य सामान प्रागेर मधिकं समीरितम्॥ परणेऽपि प्रारतमानापान सरममन्याय प्रमानानु- सोम - यथा रावविश्वजितामविशेषः, पा सर्वस-मारित्याश्यमान, पास्ययाजानामन्यारत्येक दाने रामपुरुषाणामविशेष इति प्रत्ययस्थानात् संगतिः। न मन्त्रागामिल मत्तिः । संकाय, ॥३।२१. स्मार्थस्तु-- सर्वसधर्मः प्रातिविकारः सन् उभारतो • अधियामः दर्शपूर्णमामयोः। 'अधिन । न्यूनेऽपि च म्यादविरोषादिति । भा. शहा।१९. अन सत्यापाढ:-'पदि तडा- यि न्यूनेऽप्युनशतान दि म्यान् सर्वताऽपिरमपिनि ८२ । निगमा, गली चार्यम् । एर या ! , भरारमिमो, या मतदानये मणं-निधि ८४ । पेमा दादि नालसान अधि! हे . मधिरापमन्त्रे धान्यमनि भिनुद्धि देशान' नान्॥

·- - म्यान अध्ययनविधिप्रयुक्त সননিন विपिनाऽपि तथा भतम्यम् । न, प्रयोजनानुगन- द्विरमामिनिराम्नम् । याप्पयमानायमप्यरन , तथानि राभान् | अनुना पिरोऽपेक्ष्यते 1 रब्धे नुन तेन रूपंग विधिमाधना, बम्पेगैर तत्सायनवान् । तस्मिन् न तदपेक्षाया निधनमस्ति। यदन्तरे। विभिन सिपति, सामानुष्ठानमारिति, म्यादेतन् , अपानवे धाधिकारासादी विधि- नान्यस्मा पनि विचारमन्तरेण विधिन निप्पेन, तथा पादमिक्षेत्रादिविधिवत् इति । तदपुनम् । अपान । नामी दिनागनु नमाश्चिात नियोनामावात् । न ही विधिरधिन वधुर समावेऽपि समानान्यान् , पस्य | केन चित् पुरुपे। मनैद ऋमिति प्रतीयते, तेन न स धिरंदमावेऽरि आमनमो मयते स तदिधुर , नैमिवामन्यपि तापतर प्रेरयेत् कुन पत्र बतिदयुराये। तिविधिरिक फ्लविधुर , इनि प्रतिहनुमद्भागन् । सदिअत एरायग्ने, प्यनुगर न सिध्यने । यस्थ है चानुपगरभावेऽपि अन्यत्र निति वृत्ला धिंगर | ग्गेऽपि निगोमागनु न समाति, नस्प मध्यने, तन फ़्ता काग्येषु दृमि ते नैमिति / दोष समवेत् । नाम पर वि-गरम्प पनिषधाविनापितवान्तर चैतदिन भरता लिप्यते। तस्मानाध्यानेऽधिकारसिदि । अथ विषे अत पर वेड स्यादेतन असनविधिस अमानस्यानि त विश्लादयज्ञान प्रयोगननदीक्षिते, हन्त अतपरत्वे. मयशन मशेदनलेन स्वीकय तन्सिय विचारमाशि ध्यरनम्याम्याफ्नएर बेन प्रतीयमानस्याथम्याकिचिन वान्तीति । तदयुक्तम्। अघानविषिर्थात् अनमशन अविवाउतम्य च पिचारानहलात् , अनारमनेर मात्र प्रतावेन स्वीरोनीयम्य को य । न तावतत्र वित स्थात् । अयापि कप चिदिवश्यते तथापि विधेरतपर / याने, ममान्तरत एव तसाधनताऽवगनान् , अब वान वैधर विचारम्य सिध्यति । अधिन र पानादिनियमविपनगमाच । अथ तादप्यमनुमन्यते स्नानमुकामर्हति । यदि प्याननिधिरेषाध्यानम इयुच्यते, तर अननुमतरवारि तारयंस्य रामात् । यद शानारसान विदध्यात् सतम्तेन विचारमा नरायम् नुमचमारि गम्यते तत्वानुमन्यते , इनि हास्यने शानुमायादिवारोऽप्याशित स्वविरुद्ध स्नानमुक-तन् । त्म्यने चान्तरेणारि विपनुमति अपनस्र्य- पेंन् । यदा ध्यानमातादेव विध्यर्थोऽनुनि , सदा ने शानायतेति कोऽर्थोऽनुमसा तमान स्थचिद्विचारस विधिन्तापद्विचारानुटानमाभिरति । यदि परमुत्तरा वैध र विपीति न तद्लेन स्नानो कप शपने कर्तुम्। नुदानार्थ पुरुष स्वेच्छा किकेन रूपेगयज्ञानोगये बयानमगर समाने विध्यर्षे सति अनन्तर वेदन- उादेवचनादिए पार्नमान कदा विद्विचारमपि कुन्,ि धीत्य मात्' इतिस्मृतिलेन सारा पानी तमा सति कर्मानुष्टाने समुपस्थिते, सति उग्दे गमे । मादकानुनै सनुरस्थित तनिकायनुपायान्तरामे चासानुडीयने , ततो नावश्यमध्यपनानन्तरमेवानुशान च विचारो.की कदा चिदनुपीयेत वा न वा, इनि सिध्णेन नन्वययनागभूलो विचार नचानग्गेन रपेन मायातो धर्मजिसेति मनमाननरनिशदनामुमन विधि सिपतीने विधिोय खसिद्धयर्थ विचारमनुमा मात् । तस्मानासनविधियुक्तमप्यानमिति । पपनीति क्योधा पिनारम्यासयमययनात विचार , नवसारध्यापनविधि ,यसमपान गरोत तथापि न विधिसिद्धारयुम्रने अथज्ञानाम्यमार्योयोगि 'उपनीय नुय गिध वेदमय दिज । सकल्प स्थानानच कार्यान्तरोग्योग्य कालरेण तदेकरण सरहस्य च तमाचा प्रवक्षते ॥ ' इति स्मृनुमिनेन नापि धृश्किामापूर्वेणेव मोमरस्रानानायकानाओंर उनीमध्यापनाचा भारपदिति एवम्य वचन मिति, योगियोमरा, निधन प्रणु ते । अप विपिरवाय वदयुक्तम्-- शनार्थापानभाष गन् तापियमा चरमाधि नाम्यापन निद धास्त्र विधानु क्षमते, यत । पनी-युच्यते, तदपारन विधिययुदर विचारस्य निरापुर न्याननाय प्रातवाद्यन्न्दैन यमगने pan ·अध्ययननियमा, अध्ययनविधिप्रयुक्त कारीरीवास्याध्ययनादी। वि.राजार, अध्ययननिय । अध्ययनविधिः कर्तृसापेक्ष: कार्यापेक्षान् उपनीतानेर माजन्यस्यापूर्वस्य अशेषऋतुजन्यमपूर्व कल्पकम् । १।१।१. कर्तन गृहाते इति अध्ययनविधिप्रयुक्ताध्ययनजन्यार्थज्ञानं * अध्ययनप्रकरणपठितस्यापि अध्यायानध्यायादिधर्म- । त्रैवर्णिकानामेव सिध्यति । मणि. पृ. ४.५ अध्ययनविधिः जातस्य स्वरूपे कार्ये च अनुपयोगात् अध्यय- त्रैवर्णिमनामेव न शूद्रस्य । वि. रा. * अध्ययन- नेनैव पलवल यशेधं भावयेत् इति अध्ययन नियमस्य विधिः प्रतिग्रहादिनियमवत् अध्ययननियमार्थः । तस्य अनारभ्यविहितस्यापि अध्ययनजनित्तज्ञानोपस्थापितज्ञेय- निषेधेषु अध्ययनेनैव निषेधार्थमजानन् प्रत्ययात् इति कर्मागतया सामर्योपहितेन संनिधिना अवधारणात् | कल्पनात् साफल्यम् । इति पितृवरणा । मणि. पृ. ३. तद्-द्वारा फर्माइन्वावगते: अमावास्यादी कांगभूत- * अध्ययनविधिः स्वार्थः विश्वजिन्यायेन इति याज्यानुवाक्यादिमन्त्रोचारणं न कार्य इति 'मन्नाणा कर्म जिज्ञासाधिकरणे पूर्वपक्षः । इसे सभवति अदृष्टकल्प- सयोगे स्वधर्मेण प्रयोगः स्यात् धर्मस्य तन्निमित्तन्यात् ' नाऽनकाशात् फ्लवदर्थावबोधरूपदृष्टार्थः इति सिद्धान्तः। ( १२३।७।१८) इति सूनेण पूर्वपनयित्वा प्रकरणेन । बाल. पृ. २, अध्ययनविधिः 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । अध्ययनाङ्गतया अवधारितस्य अन्यार्थत्वे प्रमाणाभावात् इति अक्षरग्रहणमात्रपर्यवसायी इति के चिन्मन्यन्ते । अविनपरिसमाप्त्यर्थन्वेन तदुपयोगसमात् काङ्गन्या- | अर्थज्ञानरूपदृष्टप्रपोजनायेदाध्ययनं विधीयते । अर्थज्ञानं भावेन कर्मकाले अभ्यायानभ्यापादिधर्मानादरेण अपरा च विचारमन्तरेण न सभवति । ततो विधिः विचार- चाम्यादावपि कर्माङ्गमन्त्रोचारण कार्य इति 'विद्या प्रति } शास्त्रस्य प्रयोजकः इति सिद्धान्तः । वि. १११११, विधानादा सर्वकालं प्रोगः स्यात् कर्मार्थत्वात् प्रयोगस्य' * अध्ययन विधिना अध्ययनेनेच वेदोपादाननियम (१९) इति सूत्रेण सिद्धान्तयिष्यते । सु. पृ. ५२. | उक्तः । सु. पृ. ६९०, * अध्ययन विधेः प्रयोजनवदर्या- * न च तस्य ( वेदस्य ) अध्ययनमानात् तत्रभवन्ती | वयोधन दृष्टं प्रयोजनम् । अक्षरमहणार्थत्वे तु अदृष्टायता याशिफाः फलं समामनन्ति । यदपि समामनन्तीव | स्यात् । कणिका. पृ. २७१. * अध्ययनविधेः फलं ततापि 'द्रयसस्कारकर्मसु । (४१३।१।१) इत्यर्थवादता | अर्थशनपर्यन्त गुरुधुलयासः विचारकरण च । मणि, वक्ष्यति । भा. १३१४११ पृ. ६. * अध्ययनविधिः पृ. ४. * योऽयं अग्निहोनादिषु अपीतयेदानां अपूर्वविधिः दृष्टार्थध । बाल. पृ. २२. * अध्ययनविधिः । नैवर्णिकानामेर अधिकारः न अनधीतवेदाना शूद्राणां एव सर्वस्य पुरुषार्थपर्यवसायित्वे प्रमाण इति खमतेन । इति अधिकार नियमः , स प्रयोजनं अध्ययन विधेः । चार्तिककार: प्रतिपादयति । सु. पृ. २१. वार्तिक । शा. पृ. ६. अध्ययनविधी स्वाध्याय इति द्वितीयया चेत्यम् । “ सकलस्य तावन् वेदस्य स्वाध्यापोऽध्ये-गुणत्वमेव लक्ष्यते अन्यथा स्वाध्याये वाजपेयाक्ये इस तव्यः' इति अध्ययनभावना विधीयते । ता कि माययेत् | यागे गुणविधौ वैरूप्यापत्तेः इति भवदेवः । तर इत्यपेक्षाया अध्ययन इत्यागतमपि पुरुषमवर्तन्मशक्तियुक्तेन श्रयमाणस्य वाक्यस्य न्यूनाधिविकल्यने । लसणा- विधायकेन अपुरुषार्यसाध्याया भाषनाया प्रदर्शनाशक्ति- वाक्यभेदादिदोषो नानुमिते व्यसो इति कार्तिकोक्त- प्रसक्ने रादशात् निराक्रियते । ततश्च अप्पपनेन इत्यवि-न्यायेन परिदारात् । पाल, पृ. २. रोधात् संनिधेश्च करणारे निविशते । तेन किं' इत्यपे • अध्ययनविधिप्रयुक्तमध्ययनं नाध्यापन विधि. क्षिते 'यत् शक्यते' इत्युपबन्धात् अक्षरग्रहण इत्यापतति ।। प्रयुक्तम् ॥ आचाकरणविधिप्रयुक्तस्य हि स्वाध्यायाध्य- तस्यापि अपुरुषार्थनगत् तेन कि ' इति पदारधारण यनस्य प्रयोजनापेशाया पुरुषान्तरगामित्वेन बहिरङ्गमपि इत्युपतिश्ते । तेनापि पदार्यश्वन, तो यास्यार्थशान, तेन प्रथमागणवेन तत्मिदिरेास्य प्रयोजन युक,नवर्पशानं च अनुगनं, अनुष्ठानेन स्वर्गादिपप्राप्तिः इत्येतावति माते । पश्चाद्भावितात् । तेन अन्यालाद्वेदाध्ययनस्य अविर- निराकानीमाति!" इति । या, रागरा पृ. ११३. / चितोऽर्थः अविवधितश्रम निर्गतभ्यः, प्रयोजनामागत। - । - - । .

·'३२४ - अध्ययन विधिप्रयुक्व अध्ययनविधिप्रयुक्त रूथमिवानुठापकं भवेत् । नहि स्वमार्यमाधनादन्यत्र कल्पेत । न चाध्ययनम्य पूर्वपक्षे पुरुषार्यताऽस्तीति । चेतनः प्रवर्तते । ब्रहालयस्यातिपरिवादानविधिवादपि तस्य प्रयुक्तिः यद्यध्यापयितबास्य शधिकारप्रदर्शनात् । सभाति । तसिद्ध नाध्यापनविधिमयुक्तमायनमिति नैव अनुष्ठापयिता तब राधिकारप्रयुकता १३१ ॥ पूर्वपक्षोतरपसारमाविति । याऽपि रिमध्यनस्शवार याच्यते आचार्य एवं स्वकार्यसिद्धयर्थमध्ययने कमर्थशानं या प्रोजनमिति चिन्ता, साऽप्ययुक्ता । माणरक स्वाधिशप्रदर्शनेन पर्तयतीति । ससमेन, सिमियं विविगम्यस्य प्रयोजनस्य चिन्ता, या रा- किंतु तथा सति स्वाधिकारः एव तत्र प्रपोजकः म्यादा-गान्तरगम्यस्य ! न तान् प्रमाणान्तरगम्यमान शास्त्रे ध्यापनविधि स्थपतीरिय स्वाधिकार. { सा बनभिश- चिन्तनीयम् । उभयोश्च प्रमाणान्तरेणारगम्यमानत्यान निपादाधिसराऽपि द्रमार्जनमतः अतिमिरपिधार- चिन्तामर. 1 न च विधिगम्यचिन्ताऽपि संभाति नहि प्रदर्शनेन निषादेनानुगुप्याना म्वाधिकारप्रयुक्तव, न पिविनियोगार्थः । ( न्यायरत्नमाला. १-११) द्रयार्जनप्रपत्ता तथा अध्ययनमपि । तस्माद्वार्तिकारोक्ता गम्भीरा भायममता। पूर्णपक्षे ने शक्यं स्यात् स्याधिकारप्रदर्शनम् । स्वाध्यायविधिवास्यागोचरा नीतिरुच्यते । नाध्यापनप्रयुक्त वमतस्तत्र प्रसिध्यति । ३२॥ ३३ भरतु या अमापवित्रा स्वाधिमारपदर्शनेनाऽपि पापायो ऽप्येतयः । इत्यधरनावचिनभावना मागास्यानुठाप्यमानस्य अध्यापनप्रयुनलम् । न चैन- विधिप्रयुत्ता तयाययेनाभिहिना नशा माव्यापेक्षा दपि पूर्वपक्षे संभवति । नहि तर मारकम्य पश्चिदधिः । सामानोरातापि अध्ययनमपुर रायत्यालाय पुर. कारोऽस्ति, ययदर्शनेनासौ अध्याप्येत, आनार्यसिद्धि- पार्यरत, रिमपि भाषमपेचमागाऽरतिधुने मात्रप्रयोजन यादध्ययनस्य पूरपथे । ननु नियोगसिद्धयागंदेश: #ि शिजिदादिन्यायेन म्योडया भाष्यः पूरपोऽप्यधिकार सभी, ग, आर्य गर । नदि र प्यता, उनारप्रणादिपरम्परया METAIT पापा. माणमय नियोग कार्य, येन तसिध्या अधिकार, थेशानमेय भापमद्रीनयमिनि । नत्र पूर्ण पक्ष । अनियोप-यात् । नवनिपोषस्य नियोगः गर्ग नार्थतानार्थना युक्ता प्रमाणान्तरसिदिर। ওনাবাে না ? যা বা म स्वर्ग स्यादिनिन्यायादत स्वाधिना मन३५॥ कारे सामादिनीरायान्तरेण पथं चिदध्याप्त, तथा যদি বানান দেখাতে सति विश्वजिदादीनामपि ५५ चिदपिये प्रवृऔर गरिमारिया पारशकागजायगान यो, तब ऋविग्भिः मामानेन যান নুতমন শীতকানিয়া যুগ্মদিন গীই নয়নধি অনিয়নি রিয়াল মানুষ। ন ন দে মাখছে কি? सम्येत । अपानमायनो यजमानमापति नय- शामिना युती भियत, सपाण्याने साउनधिकारी तेभ्यो दधियां ददाति, न ममा- माया प्रमाणलगदेशागनAATIT- गम् । नवानेऽधिनियमागे मागे धिनादि नाभालागि नाद विपना थि. आनाम्याचरने (रि) सलिमा भागादानाई. जियायेन वापर युग पका- घमिरमानलार्गक पुरा समितिमा प्रमागतामिपि निमाnिt पर अपान मरमपिरो नामानेन सरनो विपिन दिनान 121 कि मेभी पासपी नीमको। मनादेवी भार. सिनामुमति पुरानपिन मिनिमा अपमा लोग REETratमो। तत्र स्वार ।

·अध्ययन विधिप्रयुक्त ३१९ अध्ययनविधिप्रयुक्त - . अथावार्यककामस्य नियोज्यत्वं प्रकल्प्यते । यस्तु पदति न य ज्ञानेच्छामपहनुमद, तस्याः ज्ञानकामस्य किं नैवमन्यत्रापि प्रकल्प्यते । सर्वोकप्रसिद्धत्वेनाशक्यनिहह्मत्वात् । इगनिष्टप्रातिपरिहा १२॥ रोपायज्ञान हि सर्व प्रार्थयते कस्तत्र विशतिपद्यते । यदि पथ्यापनविधावाचार्यककाम अश्रुतो नियोज्य | वेदार्थज्ञाने तु नास्ति वामने युच्यते । यदि हि सकलस्य कल्प्यते, तसंध्ययनविधानपि अवज्ञानकामस्य कल्पना । वेदार्थस्येपानिप्राप्तिपरिहारहेतुता भवेत् , ततस्तज्ञान तुल्पैर । ननु नार्थशानकाम सभवति यो नियुज्यते । शात पुरुषेणार्येत । न त्वसावस्ति, नैमित्तिकनिषेधाधिकार- स्तावदर्थो भाउ नादेव = शामिष्यते , नाप्यज्ञाते थे | योर्विघ्यनुटानमानपरिनिष्ठित रात् । तस्मानार्थज्ञानकामस्य ज्ञानेच्छा सभवति । कथ हि युदयनारुट 'अहगिम निशा ? नियोग्यत्वमिति । स वक्तव्य किमिदानी नैमित्तिक सेय' इति सातुमासीत । तस्मानार्थज्ञानफामस्य नियो । वाक्याथज्ञानमनपेश्चितमेर ! योन, ता पिरदशनयाक- ज्यता सभयतीति । तदुन्यने । अहो त भवान् आमान | दशनविमर्शसहश कि सर्वन शको प्रवृत्ति स्यात् अपि शिष्यान् सकल च लोकममिसधातुमुद्युक्त । कथ हि दुर्ग वाऽप्येकदेशे, तथा च काल्मपि क्मिनादृत्य यजस्वे येव वर्मगामिन दस्युसरीलपपर कन्याल याप्रकण्ठीरवादिस., यष्टथ्य उत काले एव, मुग्व्याभावे द्रयान्तर प्रतिनिधेय दसद्भापजिज्ञासा तनत दृष्टिं चाल्यन्तमामान वदा उत न, तब राहगमसदृशमित्यादि ग वर्नन्य स्यात् । थबुभुन्मया या आमानमुपधावत शिष्यान् प्रियादिस- निणयार्थ याद्विगर्यस्य, तदशस्य चानिर्णिनीपित वात् । साजिशासपा ततमपवरकादिदेशमनलोकपमान शास्त्र अतोऽपश्यमसत्यपि फ्ले विध्यर्यानुपानसिद्धपर्थमेर अशपुस्तानिरीक्षणादिषु च तत्तदयशानार्थ पमान तद्वाक्यार्थज्ञानमपेशित यमित्यभ्युपगन्त यमिति युनम साल च रोमनभिधाय ज्ञानेछापहा शक्यते कर्तुम्। यज्ञानामन्य नियोज्यत्वमिति । योग तर्हि प्रागेत्र वेदा- अथवा अस्य नेशो निहलो विस्मपपदम् । अय ह्यागो । प्ययनादमजिज्ञासोपादात् 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यनुप- पाठ सर्वलोकप्रसिद्ध द्विवद्रादिशान धर्माधर्मानुष्ठानस्य | पन्न स्थात् , न जिशासाभेदात् । ययाह, चार्थानहेतुर निनुते । तानेर तु यय शोचाम जिज्ञासकोपनीतस्य द्वितीया पठितश्रुते । ये एव वेदायबुभुत्सयोपधारन्तो बुभुसा नाम नास्तीति ज्ञातवेदागरस्या या या मीमामापुर सय।१३॥ सकलगेररिपरीत भिदधान , पितहति । सूत्रसारश्च इति । कथ हि विहार मुमन सहली जिगासा पर्न पवेन प्रति. प्रथम तापदाधी गात याविति वृद्धेभ्य भुवा থাকি, শাইনধি কয় এবি এসবির রিঙ্গ সময় দিত আত্মাগনবিজি যান কি? समाहिता । पय पुन समाधानम् १ उच्यते । पापितमध्यपनमपि वेभ्य एवामधार्य अधीते चेद, तत अशु नात्यन्तारिक्षातोऽयों ज्ञानुनिष्यते , नापि सामना पनत्य अधोतादपि वेदादर्थशानानुदयात् मिनेनोच्यते शात तथापि केन चिदामना शात , पेन चिदामना । इति पुारन्याशी जिशामा जायते, तदरोन च न्युत्प जिज्ञास्यते, तया दर्शनान् । यथोद्भिदादिपद गुगामान्यतयुपाये निगमनिका याकरणादिश्रयणे यतते, ततथ रागिधापि वेनावगत शिरल्पेण मिशास्यते । यथा च पदापसानादालार्य प्रभीमानो न्यायानधारगात् श- शेरे बुडयादिग्यपहिले देशे छापावरनादिना वस्तुमत्ता यिनो भवति, तन पुनयिायविशेषनिशामा भी, मात्रपागम्य गावादिविशेष निशास्यते तया धर्माधमों | तरिद पवात्तन विपासादयभिप्रेय अथातो घमंजिया. पर्यानरमानेग वृदेय पित्रादिभ्योऽयगम्य से युम् । यथोर भाषण न विशमामायामिमाये सिस्पेगारिशतोत्तयो हानोगदाना ते तपरि दमुच्यने, पिवतानी धनंजियासामपित्यापमय- जानेम्छा सभागानि मुनमेवता 'शनकामापनियोर, शन्द प्रसानाया, या वेदामाम तरण ममानि' धमाधर्मशानशम मारमधीपति इति । इति । पाममायामायजिशामा । यद्यपि येदाप्ययनात् ३ .

·अध्ययनविधिप्रयुक्त प्रत्यर्थ स्यात्, ३२६ अध्ययनविधिप्रयुक्त प्रतनियमादीविर्त यतोपेताध्ययनसपादितज्ञानातामे रोत्तर न तु केवल तत् प्रपोजनम् । यदेव हि विध्यन्तरोपोग्य कर्मस्खधिकार । तथा सत्यपि नाध्ययनस्य अथ पमिति । पेचितमध्ययनन साप्यमान दृश्यते, तत् सर्वमस्य प्रमोन इद तापदेवदेशिनामस्माक व तुल्यमेर । अध्ययन तु | नम् । तेन यथा ऋतुविधिभित्तज्ञानमपक्षितमिात ता स्वविधिप्रयुत्तमावार्यस्मरणविधिप्रयुक्त वेत्यत्र विराद । प्रयोजन, एव नित्यनैमित्तिकजपयज्ञपारायणादिविधिमि तेनामकरणाचीत वासापूर्वीयज्ञानाथतयाऽध्ययनविधान येन 'अहरह स्वाध्यायोऽप्येतय 'याजयिमा प्रतिगृह्य चान कि पध्ययनापादित ज्ञान कपर्य इति । भसि स्वाध्याय वदमधीयान' इत्यादिभिदधरूपानधारम- तत्सिद्ध नियमार्थत्वानानर्धक्य विर्भवेन । मपश्रित यमिति, तदपि प्रयोजनम् । तेगाध्ययनोगतस्य तेन रष्टार्थतालाभादर्थज्ञानार्थता स्थिता । ३९॥ वदस्य यथायोग प्रयोजनकल्पनात् तनुरोधेन च कथभिदानीमनथकाना हुफ्डादीनामध्ययनमर्थज्ञानाचे नियमपणनात् ज्योतिोमादिप्नध्ययनार्जितनैव वेदेन कथ च शनियाद्यधिकाराश्वमेधादिप्रतिपादनस्य वेदभागस्य विज्ञात तु फल साधपतीति नियम । मत्रेय ग्रामणादिभिरर्यज्ञानाथमध्ययनम् । यद्यपि कथ चिद् | ध्ययनोपात्तमनतमव स्मरणमनुनामिति । हुमादिर ब्राझणस्य याजनोपयोगिशानाथमध्ययन सभायेत तथापि | अध्ययनोगनरेव गीतिकालोरक्षण भवतीति रोमात्र क्षत्रियश्यियो वै यस्तामाश्वमेधाध्ययनमनथक्मेवारण | जपमानोपयोगिषु च तदुपात्तैरव स्तोत्रादि फायमिति । वा । कथ च निषेधवाक्येषु नाचगुरेन ह पात् इत्यादिपु | निषधवाक्येषु च ब्राह्मणाटीना चाश्वमेधादिषु जपयज्ञादि नियमवर्णनम् । यदि तावदध्ययनापादितज्ञान यत एवार | मानोपयोगिषु अध्ययनोपात्तैरेव जपयज्ञादि वर्त पमिति । गोरणानुपान प्रत्यायकर नान्यस्येति कल्प्यते तथा आह च 'यत्र तापद् गुरुसमाशादध्ययने विचारस्तत्र सति अनिष्टफ्र यमेशाध्ययनस्य स्यात् । को हि नाम | साधारणजपयशरनुज्ञानसिद्धिनिरायाक्षरान कधि- प्रत्यवायपरक निषेधवाक्यार्थशानमि छेद्, यस्तार्थम रान्तरल्पनारसर । इति । अध्ययनविधी तु तद्विधेय ध्ययनमनुनिछेत् । अथ निषेधे अननुपानस्य गास्त्रार्य स्याध्ययनस्य करणागाध्यपनपूर्वक रमा माश्रयोगमाप्त त्वात्तद्विपय एवाय नियम इति अध्ययनपूर्वकज्ञानयत सभरतीति तविधेयस्यैर रिचारम्य इतिकर्त यताभूतस्य एनुष्ठान प्रत्यवायपरिहाराय भाति इतरेषा बननुष्ठाने । भवति तपूर्वर मनियम । अध्ययनोगत्तेनैवाध्ययनविधिना ऽपि नेवासौ परिहि यते इति तथा मति अनधीतरटा विचारस्य नयतामरगम्य विचारो नुदात य इति । नामननुशने प्रयायस्यान या गद् अगुआनेऽपि तस्य अत एवामपनविधिनैर विचारस्य कर्त यतो विचारा ताकचात् ययाकाम निषिद्धानुशन स्यात् । न चैनलिष्ट नानात् प्रागेवागन्तु पासादौ अध्ययविधिवाक्वाथ अहिंसादीना सर्यवर्णमाधारण पात् । तस्मान्न तत्र निय विचार न । अयादेवयानीगारेगर्थबा प्रचाये मोरपत्ति । कथ च स्वाध्यायाध्ययनाक्ये नियम । नहि | चित कर्मानुशत यमिति ! उपनिष मु यानि प्रापपोगि तदर्यानुष्ठान त ध्ययनपूर्वक समानि अध्ययनमार हि । क्तृमोक्नुस्पा मननपार मानि यचनानि तेरभ्ययनोगाने वाक्याथ । कथ नाध्ययनपूर्वकमध्यपन समाति रेर भूतमतिकापातानिरिक्त साम्रायिकपटोमोगोग्य आमाश्रयोपप्रसङ्गान् । अधैरमारिपु अणयमध्ययन मामान शामा फतुरनुडेय इति । यानि नु अग्तभोक्तृरूपा तथा सति अवरुप्यात् मर्यक्षेत्र तथा प्रमत्येत । मप्रतिपानि अमामाऽपहतगमा जिरो प्रिमायु' तस्मानाथशानायमध्ययनमिति । अत्राभिधीयते - स्पेयमानि तेषु रासपमेव गशैय कामासानोति' न फेयरार्थविज्ञानमिद्विरस्य प्रयोजनम् । नय पुनरानते' इत्याश्मिताभ्युपनि अपमार अपेक्षित दृदयते यत् गवं तरफलमिप्यन।४।। सामनोगतामिररनिषदि मागितमा मसानमन्यु यदि बध्ययनस्य परमपान प्रशेतनमसामिरि दति गमभानीति निमाम चाय निम पान ध्यते, ततो यथोदाहवेपेषु तदसंभगदुपालाम स्थान,/एप मरम, ननु यास्याप एरियन ना ना ·अध्ययनविधिमयुक्त ३२१ अध्ययन विधिप्रयुक्त विधेिरेर विचारस्यापि प्रयोजकः, स हि विशिष्टप्रयो- | कार्यान्तर साधयतोऽध्ययनस्य विचारोऽड, नाध्यापनोप- जनाध्ययनगोचरमध्यापन विदधत् तसिद्धयर्थे तादृश-कारिणः । तेन नासावध्यापनविधिना प्रयुज्यते, किंतु मध्ययन प्रयुते, ताहगल चाध्ययनस्य विचारमन्तरेणा- अध्ययनजन्येनवाधिकारेण । ततश्च-- नुपपन्नमिति तेनैवासी आक्षिप्यते इति । तद्वदध्ययनस्यापि तत एवं प्रयुक्तितः । तदयुक्त विशिष्टस्य यद्यप्यध्ययनस्य सः । नाध्यापनविधानेन प्रयुक्तिरुपपद्यते ॥ २४ ॥ अनुशनं प्रयुक्त न ज्ञानस्यानभावतः ॥२१॥ अथ मन्यसे सत्यमध्ययने ऽस्येाधिकारः किंतु- यपि उपनयनद्वारेणाध्ययन प्रयुञ्जानोऽध्यापारिधिः अधीयानेन बालत्यात्तदा त्वेपन गम्यते । उपनयनप्रकमाधीतस्वाध्यायोऽध्येत यइत्येतद्वाक्यविहित न चाविज्ञायमानेन प्रयुक्तिरुपपद्यते । २५ ॥ यदर्थशानार्थमध्ययन , तम्यैरानुधानं प्रयुक्ते , तथापि समाताध्ययनेनासो व्युत्पन्नावरम्यते । तत्स्वरूपमानमेवोपकारकत्वात् प्रयुक्ते, न न्यर्थज्ञाना ज्ञानेन च तदा तेन विचारोऽपि प्रयुज्यते १२६॥ नुमान अनुपकारकासात् । यदि तु अर्थज्ञानमध्ययनाझं ज्ञायमानो हाधिकारः प्रयोजको भपति, न चाध्य- भवेत्ततोऽध्ययनप्रयोजकेन विधिना तवारेण प्रयुज्येत यनासाया बालेन माणकोन असाववगन्तु शक्यते । ज्योतिष्टोमविधिनेव दीक्षणीयाद्वारेण वानियमः । न अतो नाध्ययन स्वाधिकारप्रयुक्त, विद्वदधिकाराध्यापनशे- तज्ज्ञानमध्ययनानं, अध्ययनमेव तु तदङ्ग, न चागद्वारेण | नैवानुष्ठितेऽध्ययने साड्ने व्युत्पन्नेन मागरकेन वेदार्था- प्रधानं प्रयोक्तुं शक्यम् । यश्च शानं न प्रयुक्ते, नातो वगमात् । अध्ययने यात्मनो नासो अवगन्तु शक्यते, तसिद्धयर्थे विचार प्रयोक्तुमर्हति । ननु यद्यपि न वेदार्थावगमशादध्यासने स्याधिकारोऽवगम्यते, अगतेन शानमन विचारस्त्वमेव, सत्य, न अयनागस्यापि च तेन विचारः प्रयुज्यते इति, तदयुक्तम् । तवारेणाध्यापनेन प्रयुक्तिसमरः । हितकारिमिरेवासौ ज्ञायमानः प्रवर्तकः । यदि तेन विना न स्यात्प्रधानस्यात्मसंभवः । कर्ताऽविज्ञायमानोऽपि नैव स्यादप्रयोजकः । प्रयोजकस्य चासिद्धिस्ततस्तेन प्रयुज्यते । २२॥ अन्यथाऽपि तु नल्लाभे स्यात्मलाभे च सिध्यति । यथैवातरार्थ भिपज्यद्भिहितातिभिषधसेवाफल- नैव कार्यान्तराङ्गस्य प्रयुक्तिस्तेन सिध्यति १२३४ वेरिमिः आतुरापेक्षितान्तरप्रतिपादनेन ताल्पदर्श- अभ्यापन शयनमन्तरेणानुपपद्यमान तस्वरूप- नेन वा साम्ना या उपायेनानुष्ठाप्यमानस्यौषधस्य स्वाधि- मानमेन तावत् सारप्रयुक्ते, न तु तदङ्गम् । यदि कार, ए१ प्रयोजकः वदमिसधिप्रवृत्तस्यात् । औषधफल्मेव वनेन बिना प्रधानभूतमध्ययनमैच न सभवेत् , ततस्त- ह्यारोग्यममिसधाय मिपन्य तस्तमनुशापयन्ति , तथा वारेणाङ्गमपि प्रयुञ्जीत परवपूर्पमित्र यूपधारेण छंदना- अनाप्यध्ययनसाध्यमधिकारमगच्छद्भिहितकारिभि. पि. दीन् । यदि भागशून्येनाध्यानेनाध्यापन ने सिध्येत् प्रादिगिरनुमाप्यमानस्याध्ययनस्य तप्रयुक्तिा उपपद्यते । यत्किञ्चित्स्रामोपेतमेषाध्ययनमध्यापनोवारि यदि चारश्यमनुष्ठानेर प्रोजको शातय तमोऽध्यापन- ततोऽध्यापनविधिने गव्यपनाङ्ग प्रयुज्येत ज्योतिष्टोमेनेज | विधिरपि मालेन वेनाशापभान. प्रयोजको न स्यात् । वाइनियमान स्वेतदुभयमप्यस्ति, विनाऽप्यनेनाध्ययन- अतो यथा तय ग्राहफायगतस्य प्रयोजनार, एयमध्य- स्तरूप सिद्धेः, अध्यापनम्य तत्स्वरूपमाशामरामात् । तेन मनसाध्यसापि अधिकारस्य मविप्यति, इति नाध्यापन- पथ्यविभारिसमाप्त्युपयोगितया अध्ययनस्वरूपोयोगिना विधिप्रयुक्तमध्यानम् । पदि च त प्रयुक्त स्यात्ततो नार्य- बतादीना साल्वेदाध्यापननिषयेणाचार्यविधिना अपिन- ज्ञानार्थता सिध्येत् । नहि प्रतिरधानुशानन्य प्रयोजना- परिसमाप्त्याकाविणा प्रयुक्तिसमः, तथापि न पेशा समरित, यदन्तरणमादशानन्य प्रयोजनल स्यात् । विचारस्तेनाश्चिप्यते, कार्यान्तराङ्गयात् । अर्थशानाख्य हिननु अधिकारपर्यवसापिनः स विधय इति अध्ययन- मी, को." - त्यात, .

·अध्ययनविधिप्रयुक्त "३२८ अध्ययन विधिविचारः शवपते पर्नु तस्मै एप समाख्यायते, शक्यते चानेन / प्रमाणान्तरेण सिदमेवेति तादय विध्यानर्थक्यम् । न चा- पदार्थोऽभिधा, शक्यते चक्रियाले प्रतिपतुः । तसा वातादिविविनियमार्थवम्। अपातो हि दर्शपूर्णमामा- देदः पदार्थाश्च ज्ञातुमुपादेशाः क्रियाकाले च प्रतिपतुम् । पूर्ने नियम्यते अवघावनिष्पन्नैरेव तण्डुलैरपू सिध्यति, न च गम्यते विशेषो निधातुगम समानायते न प्रति-न तण्डुलखरपे, प्रमाणान्तरविरोधात् । तदिहाति पमिति । अनवगम्यमाने विशेषे उभयार्थमुपादेय इति । शानस्याभ्यामन्तरेणापि दर्शनात तत्स्यरूपे नियमासम- गम्यते । तत्र प्रतिपतुं नानेन मेणं शक्यते नान्गेन, यात् मत्यपूर्वेप्नेय अभ्याननियमो विधात यः, अधीरे इति । ( बहुः पाठभेदोऽम ) यत्र तु मन्त्रो विद्यते, तर वेदैरगतानि कर्माणि फलदानीति । नचै युक्ताम् । अमन्य- तस्थानन्यार्थ वात् । विधायकस्य तु विधानेनापि वृत्तार्थ. थंवादध्ययनरा, अनारम्यापीतल्यात् श्रुत्यायमानामाव- चान्मन्यस्यैव स्मारवत्वम् । अत एव तत्र मन्त्रकमेणैर त्वम्। तस्मादहधार्थमेव स्वाध्यापाध्ययन, इत्यध्यानमामा- पदार्यानधानं न विधिनमेण, तत्र ब्राह्मणकमो जपरशा देव समाते शास्त्रार्थे गुरुरहात् समावर्तितव्यम्। इति प्राप्ने. दावुपयुज्यते, तथा फलन्तरप्रतिपादबानामात्यल्मति- ऽभिधीयते- 'सन्यमाने फळे दृष्टे नादृष्टपारेक. विस्तरेण । तसिद्ध दृष्टार्थत्वेऽपि अध्ययनविधेनियमार्थत्या- सना । विवेश्च नियमार्थत्यामानयंक्य भविष्यति ॥' दानयंक्याभावादर्थशानार्थमध्ययनम्। न चायं नियमो यत् यदुक्त-ज्ञानस्वरूपे क्रयपूर्व काम नियमः सभवतीति, भारपा नियमविधिरिति, पुरुषायपि दयार्जनादिषु तवाभिधीयते । नोभयथाऽपि चूमः । थ तहि, योऽयममि नियमविध्यभ्युपगमात् । तेन तद्वन्नियमविधिरथमानेन । होत्रादिषु अधीतवेदाना वर्णिकानामेाधिकारो नानधीत- फलत एव तु पूक्तिीत्या नियमं न्यायविदो वदन्ति । वेदाना शूदाणामित्यधिशारनियमः, स प्रयोजनमध्ययन- যালধাৰাবন্তানৰিৱিসীলনসন । रिधः। तथाहि असति अध्ययनविधी अमिहोमादिशास्त्राणि अत एन नित्यम्। तपस्य पर्माधिशारग्यारस्यात् ।। विधासमभमानानि भविद्वांसमेगाधिपत्य विद्यामन्तरेणा असति तरिगनियनैमितिकाननुमानेन प्रत्ययात् । सर्व- नानासभरदिद्यामाक्षिपन्ति अविशेषायउये धाधि- यापि वेदम्याध्ययनमावश्यापारायणागुपयोगि पात् आप-अर्युः । सति स्वध्ययनविधी अवनि कानामेर बिदुपरामधि श्यामेर। तथा चानधीतवेदस्यानधिकारात् गुदामाप । कारो भाति न तुरीयादेः । तथाहि वमन्ते अादरणमु. स्मरन्ति योऽनधीत्य दिगो घेदानन्या पुरुने श्रमम् । स पनयीत, ग्रीन्मे राजन्य, शरदि वैश्य ' इति दितीया, बीमा दायमाशु गच्छति सान्यय ॥' 'स शूद्वेग सम-निर्देशार उपनयनमस्कृताम्वनिका रिमसामिःवर्नम' रता न आपते ।' इत्यादिभि । तस्मादर्थशाना- इत्यपेक्षन्ने । नमनियो माध्ययनमनिर्दिक विधीयमान त्याध्ययनस्य, तस्य च पिचारमन्तरेणासभातदनन्तर परिमपेक्षते । तापेचामनिनियोग्य र विज्ञायते और धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति सिद्धन् । जरिपोग्नीने भरणेनाप्पानादिपरपरया अर्थान আখামখিম খান। पर्नय' इति । एरच पलादपरनरतभूतमाणमा पार्थ मारविनिश्रेण प्रयुक्तितिलय फतः । ४३॥ र उपनयनमयाना, अध्ययनमपि स्टार्थशानाय, • अध्ययन धिरिधार । अथारप्रणादिपरपरो- अर्थशन नु भनी रविवार मारियमी सी पायमानरामयाज्ञानामध्यपन निधीते । न पपरम् 1 1 ये दिन नादियो. सम्म किनारमन्तरेणारामात् अपयनविधिनेव अर्या- विविधार्णम्य विद्यामाशिपनि, किर्णिकानेर दिनारो पिहितः, इति गुरुगद्दे एवारसाय विचारयितो विदुरो:धियन्ति । गेल्यमाधिवासीरमः अरमा पर्मः | तप 'विनानि पिना शानन्द्रमानद तदर्थता । बिकरणे (१-३८) मायनि- करप्यात रिधिमामार्ग सो विश्वनिगारिया ।।' मानंद सिधिः । नगाशालान. কাদাচোনাথনলৈRিAাসিনা মামলম্বনাল রিং লিগে - ·. , अध्ययनविधिप्रयुक्त अध्ययनविधिप्रयुक्त यथैव एतयाऽन्नाद्य काम या जयेत्' इति याजयतेः लामै सति उपकारकद्वारेण वाजिनमत् प्रयोजकत्व युक्त- पर. अयमाणोऽपि विधि, यागविधिपर एव प्रयोजक- मङ्गीकर्तु, तस्मादध्यापनविधिप्नयुक्तमध्ययनमिति । तद- न्यापारपरः शन्दो यार्जनार्थप्राप्तऋविग् यापारानुवाद । युक्तम् । यद्यपि हि , इति स्थास्थति, तथा अध्यापयेत् ' इत्यध्ययनरिधिपर. न ज्ञान कर्मणामनं ज्ञानस्वाध्ययन मतम् । एष, नाध्यापन विधिपर., द्रयानोपायनयर प्राप्त मात् । उपनयनमप्यध्ययनागमेर अध्येतृसस्कारस्यात् । एतेनैव अझं नाध्यापनस्यैतन्न वेनातः प्रयुज्यते । ३०॥ 'अप्रर्य रहाणमुसनयीत तमध्यापपीत ' इतिपवन यद्यपि न काङ्ग ज्ञान , अध्ययन तु शानानमेव, व्याख्यातम् । ननु तपोनयनस्यात्मनेपदाणार आना- तेन प्रयुज्यमानमभ्ययन शेषिप्रयुतमेव भवति, न स्वभ्य- कार्यवमरगम्यते । न, अमिपायवानयतेरामनेपद- यनमा, अतस्तेन प्रयुकमध्ययन उपकार्यमानमयुक्तं स्मात् , विधानस्य । अन्यथा ' स्वरितभित ' इत्यनेनैवाचार्यक न शेषिप्रयुक्तम् । तेन शेषिप्रयुक्तत्वे सभाति उपकार्य- साधनेऽप्यर्थे वर्तमानानयतेरात्मनेपद सिध्यतीति समा- मात्रप्रयुक्तत्वमयुक्तमिति सुतरा स्वाधिकारप्रयुक्तमध्ययन ननेतिसूत्रमनर्थक स्मात् । तथा नाहुः ' अभि-नाध्यापनप्रयुक्तम् । यद्यपि ज्ञान स्वरूपेणापुरुषार्थ., तथापि मायार्थ, पुनरारम्भ.' इति । तसादप्येतृसस्कारद्वारणाप्या कर्मानुरानो रयिकत्वात् पुरुषैरर्थ्यते एवेति पुरुषार्थ- यनाङ्गगेरोपनयन अनुपगात् - चाजिनमिवागिशा बाध्ययनस्य प्रयोजकत्व समयत्याचार्यरुवा । तदपि दि ध्यानयन आचार्षक साधति, न तु तदर्थम् । तस्सामा स्वरूपेणानभिलपित दक्षिणालाममिद्धयर्थगेच पुरुषेणा- चार्यकार्थतया अध्यापनस्य विधायक वचनमस्ति । किच, यते । अतो यथा तस्य प्रयोजकत्व , एव ज्ञानस्थापि । न चालीकि कमाचार्यक, उपनीय वेदाध्यापयितुराचार्य-महारश्य स्वरूपेणे पार्थित प्रयोजकमिति नियम समरित, शब्दो वाचक पाठकादिवत् । उपनीय तु य शिष्य सुखसाधनपशुपुत्रादिवत् फान्तरसाधनता अर्धितस्य मित्यपि शब्दार्थप्रतिपादनपरमेव । तेनाविद्यमानत्यादप्या प्रयोजकत्वातिरोधात् । यद्यपि चानिहोरद्यपूर्वमेन ज्ञान- पनि तत्प्रयुक्तमध्ययनम् । अथापि 'विद्यादानेन द्वारेण प्रयोजक, तथापि तदेव युक्त नाथ्यापन, पुरुषा- सुमलिनाके महीपते । इत्यादिभिर्विचादानामा या- } न्तरगामि वात् । अध्येतृगाम्येव तु शान वा स साध्य वा दध्यापनमपि फलान्तरशेपतया विहित भवेत, तथापि अमिलोत्रादि प्रपोजम्मपपगम्प युक्तम् । योऽपि अङ्ग- तत्र सर्वन निरोन्याश्रयणादधिकारमात्रस्य वाध्ययनेऽपि द्वारेणाध्यापनविधे प्रयोजकत्यमुपकारकद्वारेणाग्रिहोत्रा- सद्भागत्, विचारस्याधिवप्रसङ्गानाध्यापनविधिप्रयुक्त दीनामिति विशेषोऽमिहित. मोऽपि नास्ति । द्वयोरप्य- मध्ययनम्। अन्यमुपकारक र च द्वारमेव । तथाहि । अमिहोत्राद्युपकार- कश्चिनू पुनराह, याप्पध्ययनल स्याधिकारेण कत्ति शानं तदङ्गत्वाचाध्ययन प्रयुङले । आचार्यक तु मानिः सभवति, तथापि नामापाश्रगिनु युज्यते । त माहि, । अङ्गपादध्यापन सदुपकारवायाध्ययन प्रयुक्ते इति ज्ञानं नागयनस्य स्यान् स्वमहिम्ना प्रयोजकम: मभेदमात्रम् । नैतावता कश्चिद्विशेष समानपुरूपगामि. तरमाध्यमामहोत्रादि वारेण प्रयोजकमा ९॥ स्यादमिहोनादीनामेर प्रयोजकल नाध्यापनविधेरिति । न न बर्थशान सयमपुरुषार्थत्वादध्ययनस प्रयोजक चाग्निहोनादि प्रयोगक, ज्ञानमेन तु प्रयोन मित्युक्तम् । भवितुमईति । ज्ञानमाभ्यानि तु अग्निोत्राद्यपूर्वाणि नद्- नदेन द्विारा प्रपञ्चयिष्यते । कथ नाचार्यविधि पुरु- द्वारेण प्रपोजकानि भान्ति, न तु तेपा ज्ञानमह किन् । पान्तरगामी परुपान्तरस्र्तृकमध्ययन प्रयुञ्जीत १ समान पकारकमात्रम् । आचार्यकस्य तु अध्यापनमङ्गमेर मत पुरुषगामिनो हि दर्शपूर्णमासादिविधय कार्यतया प्रतीय- सात् स्वागद्वारेणापि प्रयोजकल लभते, अमिोनायाणि माना युक्त यत् तम्पैर पुरुषस्य स्वगाधनेषु अपाजादिषु तूपकारकद्वारेण । न चामिक्षापदणदारेणापि प्रोजन्य- ससिद्धयर्थमनुशन प्रयुञ्जते । अन्यमाध्य तु मार्यमन्यस्य ·. अध्ययनविधिविचार ३३० अध्ययनविधिविचार भागमानस्य अर्थज्ञानेनापि वर्मसिद्धि अम यूहा । पुरु । यादो यथाऽन्येविति जैमिनि ' इति सूनेग ( ३॥4 पस्तु पर प्रयवेषति इति तृतीये 'ज्ञाते च याचन नर १२) आत्मज्ञान कर्मशेषभूताद्वारा पर्णवादिवत् विद्वान् पिहितोऽस्ति' (३१८१८ सू.) इत्यत्र भाप्प कांग, 'तरति शोकमा मवित्' इति श्रुतिस्तु पार्तिक्यो स्पम् । न च स्वाध्यायनिधिगतस्वगन्दा अरापोस्श्रयणादिवत् अथवाद इति बामनिमत पूर्व- नुमारेण 'येदोऽध्येय ' इतिवेदराब्दस्य स्वशानामानयर पश्तया उद्भाव्य ' तदवो विधानात् ' (२४।१।६ येऽपि शेय 'इयो वेदान्दस्य तथा समोचे माना प्रसू.) पति समान्तरेण 'आचार्यमुगदमधीत्य इति भाप इति वाच्यम । अध्येय इत्यन अन्वितस्वैर वेद श्रुत्या सारवेदार्यानरत कर्मविधानादपि रिझात् शन्दम्य स्वशा नामामारतया निश्चितम्य शेय' इत्य कर्माद आमविश इति स्वय युक्स वरमुदाय अधि प्रापि अन्वयनशादेव तथा समोचलाभान् । कृलवेदा- कोपदेशानु गदरायणम्यैव तद्दर्शनात् ' ( १८ थंज्ञानम्य अध्ययनविधिप्रयुत लाभापादेव बससूनप्रग अमू ) इति सिद्धान्तनुपक्षिप्य अध्ययनमारक्ट ' इति यनमर्थन् । उक्त च भवस्वामिभाध्ये 'नाझगाना | सूतंग ( ३।४।१।१२ ब्रम् ) आचार्यकुलद्वेदमधीत्य' वहुपान्, एवम्या शा गाया अपरिसमाप्त बात् , अर्यस्य । इति वाक्ये वेदाध्यरनमानपत फर्म विधीयते न तु तद- च दुर्योधपान् अण्वजनीन याय, सहन्यविवरणाथै मुष नानयत, येन करनवेदार्थज्ञानात कर्मविधानान् घुमा कर्माण्यनुष्ठाय फलानि स प्राप्नुयु इति पल्स औपनिषदामशागस्य मशेषता स्यात् । अनुविधिप्रपु- आरब्ध आचायेंग' इति । तार्यज्ञान नु आर्थिकत्वात् न माग बीद्यादिविधी वर्ष किचेर यो ह या अविदितायच्छन्दोदेवतत्राह्मणेन णादियत् । एव च नुरिधिभि यापटुपयुक्त वेदमागमा- मग यानपति याऽध्यापयति घा, स्थाणु यळगि गर्ने | माथज्ञानस्य अपशगात् न वदिरुद्ध निर्गुगा मज्ञानस्य मं या पाते पापीयान् मवति, प्रवा मीयते, यातयामान्यग्य | शेषता युज्यते इत्पास्थित भगवना यादरायणेन ।तदेतत् चन्दासि भान्ति, तल्लादेतानि ममन विद्यात् ' भाष्ये भगवत्पादै तयारल्यानृभिश्च याचस्पनिप्रभृतिभि ताण्हस्तल्वकारादिशासासु मनातिपात्र । यहुधा प्रश्चित इति नेह तन्यत । किंच न प्रथम देवताना विनियोजनाझगाना च सरणविधान कस्न यो प्रकृयान् , प्रहयादाइत्युपरम्प 'योऽनूचान वेदाथशानस्य आवश्यक्त्वे अनर्थक स्यात् । मनेषु देव श्रोनिय वस्य प्रत्ययात् ' इति आपस्तम्प-सत्यापाद-- तारगमस्तु कात्यायनादिपणीतसर्वानुक्रमणिकादि मारद्वाजायुदाहृतवचनादा एका शापामधीन्य अयतो वेदायशानाभावेऽपि मुग्भ एए । विनियोतक श्रोत्रियो भनि इनिलचितश्रोनिरस्य ब्राह्मणराक्पज्ञान न क्लसूधन मुलममेर, नानाशावागत प्यायी अनूचान ' इनिलक्षितान्चानस्य च प्रथगपरे पिनियोनस्वासपाक्यसग्रहामाचात् क्लयूमणाम् । प्रवग्यनियमावधानात् अतथाविधय प्रथमपवे प्रग्या- 'एयविदर्भवायु ति नानेवायद' एवविदनेव नियमावधौ पर्यवसानायगमात् कृस्लगर्थशनम्य कर्म- होतार जीत नानेवविद ''एसविदमेवोद्रातार कुरीत शेषता राणता । ततः स्वाप्यायविधि स्वद्या । नानैवविद '' एवविदमेव बझाश कुर्नीत नानेरविद' मानाभ्यस्न मनोजयति । 'ऐया इति विधिररि सशा इत्यादि वारसनेयवादिशारागतानि खुगादानादि बाझशतदर्थविदामेव अपांदिवरणपणी च स्न मात्रायशानम्प प्रोवा । तदनुनोयनको पुरपप वेदार्यशानम्य अनावश्यक्ता गमयन्ति । अत एव व अभ्युदयन्यवायौ । विपरम्नु याव पयुक्तवे पांव क्ससूरेषु सपागोरसहराय प्रवृत्ते नवेदायशान गमनाने गरि कृतार्थ ऋग्नवेनदाधिगने तार कर्माधिकारिविशेषतया नोपनिषदम् । किंच द्रा नेर प्यामिन्ते । एव च अथवाइवषये बाधित मीमामाया तृतीयनतुर्य शधिारणे शेषगान पुरुषार्थ पावसानागभान ठेवां विध्युदेशगाथा. .

·. - अध्ययनविधिविधारः ३३२ अध्ययनविधिविचारः ग्याम्यापनात् । किंच नामयादे वैश्वदेवे विकल्स । प्ययनयन् इत्यनुमानात् । अत्र सोमाध्ययने न्यभिचार- इति चेत्' (१॥॥१०॥१३.१६ ) प्रत्यधिकरणविरोधः। वारणाय अयंगतिपययेति । विगमन्त्राध्यपने व्यभिचार- रात्र 'यद्विश्वेदेवाः सगयजत तद् वैश्वदेवम्य वैश्वदेवन्य पारणाय विहितेति । अत: अर्थशानं भाव्यम् । न च इति निर्वाचनमाथिल्य वैश्वदेशिन्दस्य नामधेयवः अर्थज्ञानस्य भाव्यत्वे अनध्यायादिनियमाना स्वरूपकार्ययोः ज्यस्थापनात् । किंच तसिद्धयधिररणविरोधः | अनुपयोगात् अध्ययनाङ्गत्यानुपपत्तिः, कार्योर- (१।४।१२।२३-१)। तय यजमानः प्रस्तर ' इति | योगाभायेऽपि विप्ननिवारणार्थत्वेन वरूपोपयोगिवान , यजमानशब्दस्य अनुनिर्वर्तकत्वगुगयोगात् गोण्या शृल्या | नियमापूर्व उपयोगाय । कर्मार्थक्तव्यप्रत्ययरतु सबन्धमाने प्रस्तरे कृतेर्यवस्थापनात् । किंच जायधिकरणविरोधः लाक्षणिकः । 'विष भुनक्ति' 'सक्नन् जुहोति' इतिग्न् (२१४११२१२३-२)।तत्र 'अग्नि ब्राह्मणः' इत्यमि- अनीप्सितकर्मत्यपरो वा । ' ईप्सितकर्मत्यपरत्वेऽपि शब्दस्य 'स मुग्रतत्रित निरमिगीत , तमनिर्देताऽ- स्वाध्यायर्मकभावनाविशिष्टतावरणभावनाविधित्वेन एत- न्यसयत, गायत्री छन्दो, रथतर साम , ब्राह्मणो । स्य विधे. अर्थज्ञानमान्यकत्व' इति कश्चित् । मनुष्याणा, अजः पशूनाम्' इति मुपजात वगुणयोगात् अन खाध्यायव सशायान्वम् । स्वल च परपरया गौग्या नृत्या ब्राह्मणे धृत्तेर्व्यवस्थापनात् । किंच | अध्ययनविषयत्य, अनुष्ठानविपपल च । तेन वेदत्रया- सारूप्याधिकरण- (१।४।१२।२३-३ ) विरोध' । राम न्तर्गतेकैक्शाग्यापरः स्वाध्यायशब्दः । तेन अध्ययनानुष्ठा- 'यजमानो यूपः' इति यजमानदान्दस्य ऊर्ध्यवगुणयोगात् नयो सपरपरापरिगृहीताध्ययनानुपानविषयत्वोपपत्तिः । गौग्या कृत्या यूपे वृत्तेर्यवस्थापनात् । किंच प्रशसा. इतिकर्तव्यवाऽपेक्षाया योग्यतया विचारः ऽधिकरणविरोधः (१।४।१२।२३-४) । नत्र 'अपायो । इतिकर्तव्यतात्वेन राबध्यते इति विचारकर्तव्यतासिद्धि. एवं वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशयो गोअश्वा' इति अपगु च 'स्थाणुरय मारहार रिलाभूदधीत्य वेद न विजानाति शब्दस्य अप्राशस्त्यगुणयोगात् गोण्या वृत्या अजादिपशुषु । योऽयम् । योऽर्थश इत् सकल गद्रमश्नुते नाकमेति वृत्ते यरस्थापनात् । किंच ‘सदिग्धेषु पाक्यशेषात् ' ज्ञानविधूतपाप्मा ॥' (निरुक्त २११८ ) इत्याभिश. इत्यधिकरणविरोधः । तन 'अचा• शर्करा उपदध्यात् । तदनभिज्ञनिन्दास्नुती उपपोते इति वार्तिपादय. । इति विपित. सामान्याषगत अअगसाधन 'तेजो घृत' पितृचरणास्तु प्रोक्षणादिविधी अपूर्वसाधनत्वेन इति वाक्यशेषात् घृते व्यवतिष्ठते इति व्यवस्थापनात् । बीहीणामिर अापि प्रयोजनवदर्थशानजनकन्वेग स्वाध्या- एव अधिकरणान्तराणि बहूनि विरुध्येरन् । विस्तरभिया | यस्यैव भान्य रम् । वेदार्थज्ञानस्य द्रयमातिप्रतिष्ठौपयिक- पिरम्पते । तस्मादर्पवादेषु अवयवार्थानतिक्रमेणैव त्वयत् कर्मानुशनोपयिकत्व इति लोकसिद्ध पुरुषार्थत्य अजहस्तार्थलक्षणया प्राशस्त्यपरत्वम् । कु पृ २७-३१. दम्यार्जनन् । अतोऽय विधि प्रतिमहादिनियमान * अध्ययनविधिविधारः । 'स्वाध्यायोऽध्येतन्य' अध्ययननियमार्य । ननु अध्ययननियमस्य निषेधेषु अध्ययनकरणकमारनाया अर्थज्ञान मान्य नोपयोगः अध्ययनेनैव विध्यर्थ जानन विधेयानुमानेन कर्मानुष्ठानोपयित्वेन पुरुषार्थत्वात् इति खार्थ- फलमाप्नुयात् इनियत् , अध्ययनेनैप निषेधार्थ जानन् स्वमिति चेत् न , अदृष्टार्थवापत्ते । नापि अनरमहण, | निगेध्यानुष्ठानेन प्रत्ययात् इतिक्त्सनाया निषेधाध्ययने पुरुषार्थानानुगन्धित्वात् , न्यावरणादीना वेदाङ्गत्वोपपवेधा प्रत्ययोगात् इति चेत्, न । तत्र अगन्या अध्यपनेर अङ्गाय पार्यजनने सहकारित्वम् । तय वेदाध्ययनस्य निषेधार्थे अजानन् प्रत्ययात् इतिकल्पनात् । न अर्थशानार्थत्वे उपपद्यते । व्याकरणादीना वेदार्थशानो. / चैतावता अर्थक्व, नापि विनियोगमनः । 'यदेव पयोगित्वात् , स्वर्गार्यत्वे वा तदनुपयोगात् । वेदाध्ययन विदया करोति' इति यास्यं अर्थशानस्य मागता इष्टजनकदृष्टार्थक अर्थवद्विषयविहिवाध्ययनस्यात् अङ्गा. बोधक, किंतु अमोनिपजन्यशनार्थवादः, अस्तु वा इत्यन 1 ·. अध्याहारः ३३४ अध्यूनी तु व्यवहारम्य पारमार्थिकावर अभ्यारोपटया उपन्यताम् । मा. ४१३३।११. अध्याहारात् परमनुपनः । वि. अन्यः पशः अपयाददृष्टया परदारापापेग । सनत्सु- | २।१।१६. ५ अध्याहारात् ग्यरहितकल्पना ज्यायसी । जातीये नीलकण्ठः २६३६. ० शिवस्यप्रातिपर्यन्तं भेदः, अध्याहारे हि अश्रुतः शन्दः कल्प्येत, इवरन श्रुतेन रातो नदीसमुद्रवत् जीवनदायोरभेदे न विरोधः अध्यारोपा० सन्धः । मा. नारा१०. * परित्यागात् वर अध्या- परभ्यते इति न्यायातिकमणे ज्ञानोत्पत्यभावेन मुक्त्य- हत्य पूरणम् । अध्याहारादपि वपदवृत्तिरेव व्याहित. भावप्रसङ्गात् । श्रीकरः २१११८ वसू. क्सनया रायसी, धर्ममात्राधात् । या. राशर * अभ्याहारः अभिमतस्य बुद्धिमनिधानम् । शा. | पृ. ५७३, " अध्याहारे यः समवेतार्थः, सः अध्याहि २२११५ पृ. ८२. ७ अध्याहारः अश्रुतपदान्तरकल्पनम् । यते । ११४१२८. . अध्याहारदोप न्यूनस्य वैद्यनायः १११११११ पृ. ३. . अध्याहारः अनुपनेण, अधिकार्यविपयन्ये यथा-' विश्वजिता यजेत ' । अन वाध्यते । यथा 'या ते अमे रजागया' इत्यादौ । वाल. स्वर्ग कसना अधिया । सा च अगया वीक्रियते । ..ट. १४४. ५ अध्याहारः याक्यदोषः । वा. ११४१३ बालपृ. पृ ३२९. ० अध्याहारः । 'विश्वजिता यजेत' इत्यत्र अध्याहारन्यायः अनुषझाधिकरण' इति स्वर्गगमः इति वा स्वार्थमिति था, 'सौर्य चकै निर्व. बिन्दौ द्रष्टव्यः । भा. २११११६४८. पेत् ब्रह्मपसमामः' इत्यादी प्राकृताम्यन्याधानादीति 3 अध्याहारानुपङ्गन्यायः 'अनुपमाधिकरण' कर्तव्यतावाचकस्य आगेयवत् इति पदस्य, 'प्रतितिष्ठन्ति ह । इति बिन्दी द्रव्यः । या य एता रात्रीरुपयन्ति ' ' सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासी' . अध्याहारापेक्षया लक्षणाया लघुत्वम् । मणि. इत्यादौ विषिपदस्य, गोर्यादिविकृती आतिदेशिकमन्त्र ११०. अध्याहारोदाहरण सत्र शेपमाजा अर्थोपेन निवृत्तामिपदके सूर्यादिपदस्य च अध्याहारात् भवेटोप इत्यध्याहारकल्पना' । ग्लोवा. ११.४. इति व्याख्यातम् । स्वस्थानस्थितस्य पुनरनुसधानमावृत्तिः। न्यायरत्नाकर:- दर्शपूर्णमासयो प्रधानार्थस्य नेदीय स्थानान्तरस्थरस अनुसंधान अनुषङ्गः । दवीय स्था अवदानस्य नाशदोपापहारेषु सामु शेषादवदान पूर्वपश्वीकृत्य नान्तरस्थस्य अनुसधान अनुत्ति । सा च सिंहाव हविरन्तरोपादने सिदान्तिते शेषकार्याथै गृहीतस्यावदा- लेक्ति-मण्डूकप्छति-गङ्गास्रोतोवविति निधा | आवृ- नस्य नाशादी सति हि कर्तव्यमित्यपेक्षाया सून 'अपिया त्यनुपदानुवृत्त्यसाधारणलक्षण श्रुवपदस्थानुसधानम् । शेषमाजा स्यात् ' (६४१३ सू ) इति । अम सिं अश्रुतपदस्यानुसधान अध्याहार च, स्यात् इत्यस्य अनिर्देशात् अनन्तरोत हविरन्तरोत्पादन सर्वापेक्षया जघन्य इति । मणि ७१. / संबध्यते, तचायुक्त, नहि प्रतिपत्तिव्य प्रयुक्ने । अथ * अध्याहार: * स ते प्राणो वातेन ' इत्यादौ एकवाक्य- तद्-व्यावृत्तिसमर्थात् अपियाशब्दात् तत्रत्यपूर्वपक्षोक्त स्वार्थ, न तु अनुपङ्ग, ध्यवेतत्वात् । वि २२११८ शेषावदान सबध्येत, तदप्ययुक्तम् । शेपम्य प्रतिपयन्तर- * 'अध्याहारोऽश्रुताक्षेपो व्यत्यासो व्याधि पदै । मतो गृहीतस्य नणययापूर्वप्रतिपत्तिसन्धाभावात् । तस्मात् विपरिणामोऽसौ प्रतिप्रत्ययान्यता | वाक्यान्यथालारण लोप एव अस्यां दशाया युज्यते इति रोपपदाप्याहार व्यवधारणापना ॥' तन अध्याहारोदाहरण यथा 'विश्व- कल्पयिष्यते । इति । न शक्य परिपूर्णे यास्ये अध्या- जिता यजेत' इति । अन हि चतुर्थे वर्गकामपदायाहार हर्तुम् । मा. ४।३।११० उन. । बाल पृ २६. विकल्याश्यपयोगासंभवात् अध्यूनी तु होतुरध्यद्यदिडामविकारः अवाचकपयोगानुपपत्तेश्च अध्याहार । चा २१०१५५ स्यात् । १०७४।१२।। ४७ पृ. ४५०. ० भवति च अभ्याहारेणापि कल्पना । सिद्धान्तसूत्रम् । तुमन्दः मापनिरामार्य 1 अशी- यथा द्वारद्वार इयुक्ते सनिपता अपात्रियता इति वा। पोमीये पशौ शेपभो अध्यूप्नी शिक्षा एर होतुः अत्र स ·। अध्ययनविधिप्रयुक्त अध्ययनविधियुक्त प्रयोजनाङ्गीरणात् वैरूप्यमध्ययनविधेमन्तव्य, स्वाध्याय । तद्वारेणैर स्तुतिसाधन पात्, नहि तत्र मचा वाक्या सस्कारभूतेनाध्ययनेन यच्छक्यतेऽपेक्षित सपादयितु । न्तरेण स्तुती विनियोगो स्ति, अथ च तत्समारा तत् कुर्यादित्येक्या वचनभद्ग्या सथिलामेन वैलया | मेघ साम्नो भाति, तथा स्थलनिपाने अविनियोऽपि भावात् । यदि ह्यध्ययन स्वाध्यायद यक क्दा चित् स्यात् । वरौ 'चरुमुपदाति' इत्यनेनैर वरूपधाने स्थलागतया मधान कर्म, कदा चिच स्वाध्यायसम्कार वदा 'स्वाध्या रिनियुक्ते तस्य स्वय स्थनिर्वतरल्याभावात् पहितेन योऽध्येताय । इति पदद्यार्थयोर्गुणपधागभावारूप्य चरणा तनिचिदर्शनात् तदारेण वरूपधानस्यापि हण स्यात् । न त्वेतदस्ति, सर्वथैवाध्ययनरत्र स्वाध्यायप्रधान थचे सभाति पारादुपारस्यकल्पनाऽयोगात् परो यात् । कश्चित्त्वाह न सरकार मध्ययनस्योपपयते, सा स्थलाङ्गल्य उपधानन्य 7 तसारस्र भवति । अत ध्यायस्य भूतमा युपयोगाभावात् । नहि तस्यायज्ञाने एवजातीयक स्वभारत सस्काररूपमपि पूर्णपिनियुक्त विनियोजक किंचिदस्ति । न चाध्ययनविधिरेवास्य सत्कार्योदशेनाविधानात् कदा चिदर्थमाभिधानमपि विनियोजक इति युक्त, सरकारविधि पात् । सक्तुसस्कार भते । अनेनै वाभिप्रायेणोक्त 'अथर्मण्यपि चोपधान होमविधिवत् (यथा ) सनून सस्कार्य विनियुक्त । प्रति प्राधा यमस्ये' इति (वा २॥३॥७॥१८ पृ तेन नाध्ययनमस्कारार्थव सभाति । ६० ) 17 तु परमार्थतोऽथरम सामरदेव । अन तदेतदापार्तिपरिश्रमाधुरम्यापन्यायशिवातमिला। सस्कारर्म । सरकार्य तु अननैर विनियुक्त कार्यम्यान तिरस्तविवेत्स्य मीमाता यायमौशमानभिज्ञस्य अनु मिति । एतेन ऋचा स्तुती अविनियोगादन रमभिद- पासितगुरो मातु प्रियस्य यत्किचि प्रपितम् । तथाहि, धाना टपेषणीया । तत् सिद्ध नाध्ययनविधेरूप्यमिति । स्वाध्यायमानपर्य ने विनियोग अपदयम् । नन्यमत्यपि वैरुप्ये नानाप्रयोजनकल्पनमयुक्त 'एफ या दोपा, अज्ञानपर्यते सति सामादियद्रनेत्।४१॥ | चोदनै कल्यात् ' (४५३।१।१४) इति न्यायात् । म्यादेवन पदि हि अध्यपनस्य स्था पायसकारमात्रर्यन्तो यदि कम्पनीय स्यात् , क्लसमे तु तत् । यथोन बहु विनियोग स्यात् , तदाऽय दोष स्यात् । यदा तु अध्य प्रपोजनसाधन मध्ययनस स्वभारत, ततवानपनेन यनम्याक्षरमाणादिपरपरयाऽर्थज्ञानसाधनस्य इण्यामा स्याभ्यायद्वार यदपेक्षित नस्यते मपादयित तत् सपादये नुमारेण तपर्यत एर पिनियोग , नाइनर विधिना । दिल्ये प्रपनेने साथै लभान किं चित् गौर वैरूप्य स्वा यायसम्प्पयनाने पिनिगो गम्यते । तसंभार था । अत एर बिधायानामपि ममिदादियास्यानां द्वारेण तम्याथज्ञान तानसामर्यान् रिमिति पुनस्त माने स्मारक यमभ्यागम्यते यत्र गन सारयो न वियते, पत्रपति । तत्तदपि द्वारीजन्य कन्यनुशान फल या गायते हि विधायकैरपि सपिदनानिमित्त स्मरण यापन गच्छति, न मयत एव सिद्धात् भानस्य फल मपादयितुम् । अस्भिश्वाशे स्वाध्यायविपिविहितस्य पाप- यक मनुनागर सामदेिव नियमेन सिद, पति न ममत्य एमरस वा पार्या मर्नया की। तप ना यापविधनियमेन ग्यापार । अध्ययनादि तु हि विधी तेषां प्रमेश कार्यमस्ति स्मरण त दुतामे शानपर्यन्तन नियमत सिद्धमिति भानि तत्र विधेयं क्रम स्मरणे यममाधाय स्मार्यपदार्थांनुबानमा परवीशी या। तेन ज्ञानमयामध्यमा १ अनुपयुत्त मिति । मत्यहम् । तेनाध्यनेन यथाध्यमामनायनान यांतियुत भरतदेना सूत्रधारेण पामे स्वप्रमीरितम् । भय पद्यते 'अपीतेन म्याप्पायेनायें जानीपात्' इनि। प्रत्येकाये परार्थयात् तम्याश्यामाप्यका स्वयम् अन पर्यशान प्रति उपादेयतया म्या यायस्य मुत्पर्य साि नराधिकरणे दतिया सन 'अरेस वे पराय चात् '(स) गोमूत्र रातो पिरामारि सामाविररथमस्या न हीयते । म्यागो मारो सी परार्थो हि वेद पानेन 1४२॥

·अभ्यूभीन्यायः अभ्यूनीन्याया तां होने, नान्यसै' इति । होने तु अन्य मशं कुर्व- कार्यनिति । तेन स्वाम्पमावान् दानं नास्ति । कथं न्वीति । अपिच 'होरे हरन्ति' इति आनन्तर्यादेक खाम्यभारः ? शेष प्रति अविशिष्टत्वात् । से प्रति वाक्यता प्रभा । इतरलिन पछे' अभी हरन्ति' यया यजमानतथा होता । उमावतिन प्रभातो इति च होतृशन्दव्यरचानात् कल्पयितम्या भवेत् । न्यस्य, इति नास्ति दानम् ! अथ कथं मान्दानभिन- तस्मात् मागे नियमो स्थवत् । यया यजुर्युकं रय- योगे भवः ! चतुर्थी श्रवगान् । चतुर्थी तादय भाति, मध्वर्यवे ददाति' इति रयस्य वाक्यान्तरेश प्राप्तवान् होना अध्य्प्नी, तम होता अभिमेरते, सा होता अव्यवधानाच अध्वर्युमागे नियमः। एवनिहारि होभागे करोति । सा भश्यमाणा सामजननस्य दृष्टस्य त्यभार नियम इति । यपा च यावया च मात्रा उपचारिणी भवति । वत्र अशास्त्रत्वातु नैवं स्यान् । १४ ॥ चतुर्थी तिरनुगृह्यते । इवरया अपमाने उपयरे भाष्यं-तुशब्दः पई व्यावर्तयति । न मागे निपमः, चतुर्थीश्रतिप्यते । वलादिडामविकार इति । इटामश्वविकार इति । पुतः नास्ति शास्त्र येन इडाभक्षे शा-यन् होत्रे इरन्ति तदप्यूनी इति प्राकृत होन- अप्यूप्नी स्यात् । ननु इदमुक्तं 'अनस्थिमिरिडा वर्धयन्ति' सप्रदानक हरगं अध्यूभीमविपादने विनियुन्यो । बलात् इति । उच्यते । अनुवादस्वरूपत्यादस्य , प्रातचाच इडामविकारः। अनस्यिकाना यवनान्तरेण 'अप ययत् परिशिष्यते सोम-श्योरनियादोषः हृदयादीनानिमारोपण तत् समवत्तवान्यामानयति, यद् हृदय प्रास्यति , बाधेऽपि अनिम्यारोपमताभ्यूध्या न तेच साप. इयु- वक्षः, सनिम, तस्या पनि टुं' इति अनुवाद इति गम्यते। स्थिते. सगतिः । (अभी हतादियोऽन्या इति न चार अप्प्नी कोलते । तलादमाता, अप्रामा चेत् के चित् । अनस्थिरूपमाया सिमाख्या अप्यूभी इसन्ये) होतहरणमुदिइस विधीयते । यत्तु ग्यपानात् अमातेर 'अप्पूनितरसो मास' ही धूर्तस्वानी । सूत्रार्यरतु- एक्यता फ्लयित या इने, अपूर्वन्यादध्यस्याः अध्यूभी होतुर्भऽविकारः स्यात्, यया यज्ञानामियारोप- अनुवादामावे अनर्थकत्वारिहाराय कल्पयिष्यामः । एव विकरवं तदिति । च स्वरदगत हरणं विहितं मविप्यतीति । इतरया तु वि-होर्नियामतेऽप्यूभी कि वेडा विग्रोति सा, होत्रभ्यूप्नीसबन्धी विधीयेत, न वादगत हरगन् । तसा- अनस्थिमिरिति प्रता होतुः पई नियम्पते ॥, अनु. दरि मशविकारः। यादोऽस्मिशक्य प्रातिका परिशि नामी कम अपिना दानमात्रं स्गद्, मनशब्दानमिः तेनेहा होतात्रियते तया ।। संयोगात् । १५ ॥ भाह--पगै इटा अविदेशमा प्रकम् अभी माध्य-अरिवेति पक्षन्यावृत्तिः। यत्रं, न वचना- होने हरन्ति इति भुता अध्यूनी प्राव नर न्तरेग इडामसे अयूनी प्रता, सा अपूर्व हर्तया होरिडाभागस्य मनिश न या चिन्तामा विधीयते, न तर्हि मशविकारः । दानमात्रनेत् होने अधूमी कावन् अत्र द्वितीचन्द पादुका प्रतिसाच अधूनी हरन्ति' इति । मात्र मशयन्देन अभियोगो आपत् । गदुदेन च होताना मसाय विधीयते । वलनमयर इव। हरामालयन सरकारकन विधीपते। हम च दातुस्त्वविद्यमानत्वादिडामक्षविचारः स्याच्छेप पर न दानं अमो, बरनावेन तत्वानुमते , प्रत्यविशिष्टत्यान् । १६॥ दपान मसाथ सनी, तरच कृय वित मान- माप्य- तुशब्दः पई पनि दाननाम्नेट , फोरगतिः । अप होतानुरमा पनि रेन होत्रम् न मशविर ही। नैनदानं दातुरमात् । पर, वन नदपंतुीं । मया होरीस्टिममा एव संइतित: यग पदादेवा नान्यत् समये अनेन दम्प रतन्य भाभीकारावेन विधिः । मोदेश- . .

·अध्ययनविधिविचारः ३२९ अध्ययनविधिविधार: तदनुपपत्तेरध्ययनविधिरैव बिनारमाक्षिपन् तद्विरुवं । विशिष्य अज्ञाते तदिच्छा समवति । पित्रायुपदेशको विशि- स्माते स्नान बाधते इति सिद्धमध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासा | प्यावगतेऽपि औपदेशिकज्ञानस्य प्रामाण्यनिश्चयाय पुनों- कर्तव्येति । शा. ११.५-३. धकामना च युक्ता इति चेन्न । अमिहोनादिविशेषशानाना • अध्ययनविधिविचारः । स्वाध्यायोऽध्येत या हि न तापत् एक्जुश्या विशेषाकारेग उद्देशः, अनन्तल्यात् । इति वेदार्यशानाय अध्ययन विधिः । भन हि विधी सामान्यामारेण उद्देशे च सामान्यज्ञानमेव विपिफलं स्यात्, कर्मणि वन्यप्रत्ययः । उत्पायव आप्पर सस्कार्मल न तु विशेषज्ञानम् । अत: अर्यावयोधस्य उद्देश्यत्वा- वा कमवं यथा 'घट क्रोति' 'प्राम गच्छति' योगात् न फटत्यम् । न च अध्ययन विधेः अर्यावरोधान्त. 'प्रीहीन् प्रोक्षति' इति । अध्ययन च भावार्याधिकरण- त्याभाने वेदस्य कथं खायें तात्पर्यागमः इति वान्यम् । न्यायेन ( २११११११ वर्षकै २ ) भावनाया करणत्वेन / उपक्रमादिसहकृतसन्दबल्यदेव तत्सभवात् । तस्मात् अन्वेति । स्वाप्पापस्य च तेन उत्पावत्यासभरात् । अध्ययनविधि. अक्षरमहणमानफलक एव । तया च पुरु- आप्यचं सस्कार्यच वा कर्मलं भवति । ततध पार्यानुशासनसूत्राणि वेदमाप्योदाहतानि ‘बोधान्तत्वे- 'अध्ययनेन स्वाध्याय प्राप्नुयात् ' इति वचनम्यक्तिः, ऽध्ययनाकारयम् । 'योऽकाम्यः माग्नोभ्यभाना. 'अध्ययनेन वाध्याय सस्कुर्यात्' इति वा। तत्र अध्ययनेन / भानयो.' । 'उद्देशायोगाम' इत्यादीनि । एवं च न्याफ- अपरात्य संस्कृतस्य रा साध्यायस्य स्वतः अपुरुषार्थ- रणमहामाध्ये पस्पशहिक ' माझणेन निफारणो वेदः स्वात् फलाक्षाया अधीतवेदजन्यधर्मावशेषस्य यस्य पडङ्गोऽध्येयो शेपथ' इत्युदाइतामा श्रुतौ शेयश्च' स्वर्गादिसाधनतया परवान्, सति च समवे अदृष्ट- इति पृथक् शानविधिः अर्थवान् मरति । अध्ययनविधैः पल्पनाऽयोगात् तमेय प्रयोनाबदामोधापरनामधेय । बोधान्तत्वे तु तदानर्थस्य स्पष्टमेव । निष्पारणः- कार्यते अघीतस्वाध्यायः फलवेन गृहाति, अनारभ्याधीतस्यापि । अनेन इति कारण परम् । दृष्टप्रपोजननिरपेक्ष. शिशा. अध्यपनस्य सामदेिव तुविध्याशितार्यशाने उपयोग- यारणादिषडड्गसहितो वेदः अध्ययनेन प्रायः तदर्थच संभवात् । ततश्र, 'अधीतेन साध्यायेन अामोध प्रतिपत्त यः । सोऽय धर्मो न दृष्टपर, नित्य इति भावयेत् ' इति पर्यवसनोऽयं । तत्र अर्थवादानों वाथ्य सारत् । तदभावे दि प्रत्यरायः सर्वते खाणुरय मार- मिधया धर्मममितिमननशक्त्यभावेऽपि स्नस्य वेदस्य । हार: बिलभूदधीत्य वेद म विजानाति योऽर्थम् प्रयोजनपदविरोधपर्यवसान बोधयता अध्ययनविभिनेर इत्यादिः । न च गृहीतपदपदार्थसगतिकस्य स्वत पर विध्यपेक्षितप्राशस्त्यतात्पर्योनयनमुखेन उत्यापितलक्ष्य । ज्ञानसंभवात् तदिभिर्य इति याच्यम् । महि विभपा लत्यतिपादनद्वारा विध्युपयोगात् पर्मप्रामाश्यमुप. आश्य गृहीतपदपदार्थप्तगतिपेन मान्य इति लोलो पद्यते इति चार्तिमादिग्रन्येषु स्थितम् । वस्तुतस्तु अयुतानानामपि पर मुपदम्भात् । पपदार्प- स्वाध्यानिधिः भवरानुपर्यधारणरूपमइशाः । अयान संगतिमहाशमानमत्त्वेऽपि अतिगहनोदाशनम्य न्याप- पोधस्तु गृहीतपदपदार्थरागतिकस्य स्वत पर माति, विचारमन्तरा अनुपपत्तेश्च । अतः पदपदाशगनि- तु तत्र अध्ययनविपर्यापारः, धर्मानधान्तरे अध्यय- मधिगम्य न्यापपिचारतो यथान् दार्थतनमान निव- নকাষা। ব্লাৱষ সাশমান কম विधीयते । तदपि स्वन्यपियादिक्रमागतयेद- मामगाध्ययनम्य म्पर्मत्यात् । मन अमिहोनादिलक्षग. मागमा सामानम्य, नेतरस्य वेदभागम्य , पारिश पेदा अपयनान् म रोयोगसमपन् पिपायुदेशनो स्वग्दानपरागता तथा च संशा गया अध्यपन अर्थ- गाने मी सातबादेव तसोम्य काम्यत्वामागत् । शान च नित्यम् । इतरशाना तु आपरान अपंगान पण्यानुपपत्तिः । ततः प्रा तदराने तु न स कामरिनु च निधिपान भाधिरनेर, नरसन ताप्पापविः- रासः । नाते स इन्सानियमात अय सामान्यतो आते, परः । एष च सागपारि स्वाधिनषिधि- मी.को.१२ . लभ्य तया ·अधिगौ शला ३३८ अध्रिगुप्रपः प्रातः कारल्यन उद्धरणं कथं स्यादित्येवमर्थः । 'गामंगाय. सारस्वया मेष्याम् । यदि साधारणा: पशुधर्माः, ततः सार- मस्यानूनं यशुतात् ' इति वचनात् । ९१४।५।२७, खती अधिगुवचनं अमाता । अय अग्नीषोमीयधर्माः, . अभिगुप्रैषः प्रात:सबने। १११११२०१९४, अधिगु- ततः अस्या अनिगुरचर्न ऊहेन प्राप्यते 'प्रास्य अमि' प्रेषस्य आपत्ति जपेये प्राजापत्यपशुपु अतुम् च काल- इति । मा. ९।११॥४९. ० उक्प्यगतमपनीयसुद्धय- भेदात् ।११।४।२०१९४-५६. 'अनानि ज्ञातिनामानि | विषये 'प्रास्मै' इत्यत्र द्विवचनान्तवन ऊही न कर्नय । चोपमावेन्द्रियाणि च । एतानि नोहं गल्छन्ति अधिगा फवाचिन्तेयं, वस्तुतस्तु क य एर । वि. ११३८, विषमं हि तत् ।।' इति टीकाकारैरुक्तम् । था. ११३३८।२४ पोडशिगतसपनीयपमुत्रयविषये 'पारमै पृ. २६४. माता इत्यादीनि शातिनामानि । दयेनमस्य बहुपचनत्वेनोदो न नव्यः । कृत्वाचिन्तेयम् । ९३८. इत्याद्याः उपमाः । चक्षुः सूर्य इत्यादीनि इन्द्रियागि । . 'सूर्य चक्षुर्गमयतान् ' इत्यादी वियहुपगुस्यागेषु सस- अन्यैः ऊहविषम्यात् नोह गन्ति । सु. पृ. २८४. गिद्रयतानचक्षुरादिशब्दानां गो क्वाचिवाभावात् ( अभिगुपैरगवाना विचार्यपदाना पाठनमेणैव उत्तरे | द्विबहुरनान्तत्वेन ऊहो न तय.। भा. १३२१ लघुसिमान्ता निषेशिता इति ज्ञात यम् । के. ), २७-२८. .' एकधा' इत्यस्य प्रतिपा अभ्यासः 'आद्यासाना मेधपतिभ्या मेध' इत्यत्र मेधपतिशब्दो कर्नयः । एक्या सहव्यय नेन इत्यर्थः । तत्र द्विपशु- देवतापर. । तया च एक-दि-बहुदेवतानुसारेण मेध- वे एग्धैधाऽनयोरचनाबाउपवान् इति, बहुपे तु पतये मेघरतिभ्या मेधपतिभ्यः इत्येवं यथायथ ऊह-एधैिकफ्षा बन आचयनात् इत्यूहः । फे. ९॥२॥ नीयः । ऐतरेयत्राह्मणे तादृशोहस्य मेधपतिराब्दं देवता- ११।२९-३१.०'एक्या अस्प खचमान्यतात्' पर स्वीकृत्यैर स्पटमेव विधानात् । के. ९३१२३२-इत्यत्र 'अस्य' इति पद पशुगणे ययाय दिवपद- ४०. * ऐकादशिने पापु मेधपतिशब्दः एक्यनिगदः । नान्न ऊहित य इत्यविगदम् । भाह. ९३११, निवर्तते, द्विवनिगदस्तु 'मेधपतिभ्यो मेधं' इति अहितप 'एक्पाऽस्य त्वच आच्छपनात्' इत्यत्र वर्च इति पदं एव देवतापृथक्त्वात् गणवाभावात् । भा. ९३।१४।४३. | पशुगणेषु यथायथ द्विबटुवननान्तेन हित र इयरिया- ५ बहुदेवताके पो देवानां गगचे सनि ' मेधपतिभ्यो दम् । ९३।११.. श्येनमय यक्षः कृणुतात्' इत्यर मेध' इत्यनेन सह । मेघपतये मेध' इत्येऊ- यया इयेनमहतं यश: न नश्यति तथा मावल्पेनीदर- वचनान्तोऽपि मन्यो विक्रुप्यते एकाचनेन गाय बोप पीय दवः, न तु शमः श्येनाकारोयादनम् । नात् यथा 'अर्वि यशामादित्येभ्य कामायालमैत' पल-कश्यर --सेक्पणे कायमेव इत्यत्र । वि. ९७३।२३. . अधिगुमैये मेघपनिसन्दः प्रनिपावते न नु आकारविशेषसंगदनन् । वि. vi. बहुदेवत्ये पशो द्विवग्निगदः उहेन, एक्रनिगदश्च 'प्रथमा बाह' इति प्रामाशदस्य असिः इति नार्यः अवियतः इत्युभयोर्विकल्यः । भा. ११३।१३।४१-४२. निमगली इयर्य. 1 तथा शिरपुरे प्रमागन्दग्य ० यत्र तु देवताना गगनं नास्ति किंतु पृथक्पृथगेर वियरचनान्तन ऊः कम्पः प्रासो बार इति देवत्वं यथा ऐकादशिना, तम 'मेधपतिभ्यो मेध' इति वा प्रमो पाइन् इति वा । अपना प्रामामः स्वधि- बहुववनान्तत्यमेव ऊहनीयं, न नु पिक्सः । वि. तिर एव । तया व सारिकममतराव (वधिति ) धूलो १॥२॥१४. ० 'प्रास्मै ' इयस्य न विकारः सदा अमी-, एर उहः मधेवियहुने प्रणेसिव पूरः अझमेधे । योमीयः सानीयाश्च समानविधानाः । भा. १८२२., फे..शला दोणी' अनेकवेपि . ० अविरानगउसननीयरचतुष्टपविग लै'यस्य चन्द मोहः, एकनात उगमनेन मापनस्य बहुवचनत्वेनोहो न पतयः । तत्राचिन्यम् । वसतम्नु रामचन् । पल सत्यारोममा । भाकरी उहः पतयः । वि. ९१३९.. अगुवचन भीरामे मामारपरः। दो मुझे। मोम. १०६, .

·अध्ययनविधिविचार: अध्ययनविधिविचार . . नात् विध्यर्थवादाना परस्पराकाङ्क्षावशात् एकवाक्यावं । कारात् । 'आदित्यो यूपः' इत्यादावपि ऊर्ध्वत्वादिगुणयो- इति सिद्धान्तो वार्तिककारायुक्तः अनुपपन्नः । गात् स्वार्थपरताऽपि । तथा च 'विरोधे गुणवादः स्यादनु- अर्थवादाना स्तुतिपरतया विध्येकवाक्यता तु अन्य- वादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः॥' तराका यैव उपपाद्या । तथाहि । यथा - रक्तः पटो इति मन्यन्ते । युक्त चैतत् ‘गुणवादस्तु' 'रूपात् मायात्' भवति ' इति याक्ये ' पटो भवति । इत्येतावति निश- 'दूरभूयस्यात् ' 'ध्यपराधात् कर्तुश्च पुनदर्शनात् । माझेऽपि तः' इत्यस्य भपतिक्रियाऽन्यय विना आनर्थ- 'आकालिकेप्सा' इत्यादिभिः अर्थवादाधिरणगुणसूतैः स्यापत्या सनिधिपाठपैयपित्त्या च पटवाक्यस्य रक्तपदे ? 'स्तेन मनः' इत्यादिषु गोण्या वृत्या अवयवार्थपण्यस्यापि आपाड्भोत्थिती पदविशेषणसमर्पकतया रक्तपदं पट- । प्रदर्शनात् । किच अर्थवादानामग्यवार्थपरत्वाभावे याक्यान्तावमापद्यते , तथा अर्थवादाना स्वार्थतो निराविधिसन्दाश्च' इति मन्त्राधिारणस्थगुणस्त्रविरोधः । तर काक्षत्वेऽपि विधिप्रत्ययगम्याया: शन्दभावनायाः अभ 'अमे गृहपते सुग्रहपतिः' इत्यादिमन्धेषु 'शतं यमपेक्षमाणायाः विधिप्रत्ययत एप भाव्याश पुरुष- हिगाः' इत्यायशाना 'शत या हेमन्तानिन्धिपीय इति प्रवृत्ति, करणाशं शत्तिग्रहादिक व व्याकरणादितो लब्ध- यापैतदाह ' इत्यादिवाक्यशेषाः मन्याणा वियथितार्थत्वे वत्याः, तृतीयाश स्तुति अपेक्षमाणायाः स्तुतिलभमन्वय | लिङ्ग इति गरस्थापनात् । किंच स्मृतिपादे यावराहा. अनुपपत्त्या विध्युद्देशसनिध्याम्नानौययापच्या च अर्थ- धिारणविरोधः ( ११३१४१८-९ वा. पृ. २१८-२२०)। यादाना विध्युद्देशाकाङ्क्षा उचिठति । तशाच लक्षणया तत्र यववराट्वेतसदाच्दाना कमेण प्रियङ्गवायसनग्यूपु तेपा स्तुतिपरत्वं इति भाव्यानुयायी मुगमः पन्थाः । दीर्घशूम्माखजुलेषु च लोके प्रयुज्यमानानामपि येदे किंच औषध पिन शिया ते वर्धिप्यते' इत्यादि- यवमययकर्भवति बाराही उपानही उपमुचते येतसे सैनिक्याक्येविर ‘स आत्मनो यपामुदक्मिदत्' करे प्राजापत्यान् संचिनोति' इत्यत्र यत्रान्या औष- 'गारो या एतत् सत्रमासत ' इत्याद्यर्यवादवाक्येष्वपि धयो म्गयन्तेऽथैते मोदमाना गोत्तिष्ठन्ति ' वराह असचावर म्बनेन फेलविषेपस्तुतिपरत्व , गायोऽनुधान्ति' । अप्मुजो नेतसः' इति वास्यशेपैः स्वार्थपरत्वमपि, तथा सति अप्रामाण्यप्रसङ्गात् । नहि दीर्घसमसजुलपरत्यव्यवस्थापनात् । किंच वि- थेदे मानामात्रम्यापि आनक्यामप्यते । तथा च तत्सा-विधिकरणविरोधः (११३४१९ वा. पृ. २२१-२२४)। मान्यादितरेषु तयात्य' इति न्यायेन (११२।२।२३) तदित. तत्र अचार शब्दम्स ' यशो देवेभ्योटो भूमपा- रेपामार यायु क्षेपिडा' इत्याद्ययादाना न स्वाधर पामत्, सोऽपः प्राविगत् , म वाली पहीत., रा परम् । किंतु जहत्यार्थलक्षणया पेलविधेयस्तुतिपरत्य इति । यालान मुक्या दिवेश, ते बाला• काशा अमरन् ' इति प्रच्छन्नौदा के चित्र मीमारामन्याः (प्रामारराः) यास्यशेषेश काापरता यशाग्नात चि चित्राज्या- गगिरन्ते । वैदिकशिरोमगयो यातिकातस्तु पाप धिकरणविरोध, ( १।०६३ ) तम पदानिमयुः अर्थादवास्येषु अश्वार्थाननिमणेर अनइन्सायं तदाग्यानामाज्यव' इत्याग्यरान्दनिर्वचनेन आगे या गया माशल्यपरलम (अतिपादयन्ति)। आत्मनो स्थियमाईन् तास यायु. पृष्ट म्यरत' इत्यार- वर्ग' इत्यत्रापि शादी परमेश्वर एर स्वमहिम्ना पशुरूप युनानामग यायुपनि स्थायरीनाम पत्तिमरपाटनेन अन्यदेक सीन्य तसो नेन पम प्राधा इत्या पजन्य पृउ ही निसंचनन र आमादयो प्रकारेण रात्र साधै मयता उन्नया | आमा पा , नामधेय पम्यागनात् । तदव्यपदेश ' समेक एलान भासीत्' । पराऽभ्य दातिविधैर (na.) इयधिार विरोधः । तर 'यथा ये भूगो माभारिणी मानक निपाच' स्यादपंवाद । दयेनो रियादरी एसमा विपत प्रामा' माग अपिन्वदिपारमेश्वरतरतम्यष्टिमपानी-ति यासरोगनिशा गोगी सिमाभिन्य नागपग- - - । .

·. अधिगुप्रैपगवस्य मेघ ३४० अध्रिगुप्रैपगतस्य मेघ मण्डन- 'नोहोऽनिंगी तुस्यविधानपथे।' सारम्वती मेषी, यभुः सौम्यः' इत्यादौ । अनलष्ट- शंकर- 'नोक्थ्यादायभिगुस्तथा । ' नोह्यः । पत्नी रतोः अग्निशमयोश्च अधिष्ठानस्वेऽपि तद्धित- 8 अधिगुपगतस्य मेधपतिशब्दस्यकरचना- चतुर्थीभेदात् देशावभेदातीयोदाहरणे तु उभयभेदः । न्तस्य एकादशिन्यामूहः॥ अतस्तर उभरपि मन्त्रयोः तत्तसख्यारशेन ऊहः । अर्थान्तर विकारः स्यादेयतापृथकवादेकाभि-नच अनयोर्मन्त्रयोः अर्यस्यारवरशेन हानीमरे समवायान् स्यात् । ९/३१४४४॥ प्रतीतो या देवतायतदधिष्ठानरूपार्थभेदात् समु- भागं-- अस्त्येकादशिनी 'प्रैशाऽऽमेयेन यापयति, चयापत्तिरिति वाच्यम् । उभयोरपि उमयार्थप्रतिपाद- मिथुनं सारम्बया करोति, रेत. सौम्येन दधाति, मजन- कन्वेन विकल्पोपत्तेः । एक्स्चनान्तो हि देवतात्वे यति पौणेन' इत्येवमादि । अस्ति च प्रकृतारधिगुपे परंपरासबन्धेन मेधरतित्व वदन् परंपरासबन्धघटक. एकालिगदो द्विवनिगदश्च मेधपतिशन्दः। तस्येह चोदक- तया अधिनमपि उपस्यापयति । अग्नीपोम गादिना प्राप्तिश्चिन्त्यते । द्विन्निगद ऊहितय ए । अर्थक तदुपस्थितिस्तु मेधपतिपदात् अशक्य द्विवचनान्तोऽपि यन्निगदः किमविकारेण प्रश्तेत , उत निवतेतेति । कि अधिठाने मेधपतित्य वदन् वीराख्यमबन्धस्य देवता- प्राप्तम् ? ' विकल्यो वा प्रकृतिवत्' इति (पूर्वाधिकरण- वाधीनन्यात् देवतात्वमपि उपस्यापयति इति सत्यपि न्यायेन ) । एवं प्राप्ते घूमः । विशर एकादशिन्या , विषयताभेदै उमयोरपि उभयोपस्थापक्वान् विक्ल्यो- नविल्पः । तत एवैकवचनान्तेन निर्तित यम् । कुनः ! पपत्ति । देवतागृथस्यात् । पृथगन देवता अन्यस्य पशोरन्या न्यायविन्दुः-- पमुगणे तु गणामिप्रायेणैकवचनानूई देवता, अन्यस्यान्यायेवम् । नाम गणो देवतात्वेन । तद्- | मन्वानस्योचर देवतारूपभेदे कह एप, तदैक्ये पर भावात् सर्गिवमपि नास्ति । प्रातौ चैतत् दय कारण नानूह इति सिद्धान्त.। एकाचनान्तस्य निवेशे। न तदभागादिहास्ति प्रवृत्तिः। मण्डन-- 'एकादशिन्यो रितिस्तु तत्र तत्र 'एक्त्वेऽपि गुणानपायात्' इति ( ९३३ मेधपतिगन्दे वितिः विकारः लहः । १३१४०), परपक्षमन्वारा तवचन, न खपक्ष । शर--'देवताभेद ऊहः स्यात् ।' भेदे जहः।१५. वम्माददोप इति। ৪ অগ্নিমান সংবিহার্যকানা- शा- गणाभिप्रायेण पूर्वपदनूह मन्यानस्योत्तर 'देव- न्तस्य बहुदेवत्ये पशी द्विवचनान्तेन विग्ल्पः ॥ तात्मन एकत्यादविकारः पुरोदितः । तपस्य तु मिन्नत्वे नियमो बहुदेवते विगारः स्यात् । ९।३।१३॥४२॥ को नामोह निवारयेत् ॥' भाष्य- अस्ति बहुदेवत्यः पशु । 'म एतान् सोम-बहूना देवतात्यात् देवताकारतस्यैक्यात् पशूनादित्येभ्यः कामायाऽऽत्भने ' इति । तथा वैश्व- पूर्वपदनूहः इत्युस्थितेः संगतिः। सूत्रार्थस्तु-अर्थान्तरे देव धूम्रपालभेत' इति । अस्ति तु प्रतापग्नीपोनीये ऐकादशिनादौ देवताकारकमेदाद्विकारः स्यात् प्रत्येकमेव दिगि एकरनिगम मेघातिगन्दः । अथ चोदक तदितादिसमपायात् प्रत्येक्मेर देवता स्थादिति । प्रातः मदियते किं दियनिगद ऊहितन्य, एकामिगदी वि-कृष्णाग्रीवादिके नोह ऊहो या, ऽस्य न पूर्व नितेन, उनोभावपि परस्परेण विकल्पमानो निविशे- वत् ! , देवत्व न गगस्यात अहो वहनिपिन्सया ।।' यातामिति । किं तावत्यानम् ! द्विवनिगद समवेताभि- भाट्ट- यत्र तु देवतात्यानि अनेकानि अधिष्ठानं तु धायित्वादुहितरः । एन्निगदः अगस्नुपनमिधातु. एक्मनेक या तर ( अभिगुपगतगेघरनियन्दम्य )/मित्येतापता दर्गनेन निरन्ते । पर निश्मः । आह । एकरवनान्तस्यापि ऊहः । यथा ननु प्रातो दिलमाविरक्षिव पाटविशारेण प्रयोग: : अमये पारकाय पशुमाल्भेत आग्नेयः वृष्णमीपः, प्रामोतीति । उच्यते । अविशेषकमय दिर, ननु तन यवोक्त , - खाष्ट्र पानी ·स्याच अध्ययनविधिसामर्थ्य ३३३ अध्यारोपापपादाभ्यां 'यत् करोति' इति वैदिककर्मणामान्यमुद्दिश्य विद्या- नास्ति) । वा. २।३।२।३ पृ. ५७१. अध्ययनानन्तरं पदलक्षितार्थज्ञानविशेषनियमार्थः सन् अङ्गताबोधकः / गीमांसा कर्तव्या न पा इति संशये धर्मशाना ग्रीहिविधिवत् , तथापि न फवपूर्वार्थशानजनफन्वेनैय | कर्तव्या इति सिद्धान्तः । भा. १।१।१।१. उद्देश्यता , येन अध्ययनस्य अङ्गता स्यात्, * अध्यापनम् । याजनाध्यापनमतिमहाः ब्राह्मणस्यैव प्रकरणापेधा स्वाध्यायस्योद्देश्यत्वादेय वृत्त्युपायाः स्मृत्युक्ताः भा. १२।४।१५/४३. * अध्या- चद्गतकत्याविवक्षया 'वेदानीन्य. इत्यादिस्मृतेः पने प्रहमार्थे 'पर्वणि नाभ्येयं इति निषेधः । वि. १२।३।७, एतन्मूलकत्वे न तन्मूलश्रुत्यन्तरकल्पनागौरवम् । तेन • अध्यापन विधिप्रयुक्तेन अध्यपनेन प्रयुक्तं धर्मविचार- अर्जनविधिवत् अर्थशानजनकत्वेनैव उद्देश्यता इति । शास्त्रं इति प्राभाकरा: । साक्षात् अध्ययनविधिप्रयुक्तमेव अर्थशानफलकविधि: विचारकर्तव्यताऽऽक्षेपक इत्याहुः । तत् इति भाहाः । १११११. " अध्यापनादि अपि मिन्ना- तेन अर्थशानपर्यन्त गुरुकुलयासो विचारकरणं च चारक्षत्रियपैश्यप्रतियोगित्यात् संदिग्धम् । सर्वे च दुष्टशूद्रेषु अध्ययनविधैः फलं, त्यधिकारनियमाच । तथाहि । संभाव्यमानत्वात् अनिश्चितम् । या. १।२।१।२ पृ. १०८. 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, प्रीमे राजन्यं, शरदि अध्याये दशमे वाध उच्यते । 'निवृत्तित्वाद्वि- वैश्यं' इत्यादिवाक्यैः वाहाणायगल्वेन उपनयनं विघीयते । प्रकृटो दशमे बाध उच्यते ।' वि. दशमाध्यायप्रस्तावना- अपवर्ष बादाणमुपनयीत ' इत्यादिवाक्येषु ब्राह्मणाधुद्देशेन याम् . . अध्यायनामानि अध्यायार्थपतिपादकानि- अष्टवर्पत्वादिविधिः तसंनिधिपठितथ अध्ययनविधिः 'प्रमाण-भेद-शेषत्व-प्रयुक्ति-क्रमसंशकाः । अधिकारी, कर्तृगापेक्षः कार्यापेक्षान् उपनीतानेव पर्तृन् | ऽतिदेशश्व सामान्येन , विशेषतः । ऊहो, बाघश्च, ग्रहाति, इति अध्ययनविधिप्रयुक्ताध्ययनजन्यार्थज्ञाने | तन्नं च प्रसङ्ग योदिताः क्रमात् ॥' वि. प्रस्तावनायां त्रैवर्णिकानामेव सिद्ध · ऋतुविधयोऽपि अर्थज्ञा- श्लो. ११-१२, ७ अध्यायादिसंबन्धो हि अर्थद्वारा, नोपायाक्षेपकत्यामानलाघनसहकृताः ब्राह्मणादिपराः एव | न मन्यस्वरूपाश्रयः । वा. ३१११११ पृ. ६४९. भवन्ति , इति शूद्रादेः उपनीतकर्तृकाध्ययनजन्यार्थज्ञान 8 अध्यारोपापवादन्यायः । विवेकिनां बुद्धि रूपानसंपादनासमर्थस्य नधिकारः । 'तमध्यापयीत' इति आत्मनि अवतारयितुं विशेषणविशेष्यादिप्रबन्धकल्पना संनिधिसिद्धोपनीतकर्तृकत्वानुवादः , यद्वा उपनयनाघ्या- स्थाप्रतीति सत्तामादाय क्रियते अध्यारोपापवादन्यायेन । पनवास्ययोः प्रयोजकन्यापारविचक्षया उपगमनाध्ययन- उपदेशसाहस्री पद्यं, रामतीर्थः १८६१९५, . अध्या- विधिः, 'अष्टवर्षो ब्राह्मण उपगच्छेत् योऽधीयीत' इति । रोपापवादाभ्या निप्रपञ्चं प्रपञ्चितम् । ननु ब्रह्मणो निर्वि- शासान्तरीयत्वेन खाध्यायविधैर्नानर्थक्यम् । कर्मणां शेषत्वात् आनन्दप्रदायकत्वं अनुपपन्न, अधारोपा० प्रप. नित्यतया उपनयनाध्ययनयोः फलतो नित्यत्वम् । यद्वा चितं इति पूर्वाचार्योकन्यायमनुसृत्य प्रपञ्चस्य व्यवहार- 'ब्रह्मासनविशां काल औपनायनिकः परः । अत उचै मानसत्यत्वाङ्गीकारात् इति चेन्न । श्रीकरः १।९।१५ वसू, पतन्त्येते' इतिवास्येन 'अनधीयाना ब्रात्या गवन्ति' *अध्यारोपापवादाम्या निष्पपञ्चं प्रपञ्च्यते इति न्यायः । इति निपेन च नित्यत्वसिद्धिः । मणि. पृ २-५. वस्तुन्यवस्त्वारोपोऽध्यारोपः । यथा-असर्पभूताया रज्जी * अध्ययन विधिसामध्यलक्षणेन हेगुना सर्वस्य वेदस्य सोरोपः, अरजतभूताया गुको रजतारोपश्चेति वेदान्तिनः । अंशत्वावधारणम् । सु.पृ. ३९४. * अध्ययनादिनियमे अपवादो नाम ररजुविवर्तस्य सर्पस्य रज्जुमावत्ववद्वस्तुविष- श्रोते उपनीतस्याधिकारी नानुपनीतस्य । वि. ६।२।६. स्थावस्तुनोऽज्ञानादेः प्रपञ्चम्य यस्तुमात्रत्वमिति । ताभ्या- * अध्ययनाघानयोः नितिनैवर्णिककर्तृकत्यात् उदधीन- मध्यारोपापवादाभ्या निष्पपञ्चं सचिदानन्दानन्ताद्वयं ब्रह्म सिद्धीना कर्मणा अर्थिमात्रसंबन्धावगमेऽपि सति अप- प्रपञ्च्यते, निस्तार्यते इति भावः । साहस्री. ४७. शूद्रविषयत्यमेवावतिष्ठते ( तथा च शूद्रस्याधिकारी • अभ्यारोपापवादाभ्यां० इति न्यायेन आय पश्चचतुष्टयं .

·३४२ - . अधिगुपगता श्येन अधिगुप्रैपगता येन तिवनन गपते, यया 'अमी पिपिण्डा सिंहा | सदृशो हत्यन्ये । अर्गाचौ करों पूर्वमा । ऋग- यिन्ता' इत, 'अर्जुनवदरा मेरा प्रियता' ब्रह्मगमाप्ये माधवोऽप्येवमाह । सेरपणा परवीरपन शी सिंहानपचन मैसऽऽतिवचन च गम्यते। एप | सदृशौ । गुरुपत्रमदृशौ इति भट्टभाकर । सूत्रार्थस्तु- श्येनानि यक्ष पनय, शुगरती दोपणी, क्यास्ती | श्येनादियाकृतिश्चन पञ्चुचरणावरयासरपानाभिधान असो, फरारती ऊरू, करवीरपती अपीयन्ती स्वात् प्रविक्षस दयेनादे सनिघाने तदार यदिति इति । प्राते इति । कास्न्य या स्यात् तथाभावात् । २६ ॥ वि- 'साहश्यमुत सावल्य इयेगायुक्न्या विधि भाग- वाशन्द पक्ष प्यावतंयति, न चैतदस्ति | तम् ।, प्रसिद्धसनिघेराद्य , ससत्तादखिोति ॥' आरतिवचन इति । किं तर्हि । परमोझरण विधि ९।४।६ तम् । सानि उदृतानि एतानि एतातिमानि भाट्ट-तर (अभिगु )मेरे श्येनमस्य कक्ष णु- भवन्ति । यथा श्येनाधारतिकानि मान्ति तथैतानि तान्' इति श्रुतम् । तत्र श्येनपद इवशब्दानुपड़ेग वक्षम उक्त, कृतानि उद्धरत इत्ययमर्थोऽवगम्यते । लगा उममा इन्य विवादम्। इवान्दार्थच सादृश्य इयपि । तन्त्र इद चौद्यमान दृष्टार्थ भवति । वृन्मोतईि ते प्रयोबहुतरधर्म सभने कतिपयधर्मे अन्याय्यत्वात् आगर जनम् । तथाहि तदाकृविकानामवत्त भाति । इयरया विशेषेणैन । अतश्च वक्ष उदृत्य वर्तनादिगा "येना अतदाकृतिराना अपद्यात् । वलात् कायमवगम्यते मारता सपाय या र इति । वयोवेपिस्नु पापन प्रक इति । तिवेन । इति प्राप्त, अवदानवाक्येऽपि 'अय वास अधिगोश्च तदर्थत्वात् । २७ ।। इति अगत् तस्यैव हविष्टनमजीते न कर्ननादिना भाष्य-- अभिगुख अङ्गानामुशरणार्थ, अनागा तनाग का क्लायितुम् । तेन साहश्यमपत्ति अवे का नोद्धरण क्थ म्यादित्येनमय । क्य। एव हि क्लेदरणदेव जायते इति अविकलोदरण प्रागपितुनेर 'गप्रगाउमस्यानून इणुतात्' इति । सादयानुवादो धार्यत्वान् । इतरया दयेनाकारताया तसादपि श्येनादिमि स्नोद्धरण गम्यते इति । प्रशे मानसर्गिक्या विधाने गौरव अदणर्यता वा आश्वेत । जन पक्षोक्तम् । एव 'शला दोषणी, कन्यवासा, कापोख, सेवागं शा-वध उदृत्य तनाशुपायेन पक्षचरणच च्यादि ऽपीचन्ता' इत्यादिष्वपि दयन् । या गरे । सपादनेन इयेनसस्थान क्तय ( इति पूर्व पक्ष )। पश्यया इर क्यो इस वा गतिमानाशादिया। नैतयुक्त अदृणयताप्रसङ्गात् , कर्नने च वक्षसो वैक्त्वात् सहरे । खेपण बरवरपरती 1 अन्तिा अन्धि हविविनाश स्यात् । तस्मान् सावल्यमन विधीयते मपुत्तौ । अन पूनपक्षे निदान् च “नाईना उरमान ( इति सिद्धान्त )। ६ त्वस्य आवम्पान्यात् तनानि चहान्दोन 'मिहो सोम-प्रशसासदस्य प्रासामामारवे आनर्यस्यात् देवदत्त ' इनिन् गौर भावात् सिंह इदैते दरा तन्नुखेन सारत्यपरत्वेऽपि श्येनादिशन्दाना सार इनिरत् योनिवृद्धी अनूहित येनपदेनर उमाननिटे मानारत्वोपपत्रे न तन्मुसेन सापल्यपरत्व इत्युयिते अनूह एव पेनादपदाना न्यायसिद्ध कल्पमूत्रधारगम सगति । शला दोषणी इत्यत्र " दोपणी भुबौ, छल, तश्चेनि । यद्यपि इदमधिररा नोइविचारोपयोगि, तपानि शल्पालोमसाणे 'भावितु राज्यसोम्नि शली मासहितवान् न शेष । झालल शल' इत्यमरकोशान् रामाका इति भट्ट न्यायविदु येनमय यश गुवात् ' इति मासर । असौ पायपे बच्चो इव इति माघय । समशमिन्यम् । तेन कर्तनामुपायेन नाइटि का ऊरू कापा कवारसदृशौ इति भट्टभास्कर ! सदा । वार्यन् । इति प्राप्ते, एन सनि अायनापने भवति यचन, , । - ·E । , , अध्यूभी तु अभ्यूनीन्यायः स्यात् न संशयः । अध्यूांनी इडाभाविकारः सात् दातुस्त्वविद्यमानत्यादिडाभक्षविकारः स्याच्छेपं इतरस्य इदाभक्षम्य विकारः साधः स्यात् । अध्यूनी- प्रत्यविशिष्टत्वात् । १६ ॥ भिन्ना इडा होतुनास्तीत्यर्थः । व्यङ्गयत् । यथा अनिच्या तुशब्दः दानराशा यावत्यर्थः । अध्यूध्न्याः न दानम् । शेयैः त्रिभिरङ्गैः इज्याशेषाणि अङ्गानि बाध्यन्ते तद्वत् । दातुः अविद्यमानत्वात् । यजमानेन आदावेर अनीपो. अध्यूभी नाम शिनरूपो भाग इति के चित् । ऊधस: माभ्या पशुः सकल्पितः। ततश्च शेप प्रति यजमानम्य उपरि वर्तमानाः सनभागरूपा इत्यन्ये । यद्यपि पुरुपयो. होना अविशिष्टत्वम् ! यथा होता न प्रभुः तथा यजमा- ऊधसः स्तनस्यापि चाभाव. तथापि तत्स्थानीये मास- नोऽपि । अग्रभुत्वमिदानी अविशिष्टम्। शेष प्रति अवि पिण्डे तात्पर्यम् । शिष्टत्वात् दातुः अविद्यमानत्वं, तस्मात् अभ्यूनी होतुः शेपे या समवैति, तस्माद्रथयन्नियमः स्यात् ।१३।। इडाभरिकार: स्यात् । होने अभ्यूनी एय , नान्यत् वाशब्दः पक्ष न्यावर्तयति । अध्यूप्नी न इडाभक्ष- इदागत किं चित् । इति सिद्धान्तः । के. विकारः । सा शेषे समवेति 'अनस्थिमिरिडा वर्ष तु अध्यूनीन्यायः । अग्नीषोमीये पशौ अप्यूच्या यन्ति ' इति तम्या, इशाया हरण प्रारम् । तस्मात् होतु- होतुः कृत्स्नेडाभक्षस्य निवृत्तिः । र्भागे तम्मा निगम, स्यात् होने एवं हरन्ति नान्यसै, अध्यूनी तु होतुस्यद्भयदिडाभक्षविकारः हो। अन्य भक्ष कुर्वन्त्येव इति । स्थवत् । यथा स्यात् । १०.७४१२॥ 'यजुर्युक्त रथम पर्यवे ददाति ' इति रथस्य अध्वर्युभागे भाष्य- अस्ति ज्योतिष्टोमे पारग्नीषोमीयः 'यो नियमः तद्वत् । इति पूर्वः पक्षः। दीक्षितो यदनीपोमीय पशुमालभते ' इति । तदमा- म्नायते । अध्यनी होने हरन्ति' इति । तथायमर्यः अशावत्यात्तु नैवं स्यात् । १४ ।। सामयिक किमध्यध्नी होतृभक्षस्य विकार उताविकारः, तुमन्दः नियमपूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । एव न स्यात् । होर्नियामते इति । कथ पिकारः म्पात् , कथ नियम्यते अध्यध्याः होतृभागे नियमो न स्यात् । अशास्त्रत्वात् इति १ यदि अभ्यूनी विधीयते ' होये हरन्ति । इत्ये. ताशय गात्रस्य अभावात् । अध्यूनी इडायामपामा तदनूय , ततो विकारः । अथ अध्यूनीमुद्दिश्य होने अथ यद्यत् परिशिष्यवे तत्समस्तधान्यामानयति , । हरन्ति इति विधीयते , ततो नियमः ! सिं प्राप्त १ होतुः यद् दृदयं प्रास्पति, जिला, वक्षः, स्तनिम, बनिघू' इत्यत्र भन्नस्य विकार स्यात् । कुन । अपूर्वा अभ्यूनी अदैवत. अध्याः कीर्तनाभावात् । तस्मात् सा होतृहरणमुदिश्य शेषयात् हटाभचे न पासा, सा न शक्याऽनुपदितुम् । विधीयते अध्यूजीमेव होने हरन्ति नान्यत् इति । ततश्च । अतो विधीयते होतृभागहरणे । अयूजी भवन्ती हो~- इहामश्वविकारः इति सिद्धान्तः । हरणे प्रत्यक्षा आनुमानिकमिडाभक्ष निमर्तयतीति । अपिया दानमा स्पा, भक्षशब्दानभिसंयो- मनाए । यथा अनिमारपः इमाशेफजिकीय. गात् । १५॥ अपिना इति सिद्धान्तस्य ब्यावृत्ति. । अध्यूनी न शेये या समवैति, तस्मादयनियमः स्यात् । इद्रामाविकार:तु तस्याः होने दानमात्र स्यात् । भश्च. शब्दानभिर्मयोगात् । भवशन्देन मशेग तम्या: अमि माध्य--- वाराब्दः पक्ष ज्यालयनि , इडामह- संयोगम्य सरन्यस्य अभागत् । सा हि अपूर्ग विधीयते विसर पति । स्थ ग्यादिदामरिकारः , पूर्ण गमक्षायो । भशान्दानभितयोगात् मशशब्दामिसयो- अध्यनी स्यात् । सा हीडारा रामति । यथ ! 'अन- गम्य अभागात् । तस्सार भरिसर, नापि नियम. इति सिमिरिता वर्धयन्ति पति तम्या हरग माम, होहम्पन्धो सम्पादका न प्रातः, स विधीयते , ' सानिमा अप्यूनी रति, 1 तेन्ते तद्वत् । , ·. भागस्य। . अध्यूनीन्यायः अध्रिगुप्रैपः प्राप्तं हरणमन्य तदानितं होतृतप्रदानकवायेव वा । इति वचनात् इडान्तर्गता अध्यूनी नाम ऊपस परि तदुद्देशेन विधीयते । एतायच पक्षयेऽपि अविशिष्टम् । स्तनमागरूपा होतृभागे नियम्यते इति नेडामक्षणाधिका । परंतु ' अनस्थिमिरिडा वर्धयन्ति' इति वचनात् अन- इति प्राक्षे, 'अनस्थिभिः' इत्यस्य ' हृदयं प्रास्पति स्थिरूपायाः शिनाख्यायाः अभ्यूध्न्याः इहाया प्रातत्यात | जिहां वक्षः' इत्यादिवचनोक्तानुवादात् , तन च अध्यू- तत्र होतृतप्रदानकहरणस्यापि पक्षे प्रातत्वेन तनियमविधि-नीकीर्तनामारात्, 'यत् होने हरति, तत् अध्यूप्नी' प्रतीते. होतुरेव अथ्यूभी इत्यर्थारंगमेऽपि न तस्य भागा- } इति अपूर्वविधानात , इडाभक्षवाधिकैव इति सिद्धान्तः । वरनिवृत्तिः। इति प्राप्ते , 'अथ ययत् परिशिष्टं तत्तत् मडण्न - ' अभ्यूमिका होतृभजेर्विकारः ।' भजेः समपत्तधान्यामारपति । यद् हृदयं प्रास्यति, जिह्वा, वक्षः, स्तरिम, तस्यै यनिष्ठु' इति वचनेन हृदयादीनामेव शंकर--- ' अध्यून्येडामक्षबाधः।' इडाया प्रासनविधानात , तदभिप्रायेणैव च अन. * अध्येतस्मरणान्मन्त्रत्वम् । 'न चास्य ( वायु स्थिभिः इत्यस्य पर्तमानापदेशस्य अनुवादत्वोपपत्तेः क्षेपिष्ठा इत्यस्य मन्नव ) ताद्रूप्येणाप्रतीते., अभ्येतृत्सरणा- अध्यध्याः दायामप्राप्तस्येन वस्या होतृनियमायोगात्, । भावाध ।' वा. १।४।१११ पृ. ३२१. प्राकृतहोतृहरणमेव उपस्थित रात् अप्राकृतसम्भार्यान्तर- अधिगुपः। मन:-(आश्वधो ३३६) देव्याः सन्धिान विधीयते, प्राकृतहरणाश्रितो होतेर या तथा शमितार आरमधमुत मनुष्याः, उपनयत मेध्या दुर आशा. विधीयते । ततश्च तद्धरणस्य प्रकृती मक्षार्थत्यात् अध्य-साना मेधपतिभ्या मेधम् । प्रारमा अनि भरत, स्तृणीत 'भ्या अपि मक्षसिद्धिः । प्राकृतेडामक्षणस्य च पूर्ववत् । बदिः, अन्वेन माता मन्यतामनु पितानु भ्राता सग- कर्नन्तरेणैव सिद्धेः, न तस्य पुनः होना अनुष्ठानम् । योऽनु ससा सयूथ्य. । उदीचीनान् अस्य पदी निध. अत एव नार होतृसपदानकहरणान्तरमेव अध्यनी- त्तात् , स्य चक्षुर्गमयतात् , बात माणमन्ववस्जतात् , सस्कारार्थत्वेन विधीयते , प्रास्ते टाभक्षणार्थहरणस्योप- अन्तरिक्षमसु, दिशः श्रोन, पृथिर्वी शरीरम् । एकधाऽस्य सितत्वेन कर्मान्तरन्ये प्रमाणाभावात् । अतः सिद्ध वचमाच्छयनात् , पुरा नाभ्या अपि दासो वपामुदितात्, रनस्य होरिडाभागस अध्न्या निवृत्तिः इति । अन्तरेयो माण वारयध्यात् ( वारयतात्-तैवा. ), यदा तु आपस्तम्बायुक्तरीत्या हृदयादीनामावाना | इयेगमस्य पक्ष. शुतात्, पणा प्रदेयानामेव डाव ससरकारार्थ च 'अनस्थि-दोषणी, कश्यपेवासा, अच्छिद्र थोणी, कवोरू, सेकल भिरिडा गर्धयन्ति' इत्यनेन अनसिरणार वर्षन विधी-पर्णाऽष्टीचन्ता, पड्विशतिरस वक्रयस्ता अनुप्रयोच्या- यते, तस्यापि च हविधया भौयिकत्वात् भशार्थत्व- । ययताद गायगाममस्यानून ऋणुतात् । करण्यगोह पार्थिन मेव, तथापि 'क्लोमान श्रीहान पुरीतत' इत्यप्रिमाय- सनतात् । अस्ना रक्षः संसृजतात् । यनिामस्य मा राषि- शेषेण आयाम्यस्यैर अनस्थिपदेन प्रणात् अध्यध्याः टोस्क मन्यमाना नेइस्तोके तनये रविता रखन्छमितारः । मान्यभाषेन पूर्वयत् अपीया एव हरणसवन्पात् प्रारते. अधिगो शमीच मुशमि हामीय समीयमध्रिगाऽ553 डाभाविकारत्वमितिः । पूर्नस्याम्यादीमा तु यास्यो- अपाप " इसी । अत्र मन्ये पो पानि अनानि पस्य उपलगत्वमीत्य अभ्यन्याः अनस्थि वेन इहा- वीदशानि जिया प्राध्यामि इति स होता शमिधे आइ । अर्धवन्यात् मासाया तस्या होतृनियममायाङ्गीकारेण था- | के. । 'लिमा शमितृपमेनमगामः । तयारूपाणि भभाषापयाभिधान, उपरक्षगल्ये प्रमागाभागदुपे. हि अत्र याक्यानि देयाः शमितार उन मनुमाः शितम् । आरमध्यम् ' इति । तथा पविशतिरम्य यजयस्ता न्यायविन्दुः-- पशो ' अध्यी होये हरति अनुप्रयोगवारपतान् ' इति । भा. ९४११., इति भुतम् । तत्र ' अशनस्पिमिरिडो वर्धयन्ति' • अध्रिगुः अनानो (पशो. ) उदरणाय: । मनाना मी.को. प्रशसा बाडू, शा .

·अधिगी कयश्पेयांसा ३३९ জার্মার মা * 'कश्यपेवांसा' इति । पशुबहुत्वेऽपि कश्यपाशब्दे । अन्येन माता मन्यतामनु पिताऽनु भ्राता' इत्येव. नोहः, तस्य कायंसपादनपरत्वात् । अंसा असौ । मादि । यदा तु अग्रीयोमीय, सयनीयाश्च समान- कश्यपा र कच्छपाविव इति माधवः । ९४१६, विधानाः, तत्रेद विचार्यते रिमभिगो 'प्रास्मै इत्येव- * करपोरू इत्यन पशुबहुल्वेऽपि कपाशब्दे नोहः । मादि पद ऊहितव्य, उत नैति । किं प्राप्त ? ततोऽतिदेश: तस कारन्यपरत्वात् । ऊरू कापा काटण्डशौ इति नियते । अभिगौ तद्वत् इति । तर यः पन्यधिकरणे भभास्करः । गतिमाधनाश्वादियानमहसौ इति भाद- ९।३७) पूर्वपक्षः स इह पूर्वपक्षः । य. सिद्धान्त स इह दीपिका । सट्यासदृशौ इत्यन्थे । के ९१४।५।२५-२७, सिद्धान्तः । ऊहः इति पूर्वपक्षः । अविकार इति * 'कपणीचन्ता' १ पशुबहुत्वेऽपि सेकपर्णशब्दे सिद्धान्त. । नोह., तस्य कायंसपादनपरत्वात् । अष्ठीवन्तौ ऊर्मो शा- तृतीयेऽध्याये सस्थापशवः समान विधानाः पूर्वभागी। कपर्णा-करवीरपनमदृशौ । शुभपत्रसदृशी । इति पूर्वपक्षे ( ३१६६१६१४१-४७ ) समान- इति भट्टभास्करः । अधीन्ती अस्थिसयुक्तौ इति भाट्ट विधानस्य यदुर , तस्यैद प्रयोजन पूर्वाधिकरणेन सिद्ध दीपिका । ९:४१५१२५-२७ - अश्वमेधे 'पविशतिरस्य | अनेन सूत्रेण कथ्यते । यदा समानविधानाः, तदा घद्यः' इत्यस्य स्थाने अश्वार्थे चतुर्विंशदाजिनो | उक्थ्यपोडश्यादिद्विवहुपकेऽपि सपनीयगणे प्रवर्तमानः देवबन्धो ' (सं. १११६२११८) इति चे पठित्या, प्रास्मै इल्पध्रिगुप्रेषगतेकवचनान्तः शब्दः पनीशब्दवदेव तूपरगोमुगयोरर्थे 'दिपञ्चाशदनयोर्वक्रयः' इति पठि- नोहित य , विकारपक्षे तु ऊहितव्य. । तन्यम् । किया 'पडीतिरेपा वक्रयः' इति समस्य वि- 'अमीपोमीयसवनस्वास्तुल्यविधयो यदि । वचन फर्तव्यम् । भा. ९४११-२१, ५ 'घड्- प्रासा इति तदा मन्त्री पत्नीन्यायेन नोहनम् ॥' परमा विदातिरस्य बनय. ता अनुप्रयोच्यापयतात्' इत्यत्र | र्थतस्तु सपनीयपशूना अमीयोमीयविकृति पात् अरत्येय 'दिपमाशदनयोजय., अष्टसप्ततिरेपा यड्मयः' इत्येव लिपवनयो. पाशन्यायेन ऊइ। पशुसख्यानुसारेण मुख्याना बीगा सग्ल्याकथनार्थ द्वि- भा-- एव ऋतुपर्ना समान विधानत्वपूर्णपो बहुपयागेषु यथायथ समस्य वचन कर्तव्यम् ।९।४।१११- 'प्रास्मै ' इत्यधिगुऔषे एक्यचनान्त एय तेषु प्रयोक्तव्य २६, 'यनिष्टुमस्य मा रापिष्ट ठरूक मन्यमाना' इति । पत्नीगदपत् । न तु एकवचनानुरोधेन एकपा एर अप उरूपन्दस्य वा इत्यर्थः । तथा च अनेसामु देशादौ । एक्स्चनम्य प्रत्येयव्यक्त्यभिप्रायेण गणेऽft विकृतिषु एम्वचनान्तोरूमशनः दिवटुपचनान्तेन यथायथ श्रुत्यैव समात् । अत एव यस्य पुलिङ्गस्य भुत्या स्त्री- ऊनीय. । तत्र द्विवे 'उक्ष्णो में मन्यमाना.' इति । पमगो असमा., रात्र अयन्तनिपिद्धलगाया प्रमाणा- ' उसकै मन्यमानाः' इति पदैलो मापात् मेषीपन पुपगुष्वेय समोर इति वैषम्यम् । वायम् । बहुवे च 'उणि कानि मन्यमानाः' इति या असमाननिभानसिखाते तु मारमै दयप पचने रिच उरूगण मन्यमानाः' इति या यत्तव्यम् । ९४३२२. अभ्यो अन्या अगि भरत' इत्येवमूहित य एष । तदे- अध्रिगुपगतस्य प्रास्मै इति पदस्य अनी तानीयस्य समानविधानपिनारस्य प्रयोजनमान- पोमीयमयनीययो. समानविधित्वपमेन विकार। अधिगी सयनीयेषु तद्वत्, समान विधानाश्चेन्। भ्याविन्दु বনা মানবিঘূর্ণতা ९८२३॥ दिबहुपसरे मरनीयगणे प्रारमे ' त्यधिगुपगतमय भाप-- अस्ति सोने पारपीरोनीय. 'यो दीचिनो वन पनीगन्दरदेव मोहितय इति प्रयोजन, मिसाते यमीगोभीर पगुमानभने' शी । तर अभिगोतु र इति प्रमगादुत्तम् । पारने इति परित र समाम्नायो 'प्राला आग भरत, परा कारः आयत्तानुररने न मारखया मानते इति वैपम्पम् । 1धनम्। -- ·विन, अध्रिगुपे ३४८ अधिगुथे समाप्रधानेन शन्देन एकपाक्पार पटते । ननु द्रव्य- पशुश्वोदितः (प्रयोजनवान् ) स च प्रसदापितम्यः याचिना गुगपरत्वं का चित्र दृष्टं, अत आह-) दृदयते च ( अनुपानाय)। प्रयोगः यथा इन्द्रामी देवता इति । यदा देवतात्वेन सिद्धान्तस्तु (पञ्चमः पक्षः । अस्थाशब्देन पह- गणः ( समुदाय. ) विवक्षितो मरति न च प्रधानभूतः, विंशतिशब्देन च ) उभाभ्या वङ्गीपत्ता परिस्ज्यिते तदाऽपि विनैव षष्ठया सामानाधिकरण्यं दृश्यते यथा एतापयोऽग्य यड्नयः इति अग्यशब्दस्य पश्यन्तन्यात् देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्ताः पर्पदिति । अग्र पर्षन्छ- | मख्यारान्दस्य (न पड्विंशतिशब्दस्य) सख्येयप्राधा दक्ष प्रधानभूतः, इतरे देवदत्तादयः शब्दाः तद्विशेषण न्यात् । (ततः किं ? तपाइ-) तत् यत्र दो पशु तथा वेदेऽपि पश्चपश्वाशस्वितः संवत्सराः (विद्यते ), तन वसीयत्तापरिच्छेदाः शब्दः इति । अत्र (पञ्चाशत्- ) संख्या प्रधानभूता, तथापि उचारयित यः। न च समासमन्तरेण (तन) हाता विनैव पठया (विन्सवरारशब्दाभ्या सख्येयवाचिभ्या ) शक्यो यदितुम् । ( वस्मात् सभस्य यवनं 'द्विपञ्चा- सामानाधिकरण्यम् । ननु ( अत्र ) सख्या सवत्सरविशे- शदनयोक्नपः । इत्यादि क्तव्यम् । पणार्या । ( नेत्याह-) तथा सति पञ्चशब्दः अतिनि इदानी प्रातिलोम्येन चतुर्पक्षे दूषगमाह-) वध करो भाति, पञ्चासच्छब्दं तु (सख्यामधानं ) विशे-यत् तान् पशुमाधान्यं, तत् यज्ञरतिशम्देन प्रन्युक्तम् । पपन् अर्थवान् ( भवति । उपसहरति-) तसात् ( यया ये यशति नर्धान ' इत्सर ) यज्ञपतेः (वर्ग- सख्या प्रधानभूता। उगवेतस्यापि ) पर विशेषगन्यात् न प्राधान्यं ( एवं (अथ ) चतुर्यः पक्षः । किशब्दः अस्यपद-/ पशोरपि वद्भिविशेषणवान्न प्राधान्यन् । 'मेघरति- विशेषणं, संख्या च (तस्यैव विशेषणम्) ननु अस्यशब्दः शन्दैन प्रत्युक्त ' इति कवित् पाठः । तम यशरतिसाद पठया परार्थः, (राः) कथ प्राधान्य प्रतिपद्यते । एव मेघरतिशब्दः इति न्याख्येयम् । ॐ नितु 'मेघ- ( उत्तर ) आह, 'यथा इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवो. पतिपद्यशम्देन प्रयुक्त ' इति पाटः । तपाघमर्षः, यथा चम् इति ' (पुरोऽनुवाक्याया) इन्द्रे पछी चास्ति, 'मेपातिभ्या मेध' इत्यत्र यजमानस्य मेधातिवे मेघ- तावता ) परार्थः । ( सोनशस्त्रेषु हि गुण- पतये यो मेधः पा. समुग्नयत इत्याश्रीयमाणे प्रयोजना. वचनस्यैत्र प्रधानवात् वीर्यविशेषणमिन्द्रः, पुरोऽनु- निर्देशात् मामा नाकर स्यात् इत्युन मेधपत्य- वाक्याया तु स देवताभूत प्रकाशयितन्यः । अत्र धिरणे ९।३।१२, एमिहापि पशुप्राधान्यं साकार आह इत्युक्या माध्यपक्तिरभिप्रेता वार्तिकरारस्य, सदूपणादेर प्रयुगा इति ) [इत.पर पत्तियोत्तर सा च प्रनाधिरणे नास्ति, परंतु २०११-१२४ सूत्रे न यदीगा तु यागांव धान प्रकाशनमय कर्मन्यं, 'अपि तु श्रुतिसयोगो भरति षष्ठीविभक्तिसयोगः, यथा ता हि हविः, न तु पY , सहविप. प्रकृति । तुमन्दः इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रमोन इति । तेन देवतासन्दः स्तुति- नशब्दार्थे । तथा च शर्यता अनिगोपनि र सैरन्धार्यः इत्युच्यते' इति भाग्यपति विद्यते, सैवेह पर्वमुरिपते इति । तस्मात् न पशो प्राधान्यम्' अभिप्रेता स्यात् इति ध्येयम् ) । लोके च यया “विश्गुः ' इति पतिः तत्पर ने उपगम्यते । दुयैयां तु अपत्य आनीयता ' इत्युने पछीनिर्दिष्टोऽी (विग्रहे पुरुषः, न रिमप्यालभ्यते । इति विवामिदम् । ] (नृतीपर- समामवेलायां ) प्रधानम् । एमिहापि (पपया विशेषण-दूषणमाइ- पदिशति- मेरायाः प्राधान्ये (सर) भूनोऽपि पशुः तात्पर्यवृत्त्या प्रधानं भवति । तेन-) सामानाधिकरण रसगम, म एर दोरः, धार्यता च यत्र दो पशू विद्यते, तर योः प्रसाशनं वर्तभ्यम् । (दो)। न च सर्व प्रारत ( मरति नगरि पक्ष तब ( अनभ्यम्तेन ) अस्सन्देन न क्रियते ( तस्मात् वियती विगत इति वचनान्यथाभावात् । द्वितीयं पर अन्यान्दः अभ्यसितम्या । क्य पर: मान, दाह-) पयनि-) अष्टवाय वे ( मन्नस्य) आयतेव दोषः ।

·. - अधिगुपे ३५० अधिगुप्रै निर्दिश्यते । तदिह 'पड्विंशतिरस्य यययस्ता. ' इति । तत्र यन् न्याय्यं तचोदकः प्रापयिष्यति, न आहत्य पड्- पटमीणां प्रतिनिर्देशः पार्थः। तस्मात्तासा प्राधान्यमिति । विंशतिशब्दम् । तन्न्याय्यम् । यत् प्रकृती विय- अपित्यमंनिपातित्वात् पत्नीवदानातेनाभि- क्षितम् । प्रती च यमीणामियता कथिता । तस्मा धानं स्यात् । ९॥ दिह सा प्रदिश्यते । नन्वेतदुक्त नानिगोः करणत्वेन भाष्यं- अपिस्थिति पक्षम्यावृत्तिः । नैतदेयं, निर्देशः इति । यदा च न करणं, तदा कयमयं पड्की- समसितम्या घट्य इति । कि तर्हि १ अपिकृतः पड्नि- यत्तावचगः, श्रुत्या पड्विंशतिसंख्यावचनः एव भवितु- शतिगन्दः प्रयोक्तन्यः । कुत. ? असनिपातित्वात् । महतीति । उच्यते । यद्यपि नास्य तृतीयया निर्देशः, असनिपाती ह्यध्रिगुः न करणत्वेन निर्दिश्यते । यदि हि तथापि प्रयोगवचनेनोपगृहीतः साधो मवन् कमन्य दृष्ट- करणत्वेन निर्दिश्येत, ततोऽनेन प्राशितं कर्तव्यं न मुपकार करिष्यति अन्यतः अवदानमाशनात् । अनो. ध्यानादिनेति मन्नान्तेन कर्मसनिपात. स्यात् । तनाराक्य. च्यते । नास्यावदानैरभिराबन्धः, प्रकृतयागप्रयोगवचनो मविश्तेन योगपy म मिति विक्रियेत, अभ्यम्येत या यागेन संवनाति । तत्र च हविःसंकीर्तनं दृष्टं प्रयोजनम् । अथ पुनरैतदकरणं नियमाणानुगदि नयनारमनिगु- पविशतिशब्दोऽपि वस्तुतये भविष्यतीति। नैतदेवमिति वचनमनेकस्मिन् पो चोदकेनात्र निपतितम् । तत्रैषा बम । प्ररणात् यागमानेणाभिसबन्ध सति ऋत्विजा स्वसस्यापतीनीरभिवदितुमशक्त विप्रतिपन्नरूपं तत् । प्रेपः इति गम्यते । लिङ्गात्तु शमितृप्रेयमेनमध्यपस्यामः । तस्मान्न तहड्नीणामियत्ता वदितन्या । कि तर्हि ? पद्- | तपारूपाणि ह्या वाक्यानि, 'दैव्याः शमितार उत मनुष्या विंशतिसंख्यायाः सनन्धः कर्तव्यः । यथा, द्विपत्नीके आरमध्य' इति । तया, 'पदिशतिरस्य यड्क्यस्ता अनु बहुपत्नीके वा प्रयोगे पत्नीशब्दः एकवचनान्तो न सख्यया ध्योच्च्यावयतात् ' इति । वरणाशीयत्तावचन एषः, न पत्नी: परिच्छिनत्ति । ति तर्हि । एकावेन सपनाति, पड्विंशतिसख्यावचन. । यथा, यजमानरान्दे एकयन एवमिहापि । तस्मादविकारेण प्रयोगः । एवमविसरे, । मानयाचिनि स्वसख्यावाचि एक्वचन मिति वृत्या द्वियन आर्पमनुग्रहीप्यते इति । मान च प्रपोगे स्वसंख्यावचनाप्रदेगाह वियते, एव. इप्- (सूनार्थमाह-) अकरणेन अघ्रिगुणा ' मिहापर्पति । प्रकरणे समानानात् प्रारणिनः उपर्नव्यम् । तत् कर । यदि यदिपवित्यो. ( इत्यपेक्षाया ) यथा अनुयात् ( इति उपाध्यते) (शब्दयोः प्रस्ती) समवेतार्थता गाभविष्यत् , ततः च शमोत्यय (क्तु ३) इति ( अपेठाया) निया- अदृष्टार्थतामरसत्ययेम । अस्ति तु यगवेतः अपदान. प्रधानेन (अनेन मन्मेण ) यथासमाम्नातैः पदैः अमि- सबद. पनवर्य. ( तेन यड्रािब्दस्तावत् समवे. धान (नियामान राज्य कर्तुम् । ततः निमित्यत तार्थः) । स च ( वनपर्थ.) न्वभावात् ( प्रती) आह-) ता पनिषद्विशत्यभिधानात् अदृष्ट यथा पद्विशत्यैर परिच्छिन्नः (तेन सरन्याशब्दोऽपि समवे. प्रकृती, तथा विकृतारपि इति । तार्थः) । तम्य (च पड्नयर्थस्य) अरदातुः (गागनुः) विकारस्तु, प्रदेशत्वाद्यजमानयत् । १०॥ सस्थारो दृशयमेव प्रस्मरणम् । (अन्यथा विस्मृत्या भाष्य- तुशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते । नाविकारः, , विक्ला उद्धरेन् । तस्मात् बनीणा ) प्राशनार्थ महत्तौ अहः कर्तव्य इति । यत् यत्सख्येषु आइत्य त सख्योचार्यते, (अधिगुपचनम् ), तद्वत् (विकृती ) अपाति ( समस्य वत्र वचनप्रामाण्यात् विप्रतिपन्नसख्याकम्य शब्दस्य प्रयु- वचन मनन्यम्)। न्यमानस्यादृष्टोऽर्थोऽभ्युपगम्यते । यथा, प्रती पनी अपूर्वस्वात्तथा परन्याम् । ११ ॥ सन्दस्य । न विह आहत्य पशितिशन्दः अनेकसिन् भाष्यं यदुन पन्नीरदिति । युक्त पन्या, न स- पशो प्रयुज्यते । किंतु चोदनेह मास्तरचन प्राप्यते । क्पनी यजमाने पत्नीचन्दः समानात, दुप- उच्यते रिपली.

·. अधिगुपगतेन ३४५ জসিমনখান মহাভা उरूकाम्देन वपाऽभिधान सात निष्ठुसनिधानात् । शंकर-- अधिगौ च यपोरूकम्।" यनिष्ठुसानिधानकृत यामोहनिवर्तनेन दृष्धार्थत्वादिति । अधिगुपगतेन प्रशसाशब्देन बाहोः वि-पक्षी यपाऽथयोरूगे, रल्योरविशेषतः। प्रशंसा ।। पक्षी, वपा सनिधानाद् भ्रान्तिच्छेदनिषेधतः ।।' अनेर- प्रशसाऽस्यभिधानम् । ९१४।४।२३ ।। वाणु विकृतिषु उस्पदशब्द ऊहनीय. । भाष्य- तस्मिन्नेवाधिगौ आमायते 'प्रशसा बाहू' भाट्ट अधिगुपैये एर ' वनिष्टुमस्य मा राविष्ट । इति । तत्र संदेहः रुि प्रशसा बाहू पुतात्, प्रशसा इति उस्क मन्यमानाः' इति श्रुतम् । तर उरूक्पदेन कि तृतीयान्तः प्रशसा याहू ग्रहीतन्यो इति, उत प्रशसा इति उदास्याभिधान, किस यपाया इति चिन्ताया, यपाया दिवचन आकारे विभक्तोः कृते प्रशस्ती बाह कर्तपो उस्कशब्दप्रयोगाभावात् , अन्यन वेदे लकारस्थाने रेफदर्श-१ इति । कि प्राप्त ! प्रशसा असभिधानम् । असोहि नात् लोकेऽपि च रोमाणि रोमानि इत्यादौ र पटित. शासमन्दः प्रसिद्धः ताहि तमनुवदति, 'दश मयाना- पदयोः रामानवृत्तिपन्यदर्शनात् , उरूरूपदेन उकाभिधान, | निष्ट्वा आइ शासमाहर' इति। 'असि वै शासमाचक्षते' सतश्च उलूक युद्धमा पनिषु मा छिन्दत इति मन्त्रार्थः। इति । अनर्भिका च नासोः सुतिः । स्तुती बाह किमपि ततश्च वपाऽनेकत्वे (अपि) न उसकसन्दस्योहः । अहए कुरुतः इति मात्राणिक तयोदेवतात्व कल्पित इति प्राप्त, न तावत् वनियो. सर्वथैव ल्वन निषिध्यते, स्यात् । तच्चायुक्त अन्यस्मिन् पक्षे राति । तथा शोन:- हृदयादिवत् तस्य हविष्ट्येन पनत्यावश्यकत्वात् । नापि शेपे भवति दर्शन 'अतस्त्यामनि शासहस्त शासन विरा- उकसादृश्यबुद्धिः बनसले निषिध्यते, अदृष्टार्थस्या- सनवान द्रामुत्सहे' इति । तस्मात् असिना प्रशसा इति पत्तेः । अतः उस्मशब्देन अश्यायोगेन थपाऽभिधान-गम्यते । मेव । यपोद्धरणाले वपा मन्यमानाः भ्रान्स्या पनिठु मा बाहुप्रशंसा वा । २४ ॥ छिन्दत इत्यर्थ. । बनियो. यशयागोत्तरफाल वितय. भाष्यं-- अथरा याहुमशसा एपा । प्रशसा याद स्यात् । अत. तम्य पूर्व जनप्रतिषेधवचा दृष्टार्थे कृणुतात्, प्रशस्ती पाहू छत्तव्याविति । तया प्रशसा- भवति । अपरयोगश्च उमरादो विस्तीर्णवाची, दीर्घ- शन्दस्य दृष्टार्यता भविष्यतीति जान्दगः, यशशब्दो मदोगाची, नामैरदेशे नाममह याहो. प्रशसता । कृमी नाह उदरत इत्पर्यः । परत् कान्दोऽपि तद्वचन एव, तत पदद्वयमिद । शास्नी व नाह उद्धर्तम्पी इति । इतरस्मिन् पक्ष स्वधि- समायो या! विस्तीर्ण मेटो यपाऽऽस्य च तदर्भ.नच तिना विशसन प्रियते, असेच वाचमः शब्द उधार्यते । रूटया योगराधा, सटितस्य पदस्य उरेऽपि रुदय यदि या मान्माणिक द्रव्य विधीयते, असिना पाहू भाषात् । अतश्च पाउनेर उणि यानि इतिग्दव्य-छत्तभ्यो इति, तचायुक्त विधिविहिते स्वधिती सति । पो, उम्पाणि इति ममासरो ऊह कार्यः । नवन मानी बाह, ताभ्या पाहि गन्नान । अनम्य न्यायविन्दुः-- ' पनिथुमस्य मा विटोक मन्य- १ च समीरीर (शर्माकरीरे इति पाना ) भक्षयति । माना. ' हायर उस्कान्देन ल्योरेरमात् उसमि- तस्मान् बाहुप्रशसा । किं भवति प्रयोजनं ? अमे पानार सारसयुदमा बनिरो. अपयरविशेषस्य स्पन शन राबता इरिनसरव. अगरः। तर अमिपर उसे प्रतिप । इति मासे, उ बिस्तीग, फ मास इति भाति पया पूर्य. । यथा सहि विनान्तः, तपा यपाऽभिधानम् । यसोपरगाले संविधानात् भ्रानया : बापरेण कदन भवितन्यम् । यनियन प्राप्त निमिष्यते । तहान याविदो उहः शा- माइमियो ऊः। इति सिमान्तः। सोम-पपा उत्पादाय पश्यमिपान नियोज- मण्डन- 'यनिठुमायो नोरफे।। ननया प्रपोजनामा यभिधान, a मामा- ·अधिगौ सपनीयेषु आचरकल्पायां तासामे प्राधान्यम् । संख्या तु दिशेषणत्वेन आना १ अध्वरकल्पा नाम इष्टिः। * গর্ব ऽपि साक्पविरा इति नामार्थताऽऽपत्तिः । एवं च मातरणास्पालं निर्वपेत्, सारस्वतं चक, बाईस्पत्यं चरम् । पशितिपदगतेकवचनस्य बहुबरक्षणार्थत्वेन असम- आग्नाणरमेादशापा माध्यंदिने, मारम्वतं बरं, वेतार्थत्यात् नैव ऊभावना ! अपि तु पड्विंशतिशति- नाहपत्यं चरुम् । आग्लादेष्णा द्वादशकपालमपराहे, पदिक एव समतावान् कः? अतः द्विपञ्चाशदनयो- सारस्वतं चरं, राईस्पत्य चम्' इति । (ौम्ये पंडनाय. इति समस्य वचनमेय युतम् । किंच प्रातारपि । अधरे यथा सपना तथा अस्यामपोष्टौ सानमये याग- एलिन् पा प्रपोदशप्रयोदश यकपः समस्यैर नित्रयं इति अध्यरसाम्यात् अवरकल्पा । ईषत् पकिंगतिपदेन उक्ताः इति इहापि समस्यैर सर्याः प्रा. न्यूनः अध्यर: अध्वरसल्पा । ' ईपदसमासौ क्या- शयितयाः इति गम्यते । यद्यपि च न्यायसिद्धमपि इदं देश्य-देशीपरः' इति पाणिनिसूग रादसिद्धिः। समासरननं एकथा पड्विंशतिरिति द्विरहूना (द्विवि- के.) भा. ११।२१।१९, ७ (यमेवैतया प्राप्नोति' हुना इति सोम, । दिदिबहुना इत्येव नु आश्वलायनः ३।४। अध्वरकल्पाया इष्टेः इद परम् | १२२१४११९, ३ । द्विबहूना पाना संबन्धिनी एनौ शब्दौ द्विः यात 'यस्य भ्रातृगः सोऽनेन यजेत' ! भा. १९१२॥४॥१९. अनेन इति गायवृत्तिः) इत्याश्वलायनसूनमूलभतथल्या मुबाया- अध्वरस्पायाः शुगुनारा: फल इति ज्ञायते । अध्वर- ऽनहरत् आभासी कर्तुमुचित, तथापि 'पद्दिा तिरिति । फरपायां आग्नावैष्णवे अग्नीषोमीयस्प विध्यन्तः । समामेनैव' इति साल्यापनमूत्रमूलभूतश्रुत्या मुब्रह्मपापचे ८३।९९१-२. ० अघरकल्पादौ सामिपेनीसासदत्यस्य समासस्यापि अभ्यनुज्ञानान् न विरोधः । (वस्तुतस्तु एकै | सत्त्वेऽपि वर्णनयस्यापिकारः । वि.६६१७. ० पशु-मित्र कथा पशितिः पविदातिरिति, समासेन वा' इत्येर विन्दाऽपरस्पादौ सातदश्यं प्रकरणविहित, सारव तर सारस्पायनश्रोतसूये ६११११० पाठः 1 'एर शोभनतरः अतिदेशपाताचदश्यवाधेन निविशते। तथा च सामि- पोऽमित आचार्यस्य' इति तदा समासपशा-(धेनीसासदश्यमत्र । वा. ३६२।९ पृ. १०३१. ० 'सत- भिप्रायेण-के.) । अत एष पो अभ्यासोऽपि दियार- दश सामिधेन्यो भवन्ति इति अध्वरकल्पादिषु वाक्य- मेय, न तु साप । एकपाशब्देऽप्पेय इति द्रव्यम् । शेषः । मा. २०३९।३२, * प्रमाणा ANI वीप्सर यावत्या एकपयनच्छेदात्यनिर्णयोपपते । * कालभेदात् अङ्गाना गृह्यते विशेषः । तसाढ़ेद।' मण्डन-समस बड्नयो वायाः । तथा च अड्गाना न तन्त्रम् । १९ २१र१. 'पुरा शंकर समामोहश्च पड्तिपु।' याच. प्रादितोनियेत् । इति विहितो निप: इति अधिगौ सपनीयेषु तद्वत् , समानविधानावेत्। 'प्रयमस्य कालवचनम् ' 1 प्रथमस्य यागभिरस्य अग ९॥३८॥२३॥ निपकार. 1 न माध्यदिनीपापराहियो । तपोतु अमीयोसीये पसौ अधिगुप्रैप 'मारमा अग्निं भरत' ववशले एव । के २४२२, . यद्यपि अय इत्येवमादि समाम्नायते । यदा च अग्नीपोमीयः पशुः, प्रयस्त्रिगा, तथापि 'पकचात् ' 'सोऽनेन यजेत' इति सपनीयाश्च पमरः समान विधाना. इति पशः स्त्रीनियते इष्टियोधक एकवचनान्तः शब्दः गुत्तः एव । सम्मान तदा पाल इत्यादिपदं अहितम्यं न वेति विचार सिद्धा- मिभिः निक; एको यागः1 ११११२२३, न्तमाह अतिदेशेन । समानविधानाश्चेत् अभीपोमीयेग | • अध्वरवल्या नाम इष्टिः । (पमन्यैर) पाना सरनीयाः पशषः, तदा सबनीयेषु यगा अधिगो, 'आगाशयमेकादशकपालं निपेन, सरस्वत्याज्यमागा अधिगुप्रैरे तद्वत् पूर्वाधिकरणोक्तपनीयन् सातम्पम् । स्यात्, अपत्यश्वरः' इति । मा. ११११७. पलीशन्दे यया नोरः, तथा मारले इत्यादापि नोहः अधरपल्लायां आमापवादालम्प ऐन्टाम- इति । के. विकारल्यान् आमाशम्यक्ष साखयां आध्यमागाया -- ·अध्रिगुप्रैपे ३४७ अधिगुप्रैपे भाध्यं --- अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरमीपोमीयः, 'यो | ( पदयोः) यः सबन्धः ( सोऽन मन्ने प्रधानम् । एत दीक्षितो यदमीयोमीय पशुमार मते ' इति । तत्राधिगु- च प्रथमः पक्ष. सिध्यति ।) तस्य (च सबन्धस्य) शब्दो प्रै इदमाम्नायते 'षड्विशतिरस्य वक्रय ' इति । तच्चो- वाचको नास्ति, येग असौ उच्येत । यः (च) प्रधान, दकेन द्विपश्वादीन् पशुगणान् मप्राप्त, 'मैत्र शेतमाल- | सोऽवश्य प्रकाश्यः । तत्र अर्थात् सबन्धिी अभ्यस्येते भते, कारण कृष्णमपा चौपधीना व सपाचनकामः' ( पड्विंशतिः प्रविशतिरस्यास्प बड्नयः इति । इत्येवमादिषु । अयमर्थः साशयिक. किं पविशति- अस्योपपत्तिमाह---) एवं ( सबन्धप्राधान्ये अभ्यास- शब्दोऽभ्यसितन्य., रिमविकारेण प्रयोक्तव्यः, कि वचन- मात्रं ) अल्प विकृत भविष्यतीति । ( तर्हि वद्धि मानमूहित य, अथवा अस्यपदाभ्यासः, उत समात्य शब्दस्य कथमन्वय. १ अत आह--) पड्डिशन्दश्च पचनमिति । किं प्राप्तम् ? पड्विंशतिशब्दोऽभ्यसितव्यो पद्विशत्यर्थः (पविशतिशब्दविशेपणार्थः, ) द्रष्टव्यः । द्विपश्वादिषु पशुगणेषु । ति कारणम् १ प्रस्तावेकस्य (अथ ) द्वितीय. पक्ष. | अकरणोऽय मन्यः प्रमा- पझो. पड्विंशनिय जा. । इह ए गुण, प्रवि- गान्तरेण प्रकाशितमर्थ प्रकाशयति । न (च प्रमाणान्त- भनः । पशोपगौ पड्विंशतिप्रडक्रय इति । तन यद्य- । रेण) प्रकाशितम्य प्रकाशने प्रयोजनमस्ति ( इत्यदृष्या- विकारेण प्रयुज्येत , न मा पनीरमियदेत् । अथ योऽयम् )। एव च यत् प्रकृतौ कृत, तत् विस्ती भवति, समस वचन लियते, तथा पड्विंशतिशब्दो निवर्तेत, (इति ) न किं चित् राधितम् (तस्मादविकारः इति)। तयाऽऽर्ष वाधितं स्यात् । न च सर्वाभिर्वनिभिः (अथ) तृतीयः पक्षः । पड्विंशतिशब्दः पशोः सबन्योऽस्ति । पशुदयस्य तामि. समन्ध नच उभान्या ( अस्य वकिपदाभ्या) विशेष्यते । सोऽन पशुय पशु । ननु पचो. कार्ये य. पशोः स्थाने, स प्रधानभूतः । ( ए च तृतीयः पश्चः सिध्यतीत्याह-) वकिमि. मबन्धयित यः, तथा हि प्रकृतौ वचन द्वयो. (पश्चो.) षड्विंशतिसख्ये प्रकाश्येते । ते न कृतम् । समस्ताभिजिभिः पशुद्रयम्य सबन्धे कृते अविकृतेन पइविंशतिगब्देन अशक्ये प्रतिपादयितु, एकैकस्य घड्विंशत्या समन्ध. प्रत्यायित स्यात् । अत्रो तस्मात् वचनोह. ( पद्विशती इति । उपपत्तिमाह-) च्यते । नै प्रकृतौ कृतम् । प्रस्तौ च साक्षात् पनि एवमल्प विकृत भविष्यति । ( आनातास्तु इति द्वादशे शल्या पशुमबन्ध । इद परमख्यया मनधे नियमाणे सते 'ननु मड्विशती इसभिधाने ' इत्यादिभाष्य अर्थ- परोक्षया अवयवसख्यया सबन्ध आनुमानिकः स्यात् । न तोऽनुभाष्य व्याचष्टे-) ननु पड्विंशतिशब्दप्राधान्ये च नियोगत पविशत्या एकैकस्प राँगन्ध प्रत्यायित | वीणा प्रयमा न प्राप्नोति इति । कोऽभिप्राय १ वेधा स्यात् । पञ्चविंशतिरेकस्य सप्तविंगतिरेकम्पेयमपि तत्र हि सेग्न्याशब्दा. (प्राक् पिंशते. सख्येयप्रधाना, दो य. गम्यते । न चैत्र प्रतावभिधान कृतम् । तस्मादम्यसि-इत्यादय.) अर्थ (तु) विंगते. उभयप्रधाना' । तर तव्य इति । या सख्या आरमानमुपसर्जनी कृत्य सख्येये वर्तते, तदा दुप-- अस्मिन्नधिकरणे पन पक्षा. । (पड्विं विना पठया सामानाधिकरण्य भवति यथा 'विंशतिगीयः' शतिः अस्य इति पदयोरभ्यास इति प्रथम, 1 अविकारः इति । यदा (पुनः) सख्या प्रधानभूता (सस्येय इति द्वितीय. । पड्विशतिपदे वचनोहः इति तृतीय। न स्पृशति) तदा पष्ठीमन्तरेण सख्येयशब्देन सामानाधि- अस्य-पदस्य ऊह, इति चतुर्यः । समास, इति करण्य नास्ति विंशतिर्गवा' इति यथा । इह च सल्या पञ्चमः । तत्र-) पक्षस्य वचनव्यतिः ( सापये ) प्रधानभूता (त्यन्मते ) बझ्यश्च प्रथमान्ताः । (तत्) निरूप्यते । पविशतिः (अस वाय ) इति ! कम विना पल्या सामानाधिकरण्य इत्यभिप्राय, परिचो- विपद वाक्यम् । तर एकः पक्षः सन्धपधानः । (क: दयतः । अत्र (उत्तरमाह भाप्यकार: १२ सूरे) लक्ष- सबन्धः इत्युच्यते-) 'पर्तिशतिः अस्य ' अनयो या सामानाधिकरण्य वाक्येन इत्पर्यः (महि अन्यया , ·अध्यकत्सान्यायः ३५६ अध्वरकल्पान्यायः सकमाणा (च) प्रासिनास्ति, न तापदनायम् । अनत्ये वाय वि~~'सारखताज्ये पूर्वत्वं नाहस्पयनरावत ।, धर्मा- धृते ( पश्चात् प्रयोगपचनेन ) समीपस्थस्य (अगस्य) सामान्यनिशाना प्राथम्यमुपदेशवः ।, संप्रर. (प्रयोगः । तस्मात् प्रयोगवननम्य पधायाली पदार्याना चोदश्यापितत्यतः । प्राथम्पमन्तरङ्गत्वादामेय. नाथात् तदार यः प्रमः, म आश्रयम्य (प्रोग-विकृती चरौ ।' वचनम्य ) दौल्या ( प्ररलचोदकाश्रितात्) दुर्बलः । भाट्ट- इदानीमातिदेशिस्ठसमापेक्षया विकृती अत आह ( मायारः) उत्तरकाल. (प्रयोग- मुख्यनमस्य लाल चिन्त्यते । अपरकल्पाया 'आमा- वचनः ) पूर्वकालमा (चोदक) न पाधितुमईति वैण्णामेकादशपाल नियंपेत् , सरस्वन्याज्यभागा म्यात, प्रसक्षोऽपि सम् पहिरङ्गत्याग ( पाश्चात्यत्वात् )। बार्हस्पत्यश्वर ' इति श्रुतम् 1 अ. सत्यपि वाक्य- शा-आमावैष्णवमेकादशकाल निर्यपदभिवरन् , प्रयेण यागप्रयविधाने 'एतौर रोताभिचर्यमाणः' सरस्य याज्यभागा स्यात् , गदरपत्यश्चयः' इति । तन इति যাই अभिवारनिरासाख्यफलोहे- उपाशुपाजामेयवियोः आमपाईस्पत्ययोः यस्य धर्मा. शेन सहिताना विधानात् प्रयाणामति एकप्ररोग- प्रथममनुष्याः । किं प्रयोगचोदितावप्रधानप्रत्यासत्य- विधिपरिग्रहः । अत्र आवस्य यागस्य द्विदेवत्यत्व- नुग्रहान् मुख्यकमेणाज्यधर्माणा प्रथममनुमान, उत चोद- औषधद्रव्यमान ऐन्द्रामाशीपोमीयान्यतरविध्यन्तः । कवशादामधर्मभ्य: पूर्व वाहम्पत्यस्यौपधधर्मा. फर्तभ्या के चित् समानाक्षरतद्वितान्तपदकत्वसादृश्यात् अमी. इति । 'तनोपदेशिकत्येन प्रयोगपचनाभय । मुख्यनमो- पोमीयस्यैवेति वदन्ति । ( १९१२३ इत्यत्र तु द्विती. ऽतिदेशेन प्रापित साधते मम् ॥' नैवम् । 'प्राप्ताना ) या परक्शगतामाणषे आमेयविकारावमुगम् ।) द्विती- हि पदार्थाना विवृत्ती प्रमचिन्तनम् । ते च सरमा यस्य आपद्रव्यम्त्यात् उपायुयाजधिध्यन्तः । तृतीये एवं प्राप्यन्ते चोदकादिह ॥ नैराशापान मस्तेषा, न एकदेवताकाचात् औषधव्यक्त्यात् आप्रेयविध त । तत्र भूयोऽन्य. प्रक्लप्यते । शरवत् प्रासबाधोऽत्र कल्यवा आन्यद्रव्यश्यागधर्मापेक्षया सोपपद्यते ॥ आतिदेशिकपाउमुख्यम्मयोरविरोधादेव प्रथमत कार्याः । सोम-औपदेशिककमपोरनविचारानन्ता और बाईपायस्य तु मुख्परमात् पश्चात् कार्या., उत्त देशिातिदेशिकयो. तदिचारा संगतिः । ननु प्रयोग । आतिदेशिरपाठप्रमात् पूर्व इनि निन्ताया, मुख्य वचन श्चोदकापेक्षया दुर्बल इति द्वादशे जैमिने प्रमस्य ओग्देशिकायोगविध्युचीतन्वेन औपदेशिकत्वात् परउन्नन्यापत्तेः स्वतन्त्रप्रतिषेधः स्यात् ।। (१२।१।२१७) सत्यपि अतिदेशोत्तरकारको रादिवत् साधोरपवे. इत्यधिकरणे वश्यते । सन् क्यमिह प्रयोगवचनप्रारल्येन मुंग्यक्रमस्य बलवत्वम् । इति प्राप्ते, प्रयोगविधे औग्दे पूर्वपक्ष इति चेत्, सत्य, अन्यत्र प्रयोगविपि शिक्वेऽपि सस्पेग मुल्यमय कल्णत्वात् दारन्यापानु. दुरम, कमविषये तु स एर प्रल, सर्वत्र कमवलो. परते, कपनाया चापेक्षामूलत्वेन भयोगविध्युपजीव्य. प्रयोगविध्यधीनस्यात् इति पूर्यपक्ष्याशय । पदार्थप्राप्त्य , शामिकातिदेवाशपिकपाटमेणैर आवाभाया उच्छेदान धीनत्यात प्रयोगविधेः, तत्यासेश्वोदकाधीनत्वात् चौदको । दयेनादी आतिदेशिकनानाफलिपत्यादियदेव आतिदेशि पजीवितया प्रयोगविधिल इति सिद्धान्तपसाभिप्राय । पाटनममापितकमस्यैा यलीवरत्वम् । तदेतत् सिद्धमपि एप च स्वपापनाशक्तस्थापि प्रयोगविणे. पल्पना-चौदस्य प्रयोगविध्यपेशया बल्वरस्पटीररणार्थ श्म मूलच्छेदार न मान्नरकल्पकच इति प्रमविषयेऽपि लक्षणे पुनरुच्यते इति मन्तव्यम् । नर्व आग्नारेगा. प्रयोगविधिटुंल । सूनार्यस्तु-विस्ती यथाप्रधान प्रम. पाईपत्यधर्मागामारे प्रतक्रमेणैर अनुमानापते: स्यात्, पदार्याना यथामधानक्रमवचनप्रयोगविधिवत | याशिरानो मुसमानुरोपेन आनागम्य इति। प्रथम निशानुष्ठान विरुदेतेति वाच्यम् । माती आग्नारैष्णवस्य धर्माः - ·अधिगुप्रैपे ३४९ अधिगुप्रेषे सत्यां धार्थतापाम् । (प्रथमपचं दूपयति-नच नासंभवात् । ५॥ संबन्यो वचनेन ( मन्त्रवाक्येन ) चोदितः (निहितः) भाष्यं नैतदेवम् । मम चोदकोऽनुगृहीतः, पट्- यः प्राश्यते । ( अथापि नाम शक्यते प्रमशयितुं, विशतिशब्दप्ररोगात् । तव प्रयोगश्चनः, समस्य यवनात् । तथापि-- ) अदृष्टार्थता अवस्थितैर । (तनापि च पक्षे-) न च संभवति चोदके प्रयोगायन प्रति आदर्तन्यम् । पाहतशब्दसधश्च ( अस्त्येव, अभ्यासाश्रयणात् ! दूषणा- बलीयान् हि चोदकः । स हि धर्मागामुत्पादकः प्रापकश्च । न्तरमपि द्वितीयरर्जे इतरेषु पक्षेषु दर्गपति-) 'ता अनुप्रयोगाचनः प्रातानामुपसग्राहकः । स उत्तरकालः अर्थ- प्रयोच्यावयतात्' इति च सर्वनामशब्दो बड्कीपत्ता- विप्रकर्षात् दुर्बलः । तस्मादभ्यसितव्यं वचनामिति । प्रत्यवमर्शकः । (तर) यदि (पशुप्राधान्यमाश्रित्य ) स्वाभिश्च वचनं प्रकृती, तथेह स्यात् । ६ ॥ अस्यपदस्याभ्यास: ( क्रियते यथा चतुर्थपक्षे, ततः भाष्य- स्वाभिश्च द्धिभिः पशुरूपलचितः पदोः पुंलिङ्गल्यात् ) 'तो' (तान् ) इति मामोति । महतो, इहापि तथैवोपलक्षयितव्यः, सोऽभ्यासरचने (सतश्च तत्पदेऽपि आर्षबाधः । प्रश्ते च पदोरेकस्यात् गम्यते । समासपचने हि परसंख्या समुदापस्मोक्ता पुंस्त्राच्च तं' इति प्राप्नोति) । यदि सख्यायाः (माधान्यं भवति, तथा न स्वाभिः पशव उपलक्षिता भवन्ति । यथा तृतीयः पक्षा, तथा सति एकत्वात् सख्यायाः 'तो' तस्मादसदेतत् । इति ( पामोनि । प्रथमपो तु सरन्धे प्रधाने तस्यैकत्वात्। बड्कीणां तु प्रधानत्यात् समासेनामिधानं पुरल्याच 'त' इति प्रामोति । तेन 'ताः' इति निर्देशात् । स्यात , प्राधान्यमधिगोस्तदर्थत्वात् । ७ ॥ वटवीगा प्राधान्यं गम्यते )। भाष्य- नुशन्दः पश्वं व्यापयति । नैतदेवं अभ्य- सित-यः पड्विंशतिशब्द इति । कि ताई ! समस्य अध्यासेऽपि तथेति चेत् ॥ २॥ वदितव्या चक्रय इति । फुत: १ तन बदनीयां भाष्य इति चेद्वान् पश्यति, समासपचने | प्रधानत्वात् । प्राधान्यं हि तासाम् । प्रकृती पद्धि अप्राकृतः शब्द व्यरिती भातीनि । अम्यासेऽपि अन- शतिरेता वय इत्यभिस पास्तप्सितः । पशि- भ्यतं प्रस्ती वचनम् । इह साभ्यासमप्राकृतं स्यात् । तिरत्येति बड्कयो गणिताः । न तामिर्गणिताभिः पशु- न, गुणादर्यफनत्याच्च । ३॥ रुपलक्षितः । किं कारणम् ? यक्रिमिगणिताभिदृष्ट भायं--नैप दोषः । गुण एप शब्दस्याभ्यासो नाम । गणिताभिः पशौ उपनश्यमाणे कचित् एमभ्यधिक प्रयोजन, कृस्न पार्श्वयुद्धरिम्पते इति । न तु यष्क्रिमि- स मत्पो अप्राकृतः , त्यपक्षे पुनः शन्द एव । 'अहभाति । तस्मान पशुमबन्धो विरक्षितः । एष प्राधान्य गुणविरोधे च तादात् ' ( १२१२।९।२० ) इत्युक्तम्। पझीगाम् । अभिगोः यनयर्थत्यान्न तस्य संग्न्यापा. अपांच मौसदश्रुतमुपादीयते , प्रविभक्त गुगं यस्तुम् । सबन्धः प्रयोजनम् । तस्मात् समस्य यचनं पर्तव्यम् । यच्च श्रुतचितार्पया अभुतं कियते, इभ्यते एव सद- एताया प्रतायुक्तमिति मिती एनाचा यस्येति । स्माभिः । तम्माददोषः। तस्मात् समय वचनं पतन्यमिति ( सिदान्तः) । समामेऽपि नयेति घेत।४॥ वामां च फुत्लयपनात् । ८॥ भाष्यति बेपश्यमि, अभ्यागरावने चोदकोट माध्य-- डासा प यकीगामिदं पारम्पमुच्यते, नुग्रहीतो भविष्यति । पारन्येन वा यो वमन्ते इति । न पधूनाम् । 'ता अनुयोग्यारपतान् ' इति, पी. समासेऽपि चोहरामः पास्यन यात्रीगामभिधानात् । शतिनामपरताः प्रपनेनोवतन्या इति । तया पति- अपि ममासानने योगरयपरनान प्रयोगश्चनः अनु- गतिरस्य यद्यस्त मानेन जियिन इदिन्येरममि- गृहीतो मरिणति । तसात् रामसितया यहफया इति । संपन्धो भयेन् । यदि सपने, गदि कामयार्थ प्रति. । - ·अध्यरकल्पान्याय. ३५८ अधरकल्पान्याय दुप्- (सिद्धान्तमाह-) कालभेदात् एवस्य | विधानार्थी अध्वरवल्या । इह सत्यपि विस्मयस्य काल. शतिपन्यताया आवृत्ति । फिच यस्यापराणे ( द्वादश भेदे नागानुयनाचि इयुपिते सगति ।सूनार्यस्तु- क्पालादिनि पत्य ) करण प्राप्त (प्रधानकार यात्,) अवरक्साया पशुवत् अङ्गानुष्ठानत प्रता स्यात् विशे तस्य न प्रात सामाय ( प्रात,) नापि प्रातर्विरोप । पस्य निर्गपातकलापस्य एक्कार ववचनात् इति । यस्य तु पूर्वाणे परण (प्रात ) तस्य प्रातर्विशेषमान वि- 'अगायध्वरकल्पाया प्रात मालादिवर्तिपु । विधीयते, सामान्य प्राप्तमेव । तस्मात् यत्रको विधीयते, त्रिषु सघेषु त प्रेण स्युभेदेनाथया, ऽमिम ॥ उपस्य स अहीतन्य । शेषनिर्वापात् तद्-द्वाराऽज्ञापपणात् ।, प्रातर्निपिपैशे प्रथमस्य वा कारवचनम् । २३ ।। प्या मुग्ल्यकालाय मिन्नता ॥' भाष्य- यत्तु विशेषस्य एकफाल यात् इति, तन भाट्ट- अध्वरक्ल्पाया 'आमावैष्णव प्रातरष्टाकपाल. ब्रूम । प्रथमस्य कर्मणो यो निर्वाप , तस्यैतत् काल्यचन | सोऽनेन यनेत ' इति श्रुतम् । अब न ' यस भ्रातृव्य 'पुरा वाच प्रवदितोनिपेत्' इति । ननु मारणात् सपा सोऽनेन ' इति वाक्येन नवानामपि गागाना फले विनि प्रामोति । न प्रारण धर्माणा विशेषरम् । कि तर्हि । योगात् आख्यातभेदाच्च तत् तापत् पृथग्वाक्यम् । पूर्व न विनियोजकम् । 'इदमन भवति' इयेतत् प्रकरणस्य साम यदि एकमेव यास स्यात् , तदा नवनि द्रव्यदेवतासमधै य॑म् । न 'भस्यैद तत्येद' इति । त्रयाणा च निर्वापाणा | नयसु योगेषु कल्पितेषु तत्तद्-द्रयदेवताविशिष्टतावद्याग प्रमप्रातस्य पूर्वस्यैः विज्ञायते । तस्मात् नास्ति विशेषस्य विधान पते पाठिकान्वयवेलाया द्रयान्तरे देवतान्तर एककाल यम् । कर्मणा च तत्रभेद काल्भेदात् इति । समस्यापि आपत्ते भिन्नान्येव एतानि उत्पत्तियाक्यानि फलफत्यादिष्टिशब्दो, यथाऽन्यत्र । २४ ॥ नन। प्रातरादिवारमयसमधाच प्रय प्रयोगविधय । भाष्य-- यत्तु इष्टिरिति, भिन्नानामपि कमणामेक तत्तकालीनप्रयोगविधिश्च न आमावैष्णवमानस्य, तयाचे फलाना परस्यैकत्वमपेक्ष्य एकवचन भवति, पलान्तवा सारस्वताईरपत्ययो त्रिपाठवैयथ्यांपचे । अपि न विह दीहाया । गथा सर्वपृष्टि , मृगारेष्टि गुमना नामेष्टि विष्क एकैक । न च प्रातरादिपदानां नियपि अनुपडू गान् इति । एकस्मिन् काले एकैयहविष्कप्रयोगश्यशदा, उपत्ति शा--- तत्र (अध्वरपस्पाया) विमङ्गानि तत्र, उत विधेरैव प्रयोगारधितात्पर्यस्य अनुपङ्गस्य च कल्पना याणामपि त्रिमाणामधेन विरङ्गानि आवर्तनीयानीति । पेक्षया नितंपादतिपदानुपङ्गेण प्रातर्निपेत् ' इत्यस्य उदयगिद चित्यते 'पुरा वाच मदितोनिपेत् ' इति वाक्यान्तर कल्पनाया एबोचित वात् । अत एव तेा में सर्व निर्वापस्यापर उत प्रात कालीनस्यैवेति । आनतर्यात् मिहविष्फ एव प्रयोगो विधीयते । तदेव ( तय) प्रकरणाविशेषात् सर्वनिर्वापापपर्प ! अतश्च सिते 'पुरा याच प्रदितोनिपेत् ' इत्पनिदेशपाते नवापि यागा तणोपत्रान्ता भवन्ति । यथोपनम च नियाप का विशेष श्रा समापन इति उत्तरेषामपि अङ्गाना तनम् । ( इति हविषामव, उन सपा इति चिन्तार्या, अविशेपान गर्ने प्राप्ते उच्यते ) " स्यादेव यदि निर्याप सर्वेषामयते । पामेव । न च प्रात कालीनहविषा पक्ष वकालीन प्रात कालिकमानरय तद्विशेषोऽन चोद्यते ॥' तस्मात् , निवापनाते नियममात्रपरणे राघवात् माध्यानिवाप प्रातमध्यदिनापरावर्तिनां प्रधानाना अमान्यपि तत्र गहिरहविर्निपिम्य च पक्षेऽपि एतकालयकत्यमावेन तत्रावर्तनीयानि इति तत्रभेद । १२३ तत्र तद्विधान अपूर्वविधित्वापत्ते राघवानुरोधेन प्रात सोम-'इन्द्रिय वै वीर्य इत्ते भ्रातृभ्यो यजमान , सारीनह विनिवापस्पैर अय बालविशेषविधि इति यजमानस्य अध्यरक्ल प्रति निवपेत् भ्रातृन्ये यजमाने, पाच्यम् । प्रात कारम्य उदयोत्तरमा नयेन तकारीन नास्यन्द्रिय वीर्य वृटो' इति शमा त्रियमाणयागमति | हविनियपिया वाक्यपदनात् पूर्व अग्रसक्त यान्, । स वि प्रात वासीन ·अध्रिगुप्रैपे ३५१ अधिगुप्रै बहुपत्नीके च प्रदेशाद्भवति । यथा, एकस्या पत्न्या. ] शब्देनापि ( समानाधिकरणेन ) बहुवचनान्तेन भवितव्य स्वसख्यायचन , एव द्वयोहूना च खसख्यावचनः इति । गुणरचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति' इति (स्मर- तस्माद्वैषम्य पल्याम। गात् ) | दुष्परिहरश्वाय (घसङ्गः ), अतोऽन्यः पक्ष आम्नातस्त्वविकारात् संख्यासु सर्वगामि- आधीयते। निष्पृष्टो गुण प्रधानभूतः पविंशतिरित्यभि- स्वात।१२।। धीयते । ननु एव यड्कय. इति प्रथमा न प्ररमोति, भाष्य-तुशब्दोऽन्य पश्चमवतारयति, न समस्य पष्ठया भवित यम् । (उचर-) शक्यपरिहार तु वचन, सख्योहः स्यादिति । यथासमानातपड्विंशति- इद चोधम् । तत् ( च ) परिहतं भाष्यकारेण ( लक्ष- मातिपदिक प्रयोक्तव्यम् । एवमविकारे, आपनुग्रहो । णया सामानाधिकरण्यमिति, विकृत चालाभि. मागेव भविष्यति । प्रविमत्त गुणमभिवदितु वचनमूहिण्यते । प्रथमसूरे)। पतिशती एतयोर्वड्कय इति । ननु पड्किशती इत्य मंख्या त्वेवं प्रधान स्याद् , वक्रय पुनः मिधाने बटकीणां प्रथमा न प्राप्नोति । उच्यते । यदा प्रधानम । १३ ।। पविशतिगुणण प्राधान्येन विवक्षितो भवति, तद्विशेष भाष्यं- सत्यमुपपद्यते एy वचन, पड्विंशवी पाराय सल्येयमुधार्यते, तदा प्रथमान्तेनापि लक्षणया सख्या | वनय इति । सख्याप्रधानस्तु एर निर्देशः कतो विशेष्यते । यथा, इन्द्रामी देवतेति । यदा दिवेरैश्वर्य- | भवति । पविशतिगुण प्राधान्येन विवक्षित । तद्विशे- कर्मणोऽर्थों गुणो विक्षितो भाति, तदैकाचनान्त द्विवच- पणत्वेन वडक्रीणामुच्चारणम् । पक्रय पुनः प्रकृती नान्त. एवेन्द्रामी इति शब्दो लक्षणया विशिष्टि । तथा प्रधान, न सख्या । तदुज, 'प्राधान्यमधिगोतदर्थत्वात् । च प्रयोगो दृश्यते, 'पञ्चपञ्चाशतस्त्रिवृत सवत्सराः, पश्च-( ९४११९७ ) । 'तासा च वृत्तावनात् ' (८) पञ्चाशत. पञ्चदशाः, पञ्चरवाशत. समदशाः, पञ्चपञ्चा- इति । तदेव न प्रतिवदभिधान वृत्त भवेत् , तन शान प्रकर्विशा ' इति सख्यावचनः शन्दनिवृत इन्यनेन चोदक एव श्राध्येत । तस्मात् समसितव्यमेव पचन- लक्षणया विशेष्यते । यथा देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्र: | मिति । पर्षदिति । एव पड्शिठी वकय इति । एवमविका टुप्-- 'सख्या र प्रधान स्यात् वक्रयः पुनः रथ भविष्यति, सर्वपकिंगामी च पड्विंदातिशब्दो प्रधानम् ' इति उनम् ( इति सून निगदन्याख्यातम् । भविष्यतीति। पूरोंक चोयमनुभाषने-) ननु व सति पदिरातो टुप्-( नृतीय. पक्ष । सत्र भाष्यारेण सन्यास्य बहुरनन प्रामोति ( अन्यथा वतिभिः मामानाधिकर- गुणप्रधानो:य तस्मान् ननोद इयुकरा चोदित- ) ण्यायोगात् ) । उच्यते । उभयन ( वडनिषदे पड्दि जनु पड्विंशती इत्यभिधाने वीणा प्रथमा न पोति अतिपदे च यमाग ) प्रत्ययेन प्रातिपदिकेन (च) ( इति । तस्य ) कोऽर्थ. १ (कथ सध्याथा प्राधान्य, आत्त बहु । ( सामान्य ) तद्विशेषश्च ( पड्विशत्या- यनेद चोच इति प्रार्थ । उत्तर-) गुणवचनो हि मक) बङ्गय इति यत् तद्न (प्रययगत सामान्य- कश्चित् द्रयममृगुणवचनो भवति यथा शुक्ल पट रूप) बहुर यच पशिनि प्रातिपदिकगत विशेषरूप, इति । कश्चित् (तु) निकृष्टगुणवचन, । भाति ) तयोः (महितयो.) एक बद्रि यमधिकरणम् । अत. यया शौक्ल्य पटत्य इति । तत्र ( सख्याशब्देषु ये ) (तयो सामानाधिकरण्यात् ) विशेष्यविशेषणभावः प्राम् शिते. ( ते ) ससृगुणपचना' ( एव यथा ) ( युक्त, ) । यत्तु पशिशती एकरचन, तत् विशेष. 'पञ्च गामी, दश गार' इति । विंशत्यादयस्तु उमय णस्य एस्यात् । स्वमायोऽसौ विशत्यादीना यदेते स्वामि- चचनाः । (तत्र) यदि इस प प्रधान (ततः) धेरवर्तिनी सग्या भजन्ते, न तु द्रव्यसख्याम् । तथा घड्नय. ' इति प्रथमाबहुवचननिर्देशात् पविशति- शितिगांगे गच्छन्ति' इति (सम्यारिशिष्टाः ) .

·. - अध्रिगुपये अध्रिगुप्रै वनिप्रकारानाथै 'पद्दविंशतिरस्य' इति पदव्यावृत्तिरेव । नायगाथसनेन अप्रयोजकत्वात् । अत एव 'विधा अत एर पास्तपदाधे प्रमाणाभायात् न क चिदपि | अनयोपची आच्छयतात्' इत्याहाहीसरेऽपि एकरचनोहा, 'अदितिः पाश' । मेधपतये मेध एकैकन्यचि प्रयत्नद्वयसाध्यच्छेदनमत्वाकाजनक्तया इायादावपि अभ्यासेनैर सर्वपाशादिप्रशाशनोपपत्तेः, निर्णायकत्याभावादेव अगत्या एकधापदे अभ्यासाङ्गीर- अश्रुतद्विवचनाच्याहारापेक्षया श्रुतस्यैवाभ्यासकलने । णम् । प्रकृते तु विवक्षितार्थविषये सशयजनकत्वाभावात् व्यवसाच्च, अन्यथा द्विधा त्रिधा इत्येव अहेनैव योगपद्यसपत्त्ये कहाङ्गीकरणमेव युक्तम् । तत्रापि पड्- प्राशनोपपत्तो एकधापदस्यापि अभ्यासानापत्तेः । न च सितिप्रातिपदिके अन्यथात्वे प्रमाणाभावात् पड्किराठी एकन्यादीना प्रस्तो एमवादिना अनुद्देश्ययात् अपूर्व- पड्विंशतयः इत्येवं यचने एव ऊरः । सख्याप्रधान- घाघनीभूतसख्यात्वेन प्रसाशने च विश्वापि पशुबह-त्वाच अस्स पाक्यस्यायमर्थो निर्णीतते । तथाहि सर्वत्र त्यादेः अपूर्वसाधनीभूतस्य प्रकाशनार्थ यहुवचनादिप्रक्षे-हौ प्रय. इत्यादयः संख्याशब्दाः राख्येयप्रधाना एव । पावश्यभारः इति वाच्यम् । 'आमेय कृष्णग्रीन, सौम्य विंदात्सायास्नु सख्याप्रधानाः । दृष्टार्थता च तप्राधान्ये बढे' इत्यादौ पश्येकत्वस्यैव तत्तदपूर्वसाधनन्वेन बहुत्व ' अन्यूनयोः पादयोरवद्यति' इति वचनात् साकल्या. स्थाविहितत्वात् , ' प्राजापत्यान् ' इत्यादायपि यागबटुला- वगमेन तन्मायनस्य व्यङ्ग्यत्वात् । अत: प्रधानभूत- मेव बहुवचनोगदानेन अविदेशमातस्य पश्ये १ पड्मिशतिप्रातिपदिके नान्यथाभावः । न चैव 'पिंश- कन्यस्यैर तत्तदपूर्वसाधनवान । अतश्च वाशनार्थ तिर्गना , इतिवत् पानीणा गुगत्वे पनि- आतिरेव भुतपदस्य युक्ता, न तु सूर्यादिपदयन् पदान्तर- शब्दस्य पत्रपत्तावापत्तिः, राज्याप्राधान्येऽपि 'देव. प्रक्षेपः । यत्तु मूले एतत्पक्षसाधनाथै पसितिसंग्हया- दतादयः पट ' पञ्चपञ्चाशतबिधुतः सवन्मरा: पभमन्यप्रधानमिद यावर्य प्रतिपशु मेदेन तत्सनन्ध | इत्यादौ लक्षण्या साल्येयशब्दस्य सख्यातामानाधिकरण्य- प्रापितु अभ्यमनीय इति मुक्तिरूपयना, सा दर्शनेन घनिभलक्षणया वकिशब्दस्यापि सामानाधि- संबन्धस्य परपस्य गुणत्वेन प्राधान्यग्रहाऽनुपपत्तेः, भरण्योपपत्तेः । न च स्वशानिय सरन्येयय क्रियाधान्य वाक्यार्थरूपस्य च अान्दत्वेन मुतरा तदनुपपत्ते, किंगतिर्गावः' इतिर इति धान्यम् । तथावे. प्राधान्येऽपि च तस्य प्रतिपा ऊहेनापि ममायनोपपत्ते. ऽपि पद्धिगतिवान्दम्य राख्येयसामानापिरसरण्यसपनये अभ्यासे प्रमाणाभायात् उपेक्षिवा । अत उक्तयुक्त्यैर 'वलमणाहीकारस्यावश्यकत्वात् । 'नामार्ययो. पाकिन्यय- पदद्वयाभ्याम. प्रसाध्यते इति प्रथमः पक्षः । द्विती, वेगयामपि अभेदेनेचान्वयः, इति नियमानदीपारे यस्तु, पशुगणे एकपयोगविधिपरिगृहीतानां अनेकेषा । ममापि बनीमा समवेतल्यसबन्धन सरत्यायामन्ययोरपते. मागाना यागानां यौगावागत: अर्थमारानकार्यन्यापि । न रखा। न च यविन्दस्य पशिमलक्षणया योगपागमात् तदनुरोपेन युगादने मापदम गुयाविशेषणाचे तस्या पावेन एसपननापति , पहु- पम्प आरसाचात् न क चित् थ्यमागस्वाभ्याम. ।' पचनस्य स्वशक्त्याभपसमपेतवृत्ति घसरन एकपक्ष- 'अदितिः पाश' इत्यादौ तु गुगानुरोधेन प्रधानप्राति- पार्थत्वात् , वर मतेऽपि सायपराधान्ये पशिति. इथे- पदिकम्य अभ्यासे प्रमागाभागाइपि नासो, अनि भा. फारनेन शायरामवापिति भवन बहुच यचनाद एर । यति पालन कम्य विदा, तथा रसगाया आवश्यसराय । न र पिनिगमनाचिरहः, पामातिदिन अनेकायोगाने माधुयाय तमशेष- बहिरदे जान्परस्पर नियामानात् । मत मधान- फिर आपस्यात् । न च एकवचनावानीशन्दयन् । भूवरशितिर अन्ययामारानुपरे । पशिची प्रत्येकासात्यभिमायेग एम्यननमोगः, तम्य पारीर- अननिय ' इत्येय यवनोह एव । इवि प्राने, 'ता ज्यानसम्परेरजनम्वया मांसामा प्रावि- अनुरमा उम्म्यापया' इति योगमेव परामर A . -- ·३६२ अध्ययर्यादीनां अचादीनां या-एवं कर्तृभेद प्रतिपाद्यदानी समाख्याविनियोगस्य | कल्पयितुम् । नहि यथा तन मन्यादिभिः क्षत्रियस्थ पूर्वपशं रचयति स । तत्र ते सायोः' इति न रक्षगं रिहितं तत् राजामग्वेन शायमानं प्रत्यार्यत्व प्रति. शायते कि म यर्यपुरुषार्याभिप्राय उत प्रत्यायाभिप्रायं, पद्यते, तयेह केन चित् यामधेन्यनुवचनादेहोतृकर्मव तत्रापि कि वाक्पसंयुक्तसा: , उतासयुक्तसः । प्रसिद्ध, यनिमित्ता समाख्या स्यात् । न चैव सति यदि तापत् पुरुपाय अपीत्यभिप्रायः , स वरणभरणयोः समाख्या विनियोक्त्रीयरसीरते । कथं तर्हि अमन्या. प्रारणामानेन फवर्यवादयुक्तः । उक्त हि 'प्रारणविशे. मरयायुत्पत्तो विनियोगः १ उक्त मेतच्छन्दसारूप्यमात्रा- पादा रायुक्तम्य सस्कारो द्रव्यात् ' (३।४।५।१५) इत्या- दिति । न त्वेतद्युक्तम् । यदि होतुः कर्म हौत्रमित्येवं दिए । तथा ददशे वक्ष्यति निर्देशाद्वा वैदिकाना स्यात् । न व्युत्पाद्यते, ततः अन्तरेणैर पर्नुकर्मसंबन्ध लढ्या ( १२२२११३ ) इति । तस्मादेव वामन सार्थ- सारूप्यण्मास्ययोरपनत्वात् नार्यापत्ति. श्रुति क्लयेत् । खम् । नापि ययुक्तेषु 'तान् पुरोऽध्वर्युभिजति' इत्यादि- नहि वर्णसामान्यमानेग शालामालयोः कश्चित् संबन्धः । श्रुतानामन्येषामवरणमस्तीति । यानि पसंयुक्तानि । तया च वश्यति ( १०१२३४६ ) नहि कण्परयतरे कार्याणि , तानि यत्र तत्र वेदे पठिचानि येन देन रथतरसबन्धः कश्चिदस्तीति । यदपि च कृते राशः कर्म- चित् को यथासामध्ये कर्तव्यानीति सार्याः । प्रयुक्तया राबन्धे राग्यान्दः मार्तते इति । तदयुक्तम् । संपन्यस दिति-साणि हि कार्याणि शक्नुवन्ति तान् प्रयोगुम् । आदिमत्वममात् । तस्माद्यथैव तत्र नित्ययोरेय शब्दा- क्या तेऽपि कार्याणि ( अनुष्ठातु अनुपन्ति ) । स योनिन्ये एव सन्धे शास्त्रतः प्रतीयमाने साधुत्वपति- पुरुषकार्यमिति यात् कर्मगि पुरुपै. प्राग्पचनविशेषात् पचिोलाया राजशब्दमन्याख्याय राज्यशन्दोऽन्वाख्याय- खसामन शक्यते ततन इत्येर युज्यने, न पुरुषार्थामि- मानो यौगिकः तन्निमित्चश्वोच्चमानोऽपि नित्यनिमिच- चात् न आदिमत्त्व प्रतिपद्यते, तथैवात्र हौ ममिति वृद्धि- तत्संयोगात् कर्मणो व्यवस्था स्यान्, संयोग- दर्शनारोतृशम्दात् 'तस्येद कर्म' इत्येपमन्याख्यानमिति स्यार्यवत्वात् । ४०॥ गम्यते । केन तु तत्तस्य कर्मावगतमिति ! समाख्या- भाज्य-वसयोगात विशिष्टपुरुपयोगात् व्यतिठेव। दर्शनात् तदेव तादृश वचनमनुमास्यामहे । ननु इतरे- ये येन पुरषेण समाख्यायन्ते, ते तेन कर्तव्याः । एव तराश्य प्राप्नोति समाख्यातस्तवचन, तेन क्यो संयोगे सेपा पुरुषसयोगोऽर्थवान् भविष्यति । आध्वयंव समाख्यासिदिरिति । नैप दोष । समाख्या तावत् मचर्युणा, होनं होना, औद्राणमुद्गानेति । प्रतीतिरूपेण प्रत्यक्षा । सातु केन निमितेन प्रकृति या--- समाख्यासपोगाव्यवस्था भनेत् । नहि होय. पूर्वप्रवृतनयैर निमित्तमपेक्षते । न च तदस्ति । तस्मा. मर्वतो होतृसमाख्या अर्थवती भवति । नापि तेनाक्रिय- । नूनगीदशी श्रुतिरस्ति, यया होमा वर्तव्यमेतदिति । मागस्य होनम्यपदेशोऽप्रकल्पते । तस्मादन्यपाऽनुपपत्या सर्वेषु एव लिलादिशु एवमेत यतीति व्याख्यातम् (बल. कहियतया ग्रुत्या विनियोग । तत्र के निदाहुः । अन्योन्य- बगधिकरणे ) । अतो नेनरेतराश्रय समिति । ननु चेद निरपेक्षपोरेन रूदिरूपेण कर्मसमास्ययोः प्रसिद्धयो 'आल्या च तदर्यत्वात् ' ( २१३१६१३ ) इत्यनेने- अरसारूप्येणोपविष्टमानयोर्विनियोजकत्वमिति । कुत.. वाधिकरणेन सिद्धम् । सत्य सिरन तु तत्र विरोधावि. 'मयोग. पूर्वसिदो हि निमिचव प्रपद्यते 1 न चेह रोघी विचारिती । इह नु योग्ययमारणविशेषात् सायं. मासमाख्यानात् किंचित् सयोगकारणम् ॥' होतृ-प्रसक्या विरोधमाशय परिहरति, उचरविवशया या सन्दस्तापन्न होत्रनिमित्त इति राजशन्दवदेव प्रत्यय- अनुपदवीत्यपुनरुतम् । रोपप्रातिपदिकप्रत्यापत्यो. असरणादवगतमेतत् । न च शा-'नानाका सिदेषु सात मप्रधाति । किम- राजयब्दादिव राज्यरान्दो होतृवन्दात् होत्रशन्दः शक्र. न्यवसितं तेषां कार्य किंगा म्यवस्थितम् ।। प्रायेण । । - - .

·अध्वरकल्पान्यायः ३५५ अध्वरकल्पान्यायः । प्राप्तं पौर्णमासतम्नं बाध्यते । बाल. पृ. १४१. * अध्वर- प्रयोगपचनस्य ( वैकृतस्य ) सामर्थ्यात् । किं प्राप्तं ? कल्पाया सत्यपि यागनयविधाने । एतयैव यजेता- प्रधानानामन प्रत्यक्षपागत् मुख्यमो अलीयान् । तरः भिचर्यमाणः' इति याक्यान्तरेण अभिचारनिरासारख्य चोदकपासल्वात् आनुमानिकः । तस्मात् (आनुमानिक- फलोदेशेन सहिताना विधानात् नयाणामपि एक्प्रयोग-त्वात् ) प्रत्यक्षेण प्रयोगवचनेन परिगृहीतः क्रमो यली- विधिपरिमहः । माह. ५।१।१०. * अत्र पूर्व पार्हस्पत्यस्य यान् । धर्माः, तत. आज्यस्य, चोदको हि प्रयोगवचनात् बल विप्रतिपत्ती या प्रकृत्यन्वयाद्ययाप्रकृति । १८॥ वत्तर. । भा. ५३१११०११७-१८ : 'आमायाव- भाध्यं- मुख्यागनमविप्रतिपत्तौ वा, यथा प्रकृती मेकादशकपाल निर्वपेत् , सरस्वतीमाज्यस्य यजैत' इत्यत्र तथैव विस्तौ भवितुमर्हतीति । कुतः १ प्रकृत्यन्वयात् । आज्यभागयो. पुरोऽनुवाक्ये वृधन्यत्यौ एष, न तु वानन्यौ । यादृशा. प्रस्ती धर्मातादृशा एव विकृती भवितुमर्हन्तीति अविरोधे प्रथमस्य प्रबलत्वात् । के. अग्नावैष्णवस्य | मुख्यरमेण स्यिमाणान प्रतिवायुताः स्यु. । चोदको प्रथम निर्यापाद्यनुष्ठान, ततो बाईस्पत्यस्य नरोः वैत- | हि प्रयोगवचनादलपत्तरः । स ह्युत्पादयति प्रापयति च । मुख्यक्रमानुरोधात् , तत. सारस्वतस्याज्यस्य । के. प्रापितानभिसमीक्ष्य प्रयोगवचनः उपसहरति । स पाते- अध्वरकल्पान्याय । ( एकः) औपदेशिक- । पूत्पन्नः प्राप्तिनिमित्तक उत्तरकाल पूर्वप्राप्त न बाधितुम. मुख्यामापेक्षयाऽऽतिदेशिकपाटनमस्य बल्रत्वम् ॥ इति चोदक प्रयक्षोऽपि सन्, बहिरङ्गत्यात् । यथापाता. तद्वचनाद्विकृती यथाप्रधानं स्यात् । ५१। नेोपसहरिप्यति । तस्मात् पूर्व बार्हस्पत्यस्य धर्माः, १०॥१७॥ तत आज्यस्येति । भाध्य-अस्त्यध्यरकल्या नामेष्टि, आमाणर. दुप्- मुख्यप्रवृत्तिमा (मौ) प्रयोगावना- मेकादाकपाल निर्वपेत्, सरस्वत्यान्यभागा स्यात्, आह. श्रितत्वात् दुलो, श्रुत्यर्थपाठकाण्डाना (6) स्पत्यश्वरः' इति । तत्र सदेहः किमानेपविकारस्य बाह- चोदकाश्रयत्वात् बलीयस्त्वम् । किं कारण ? कथमित्या- स्पत्यस्य पूर्व धर्माः कार्याः चौदको बलवत्तरः प्रयोगरच- । पाझाया ( विकृतिभावनाया ) उत्पन्नाया ( सत्या ) या नात् , उतोपागुयाजविवारस्य प्रयोगमचनो अलपत्तरश्वो । ( पारत-) पदार्थालोचना अय (अग्न्यन्याधानादि. दकादिति । कि प्राप्तम् ? विस्तौ अस्या यथाप्रधान स्यात्, पदार्थ. ) इति, सा उत्पत्तिरिय उत्पत्ति. (प्रथमाऽय- तद्वचनात् । तेषा साचादचनमो विकृती । तेन सनि गतिः इत्युपचर्यते ), तादृशान् अवधृतान (पदार्थान) हितानामशानामुपसहारक. प्रयोगवचनो हि प्रत्यक्ष., तद्ध- प्रापयति (विकृती विनियुड्ने )। तत उत्तरकाल मांणा चाऽऽनुमानिक. । चोदयेन हि स प्रातः । प्रयोगाचन. ( उत्पन्नान् विनियुक्तध) समीक्ष्य तस्मात् प्रत्यक्ष प्रोगपचनो उत्पत्तरः । हेग चोदक (प्राकृतान्) कृत्स्नान् उपसगृह्णाति ( अनुष्ठापयति । आनुमानिक बाध्यते। प्रते रिमायात तदाह-) उपसगृहन् (च) दुः--तृतीयः (माईस्पत्य. एकदेवत्यानात औषध. यादृशाश्वोदयेन प्रापिता, वाहानुपसंग्रहणाति (मान्या- द्रभ्यकत्याध ) आमेपविकारः । द्वितीय. (सारसत. शान्) । तेन ( चोदयेन च यथाप्रति ) विशिष्ट आग्रहविक्षात् ) आशुपाजविकार. । प्रथम. (तु प्रमका एव प्राप्यन्ते । अत. प्रत्यक्षस्थापि (प्रयोगवच- आमष्णाः दिदेवस्यत्वात् औरघदन्यत्याध) अगीपो नम्य आनुमानिरादपि ) चोदयादेच उचरकाल आत्म गीय विकरोति । (सप आमावैष्णवधर्माणां प्रथममनुशा- राभात् दुल्लम् । (कप दुर्यलय तदाह-) यश नमसदिग्धम् । इतरसोत चिन्ता ) # प्रथम आमेय. यस्य सकाशात् आत्मान रमते स तमसमयों यापितम् । विकारस्य ( बाईस्पत्यस्य ) धर्माः कायाः चोदकसाम- । (तदधौनामलामत्वमाइ-) यापदुत्पचिनास्ति, न सापत् प्यात्, उत उपाशुपानविकारस्य ( सारस्वतस्य धमाः) प्राप्तिः। (नहि अनुत्पन्नभ्य गिनियोगो घटते ) यायत् -- ·अध्घरकल्पान्यायः अश्वरकल्पान्यायः . हि यन पाठादिप्रमाणकः कमः, तत्र तत्पदार्यानन्तरं | किया, उत भेदेनेति । कि प्राप्त ? तथा स्यादध्वरकल्लायां तत्पदार्थः कार्यः' इति विशिष्यैव वाक्यकल्पनं, मुख्य- यथा पछौ तन्त्रमनानां प्रयोगः । कुतः १ विशेषस्य एक- अमस्त राघमात् धर्मिग्राहकप्रमाणनलाच 'आद्यप्रधान- कालत्वात् । अनविशेषः कश्चिदेपा मिन्नकालाना समु- धर्मानन्त्र उत्तरप्रधानधर्मा अनुष्ठेयाः' इत्येव कल्पन, न दायाना एकवालः श्रूयते 'पुरा वाचः प्रादितोनिपेत्' नु विशिष्य, न वा आग्नेयत्वादिप्रवेशः । अत एव विकृतौ इति । कथं पुनायते सर्वेषा निर्यापरणां अयं कारविधि अपूर्वाङ्गप्रवेशेऽपि न वाक्यान्तरल्यनं इत्यपि राघवम् । रिति । (उच्यते ) सपा हि एपा एकफलस्वादक एवं प्रवृत्ति मेऽपि 'वल्सनमवाङ्गप्रवृत्तिरमेण इतरे प्रकरणम् । सैपा अध्वरकल्पेष्टिः, 'यज्ञमेवैतया प्राप्नोति' पदार्थाः कर्तया: ' इत्ये वाक्यल्पनम् । अतश्च विकृ. इति च एकैन शब्देन युगपत् फलं प्रति विधानात् । तस्मि- तावपि • आयपधानधर्मानुष्ठानोतरमेव द्वितीयप्रधान- | मेव काले क्रियमाणः उत्तरकालयोः समुदाययो. निर्गपः धर्मानुपान ' इति आमायैष्णस्य प्रथम निर्यापः, पश्चात् । प्रतिष्येत । स प्रतिकृष्यमाणः ततः प्राग्भाविनामङ्गाना बाईस्पत्यस्य । एष साधरले स्थानगम्पनमकोपाकरणस्य प्रतिक वर्तेत तदादि वाऽमिसन्धात् तदन्तमपक याचनिकातिदेशस्या वस्या चिद्विकृती वाचनिकोपा- स्यात् ' (५।१।१२।२४ ) इति । तानि प्रतिष्ठानि करणन्यत्यये व्पत्यस्तोगकरणप्रवृत्त्यैव नियोजनादिनमः । सर्वेषा तन्नं भान्ति । तेषु तन्नेषु उत्तरेषामपि तन्त्र- एव च केपा नित् एतादृशविषयदयेऽपि याशिकाचारे | भानो युक्तः कुतः १ यदि साणि तन्त्र क्रियन्ते, नास्ति मूलं विन्यं इति प्रकृतिकलमकर्मणेर सिद्धान्तारण ! तन्त्रमावे कमभेदः । अथ नु भेदः, ततः पूर्वस्य राई मूलस्योक्नन्यादुपेश्यम् । अत आतिदेशिकपाठविरोधै | गुफाण्डं अपग्य उत्तरस्योपकमेण भवितव्यम् । नफा एव मुख्यसमादेदोनल्यं इति स्थितम् । निर्वापान्तेषु प्रतिकृष्यमाणेषु क्रमभेदो भवति । न तावत् मण्डन-'बटयां चोदाममः।' १२. पूर्वस्य मोक्षणादीनि क्रियन्ते, यावदुत्तरस्य निरुपान्तानि शंकर-क्रमान्मौख्याच चोदकः।' बसी । २ वृतानि । अपि च सहोपत्र मे युगपच्चिकी। तस्या मोख्यात मुख्यत्यात् । १३. चे सत्या यद्यत् आपतति, तत्तत् अगृह्यमाणविशेपानात् * अपरकल्पान्यायः । अनीपोमीयसूपच्छेदन-साधारण भवति । स्या दीक्षाकार विधिः । विशेषतश्व न्यायेन तस्योपस्थितनात् तस्यैन दीक्षाकाले अपकर्षः। इटिरिति चैकवच्छुतिः। २१॥ भाष्य-सैपाऽघरकल्पैठिः इति चैतन् अरणम् । अपरस्पान्याय, (द्वितीयः)। संघप्रये तन तावदेकैपेष्टिः । वय एने यागाः । यदि तु सह अगानां भेदेनानुष्ठानम् ॥ नियन्ते, नतः सर्वसमासो यतीभाषः पर्यरसितो भाति तथा स्यादपरकल्पायर्या, विशेपत्यकालत्यात् ।। इति एकादुपनार उपपद्यते । तस्मात् तन्त्रम् । ११॥२॥४॥२०॥ अपिया कर्मथक्त्वात् , तेषां प तन्त्राविधानातू, भाष्यं- इद भूयते (अपरफ्ल्पेटो) 'भामा- सालानामुपदेश. स्यात् । २२ ॥ वैश्यर प्रानराकपाल निर्यपेत्, सारस्वत चर, याई भाष्यं-नेतदेवं सन्यमानीति। ताह' र समम् । आमावेश्यामेजादशमपालं माध्यदिने पदेन । कुतः ! पर्मागि साउदेतानि आमाणमोति सारस्वत चर, पाईरपर्य परम् । आग्नापा दादर-पभूनानि । हेपा तत्वावधान मानावरेणु प्रातमध्यं. पाल्मराहणे, पारस्पत चरु, पाईपल चकम् । यस्य । दिनेऽपरा। इति । तया मानानामुरादेशः स्यात् । भ्रातृत्या, गोडमेन यजेत ' इति । तत्र चिन्यते #ि निशु अतः पालभेशन मनाना गमते विशेषः । सम्मान पाटेतु प्रयुज्यमानानामेतेषां पर्मसनुदायाना तन्त्रेग अमाना | मेरः । अध्धरकल्पा. माह २११२३.

·. अनन्यसभ्यः शासार्यः ३६६ अनभिहितत्यम् न रम्पते । अनन्यलभ्य. अन्दार्थः' इति न्यायात् । • अनपायथ पारम्य इति न्यायेन एक्पुरोडाशाया अत एव मनापदम्य वीरमर्थः । स्वयैव तप्रतिपति- पौर्णमास्यामिव अमागम्यायामपि उपआयाजोरपनिः सभयादित्युन मीमासान्यायमाशे। साहस्री. ७१२. पोर्णमासीविष्यमावे पौर्णमासीशन्देन सूचिता । सु. १, निपगतः शक्ति महापेशे शन्दे अस्स न्यायस्य ७५७ , अनपायो हि इति न्यायेन पालेन होम. अप्रवृत्ति, । अन्यथा पजादिपदे पद्मरय स्थगया गाया एक्स्यसलक्षितहोमस्य पालन्तरेऽपि अन- प्रवीतिराभवात् अपाच्यता स्यात् । घाल. पृ ९४. पायात् अग्नीषोमल धितोपायाजे विधीयमानस्य पौर्ण- • अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थो भरति । शा. ३४८, मासीगरम्य देवतान्तरयुक्तेऽनि मासिः। पृ. ७८३, g अनन्यलम्यः शास्त्रार्थः इति न्यायः ॥ • अनपेक्षितविधिः अपेक्षितविधिना बाप्यते। शालस्वरूपमुत सान्दे- 'ऋग्यतः सामाधर्य च भारतं यथा सोमवमनेष्टिः वैदिक्सोमस्य धमने, न तु लौकि. पाचरात्रम् । मूल्यमायण चैत्र शास्त्रमित्यभिधीयते । कस्य इति । माल. पृ. १४४. यचानुपूल्मेतम्य तच शास्त्र प्रीर्तितम् । अतोऽन्यः अनभिहितत्व अभिहितत्वाभावः । तच अमि- शास्त्रविस्तारो नैर शास्त्र व र्म तत् ॥ इति । तदननाऽ- हितत्व न तिहादिवाच्यत्व तपतिपाद्यचमात्र वा । तथाचे नन्यलभ्य. शास्त्रार्य इति न्यायेन मैदस्य प्रातत्वेन तत्र 'पाचरेन गम्यते।। चैत्रेण भुक्त्या गम्यते ' इत्यादी न तात्पर्य, विपदैते एव वेदनाक्याना तात्पर्यमिति पूर्ण- तृतीयाद्यनापतेः पृश्यत्ययेन कर्तुरुपात्तत्वात् क्त्वाप्रत्य- प्रहीये उत्तमिति । साहस्री. ७११. येन समानार्तृकवोक्त्या कर्तुरुपादानाय । नापि अभि. तु अनन्यटभ्यो वाच्यः , अन्यलभ्यो गन्यः हिवसल्याकन्य, 'चैत्रेण पक.' इति वत् 'चैतेश पाचकः' इति न्यायस्य सामान्यविषयमात् कर्ता अन्यसम्योऽपि । इति प्रयोगापः, सूने लक्षणाऽऽपचेच, 'विषवृक्षो. वाच्यः इति विशेषविपयेण आगमेन बायोपपत्तिमा-पि सवर्ण्य स्वयं छेतुमसापत' इति निपातेन 'युपते' शङ्कय सामान्यविपयस्यापि न्यायस्य,न्यायापेश्चत्वेन मन्ध- । इति क्रियामिधायकैन सख्यानभिधानात् वृक्षमिति विवीया- रात् पौरुषेयागमात् दीघ प्रवृत्तिः । सु . १४१८. ऽऽपत्तेश्च । अपि तु यवृत्तिकारकत्व स्वान्वयिक्रिया- अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान्' प्रतिपादकेन पदेन वृत्या प्रतिपाद्यते तत्त्वम् । अम्ति चेर्द इति न्याय । अनन्योऽपि सन् आत्मा यथा अन्यशन्दे- क्षेत्र. पचति, ओदनः पच्यते । इत्यादौ चैत्रादिवृत्ति- नोच्यते, तथा एक सन् बहुरूपवान् इत्युच्यते इत्यर्य. । कर्तृत्वमन्यादेः निरुतपदेन प्रतिपादनात् । पाचन न्यायामृताद्वैतसिद्धी भूमिका पृ ४. गम्यते' इत्यादी व कृदुपात्तस्य पुरुषस गमनस्यिय अनपायश्च कालस्य लक्षणं हि पुरोडाशौ अन्वयिनी, न तु पाक्रिया, तस्या एव तसिमन्वयात् । इति न्याय (१०८।१९।६९) । अनपायश्च इति तवृत्ति च कारकत्व न कर्माख्यातेन अभिहित, इति गुणसूनेग ' उपाशुयाजमन्तरा पति' इत्यन्तरारोप- युतव तर तृतीया । एव चैतेग इत्यस्य भुजिक्रियाया- स्वणपुगेडाशयार्यान्वयाभावात् 'नासोमयाजिनी मनन्वयात् गमननियायामेवान्वयानीकारात् तृतीयोर- प्राहाणभ्याग्नीषोमीय पुरोडाशो विद्यते' इति असोम पत्तिः । मयैव पन्या मयेर भुज्यते' इत्यत्र तु पक्या याजिनो ब्राह्मणस्य एकपुरोडाशयामपि पौर्णमास्यां उपां- इत्यनेन कर्नुपान्तवात् न करि 'मया' इत्यादितृतीया, गुयानोऽस्ति इति व्यवस्थापयिष्यते । फु ३३११२६. अपि तु 'आमानमा मना वेसि' 'अनेनैव जीवेना • अनपायश्च इति न्यायेन एकपुरोडाशाया पुरो- मनाइनुपविश्य नामरूपे न्याखात ' इत्यादिवत् हाशयोपरक्षितान्तरारपारवत् उक्ष्येषु उत्कृष्टेप्पपि करणे, इति न का चिदनुपपतिः। 'पक्वा ओदनो उपप्पोपलक्षितकालस्यानपायात् नात्र पोडशिनः अनुष्क- भुन्यते' इत्यादौ न पचधातो. वर्गाकाड्झाया द्वितीया. पक्षे पाल्बाधः इति शडका । सोम, ५३११८. |न्तौदनपदाध्याहारेण वाक्यपूरगम् । नहि प्रधानत्रियाया- ·अध्ययुः अभ्यु अप्रत्ययागानां चतुरवरदेवताकत्वेन पौर्णमासीविकारतया तत्वेन कदा चिदशक्ती चमसाध्वर्ययो जुहुयुः । वि. उदयोत्तरमेव सर्वनिमुपस्य अतिदेशातत्याथ । अतश्च । ३।१२२, * अपर्युहपतिं दीक्षयित्या' इत्यादिदीभा. सर्वनिर्वापापकर्षे तदन्तापकपैन्यायेन ( ५१५२१२२२४) वाक्ये निर्दिा अपर्युप्रभृतयः अस्विज. पोडश, न तु ‘निर्वाशन्तपदार्थानां प्रयोगशाणा तन्मेण करण, यथो- नमसाधाः इति नियमो द्रायः ३१७१ ७. ३ अवयु- पक्रमं च समापन' इति नियमाझीकारे च उत्तराङ्गानामपि। हपति दीक्षयित्वा' इत्यादिना सने तत्तत्सस्कारकदीक्षा- इति प्राप्ते, देवतागतकवसंख्यापेक्षया तदक्षरगत. त्तरकालयविधानात् काण्डानुममय एस सत्रे । चतुटवसरल्याया अन्तरङ्गवाभावात् सारखतपाईस्पत्ययो- भाट्ट. ५:२१३. * ' अधयुइपति दीपिका स्तावत् आमेयविकारत्वमेव । आमावैष्णवेऽपि अष्टा प्रमाण दीक्षयति । इति न दीक्षा विधीयते । पाटत्यस्य त्यागगतद्रव्यतत्कालतसाठ्यारूपस्य त्यागा- नासौ यजमानस्य, न थाऽध्वर्युः कती, सर्वस अभूतोद्देशतद्देवतातदानपाक्षरतातल्यारूपाक्षरचतुष्ट्या- चोदरेन शमत्वात् । कि ताई १ दीक्षाफमः अनिय- पेक्षया अन्तरङ्गत्वात् आमेयविकारत्वमेव । अतश्च प्रात.. मेन प्राप्तः सन् नियम्यते । बा. ९४१।१।१ पृ. १६३६. कालीनयागत्रयस्य आग्नेयविकारत्वात् तस्य च पौर्ण. 'अपर्युहपतिं दीक्षयित्या प्रमाण दीक्षयति तत मास्यमावास्यासाधारण लेन' उदित आदित्ये पौर्णमास्या- उद्गातार' इत्यादिना बोदानादिसमाख्यासयोगदीवासयो- तन्त्र प्रामपति, प्रगुदफादभाकास्थायाः' इतिश्चन- } गयोः आविषयालमान दोडायोः प्रतिमानात् उने यज- विहितस्य उदयप्राकालीनत्वस्यापि निर्वा पक्षप्राप्त वात् । माना एव ऋतिज । वि. १०।६।१५. अध्वर्युः दर्शपूर्ण- सनैव वाक्प्रपदनपूर्वकालीनत्यनियमोपपत्तेः अपूर्वविधि- मासादीना कर्मणा सामाना कर्ता । भा. ३४१८१२२. नियमविधिवशनरूप्यपरिहाराध प्रातःकालीनस्यैव निवां 'अघयुः पुणे विभजते' इत्यन एकत्यश्रुतेः 'अध्ययु पम्पापकर्षः । न च आतिदेशिकस्य उदयपाकालीनत्वस्य वृणीते' इल्यन एकत्वविवशोपपनिः । भा. २७१११. औपदेशिकेन प्रात.कालेन बाधात् तत्रापि पक्षप्राश्यभायः, अध्ययजुदोक्त करोति । तस्य पुरुषास्त्रयः प्रति. 'एव प्रावस्पोदय व्युपिते उदिते या' इति आश्वलायन प्रस्थाता नेटा उन्नता चेति । अय प्रथमवर्गस्थः । अयं सूनव्यवहारेण ( आश्वश्री. २।४।२३-२४ ) उदयात् पूर्णा दक्षिणा द्वादशगोरूपा लभते सोमे । वि. ३१७११७. पूर्वमपि प्रात कालसत्यात् । अतश्व गाध्या निकापराह्नि 'अष्टौ अध्वर्युक्तरे विहारे हवींन्यासादयति चातुर्मास्य- कयोः निर्गपापकर्पामागत् न तन्नेगानानि । यदाऽपि गतवरुणाप्रघासेषु । भा. १९१२१९१३५, ४१, * 'आश्वि- सरस्वत्याज्यभागा' इति सालान्तरवचनात् मध्यमस्यो- नमध्ययु., सारस्वत ब्रह्मा, ऐन्द्र प्रतिप्रस्थाता' ग्रह आदत्ते पाशुयाजविकारल्य, तदाऽपि उगशुयाजस्य अचवाझणे सौत्रामण्याम् । ३।२।३।१४, कृष्णविषाणया वासासि (कौषीतकि. ) अमावास्यायामपि विधानेन साधा. विस्रसयति । ततोऽध्ययुः परिधत्ते । १०।४।११, रण्यमुपपाय सिद्धान्तः समर्थनीयः। शरा३. दशैतानध्वर्यु: प्रात.सपने महान् गहाति (ज्योतिष्टोमे)। मण्डन-'अङ्गाभ्यासोऽध्यराभिधे । राराक्षा१७ पू. ५११, २ योऽपर युनक्ति सोऽध्ययु- शंकर- 'अध्वरक्लाऽपि तद्विधा । ' अङ्ग-रिहाभिप्रेत. । १०३।१७१६३, अधयु प्रतिप्रस्पाता दीक्षयित्वा अधिनो दीक्षयति सने। १७३७. अधयुः उत्तरवेद्या सिल्या प्रेष्यति, मैत्रावरुणतु . 'अध्वर्यं यजमानोऽन्वारभते, यजमान पानी, सदसि स्थित्या प्रेमति । संकर्ष. २३६१३. * अपर्युः । पत्नीमिरे पुषमातर. ! तान् अहतेन वाससा सप्रयाद्य एतेन प्राशितमनुपास्यामीति (आन्यग्रहणादिमन्नान वाससोऽन्ते सुग्दण्डमुपनियम्य प्रचरण्या वैसर्जनानि पठेत् ), यजमानस्तु न प्रमादिष्यामीति । भा.३२८१७ जुहोति' इति पलसूतम् । वेसजनीय वासोऽध्ययु- • अध्वर्यु: एव सत्यां शक्तौ चमसे हुयात् । प्रहहोमन्या- गृह्मति' इति स्मृतिः लोममूलरत्वसमरात् न प्रमाणम् । । - . भेदवती। " ·। पनर्यकश्योपदेशः अनयानं परिपतीति, तदा तर प्रतं प्रियमाणमनयंकं स्यात् । तथा वेदे पल्यपि 'वसन्ते दादागोऽसिष्टोमादिमिः अनागेन यजमानो रुग्णः स्यात् । तस्मान् वदा अन- प्रतुभिर्यजेत' इति अग्न्याधाननिनि घसन्तेरसन्चे इगते। धकं यतं अनित्यं स्यात् । न भशयेत् । जरणवमतायां पदि चाययोन शान्ताय प्रत्यय: स्यात् , सदिश्या तु भशयेन् । पूर्वाधिारणे भशादेनित्यायमुक्त, अब पुनरियायो न नपर्तेत, एवं महत्तेऽपि । साहस्री. १२१. अनित्यत्वमुच्यते इति पूर्वपैटवण्यार्थः तुपन्दः । के. • अनर्थकचोपदेशः स्यादधन्धात् फापता, अनवस्थान्यायः । उपपादोपपादकयोरविश्रा- नितरिति मीमासका। अनवस्थितपरपरोधिना अनि- नयुपस्पान फलपत् । ३१२।८।२३ । आमीनरादोहविर्धा- नाना काकान्तिावात् तस्वस्पान्वयमाप्रविधानेऽपि एप्रसङ्गरूप इत्यन्ये । 'धातोः' ( ३१११९१ ) इति सूत्रमहाभाष्ये तु 'आ कुतोऽयं धात्वधिकारः । कि ग्राम् अनुनिष्पादितत्वेन प्रत्यन्वयासिद्धः वास्यमैदपरिहार- लादेशादाहो खिदातृतीयाध्यायपरिसमाप्तैः' इति यहुधा शहानिराणर्य मूलम् । प्रत्येकान्तिरदेऽपि आमी- संमीमास्य । ननु चोक्तमनन् अपुनन् इत्यत्रापि भादौना अस्थानक तासमान्यपियनत्वेन सदारत प्राप्नोति । नैष दोषः । रोपे वृते न भविष्यति । नार ऋत्यन्वयायोगत् आमीमादिशब्दानां च सस्कारनिमि- लेपः प्रामोति । किं कारणम् १ इंवेन बाध्यते । नान सत्याभावेन आहवनीयादिवत् स्वरूपनिष्पत्येर सस्कारा- नमेक्षणात् नैफल्यापत्तेः उपस्यानस्वरूपमन्त्रोदेदाः ईलं प्राप्नोति । किं वारणम् ? अन्तिभाषेन वाध्यते । नागान्तिमारः प्रामोति । विं कारणम् १ जुम्मा- सत्मात्रस्य फलपदसंपन्धापनेः अनर्थक: स्यात् इति फल- वेन बाध्यते । नात्र जुममाषः प्रानोति । किं कार- वता इत्यन्तस्य सूत्रायास्यार्थः । नहि इत्यादिसूपावयवः आशीवादिद्वारोपस्थानस्य ऋत्वन्ययायोगेऽपि प्रारणात् णम् १ रोपेन बाध्यते । रोप इत्वेन । ईत्वमन्तिमावेन । फरवत्वं भविष्यति इत्यारातानिरासार्थः । अन्तिमावो जुत्भावेन । जुभायो लोपेनेति चक. प्रकरणात कन्पन्वयः प्रतीपरानोऽपि अविधीयमानः अननुष्ठानान मनवस्था च प्रसज्येत' इत्यायुक्तमित्यन्यत्र विस्तरः । किंच पञ्चदशीमन्यस्य तत्रविवेशवप्रथमविवेक - विक्ल्यो निष्पद्यते इति सामान्यान्वयस्यापि विधेयत्वात् , गौरवे निर्विकल्पस्य सविक्लपस्य वा भवेत् । आये व्याहृति- मति अपरिहार्यत्वापते प्रयत्ययशून्यं उपस्यानं न रन्यवाऽनवस्थात्माश्रयोदयः।' इत्यत्र आत्माश्रया- फलवत् इति सूनावयपेन शानिरामः । सु. पृ. ११३१ न्योन्याश्रयममानवस्या श्वचार एका साहस्री- अनवगतमपेक्षितं च विध्युद्देयात् गह्मदे । ६१२ ० अनवस्था यया आरग्भणीयायां आरम्मणीया पराक्रम.पू. २२. ह अनक्यवे शास्रार्थसंप्रत्ययः इति न्यायः । कन्या इति पथे। ननु तथा अप्य अन्या आरम्भ- विक्षत धर्मोपदेशनेऽनस्यविविज्ञानात्, यथालौकिकौदि- जीया, तस्या अप्पर्थे अन्या आरम्भणीया, नस्या अपर्थे विति। सिसमेतत् । कपम् । धर्मोपदेशनमिद शास्त्रम्। अन्या इत्येर आरम्भणीया न व्यरतिष्ठेत । अनायासु धर्मोपदेदानेऽस्मिन् दाखे अनवयोग शास्त्रार्थ: सप्रतीयते। सवेन सामन्येन व्यरखा भविष्यति। मा. १०११३४१६. यथा लौतिकदिनेषु च कृतान्तेषु गोरे ताकत, ब्राह्मणो सौनरस्थाना सामर्थेन व्यस्थानात् । पावत्यो हि न हन्तव्यः, मुरा न पेयेति, ब्राह्मणमात्र न हन्यते. अग्निकाल पोर्णमास्यमावास्यादिक नातिनामन्ति तावत्य: सुरामात्र न पीयते । यदि चापयत्रेन शास्त्रार्थसप्रययः करिष्यन्ते वा ३६६।१६. स्थात्, एक च बागमहत्या एका सुरामपीत्वा अन्यन कामचारः स्यात् । तथा 'पूर्ववया माझगः प्रत्युत्येयः' इति अनवानं यजति' इति याज्यारपट्कारयोग पूर्वयोमात्र प्रत्यु धीयते यदि चायवेन शावासप्रत्ययः मध्ये श्वासनियेन तमोरकाकवागम्यने । वि. स्यात्, एक पूर्ववयर्स प्रयुधायाऽन्यत्र यामधार: स्यात् । ३१९१८, .

·. अध्वर्युप्रवरः अध्वर्यादीनां तेषां कृष्णलचरौ बासबन्धी विधीयते । तस्मात् अन्येषा । कर्तृत्वस्य दर्शनात् अपर्युः पार्थकता मेष्यः इति पूर्वः मक्षणं वाध्यते । वि. १०१२१५. अपर्युपवरः पश्चात्, । पक्षः । तु-शब्दः समारनायाम् । एवं संभाति इत्यर्थः । होतृप्रपरः पूर्वः दर्शादौ । संकर्ष. ४।२।६, ७ अध्वर्यु गौणो वा, कर्मसामान्यात् । २५ ॥ प्रयरेषु कानध्वर्युवच्छन्दात् ' इत्यादिना तद्वित सिद्धान्तयति । था-शब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्यर्थः । कर्म- विनिर्मुक्तप्रातिपदियाना बच्छब्दान्तानां प्रातिलोम्येन पाठो / सामान्यात् यजुर्वेदविहितकर्मवारित्वसामान्यात् 'अध्वर्यु विहितः । ३।४४, अध्वर्युप्रवरनिगदे ' अमिहोता शिवीत' इति अध्ययुशन्दः आगी गोणः स्यात् । देवान् यक्षत्' इति आहयनीयवाद एव । ४।२।१८. आध्वर्यासमाख्यया तु अध्वर्युरेव अध्वर्युशब्दस्य * अध्वर्युब्राह्मणे ‘यारन्जीवममिहोनं जुहोति ' इति मुग्योऽर्थः । अध्वर्युवेदोक्तकतिपयकर्मकारित्वगुणेन च जीवन निमिनीकृत्य निस्योऽग्निहोत्रप्रयोगो विधीयते, आमीधे गौशः अध्वर्युशन्दः । तस्मात् अजयुरेव प्रेषकः न तु काम्मे कालरूपधर्मः । वि. २२४११. * अपर्युः । श्रेषकतां । आनीघ्रश्च प्रेष्यः प्रेपार्यकर्ता इति सिद्धान्तः । भागमानस्य प्रास्तस्य अश्वमेघगवाशाभ्या आधः । तैत्तिरीयके स्क्यधारण अवोरेख कर्म । रोन भा. १०।३।१७१६३-६४. “ अध्वर्युयजमानोभय- | यहस्तगर्तृतसमेोऽपि अपर्युर्तृक एवेत्ति आनीश- गामि ज्योतियोमे उपरयो भद्र' इतिमन्योक्तः फरम् ।। स्यैय प्रेप्यत्वं सिध्यति । अधिकरण तु द्वितीयान्तायु. वि. ३।८।१६, ५ अध्ययुयजमानोभयप्रयोज्य: ' याजस्य । पदघटितशापान्तरीयवास्यशेषमपेश्यैर बोध्यम् । के. मा०' इति मन्त्रः दर्शपूर्णमासयोः पाण्डदयेऽपि अध्ययुदोवादयो 'मध्यतः कारिणः' । वि. ३११०, पटितत्वात् । ३८. अभयुविकारः मैत्रायणः | अवगाबाद्यो नानाविद्याः कर्तारः प्रयलचोदकपात् मैपेषु । भा. ११९. . अध्ययुब्यापारे च महताविय स्पेनवाजपेयादिप्यपि स्वस्वधर्मेषु म्यपतिष्ठरो, • अभ्यनक्ति' इति परस्मैपदेन निर्देशात् 'अभ्यक्तेन तु इयेनः उद्गार, वाजपेयोऽध्ययुगेर इति सभपति । इति आत्मनेपदयुक्तो शिपिर्यजमानस्य इति गम्यते । ३११२३. • अभ्यर्यादिभिः (विकल्पसले ) अन्य- या. ३३८।२१, २ अधयुशासासु सामु दर्शपूर्णमास-ना पक्ष परिप्यामः इत्युक्या न सापादिवशेन पुन- ज्योतिष्टोमादीनि समस्वदन्यदेववादियुक्तत्वात् अन्यो-बिसपदितव्यम् । (नान्त वदेत् सी निधान ) या. न्यनिरपेक्षाणे विधीयन्ते, इति भेदाराका सहन्ते । न | १३ पृ. १४३, . अध्यादीनां दधिगा स्वेव वेदान्तरेऽपि । तत्र दि द्रव्यदेवतारहित धर्मभान परिकया, धर्मण्योगात् । श६।१२१. ६१७. प्रस्तुन्य स्तोत्र-शस्त्र-याज्यानुरामयादिमात्र विधीयते । न र अभ्यर्यादीनां समायया नियवपदार्थ- च तारवा अस नैराराक्ष्य भरति । दृष्टार्थानामेव ! कर्तृत्वम्।। इन्यदेवताल ससाराणाममापात् । २२।२५८ पृ. ६३१, ते सघार्थाः प्रयुक्त्यादमयम स्यकालत्यान् । अपयुत्तु दर्शनात् ॥३१८।१२।२४ ॥ ३७१९९॥ दर्शपूर्णमाग्योः मोक्षणीरासादय इमारहिरपणादय' भायं-- स्वामिसाणा ज्योरिटोमरप ऋचिनः इत्यादि मेरो यमनः । पार्भश्च पेन चित् पयः समधिगता: 1 अदानीमय देहः #ि सर्व पुरुष 'निर्यनं स धारयेत्, पदन्वय धारयेत् , बनेगा । कार्य, अभिभिम गार्हपत्यादिमिरप्रिनये, ठा फा रिचीत' इति तिर्यधारणं विधाय तो यादः सिमाम्यति । तारमानम् ! ते सपोः प्रयुक्त- रपयम्य धारण वाया अनोधः नियन, ए च अप। बादाय सार यत् । ते इताः सरने पुraiप सिमीत हिस्यात् इति यदन् अनी स्यान्तं प्रेम म्युः । अप्रभाविपापांप । मुकः : काyि. दति । भात कार्य अर्थ इनि निधी। वात्।मीप प्रागमेशागनुपाद: RATH- TAR भी: पाचम्य दर्शनार अपर्यो मेपार्थः । यम सांचा इति समरिगामेता । मी..१

·अनाचाराः
अनामनातेप्वमन्त्रत्व
-
-
राणा अप्रामाण्यमुक्तम् (गोध. ११३-४)आह-यदि । मुरापानम् 1 केसरिणः, अश्वस्य, अश्वतरस्य, सरस्य,
वेदविरोधः स्यादिध्ये देवाप्रमाणता । स्मृतिराम्नाय. उष्ट्रस्य, उभयतोदतच दानं प्रतिग्रहो विस्यश्च । भार्या.
मादेन न तु वेदवदुच्यते ।।' न खेतदपि युक्तं, पत्पमित्रः सदभोजन ( एक्पाने ) । आसन्दीस्यभोज-
स्मृतिग्रन्थेऽपि आग्नायशब्दप्रयोगात् । रमातधर्माधिकारे ! नम् । मित्रखजनानामुन्छिटभोजनम् । मिनस्वजनानां
हि शड्सलिखितान्या उक्तम् 'आम्नायः स्मृतिधारकः स्पृष्टभोजनम् । सर्ववर्णपरम्परस्पृष्टताम्बूलादनम् ।
इति । अन्यकारगतायाः स्मृदेतायतपन्थाम्नायः स्मृति- ताम्बूलभवणोतरमनाचमनम् । निर्गजधौतगर्दभारद.
मन्याच्यायिना स्मृतिधारणार्थवेनोक्तः । ततश्च मन्वादि- वस्त्रपारेपानम् । महापातकारिणः (बनाइत्यातिरिक्तस्य)
याक्यप्रतिविद्धाचाराणा प्रामाण्यमशस्यमभ्युपगन्तुम् ।। अपरिहरणं इत्यादयः । वा. १९३३३१७ पृ. २०३-२०४.
आपस्तम्बवचनं तु (आघ २११३७-९) बोधायनेन
'अनादाविह संसारे दुर्धारे मकरध्वजे ।
स्मृतिविग्दष्टाचारोदाहरणान्येय प्रयच्छता निणर- कुले घ कामिनीमूले का जातिपरिकल्पना ।। इति
तम् । सामादिहेत्वन्तरदर्शनात् न विरुद्धाचाराणामाप-न्यायः । (धारस्तावदनादिः अतिदीर्घकालिकः । मार-
स्तम्बाचनम्य का भूतिमूल्योगपत्ति । आह, पेन या पनः पाम, स्रोममागमेन्छा दुर्वारा दुर्जया । पुल्परपरा
मादयोना सुरापान प्रतिषिद्धम् । उव्यते । तस्मादा. व सर्वथा फामिनीमूलेय । तेन सर एव समाम्यते ।
हागराजन्यो वैश्यश्च न मुय पिन् ' इत्यनेन ! पा.गुजातिविशेषक्त्सना तु म्यर्या इत्यर्थः) । सनावन.
पृ. २१.-११. ( पवधा विमतिपत्तिर्दशिणत:-
प्रशाशः
अनुग्नीतेन भार्या च सह भोजन, पर्युश्विभोजन,
'अनादिनियन ब्रह्मा शल्दतस्त्वं व्यवस्थितम् ।।
उच्छिष्टभोजन, पितृप्पसमानु दुहितपरिणयनमिति ।
विवर्ततेऽपभावेन प्रप्रिया जगतो यतः ॥' (हरिः १११.
तधोतरत. पशधा--गांविषयः, सीधुपान, उभयतोददि
व्ययथित इत्यत्र यदक्षर इति मूले पाठः) इति-
यवहारः, आपुीयफ, समुद्रयानमि' (बौध. १०११- बलिः सन्दबहावादिभिः शन्दम्यविरितार्थनिण्यात् ।
५) इति बौधायनेन स्मृतिपिण्डदुधावारोदाहरणानि दया
इतर इतरम्मिन युर्वन् दुप्पी नेतरस्मिन् ' ही देश-
प्रामाण्यास प्रामाण्य उमगा मिष्पेनदिनि गौतमः,
• 'अनादिनिधना वेदयागुल्मा म्वरंभुश'
उभयं वेतनाद्रियने, शिटरनिविरोपात्' इति गौरम- इत्यादिस्मनः ( येदभ्य ) नित्य ये एयोरपद्यन्ने ।
मतम्य नियतवात आरसम्बम्यारि मन्यादियमंशनर माद. २११७ १. १४.
पारामफा पाशरकन म्मानलनम्य मिष्यायोगे. अनादिन्याया। राति घ पारा यदि
दपि गनिराकरगमारतरा जमाया मरेय ऐत्रियो या पुत्रः म्यान, सामोप्रसिदजाति-
मागगन नु ' तेन ययात् सता मार्ग 'हत विपत् पर दुनिता भोट, मशेरप्या, पण पूर्वजोशी
भरिन्धर्मविषय चेन अस्थिम् । मु. ५. इन अनादलयेन दानिरवध दौर । या. १९११,
१९...अनाचराग:-दुहिनुगमनम् । अगमनम् । अनादेश आज हविः। संवर्ष. २०१२०.
परदाराभिरोग.नियोगाला अमरना. अनादेशे प्रकृति. मन्येच्या इति न्यायान
यानम् । नानारिमा अरोरादनम् । आश्रम. चिशी अनुमानि लागि गोम्प-ग-मिनीपाटी.
धनपीकपनम् अग्नीप्य पदरोगा अन गरे यो पुरोट मसापादावमूत्र, मस्तिता.
दिशति । अभय पनयनोरन.
..
पनं दोन कनीयोनिमा नाम्नातवमत्रत्वमानाने दिविभाग:
REINमदनभातम् । मादि परिजनन् । स्यात् ५ ॥४॥

·अभ्वोदिवत् ३६३ अनधिगवार्थकत्वं *. यतः । शक्ताः, . . सोम-शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' ( ३७८१८) । प्रकृतिविकारत्वात् (वस्तुतः ) अन्योन्यानपेक्षौ नित्यं इत्यादिना प्रवृत्तस्योपोदातस्य तपसक्तानुप्रसक्तस्य च व अर्यान्वितो, तथापि शब्दस्य अर्थे प्रयोगाख्यायाः समाप्त्या प्रासायसरोऽयं विचारः । (तथा चावसरः | प्रकृतेः कटस्थनित्यत्वाभावात्, नित्यस्य च नैमिचि- संगतिः) । सूचे प्रयुक्तत्वात् ऋत्विजां सर्वपदार्थकरण- कत्वेऽपि अविरोधात आवर्यवशब्दप्रवृत्ती पाच्यापेन शक्त्या पदार्थैः सर्वेषां प्रयुक्तत्वात इत्यर्थः । अध्वर्युशब्दार्यान्वयस्स निमित्तत्वात् अध्वर्युशन्दस्य वि-न कार्य नियतं तेषां नियतं वा, ऽप्रिमो आवर्यवशब्द प्रति निमित्तामुपचयं प्रकृतिविकार- केन किमित्यत्र नियतिः स्यात् समा- स्वान्याख्यानम् । सु. पृ. १२०२. ख्या ॥' तेषामृविजाम् । * 'अनड्वाही युनक्ति' अत्र द्विल्वस्य कारक. * , भा-- तत्तकतुषु प्रमितानां तेपातेषां कर्तृणा द्वारा क्रियाऽन्वयः । पनाच दिल्यस्य कारकावच्छेदक- अन्यवस्थयैव असति विशेषविधौ लिङ्गप्रकरणाभ्यां तत्त- स्वम् । तथा च दपोरेव योजनं, नैकस्य बहूनां वा। पदार्थकर्तृत्य, न तु त्या दुर्बलया आध्यादिनमा- वि. ४.१५, अनड्वाही युनक्ति' इत्यता पु ख्यया सफोचः। (स्थितं तावदपर्यवसितम् । स्थिता- इतिवत् द्वित्वस्य विवक्षितत्वं द्रष्टव्यम् । ४११५. दुत्तरं ) नात्र समाख्यया लिङ्गप्रकरणयोर्भाधा, किंतु * अनतिश्यं वेद्यादेः स्तरणं पुरुषार्थमेव । ताभ्यामव्यवस्थया मामाना कणां व्यवस्थामानमपेक्षित 'अनतिदृश्यं स्तॄणाति (यथा केवला वेदिः । इष्टुं क्रियते । अतश्च दौत्रसमाख्याता: पदार्थाः होत्राशस्थेत तथा दभैरान्छादनं अनविद स्तरणम् । न कर्तच्याः, आध्वर्यवसमाख्याताश्च अध्वर्युणा, औद्गात्र. अतिहश्यं अनतिदृश्यम् )। भा. ४११२।२ वर्णकं २, समाख्याता लगाना | सर्वेषु हि ऋग्वेदयजुरेंदसामवेदेषु * अनधिकृतक्रिया अनाचारः ( यस्मिन् ये पदार्या विहिता:, तेपामेताः क्रमेण समाख्या कर्मणि स्वस्साधिकारोऽस्ति तत् स्वापेक्षया अधिकृतं याज्ञिकानां प्रसिद्धाः । यौगिकाश्च एते शब्दाः न कर्म । न अधिकृतं अनधिकृतं स्वाधिकाराविषयभूतं कर्म पदार्थानामध्वय्यांदिसंबन्ध यतिरेकैण ममयन्ति इति तेषु अनधिकृत, तस्य क्रिया करणम् । कर्तृपर या अनधि- तेपो योग्यत्वात् कर्तृत्वसिद्धिः। कृतपदम् । अनधिकृतेन क्रिया अनधिकृतक्रिया । यथा मण्डन- 'तेषां समाख्यया कर्म ।' कश्चित् वा रात्री स्वामिगृहरक्षणं कुर्वन् चौरमागतं शंकर- समाख्या पुंनियामिका । दृष्ट्वाऽपि न वभषे । कुत एतदिति गर्दमेन पुरः कुक्- * अध्वर्यादिवत् कर्मकरत्वेन परिकीतस्य कुरो बमाघे अहमनाधिकृतः त्वया नान किं चिद्वक्तव्य- स्वामित्वासमरः । सोम. ६॥४, ५ अध्वबादिवत्- मिति । तञ्चायुक्तं मन्यमानो गर्दमः स्वामिनं जागर- पत्नी पुमांस, यजमानश्च स्त्रियं अध्वर्यादिवत् सख- यामीति श्रद्धया उच्चैः कर्णकटु रराट । स्वामिनः सका. यारो परिष्यतीति चेन्न । रत्न. ६१४. * अध्य शाम लगुडमहारान् लेभे इति । के.)। का. १९३६३१७ र्खादिवत्- --पल्या न प्राभाकरमत इव अनुमतिमात्रेण | पृ. २०४, कर्तृत्वं, अनुमतेर्यविधात्यर्थत्याभावेन अनुमत्या तदनु • अनधिगतार्थकत्वं खममानाधिकरण-स्वाम्यव. कलाचरणेऽपि अध्वयादिवत् मागकर्तृत्वानुपपतेः ।। हितपूर्वक्षणवृत्तिमानविपरविषयकलम् । ( न अधि- अती न फैबलं यजमानेनैव देवतोदेशेन द्रन्पत्यागः गती शातोऽर्थः पस्य, तत् अनधिगताक पदादि. कन्यः, किंतु पल्या अपि, इति ग्यासक्तमेव तयोः । शानम् । तस्य भावः अनधिगतार्यक्रत्वम् । स्वं ज्ञानं, कर्तृत्वम् । सोम. ६१९१४. • अघोदिसमाख्या- समानाधिकरणं खाधिकरणं आमा, तदधिकरणक, नुरोधेन ज्योतिष्टोमे दादारातदक्षिणाया विभागः। | स्वाध्याहितपूर्वक्षणति साधिकरणचगाम्याहितपूर्वग- मा. १०३१२५३-५५.. अध्यावर्षपशब्दो वृत्ति च यत् शानं तस्य विषयो न भवति यः, तायो २०.

·अनारब्धे तु २७२ अनारम्यवादः 'हमहोर्मन्दसि । इत्यादिच्छान्दसविकारामारश्च ।। इति । नायं दशॆष्टपलं, किंतु स्वतन्त्रः पुरुषः । मन्यत्वे द्वयोरपि भाव इति । सूत्रं तु-अनाग्मातेयु । अमावास्यासन्दस्त झाल्यावकः । ४१४१८, " अना- जहमारनामधेयेवमन्नत्यम् । आमातेषु ' मन्त्रोऽयमिदं रम्य विहितः 'प्रजाशम चनुहोगा याजय' इति प्राझणम्' इत्येष विभाग इति । तोता. विडितः चतुर्होनुहोम. एषा या अनाहितामेरिधिः यम- अनाम्नातेवमन्त्रत्वमानातेषु हि विभागः।। तुझेतारः' इति वचनात् लौतिकेऽग्नौ पर्तव्यः १६३८१, २११५॥३४॥ • अनारम्य विहितं यदाते चक्षुरेव भ्रातृश्यस्य 'सूर्याय जुष्ट निपामि' इत्पादिः ऊहः । यत्र यज-पृक्ते' इति चारजनं अन्यथै न पुरुषार्यम् । फल- मानस्य आय नियते स प्रबर: 1 पच यजमानत पुत्रा-अवगं तु अर्थवादः । ४३३१, . अनारम्य विहितं दीना नामग्रहण तन्नामधेयम् । अनाम्नायु ऊनार सुवासमा भवितव्ये' इति शोमनवस्त्रधारणं पुरुषार्थमेव । नामययेषु अमन्त्रत्वं नास्ति । हि यसात् आम्नातेर भा. १४१८१२०-२४. . अनारम्म श्रयते 'आमेरमा- वाक्येषु विभाग मन्त्रवेन वामगत्वेन २ विमजनं फपालं नि पेद् राम.' इनि । इस वेजम्कामेष्टिः कर्मा- भवति । उहादयस्तु न हाशादानाताः । तस्मान्न वेषु तर, न तु दपूर्णमासयोः फरविधिः । वि. २१३।१२, मन्यत्र इति विदान्तः। फे. * अनारम्प भूपते पान उडुपा , गाभतो जुहोति, 'अनारधे तु मोशन्दे गोशब्दत्वं कथं भवेत्' । अन्यातानान् जुट्रोति' इति । तत्र वितं च स्याहा' इत्या. इति न्यायेन गवादिपदस्य अनेकथमिवर्णसमुदायाम- दो जवाः । 'ऋनापाट ' इत्यादयः राष्ट्रमृतः । 'अमि- कत्वेन योगपद्यासमवात् पदत्यादिवातिरदेव साधुयादि- नाना' इत्यादयः अभ्यातानाः ।अजयादिहीमा पैदिके. जानिरपि गरादिपदनिका निरानन्या। को. १६३१८१२४ पेर पमंमु, न वृष्यादी गरि । १४।१३, ० अना. रस्य अयने 'न भसपेन, नरगुन, न . • अनारभ्य भy पानि '। भवाम्यं 'नम् ' दी। नसात् मीठम्य अस्मिधिरेधे अधिकारः, गृह्णाति' इति विहितयो. अंगदाम्ययोः सादनममगांदपो न स्वर्गवासस्य । ६२१०, अनारम्म ध्यते । नेक्षेतो- प्रहधर्माः सन्ति । मा. श६११५॥३२-३४, . अना- पन्तमाहिल्य नास्त यन्न बना गान' इति इमानि अनी- रम्य अमिं विहितं चित्रिगीदारी , पशिगीर. घरचनानि प्रारमितानि पुरानि । नाप दधाति, भूतरका उरानि की । तामपि चयनमा पचों लिपेपा । नमोहन पदामोऽर्षः | VIR, रणे पाहता एकाधमाः पापाः, दाम मरि अन्दर्य • अनारस को पाप प्रेमपी अभी "यय रा । ।१२।३५. अनारम आम्नाने पार पादिर मुशे भी' इत्यादि । मर जवादिषु मैतमारमेत मो पर निपेत् । अत्र विधिः पानिमामी ३१, अनारम्य भारदमा सूर्यदेवता वशिमोगांगोषधि, न रोममन्यमनूप विहिनन्य साहनीपार विशाल गुविधि , न का सारदुनमगधि । वि. ११. रिलेन पदेन धर्ममा चार, 'यहाइपनी सुरधि • अनारम मी गप्पानं भको हम बाप्पा. 'पदेगी 'धानति डोन'. १.८1८, पोर.' इति । नेद मोगलीत वेशपर • अनारम्यादा अपने 'भाभपति चणा, अष्ट्र नन् । यम्मत मिशन कर्मभु मनिषो मा. et औरती पर sult | उपक यति पेद- ८४१८.. अमरमनिय यात्रा'h सना गति, नही। अनपोरेवराय- अमेरपर चासंगापमान र मनुरिने पर देवा: क्या मो.पो.नि., नरमte irr. तिपदा नत्र सम्मार अनुदेषमायन सिरस ममरम्ममा निरिवरेन रनि निमः ! Pr.. मारम्पादः सर्ग. वाय. , ·अनध्यायादिनियमानां अनन्यलभ्यः शब्दार्थः भाट्ट-- अध्यायानध्यायपरिपालनादयः अध्ययन २३), तन अव्यवहितस्य आश्विनस्य अपर: प्रदेशो धर्माः कर्मकालीनमन्नप्रयोगरूपाध्ययने एव स्युः, ग्रह. प्रायः 'अनन्तरस्य ' इति न्यायात् इति ज्योत्स्ना । माध्ययनस्य धारणाध्ययनस्य वा दृष्टार्थत्वेन तत्र स्वरूपे प्रथमोपस्थितत्वमूलिकैवेय परिभाषा | मध्येऽपवाद- कार्ये वा अदृष्टार्थधर्मविधियात् । इति प्रासे, अध्य- न्यायापेक्षया अनन्तरस्येति न्यायः प्रबलः इति कैयटः। यनपदार्थस्य गुरुमुसोचारणानूचारणरूपस्य प्रयोगशाले प्रत्यासचिमूलकोऽयम् । लक्ष्यानुरोधाश्च व्यवस्था इत्यपि अभावात्, उधारणमात्रस्यापि च प्ररणाद्यमावेन अनु- पक्षान्तरम् । तत्रतत्र व चित् स्वरितत्वप्रतिज्ञासामयन कालीनन्यैवानुपस्थितः । प्रकरणात्, ' तपोविशेषै- वा बाध्यतेऽयं न्यायः । यथा टिड्देति सूत्रेण डापा विविधैतेश्च श्रुतिचोदितः । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः । व्यवहितस्यापि डीपी विधिः । न पट्' इत्यादिना सरहस्यो द्विजन्मना ।। ' इति स्मृतेश्च धर्माणा अभ्य- | योरपि टापडीपोः प्रतिषेधः । इय यनमात्रागत्वावगतेः । यत्रादृष्टार्थके ब्रह्मयज्ञाध्ययनेऽपि सर्वनामस्थानं ' इत्यादौ भाष्ये स्पष्टा । प, शेखरः. ते न धर्माः, तत्र का प्रसड्गः कर्मप्रयोगमध्ये धर्मा- | - हन्तः अत्पूर्वव्यैर नस्य णत्वं नान्यस्य 'णाम् । न चाध्ययने तस्कार्ये एव याऽर्थशाने धर्माणाम- प्रघ्नन्ति । योगविभागसामर्थ्यात् । अनन्तरस्य विधिर्वा नुपयोगः, निर्विमपरिसमाप्रार्थवेनोपयोगसभवात् । भवति प्रतिषेत्रो वा' (विधिः प्रतिषेधो वा समीपस्थ- विधियलेन धर्माणामकरणे अध्ययने विपकल्पनात् । स्यैव भवति न दूरस्थस्य इत्यर्थः) इति न्यायमपि न चैतावता मयाजादीनामपि निर्विप्रयागप्रयोगसमाप्त्य- बाधित्वा एकाजुचरपदे इति णत्वमपि निवर्मते । यत्वकल्पन, करणनिष्ठयोग्यताया जनकाकासाया ऋतू सिद्धान्तकौमुदी हन्तेः इति सूने. पकारजनकत्वत्यैव तत्र कल्पयितु युक्तत्यात्, प्रयाजा. 'अनन्तरेण संवन्धः स्यात् परस्याप्यन- दीना प्रयोगानड्गत्वाच । न चानापि अध्ययननिश्रमा- तरः । वदारूढः पुना पश्चात् तदानन्तर्यम- दृष्टे एव धर्माणामुपयोगः , अध्ययननियमादृष्टस्य क अनुते ॥' (वा. २।१।१६।४८ पृ. ४५५) इत्यनु. चिप्यनुपयोगेन अकल्पनीयत्वात्, कल्पनाया प्रमाणा-पझाधिकरणन्यायेन अङ्गान्तरन्यवधायकत्याभावात् । भावाच । इदं चाधिकरण मसगानुपयोग्यपि करिष्य- ( तवः पुनखदारूकः' इति वार्तिके तृतीयचरणे पाठः) माणमन्नविचारोपस्थितमन्नप्रसङ्गादुक्तमिति द्रष्टव्यम् । सु. १. १०६९. मण्डन- 'पाठयोऽनभ्यायेऽपि मन्त्रोऽध्वरादौ।' अनन्यथासिद्धत्वं अन्ययासिविध्यराहित्यम्। शंकर--कर्मण्यधर्मका मन्त्राः ।' गृहीतवतन्त्रान्वयव्यतिरेकाननुविधानावच्छेदकधर्मवं आ. * अनध्यायादिनियमान स्वरूपकार्ययोरनुप- घम् । अन्यनिरूपितपूर्ववर्तित्वप्रहहेनुककार्यपूर्ववर्तित्वग्रह- योगात् अध्ययनाङ्गत्यानुपपत्तिः इति चैन । पार्थोष-विषयत्व द्वितीयम् । क्लमान्वयव्यतिरेकानुविधानसाहित्य योगामावेऽपि विघ्ननिवारणार्थन्वेन स्वरूपोपयोगित्वात् । तुतीयम् । अत्र अक्लतान्थयन्यतिरेकानु( पाननु) नियमापूर्वे उपयोगाच । मणि, पृ. २. विधायिनः इति विवचणीयम् । तेन न कारणान्तरण ७ अननुपङ्गाधिकरणम् । 'म्यवेताननुपाधि । अन्यथासिदिः, ईश्वरशानादिसंग्रहश्च । तस्स उपादान- परणं' इत्यत्र द्रष्टव्यम् । २०२१७४४९. प्रत्यक्षतया स्वतन्त्रान्वयन्यतिरेकानुविधानात् । मणि. . अननुपानलक्षणमप्रामाण्यं श्रुतिविरुद्धानां 2.४५. स्मृतीनाम् ( वार्तिकमते)। श४ वर्णकं २. अनन्यलभ्य शब्दार्थः इति फधिकरण- 'अनन्तरस्य विधिर्षा भवति प्रतिषेधो या न्यायः ॥ (३४) वाल. पृ. ९३. इति न्यायः । (परिमापेन्दु. ६२)। 'अपरे तु • अनन्यलभ्यः शन्दार्य: । विवि. पु. २२, मणि. शुमधमनियनोः पाने' प्रधुनक्ति इति सत्यापासू4 (111) पृ. ११४. स एव हि सन्दस्यापों यः प्रकारान्तरेण ·. अनारभ्याधिकरणम् ३७४ अनारभ्याधिकरणम् प्रकृती बाऽद्विरुक्तत्वात् । २॥ जादीना दर्शन नैव उपपद्येत । दृश्यन्ते च प्रयाजादय छ भाष्य-माती वा निविशेरन् अनारभ्याधीतानि चित् 'प्रयाजेप्रयाजे कृष्णल जुहोति' इति । अथ चोदको पात्राणि । कुन । अद्विरुक्तस्वात् , एव अद्विरुक्त भवि० लीयान् तत एतदर्शनमुपपद्यते । तस्मात् प्रत्यर्थ- ध्यतीति । द्विरुक्तताया यो दोष १ असभव इति म । अनारभ्यविधि । यद्धि प्रकृती विकृतौ च भवति अस्ति तत् प्रकृती । वा-स्थिताया प्रतिशाया चोदयति। यदि अतिदेशा- प्रकृती चेदस्ति, चोदवेनैव विकृति शमोति । ततो न दुपदेशे बल्वान् , एव सति तेनैव उपदेशेन अवरुद्ध- अमारभ्यविधिमाकाङ्क्षति । तस्मात् अनाकाइक्षितवान् त्यात् अतिदेयो नैर स्यात् । कुत १ शनोति हि अनारम्यविधि न ता विधाति । वेन ब्रूम मत्यर्थ । प्रतिविकृतिसाधारण सादित्य प्राकृतोपकारसाधने दृष्ट एवेति । হবিল্ডার নিহরি লিঙ্গান্ধী। বর ময়না या- सर्व विधीना अमासस्वविषय वात् यन प्रमा दिदर्शन विरुध्यते । तस्मात् अतिदेशविनिमुक्ताया प्रकृ- णान्तरेण प्रासि स्ति, नत्र सादिर याद्युपदेश । प्रकृती | तावेव निवेशो युल इति । च न वृश्चित् प्राप्ति । विकृतिषु अड्गान्तरार्थे न, चोदनैकार्यात् । ५॥ अवश्यकल्पनीयेन अतिदेशेन सादिर याद्यपि प्राप्नोति, भाष्य-~न प्रत्यर्थ , सर्वार्थ इति बम , अप्र- इति नोपदेशमपेक्षते । तेन द्विवत्तस्य असभव इत्याह । करणे समाम्नानात् । यदुतः अनारभ्यविधिना निराका तर द्विरुष वात् , अद्विरुन वादा मम इति सूत्रम् । इक्षस्य न चोदक इति, वनोपपद्यते । नहि अनारम्य- नद्वजे तु वचनप्राप्ते । ३ ॥ विधि चोदना निराशाक्षीपरोति । प्राते हि चोद भाष्य-अमरगात् प्रतिषियर्थमेव इयुच्यते । पेन सुवे, सादिरता अनारभ्यविधिना शक्या विधा यत्तु चोदयेन प्रामोतीति, अनारभ्यविधिना प्रस्ते न तुम् । असति चोदो अनारभ्यविधिरपि नास्ति । न च चोदफमादक्षति । तस्मात् अनारभ्यविधिपजे चोदक अनारभ्यविधि सुप प्रापयति, तस्य च पादिरताम् । भापयिष्यति । आरभ्यविधिवाक्येन प्रत्यक्षे युवे चुत । चौदनै कार्यात् । एकार्थी दि चोदना · यम्य गादिरता, चोदर पाक्येन आनुमानिन पितो । पादिर युगो भाति । इति । न चाल सुर गादिरता आनुमानिकाच प्रत्यक्ष अप्रत् । तस्मात् अतिपित्यय व उभय विधीयते । ससस्य सत पादिरता एप शब्द अनारम्यविधि । आइ, म च चोदन प्राप्त । तस्मात् असि चोदक स या-(तह तु वचनमाते) प्राप्ते इति या पाठ । हि अनार यविधिवाक्यम्य प्रत्यक्ष यत् त यपिका अन्य सत्य निरुतग्रमन्याम्प, तर कुत एनन् अतिदेशपात 'प्रापयति । तस्मान् प्रातिविन्य अनारम्यविधि । त्वात् उपदेश विहन्यते, न पुन उपदेशसिद्ध अनिदेश वातारवा क्य समर्थित पार्नेथितुम् । एप शापयेदिति १ । युक्त च पदार्थविधात् अतिदेदो मरि एकस्मिन्नदो अतिदेगी पाधिा सपोर याधितो न स्यात्, सनित्तु पूर्वतरप्रवृत्तोरदेशाधयम् । मयति । तथा शरे युशेष नितिन पपि न प्रयाजा अयोध्येत सामान्यविषयमा उपदेशो दुबंर इति, तन् , दयो नियन्ते । समानविषयमा दिपाधी विशयते । अतिदेशेऽपि गाविपरगन् अविशिष्म् । तस्मात् तेन गादिर दिशाप्यमात्रात् अतिदेशो निवर्तते । सार्थ अनारम्पराद इति । न च गादिस्य अप्रियामा मात् सनोति मिति दर्शनादिति चेत् ॥ ४॥ निराग्रीम् । युगपय प्रवियों प्रमाा भाष्य--पदि अनारम्बधि चोदात बरीपन, माप मोकारका निरूपयितुम् । एकाधन अनारम्यविधिना मासे न नोदकम कारपि । रा १ ममाप्यभावात् । २ 7 अतिदेयनुहामन्यौण माझे ते मी चोदको भर प्रदि । ठत्र मा- 1 पुहि संमति। न नेतन् याम मुमणी विशापा, ·संक्षेपः। अनर्थक मुक्तस्य कारकस्य गुणभूतक्रियायामपि उक्तिः इति नियमे नेह पच्यते, नेह भुग्यते' इत्यादिषु पचिमानविपञ्चाया प्रमाणमस्ति, येन अध्याहारं विनाऽपि याक्यं सम- 1 कर्तृकर्मणोरनाश्रयगाव पापर्षभानयोराराक्यते ततश्चा- ध्येत ! तथान्ये ओदनं मुक्या शास्त्र पठ्यते । गमवमिति । तत्रोच्यते ' तुल्योऽभिधानपक्षेऽपि स श्रुत्वाऽप्यर्थ नानुमतस्तेन तोऽर्थः कुनुद्धिना' इत्यादि. १ दोप. शब्दगोचा। पाचकस्याप्यनेकान्तो गमक- द्वितीयाप्रयोगानुपपत्तेः । यदि तु उक्त योगेषु अना- स्येव नेष्यते ।। ' यथैमात्र कियाया अशान्तिकल्याए श्वासः, 'मयैर पस्या मयैर भुज्यते' इत्यत्र च कर्तरि अन्यनाराममायमापद्यते तर शब्दस्यापि कमानभिषा- एव आश तृतीया, 'पक्ला ओदनो भुज्यते' इत्यत्र नार, 'ओदनः पच्यते ' इत्यत्रापि अनभिधातृत्वम- नाध्याहारागीरणं, तथा उक्तनियममनोरन्य क्यापत्य सङ्गः । अथ व्यमिवार्य यसो केन चिदनुगृहीतः सन् यस्यापि च भावे एव शक्तिमहीन्य तदर्थस्य भावस्य , अभिधास्यति, तथा ममापि तदर्थों समरिष्यतीति अपि. पूर्वकालत्यरामानकर्तृकत्यसगैण उत्तरक्रियायो अन्व-शेषः । नय सर्वत्र रारुर्मराक्र्मकश्यन्त्रिकरणेतरविकरणो. योऽङ्गीक्रियते, तदा अस्तु यद्-वृत्तिकारकले स्वान्याय- पपदविशेषज्ञानात् अभिघातृत्यवत् गमक विविच्यते प्रधानक्रियाप्रतिपादकेन पदेन कृत्या प्रतिपाद्यते तसं इत्यनुपालम्भः इतरथा तेशदास भारकर्तृकर्मसु अभिहितत्य, तदभावः अनभिहितत्वं, तत्र तृतीया इति। विपि दर्शनं यतेशब्दस्य श्यन्वि करणात्मनेपदीय-यर- यड्-क्यप्रन्ययेषु च अविशेषः इति अत्यन्तापहेत- अन्न वदन्ति । एवं सति 'लः' इति षष्ठयन्तं | चमे अभिधानपक्षेऽपि स्यात् । तस्मात् तद्भूताधिकरणो- विवाद्यन्त्रितं याच्य, प्रथमान्तम्य अनन्ययात् । अतश्च क्तेनै अन्वयव्यतिरेकभापरिहारेण पादपणापि समर्म- लम्य इतिसूचयापत्तिः, लदेशभूतशानजादेः फां- नीयम् । ततश्च विरोपनुमिः शक्यो गमायमची दियाचित्यानुपपत्तिय । न च करि कृत् । इत्यनेन । निर्शनुम् । था. ३।४।४।१३ पृ. ९३८-९३९. तद्वापि, तथात्वेऽपि धर्मणि भावे चार्मफेभ्यः 'अनभ्यासो वा प्रयोगवचनरुत्यात् ' इति तयाते: सूपान्तराविषयपात् । अत एवं परिहर्तन्यं, लः न्यायः ( १११११७३५ ) । पाजायजाना एससिन् इति अपमान्त कांदो एवान्वेति। न तु एतापता तस्य प्रयोगे अम्यासो न कर्तभ्यः, प्रयोगपचनेकचात् अङ्गाना याच्ययम् । लयीन पृल्या तद्गम्यत्वस्यैर साम्रतात्पर्य । प्रधानाना न प्रयोगपचनस्य एकात् इति न्यायाधरार्थः । विषयत्वेन शक्त्यशे तद्न्यापाराासनात् । सा तु प्राधान्य अनम्यासस्तु अडाना ययोक्तेन न्यायेन' विनेर सिध्यति इति सिद्धमाख्याते पांदेवायचं, ११३१७३७. सानजादो न पाच्यत्व इति । 'लय' इति सूचस्य अनर्यः कोऽनर्थ यः प्रयायाय श्येनः, यमः, तिगादीनां सदेशापविधापरम्प न पैपर्थम् । शुः इत्येप्रमादिः । कप पुनरसो अनमः हिंगा हिसा, माद. १८ पृ. ३२२-२४. . अनभिहित हिसा च प्रनिषिदेति । कय पुनरनर्थः कर्नग्यतयौर- शब्दः एष ( अनभिहिते इति पारिनिरामे दिदसते ! उग्यने, नेर श्येनादर पम्पतया रिशयन्ते। २२३१ ) माया विशेषात्मना अनगनावे । यो हि हिशिनुमि ऐन सम्यापमभ्युपाय, इति दिलेगा. पर्नते । पसीपयतेशदाम्यो च संन्यासंबन्धादरात् मुग्देशः । श्येनेनाभिवरन् योत शी हि समाममन्ति, निरपेग फाकर्मणी गम्यते । जम्मात् तत्तदिति ने अभिनरिनयमिती । मा ११११२१२. 2. १८. नौरग्यते । पारसन्तराशि न फदा विदे विशेषरूपंग अनर्थ; त्यनित्यं स्यात् । ६१८१९।२९ ।। वीपते ही सिमतामयादयन्ति । मारहत्याविशेरपि ज्योतीटोमे 'ममारिने अरण्येन प्रत ग्रनशी' सपा पतंगमंगोरेप पिरोपी सैलायम माझी माये। विदित परभादि मा मापी शोधि तयोदम् । पनु मारोपन लग पभिचार / मतपति स्यम्पपः । पदित मन्या न बम्पर ·बनारम्याधिकरणम् अनारभ्याधिकरणम् सिद्धपर्थे युगपदेव प्रथाजाद्यपूर्वाणि गृधन्ते । वैश्व प्रयाजा- स्यात् प्राप्तस्य हि पुनर्विः पृथक्त्वेन पदार्थानां दर. । प्रमाजादिभिरपि सशास्त्राणि । तेन प्रकृतिगत् मधेशोदकस्ततः ॥ तर्ज युज्यते प्राप्तिः प्रकार- इत्येवरूपस्य अतिदेशस्य एपलात् सर्वाङ्गेषु अविशिष्टस्य | स्वतिदिश्यते । पदार्थानां खलु प्राप्तिस्तद्विशेषण- सर्वत्र प्रवृत्तिः अप्रवृत्तिा, नैकदेशेषु । शरैरपि कुशाः | भावतः । समुचिताच ते सर्व प्रकृती तद्विशेष- पाशा एव बाध्यन्ते इत्युक्त बलायराधिकरणे (३॥३७॥णम् । तेन यावज्जुहप्राप्तिर्विकृती तापतेव च ॥ १४) । तत् यदि तावत् अनारभ्यवादानुरोधेन ग्वादिर- प्राप्तव पूर्णताऽपीति व्यर्थस्तस्य पुनर्विधिः । अवश्यं खादिविषये अतिदेश. परित्यज्यते, तत एव अशान्त- च जुहप्राप्तिः प्रतीक्ष्या पर्णताविधेः ॥ तया सहेव रेष्वपि, इति सर्वनिवृत्तिप्रसङ्ग । तत्र चोचम् ( अपैर पर्णत्वं प्राप्तं, न तु विधीयते । प्रश्तावेव पर्णत्व. पञ्चमसूो)। अप पेपा वित् प्राकृतानामनुरोधेन तदि-विधिस्तेन व्यवस्थितः ॥' रायः अतिदेशः प्रमाण वियते, तत: पादिरत्वादिप्राति सोम-~~यस्यानारम्यवादस्य आतिदेशिकपदार्थानपे- रपि अविशिष्टा इति स्फुट द्विसत्ताव मामोति । यागगत-सत्व, तत्र प्रत्यक्षस्य शीघ्रमवृत्तेः प्रकृतिवितिसाधारण्य व्यापारापेक्षित्वाच खप्रकरणाम्नानमार अतितम्य, मेव 1 यया 'आश्रावयेति चतुरक्षर, अस्तु औरडिति चतु. विकृतय. प्रात तावत् गृहन्ति इति सर्वत्र स्थापयि. रक्षर, यजेति भयर, येरजामह इति पञ्चाक्षर, पञ्चरो प्यामः । तेनापि अनारम्यवादात् अनिदेशाते. प्राथ. वषट्कारः, एए वे सतदनः प्रजापतिर्यसमन्यायत्तः' म्यम् । अवश्यं च मविपु सुगदिमाशि, अपेशिवन्या । | इत्यादी, न विकृतिरूपयशस आतिदेशिरत्याभारा यावता च या न मुगदयः प्राप्नुवन्ति, तायता पादिर- इति ध्येयम् । प्रयोजनं यमानारभ्यविहिताश्रिता स्वादयोऽपि, इति नोपदेशविषयों घटते । न चैषां गुणा मन्ति, तत्र गुणसमाना विकति प्रवृत्तिः ऋतुसबधो शिरपट. | सोऽपि अन्यथाऽनुपपत्या सुवादि पूर्वपये, सिदान्ते तु भाटमिन्यायेन ( ८1१।१०२०) दारेण कल्पयितव्यासायलवादी च मातिमबन्ध नापन् । अप्रवृत्तिरिति । सूत्राधातु- पर्णतादिक सार्थ कम्य अभ्युपगच्छति । तेन च परिहते आनर्यक्ये, विरति मिन मारणे अनाम्नात वेन मार्पवाय न्यायपगत् इति । संन्यो निष्प्रमाक प्रमाणपत्तरो हि अतिदेशेन ऋतु. पि-'प्रानी विकृती वा स्याद् यम्प पणे यसो मबन्ध- ये तु अनुमयध एउ प्रत्यक्ष, विधि । यस्तादेव या, नुल्यादचनादुभयोरमो 1, जुहू- यादा अपि गांधी पर पथा मतदश. प्रमा माश्रिय पर्णल्यविधि प्रतिमामय । चोदयेनोमग- पतिशमनारतः' इत्येरमादयः । तस्मात् यादिस्वादि प्राषिलो विधिना रिम् ॥' मत्यर्थ इति सिटम् । भाह- अनारम्प भुनेन 'यम्य पर्णपी बुह. অমবিদ্রোহী' নি’ বিনা অনমিলিয়নশিহৈান मिनार ममाप्य इदानी तमेव अनारम्यवाद अनुमधने। रिधीमाना पर्गता तद्-दारेण असाध्या वड्ग, पनि जुयादिप्रारिमानं हि पर्णसादरपेक्षितम् । या थिने मा " निरिनिमाधारणी, उन मानेर चोपदेशिकी प्राप्ति प्राप्तियां चाविदेशिनी ॥ इति निन्तायो, अरोिगान् गामति । नव मा प्राप्तिरूपेण तुल्या तदनुसादतः । विकतो अतिदेयोनारि प्रने दिलासति , विपीयमान पर्णवं सर्वामिति गम्यते ॥ ननु देशनैत्र प्राप्तिमत्वे अविदेशय उपविपरयामानन् येनातिदेशेन विकृती प्राप्यते जुः । तेनैव पर्ण पतविपपवायनात् । न प किती जुमान वाऽपीति स्पर्ध उदुपदेशनम् ॥ नेष प्रत्यक्षसिस अतिदेयतया दर च प्रातः मांगाधोत्तर- स्थान पर नानुमानतः चोदकाम प्राप्यतेपोन कि सम्म प्रायशेध. सस्मात् साह: पर्णतादय. 1 नई दिरतिदोष जनक मारे पुननिविरिये तम्मालागेन ते अनारमन -- - सया 37. -- ·अनशनरूपं अनाचाराः • अनशनरूपं तपः याजमानं ज्योतिष्टोमे ।' सर्वे ।' दातुरिष्टिविज्ञायते' ( दातुरिति विज्ञायते ) इत्यन्तेन ऋत्विज उपक्सन्ति ' इत्यादिवचनातु व चित् ऋविजा- वार्विकेन (पृ. ९६४ पं. १०) अनागतावेक्षणेन संदे- मपि । मा. ३२८३९-११. होपपादनवेलायां अवयवद्यो व्याख्यातम् । सु. र अनागतावेक्षणन्यायः । यथा अनागवं न पृ. १४९९. ५ सन्ति तावत् अवान्तरापूर्वाणि । तदेतत् आगते भविष्यत् कार्य आदावेव अवेश्यते विचार्यते | अपूर्वाधिकरणे एव अनागतापेक्षणेन प्रतिपादितम् । तहत् । के. * तेन शब्दोत्कर्षसहितेन तछेपाणामपि | शा. ३।१४. * सप्तमद्वित्तीपपादे वक्ष्यमाणस्यैव गीति- निष्कृष्य प्रयोगः इति भाथ्यावयवानुपङ्गेण परिहाराथै | मानवान्यन्यस्य (सामशब्देन ) इह लक्षणसमर्थनाय - तेन ' इत्यादि माध्यं (पृ. ८५३ पं. २८ ) क्लस- अनागतावेक्षणन्यायेन भाष्यकृता उकन्यात् अपौनक- शेपैः' (क्लसप्रयोगशेपैः पा. पृ. ८५४ पं. १०) इति । क्त्यम् । सु. १. ६७८. वार्तिकेन अनागतावेक्षणन्यायेन अर्थतो व्याख्यातम् । * अनाचाराः । अद्यत्वेऽपि अहिराणमधुरा- सु. १.१२६३. नियमविधिमकारच सर्वोऽपि अनागता निवासिनादरणीनां मुरापानम् । केसर्यश्वाश्वतरांबरोयोभय- वेक्षणन्यायेन अत्र (४।२।९) कौस्तुभे च मन्त्राधिरणे । तौदद्दानप्रतिग्रहविक्रयन्यवहारभार्यापत्यमिप्रसहभोजनादि (१२४) एव प्रदर्शितः । माट्ट. ४।२।९. प्रसिद्ध- उर्दाच्यानाम् । मानुलदुहि वाहासन्दीस्थभोजनादीनि संबन्धो हि शक्नोति लश्चभित इति अनत्यभाष्योता दाक्षिणात्यानाम् । मिनखजनोच्छिष्टस्पृष्टभोजनं रावण. उपपत्तिः अनागदावेश्वणन्यायेन विशेषण हि प्रसिद्ध परस्परस्टताम्बूटादनवदवसानानाचमननिर्गजधौतगर्द- भवति, न च विधीयमानावस्थ: ऋया प्रसिद्धः' इति । भारूदवस्त्रपरिधानब्रह्महत्यातिरिक्तमहापातककार्यपरिहर. अरुणाधिकरणवार्तिकेन उता । सु. पृ. १०२७ . णादीनि उभयेपाम् । अतिस्थूलानि प्रतिपुरुषजाति- - प्रामाण्यस्य स्वतस्त्व अयथार्थताऽभावधेनि उभय कुलावस्थिवसूक्ष्मस्त्रधर्मव्यतिक्रमणानि तु अनन्तमेदानि 'अनपेशन्यात् ' (१९५५) इति सूधाययवोक्त सर्वत्र विगान हेतुदर्शनानि च प्रायेणैव संभवन्ति इति स्वात् तद्-प्याख्यानायसरे वाच्यमपि अनागतावेक्षणेन नैवंजातीयामिश्रसाचारधर्मवाध्यासानभयः । पा. अश्यमाणतयैव चोदनासूरे एव बार्तिककृता उत्तम्। बाल. ११३१३।७ पृ. २०४, यशु अग्रतनाना आहिन्धनक. ६.६. * पश्यमाणः इति अद्यतनी विभक्तिः इत्सयमर्थः । माथुरखामणीनां मुरापानादि, दाक्षिणात्यानां मातुलदुहित- वक्ष्यमाणेन अनागताचणेन अभापि वाक्ये तुल्यः इति । विवाहादि स्मृतिविरुद्धमुपन्यस्तम् । तर के चित्तावदाहुः । मत्या भाष्याारण दर्शितः । रत्न, ५।४।३।५-१. । स्मृत्याचारयोः इतरेतरनिरपेशवेदमूलत्वेन तुल्यबसयात् * यदापि आनुमानिकववनप्रामाण्यं विशेषातिदेशानिरूपणं विहितमतिथिद्धविकस्पानुपानाध्यणात् अशेष इति । विना न पर्यवस्पति इति पदनन्तरमेव बलापलचिन्ता तत्तु वक्ष्यमाणबलारलविभागात् अयुक्तम् । अन्ये तु युक्ता, तथापि अनागतावेश्वणन्यायेन भाविपर्यवसानमा ' एवमाहुः ' सर्वपामेयमादीनां पतिदेशं व्यय- श्रित्य इह (INR) क्रियते । सोम. ४२. स्थया । आपस्तम्बेन संहत्य दुष्टादुष्टत्यमाश्रितम् ।। • यागविधिप्रकार अस्माभिः अनागतावेधणन्यायेन येषां परसराप्राप्ताः पूर्वजैरप्यनुष्टिनाः । एष आग्नेयाधिरणे (२२३३१४) एवं प्रदर्शितः। फो. २३॥ न दुष्येयुराचारेनेंतरे जनाः ।। ५१.. पायनोऽश्वान् इत्यादिपूर्वानुमूल्यस्य प्रति-प्युक्तं 'पेनान्य पितरो पाना येन याताः शिरामहाः । महीविषयन्वेऽपि नरपत दातृविषयेष्टिविधिमामयंयोग- तेन यायात मना मार्ग तेन गउन दुध्यति ।। ' येश महानिरामा 'इदं अपने' इत्यादि (भा.?.९६५.पं.३) तु यः पिारिमिरेय अयों नानरितः स्मृत्यन्तम्पतिपि. 'मिर्यपेत्' मन्वं भावं (१. १५६ पं. १) 'अत दयतेनं परिहरन्येव । अगरदरनो या नवनादिमिः र ययपि ' स्यादिना (था. पृ. १३ पं. २२)/ परिहिपन्डे । ननु गौतमेन आम्नापविरुदानां आना. मी... नया मनुनाः- ·अनारभ्याधीत 'अनारम्योक्वाः - . . प्राकरणिकेन वाध्यते । यथा अनारम्याधीतं सासदश्यं । वाल, पृ. * अनारभ्याधीते सर्व- पाश्चदृश्येन । वाल. पृ. १४१. * अनार- ऋतुमा अविशेषेण असितिः । संकर्ष. ३३३११४. म्याधीत 'पस पर्णमयी जुहूर्मवति इतीदं अनारभ्याधीतग्रहेष्टकानां त्वनिशेषता । महेष्ट. पर्णमयत्वं मत्वर्थ, तस्य वाक्येन ऋतुमबन्धः, फलश्रवण | काधिकरणम् । भा. ५६३४६११५.१६. ७ अनारभ्याधी- तु अर्यवादः । वि. ४।३१* अनारभ्याधीत 'सप्त- दत्वात् ऐन्द्राममेकादशकपाल नियत प्रमशः ' दया सामिषेनीरसुव्यात् ' इति सामिधेनीसाप्तदर्श वैम- इत्यादि कर्मान्तरमिदन । वि. २१३।१२. * अना- धावरकल्पादौ उपसहियते । भा. १०८1९१७-१९, रभ्याधीतत्वात् 'चनुगृहीतं होति' इति चतु- * अनारम्याधीतं सामिधेनीठातदश्य विकृत्यर्थम् । ३।६ारागहीतत्वं सर्वहोमेयु स्यात् । भा. ४११११७६४८. ९. अनारभ्याधीतानि यज्ञपात्राणि आधानमारभ्यैव - अनार याधीतन्यायः ( ३६१।१-८ ) । आमरणं धार्याणि, न केलं पौर्णमासीमारभ्य। वि. १९१ ( स्वरूपं-) स्प्यानुसान्धं अनारभ्याधीतं क्लृप्त- ३.१४. अनारभ्याधीतयो: अंदपदा-पयोः न सर्वमहान्त अनुसंबन्धात् प्रकरणाधीतात् दुईले ऋतुसंबन्धविप्रकपात् ' अनुपानं, किंतु प्रातःसवने एवं धाराप्रहेन्यः पूर्वमेय, इत्येवरूपः क्रत्वाविषयः । सु. पृ. १६१. * बहुभि येां प्राकरगिको विनियोगः तेषां विधिवत्यदेव अनुन निक्मिन्ः न्यापानात् प्रारणनिन्छेदोपपत्तेः उत्तरागस सिद्धेः मादृ ५।३।६. अनारम्याधीतयो: अंपदाभ्ययोः अनारभ्याधीतन्यायेन सामिधेन्यात्योपपत्ते: नोपवीत- वाक्यात् फलपत्येय संबन्धात् सोमेन संबन्धः, न सबनेन इति विधौ प्रकरणानुवृत्तिः । को. ३।१।११।२१ पृ. २०१, प्रतिसपनं नावृत्तिः । वि. ५५३१६ • अनारम्बाधीतयोः • यत्र तु बहून्यगानि पटित्या दूरे छ. चित् वाचनिका- वषटकारेण वा स्वाहागरेण या देवेभ्योऽनाव प्रदीयते' हाम्नान, तर अल्पानुरोधेन वहनि विच्छेदकानि अप- इति खादाकारवटकारयोः 'पृथिव्यै स्वाहा ' इत्यादौ । गीय प्रकरणानुत्तिकपनाऽयोगात् अल्पस्य अनारम्या. दसिहोमे नोपसंहारः। भा. १०1८1१०१२०-२२.०अना- पीतन्यायेन अन्ययः परिकल्प्यते । अत एवं तत्पूर्व- रभ्याधीवानां বিনিমিস্কো अमिना भाव्यसंयुक्तस्य विश्वजिदादेः स्वर्गफलकल्पनं, अन्यथा संबन्धः, ननु वित्या । तेन. प्रत्येक चिनी नाइत्तिः, करणान् दर्शानन्यापत्तेः । ३११११११२१ पृ. २००. किंतु मध्यमचितावे। वि. ५१३१६.०' अनारम्यापी- • आमशनम्य न कर्ममारणसरन्धोऽस्ति, येन प्रयोगवि- तानां प्रतिगामित्वं ' इति न्यायेन (अपमाप्यायगत. धिना परिगृध्येत । नापि अनारम्याधीवन्यायावतारो. मन्त्रागो द्वितीयतृतीया पायगतवितीना च अनारम्या आस्ति । पर्गतापा जुहूवत् आत्मशानस्य १६ द्वारा- नातान) प्रवासवगमान् । ताण्त्यमा. पृ. २ . भावात् तस्य जुहू प्रमिचाराभावाय संक्षेपशारी- अनारम्याधीतानां यर चोदकाप्रवृत्तिः तत्र निवेश., यथा र रामतीयः ११११. . अनारभ्याम्नावं सामिनी- पर्णता दर्शादौ गृहमेधीये च । सासदश्यं नु अनारम्या मालदाय प्रकृती पाबददयेन शवितं सर्ववितीनुमा पौतमपि विनिमेव प्रत्याभुतमारपामु मित्रविन्दा. दिषु गछति उपसंहारात । मीन्या, अनारम्याधौनाना कामु चित् विकृतिषु पुनः भूयते । यास्यशेोऽयं मृ. दियमरण. (३१४४१२) जपादि. (३।१३) धादिषु अनारम्पविधानम्य वैमधे, अपरकत्सायां, पत्री, भवप्रतिप्रहेष्टि (३।४।१४ १५) पानामापीना (In चातुर्माम्येषु, मित्रविन्दया, प्रधानन्याया, आमपणेष्टयो १६) विचारे प्रस्तुते यमनस्य हरियोपविषयान् होम शिरिए सालदस्य इयुरदास मा १०१८॥ तरमशागतहवि परिषरविचारसमाप्ती पुनरनारम्य०१३-१९. . अनारम्योः (पर्णमयीलं-अचन-- विचार एवं विश्यः तृतीयम्य पं । मोम. २१६११.माहादिक्म च) पाना एवम फरमा उमर- • अनारम्यायोते प्रयाम्नानेन प्रत्वं पायवे ।। प्रयुदा का । इति परशमन यामसयामार अनुठेयाः। . 1 ·अनानातेष्वमन्त्रत्व ३७१ अनामनातेप्वमन्नत्व -- . . ऊहमररनामधेयेषु सशपः । मन्नगाह्मणात्मके वेदे ] प्रसङ्ग इति वाच्यम् । अध्ययनकाले एवालोच्येदमवगतं, निरूपिते ऊहप्रवरनामधेयान्यपि मन्लान्तर्गतत्वात् प्रस. } यत् 'प्रकृती गिरापदवानय मन्न,, विकृताविरापदवान' ड्रेन मन्य नेति विचार्यते । अयायं पूर्वपक्षिणोऽभि- इति । तेन वेदपतिपादितेरापदम्य भवतु मन्नत्यम् । सधिः। विकृतो अतिदिष्टे तु पतिसमवेतार्थाभिधायिपदो- सूर्यादिपदाना तु न्यायगम्यत्वादिति वैषम्यम् । तदुर्ग द्वारेण विकृती समवेतार्याभिधायि पदमूह्यते । एवं 'यत्र वैदिकमन्यत्वं तत्र मन्त्रात्यमिप्यते । न्यायेन 'प्रारे पनमानादीन कीर्तयेत् ' इति क्यनेन यजमानस्य । कल्प्यमाने तु न शक्यं तनिरूपणम् ॥' इति (पा. प्रारसीर्तन नामधेयकीर्तन च मन्त्रविहितमस्ति । तत्रो-१.४३८) । ननु सर्वशब्दायाम्या चोदना इति न्याया- हितपदस्य प्रारपदस्य नामधेयपदस्य च मन्नमध्यपतनात | दूहादिकमपि न्यायगम्यश्रुतार्थापत्तिफल्पितवेदगम्यत्यादि- तत्सहितस्यैव च मन्त्रस्य विहितार्थसारकायात् तेषामपि , रापदतुल्यमेवेति । मैचम् । नियतस्तरकमोचारितमेव हि मन्नत्यमेवेति । एवं प्राप्त अभिधीयते । भवेदेव वाक्य वेदः । तचापीयमानमेव पर तथा माति। तेन यत् यदि मन्नमध्यपातो विहितार्थस्मारफत्व का मन्त्रलक्षण | सिंचित् श्रुतार्थापत्त्या वेदे करप्यते, तन मर्ने वेदानुमत- अमः, किन्तु अध्ययनकाले अभियुक्तमन्त्रपदविषयत्वम् । वाद्वेद इत्युच्यते । तेनोहादीना वेदाप्रतिपादितल्यात् नैय न चोहमारनामधेयेषु मन्त्रपदप्रयोगविषयत्वमस्ति । तदु- इरापदनुल्यत्यम् । नन्वेवमपि 'प्रवरनामधेयानि कीर्तयेत्' सम्-- 'स्वाध्याये पटयमानेषु येणु' इति । इति मत्यक्षवेदोपदेशात् प्रवरनामधेययोमन्नत्वप्रसङ्गः, न इदानी भाष्पकारागनिहितमपि महतोपयोगितया | चैतन् । इरपदस्येव वेदे प्रवरनामधेययोमन्नत्यप्रयोज्यवि- विचारान्तरमारम्पते । रिमूदप्रारनामधेयाना निक्षेपे सर्प- शेषरूपेणाम्रानाभावात् । अत्र हि परशब्देन असितदेवल- सैनामधान, उत निशितस्यैवेति । अाय पूर्वपश्चिमोऽ- शाण्डिल्यादिप्रायमिधायिपदकीर्तन, नामधेयशब्देन च मिन्धिः । यथा अतिस्वरवर्णक्रममत्यभिशने भन्नत्य- यजमानाभिधायिविष्णुधर्मादिनामीर्तनमभिमतम् । तेपर प्रत्यभिशान भवति, तदन्यत्वे तु मन्त्रालप्रत्यभिशानाभावाद- च वेदे अनानातवान मन्त्रावमिति । एव ताई यस मन्त्र मन्नत्यमेवेति । तदुक्त स्परपर्णानुपूर्यादिविशिष्टे हि 'असाप ते पिण्डः, ये चार त्यामनु याक्ष त्यामनु तस्मै प्रयुज्यते । मन्त्रशब्दस्ततोऽन्यस्वे न तस्यार्थ. प्रती- ते स्वधा' इति पट्यते, तत्रापि सर्वनामस्याने पिनुर्नाम यते ।।' इति ( था. पृ. ४३७) । तस्मादेकवर्णापायेऽपि निधिप्यते, तस्य स्वरूपामानामावादमन्यत्वप्रसङ्गः । नैतत् । अमन्त्रयमेवेति । एवं प्रामे अभिधीयते । भवेदेव पद्य आनानसमर्पितस्य हि मन्त्रयम् । तयदि सर्वनामावस्था. वनिगः समूहस्य या एक्देशापायेऽपि प्रत्यभिशायमान नाम्दान्तरसमर्पकत्य तदा तेषा मन्नत्यम् । अयाग्नावस्त ताप्य विहन्येत । गहि गोगंदुनि जाते पिपाणे या । सर्वनामस्तेषां प्रयोगे अप्रामाण्य, वतो न मन्मन्यम् । भमे गोलमयभिशताऽसिद्धिः सबने या कतिपयशोपचया-तम तान् सर्वनामपद प्ररनामयानि कीर्तयेत्' पच्याभ्यां प्रत्यभिशासिद्धः समूहे गन्मयो भवति । तद-इवियत् ममागम् | तु पिप्रादिविशेषनाम आनन्सा- दिहाति एमावेऽपि पदान्तरप्रक्षेपेऽपि प्रयोग | दाग्नानुमयपत्यान् पियादिविशेषार्थपतिपादनार्थम् । चाम्ययनमालवगतमामरूपयत्यभिज्ञानात् प्रश्चितपदमान-नाम्य सतत यतिरादनसामगंमतीति स्वय प्रयोगानई स्येवामानव, न तु सर्वस्यैरेनि । तहत 'आरती- सत् विशेषान्दानेर प्रयोगाहानुपायति । अत. सर्व- नामभिव्यक्तियों पय चिग्निरूपिठा । नासायवय- नामानानमरिचितम्प पिपायपिरोपरिषयान् प्रार• पाधिक्यविनाशेष विनश्यति ॥' इति ( या. सदान् मप्रपाक्यनिवेशिनी दर्शयत्यिति तदयगर गर्म- १८) अनन पदमारपन्धपोरनिष्ट पदारतिमानामपदमध्ययन विधिना अभ्यारितमिति निवारो। मोन्पासानामिति । न पन शिगिरनि पादर नमन आदिनानामरि भाग्नानागार मामा- पोरेपार पारि गिरापोमारे इरादम्यामारय | मेयेति । प्रयोजनम्-अमन्यये मनसायमिनाभाया, ·अनियमेन ३८० अनियमोऽविशेषात् विशेपार्या पुन ध्रुतिः ॥ ८॥ ६।१५ में. सू. ( अयमेव अनियमन्यायः प्रा. सम्दा प्रत्यययय घेति उपयथा परिकये पाते। मीमामास्यः) । 'वामनो दक्षिणायुतं ददाति' इत्यादिः तत्तदवयवे अनियमोऽन्यत्र । ५.१३२३ ॥ पुनःभूतिः परिक्रयविशेषार्था । अपयरे दक्षिणादान क्रमः र चिनियामाः । अन्यत्र तु क चित् प्रमस्य अदृष्टार्थे इनि गायः । तस्मात् राजस्योपक्रमे वृतानामेव / अनियमः न नियमः । यथा दर्शपूर्णमासयोः याज. कविना राजसूयसमातिपर्यन्तं नियमः इति सिद्धान्तः । मानाना प्रयाजानुमन्त्रणादीना नानाशासासमाम्नाताना मन्त्रागाम् । सिद्धान्तसूनमेवेदम् । के. * अनियमेन उपसंहार्यस्स उपसहारविपये प्राप्ती g अनियमोऽविशेषात् । ३१७१११।२३ ।। उपसहाररूपः प्रतिषः यथा- ' यजुयुक्तं रथमावे आधाने दक्षिणा एका गौः, १२, द्वादश, शतं, ददाति' इति । पाल. पृ. १७, * अनियमेन तत्र सहस अपरिमितं या गायः इत्युत्तम् । तत्र अपरिमित. चान्यत्र च प्राप्तो परिमग्याविधिः । यया स्मात पञ्च पदेन का चित्र संख्यैर ग्राह्या इति पूर्वाधिकरणे साधि- पञ्चनसाः मश्याः' इति । पृ. २६, तम् । सा तु सख्या सहस्रात् न्यूना अधिका या का अनियमन्यायः । ( ३॥३॥१८॥३१ व. म.) चित् ग्राह्या इति अनियमः स्यात् अविशेषात् विशेषस्य अनियमन्यायस्य प्रतीसम्पतिरिक्तेष्वपि उपासनेषु उप- अनुक्तत्त्वात् । इति पूर्व: पक्षः । पत्तेः। शामा. ४३११६१५. ' अनियमः सवासामवि. अधिकं वा स्याद् , बहर्थत्वादितरैः संनिधा- रोधः शम्दानुमानाम्याम् ' इति सूत्रम् । देवयानगतिः । नात् । २४ ॥ यासु उपासनासु भूयते तत्रैव ज्ञातव्या, उत यामु शाण्डि पूर्वपक्ष स्वेण प्राप्तं वाशब्देन निरस्यन् सिद्धान्त- ल्यविद्यादिषु न भूयते तत्रापि ज्ञातव्या इति विचारे | माह । ' सहस्र देय, अपरिमित देय ' इत्यत्र अपरि- सर्वासा आसनाना एपा गतिमति इति गम् । एव मितशब्देन सहखात् न्यून सम वा न ग्राह्य, किंतु अनियमो गतेः । यास्वेष श्रूयते उपकोसल विद्यादिषु अधिकमेव माय, यर्थत्वात् अपरिमितशन्दस्य । तारवेवेति न नियम । कुत एतत् : 'तये इत्य दिदुः । अपरिमितशब्दस्तावत् बहुत्यार्यकः । बहुत्वं च सापेक्षं ये चे अरण्ये श्रद्धा कप इत्युपासते , इति शन्देन । पूर्वापेशया ग्राह्यम् । तत्र इतरैः एक्त्वादिभिः सहसान्तै त्या, अनुगानेन 'सुकृष्णे गती' इति स्मृत्या च तथा संख्याविशेषैः सनिधानात् सहस्रापेच बहुत्वं प्राह्यम् । अनियमः सिध्यति इति न्यायस्वार्थः । अनेन न्यायेन । तस्मात् 'अपरिमित देय ' इत्यनेन सइसादधिक देयं प्रवीकोपासनाभिन्ना सर्वामु अहमहोपासनामु देवयानगतिः इत्यर्थो ग्राह्य इति सिद्धान्तः । अनियमेन शातन्येत्युक्तम् । के.. यत्तु अनियमन्यायान् अर्थवादश तदर्थवत् । २५ ॥ अविशेषेण सधा विकारालम्रनाना एका गतिरिति, तन् आधाने दक्षिगानु । सहस्र देय अपरिमितं दूपयति (भाष्यकार.)। न्यायनि ४१३६६।१. न. म. देय ' इनि अपरिमितान्दः सहयाधिक्त्वयाची सधु उपासनेषु अनियमन्यायात् विकारालम्पनेषु विशेषा- इति सिद्धान्त अर्यबादसाफल्यरूपहेलन्तरप्रतिपादनार्य सिदिः पूर्वपक्षे। ४१३१६३१५३. म , प्रतीकालम्बनान्न सूत्रम् । चारा हेतुसमुच्चयवाची । अपरिमितशन्दम्य नयति, विकायलम्बनाप्त नयति इति उभययोपगमे सति । अव सहस्राधिषसख्यासदकत्वे सति इति तन्मन्दार्थः। 'अनियमः सर्वेपा' इति न्यायस्य न पश्चिद्दोषः। ' उनष्ट वै अपरिमित ' इति अपरिमितत्वस्य सहसाद सर्वशन्दस्य प्रतीकालम्बनाविरित विषयलचिः । ४३ उत्कृष्टता भुवन् अर्थकाः , 'शयिष्णु थै परिमित' ६।१५ प्र. सू., अनियमाधिकरणन्यायं गुगोरसहा- इति च सहसान्तस्य शविष्णुवं युवमर्यवादः अर्थवत् रस हेतुत्वेन सारयति (भाष्यकारः)। १३ सामान्ये नएमक, अमान् सफल । सात् भत्र ·. . अनारम्यवादाः अनारभ्योधिकरणम् सयोगेन अगं विघने, लिड्गेन या केन चिदन्यमि अनारभ्याधिकरणम् । अनारम्यन्यायः, चारिणा । या. ३।४।८।२४, . अनारभ्ययादा अपि अनारम्यवादन्यायः, अनारम्यादाधिकरण, अनारम्या- येषा स्नुसबन्ध एव प्रत्यक्षः, ते सार्था एव । यया धीतन्यायः, इति वा । खुवाधिरणं, पर्णतान्यायः, पर्ण- 'एप वै सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञमन्वायत्तः' इत्येवमा- मयीन्याय., द्विरुक्तत्वन्यायः इत्यपि । दयः । ३।६।११८, " अनारभ्यवादेन आहवनीयः सर्वार्थमप्रकरणात् । ३।६॥१॥ सर्वदोमार्थः इति सहितकर्मान्तराभायात् आहितामेरधि- कारः ( मसु) । ३।२।१६।३९, * अनारम्यवादेन भाष्य-अनारम्य किं चिदुच्यते । यस सादिरः यजतिषु येयजामहः प्राप्तः, अनुयाजेषु च 'नानुया- सुषो भवति स च्छान्दसामेव रसेनायद्यति, सरसा जेषु' इति निषेधः । तत्र अनुयाजवर्जितेषु यजतिषु अस्याहुतयो भवन्ति ' ' यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स इति पर्युदासः । भा. १०८१-४. . अनारभ्य- पापं शोकं शृणोति ' इत्येवमादि । तन सदेहः कि यादेनापि योऽर्थः न्यायादेश प्राप्यमाणः, स एव प्राप्यते। सादिरता सुवे, पालराता जुहा प्रकृती निर्विशते, उत या. ४।१।१७/४८, * अनारभ्यवादस्य प्रत्ययंताया | प्रस्तौ विकृतौ चेति । किं प्राप्त ? सर्यि अप्रकरणात् । सिद्धाया 'अग्रिष्टोमे प्रवृणक्ति' इत्येतस्य अनन्यप्रयोजन-प्रतिविकृत्यर्य एवंजावीयकम् । कुतः १ अप्रकरणात् । त्यात् प्रतिपिध्यप्रतिपसवार्यता गम्यते । ३।३।१२।२३ पृ. न कस्य चित् पारणे श्रूयन्ते । तानि यास्येन सर्वत्र ८७९-८०.० अनारम्यवादस्य यत्र आतिदेशिकपदार्थाः भवेयुरिति । नपेशव तत्र प्रत्यक्षस्य तस्य शीघ्रप्रवृत्ते प्रकृतिवितिसाया वा-इदानीमनारम्याधीताना प्रतिलिङ्गसयुक्ताना रण्यगेय यथा 'अमिष्टोमे प्रवृणक्ति' इत्यादौ । कु श६ प्रकरणसंबन्धे सति किं प्रतिप्ररणसंपन्यः, उत सा- २८. अनारम्यवादानां यदिद प्रत्यर्यत्वं अभिधास्यते । र्थत्व इति विचारः । तत्र श्रुत्यादिषट्कामावेऽपि अश्व- नैतत् वाचनिक, कष तर्हि, द्वारान्यथाऽनुपपत्तिकारि- प्रतिप्रहेष्टिवत् ऋतुसंबन्धो योजयितन्यः । सुनायुहेरोन तम् । या. २।३।५।१३, . अनारभ्यगदन्यायेन हि अप्र सादिरत्यादीनि विधीयन्ते । ते च पादयः (३६१ ) माधानपदेव पूर्वोत्तरपञ्चौ रचयितन्यो 'सुवेगावद्यति' 'सुवेगापारमाघारयति । 'सुवेण कि आहयनीयादयः प्रत्याः आहौस्वित् सर्वार्थाः । पार्वणो जुहोति' । जुड़ा पुशेति ' इत्यादिभिवाक्यः इति । ११९।३९ पृ. ११०३. ० अनारम्य- कर्माङ्गत्वेन प्रतिपादिताः । तत्संबन्धित्येन च उपनीत- विधिः प्रस्तावेय निविश्वे । पि. ३२६१. • अना- मामाप्येव पादिरत्यादीनि सुरसंस्पर्शिना अनुकथमायेन रभ्यविधिः यदि नोदकात् बलीयान् तत्र प्रयाजादीना गान्ते । नहि तेषामन्यत् फरमरित इति चतुर्थे दर्शन नोपपघेत । दृश्यन्ते च प्रयाजादयः छ चिन (A) वश्यामः । न च निागरात् जातिविशेषात् 'प्राजेप्रयाजे कृष्णल जोति' इति । अप चोरको फत्पचिपात्यतेन च न्यापारसंबन्धजननार्था या चित् बलीयान् तत एतदर्शनमुपपद्यते । भा. ३६।१।४. क्रिया प्रस्तुता दृश्यते । नापि पारयोगाचा । न चान • अनारम्यविधिः सामान्यविधिः, मित्रविन्दादिप्रकरण. स्पम्नु विशेषविधिः । मीन्या. • अनारम्पविहित- सुवारिविधीयते, पास्यमेदयमाहात् । अतः सुवाधनु पदार्थाभितगुणाः पर सन्ति तत्र गुणगमाना विक- यादेन विधायमानाना पादिरयादीनां सादिस्वरूप तिन प्राचिः । यम्य अनारम्पसदस्यातिदेशिकपदायां । अन्यथाऽपि उपपयमाने अनर्थक रिपान इति तदुप- नपेशित पत्र प्राविडिगापारण्यमेव । यथा-पितम्भमपो विशायने । तत्र अनारम्यगदादेव • आभावयेति चतुरक्षा• 'इसौ, तर वितिम्प गुपादियधम्य प्रातिविषिषु अविरोपात साच पणीदेशानामाान् । सोम. श६१. इति पूनः परः।

·। अनिपिद्धसंभवे অনঙ্গবিগ • अनिपिद्धसंभवे च निषिद्धोगदानानाक्षेपः । • अनीप्सितं कर्म चतुर्विधम् । ' द्वितीया' इति सु. ३१७ पृ.२४. रिन्दो मनो द्रष्टव्यम् । अनीप्सित्त्वस्य द्वितीया- • अनिष्टप्रामिः प्रतिषिद्धवमंगामनुग्रने सति । यान्यत्वं सत्यधिरणे (२१४१११-१२) निपिदम् । भवति । वि.६३२५ अनिष्टाप्रयणस्य प्राम्यधान्यमक्षणनिपेषः॥ 'अनुकरणं हि शिष्टस्य साधु भवति' इति तस्मामानिध्वाऽऽप्रयणेन नवस्याशितव्यम् । इति न्यायः । 'यया लेके य एवमसौ ददाति, य एवमसी निषेधः पारदरम्याउनम्यैव, न नीहियवासनस्य ' याः | यजते, य एषमसावधाते इति तस्याऽनुकुर्वन् दद्याय कारष्टास्तासामितरेण ' इति वास्परोये फारफुटकीर्तनेन यजेत चाधीपीत च सोऽभ्युदयेन युज्यते । इशि विशेपे व्यवस्थापनात् । तस्मात् फाल्पृष्टातिरिताना ऋक् ' सूतमहाभाष्ये सुविसरः इति । साहनी. प्राम्याणा भवग नियमः। इति प्राप्ते, अशनस्प प्रन्यसामा- १ ९९७. न्येन परणासभवेन प्रवृत्तेविशेषैकविषयक्त्वेन सामान्यस्य • अनुकर्यः परस्य पुरस्तात् भवति । के. विशेषे पर्यवसानाय वाक्यरोपावश्यक्त्वेऽपि निवृत्तेर्नव अनुक्मप्यूहति पण्डितो जना, इति न्याय.) धान्यसामान्याशनविषयक्त्यानुपपत्तेरमावेन यवानाकाइ- विचक्षणो जनः अवयितमपि विषयमनुमक्तीति क्षितस्य वाक्यरोपेगासमर्पणात् पालकृष्टार्थवादः छत्रिवत् | विषयेऽस प्रचारः । उक्त च - उरितोऽयः पशुनाऽपि लक्षणया तायक्रमात्रमिति सर्वग्राम्याणामेप मचणप्रति- गयडे याश्च नागाश्च यहन्ति चोदिताः । अनुत्तमप्यूहति पेधः । संकर्ष ३।११.. पण्डितो जनः परेनिशानाय हि बुद्धयः ।।' इति । पु अनिष्टाप्रयणस्यापि शमीधान्यानो न साहस्री. ६४९. • अनुक्रमेणापच्छेदे उत्तरापच्छेदनिनिचकं माय- मुद्रादिशमीधान्यानामपि पौषधिन्वाविदोषेण निपेघे चित्तं कर्तव्यम् । वि.६५१९. प्राप्ते, तेपामयागयोग्यत्वादेय न निषेध । संप. • अनुगमनं इत्यादीना 'गुस्रनगन्तव्य: अमि- ३११११२ वादयितव्यश्व' 'वृक्षवया. प्रयुयेय. समन्तब्यश्च अनिष्टाप्रयणस्यापि शाकापकौषधीनां भक्षण इति विहिताना निभिचाची आवृत्तिः । मा. ९॥२॥ यथाकामम् ॥ १०३०, 'सस्प नाभीपाद्' इति वचनान्तरेण शादी- . अनुज्ञा च उरलयस्व' इति मन्ने। उप- नामपि भवनिपेधे प्राते, तेपा पागयोग्यत्वा- हूत' इति मन्त्रेण च अनुशापनम् । मा. ३।५।१९४२, भावेन 'देवा ओपी पकारवाजिमीयुस्तानिन्द्रामी अपम * अनुशा च सोममधये न्यूनाधिस्पोपपरिहारार्थ एक- मुदजयताम् । इत्युपरम्य नराशननिषेधेन देवेभ्यो दातु पात्राणामेव । ३१५११७४३, • अनुशा च सोममाणे योग्याना धान्याना पकानामेव तेस्तेभ्योऽनिष्ट्वा मवणस्य | वैदिवमलेग न तु शैलियोक्त्या । ३।१५।४१. निन्दया पवशावाना हरितपादीना मागे याथा अनुज्ञातमक्षणम् । अनिष्टोने चमसस होम काम्यम् । संकर्ष. ३०११. हुन्वा सदसि मश्यन्ति । तत्र एकैकथनमः बहुमिलि- • अनीकवती इष्टि चातुर्मास्यगतसारमेधादया भिर्भश्यते । न र देन उचिश मन्ति, क्या विधा- भूता प्राव मतन्या सद्यस्वाल्य । ' अग्नयेऽनीकरते प्राव-नात् । मशाले च स चभमो यस होनादेर्भवति तस्या- रापार.' इति विहिता । भा. ११४११०१९-२२. नुश गण होतकरयस्त्र ' इत्यादिमत्रेण, सोऽपिच . . सनीक्षणसाल्पादीनि प्रजापतित्रतानि पुला राहत ' इति मत्रा अनु ददानि । तदिद अनु- योनि । आ.४४१३३-६. सातठोममरण नाम। के. निषेधः॥

·बोध्यम् । क अनुनि प्याधिकरणम् अनुनिर्वाप्याधिकरणम् तस्मिन् . स्थाने तदनानि क्रियेरन् पशुपुरोडाशाहानि सोम-पूर्वत्र विरोधाभावात् भूयस्त्वम्य अकिंचि. अन्यस्थानानि भयेयः । तेषां संसानत्वाय परपुरोडायस्य करावेऽपि इह भ्यत्वेन म्यास्या इत्युस्थितेः संगतिः । तन्ने कर्तव्यम् । अन अनुनि प्याणां सन्धित्व, उत पुरोडायस्थ इत्येवं न रियष्टकच्छूषणान्नेति चेत् । ६॥ विचार्यते । बहूनामपि तन्त्रमध्यपातेन प्रसनिलस्य अवि- चारितसिद्धत्यात् । किंतु पुरोदाशस्यैव तन्मित्वं अनु. भाष्य-इति पदुक्त तत् परिइतन्यम् । निर्वाप्याणां प्रसगिवं इति सिदं कृत्वैव धर्मविप्रतिषेधे विकारः पषमानवत् । ७॥ कि भूयसां प्रागिनां धर्मों पाहाः, उत एकस्यापि भाष्य- अत्रोच्यते । एवं च पशुपुरोडाशस्य सन्धिको धर्मः इत्येवं विचार्यते इति ध्येयम् । प्रसद्गविधैः वन्त्रण अनिरुक्तो स्विष्टकृति प्राप्ते विकारो वचनात् भवि- तन्नविध्युपजीवनेन प्रवृत्या तन्निशः प्राबल्यात् तदर्म यति । अमये विप्रश्ते समपद्यति सस्विकृच्छन्दक वचनं कर्तव्यमिति । यथा अमये पवमानाय निवपतिः एव ग्राम इति । पयोः पुरोडाशस्य अनुनिर्याप्याणां च धर्मविप्रतिपंधे पशोः स्वाधर्म्यम् । पुरोडाशस्य अनुनिा- इति पसाद पवमानदाब्दको निर्वापर क्रियते एवमि- प्याणा च धर्मविप्रतिषेधे पुरोडाशय स्वाधय इति अधिकारो या, प्रकृतिपच्चोदनां प्रति वि- स्वाधर्म्यमनुनिर्वाप्येयस्ति नो वा, बहु- भावारच1८॥ स्वतः । अस्ति, मैवं तन्त्रमध्ये विहितत्वात् प्रस- भाय- अविकारः अस्विटरच्छब्दकं पवनं हिता' कर्तव्यं प्रतियत् अतिदेशात् । यतु वचनादिति, नान भाट्ट- चयनादौ अमीषोमीयपुरोडाशानन्तरं विकारो विधीयते । कि तहि समवदानं देविकाहविषा 'अमीषोमीयस्थ पुरोटाशमनु देरसुवा बीपि निरंपति' • अग्नये स्विष्टकृते समवद्यति' इति । तत्र विकारे तर अन्नध्यादौ देविकावीपि निर्वपति । इति च अन्यलिन् विधीयमाने वाक्यं भिद्यते (मिग्रेत) । श्रुतम् । तदेषा अनुनि प्याणा हविषा बहुत्वात् तम्धिन्य कथ ताई स्विटद्वचन ! चोदना प्रति भावाच । पुरोडाशस्यैव तु पश्वपेक्षया क्लुप्तप्रसङ्गित्वस्य प्रद्भिवम् । दर्थपूर्णमासयोः या अस्ति खिटकच्चोदना, सा यदि तु अनुराब्दयोगात् ' वैमृधमनुनिर्वपति ' इतियत् विष्टकृच्छन्दिका, तत् प्रति एतद्वचनं तदुपलच. उत्तरकालत्यप्रतीतेः तस्य च प्रयोगान्धयित्वात् पशुपुरो. णाय । सरमादमये यो सौ शेषभाक् इति यायदुक्त शाशप्रयोगविधिविहितागोपेतपद्मपुरोडाशानन्तर अनुनिर्वा- स्थात् , तापत अपये वियते इति । यथा शरमयं प्यागा खानोपेतामा प्रयोगविधिः इति विभान्यते, तदा बहिर्भवति ' इति नानीतमाज्यं ' इति प्राकृत कार्य अलु वैऋषरत् प्रयोगभेद एव शति मानयोर्मियः तन्त्र- लक्ष्यते प्रकृतिलिनेन द्रव्यशन्देन, एवमिहापि स्विष्टकृच्छ- प्रसदिभावः । अतश्च यथैव पायागोतरे पशुपुरोटाश- न्देन माकृती लक्षणया देवता अद्यते । प्रयोगविधानात् अन्यतः अलन्धोपकाराणा निर्वापविष्ट- शा-अनुनि प्याणा साधम्म पुरोडाशय प्रशिव दादीना पशुपुरोडाशप्रयोगविधिविधेयाना वायागोत्तर- विपरीतं या इति संशये भूयस्त्वात् अनुनिप्याणाम्। मेव करण, तथैव देवियाइविपामपि सप्रयोगविधि. इति प्राप्ते उच्यते । नहि तेषां सह चोदना, नापि विधेयनिर्वापविष्टदायगोपताना साङ्गपशुपुरोडाशोत्तर- सहोपक्रमः । किंतु पशुधुरोडाशतन्त्र प्रकान्त अनुनि कालमेर करणे इति न मिथः प्रसङ्गः। उपयोरपि तु पशु. र्याप्पाणां सन्ममध्ये विधानात् विखट प्रसन्निन्वं इतरम्य तन्त्रमध्ये पाटात् पाताद्वा तदीपप्रयाजादिमराङ्गः । इति घ तन्धिव, तन्त्रिधर्मश्च प्रसजिना उपनीवनीयः इति प्राप्त नाम पशुपुरोडाशवत् प्रयोगविधिः । तयारये तदा पपुरोडाशम्य स्वाधर्म्यम् । देव विष्टरदेदापत्या शतपथे एगुपुरोडारायागमभिः ·अनारम्याधिकरणे अनारम्याधीत " मासिकालवैषम्यापत्तिः इति वाच्यम् । वैम्पादिवत् | त्वमभ्युपेत्य संक्षेपवितररूपलेन हेतुना प्रयाजादिविधि- पर्णवान्यतिरिक्तागधन्धेनैव प्रश्तेः पूर्णत्यम- दृष्टान्तेन सादिरादिविधेः प्रकृतिमानार्थत्वानुमान 'उत्प. द्गीसस विकृती अतिदेशोपत्तो पर्णतायाः पवा- तिरिति चेत् । (६) इत्यनेनाशक्य, 'न तुत्पत्यार देव विधानेन साधारण्योपपत्तेः । अन्यथा येमधे- (७) इत्यनेन आमनहोमादिविक्रित्ययस्यापि ऽपि मृधन्यतिरिक्तप्रयाजाद्यतिदेशानापत्तः । इति | सक्षेपविस्तररूपत्वदर्शनेन अनेकान्तिकवात् अनुमाना- प्रासे, यत्किंचिदितिकतन्यताकौमृधोपेतसकलाइसबन्धेनैव । योगमुस्था, 'चोदनार्थकात्स्यात्तु मुख्यविप्रतिषेधात् मर- प्रहते: पूर्णत्वमगीहत्य वैमृचे अतिदेशकल्पनायामपि । त्यर्थम् ' (८) इत्यनेन अनारभ्यविधेः स्खविधेय. येषामगाना खाइगर्समन्धेन निराकाङ्क्षता, तेपामे | सादिरत्वाविषयभूतसुवादिमाप्त्यै चोदकापेक्षत्वेन चोदक- वातिदेशः, न थैमृधस्य, अड्गविशेपानवगमेन तद्राय- | स्यैव बलीयस्त्वात् अनारम्यविधिविषयार्जनानुपपत्तेः नाया अपरिपूर्णत्वात् । अतश्च पर्णतारूपागसबन्ध कस्नस्य प्रास्तागजातस्य चोदकचोदनार्थत्यागमेन विना मतेः पूर्णवाभावात् अतिदेशतो जुहूमाप्त्यनन्तर } अनारम्पविधेहित्यर्थरचे मुल्यस्य विकृतिविधेः पुनः पर्णताविधी प्राशिकारपम्यापत्तेः प्रकृत्यर्या एव ? चोदकः शेषः अनारन्यविधिर इति विप्रतिषेधापत्तेः, पर्णता । यथा च एवं सति । दीक्षामु यूपं दिनत्ति तत्परिहाराम अनारभ्यविधान प्रतिमानार्थ इति दिक्त- इत्यम यमीयोमीयसपनीयाभूपन्ध्यसबन्ध्युपदिष्टातिदिष्टच्छे. त्यामङ्गस्य असिद्धत्यागानिरासेन सिद्धान्त उपसहरि• दनसाधारण्येन दीदारालविधौ न प्राप्तितालवैषम्य, तया ध्यति । सु. पृ. १२.३, 0 अनारम्याधिकरणसिद्धान्तसूभग तर (१९३४) वश्यामः । वस्तुतम्नु नैव तत्र 'प्रत्तो कार (२) इत्यनेन सादिरत्वादेः प्रतिविश्य. साधारण्येन विधिः, प्रात्ययंत्वेन विहितस्य अतिदेश- वे द्विपतलापतिरक्षण न्यायः उतः । ३१७ पृ. ४१, तोsपि प्राप्तिस्मात् । तथापि यूपैकन्य भिमालिकावेन • अनारम्यापीतः प्रायः पुरस्तादुपसदो प्राग्य प्रथ- अगायमाणविशेषत्वात् पायपदेय नानुपपन्नम् । प्रयोजन गक्ति ' इति सोमायभिचरितौरसदादिसेनन्धात् सोम पूर्वपक्षे पर्णतालोपे वेदान्तरीयविकृती याजुदिक्त्वात् गच्छति, तत्रापि अनारम्यन्यायेन प्रातिभूतं जोति. तपिपायश्चित्तम् । सिद्धान्ते अविशातप्रायश्चित्त, विकृति-टोन, तथापि प्रथमसन्दसयोगात् तदीपाययोगम् । कु. बेदीयं या । भूरादिमायचित्तानामपि उपक्रमानुगारण ३३३३१७१२८. २ अनारम्याधीतं माधान न कम्पाप्य- उपेस्त्यादिवत् घेदधर्मत्यात् । अम् । वि. श६४, अनारम्याधीत 'उत्तरेऽन् दिरा- मण्डन- पर्णता म्यादिश्ती दिसस्तेः।' अस्य गाते । इति प्रत्यक्ष विघ्यन्तरम् । तेन पोटशी शंकर-प्रत्तो पर्गतादि न। रुपु द्विराषु मातः छन् अनिरसा बिरामे एप, नान्ये अनारम्याधिकरणे अनारमविधिना रिकृतिपपि दिरामेषु इति परिरांगन्यायते इति मृत्तिारमनन् । १० सादिरल्लादिमामे: तर प्रातिविष्यत्वे दिसाल ५१३, . अनारम्याधीव विस्मात् मुरगै हिरण माप, प्रसगर असिदलशहार्य उक्सा, चोदयाप अनारम्य दुर्वर्णो:म्य आगन्यो भवति' पति मुरगंधारग विपिनो दोन नेत्र मानिराशायात् चोदया. पुरापे, न परम् । ३।४११२. भावाला रामायमराजादि दर्शनादिति चेन्' (४)रण्याधीत प्रकरणापर्धानेन पायने ति माय 'न चोदने समार' (५) एल. शशY 2. ८६.. • अनारम्याधीत भेन मारमचोदनायाः पादिरपायाधर न सुग-प्रातिगामि मा मशिन्देन 'नोदमान न मागा. पमिपरन् दिन: गरोदकम्प ममारित गाशतिः' इयों , न मुशिति. मेयर अनारपसारमियोपनियोनि मानि मा प्रति जी, पहनीय माग, नामिदिमाग अविल-पापा अभयात् । मीग्पा.. मनरrti . अप्रासदायः । या. ।

·मनुनिर्वाप्येषु ३८६ अनुपलब्धिः पशुपुरोडादशाङ्गानि अन्यस्यानानि भवेयुः । स्वस्थान स्पष्टार्थोऽयं प्रत्याहाराहिने । (तत्र ने लम्यते)। त्याच मारल्यम् । तस्मात् तेषां संस्थानत्वाभाय पशु- साहसी, २९ पुरोडाशस्य उन्न कर्तव्य इति सिद्धान्तः । * अनुपनीनस्य प्राङ्मयोऽन्नानि भुञ्जीव ' स्विष्टकच्छपणानेति चेत् । ६॥ इत्यादिसातेषु कर्मसु नाधिकारः किंतु उपनीतसर । पूर्वपश्ची शङ्कते । स्विच्छिन्दकं विकतो वचन भा. ६३२६१२१-२२. पशुपुरोटासस्य देविसहविश च भूयते । अमये स्विष्ट * अनुपपत्तिश्च प्रमाणन्तरविरोधः । ऋजु. पृ. वृते समयति' इति । तत् अनुनियाणा तने उप ८६. * अनुपपत्तिप्रमाणा अपूर्वम् । या. २२१११११ पद्यते । यदा तु पशुपुरोडाशतन्त, तदा अस्विष्टन्छ.. ३७४. दा स्यात् । तस्मात् अनुनि प्यतनस्य नियमः, न * अनुपलब्धिः अभावमाहक मानान्तरम् । न च पपुरोदाशस्य । इति चेत् पूर्वपक्षी व्यात् । अमावस्य देलाधिररणा मतया प्रत्यक्षेण प्रहः इति विकार, पवमानरन् ।७॥ वाच्यम् । तस्य अधिकरणामाचे भूतले घटाभावः उच्यते । पशुपुरोडाशम्य तन्त्रेग अनिरुक्के स्विटवृति इति आधाराधेयभावप्रतीत्यनुपपत्ते. 1 किंच 'घटो नास्ति, प्राप्त । नये स्विष्टकृते समायति' इति वचनात् । नार पट ' इत्यादिन्याहारस्य सरटे प्रसवात् न भूतलमान विकार; म्यात् सस्विटरच्छन्दक वचन स्यान् । प. विषय । घटविविक्तस्य विपन्चे अभागनिरिजस्य विवे. मानात् यथा 'अमये परमानाय निर्यपनि' इति वचनात् कस्य असमरान मिदमभावेन । तद्ग्राहक च योग्यानु- परमानन्द निर्याप. क्रिपवे तदन् । अन्याय वचन परधिमानान्तरम् । तथादि, अमापो नेन्द्रियप्राया, मिद, न तु सिद्धान्त। सनिम्पांमायान् । न च विशेषण गदिः संनिर्षिः, तस আবিষ্কার वा प्रतिपच्चोदनो प्रति प्रयेस्पृत्तितया उमयनिष्ठ मावेन मंनिस्पत्यायोगात् । भागाच्च।८॥ न च राम अमानन्मरण, पूर्व तदनुमराभावात् । एव च अनिचयने देविकाही 'अप्रये स्विटरते सम. तम्य अनुधिरुपामाान्तरनेत्रयम् । योग्यानुपल- वति' इति भूयते । तत्र पिपार: पर्नध्य मुस्विटर विश्व दर्शनयोग्पम्य अदर्शन दर्शनामात्र इति पात् । स्टन्दर वन पर्नभ्य इति पूर्वपधिया उत्तम् । तत्र तेन पटामारादिशान दर्शनामान प्रतियोगिसवमसञ्जन- मिदान्ती माविकार , न विकार फर्नम्य., अस्थि- प्रमशितप्रतियोगिरेन । यदि घरः साचदा इयत' एन्छन्दक यचन पर्नन्य शी। याद पूर्वपर- इयाकारेण गमागे मायने । योग्यता र योग्य नियो. निरामाय । पय तर्हि अपये सियते इति श्राग। নিজৰীতিৰামিয়া রহমান নানয়। तपाइ चोदना मी भावाच इने । दर्षनगयो अन मिद अभावग्राहक अशुधि मानातरम् । सियान्चोदना, सा स्पिन्दिता, तो मी अमपे अत्र प्रतियोगित्यशामात्र परण, आमिति, अवान्वर- घिने शी अगम्य मार तदुपति श्राग पारार, अभार । अपांपनीत गान परणं, मा।। मायो रिटन्छन्दो यतते ही अनुमानियन अान्नरव्यापर., उपरादरशन पर दापितु एतन्दागन् । न 3 देविकाहरि घिर. इयनो दमाः । अत पर प्रमणानि । धम्जुनातु इसमरिधानापन् । चपने भनिये देविशाहविगु अनुष्यो अोमेद अनुमनाथ भेद नाफ- पापुरोटागत अपिटादक र यान इन्ध पम । मणि पृ. ६१-६२ : अनुरया अम्माक ही मिदान्तः। के. (मह) मनावर, मा न यत्ताम नेग यस्त अनुपदिष्टं सम् कयं शश्य विज्ञानु, असल माममात्र या गमपनि । रत्नाकरः अनुमान, ये. कर्प शक्यं प्रतिपर्नु इति न्याय.। । १६८. (अनुमरिया हि दिन अमावरि दो । -- ·अनार्यसंगमावरं अनियमः स्यादिवि . तत्फल्याक्यानामर्थवादत्य तु औदुम्बराधिकरणे साधि- । त्यर्थः । सु. पृ. २६९, 'सुधाया न्यायस्य खरूप- तम् । भाट्ट. ४।३।१. मुक्तं, धार्तिके तु विनियोग उक्तः । के. or'अनार्यसंगमावरं विरोधोऽपि समं महा. * अनियतनिमित्तकः नैमित्तिकपुरुषाधिकार- त्ममिः' इति न्यायः ! मारविः (११८)। अनार्याणा | विधिः 'यस्याहितामेरग्निर्गृहान् दहेत, अमये क्षामवते सलजनाना मिनाला सकाशात् महात्मभिः सह विरो-पुरोडाशमाकपाल निर्यपेत् । इति । बाल. पृ. १४, धोऽपि श्रेयस्परः इति शब्दार्थः । साहस्री. ९६२. * अनियतनिमित्तक नैमित्तिक वैदिकं कर्म विविध दोपनिर्घातार्थ अदोपनितार्थ चेति । आद्य यथा अनाशङ्किते आशक्तिपनन यथा-'शास्त्राणि चेत् प्रमाण स्युगतास्ते परमा गतिम् ।' इति । भा. १०८ 'योऽमावास्या पौर्णमासी वाऽतिपातयेत् अमये पथि. कृतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् । इति, 'योऽमावास्या पौर्ण. १४१४२. मासी वाऽतिपातयेत् वैश्वानरं द्वादशकपालं निपेत् । - अनाहितामेः आहितामेश्च पितृयज्ञ: 'अप्य. इति च । दोपनिर्घातार्थत्वादेव एकार्थत्वादनयोपिकल्पो नाहितामिना कार्यः' इति वचनात् । भा. ६८।१।८, * अनाहितामे: इटयो न विद्यन्ते । न हि अनाहितामः द्वादशे ( १२।३।५।१६ ) ' प्रायश्चित्तेषु नैकार्यात् ' इत्यधिकरणे यक्ष्यते । द्वितीयं यथा 'मिने जुहोति' मातरः सन्ति । ६८१२५, * अनाहितामेरेव चतु- होहोमाधिकारः । ६८।१।१-१०.०६ इति द्वादो एव 'समुन्धयस्यदोपनिर्धावादु' (१२॥३॥ अनाहिवामीनां सने नाधिकारः । वि. ६।६।५. अनाहितेऽनौ अय. ६।१७) इति पूर्वापयादाऽधिकरणे प्रतिपादितम् । कीर्णिपशुः। (लौरिकेऽमी इत्यर्थ.)। भा. ६।८।४।२२, चित्रया यजेत पशुकामः' इत्यादि । पृ. ८६. पू. ८५, अनियवफलक काम्यं वैदिकं कर्म यथा- • अनाहितेऽमौ उपनपनहोमः । ६८।११-१९, अनियमः भेदस्य भित्रकर्मसु देशकों: । चा. * अनाहितेऽमौ चतुर्होनुहोमाः । ६१८३१३१-१०, २राश१२।३२. . अनाहितेऽमो स्थपतीष्टिः । ६८।३।२०-२१. अनियमः स्यादिति चेत् । ११।४।२।४ ॥ • अनाहितामिता उपपातम्येन सर्यते। सु. पृ. ९१५. राजसूयोपगमे ये ऋत्विजः, त . एव समाप्तिपर्यन्तं अनाहुति लर्तिलाश्च' इति जतिलाना इति अनियमः न नियमः स्यात् । उत्तरोतरे धर्मणि होमद्रव्यत्वेन निषेध । भा. १०८४१७, अन्येऽपि स्युः इति नेत् । • अनिज्याशेपेः निमिरः खिश्यागानुष्ठान नोपदिष्टत्वात् । ५॥ अमीपोमीगे पक्षी ज्योतिष्टोमे । मा. १०३१.. सिद्धान्तमाह । न अनियमः । किंतु ये एव उर. • अनित्याय नित्येन न सबन्धः- 'न घानित्यस्य रमे, ते एव आ समामः स्युः, उपदिएरात् । आदायेय कामस्य नित्यैरन्याविकर्ममिः । कयं चिदपि । वरणले यजमानेन ऋविनामुपदिएं 'अनेन मा राज. संपन्यः सायसाधनरूपतः 'पा. २३।१२।२५ । सूपसंशपेन कर्मसमुदायेन याजयत' इति । तस्मात् नियमः। • अनित्यप्रारब्धकर्मणः नित्यकर्मणश्व श्रुतदन्या. पचारे प्रतिनिधिना समापनम् । वि. ६।१४. लाचयापत्तिश्च । ६॥ मनियमे शपरस्य आपतिः प्राप्तिः सिदिमंति। अनित्यसंयोगपरिहारन्यायः । भ्यारणाने तु प्रतिकर्म भेदोगदाने तु गौरवं स्यात् । सम्मामिपमः । पोपे प्रयाधीनतात, मन्त्रागदगतानित्सम्योग. प्रयोजनकत्वात् । ७॥ परिक्षास्यायेन अनादियेदविरयन्येन नारायठे। या, आनतिरूपस्य दशिगाना प्रयोजनम्य एकत्वात् अर- १४. २५७. मन्यवादसानियसोगस सानन्या समुदायानतिः सिष्यति । तसार तदा परिहार यो न्यापः 'मित्यानिलययोगविरोपका देने कारः रथः । .

·. अनुपादेयेन ३८८ अनुप्रसपिपुर च पान्यादिजातिः पश्वेकवाद्यपि च अनुपादेयं तिमपि विधत्ते । यत्र तु प्रयोगोऽपि प्रातः 'य इष्टया' स्यात् । न । तस्य पशुन्यक्तिद्वारा कृतियाप्यत्वेन उमा- | इत्यादी, तत्र प्राप्तप्रयोगानुपादेन कासादिमाविधिः संभ. देयत्वात् । यजमानन्यक्तस्तु स्वकृत्यव्याप्यन्यात् तद् वति । देशकालयोः उशदेयत्वासमवेऽपि यागाङ्गत्वेन द्वाराऽपि न तदीयैकत्वजात्यादि तकृति याप्यं इति । विनियोगविधिः । निमित्तस्थले तु मियो निमित्तनैमित्ति- अनुपादेयमेव । आहानीयविद्ययोस्तु कृतियाप्यत्वेन । कयो: अजानित्वासंभवात् प्रातस्यापि कर्मणो निमित्त- आदेयशेरपि सतोः विध्यन्नरसिद्धयोरेव उपादानात् । संबन्धानुमितरापथयार्थत्वेन विनियोगविधिः प्रयोगविध्यननुपाप्यत्वमावेग यथाशक्तिन्यायाविषयत्वम्।। यक्ष्यते । फल्सस्कार्ययोस्तु तदुद्देदोन पासम्मविनियोग- अत एर' यदाहनीये जुहोति ' इत्यस्य 'अनुपादेय- | विधिः स्पष्ट एव । अतो न सनिधिसत्वेऽपि अनुपादेय- सबन्धसविक असनिधिः प्रारणान्तर' इत्येतन्यायाविप गुगयोगेऽपि कर्मान्तरम् । भाह. २१३,१३. . अनु- यता इष्यते । ननु यजमानस्य आत्मीयमेवत्वं बाह्मण्यादि. पादेयपञ्चकं देश-काल-निमिन-फल-सस्कार्यात्मकम् । जातिश्च अनुपादेया चेत् तत्संबन्धसचिवेनापि असंनि- वा. २१३६३१७ पृ. २१२, २१३११२१२४ पृ. ६१५. धिना प्रकरणान्तरत्वात् भेदः स्यात्, तर आद्योदाइरणं * अनुप्रसर्पिणः । अनु र सन्ति समारं गच्छन्ति ' यदावनीये जुहोति' इन्येव । जात्युदाहरणमपि मुग्यं । भक्षणार्थ इति अनुप्रसर्पिणः । राजसूयान्तर्गते दश- इति चेत् न। रूसलामात् । जुहोतिर्हि माघारगः, न कं / पेये नाम सोमयागविशेषे शतं ब्राह्मणाः दश सोमचम. चिद्धोमविशेष नियमेनोरस्थापयति, यदीया इतिकर्तव्यता | सान् मायन्ति । तत्र दशदश नामा एकैकं चमस अतिदिश्येत । अत एव दाहोमा अपूर्वाः' इत्यु- अनुप्रसयुः इति अनुमसर्पिणा समस्या उक्ता। कमष्टमे (८१)| उपदेशस्तु नास्त्येव । अना तत राजन्यनमसोडत नाझरेन भश्यते । मर्ग नाम रम्याधीते 'यागो यजेत ' इत्यादिधरणे ‘विश्व- } सोमपानम् । के. जिता यजेत' इत्यादिपत् अन्यक्तनोदितत्वेन अति- 2 अनुप्रसर्पिषु सामान्यात् । ३१५४२०१५२ ।। देशतो रूपाभसंभात् पूर्वपक्षसूत्रम्। राजसूयान्तर्गते दशपेये सोमे शतं मेदः ए न पञ्चैव अनुपादे. बादागाः सोमान् भवन्ति ' इत्युक्तम् । तत्र प्रतिवमर्स यानि इति सिद्धम् । थाल, पृ. ९७-९८, दशदश इति सुतम् । तत्र ऋषिश्चमसेतु प्राणा अनुपादेयेन उपादेय वाच्यते । यथा सावनीयो- एत स्युः । यजमानचमसे तु अनुमसर्पिणः चम- को अमिप्रणयन कालेन बाध्यते । पृ. १३२. . अनु मा. , ते सामान्यात् सजातीय यान् प्रिया एवं पादेयानो यर्ममेदवत्व न भवति । भा. २१३३१३१२६. स्युः । भूयस्यात्तु राष्टिन्यायेन (१४११२१२३-१) • अनुपादेयाना पञ्चानामपि सनिधी प्रयुदाहरणानि बामगदम् । इति पूर्वः पयः । ( अब सूट सेनिधो त्वविभागात् पार्थेन पुन:श्रुतिः ब्राह्मणा या, तुल्यशब्दत्वात् । ५३ ।। २।३।१३।२६') दर्गपूर्णमासधारणे पोर्गमाम्या पूर्वपक्षनिरासार्थों यामदः । राजन्यचमसमपि पोर्णगाम्या यजेत' समे दर्शपूर्णमासाम्पा यजेत ' बागा एप बनुयमयुः न राजन्या: । तुल्यान्दव्यात् 'यानभी दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत. 'दरांपूर्ण 'बामगा: सोमान् भयन्ति' इति वचन तुल्येन मासाभ्या वर्गामो यजेत ' इति चतुर्णाम् । बागान्देन सर्वचममे बागानां प्रतिपादनान् । विद्या प्रात्य । पोपा स्विष्टात पाठि' इति तुल्यः बामगशब्दः येषां राजन्यनमसमहितानां दयाना- कोपरपसंस्कार्पस्य । मत्र सर्वत्र समिधानात् स्वविषय- । मरिचममाना ते नुल्यगन्दाः । ते मावस्तुल्यभन्दद इचिविषेपकातिरपार प्रतापत्र धर्मगः घरदेशवि- तस्मात् राजन्यवमममनि माझा एवं प्रयुः इन शिरपयोगमा विपिलायाय यनुमन्यते, न कोप- सिद्धान्तः । के, प्रकरणान्तरता एवं । अतो . . .

·अनुबन्ध्यानापति अनुभवत्वं विधिनिगममेदो लक्षणया । श्रुतिरक्षणाविशये च श्रुति- | पदलोपेन पदान्तरप्रक्षेपे प्राप्ते, न तावद्रोपदमेवेति नियन्तुं याय्या, न लक्षणा । तस्मान्न येन केन चिदभिधानम् । शक्य, गोपदस्य विधिस्खस्य द्रव्यविधानेन चरितार्थत्वात् । आम्नानसामर्थ्यानाशब्देन । तथा, पृषदाज्ये देवताया न चोपस्थितत्वात् विधिगतस्यैव पदस्य नियम:, अर्थोप- यो विधिशब्द उक्तः, तेन वचनं वर्तन्यम् । विधिनिगम- स्थित्या तवाचकपदमाप्रोपस्थितः, विधिगतपदस्यैव विप्रतिपत्तिन चोयते । तस्मात् वनस्पतिरान्देन निर्देशः प्रयोगे विध्यन्तरवल्पनागौरवाच । अतश्च गौशब्दोऽन्यो कर्तव्य इति । वा यः कश्चित्तवाची प्रयोक्तव्य इति प्रातम् । न च टुप्-- सिद्धान्तस्तु समान इति कृत्वा वनस्पतिरदा- प्रकृती विधिगतपशुपदापेक्षया अन्यस्यैव छागशब्दस्य निगमेपु दर्शनात् विधिनिगमभेदप्रतीतेरिहापि वदशेन सोम- यदि चोदकानुग्रहाय मन्त्रविशेषणत्याश्रयणं गोपदमिन्नमेर पदं प्रयोक्तव्यमिति वाच्यं, विधिनिगम. तदिहापि तदनुग्रहाय येन केन चिदभिधानं ज्युत्पितेः । भेदस्य प्रकृती आर्थिकत्वेन इहानतिदेशात् । नहि प्रकृती संगतिः । आपस्तम्याचार्यस्तु " मित्रावरुणाम्या गोर्व विधिगतपदभिन्न पदं प्रयोक्तव्यमिति विवक्षा, अादि- पाया मेदसोऽनुहि ' 'मिनावरणाभ्या गोपाया मेदसः । पदप्रयोगे वैगुण्यानपत्तेः । अपि तु छागपदस्यैव, इनि प्रेप्य इति संयो" इति गोशब्दनियम एवोक्तः । तद्विधी विधिनिगमभेद आर्थिकः प्रपती, इति विकृती सच सामान्तरे तथापाठपरिकल्पनया कथ चिदुप- तोपे तस्यापि लेपः। एवं न यत्र पदविशेषमापका- पादनीयः। भर विधिनिगमशब्दभेदस्याधिक्यात् न भावः, तानियम एष। यस तु तत् , यथा अनुबन्ध्या- चोदरप्रातिरित्येव सिक्षान्तः, तदायिकत्येन चानियमे । यामेव ' उखायै वपायै मेदस.' इति मन्त्रपाटः, तत्र नेय, निरस्ते उसाशब्दनियमो वनस्पतिरान्दनियमश्च पाट- / पदान्तरप्रक्षेप इति सिद्धम् । एवं प्रस्तो स्विष्टकृति घलाद्विधिदाब्दत्वाच न्यायान्तरादेव सिध्यति इति नैतद- | अमिः विष्टदेवता, निगमेषु च येदरम्यामेरेव विधान, धिकरण युत्पाद्यम् । ततश्योदाहरणद्वयेऽपि सिद्धान्तैरन विष्टद्गुणस्य । पौ च वनस्पनियाग, समानातः, सायात अधिकरणक्यमिति तन्त्ररत्ने । १०१४।१७. सर विश्वद्यागविकार इति संकरें वश्यते । तथापि वि- गोरनस्पती फेनाप्युतोसारिधिशन्दतः । विपिनिगमभेदस्य प्रती आर्थिकवानेहानिदेशः । पशु- वतन्यौ, निगमा दो विधेदृष्टस्तयाऽग्रिमः ॥, स मेद वस्तु तर गुगमावस्य निगमेष्वमशगन विशेष्यभूतोऽ. आर्थिकस्त तु प्रापयेचोदको नहि । उता प्रारणाम्नाना• मिस्तु विधिगतमादप्रतिशध एवेति विकृतारपि वनस्पति- दूपत्वेन वनस्पतिः ॥ १०४४९८. ििधगवशन्देनैर प्रकाशनीयः । १३. भार-यत्र प्रस्तावेर द्रव्यवाचकपद मीहिपश्वादि मण्डन- उसान्दोग्नुबन्ध्यायाम् । रूपं श्रुत, तब तस्य पमंणि दयविधायकन्येन चरितार्य. शकर--उसेत्येनातुपे या १९. वात् न देवतापदयाशियस्ता । अत एव त्याग- अनुभयप्राप्ती व्यवस्थाविधिः पया चतुझेर. काले चतुर्घ्यन्तदेवलापदशान्दयोधरयासानार्थ प्रत्यर- पनहोतृमन्ययोः, तयोः प्रकरणे यनाम्नानान् । यथा निर्दिष्टा सा व्यक्ति रिदपरेनेव परामटया, न तु विधि- वा 'यदनये च प्रजापतये न साय हुनौति, मूर्याय च गतपुरोडागादिपदेनेरि व्यक्त, पुरोवायत्यावधि-, प्रजापतये च प्रातः' त माझगेन देवनारिधिएसे अस्य त्यागासंभवात् । निगमेषु तु यत्र य: पठित:, स. अमिमूर्ययोरप्राप्त । पाल. 2. १८. एव वन्यपि निर्विवादमेव । यथा मीहीशा मेध' • अनुमयः।नगर अनुभवः शन्तमपैशने । अगस्य वपाया मेदसः' त्यादौ । विस्तारि ग्रीहिमा भूत् मम्यादी अमाधारणगन्धादिगुणाननुगवनम् । नागादिसावे । एवेन्यपि दपा ! यस द 'गोल- कमिया. प. २६४, अनुभवावं ' अनुमामि' सम्पा' इत्यादी माहवदन्यसाधेन दन्याचरविधि वय साग. ही प्रीतिसिदः राजाचारामिउरमितिसादरोध. - . -- ·अनुज्ञापनम् । ३८३ . . . अनुनिर्वाप्याधिकरणम् * अनुज्ञापनम् । एकपात्रे सोमे साधारणे संस्कर्तव्ये * अनुनिर्वाप्याः आगन्तवः । भा.. १२१ समं स्थादश्रुतत्वात् ' (१०।३।१३।५३ ) इविन्यायेन | ३।२।२४. * अनुनिर्वाप्याः कस्य चित् यागस्य समो विभागः प्रामोति । तन अविभज्य पीयमाने कदा समाप्त्युत्तर अन्य के चित् यागा विहिता भवन्ति । चित् अन्येन पाठव्य अन्यः पिवेत् । तत्र अनुज्ञापनं । तयोश्च उपकार्योपफारकभावो भवति । तथापि परमापूर्वे संभवति ' त्वया पातन्यं मपाध, कदा चिदई एव स उपकारः । यथा ' अमीषोमीयस्य पशुपुरोडाश. अभ्यधिक न्यून वा पिवेयं तत् अनुशातुमर्हसि' इति ।। मनु देवसुवा :पि निर्वपति' इति । यथा वा अनुब- 'एकपात्रेण त्वया सह आचरन् अहं तव चित्तप्रसादनं ध्याया पौ देविकाहवींपि अनुनि प्याणि । निर्व न्याहन्या' इति संभवत्यनुज्ञा । मा. ३।५।१७।४३, निर्वापं कर्तुं योग्यानि कर्माणि निर्वाप्याणि । क चित् * अनुज्ञापनस्य च एतद्रूप, यत्र अन्येन कर्तव्य अन्यश्चि- । यागगनु निर्वाप्याणि अनुनिर्याप्याणि । यत् अनु की]त् सः 'अनुमन्यव ' इति ब्रूते । सहभोजनादि वा निवपेत् अनु निर्वपति' इति विधानं स्यात् तानि आचरितुकामः चितं अन्यस्य अनुकूलयति । ३५॥ अनुनिर्वाप्याणि । के. १७४३. 9 अनुनिर्वाप्याधिकरणम् । अनिचयने देव. * अनुज्ञाप्यैव एकपाने अनेकैः सोमो भक्षयितम्यः । । मुवा हविःषु पशुपुरोडाशतन्त्रस्य प्रसङ्गः।। अनुनिर्वाप्येषु भूयस्त्वेन तन्त्रनियमः स्यात् । मा. ३।५।१४।४०. १२।३।२।३॥ अनुत्पत्ती तु कालः स्यात् , प्रयोजनेन भाष्य-अमौ श्रूयते 'अमीपोमीयस्य पुरोडायमनु संबन्धात् । ४।३।१४॥३६॥ देवसुना हवपि निर्वपति' इति । अनुसन्ध्यायामपि ज्योतिष्टोमे ' प्रहत्य परिधीन् जुहोति हारियोजनम् ' देविकावीपि । तन भूयस्त्वेन तन्त्र नियम्पवे, अनुनि- इति पठितम् । अत्र परिधिप्रहरणं हारियोजनहोमाग- र्याप्याणा बहुल्वात् । तत्तन्न पशुपुरोडाशे प्रसन्येत । श्वेन विधीयते, किंवा परिधिप्रहरणोत्तर हारियोजनहोमः | किंच यत् स्विटकन्छन्दकं स्विष्टकृतो वचन दृश्यते पशु- इति होमकालो विधीयते इति चिन्ताया सिद्धान्तमाह । पुरोडाशस्य देविकाहविषा च ' अमये स्विष्टकृते समय- तत्र तावनेदमुत्पतिवाक्यं, अन्यतः सिद्धत्वात् । तथा च | यति इति, तत् अनुनिर्वाप्याणा तन्ने उपपद्यते । यदा अनुत्पत्ती उत्पत्तिवाक्यभिने अस्मिन् वाक्ये काल: स्यात्, तु पशुपुरोडाशतन्त्र, तदा अस्विष्टकच्छन्दकं स्यात् । कालस्यैव विधानमेतत् । प्रहरणहोमयोः प्रयोजनेन ज्योति- तस्मादनिरक्तं स्यात् । प्टोमापूर्वग फलेन सह संबन्धात् परस्परं संबन्धो नास्ति | आगन्तुकत्वाद्वा स्वधर्मा स्याच्छ्रुतिविशेषादित- तस्मात् काल एव तेन वाक्येन उच्यते । पूर्वप्नोतो. रस्य च मुख्यत्वात्।४॥ पत्तिलक्षण्याथैः तुशब्दः । के. भाष्य- आगन्तपोऽनुनि प्याः श्रुतिविशेषात् । . 'अनुत्पाद्य सुतं मोहान्मोक्षमिच्छन् पतत्यपः, एर हि श्रूयते 'पशुपुरोडाशमनु निर्वपति । इति । एवं इत्यविरक्तस्य प्रत्यवाय श्रवणात् प्रजोत्पादन नित्यम्। भाह. | श्रुते पूर्व पशुपुरोडाशः, पश्चादनुनि प्या भरतीति स ६।२।११. . 'अनुत्पाद्य सुतान् न रोक गच्छति' इति । मुख्यः, इतरे तु जयन्याः । अतस्तेपामागन्नुकत्वात् इत- प्रजोत्पादन काम्यमिति चेत्, मैवम् । अनुत्पाद्य मुत रस्य च मुख्यत्वात् पशुपुरोडाशः स्वधर्मा स्यात् । मोसन्मोक्षमिच्छन् पतत्यधः' इति स्मृतेः प्रजोत्पादन- स्वस्थानत्वाच!५॥ मपि सोमवत् विद्यापच्च नित्यम् । वि. ६।२।११. भाध्य-अपि च पशुपुरोडायस्यानं यत् वपामचा- • अनुदिश्यापि कियमामानि प्रकृतिवन् सत्तानि | पत् परतः, अलैरपि तस्य तस्थानैरेव भवितम्य प्रधान- भवन्ति। भा. १२।१।१।३ पृ. २२१९. देशयात् राम् । यदि अनुनि याया तन्यं स्यात् , तयः .

·३९२ । प्रत्यक्षतो. अनुमन्त्रणं अनुमान मन्त्रजन्यानुस्मृतिः मन्त्रपाठोत्तरकाला इति तत्र मन्त्रमु- 1 नियतसामानाधिकरण्यस्य पुरुषस्य धूमरूपैकदेशदर्शनात् धारयन् सरेत् इत्यनुपपन्नम् । ऋजवस्तु "परणत्याभावे असनिष्टे एक्देशान्तरे यह्नौ बुद्धिः इति । एवं च सति' इति ( लक्षण लोके ) विवक्षितत्वात् न करणेषु धर्मसबन्धिनो लिङ्गस्य अग्रहात् नानुमानसंभवः इति अतिमसङ्गः । उद्यारयन् इति च 'वर्तमानणामीप्ये भावः । न्यायविन्दुः ११११५. वर्तमानयवा' इति शता।'मन्नार्थत्वेन' इति मन्त्रप्रति * अनुमानं ज्ञातसबन्धस्य एकदेशदर्शनात् एक. पाद्यत्वेन इत्येवार्थः इत्याहुः । वाल. पृ. ११२-११३. | देशान्तरे असनिकृष्ट अर्थे बुद्धिः । ततु द्विविधं प्रत्य- • अनुमन्त्रण यजमानस्य दीपूर्णमासयोादशाना | क्षतोदृष्टसबन्ध सामान्यतोदृष्टसबन्धं च कर्मणा मध्ये केहु चित् । भा. ३२८१९।२. दृष्टसबन्ध यथा, धूमातिदर्शनात् अग्न्याकृतिविशा- * अनुमन्त्रणमन्त्राः एकादशनु अन्याजेषु बहि-नम् । सामान्यतोदृष्टसबन्धं यथा देवदत्तस्य गति- नैराग्योः चत्वारश्चत्वारो विकाराः, अवशिष्टाः त्रयस्तु पूर्विका देशान्तरमाप्तिमुपलभ्य आदित्यगतिमरणम् । स्विष्टकृतो विकाराः इति तत्तदनुमन्नणमन्नाणा तत्रतत्र भाष्यं. पृ. ३६-३७. अतिदेशः ! दशमस्य तु प्रथमविसरत्यम् । देवतासामा- अत्र भाष्ये अनुमानशन्दः अनुमितिपरः । ज्ञातः न्यस्य उत्पत्तिसमसमयावगतत्वात् । संकर्ष, २।३१४, ५. संबन्धः लिङ्गलिङ्गिनोळप्याख्यः सबन्धो येन प्रमामा अनुमन्नणमन्त्राणां कृताकृतप्रत्यवेक्षणाय अनु- पुरुषेण तस्य। लिङ्गलिनिसबन्धाख्यव्यासिज्ञानवतः पुरुषः हितार्थस्मृतिफलकत्वम् । सु. पृ. १०२. दर्शपूर्णमासयो- स्पेत्यर्थः । अनेन च न्याप्तिस्मृतिपक्षधर्मताशानजन्यं ज्ञानं जिमानागा प्रयाजानुमन्त्रणादीनां नानाशासान्तरः । अनुमितिः इति लक्षणमुक्तं भवति । यत्र विशेषयो- समाम्नाताना 'वसन्तमृतूना प्रीणामि' इत्येवमादीना रेव प्रत्यक्षेण समन्धो गृह्यते तद्विशेषविषय प्रत्यक्षतो. प्रमम्य नियमो नास्तिमा, ५॥राश३. दृष्टसंबन्ध इत्युच्यते । यथा यस्मिन्नेव धर्मिणि गोमये. * अनुमान आगमनाधित नोदीयते । कणिपा पृ. धनामिविशेषतजन्यधूमविशेषयोः संबन्धग्रहण प्रत्यक्षेण ३०४. ७ अनुमान कार्यकारणयोरेय इति के चित् , तत जातं, तस्मिन्नेव धर्मिणि पालान्तरे तस्यैर धमविशेषम्य अयुक्त , अकार्यकारणभूतानामपि वृत्तिकादीना अधि- दर्शनेन तस्यैर संदिवमानसद्भावस्य अभिपिरोपाप यद- रोगतरोहिण्यादिप्रतिपत्तिहेतुत्वदर्शनात् । अतो गम्यगम- नुमान तत् प्रत्यरातोटरसन्धात्मस्मनुमानम् । कत्यमेव कार्यकारणभाव मन्यते । ननु होऽपि अनुमा- आकृतिग्रहण आकृत्योरेव इतरन्याच्छेदकत्वेन हेतुमाध्य- नोत्तरकालीनत्वादनम् । सत्यम् । अन्यस्मिन्नेव तु संबन्धे व्यवसापर्यरसानार्थम् । यत्र सामान्ययोरेल प्रत्यशेण सति पश्चात् मसिध्यन्तमेन अनुमानम्यपहारोपरागत्वेन सबन्धो गृह्यते तत् सामान्यतोदृष्टसमन्धम् । 'आदित्यो उपन्यम्यति । यदा शक्त्यभिप्राय, ययोरेय दि न्यातिमह- गतिमान् , देशान्तरमाप्तिमलात्, यो देशान्तरमाप्ति- काले गम्यगमक्सामात्मना कार्यकारणभावित्वेन सा मान् सस गतिमान् यया देवदत्तः' इति । अत्र गति. अवघृता, तत्रैव हेतुता । या. २३२६ पृ. १३९. पाप्यो: मामान्ययोरेव प्रत्यक्षेण गंबन्धो गीतः आदिये • अनुमान च प्रत्यक्षतिरोधात् (विरोधे सति) न प्रमा गत्यनुमानोपयोगी इतीद सामान्यत्रोदृष्टसंबन्धजन्यमनु- णम् । मा. ६।११।२ पृ. १३५१..'अनुमान सात मानम् । विद्यानाथा. पृ. ३६-३७. संबन्धस्य एकदेशदर्शनात् एकदेशान्तरे अमंनिकृष्टे (मायार्थः) 'प्रमाता ज्ञातसंयन्ध, एकदे- भ बुदिः। (भाप्पा) अनुमानस्य धर्मविषयचं दस- श्यय योच्यते ।, कर्मधारयपक्षो या संपन्धिन्ये- यितुं तमागमुच्यते। हातबन्धस्य पुरुषस्य एकदेशदर्श कदेशना । (लोया. अनुमान २.) येन प्रमाला सातः नात् एक्स्य संनिधनो दर्शनात, एक्देशान्तर संरभ्यन्तरे संबन्ध., तम्य बुधिः इदि तृतीया पदुमीहिः त्याह असनिपटे भर्थे बुद्धिः भनुमानम् । यषा रावाहिम- समातेति । पल हाटभूमसंपन्धस्य परस्य महानगा. - ·३९४ - प्रथम अनुमानं अनुमान विशिष्टार्थप्रतीतो स्यात् संबन्धो नान्तरीयफः । तावदेव अनुमानविषयः अपद्दतः । अनुमागावगम्यरूप- ३३ ॥ विशेषणविशेष्यत्वमापनो (धर्मधर्मिणी) विपरीतरूपेण परिच्छिन्ने तद्विपरोतरूपे न प्रमाणापैदा । द्वाविमावतः । गम्यौ...१३४ ॥ तस्माद्धर्मविशिष्टस्य न केवलमनुमानविषयमेवेद मन्यरस्य वाध्यत्वं, किंतु धर्मिणः स्यात् प्रमेयता । ४७ । सा देशस्याग्मियु- पणामपि प्रत्यक्षादीना मध्ये येनैव शीघ्रप्रवृत्तिना प्रथम तस्य... 1 ४८ ॥' प्रमाणफ्ले तयोश्च विषयैकत्वं अर्थ: अपधारितो भाति, तेनैव उत्तरकालस्य मन्थरस्य दर्शयति घूमतज्ज्ञानसंबन्धस्मृतिप्रामाण्य- उत्पत्तिनिरोधलक्षणो याधो भवति इत्याह- 'प्रत्यक्षा. कल्पने । ५१ ॥ फलेन विषयैकत्वं तद्व्यापारान् देश्च पदकस्य येनैवार्थोऽवधारितः । ५८ ॥ तेनैवो. पुरोदितम् । प्रमेयधीप्रमाणत्वं भाध्यकारस्तु मन्यते तरयाधः स्याद् विस्तादेरसंभयात् । 1 ५२ ॥' घूमतज्ज्ञानादीना प्रमाणत्वं, प्रमेयशान फलं, | विरोधोदाहरणमाह- 'अग्राह्यता तु शब्दादेः प्रत्य- तमामाण्ये तु हानादिबुद्धिः फल, व्यापारतः समानविय क्षेण विरुध्यते । ५९ ॥' अनुमानविरोधगाह-- या प्रत्यक्षवत् इहापि वेदित यं सर्वेषा धूमादीना प्रमेय. 'तेपामश्रावणत्वादि विरुद्धमनुमानतः । नहि प्राय. शाने व्यापारात् । स्वयमनुमितार्थे परस्यापि अनुमानबुद्धिः णता नाम प्रत्यक्षेणावगम्यते । ६. ॥ साऽन्यय. येन यास्येन उत्पद्यते, तद्वाक्यं साधन इयुच्यते । तच व्यतिरेकाभ्यां गम्यने यधिरादिषु ।' ततश्च दादः पाक्यं प्रतिजाहेदृष्टान्तः साषयमद्गीकृत्य प्रतिमा अभारणः गुण यान् रूपपत्' इत्यनुमानस्य अनुमानने योधयति । साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा। साध्यश्च पश: । स बाधः । शब्दविरोधमाह- ‘विधा शब्दविरोधः स्यात् च धर्मविशिष्टो धर्मी। स स्वप अनुमितस्पार्थस्य अनुमा- प्रनिनादिविभागतः । ६१ ॥ प्रतिज्ञा-पूर्वमंजल्प- नैनेर प्रतिपादन परस्मै याता यक्तय. सर्यलोकप्रमिद्धित. उधारमा प्रतिक्षा- इत्याह-- 'अनुमानगृहीतम्य तेनैव प्रतिपाद विरोधमाइ- 'यायचीयमई मौनीन्युषिमाण न । ५३ ॥ परेभ्यो पान्छना याच्यः पूर्वपक्षो याध्यते । ६२ ॥' धर्मोक्या प्रतिशाविरोधमाह- (पूर्यमुक्त पक्षः प्रतिक्षा) यथोदितः । तत्र धर्मिण मर्ययाक्यमृपात्वे तु धर्मोक्त्ययात्मयाधनम् । मुहिश्य साध्यधर्मो विधीयते । ५४॥ नियमान 'स वाक्य मृपा याक्यरात्' इत्यनुमानगरि यास्य. द्विपक्षाच क्रप्यते, नाविरोधिगः ॥' नियमः म्पन्यात् । 'धम्युक्याऽदं यतो म्यावृत्तिः । अपिरोधिनः धूमवरवम्य । याध्या जननी मम ।६३॥ जननीशी पगुंगन्या प्रतिनिरोधोत्र । पूर्वमंजन्याविरोधमार- अतः पर प्रनिशाऽउभामा उच्यन्ते। माप्योनामग गतम्य अर्मनिकृपदम्य प्यावर्गमाह- ' असनिष्ट लिविणे. पन्द्रशदाभिधेयत्वं योद्धस्य नित्यत्वं पूर्वोपेतेन थाप्यते ।' याचा द्वयमन जिहामितम् । ५५ ॥ तादृष्येण धनि । ६४ ॥ स पर्ष परिच्छितिस्तद्विपर्ययतोऽपि ।' येन म्पे अनु मानुनिष्यते, तेनैर पेग तमिपरीतेन या पन्त लोकगिन पन्द्रमानेन बाध्यने ।। ठग्मागति धमा- 'जागोगय याशा प्रति य माधये शीमयमाणेन परिस्चिन्नो दोधी, स मनिा तम्म पाय पति अमंनिध्यम्। 'प्रमिताय दिम । ६५ । न गोगवयमादृश्य मय यापी. पमानन. ।' उसमानत अधा । अनिये प्रमाणे हि नापेक्षा जायते पुनः । ५६ ।। तादृप्यण सामा निगो- परिडिने प्रमागं निष्पलं परम् । परीत्यररि रिउमे नायकाश: परस्य तु । ५. ।। मूले तस्य मेहासानास्कियो जीवत्री या पहिः । अनुत्पन्ने पूर्वग विषयोधनः।' मिसनमामि- ६६ ॥ नातीनि माया पाभनमा पारसियो लगादिक भनुमानम्य , मर र निपटने, । मरेन् । अमावदार माम्य, चालमि. जावमा .

·अनुमान अनुमानं त्यत्वं दिः प्राय, तेन प्रमेयाय-अनित्यत्व-अनित्यत्व- प्रत्येक स्थाणुरनिर्णयासमाभ्यामपि सहिताम्या अमूर्तत्व इति चत्वार यथाक्रम नित्येषु अपत्नोत्येषु | ताभ्यामेव स्थाणुत्वनिर्णयदर्शनात् । तथा प्रत्येक यत्नोत्येषु अनित्येषु च साधारणा भवन्ति । तर प्रमेयत्य अग्न्यनुमापकाम्या गन्धविशेषमा या सहिताभ्यामपि नित्येषु व्योमादिषु अनित्येषु च घटादिषु विद्यते। विरोधिम्या तदनुमान दृश्यते । सशयोतुविधा प्रपञ्चित. अनित्यप यत्नोत्येषु पटादिषु अयानोपेषु विद्युदादिषु । ८३-९६ ] 1 अथ पिपरातहेतु प्रपञ्चयति- विद्यमान द्वयोरन्यतरस्यापि साधनत्वेन उच्यमान उभय 'पोढा विरुद्धतामाहुश्चतुर्धा वैकधाऽपि या । वर्तिस्यात् साधारणम् । अमूर्तत्वमपि नित्येषु व्योमादिषु ९६ ॥' धर्मखरूपेण, धर्मविशेषेण, धर्मिस्वरू- अनित्येषु कर्मादिषु भावात् साधारणम् । असाधारणमुदा- पेण, धर्मिविशेषेण, उभयत्त्वरूपेश, उभयविशेषेण इति हरति- नित्या भूर्गन्धवत्त्वेन स्यादसाधारण पोढा । उमयस्य एकागतिरेकात् चतुर्पित्यम् । अमा- स्त्वयम् । ८६॥ निश्चयकाद्वैकल्यादेप संशय- न्तरभेदस्य अनुपयोगात् एकविध मिति । कीदृशे विषये कारणम् । ८७ ॥' सपक्षान्ययो विपशव्यतिरेकश्च द्वय | विरुद्धता, तामाह- 'श्रुत्यर्थोक्तस्य यायाया प्रतिज्ञा निश्चयाङ्गम् । तर साधारणम्य सपक्षान्ययोऽस्ति, ऽर्थस्य हेतुना ।' धर्मविनिर्मिश्चनस्पतिशापर्थस्य विपशव्यतिरेकस्तु नास्ति । तनापि ( अ-) श्रुयुक्तस्य धर्मर्मिखरूपण, अक्षिणस्य वदिशे. वृत्तेरसाधारणस्य विपक्षयतिरेकोऽस्ति, सपक्षा पस्य या हेतुना गाध तर पिरधना । धर्मस्वरूपशाध- न्ययस्तु नास्ति । तेन निश्चयैकागोकल्यात् साधा- मुदाहरति---- 'नित्यत्वे कृतकत्वस्य धर्माधाद्वि रणपत् असाधारणोऽपि सशये कारणम् । इद रुद्धता । ९७ ॥' धर्म विशेषनाथदाहरति- 'याधो असाधारणस्य सशयकारणा शाक्यमतेनोक्तम् । स्वमते धर्मविशेषस्य यदा त्वेव प्रयुज्यते । अर्थवच्छन्द- नुक चिदपि अदए धर्भिपदेय न क चिद्भाये अभावे । रूपं स्यात् प्रामसपधारधारणात् । ९८॥ विभ. वा स्मृति जनयति इति नास्य सरायहेतु यम् । विरु- क्तिमत्त्वात् पयाद्वन् स्वरूपेणेति पाश्रिते । अस्त्र दायभिचारिणमुदादरति 'यत्राप्रत्यक्षता वायो. रूपार्थयोगस्तु पश्चारछपाय दृश्यते । ९९ ॥ तेन ररूपत्वेन साध्यते । ९१ ॥ सत् प्रत्यक्षता प्रागपि सबन्धादस्वरूपार्थता भवेत् ।' यो दि ब- वाऽसी विरुद्धाव्यभिचारिता । के विजाय तर रूपमेर दादाना अभिधेय श्याधिय तलियर्यमेव प्रयु- चैनां वर्णयन्यपरे पुन । ९२ ॥ साधारणत्व बने 'मन्द गरधाहणार प्रागपि अर्थशान् अर्थ बोधपति मशेन समस्त याऽप्यनन्वयम् । स्वय तु जात्य विभनिनत्यान् पश्चादन्' इति । गिद्धे चार्योधने न्तरत्वमेर अनाभिमन, 'माप सशयहेतर ' (1) अर्या तरबोधाभागन् म्यरूगार्थ र सिद्ध भाति इति, त श्यकत्वात् । कथ पुन साधनद्रपनिनिते समये प्रति उच्यते, मरणयात् पचार स्वरूपातिरिक्तार्यो निर्णय ! अत आह- 'प्रतिक्षा यर याम्येत घेन विभक्तिमयस्य पातिदर्शगात् दृष्टान्तानुगारंण मागपि पूक्तिर्यस्य साधन अम्बायशेषनमेव माघयेन्, तच्च प्रमागरपिरो जयत कार्यो निर्णयो माघचजनात् । फ धान् आक्य माधयितुम् । यतु शर बम्पार्थ, तत् चित् सशयहेतू यो प्रत्येकत्वेन रक्षिती ।९४॥ अनेनैर हेतुना बाध्यते । भरते हि प्रयोग, 'पाक् संघाते निर्णयस्ताभ्यामूर्चना पाझ्यत्त्ववन् । प्रत्येक सबधार न खाईन्य विभरिमचात् पश्चात् ' सहती याऽपि गमकावपिरोधिनी । ९५ ॥ तम्या- इति । न अर्थातरशोधन हरपादानेन द्विग्नी विरुद्धार्थी हेतु पात्र निदर्शितो।' नहि बरपाय 1 तुर यायिन, तदा निरुद्धापभिचारिणो अनेस्चात् अनियन, परामभगा अर्यवयमेव प्रतिमा पापितो ऊर्वत्व-कारगिलपनाम्यां स्थाणुपुरुष-स्थानमाधारणम्या माती । धम्विन-वविधोपहरणमा-- तत्परा रण ·। -- अनुबन्ध्यः अनुबन्ध्यावनस्पति ० अनुबन्ध्यः । ज्योतिष्टोमे परायः अमीयोमीयसव अहि' इति । इहामि चोदकेन यत् प्राकृतं, तत् प्राप्यते। नीयानुबन्ध्याः। तेषा यूप: तन्यम्। भा. ११॥३॥३१३-४. विधिनिगगमेदन प्रस्तास्ति । ससात् ए प्राप्यते । • अनुष्यः पशुः आभूषापूर्वमालभ्यते । साधरके छागसब्दः प्रती कृतः, स न शस्यते गरि कर्तुम् । मु नपाणामपि पशूना सहालधन्यत्वात् सानीयानन्तरमेव त्रिधिनिगमभेदस्तु शक्यते । तस्मादुनादीनामन्यतमेन अनुसन्ध्यः स्तन्यः । वि. ५।१६. . अनुवन्ध्या याचिषु वचन कर्तन्यम् । तथा, ' अनि स्विष्टस्तं गोः ज्योतिष्टोमे । तत्र निगमेषु गोरभिधानं उमाशब्देनैव यजति । इति विधी, निगमेऽपि । पिप्रीहि देवाँ उरातो कर्नन्यं, 'उसाय याये मेदसोऽनुहि ' इति । भा. यविष्ठ विहाँ ऋतुपते यजेह । ये दैया प्रलिजस्वे. २०४११६।३२-३३. अनुवाध्यायाः खाने विकल्सेन मिरमे त्वं होतगरमस्यामनिटः' इति । विधिनिगममेदः कर्नया मैत्रावरुग्यामिक्षा चातुर्मास्यवैश्वदेरिकमैयावरुण्या- प्रती कृत: स्पिकृतिकारश्च वनस्पतिरिति संक मिक्षाविकारः इति तदनिदेशः। के.. अनुरन्ध्यायां । वश्यते । तस्मात्तत्रापि विधिनिगमभेदः कर्तव्यः । अतो गोयागस्य विहितत्वात् । भा. २१४६६३१. अनूप. येन केन विदनस्ययभिधानेन निर्देशः कर्नव्यः, तह- ध्यापा उपनविभागसं सारं प्रपोगं प्रेधा विभज्य तित्यादिति । भन्द्रमन्यमोत्तमोचारण कार्य अनीपोमीयात् । ज्योति दुप- ननु ' उसापै पार्य मेदयः शी मन्त्रा. होमे। वा. ३२३२।९ पृ. ८१२. ० अनुयध्यातन्त्रस्य मानादनियमो नेर मानोति, विधिधन्दो वा । उम्यते । अनुनिष्येनु देविशाइविधु प्रसङ्गः न तु पैगरीत्यम् । सत्यम् । समीपे मन्त्रः ध्यते, न त्यनेन फर्नयमिति भा. १२॥३२॥३-८. अनुसन्ध्या दिसाम्नां परिसामा- विधीयते । चोदवस्तु विधिशम्दादन्येन मायनं प्राप- ख्यानां स्वरूपतः प्राप्ती यथावेदस्वरो युक्तः । सु. । यति । तस्माच नियमः । नन्वनुबन्ध्यायां भवेदपि । वन- ४.२१८३. स्पती तु विधिशन्द एव प्रामोति उत्तेन न्यायेन अनुरन्ध्यावनस्पतियागयोनिगमेषु विधि- (१०४।१५।३१) । उच्यते । सिटरदिकारो यन. गतोसायनरपविशब्दाभ्यामेव द्रव्यदेवतयोरभिधा पतिः । स्पिष्टपति च विधियन्दादन्येन प्रायन, नम्। विस्ती (चोदपेन) वथैर प्रामोति । न घेह गुग-रोपः । विधिनिगमभेदात् प्रकती, तत्प्रकृतित्वाद् विकः 'निगंगावादाम्नानम्य । अन्यच कर्तव्य विधिशदात् । दायपि भेदः स्यात् । १०४।१६।३२ ।। तम पयायशन्दमममः। भाष्यं-- असि मोतियोमः । तत्र भूयते, 'गौर. ययोक या, विप्रतिपत्तेन पोदना ॥ ३३॥ नुरभ्यः । 'अयोऽमीशेमीयः' इति । सन्ति तु गोर. भायं-- ययोतेन या पदेन यरन पतंय, गो: मिधानानि-उरा, तधिया, मदी, मही, अदिशी, ला, उयारान्दैन । स हि सामानः उसाय पाये इति । न संशयः हि निगमे येन विदेर शन्देन मेदगोगुन्द्वीति । आद । मसम्मानमेवा, न पथन- गोरमिपान फम्य, भया विधिशम्देन पनयमिति । मस्ति अनेन नगनिति । यननं पुन मोदयो विधि- नया, दायर यनस्पति पति ' ही । मन्नि भिमेत परम्पमिति नदेयम् | a fru नोक्षः पनपतेरभिधानानि, पशः पादो दुमो नगदी। मारपी। नहि या मानापरिन, वारियो पतन अन : f निगमे फेन विदेय ग्रन्देन पनरावेर- मिति फेर पियाप्प। यत् माती लिपिक मिपानं पार, असा विशदी। मामगन्नामिति नापा मग, तपोदरः मीन पर निदेगी। मिधिनिगमगारो पिपि-, मानो विधितिगममेो मितिः । समय पर मोदीपि पीर मंदो मEिRTAIT विभागो । सार पीपी, पत्रे पापा दोन-पिनिगममेदो सगीप भन्या गम्पवे, 1 .

·। तप अनुमान अनुमान पुनः । वैधयोक्तिमपीच्छन्ति व्यावृत्तिनियमेच्छया । सिद्धयर्थेवेय उपसर्जनसशा । अर्थसमन्धे हि यस्मादा- । १३४ ॥ हेतो साधर्म्यदृष्टान्तात् साध्ये यावधा- पाझा हेतुः, नोपसर्जनता अनुपसर्जनता वा फस्य रिते । व्यावृत्तिः सर्वतः प्राप्ता साध्यामाये निय- गुरुकुल' इत्येवमादिषु दर्शनान् । म्यते । १३५ ॥ यो धूमवान् सोऽग्निमान्इति (शकते.--.) उच्यते । व्याप्यं हि दृष्ट व्यापक साधर्म्यवचनात् धूमः अमिना नियम्यमान: अग्निव्यति- गमयति । ज्ञातसबन्धस्येति च न व्याप्ये एपा पष्ठी । रिजात् सर्वस्मादेय ब्यावृत्त. प्रसज्यमानः पुनवैधयण | सबन्धिमात्रवचनादि प्रातिपदिनात् पठी सरन्ति । 'मामि ति तत्र धूमो नास्ति । इत्येव अग्न्यभायात् । (उत्तर-) उच्यते । सत्य पन्धिनि पठी । अव्याप्ये ब्यावृत्तिः क्रियते । के चिन्मत दूपयति-~~- 'तत्तु मन्द- हि वस्तुनि व्याप्यविवक्षायामेघ यथा पठी भवति, तथा फलं, यस्मात् पक्षेऽप्ये निरूपितम् । व्यापका तमतन पष्ठय व्याख्यास्याम । राथा च सैविक भाषमात्र हि व्याप्यान्नित्यं निवर्तते । १३६ ।। 'समाय, अय पुनरन्यस्यापि ' इति व्यपदिशन्ति, तस्माद्यथैव शुक्लत्वे पदस्योक्ते, विरोधिनाम् । ऋजु-- लौक्कैि. ममायमिति व्यपदिश्यते । असाधा- निवृत्तिन तु देादेश्वथाऽनापि भविष्यति । रणेन हि व्यपदेशो भवेत् इति पष्ठया सबन्धि याप्यता १३७१' तत्तु (अनुमान) द्विविध प्रत्यक्षतोदृष्टसबन्धं, उच्यते । अय पुनः अन्यन्यापीति प्रतिसबन्धि यापकने. सामान्यतोदृष्टसंबन्धं च ' इत्यादिभाष्यम् । यत्र विदोष- योच्यते । तेन पयर्थे रवीहिसमासाश्रयणेन शात योरेच प्रत्यक्षेण सबन्धो गृह्यने तत् प्रत्यक्षेण दृष्टसबन्ध सधपदेन व्याप्य एवोच्यते, न व्यापक इति । इत्युच्यते । यस सामान्ययोः प्रत्यक्षेश सबन्धो गृपने क. पुनरिह सबन्धोऽमिमत इति । तन् सामान्यतोदृष्ट इत्युच्यते इति । तावत् के चित् तादात्म्योत्पत्ती एव सबन्धी अनुमान- वृहती अनुमान शातसमन्धस्य एकदेवदर्शनात् , कारणत्वेन आहुः । तत्र तादाम्यात् 'पृशोऽय शिशपा एक्देशान्तरे असनिकृष्टे अयें बुद्धि. ' इति । त्वात् ' इति । तदुत्पत्तेरपि । अमिरत्र धूमपरवात् ' ( भाष्यम् ) शातसरन्धस्य इत्युच्यते । वस्य शातम- इति । वदिदमनुपपनम् । एकार्ययमरायादिलक्षणादपि न्धस्य ? ननु एकदेदास्य । नैतदुपपद्यते । दर्शनोपसर्ज- सन्धात रमात् रूपानुमानदर्शनात् । गद कारणात् नल्यादेकदेशस्य । नहि उपसर्जन पद पदान्तरेग सबध्यते कार्यानुमान, न तत् स्वभारहेतुक, मिन्नत्यान् पार्यकार- राजपुरुषवन् । नहि पुष्पसमुदाययो अनुपादानादेव अम- गयो । नापि हेतो , कारणम्य पार्यवासभवात् । येऽपि बन्ध । तस्मान्न विद्म , कम्य ज्ञातसबभन्येनि । उच्यते। समवाय-मयोग-एकार्यसमवाय कार्यकारणमाय-पिरो. राबन्धापरिशाननिय मनोरामोह । ३ पुनरमो धारल्यान् पञ्च समन्धान अनुमानानमा तेऽपि निरा- सन्धः १ अयमसौ । अनुमान एकदेशदर्शनात् कृता । इतिरोदयात् रोटिण्या धनुमाने पक्षानाममभ. एक्देशान्तरे अमनिटे अर्थे बुद्धि । वात् । यत् पुन नियमापरण्यायां यातिमेर गरन्या. एक्देदास्प दर्शनात् । ज्ञातसरन्धस्य (ति )। तरभृता अनुमानकारण मन्यन्ते, तदपि न गुटरम् । ननु अस्मिन्नपि सधन्धे, एक्पेगस्य उपमजनता गदि म्यम्मामिभारादिव्यनिरिक्ता म्यामिनाम अपरम- सदवस्थैव । उसजनमिति मात्र सबन्धहेतु । आका बधाऽस्ति । किनु समन्ध एष कार्यकारणभागादि म्य इक्षितपूरणसमर्थ च सबन्धितामापद्यते । अत्र व एक-1 वित्त व्यापम , काय चित्तु न इति विशेषः। तर यम्य देशदर्शनात् पुत्ते काय एकदेशस्य हत्याकाधा, | सबन्धेन म्याप्पठा, यथा धूमम्य, तम्य गमकता । धूमो हि दर्शनस्य च धानबार तदन्यत्वाध अथान्तरसुदे। सिरानमा बनिमयोगिता स्याप्य. । अमिनु न अत एव चात्र उत्तरपदप्रधानता, अत्र पूर्वपदप्रधानता एवंदा धूममयपी इति गमा । वेन पार्यकारणभाषा शति क चित् छ चित् स्थारितम् । तम्मन् प्रोग-दय एवं मन्या र अनुमाना पेन अभिमना । . .

·अनुमन्नणं । 4 . अनुभवत्वं साधारणः स्मृतिव्यावृत्तो जातिविशेषः । न तु अाहीत- जननात् निश्चति । समानप्रकारकस्मृतेरेव संस्कारनाश. पाहिलं, धारावाहिके अन्यान्तेः इति तार्किकाः । तदेत- कत्यकानात् समूहालम्रनादितो न एकैकगोवरनामिक दयुक्तं, ' अनुभवामि' इति प्रतीतिसिद्धानुभक्त्वस्य | मरणानुपपत्तिः, उझोषकसमवधानस्यैव तत्तस्मृतिजनक- साक्षात्कारे एव सत्वेन अनुमिन्यादौ अन्याप्तेः । 'स्वर्ग-स्यात् । अनुमपत्वं जातिः । वस्तुतः संसार प्रति मनुभवामि । पर्वते यहिमनुभवामि ' इति प्रतीत्य- उपेशान्यसंशयान्यानुभवत्वेन स्मृति प्रति ज्ञानत्वेन जन- भामेन अनुमित्यादौ तत्सत्वे मानामापात् । तस्मात् । कता । नातः पृण्डसंस्कारकल्पनेति युक्तम् । एच अनधिसवार्यगन्तृत्वमेव अनुभातम् । न च धारावाहिके संस्कारजनक्ताऽवच्छेदकराया अनुभवावजातिविधिः । अध्यातिः, तत्तवगविशिष्टपटादेः पूर्वपूर्वज्ञानारहीतस्यैव पृ. १२ उत्तरोत्तरशानविषयत्वात् । इदानीं स्पृशामि' ' इदानीं अनुमवनं यथा अनुपपन्न इति न कल्प्यते, पक्ष्यामि' इत्यादिप्रतीत्या कालस्मापि पडिन्द्रियवेन- तथा वैदिकमपि वचनम् । भा. १९३५२१३ पृ. १७४, वात् । फालान्यद्रव्यचा पत्वस्यैर रूपकार्यताऽवच्छेद 'अनुमत्य पुरोडाशमष्टाक्पालं निपति' इत्यादय कत्वात् , अनुमवानुसारेण कार्यकारणभावकल्पनात् । इष्टयः राजस्ये श्रुताः । तासा फयत्वादनित्यम् । विदे. अन्यथा लापात् चाक्षुषत्वस्यैव कार्यताऽपच्छेद- धनादिकं तु अयागरूपं अगम् । वि. ४१४४१, अनु- कत्वापत्तेः । न च काल: अतिसूक्ष्मन्यात् कथ। मत्यादयः दर्शपूर्णमासेष्टिविहतयो राजसूये विहिताः । प्रत्यक्षपाह्य इति वाच्यम् । शानधाराया हि उपरतायां सामु आरम्भणीयाऽस्ति न वा इति संशयः । दीक्षणीमा- 'किमत्र घटोऽवस्थितः' इति पृष्टः सन् कथयति । दिशत् अनुमयादीना अन्यालामारान् सोमयागरत् • अस्मिन् वणे मयोपलब्धः' इति प्रातरारभ्य एता- | सासामन्निन्वेन उपकमाराभवात् उवारेण आरम्भ- पन्तं कालं मोपदन्यः' इति च । कारभेदे तु अग्रणीया अस्ति इति पूर्वः पश्चः । यद्यपि अनीभूता अनु- होते कथमे भवेत् ? 'शतपत्रपत्रिशतं मया या युग- | मत्यादयः, तथापि एकैकस्या इष्टः पृथगारम्मो नास्ति । पत् मिन्न' इति तु स्यूचालविषयकम् । वस्तुतस्तु न च सघः दर्शपूर्णमासवितिः । राजसूरात्मरमेधार- धारावाहिकस्थले तायकालव्यापिनी एकैर ज्ञानम्पत्तिः, म्मार्थश्च अमिष्टोम एकानातः । तस्मात् आरम्मतारस्य कारणभेदाभारात् तद्भेदकलने मानाभावात् , योग्यविभु- लोपात् ( अनुमत्यायथै ) आरम्भणीया न भवेत् । विशेषगुणाना निवारस्थायित्वस्य परिमापामायन्यात् । वस्तुतालु स्वसमाननिषयमानानपेशोत्पत्तिमशानवमेव • अनुमन्त्रणं अमिमन्या उपस्थिति: उपथ अनधिगतार्थगन्नत्यम् । अतः पालमैदस्य इन्दिय-नाम- 'मन्त्रमुगारपने मन्यान्येन समरेत् । शेषिण वेद्यत्याभावेऽपि न धतिः । दिनान्तरे ग्रहीतस्य घरादे तन्मना भूगा म्यादेतदनुमन्वयम् ॥ उदेश्यामिमुपले तु दिनान्तरे पुननिमपि प्रमेर । कु. सरा म्यानदेशभिमन्यगम् । उपसितिस्तु योपः स्याद् बोधान्तो. • अनुमा ममाप्रचि इति वैयाकरणाः । मणि. धारण अपः॥ १ ॥२४॥४३ 2. ४६. मनुमन्मग- पृ. ८१, . अनुभवं भनि मिरमान रम् । स्मृति- लवमिद या मनामा लिलान् यमसनयेताया- जनताहान्छेकजानिमियोपो या न प तो निध- सकता नदिपयापात् प्रापिा, लिङ्गमू गन् । यदा मामा. सापेन शानन्येन या बनाना इति याच्यम् । गौरसात् । लेन झी न मममी पारया इत्ययः, पररामन्त्री न परमसिनोऽपि स्मृतिबनना नानुभावेन स्मृति प्रसन्नात् । मोनावनोऽयमशः तक हेतुता पति पाच्यम् । प्रथमानुमान प्रसारमारा विमतिपाय:, चिन्मीरा शेती मलामो बन धन तात् । अतः मनुमान मीननरना। सेन यर मवे, वानुमन्ना इत्यर्थः । एर 'मर घरमा प्रति उपेशाम्यनिभायेन ! संशयान संपरा- पारस 'वि शासपोयामानाः समर्पितो भाति।

·अनुमान ४०० अनुमान पत्तिनिरासाथेमुक्तम् ) । अदृष्टस्वरक्षणविषयमनुमा- | इत्यर्थः । सनिष्टावमझे दि सरणमेव मन्यते । ननु च नगति नियादिषु (प्रियाया शतोच)। कथं पुनः स्मृतिप्रमोपतुल्यता एवं प्राप्नोति । न । कारणान्तरम्य मायब धणे (णयोः) सन्धि(न्ध ) दर्शनम् ! । विद्यमानत्वात् लिङ्गादेः। (पूर्वानुमोपजीवि विज्ञान - रस्य दर्शनात् इत्युपपादितम | सरणम् । तच तदुपजीवियं प्रतिभासतो या स पटः' घसार अस्माभिः शून्यवादे ! अत: सामान्यमानपर्यव- इत्यादी अनुभूतत्वम्य विद्यमानत्वात् , कार्यतो या रज- सायि अनुमानमस्ति । दार्शित च ( भाष्ये ) 'देवदत्तस्य तादि प्रतिव्यथामायात् । अनुमानस्य सिनाघेर कार- गतिपूर्षिका' इति । णमस्ति इति पूर्वानुभोपजीवित्व नास्ति । अतः प्रमाण (रक्षणाभिधानप्रयोजन पृच्छति ) क. पुगरतुमाने मेवेद, न सारणम् ) । नान पूर्वानुभूविरेय कारणम् । व्यभिचार । यथा प्रत्यक्ष शक्तिकादिषु । ननु इदानीमेव । तन हि प्रमोप. स्मृतिविपर्यये हेतु । इह तु लिङ्गादि विविध दश देन प्रदर्शितम् । ननु आनुमानिति आनु-प्रत्युत्पन्न वारणमस्ति इति सिदं प्रामाण्यम् । तसादनापि मानिस निरसनीय, न पुन. आनुमानिकम्य उद्धारो। यत् प्रमाण न तन् व्यभिचरति इति वक्त य, उक्त वक्तव्य. १ कश्चान विशेषः १ येऽपि हि आनुमानिक व इद उपमानादिप्यपि योन्यम् । पृ. ६९-८१. अनानुम नि मिच्छन्ति तेऽपि अनुमान व्यभिचारय- /- अनुमान ज्ञायमान लिग इति के चित् । न्या । तरमादत्रापि व्यभिचारनितिरेय पक्षशाभिधा- भूतभाविठिनाभ्या अनुभित्य जननापचे तज्ज्ञान इति नस प्रयोजनम् । किंच प्रमेयेऽपि सारः (अविवेकः युक्तम् । तवानुमान द्विविध स्वार्थ परार्थ च । पराम जस्ति सोऽपि लक्षणेन निवळते ) न महानसादिषु दृष्टो शेन खस्यैर (पुरुषस्य ज्ञातुः ) सापशानजनक धून पर्वतसमनि प्रतिपादयितु क्षम, इति के चित् । स्वार्थम् । यतिसादावमयोगेश परस्प साध्यज्ञानजनक निशेपा एपारगम्यन्ते इत्यपरे । स्मृतिमात्रमित्यन्ये । परार्थम् । अवयव च अनुमानरायैकदेशरम् । (सपन्धियातिहणेन गृहीतत्वात् । यस्मादेच सम्रोने च प्रतिज्ञाहेदाहरणोपनयनिगमनरुपाः पञ्च । ऽस्ति-) तस्मात् शातनमन्धम्य एकदेशदर्शनात् साध्यविशिष्टपक्षप्रतिपादा वाक्यस्य प्रतिज्ञाप, पथा एक्देशान्तरे ज्ञान असनिकृष्टे' इति विशिनटि । रिम 'परतो यहिमान् ' इति । तृतीयान्तरक्षमता रतरानु- नेन निराकृत । स्मरण तावनिरस्त सनि इति वच- मितिमोजावाक्यन्ध हेतुय, यथा धमरस्यात् ' नात् । अपतिपत्तिरपि निरस्तैय घुयुत्पादवचनात् । मध- इति । सदृष्टान्त यातिप्रतिपादय वाक्पल उदाहरण धावगमात् इति विदोषावगतिरपि निरस्तेर । ननु च न यथा । यो धमरान मोऽमिमान् यथा महानस.' इति । बुद्धभुत्पादवचनमागत् प्रमाणता शक्यते वक्नु, गुक्तिका- च्यातिविशिष्टपैसिष्टयावगाहिपश्चप्रनिरादपायर उप- दिपु व्यभिचारात् । असमन्धभ्य नु दर्शन सबन्धामि नयाच, यया 'तया नाय' इति । प्याप्तिपिशिष्टवैशिष्टच- धानादेव प्रत्युत्तम् । साधारगमे च पूर्वानुभयो दुनि हेतुस्साध्यविशिष्पक्षप्रतिपादन गरर निगमनन्त्र, पार (अहो असमविवेक्निो महान् ममाद । पूर्व. यथा ' बहिन्याप्पथमपच्यात् यद्विमान्' इति । उना. इएस्य अनुभवो न संभवति । अनुभूतिश्च न प्रमाणन् । हरण साधोदाहरण अपर्योटाहरा पति द्विविधम् । अन्या च स्मृति , अन्योऽनुमा । ( तदेवाह-) सय हेतुमदुद्देशेन साप्यपदुपादान आयम् । सायामावर सेबन्धास दर्शनादि स्मृतिः ( धूमेऽगिन्धितया) दुद्देशेन इत्यावरदुपदान द्वितीयम् । तर एकेनेर सध्यन्तरे न ( अनो) अनुभव एच । सनथ असशय गनार्थ यान न दयारामध्यातेनि । एव च अध्यायः पुन.पुनश्यमान दृश्यते एव इति लोरिका व्यदिशान्ति, | अवान्तरवाक्यार्यशाने जानते 'धूमशानशष्यवाशिमदभिन्न न सर्यते इति । सिद्ध च अनुमानादिषु प्रमागरमनु-पर्यत धूमन्यापारहिम महानसमश. पहिल्याप्याम. भूते. । तिहिं अमनिदृष्टे इति । समिमानमत्ये परहेनुपादिनदमिन्नः' इति महावाक्यामानान् पर, ·অনুমান ३९३ अनुमान क्देशिनः अमिसनन्धो नियमाख्यो ज्ञातः, तस्त्र यो सयमुना भाव्यमिति शक्त्या निरुप्यते । अन्ये धूमारयः एपदेश, वन्य पर्ववादी दर्शनाल पौत्र एक परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । १४ ॥ तेष्ट- देशान्तरे अस्बुिद्धिः इति वा पथ्य यहुन्नीहिः इत्याह- रपि नैवेष्टा व्यापकांशावधारणा | १५॥" ननु एवदेशीत। मा कर्मधारयसगारोऽयम् । एकदेश- हिंसाव अमीरोमीयादिहिंसाया अधर्मल्यमनुमापयेत्, सन्दान्या च सन्धिनोरभिधानम् । सनन्धः समन्धिनो- ) अस्ति तस्य अधर्मत्वेन व्याप्तिः ब्रह्महत्यादौ अत आह- सिन्य बनमानः एकदेशी, एकदेशी व सन्धिनौ । च्यातेरिति । सत्यं अस्ति हिंसात्वस्य व्याप्तिः, तथापि न ज्ञातवासी समन्वय, तस्य यः एकदेशः सबन्धी धूमः, अधर्मवसेस्तत् प्रयोजकम् । यदेव निषिदार अम्सिन् तस्य दर्शनात् सरन्यन्तरे बुद्धिः इसाह--- कर्मधार- अधर्मत्वे सति अमुष्य निषिद्धत्वस्य भवितुं शत्तिः इति येति । (रलाकरसवः) । 'द्वयं पा ज्ञातसंवन्धमुप- निरूप्यते, तदेव प्रपोजकम् । अन्ये तु हिंसात्यादयः परेण लब्ध परसरम् । तस्यैकदेशशब्दाभ्यामुच्येते समु निषिद्धत्वेन प्रयुक्ता ज्याप्ति उपजीवन्ति । अतः सत्सामपि दायिनी ॥ ३॥ तमनन्धः लिलिनिसमुदाया। यातौ तेहटैरपि न्यापऊधमत्वं भावधारयितु शाक्यम् । कः तस्य एकदेशी समुदायिनी । तन एकस्य समुदायिनः । पुनः प्रयोजरुः ? यस्य धर्मान्तरविरहेणापि साध्यान्ययो दर्शनात् अन्यन्य समुदारिनो बुद्धिः इति बहुमीही एव दृए , स प्रयोजकः यस्य तु अन्यसहितस्यैय साप्यान्वयः, अर्थान्तरमाद---समिति । ' संवन्धो व्याप्तिरिष्याऽन्न । स तदभावे निश्चिते तदहितो न प्रयोजनः । निविदारस्य लिङ्गधर्मस्य लिगिना। व्याप्यस्य गमफत्वं च, च हिंसात्पविरदेणापि मुरापानादी अधर्मान्ययो घटः, व्याप गम्यनियरो । ४ । यो यस्य देशका- | इति तदेव अधमंत्वन्यातेः प्रयोजनम् ! हिंसात्तस्य तु लाभ्यां नमो न्यूनोऽपि वा भवेत् । स व्याप्यो, निषिद्धयविरहेण न क चित् अधर्मान्वयो दृपः इति तत् व्यापकतम समो वाऽभ्यधिकोऽपि या।५॥नेन | अप्रथोडकम् । यन तु द्वयोः सहितयोरेव सान्यान्ययः, व्याचे गृहीतेऽय व्यापमस्तस्य गृह्यते । नान्यथा तर योरपि प्रत्येकं अप्रयोजपत्रात महिताभ्यामेयानु- भवोपा व्याप्यव्यापकता तयोः। ६ ॥ व्यापक मान, नरेनेति अप्रोजकर उदाहरणतो त्वगृहीतस्तु व्याप्यो यद्यपि वस्तुतः । आधिक्येऽ- दर्शपति पञ्चमिः निपिद्धत्वेन हिंसाना- प्यविद्वत्याद् व्याप्यं न प्रतिपादयेत् । ७॥ मधर्मत्वं प्रयुज्यते । १७ ॥ तदभावे न विस्पष्टं दृष्टमेतमा गोषिपाणित्वयोर्मिती । व्याप्य-' तत्सिद्विहिंसात्वादप्रयोजकात् । हेतुद्वये प्रयुक्त घ स्वाद गमिका गारो, व्यापिका न विषाणिता १८६ मिथ्यात्वे सर्वबुद्धिषु ११८ धानत्योत्पत्तिमत्त्वादि- तेन याप्युभी धर्मों व्याप्यव्यापकसंमती । तत्रापि ' साधको नाप्रयोजकः । त्रैवर्णिकप्रयुक्ता च यागादेः व्याप्यतैय स्वाद, न व्यापिता, मिते. (अनु- स्वाहेतुपाम् (का) 1 १९॥ न मनुष्यत्तमात्रेण मितेः) १९॥ तेन धर्म्यन्तरेदेपा यस्य येनेय , शुदस्थेन प्रयुज्यते । कृतसाययमत्यादिप्रयुक्ता प यादशी । देशे यावदि काले या व्याप्यता प्राइ पिनाशिता । २० ॥ प्रयत्नानन्ताज्ञानमदर्शन निरूपिता १०॥ तस्य सायति ताहम् स दो यार्य- प्रयुज्यते । आतिमत्वेन्द्रियत्यादि यस्तुसन्मार न्तरे पुनः । व्याप्यांशो व्यापकांशस्य तथैव प्रति- बन्धनम् ।२१ । दानित्यत्यमिद्धपर्थ को बदेयो पादकः ११११ 'भूगोदर्शनगम्याच न्याप्ति. सामान्य- न साफिः । तस्माद्य एच यस्या दृष्टः साधन- धर्मयोः (न्यभिचारे अनबगते)। ज्ञायते भेदः । शक्तितः । २२ ॥ स एव गमस्तस्य न RRET- हानेन, कपिशापि विशेषयो।। १२॥ कृत्तिको वितोऽपि य. । २३ ।' प्रमेयविषये आद-~- दयमालक्ष्य रोहिण्यासत्तिक्लप्तियत् '। 'न्याश्च वरमादर्थगृहीतत्यान्मतुरर्थरय गम्यता । ३२॥न दृश्यमानायाः कश्चिद्धम: प्रयोजकः ॥१३॥ अस्मिन् । स्थावत्र्येण मन्वन्या यथा दण्ड्यादिशब्दवा -- - ·नपारपूताना अनुमान ४०२ अनुमान मयमं तावत् तद्वविशेषात्मनैव प्रतीयते । तदात्म- मन्यक्ष बलीय इति नैयायिकाः । बृहती. पृ. २०४, कस्य तु साध्याशानुगमाभावात् सामान्यमानं वियक्षि. • अनुमानात् प्रयोगो यल्पान् । राज्यस्य फार 'राजा' तमिति दृष्टान्तप्रयोगवेलायामेय अपधार्यते । ११२३३० इत्यनुमिमीमहे, क्षनिये तु प्रत्यक्षं (राजशब्द ) प्रयु. ५ १४२. ० अनुमान लेके म्याप्यविरोधेन सामान्य- ानानुपामामहे । भा. शाश३ पृ. ५८५. रूपस्यैर धूमादेः हेनुल्यावगमात् । वेदे तु हेत्वन्यथा • अनुमानात् वास्तवी कार्यापत्तिः। ऽनुपपत्तिकरूप्यस्य दृष्टान्तरास्पस्य सामान्यव्यातिविषय | चरुः । इति । अवहननस्य तुपरणविमोरं फलं दृष्ट्वा सायोगात् न तदनुरोधेन हेतोः सामान्यरूपताऽऽपत्तिः। अनुमान भाति, नूनं उदायर मुसल्मायें नया वर्तन्ते मु. पृ. ९१. ० अनुमान लौरिकं प्रमाणम् । मणि. । इति । टुप्. ९।२।१२।४० पृ. १७३० प्रत्यश चानु- पृ. १३. अनुमानं 'सदिग्ध चेत् सामान्यतोदृष्ट न प्रमा- मानात् पलीयः । दुर्घरस्य च बाधो न्याय्यो न च णम् । ' भा. ६१३१३४. ० अनुमान सर्वन हा घलीपसः । भा. १२१३. पृ. २२२३. सयो. नुसारि । सामान्यतोहरमपि न टोपमर्दैन क चित् ! गिनोः अन्यतरो दृश्यमानः इतर अदृश्यमानमपि वर्तते । ऋजु. पृ. १४४, . दृष्टानुगुण चानुमान न | अनुमानात् बुद्धौ रानिधापयति । भा. रा. दृरविरोधि । वृहती. पृ. २०२. * न च अनुमानं ० अनुमानस्य देशालाधिक्यात् युक्त अग्रहीत- मन्याविरोधि प्रमाण भाति । भा. २२ पृ. १७, ग्राहित्वम् । रत्नाकरः. पृ. ३६३. अनुमानस्य प्रत्य- * न च प्रत्याविरोधे अनुमान सभाति । ३२३१७१४ क्षस्य च अविषयो धर्मः । वि. ११९१२. ० अनुमा. पृ. ८५३. ० प्रत्यक्षेण अनुमान वाप्यते मृगतृष्णा दि- नस्य प्रत्यक्षेण उत्पत्तिप्रतिबन्धलक्षणो नधो भवति । सु. प्रत्ययाश्च । वा. ३३७१४ पृ. ८५९. ५ सभावित-पृ. १३७. ० अनुमानरय मानसप्रन्यसनाधितविषयता । अममिति प्रत्यश्चमेव दुर्बल मन्यामहे । अनयैव प्रकटि- कणिका. पृ. ४६.० असकृत् एसरन्यो हि अनु- ताप्रकरितभ्रमकारणतया उक्त न्यायविनिः भवति वै मानस्य हेतुः असजातीय यावृत्तिस यपेशव ( अस- प्रत्यवादपि अनुमानं बलीयः' इति । वृहती. ए जातीयेम्पअनग्निन्य. या धूमस्य न्याचिः पदपेटव)। २०४. * सर्वनैव च वस्तुसत्तागोधाय अनुमानं अपर्याप्त वृहती. १ ८३. ० परार्थानुमानस्य ताधिाणामिय इति उका प्राक् (प्रत्यक्षसूत्रे शोयार्तिके )। चा. २१॥ न पक्षावरनाः, किंतु थय एव । तदुकां 'तनु पञ्चतय ५।२ पृ. ३९०. ० अनुमानेन अनुमानाभासो याध्यते।। पे चिद् द्वयमन्ये वयं त्रयम् । उदाहरणपर्यन्तं यदोदाह- याल. पृ. १३१. * अनुमानात् इतिकर्तव्यतासद्भाव रणादिकम् ।' इति । बाल. पृ. ८.. अनुमानेऽपि उक्तः। स च आमेयात् प्रवर्तते इति नैतद्विषयमनुमानम्। भ्रान्तिरविशिष्टा । न म अनुमानेऽपि भ्रान्तिनास्तीनि, अयोच्यते, येन एकदेवत्यस्य फल साधयत. अग्न्यन्याधा- किंतु अप मेदामइशान् तद्नुद्धिः अतस्मिपि भाति । नादि दए, अयमपि च एकदेवत्यः (मौर्यादिः) तस्मात् यहती. पृ. २०४. . अनुमाने निश्चित गमकम् । शा. अस्य भवितव्य अग्न्यन्वाधानादिभिरिति । तन्न । देव. र ७०० सभ्य गादिरः युरो माति' इत्येवमादि- दत्तस्य प्रयोजन साधयतः शुक्ले वासाठी ज्ञाते, यदन्य- सिर , 'यस्य एवरूपा. मुव.' इति संक्षेपः । एतरूपः स्यापि प्रयोजन साधयतः ते एव प्राप्तः त्वदीयेन ।। पानी पिघिदृष्टः, अयमप्येवरूपः, तन्मात् प्रान्तः विच फरवतोऽ प्रयाजा टाः, अमिहोत्रस्यापि फल इनि सामान्यतोदृष्टानुमानम् । मा. ३१६१११६, वत्त्वात् तस्य स्युः । तस्मात् अनुमानेन इतिकर्तव्य . वेदहेदनान सामान्या मना साध्यबिन्योऽवगतो न ताया बहु असमञ्जसम् । अत उपमानेन धर्माशिः। विशेषात्मना, सोऽधुनेर अपरित्या पपनीयः । तत्र टुप. सरा२ पृ. १५८५, . अनुमानात प्रया! विशेषम्योपादानात् सामान्यायसिदेस परित्यागनिमि. कारण बलबद्भवेत् । भा. ३१२२८।२३. • अनुमानान् थर्ममवात् ठराविशेषमानोपहनान्यथाs. . । चम्य ·. , अनुमान अनुमान धायके, १६७ ॥ श्रोत्रादिनास्तितायां च, शब्दा न्तिकविरुद्धाः प्रपञ्च्यन्ते । तत्र एकदेशदर्शनात् इत्यनेन निसत्बसाधने दृश्यादर्शनावगतगृहामावकल्पि- दर्शनशब्देन निश्चयवाचिना निरस्तं असिद्धं दर्शयति-- तस्य बहिर्भावस्थ अभावपतिज्ञा अभावपूर्विकया अर्था- दर्शनादेकदेशस्येयनेनैतद् व्युदस्यते । ७५ ।। पत्या बाध्यते । २- प्रत्यक्षावगतदाहकल्पिवतच्छक्तेः । यन्त्रकस्योभयोऽपि संशयाधीविपर्ययाः ।' वादि- अदाहकर अतच्छक्तित्वं प्रत्यक्षपूर्षिकया, ३-चेशानुमित- प्रतिवादिनोः एकस्य द्वयोर्वा सायश्च, अधी: अज्ञाने च, ज्ञानकल्पितामिधानशक्त्यनुमानं अनुमानपूर्विकया, ४- विपर्ययश्च यस्मिन् सः अनिश्चितत्वात असिद्धः । योर्वि- शब्दशानकारणत्वेनानुमितस्य कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नस्य पर्ययासिद्धिमाह-- 'शैत्यान्न दाइको वहि, श्याच- दिगाकाशाहंकाराणामन्यतमस्य सामर्थे कल्पिते तदभाया- पत्यादनित्यता । ७६ ॥ शब्दस्येत्येवमादौ तु द्वयोः गुमानस अनुमानपूर्षिकया अर्थापत्या बाधा, ५- अर्या- सिद्धो विपर्ययः ।' अन्यतरस्य विपर्ययासिद्धिमाह- पत्तिसिद्धाभिधानशक्त्यन्यथाऽगुपपत्तिकल्पितशब्दनित्यत्व- ‘कृतकत्वगुणत्यादौ परोके याशिकं प्रति । ७७ ॥ विपरीवानित्यापपक्षस्य अर्थापचिपूर्विकया । श्रुता- स्वोक्त चैषप्रकारे स्यादसिद्धोऽन्यतरस्य तु।' पित्तिविरोधमाह- 'श्रुतार्थापत्तियाधोऽन यदा- १ शब्दानित्यत्वे यदेव मीमासकं प्रति वैशेषिकादिभिः कृत- ऽऽमोक्तिनिवारिते । ६८ ॥ दिवाभुजौ निपिश्येत । कन्वगुणत्यादिक हेतुत्वेनोच्यमान प्रतिवादिनः असिद्ध, हेतुना रात्रिभोजनम् ।' अनुपलब्धिविरोधमाह- तदेव मीमासकेनोच्यमान वाद्यसिद्धमिति । संदिग्धामसि. शशशृङ्गादिसद्भायविरोधोऽनुपलन्धितः 1.९॥ दमाह-- 'बाप्पादिभावसंदिग्धो द्वयोरन्यतरस्य ‘एवं च धर्मसंबन्धवाधस्तापदुदाहृतः । धर्मघg-या । ७८ ॥ धूमस्त्रिधाऽप्यसिद्धः स्यादेवं तावत् भयेषां च स्वरूपखविशेषयोः । ७० ॥ श्रुत्साक्षिप्त-स्वरूपतः (इस स्वरूपासिद्धिरुता)।''एत एवं योीक्ये वाच्यः सर्वप्रमाणकः ।' तन धर्मविशेष प्रकाराः स्युराश्रयासिद्धिकल्पने { ७९ ॥ ज्ञातेऽपि तृणादिनिक्रियाहेतोरमिमद्धिमसा. हि स्वरूपेण नाऽतद्धर्मेऽस्ति हेतुता। सर्वत्र हष्ट- धने । ७१ । प्रत्यक्षावगताच्छैत्यात् तद्विशेपोत्थ- कार्यत्वादात्मा सर्वगतस्विति । ८00 चौद्धं प्रत्या. बाधनम् !' अश: उपत्यव्याप्तः स्व यापकमुणत्रमा. श्रयासिद्धो लौकिकादेस्तु संशयः । ८१॥' औदस्य क्षिपेत् । तम्य च प्रत्यक्षावगतेन शैत्येन बाधात् तद् । आत्माभावनिश्चयात् विपर्ययासिद्धिः पृथग्जनाना देहाति- न्यास. अग्निरपि बाधितो भवति । धर्मिखरुपतद्विशेष. रिक्ते पुसि सरायान् सदिग्धाश्रयामिद्धिः । अनैकान्तिक बाधभुदाहरति-- 'अधर्मो चिहितो दु.सं करो. विरुद्धौ भाप्यस्यज्ञातसंबन्धपदयावर्तितो सरायविपर्थय. त्यल्पमितीह तु । ७२ ॥ विदितत्वादधर्मस्य हेतू दयति-- 'संदेहविपरीतत्वहेतू पात्र मिरा स्वरूपस्यैव याधनम् । तथा दुःसानिमित्त विशेष. कृतौ । ८३ ॥ ज्ञातसंयन्मयचनान्, त्रयः संशय- रतस्य वाध्यते । ७३ ॥' आगमेनाप बाधः । उभय. हेतवः । सत्साध्ये बदमावे या द्वाभ्यां व्यावृत्त खरूपतद्विशेषत्राधमुदाहरति--- 'अयथार्धा धियः । एव च । ८४॥ द्वी विरुद्धार्यसंयती यावेकत्रैक- सर्प इत्युक्ते यापनम् । स्वरूपविशेषाम्यां, देशिनि । साध्यतदभावयोः सपशविपक्षयोः यत. बद्धीमिथ्यात्वसाधनात् । ७४ ॥ क्षणिकात्यन्तमि- मानः साधारणानेकान्तिकः । तम्या सपथविधाय प्यावे विशेपो घद्वयोरिह।। ज्ञानस्वरूपम्प यावृत्तः फेल्प एर वर्तमानः असाधारण. { धर्यन्त. विशेषस्य च क्षणिकावस्य, अयधार्यत्वस्य तद्विशेषस्य च रेषु विदार्यन्यास हेतुदय एकत्र एकदेशिनि दृश्यमान आत्यन्तिमत्वस्य बाधा, तमाहिणीनामपि धिया मिथ्या सिद्धान्यमिवारि । साधारणमुदाहरनि- 'प्रमेयानि. न्वापातात् । एर माध्यममार्गनिरष्टाहणनिरसाः प्रतिमा- सताऽमूर्तिधर्माः साधारणा द्वयोः । ८५ ॥ नित्या. भाताः प्राधिताः । संप्रति दयाभागाः अविशनका- यत्नोत्ययत्नोत्याऽनित्येपु निरनिरतः ।' अनि- बाधमाह- - - ·। अनुमानपरिच्छेदः ४०४ अनुमानपरिच्छेदः यायान् फश्चित् प्रतिप्रेषः स सोऽनुपरन्धित.' इति । जनयति तादृशस्वहेत्वनुमानेन रसाद्रुपदेतो: प्रासाम- सदिदमनुपपन्नम् । तथाहि । अमो सति धूमः इति | र्यस्यानुमानम् । प्रवृत्तसामर्थ्याच कारणात् कार्यमतस्य तापत् प्रत्यक्षेणारगम्यता, अराति त्वगौ धूमो नास्तीति रूपस्यानुमानमिति । तन्न । लोक्स्येत्यागमतीतेः । रूप- किं प्रमाणम् ? नन्वनुपलब्धिलिगकमनुमानमेवेति ।। मेव रसाटो प्रतिपद्यते । लौकिकी च प्रतीतिः परी. अनुपलब्धावपि तर्यभावः पर्येषितव्य. । स तारन तादा- | शरप्यनुसरणीया । यत्र तु कारणात् कार्यानुमान, न रम्येन । तन्मामानुबन्धेन हि तादात्म्य सिध्यति । तन्मा- तत्र हेतो. कार्यय, नापि तादात्म्यमिति नाविनाभावः भानुबन्धसिद्धिरपि विपक्षे बाधप्रमाणप्रवृत्तेः । अनुप- स्यात् ! अपि च चन्द्रोदयात् समुद्रदृदयनुमाने कृत्तिको धिरेव च बाधक प्रमाणम् । सर्वप्रतिषेधानामनुप । दयाच रोहिण्यासत्यनुमाने नेपाऽपि कल्पना संभवति । लब्धिसाधन वात् बाधाप्रमाणभूतानुपर धावपि | तादात्म्ये च यदनुमान, तदपि न साधीयः । सिद्ध हि चोक्तेन न्यायेन अनुपलब्ध्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गात् ।। लिङ्ग, साध्यं लैङ्गिकम् । न सिद्धस्य साध्यस्य च तादा- नापि तदुत्पत्या अविनामारसिद्धिः। कार्यकारणभाव- त्म्यमुपपद्यते । परमार्थतो वृसत्यशिरापात्पयो दो नास्तीति विपश्चानुपलब्धिसापेक्षत्वेन अनास्था राष्ट्रगादेर। तदेवं चेत् । न । वस्तुभूतसामान्यादिना भेदाभ्युपगमात् । तदुत्पत्तेरविनामावारसायो दुर्लभ. । तादात्म्येनापि तादा काल्पनिकरादिना सभेदो नास्ति, भेदाभेदयोस्तुविष- रम्यस्यानुपलब्धिनिन-धनतन्मानानुनन्धसिद्धयधीन पात् यत्वात् । अपि च काल्पनिममेर धर्ममिविभागमाश्रित्य अनास्थाप्रसङ्गादेव अविनाभावो दुरवसेय । किंच अनुमानानुमेयव्यपदारः, तत्र फ्ल्पनापशानेद एवं यदपि यस्य कार्य तदपि तेन विना रिमिति न भवति । शशिशपाययो. । अथ भेदेऽपि शिंगामाप्रानुबन्धि- फारणामानादिति चेत् । कारणाभावे कार्य न भवतीत्ये. वात् पृशस्य शिंशपान्य प्रक्षयाविनाभावि । एव तर्हि तदेव कुत. १ अकारणस्य नित्य सत्वमसत्य या स्यादिति साधनधर्ममात्रानुगन्धित्वेने पाविनाभाविचम् । तद्याकार्यस्य कादानिकत्वात् धारणेन विना कार्य न भवतीति निधी. अतदात्मनोऽपि यदि संभाति, तदा तस्यापि यते । तदुमत नित्यं सत्वमसत्त्वं का हेतोरन्या- गमरत्वमनुपपनम् । एमपनि च अन्यम्यापि तत् नपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्वत्व- शनि इहैन वश्यामः । एतेनैव न्यायेन येऽपि कार्यकारण- सभरः॥' इति । अत एव च वारणान्तरादपि ' भावसयोगसमायरासमवायविरोधाग्यान् पन्न सरधान कार्यस्य संभो निरस्तः । कारणान्तरजन्मनो हि पार्यम्य अस्येद कारण कार्य सन्धि एकार्यसमापि विरोधि द्वयमपि कारण न स्यात् । एका भवतोऽन्यामावेऽपि चेनि हौति' (' अस्येद पार्य पारण सयोगि विरोधि भागात् । ततश्चामारणल्यापत्ते. कादाचित रविरोध इति समयि चेनि सैनिकम् ' इति तु मूले पाट । येशे. चेत् । न अनपेचस्य नित्य सत्वमसत्यमित्यस्यैव निव- ९०१ ) इत्यनुमानकारयमाहुतेऽपि निगाता. । यस्य प्रमाणाभावेन अनाकलने । पादाचित्कन्वय सापै- समुद्रवृश्चादी यथोदितगम पाभावेऽप्यनुमानदर्शनान् । शत्व ज्यापमुपलब्धम् । व्यापराभावे च व्याप्य न सयोगसमपाका उमायाम्नु नानुमानोपनी पारगम् । भवतीयनपेक्षरप वादाचिन्क वानुपपत्तेस्तस्य निय गत्वा नहि कमण्डलुना छात्रानुमान, नापि रूपादे. पृथिव्याद्य. मसत्व या स्यादिति निधीरते इति चेन् । न । व्यापा. नुमान, नापि स्पाटमानुमानमिति । यश मिपदम्पानु मारे न्याय नास्तीत्वस्यैर निश्वयस्यान खलनाचि मान बोदाहरण, कुन वर्षणमं भूतम्य वाय्यभ्रमयोगस्या अतदामनः अतत्वार्यभूताच रमात् रूपानुमान न स्यात्, नुगपत्रम् । तथा अभून वर्षगरम भूगम्य यापन. यदि तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेवाविनामानिनमः । अथो मरंगम्यानमारकनिति । तदनुपपनम् । मागभाग्योहोर च्यते, रसस्तापत् कार्यता रसहेतुमनुमाश्यति, प्रहन गम्यगमकता । न च तपोर्विरोधोऽस्ति। नियमानुगम. सामध्यस्पोरादानकारणमहकारी च म रसद रमयापिरूपानु संख्या एसानुग्पन्ना , विगभंगत् ·- . अनुमाने ३९७ अनुमान * इहप्रत्ययहेतुत्वाद् द्रव्यादेव्यतिरिच्यते । १०॥ दृष्टान्तवचनं प्रस्तौति-- 'गमकस्यैकदेशस्य व्यानि- समवायो यहाऽयं घट इत्यादिसंगतिः।' संगतिः । गम्येति भापितुम् । १०७ ।। साध्यसाधर्म्यवैधय- सयोगः । तर स्वरूपनाएं दर्शयति- 'अत्राप्यतम दृष्टयान्तः प्रतिपाद्यते । वत्र हेत्वर्थमुदिश्य साध्यो- वायत्वं संयोगस्येव सिध्यति । १०१ ॥ तेन धर्मि- पादानमिष्यते । १०८ ॥ उद्देश्यो व्याप्यते धर्मों स्वरूपस्य चैपरीत्याद् विरुद्धता। अथ विशेष- व्यापकश्चेतरो मतः । यवृत्तयोगः प्राथम्यमित्या- विरोध दर्शयति- " यच्च सत्तावदेकत्वं समवा- युद्देश्यलक्षणम् । १०९ ॥ ददत्तमेयकारश्च स्याटु- यस्य कल्पितम् । १०२ ॥ तर संयोगवद्भेदात् स्या-पादेयलक्षणम् । यदत्यर्थ स्वशक्त्या च शब्दो द्विशेषविरुद्धता : ' सयोगे हि प्रतिदन्यं भेदेन च्यातं, वचनपेक्षया । ११० ।। साध्यहेतुत्वमर्थानां इहप्रन्ययहेतुत्वं समवायस्यापि भेदमापादयत् तस्य विशेष- व्याप्तिशक्त्यनुरोधतः । ' तस्मादादर्तव्यो वाक्ये सत्तावत् एकत्वं वैशेषिकाभिमत वाधेत । उभयस्वरूप-रचनाविशेषः । रचनादोषमाह- तत्राज्ञानाचदा बाधमुदाहरति 'नियमात्मास्तिता कैश्चिद्यदा वक्ता सहवारविवक्षया । १११॥ विपर्य- सौत्रान्तिकं प्रति । १०३ ।। साध्यतेऽवयवाभारा येण या हेतोर्न व्याप्तत्वं विवक्षति । विव. व्योमबद् दयाधनम् । ' सौचान्ति रुस्य आवरणा- क्षन्नपि वा शब्दं तद्योग्यं न घदेद्यदि । ११२ ।। भावमानं न्योम, अमावस्य तुच्छ वात् स्वरूपमेव नास्ति घटे कवकनाशिवे, नाशिव्याप्तं कृतेन वा नि नतरा निसन्यम् । अतस्तेनैव दृष्टान्तेन आत्मनोऽपि | तदेष्टस्य हेतुख स्यादनिष्टस्य चैध तत् । ११३ ॥ सरूप नित्यता च अनवयात्व बाधेन । उभयविशेप- तस्माद् व्याप्यत्वरूपेण वाच्यो हेतुत्वसंमतः । बाघमुदाहरति- ' तदोभयविशेषस्य वाघो- यदा सम्यक् प्रयुम्तेऽपि वाक्येऽथो न तथा ऽयं साध्यते यदा । १०४ ॥ पारायं चक्षुरादीनां भवेत् । ११४ ॥ साध्यहेतूभयव्यातिशून्यस्यात् सघाताच्छयनादियत् । यदा चक्षुरादीना शयना- परमार्थतः । नित्यो ध्वनिरमूर्तस्यात् कर्मवत् पर- दिवत् सघातात् पारार्थ साध्यते, तदा अब उभय- माणुवत् । ११५ ॥ घटबद् व्योमयचापि, तद. विशेषस्य बाध: इसन्वयः । साख्याना प्रवृत्यतिरिक्त सदादिनं प्रति । धयंसिद्धायपि होयं दृष्टान्ता- पुमासं साधयता अय प्रयोगः । सिद्ध पारायें योऽसो भासता भवेत् । ११६ ॥' व्योमपदिति च तद- परः, स पुमान् इत्यभिप्रायः । सघातात् सत्तरजस्तम- भारवादिन सौत्रान्तिक प्रति धर्म्यसिद्धयाऽपि तदाभासता आत्मकात् । तत्र विशेषविरोध दर्शयति- शयने स्यात् । साधर्म्यवैधय॑न्याप्तिविषये आह~ व्याप्त्या संघपाराध्य भौतिरुण्यातहेतुके । १०५ ॥ आत्मानं साधर्म्य उक्ते च न वैधय॑मपेक्ष्यते । सहमानिव- प्रति पारायमसिद्धमिति याधनम् । असंहत-श्या तु यदा व्याप्ति न लक्षयेत् । ११८ ॥ पर: पार्थत्वे दृष्टे संहतताऽपि च । १०६ ।। अनई- साधणान्तात् , तं च नापेक्षते यदा । वक्ता पा कारिकत्वं च चक्षुरादेः प्रसज्यते ।' शयनादिषु सहभावित्वं शुद्धं तेन पदेद्यदा । ११९ ।। विपरी- सधातारमारीरपारायन भौतिस्त्वेन च व्यासः सहत- तान्ययं वाऽपि रात्समाधिस्मया तदा । पूर्वमानोप- स्वरेनु. ६ः, इति म चक्षुरादीनामपि सहनपारायं । मर्देन वैधयेणेष्टसाधनम् । १२० ॥ व्याप्यव्यापक थापनात् इष्ट अनिरूप मानैः मत्वरजस्तमोमिः असं- भागो हि माययोगिध्यते । १२१ । तयोरभा. पृरत चिन्मालम्प आमान प्रति पाराणं पर्मविशेष पयोस्तस्माद् विपरीतः प्रतीयते । १२२ । तस्मा- धार्मिणामपि नभुरादीन। धर्मविशेष आईवामिनेन माध्यत्यममेः प्रार्थयते यदा । १२५ ॥ तदा बाधेत । ऐलामाछा दर्शिताः । इदशनी भावसयातर्मरन्ध- नमिरधूमेन व्याप्तो याच्यो न चान्यया । १२६॥ पदपावर्तिताः हातदोषा दायितम्याः । • तपादी के चित् साधर्म्यदृष्टान्ते च्याप्त्याऽपि फथिवे . .

·ऽपि समानाभये एव समर्थितो भाति । अता- तथा 'एकदेशदशनात् अत्यनेकदेवभूतस्य हेण्या- १ अनुमानपरिच्छेदः ४०६ अनुमानपरिच्छेदः दर्शनाददृष्टोऽप्यग्न्यसयोगो धममपि प्रति आरहामहति।। याभितयोरेव गम्यगमक्तोता । उदाहरण तु महानसादौ उच्यते । वढेरा धनोपाधिको घमसन्धयोगः, तद शातामिसयोगनियमस्य धूमस्य पर्वतोपरिवर्तिनी दर्शनात् मावे मवत्येव यहे मसयोगामायः । धूमस्य तु यति- पर्वतनितम्बगतेऽसौ शानम् । ननु नितम्बोपरिदेशयो- संयोगो नौपाधिकः, फथमसो न भविष्यतीत्याशङ्कते। भेदात् नकाश्रयाश्रितत्वमग्निधूमयोरिति कथगनुमानम् । कथमनोपाधिकायगमः १ प्रयत्नेनाप्यन्दिप्यमाणे औपा- तस्मात् धूमाधितोऽनिसयोगः साध्यते । तदाश्रित च धिकत्यागपगमात् । तच्चैतत् भूयोदर्शनायत्तमिति मन्याना धूमत्वं हेतुरिति युक्तम् । उच्यते । न तापदेव सर्वन आचार्या भूयोदर्शन दृष्टयन्त । नन्वेव सरन्धनियमावसाय- लेफस्य प्रतीतिः, किंतु पर्वतादिगतमप्यगि लोकोऽनु- समये एवं यावद्भूमादिभावितया यन्यादिसरन्ध- मिनोति । न चाश्रयभेदः, एक्त्यात् पर्वतावपविनः स्थापगतल्यात् धूमादिसत्तानि श्यादधिक निश्चेतन्य तदाश्रितत्यादमिमयो । नितम्बोपरिमागो तु तस्यै. नावशिष्यते, इत्यनुमानमप्रमाण स्यात् । सत्यम् । स्याद्यदि वायययाविति न कश्चिद्दोपः । अब न 'ज्ञातसंबन्ध- अनधिगतार्थगत प्रमाणमिति प्रमाणरक्षण स्यात् । नियमस्य इत्यनेन शातशब्देनासाधारणस्याहेतु यमुत्तम् । अनुभूतिस्तु प्रमाणमित्युक्तम् । धूमाच्च अग्निज्ञानमनुभ- | यथा 'रसवती गन्धवत्यात् ' इति । अस्त्येव हि गन्धा. यापारप्रवृत्त धारावाहिक्वत् । न चात्र स्मृतिप्रमोष- ख्यस्यैरदेशस्य रसारख्येनैवदेशेन एकार्थसमायरचणः क्ल्पना, प्रयुत्पत्रकारणसभवात् । अनुभवकारणासभवेन सबन्धो नियतः । स तु सर धनियमो न प्रतीत- शुचिकारजतादिषु स्मृतिममोपः प्रतीत्यनारदोऽप्या- पूर्वः । पृथिवी यतिरेरणान्यत्र गन्धस्यावर्तमानत्वात् । श्रितः । इह तु सबन्धनियमस्मरणमेक्देशदर्शन नानुभव- पृथिव्याश्च जिशासितधर्मल्यात् । स चायमसाधा- फारणमस्तीति यथामतीत्यनुभूतिरूपतैय आश्रयितुमुचिता, | रणः सथपहेतुरिति चेत् । तदयुक्तम् । यो हि पेन इति युक्त मेवानुमानस्य प्रामाप्यम् । के चित्तु देश । संबन्धो दृष्ट , स तमुपाल्पयितुमलम् । यश्चोभपधर्मसमधी कालातिरेवेण प्रत्यभिज्ञानरूपमनुमानमाहु । तदयुष्म्। प्रतीत , स उभयो, स्मृति जनयन् एकस्योभया मवाय. लिनस्य हि देशकालले अतिरिच्यते । अशेषदेशकाल. विरोधात् सदेहमापादयति । यस्य तु केन चिदपि सह वर्तिनस्तु लिङ्गस्य रैगिसंबन्धः सबन्धनियमावधारणसमये ' संबन्धो नावधारितः, सच चिदपि ग्मृति जनयितुमक्षमः, एवावधूतः । अन्यथा सबधनियमः एवानयगत स्यात् । इति क्थ सशय प्रसुवीत । ठसाद्धर्मिस्वरूपपदसाधारणो एतेन विशेषेऽनुगमाभावः, सामान्य सिद्धसाध्यता।' ऽपि धर्मो न संशयहेतु. । संबन्धग्रहणेन न माधरण इति प्रत्युक्तम् । धूमाता धुपलक्षिताना देशवाल विशेषाणां हेत्वाभासल्यमुक्तम् । यथा 'निरा. शब्दः पृतमत्वात् ' सत्रधनियमावधारणात् 'योपो धूमवान् ससो ऽमिमान्' इति । कृतकत्यस हि नित्यत्वेन सह संबन्ध एवं नास्ति, इति । 'यः कश्चियेन यस्येह सबन्धो निरुपाधिक्षः। हिलनित्यत्वेनेर सहअप प्रवीतसंबधनियम म्यसाम. प्रत्यक्षादिप्रमासिद्ध. स तस्य गमको मतः ॥' इति पेनानित्यत्वमुपस्थापयन् नित्यत्य बाधते इति सिपाधयि. समहशोक. । शातसब धनियमन चैरदेशस्य म्मरणे पितधर्म गधात् बाधको हेलामास । नियमयहणेन च नोपकारकम् । निकैदेशविषय संबन्धनियम स्मरत. साधारणस्य निरासः यथा 'नित्य- अन्द. प्रमेय पुरुषस्य नियतसबन्धैकदेशदर्शनात या बुद्धिसदनुमानम्। त्वात् । इति । प्रमेयत्यम्य निसत्वेन मैरन्धोऽस्ति एपदेशश्चाभित उच्यते । 'एकदेशान्तरे' इत्यत्रैक- शाश्य, कि त्वनियतः, नित्येष्वपि प्रमेयन्यदर्शनात् । देशगन्द. आश्रितवचनः एव । न चाभितत्याधयमन्त्र. संशयहेतुश्चाय, नित्यन्यानित्य सोमपत्र पारगमात् । रेण सभवोऽस्तीति आश्रयाक्षेप नैकदेशाम्या मिनस्या- उभयत्र स्मृतिजनकत्वात् , एकम्य न धर्मिगे मिन्या. अयस्याक्षेप , एकाडेपेणैवोपते । अपि चान्तरन्दो | नित्य विरोधात् । स चायमनैकान्तिक इति गीयने । 1 .

·. अनुमानं ३९९ अनुमान (माप्तिग्राहकविचारः) ननु कयं न्याप्यता धूमादेरख- पाधिविगमात् असमन्धोऽपि । न च धूमस्थ अमितबन्धः सीयते । न तावत् प्रत्यक्षस्य तत्र सामये, तस्य यतमान औपाधिकः । कथमयं विभागो विवेचनीय इति चेत्, कालाऽऽकलितसंनिहितदेशापस्थितार्थमात्रविषयस्यात् । तदन्वय यतिरेकाम्या तु । यस्य हि योपाधित्वं समा यते अध्यमिचारो हि च्याप्तिः । अन्यमिवारश्च सफरदेश- तद्विगमेऽपि चेदुपलभ्यते, शायते, नाय तदुपाधिक इति । न्यापित्मे सति इति। न चानुमानमत्र प्रमाण, स्वयमसिद्ध । एतच असरदर्शनप्रभात् इत्युक्तं । अन्यभिचारस्तु त्वात् । नापि वान्द, कार्यविषयत्वात् ।नौपमान, सादृश्य- असकद्दर्शनगम्यः' इति । तदिय दिनुपदर्शिता । मानविषयाचात् । अर्थापत्तिस्तु सिद्धान्यभिचारोपजीविनी, तत्र ज्ञातसन्धान्देन (माप्यसेन) साधारणासाधा- इति न त प्रमते । यदपि योऽपि अपरिपक्रपदपनिमया रणविरुद्धाः हेतुदोषा निरस्ताः । अत्र असाधारणः 'गन्ध- भाषया मापते 'मानसमिट एपविध प्रत्यशमुदीपते । वत्वात् नित्या पृथिवी' इति । अन्य हि भूमावर्तित्वात् इति, तदपि न निरासादरमहति । यतः सर्वत्र मनसो तस्याश्च सिपाधयिपितनित्यतास्यघमंत्वासिद्धी च सम. बहिरथेषु सहकारिनिरपेक्षस्य न प्रवृत्तिः । सहकारि-धिना सह समन्धावधारणानुपपत्तेः न शातसरन्धत्वम् । पिरोपापेक्षाया च तस्यैव असाधारण वात् तेनैर व्यप. साधारणस्तु ' नित्यः शब्दः प्रमेयत्यात् । इनि । अस्य देशात् न प्रमाणातरापत्तिः । असाधारणकारणानु- । प्रमेयपरचणस्य धर्मस्य नित्यतया यह संक्पोऽस्ति, प्रोशनिन्धन हि प्रमाणान्तरल्यम् । अन्यथा सर्वत्र च्यातिस्तु नास्ति । तेन शात संबन्धो यस्प इति पयर्या- मनसो व्यापारात् मानसमेक प्रत्यक्ष स्यात् । अम भागात् न शतमंन्धनम् । विरुद्धः पुनः पौं प्रमाणमालापरिमलीमल्मतयः प्रतीकारभारमन्ते । यद् । नित्य, इतकापात्' इति । अन्य संबन्ध एव नास्ति यस्तु येन प्रमाणेन सन्धविशिष्ट गृह्मते, यथा प्रत्यक्षेण इत्यशातमंचन्धता । 'एक्देशदर्शनात् ' इति अपक्षा- धमः अप्रिसन्धविशिष्टः, तस्य र प्रमाणेन समन्धे धर्मस्य हेतुल्य ग्याप्यताsपि गम्यते । तथाहि । स्वरवेदन तात् ६८ | कर्म रूपाचात् ' इनि । नहि कर्मणो रूप धर्मः । भवान् भाषपा, "मोऽय अमियनमः' इति विमल पम्य ताई १ दन्यस्म । तथा असिद्धस्य हेतुल्य दर्शन- देशालाम्या धूम एव पेवल्माकरितः प्रतीयते । अय प्रहणेन निरसम् । तदेव सरधे ग्यासिपशधर्मत्वे हेतोः सन्धिताऽपि तस्य देशरारन्ययच्छिना प्रतीयते इति । | रूपे निश्चिने अनुमानाग इति स्थितिः । वर तात् इदंतमा सनिहितासमानातिमक्या बृहती-- तत्तु विविध इति ( मान्य ) निमिद लिसिनो धर्मिभूतो धूमः अरमाति इति पश्यामः । न दैविध्यम् । ल्वभविष्य तारनास्ति, एपदेशदर्शनात् धर्मभूतः अप्रिंसफयोऽपि परविशेषणमारोगस्व-इयेस्यात् लगस्य । अप प्रमेयौषिप्यमय एत- भावः । तत्र धूमसत्ता मेल फारान्तरदेशान्तरप्रवृत्ती दुन्यते, एषस्य विशेषात् विशेषोऽवगम्यते, अन्यत्र प्रमाणान्तरमपेशने । अमिययम्नु प्रमाणातगनुपन्ध- सामान्यात् सामान्यायानिरिति । एर च हेतुमद्देदात् सिस एस च प्रविधी विषये ममानान्तरन्ये 'तोरसि भेद उनो भगी 1 It पुनरनयोमैदक्या- पन. परिप्यते । ननु ए. ताई यहिणी धूमधन्धी । प्रयोजन (न विदित्यर्पः ) । स्वाभिधानेन च निदग मात् । न स्यात् । एतरसम्योऽपि तम्यास्तीति अम्पमिनारिता उता मा । तदयभार प्रयास: धमन्य ग मरिमति पनि रिमन ममागम् । अतसम., ( अवभिनारिन्याप: PITमरः) । नुनुमतो. मायामि धूमोऽरि म्यात् । यत्र ते ए मना पगार-विम मातु या, माया । अत्र के वित् पारगानः मिनिस्पति । यहि हि यम्य दर्गन, 'नीतिशमन्या. मनतमममेर मिनेन भने एस रानामा भारति । यम्प न उनमा । सागतो (सामान्य) को ही मरतो । उप गरम पा . मनमाड, ता. सामानोमा म 'सनु nि eet- यथा . प्रत्य . त -- ·4 - भनुमानपरिच्छेदः ४०८ अनुमानपरिच्छेदः पर्मपरसनन्धः' इति । अवश्यमविता च प्रत्यक्षवदाग-न्य नाश्रीयते, भेदामहणेनापि प्रतीतपस्यात्। वह्नौ तु मस्याप्यनुसरणीया । उपमानयाधस्तु 'न गोर्गययसदृश' । उष्णल्यमतीतिरस्यपा संभारयितुमशक्येति निश्चित बाधित- इति । अर्थापत्त्या चानुमानविषयापहारो यया 'जीयन् | विषयल्य, अतसत्र युक्त एयानुमानविरोध. । अन्ये देवदत्तो वेदमन्यविद्यमानो बहिरपि नास्ति' इति । पुनः असत्प्रतिपचत्यमपि अनुमानकारणमाहुः । यथो के चित्तु बाधितविषयत्यमिय असाधितविपयत्यमपिदितत्क्षणोऽपि हेनुर्यथोदितवन्तरप्रतिबद्धो नानुमान अनुमानकारणमाहुः । प्रमाणान्तरसिद्धेऽपि विषये, } जनयति, किंतु संशयम् । यथा 'अपयशी वायुयारे सति नानुमानं वर्तते यथा प्रत्यक्षायगवे वनशैये । तात् अरूपत्वात्' इत्यनेन हेत्वन्तरेण प्रतिबदः 'प्रत्यचो वायु- प्रभावरमतानुसारिणो नानुमन्यते । सिद्धविषयमेवानुमान महत्वे सति स्पर्शवत्त्वात् ' इत्यय हेतु यो प्रयचन्ता मित्युक्तम् । तयथा सरधनियमावधारणसिद्धविषय प्रन्यचत्यसरायमापादयवि, न वनुमान गनयितुमसमिति । सिमिति नोत्पद्यते १ प्रमातारस्तु निवृत्तप्रमि सा. तन तदनुपपन्नम् । यथोदितल्शणयोहचोरेका समवाया. संबन्धनियमानुसधान प्रति नादियते इति नानुमानमु- भावात् , भावे या वस्तुनो नित्यसस्तिधमन्यापत्तेः । तथा देति । यदि च अनुसहितसंबन्धनियमैक्देशदर्शने हि, अल्पत्वादित्यय हेतुः स्पशेन्द्रियान्वय यतिरेकानुविधा- विषयसिद्धौ नानुमानमुत्पद्यते, ततो भवेदेव भसाधित. यितया वायुप्रतीतैरनुमानवाधितविषम । हद च अनु- विषयत्वमपि अनुमानमारणम् । नैवमस्ति । तस्मात् पूर्ण मान यथा शीघ्रभावि, तथोदितमेप पार । प्रत्यक्ष हि मिद अनुमानवारणपरिगगन नियतसन्धैकदेशदर्शन, निषेधता क चिदपश्य प्रत्यक्षलमगीकरणीय, इन्द्रियान्वय संबन्धनियमस्मरण च, अमाधम च, अपाधितविषयत्व व्यतिरेकानुविधायि प्रयमित्यम्युपेयम् । ननु न स्पर्मानेन चेति । यदि अनाधितविषयत्वमपि अनुमानकारण, । वायु प्रतीयते, किंतु रसमायमेन । नेत्युच्यते । पर्शा- कथं ताई मालमेदप्राहिण. अनुमानस्योदय, १ प्रत्य /न्तरप्रत्ययेऽपि द्रव्यग्रन्यमिशानात् । यदि समाप्रमेय क्षेण हि सेवेय जालेल्यमेदे प्रतीनेऽपि गृहोदरादिवर्ति- स्वादान भवेत् , तदा स्पर्ममेदेऽपि कि प्रत्यमितायेत । प्रभामण्डलदर्शनाझेदोऽनुमीयते । प्रभाविततिहि मोरयर | ननु वायोः स्पर्शभेदी न संभरति, अनुष्णाशीतर्ग विसरगमन्तरेण भोरपगते । अवयवविसरणे चायविनोएर वापु. । तम्य तु तोपर्यात् तद्गतः शीतस्पर्श: नियतो विनाश.रयो दि बन्नुविभागात पटविनाश प्रतिभाति । एर जर्मयोगादुणा इति । उन्यते । तेन विनष्टाया ज्वालाया BRAमाना लाला ततो भिन्ना- सत्य वायोरनुणाचीत एर स्पर्श , तोयतेजोमती च ऽनुमीयते । यथा पटे विनष्टे दृश्यमानस्सन्तुस्ततो शीतोष्णस्पों, तथापि ताभ्यामभिभूते परे शीतोग- भियते । ' पूर्व ज्वाला पिना विशीर्णाययत्वात् पटगत्, शापि प्रदीयत, अन्वयिनी प्रतिपत्ति । सा च सर्ग- दृश्यमाना जाला, विनष्टा या भिन्ना तस्या विनष्टायामुप मानमत्यये नोपपयते इति यदामः । तस्माइनुमाननादित लम्यमानयात्, परविनाशे पटान्तापत्' इति । उच्यते। विषयवाद् अल्पवादिति अमन्यव नोरम्याश्यति । वाधितविपयर या निश्चित तानुमान नोपयते, यप नुम्पत्यादिन्येतदेव नियतिपयमनुमा मायति । विषयमा सदिग्धा तत्रानुमानमुपयते एव। इह तु तस्माद्ययोदितल्या सई एर समनिर शत नेट ५. सेवेय ज्यालेति प्रतीतो जातायामी राहा अरतरत्ये।। गम्। साहयेन कारजवयो दावसायात् एवंविधा माति: 'प्रमेयमनुमानस्य दृष्टादृष्टस्यटक्षणम् । प्रत्यक्ष मेदेऽपि न कि मेदेऽपि साहश्यवशेन मैदाग्रह यम कर्तव्या प्रमाणफलवर्णना ॥ शिविषमनुमा- पदेवविधा प्रतीति। तामेदेनैवेति महोदयात् बाधित- नभ्य प्रमेयम् । कि चिद् एवरग यथा वदयादिकम् । विषय संदिग्धमिति नानुमानोपचिप्रतियः । बठ ৮ি বিকাশগ যধা মাধ। ধ एव समानवर्तिकावर्तिनी बदीए ज्यायमुज्वागल सामा- 1 पुनरस्य स्वरवा न प्रीन वनुमानु शक्यते । येन - ·. अनुमानपरिच्छेदः अनुमानपरिच्छेदः दृष्टः, इति क्य वेगात्मा सस्कारः शरवयोगाशेन मानेन परिक्लनीयम् । तम्य च नित्याश्रयाश्रितस्य तेजोऽवयवैः स्तिमितेश्च वायुभिः सह सयोगदिमागो नित्यवं, अनित्साभयाश्रितस्य तदुत्पत्तिकारणादेवोत्पत्तिः । भारमते, इति न शक्यमायितुम् । महेलभिमतादेव मस्काराच अस्यायमेव विशेषः । समारो हि नाम विभागसंयोगी उपोते इति युक्तमेव कर्मानुमानम् । न निलेपनियः, अनित्येपु च कारणान्तरायत्तः इति । च र्मशः प्रयासन्नद्रव्यरतिकापारम्भनियमोऽधारितः, प्रत्यक्षपचास्यापि प्रमाणावर्णना क्या । यदा अनु- तस्य कार्यारगम्यस्यात् । यदि च तस्याप्ययं नियमः मितिरनुमानमिति पमिनि: प्रभागनिति चावसीयते, तदा स्यात् , तदा भामेर नोपपयेत । तच यमं सर्वमेव । आन्यादिविषया लिङ्गदर्शनसापेक्षादात्मन. मनिकांदु- विभागपूर्वक सयोगमारमते, किंचित वेगाख्य मस्सार- पन्ना अधिगतिरेवानुमानं प्रमागं, फलं चोगदानादि- मपि । सयोगाय तस्मोरतिः, मूर्तद्र याणि च तस किया पदाच अनुनीयतेऽनेनेत्यशुमान, मनीयते चानेनैति आश्रयभूतानीत्यादि प्रमेयपारायणे प्राञ्चितम् । प्रमामिति करणाश्रयश वदा आमनः संनिर्णोऽनुमानं, सर्वभावाना च शतिः असर गाsपि कार्यशा-सबन्धनियमसरगमेदेशदन चेतिकर्तव्यता, फल च नुमीयते । अमेर्यया भूतादेव दाहो दृष्टः, तथा भूतादेव लोक्किविपया अनुमितिः । सापकतमस्य वा फरणाश्र- मन्त्रीपधिप्रगिधाने कार्य न सत्यवे । न त एमेव यावा, तमवर्थस्य चातिशयरूपायात, व्यवहितापेक्षया च रूप धारणम् । तस्याजनकारस्थातो विल्क्षगत्यामानात् । सनिहितस्याविशययोगात् , लिङ्गदर्शनादीना प्रमागतम् । कार्यानुदयमसनात् । यच रालु अजनकटशातो निरति ' परप्रत्यायनेच्छनामनुमोदयसाधनम् । वचनं शय, तत: कार्य नोत्परते कुण्टादिव कुठारात् । यदा तु दूषणेः सार्धमर्यादेतेन वर्णितम् ॥' धाऽनुमान. तत एव पायें दृश्यते, तदा तदयस्थातोऽस्त्येव वैलक्षण्य, मुत्पद्यते । स्वतमनुमहितया या अनुमानोत्पादसामपया तीक्ष्णत्वमिव । अमौ च कार्यानुदयदशातो विलक्षण न परप्रयुक्त वाक्यात् बोधितया या । तवानुमानोत्पत्ति कार्योदयप्तमये प्रत्याशय रूपमुपलभ्यते । मनिराम च सामग्रीप्रतिपादनेनैव तयतिपादपराक्यस्वरूपमपि सूचित- वैलवण्येन, अन्यथा कार्यानुत्पत्तिप्रवगात् इति मार्योदयेऽ. मेर । तत्र अबाधितः इति प्रतिज्ञा, शातमबन्धनिय. तीन्द्रिय किं चिद्रूप वहेरनुमीयते । तस्य मन्त्रीपपिप्रयो- मत्येत्यनेन दृष्टान्तानन, एपदेशदर्शनादिति हेलभि- गेण विनाशात् कार्य नोत्पयते । न य यान्य मन्त्री मिधान, तदेव न्यायसाधनम् । साध्यनिर्देशः प्रतिशा पचादिभिरतीन्द्रिय रूप न कि चिद्विनाश्यते, किंतु या शब्दो नियः' इति । अनेन चानुमानस्य विषयो मन्त्रीपविसनिधानेनैव कार्यान्वयः इति, कारणागुये निर्दिश्यते । निर्दिष्ट व पिये तम्यागाधितत्व शक्यते. कार्योदयविधातासमवात । अथोच्येव मन्प्रारमरोगोऽपि गन्नुनिति । तथा 'एक्देशान्तरे' इत्यनेनारि कार्यान्पत्तिनिमित, सप्रयोगे चाप्रयोगो निवर्तते इत्यस्ति एक्देशान्तरमूनस्य अनुमाननि युक्तम् । तदपि प्रतिशा. धारणगुण्यमिति । न । अप्रोगम्य प्रयोगाभाररूपवाद वने गम्यते । तेग साधनप्रयोगे प्रथम साप्पनिदेशाय सर्वभावाना च भाषकारणनियतवदर्शनात् । अमावस्य प्रनिश क्या । एतेने प्रत्यचारिभावितरवादिनिदेशः क चिदपि पायें जनाचाक्षरगनुपरः । यच अती. मामास. इयुक्त माति । दर्शिनानि प्रयवादियो- न्द्रियमः रूप तसतिसामादिशच्यतया लोरे दारणानि । एक्देशम्य च साधा दर्शयितु सिद्ध प्रतीतं, तम्प च यापांगुत्पत्ती इसी गति , अभिभयो या पर्मिगमुद्दिश्य माध्यविधितिय इत्यातिविशेष्यः विनाशो या। यर कदा चिदपि पुनः कार न दृश्यते, एथामायः ( यया ) ' सगे धोतरागः' इति । प्रति- तर विनाश एवं वस्तुनः । पर पुनः प्रवीकारवशेन रामामामु 'माता में वन्या । उहिस्य हिमावर कार्योदयः, वाभिभामाषम् । तस्य दी यह दिल न पत्र विधातु सते, तम्या अन्यायोगत्येन प्रसिद्धस्य समावेषु कार्योदयानुकून्य कामांपादकानु- अविवाभियानसमभरन् । पावसम्मई मौनी' - - ·- अनुमानपरिच्छेदः अनुमानयादा स्पष्टीक पीप्साऽवधारणाचनयोः प्रयोगः क्रियते । योयो । प्रकरणपत्रिकायां प्रमाणपारायणे अनुमानपरि- धूममान् ससोऽमिमानेवेति । तस्मात् सम्यक्साधर्म्य-च्छेदः । दृष्टान्तप्रयोगेणैर समन्धनियमावगतः अनर्थक वैधर्य- * अनुमानवादः (शा.)। प्रत्यक्षस्य सत्सप्र. दृष्टान्तोपादानमिति । अथोच्यते । मा भूत् दृष्टान्तद्वयोरा- योगजन्यावलक्षणेन रोकसिद्धन अयमिनारमुक्त्वा दान किंतु विकल्पोऽस्तु । वैधय॑दृष्टान्तेनापि हि साध्य- इदानी अनुमानादेरपि अयभिचाराय लोकसिद्धमेव धर्मविरहिणमुद्दिश्य साधनधर्मविरहविधी कृते सर्वसाध्यलक्षणमाह- (भाष्यकारः)। 'अनुमानं ज्ञातसंबन्धस्य विरहिणा साधनधर्मविरहव्याप्त्यवगमादन्यन साधनधर्मो- एकदेशदर्शनात् एक्देशान्तरे अर्सनिष्टे अर्धे बुद्धिः' ऽवकाशमलभमानः साध्यधर्मवत्येव वर्तते इति साध्यधर्म. (इति)। यस्य यादृशस्य, येन यादृशेन सह, साक्षादा समन्धनियमावगतेः वैधHदृष्टान्तेनापि हेतुत्वं समर्थित- प्रणाड्या या यादृशः सन्ध. सयोगः, रामराय., एका मेव भवतीति तुल्यकार्यतया साधर्म्यवैधHदृष्टान्वयो- समायः, कार्यशरणवं, अन्यो वा दृष्टान्तधर्मिषु विकल्पो न्याय्य इति । तदयुक्तम् । अनुमागेणार्थ- नियतो ज्ञातः, तं तादृश साध्यमिषु दृष्टयतः तस्मिन् सिद्धो न यकमार्गमाश्रयते यतः, , साधर्म्यदृष्टान्तश्च साध्य- तादृशे तादृदासरन्यसपन्धिनि प्ररेन प्रमाणेन तादृप्य सन्धाव्यभिचारायगतौ ऋजुमार्गः, वैधHदृष्टान्तो यकः द्विपर्ययाभ्या अपरिच्छिन्ने या बुद्धि, सा अनुमानम् । इति न विरल्लो युक्तः, अनुल्यत्वादुपायभावस्य । यया धमस्य अनुपरतोवंगमनस्य अग्निसाहित्यं महानसा- स्यान्मतं, यथा साध्यसरन्धाविनाभावः अनुमानमार्गः, दिपु नियतमुपलञ्चरतः पर्वते तदर्शनात् अग्निज्ञानम् । तथा तदभागात पावृत्तत्वमपि । तद्य वैधHदृष्टान्तेनो-ननु नियमानधारणाधीनत्ये कर्थ तादप्येण अपरिच्चिने च्यते, इति विकल्पाश्रयणमिति । तन्न । न्यावृत्तेरभाव. प्रवृत्तिः ? । ईदृशो हि नियम; 'ययन धूमः, रूपायाः क चिदपि कारणयाराममात् । सर्वकार्याणि तत्रतनामियान् रसात् , तत्तत् रूपवत्' इति । भायसाधनानील्युक्तम् । न च विपक्ष यात्तिः शक्यतेऽ. एवं चेत् यावद्ध्म अमिसद्भायः अरगत एर इवि यगन्तुम् । विपशाणामनन्त चात् साध्यधर्मसमधान्यमि- नापरिच्छिन्नविषयन्द अनुमानस्य समपति इति । अत चाररूपस्तु सन्धनियमो यथाऽवगन्तु गुरतयोदितमे। एर चोद्यात् विम्यन, के चित् अगनिरग्रहण स्मर- तस्मात् सर्वत्र साधर्म्यदृष्टान्त एन केवलः प्रोक्य इति गाभिमाननिरासाथै ग्याचधते गृहीतग्राहित्यमेव अनुमा- स्थितम् । यत एवविध समानं, अतो दूषणमपि पक्षस्य मस्य स्वीणाः । तथापि नापामाण्यं, नहि अगृहीत. प्रयवादिनाधित र अप्रसिदविशेष्यता च । देतो. वरूपा. प्रण प्रमाण शग, अनुभूतिहि तहगर । अनुमान सिदत्वमेकदेशामिद्धत अमाधारणत्य साधारण व बाध च गृहीतमाहिन्वेऽरि प्रयुत्पटिशारण प येन बार- फत्व चेति । दृष्टान्तस्य च साध्यविकरता, साधनविकता, मात्र बन्य राभावात् अनुभूतिरेव इति युत्तमम्य प्रामा- सबन्धनियमपिम्रता, नियमशून्यता, रिपरीतनियमता । ण्यम् । अथ स्मृतिप्रमोच. मम्मानाश्रीपते ! प्रयुत्पन्न- प्रतिज्ञादीनामाचकता अप्रयोगश्चेति । प्रतिज्ञासामान्याच कारणसद्भावात् । सम्बाराविरिनवारणासापेन हि प्रतिशाहानिरभिनेर । संन्यासोऽपि दूषणान्तरपूर्वकवाद- 'द रजत ' इत्यत्र अनुभवरूपम्यापि रजतनानग्य दूपणभेव। । दूषितरशी हि पादी प्रतिशामरानुने । अत यान् स्मृतित्वमाश्रित्य ममोपः अगीन. । अनु एवं च प्रतिगान्तरगति पृथग् दोषो न भाति, पिन- रिदम्य अनुमासारणम्य मागा शयुक्तं प्रीति- पूर्वप्रतिशस्येव प्रतिशान्तरालम्पनन्यात् । हेमतिहाविरोधी मिदम्य अनुभारुपम्य अग्नयेन स्मृतिप्रमोपाटीकरण. ऽपि न दूपणान्तरम् । अमसिद हेतोरसिदैव दोषः, निति । सोमपां अगरगाः प्रायः । तपाहि, यदि सिद्धत्ये वा तपाहापनागनाघात् पशम्प दोष, अप्रसिद IR यादय प्यन्याकगदारः अगत- स्यात्, उनी विशेषगता तु अवधारणाप्यनुमानात्र दोषः। इति । गृहीतमाहित्य आण्ट्स्यैवारि, न 3 एवमसि । महा- ·अनुमानपरिच्छेदः अनुमानपरिच्छेदः संबन्धस्या अग्न्यादीनां च धूमादीन् प्रति अनुगमननियम कश्चित्तु मानसं प्रत्यक्षमन प्रमाणमित्याह । तदनुप- नव्यापनक्रियाऽसभवात् । तस्मात् कार्यकारणभावादय परम् । मनश्चेहिर्विषये कारणान्तरनिरपेच प्रवर्तेत, तदा एव सरन्धा यस्य येन नियता अयभिचारिणः, स हेतु ! सर्वः सर्पदी स्यादविशेषात् । अथ भूयोदर्शनसस्कार- रिति दर्शयितु ज्ञातसंबन्धनियमस्येत्युच्यते । धूमस्य हि सचित्र रहिरपि प्रार्तते इत्युच्यते । तन, सस्कारस्य स्मृति- कार्यकारणसरन्धो नियतः, अग्नेस्त्यनियतः । तया रसस्य | मानहेतुत्पादधिकार्थपरिच्छेदासभवात् । च यद्यपि रूपेण सहकार्यसमवायरक्षणः सबन्धो नियतः, न रूपस्य । सर्वप्रमाणासापारण मनः, तथापि न सौ मानस प्रत्यक्ष, रसेन । गन्धम्य पृथिव्या सह समवायरमणः सबन्धो हिं त्वसाधारणकारणानुप्रवेशेन प्राणान्तरव्यवहारः । गियत., न रसादीनामिति । अनया दिशा सर्वहेतुपु एव चेदसाधारणभूयोदर्शनसस्कारानुप्रवेशात् प्रमाणान्तर- सबन्धे नियमोऽनुसरणीयः। मापद्येत । अपि च भूयोदर्शनापेक्षाविशेषात् अमावपि सरन्धनियमशान किं न स्यात् ! तथाभूतमपि तद्यमि. पुनः संबन्धनियमावगमे प्रमाणं ! न तारत् चरति ततो नानुमानगिति चेत् । धूमोऽपि तर्हि न प्रत्यक्ष, संनिहितदेशवर्तमानाल्यस्तुविषयनियमात् । व्यभिचरिष्यतीति वि प्रमाणम् ? अपि च असत्या गती येन हि प्रगाणेन सर्पदेशेषु सर्वशलेषु च धूमादीनाम- ! मानस प्रयक्षमित्याश्रीयने, अस्ति चान्या गतिरिति ग्न्यादिसन्धोऽवगम्यते, तेन तेपा संबन्धनियमोऽ7- यक्ष्यामः । अयोन्यते । पहिथूमादीना तापत् संयोगादि- गम्यते । न च प्रत्यक्ष तत्र समर्थम् । कतिपयदेशल सरन्धः प्रत्ययादिभिरवसीयते । तत्रापि सयोगी विशे. गतसम्भावगममाप्रेण च नियमो नारगम्यते । अमेरपि पणवेन, गुणादीना द्रन्यपरतन्यस्वभावत्वात् , विशेष्य संबन्धनियमप्रसङ्गात् । नाप्यनुमानेन सक्न्धनियमावसाय', तया च स्वतन्मभूत ट्रन्य प्रकाशते। देशकालायपि अनरस्थाप्रसन्नात् । शास्त्र वपूर्वकार्याविषयनियत- विशेषणत्यनारभारात । सनिहितदेशयर्तमानकालता "पामाग्य, अप्रपाकाऽपि नायाति । तयोपमानमपि सादृश्य-दीदन्ता, सा च विशेषणमेव । ए च देदारालभ्या मानविषय नाप प्रमाणम् । अर्थापत्तिरपि संबन्ध- सयोगादिसरन्धेन च विशिष्टो द्रव्यभूनी यसिधूमौ अम. नियमसापेशा अनरसाप्रराङ्गादेव नानुमानरत् प्रमाणम् 1 गम्येते, न पुनर्देशसान्यां समन्धस्य विशिष्टस्यापतिः । संबन्धनियमापनमा च विना फम्यानुपपत्तिः १ । धूमा. तथाहि, 'सयुक्तादिमौ' इति प्रतियन्ति, न पुनः 'अयमनयो: दीनामग्न्यादिकार्यत्वस्य इति चेत् । । यदिकार्यस्यापि मपोग.' इति । देशागनरस्छिन. प्रथमममिधूमयो. धूमस्यान्यायंवर्गमात् । न दम्पते तापदन्यगर्यता । मयोगशग. साधो द्वपोरगम्यते । समापि कदा चिदमे- इति चेत् । प्रत्यम् । तपानि शङ्कानिराकरणमशक्यम् । धूमामयुक्तस्याप्यागमात् सयोगामयोगोश्च पारणभेदे पार्यभेदात् एषम्यानेफस्सात् भो नोपद्यते विरोधात् पारभेदमाश्रित्याविरोध कम्प्यते । तेनामे: इति चेत् । । । पापि । चिन् पारणमैदे पार्यमेदो धमगन्धम्य पालान्छेदोऽनुप्रवेश्यते । धमस्य तु पदा श्पते, तथालिन सर्वत्र ती यस्यमधारयितुम् । चिदम्पनिमयोगरहितम्पारगमो नास्ति । यपि च घटा- भतोऽनिराम्यापि धमस्य देशान्तरे पान्तरे या दिनी धमो विनाप्पमिगयोग यतते, तपाति याय- पारगान्तमपि भगवाया न य पनिपमायामान पानरटिनोदयस्य गगनार्सिनो सिमा मिष्यते, गुरुम् । शतशो:मो मदर्शन शनरामानमो धमादन वाशर नास्ये रानिमयोगविरहियो दर्शनामी सम्पाति- मेमपनियममन्तरेग गोरायते इति पयुम्पेन । तर। स्योगो देशागनासिनो थममायानुराधी निपतः पति पर सदा र सामदर्शन या, सा सदा र गरय. निमीती । तया न गी धमगर देशानर प्रणतो भामा सदुपपदेशानरे प्रयन्तरे र भाग. या प्रमागमते, न त सयाममिंगयोगः । राण भापनिमारोगाति नापास रांगपनियमनिदिः । ममात्रनुमधिनागम। नयमो ममान पापि - - परस्पर- - - ·. अनुमानवादः ४१४ अनुमानयादा परिदृष्टे देशे काले च अमिरनुमीयते, स केन प्रमा- | इत्युदाहरणप्रभृति प्रयोक्तव्यम् । एवमपि अन्यूना- णेन प्रागवगतः ? न प्रत्यक्षेण, तस्य विद्यमानोपलम्मन- धिकगेव साधनम् । तथा च ' यत् मं तत् फलपत, स्वात् । न चान्येन केन चित् । किंच अनिघूमयो. । होमोऽपि कर्म, तेनापि फलवता भवितव्यं ' इत्येष मिथः समन्धो देशकालानवच्छिनः प्रत्यक्षेणायगतः इत्ये- सर्वन भाष्यकारः प्रयुक्ते । सायदेव भवान् ब्रवीति, न चैतावता देशान्तरकालान्तर. प्रतिज्ञादोषाः प्रत्यक्षविरोधादयः अप्रसिद्धविशेषगला- संबन्धः अमेरवगतो भवति । तस्मात् अगृहीतग्राहि एव | दयश्च वार्तिके प्रपञ्चिताः । असिद्धिः, अनेकान्तिस्त्वं, अनुमानम् । स्मित्र अगृहीत ? अनिसामान्य तापत् याधकत्व च इति त्रयो हेतुदोषाः । तत्र असिद्धिः गृहीतमेव, पर्वतोऽपि प्रत्यक्षेणावगतः, अनिविशिष्टस्तु | पञ्चधा 'बुद्धो धर्माधर्मवेदी, सर्वशत्वात् ' इति स्वल्पा- पर्वतो न फेनाप्पवगतः, इति सोऽनुमेयो मविष्यति । सिद्धिः । नहि सर्वशत्वस्वरूप क चिदस्ति । ' पत्निः वत्र च प्राप्ताप्राप्तविवेकेन सबन्धमा प्रमेयमवशिष्यते । अदाहक , शीतल्यात्' इति सबन्धासिद्धिः, शैत्यस्य यथा 'दना जुहोति । इति विशिष्टविषयोऽपि विधिः बनिसबन्धाभावात् । ननु एव समुद्रवृद्धौ चन्द्रोदयस्य विशेषणपरो भयति, तथा इहापि विशिष्टविषयमेवानुमानं हेतुब न स्यात् , उदयस्य समुद्रसयन्धाभावान् । एक- विशेषणविशेष्ययोस्तु प्राप्त्यात् । यजुर्युक्त रयमध्वर्यवे पाल्सरन्यात् उभयोरदोषः । यदा तर्हि चन्द्रस्य नभो- ददाति ' इतिवत् सबन्धविषयं भवति इति । मध्ये स्थितिं दृष्ट्वा पञ्चदशनाडिकाऽतिवान्ता समुद्र- यस्तु प्रतिपसमर्थ पर (पति) अनुमानेन प्रतिपिपाद- वृद्धिरनुमीयते, तदा कथ १ तत्रापि परपरासन्चधात् उभयो- पिपति, तेन साधनं प्रयोक्तव्यम् । येन वाक्येन यस्यानु- | रदोषः । नहि साश्चात्सबन्धः एव सर्वाश्रीयते । यदि मानबुद्धिरुत्पद्यते तत् साधनमित्युच्यते । 'तच पञ्चतयं येन साक्षात् प्रगादया या पेनापि राबन्धेन नियतं, तत् के चित्, द्वयमन्ये वयं त्रयम् । उदाहरणपर्यन्तं, | तस्य तथैव अनुमापकं भाति, इति दर्शितमेचैतन् । यद्वोदाहरणादिकम् ॥' अक्षपादीयास्तापत् प्रतिज्ञा- तेन यारा. सबन्धो हेतो, पादिना दर्शितः, तदसिनो हेल्दाहरणोपनर निगमनैः पञ्चाययर साधन मन्यन्ते । दोषो भाति नान्यथा । 'गोराब्दः सारनादिमदचनः, अनित्यः शब्दः इति प्रतिज्ञा, तात्यात् इति हेतुः, यत् | गोशब्दयात् ' इति न्यतिरेकासिदिः। नहि धर्मियति- कृतक तत् अनित्य दृष्ट यथा घटादि इत्युदाहरणं, वृत- रेषेण गोशब्दत्वं नाम किं चिदस्ति । 'नित्यमामाश' कथ शब्दः इति उपनयः, तस्मादनित्यः इति निगमनम् । अनवयपद्रगवात्, इति सौमान्तिक आकाशभाव- अयं त अतिविस्तरो गतार्यः इति मन्वानाः सौगता. यादिन प्रति आश्रयासिदिः । वायुः आराराम यवया उदाहरणोपनयात्मक मन्यन्ते । सर्यमाणनियम हि अनित्य , मूर्तचात् ' इति ज्याप्त्यसिदिः । गर्नत्वम्य लिङ्ग साध्यधार्मिणि अनुसंदधानस्य स्वयमेर लिङ्गि- आकाशे व्याप्त्यभायात् इति । अनेकान्तिस्त्वं विविध यत् वृतक, तन् अनित्य' सत्यभिचार रुपतिमाधन च । 'नित्यः शब्दः, अमून- इति कृतक्त्वस्य अनित्यत्वेन न्यातिनियम सार त्यात् । इति फमांदिषु अनित्येष्वपि अमूवम्य संभात् यित्वा · कृतकच शब्दः' इति उपनयमाने कृते शन्दम्य । न्यभिनारि अमनवम् । अप्रत्यको घायु , द्रव्यन्ये मति अनित्यत्य अवगम्यते एव इति कृतमश्यान्तरः 1 एस अस्पत्यान्' 'प्रयशी यायुः, महत्त्वे सति परवान्' इ अत्यन्तसारक्षमेव वाक्य रलेशगम्याथै माति इति इति समनिसाधनत्वात् उभयमपि अनिर्णायक सायहेतुः, ज्यस्यवमेव युतम् । 'अनित्यः शम, यवान्यात्, यत् अप्रमाणार यादुभपोः कश्चित्तु आह न विरुद्धाय कृतक तत् अनित्य यया पयदि' इत्येर उदाहरणान्त देवस्य नुत्यात एकत्र संमति, नहावे यस्तुनि नित्य- साधनं सर्वत्र यातिककारः मयुले । 'अयया यत् कृतकं सशयारते. । दम्यत्वे सति अरूपन्दम्य आरोशायभायावि- सद अनित्य यया घटादि, कृतकश्च धन्दा, तस्मादनित्यः' | रोपात् अप्रत्यय अनुमापयितुं असामा दोयम् । 1 बुद्धिमत्पद्यते, तेन ·४०४ अनुमानपरिच्छेदः अनुमानपरिच्छेदः भासत्यमुक्त यया ' च्योम प्रन्य रूपमामात्' इति ।मानमुत्पद्यते, तदा द्रययस्य संबन्धनियमाभार एव न रूपार व्योमैकदेशवेनासिद्धम् ! उन्मीलिते हि नक्षुपि भवेत् , बहेरप्यनुमानेनैर अनुष्णवस्य सिद्धत्वात् । सर्व- रोपहाराविषु यद्पमुपलभ्यते तत्तैजसमौदक येत्युकं । भानुमाने अनुमित्सितविषपनिरपेक्षमेव संबन्धारधारणमुप- तत्त्वालोके । तथा यस्य पक्ष प्रति एकदेशवमनेकदेशन । योगि । न्याय च पहिनिरपेक्ष सर्वत्राऽनुष्यत्वेन सह च तस्याप्यत एर निरास: यथा वेदः कृताः उपा- सबन्धनियमावधारण जातमिति तलेनानुमानोदये पाश्चा- न्यानात्मस्त्वात् ' इति । विधिभाग युपाख्यानात्मक्ता ! त्योऽपि समन्धनियममको नामान लमते । रासात् न ज्यानोति । ननु धूमोऽपि न हेतु; स्यात्, पास्न-बाधितविषपापादेयानुमानानुदयात् संबन्धनियमोऽपि परतव्यापपन्याभावात् । मेयम् । तत्रापयत्री पर्यंत एकः | मन्यते इत्याधितविषयत्वमनुमानस्य कारणम् । अतो तभक्देश एर धूमः । इह तु न वेदावयत्री एकः, इति इम्यर यदी प्रत्याराधिनविषय नानुमानगुत्पादयति । युक्त भागासिद्धत्वम् । दर्शनग्रहणेन स्वरूपासिद्ध देवा- अनुमानयाधोदाहरणम् । 'शमः श्रोत्रप्राध्यो न माति भासं दर्शयति यथा 'बुद्ध धर्माधों प्रत्यक्षमीक्षते सर्वगुणित्वात् ' इत्यनुमानस्य विषयोऽनुमानेन याधितः । शत्वात् ' इति । नहि बुद्धस्य सर्वज्ञव येन चिदपि प्रमा- यद्विपया हि यानीतिः यत्करणिका, तदिन्द्रिय तस्य नायगन्तुं शक्यते इयुक्ताम् । तथा विद्यमानस्याप्येक प्रारमुच्यते । शन्दरिषयायाध प्रशीत: अन्वयन्यतिरे- देशस्य याचदर्शनं नास्ति तावदहेतुप यथा अन्धकार काभ्या श्रोतारणत्यमयगम्यते । अनुपइते हि श्रोत्रे धूमस्य । 'एकदेशान्तरे ' इति स्वतन्त्रस्य अग्न्यादेः | शब्दप्रतीतिरुपजायते, उपहने च नोपजायते, इति गम्य निराकरोनि । भन्तरगणेन च मिसाधारयोगग्य. मान्ययन्यतिरेकानुसारिणी शब्दातीति: भोपारगिरा। गमकभाको निराकृतः । ननु चन्द्रोदयात् समुद्रवपनु- तदन्नस पनिरकासुविधायित्व हि तवरण नियासंबन्ध- माने कृतिकोदयाच रोहिणीम निधानापने क्थ समानाथ खम् । अत: शम्दानीतिः थोरया मोगान्यय. यत्यम् । अत्रोच्यते । एकसत्यति । चन्द्रोदयसमुद्र- व्यतिरेकानुविधायित्वात् । इन्यनुमानेन श्रोपप्रात्मा वृक्षयो. संबन्धः, तम काल: एक आश्रयः इति । तया, भूत सत्, यो यादी नास्तीन्याह तम्यानमारमनुमानेन वृत्तिरोदयरोहिण्यासन्योरपि एराहोरावरति येन सस्था, वाध्यते । ननु साधनियममहणत सरगरदेशदर्शनसापे- तेन प्रतिपादोराबज एस आपनरोहिग्युदयोऽनुमी- शस्य अर्थान्तरागमनिरपेशोत्पत्तिक प्रत्यक्ष रामजन्म. यते । एतेन मध्यगतनधनदर्शनाद् अष्टमनसमास्तमयोद. वया, अपस्यमानितया च विषयहानादुत्पति मति. यानुभागभुक्तम्। अधीनदीपुरायोपरियणानुमानमप्येयमेर बजाति, अनुमानेन लनुमानम्य कथमुत्पत्तिनिवन्धः इति ययिष्यम् । एका दि नदी तथाप्याश्रयः धनि । यतन्यम् । उच्यते । पेन नाम थोत्रमा अन्य रिमोनु मागता पयुवरण पाहाण्यानुमान थे चिदि- निराग्य, तेनापस्य मायन्ध. प्रथममा सन्ति, या प्रामाकरा गानुमत्पन्वे । मागभूनाम्यो गन्तग्य , अन्यथा निषेधानमनार । अगामेय यस्त दिनभ्यामुत्पत्तित मादागना, नान्या । तेन प्राण विषयान्तरे प्रतिष्पिो, न नु सर्वथा अनगतमेर । सदायनी मस्तस्यादन्यत् मानन्य नागीति नाग्यनु । तेनायर माघमाहरमेर घमम्युगिम्मता भद्रावर मानापमायः । अयाधिते 'श्यनेन प्रमाणान्तरबा-शाग भनपतीपातीमापिसिधाय अनुमान शित विषपे नमानमुन्यो हीदकी यया यदिर- प्रतितीप्रमायामान अनुमानान्तर पिमर- गुणे परत दी। ननु हरमनुत्येन सह हर यातायो । यया भनुमानपूर्वमनुमानार रामनार, पहा अगरनुपये पगण प्रयकमामान परमार, या प्रमा दानात् । न संपरिपनामदेवानुमानानुस, न मान प्रशासनमानासधारमा मेरिखम्पर। पर उच्यते । परि गाभिनुजापानुमानरप विश्यापहार. या 'मर ·अनुमानवादः अनुमानवाद देव प्राक् अवरूपार्थव तेनैव हेतुना प्रसन्येत । स्वरूप उक्त प्रसज्यप्रतिषेधामस्मेव वैधय' इति तदनादर प्रतिपादने च बाधिते अर्थप्रतिपादनमपि तद्धर्मखरूप णीयम् । साथम्यांमासाश्च साध्यविक्ल यादय , वैधा बाधितमेव । नहि प्राक् सधग्रहात् अर्थातरप्रतिपत्ति भामाश्च साध्याभाववैल्यादय वार्तिके एव द्राच्या शक्यते यत्तु, प्रतीतिविरोधादेव । सर्वत्र यो हेतु यादृग्यि इति । ' तत्तु द्विविध ' इति (भाष्य पृ ३६) शेषविशिष्टेन साध्येन दृष्टा तर्मिषु नियत , स तादृग्वि 'दृष्टवलक्षणविषयमेवानुमान' इति मन्वानान् निरा शेषविशिष्टस्य साध्यस्य धर्मिणि प्रमाणातरविरोधात् । कर्तुं अदृष्टवलक्षणविषयमपि अनुमान क्रियादिविषय साधनासभवेन विपरीत विशेष नियमनलात् स्वयमेव मस्ति, इति दर्शयितु वैविध्याभिधानम् । नहि रिया- बाधमानो निर्विशेषम्य च साध्यस्य असभवात् साध्यमेव न खलक्षण प्रत्यक्षेण कदा चित् गृह्यते, पूर्वोत्तरदेशसयोग साधयति । यया शरीरिचेतनर्तृिक्वेन धादिषु व्याप्त विभागमानस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणम् । ताभ्यामेव आगन्तु मुपतिमत्य देहारादीना चेतनवर्तृक वसाधनायोच्यमान काम्या आगन्तुक कारणमनुमीयते, तच नियेत्युच्यते । शरीरिण चेतनस्य अनुपरधिविरोधेन साधयितुमशक्य । ननु द्रयमेव कारण स्थात्, न, तस्य प्रागपि सद्भावात् । त्वात् अशरीरम्य तेनैव हेतुना घटादिवत् नियारणात् ननु क्षणान्तरे अन्यत् द्रप सर्वसस्काराणा आणि विधायग्न्यस्य चेतनस्य असभपात् चेतनकर्तृक यमेव ! क्त्वात् , सादृश्यात्तु प्रत्यभिज्ञानम् । तत् यदा समान- अरादीना न साधयति, तेन धर्मविशेषविरोधो हेतो | देशे पूर्वपूर्य उत्तरोत्तरमारभते, तदा तिष्ठतीति रथ्यते । साध्यसिद्विमेव निरुणद्धि इति भवति घणम् । धर्मिवि यदा तु अनन्तरदेशे पूर्नपूर्व उत्तरोत्तरमारभते, तदा शेषविरोधस्तु साध्याविरोधित्वात् न दपण, प्रयुत सिद्धा गच्छतीति रश्यते । दीपगमनसत् छायागमनपच सहशा न्ता तरदूषणत्वात् प्रतिवादिन एव निग्रहस्थानत्वात् दूपण | परापरक्षणाना उत्तरोत्तरदेशमारपाना गमनारभास तत् भवति, न वादिन । यस्तु दृष्टान्तपरिदृष्टसाध्यविशेष निनिचत्वात् यत नियया 1 किंच अनुपन्नस्य क्षणस्य विरोधसभरेऽपि तदहित साध्यमान हेतु साधयन्येर, क्रियायचायोगात्, उत्पन्नस्य च विनाशग्रस्त गात् फथ तब विशेषा तरमाक्षिप्य सिध्यति इति वदति, तस्य क्रियाऽऽरम्मका यया आहे 'क्षणिय सर्वसत्कारा उष्णामिनियत तृणादिविकार हिमे दृश्यमान शैत्यप्रत्यक्ष अस्थिराणा कुद किया' इति । तदिद सदाधि तिरोधात् औण्यासमवेऽपि अनुष्यमेयामि साधयेत् । परणे निराकरिष्याम । तत स्थिरत्वे सति तमामेश वस्मात् धर्मिविशेषविपर्ययसाधनल देतो अदूपणमेव । अनुपपत्ते नियाऽनुमान युक्तमिति । न युतम् । कार्य उदाहरण द्विविध साधोदाहरण वैधोदाहरण च । हि कारणमायमपेठते, तच्चे इष्टर्मयारिख । प्रयन णाध रिमुद्दिश्य लिनिन उपादान “ योगो धूम विशेषानन्तर हि धरीरे देशमयोगविभागारय फल उत्पा वान् महानयादि , स सर्वोऽमिमान् टए' इति । सम्य मान उपलभ्यते, तत स एव निमित्तम् । तर गुप्ते च साध न वैधये वक्तव्य, गतार्थत्वात् । यदा दामारासयोगश्च असमायि, शरीर च समायि, काममापवति, तदा रिटन्यभारमुद्दिश्य लिङ्गाभावो पति किमत्र अदृष्टारगानुमानेन । ननु अगमयि पादान ‘यनामिनास्ति, तत्र धूमोऽपि नारित यथा वारणभूतम्य सयोगम्य साश्रये स्वामयसमवेते या पार्ष, सोयादिषु' इति । यत्र भावेन भाव साम्पते, तर नान्यत्र तन्नुसंयोगानानिय म्वाथयेषु तन्नु पर, उन्नु विधिरुप साधये, तमतिधरूप च पर्यम् । यत्र तु तुरीमयोगस्य या परतुरीसयोग । मानवाममयोगगु मेघामावादिना पृष्टपायभाव साम्यते, तत्र साधम्यमेव अनेरविध न्यौम्नि का संयोगमारमते ? गत कारण प्रतिषेधरूप यथा 'यदा या मघोन्पचिनास्ति, तदा तक न्तर पलनीय इति चेत्, ना तन्तुगंयोग ग्याश्रये दृष्टिनास्ति' इति । वैधमे तु विधिरूप 'यत्र पृष्टि- एव परमारमते, पटम्य अहन्नुम्यारित्वात् , योगना ५रस्टि, तत्र मेघोत्पचिरस्ति ' इति । तेन यत् भिक्षुणा | च दयोदयोरेव पूचे | किंष रग्यासयोगात् ·अनुमानपरिच्छेदः ४०९ अनुमानपरिच्छेदः सह हेतो. समन्धः प्रतिपन्नः, स तस्मादेतोरनुमानु | च क्रिया न खाणो अतुमीयते । उपततः श्येनस्य यो शक्यते । न चादृष्टस्वलक्षणेन सह अन्धनियमावधारण | देशान्तरसयोग., तस ततो निष्पत्यनयकल्पनात् । रस्स चित् सभवतीति नादृष्टवलक्षणमनुमातु शक्यते । ततकर्मान्तरानुमानप्रसङ्गात् , निपततश्च येनान्तरस्य उच्यते । सामान्यतोऽपि सरधनियमावगमो भवत्येया- | प्रादेशविभागोत्पत्तये मन्तिराश्रयणापत्तेच। श्येनयोस्तु नुमानोपत्ती निमित्तम् । यथा ' मत् मादाचित् तत् । कर्मणोरनुमितयोरुपयेवे तयोर्देशान्तरमयोगविभागो। आगन्तुकाजायमान, यथा तन्तुसयोगेभ्यः परः, कादा. तसात् स्थाणौ चल्तीति न युज्यते । चलिया स्थित- चिलो न द्रव्यस्य सयोगविभागी, इति ताभ्यामागन्तुक स्थापि च देशान्तररायोगेन लियाविनादरात् वर्तमान- वस्तु प्रतीयते । न च द्रव्यमेवागन्तुक, तम्य प्रत्यभि- | क्रियाप्रत्ययानुत्पाद. । अतीन्द्रिमत्वेऽपि च योग्नो ज्ञानेन खिरवावगमात् । न च शक्यते वक्तु मिन्ना- वियति विततालोकावयवसयोगविभागनिरन्धना पतति न्येव द्रव्याणि अत्यतसादृश्येनाप्रतीयमानभेदानि तत्प्रत्यय-पतनिणि शिएबुद्धिः, तद्लेन च प्रियाऽनुमानमपि विषयाणीय भासन्ते ज्यालादिवदिति, द्रव्यभेदे प्रमाणा-सुकरमेव । न च कमान्तरकल्पनमपि दोषा, कर्महेतो. भावात् । ज्वालादिप्रमाणमुपन्यतमेव । विभागतयोगादि- सयोगविभागोन्पत्यसभनात् । तथाहि । शरीरे तात पार्योपत्तिस्तु यया प्रतीते ट्रन्यस्यैर्य सत्यपि आगन्तुक- । प्रयानापेक्षादात्मण्योगात् कर्मोपत्तिरवकल्पते । रापोगो कांग्युपगमेनाप्युपपयते, इति न द्रव्यभेदे प्रमाणमस्ति । हि स्वाभये खाश्रयसगवते वा द्रव्यान्तरे कार्यमारभते अत्र कश्चिदाह । न कर्म अदृष्टवलक्षण प्रत्यक्षत्वात् । इति नियतम् । यया तन्तुण्योगास्तन्तुषु पटमारभन्ते, कर्मण. । तदाह भगवान् पाश्यप. ( कणाद.) प्रचयाख्यश्च सयोग, अवयवेयु समवेत खाश्रयसमवेते 'सरण्या. परिमाणानि पृथक्त सयोगविभागो परवाप- अवयविनि महर जनयति । योऽपि सयोगः सयोग जन- रत्थे कर्म च रूपिद्रव्यसायाचाशुपाणि ' (४।१।११) पति, सोऽपि तस्य स्वामयस्साश्रयसमवेतयोर्जनकः । तन्तु- इति । तथाहि । गच्छत्ययमिति प्रतीति. इन्द्रियान्वय- तुरीसयोगो हि पटतुरीसयोगस्य जनयिता इन्यते। तस्य तुरी न्यतिरेकानुकारिणी। तदेव च प्रत्यक्षत्वे कारणम् । न च तापदाश्रय एव । पटोऽपि तम्त्वाश्रयत्वात् स्वाश्मयसम- वाय्य कर्मफल्भूतविभागतयोगविशेपरलेनैरेय प्रतीति-वेत. । आत्मशरीरसयोगथात्मनि शरीरे च सम रिति । तभिरधनत्ये स्थाणायपि एकवनवियुने श्येना- वेतः, स कथ देशे कार्यमारमेत रामासमायान् , तेन सर न्तरसयुक्ते चापत्ते , चरित्या स्थितेऽपि न वस्तीति । एकार्थसमवायाभानाच । यम तु स्वाभगे घरीरे जन- वर्तमानावमासप्रसते , विभागसयोगयोर्वर्तमानधात् । यितु शक्नुयादेवेति फर्महतोर्षिभागमयोगावनुत्पाद्यमानी अतीन्दियेण च व्योम्ना सयोगविभागयोरप्यतीन्द्रिय वात् । ततोऽन्यत् पारण कल्पयन्तौ फर्म अनुमापयतः । एतेन पराति पतत्रिणि चलतीति मत्ययानुत्पत्तिसगात् । न नोदनाभिधानात्मको पर्महेत् समोगविभागो व्याख्याती। चानुमानमपि कर्म शक्यते । तदिन नित्य, विभाग- नोदनाख्यो हि शरज्यासयोग. तयोत्तत्समवेते या कार्य. सयोगयो: सदोदयप्रसक्ते । अनित्यावे तस्थापि असमवायि- माविमाययितुमलमिति न तत शरीरावागतौ सयोग- कारणमारपमाश्रयणीयम् । वदर विमागसयोगमोरेया- विभागाल्पनि ल्भेयाताम् । तथा अभिपातामोडी चिति न वानुमाने किंचिदपि लिक समयम् । तदुक्त । धेगान्मुसलेमपरसमौत कथमुत्पततः कय मुगलस्य 'नित्यत्वे च सदा जन्म स्यात् सयोगविमागयो. चाफाशरय च सयोगविभागो आरमेव । यथ वेगाग्य. अनित्यत्वेऽस्य यो देतुस्तयोरेयास्तु तेन किम् ॥' सरकार कर्महेनुरिभ्यते, रातोऽपि योगरिमागी अनु. उदिदमसारम् । प्रयोग हि गति द्रव्ये पामो । साफारम्थ साभये मापारम्म. विभागसपोगातिरिक्त विरोपानुपरम्भे यस्यय गनीति नियमात् । भाग्नासे हि संस्कार प्रत्यय , स विभागयोगानुमितभिपारम्बन. 1 सा | समोतः आमन्येर सरपलधर्म कार्य बनान् मी..११ आम.

·। . अनुमानव्ययस्थानात् ४१८ अनुमानव्यवस्थानात् देशान्तरगतप्राच्यपितृजनितानामपि होगका- 1 टादी जम्बाललीलानुष्ठान, बङ्गाश्चात्याना तु चैत्रशुक्ल. द्याचारदर्शनात् । नापि प्रायदिदेशनिरासो व्याख्या चतुर्दश्यामेवेति न कि चिदनुपपनमिति । प्रयोजनं, पूर्व- कारणं, अन्यदेशीयाना तद्देशनिवासिनामपि तददर्शनात् । पक्षे प्राच्यादिमिरेव होलागायनुयं, सिद्धान्ते तु सौ अत एर कृष्णमृतिगदेशीयव रोहिताशत्यादिक या रेवेति । सूनं तु-होलाकादिकर्म सर्वेषामेर ' धर्मः' व्यवस्थाकारण, सर्वेषामेव व्यभिचारदर्शनात् । उच्यते । स्यात् । होगमादिकर्मविधानस्य सर्वधर्मताप्रतिपादक- एकैकयः सपा व्यभिचारेऽपि, प्राच्यादिसमाख्या तागत् न्याययत्वादिति । तोता. सकलानुशतृसाधारणी समस्ति । सैर व्यपस्थागरण भवि. E अनुमानव्यवस्थानात् तत्संयुक्तं प्रमाण प्यति । तेन समाख्याया एस तावत् व्यास्सितानुमानहेतु- स्यात् । ११३७।१५ ॥ चात् समाख्यायुक्तपुरुषविशेषविषयमेव प्रमाण स्यादिति । देशाचाराः प्राच्याना होगमादय , दाक्षिणात्याना एव प्राप्ते अभिधीयते । आहीनेगुकादयः, उदीच्याना उद्धृपमयज्ञादयः। ते किं अपिवा सर्वधर्मः स्यात्, तन्न्यायत्वाद्विधा- तेषातेषामेव धर्माः उन सर्वेषा इति विचारे पूर्वपक्षमाह। नस्य। १६॥ अनुमानस्य श्रुत्यनुगितिकारणीभूतत्वेन लिङ्गभूतस्य अयमभिपाय । भरेदेव, यदि प्राच्यादिसमाख्या अत्र आचारस्य व्यपस्थानात् देशभेदेन व्यास्थितवात् , न्यास्थासरण भवेत् । सा हि प्रार्नमाना पाणिनीय प्रमाण आचारेणानुमिता श्रुतिः तत्सयुक्त तत्तद्देशनाचक- स्मृत्यनुसारेण चतुर्धा प्रार्तते । तथाहि तसरणम्- पदसयुक्तमेर स्यात् । 'होलाका प्राच्याः यु. आही. 'सोऽस्य निगात.' (१।३३८९) 'तर भर. ' (५३) 'तर | नैनुक दाक्षिणात्या कुर्युः' इत्यादिरूपैय श्रुतिरनुमेपा जात.' (२५) (७४) | इत्यर्थः । इति । यदपमर्थ., प्राचि वसति, प्राचि तिष्ठति, अपिवा सर्वधर्म स्थान, तल्यायत्वाद माचि जात , प्राच आगत- प्राच्य इत्युच्यते । तदुक्त- विधानस्य । १६ ॥ 'सपन्धर्वदुनिर्देशममाख्या हि प्रवर्तते । निवास पूर्षग्वनिरासाय: अपिवाशन्दः । होलाकादि• सर्व- भयजातत्यवदागमनहेतुमिः ॥' इति । (वा ११ । धर्मः सर्वदिक्साना जनानां धर्म: स्यात् विधानस्य १०१ २४४)। न चैवभूताऽपि समाख्या व्यवस्था तन्न्यायत्वात् । विधीयते अनेन इति विधान शन्दः । कारण, प्राचि दाक्षिणात्य जनितस्य प्राग्देशनिरासिनोऽपि । तस्य सर्वधर्मत्यम्य उपपादक न्याय, 'विधे. सर्पविष- होराकानुनादर्शनात् । तस्यैव दाक्षिणात्यसमाख्या पव' यस्मिन् कल्पे विधाने विधायके वाक्येऽस्ति निमित्ताभावेऽपि आहीनेबुझाउनुपानदर्शनात् । अथ न तत् तन्न्याय, तम्य माव तन्यायल्यम् । विधानम्य भ्यारणस्मृतिनिबन्धना समारत्या निमित्त, तन्न्याय पात् विधायकवाक्यस्य मर्मविषय मात्ोग. उसलेव त्रिी समाख्या निमित्तमित्युच्यते, तथा पादि सर्वधर्म स्यात् इत्यर्य । सति दाक्षिणात्यस्यापि सारैतिस्मान्यादिनाम्नो होग दर्शनाद्विनियोग स्यात् । १७ ॥ कायमानप्रसङ्ग । अतो न्यरथाकारथामावान् माच्यादि ननु यथा शिगल्लो म्याग्थित के चित्र विशिया, पदयुक्त ध्रुतिरसने गौरवसाध अविशेषेणैव होलकादि दे चित् पश्चशिरा , तथा होन्य कादयोऽप्याचारा: नत. फर्तव्यताप्रतिपादिका अतिरनुमीयते । यनु केषां विदसा- दिक्थानामेर पुनो न स्युः शी पेय । गोर- फमेवैतदनुठेयमिति का भस्थानुशन अन्येश वराननुशन, । पासया शिगव्यवस्यापा. गृयत्रकारिख उक्तवान् । तत् भ्रान्तिनियन्धनमेव । घट चैतन् सामान्येन प्रया उदर्शनात् विपासंहराया विनियोगः म्यान् विवरण ध्रुतिस्मृतिविहितेऽपि कर्मगि के चिनुान अननुअनं न्यपरथया नियोग. म्यन् । ' या यागाः गंतनि चान्येषाम्। पषा सापारगविधानेऽतिदुर्गोमवे एव यरा-! इमारा विशियार' ही विराऽसदस्य ' पति तित आगत ·- अनुमानपरिच्छेदः अनुमानपरिच्छेदः इत्यत्रानुमानबाध एष, न स्ववचनवाधः । शब्दद्धवणाद्धि | अग्निमत्त्वे साध्ये धमवांश्वायमिति । वेन यस्यैकदेशत्वं कार्याच्छन्दोवारयितृत्वमनुमीयते, गन्दानुचारकलं च नास्ति, तपाभासत्वं युक्तमेव । येन पचनेन सदपि दर्श मौनिलं इत्यनुमानबाध एव । स्वरचनं तु मौनिता-यितुं न शक्यते, तदप्यामासभूतमेव । यथा अवाचा. माइ, न पुनरमोनितामिति न तेन याधः । गम्यैक- शब्दप्रयोगादयः । असाधारणादयश्च हेत्वाभासाः सर्वे देशान्तरमयन्यनियमश्च गमकैकदेशस दर्शनीयः परस्येति । एवापि योजयितव्याः। दृष्टान्तहेतुवचनयोध प्रयोगे तदर्थ दृष्टान्तवचनं प्रयोजन्यम् । यादि फल्लिश्चिद्धर्मिणि क्रमनियमो नादरणीयः । एक्देशदर्शनपूर्वकादपि संपन्ध- एकदेशस्यैकदेशान्तरेण प्रमाणसिद्धः संबन्धनियमो न | नियमस्मरणादनन्तरं शब्दसाध्यशानं जायते। तया संबन्ध- प्रदर्यते, तावदनुमानमेवोत्पादयितुं न शक्यत । यत्र धर्मिणि| नियमस्मरणपूर्वकमपि एकदेशदर्शनं अनुमानमुत्पादयत्येव । संबन्धनियमो दृश्यते, स दृष्टान्तो महानसादिः । स चौथं तकदेवदर्शनपूर्वकसंबन्धनियमस्मरण कुर्वती प्रतिज्ञाs- दर्शयितयः ' पर्वतोऽमिमानिति प्रतिज्ञाय योपो धूमपान नन्तरं हेनुयचनं प्रयोक्तव्यं पर्वतोऽमिमान् धूमपत्ता- सोऽमिमान् यथा महानसादिः' इति । यस्तु साध्य. दिति । दृष्टानापुरःसरे तु प्रयोगे प्रतिसामुपादाय योपो विकला, साधनविकलः, तदुभयविकला, संधनियमनि- धूमवान् ससोऽभिमान महानसादिवदिति चाभिधाय कलश्च स दृष्टान्ताभासः । यथा ' शब्दः प्रपन्नोत्या, धूमवाश्चायमिति हेनुवचनं वक्तव्यम् । अन्ये तु प्रतिशा. तदनन्तरमुपलब्धेः, मनोमोदवादिवत्' इति । मनोमोदया- नन्तरं धूमवत्वादिति हेतुमाभिधाय मन्तवचनं ततोट- दिपु प्रयत्नोत्पत्वं नास्तीति तसंबन्धनिपमो हेतोस्तत्र पनन्तरमुपनपे प्रयुञ्जते धूमयां वायमिति । तत्र हेतूप- दायितुमराक्यः । 'शब्दः नित्यः अमूर्तत्वाद् घटनत्' इति न्ययोरन्यतयोगेगापि साध्यसिद्धेश्मयोपादानमनर्थक. घटस्यागर्नन्यं नास्तीति तस्य निस्सन्वेन संबधनियमो मिति भीमांसकाः । तस्मादमयरवादयममिमानिति दपि न शक्यते । तया शब्दः अनित्यः कृतस्त्वात् । निगमनमध्यनर्थस्मेव, यथोदितहेतुलसिद्धत्यादर्थस्य । गगनपत्' इति, गगने अनित्यत्वं कृतस्त्वं च नास्तीति । वैधHदृष्टान्तोपादानं च के चित् साधनवाक्ये सुर्यन्ति न तत्र संबन्धनियमः सक्यो दर्शयितुम् । तथा शब्दः यया · अग्निनास्ति यत्र, तत्र धूमोऽपि नास्ति यथा अनित्यः प्रमेयत्वात् द्रव्यात् । इति, किंचिद् द्रव्यं । जलहदे' इति । वदनुपपन्नम् । साम्यधर्मनन्धरलेन नित्यं परमायाफाशात्ममनोदिकालादिरूपं, किंचित् चा- हेतोर्गमस्त्वम् । तच साधान्तेनैव समर्थितम् । नियं धादि, वर प्रमेयत्वस्यानित्यन्धेन सह संपन्ध- अयोच्यते যাদ্ভোদাইম राध्यधर्मवति नियमो नास्तीलपमेव दर्शयितुम् । येन च वचनेन देतोत्तिरवगम्यते, न तद्विरहिणो निवृत्तिः । न एलपि साध्यमभनयोः संबधनियमो नामिधीयते, सद-च ता बिना देतो. साध्यकपलियमोइवरपडे, प्याभासमेत द्विविधं अमदर्शितसंधिनियम विपरीत. अतसर्थ पटान्तोऽप्युपादेय इति । तन्न । गंगधनियमं च । यथा ' पर्वतः अमिमान् धूमानात् नहि जयधर्मचति हेतोईत्तिमा पापम्पहातोयने, महानसवत्' इनि, मी महानसे यझिमी सः, मिनु नियत एव साध्यप संकधी हरपते । नपाहि तथापि यारत् पमस्यामिना सा संपन्यो नोचने वारदग- साधनधोद्देशन साम्पधर्मविपिः साधर्मदृष्टान्न क्रियते। माए । तथा तस्मिर प्रयोगे यदैवमुन्यते । योयो । तत्र धूमपराशेलक्षणेन राधमरतामुस्लिात्, प्रय- इमिमान् राम धमरा ' इति, तदाऽपि गमवाभिमत्तस्य देयं वाक्यररिसमासः, सपा धुमासाममिमा निहि. भामरा सम्पामिमवेनामिना सह संबन्धनियमाप अदर्शि- तेति नास्ति संभावनानाप्पमिना पमो भवेदिनि रहे. तयात् घुमस्य न समर्थित गमम्ममिति साना स्मता च प्रयममयोगेगारगम्यते भूमानपममिनानिति । मासन्यम् । धनियम साता एकदेशदनादनुमान-निय यन्मन्दारोगेय गोऽसिमान् यो प्रमानिनि । मुपपवे हयदेशवं जन प्रयोत्तमम् । यथा | प्रदेश्यविधानपटेनर मिला मासिमन्यतो मिचिग ·- अनुमितिः ४२० अनुयाजाः रकाशधमंताज्ञानजन्य ज्ञानम् । नेपायितु राय. अनुयाः दशमः वाहविकारः 11 यात् व्यभिचारसीविरोधिची वेषाधर्मप्राराक्षधर्मता. उतन्यायेन दशमानुपाजस्य स्विविकार प्राप्त शानजन पशानमनुमि तेरिति यदन्ति । तत् परामादे देवतासामान्यस्य उपत्तिमममागताय प्रयोगशाला निरामरिष्यते । मणि.पृ.३०-३१, अनुमितिः संशरा-वगतकमात् बलरग्नेन प्रथमविसरत्यमेर । संकर्ष. कारा न इते अक्षरादीयाः । संघससारा अनुमितिरस्ति २३१५. इयन्ये (र नसोय करा.)। पृ.४२, पदि पचविशेषतः • अनुपात्राः अमीरोमीये पगो एशदथैव, न तु परामर्श: सदा तसिरियकर अनुमिति । हेतु. परनुशज एसदायमा । पर IT एगदौर। विशेषके तु साध्यविरोधित इति मणिन् । उभय ए चातुर्मास्य प्रयाना अनुपाजाच नानपैर । मा. विनापि पचविशेषकर इति नयाः । पृ. ३७,५३१११-२. . अनुयानाः अमीयोमीरे पछी • धूमलिङ्गकाताशकाहि वैधेयानुमिति प्रति घूम पदाज्येन यष्टयाः । पृपदाज्येनानुपाज्ञान् यति' परामग्य हेतुत्वम् । पृ. ३७. ० अनुमितेरप इति तद्विधानात् । वि. ५२।८. ० अनुयाजाः आति यदिविशितः पर्यतो विषयः इति अनधिगनार्थगतृपयायो न सन्ति । ' इटान्ता आतिथ्या सतिउते नानुगा- रूपं प्रामाण्यम् ! कु. १११।२५. ॐ यहन्याइनुमिती जान् यजति ' ( भा. १०।७११२३८, अनुयामा पहियाप्पालगन् पर्वत. इत्यादिविशिपिरामर्शस्यैर उपसरनु न सन्ति । 'अननुयाजाता;' इति निपे- हेनुन, न तु आलोको पहियाप्य, थारोहान् पर्वतः धान ! १०९७।१४।४३. ० अनुपाजा और तारो- इति शानदयस्य, गौरगत् । यत्र च ज्ञानयादनुमितिः । जका: दापूर्णमासयोः । वि. ११४१५, * अनुपराजा: तम विशिटशानना न व्यभिचारः इति गौत-ऋत्यर्थाः । तत्र फाग तु अर्पवादः ॥ ४३१, मीया। मीमांसकारतु बहि-याप्यधूमपान् पर्वतः इति. 0 अनुयाडा: ज्योतिष्टोमे सपनीयरगुगताः परसङ्गम् । विशिष्टामस्य हेतुत्वादिनये ग्याप्यो निश्चय | ४३३११५, . अनुराजाः दर्शपूर्णमासयोः , न निवेश्य धूमारोऽपि नियन्य निवेशनीयम् । नया ! प्रधानम् । १४११. • अनुपाजाः दर्शपूर्ण. र निभावस्य तदमासकारकन्वरूपानसदायघाट-मासशे. आग्यदन्या: । मा. १२२१२, . अनु- उत्वेन तेषां परस्परविरोमविरोध्यभावे विनियमना. 'याजाः दीपूर्णमासोः ११ः, चातुर्मास्येषु मा, विरदेश कार्यकारणमारगरम् । सानादिनये ,पणे एकादश, अभ्ये एर पहिर्जिती । तु ज्ञानस्य मिलता निवपत्वप्रवेशेऽपि न मियो विनि- आतिथ्यापामुग्स मु च नैकोsh ! फे.. अनुयाजाः गमनाविरहः, तर स्वपर इत्याहु. । मगि. प्र. ३८. दांपूर्णमासयो प्राशिमादिभगोत्तरमिग्यन्ते । के. अनुमिति सामन्या. - प्रत्ययामान्यपेशा बर. + अनुयानाः पयो एकादशमल्याः निमिरतुयानः पुरो वारम् । भा. ८. डाशम्य कार्यम् । तथा पपदायेनानुसाः पयोरिमन्ते, क्षेत्रलेनायेन च पुरोमाशम्पार्थः । मा १२१४ार. 'अनुमिनोमि' इत्यनु पासापभान विधेपनाऽऽय. • अनुसादा पो देव हि मादिभिः पाgr. विषयतासलिन एवेति निमः ।फु PRIK ६. रोपडपटिनः एगदशभिर्मः गाया होमाः । • अनुमे यानां कार्पगम्भावात् । वृहती. पृ.। ते च पर नानिमारवाङ्गम् । वि. स. अनुशावर पामुरा मा साधारणस्य २४७. प्रयाय प्रेशाय विकारा॥ • अनुशाजा पूर्णमासयो तृतीर: स्विटदेना. पो भरजेदेय ; मेराय: संस्कारकता निम्त्योरारक: 1 भा. १०/१९६३८, | सन्ति। ते सर्वे प्रात: यो युरनुपयोfro:, D ·कल्पनाया अनुमानवादः अनुमानवादः नसादिप्येव हि दृष्टान्तधर्मिषु प्रागनुमानान् धूमय अग्नि- | धनसयोगः, तर धूमः । इत्यनेन धूमोऽपि अागत साहित्यमवगतं, न सर्वन, प्रमाणासभवात् । यथा चास- | एव, इति न किं चिदपि अवगन्तव्यमवशिष्यत्ते धूम- भवः, तथा न्यायरत्नमालायामेव प्रपञ्चितम् । दृष्टान्त- । ज्ञानेन, इत्यलं बालजलितेन । यदि च अवगतमेव अनु. धर्मिष्येय बहुशः अग्निसाहित्यमुपलब्धवाः, अनग्नौ च क मानेनावगम्यते, ततः स्मरणमेव प्रमुषितताव अनु. चिदपि प्रयत्नेनान्विष्यमाणे धर्म अदृष्टवतः साध्यधर्मिषु मानज्ञानं स्यात् । न च प्रत्युत्पन्न कारणजत्वात् अस्मृतित्यं, अग्निमत्ताशानं उत्पद्यते । आह च 'साहित्ये मित देश- तदसिद्धः। संबन्धिदर्शनं हि सदृशदर्शनवत् सस्कार- त्यात प्रसिद्ध वहिधूमयोः। व्यतिरेकस्य चादृष्टेम- | मुद्रौधयेत् , क्लास हि तन तस्य कारणत्वम् । सस्का- कत्वं प्रकल्प्यते॥' इति (श्लोवा. अर्थापत्तौ ४२) 1 'मम रश्च उद्बोधितः स्मृति जनपति इत्रवियादम् । स्मृतेश्च स्वदृष्टिमात्रेण समका सहचारिणः । इति च (४०)। प्रमोपः शुक्तिकारजतादिवेदनेषु क्रप्त एव । तदेचं ततश्च अनुमित्सत्ता न सर्वेषा धूभवत्ता अभिमत्ता अव- क्लोनैव मार्गेण धमादग्निशानोत्पतौ को नाम अम्लतं गन्तव्या, नापि सर्वत्र अनमो धूमस्यामावः । भूयोऽ- लिङ्गस्य लिविज्ञानहेतुल्य कल्पयेत् । निसाहित्यं व्यभिचारादर्शनं इत्येतावदेव अनुमानार्थिभिः या शुक्तारपि रजतवेदनस्य अनुमकरूपत्वात् तदुपपत्तये अभ्यर्थनीयं, नाधिक किं चित् । यत्तु इद 'पनयन दोषस्यैर अनुभवहेतु कत्पनीयम् । अल्पने तु धूम , तनतनाग्निः' इति ज्ञानं, तत् अनुमानमेव इति अनापि स्मृतिप्रमोपात् अप्रामाण्यमेव स्यात् । तस्मात् तत्रैवोक्तम् ( न्यायरत्नमालयाम् )। ननु एवमपि अवश्य अग्रहीतग्राहित्य अङ्गीकर्तव्यम्। ननु अग्निविशेषस्य अनेनैव सामान्यानुमानेन सर्वधूमयता अभिमत्ता अव- | अगृहीतस गन्धस्य अननुमेयत्वात् सामान्यमेव अनुमेय, गता इति यत् पुनः पर्वतादिदेशविशेषेषु धूमदर्शनात् | तच्च प्रागवगतमेव इति कथ अग्रहीतमाहित्यम्। यथा आहुः अग्न्यनुमानं, तस्य गृहीतग्राहित्य तदवस्थमेव स्यात् । विशेषेऽनुगमाभावः सामान्य सिद्धसाध्यता । मैचम् । सामान्यविशेषभेदात् । सामान्येन हि धूमरता अनुमाभङ्गपकेऽस्मिन् निमन्ना बादिदन्तिनः ।। अभिमत्ता अगता, पर्वतादेस्तु देशविशेषस्य स्वरूप- इति । नैप दोपः। अवगतस्यापि सामान्यस्य देशा- मपि प्रागनवगत, नवरा अग्निमचम् । यस्तु अवगत न्तरवालान्तरसबन्धस्य अाहीतस्य ग्रहणात् उपपन्न प्रमे. मेवेति मन्यते, तेन पर्वतखरूपमेय तावदप्राप्त पर्वता- यत्यम् । इद चापर एकदेशिना वक्तव्य, केन प्रमाणेन समीपस्थैः केन प्रमाणेनानगत इति वक्तव्यम् । न प्रत्य-धूमदर्शनस्य अग्निज्ञानहेतुत्यमवगम्यते इति । तदा. क्षेण, नान्येन प्रमाणेन । न च अनरगतपर्वतः तस्या- नन्तयीत् इति चेन्न । तस्य सस्कारद्वारेणापि उपपत्तेः । निमत्ता अवधारयितुमलम् । यदि च इदानींतनं पर्वत• अनुभउरूपलमनुपएल इति चेन् । स्मरणस्यापि तत्पग्राम- स्थानिमान प्रागेपाथगत स्थान, ततः अग्न्यों विशेष प्रमोपेण अनुभवाभिमानोपपत्ते. 1 वस्तुतः अनुभपत्यं । धूमदर्शनेन अमये पर्वतमारोहेत् । नहि अन्यर्थिनः असिद्धमेव प्रमाणामावात् । नहि अमिज्ञानस्य अनु- अगतेऽमो, धादर्शनेन अर्थः कश्चित् । किंच धूमो । भयाये प्रत्यक्षमन्यता प्रमाणमस्ति, अस्ति तु स्मृति- पलक्षितस्य पर्वतादिदेशविशेपत्य अग्निबन्धोऽवगतः प्रमोषत्वे । अथ स्मृतिप्रमोपावे बाधक स्यात्, न च इति वदता धूमसनन्धोऽपि अगत इति वक्तव्यम्। नहि अभिज्ञानस्य तदस्ति, इत्यतो न स्मृतिप्रमोपः इति अशातसंबन्धमुपलक्षण उपलक्ष्यमुपरक्षयितु क्षमम् । अथ चेन। स्मृतिप्रमोपस्यापि अगाधदर्शनात् । पणिप्रभा- देशमाशस्य धमेनोपलक्षण, न देशविशेषस्य, ततः अग्नि- दर्शिनः मणि दिसावन स्मृतिप्रमोर एय, अन्यया मत्वमपि तन्मात्रस्यावगत, न देशविशेपश्य, अतो लिङ्ग- विपरीतख्यातिप्रसन्नात, अप व प्रवृत्तस्य मणिरममात् लिङ्गिनोः अविशेषात् 'लिलस्यैव देशपालतिरेकः, नन बाधामस्ति । तस्मात् स्मृतिरेख अनुमान इति अमा. लिदिनः' इति प्रापमानम् । अपि च ' या अमी. ( माण्यापत्तिः । ५ च गृहीतग्राहिममनुमानस्य, अत्यन्द्रा- - ·- न अनुयाजस्य ४२२ अनुयाजानां सावत् । क्या च प्रवरणविनियोज्यादारादुपकारकात् तम्स मण्हन- 'अनुपाजः रिवप्रकृद्गुणः ।। २२. स्यायस्वादिति। शंकर- 'अनुपाजोऽन्त्यस्लु सेस्किया।' २२. वि- 'अनुयाजोऽन्तिमो योऽसौ किमाण्दुप. कारकः । स्विष्टकृत्सस्कृतिळ,ऽऽद्योऽनुपाजान्तरसाम्यतः, इति कालो विधीयते ॥ अनुयाजाना 'आमिमारुतादूय कर्तव्याः । विष्टकृत्वगुणस्यामः प्रत्यमितायक्वतः । दृष्टार्थत्याच संस्काये भवेदन्त्यमयाजवत् ॥' अनुत्पत्तौ तु कालः स्यात्, प्रयोजनेन संबन्धात् ॥ ४॥३॥१४॥३६ ।। मा--- दपूर्णमासयोरन्याजेषु तृतीयोऽन्याजः अमिस्विरशदेवत्यः । स कि शेषमतिपत्पर्यस्य आयापिक. भाध्यं-- ज्योतिष्टोमै ध्यते 'आनिमारतादर्पमनु- स्विष्टकृयागस्य देवतासंस्कारार्थः, उत अन्याजान्तर- याजेश्वरन्ति, महत्व परिधीन जुहोति हारियोजनम् । वत् आरादुपारक इति चिन्तायां, उभयोः मारणेन । इति । तत्र संदेहः किमाझं विधीपते, उन माल इति । दागन्यावगमात् न परस्परागत्व प्रमाणमस्ति हति अगाविधाने श्रुतिः, काटविधाने लगा । नस्सादन- भारादुपकारक एय । इति प्रासे, दृष्टे संभवति अष्ट- विधानम् । इति प्राप्त, धूमः । अनुपनिगम्ये फारः स्यान्याप्यत्वात् तदीयदेवतासंस्कारापबमेर । नव: स्यात् । आमिमारनं सोमार, अनुपाजा: पवनन् । म विनिगमनाविरहः, प्रक्षेपस वास्यादेव शेपनियर्थ: तयोः परस्परेण समाधः । तथा परिधर: पस्यों, पन कृतार्थत्वात्, त्यागांशस्थापि प्रधानप्रयुक्तदायोप- हारियोजनमत्यदेव प्रधानम् । अनुपाडा आमिमारनं च जीवित्वेन प्रधानाङ्गलस्य पर विनय अवगमसंभवाच । स, आनन्दीर तो Mi, सहिधारने, सा मत्तु शापदीपिकायां तस्य इष्टदेवताप्रसासनेन ता. हारियोजनम्य परिविकारणश्य च । एरं समति न हारि. विमुन, बत् मन्यस्य देवतामयस्त्वेपी पारी योजनम्य परिधिमारणेन पभिकारः क्रियते, हारि. या एष अमिस्विष्टकद्देवताया विधानान्, उगाशय, योजनेन या परिपिहरणम्य । गनु परिधिमारण उप- प्रदेयतासरणार्यलामावात् उपेधितम् । नयाँ शिरेन नरोधियो । उसले । नार- उचमानुपाजे मायकिय देयमार देवतायशीतः, मामय परिपिरमगुडे यन् । शिने साध्वम्। गमिधामी नम्बोरिमा पिने एयी | माना च आयारिपरिवति देवनायाभावात् कर या:पti तदीपदेवतारकाराय समिति याच्यम् । भारतिशि. तेन ' अनि यति' ही पनन · विष्णु मोम -- पृथइन् हार प्रदान करता की. मिति' इतियत् देवारिधान मात्र किम्य देवर याधाना मंगतिः। प्रयोजन (in. देववाल्यारानात् । यालियापाररानु ताननादांना दि) मामिलामा अन्य काम. मूलतः । उ तर देवानीपामा मात्र माग ! furs पपिचारा दो कोनुमे । सम्मार उतभानुप्रारम् (भाजन विधि) Here: आवारिपरिवाचन कारावान् परामर नागना अनार हावित्री आगरिमामेरा, सब दगमानुसार राना मानापमो माग कारियो अनिAnt. अन(itin. हेरता भासत, दव उमापनि देणे ) मकर र अcिe. अमित करकरन: RENT मागे मन्द, ' मर न गादे पुरणपटनायन, नमन. समय अः, लगे र रोगः । पति-नितु अनुगाम, समोद शाम्तन दुन्टि, टन चिन्तन् २..। - far अपू तम्य - ·'अनुमानवादः अनुमानयादर स्पार्शनानुमान तु अविरुद्धं चलनत् इति न द्वयोस्तुल्य- भेदस्य अनुपयोगात् । यदि अवश्यमान्तरमैदो वजन्यः, बल्यं, अतो नास्ति सप्रतिसाधनो हेतुः इति । ( दूप- तर्हि वैविध्यमेव वक्तव्यं धर्मखरूपाधन, तद्विशेषगाधनं यति- ) स वक्तव्यः, सव्यमिनारोऽपि तर्हि न सशय- चेति । नहि धर्मितद्विशेषबाधकत्व नाम देतो पण संभ- हेतुः स्यात् नित्यतशयापत्तिप्रसङ्गादेव । सत्यपि तस्य यति इति स्वयमेव वार्तिकसारेण धमिस्वरूपबाधेन सशयहेतुत्वे प्रमाणान्तरेण निर्णयसभवात् न नित्यसशया विरुद्धो योऽभिधीयते' इत्यादिना दर्शितम् ( पोटा 'पत्ति., इति चेत् , तर्हि इहापि प्रमाणान्तरेण निर्णय दिभेशः श्लोकगार्तिके ९६ लेफमारभ्य वर्णिताः । धमि- सभाददोषः ! तथा सति यत् प्रमाणान्तरविरुद्ध, तस्य स्वरुपनाथेन ' इत्यादि तु नोपलभ्यते वार्तिके )। दुर्बलत्वात् इतरस्य बलीयस्त्वात् अतुल्यालय इति चेत् , तथाहि — म्यातिरिक्तः समवायः इहमत्ययहेतु पात् पेन चोक्त उमयं तुल्यनलमिति, किंतु अगृह्यमाणमला- सयोगवत् ' इति । अत्र इहप्रत्ययहेतुत्वं असमवायत्वेन अरवमानम् । तपाहि, प. स्थाणुव पुरुषत्व या नाव- भेदेन च व्यात सयोगे दृष्टं समापस असमाया धारयति तस्य अपत्य संशयहेतुर्भवति, निर्णीते तु भेद च आपादयत् समायधर्मिखरूप तद्विशेषण च अन्यतरस्मिन् रूपे सरायो निवर्तते । तथा यो यायोः एकर आपने इत्युदाहृतम् । तदयुक्तम् । इहप्रत्ययहेतुल्ल अपरोक्षावभासं नारधारितवान्, तस्य पृथिव्यादिषु | हि समवाये धर्मिणि दृष्ट, न का ? गदि अष्ट, ततः प्रत्यक्षान्वव्यात स्पशंवत्वं प्पोमादिषु अप्रत्यशु । असिद्धलात् न कस्य चिदपि साधक बाधक वा भाति । चच्याप्त असाल वायौ उपरममानस्य भवत्येय समयः। यदि दृष्ट, तर कथ तौर दृश्यमानं, तस्यैर बाधन स तु प्रमाणान्तरेण निर्णये सति निवर्तते । इत्याला कुर्यात् । विरोधे हिं सति नाधेत । न च तदर्मतया दृश्य- तारत् । तस्मात् सप्रतिसाधनमपि सव्यभिचारवत् सराय-मानस्य कथचिदपि तेन विरोधः संभवति । ननु समवा- हेतु: । तथा च भाप्यकार: 'यत् कर्म तत् फलपत्, होमोऽ- यत्व बाधते इत्युक्तम् । यदि समायार नाम समयाय- पि कर्म, तेनापि फलपता भवितव्य' इत्यस्य 'उपरते कर्मणि धर्मिण. अतिरिक्त, तदाधेऽपि न धर्मिस्वरूप नगधित द्रयाणां तत्सयोगाना च द्रव्यान्तर फल दृष्य, इति द्रव्य स्यात् । अय धम्र्येच, तन तस्य बाधकं समस्तीरयुक्तम् । मपि फलवत् स्यात् ' इति प्रतिसाधन ध्रुवन् सप्रतिसाध- तस्मात न धर्मिस्वरूपवान नाम हेतुदोषः क चित नत्वमपि दूषण इति दर्शमति । तस्मात् सोऽपि सशय सभपति, अर्थन अदृश्यमानस्य असचात्, दृश्यमानस्य हेतुः । असाधारण तु गन्धाच पृथिव्या ए न क चातिरोधात् । धर्मिविशेषण मनस्य काम समयति माधः, चिदपि बुद्धिमादधाति, इति न संशयहेतुः । साधारणं न तु एतत् दूपणम् । यदि रालु इहपत्ययहेतुत्वं समवा- दि द्वयोः साध्यतदभावयोदृष्टत्वात् उभयत्रापि अनवस्थया | यस्य एकत्य विन्ध्यात् , ततो यातिरेक माधयतः कि श्रुद्धिमादधत् सायहेतुः इति युक्तम् । तथा विरुद्धार्थ. हीयते १ नहिं द्रव्यातिरेकसाधनस्त एकत्वसाधन, यत- न्याप्तमपि हेतुदय एका दृश्यमान स्वपापक एफलिन् स्तस्य पगावेन सभाष्येत । तस्मात् धर्मस्वरूपस्य तद्वि- धर्मिणि असहरा एकस्य विरोमयरूपधर्मसासम- शेषस्य च प्राधनात् द्विविधमेष बाधकम् । तत्र ' नित्य: यात् संशय जनयति । न च एयभार. असाधारणम्य | शब्द, कनस्वात् ' इति कृनका अनित्य चेन म्यात- संभवति, इति नाय संशयहेतुः । तथा याधको नाम मात् नित्यस्वरूपमेन बाधते । यस्तु स्वरूपमेय सन्माना हेत्वाभासः, यो विरुद्धः इति तारिभिधीयते । स च ममिधेय, नार्थान्तर, इत्येतमधे प्रतिपिपादयिषुः तत्ति- पविध इति के चित् धर्मपर्युमयेषा स्वरूपस्य विशे-थै एस प्रथइले 'अग्रहीतसंमन्यावस्थोऽपि शब्दः पस्य च बाधात् । चतुओ इति के चित्, उभयान्य माभिधेयम प्रतिपादयति, विमतिमत्वात् , गृहीत- धर्मधमिराधान्तर्गतयात् । एकधा इति अपरे, सर्वथा. संस्थात् ' इति, वस्य धर्मविशेषविषयसाधनो हेनुः । समीहितधर्मविपर्ययसाधनात् । इदमेय युक्त, अवान्तर (पचादि सन्धमइयान् असम्पपतिपादन हर इनि तर- ·अनुयाजेपु ४२४ অন্তখাবা . अनुशजेपु देवान यज' इति प्रैप: नित्य- नित्यमेर प्रततं, अतस्तस्य प्रतिषः । वेन अनमोभिन्न- साधारण एवं॥ विषयत्वात् विधिपतिधरूपत्याच नैग भन्यस्तोसहारा अनुयाजेषु देवान् यत्र' इति प्रेय आम्नात, एवं सलपि प्राणायामशालिनः दीर्घयाग्यायामपि कदा सच बहियोगविषयक एर । नरायसस्विटरतोः चित् आननस्य अातिरप्यस्ति हत्येनारमाण 'यज यज' इति प्रेपान्तराग्नानात् । बहुपचनं रविर | पाशिकी प्राप्तिमादाय 'परिधौ पशु नियुञ्जीत' इति क्षितार्यम् । अरसमन्यु तथा दर्शनात् । सर्वार्थाने संनि विधेरिर नियमविधिन्वं तृतीशयाजाशेऽपि सभात् न पातिनो प्रेषयोः उमुच्चयायोगेन विरल्यापतेः इति प्राप्त, निरवितुं शक्यम् । अत एप 'सरगन्यात् एउमप्य- मितयसाधारण एवायं प्रैपः। उपरसमन्त्रणा करणत्वेन नगनं ' इति न्यायसिद्धर गोगानमानस्य . पटतः प्रत्युग्रयमावृते: एककस्मिन्नुपरदे बहुलासभनेन अवि- अनुवादेन ' अनार यजति' इति विधिगतानमग्नपद दक्षिनार्थक येऽपि प्राते समरतो बहुपचनस्य तदयोगाद्धि-गोगमुख्यसाधारण्येन ध्यानशाणा भुतिः अनूयाजमर. जैन मराधात् । तृणारणिमणिन्यायेन सनिपातिनामपि | विषय विधरनुमन्यते । अतः तेर सिमी, प्रति. पमुञ्चरस्थापिरोधात् । 'आयह देवान् यजमानाय ' इति पेधः अनुवादत्वात् नीरसहारसमः इत्यारायः । संकर्ष, पामान्येनाभिधाय अमिमम आवह ' इत्यादिविशेश- ४१३११५. भिधानमित्यस्य पोलो वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव श्रुत्य . अनुयायदेवतामानार्थ चातुर्मास्येषु मातारा- ग्तर 'देवान् यजेन्युक्याऽऽह, छन्दासि चे देयाः, हनमन्त्ररर अविकारेणैव प्रयोगः । भा. १०४॥२५॥ छन्दाम्येर ताजति, यदहिर्यजति गायत्री ताजति, पानराशन विधुभं तन, मदग्निं स्पिष्टतं जगतीं तत् • अनुयाजन्यायेन (सं. ) दयमान युरपद्यते । तेन अपहिपानाजी यजति ' इत्या. यास्य स्थितिकार प्रासे, देवतासामागस्य उत्पति- येटी बहिरलूराजाभान 'देवो यजयज' इयूहसमुच समभमतमोगलागतमा पनि प्रथम गाभ्या नराशसे प्रैप: पानि । संकर्ष, २१३३. विशारत्यमेव । सकर्ष, २०३५. ० अनुयाजी. • अनुयाजेषु येय नामहम्य निषेपः पयुदासेन । दायधारणार्य, प्राजवीरुपामधारणार्थ च पराभेदः • नानुयानेषु येयजामई करोनि ' ( यजनिए येयजामइ याय: अनीशेमीय पयौ । मा ५।२८।१६.०६र्यपूर्ण करोति 'त्युभयोरे करायापा अनुराजयनिरि यजतिषु येषजामा पर्नयः' इति पर्युदामेनानुदान- उप मरेप अनुष्ठानम् । पा. १२९४ ८११. मामयोः उचना बाचा अनुशाजादि (अनुपाजानारम्प मिति । वि. १.८९. • अनुशाजागुत्करप्रयाजाताधिकरण17- अनुगजेपु सर्येप्येयानयानत्यं, नोत्तमै एष ॥ स्तिदन्नन्याय, इति विदो प्रयम् ।मा.११।१२।२३. अनुयाडान् परस 'अनान पति शी श्रुतम् । २४, अनुज कटान गये मनी देशात धानन्तरे च । उत्तनेनागान्यात्' इति भावे । ३२ ला एन्याया। १९४११६६.३-१४, चादर अनुरानमसामान्येन मासस्य अनवानरय उत्तमे उर- 'परमानानु रामन् पनि नाणेनिधीमान महारः । इति प्राप्ते, उत्तमेनिधारमा अनुदवान्वेन प्रसनुयाज नियते ।१०।६।१७१४, Them. शिविषियामाया नोगमहारपल्लन् । मुरि अनु. नानुगान् यदि ' की विधी समानः स गुगः वादर अनुरविवन्य इति माप्यार निराधय प्रयनुसार मिले। ११६४१२६४. .पनी प्रासानु याययोः अल्गारन्धेन तवत् भये आननम् - यात्रा का पता: दुप१२६११२. .. पिकवेन प्राप्तो अनवानोरण निरस्य । - नो भोमिदमारमानुपाशाता । मा. अनुपाजाम पास्तु अतिभित्र मध्ये भवाननं | Parde - ·अनुयपदकारयागविधिः ४२६ अनुषपट्काराधिकरणम् विधीयते इति संवर्गकाण्डे प्रथमाधिकरणे वक्ष्यते । पु. ! पलक्षणम् । अप्राकृतं न कुर्वीत तयनामपि देव. २२।१६३५. ताम् ।। ' नीषा प्रकृतावुपलचिता । न चेह प्राकृत- अनुषपदकारयागविधिः॥ पार्यापना। तस्मानोपलायितव्येति । ज्योतिष्टोमे । सोमस्याने वीहीत्यनुयजति ' इति अते सोम --- पूर्ववैपग्येण संगतिः । । सोमस्याग्ने याक्ये सोमयागोदेशेन मन्प्रविधिः । इतिशब्देन करण- बीहीत्यनुयजति । इत्यनेन विहितस्यानुवषट्कारयागस्य स्वस्य अनुसब्देन पचान्द्राविनः कार्यस्य चोक्तिः । देवताऽपेश्चायां मन्नवर्णत: अनेर्देवताल्लम् । अन के यागोतरमनुमन्नग या विधीयते । इति प्राप्ते, यजिश्रुत्यो चित् अनुवपटकारे अमेर्देवतात्वेनोपलक्षणयोग्यतामा- पहिथतस्य यागान्तरस्यैव सोमयागोत्तरकालविशिष्टस्य नेग पूर्वपक्षकरणं मन्दमिति मन्याना अनुवषट्कारयागः विधिः । तस्मादनुवषट्कृत्यं देवतानां तृप्यै ' इति किमर्थकर्म, उत गुणकर्म इति तदर्थचिन्तां कल्पयित्वा तृप्त्यर्यतावादस्यान्यथाऽनुपपत्तेः । संकर्ष, १११११. अर्थकर्मत्वात् प्रकृति कार्यापत्तिः इति पूर्वपक्षं कृत्वा गुण- अनुवपट्कारच कर्तृवत् । ३।२।१६।३८ ॥ कर्मत्वेन प्राकृतार्यापत्त्यभा सिद्धान्तयन्ति । तन्न । 'सोमपागे सोमस्याने वीहि इति अनुस्पटकृते जुहोति' | अर्थमंत्वेऽपि अङ्गत्याविशेषेण तद्देवतायाः प्रधानदेयता- इति विहितम् । तस्मात् सोमभशमन्ने अनुवषट्कारदेव- कार्यापत्यसमवात् । न च अर्थकर्मत्वपक्षे प्रधानयागनि. तायाः अग्नेपलक्षणं कर्तव्यं इति उत्राने प्राप्त सिद्धान्त-वृत्तिलक्षणकार्यापत्त्यमावेऽपि प्रधानदेवतावत् अनुवषट्- माह । ' अनुल्यत्वात्तु नै स्यात् ' इति सूत्यत् 'न' कारदेवताया अपि अनुवषट्कारयागे गुगावेन निर्वर्तक- इत्यनुवर्तते । अनुवषट्कारच अनुवषट्कारदेवता अग्नि- त्वमस्ति इति तन्मात्रेण कार्यापत्तिः संभवति, प्रतिपति- रपि सोमभक्षमन्ये नोपलक्षणीयः । चैतदेयतायाः प्राकृत-वपक्षे तु प्रतिपाद्यस्य प्राधान्येन प्रधानदेवतायैलाण्यान प्रधानकार्यापत्यभावात् । कर्तृयत् यया अपर्युणा पाने कार्यापत्तिरिति याच्यम् । प्रतिपाद्यस्य प्रधानत्वेऽपि क्रियमाणे पूर्व होना पीतोऽपि न होपीतस्य इति पूर्व- । वस्तुतो निर्वर्तकत्वगस्ति इति तन्मानेग तनापि कार्या. पानको उपलक्ष्यते तद्वत् । के. पत्तिसंभात् । वश्यते च नवगे अभ्युदयेष्टौ दधिगतयो. E अनुवषट्काराधिकरणम् । अनुवषट्कार- | रार्थिकप्रणीतामायापत्तिमाण प्रणीताधर्माणामूहेन प्राप्तिः। देवताया अनुपलक्षणं सोमभक्षमन्ने। तस्मादर्थर्मत्वं पूर्वपक्षे, गुणर्म सिद्धान्ते च प्रयो- पपट्कारश्च कर्तृवत् । ३।२।१६।३८ ॥ जकमिति वृषा तदर्थचिन्तान्तरकल्पनालेशः । सूत्रा- • भाष्य अत्यनुवषट्कारदेवता ' सोमस्यामे स्तु- अनुवपट-नारदेवताऽपि मोपलक्षणीया होत्र- वीहीत्यनुपपद् करोति ' इति । तत्र सदेहः क्मिनुवषट्- धादिर्तृवदिति । कारदेवतोपलाक्षपिन्या न वेति । किं प्राप्तम् ! उपलच वि-- ' सोमस्याम इति प्रोत्ताऽनुषट्कारदेवता यितव्येति । न तर पाराय किचित् पूर्वपदुपलश्यते । लक्ष्या न घा, देवतात्यावश्या शिदिलक्षणा ॥, माती तस्मादुपलश्चयितव्येति । एवं प्राप्ते घूमः । भनुवपद- विद्यमानोऽभिरनुद्देशादलशितः । उद्देश्येन्द्रो रचितोऽतो कारदेवता नोपलक्षयितव्या । कर्तृवत् । यया कर्ता नोप• विस्तावपि तत्तथा ॥' तम्मादग्मिनोंरक्ष्यः । लक्ष्यते होतृपीतल्यापर्युपीतस्यैति, एवमेवानुवषट्कार भाट्ट- अनुवपटवारयागदेवताया अमेस्तावस्य देवताऽपि । नहि सा प्रती उपलक्षिता । यच नाम | निःरादिग्धत्वादुपलशगव मन्यन्ते । प्रकृती तु असो प्रकृती स्वं, सदिए करणीयम् । तस्मानोपलवयितव्येति । विद्यमानाऽपि नोपलक्षिता अनुपसारयागस्य योग- था-अनुवषट्कारदेवतायाश्योदनया मन्त्रापेन च यागात् मन्तिररूपस्य पूर्वपागीययोमप्रतिरतिभूतस्य देवतात्वीकान्तिकम् । तस्मादुपलक्षणीया इति । एवं स्नविधानत्वेनानिदेशाकल्पकत्वात् , उपदेशेन कर्ष प्राप्तेऽभिधीयते । 'यथा पाचनः पाना पूर्वमाधु- | चिशमातापि 'ग्रीहोगा मेघ' इत्यादिवदेन्द्रमन्नस्य -- . ।

·अनुमानव्यवस्थानात. ४१९ अनुमितिः शिसा निदधाति ' इति स्मृतेश्च दर्शनात् विनियोगः ।। या मवः, मथुरायां वा जातः, मथुरायाः सकाशादागतो विप्रराः शिखाये, पञ्चप्राराश्च शिखापञ्चकं निदधति वा माथुर उच्यते । तद्वत् । तस्मान समाख्यया व्यवस्था इति युक्तम् । होलाकादौ तु नास्ति ताक् कि चित् आचाराणाम् । प्रमाणं इति सर्वधर्मव। कर्मधर्मो वा, प्रयणवत् । २२ ।। लिङ्गाभावाद्य नित्यस्य । १८॥ आह पूर्वपक्षी । होलाकाद्याचारस्यरस्थायां कर्मधर्मः ननु बृहत्व-श्यामत्य-लोहिताक्षवादि तत्तद्देशस्य- | देशो निमित्तं स्यात् । यः कृष्णमृत्तिकापायोदेशः स कर्तृलिङ्ग आधाराणां नियतदेशवं व्यवस्थापयिष्यति । आह्रीनैबुकस्य इत्यादि । प्रवणक्न् पया 'प्राचीनप्रवणे इति चेन्न । नित्यस्य देशभेदेन व्यवस्थितस्य कर्तृलिङ्गस्य । वैश्वदेवेन यजेत' इति प्राचीनमरणो देशः वैश्वदेव- अमावात् । बृहत्वदयामत्वादीन्यपि न देशनियतानि । कर्माङ्गं तद्वत् । नित्यस्य लिङ्गस्य चाभावात् होलाकादयो न व्यवस्थिताः, तुल्यं तु कर्तृधर्मेण ! २३ किंतु सर्वधर्माः । सिद्धान्ती आह । बहत्त्वश्यामत्वादिना पूर्वोक्तेन कर्तृ. आल्या हि देशमंयोगात् । १९॥ धर्मेश गर्नुर्धर्मेण तुल्यमेतत् देशस्य कर्मधर्मत्वं, न च्यव. ननु दाक्षिणात्या उदीच्याः इत्यादिः समाख्या स्थापरम् । तदेशनिवासिभिः तदनाचरणात्, तो होलाकादीन् आचारान् देशभेदेन यस्थापयिष्यति । निर्गतैश्च तदाचरणात् । तस्मात् होलापाद्याचारः सर्वधर्मः इति चेन । हि यस्मान् दाश्चिणात्यादिः आख्या समास्या | इति सिद्धान्तः । तब होलाका मसिदा । आनीनैबुर देशसंयोगात् भवति । पुनश्च कश्चित् दाक्षिणात्यः दक्षिण- बुलाचारागतविशिष्टचपूजा । उपभयशः वृषभाणा देशानिर्गतः प्राशु वा उदक्ष वा गा खिरो भवति । पूजागृङ्गारागुरावा कृषीरसैः नियमाण: । (पोळा, स च आहीनैचुकं करोत्येव । तस्मान्न मारन्ययाऽपि दूर इति भाषा ) 1 के. आचारव्यवस्था तु होलाकाचा आवाराः सर्वधर्मा * अनुमितवाक्ये लक्षणाया अमारः। संकर्ष. एवेति सिमान्तः। ३१३१४, * अनुमितवास्ये विशिष्ठोदेशस्य अदोपत्वात् , न स्यादेशान्तरेध्विति चेत् । २० । समासपदस्यैव अनुमेयत्वान् । ३३३३३. - अनुमित. दाक्षिणात्यादिराख्या देशसंपोगापतीत्युक्त सिद्धा. सन्देन कार्यापत्तिर्यथा- 'न गिरागिरेनि व्यात् ऐर तिना तर युतामिय । यदि देशसंयोगात् आख्या कुलोद्रेयम् । ' अन प्रनिषिद्धे गिरापदे तत्कार्य साधना- स्यात् देशान्तरेणु तस्मिन् कारि गते सा आख्या न मिलापि तश्यते । तनच लक्षिनरापदस्य साध्याभिलाषिणो स्यात् । भवति तु देशान्तरसत्यापि मथुरया असनद्र- 'विधिः याल. पृ. १३०, * अनुमितानुमानलब्बाब्देन स्थापि माथुर इति आग्या । तस्मान्न देशसंयोगादाख्या कार्यापत्तिया- 'जुहूपा वा एताहि वाग्भवति यदि पृष्ठयः इति चेत् पूर्वपश्ची यात् । पडहः सतिष्ठते । इति । अत्र संस्पया प्रतिषेधो लक्ष्यते, स्याद् योगाख्या हि माथुरवत् । २१ ॥ नहि संस्थितः कर्नच्यो भवतीति । प्रतिषेधेन च पार्य उत्तरमार सिद्धान्ती । हि यस्मात् प्राच्यादिसमाख्या सश्यते, तस्मिन् लक्षिते मध्यसनतासने विधीयते । योगाख्या योगमावापेक्षा स्थात्, न भूतपर्तमानमविष्यत्सा एवमत्र लशितलधगया स्वगन्दः । १. १३०. चयापेक्षा । संन्नन्धर्वहुभिदेशममाख्या हि परतते । अनुमितिः शानरणिका। मणि. १. १९. निकाय-भा-जातान-तदागमनहेतुमिः ॥' • अनुमितिः न्याप्तिस्मृति-पशधर्मशाशनजन्यं शानम् । निवासः तत्र मः'' तन जातः ''वत आगतः'धनाया, पृ. ३६. अनुमितिः म्याप्यताऽक. इत्येवमादिपरित्यागेन न कदा चित् प्रान्पादिसमाख्या छेदक-अमरकपउधर्मतानिधपमन्य याना । पापयनु- यो । माधुरम् यथा मथुरा निपाणोऽस्य मधुराणी | गमे तु म्यभिचारपीविरोधिषीविषयताऽयन्फर्म- -- . • सोऽस्य ·अनुयाक्यायुगल ४२८ । अनुवाद इति पानासनगुमो विधाययाताम् । वि. १०४१२२, ' अनुवादोऽयधारित ' इत्यत्रोदाहरणम् । बाल. 0 याज्यानुप्राक्यायुगलद्वयस्य ऐन्द्रायाहस्पत्ये पृ. ४८, * अनुवादेन विधिय बाध्यते । यया भव. यमगि विस्म 'दं यामाम्ये हरि.-नियमिन्दारह-अमीरणो स्विष्टकृती पति' इत्यत्र यजतिना सपी इत्येक अपं था परिपिच्यते-~-गोम इन्द्राद- पारनविष्टकयागमेर उद्दिश्य अमीरणयोरिधी एक- पणा इत्यपरम् ' । भा. १२२४२५३-Y. अनुविशेष्यस्थानापत्तिरेप, दयोः इनि विशेष प्रातमेव यायाधिकरणम् । ३।१११३१२३. पारणाधिकरणापोदि- अन्दाते इत्युक्तं दधमे । १. १४३. . अनु. तस्य अगायतारम्य भास्यापिकरणेग उमीनान् | पादरय सति सेभये मनिहितगामित्वनियमात् । भा. वाक्यनिरोधः प्रमस्य परिहनः । (वार्थप्नी-अधि- १९९१ पृ. ३३९, ६ अनुवादे गौणीवृत्तिर्न दोषाय । फरणं ' इत्या द्रष्टव्यम् !) सु. पृ. १०७२. - अनु. संकप. १।४।१८. ७ अनुवादे प्रमाणान्तरानुसारित्वात् पायोचरं याज्यापर्यन्तं होवसीयमतम् । 'गाया मायमानाSपि लशा न दोषः । सु. पु. ४१३, चाशयां चादरा न म्या( 4 )देत् ' । संकर्प. • अनुपादे हि लक्षणा न्याय्या, न पियो । भा. ४४) ४१३३९. ८११९. " अनुशदकं न 'उपाशुयानमन्तरा यजति' • अनुयातं दूरादुपलभ्यते शन्दः । भा. १॥ | इति यतिपदं, किंतु विधायकम् । के. ॥ अनुवादक ६.१३ पृ.८०. विद्वद्वाक्य 'य पर विद्वान् पौर्णमासी यजते ' इत्यादि • अनुबादः अप्रवृत्तिविशेषकरः अनर्थकः स्यात् । दर्शपूर्णमासयोः । विन्दु, २।२।२. * अनुयादत्वे मा. ७१३३२१७, ८१४।५।२२, १२१२११५१६४. * अनु- सभवति, विशिष्टविधानानुपपत्तेः । वा. ३१२११०३१. वादा असत्या गती आश्रीपते । वा. १९१२।१५।६४. ० अनुवादपक्षे न लक्षणाया दोषः । भा. १।४।१२। • अनुवादः भातस्य क्यन शब्दोपाधिको धर्मः। वि. २३-५, * अनुवादमात्रमनर्थकम् । ४।२१९१२४, ११४१६.७ अनुवादः शानपूर्वक पश्चात् पादः कणिका. अनुवादमात्रस्य वक्तारो भान्ति रोके पृ. २७२, ७ अनुवादः दर्शपूर्णमासयो. असोमयाजिनः । यथा-अस्मिन् गूदे ये भादाणारते आनीयन्ता, देव- पुरोडाशयश्रवणम् । मा. १०८११४१३५-४६, अनु. / दत्तो यज्ञदत्तो विष्णुमित्र इति । १०१ ७१८४२४, अनु- यादः नित्यमासस्य यथा 'नान्तरिक्ष न दिन्यमिश्च पादरूपत्वं सति सभवे न आधितव्यम् । (परिभाषा) तन्यः' इति । न सत्या गती नित्यानुगदः । १०१७॥ १२।४।३१७, * अनुवादयचनं धर्मापेक्ष भविष्यति । १२.३९, ४०, * अनुवादः यतायुधपाय दर्शपूर्ण- यथा-'एतस्यैव रेवतीषु यारवन्तीयमनिष्टोमसाम करवा' मासयोः । ४११०४१७-१०. * अनुसादः स्थाविश- इति । १०1८1१४३६. * अगुवाइयाक्यानां तस्य भवति । वा. रारा३।२९ पृ. १४१, * अनु- खसमानाधिकरणस्वाव्यपरितपूर्वक्षणपतिशानाविषयविषय यादः ये पुरोदयो दास्तान् दक्षियामास्तृणीयात् ' इति | क्त्यरूपाग्रहीतग्राहित्वेन प्रामाण्यम् । मणि. पृ. १३. सच्छन्दोपेक्षितोद्देश्यविशेषसमर्षक: प्रेनामिहोत्रे । भाट्ट * अनुवादसारुप्य वै-दान्दमयोगात् । एतानि चै दय ३१४१४-१. अनुराद लक्षणया उपपद्यते । विदि- यज्ञायुपानि' वा. ३१११५१९१ १. ६७२. . अप्रातस्य तस्य स भवति । भा. १९६१।१०।६४, * अनुबादः | अनुवादायोग. मु पृ. १३८०. 'त (सोम ) वै सादुदरसाय पृष्ठशमनीयेन यजेरन् ' इति बहुवच- दशभिः श्रीगानि ' श्रीगायनुपादोऽयम् । अनेनार्थवादेन अनुपाद एवं बहुत्यस्य भवितुमर्हति ।। विधि यसान विशयेत ? वथापि अनुपादप बोप्यते । १०१२।१४।४३. * 'अनुवादोऽवधारित ' इत्यस्यो- तय सनि संभवे न बाधिनत्यम् । भा. १२१४१३१७, अग्रिहिमस्य भएर ' इति नृसिंहा- 1. तनाम अन्यतः प्राप्तमन्यते यत् ताप्येश अमेरक, तन! ' वायु क्षेपिष्टा देवता' इत्यादेव पात प्रत्यभिज्ञायते । था. ३१६११२१ पृ. १०४६. , - . . .

·. . अनुपमः ४३० अनुपङ्गाधिकरणम् येन अनुपज्येत । यस्तु वाश्यभेदप्रसक्त्यर्थमेर अनु. दक्षिणेन यजेत' इति । अन्न एतेन इत्यादि पूर्व- पानमिच्छन् पुर्यादपि यः । तत्र तु पुनःपुनः । चरिला' यापश्ये अनुषन्यते । . २७.0 अनुयङ्गस सत्या इत्येतस्य पिपानात् यावदनुप उपसदामनुठाने प्रामोति । गती अन्याय्यत्वात् । था. १०३११५४५७. अनिष्टं चैवत् वेदाभ्यनुशाऽभावात् । अथ अमिहोत्र अनुपदाधिकरणम् । अध्याहारन्यायः । अध्या. स्यैव पुरस्तात् पृतामिः सर्वानुपनार्थमपादन इत्युच्येत, तथा सति शन्दोधारणमापि एपमेवावस्थितं अमिहोत्रा. हारानुपजन्यायः ।। दीना पाट मानुरोधेन उपपरिष्यति इति नार्थोs. अनुपको वाक्यसमाप्ति, सर्वेषु तुल्ययोगि- नुपटगेण । त्वात् । २।११६६४८॥ पा. २५३१११२४ पृ. ६१४-१५. * अनुपङ्गः ऋट्मन्नेऽप्युको मन्माधिरणे । अयम् सोमं यो अपायी त्वेप मची अपारधी साहा, या भाष्य- ' या ते अग्नेऽयाशया तनूपिष्ठा गहव. सा व इन्द' युधि उपरितन्यामृचि लिटून इन्द्रत रयिं दाः । इति श्रूयते तदेवानुष ण द्रष्टव्य ते अमे रजाशया, या ते अमे हराशया' इति । इति पुरस्तादनुपनोऽयम् । याल. पृ. ६०. २ अनुष अत्र संदेहः उर्वर्षिष्ठा इति किं सर्वेषु अनुपक्तभ्य, विविधः अनुपमः अनुकश्येति । पूर्वस्य परस्तादनुषः, आहोखित् लैरियो वाक्यशेषः क्तव्य इति । किं प्राप्त ? परस्य पुरस्तादनुकपः । के. • अनुपग. नेदीय . या ते अमे रजाशया' इत्येतस्य तनूर्वर्षिष्ठा इति न स्थानान्तरस्थप अनुसधानम् ।मणि, पृ. ३१. अनुषण. यावयशेष, । नहि अय अस्मात् परः प्रयुज्यते । एवं न्यवेतस्य नास्ति । स से माणो यातेन गच्छदा, सम प्राप्से घूमः । अनुषसो वाक्यसमाति: स्यात् तनूर्वपिष्टा जानि यः, स यज्ञपतिराशिया' अत्र मध्यममन्त्रे बहु- इति । यथैव हि अयं या ते अमेऽयाशया' इत्येतस्या- पचनान्तेन ' अङ्गानि ' इत्यनेन अन्वेमयोग्यत्वात् । नन्तर, एप 'या ते अमे रजाशया, या ते अमे हराया तदन्यवायेन बुद्धिसानिध्याभावात् नास्त्यनुपङ्गः । वि. इत्येतयोरपि । हराशया इत्येतस्य व्यवहित इति चेत्, २४२११८. * अनुषङ्गः शेष्याका या शेषावाझ्या । तन्न, समुदायस्य अग्यवधानात् । अव्यवहितो रजाशया पेति प्रकारान्तरेण विविधः । अपाशया रजाशया इति समुदाय । समुदापेन च वाक्पशेषस्य संरन्धा- हराशया' इत्पमाद्यः । 'चित्पतिस्त्वा पुनावच्छिदेण भागात् समुदायिभ्या सबधः । समुदागिरांमधे च न पवित्रेण ' इत्यादी द्वितीय । के • अनुषन. सह- गम्यते विशेषः । तस्मात् सर्वत्रानुपाः । अपि च पठितस्यापि न्याख्यानवेलाया उचारणानुकृतिः । सु. ३. साकाङ्क्षस्य सनिधी परस्तात् पुरस्तादा परिपूरणसमर्थः १७९, • अमेवे सामाइक्षेषु एकस्मिन् शेषान्थयेन । श्रूयमाणो वाक्यशेषो भवति । क्यिास्तु पालः सनिधि, निराकाक्षीकृते:पि इतरनैराकाश्याय अनुपझोयुक्त ।। इति १ उच्यते । यावति शमोति उभी अपि अपेक्षितुम् । पृ. ६९५ अनुषहण अध्याहारो बाध्यते । यया या कश्वासौ । आनन्त संवभिपदव्यायो वा । तावति हि ते अमे रजाशया' इत्यादी । बाल पृ. शनोति उभावपि अपेक्षितुम् । संबन्धिपदन्ययाये हि * अनुषङ्गेण विधिदिविध । पुरस्तादनुपङ्ग, परस्ताद- सन्धादेव पूर्वसंस्कारो नापैति । यत्रापि अपरेण साका. नुपम । तत्र आद्यो यथा । यदि बाहरणो यनेत बाई. इक्षेण न्यवायः, तत्रापि अस्ति सबन्धः । द्वयोरपि हि स्पन्ध मध्ये निधाय आहुतिमाहुति दुला तमभिधार- कार्य वक्तव्य इति परः पूर्वमपेक्षते । अनपेक्षमाणे येत्, यदि राजन्य ऐन्द्र, यदि वैश्पो वैश्वदेवम् ' इति । अन्यतर, प्रमादपाय: स्यात् । शक्यते चासो अपेधि- अत्र ऐन्द्र वैश्वदेव इत्यत पर 'मध्ये निघाय' इत्यादिनम् । दम्मात् यथैवाय एक्स्प सनिधी, एवमपरस्य । अनुपज्यते । द्वितीयो यथा, ' अवैष ज्योतिः' अमेर दयोरपि असबद्धः पदैः अन्दरहितत्वात्, योरपि विश्वज्योति , ' ' अपैप सर्वज्योति.'' एतेन सहसा आकाक्षायत्त्यात् । एतावन वाक्यशेषसधे कारण, , १ ·. -- अनुपाजानां अनुयाजेषु एर स्यात् , अन्या दानां प्रयोजनान्तरसन्धिनामानिमारु- पणविधिकल्पनागौरवापत्तेः नानेन वाक्येन आमिमारूत- तार्थतया विध्ययोगादिति। स्थान्याजागत्वेन विधानम् । अत एव 'आनिमारतादू' वि--'किमानिमारतार्धमनुयाजैश्वरेदिति । अगं । इत्यत्र पदव्येन लक्षणया नव्यतियोगिको शल: . एवानू- मालोऽथया, 5 स्यादतिपाराय॑मन्यथा 1 , पुराss-1 याजोद्देशेन विधीयते । 'दपूर्णमासाध्यामिष्टना इत्यादी मिमारुतस्यास्य शाता सोमार्थता तथा । अनुयाजाच तु तृतीयान्तस्य इण्या इत्ययान्वयान्न लक्षणेति ध्येमम् ) पसी: सयोग, कालसिद्धये ॥ वस्तुतस्तु न प्रवेऽपि लक्षणा, ' तो चतुर्भिः' इतिवत् ज्योतिष्टोमे सवनीयपश्यनामनूयाजाना | विशिष्टभावनामोरेऽपि ऊपवमाननिधिफलकतया आमिमारुतरात्रोत्तरल्य विहितं, तपाय विचारः । विधेयानेपाभारात् । प्रयोजनं पूर्वपक्षे सपनीयविकारे भाट्ट सोमे 'प्रहत्य परिधीन हारियोजनं जुहोति' । सोमयागानो हारियोजनानिमारुतयोः करणम् । सिद्धान्ते ' आनिमारतादूर्वमन्याधरन्ति' इति श्रुतम् । तत्र नेति । ४।३।१२. प्रहरणं तात् द्विवीयया परिधिमस्कारक, परिधरथ मण्डन- परिभ्युक्तिः स्वमाला ।' १५. यपि न सोमयागाग, तथापि तदनसानीयायवेन शंकर-पालः स्यादामिमारुते । '१५.. माता एथेति तेपा फलपत्यम् । अतध हारियोजनस्यापि यगी नेदमुत्पतियार, तथापि तदुपसियाक्ये - • अनुपा जाना आतिदेशिकानां सामणेष्ट्री उपदिष्टः अाणात् तम्य परिधिपरिणाम पाप वा सोभ- आमनोमः समुघयः । मा. koms, . अनु- याजाना उत्कर्षे अनुसानादिकाण्डस्य उत्पः । १।१२। यागाम्यात एर, तथापि एतदन्यासस्य परिधिनहरणागलं अभ्यासान्तराणा साधर्मत्वेऽपि उद्दामपन्छेदनिमित्तपुनः- २३-२४.० अन्याज्ञानां सपनीपपररर्यानामेव आग्नि- प्रयोगस्येवर वियम्यते । एवं द्वितीयवाक्ये अनूपाजा मास्तरात्रोत्तरार विधानात् न स्वकाले पृथगनुष्ठानं, " पयपि न सोमपागे प्राः, तथापि तदनसयनीयावा- पा सपनीयविरतियु अनुपाजाभावः । सोम. ४३१५. नेन सत्येन पलान्तः। आमिमायतशत्रस तु यारत् ० अन्याजेपु अनानाविधानं उत्तमेऽनूगाजे नोप- मारणात् प्रत्यक्ष पप्प, तावत् यासेनेगन्याजा सहर्नन्यं नितपसाधारणत्वात् । संकर्ष. ४३२१५. नयम् । न चान मृषात पदानारसनाऽपि, अङ्ग हैअनुयाजेपु एकादशसु पत्यारो पर्हिपो भूतारिगणवेशालोपपत्तेः । न पमपदम्यानु- विकाराः, चत्वारो नराशंसस्य, नयम एकादशय परिसस्प मात्, उपत्तियारये च पणपेक्षायां प्रार- स्पिष्टतः ॥ जात त्यालनेति मूगेन युकं, उत्पतिवार एकादयानूयाजान् यजति' पति प्रयोग तपेशायामात सामान्पप गायरामलीग यारया-गामिनी सरन्ये युगम्यतेपेकादश मयेकं प्रायविवा. न्तरेग विनियोगोपची दुर्यममाणेन भायल्पनाउनु पर्मागां विकल्पेन प्रातिः, आमेयविकारे राया दर्शनात् । इति प्राप्त हारियोजनम्प ताप यौगिोमत्यनेर इति प्रास, 'राम स्यात् । इतियायेन ( १०१ मारिग कम्य मन्दम गन् न येमपत्यायेन पदा-५५) विभार प्रतिविमरमा। गरिताने तरना प्रदरगान ये मस्ति। आमिमारनम्प तु ' यमरिमागामाये मेकील्य मरेकीलय या पोरासि यरि नविन यापेन अगदर, सधार द्वादश दिमाग ठा, मदन निरेफरसेरि सम मेपा सिमाग:- reोमः गायनन्यथामिसिनोमा. 'ममा मेसीन गामापामागे भतारमणे योर मनमरे यारपेनादगारमाध्योग पण स्निगगयो नि:, आशिश: Hि: की सामान्कालीन उपाय अनिमास्तम्पनलिफोनम र यः । संय. पारमार, परनिनामति - An. . - - -- ·अनुपगाधिकरणम् अनुषद्गाधिकरणम् बद-व्यागरविमोश्य सकलान्वेषणक्षये ॥' | संनिवेशस्तु पूर्वमन्त्रषदिष्यते ।।' सहि सदानाय- दियम्य वाक्यस्य वैदिक एवं शेषः पूरणशमो मानः सर्वेपामोपिते प्रदेशे न शक्य आतुं इत्येवम्य गरिका, चोदनालधगधर्मनियमात् । यदा तु येदः । ययाक्रममाग्नातः, इतरयोश्च यायता बुद्धिविषयता- सामना अन्विष्यमाणोऽपि त्यक्टव्यापारो दृश्यते, तदा मापयते, ततश्च गृहीतः सन् स्वयमपि प्रदेशान्तरे सातुम शैक्किमपि अनुजानाति । सा चान्येश्या यथासनिकष समर्थः, ताभ्यामपि च अन्यवृत्तित्वेन आगद्धितः, पूर्व प्रार्तते । तत्र 'अदृष्टः प्रकृवायर्थः प्रत्ययेऽन्धि-च परस्वाभावितया दृष्टसामर्थ्यः परस्तादेव निवेश्यते । प्यते पुनः । पदे स्वस्मिनलब्धस्तु प्रार्थनीयः पदा- भाष्यकारेण तु प्रथमद्वितीययोर्मध्ये पाठात् अगृह्य न्तरे ॥ स्वस्मिन् वाक्येऽपि न स्यान्मृग्यो माणविशेषः शेषः उभयोरपि आनन्तयेणैव सबन्ध वाक्यान्तरे वतः । वाक्यान्तरेऽपि न स्यान्मृग्यः । इत्युक्त्या तृतीयस्य व्यपधानात् असरन्धमाशक्य अर्थि प्रकरणान्वरे ॥' एकस्सिन साकाङ्क्षे अभिहिते त्याविशेषात् उभयोः समुदायापादनेन अन्यपधा प्रहत्या प्रत्ययेन वा, वत्सरन्धसमर्थ अर्थान्तर यदि या साधिते, समुदायदोषत्वमेव तर्हि प्राप्नोति इत्पाशड्क तत्रैव दृश्यते ततो रमणीयम् । अथ न दृश्यते, ततः तस्य अप्रयोगार्हत्वात् प्रयोगार्हसमुदायिसबन्धः, तत्रापि प्रभादालस्ये परित्यज्य प्रकृती प्रत्यये चान्येष्टव्यः । तयो- तयोः प्राधान्यात्, अन्यथा च नैराकाड्यानुपपत्तेः, रपि चेन्न दृश्यते, ततः परस्तात् पुरस्तात् या अनन्तरो- प्रत्येक सम्ल्शेषसंन्धसिद्धिः इत्यभिधाय पुनर्व्याख्या- चरिते पदान्तरे । न चेदनन्तरे। तम्येत एतान्तरयन्त- न्तरमारम्धम् । अपि च साफाक्षस्य संनिधौ इति रादिव्यचहिते । यदि तु खनाक्ये न सभ्येत, ततस्तेनैय ( सर्वेषु तुल्ययोगित्यात् इति सूनावयवस्य सर्वेषु शेषिपु प्रमेण प्रकृते वाक्यान्तरे । वाक्यान्तरेऽपि तु अलभ्य-नुल्यशेपानन्तर्यगोगित्यात् इति पूर्वव्याख्यानं, तुल्याका- मानो यथोपस्थाप्यमानानुसारेण प्रकरणान्तरे । यदा तुझासंनिधियोग्यपायोगित्वात् इत्येवं म्याख्यान्तरम् इति । तनापि न लभ्यते, सदा के लोकेऽपि चेन्नोपलभ्येत ततो मुधा. पृ. ६९३ )। तन वैश्चित् ग्याल्यानविकल्प एवं नास्तीत्येवमवधार्य आकावादि भ्रान्तित्वेन परिकल्प्य इत्याश्रितम् । (स्वमतमाह-) अपरे तु वदन्ति, निराकाझीर्तव्यम् । सर्वत्र च 'संनिकृष्टो न लब्ध- पूर्वन अपरितोपात् उत्तर कृतम् । किं कारणं न श्वेद विप्रयोऽपि वैदिकः। स एवावैदिकरतु ' तावत् समुदायत्वं केन चिनिर्मितं ठयोः । पुनः स्यात् प्राप्तः संनिहितो यदा ।' तदिह रजाशया- प्रत्येकनिर्माणे न च हेतु. प्रतीयते ॥' समुदायत्वं हराशयावाक्ययोः शेषः स्वपदस्वाक्ययोः अलम्यमान- हि एककार्यत्वेन एकाप्दोपादानेन वा भवेत् , न चान नन इत्युपसहियते । म च गादशा- एक्मप्यस्ति । ननु इदं एक्कार्यत्व एकवाक्यरोपाइण काक्षितः तागेव एकानन्तर पुरस्तादुपलभ्यते, अन्यम्य नाम । अहो नु सलु मन्माणा कार्य ( प्रत्वायनाशनं) म्यवहितः । यद्यपि चासो प्रथममन्त्रे कृतार्थत्वात् न तो विज्ञातम् । अपेशा है तत्र उमयोः म्यात् । कश तत् आकाशति, तो तु तेन पिना अनुपपद्यमानौ आत्म कार्यमिति, उच्यते । शेषश्चासौ तयोः, न तदशेन समीपे अन्यम्य अनानानात् एवं पुरुष प्रयुञ्जाते, 'सर्व- समुदायत्यापत्तियुत्ता । पश्चादपि वा समुदायिम्यामेव समीपे सकृत् पठितुमचक्या प्रमाणान्तरल्भ्यन्याच पुन:- तम्य संगतिरिश इति आदित र समुदायत्व न रम्यते । पुनरश्रावितोऽय आवयोरपि अर्थेन आम्नातः शेषः, यदि न समुदायन्यमापनो ततः पुनः प्रत्येक सबन्धः, नैकस्यैव संनिधिविशेषनिमिचभ्रान्या कल्पयितव्यः' इति । इति राजेरपुरभीडा आपचवे (एकपुत्रस्य अन्यन्त प्रिय. यद्यपि च पुरस्तादाम्नायते, तथापि यप्रदेशवर्तित्वेन । त्वेन पितृभ्यामनिवारणात्, राजवीपत्वेन च अन्यैरनि- तान्या काशितः, तत्रैव विनियुज्यते। कुतः ? 'प्रवीति- पारणात् अन्यन्ता यया पीटा तथा मात्रलाभार्य तत्प्रदेशे स पठपते। योग्यत्वात् । इय इति मुघा. १. ६९३) पुरसादेव र त्यात् वाक्यान्तरे अन्याय्या ·अनुरक्षकभेदः अनुवषट्कारयागः अनुरअकभेदः अनुरज्यभेदमाशिपति, भार २ अनुवपट्कारस्य द्विदेवायतुयाजादिषु निषेधः । नाया यात्वावच्छेदं विना मापनाऽन्तरात् व्यावृत्यप्रतीतः संकर्ष. १२११३. एकभावनाऽवच्छेदक्त्वमिरोधप्रसङ्गेन एकस्या भावनापा अनुवपट्कारस्य प्रतिशेपमावृत्तिः न तु भनेवानुरजकसमावेशायोगात् । सु पृ.७०४, पूर्वयागेन तन्त्रम् ॥ तस्यार्थवादसहकतमन्मपर्णसमर्पि- * अनुरूपो नाम तृनो ज्योतिोमे बहिष्पपमान ताग्निविष्टदेवताकतया दापोर्गमासिकस्विष्टकवदेय दविद्युतल्या रुचा० ' इत्यादिदितीयम्तृचः । प्रथमस्तु तन्नेणानुष्ठानम् इति । प्राप्ते, अनुशन्देन तसदभ्यासोत्तर पतिपद् नाम तृतीयस्तु तृचः पर्यासो नाम। वि. काल विधानेन तस्य चान्यरहितस्यैव सरसतः प्रतीतेरा. ५/३४. वृत्तिः । न च पदाग्यरत् पानान्तरे स्थापन, एक्देश- ट्रव्यकत्येनाप्रयोजस्त्यात् । एतेन द्विदेवत्यपाजादियु • 'अनुवचनानि होनाणि' इति याक्षिकसमाल्या । तय व्यस्तानि अनुरचनानि हौत्राणि, सास्त प्रेपान अनुक्पटवारनिषेधोऽप्युपपनः । एवमा भक्षणामप्या- वृत्तिष्पपादनीया । संकर्ष, रा३. वचनं तु मैवावरुणम् ।वि. ३१७१२१. प्रअनुवचनानां सर्वेषा होनसमाख्यानम् । या. ३१७१२४१४३. १ अनु- 2 अनुवषट्कारे आलावणादीनां प्रतिपेधः॥ वचनेषु मैपान्तेष्वेव मैपावरुणस्य कर्तृता । भा. ३७ अनुवपदमारपागेऽपि । योयशेऽन्वायत्तः । इति वीप्सया आश्रावणादयो भवेयुः । यस्तु शासान्तरे २११४३-४५, • अनुपचनेषु मैत्रावरुणो होतुर्विकारः । नाधारयति । इति प्रतिपेपः, सोऽपि च प्राप्तिपूर्वक १०।६।१९, अनुपचनार्थः दधिगहविर्धानदेशः । एय । इति प्राप्ते, अनुशब्दश्रुत्यैर विप्रोभावोक्तनिवृत्ता- ३१७७५१५-१७. नामाशापणादीनामनुराद एप प्रतिरोधः । संकप. अनुवपट्कारः । सोमस्य दोन यदा अध्वर्युः २४३११५. करोति तदा होता याच्या पठति याज्यान्ते वपट्कार * अनुवपटकारे । सोमत्यामे धीहि । इति याज्या- उच्यते । ततः सद्य एव होता ' मोमस्यामे वीहि मन्त्रः । वि. ३२२१६. 'याजिनस्य अमे धीहि । इति मन्त्र पठति अपर्युध तदा पुनरपि अाशिष्ठं सोम यजति । सोऽयं मत्रः अनुवपझरो नाम 1 के. 'यीहि ' इत्यनुवषट्परोति चौत्रामप्पाम् । ८।२।११२. इत्यनुवपद्करोति । मा. ८४२१११२, . मुरायाः * अनुयपट्यारस्य देवः अमिः । वि. ३।२।१६. O अनुषपदारयागः पूर्वायत्तशेपादेय कार्य:, अनुवपट्कारस्य द्रव्यं पूर्वेष्टशेप एव ॥ सकदषदानादिन कार्यम् ।। अनुवपद्पाररम सौमि- सोऽयमनुषट्कारो द्रोणात्वस्यटग्येण यस्भ्यः, तम्य' कानुवषट्कारवत् विपदिकारत्वात् प्रतिय. प्राप्त भीगाब्यवत् सार्थत्वात् द्रोगमा प्रत्य 'एषा या सवदानादि स्तन्यम् । इति प्रासे, अनुपदेन अन्या- एतेपी मोनिः' इति श्रुतेः, 'न सौ जुहोति' इति । हितपूर्ववस्य प्रीवः वषट्कार अनु अन्यो वपटकार: वचनन्यस्य सोमयागमयशेषस्य भवगार्थतयाऽप्युप. इत्यर्यस्य अपदानादिना विशा बाधापत्ते., आदानादि- पत्तेः। इति प्राप्ते, मशानुयपकारस्यापि पूर्वेटरोप एर' विशिष्टमिक्यागये रिवीयस्य अनुषपट्टारः सी. दन्यम् । संस्था वा एपा यनुवपटकार: संस्था भवः' भ्यरदाराभायात् पूरिसरोपादेय मागः पार्यः । अत एर इति पूर्वगम्यसमापसत्यभुत्यविशेषात् 'स 3 एप सोमस्य यथा हविषा विष्टकते न समपद्यति पनि न्याय- REPागः' इनि भुत्या अनुरागस्य विशागत्वेन प्रातानुबादः । प्रयागा इयरस सोमानिन-पापा. प्रतिसिलायमाय । एतेन साविषे 'नानुसार- मित्पर्यः, तेपासपोरगा । संकाय. it. करोति न भापतिरिरि मुसपनम् । संकर्ष. • अनुपपरमारयाग: ' सोमायाने धीहीयनुपरी। १२. इति यारसनारपिदिनचात् धर्मान्तर योमATRI पी.ग्रे.१४ म ·শান্তৰাধিংস अनुपदाधिकरणम् तसमानापारः . चारयुपादानात् चित्पतिनिः । लौकिकात्तनियन्धनः । ' इति प्राप्ते, 'यथापेक्षिव- तंते, ने अउिपविभप्रतियोगिरणान्तरणमस्ति, रूपे हि याक्यशेपे समर्पिते । चेदेन, लौकिक येन एतनिपतच ! न च कर्तृपयुक्त करणं, पतः शेपो न मृग्यो निष्प्रमाणकः ।। तदेदात् व्याशीत । पारकाणा प्रियाशिये पर सोम- प्रयोजनं पूर्वपक्षे मन्नरमायश्चित सरसंबन्धाभागान् । ननु एमपि मन्त्रान्तरगतेनापि भारः । सिद्धान्ते तु तसदारः । यद्वा अध्या पुनातु-शब्देन आप राबन्धः स्यात् । नैष दोषः । दर्श- हृतस्य लैक्स्स्यि शेषस्य अमन्न गात् पूर्वपक्षे प्रयोग पूर्णमासहिधर्मपत् व्यायासिद्धिः । ( यथा बहि- काले उच्चारण नानु?यं, बुद्धौ प्रतिसधानमारेणापि अर्थ धर्माया प्रकरणात दर्शपूर्णमासरित्यागतेः न पिण्ट प्रत्यायकत्वमभवात् । अत एव इरे त्या इत्यादी छिन. पितृयज्ञहिषि प्रसत्तिः, तथा अन्यापि शेपम्य मारण- दमि इत्यादिकं रद प्रयोगकाले साजिनांनुष्ठीयते । पटितपुनातु-शब्देकराक्यतया तादविगतः न मन्त्रा- | अनुषङ्गे तु मन्नत्वात् प्रयोगमाले उचारणमपि कर्तव्य न्तरगतयुगातु-सन्दान्वयप्रमत्तिः । सुधा. पृ. ६९६ ) इह | इति । के चित्तु अध्याहृतस्यापि उचारणमस्त्यैर, याशि- साम्य पुनातु शब्दस्य यत् कार्य तत्प्रयुक्त अछिद्रादि. काना तु तदननुष्ठानं अनास्थया इत्याहुः । सूत्रार्थस्तु- विशेषण मन्नर्थेऽपि तदेक, इति प्रत्यक्षमवगच्छामः, अनुपज्यते इत्यनुपङ्गा, सः वाक्यपरिसमाप्तिः याक्यपरि- न मन्त्रान्तरे, कर्मान्तरगतद्रव्यान्तरसस्तारार्थत्वात् । समापक. सवेंगु शेषियु वाक्पशेषस्य योगपद्येनान्वयात् ननु एवं सति एकार्यत्वात् मन्त्रविकल्पः प्रसज्येत, । इति । (विमागमन्त्रात् युक्त एर अापि विकल्पः इति परि वि- या ते अमे रजेत्यप्याहारो यद्वाऽनुपक्ष- हरति-) तो या एवमादीना सख्यायुक्ताविधानात् नम्।, तरित्यन्यशेषत्वादध्याहारोऽय लौकिकः ।।, वेदा- भन्ने समुथय. १ १ (अर्धबद्धपदन्यवापादपि न मन्त्रान्तरेषु पाइमा पूरणीया घेदेनेत्यनुपञ्जनम् । अन्पशेषोऽपि सप्ततिः इत्याह-) सपु विपरिकृतिभङ्गासनिधि. बुद्धिस्थो लौकिकस्तु न तादृश• 11' २२१११६४८. सभा येठ, न मानान्तरेषु इति विशेष, । तस्मात् नानुपङ्गोऽनुपनो वाऽछिद्रेणेत्यस्य, शेपिणौ । पुनातुशब्दोऽयं सर्वमन्त्रगतोऽपि सम्। अच्छिद्राप- चित्पतिरुपेत्यनाराहावतो ( काशी अतो ) नानानु. हेत. सर्वैः पुनस्तद्वानपेक्षते ।।' सर्याभ्यातान्तामि. पज्यते ॥, करण क्रिया:पेश क्रिया चैका पुनास्पिति । हितेन अस्थिरेत्यादिना अनन्यगतिकाबात् यदा पुनातु । मन्त्रद्वयेऽतस्तद्वारा सर्वशेषोऽनुपज्यते ।। २।१११७१४८. शब्दः स्वीकृत , तदा 'पुनावस्रिदेण' इत्यर कल्पिते भा-यम बहना शेषापेक्षिणा आद्यस्य अनन्तर सरन्धे य एव अनन्तरः पुनातुशब्दः, स एव पूर्वयो शेषः समाग्नातः यथा । या ते अमे अपाश्या' रपि इति करणसंबन्धप्रदर्शनवेराया अन्वेति । क्रियाः इत्यस्यानन्तर · तनूभिया' इत्यादिः शेषः । उत्तरो पदार्थाः सन्त तामपेक्षमागा. सकरणिरामेब आमाद-मन्यौ या अमे रजाशया, या ते अग्ने हराशया' यन्ति इति सर्वत्रानुरङ्गः । एव वा अनुपनेण प्रयोक्न्ये इति । तत्र उत्तरयो शेषाक्षिणो. अयमेर शेषः अनु- ये रान्ने प्रयुजते, ते तदालस्यमामम् । पुरसात् पर/पन्यते, न नु लौकिक; अध्याहियते अक्सत्यात् । स्ताद्वा याक्पशेषस्य अनुपयाविशेपे सति यन् पुरस्तान चासौ एपत्र निनदः अन्यत्र नेतु न शक्यः, सर्वा- दनुपङ्गे अन्वीयते इति कैश्विदुच्यते सत् विशेषप्रसिदि-न्येन भाम्नानात् । न च आघस्य अनन्तर अपेक्षित- मात्र इति द्रष्टव्यम् । देशे पठितवात् तदर्थमाम्नान शाक्यम् । आका- शा-- अवापि यज्ञ परिमाणमेव दिन्यते (इति । इशयोग्यतयोः अविशिष्टत्वात् । आसत्तेरपि असन्धि- एकविषयल संगति.) । ' एक नियद्धो हि पदाम्यवधानरूपाराः सर्वत्र अविशिष्टत्वाच । नहि समाम्नायेन वैदिकः । शेषोऽन्यत्र न नेवव्यो । आनन्तपमेय सधारण, तदमावेपि शादोषम्य - ·. याज्या, - अनुयाफयत् ४२७ अनुवाक्यापाठः प्राप्त्यनुपपत्तेश्च । अतश्च विवृत्तावपि प्रधानदेवतैय | त्रिष्टुप् याज्या', 'विपदा पुरोऽनुवाक्या मवति, चतुष्पदा तत्यार्यापन्ना उपलक्षणीया, नानुवषट्कारदेवता । पुरस्तालमा पुरोनुवाक्या भवति, उपरिष्टा- मण्डन-- ' सा नोपत्तश्या तु वषट्वेन्या ।' लरमा याया ''मूर्धन्यची पुरोनुशाक्या भावि, नियु- शंकर- ' देवश्रानुषपटकारे ।' नोहोत. स्वती याज्या ' इत्येवजावीयराति बहति यास्यानि . अनुवाकवत्- यो धुच्यते ' निरनुयाकः श्रूयन्ते । अगिधा ' इत्येता ऋक् विपदा गायत्री । पश्यता ' इति, स आवितः आरम्प परिसमाप्य पुनरा- प्रथमपादे एव देवतापदवती मूर्धपदवती च । 'भुवो दितः आरनते इति दण्डकलितवत् आवृत्तिः । मा. यशस्य ' इति तु चतुप्पदा त्रिष्टुप् उत्तरार्धे देवतापदपती ५.३।२।३. नियुत्पदवती च । एवमन्या अपि ऋचः यथासंभव • अनुवाक्या पुरोऽनुयाक्या अनुवचन इति । वर्तन्ते । तेन एनयोरेव प्रमप्रकरणाभ्यां प्राप्ताङ्गताकयो- पर्यायाः । अध्वर्युर्यदा हविर्जुवा गृह्णाति तदा ' अनुव्हि' चो. सावकानि नित्यानुवादरूपाणि वाक्यानि इमानि । इति श्रेषं ददाति, तदा होता क चिन्भमाकरणो वा मन्त्र। इति प्राप्ते, प्रमादिना सत्तयक्तित्वस्याङ्गताऽवच्छेदक- मन्त्री या पटति, स तो या मन्त्री अनुयाक्या नाम फे.. त्वेन योधितस्प बाधेन गायत्रीत्यादिधर्माणा अङ्गताऽ. * अनुवाक्या उपादेयत्वेन चोद्यते तन एव विव- यच्छेदकारपोधनेन सार्थक्यसभवे न केवल नित्यानु- वितम् । भा. ३११११३२२३ पृ. ७४०, . अनुवाक्या पादः । तेन भारनामस्पर्शेन विवक्षिततया भाषिकत्या- दर्शपूर्णमासयो: आग्नेये पुरोझरो 'अमिपी दियः' । भावेन चौदफतः वेपामपि अतिदेो यस्या विकृती एत. इति । ८।१११६१३१, ० अनुपाक्या देवनोपलवणार्था । द्विरक्षा ऋच आमरताः, तम उपदेशेनेर अतिदेशमाधः । ५।१।२।२, . अनुपाझ्या गोयें चरी ' उदु प जात-, यास्तु अनानातयाम्यानुयायामा तिमः, तत्र राति वेदरा' इति । ।१६।३१. 'टे तावन्नानुवाक्ये सभवे आनीयमाना ऋचः चोदकातिदिष्टधर्मका एवं सः कमेंकने कयं चन !' या. ३११९१३१२३ ४७३९, , आनेया. इति सिष्यति, तेन धर्माणा विकृती संमर- • 'यार्थप्नी पौर्णमास्यामन्येते वृधन्यती अमावास्याया' सगुचयो पथायव भोप्पः । संकर्ष. १३३९१. आज्यभागयोर्याग्यानुयाक्ये । २१२१३।३ पृ. ४७५, अनुयाश्यात. पूर्व यान्यवहारवादः अनु. यानी पोर्णमासीरथयोराश्यमागयो., वृधन्वती अमावा- पाक्योत्तरं पाग्यमनस्यार्थः ।। स्यास्ययोः । पृ. ४३८, ('अमिपाणि बदनत् ' इति याज्या नानुशाक्या नान्धरा न यावदेन यथा- वानी । 'अमिः प्रनेन जमना' पनि भन्यती। ) वदेत् यश विन्छिन्यान पुरोऽन्य यशस्य यतन्यै ' इव • नटि एयरस पर्मग: अनेस्या देवतया अनेपया (च) तो पुरोऽनुक्यातः पूर्व यान्यवहारो यशसंततिपरको अनुषाक्यया कार्पमस्ति । २२३३२ पृ ४७, नियम्पते । इति प्रासे, उत्तरमाले पाग्यमनस्य निहित. • अनुयाक्याभ्या मियः गह ग्राम्यो न प्रधानस्य सान् तपागभारस्य तस्यैयाथोंय याद. । सकर्म. कार्यमस्ति । नेकम्प मागरम दाभ्यामनुसत्याभ्या प्रयो ४१३८. जनम् । भा १९२२३, • अनुषारपाया • अनुपाक्यावयं रिभ्येष्टी २ अनुराये' याग्यापाथ गोदितदेयताम्मरणकार: ए प्रयोजनम् । इति विधिवत् । सु . १०६४. ० अनुयाश्यादि। पि. ११२२, . पाम्यया यानुयाक्यानां काय. त्याय आमभागयोनियेशः, न प्रधान आयमागयोसी मागाइता। शरा सपमा । ' यानी पीमापागनगेले, अनुयायाम याग्पामु प गायग्रीत्यपुर. पती अमाशापाम् मा. ११३१२३. अनु. स्वाहमत्यादिधर्माणां विकती पयापप समुपया पाण्यापाठः आमीनेन पार्यः, पाया निधना दणामबरण 'गापर्य पुरमुरारसा मी, का। ' तिन् पारामनार, आगनः पुरोतिरामा' - ·. अनुषहो पाक्य अनुपनो याक्य तत्र प्रथमाया इटे'या ते अमेयारापा' इत्ययं । तद्युक्तं सदोष वेनै कयैर यामपस्याध्ययनविधिना मन्त्रः सपूर्णवानिराशास: । द्वितीयापास्तृतीयायाधेऐः अध्यापितयात् । न न आनन्तविशेषाध्ययनामोनापि या से ओ रजाशया, या ते अग्ने हराशया' इत्येता. । पूर्व गायशेष मेयोनेतुमचितं, न तु सर्वशेषामिति चदम्पूर्णत्वात् सापाड्यो । तत्रायं यदेहः, कि प्रथममन्म. वाच्यम् । यत आरासायोग्यत्तानिधयो हि संपन्धा- समामातस्य तनूवर्षियाः' इत्यादिवास्यशेषस्य द्वितीय- दिवारणम् । सनिधिश्च युद्धिविपरिवृत्तिनान्तरम् । तृतीयमन्त्रयोरनुपङ्गः, अथरा लौकिकस्याध्याहार इति । वे चाहनाइयश्रिध्वेर मन्नेष्यविशिष्टा इति सर्वार्थान- पूर्वमनुप्रसनेन यशु परिमाणे निरूपिते सति इदानीमनु- मेवानानस । सर्वथाऽऽननस्य आवश्यफेनाप्यानन्तर्येश प्रसङ्गोनेर असपूर्णस्य यनुपः मध्याहारेण पूरणं, भवित यमिति नान्तरीयकमानन्तर्यत्रिशेपोपादानम् । तदुक्तं उनानुषड्गेणेति । अप्रार्य पूर्वपक्षिणोऽभिमधिः- 'आकाक्षा संनिधानं च योग्यता चेति तत् न तावत् ' या ते अमेऽयाशया' इत्येतच्छेपभूतस्य प्रयम् । संबन्धकारणत्वेन परतं नानन्तर 'तपूर्वर्षियाः' इत्यादे: 'या ते अमेऽाशया या ते श्रुतिः ॥ ' इति (पा. पृ. ४५५ ) । न च अमे हराया' इत्येतच्छेपभायः मभवति, पूर्ववाक्यशेष- रजाशयेत्यनेन व्याधानात् हराशयेन्यनेन सह न रेवेनैध्ययनविधिना अभ्यापितत्वात् । यथा आश्वनी- संबन्धः, सबन्धिपदव्यरहितस्याप्यनन्तरितपादेव । 'अन- यस्य होमोपत्वात् वेदावगतस्य 'अमिमुपनिधाय नरेण संबन्ध स्यात् परस्याप्यनन्ताः। ततः पुनस्त- स्तुवीत ' इत्यम न स्तोत्रशेपरवेनोपनिधान, हि तर्हि ? दारूढः परानन्तर्यमश्नुते ॥ इति । (या. ४.४५५)1 गौकिकस्यैशम्नेः सर्गर्भस्य, नया लौकिकस्यैव शाक्य- प्रयोजन-पूर्वपक्षे लौरिकाध्याहनादस्पामन्यवान मन्त्र- शेषस्योत्तरमन्त्रयोरयाहार इति । तदुक्तं 'नान्यत्रोत्सहते नारानिमित्त प्रायश्चितम् । सिद्धान्ते त्यनुपक्तपदाना गन्तुं वैदिकं संनियन्धनम् । यथेविनियोग तु मन्त्रस्यात् मन्ननानिमित्त प्रायश्चित्तमिति । सूत्रं तु- साथै वस्तु लौकिकम् ।।' इति ( वा. पृ. ४५३) । अनुपम्यते इत्यनुपही यास्यशेष याक्यपरिसमातिरनेनेति तस्मान वैदिसः शेषः, किंतु लौकिक, एवेति । ष यायपरिसमाप्तिः । सर्वेषु तुल्ययोगित्यात्तुल्यमरन्धा- एव प्राप्ते अभिधीयते । भवेदेव, यदि दित्यर्थः । अथेह कय भवित यम् ? यन निराधाणां वाक्यगता आकाङ्क्षा सति सभवे अवैदिपेनापि सनिधी परिपूर्णरुपन्धः श्रूयते । यथा ' चित्पतिरुया पूर्यत । तथाहि- वैदिकम्य वाक्यम्य चैदिक एव पुनातु, वाक्पतिस्वा पुनातु, देवस्था सविता पुनाय. शेषः पूरणथम' । तत्र वेदगतै पान्वेषणोचिता । छिदेग परिरेण यसो. सूर्यस्य रश्मिभि इति । पूर्व तदुक्त अटः प्रश्नावर्थ. प्रत्ययेऽन्विध्यते पुनः। साकाद्वेषु शेषित प्रतीयमानाकाशस्य शेपत्यानुसार पदे स्वस्मिन्नलन्धश्चेत् मार्थनीय पदान्तरे ॥ प्रतिपाय, इदानीमप्रतीयमानाकाद्वेषु शेषिणु गाका- स्वस्मिन् वाक्येऽपि न स्यान्मृाय प्रकरणे त ! सम्य शेषम्यानेनैव मशानुपः प्रतिपाद्यते । अवार्य यदि प्रकरणे न स्यान्मृग्यः प्रकरणान्तरे ।।' इति । पूर्वपशिणोऽमिमधि -रोपिणनायनिराकासानन्तराषि. (पा. पृ. ४५३ )। चोदनालयमधर्मनियमान् इह सनन्धेनेर परिताः । अतो नानानुपारगमस्ति । तदुत्ता तु वैदिकस्यैव तनूर्षिष्ठेयादेः सर्शयत्याभवान्न , 'अनन्तरेण संध्य शेषस्य च कृतार्थता । शेपिणश्च लेनिकायसरः स्थितः । तदुत्त 'विमुक्तव्यातो ' निराहक्षाः सिंनिमित्ताऽनुपट्न पी. ॥' (था. वेदे लोकिराघसरस्थितिः । तद्वयापारविमो. । पृ. ४.। तेन ' देवरमा सविता पुनातु पच सकलान्वेषणमये ॥' इति ( वा. पृ. इत्यनेने नन्तरितेन सह 'अन्टिनेश पदिमे दरम्य ४५३. ) । यत्तु वाक्यान्तरसेपत्वेनास्थपनविधिना यास्योपस्य मयः, न तु वित्पनिम्बा पुनातु अध्यापितय न वास्यान्तरसोपत्त्व समरतीत्युन , इत्येताम्यामपाति । एवं प्राप्त अभिधीयते । मरेदेश, + ·अनुवाद ४२९ अनुपङ्गः पृ. ४३. . न च योगपयेत विध्यनुवादी संभवतः { भा. २३ पृ. ३२८. ॐ सर्वदा यत् प्राप्नोति तदनूयते । २११।१।४ पृ. ३८९. * नहि अपश्यं यदेव दुप्. ४।२।९।२४. सर्वत्र प्राप्तं तदेवानुरदित यं, सर्वानुवादानां यशामभन * अनुवृत्तिः दवीय स्थानान्तरस्थस्य अनुसंधा. प्राप्त्यपेक्षयात् । वा. ३।१०।३१ पृ. १००६, नहि , नम् । सा च सिंहावलोक्ति-मण्डूकप्नुति-गङ्गालोतो. विधिमभये समसपाक्यानुवादत्वं युक्तम् । ३१५।२०। वत् इति विया । आवृत्त्यनुपक्षानुवृत्तिसाधारण रक्षणं ५३ पृ. १०२४. नित्यानुवादमा अनर्पकम् । यथा श्रुतपदस्यानुसधानम् । मणि. पृ. ७१. इन्द्रेण देवेन धृष्ट'इडान्ता आतिथ्या सतिष्ठते नानु. अनुत्तिन्यायः । अनुवृत्तिः सेवा, अभ्यास याजान् यजति ' इति । भा. ११।११।३ पृ. इति यावत् । यत्राभ्यासमाबल्यविवक्षा साऽयं २१०२. * पुरोगादानुयादयोः पुरोवादस्य पादास्यम् । प्रवर्तते । तयथा--' सिंहो नली द्विरदयुकर- पराक्रम * पूर्ववान् अनुवादो मासभोका सवत्सरेण कुरुते रतिभेकपारम् । भाति । भा. ३४|११३, १११११२. 'परतपारावतः सरचिलाफ्णभोजनोऽपि फामीति नियमनु- प्रत्यभिज्ञानं याक्ये यत्रोपलक्ष्यते । तत्र स्यादनुः वृचिरिहापि हैतुः ॥' इति । साहस्री. ५५३. बादत्वं । वा. २१२१६६१७ पृ. ५१२. ० प्रतिषेधः • अनुव्यवसाये शानस्य विषयत्वेन हेनुत्वम् । नित्यानुवादा असति प्रसने ।भा. ११२(११८, ० प्रयो• मणि. पृ. ३०. जनस्याभावात नानुयायः । ३१७१९।२४, . प्राते पचन अनुलोफेन साम्ना पश्चात् सदसः सुपत्रे न विपिरिति गम्यते । मातस्यानुवादो भवितुमर्हति । महामते । १०1८1८1१६. ६।३११३१३१, यदि अशातः, ततो विधिः । यदि • अनुपद्ग. अच्छिदेणेयादेः ज्योतिष्टोमदीशान शासः, ततः अनुयादः। ११४-1८, * यादमात्र सनर्य-परणे ' चिपतिस्ता पुनातु ' इत्यादी, शेपस्य आवा- कम् । स विधियाय्यः अपूर्वन्यात् । १०।६।२३ पृ. दासत्वात् । वि. २११५१७, ० अनुपमः अस्याहारान् १९८५, विध्यनुवादयोः विधियायान् । यत्र तु पदान्त-घरम् । २११११६.० अनुपन. अर्थवादः 'यदरतेन रात् अर्यादा प्राप्तिरवगम्यते अर्पस्य, तत्र प्रमाणान्तर कण्ड्येत पामनमावुगाः प्रजाः स्युः, यत् समेत प्रतीतयात् शद उपान् अनुवादः श्यागम्यते । ' नममायुस., कृष्णविषाणया पाट्यते, भरियम स्वार्थप्रत्या पुरुषस्य दर्शनमस्ति । नापश्यन् पुरुषः स्मयते' इत्यत्र 'प्रजा. स्यु.' इत्यनुपनः । याल पृ. ५.. क्रियासु म्यापार उपगन्नुमुसहते इति अपंपाते निधि- ० अनुपमः । ' उपसद्भिश्चरिता मारामग्निहोत्रं गुति, प्रत्ययोऽपि अनुवादा इत्यागम्यो । १०६।२।३ पृ. मास दांपूर्णमासाभ्यां यजते ' इति । तमेतत् स्यात् , १९८६-८७. ० रिसिरानुवादो न वाक्य मिनन्ति । हाल उरसहिचरित्या स्यनुपलान् अमिहोपल्यावं था २।२।१२।२० १ ५.३, निष्टानुवादाभो च । (दर्शपूर्णमासमास्ये:पि ) तदयुक्तम् । सुतः १ " बिना बिपाशादोऽपि आधीरते। यथामाप्त्यपेशो हि । यमानुपद्रेण मवेतिरनधिका । तनय बतायी. मारि । ३३४१९९-२, . स नामानुयादो मति यः नामनुपट्नो न चेह सः' समानुपनो युगो यत्र अयनगमानापेन अयपाते । ३।११३ 2. ९११, श्वदेयेन इत्याधि यायत् 'यबने 'पी नानुपामते, तेन रिना न विदुत भगी। यया अऔर मारा • ' भाग्न्यातीय भयमाणे पान्तरे । रिषि. तापन् न चिहुत इत्यारपमापापम् । पुनः शरयुगमान्ने मानापोरनुपादता ।' यस संपूर्णमागादियारपान वाया सरेर निराकानी- रिमापते तर म अनेर-भाति । टन्द्रिमरिता सार पूर्वनेर परि. पालामरत् आपदा या भागी। सच ननिरपेयो। रान मिति, ·. " अनुष्ठानस्य ४३८ अनूचानव्यतिरिक्त १२।२२२५५-५६. . अनुष्ठानस्य विध्यधानस्यात् । ७ अनुष्यस्वरूपं द्वितीयादिप्रिभिरण्यायैनिश्चितम् । विधि विना अनुपपत्तिः । सु. पृ. 3x, . 'अनुष्ठाने । पचमे तु अनुष्ठानमधियते । यि. ५/१११ उपोद्धाते. पदायानामवश्यंभाविनी स्मृतिः । अनन्यसाध. अनुष्ठेयार्थस्मारका मन्त्रा.भा. ११२।४।३१-५३. नानन्यायमन्त्री प्रसाध्यते ॥'न तारत् अनुष्ठान- ० अनुसमयः अअनादिपरित्यागान्तेन यपगणे । वेलयां अस्मृतः पश्चिपदार्थः शक्यः पर्नु इत्यपश्यं-(सपातिरिक्ते इति भा.) मा. ५/२:५४७-९, भाविन्या स्मृस्या योग्यराधिनमायापेक्षणात् यत्किंचित् , अधिनयगाधभियासनान्तेन पाण्टेन वारणचतुष्क. प्रामगपदार्थानुराधानं या पूर्वपदार्थमन्यवेक्षणं या सूत्रप्रन्यो पारपुरोटाशेषु । ५.४२२२१३, अपदानादिप्रदानान्तेन चा आत्मीयमदणवाक्यानि या उपद्रष्टादि वा साधनं महीत. आग्नेयादौ दर्शपूर्णमासयोः । भाटू. ५।२।४. ० एक. मारभ्यते । तर अनन्यपयोजनान् मन्यान् प्रकरणे पठय-विंशतिधर्मपिन्जूलसमुदायेन पावने । भा. ५२२१३१४-५, मानान् सामान्येन 'रिमपि एभिः कर्तव्यं ' इत्येर पारराष्टकादिसमुदायेन पालोपधाने । ५।२।३।४-५, प्रयोगरचनेन गृह्यमाणानुपलभ्य यादृशेन वाक्येन स्मृतिः कृष्णाजिनास्तरमादितण्डुलपाल्ननिनयनान्तेन नाना- कमाराड्दपले तपा एते इति विदित्वा लिङ्गप्ररणानु. | बीजेषु । ५.१२।७११३-१५, ४ देशश्मश्रुसमुदायेन वपर्ने । मितया भ्रत्सा विनियोगे सति अभिधानार्यता विज्ञायते । २३१४-५, त्रिवेन अझने अन्याने च । ५/२ ततय उपायान्तराणि अप्रमाणकत्वात् नियत ते । नियमा. १४-५. * देवतारदानादिप्रदानान्तेन, विभिन्नदेवतायस्थले दृष्टसिद्धिश्च मनरेव स्मृत्वा कृतपर्म अभ्युदयसरि माति' | असबन्धिपदार्थान्तरव्यवधानेऽपि पश्चावतहोमसपादक- इत्यरधार्यते। था- २२११६॥३१ पृ. ४३३, अनुष्ठान बेन, दैववायदानस्यापि प्रदानाययरत्योपपत्ते. 1 एक्देव- काले विधिश्रुत्यधीनः पुरुषः । स हि बन तया प्रायो, तारे तु पदार्थापानामेव अनुसमपः । भाट. ५४२।६, तत्र अभिहिते अनभिहिते या पिनियुत्ते, अविनियुक्ते, या * द्विरदानेन सानाय्ये । ५३, नेन- तुल्यात् प्रार्तते।३।१७।१३ पृ. ७००.५ अनुमानक्रमो याञ्जनेन साझेन अझने अहीने । १२॥३. * मध्य- नियतः । वि.५।१५१ वर्णक १.७ अनुष्ठानदेशकमोऽपि पूर्राधसमुदायेन द्वयवदानेन अवदाने । भा. ५१२१६१ पशुपमाणा अमीपोमीपार्थत्वेन भविष्यति । वा.३।३।११२ 1-५, . मुधिचनुप्रयममुदायेन निर्धापे । ॥१२॥३॥ १.८२... अनुष्ठानदेशरक्षणोऽपि मा विनियोगहे। ४... कापडानुसमयः अनेकाश्वप्रतिग्रहस्थले पारुण- पशुधर्माधिकरणे ( ३६६७) नमस्य प्रारणविरोधपरि । चतुष्पालेघु एकैकस्य एक्दा सर्वधर्मानुष्ठाने । वि. हारेण पशुधरेगा देवायवे वश्यते । सु. १ १२०० ५१२१२, " पदार्थानुसमयः अग्नीषोमीये शो देवना- अनुपानसादेश्यात् पशुधर्माणामग्रीरोमीयार्थत्य, अवदानेषु । ॥१२६, पदार्थानुसमयः याजपेयपाना औपवसध्येऽग्नि अग्नीपोमीप. पारनुष्ठीयते तस्मिनेष च सपा एकदा आमरणादिधर्माणामनुष्शने ! १११ दिने ते धर्माः पश्यन्ते इति । अतस्तेषा मयांका * नाम अनुसमेयपदार्थानां पदार्यस्यम् । झाया अनुष्ठेयत्वेनोपस्थित पश्यपूर्वमेव भाज्यत्वेन कृष्णाजिनास्तरणन्याय. ' इति भागीयाधिकरण 'माह' प्रपके द्रव्यम् । सबध्यते । मीन्या. २०४-२०१. * अनुदानसादेश्य- लक्षणस्य च श्रमस्य प्रकरणादिक्त्यनदाग विनियो * 'अचानः (-प्रवचने सोऽधीदी गुरोन्नु य.' जकत्वम् । सु पृ. १०६७. अनुष्ठानसाधारण्यविधि- इल्यमर. ) । ' कामं तु योऽभूचानः श्रोत्रिप म्यात् , तस्य प्रवज्यात् ' इत्यनूचानमाण ब्राह्मणस्य अनुपचन- यंया- उपदेशेन अग्नीपोमीये, अतिदेशेन च सवनीया- समन्धात् क्षत्रियोयनिकृत्यथै भविष्यति । ( वितरस्तु नुबन्ध्ययोः अङ्गभूतस्य यूपस्य अनुपानसाधारण्यार्थः । प्रायाधिकरणे द्रष्टव्यः) । या. ३।३।१२३३३ पृ. ८८८. 'दीशासु यूप निति' इत्यपविधि- माल. पृ. २१. • अनुचानन्यतिरिक्त सर्तुरे अमिष्टोमपयोगे एकाम प्र * अक्ष , ·च तत्र अनुपगाधिकरणम् अनुपगाधिकरणम् नानन्तर्यम् । अव्याधाने विच्छेदेऽपि माति समन्धः । । स्त्रीपदाणेन केन चिदिना परिपूर्णता नास्ति ।न तस्मादनुपमा अपरिपूर्णेन न्यवहारोऽवयसते । अयेह क्यं भवितव्यं, या निराराक्षाणा सनिधौ तदन्ययाऽनुपपत्या अपश्यं परिपूरणसमर्थो वाक्य- परिपूरणसमयः श्रूयते, यथा 'चित्पतिस्त्वा पुनातु, वाक्प- | शेषः कल्पनीयः । कुतः ! 'न्यूनवाक्यप्रयोगो हि तिस्मा पुनातु, देवत्या सविता पुनातु अच्छिद्रेण पवि. वेदे नैव समाश्रितः । कश्चित् कापि स्थितः शेषः वेग पसोः मूर्यम्य रदिममिः' इति । अत्र हि पुनात्यसोऽन्वेष्टव्यः प्रयत्नतः ॥' नहि वैदिकवाक्याना न्तानि परिपूर्णनि, न किंचिदाराशन्ति । ननु अच्छि प्रयश्चमेय एक प्रमाणम् । तद्वदेव हि अनुमानादीन्यपि देण इत्येतदागवति । सत्यमानाति, थापादपि | प्रमाणानि । सर्वप्रमाणपत्यस्तमये च पठेन अभायः एतत् एक्मावावेत, एकेन। तत् निराकार सपद्यते । परिच्छियते । तदिह प्रत्यक्षानुपलब्धे याक्यशेषे न इति । एकेन हि निराकाडीइतो नेतरी आकासियति । तावत्येव उपरन्तव्यम् । यदि अनुमानादीन्यपि नियर्ति- अनर्यकावादाराहति, एकेन च सनदो नानको पन्ते, तत एतावानेवार्य भन्मः इति पल्लयिष्यामः । माति । तस्मात् नेतरी आमावति । इतरावपि परिपूर्ण अय तु ते: पश्चिदयगम्पते, ततः तत्सदितोऽयं मन्त्रः मात् न तमागतः । ननु एतस्य चास्योपस्य एक- सकलः, प्राक् तस्मादूनः, उत्पध्ययस्यामः । तदिह अर्था- मपि आरतो न गम्यते विशेषः, फेन निरापराही- पत्या तावत् सामान्यतः कश्चित् अस्ति शेपः इत्यस्य- क्रिपते पेन या नैति, सेन अनागम्यमाने विशेष | वसेयम् । ततश्च अमावस्य अनरसरात्, उनमिदं उसे यह समन्स्यते । आह, नैतदेवम् । येन अस यान्यं न प्रयोगाई, वत्र विशेषामझाया लौकिकः प्रत्परमानन्तरमुपलमामदे, तेन सह संभन्स्पते इति । कल्पनीयः, उन वैदिक एष पूर्वमन्यस्यः तनूर्वर्षिया गम्यते विशेषः, तत्मात् तेन अनन्तरेण सह मनस्यते । इत्यादिरनुपत्न्यः इति राशये शैक्षिक इत्याह । तपादि, प्रति नास्ति रामानुपान इति । आइ, नैतदेयम् । पुनातु- नान्यत्रोत्सहते गन्तुं वैदिक संनियन्धनम् । शम्देन अभ्य प्रत्यक्षमानन्ठय उलमामहे, पुनातु- यथेष्टविनियोगं तु सोय वस्तु लौकिकम् ।। शन्दम्यापि नित्यतिम्त्या इत्येवमादिभिः । एकश्यासी । यथैर आइपनीपादयो चैदिकाः तनिर्दिष्ट कार्यन्यतिरेये। पुनातु-भादः पुनःपुनराधरितः । तेनारगच्छामो यत्र न प्रान्ते, तथैव वैदिकः शेषः, यत्र वास्ये समाना. पुनाउ-रादः प्रयुगः, तर तेन एकामयात अन्छि- येन विनियुक्तः, स तनिबन्धनन्यान् नान्यत्र प्रयोग देग इत्ययमपि प्रयोस्तयः । नपा च गति चित्प- शमते । शैषिकः पुनः अनिप्रदत्वात् सर्वार्थः पां- निग्न्या इत्येवमादयो मिना पुनातु-सन्देन सापालाः कामापूरमायापि नियुग्यमानो न विसरते । सरसाद ते पुना-गर्न आधान्ति, स च पुनातु-शेरिकः । तम यदि येदिवगी रचित गन् एउर- चन्दः असिश इत्पनेन मिशिधः । तेन पुनातु-प्रोगं रचरितम्यात् पौरिका शैक्सिामना मन्यान: मन शानुपर नियोगतः स निराफातीकाम्याः प्रयु, न मेन पित् पार्यत, पेरिकाभिए सत्र सम्मात् सा तुपमा ति पारपारिसमाप्तिम पर्नया । तपादि, 'सनेय येदिकान् पान् रनुपयो। भारतातिनिशिवान् । सापापनिपन दिया पा-से मनामपि उरम आदी आदेपी सोपपुरमा प्रयुनते ॥' यदि तु माननमियो- दता भामिनी' माग रारा गनेनारि गरपोरगाया तो से मी निराशाहो म आम्नायपानिवेश प्रयोग र पुरमादेयाय प्रयोगः अनो। उसरलो गरी मासे ममे रममा सम्मान दिया शेषः । इति प्रा अध्यने । मो Kam'ती। पर सम्मानिशम्य विमुपायापतो येदे चौकिगपतीयतिः । .

·अन्तबदन अनृवपदन . M - - 1 ऋत्व रामियो यजति, उत पुरुषार्थ इति । रणादा याअनुसंयुक्त प्राप्तं, तत् पुरुषायंभूतत्वात् नित्यानु- तथा किं ऋषये ( अमृतं ) यदेत् , उन पुरुषार्थ- वादः पारिति । 'ननु एषा श्रुतिः तस्याः स्मृतेलं' मिति । यदय च पदनं तदर्थस्या अनुतपदं इति ( भाष्यम् ) । ' सर्वा ठायन स्मृतिनित्यं विशेषणम् । प्रतिषेधवेलायां च तत्परो विधिः, इति श्रुतिमूलप्रमाणिका । तेन स्मृत्यर्थयाचित्यानानु रोपं अवधारितदमर्थ्य अनुयदितन्यम् । ततध एक्त्र घादो मवेदसौ ॥ यदि तु स्मृतेः स्वातन्त्र्येग ( लिटो निषेधपरत्वे ) एवं पर्ग व्यज्यते यत् प्रामाण्यं भवेत् , ततः तीन अतिः नित्यानु- पुरणार्थमनृतरदनं, तन कुर्यात् । (इति) । अप.. यादो भवेदपि । तस्यालु मूलभूता श्रुतिः अवर रत्र (नमो निषेधपरत्वे) नु एवं ' यत् प्रत्यर्थः क्त्यनीया । तत् किमन्यां कां चित् क्सपित्या इयं अनु- मन्तं पदेत्, तब' इति । ततथ एतस्य सर्वस्य वादीक्रियता, उत इयमेव मूलं भवतु इति, अस्यां प्रत्यक्षे. आख्यात निरूपणायत्तत्वात् तद्गतोऽयं विचारो भविष्यति गोपलम्पमानायां नान्यस्याः कल्पनायां प्रमाणमस्ति किमाख्यातेन या अभिधीयते, नेवि । (इत आरम्य दयं हि तथा निष्यमाणकमाश्रीयेत, श्रुतपरित्यागाभुत- अभिधानानभिधानविचारः' इत्यन्तो यातिमन्थः । कल्पनाऽभ्युपगमात् । तस्मात् नित्यानुवादो मेति । (पृ. ९०८ पं. ७) प्रच्छिद्य कधितरणे निवेशितः)। यत्तु अत्रोचरं ( भाष्ये उक्तं ) 'दर्शपूर्णमासयोरिति कि प्राप्तं ? प्रायेण वाचः अन्तवादिनीयात् यत् पुरु. हि मयेंत, उपनयनकाले एव चास्योपदेष्टारो मयन्ति । पस्य आत्मायें यदने अनृतं प्रसक्तं, तस्यैप प्रतिषेधः अपि च पुरुषधर्म इत्युपदिशान्ति । तस्मानपा स्मृतिः, पुरुषाणां प्रत्यायपरिहारार्थो विधीयते इति । कुतः १ अतः श्रुतेः इति ।' नैवैतत् पौर्वापर्येण सबद्धं दृश्पते । 'पदेदिति श्रुतेरत्र पुरुषः संप्रतीयते । विधिरप्य तथाहि । 'यदि प्रकरणं त्यक्त्वा पुरुषार्थयमिप्यते । यानेव, ऋत्यर्थेऽनर्थको भवेत् ॥' समानपदो- दतः स्मृति समानार्थी नेष्टा मूलं कथं श्रुतिः ॥' पात्तेन हि कर्ना संबन्धः श्रीतत्वात् प्रारणं याघते । पदि हि त्वर्या सती श्रुतिः मूलत्वेनाभ्युपगम्यते, योऽसि विधिव्यापारः, गोऽपि पुरुषार्थधर्मपक्षे अत्यन्ता- | उमयोर्मूलगूलिनोः ऐकरूप्यस्वाभाव्यात् , अस्याश्च अत- मातो, विधीयमानः अर्थवान् । कत्यर्थपक्षे तु प्रयोगवचने- । दूपत्वात् मूलत्वं न स्यात् । इयं तु यतः प्रारणं बाधित्वा नैव उपनीतमाप्रघालय विधानात् प्रात्यारिमको विधिः पुरुषार्थधर्मत्वेन स्थापिता, तेन उपनयनसमकालमेव अनर्यकः स्यात् । तत् दर्शयति (भाष्य-) — इतरथा प्राप्नुवती निमिति श्रुतिः स्मृतेल न भविष्यति, वदनं भवति इत्येतावत्यये ' सर्तृक समिधिकं च पदं किमिति वा दर्शपूर्णमासयोरिति स्मर्यते, का च उपनयन- 'यदनमनुतिष्ठेत् । इत्येवंरूपं अनर्यकं स्यात् । तस्मात् । कालपुरुषार्थचोपदेशयोविरुद्धता । तेन अयुक्त मूलल्य- विषयस्तावत् पुरुषार्थाः । ततस प्रतिषेधानामपि तदनु- निराकरणमिति । (आक्षेपं निरस्वति-) नैप दोषः । सारित्वात् पुरुषार्थत्वसिद्धिः । ततः आत्मोपकाराय का ? 'पूर्वपक्षानयो छत्र भाष्यकारस्य संमताः । — पुश्यो नानृतं वदेत् ' इति शास्त्रार्थोऽवधार्यते । पूर्वस्मिन् मूलमलित्वं, परयोस्त्यनुयादता ।। सूत्रमिदानी योजयति (भाष्यकारः) स नायमर्थः पुरु- | यदि अत्र केवलपुरुषधर्मत्वमेव पूर्वपक्षः स्यात्, ततोऽयं पस्य प्रागेव दर्शपूर्णगासाधिकारात् उपनयनसमकालमेव असत्रयो मन्थो भवेत्। इह तु एतद्ग्रन्थान्यथाऽनुपपत्य तेन पुरुषस्य सेयोगात् ऋतुसंयुक्तपदन प्रयः पक्षा: गवन्तो हृदये वृत्तिकारस्य विपरिवर्तमाना नित्यानुवादः । कयं पुनः पुरुषार्थतायां ऋतुसेयुक्तग्रहणं । गम्यन्ते । तर प्रथमं तावत् सूत्रनिरपेक्ष: येवलपुरुषार्थ- उच्यते। 'सिद्धान्ते ऋतुसंयुक्तं समाम्नायेन वोच्यते । वरशः । तस्मिंश्च नैर स्मृतिपन्यस्यते । यदि तु न्यता प्रकरणप्राप्त्या संयुक्त वाधगोचरः॥' यदेवत् अस्यमुपन्यसितव्या, ततो मूलमूलिमावास्युपगमनेर तऋतुसंयुक्तममियेतं, अनुसंयुकं वा उमानातं, प्रक- नेवघ्या । तसिस्तु विध्यनुवादविकसरहिते परिणहीते - । स्मृतित: प्रातः, - ·. "अनुपङ्गाधिकरणम् अनुपङ्गाधिकरणम् प्रयोगः प्राप्नोति, तथाभूतेन समुदायानन्तर्यात् ।। पेचा सअन्धश्च इति पश्चादवगमात् न प्रामाण्ये नवा अगृह्ममरणविशेपत्य देशभेदनिमित्त प्रमेदान् । कश्चिद्विशेषः । एवं वाक्ये पदाना, प्रारणे च प्रथमस्य हि असौ यथाऽऽकाइक्षिते देवो स्थिती नोत्त- वाक्याना समन्धो यावत् छामाक्षेण तत्सम्याण स्योः । तस्मादिदमेव व्याख्यानम् । ( किं तत् इति, परस्यापि अनन्तरीक्तुं समर्थन व्यवधानम् ।' अयर- आह-)' आकाङ्क्षा संनिधानं च योग्यता चेति धाने विच्छेदेऽपि' (इति माष्य) विरोधिना पदेन च अयम् । संवन्धकारणत्वेन बलतं नानम्तर- अव्यवधाने विनटल्वे माति संबन्ध इत्यर्थः । तस्मा- श्रुतिः॥' यो हि बहूना संबन्धित्वेन सदाम्नायते । दनुपङ्गः समातिः । अनुपज्यते इत्यनुषड्नः । स एवं तस्य अवश्यंभावि एकनानन्तर्य इति न तदेव तदा समाप्यते तेन इति समाप्तिः । समन्धकारणत्वेन आश्रीयते, तत्रापि अस्मादेव कारण- यत्र तावत् शेषिणः साकाहाः तवैवम् । यत्र नैराका- त्रयात् सेबन्धसिद्धः । सनिधिविशेषात्तु तदाश्रयाप्रति- पत्या भवात भ्रान्तिः । सा तु साकाङ्क्षयोग्यसनिहित. इय, सर्वेषु शेषिषु एकः शेषः साकासः पठ्यते, यथा 'चित्पतिस्त्या पुनातु ' इत्येतेषामन्ते 'अच्छिद्रेण" संमन्प्यन्तरदर्शनात निवर्तते । यथा धावादिषु विधि इत्यादिः, वन कथमिति । किं प्राप्त ? ' अनन्तरेण बुद्धिः गुणायुपादानयामात् । एवं हि तत्र ज्ञायते, संवध्य शेषस्येष्टा कृतार्थता । शेपिणच निराकासाः सर्वार्थोऽयं आम्नायमानः सर्वसाधारणानन्तर्यासमवान् किनिमित्ताऽनुपरधीः ।।' उच्यते । 'अनन्तरस्य वाक्यैकत्याच कस्य चित् एक्स्थ समीपे पठ्यते । तस्मा- पाक्यस्य यदि शेपो भवेदयम् । तत एधं भवेदेप दकारण आनन्रायमिति । सनिधिरिति ( भाष्यपद ) त्वाख्यातार्थेन सर्वभा॥' (ततः एव भवेत् , बुद्धौ विपरिनिः (इति तदर्थः । विशेषणविशेष्येणु एप तु ) आनन्तर्यविशेषेण हि अयं 'पुनातु बुद्धयनुत्ति पिना सर्यविशेषणविशिष्टैकबुदयुत्पत्यसभरात् । इत्येतेन सयभ्यते । स च एक एव त्रिप्यपि वाक्येषु । विशिष्टयुद्धयुत्पत्ति यावत् विरोपणविशेष्यमुदीनां अनु- तदेकत्याच अर्थस्याप्येवल्यम् । न च कारकमेदात् तस्स वृत्तिरिप्यते विशेषणविशेष्यान्वयस्य अपेशाऽधीनत्वात् । भेदो भाति, येन चित्पत्यादिसपद्धात अस अनन्यल इति सुधा. पृ. ६९४ ) । सा च आनन्तर्ये सयद्धपद-विज्ञायते । न च अरिछद्रेण इत्यैरमर्या प्रिया, येन ध्याये च भवति । समदपदग्यवधिरपि आनन्तर्यप्रकार महासन्धेन सतुश्येत् । तस्मादस्य क्रियार्थत्याद् एव । कथं ? ' अनन्तरेण संबद्धः स्यात् परस्या- यायदेपा प्रयुज्यते । तावदेव प्रयोगित्वं काष्ठाना प्यनन्तरः । ततः पुनस्तदारूढः परानन्तर्यम पचने यथा ॥ अथोच्यते एकत्येऽपि अस्याः यत्कर्तृ. श्नुते । . या ते अमे रजाशया ' इत्यनेन अपेक्षिनः विशिष्टाम्पासात् यः करणसन्धः श्रूयते, तद्विशिष्टय दोषः परस्तादलभ्यमान. पुरस्तात् परावृत्य आलोय तेन योजयितया । यथा एकस्यापि ज्योतिष्टोमस्य मैत्रा- मानः लभ्यते तनूर्षिया इति । यदा व समास्दा, तदा वरुणहाम्यासविशिष्टस्य पयसा भपण चोदितं नाति- हराशया इत्यस्य अनन्तरीभूतः पुनरेवमेव तृतीयेनापि प्रसन्यते, यथा च और चित्पत्यादयो न सर्वे सर्वत्र सह संपन्यते । तत. पर तु अन्यस्य अनाम्नानान् ताव मान्ति रिच्यते । 'यणानां व्यवस्था हि मिनाs. ये उपशीगने । सर्वप्रेमपेशा पुरस्वात् परस्ताव मस्ता पूर्वप्रयुक्तितः । फन्तरापरोधार चित्पत्यादेर- एका आरुन इतरेषा अनन्तरीमान्ती तावदपेश्यमाशा संकर ' ऐन्द्रमायपादिग्रहाभ्यासानो अवार्यत्वात् निशाति, पारत् चित् ग योग्नमस्ति भयोग्यं तद्भेदेन भयगम्यास्या युक्ता । नहि तथा :चित कारण- चोरन्धम् । ततः सर्यमालोचित उपसइन्य निवर्तते। मस्ति, करणम्य नियों प्रति उपयल्लात् । परणारा. पति च मेगोधारणात् संनिविप्राणी प्रतीयते, धनदारेश मर क्रिया पुनः प्रकाश्यते । साथ यापि नियनादेदस्य अनन्तरे दूरस्ये च युगरद-रात्र अरिशिष्टान् मायनमपेशते । पया थ मी.को.५५ - ·अनृतबदन अनृतपादन कुतः ? संयोगान्तरादेव । स नामानुवादो भाति, यः | मानं स्यात्, न कर्मफलप्रतिवन्धः । नहि युद्धपुरुष- अत्यन्तसमानार्थत्वेनावधार्यते । अस्ति च विधिपति-धर्मातिसमः प्रतः प्रन्यवयन्ति । तथाहियो नाग धयोः फ्लभेदादयभेदः । कथम् ? विधिः प्रवर्तमानो | ऋतुमध्यस्थः फलवादीनि भक्षयेत् । 'न तो. हि श्रेय सिद्धय प्रवर्तते । प्रतिषेधः पुनः पापा- स्तत्र वैगुण्यं यथाचोदितसिद्धितः ।। ' प्रतमो हि निवर्तयति भेदतः ॥' 'सत्यं व्यात् । इत्सम्या हि स्वसंवन्धिनौ विधिप्रतिषेधौ अपेक्षमाणाः तदतिकमे मति भावनापां प्रयोजनाकाक्षा सर्व विधीना पुरुषार्थफस्यात् । विगुणा भवन्ति । ये पुरुषगता विधिप्रतिषेधाः, ते खर्गादिना निवर्त्यते । तेन एषोऽर्थः 'सति वचनद्येन त्वन्तरगता र अस्य सदसद्भावयोः अविशिष्टाः । म्यवहारे सत्यरचनेन व्यवहरन् अभ्युदयेने संबध्यते । नहि तेषु गुगबुद्धिरुत्पना, येन अतिक्रमे धैगुण्यबुधिः इति । तत्र सत्यं वाणस्य स्वों भवति । अनृत्यादिना स्यात् । तेन दर्शपर्णमाप्ठयोः अनृतं वदन् नरकं च मान- न गुगः, ग दोषः । तथा नानृतं वदेत् ' इत्यनेनापि यात्, दर्शपूर्णमासफल चाविक्लमेर आप्नुगात् इति च प्रतिषेधेन अनृतपदनात् नरम्पातिर्भवति, सत्यवदनातु स्मृत्यर्थः श्रोतः पुनः प्रकरणयुक्तपुरुषधर्मः इति (स्त्या) न दोपः, न गुणः । तस्मात् अर्थभेदात् उभयोरपि अपुन- अन (श्रीने निषेधे) एयोऽयों विज्ञायते 'वर्जितान्तवचन- रुक्ततया विधित्वम् । आह, भवेदेतत् सयोगान्तर, केन पुरुषेण कृती दर्शपूर्णमासौ फर साधपतः' इति । यदि स्मृतो ' सत्यं ब्रूयात् ' इत्येतावन्माप्रमेव उच्येत । मारणसामद्धि पुरुषगतं अपूर्वसापावं लशयित्वा तस्या तु सत्यवचनविधिवत् अनृतप्रतिषेधोऽपि मेदेन अन्त प्रतिषिद्ध, अतः तदतिक्रमे दर्शपूर्णमासापूर्वमेव सर्यते । तस्मात् न सयोगान्तरमिति । उच्यते । 'प्रजा वैगुण्यात् न स्यात्, न तु पुरुषम्यैर कश्चित् प्रत्यवायः । पतिव्रतस्थत्वात् तत्रानीक्षणयुक्तिः । पर्युदासेन नहि तदानी प्रत्यवायः कल्प्यमानः सतन्त्रपुरुषसंबन्धित्वेन सत्यस्य विधिरित्यवगम्यते ॥' 'अननृवं हि वदेत् ' पयितु शक्यते । तस्मादस्ति (ऋतुयुक्तपुरूपधर्मत्क- इत्येव हि तत्रापि नियम्यते । ततश्च अस्त्येव संयोगा- पक्षे ) संयोगान्तरम् । इति विधिः । एवं शुद्धरतुधर्म- न्तरम् । नहि दापोर्णमासिके कश्चित् पर्युदासहेतुरस्ति पक्षेऽपि ऋतुपुरुषप्रत्यायविशेषात् संयोगान्तर घ्याख्ये- मतशब्दप्रयोग , विकल्पप्रसक्ति। शास्त्रपाराप्रतिषेधेषु । यम् । (त्यर्थत्वपक्षेती प्रत्यर्थ निषेधातिकमे तो. हि विकल्पो नार्थप्राप्तिपूर्ववेषु इति वश्यति ( १०८ गुण्याख्यप्रत्यवायपरिहारः फलं संभातीति)। वेन १)। तस्मान् पिपिरिति । (फेवलपुरुषार्थत्वपक्षे नित्यानुपादस्तावत् न गाति । यस्तु अनुधर्मत्वतद्गत- माष्यकारीयरायोगान्तरन्यायाधणपूर्वक सयं अनुयुक्त- पुरुषधर्मत्ययोर्विशेषा (फविशेषः ) तमुपरिष्टात् पुरुषार्थत्वपक्षे संयोगान्तरल्याख्यां प्रतिजानीते-) यदा यश्याम । ( अधिकरणान्ते ‘विधयोऽपि हि' पृ. तु एवं मत्यवस्थीयते प्रजापतिव्रतव्यति- ९४३ इति वार्तिके)। उमयथाऽपि विधिसिदेः इदानी रेणापि एपमादयः प्रतिषेधाः स्मृतिषु सन्तीति' नोपयुज्यते इति नोच्यते । परम्बाइ ' गृहीम एतन् तदा एवं सयोगान्तर व्याख्यातम्यं ' स्मार्तः पुरुष-, विभिरिनि' 1 पूोते ना मारणेन पुष्षधर्म इति यदामः । मात्रस्य संयोगः स्वार्थसिद्धये । अयं तु तुसंयुक्त उमायिदानी पूर्वपछौ आमाते यश्च पुरुषमात्रधर्म एष पुरुषार्थः फलान्तरे । ' ननु एतेनेर हेदुना सामान्यः । सत्यविधेः गयोगान्तरत्वेन, यश ऋयुत पुरुषधर्म प्राप्त्यपेक्षया विशेषस्यानुवादत्यं युक्तन् । नैतदरित ।। इति । तत्राप्युत्तरम् । (इतः पर 'गारख्यातेषु कगा' पर्यवदेव फलभेदात् । यो हि रमानः अनृतप्रतिषेधः, इत्यादिशार्तिक पृ. ११३ आरम्य ' तस्मानाभिधेयः तेन एतानदयगत 'आत्मदोरपरिहाराय पुरुोग गानृतं कर्ता' पृ. १४० इत्यन्त कधिकरणे द्रष्टव्यम् ) । वदित ' इति । तत्र यदा दर्शपूर्णमासरपोऽपि तदति भायं-(पृ. ९४.) सम्मान और (कारक- मम फरोति, तदा बायातिस्मान् अस्य स्वयं प्रचवाय. माशरः) न घे मौतः, न मयं पाधि । । . यथा - ·! .... अनुपङ्गाधिकरणम् ४३५ अनुपगो वाक्य असेरन्धिपदव्यवधानाभावे आनुभविक वात् ! सर्वाच्या । पक्तभ्रेये यजुभ्रेपनिमित्तक्यायश्चित्तप्राप्तिः । एवं धानस्य सहपाठे अशक्यतया आाभादिनयेणैव च तावत् अनेकैया उस्थिताकाशाणा संनिधौ आम्नायमानः सर्मार्थलज्ञानोपपत्तेः, आवृत्तिपाठस्य सन्तिपाटस्य च शेषः सर्वनानुपाते इत्युक्त (प्रथमवर्णने )। उत्था. आपादयितुमरास्यत्वात् । अपेशितदेशपाटस्य च प्याकाइमाणा अनेक्षा सनिधौ आम्नायमानः दोषः लिङ्गेनैव ज्ञातुं शक्यानात् आम्नानस्य सर्वार्थत्वावगतः सर्वत्रानुपजते ( इत्युक्त द्वित्तीयवर्णके ) । अब अस- अनुषङ्ग एप । न चैयं अव्यवधानस्य आरणत्वे पद-बन्धिपदान्यवधानेऽपि अनुषः साधितः । अस्य प्रत्यु. श्रुत्या यागस्यैव करणत्वानापत्तिः, तस्य अकारणत्वेऽपि । दाहरणं तु व्यायाधिकरणम् । को. २१११८।४९-५०. सदेहे नियामकलमात्रागीकारात् । प्रवृत्ते तु आम प्रधानकधभावस्तु अभितः अन्यमबन्धमानं उपत्या हादिवशेन सर्वार्थत्वस्यैव प्रतीतेः नियामावाझाऽ. यापदन्त गच्छति इति अनुषनाधिकरणे न्याख्यातम् । भावेन अनुषङ्ग एव युक्तः । अतश्च तद्-भ्रषेऽपि वा. ३१११४४३४ पृ. ७४१. . बुद्धिनिवृत्तेः ( बुद्धि- यजुष-प्रायश्चित्तमेव ! वृत्तेः) सनिधित्वेन अनुपङ्गाधिरणे अभिहितत्वात् । यर निराकाक्षाणामेव शेषिणा नहूना अन्ते सापेक्षः सु. ४. १११२, * मन्नशेषार्थः एकगन्माययान्वित- शेपः रामाम्मातः यथा ' चित्पतिरत्या पुनातु, याप- शेषप्रकाशितत्वेन निराकाझीरतोऽपि मन्त्रान्तराश्याना तिच्या पुनातु, देवरवा रविता पुनातु ' इत्येवेषामन्ते सासदत्वात् पुनरुत्पनासः सन् पुनरुचारितपूर्व- 'अच्छिद्रेण पत्रिपर' इति, तनापि सुनिधियोग्य- मन्मदोपकारान्वं प्रतिपद्यते इति अनुपगाधिरणे वयोः अविशेषात् समानुपणः । न च उत्थाप्या- 7 साधितम् । पृ. १२२४. • पापन्ति पदाति मनिकर्प. काक्षाया एक्सरन्धेनैव चरितार्थत्वात् आनन्तर्यग्य , विकर्षस्थानि, तानि सांणि अनुपडाधिकरणोक्तेन नियामकत्वोपपत्तिः, रोपारावया आरामोत्थापनेऽपि । मार्गेण अनादृत्य सनिकालिप्रकर्षों युगपत् सनिपतन्ति । प्रधानत्वात् शेपिणा विनिगमनाविरहेण सर्वेषामेव दोष- तत. सविशेषविशिष्टा अनुसनयोग्या भारनामासाद्य प्राहकत्वावगवे., आनन्तर्यस्य अनियामात्यात् । अतविधिः समाप्यते । स च एनेर प्रयत्नेन सा विशिष्टा एव अनेकहविष्कविकृतिसनिधिपठितोपहोमाना सथि-विदधाति इति न अनेक्शक्तिकल्पना दोषः । वा. २।२। यमेव । अत मुसनामिगुल्फनदेशपापनार्थेषु एतेषु ३०६ पृ ४८.. • अनुपदाधिवरणप्रत्युदाहरण मन्येषु शेषोऽपि अनुपज्यते, प्रतिप्रधानाइत्तिन्यायात् । व्यायाधिकरणम् । व्यवेकाननुपनाधिकरण इत्पन्न मण्डन- रजादासादिक्नुपज्य पूर्ति ।' द्रदन्यम् । मा. २१९९७४. शंकर- अनुषड्गोऽ५ वर्णितः ।' त अनुपलो वाक्यसमाप्तिः, सर्येषु तुल्य- • अनुपाधिकरणन्यायस्वरूप तु 'अनन्तरेण योगित्वात् । राश४८ ॥ संबद्धः स्यात् परस्याप्यनन्तरः । तदारुदः पुनः 'या ते अमेयाराया तनूर्षिया गहरेलोमं यचो पश्चात् तदानन्तर्यमश्नुते ।।' इति । सु पृ. १०६९ , अपारधीत्वेष वचो अगावधीत्स्वाहा । या ते अमे २२१११६६४८ मूर्तिये तु ततः पुनम्नदारद रजाशया, या ते अग्ने हरामाया' इति । तत्र संदेवः । इति तृतीयपादः पठ्यते । फे. किता' ही सर्वानुपसाया, आरिपत् ( • अनुपगाधिकरणे ) अनुपमा आम्नानस्य सैनिको नास्परोप कर्नम्प इति । अवैषा विषयादिः, सर्वार्थ र साधयिष्यमाग-वात् अनुपकस्य आम्नात. ज्योतिष्टोगे 'तिय पर इम्पोरसदः काया: 'गुरम वेन मनात यायस्यापि अपतेः पूर्वरन् या. मामानि श्रीगि कर्माणि भूयन्ते । चामभूतास्तिस परिमागचिन्तात्मक सम् ।... वैदिरस्पर समानुपः। इटोमिवन्या. 'अमिमनोरन्' इत्पेनमारगर. आकाट्यायोग्यतासनिषपम पारणम् । मरोजन अनुविदिताः सन्ति । आशी प्रमे प्रयो मा. गमामलाः । ।

·अन्वयन ४४४ अनृतबदन पत्तन्यम् । तदुच्यते । 'विधयोऽपि हि पूर्वस्मिन् | तावत् विध्यंशमात्रमालेच्यमानं समाख्या नियंस्थति, पक्षे संस्कारवां गताः । ते सर्वे याजमानाः स्युः। ततध प्रतिपेषोऽपि तदनुसारित्वात् नियतो भविष्यति । दीक्षासंस्कारवर्गवत् ॥' सर्वे हि समिदादयः भन्यन्तर- नैवदेवम् । पर्यवसिते हि शास्त्रायें तत्कषुरपेक्षाया सत्यां गताः स्तोत्ररात्रजपादयश्च पूर्वपक्ष गदिनः पुरुषसंस्काराः । समाख्या अत्तरति । न च विदेत् । इत्येतावत: ते च ' याजमानास्त प्रधाननात् कर्मवत् ' (२८।४) शास्त्रार्थत्वं विशापते । प्रतिपेधसंपन्यात् हि तन् अनु• इत्यनेनाधिकरणेन याजमानाः स्युः । उप समिदादीनां यादत्वेन स्थितम् । न च अनूामानस्य श्रुतमपि विशे. यागागकत्वात् द्रव्यत्यागन्यापारेण दीक्षणीयादिवत् उमपर्ण भवति इति महाधिकरणे (११) साधितम् । यथाऽपि याबमानत्वात् तद्वदेव च यजमानविशुद्धावपि निमत समाख्यया विधीपमानपदार्थकर्तृविशेपसन्धमाने तन्य प्रयोग इति न पश्चित् विशेषो दृश्यते । ये तु | एव न्याप्रियते । 'तस्मादनूद्यमानत्वात् वदनं न विशे स्तोत्रास्त्रजपादयः, ते गुणभूतानकर्गनियमसमर्थो ध्यते । प्रतिपेघोऽपि उद्गामी विशेष्टुं नैव शक्यते ॥' प्रधाननियमानधिकृता प्रधानोद्गायादिसमाख्या घाधित्वा | वसादस्ति सर्वत्र प्रयोजन, अतः सम्यक् विचारित दन्तधावनादिवत् यजमानतुं न भवेयुः । यजमान- | इति सिद्धम् । विवृद्धी च साधारणद-ययागन्यायेन तन्नत्यं न सभवति शा-ऋतौ पुरुषे च अर्यतः प्रसक्तं पदार्थ प्रतिये- इति प्रवियजमान मिोरन् । प्रतिषेधेष्वपि च यदा धन्तः ऋतुप्रकरणगताः प्रतिषेधाः इहोदाहरणम् । दर्श- विध्यंश एवमाधारितः प्रतुयुक्तपुरुषोपकारि अनृत- पूर्णमासयोहि ' नानृतं वदेत् ' इति श्रूयते । तत्र राशयः वदनं ' इति, तदा अस्यैव अनृतविशिष्टप्रतिपेधात् गियं पुरुपधर्मः विधिः, उत ऋतुयुक्तपुरुषधर्मः अयमों भवति ' यजमानेन आत्मसंस्कारार्थ आशी:- अनुवादः, किंवा तुयुक्तपुरुषधर्मः विधिः, उत शुद- प्रयोगादिषु यदुच्यते, वन वैकल्पिकावधारणे स्वरूपो- ऋतुधर्मः अनुवादः, अपवा शुद्धक्रतुधर्मः विधिः धारणे वा मृपाल न तव्यं, अन्यत्र तु अन्येषां च इति ( सोम-किमयं विधिः, उत अनुवादः । विधि- यथेष्टवादिल' इति । शुद्धस्नुधर्मप्रतिषेधे तु ' याव-पक्षे कि शुद्धपुरुषधर्मः किया ऋतुयुक्तपुगपधर्मः उत कतो किं चिद्वदनं ( तत्र ) यजमानस्य अन्विजा वा शुद्धकतुधर्मः । तथा अनुवादपक्षेऽपि किं तुयुक्त- अनृतं प्रसज्यते तत् सर्वे न कर्नन्यं ' ( इत्यर्थः ) तु पुरुषधर्मः उत शुद्धअनुधर्मः इति संशयनिष्कर्षः ) तदर्भ संबन्धित्वाविशेषात् । अतश्च यथैव यजमानेन श्रीहिमय | च प्रतिपिध्यमाना किया विचारयितव्या किमर्षा सती संकल्प्य न यवमयो दात यः, तथैव अधर्यादिभिरपि प्रतिषिध्यते, किं प्रत्यर्थी किंवा पुरुषार्या इति । 'अन्यतर पक्षं करिष्यामः' इत्युक्त्या न लापवादिवशेन ततोऽपि पुनर्विचारयितव्य क्मिात्यात परिम- पुनर्विसंवदित यम् । यदपि च पुनः सस्काराय किं चित्, भित्ते, न वेति । तम प्रतीतेः, स्मरणात् , तदपि प्रयोशेनैय वर्जयित यम् । ननु च प्रतिषेधार्थे कर्तविशेरपृयश्रुतेः। कर्तृयाचित्वमाख्यातप्रत्य- गुणभूतः पुरुषः, तत आधर्यरसमाख्या नियामिश, यायावसीयते ॥' वदेत् इत्याग्यातात् कर्तुः इति प्रणीताप्रायनादिवत् अपयुरेकः अनृतप्रतिषेधमरा प्रतीतेः । वर्तरि कृन्,' 0 कर्मणि च लम्बेत, सत्यमपलम्बेत, यदि प्रतिषेधार्थः अनुठेयो इति स्मरणात् । पचति देवदत्तः इत्यादिकर्तृविशेषवचनैः भवेत् । अय तु अनुश्वानाभावात्मकत्याए न कर्तृविशेष- देवदत्तादिपदैः अध्यक् श्रुतेः सहप्रयोगात् सामानाधि. मपेक्षते । श्रुत्यैव ( निषेपदसाहचर्याशगया ) च करण्यात् । तदयमः, यन् पुष्पोपकारितया प्रसस्तं प्रतिषेधः पाप्या ( निषेध्यप्राप्या) संपदः । सः बदन तन्न तथा, किंतु अपकारमेवास्य साधयति । तेन (निपैधः ) यत्र प्राप्त , तत्र स्वसामर्थेन गच्छन् न । भुत्या प्रारण याधिन्या पुरुषार्थः प्रतिषेधः । यम्नु स्मातः शस्पते समाख्यया पारयितुम् । ननु ' वदेत् ' इत्ये- प्रविषेषः, तम्याप्येतदेव मूल इत्येकः पक्षः। अति- - ·'रामो अनुपगो वाक्य अनुष्ठान 'देवस्त्वा सविता पुनातु इत्येतस्यैर | तुल्ययोगिल्वात् तुल्यं युज्यते इति तुल्ययोगि, तादृशापात् वाक्यस्य अच्छिद्रेण इत्यय शेषो भरेत् । किनु करण वेन तुल्ससमन्धात् । तस्मात् स्ववाक्ये विवक्षितार्यापारसमाती दियासाका मनन्तरपतितया पुनातिक्रियया समध्यते ! पूर्वतः परतो वा अनुषङ्गः क्तव्यः । तेन मन्त्रैरत्वं सा च निष्वपि वाक्येषु एक्वेति युगपदेवाम्य मन्यत्रय- सेत्स्यति । ए: 'चित्पतिस्मा पुनातु, वाक्पलिस्त्वा पुनातु, शेषत्वम् । न प एकत्वेऽपि दिवाया, कर्तृभेदेन भिन्न- देवस्त्या सविता पुनातु' इत्यत्र प्रत्येक मच्छिद्रेण पवित्रण त्यादन-तरितसवितृकर्तरपुमातिनियासबन्ध एायोचित यसोः सूर्यस्य रदिमभिः' इत्यस्यानुपङ्गो ज्ञातयः । पूर्वस्य इति । स्यादेव, यदि सवित्रादिकर्तृभेदोऽस्य वासयो । निराराक्ष वेऽपि उत्तरस्य सागप्रत्यार । के. भनेत् । तु दर्भयुगलेन पूर्वाग्रतया आन्योत्पपने • अनुष्टुप् । यम्मिन् मन्ने अष्टाक्षरा: चत्वारः पादा एकनाध्वर्युणा रियमाणे मन्त्रोऽयं पठ्यते । तन चैक भवन्ति, तस्य मन्त्रस्य छन्दः अनुष्टुप् नाम । एराध्ययुः परमात. कर्ता, चित्पत्याग्रुपन्यास• स्तुत्यर्थ | हरिः करी भूभृत् ', ' यस्य ज्ञानदयासिन्धो.', एवेति न कर्तृमेदान्त पुनात्पर्यभेद । तदुक्त 'अनन्तरस्य चरितं रघुनापस्य । इत्यादयः सोका अनुष्टुप्छन्दस्का चाक्यस्य यदि शेपो भवेदयम् । तत एवं भवेदेप एव । के. ॥ अनुयुगायनीद्वयप्रायनेन सपादिते आनु- स्वाख्यातार्थेन सर्वभाक्॥' इति (या. पृ ४५७)। ठुमे तृचे श्यागश्वान्धीगवसानोर्गानम् । भा. ९४२॥६॥ न चैन सति पारणान्तरीपपुनात्वयनास्य संपन्धः शङ्ग- २५-२८ वर्ण ३, गायत्रीबहानुष्टप्सु एव आगम्य. नीय , प्रतापूर्वग्रहीतत्वेन अस्य दर्शपूर्णमासहिौ । मानाना साना निवेश: विवृद्धस्तोमयेषु ऋतुषु माध्यं- पत् अन्य बन्धासभात् । न च अभेदेऽपि ज्योति- दिनार्भपयमानयोः । ५।३।।१३-१४. होमस्य यथा । मैनावण श्रीणाति ' इसभ्यासापूर्वमेदा अनुष्ठानं इष्टमर्थ प्रति भवति । भा. ६।१।११३ प्र. २। अयण यास्या, तथा अनापि पुनात्यर्थस्यैकत्वेऽपि १३५४, 2 अनुदान अरयातस्य धानामु महादिन्यो । मिनापूभ्यासरशेनेय व्यस्येति वाच्यम् । तन १०१२३४४७४, • अनुष्ठान अनुयाच्यावरणहिरण्य- मिनाम्यासापूर्वप्रयुक्तत्वेन धर्मव्यरस्थोपपत्ते: न दानयोः अदृष्टायो द्वादशाहादी सत्रे। १०।२।२६६२, नाम तयेति वैषम्यम् । नाप्ये क्रियान्वयित्वेन विपनत्यर्थाना अस्थियशे मृतवक्त्वपक्षे । १०।२।१९।५०, त्यादिपणामपि सर्वशेषल्य, कर्धन्तरासदत्वेन कान्तर नियापस्य अमिहोनहरालोऽपि आघाने परमाने. प्रदेशसभात् । तदुक्त करणानां व्यवस्था हि टिषु । १०१२।२५१६३, ७ पदणसेचनादीना सायरने भिन्नापूर्वाप्रयुक्तितः । फर्जन्तरावरोधाच चित्पत्या. सलेवाल्याम् । १०१२।३३३७३, • पापस्य शतपृष्णक देरसंकरः ॥' इति (था पृ. ४१८)। अत सर्व-बरी। १०।२११११-२, * प्रतितोमाना सायममि- शेपारमेय वाक्यस्येति सिद्धम् । प्रयोजन पूर्वाधिरण. 'होप्रभृति । ६.११३१४३, • पाहतान्याहापंधर्माणा यदेव । सूर्य तु ध्याग्यावमेर । तोता. आमयणगतरातोरयो । १०/३७१३५, . अनुदान १ अनुपलो वाक्यसमाप्ति , सर्वेषु तुल्य यथाशक्ति य. करोति, तस्य नित्येऽधिकार. 1 ६॥३॥१॥ चोगित्यात् । २।११६४८ ॥ १-३, सूक्तवामान्तर्गत-आयुराधासनादे, स्वारे या ते अमेयाशया, या ते अमे रजाशया, या ते जीवशायां नियमागमायणीयादी | १०२/६०-६१, अग्ने हराशया' इत्यत्र प्रत्येक तनवटा गहरेठाः। हिरण्यपदानम्य अहशर्यस्य आमेयाय समे। ११२। इत्यादिसाम्यम्ग अनुपाङ्गः पतयः । तेने गनुपाझेग तत्- २६६२, ७ अनुशन न माति गुगामानो अखिययस्य द्वारपाय समावि स्यात् । वाक्यस्य समामिः येन र मृतस्तकवाय रा०५१, ० भान न मागी यारपणमासि. १ अनुपम यास्यसमामिः पाश्यममा- मतियोमाना उसमानीयोऽपि । ६.१२.२,०अनु- एषः । इत.! तपरिवार लादे. मनु पूर्वराश्ये टान नामि होसमानां अरिस्परप मास्तर पथे। . ।

·अन्तवदन ४४६ अनुश्बदन तथापि भावनया आक्षिसस आख्यातेन लक्षितस्य च वचनस्य च तद्गतगुण्यसपादलायम् । अत: शंखतु. तस्यैवोपस्थितत्वातू तदर्थत्वकल्पनं न दोषः । अतश्च धर्मत्वमेर कर्तुच्यत्वपक्षेऽपि युक्तम् । परतुवस्तु मृधक्त (४१३३११ ) मकरणराधेन शुद्धपुरुषधमन्या । न तस्य वाच्यत्वं, प्रतीतेल्ययाऽपि उपपत्तेः । वगतिः । उदा च अनृतवदनप्रतिपेधस्य उपनयन- नाहि, आख्यातात् तावत् कर्ता कृतिः एक्त्यादिक च प्रभृति प्रवृत्ते. सातांनृतवदनपतिपेधस्यापि इदमेन मूलं प्रतीयते इत्यविवादम् । तन अनेकार्थमोधवपदे सर्वथैव इति प्रथमः पक्षः । द्वितीयस्तु, सत्यापे पुरुषप्राधा- एकत्र शतिः, अपरत्र आक्षेपादि इत्यपि तथैव । इत- न्यावगमे स्वर्गमत्यनायादिकल्पनापेक्षया प्रगतफ्ला- रथा अनेकशक्तिकल्पनाSSपत्तेः । तत्र च नियाम- धानयोग्यत्यायोग्यत्वरूपसंस्कारस्यैर प्रकरणावगतस्य । कार्यशाया प्रधानेन गुणभूतस्स रोके आक्षेपदर्शनात भुत्पपेक्षितस्य कल्पनं युक्तम् । अतश्च जअभ्यमान- प्राधान्य तावनियामकम् । तच यथा 'सत्यप्रधानानि मन्यरत् (३।४।५) एका अतुयुक्तपुरुषधर्मत्यम् । नामानि ' इत्यनया स्मृत्या वृदन्तादिनामसु सत्यरूपस्य तदा च ' प्रियं च नानृत ब्यादेष धर्मः सनातनः' इति । कर्तुरेय प्राधान्यावगमात् घाच्यन्यं न कृतेः, स्क्षणा- स्मृतेः सनातनग्रहणेन सार्वकालिकविषयत्वायगतरेतन्मूल- दिनाऽपि तत्प्रतीत्युपपचेः । एष आख्याते 'भार- कत्वासमवेन मूलान्तरस्य आवश्यकत्यात सर्वदा च प्रधानमाख्यातं ' इति स्मृत्या भावनाया एव प्राधा- अनृतं वर्जयतः कतौ अनृतप्रसक्त्यमावात् अनुवाद एवा. न्यात् वाच्यत्व माश्रयस्य कर्तृकर्मादेः, लक्षणयाऽपि यम् । (रतीयातु) अस्तुपा पुरषार्थप्रतिधेन पुरुष- तपतीवेः । अत एव यत्र न किं चित् प्राधान्यनिया- स्थानृतपदने मत्ययायबोधनेऽपि ऋतुपैगुण्याअापत्तौ प्रमाणा- मकं तौर घटत्यादौ नाहीतविशेषणान्याय. इत्यादि भावात् यः प्रत्यवायं सोदवाऽपि प्रनु मगुण कर्तुमिच्छेत् , कौस्तुभे स्पष्टम् । यत्र तु न एकरवाद) न्यभिचारादा. तस्य धीहिभिर्यक्ष्ये' इत्युक्त्वा सभवत्येव यारे अनुत- क्षेपः, तत्र अतिरिनैव शक्तिः न तु कर्नादौ । यातु प्रतिः पति ऋतुभारणगतस्यापि निषेधस विधाय- स्मृतिः, चत्र माश्च । कयोदियचनकवचने ' क्यम् । अतश्च एतदतिक्रमे श्रीतप्रायश्चित्तप्राप्तिध बहुए बहुवचन ' इति संख्याशास्त्रेण 'ला कर्मणि.. परम् । इति प्राप्ते, सत्य नानुवादः, कतुयुक्त पुरुषधर्मत्वे इत्यादेरेपवाक्यता । अत्र हि द्वषेश्योः इत्या भाय- न किंचित् प्रमाणमस्ति । यद्यपि तावत् कर्ता वाच्य प्रधानो निर्देशः, द्विवकत्वयोरित्यर्थः । अन्यथा स्यात्, तथापि तस्य वश्यमारोत्या गुणत्वेन रोपादानात् दथेवेषु इति बहुपचनापः । तथा च पदी पर्त. म तावत् शब्दत एष प्राधान्यम् । नापि पदान्तर- मानपु एकवादिषु स्थायदेशभूनतिमायेस्पचनासनि पनया वैधारिसर कः प्रपोजनात्यसिद्धयर्थं सरर मान्ति इति सूत्रस्यार्य, न तु दो स्कारः शस्त प्रकरणालोचने प्रियमाणे प्रतीस्पस्थितन तसा इति । न चैर दिरननिहित यात् तत्र तृतीयाधापत्तिः । गुण्यागुण्यपरिदारयोरेव मार्यन्यायेन ( ३३३११२) या अनभिधानेही या अभियानादिति । कल्पयितु युपत्यात् । अत एव पथ पपुगेडावादी उद्दे ('अत्रानभिनित 'यदि: न पर्य' पन्नो भांशम्य एविघया देवतासंस्त्रातात् नाटोसार- प्रय • अनभिहिट । इस विदो प्रस्टिन कल्पना, तर सनित्योपकाराचल्यमाय परपरागी गृहीत (एच) करायवान् याच्या या करणमप्यदोष. 1 सभ्यमानमरे तु यश्र , प्राधान्यस्य दाप्रष्टवात् न अनुयुगपुरुषधर्मन्यम् । ( ) | समिदादेः मापूर्व, एलेन नया तम्बोरियनचादेर तना ही साधनीभूतस्योद्देदोन भानुपानयोग्यतापानिरनन् । प्रयोजन भागा मा प्रापभिवम् । दक्तया विधाने गौखारते. लपकार प्रतापूर्वसाधन- अनुपुरयन वे फलिगमारायान रखनग्न र विधिप्रति. ऋतुगतसाद्गुष्पमादकत्वमेर सनिदादीनाम् । भनुत । पेशाइन, न तु यमाय अपनयम . -- ·। - अनूद्यमानस्य ४३९ अनृतवदन 'न प्रथमयज्ञे प्रजयात्' इति निषेधः । वि. 3३३१७. ] कर्मण: पुरुष प्रति प्रतिषेधः, पुरुषधर्मोऽयमिति । कि * अनूयमानस्य न श्रुतमपि विशेषण भाति इति । प्राप्तम् १ पुरुषधर्म: स्यात् । पुरुषस्यायमुपदिश्यते, न दर्श- ग्रहाधिकरणे ( ३।११) साधितम् । या. ३|४|४|१३ । पूर्णमासयोः । कुतः १ पुरुषप्रयत्नस्य श्रवणात् वदेदिति । वदनमनुतिष्टेदिति श्रुत्या गम्यते, तस्य पुरुषसंनन्धः . अनृफाणि सामानि पञ्चत्रिंशत् । अर्कग्रीय अत्यैर, मसबन्धः प्रकरणात्, श्रुतिश्च प्रारणागली- एम् । पञ्चानुगानमध्ये सामरयम् ! हाउोता सामयसी । इतरथा पदनं भरतीत्येतापति अर्थे वदनमनुतिष्ठे- एकम् । हाउपाक् मामानि श्रीणि । याचोरने द्वे । सत्र-दित्यविवक्षितस्वार्थः परार्थो विध्यर्थो भवेत् । पुरुपयोप- स्पर्धि एकम् । परमेठिसाम एपम् । आङ्गिरसनतं देशे पुनर्विवक्षितस्वार्थः एव शब्दः । तस्मात् पुरुषस्यो- एकम् । इलान्द एकम् । सघस्थं एक्म् । देग्नतानि पदेशः । यस्य चोपदेशस्तस्यायं प्रतिषेधः । स चायमर्य श्रीणि । पत्पयनी एकम् । प्रजापतेर्हृदय एकम् । उपनयनकाले एव पुरुषस्य प्रतिपिया, तेन सयोगेनायं अनडुग्रतं एवम् । महादिवासीानि नर | सत्वा निसानुबादः । नन्येषा श्रुतिस्तरया: स्मृतेर्मूलम् । नेश भूत एकम् । आदित्यात्म एवम् । इन्द्ररोचनं एकम् । तस्या मूलं भवितुमर्हति । यदि इय तन्मूलिया भवेत् , इडाना सशार: एकम् । इति ! याल. पृ. ७२-७३. दर्यपूर्णमारायोरिति स्मयेत । उपनयनकाले एर चास्यो- . अनृतम् । 'दयेत त्वेतेन' इति शास्त्रेण | पदेष्टारो भवन्ति । अपि च पुरुषधर्म इत्युपदिशन्ति । अमृतस्य दयार्य प्राप्तिः । सु. पृ. १३९३, • अनृते तस्मापा स्मृतिरतः ध्रुवेरिति । प्रायश्चित्तं ' गायत्रीमन्ते जपेत् । इति पज्ञागवानपेशस्य या-तेनैव धुत्सादिमयस्य प्ररणेन सह विरोधा- निषेधातिक्रमस्य प्रायश्चित्तम् । पृ. १४६२, • अत- विरोधरिवारप्रस्तावेन दर्शपूर्णमासादिप्रकरणगताः पूर्वमन- निषेधस्य प्रगतपुरुषधर्म:वे यजमानेनैव अमृत वर्जनीय, यधारितरत्यर्थपुरुषपदार्थविषया. 'नादत यदेत् । इत्ये- अनुधर्मत्ये तु यजमानेन ऋविभिध इति प्रयोजन- यमादपः प्रतिषेधाः सामर्थ्यप्राप्तामृतादनादीनि प्रतिष. विशेषः । पृ. १३९५. . अनृवमापणं आचार्यत्राह्मण- पन्तः उदाहरणम् । तेषु संदेहः कि फलाः, पुरुषायां यधार्य अनाचारः। घा. १।३३।७ पृ.२०४, ० अनृत- इति । वतः मर्वपतिषेधाना प्रवृत्तिविषयवात् तदरचार- पदनात् गरसमातिभंपति । ३१४९९३ पृ. ९११.णाधीनो निर्णयः, इति सैर (प्रवृत्तिः) मपम विचार. • अनृतबदननिषेधः स्मार्तः पुरुषार्थः । तत्र सात 'यितव्या रिमा सती प्रतिषिच्यते इति । पदर्था चासो प्रायश्चित्तम् । यागाहान्तवदनप्रतिपेपरतु ततो भिन्नः, तत्र निर्धारयिष्यते, तदर्यः प्रतिपेपो पिशाम्यते । नहि अन्या. मनुगामि प्रायश्चितम् । यि. ३४१८अनुनयदन- यांयाः प्रनिषेपः अन्यार्थी माति, अनासाइक्षित. निषेधस्य पनुपर्मता, दर्शपूर्णमासयोः । ४८. स्यात् । उर्व एर यो यदर्थप्रवृत्तः सन् निवार्यते, स र अनृतयदननिषेधेदमर्यायधारणन्यायः । तदर्थमेव प्रतिषिो मरति इयरपार्यते । तस्मान् प्रवृत्ति- अन्नादनन्यायः । अनुतवदनप्रतिरोधन्यायः । भगृत- केमध्यचिन्ता । प्रवृत्तीनामपि अभिधाय ग्रन्यातयोग यदनानन्यापः । अनृतरदननिषेपो दरांपूर्णमामगतः ऐमप्यं निम्प्यते, इति आग्न्यातसन्दाभिन्ास्तिव्याः अव्यर्थः | किमाः पुनः प्रवृत्तीवादातु सक्नुान्ति ' इति । अधर्म अनुसंयुकं संयोगामित्यानुयादः स्यात् । तारय प्रतिरदागितम्य, यावत् आयातनिर्णयो न ३॥४॥४॥१२॥ जातः । न एतदुन माति, 'ये पुरुषापंपदान्तरेगा. माणं-दागमारापोरासमोनारनं पदेत् संप्रमाः प्रारगमा विभय, ते मिषों मारनाममि- इति । सत्र मंदे रिमा प्रतिरोधी दागंगामाशायदपति ' इति । बाम एतलिप काले तिमिमी पति' पाय, पारने एर नयेशः, अपग सतनात यह मासो: गोदार it ।

·. . अनेकविधी ४४८ अनोवासाप्रमात . अनेकविधौ च वाक्यभेदात् । था. ३।३।९।१५. ! इत्यनेन न्यायेन एकाधितन्नाविरोधसूचनार्थ. तच्छन्दः । . अनेकशब्दत्वं एक्शब्दत्वेन वाध्यते । यथा | सु. पृ. ७४२. न्यावरणाधिकरणे ( ११३१८) याल. पृ. १४०. 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे अनेकशब्दार्थत्वं एक्शब्दार्यत्वेन बाध्यते । व्याकरवाणि ' इत्यत्र करणे तृतीया । भाट्ट. ३४८. अप्राप्तबाधः । वा. ३१३१७१४ पृ.८६०. * अनेकस्तोमकाना एकस्तोमकाना वा सर्वेषामेव यजेयाताम् ' इति कुलाययज्ञ प्रत्योक्तम् । तत्र गशः • अनेन ( एतेन इत्यपि पाठः) 'राजपुरोहितो अशिष्टोमविकाराणा अनिष्टोमोत्तरकालता । मा. ५४३॥ पुरोहितौ इति समास के चित् वदन्ति । राजपुरोहित १५.४३-४४. | राजपुरोहितश्च इत्यस्मिन्नयं कृतेकशेपत्वात् उभयोः राशोः * अनेकार्थता तर्हि दोषो भवति । नासौ अपूर्वकर्म- पुरोहितौ इत्यन्ये । राजानी च तो पुरोहितौ च इति चौदनाया दोषः । यथा- 'एतस्यैवं रेवतीपु बारवन्तीय- कर्मधारयमपरे । राजत्यपुरोहितत्वधौं भिन्नजातिपर्तिनौ मग्निहोमसाम कृत्वा पशुरामो ोतेन यजेत' इति । भा. | एकस्मिन् व्याहतौ । तस्मात् राजा च पुरोहितच इति १९१२११४६४, ० अनेकार्थत्वं (शब्दस्य ) अन्याय । द्वद्वसमास एवात्र । वत्र वचनबलात् भिन्नकल्पयोरपि अन्यायश्च अनेकार्यन्वम् । ३२१ ७४८. सहाधिकार। उभयो. समप्रधानत्वात् नाराशसतनून- . अनेकार्थत्यं एकार्थत्वेन वाध्यते । यथा- आत्यधि-पाती विकल्प्येते । वि.६६२. करणे द्वितीयवर्णवे (१७३९) ।वाल. पृ १४०, अनेकान्तिक साध्यसदेहजनको हेतुः । सदेह- अनेकार्थविधान अल्लार्य विधानेन वाध्यते । यथा दप्ना जुहोति । इत्यादी विशिष्टविधि. गुणविधिना । | तत्वेन च । यथा नित्यः शब्द., अमूर्तत्वात् इति । अत्र जनकत्व च साध्यतदभावसन्धित्वशानेन सत्यतिपक्षि- पु १४०. . अनेकार्थविधान एकार्थविधानेन याध्यते । अमूर्तल्व अनित्यतिपादिसाधारणत्वात् साध्यसदेह अप्राप्तबाध. 1 वा. २१३७११४ पृ. ८६०, . अने. जनयति । मणि. पृ ४१. पार्यविधान प्रधानकर्मविधाने सति उपपद्यते । १।४। • अनैन्द्राणां ग्रहाणां विकृतित्वात् तद्भयमने इन्द्र. ३३३ १ ३२९, ० अनेकार्थविधानात् वैरूप्यलक्षणो याक्यभेदः स्यात् । यदि जापन्युद्देशेन च कर्म विधीयते, उपरभणीय इति चेन्न, अनैन्द्रेषु अमत्रकमेव भक्षणम् । पल्पश्चास्य विधीयन्ते तत । ३३१०२१ पृ.८७० नास्ति च प्रतिवितिभाष.। प्रत्याचिन्ता । वि. श।१७ . अनेकार्यविधाने याक्यमेद । पुपशी प्राप्ते स्रीर, पशव फल, चित्रो गुण, इति न शक्यमेवेन वाक्येन अनेन्द्राधिपरणम् । ३१२।१५।२८-२९, ३९, विधातुम् । मा. ४२३ पृ. ३२९. एकगुणविधान ४ । यमुमगणादिशब्दाना प्रात सवनादिशन्दगामाना- गुणान्तरानाक्षेपात् अर्थापत्यभावे औतानेविधि. विवरण अनेट्राधिकरणे ग्युपादयिष्यते । इदमेर व्यापारकल्पनाया पुन पुनरुधारण प्रत्ययस्य वर्तन्य दिपीताधिकरणम् । सु पृ. ११३४. इति यास्यभेद• स्थान् । आर च- 'अर्यादनेक्मप्यर्थ .'अनो ददाति । जातिशन्दोऽयम् । नाय विधापयति भावना । विशेषगविधिस्त्वन्यन गृह्णाति तथगादिवियामतिदिशति । सिद्धमेव अनो देयम् । विशेषणम् ॥' इति । या. दि. ३१.. अनोयहुत्वं दृश्यते 'अनाति प्रश्न.. 'अनेकाश्रितत्वेऽपि योगस्य (पाश्रयत्वे- यन्ति ' इति । तस्मादपि अनोडन्तर उरादेय ज्योतिष्टोमे ऽपि ) भवत्यन्यवराभयो व्यपदेश.' इति न्यायः॥ | पापुरोगादिनिशंपायन् । भा. १९१८-१६ दधिहोममा पस्य दयाभितत्वेन द्रव्यमामाभितचाभावान् • अनोवास प्रतिशब्दाना ऋतिनिमित्तता । द्रन्यसंग पन्धिोत्वस्य असिदलमायक्य ' अनेग्र० मा. १२२१३२८-२९.

·अनृतवदन ४४१ अन्तवदन सूत्रपदागमितं पश्यन् अनुपादयसमर्थनार्थ ऋतुयुक्तपुरुषः । नित्यानुपादता । न च एतस्मिन् पक्षे मूलमलिभाषा- धर्मपक्षं हृदि कृत्वा स चायमर्थ उपनपनकाले एव शड्का, स्मृतौ पुरुषधर्मत्वोपदेशात् । प्रतिपिसः' इति प्रवीति । तत्र परः तमेव केवलपुष्पा अथरा आवित एवारभ्य ('नेपा तथा मूल थत्वपक्षमीकृत्य मूलत्वप्रतिपल्या अनुवादलमाक्षिपति । इत्यादि समस्तमैव भाष्य ) 'दसंपूर्णमासयोः इति हि सिद्धान्तवादी तु 'नेपा तस्या मूल ' इति ब्रुवन् इमं पशं लयत ' इत्यादि समस्तमेवोत्तरम् । (रंतुयुक्तपुरुषधर्म- परिगृह्णाति । नैव केवलपुरुषार्थन मया अङ्गीहत, बाशयेग अनुपादत्वे सचाय' इति भाष्येणोक्ते तदा- कि तर्हि 'प्रकरणविशेषाद्वा तयुक्तस्य तत्सस्कारो द्रव्यात् शयाज्ञानात् 'मनु' इति भाष्योक्तायाः शङ्कायाः (३३४।५।१५) इत्यनेन अतुयुक्त पुरुषधर्मः अमिम्मणवत् । पूर्वपक्षाशयविवरणेन परिहाराय 'नेपा । इति विशायने, न सार्वनिरः । एवं श्रुतिः प्रकरणं च उभय- भाष्ये कत्यर्थत्याग्रयामोगमाशय योऽर्यो ' मानां मपि अनुग्रहीष्यते । ततश्च स्मृतिः अविशेषेण प्रवृत्ता । वदेत् । इत्पन श्रुतिबगत् प्रकरण बाधित्वा न विदोषस्थया श्रुत्या मूल्तो निराकानीकर्तुं शक्यते । सो निषेभ्यः, स स्मृत्यैव निपिनः, तेन पुरु इत्ययश्यं आत्मानुरूपश्रुत्यन्तर मूल कल्पयति । वसिंश्च पार्थेन निषेधसयोगेन ऋतावपि प्राङ्गात् निषेधण्योगा कल्पिते तदर्थंकदेशान्तर्गतत्वात् दर्शपूर्णमासयजिस्थः । सिद्धः नानुवादोऽयमिति- सुधा. पृ. १३८७ ) । अतो प्रतिषेधः अनुवादी भवति । यो हि उपनयनादारभ्य अनत | मूलान्तरममावस्मृत्यर्यानुवादगाश्रमेव ऋतुप्रशसार्थम् । वर्जयति, वर्नयतितरामसो दर्शपूर्णमासस्यः । तस्मान् । अन्यार्थप्रसत्तैरपि एवमादिमिः अतुर्युज्यमानो बड्वङ्गत्वेन उपनयनमरणान्तरालवर्तित्वात् दर्शपूर्णमासयो नित्य प्रशस्तः प्रतिभाति, इत्यर्थवादता । प्रार एव पुरुषस्य अन्तबदनप्रतिरोधः अनूयवे, न विधिर्वा, संयोगान्तरात् । १३ ॥ भूलत्यम् । अपि च पुरुषधर्मः इत्युपदिशन्ति' इत्ये माध्यविधिर्चा अय दर्शणमासयो. 'भान्त वदेत्' सदमि ( भाष्य ) केवलपुरुषधोपदेशित्वेग स्मृतेः । इति, नानुवादः । कुतः १ सयोगान्तरात् । नियमानुपा- पूर्वेणैव (तुयुक्त रुपधर्मवपक्षेणैव ) योजयितव्यम् । नैन पुष्पस्य सबन्धः मर्यते, पदार्थप्रतिपेयेन इह संयोगः अथवा अनेनैव पक्षान्तर (शुद्ध पुरुपधर्मक्रतुयुक्तपुरुष-पुरुषस्य ! कथमन्यत् श्रयमाणं अन्यस्यानुवादो भवि. धर्मपक्षाम्या अन्यत्) परिगृह्यते । नैपात्र प्रत्यर्थपुरुषा-प्पति ! तस्मात् विधि. प्रतिषेधस्यायम् । आइ- गृहीम थोपन्यास: नियते, किं तर्हि १ दर्शपूर्णमासयोः अनृत- एतत् विधिरिति, पुरुषधर्मः इति तु गहीमः, पुरुष- बदनप्रतिषेधः श्रूयते, स कि अपातविधिः, उत प्राप्तानुवाद प्रयत्नस्य श्रुतत्वात् । अत्र ब्रूमः । (इत. परं कधि इति । कि प्रात १स्मृतिकृतात् सयोगार नित्यानुवाद इति । करण पृथक् कृत्या 'कधिकरण' इति विन्दौ निवेशिवम् । ननु च अन्य एव मानः संयोग. पुरुषार्थः, अन्य व तत् तत्रा द्रष्टव्यम् । तर भा. १. ९१३ आरम्य ऋत्वर्थ इति । सत्यमेवं, तथापि नित्यानुवादः । युतः । भाष्यम् ।) 'पुरुषं हि परित्यज्य नानृतं प्राप्यते फ्रती । या-कैरटपुरुषार्थत्वपधे तारत् भाष्यकार: सेयोगा. पुरुषे तनिषिद्ध चेन्निषिद्ध तत् तापनि ।' न्तर वर्णपति । स्मृतौ हि सत्य घूयात् ' इति धर्माव ययपि पुरुषायांत् प्रतिषेधात् प्रत्ययः प्रतिषेधो विषया- सत्यनियमः भयते । नानृतं वदेत् ' इति तु अनृतपति पेधः 1 मिनी तो अयों। न चान्यत् श्रयमाण न्तर भवति, तथापि प्रसङ्गोपनतार्थत्वात् न विधित्व अन्यस्य भयमाणस्यानुयादी भाति । वस्मात् विधिः । प्रतिपद्यते । नहि पुरुषः साथ चानव वषिष्पति, पी एव पुरुषस्य पायाधुत्ति. रायाचन अनुत- भाव च पश्यति, इति संगपति । तस्मात् पुरुषार्थप्रवि- वदन च । तय यदा सत्य नियत, तदा अर्थादेव अनृत पेधान्तरालपातिवात फतोरपि अस्त्येव प्रतिषेधः इति । प्रतिषिद्ध भाति, इन्यनुनादय मामलोग । नेतदेयम् । ।

·अनोपासोन्यायः ४५० अन्तरगर्भिणीन्याय: । अनो वासश्च देयम् । निर्मथ्यशब्दस्तु यौगिक इति युक्तं । मापतति तत्रैव तिष्ठति, तदतिक्रमे कारणामावात् । तस्य मयनक्रियाविधायकन्यम् । यूपशन्दे तु नियानाशोत्तरं भा. १२१२।११।२७. प्रयोगेऽपि तज्जयादृष्टविशिष्टकाठशचित्वात् न मुद्ध. अन्तरङ्गानपि विधीन पहिरङ्गो लग पाधते जातिवाचित, इति युत एव तत्र संस्कारातिदेशः । वस्तु.इति न्यायः ॥ (पृ. २००, ५२ परि.) अन तस्तु यूपका सलेवालीविधानात् यूपशब्दस्य न सरका च प्रत्ययोचरपदयोध' इति सूनं शापकम् । वत्कृतं रादिशक्तत्वम् । सस्कारातिदेवास्तु स्थानापन्या, इति इत्यादी सुगपेक्षया अन्तरङ्गत्वात विभक्तिनिमित्तकेन सूतोक्तयूपपदृयान्तोऽपि असगत एव । स्यमावेकरचने' इत्यनेन सिद्ध इदं पये सत् तता- मण्डन-- 'नोत्पादयेद् पस्नमनथ यो । परम् । इयं मुपो धानु० ' इति लविषयैव इति के शंकर- “यासोऽनसोर्न क्रियाऽनम् । चित् । 'एड्हखात् सबुद्धः' न यासयोः ' इति सून. स्थावरपामाण्येन इमानविषया । अनेन न्यायेन अन्त- * अनोवासोऽधिकरणन्यायेन पशुपुरोगाशे लोक- रणनिमित्तविनाशकलुकः तत्प्रयोजसमासादीना च प्रारल्यं सिद्धकादशकपालस्यैव ग्रहणात् न प्रयोगमध्ये तत्करणा-योध्यते । अन्तरद्वानपि विधीन् इत्यादेरपि अस्यामेय यसकता इति पूर्वपक्षः । माह. १२।१२, " अनो-( अमृतम्यूहपरिभाषायां ) अन्तर्भावः । शेखर. चासोन्यायेन प्रतो पुरोटाशमानविधिपर्याोचने अन्तरङ्गेभ्यः नित्येभ्यः परेभ्यश्च कार्येभ्यः लुक विनेष्ट्री लौरिकस्यैव पुरोडाशस्थ ग्रहणपातौ । १०।२१ } बलीयान् इति न्यायार्थः । ननु सज्ञाविषये यथोद्देश. ३०. * यत्र तु पिटतण्डुलादो प्रदेवत्वेन प्राप्तिः, स्यैव ( पक्षस्य ) स्वीकारे राजन् अम्, पुरुष स्' দুবারিবাঘিমীলঙ্ক इत्यवस्थाया पूर्व भसंज्ञाया अटोशपत्तिः निच अन्त- तदभावे पैरणवत् रोपौचित्यात्, तप अनोवासो. रङ्गानपि इति न्यायेन अहोपो नेति षाच्यम् । यथोद्देश. न्यायेन सिद्धस्यैव पिष्टस्य उपादानम् । फो. ३।१।४~१० प अपनः' इत्यर यदि में' इत्यस्य अनुप- पृ. १५१. • यथाकथंचित् ' -शन्देन विशवनाद्युत्पत्ति-स्थिया (मुपो धातुप्रातिपरिक्यो. इति ) गुतर- प्रकारनियमाभार येनकेनचित्' इत्यनेन च प्रथा- १ मरि भसशायाः सत्वेन रोपप्राप्तेः एम अन्तरनिमित्त- गुपादानप्रभारनियमाभायमुन अनोसोन्यायेन उश्राद-विनाशायाभावात् । इत्युकं भूगी । शलान्तरे व यितुं 'रूपं ' इति रासमाधिारण विद्यान्नमूल पठितम् । अन्तरङ्गानपि इति न्यापेन भराशायाः पूर्वममाया दोपाभावात् ' इत्युतम् । पुनश्च " प शाविषये • अन्तरगत्याच पाईपत्यचरनिरादयः पूर्व- अन्तरक्षानीतिन्यायाप्रवृत्तिः । अत एव निरपरे माविनः, पश्चात् सारम्बतायधर्माः, अधरमायाम् । प्रत्ययाणप्रतिपधः । इति धार्मिक संगन्छ । अन्यथा प्रथममाविन: आमेषस्य हि वितिलाई पत्यत्रयः, पश्चा- गर्गाः इत्यादी न्यायाः प्रागेव उपन्यायेन ली भाचिनच उपाशुपाजाश्यम्य वितिः सारम्यतमाम इति । स्वरापाप्या वार्तिशासगतिः इति वाच्यम् । इन्शाया वि. ५१०१०. उसन्यायामवृत्तिस्वीकारेर समामाने अमातिवीरे अन्तरगयदिरगयोध अन्नरई पलीयः । मागाभारा "नम् । भूति.. • पररनीपुरः इति न्यायः॥ व कम्य देतोः १ अनहि पूर्वः प्रययो पत्र अन्तरदानी इति न्यायेन निमनि प्रयप- भवेत् । ये धर्मा अाया, ते साक्षात् अपूग अर्म पल्लामावेन नादेशारदः। तत्यप्रकाशिषा ... वयमानाः वर विद्यारन्ते । अतसर युधिः अ. X अन्तरागमिणीन्यायः । समयेन निपर्वमाना भगेषु प्रमाना अन्तरगे (1.)ी मूत्रमारमा विद्देशना' ( चारसपतति । ततो व्यवदिते पहिरो । यत्र र पूर्व. १ ६२) रवि भूखापन्नं एकमधिकरणम् । 'प्री- ·- . अमृतपादन ४४३ अनृतवदन यत्तु पुरुषप्रयत्नः अनमो भवति, कर्मधर्मपक्षे प्रयोग | प्यन्ति, तस्मात् बीहिमयः क्रियता' इत्येवं न विस- वचनन कर्नयवावचनादिति, तदुच्यते । अङ्ग सत् वदितव्यम् । ' साय' इति च तत्पूर्वत्वात् वदनमेव प्रारणेन गृह्येत । न च अविहितमहं भवति । तस्मा प्रतिलक्ष्यति । अथवा स्वेन बचनेन अध्वर्युमेव संकल्प दत्याय विधातम्यं अस्मिसपि पक्षे। अतो मन्यामहे । कारयित्वा इति द्विणिजन्तस्य रूप द्रष्टव्यम् । आइ-- प्राकरणिपस्यायं निषेध इति । तस्मात् अन यदत, तत् | यदा स्मृतिप्रायनित्यानुवादे, सयोगान्तराच विधौ ‘नात न पान्यमिति । तेन यत् संकलित, तदन, तदेव कत• यदितन्य ' इत्ययमंधस्तुल्या, किं तदा चिन्तायाः प्रयो- यम् । श्रीहिमयं सकल्प, न यवमयः ( पुरोडाशः) जनमिति । तदुच्यते ' स्मृतिप्राप्तानुवादे हि स्माद मदेयः । आइ- यदा उभयोरपि पक्षयोः नान्त वदि नैमित्तिकं भवेत् । विधिपक्षे यजुर्वेदविधेरत पज- वर्य, तदा यो विचारणार्थ इति । उच्यते । पूर्वस्मिन् क्रिया ।' स्मृती च यत् अनृतवदनानिमित्त माय- पछे पुरुषधर्मः, राम श्री स्माते प्रायश्चित्तम् । सिद्धान्ते भित तदेव ( गायनीमनृते जपेत् इति ) कर्राव्य, यदि दपूर्णमासपर्मः, तर भरो यादिक प्रायश्चित्तम् । अनुवादः । विधौ पुनः अस्य पाइदिकत्वात् श्रेपस्य, पा-ततथ (इ. ९४० १ः आल्यावानिधेयत्वा- यजुर्वेदतो यज्ञो विनष्टः इति अन्याहार्यपचने 'मुः स्वाहा' भावात्, पारकम्यापारस्प-) श्रौतत्यामावात् न मारण इति होतन्यम् । स्मृतेस्तु अन्मतरमूल्यानधारणात् न पाप्यो । यत्तु कर्मधर्मपो दर्शपूर्णमासविधिनैर विहित- वेदभ्रेपनिमित्तप्रायश्चित्तायधारण स्यात् । एवं मूलमूलि. त्यात् प्रात्यात्मिो विधिरनर्यकः त्यात, तसा पुरुषार्थ- | भानाभ्युपगमेऽपि स्मृत्यैय (नानृतं चूयात् इत्यनया) तदर्थः वेति, वत्र भूमः ' यावन विधिसंस्पर्शस्वायनास्य (निषेधार्थः) वदतिझगश्च अनुसृत. इति तदीयमेष प्राय. प्रयोजनम् । विना प तेन धात्ययों न करवभिवम् । ननु तवारि याजुदिक्त्वज्ञानात् तदेद. प्रतीयते ॥' विधिरहितो हि धात्ययः स्वयमेय साध्यता । मायश्चित्तमेर भवेत् । नेतदस्ति । एतदि आह- प्रतिपद्यमान. अनपेक्षितप्रयोजनत्वात् न शक्यते दर्शपूर्ण यनीयादिविषयत्वात् आहितान्यधिकारमवलम्यते, अनुत- मासकर्थमायेन प्रहीतुम् । न च तेनागृहीत. प्रयोगान-प्रतिरोधश्च पुरुषमात्रधर्मस्वात् अनाहितामेरपि अवस्थित., नेन विधातुं शक्यते । तस्मादयश्य प्रात्यामिरेन तेन अस्य सावत् अवश्यं स्माते प्रायश्चित्तमपेक्षणीयम् । विधिना साक्षात् पारपर्यंग या पुरुरोपकारिय बोधयित्या तच्चेदपेक्षित, एकत्यानिमित्तस्स आहितामेरपि तदेव धाव करणीकृत्य तदतिरित्तप्रयोजनसाध्यापेक्षाया । युक्त, इति वैदिकप्रायश्चित्ताभाव । चि 's- सत्या निहितदर्शपूर्णमासोपारसंबन्धै तया अशल क्स-न्यतमवेदाने भ्रष्टे नैमित्तिकं श्रुतम् । अयशाङ्ग- पितन्य, अन्यथा च इतरेतराश्रय स्यात्, अगत्यात् विधि. विनाशे तु न तस्यायसरो भवेत् ॥' 'यदि भक्तो विध चालमिति । तस्मादयवान् भन्नविधिः । अतश्च यस आतिमियात्' इति हि स श्रेषाः यधिनी 'वदेत् । इत्यनेन एतावदवगत ' दर्शपूर्णमासोरमार निनिचत्वेन भूयन्ते । ज्योतिष्टोमसमधिनध मारण. पदनेन साधयेत् ' इति । ततः अवृतासामध्यात् । दाधन । नत्र घेदसंयोगाम मारणेन बाध्येत ' ( ३।३। एव भपति । यत् यदनेन पुयशंद, सत् भनृतेन ' इति। १८) इत्यने न्यायेन यायनीयस्यात् परश ता. पुनम नमसर भात् ' यत् अठादनेनोस्यात्, तर दतिक्रम्येत, न त यशसभरित्यागे हेतुरस्ति । सम्मत इति पचन ग्पयते । उस्मात् पूर्णमासोमाण्य अवगतदपिरोपमयपि पुकान सनिमित्त माय- परतो या मन्त रायते, सन्मतियो विधीरते। श्रिय म्यम् । यदा तु फरमयनाभपात् सारगाम वा यावत् ( सामान्) कमायः संसदः, तापन पतपुरधर्मा मरन्ति एपमागीय काशी पूर्व. पक्षा, अना पनीपम् ! 11 'पामरः पुरोगायः कन्या अनुपम य प सिदान्तः, सदा उमर पागु- इले आये भयमा पा समर्थ मे पा महो- यदिकारपनिमितर्मय प्राविध योजनान्तर - ·। . अन्दधन्यः ४५२ अन्ते तूत्तरयो शब्दान्या उमाम्या मध्यदेदो रयते, न अनानिमायो अन्ते तु बादरायणः इति वा, अन्वेनिवेश: इति विधीयते । पा. ३३६१४. था, आगन्तुन्यायः इति वा, आगन्नुकानामन्ते निवेश: इति तु अन्तर्वेधन्यः इति लक्षणया देशविधिः । वा, आगन्तूना न्यायः इति या, आगन्तुनामन्ते निवेशः सामिनीरेय प्रत्य अन्तरन्यः पादो भवति यहि । इनिया, न्यायः। अब तु भाययोईयोरेस निरेशः क्रिपते । वैद्यन्यः' इति श्रुतं, तत्र ' अधेमन्तवेदि' इत्यादाविच } अन्ते तु बादरायणः इति न्यायस्य निष्कृष्टं स्वरूपं न स्थानविशेषलवणा शाक्यद्वयेन सभवति । तादृश- तु ' आगन्तुना भन्ते निवेशः' इति । भाषायधिकरण स्थानस्यैक्वेन तनकः पादोऽन्यान्यः पाद इति कथन- तु (५१२१९११७-२०) 'मारिन्याय.' इत्यत्र द्रष्टव्यम् । स्वारस्यविरोधापत्तेः । तस्मादेन्तरूपविश्य 'म यो • अन्ते तु बादरायणः इत्यस्य अपवादः, दशमं एकादच वाजा अभिवः' इति पादो वक्तव्यः, तदहिरूपविश्य च इत्यधिकरणद्वयम् । रत्न. ५२।१०.११. • साम्ना 'हविष्मन्तो घृताच्या इति, पुनस्तदन्तरूपविश्य देवान् आगम्यमानाना उत्तरयोः परमानयोः अन्ते निवेशः, जिगाति भुम्रयुः' इत्यादिरीत्या सामिनीरत्यूयादित्यने- । उक्तोऽत्र न्यायः अन्ते तु बादरायगः' इति पूर्वः नैकवाक्यतया सिध्यति । इति प्राप्ते, तिष्ठन्नन्वाह पक्षः । मा. ५।३।५।१३, • सामिधेनीना काम्यविधी इति विधेः स्थानविदोषमाकाक्षरवेन तत्समर्पक्तयैक- आगन्तनामन्ते निवेशः अन्ते तु यादरायणः इत्यनेन वाक्यत्वे समाति वाक्यभेदायोगात्, ताशस्त्याने स्थित• न्यायेन इति प्राते । ५॥३॥३४. . अंग्रदाभ्ययोः औग- यतोऽर्याचदवयवभेदेन होतु पादद्वयस्थायसानेनान्यः पाद नुवापशादे एव स्टमकमस्ग्रहाणा परत एव निवेशे इत्यस्यानुवादत्वसभवात् , अन्यपादमाहेत्युचारणमित्वेना- । अन्ते तु बादरायगः इति न्यायात प्राप्ते । संकर्प. शश निर्देशात्, पादशब्दस्य ऋक्पादपरल्यायोगाथ, सानविशेष- १४. . राजसूये अभिपेचनीयमध्ये मादेन्द्रस्तीवाले लक्षणया तब होता स्थित्याऽनुव्यादित्यर्थः। संकर्ष, ४११३. / अभिपैक्स्पैरापकर्षः अन्ये तु विदेवनादयः 'अन्वे तु पाद- ' अन्तदन्यः पादो भवति, यहिर्वेद्यन्या' रायण.' इति न्यायान् अभिषेचनीयसकल्पावतानोत्तर- इति देशविशेपरवाया गार्हपत्यपुरोभागस्यैर विधानम्।। काले पर्नया: इति प्राप्ते । शा. ५/१९. . विर- माह. २११०१. . • भत्तवेद्यन्यः पादो होतु. स्तोमयेषु प्रतु आगन्तयः स्तोमाः अन्ते एव निवेश भवति महिवेद्यन्यः अत्र न होनु, पादो चेदेपकारार्थ- अन्ते तु बादरायगः इवि न्यायात् । रत्न. . स्वेन उपदिश्यते । ताई । देशमानमेतत् विधीयते । . सावित्रहोमादीनां तानामन्चे प्रयोग. अन्ते तु तस्मिन् देशे दोन दातम्यं, पाय एकः पादः अन्त- इति न्यायात् । भा. ५/२०१९४२२. बेदि मपति, पहिवदि अन्यः इति । नात्र उमयोविधि, • दीवणीयादीनामिह प्रयशपाटेन देवमनुमानि- एकवाक्यत्वात् । भा. १९४२१०४८.. 'अन्ततः कामावाद नाय अन्ते तु पादरापः ति म्यायप्र. पादो भवति पहियेाः' इति दयपूर्णमामयोः श्रुतम् । 'पृत्ति स्वर आद पूरशी । मोम. १२१.. ना विरासादनार्थायाः दार्तिस्याः येदेः एकपादोदेशेन लगाया: हिपूरक रम्य चिन्यन्तरेऽरिश- विधी एकत्वस्य उद्देश्यविशेषणस्य अविवशाऽऽपत्तेः, यहि स्यात् न चित्रिपारीना अन्तनिवेशम्पायस्य निरस. धेरेरः इत्यस्य अनुपादायोगात् रियाने यास्यभेदा यायम्य पाध: पूर्वरो । माट. ५/३१८. पत्तेः, अगया देशविधेप एवं स्शया क्षेत्रस्थानो अन्ते रुत्तरयोदयात् । ५।३।५।१३ ।। द्देशन विधीयडे | भार. ६. पिरसोमण यु यागम्यमानानि सामागि अन्तालोपो वृद्धिवा इति न्यापेन माउचरयोः पयमानयोः माध्यदिनामंश्योः अन्ते या चत्वारिस आरत्या प्रोदाराने छन्दोमाना 7-इति पूषः परः । मुसः विरुदाकानिमः । सेमा परीश सा. ३३. थपिपा गायत्रीत्यनुप् पचनान् । १४ ॥ क बादरायणः ·- मन्तवदन ४४५ अनृतवदन प्रकरणयोरविरोधात् कनुयुक्तपुरपयोऽयं, 'कर्म कुर्मा- दुर्वचम् । प्रतिषेधपदार्थस्य निवर्तनाशः वदनानु- णस्य अनृतं वर्जयितन्यं ' इति । योऽयं स्मृतिप्राप्तानु- मूलत्यभावस्थ या सरन्धान्वरेण कृत्यन्वयित्वेऽपि निमि- वादः इति द्वितीयः पक्षः । अलर्य एव सादिवत् कृतिकारकन्याभावात् , उपकारकत्वन्याप्यस्य आरायुपारकः प्रतिषेधः, सोऽपि तु अनुनाद एव अङ्गलस्य व्यापामावे असभाय । प्रतिपेश्यवदनादेस्तु इति तृतीयः पक्षः । अनाभिधीयते 'ऋत्वर्थत्वे- अलङ्गव्यपुरुषानन्ये अविहितलादेव कृप्यादिवत् दूरा- ऽपि यत् तापदनुपादत्वमीरितम् । तत्र संयोग- पास्ते । अत. अहवासभादेव तद्विशेषविचारासमयः, भेदेन विधिरेव हि गम्यते । इदानीं ऋतुयुक्तस्य तथापि प्रतिषेघस्य पुरुषार्थत्वं नाम पुरुषनिष्ठप्रत्यवाय- पुरुषस्य या धर्मः, उत शुद्वस्तुधर्म. इत्येताचदवशि- जनकनियाविषयत्वम् । ऋतुयुक्तपुरुषधर्मत्व च अनुसत्र- प्यते । अत्रोच्यते ' आख्यावमत्ययाः सर्वे क्रियाया न्धिपुरुपगलायोग्यतासंपादकश्यिाविषयलम् । शुद्धनतु. अभिधायकाः । तत एष प्रतीवस्य न कर्तुरभिधे- धर्मत्व तु तुगतगुण्यापादरियाविषयन्यम् । इद च यता ॥ न स्मृतिः कर्वयाचित्वे संख्यावाचित्य- मन न प्रतिषेध्यनिया विशिष्य शास्त्रेण विहिता यया गोचरा । सामानाधिकरपये प लक्षणातो गयादि-प्रतोदाहरणे पर तु सा विशिष्य विहिता यया पोडशि. यत् ॥' तथा च अतिविरोधाभावात् नत्यर्थः एवाय । ग्रह्णादी, तन प्रतिषेध्यपोडशिमहणाभावेऽपि मतोः प्रतिरोधः । स च संयोगान्तरत्वात् नानुरादः (कन्वर्थः फलजनसत्वं इत्यस्यैव निषेधेन आक्षेपात् उत्तविधार्यानु- सपोगः एकः, पुरुषार्थश्च सयोगः भिन्नः) इति । मापकल्वेने प्रतिषेधस्य प्रत्यनवा इति ध्येयम् । अत एव ३२४८. गौणमुख्यसाधारण्येन अगत्यमेव अध्यायायः इविन सोम-- पूर्वोत्तानुवादापयादात् संगतिः । सूना- रक्षणासंगतिः । र्थस्तु-- प्रतुप्रारणाधीत अर्म अनृतपदनायकरण तत्र सत्यपि भावार्थाधिकरणोजन्यायेन भावना- नित्मानुवादः स्यात्, तस्य स्मृत्या उपनपनप्रभृति पुरुष-बाचित्वे आल्यातस्य पाऽपि वाभ्यः एफ्त्यादिवत् तत- संयोगात् इति। स्तस्यापि प्रतीतेः । कतीरे कर ' (पा० ॥४॥६७) वि--' अनृतं न वदेत वैधः पुंधर्मो याऽनुवाद- इत्येतसूत्रस्थकर्तरीत्येतदनुसणार्यचकारयुकेन गीः समतो पुसि शुद्धे या प्रती या विधिः प्रतो । मंणि च भावे चार्मरेभ्यः' (पा० ३।४।६९) अरतोते: पुमर्थत्वात् तनिषेषस्तथाविध 1 स्मार्तानुवादः इत्यनेन कर्तृर्मभावानामपि आख्यातार्यवस्मृते । पुरकत्यो: श्रुतिप्रक्रिययोशात् ॥ नाल्याते पुरुषानुक्तिः । चैत्रः पचति ' इति चैत्रादिपदसामानाधिकरण्याग प्रत्तायेय प्राजक्त् ।, सत्योति नियमादन्य. संयोगोऽतः एवम् । स च भावप्रधानमाख्यातं ' इति स्मृत्या एक- प्रती लिपिःवैयः विहितः प्रतिषेधः पुधर्मः पुरुषार्थ: ' वादियदेव यद्यपि भागना प्रति विशेषणत्येनान्चीयते, इत्येकः पक्ष । सस्तो पुति अनुयुक्त पुरुषधर्मः प्रतिषेधः तयापि उरस्तिवात् वदानस्पदान्तरमायल्पनया तद्- वाक्य तु अनुसादगी: इति द्वितीयः । शुद्ध प्रतो शुर- पारस्यैव मारनायां भाव्यत्वेन अन्ययः न तु कर्मशः, अनुपमः, यायं तु अनुवादः इति तृतीपः परः विलम्बितप्रवीतिफन्चात् । प्यते च गुगत्वेन प्रीत- सिद्धान्तः। पारि प्रयोजनाकामायो साधान्यं यथा परोहावादी भा- समनुप्रारणम्याः विधिपतिपविशेषाः देवतादेः (१०१)। विधिनिषेधाभ्यामपि सरिपये समियो मजति, नानुन वदेन ' इत्यादयः तितेष्टानिशाधन क्षेपाय एसमेस युक्तम् । अवय माइपुरुषधर्माः, उत अनुयुस्वपुरधर्माः, उत शुद- विथिस्सले स्वर्ग., निपेघम्पले च प्रयाय एवं क्रियापलं अनुधर्माः इन विचाः । यद्यपि च प्रतिपेयस रामानामिपनविधिभविम्यो, न त अत्यवार, मकर- परोपकारसवेन विधेयन्याय अत्यमेव गान् । र म यदि आसान उi नाभिपीप, ·, अन्त्यलोपाधिकरणम् अन्त्यलोपाधिकरणम् यजति । इति । विना वचनेन अन्त्यलोप एय न्याय्यः । खादप्राप्तम् । तसात् प्रमानुग्रहो न्याय्यो, न उन्दोनुमह २०१९४२१६. इति । तमाऽऽह । ननु गायत्रण छन्दसा पूर्व क्रियमाणे, अन्यलोपाधिकरणम् । एकयिक ती माध्यं नीचरकाल नैटुभमप्युपान्त भवति । उच्यते । सत्यमु. दिनपवमानस्वोने, आये एव तृचे शनम् ।। पक्रान्त मपति, न तु द्वितीयां तृतीयामहत्या । अथ एकत्रिके तृचादिपु माध्यंदिने छन्दसां थुति- यो. कृतयोः पूर्णे तृचे नैव छन्दसा प्रयोजनम् । भूतत्वात् । १०५।२७।। तसात् प्रत्यक्षत्वात् पूर्वया स्तोत्रीययोत्तरयोः स्तोत्रीययोः भाष्यं-- अस्त्येकनिकः प्रतुः, 'अर्थप एकत्रिक., कमस्य, झमानुपहो ज्यायान्, न छन्दोऽनुग्रह इति । तस्यैरस्सा बहिष्पवमान, तिरूपु होदराज्य, एकस्या टुप-- ननु प्रती कम आनुमानिकः । निच्छ- मैत्रावरणस्य, तिसूर्ण ब्राह्मणाच्छसिनः, एकस्याभच्छाना- दस्त्य तु ( ' त्रिच्छन्दा आवापो माध्यंदिनः पवमान, कस्य, तिस्पु माध्यदिनः पवमानः' इति । तदा । इति ) पचनेन प्रतीयते । चोदकेन प्रानोति । तस्मात् माध्यदिने पवमाने संशयः किं तृवाधासु गान कर्तव्यं, (आनुमानिकत्यात् ) भस्य यापश्छन्दसामनुसह इति । उताऽऽथे तृचे इति । कि प्राप्तम् १ एषत्रिके कतौ । उच्यते । युक्त प्रकृती बगलम् । तर प्रत्याणि माध्यंदिने परमाने तृवाद्यामु स्तोनियामु गानं स्यात् । शास्त्राणि । इह पुनरुपारा अतिदिश्य से, न शास्त्राणि । सुतः १ छन्दसा श्रुविभूतत्यात् । श्रुतिभूतानि हितेन विस्तौ श्रुतिपातस्य समाख्याप्राप्तस्य च बलाबल- श्रीणि छन्दासि प्रस्तो, 'विच्छन्दा आवापो माध्य- देव नास्ति, अनाम्नानात् । असत्या बलालावा. दिन. पयाानः पञ्चगामा' इति । वानीद चोदयेनैव । यामुमय कर्तव्यं, यदि विरोधी नास्ति । एतु विरोपः। मातानि । वान्येवमुपसहर्तुं शक्यन्ते, यदि तृवाद्यासु । तर छन्दसामनुग्रहः किमुत प्रमस्येति । समस्येति गानम् । तस्मातृवायास्थिति। नमः । अर ( भाग्य--मन्थः 'अप्रवृचे करिम- आदितो या न्यायत्यादिवरस्यानुमानि-चित् पदार्थे सर्व वैकल्पिक प्राप्नोति, न माते। कत्वात् 1८॥ वैकल्पिकाना (हि) सर्वेषा युगपत् प्रासि । याव- भाध्यं वाद्यन्दा पश्च न्यावर्तयति । आये तृचे दन्यताऽभ्यपसायो न भवति, सावत् (स) सुख्या गान कर्तव्यम् । एए हि न्यायः, मम एवमनुगृहीतो (मातिः), श्वे (अध्यासाने ) तदेवानुटेप (त. भवति । इतरस्य छन्दोऽनुग्रहस्य प्राकृतत्यादिशा रेषां निवृतिः । तदुक्त निर्देशात विक्रुपे यत् नुमानिकन्य मवति । आह । ननु प्रमोऽपि माइत. प्रत्तम् । शर२८ इति ) म च सोन्यार त्यादानुमानिमः । उन्यते । उमयोरानुमानिकयो प्रति अपसवात् । अपच ( सावत् स्नोवारमात् ) प्रमानुग्रहो पायान् माति । कथम् ! तत्र हि प्रथमे पूर्वग मन्त्रान्तरेण ( उदा ते जाव इत्यादिना स्तोमादि. गायो छन्दस्यमिनिवृते द्वितीया स्तोत्रीमा पाल्पा । भूता मयमा) गायत्री प्राप्यते (प्रारम्यते बल.) मयमारम्मेण हि पदार्थः प्रियमाण उदा पदार्थममि. मसिद्धम् । सा च गायत्रीमेव (द्वितीया ) पर्यु. मयति । अप्रवृते परिमाथित् पदाय रे वैकरिपक, पम्पारयति (इति सेव कपा)न (नु) दिवाय प्रामोति, न मयते । मते हि ततोऽन्यदात्तत्यादमातम्। छन्दः (मारन्धय, युयाराभाना ) । तम्मान किया प्राप्ता । वामवसायामुभय-प्रमानुपद इनि (आये तूचे नमिनि)। प्राप्समावादविरल्य: । अप किं सदेव प्रारम्य परि. ययानिवैशं च प्रकृवियत्, सख्यामात्रविकार. समाप्यतामयान्यासमारभ्यतानिशी परिसमापन स्याम् ॥९॥ भुतं करोति, परित्यया भूत बहातीति प्ररथ परिममार भाष्य--वाडये सूचे पमिति । बुद नीय गम्पते । अथेदानी दरिमनिचे वैकलिक ऋदार्य- मथानिवेश मनियमचन्दन मामामु रोत्रीय, frej भारन्धस्य च ·अनृतवदन.. अनेकलक्षणा ific -- . कनुपर्मवे . विषिषु सति संभवे तथा नियमः । विधानं ' सर्वपृष्ठः' इति समारोन विभतो नानेकगुण- निषेधेषु तु तस्याः नियमकवासंभवात् • कर्तृमात्रेण विधानं दुष्करम् । टुपू. ३३. अनेकगुणवि- वर्जयितव्यं इति ! १४८............ धानात् वाक्यं मिद्येत । भा. शा. ...मण्डन, प्रत्यङ्गभायोऽनृतवारणस्य ११. अनेकदेहादानन्यायः । के चित् पतिते पूर्व- शंकर-विधिर्नान्तमित्ययम् ।।१, देहे देहान्तरमाददते, के चिनु स्थिते एव तस्मिन् ऐश्वर्य- 'अमृतवदननिषेधैदमोवधारणन्यायः ॥ यशात् अनेकदेहादानन्यागेन ( देहान्तरगाददते ) । उदस्यासंपादनिषेधस्स . पक्षात् ऋतुयुक्तपुरुषार्थत्व- शां. भा.३।३।१९६३२. प्रसू. । एकस्यैव मायापिनो युग- प्रमाणाभावेऽपि. प्रियासंवादस्य आनन्दजननसामामः | पदनेकदेहादानदृष्टान्तः अनेकदेहादानन्यायः । न्याय- केन लिङ्गेन ऋतु-अऋतुयुक्त सर्वपुमार्थत्वावगति नियात् । निर्णयः । अनेकेषां देहानां युगंपेत् आदानं, तस्य या सर्वप्रतिषेधानां : प्रवृत्तिविषयत्वात् तदवधारणाधीनो योगशास्त्रीया पद्धतिः प्रकृत्यापूरादिका,' अत्रापि चतुर्थे निर्णयः इत्यादिकधिकरणशर्तिकाभिहितेन अनृतवदनै । वक्ष्यमाणा च, सा पद्धतिः अनेकदेहादानन्यायः । के. दमर्यायधारणाधीनतनिधैदमविधारणन्यायेन उदया * अनेकनिमित्तनिपाते नैमित्तिकसाहित्यं युक्तम्। संपादनिषेधस्यापि अनुयुक्तर्यपुरुषार्थत्याचगत्युपपत्तिः । यथा युगपदनेकचपडालादिस्पदादी नैमित्तिकस्य सन्त्रण सु. पृ. १४७४. अनृतबदनन्यायः । 'मलयः । सकृदनुष्ठानम् ।. यथा या अनेरहदाहादौ । भाट्ट. बासमा न संवदेव' इति प्रतिषेधः अनृतबदनन्यायेन | ५।२२. ऋत्पर्य एंव इति पूर्वः पक्षः। कु. १२१२४. अनेकपितृकाणां तु पितृवो भागकल्पना अनृतबदनप्रतिषेधन्यायेन ऋत्वर्यस्य अव-(यारम. २।१२०) इवि न्यायः । यदा अग्ने पुना गौरणस्य प्रसज्यमानस्य प्रतियधः (इदं पूर्वपक्षे उक्तम्): मृताः, पौत्रा एर च वर्तन्ते, तदा भने पौत्रा एव खांशान् वा. ४६।१७ पृ. ९४९,, * . मल्ललदासःसंवादस्य । लमन्ते 'अनेक०' इत्यनेन न्यायेन, 'भू पितामहोपात्ता' ऋतौ पुरुषे च अविशेषप्रसक्ते: अभिहितेन अनृतवंदन- १ ( १२१ ) इत्यनेन च न्यायेन 1 धर्मकोशे ग्यपहार- प्रतिपेपन्यायेन । पलि पल्येष ते लोकः' इत्यादेः । काण्डे मदनपरिजातः पृ. ६६०-६६२. ऋत्वर्थस्य संवादस्य प्रतिषेधः इति प्राप्ते । ३।४1 • अनेकप्रधानेपु सैनिपातिनो पदार्यानुसमयः । ७११८.० अनृतवदनवनन्यायः । युज्यते च प्रत्यय मा. ५२।१११-२. तया प्रसक्तस्य अवगोरणादेः प्रतिरोधोऽपि अन्तरदन • अनेकमाता नियमविपि पवात् । वि.६२१३. वर्जनन्यापेन फत्पर्य इति वक्तुं पूर्वपक्षे । कु. ३४ • अनेकयजमानकातिपद: ज्योतिष्टोमावुकपः । १०१२३. 'युवं हि स्वः सपती इति मोर्यममानयोः प्रविषदं • अनेककर्तृकाख्यानरूपपुण्कपकप्पः उपा-कुर्यात् । एतें अमृतमिन्दा इति बहुम्यो यजमानेम्पः। ख्यानार्थवादकरप्या अर्थवादकापः विधिः यथा फुलाययझे यजमानादित्यमानातं स च यजमान- 'सावत्रतामसीपोमो आज्यस्यैव नौ उपाय पोर्णमास्यां महुल्यम् । स्तोपोरक्रमे पठनीया ऋक् मतिपत् । वि. यजन् । इति । याल.पु. १२, ३।३।१४, . अनेकगुणविधानं अगुणविधिपरे यापये अनेकरमणा पलशगया थाध्यते । यथा, सगे मरति इत्युक्तं तद्गुणास्नु विधीयन् (an(१०४११११ वर्षक३ ) रपोरेग स्यम समाप्तिा १९) इत्यत्र । मा. २१३१४ पृ. ५९३, इति पूर्वपर्छ परदपरशा स्पात, न्युपले तु पूर्पपदे . अनेगुणविधानं समासेन पिस्तो न परम् । एवेति स एप युच्चः इति विद्धान्वितम् । पाल.. प्रपy: RR ३१२१११३८. अनेकगुग- १४१. - .

·अन्टालोपापवादाधिकरणम् अन्यलोपापवादाधिकरणम् भाप्यं-अमौतु आध्ननार्य मन्त्राः 'देशीनों । उपदिष्टविषयः इति विषयभेदः । उसास्थापने यदाधूननं, वा पमनानामि । इत्येवमादयः । तान् मस्त्य भूयते तदा मन्या आधूननार्थाः। (वस्तुतस्तु अदाभ्यग्रहग्रहणे 'सप्तमियधूनोति । इति । तथा भमो (बीज-) यप सोमानाउले यत् परिप्लानं तत् आधूननं नाम, तदर्था भार्था मन्त्राः ' या ओषधीः' इत्येवमादयः । तानपि । एते मन्त्राः । द्रष्टव्यमेतत् सत्यापाढीये श्रौतसूत्रे ८९६६३७- प्रकृत्य धूयते 'चतुर्दशमिर्वपति ' इति । तत्र सरायः ३९ सूत्रेयु। के.) पृष्टे अमिक्षेत्रे नानाबीजानामावपनार्थ कि आयोपादान, उत अनियम इति । दिमात ? । मन्त्राः आवपनार्याः । ननु प्रवलेन प्रारणेन सपामा आद्योपादानम् । 'आदितो वा तन्न्यायत्वात् । (११॥ त्यागमात् कर्य दुईलेन मेण आद्योपादानं इति पूर्वपक्षः ५।।८) इति । एवं प्राप्ते घूमः । अपूर्वामु तु सख्याम् । इति चेत् नात्र सपामनत्यनभरः सप्तमिराधनोति अप्रवृतिपूर्विासु श्रूयमाणासु बगः । विकल्पः स्यात् ।। इति श्रुत्या ताभ्यामपि बलीयस्या सप्तानामेव विनियोगात् । एवं सर्वासा सख्याना अर्थवलं भविष्यति । आयो. अत्र के गा' इत्यपेक्षाया निकपालरादिवत् अमाद. पादाने हि वेषां चिन्मन्त्राणां उत्पत्तिरनार्थकेय स्यात् ।। ध्ययस्थितिः, रमस्य श्रुत्यपेक्षितविशेषसमर्पकत्वमात्रेण गम्पते च ताभिर्वपनं प्रकरणात् । या हि प्रतिपूर्विका । आद्योपादाननियामत्वमुच्यते इति पूर्वपशः, न तु भवन्ति, सामा माकृतमयोरोण अर्थवत्ता । आनर्यस्येन विनियोजकत्वमाश्रित्य, येनोक्तदोपः स्यात् । सतमिः च कारणेन मुख्यातिकमः सख्यायाः। इति वाक्य न मन्त्रविनियोजा किंतु लिङ्गप्रारणाभ्या टुप- (सिद्धान्तमाह-) मरणे मन्मा आग्ना- अङ्गत्वेनापगठेपु मन्पु लाचवात् पेवलं सख्यामान- यन्ते, ते च ( प्रकरणात् ) प्रयोक्तव्याः । श्रुत्या | विधायकम् । ततश्च श्रोतविनियोगाभावे आद्योपादान- (1) चतुर्दशाना प्रयोग उच्यते । स च ( प्रयोगः) | मिच्छता कमस्प विनियोजकत्वमाश्रित्य सदुपपादनीय, अनियमेनापि पटते । प्रमो नियतप्रमानेय माप- मस्य च नात्र विनियोजकन्यसभनौ दुर्घत्सल्वात् । लिम यति, प्रकरणेन तु सर्वे प्रयोक्तव्याः । ननु प्रमोऽपि नैव प्रकरणाभ्यां सर्वेपामगावे निश्रित संख्याश्रुतिः अनि- प्रकरण नाचते, प्रतिमहणात् । उच्यते । सर्पविषयता यमेन परिकचिन्मन्त्रोगदानेऽपि उपपना विस्पगेवा- प्रकरणेनावगता ( अमो ) बाधते । सा च (गर्व- पादयति, न तु मागवगत सर्वेशामनत्यमपि विहन्ति, विषयला ) अमानुप्रटेन घटते । तस्मात् परणानुग्रहः।। इति सिद्धान्तः । सूनाथरतु-अपूर्वामु सख्यामु छतीपु अतो विकल्पः। विकल्पः स्यात् आदितो मष्यतोऽन्ततो था पाः राम- शा-~• प्रास्ताना महूनामेक्देशग्रहणे सति आयो. चतुर्दावादिसरल्या;, तासां सर्वामामर्थवचात् इति । पादान अन्यलोपः इति स्थितम् (१०.११११-६)। शि-धूनने वपने चामो मत शेतातुर्दश यत्र तु प्रकरणपठिताना मन्त्राणामेरदेशग्रहणं तत्रापि 'किमा शरम्मनियमः किं वाऽऽरभो निनेच्छया ।, वि आद्योपादानं, उतानियम इवि सशये अमानुप्रदात् कपाल्वत् १मः प्राप्तः, ये चित् प्ररणोदिताः । आद्योपादाने प्राप्ते, बटीयमा प्रारणेन सघामान्याव या, स्युस्चेन मयागामारभोडर विकल्पितः ।' गमात् संख्याश्रुतेश्च अनियमेन उसंग्थ्योपादानेही माह-प्रातानामेकदेशमहणे आद्योगदानमन्त्य. अविरोधात अमवाधेन आदितो मध्यतोऽन्ततो या सप्ताना पनि स्थितम् । यत्र तु औषदेशिका सहयो चतुर्दशाना चोपादानम्। मन्त्राः ऋतुमकरणे समाम्नाता:, एसदेरोन च विनि- सोम-द्विरावाशे वाहिकानामहा आयोगा युक्ताः, यया अग्न्यादौ आभूननायां यानाभि मन्त्राः दानाभावेऽपि ६ आद्योगदान इन्युत्पितेः संगतिः। 'सतमिराधनोति ' ' चतुर्दशभियंपति' इति न्यून- पूर्वन्यायेनार आद्योपादाननियगा वि मिशन्तमौक- सरयायुना त नियमेन भायोपादाने अशियाना याप अतिदिधविषयः पूर्वन्यायः । अयं तु विचारः वैययारचेः अनियम एव न च पाच,स्टोमादौ तेषा 7 .

·. परपरा -- अन्धदर्पणन्यायः अन्धपरंपर व अन्धदर्पणन्यायः ॥ मन्यस्य दर्पणे दर्शन | अन्धपरपरान्यायः स्यात् इत्याराड्क्याइ । ११२८१२७ न्यर्थम् । साहस्री. ३०२. १. २८६, ७ यत्तस्तु इह ( असमु) स्वर्गादिसाध्य. अन्धन्यायः ॥ 'इमामग्रान्' इति मन्त्रस्य साधनसबन्धः स्मयते नासो पुरयान्तरेषु उत्पद्यमान: अष्टार्थत्वे तु अन्यन्यायेन यत्रैव नायेत तौर पर्तिप्यते। वैश्चित् दृश्यते इति अन्धपरंपरान्यायेन अप्रमाणना। घा. २४१३१-५४.१४६. 'पोयो ग्रहीता आसन्ध स स्वयं भोपलन्धनान् । स्वाद अन्धपगुन्यायः ॥ यथा वश्चित् चक्षुष्मान् नयेणाहीते च प्रामाण्यं नावतिष्ठते ।। १।३३१ पृ. पुमान एगुः अन्यमन्ध नरमाश्रित्य प्रवर्तयति कि १६२, ० यदि हि अनुपातोऽसि अर्थ: असदा- चित् फरमुद्दिश्य, तथा चेतना पुरुषः स्वयमात-दिभिरेय कल्प्यते, तथा सति आमचेष्टिताशेन प्रामा- मानः प्रवृत्तियतिमदचेतन प्रधान प्रार्तयति इति प्यमभ्युपगत स्यात् । अयं पुरुषान्तरधारणमुच्येत, एवमपि सायर. । उक्त च 'पुरुषम्य दर्शनार्ष वैवल्या | वदशेन वैरम्येच अन्यरशेन इति अनादित्वे सति अन्धपरं- तथा प्रधानस्य ! पड्मयादुमयोरपि संयोगतत्कृतः । परान्यायेन सर्वेषा परप्रन्ययात् न क चित् प्रामाण्यावस्था. सर्गः ॥' इति । साहस्री. १७९. नम् । १२१३७ ४. ११३, ४ यथैव हि अन्य. सप्रदायाद- अन्धपरंपरा । अन्धपरपरादोषः । अन्ध-विच्छिनः अस्तित्वं भजते, तनु अयु अन्धपरंपरा परपरान्यायः । अन्धरपराश्चनन्यायः । जात्यन्ध न्यायादेव। या हि चोदना न कदा चिदुचायते तस्याः जात्यन्धक्यवत् 1. अन्धपरंपरा सर्पपुरुषयज्ञादिप्रसराभावात् दुर्लमतरमस्तित्यम् । अतीन्द्रियेऽयं स्यात् । सु पृ. ११३७. . सर्वत्रानुप- १९३९।२ पृ. १६४, ० समानदेशाग्नान प्रकरणा पनिसाम्यात् अन्धपरंपरा । कल्पतरु:. २२0१३७ पदाना परस्परसनिधि सबन्ध पान वेदो पदति । किं व. स. यथा केन चिदन्धेन ‘स पटो रक्तः' इत्युक्ते । नर्टि ' पुरपेषु भामनन्सु तथा दृश्यते । तेरप्येयमन्येम्पो बुत: १९ शुत' इति परस्याकाक्षाया स यदि इट इत्यनादित्वेऽपि सर्वेषा दर्शनमभवात् अन्धपरंपरा- अन्यमन्ध तदुपदेष्टार यात्, सोऽपि अनुयुक्त. अन्य-न्याये निहने मपति रायम् । ३।३।१४ ४ ८५८. मन्ध, सोऽपि अपरमन्ध, न के चिदपि स्वोपदेष्टार ननु न्याकरणानुगतसाधुन्धानन्तर प्रयक्षेग असवीर्णसा- चक्षुष्मन्त बयात् । अनया अन्धपरंपरया प्राप्त, पट धुन्चदर्शने मा भूत् अन्धपरंपरान्यायापत्तिा सवीर्णस्य रतिमा यथैवाप्रामाणिक , एवं इयमपि फर्मेश्वरयो तु साधुन्वस्य पूर्वदृष्टस्य न्यारणमात्रात् विवेकशाने तदा- प्रवयंप्रकमायपरपरा । परिमल, २२१२७ पत्ति अपरिहार्या इत्याशय आह-यायानिति । अर- अ. सू . पूर्व कर्म क्य ईशरामचर्तित ईश्वर- मारा, न तावत् असाधन वल्धुपक्वेिके प्रवर्तनरक्षण कार्य करोति ! भाति प्ररर्तित ईश्चरण अन्धरसरान्यायापत्ति , विधिनिषेधमूलगत् । अविनष्ट- पूर्वतनप्रवर्तितेन इत्येर अन्धपरंपरादोप । भामती रूपमापुत्वविबेधे ऽपि न वापचि, थेदादिविधास्थान २२२१३. म. म. २ अन्धपरंपरान्याय.। यथा प्रयोग गात् । सु. ३१०, नतु विधिनिषेप- अधेन नीयमाना अन्धाः पतन्ति तथा प्रकृतेऽपि न स्पध्रुतिभूगनपेपरपरामादेश साप्वसाधुविषेकसिदेः अय धनयवासले एबोदाहिपते । साहस्री. २४. विधिनिऐपनिणवरण अनयंक, मूलभूपधायामरि का न चार मशानुवारशन्दे अन्धपरंपरान्याय', अभि- सावनुशासनामश्वेन म्यारणम्य साधुविधिमानापेक्ष. थानाभिधेययो, सर्वप्रयवयात् । नहि अग्निहोमवर्गादि स्यात् असाधुनिषेधनिराकरण अनपर इति चेन, साध्यसाधनभावयत् भानुरास अपयशयम् । अतो मिलावे अन्यपरंपरायायापचे न सासावियेक मज्ञानुवाकरान्दवायोऽप इतन् सायद प्रमाणम् । या, मदिः इति । २६४. फोरपन्यापरणगम- ३१.१२५, * मनु (व्याकरणस्य) पुंशस्यमूरत्वे ! पर वनुगवान्यान्दरदर्शन, रिष्ट- . .

·अन्तराऽनूच्य ८४५१ अन्तर्वदि . तादि तथेति चेत् । (२३), 'म यशस्साश्रुतित्वात् ' (पा० १११६५६ ) इति सूने महाभाष्ये अमिहितः । (२४) इति सूपदयात्मकं अधिकरणान्तरं उस्ताधिः / साहस्री. १९०, 'तद्यया दधिवपुर्स प्रत्यक्षो ज्वरः, करणस्य अन्तरा वर्तते, तबाह शास्त्रदीपिका ज्वरनिमित्तं इति गम्यते । नड्बलोदकं पादरोगः, पाद- 'अथवा अनेन सूधद्वयेन अधिकरणान्तरं प्रस्तुताधि- रोगनिमित्तं इति गम्यते । आयुघृतं, आयुषो निमित्त. करणसिद्धान्तस्य दृष्टान्तसिद्धयर्थं तदीयपूर्वपक्षन्यायेन च । मिति गम्यते ' इति भाष्यम् । दधिययुसे इति समा. पूर्वपक्षं वक्तुं अन्तरागर्भिणीन्यायेन विचार्यते' इति । । हारद्वंद्वः कर्मधारयो या ! दध्येव विशिष्टयस्थायुक्तं पुस गर्भिणीशरीरमध्ये यथा गर्भवारीरं तथा एकाधिकरणमध्ये इत्युच्यते इति कयटः। अपरमधिकरणम् । एकं शरीर, अन्तरा अपरं शरीरम् । * ' अन्तर्दशाहात् स्याता चैत् पुनमरणजन्मनी । के. • तन एवं अन्तरागर्भिणीन्यायो भवति इति । तावत् स्यादनिर्विप्रो यावत् तत् स्यादनिर्दशम् ।। भन्यया सूत्र धर्यते । भा. १०।३।१६।६०-६१. । इति पूर्वाशौचासमाप्तो भौचान्तरनिमित्तसनिपाते ( मीमांसाया अन्तरगर्भिणीरूपाणि अधिकरणानि बहूनि । पूर्वाशौचकालशेषेण मनुना शुद्धिमुक्त्वा ' निमित्ताने वर्तन्ते । फे.) नैमित्तिशशीचानावृत्तिः अन्याय्या ' इत्याचवानिरा. 'अन्तराऽनूच्यं ' इति मध्यमस्य स्वरस्य । करणाथै पूर्वाधोचपरिच्छेदार्थप्रशुत्तेन दादादिना विधिः॥ प्रसङ्गेन अन्त:पतितस्य अशौचान्तरस्यापि परिच्छेत्तु • अन्तराऽनून्यं सदेयत्याय' इति श्रुतौ अनारे-शस्यत्वात् अशौचानावृत्तेः न्याय्यत्वं । न वर्धयेदधा. त्यनेन दशहोतन्याहृतिमध्यमागे शामिनीपाठविपानेन हानि ' इत्यनेनोक्तम् । सु. पृ. १६३. पाठक्रमादिलाघः । न च अन्तराशन्दः मध्यस्वरवाचक- अन्तदीपिकान्यायः । अयं मुण्डकोपनिषदीय- स्वेन कोशादिषु प्रसिद्धः, 'उन्रंचा निपरो दिना वरण्य प्राप्तत्वेन उदनपेक्षणात् । इति प्रात, शांकरभाष्ये । तथाहि : गल्येन सम्यस्तपरा दोष आत्मा अभ्याशानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ' इति । नित्य मत् क्रोधमन्याइ आमुरं तत्, यन्मन्द्रं मानुषं तत्, पदा, नित्यं सत्येन, नित्यं तपा, नित्य धन्याशानेनेति यदन्तरा तत् यदेवं ' इति श्रुत्यन्तरगतान्तरापदेन वार. धर्वत्र नित्यान्दोऽन्तीपिकान्यायेनानुपक्तन्य इति । मन्द्रोमयमध्यमभूमिकावेन खरविशेष निर्दिश्य अन्तरा. साहस्री. ६५९. जन्ममिति विधाने तस्यैवोपरिक्षतेनं तस्य प्रमविधायक स्वम् । संकर्ष. ११११२. • अन्तर्याममहः द्वितीयो मन्त्रवाण्डविधि- 'अन्तराऽनन्य' इत्यादीनां वस्तुतस्तु न सामिधेनी- काहयोः । वि. १०।५।१७.० अन्तर्याममहः प्रात:- मायोदेशेन विधान, प्रमाणामापात् । अपि तु अनुवचन- सपने दितीयः । उपोश्वन्तर्यामयोत न वषट्कारहोम- सामान्योदेशेन । माह. ३११:११, . 'अन्तराऽनून्यं सदेवम् सोम. १०६. पवाय' इत्यत्र सामिधेनीगुगा उत्ताः । ३११११. • 'अन्तदि तिन् यानित्राणि होति' इति -'अन्तरिक्षे च यहवः प्राणिनो पातनिर्मितः । दिदर्शन न गारिठहोमविकार राधा, ति देयोप- भ्रमन्ति स्तुभिः सूमैदे म्यानुप्रात् ।। ' या. शवयाऽपि उपयम् । माह. ८।४।२. . 'अन्त. शरा1१३ पृ. ७०२. दि प्रीता मिनपति' दितीयया संस्कायवारगमान् 'अन्तरीयोत्तरीये हि योषितानिर याससी।" मिनयन प्रतिपत्तिस्मः सरपरः इति में प्रयानस्य प्रयो- या. श. १८८. जम् । वि.४१२. अन्तरियादिधासिदाधितदेग- र अन्तरेणापि निमितशब्दं निमित्ताय विशेषम्य यूपमानाता अमरमिनीचर पतिार गम्यते इति न्यायः ॥ असं न्यायः दिवंचने चिहति । मा. ३-४. . अन्तरदिवार- .

·अन्यतरतोऽतिरानात् ४६० অশ্বথাঙ্কা इति अमापारपायां पूर्वयुर्वेदिकरणे म्यवस्थापिते अर्थात् / तु सत्रं, इसी उमात्मस्वात् श्रेष्ठोऽयं इति । तस्मात् इपिरमिपासनोचरं वेदिरश पौर्णमास्यां व्यवस्थित पञ्चदशरातः सत्रमेव । भवति याल.१.१९ सनालिनं च दर्गयति । ३३ ॥ अन्यतरतोऽविरावत्यात पञ्चदशरावस्या- कुण्डपाविनामपने ‘गुट्पनिहपतिः, सुब्रमण्यः होनत्यं कुण्डायिनामयनस्य च तद्भूतेष्वहीनः । सुब्रह्मण्यः ' इति सत्रस्य लिद्ग दर्शयति । गृहपतिई स्वस्य दर्शनान् । ८।२।६३० ।। सने आम्नातः प्रत्यर्थान् याजमानान् पर्नुम् । वलात् पञ्चदशन. मुण्डपायिनामयन च एतौ अहीनभूतो कुण्डपायिनामयनं सनम् । एस पञ्चदशराम्रोऽपि सत्रम् । सबभूती वेति विप्रतिपत्तेर्विचारे पूर्वपक्षमाह पञ्चदश- उमयोः सनवमेन नाहीनाय इति सिद्धान्तः। के. रात्रस्य पदशभिरहोराने साध्यस्य याविशेपस्य, कुण्ड- . अन्यतरप्राप्ती पवस्थाविधियंया- वासिडाना पायिनामपनस्प एतनामस्य च यागविशेषस्य अहोना । नागरासो द्वितीयः प्रपाजः, तन्नगत् अन्येषा ' इति । स्यात्, न समत्वम् । अन्यवरतोऽतिराप्रत्वात् । अन्यतरत. अत्र हि विविधामात् तनूनपादेव द्वितीयो प्रायो न आदौ या अन्ते या यस्य अतिराप्रयागो भवति ताश. नराशस । यथा वा- 'यदि रयन्तरसामा सोमः स्यात् स्यात् । अन्यतरतोऽतिरामवच अहीनस्य रसगम् । ऐन्द्रपारामान ग्रहान् गृहोपात्, यदि वृहत्सामा शुका- तयानयोर्भवति इति अहीनत्वम् । यदन्यतरतोऽति-प्रान् ' इति । अापि पाठत. ऐन्द्रवायचामवैव माता, न रानसेनाहीन.' इति श्रुतौ तद्भूतेषु अन्यतरतोऽतिरान- सुमता इति ।वाल. पृ. १८. भूतेयु अहीनत्वस्य दर्शनात् । . अन्यतराराक्षात: उभयाराहा बलीयसी । मीन्या. पृ. १७१. महीनपचनाञ्च । ३१॥ अन्यत्र कृतार्थ अन्यत्र प्रविपाते इत्येष पञ्चदशरात्रः अहीनः अह.समूहसाध्यस्तुविशेषः, हि न्याय ।। ( सोमलिताना द्रव्याणां अपभूषे नयनं न तु सत्र इति पूर्वपछे देवन्दरमाह ! चकारः समुच्च- प्रतिपत्ति, इत्यादिविपये ) । भा. ४२दा२२. यार्थः। यदन्यतरतोऽतिरामस्तेनाहीनः' इति वचनेन 'अन्यत् साध्यमहनव यागादीननु- प्रत्यक्षमेव पञ्चदशरात्रस्य अहीनन्वमुक्तम् । एव अहीन विधतः धार्मिकत्वसमाख्यानं वद्योगादिति वचनात् पञ्चदशराध बहीनः इति पूर्वः पच. 1 गम्यते ॥' (सोवा चोदनास्ते १९२) इत्यनेन सो चोपायचोदनात् । ३२ ॥ न्यायेन यागादिखस्पस्यैर धर्मच इन्यापारम् । सना- सिद्धान्तमाह ! वाशब्दः पूर्वपक्ष व्यापयति । पञ्च- तनधर्मप्रदीपे प्रामाण्यप्रकाशे पृ ७१. दशरात्र. कुण्द्धपायिनामयन च इमे दे अपि सने स्याता, * अन्य सामान्य अन्यो विशेषः पित' न अहीनो । उपायिचोदनात् । । य एष भूनिकाय- इति सामान्य, 'द पूर्णमासाम्या' इति विशेषः । मा. मिच्छन्तस्त एन पञ्जदारानमुपेयु' इति, कुडपायिनाम. १३. यने च भूतिकामा उपेयु ' इति, ओपगृष्टेन हा गौ इति . अन्यथावरण भने - 'पगुसामान्य. धातुना चोदिने एते । तस्मात् ते उमे स एव । 'यद- । विघ्यादी मन्त्रमेवान्यथावृतम् ' (श्लोषा १११११११६) न्यतरतोऽतिरावस्तेनाहीन.' इति नैतदचन विधायक, ज्योतिष्टोने पशुधर्मविपि. कि प्रमाणामपि पशूना गाया- किंतु अनुवादोऽय स्तुत्यर्थः । स्वलित्येन महीन रण, अथर सपनीयस्थैर, अथवा अशीयोमीयसवनी- लिन अन्यतरलोऽतिरामवेग अहीनस्य नोपपद्यते। सो, उन श्रीपोमीयत्येव इति सशये नुरुप. सपा यतः सर्य एवाहीन. अन्यतरतोऽतिरामः । सत्रस्य न पाविधि प्रवरगारिशेवात् ( साग१८) इति उरद्यते । अपवरतोऽतिराणचाइयं अहीन, स्वरूपेण सूत्रम् । दिद सर्वना समानो विधिः इति आध. - ·अन्ते निवेशन्यायः अन्त्यलोपः सिद्धान्तकथनार्थ सूत्रम् । अपिवा इति पूर्वपक्ष-वम् । यावति अन्वरे मथितुं शक्यं, यत्र च अमौ निरासः । अन होवावपन्ति अत एवोपन्ति' इति प्रदीप्ते सति यूपवृक्षस्य उपदाहो न स्यात् , तन मथिला वचनात् आगम्यमानानां साम्ना गायत्री-वृहती-अनु- तन्त्रेण यूपाहुति: कन्या । इति सिद्धान्तः । के. थुप्मु एवं निवेशः, न अन्ते इति । तत्रापि गायत्री R अन्ते रण्डाविवाहश्वेदादावेच कुतो ने छन्दस्के तृचे एवं निवेशः । के. सः इति न्यायः ऋजुमार्गेण सिध्यतोऽर्थस्य पण अन्ते निवेशन्यायः । उपहोमन्यायः इति | साधनं व्यर्थम् । संग्रहः. हिन्दी द्रष्टव्यम् । ५१२।९।१७-२०, For अन्ते स्युरख्यवायात् । ५॥३७॥१७॥ र अन्ते मतिः सा गतिः इति न्यायः । यपा- अग्निचयने चिनियः वनिग्यः इत्यादयः इटकाः 'ययं वाऽपि सरन् भावं त्यजत्यन्ते क्लेवरम् । तंतमे अन्ते पञ्चम्या चितौ उपपेयाः स्युः । बद्धक्रमाणा इत. वैति कौन्तेय सदा तद्धायभावितः ।।' इति श्रीभग. रासामिष्टकाना अव्यवायात् व्यवायाभावात् व्यवधाना- द्वाक्यानुकूलोऽयं न्याय इति । साहस्री. १६६. भावात् । मध्यमाया उपघाने तु व्ययपानं स्यात् । अन्ते यूपाहुतिस्तद्वत् । ११२२७१२७ ॥ तस्मादन्ते स्युः । इति पूर्वः परः। अन्ते यूपस्यान्तिके या यूपातिः, सा यूपेकादशिन्या लिङ्गदर्शनाच । १८॥ भेदेन स्यात् । तद्वत् यथा भिन्नदेवतेपु परापु बसाहोमः पूर्वपक्षे हेलन्तरपर सूतम् । चकारः समुचये। स्वस्खयाज्याधर्चान्तेषु भेदेन क्रियते, तद्वत् प्रतियूपं यूपा 'आवपनं या उत्तमा चितिः, अन्याअन्या इष्टका उप- हुतिः पृथक् कार्या, न तन्त्र इति पूर्वः पक्षः। पाति' इति लिनस्स दर्शनात् चिनियादीना उत्त- इतरप्रतिषेधो वा । २८॥ माया पञ्चम्यां निती उपधान सिध्यति । सिद्धान्तमाह । यूपैकादशिन्या यूपराहुतिः नैव भेदेन मध्यमायां तु पचनाद प्राक्षणपत्यः । १९ ।। कर्तन्या इति वाशब्दार्थः। कि तर्हि ? तन्न स्यात् । इत- चिनिण्यादय इटकाः पशभ्या चितो उपधेया इति रस्य मथिताप्नेरन्यस्य आहवनीयस्य प्रतिपधोऽयं 'यूपस्या- । पूर्वपक्षं सूत्राम्या प्रात तुशब्देन निरस्य सिद्धान्तमाह । न्तिकेऽमि मथिल्या यूपाहुति जुहोति । इति । तस्मान् चिनियादय इष्टः न पञ्चम्या चितो उपधेयाः, किंतु मन्यन विधीयते नान्तिकम् । तसार एकस्मिन् मयिते- मध्यमाया चित्रौ । यतः ता बाझगवत्यः तामा विधायक ऽमो यूपाहुतिः तन्त्रेण यूपै कादशिन्या इति सिद्धान्तः । ब्राह्मणमस्ति। ब्राह्मणत्वात् ताः मध्यमायामेवोपधातन्याः । अनुवादमानमन्तिकरय । २९॥ 'या वे का चिद् ब्राह्मणरतीमिष्टकामभिजानीयात् ठा सौकर्यन्यायमस्य अन्तिकस्य यूपस्यानितके मध्यमाया चितायुपदध्यात् ' इति ब्राह्मणम् । यास्तु जुहोति ' इत्यनुवादमानम् । सहामिना यूपान्वेषण लिकमक्त्यः समारत्यारत्यश्व, ता न मध्यमायामेय के. दुष्कर, यूपान्तिके तु अनि मपित्या मुरो होमः इसी * अन्यदिने एव अहर्गणे कृष्णविपाणायाः प्रास- न्यायमातमन्तिकम् । एवं सति अगन्तिके होमेऽपि ननम् । मा. १९१३३६१३-१४. दोरः । तस्मात् पादग्रिन्या तत्र यूपाहुतिः । अन्त्यबीजसंवन्धिविपदाहानाले एवं वाग्वि- अशाखवाय देशानाम् । ३०॥ रागों एनसूये नानादीनेटो । मा. १९४३११५. अविद्यमान वानं शासनं येषां ते देशाः मशास्त्राः, • अन्त्यलोपः आदितो ग्रहण पारसेख्य तेपा मायः अयानत्यम् । 'यूपस्थान्तिक' इत्युक्त- विस्तो एकदेशादणे गेरादानप्रस। भा. १०१११॥ मन्तिकत्वं सापेशम् । देशाना अन्तिरदेशानां अशान-१-६, ६ अन्यलोपे न्यायेन माते या पचन पार असनीयत्या, अपारिपनस अन्तिालसमाति, तर भानीय मध्यममार विधिभरति । यथा- गानं न अस्पते पाम् । वसार अन्तिमलमनियशि- अपचर्हिषः प्रयावान् पनि । ' अपहिवारन्दाजी ।

·। . . अन्याअन्या ऋषी अन्यायत्त्वविकारेण श्यामाकादिक च वृत्त्यमेव । एरेनानि इतिजीवन !३. पृ. ३०१. . अन्याय थानेकार्थत्व इति एकत्रै सादेव । न तन उमयसमुपयापेक्षा ! उरलान् प्राइतस्य । मुख्लव, नोमयन । सोम. ७३१२. एक शब्द अन आरण्यासनस्य निवृत्ति इति सिद्धान्त के कार्य स्यात् , तब वो दोष ! शन्दे चरिते सशय अन्यान्या सचो भवन्ति न च एक स्यात, नायनिश्चय । तत्र व्यवहारो न सिध्येत् । पद तृच पटि वा अन्त्यामृच पुनस्मादाय अग्रिमऋदयपाट हारापथ अन्दप्रयोग । कारणान्तर या प्रकरणादि अप- इत्ये ऋवाप्रपनर किं न स्यादिति वाच्यम् । अन्या- | सम्। एवाय वे तु निरपेक्षोऽथप्रत्यर । वलात् अनका अन्या इतिवचनन तनिगमात् । अत पादप्रप्रयनमेव थर अन्याय्यम् । मा ३१४१३५ १. १५३३-३३ प्रगाथेषु । भाद्र ९२२६ वणक ४१ १११ -कमान्तरस्य एतत् (पोगमास इति पद) वाचक इति अन्यायश्चानेक्शब्दत्वम् ( इति न्याय ), प्रभागाभाव । प्रकृतस्य वर्मणो वाचक इति प्रयवम् । कुत साह- यस्या अभिधानक्रियाया गोशन करण यच्च सप्रमाणक तन् ग्राह्यम् । अन्यापश्चानेशयत्वम् । वस्था सास्नादिमान् कर्म, यस्या चासो कम वसा ५४१४ पृ ३४०, ७ माणसे नानिशब्दात पती गोयन्द परणम् । एव नियमे अवगते यदि प्रमाणान्तरेण | यते । कथमवगम्यते । उ. अन्यापक्षानेकाथाय इति । एकस्यैर शब्दस्य अर्थान्तरमभिधेय, अपस्य का शब्दान्नाशय ७४८ . यत्रायभेदेन पृथक् दशक्तिकल्पन अमिधायक गम्यते, सब अपगतोऽपि नियमो बाध्यते। तव अन्यायधानेकायत्व इवि न्याय ,नैस्यक्तिविषयाथ एक अवगतनियमनापास इति । रत्नाकर संघा | भेदमात्रेण । सोम र सन्या गती साधारण क्षेपपादे को १३ ४ ५.१ . 'अन्यायशानेन्दताऽपि अयुक्ता । अन्यायक्षानेकायत्वमिति । या शब्दवम् ' (११३८।२६) न चैप न्याय यत् सहा ४१४, अन्यायो बनेवायत्व इत्यनेन न्यायेन चन्दा एकमथमभिनिविशमाना उर्षे अविछिन्नपारपयो(वाठशादिनामधेयाना ) अयनाम पत्ति कमी एवेति । तस्मादमीषा एक अनादि, अन्येऽपभ्रश । लक्षणयर प्रयोगोपपत्त 1 २१४।२।१० 0 सनिधावपि पूर्वा हस्त कर पागि इयेवमादिषु तु अभियुक्तोपदेशात् । साथै ससान्दर प्रतीयमान अन्यायश्चानेवायत्व इति अनादि अगीपा अर्थेन सरम इति ।भा १३८२६ न्यायात् उसगव अर्थान्तरायलात् पूर्वइदि प्यास्टि • यथा भनेवार्य व एक्स्य शब्दस्य अन्याय, ए. नचि अपूर्यगुदि च प्रसूने इति रोमिदम् । भामती एकस्य अयस्थ अन्याय्य अनशन्दव इत्यरि ३१३३१११ सू . अन्यायो अनेकार्यत्वम् । भा न्याय । ततो यौतिष्टोमन्योति शन्दो नैकस्य क्मणो |३४|१४, . अन्यायो धनवार्थभाव । १०१११० वाचको । कल्पतरु ३३९४१ सम् अन्यापधानेर ३७, ० अपाय्यमेव पर्थत्यम् । १०१।१०४२ शब्दत्व इति न्याय प्रहते उदाइतन्य । परिमल * 'नच एक्स्प शन्दस्य दावों'। दुप् ७।९।३।१६ अन्यायश्वानेकार्यरवम् (इति न्याय ) ॥ मा १३.१,४१०, ७४८, १३४०, १२६६, १५.. अन्यायरत्वविकारेणाटष्टप्रतियातित्यादषि . अन्यायश्वानस्यन्दध इति मत्र मान्यता अन्याय शेषाच तेनास्य । ९३१४।१०।। श्रानेकाथन इति ऊहिल्या पठितम् । सुपृ ३.६ अमीशोमीये पछी पायमत्र तेत्तिरीपरे एकपचना . अन्यायभानाथत्व इत्यस्य शीब अनरसितम न्तराशपदघटित पछिट 'अदिति पास प्रमुमो अनेकाहण्याचशनिकसनामङ्ग , विकल्पदोष कवर ति, मैत्रायणाये कार च बहुवचनान्तपास प्रसङ्गति वितयम् । चदुल कार्तिक 'न्यापन हे स्थित पदधन्ति पटित अदिति पागन् अनुमोक्वेतान्' एकस्य शब्दस्ययस्य अनास्थित धानसाधक-दिप के तु यगे बहुवचनान्तसशरदरिठस शतिकपनविकलोमनात्' इति । बा १३०९/मत्रस्य अविचारणा दिपवनान्दोहम्पविकार दिना प्रभाग ·स्तोतव्य । अन्त्यलोपाधिकरणम् अन्यलोपापवादाधिकरणम् माध्यदिन ' इति संख्यामाग्रस्य मयामायो न प्रामस्य । । पत्रमान' इति श्रुतिविहितच्छिन्दस्वाधापते, तद- आह । ननु यया नमस्य न प्रयानाय एष छन्दसामपि। नुरोपेन पाठकल्प्यस्स फमस्यैव माधौचित्याच न घ उच्यते । सत्यमेमेतन् । मुल्यस्तु प्रमानुग्रह , जघन्य प्रकृती चन्द्रमावस्परावलसत्वेऽपि विरोधाभावेन स्छन्दसाम् । तस्मादप्याद्ये तृचे गातव्यमिति । याधामागाद्विक्तो चातिदेशेन युगप शापितयोविरोधेऽपि शा- प्रती इय श्रुति , अय पाट इति उलावल क्समप्य रूपयरगरलभावात् कथ विच्छन्दस्वेन चिन्तम् । विनी तु सर्वस प्रतितो एघामास माघ इति पाच्य, तगावेऽपि शिष्टाकोपाधिकरण- प्रातस्य न त कचित् बलरामलविशेष । किंतु यत् यायेन ( ३२३) पदार्थभूतेन मिचन्दस्वेन तदर्मल निकृतावेव शीघ्रमुपतिष्ठते, तदुपादेय, अत मम एवान श्मस्य माधोपपत्त । न च नममरणपाटादेव ऋ वलीयान् । प्रथमा हि गायत्री समाप्यमानैव द्वितीया । प्राप्त्या निच्छन्दर चस्पार्यसिद्ध गात् अविधेयेन तेन पप गायत्रीमुपस्थापयति, सोपस्थिता उपमा तैय भाति इति | क्रमप्राध इति वाच्य, नगानामृचा पाठेऽपि पञ्चदात्तीम नान्यस्यावर । तस्मादाये तृचे माध्यदिन पवमान कन्वानुरोधेन अन्यासामागम्यमानानामृची अन्यन्छन्द- समसको विच्छन्दस्त्यविप्युपपचे । अत एवागम्यमाना सोम--आद्योपादाने व्युपादिते पीशमाद्यमुपादेय ऋचोरि गायत्रीयहनीसियतमयदला एवेति इति विचारणात् साति । सूनार्थस्तु- एकतिरे प्रती मिच्दस्वस्थापि विधेयवेन पदार्थस्यात् तद्धर्ममापो माध्यदिन परमान प्रयाणा निरागामाद्याभु (ऋषु) युग एप । इति प्राप्ते, बिन्दासस्य मनगतद. गेय स्यात् । पिच्छदा आयापो माध्यदिन पवमान , नित्या मान्य अड्गागन मनागभूतमरावकत्या इति प्रयाणामपि च्छन्दसां भुत आदिति । नुपपत्ति । यस्तुतस्तु विछन्दस्वमपि प्रस्ती नेर विषय पि- 'तृचाद्यानु नये वाऽऽये, निसृप्वियुच्यतेऽपिउदकचप्रयाग्नानादेय प्राप्त गात् । न च स्तोमसे ग्रिम I, बिच्छदस्यात् प्राकून तत् प्रमादय तृलोड- पत्यर्थमागम्पमानची अन्यच्छन्दत रममुक्त्या विधेय गा- पिर माती माध्यदिनस्य पामानम्य प्रयस्तृचा वश्यरता, 'पराक् पहिथरमानेन तुरते' इत्साम्पाउ. 'उमा वे जात ' इत्यय मयमो गायीचन्दरक ।। यदनेन पराशन्देन सवत्र स्तोममा न्यायप्राप्तम्य 'पुनान सोग 'यस दितीयो वृहदीछन्दस ।'ऋगागमभ्य स्तोत्रान्तरे इस माध्यदिनपरमानेऽपि परि- र' इत्या तृतीय विष्टुपुरवस्य । संख्यात वात् । मत र यहिप्पवमानानिरिमन्दो माह अस्त्येमिरो नाम पतु 'तस्यररया अभ्यासेनेन संख्यापूरण पश्यते । अभ्यासोऽपि च (नोत्रीयायो ) पिरमानेन स्नु यि घराय, माध्यदिनपयमाने भादयोस्तृचयोरेय, गापामदीपवे एसम्म मैनागम्य, तिम् वामगाइसिन, एपम्या मायये लचे मात । स्यादिना बरोरेर समुचिनसाम- मागास्य, निग्ग माध्यदिन पषमान 'इत्येर आयरिधानात् । अवध विन्दास पाटादेर मारे अन्तादेका विराम लोनीमा पनि भन्ने । अनध अरिधेय येन पदार्थ भावान पमाघ । भर भाते मान्समोनीपागमन्यानो माघ पूापिएर पनि एर नये गानम् । १० १२. संदिग्ध एक । मातिापमाने तु प्राय मातृग मण्डन- 'एथिय मा सामायमे" समाम्ना गापा मपमो मोहितीपमागणीप । (एसनिकाययो ।' भन्पयो राशि पनि विगत गीरमाने माया पानानयो । म गापे माणदेने पयोग। कार ठा, उन मापा सो मान इति अन्यलोपापयादापियरणम् ॥ संदे, 1 Fiरियान आरम्प अपूामु तु संख्यामु विकल स्यार, . Tr, ari ' निन्दा भोगत सामभवरचात् । १०५५।१४।। - ·" . সাহানি • अन्ये स्युइलिजा अनानि इति । तदिदं प्रयालादीनामङ्गत्वे अन्यार्थ. ; कर्तृसंस्कारो वचनादाघातृवदिति चेत् । ५३ ॥ दर्शनम् । एवमन्यत्रापि । के. अन्यार्थदर्शनानि सने न यजमाना एव ऋविनः । 'अध्वर्यपाते यानि अनन्यगतीनि, वेषामपि लिङ्गत्वममिघास्यते । दौयित्या ब्रह्माणं दीश्चयति ' इति वचनात् कर्तृसस्कारः वा. ३।३।११४ पृ.८४१, ७ अन्यार्थदर्शन लिङ्गं स्णा ऋविजामेव दीशारूप: सरकारः स्यात् । पर्तन साहचर्येण संरन्धेन कम चिदर्यस्य शापकम् । तच आत्मीयाभिः सज्ञाभिः उपलक्ष्य बचायामात् नेपा सत्येव मूलभूते प्रमाणान्तरे उत्सहकारि भति, न तु । दीक्षासस्कारो विधीयते । आधातृवत् । यथा आधाने स्वयमेव क्स्य चिदर्थस्य निश्चयमादधाति | आभरणं. 'यस्तं श्वोऽग्निमाधास्यन् स्यात् स एना रानि मन ३।३।२९।४५ बसू. * अन्यार्थदर्शनरूपस्य लिङ्गस्य चरेतु न मासमश्नीयात् , न स्त्रियमुपेयात् ' इति खतो निश्चायक तान्त्रिाणां असाविपन्नम्। सोम. वचनात् आधातुः अध्ययोः नियमो विधीयते, यया या ७३।१०. ज्योतिष्टोमे । सर्विज उपवसन्ति ' इति ऋविजामुर- ( अन्यार्थसंनिधानस्य आकाङ्क्षावशात् । चासो विधीयते, तद्वत् । इति चेत् पूर्वपक्षी बूयात् । विशेषकत्वं इति न्यायः अपरिमिताधिकरणप्रतिपादितः स्याद्विशये तन्न्यायत्वात् , प्रकृतिवत् । ५४ ॥ (६१०)। पराक्रमः पत्र २७/२. आधातृवत् शति पूर्वपक्षिणा उक्तं दृष्टान्त पम्मेश • 'अन्यूनयोः पार्थयोरवति' इति वचनात् । परिहरति । स्यात् धातुः मत, बचनेन अपूर्वविधा- पदोः साकल्यागमः । भाट्ट. ९४११. नात् । परतु विशये सने यजमाना एवं ऋविजो नया र अन्येन चाऽन्यस्य विधिर्भवतीति न्यायः ।। इति संशये सन्यायत्वात् । अपिया यजमानाः स्युति तथा देवदत्तसमा सरावैरोदनेन च यशदत्तः पति- जामभिधानमयोगात् (१०६११५५२) इति विधते, तया मंग्राम हस्त्यश्वरयपदाविमिः इति । येन । न्यायात् यजमाना एवं ऋविज. ति युक्तम् । स न्यायो विधिमादन्तस्स' (पा० ११११७२) इति मनमाये येषां दे तन्याया यजमानाः, तेपा भारः तन्न्याययं, उक्त समायो भोजनम् । साहस्री. ६०५. ताशयात् इति विग्रहः । प्रतियन् यथा प्रती ज्योतिष्टोमे दीक्षावार्य यजमानस्सार., सदन सरि १. अन्ये स्युस्विजः प्रकृतियत् । १०६॥ • गृहपति दीविया ब्रह्माणं दीधी' इति यजमाना- १५/५१।। नामेव दीक्षासेरवार उत्त: ग्यात् । यनु ऋविजामुपवास- स सप्तदशम्यो यजमानेभ्यः अन्ये ऋत्यित्रः स्युः । विधान आचातुर्मतविधान र, सन् वचनात् भविष्यात प्रकृतियत् । यया प्रस्तो ज्योतिष्टोमे यजमानादन्ये इनि त्रियमो दृष्टान्त । तस्मात् सो यरमाना एव ऋत्विजो मन्ति तद्वत् इति पूर्वः पक्षः । ऋत्विजः इति निदान्त-1 अपिया यजमानाः स्युविजामभिधानस- स्याम्याख्याः स्युरोहपतिवदिति चेत् । ५५ ॥ योगात् तेषां स्याद्यजमानत्यम् । ५२ ।। अध्वर्युगहपनि शपिरा' ही दीमापारये न यजमानेभोऽन्ये सने ऋविकः ही अपिया. अपयुः बझा इत्याचा आग्न्याः शम्बरमाः मामिना- सदस्या: । मिनु यजमाना एव विजः स्तु. लिवा माया. स्यु । सामिन एव ते ग, ऋलिरमा अन्ये অশ্বিনৰীয়া সম্পর্ক বিশ্ব দান एयरपु. 1 गृहीत् यथा गृहपतिः 7 आरा दीपयति । इत्यादौ दीशासक्य अखिमा पानि अभि-स्वामिन एरन ऋविना तरन् । यति धेन् पर्याशी धानानि वेषां सत्रमाने मेयोगात् मनन्धत् सस्पर्श नात् । तस्मात् नेपो ऋलिदामेय यजमान स्यान् यत्र- न, प्रसिद्धप्रणवादसंयुत्तरय सदमण ५६॥ मानानामे च आस्विन थत् । दशाये अप्वयंबहरिया साम्या . 1 ·अन्यस्य धनयत्व ४५७ अन्धचटकन्यायः इत्यत्र सार्यस्य, एतरतुप्रकरणपाठस्य तथापि वैयर्थ्यात् । न च । कर ताडयन् वर्तते, तस्य इस्तद्वयमध्ये वर्तिका पशि- पूपानुमन्भणपत् तदाधेऽपि भदोषः, तन लिझेग तदाऽपि विशेपो दैवात् समायाति, तु दुर्लभः । तथा मानुप- प्रकृते नमानुरोधेन बाधानुपपत्तेः । जन्मनि सवा सट्टोऽतिदुर्लभः । अत एवोक्तं 'संसारसागर- । मण्डन--'नाधादरः स्पाद् वपनादिमन्ने।' मिम भ्रमता नितान्तं जीवेन मानवमयः समवापि शंकर--' विकल्पोऽपूर्वसस्यातु।' दैवात् । तत्रापि यद् भुवनमान्ययुले प्रतिः सत्सङ्गतिश्च - अन्धस्य धनवत्वं अनाचारः । वा. १९३७१ तदिहान्धवर्तकीपम् ।।' इति। किंच ययाऽन्धवस्य पुसः १४ पृ. २०४. ॥ अन्धस्य निरंशत्वेन धर्मामायात् । पादन्यानोऽस्तिो वर्विकाख्यविहगोपरि पतेत् तश यागासमवः ।सु. पृ. १८५. तत्सदृशमन्धरवर्तकीयमिति । साहनी. ६५५. आधस्येवान्घलमस्य विनिपातः पदेपदे अन्धकारो द्रव्यं इति मीमासकाः । तेजः- इति न्यायः । यथा अन्धानुयायिनोऽन्धस्य प्रतिपद विनि. सामान्याभाव इति नैयायिकाः। द्रव्याणि । पातो भवति, तथा मानुपापितस्य नाभीष्टसिद्धिः, द्रष्टव्यम् । मणि. पृ. २१. विन्वनयप्राप्तिरेव मरतीति माय. । साहनी. ३४१. अन्धगजन्यायः । यत्र तयानभिशमूर्माणा पर अन्धमपतनन्यायः । अनेन पपा गन्तव्य- स्परकर इसापायमस्तरति । अन्धनिर्धारितो गमोऽध- मिति सापुरुषेणोपदिधस्त पन्यानं मुवमन्धो यथा यमे गजसस्य न्याय इति मध्यमपदोपरार्भः पीतापुरुषः । पतति, एवं वेदाद्युपदिष्टमार्ग परित्यजनो नरकादिदुःखेषु स्था हि के भूयते- जन्मान्धा वहय. कं चिदनन्ध पततीत्यस न्यायस्य तत्र मत्तिरिति । साहनी. ४९३. पुरुषमूचुरस्मान् गज दर्शयेति, स च गजशाराया अन्धगोलालन्यायः ॥ फश्चित् क्लि जामीत्या वत गनापययं तेनतेन प्राइयित्या चोवाच अय दुरामा महारण्यमार्गे पनितमन्धं स्वबन्धुपुरे निगमिषुमु. गज इति, ते च ततमययरमेय गजायेन निश्चित्य स्वस्थान- पाच मित्र आया दुःखितन स्वीपते इति । स चान्धः मागताः परस्पर फल्द चतुः। शूर्पसहसो गड इति । कर्णामृतं वचनमावण्यं तमाप्त मत्वा बभाय ' अहो कर्णस्पर्शी, महासर्पसदृश इति घण्टाग्राही, स्तम्मतुल्य मदागधेय यदश मा दीन स्वाभीष्ट पुर प्राप्तुमसम इति जयापहीता, पुछपाहका स्यूलरस्तुसमो गज ' इति । स च विप्रलिप्मुर्दुष्ट गोयुगानमानीय तरीय- इत्युपाचेरी । तया वेदमास्त्राभिमायानमिशा आर्यामाय-लामूलमन्थं प्राहयामास उपदिदेश य एष गोयुवा त्या धादिनोऽकी पानि चित् दुरूभुतिमभृतियारयानि स्वस्था-खपुर नेप्यति मा त्यब एतस्य राट्गल मिति । स चान्ध. भीष्टमदानीव पश्यन्तः इतराणी तु पश्यन्तोऽप्यपश्यन्त र प्रधानतया तदत्यनन् स्वाभीष्टं पुरमप्राप्य अनर्थपरपरा तन्यमानानन्तोऽन्योन्य विपदन्ते इत्यर्थः । साहस्री. ७६. प्रारारान् इति । तथा अगस्य मुमुक्षी, पदि अइफा- धन्धकवर्तकीयन्यायः । अन्ध एव अन्याः ।। रूपमनारमान आत्मेत्युपदिशेत् शान, य च भयान- स्वार्थ फ: । नेविहीन इत्यर्थः । वर्तिका पक्षिविशेष, यरः तपा अन्धगोलागुत्यायेन तदारमा न परित्सोन् चटका इनि मसिमादेशमापाया तु 'पटेरा' इति प्रसिक्षा तद्-यशीरिक्त चामानं न प्रतिपयेत, तमा सति पुरा- अन्धषम यतिका चानयोः समाहारः अन्धकारम् । अर्थात् पिरयेत अन च प्राप्नुपान् । संप्रदः, ' नपुराणम्' (पा. २०१७)ी नपुरम्यम् ।। अन्धपटकन्यायः ॥ यथा प्रासादयम्य हरते अन्धकामियान्धकीपम् ' रामाशाय सविषया' पतितश्चमोऽधेन ग्रहीत इति के प्रतिदिमगारथा (पा. ५.३१.) स्टेग म्पत्ययः । एम्य ईय. देवाइन्ध साभाट स्पेटदेव नामिमवेश्वरदन म अप मापः बापनापन्यापरमपित र भनि । पुरमापरिषर राम्य चिसि । समें पाया। पथा पति: पुमन् करतान साहस्री. ८३.

·'अन्वाधानम् अन्यो वा स्यात् - अन्योपास्यात् परिक्रयानानात् ।३।७८०२०॥ नाम दक्षिणायाः अन्नप्रयोगाङ्गत्वम् । अयं विधिः न समाख्याऽपपादत्वेन एतदपि विचार्यते , कि परिकयः । प्रधानार्थत्वरोधकः, किंतु द्वादशवातिरिक्ताश्वादिपरि- आपयादिषु आनानात् तत्समाख्यातेः पुरुषैः वर्तव्यः, सत्यार्थ एव । अन्यह इति तु अतिदेशप्रातमधानार्य- उत स्वामिना इति । सिद्धे तु एतस्मिन् 'अन्यो वा०, त्वानुवादः इति पूर्वपक्षः । प्राप्ताया दक्षिणायाः पुनस्तद- इत्येतत् द्रष्टव्यम् । वा. ३१८५११. ० 'अन्यो या स्यात् । गत्वेन विधी वैय-पत्तेः सक्रियमाणत्वेन प्रसत्तायाः परिक्रयामानात् ० ' इत्यन अङ्गाना ऋत्विकर्तृत्त्वं वक्ष्यते । अन्वहं इत्यनेन आवृत्तिविधि. । अश्वादिपरिसल्यार्थत्वे सु.पृ. १४९८. अन्वहं इत्यस्य आनर्थ क्यापत्ति । इति सिद्धान्तः । भा. ७ अन्वयः गुणप्रधानभावमन्तरेण न समवति, द्वयो- | १०६।१७, ० 'अन्यह' इत्यनेन दादशाहे आवृत्तिफल- गुणयोः परस्परा माइक्षारहितत्वेन अन्वययोग्यत्वाभावात् । योऽन्वहवाले विधीयते, द्वाग्राहस्यापि विधाने वाक्य- एव द्वयोः प्रधानयोरपि । अतो व्युत्पत्तिसंभवात् किया- भेदापत्तेः । ६७८, ० 'अन्वहं' इत्यनेन प्रत्यई कारकतदन्यया यथा शाब्दाः, तथा तदन्तर्गतः शेषशेषि- विभन्म दानेऽपि न तत्र दक्षिणाभेदः इत्युक्तम् । भावोऽपि शाब्दः । वि. ३२१११.० अन्वयस्य एक ११४११, . 'अन्वहं विहतानि सहस्राणि ददाति विषयनिरन्धनत्वात् एकविभक्त्यन्तत्व विना एक- चतुष्टोमे अश्वसहसं' इति मानवसूत्रे अश्वसह- विषयल्याप्रतीतिः । सु. पृ. ८३२. स्वम्य दशमेऽहनि विधानम् । न तु पार्थसारथिरीत्या र अन्वयव्यतिरेकन्यायः ॥ यत्सत्त्वे यत्सत्वग 'प्रत्यहं गया सहसं, अश्वमहलं तु एकादशोऽहनि' इत्ये. नयः, यदभावे यदभावो व्यतिरेषः । अन्धयन्यतिरेकी वरूपो विभागः । अतः पोण्डरीके दशमेऽदनि अश्वसहसं स्तोऽस्मिन्, इनिः । अन्वयेन व्यतिरेवेण च न्याप्तिमति दत्त्वा अशिष्टेषु गरा सहसाणि इति विभागः । १०॥ हेताय प्रवर्तते । यथा यही साध्ये धूमवत्वम् । यत्र ६।१७. 'अन्य स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति नियमः। यत्र धूमसमतप्राग्निरित्यन्वयव्याप्ति. , यत्र यहिनास्ति तर भा.७१२।१११, 'अन्वहमेवैकमालभेत द्वादशे आध' इति धूमोऽपि नाम्तीति व्यतिरेक-याप्तिः यथा महानशादी। वचनेन द्वादशाहे विहारपधो विहितः । भाट्ट १०६४. साहस्री. ४१९. ० आरत्यधिकरणोरेन (११) * अन्वाधानम् । अग्न्यन्धाधानम् । मध्ययुः यम- अन्ययव्यतिरेषन्यायेन प्रीतेरेव (स्वर्गशब्द-) याच्यन्य, मानो या माईपत्यस्य पश्चात् पद्मासनेनोपविश्य मिभिः न तद्वत् सर्गशब्दस्य द्रव्ययाचिता युत्ता । रन. ६।। स्वाहाकारान्तमन्तस्विराः म्यूगः समिधः अन्या- १. दधाति । ततो दक्षिणी उपजानुरूपविश्य यथैरा- • अन्वयव्यतिरेकाभ्यां, आकृतिशनगचे व्यक्ति- म्याधाय गाईपत्यस्य पश्यामागेंग आगन्य आदयनीयान् शाग, आयतिरानागावे व्यक्तिशनाभारः इति आनि याय यदेशे मद्योऽरम्याप तथैव तिया ममियोऽग्या. रेच शब्दार्थः, न पक्तिः, एव प्रीतिसत्ये म्वर्गशब्द दधाति । ततस्तर तिइन् दगमेन कदमधेश डासानं प्रयोग , पीन्यभारे न, इति मीतिरेय स्वर्गदवाया। परोति । तदेतत् सक्छ कर्म अनुव परिप्रमाणम्य के.. अन्य यतिरेकाम्यां वानवानसरयो रिहा चमंगः समिधामाधानं इनि प्युरमा अमाधानमिन्यु यते । या. २३३ पृ. ७८६.० अन्वय परिकाम्या च्यते। वे • यन्याधान अमिधारणाम् । तप धारण शन्नार्यस्य विभागोऽवगम्यते । भा. ३.७४७. दीधीपादिम्य, प्राचीनन मोर विहरणेन मिटम्। ० अन्वयानुपपत्तिलक्षणानीजम् । न तु ताप तन्मात् टोग्णीयादिषु नान्वाधानम् । वि. १९१०. नुसत्तिः, पेदे तदमन्तात् । मणि प ७६. • अगाधान पदनीय हानि पूर्वम्मिन् थाति विकल्पः। अम्यहं दादारदं ददातित भहीना. न तुमय मालभेद. सं.रा. ० अन्वाधान. मो दादशाहे तवदारयन शदराशन विधानात् करणमन्त्रे ( आइसनीयादे.) धुन पर परमानं , ·अन्धघिर अन्यतरकोटि . - विवेकज्ञानमानपरत्वात् वा न अन्धपरंपरावचनन्याय- } भेत वारुण कृष्यं अपाचौषधीनां च संघौ अन्नाद्य- प्रसङ्गः । वा. १६३२८।२७ पृ. २८२. ७ तद्यथा | कामः'1 ८1१1८1१५, ० ' संस्मयशेन यजेतानाद्य- कश्चित् आत्यन्धो वदेत् 'स्मराम्यई अस्य रूपविशेषस्य' कामः' १ २१३१४१५, ७ अनाधकामं दिशामवेष्टया इति । कुतस्ते पूर्विज्ञानं इति च पर्यनुपुको जात्पन्धमेव | याजयेत् । । एतयैवानाधकाम याजयेत् । अपरं निर्दिशेत् । तस्य कुतः १ जात्यन्धान्तरात् । एवं | १९३४१३१८, . अन्नाद्यकामस्य लो यूपः इति जात्यन्धपरंपरायामपि सत्यां नैव जानु चित् सप्रतीयु. पलविधिः । । बैल्यमन्नाधामस्य ११३३९४१. विदाय: सम्यग्दर्शनमेतदिति । भा. पृ. १६२. . अन्नायकामस्य सप्तदशातिरात्रः । ( कावीये ) • 'असभावितमूलं हि पौरुषेयं यदुच्यते । मूळे तस्या- बाल. पृ. ३४. प्राष्ट्रात आहत्यावदस्यात् उख्य- प्रतिठल रूपे जात्यन्धवाक्यवत् ॥' इह तु समूल- ममि चयने । म्राष्ट्रादन्नायकामस्य । भा. १२४) स्वात् (व्याकरणे ) एकान्तरितप्रामाण्यसिद्धिः। या. १॥ ३१८२७ पृ.२८६. अन्यगामिफले कर्मणि अन्यस्य प्रेरणानुप- • अन्धयधिरमूकपड्यादीनां आज्यावेवणा- पचे: । पराक्रमः. पृ. १२. द्यगानुशनाशक्तत्वात् न यागाधिकारः।मा.६॥ र अन्यगेह स्थिवाझ्मान गेहान्तरमनिमदिति २४-५ न्यायः। यत्र साधनीयोऽयः संदेहविषयीभूतो मवति, स अन्धसंध्यान्यायः ॥ अन्धस्य संध्याकारज्ञानं नास्ति । पशः। यथा-पर्वतो वद्धिमान इत्यमौ साध्ये पर्वतः । तम तत् । मगाहीनस्य प्रधानस्य अन्धसंन्यान्यायरत् काल- चेहेनुन वर्ततेति, किन्तु अन्यौवासी स्थात् , तेन च यदि शानायोगात् न कश चिदपि जगत्कारणत्व उपपाते । । साध्योऽयः साधयितुमिध्येत तदा 'अन्यगेहस्थिवाद्धमान श्रीकरा. २१२१३ यस्.. गेहान्तरममिमत्' इत्येप न्याय: प्रोक्तः। यथा विदत्तमो अन्धाऽनचन्यायः ॥ यमाऽन्धः सन्ननन्धो देवदत्तो भूयिष्ठं अध्ययन विष्णुदत्तस्येति । अत्र विस्त- माति, तपास्य प्रवृत्तिः । यथा यदा अहं ब्रह्मास्मि' | मरसाधनमध्ययनभूयिष्ठत्वं देवदत्तपञ्चमिन्ने विष्णुदत्ते इति वास्योत्थया थिया यात्मानं योगी पश्यति, तदान्धोड एवं वर्तते इति । साहस्री. ८८०. प्यनन्धो मरति । तथा च श्रुतिः 'तं वा एतं सेतु 'अन्यतः प्रातान्याहानि समीक्ष्य प्रयोग- वीवोऽन्धः सननन्धो भयति' इति । सेतुं मर्यादा- विधिचित्ते' इति न्यायन प्रयोगविधैः यथामाप्त्यर विधारक परमेश्वर तीर्जा प्राप्यति थुतिपदयोग्य इति अनानां प्रधानप्रयासत्चिविधायकत्वात् । पु. ५१११८११५. भीमपगि नीटरष्टः । साहस्त्री. ११२. 'अन्यतः प्राप्ते भर्तृकर्मणोरयाध्यता' इति • अनकामस्य एमविशतिमनुव्यात् सामिषेनी: । लौकिकन्यायानुसारी दयेकयो: ' इत्यादिगायों दशंपूर्णमासयोः । मा. १०.८२७. भवति । मु.पृ. १४२६. • अप्रमेय तइशिगतो दधाति, तस्मादशिगेन • अस्पतरकोरिव्यपरथया बोटयन्तरम्य आर्थिती हस्तेन पुरुषोःममति । पा. १ पृ. २२१, परम्मा मसी । पुनः भाषिया अभाविषपा .'अन्नमयोभयतो दधाति, उन्मादुभाम्यां इसाम्या परि च । तर आद्या पया ' आमेयो ३ मामगो देवरापा, गुटर पुरषोडसमत्ति ' । ३९ पृ. २२१, . अन्न, रा सोमेनट्या अभीयोमीयो भी, पदेयादः पौगंमाग विचारसुरामात्रस्य अनि धना प्रतिषः। AVT. रविः, सहि यनुनिर्यपेन, सर्दिम उमपदेशनी मी' २.९. • अमाएकामा योशिशेमे उपय्याना मस. इति मनोरोमीरपुरोधारो मोमपागपुरीषय येन सम्म गौमरे उनि विपनं कुर्मान् । ' दि. मापारिसे अयान पदमा: भागोमा परेन भापामार मा. २०११।२८, भैत्र मा-मास्थिती मावि पुरमामा परि गी' - ·. अन्याहेति च ४६८ अन्विताभिधानवादसण्डनं न पार्यमामागे । २०१३१९१३६, अन्वाहायस्थाना * अन्विताभिधानम् ! आकाट्यायोग्यतासंनि- पन्नयोः वामोरयोः यभिधारणस माधः आप्रयणे। पानानि प्राहमणाख्थे अन्विताभिधाने प्रोजकानि, १.११०३८. न तु शब्दोरातत्वमपि । त्यावे शन्दानमिहितम्य प्रा. अन्वाहेति च शस्त्रवत् कर्म स्यात्, चोदना. दोपकारस्य वैकृतविधिना अन्विताभिधानामाप्रसमान् । नवरात् । १०४।२०३९ ।। उक्तं च शालिकनान प्रानोकारेण पदार्यवेव दर्शपूर्णमासयो: । पुरोनुवाक्यामन्वाह ' 'याय. वैवः : प्रोगविधिनाऽन्वेति विधिरन्वित उच्यते ॥ मन्वाइ' इति 'भन्वाइ'शब्देन उक्तं अनुवचनं ययदामाक्षित योग्यं सनिधानं प्रपद्यते । तेनतेनान्वितः म प्रधानमै स्यात् । याज्यानुपाययोः यमाख्यौ । सार्थः खान्देनेव मन्यते ।। साध्यरूपश्च विध्यर्प उप. प्रासयोरपि अन्वाह इति चोदनान्तरात् पुनर्विघानान् । कारमपेक्षते । वाक्यादिभिः प्राकृतश्च स योग्यः सनिधा. नास्त्रत् । सोमे यया शस्त्रानुवचनं प्रधानं कर्म तद्वत् । प्यते ॥' इति । 'अन्विनस्वामिधानं च न आन्दोपरिपतेः इति पूर्वः पशः। परम् । दर्शनात पितृयज्ञादी क्ल्प्येनाप्यधिकारिणा' संस्कारो वा, चोदितस्य शब्दस्य वचनार्थत्वात्। वारूपत्वेन प्रयनसाध्यत्वाभावान् न विधेयचं, तदा इति च । यदि च अभय अनुठीयमानपदाथ- ४०॥ उदगीरनं ताती यनमस्य विधेप विहन्येत । तस वाशन्देन पूर्वपर्श व्यापर्तयन् सिद्धान्तमाह । अन्या- पोर्गपर्यग्गस्य शब्दाभिधानमस्ति । पाञ्चनियर तु हेति शन्दोक्तं अनुवचनं सस्कारः स्यात्, न प्रधानम् । विततित्वगत्रमस्य नास्ति शब्दाभिधानं इति वेरुप्पं नोदितम्य समाख्य मातस्यायर वाचको य. शब्दः व उत्तरीया अन्धिताभिधाने शब्दाभिधानस्य अप. 'अन्वाह' इति , तस्य वचनायचात् अनुपटनायक- येजाचात् अििचन्करम् । इद च न्यायपन- त्यात् । तथा च समारपया यदुलं, तरवार्य थन्वाद। मारायो प्राचिनम् । सोम. पृ. ४०६. • अन्विताभि- इति शब्देन अनुवादः । अथवा चोदितस्य समाख्या- पानमपि अरगदत्वेन उतरने परवेकाधिकरणे, प्राप्तस्य शब्दाचनायकत्यात मन्त्राब्दस्य यर यचनं वदर्य. न्यायरनमालया अनिर्गये वोक्तम् । पाल. पृ. ४२. यत्वात् अन्याहसन्दम्यापि च स एवार्यः इत्यनवादा। • अन्वितामिधानस्य वन्दे प्रतिप्रत्यायोरपि निरस्त- तस्मान् याज्याऽनुरावयाऽनुवचनं देवनासकारः, इति स्वात् कृतानुबन्धमेर स्वाय प्रत्ययो पदति। मु.०८, सिद्धान्तः। अवाच्यत्वाति चेत् । ४१॥ • अस्यिताभिधानयासण्डनं पाया निर्णयद्वारा। तर चाभिहितानयोऽपि साधितः । याक्यार्यसविलो पूर्वपक्षी राइले । न अनुवादो युको निरर्थक्त्वान् । मूलं यहुया पादिनो विदुः । न थातिकशरीय. समागया प्रासवान् पुन: अन्नाह इत्यय अवाच्य वात्। न्याय्यो मार्ग प्रदश्यते । १॥ मर के चित्रपर- पुनर्न परम्प निरर्थक यात् । इति चेत् पूर्वपती यान् । विभागमेज शाम मतिभेदात् सेनन यांद- स्थान, गुणात् । ४२॥ विरगमना आगममान तम्धनम्य पारमार्यम्प प्रति समामामातस्यानि यायाऽनुराकानरचनल पुरोपादमिति मन्यते । अन्ये त्यैवविधमेव जान पाक्य, नुवाक्यामबाह' यारामन्याह' ही पुनरंचन स्थात् वामदर गानेसनिगुनि पाउमाग विशनमेष समलम् । गुगर्यत्वात् 'निष्ठन् पाम्यामबह भसीनः वारसाप., पापंचरामा २२ कास्यायो: पुरोऽनुवामापवाह' व सानपविधानार्थ सबध इति इनिजानने । मारि पो पाय. उपनवार । वमन यामागुरोऽनुगमगारान देवदा., निबन्धादुरतिरभ्युषः । अपरे न पर मेधार, न प्रधान निशान्तः ।, वन् पसार पूर्वकामचियः प्रयोगों - ।

·अन्यथाकरणे चास्य g६१ अन्यविधानादारण्य पक्षस प्रतिपादकं सन् 'स्थानाच पूर्वस्य' (३३६५७११९) १३० पृ. १४२, अन्यपाइनुपचिः सर्वममागम्यस्त्र. इत्यादिस्मासगतिप्रसङ्गात् नसंगतिसिद्धयर्थे आयपक्षं गये भाति । १२ पृ. ११५, ७ अन्यथाऽनुप- उरमनं मृत्या सरनीयस्य इत्येतस्मिन् पक्षे अन्यया कृपा पत्या विश्वजिति फलान्मना । ७।१९९२ पृ. १५२६, योनितं, तुल्य. सपा पमुविधिः स्यात् यदि प्रारण तच ( अपूर्व) अनुपपचिप्रमाकम् । तत्र एकापूर्व- विशेषो न भवेत् , अस्ति तु प्रकरणविशेष इति । कलनया उपपन्ने नादृष्टान्तरकल्पनाप्रमाणमस्ति । यो हि Sअन्यथाहरणे चास्य बहुभ्यः स्यानिवारणं अनेशन्यपूर्वाणि क्ल्पपति, कन्ययन्यसावेकम् । तथेत् इति न्यायः ॥ आयुरेदे वैदिक्शान्तिकरौष्टिकप्रायश्चित्त- कल्पितं, अर्थात् वाक्यस्य धीगा अन्यथाऽनुपपतिः सपोजपदानहोमायुपदेशपरो भाग: अप्रमाण इति चेत् / नापून्तरस्य प्रमाणं भरति । २२१११ पृ. ३७४. (नौदशहे,यम् ) न, तुल्पयोगक्षेमावात् । (चिकित्सा . अन्यथासिद निविधम् । गृहीतखवन्यान्वयन्यति- भागोऽपि अप्रमाण स्यादित्ययः) एतदेवासिद्ध प्रक्षेप-रेफाननुविधानारच्छेदकधर्मय आयम् । अन्यनिरूपित. स्थापि संमवात् इति चैन । अध्येत्रस्यापयितृसप्रदाया- पूर्ववर्तित्वग्रहहेतुककार्यपूर्वपति वनइत्रिपपत्य द्वितीयम् । विच्छेदात् अयथाररणे० इति न्यायात् । सनातनधर्म- क्लमान्वमध्यतिरेकानुविधानसाहित्य तृतीयम् । भार प्रदीपे प्रमाणप्राशे पृ. २४६. अक्टसान्वयन्यतिरेकानु ( काननु ! ) विधायिनः इति अन्यथाख्यातिः । खाने दिवसानुभूतदेवारान्तर- विवश्वगीय, तेन न कारणान्तरस्यान्यपासिदि, ईश्वर- गता. शिरस्छेदादयो विषयाः अष्टोदोधितससारवशात् । शानादिसमहश्च । तस्योपादानप्रयसतया स्वतन्यान्वय- सर्पमा निटारूपदोषवशेन आत्मनिटतया माउन्ते । व्यतिरेकानुविधानात् । मणि. पृ. ४५. एव च अन्यसंचन्धित्वेन अरगताना अन्यसबन्धिरवेन 8 अन्यद् भुकमन्यद्वान्वमिति न्यायः ॥ यथा मानं पुत्तिरजतज्ञानयत् । इयमेव च अन्यथाल्यानिः । विश्वविधाताय तं माल विपशिशा निवप्नातीत्यन नप याविषयेषु मनस. तदानीमसंबन्धात् कथं मान-विघ्नपंस प्रति महम्य कारणता अभिहिता सिदा- मिति याच्यम् । शानलगायाः प्रयासवेरगी काय तिना । तर पादिना तु, ननु मान विजयस मति प्रमुटतचारसरगानीकारादा न दोषः । मणि. घ. २६, न या समाति पनि पारणं, निनाऽपि मगल नास्तिरा- अन्यवास्याविरूपरनाल विशिष्टज्ञानस्यैर अहे मह दीना प्रन्ये निर्षिनपरिसमाप्तिदर्शनादित्युक्तम् । अत्र सादिहेतुता युक्ना 12.२७. वादिमते अभुत्तवान्तापचिदोष प्रानन्यायतः मापाति, . अन्यथात्यकलने पिपरिणामशेषः, म्यरहित-न वा समाप्ति प्रती युक्तेरी । साहची. २७१. फननादोष,, म्यरधारणालनाटोपयात प्रथमोवाइरण अन्यपूर्वकं अभीप्सित फर्म यथा पिमन आनेपरावयम् । रितीये, प्रवितिष्ठन्ति इत्यत प्रतितिष्ठा- अभ्यनि, अभिमनु यी इति । मणि पृ. ११०. मन्ति, समीरपेयुः इत्पन्पपात्ये परिसद ये इयान रानियम अन्यलम्यत्यं 'गना व विकः भिमाकम्प पे प्रतिनिहन्ति की पारिवाना माति.' (२१) परिकन्यायः । 'एपद- गगीये तु 'मातोश्वान् प्रतिहार सानो पाएगा धिकरगन्यापथ्य मन्परम्पर माह. १॥५. याफालन निर्षपेत् 'जीपाल. पृ. ४. अन्यवियानादारण्यभोजन न स्यादुमपं हि. • अन्यथाऽनुपपत्तिः । नहि अन्यथाऽनुरपतिः प्रत्यर्थम् । १२।१।१४।३०॥ प्राशसमधिगम्या । पायभिचारममधिगम्यारिण। सोने अन्पम्प भोमनदम्पन्न 'पो प्रत पासमय, भारमिनारम अगागपूरः । वृहती १.८५ मा राममय, भामिया रपम्प परना ० अSTAT: मनम् । या २ पदेर र भिना, मनि भोग अरसम्म मुरमे, पा. अधिकारमा न ममी। पा११२५ मारा. मोरनं न मम पापा .

·प्रतिपन्नाः। अन्यिताभिधानवादसण्डन अन्विताभिधानवादसण्डनं पदतत्वं यत् विरचपटासमाम बोधपवीति शन्दतावविदः / पदपदार्थयुत्पत्तिा वाक्याद्वाक्यायमीतापपि इत्युच्यते, तयुक्त, यदि हि वाक्यान्सरर्णः पूर्वपूर्ववर्णजनेत- अत्रोच्यते । व्यसमध्यनिधर्मस्य वर्णेयारी- संस्कारसहितः स्मृत्वाख्दा वा वर्णा: पदार्थेभ्यः अर्था- पितस्य च । क्रमस्यार्थाभिधानत्वं देध्यांदेरिख । न्वरमभिदधति, वहि पदपदार्थसवित् तत्र क्यमियोरकार संमतम्।। वेषु यवाररक्रमेण सरणेषु युगपदनुभयात् । कुर्यात् । पदार्यज्ञानमिति चेन्न , तेनाप्युपकारादर्शनात् । सभूपरित्वाम्भर इति मते, वदस्तु, युगपदेव तु सय नहि वाक्याद्वाक्यार्थप्रतीतो पदजनितपदार्थज्ञानेन कश्चि- सरणमर्यान्तरेविर घटपटादियु प्रमादनुभूतेप्यपि भवति। दुपारकोऽपि नान पल्प्यते इति चेद् ताई अदृष्टवन्य- यत्वेव व्युत्वमेऽपि अर्यावगति, स्यादिति, तदयुक्त नमः । नैव दोर: । किंच अक्षरेव पदैरापापोदापभेदेन बनि स्थाप्यङ्गत्यात् । यद्यपि स्मरणस्यापि युगपजन्मनः ऋमो वाक्यानीद रच्यते, तत्र सर्वेषामेव शक्ति क्ल्पपतो नास्ति, वर्ग विभु नित्येषु वस्तुगत्या मो नास्ति, / महान् स्टेशः । न च वाक्यार्थप्रतिपत्तेरनुपपत्ति , यत तथापि व्यज्ञमानों धनीना नमवर्तित्वात् तैर्वणेप्पमिइमा वेदनामनुमप्रेम, सोकसिद्धार्थाभिधायिभिः पदैरेय व्यज्यमानेषु तदीयमो व्यङ्गयेषु वर्गेषु दीर्घ वादिनन् । उपपत्ते कयं पुनस्तरपूर्यवाक्यावगतिः। तत्र टीका- आदर्शाल्पत्यमहत्वे इव मुखे समारोपितः प्रतीयते, ततश्च | पाररतापदाह-पदार्या एप वाक्याथ मिथः संगति- स्मरणमपि पवाजायमानं विशिशानुपूर्वीसमालिङ्गिक- शालिन । आवक्षतेऽभिधीयन्ते पदेस्ते च वया- शरीरानेर वर्णान् गोचरपतीति प्रमभेदात् पदभेदः एय. विधा ॥ पदार्थ एवं तावत् परस्परान्यिता याक्यार्थ मनुचारितापधायामनि स्मृत्याल्देनै। कमविशेषेण जरा- इत्युच्यते, ते च तपाभूता एव सादरविधीयन्ते । राजशन्दयोः मिनपदत्वसिद्धिः । तेन ध्वनिधमांगामेव । तेन पदमेव वाक्यार्थस्य प्रमाणमिति । न चार्यस्वरूपमेव दीर्शदातामारीना वधु सररोपितानां स्मृन्याहदानी- पहाभियं नामितमिति वाच्यम् । पदानन्तरजावर हि मर्याभिधानाङ्गत्वात् न किंचिदनुपपनम् । आह - संविदन्वितगोपरा । अन्विताभिधायित्वं पदा. तदशेन घ वर्णानां व्यापित्वेऽपि क्रमप्रहः । एवं नामुपकल्पयेत् ॥४॥ विशिष्टाविषयदर्शनेन हि ध्वनिगुणान् सर्वान् नित्यत्वेन व्यवस्थिता ॥ पूर्णा न्यबहरमागस्य विचित्र त्रिस्यैव म्युखिमुना सावदनुमीयते, अनुपतन्तः स्युरर्थभेदापोधकाः ॥ इति । तसित साच पदस्थानन्तर जापमाना तकारभित्र निधी। नवोतिरिन मनवयर पदमस्तीति । पद्यपि च पदमघातभरन्तर विविधज्ञान जायते, मागावगमादेय वाक्यमपि नानापर सिध्यति । क्य तथापि न संघावात्मना शाक्य पायास्याभि- सहि वाक्यार्थावगतिः । पदावरिति म । यथा घायरम् । अन्धयव्यतिरेकाभ्यां भागशस्तत्तु दणेभ्य एव सहितम्य पदार्थोऽवगम्यते, तथा तेम्म वाचकम्॥५॥ गामानावमानर इत्यादी गदादिपदावा ৰে বাখবি। বীনােৰ নীল নারিঘাৰাবাৰ বৰ ৰীপে যমানান वों एवैक वाक्यमित्युच्यते । भाइ-अपेक्षते न घा वाक्यार्पमागावर वावगमान न संघानस्य याचार वाक्यं स्वार्थसंगदिसंविदम्।परस्मिन् सर्ववित्ति, गायन या सेमववि, मनियारा सनमाय पूर्वस्मिन्न तु कस्य चिन् ॥ इति 1 यदि तापदही- मानल्यापायायानां न मगत्यागन. संमगी। संवन्धमेव वास्यायमभिदा, तत भयो वा क्यामननानामेदाभिषेपब ! अन्विता सर्वेशामा पाक्यमादिगा यापार्यसविति स्वात् ।। मिघायि हे पद, अपप गान्विादानयनान् अमा. न चान्युपनपदपदार्थमगनीनो आयो । अय तु पनि दिनमानयन , तकथाम मेमणमिनाया। वाक्यमी सान महाविदमपेशने, ठठ अपूर्वगामः । सदुपडे- मनिध्यपेक्षायोग्यत्यारसपटाभन । भवणे न फम्य चिदरि बापापंपात: स्पन | अ आननऽप्ययिताना न्यान् संपन्यप्रणं मम ॥ - वाक्य ·अन्यायस्त्वविकारेण अन्यार्थदर्शन अन्याय न्यायान्यः एवं एकाचनान्तपाशपघटितस्थापि । तिक्रम्य पाशबहुताभिधायी मन्त्रः अन्हेन स्यात् । मन्यस्य शेयम् । तत्र एकवचनान्तस्य प्रस्ती एकपशुमाया पाशैफ्यामिधायौ तु ऊन प्रतेत इति तृतीयः'पक्षः। यहएप्रतिपातित्वम् । नाम्य एकस्मिन् पाशे प्रवर्तमानस्य यथार्थ तु, अन्यायस्यायोदितत्वात् । १३ ।। मन्दस्य पृष्टः प्रवियातः निरोपः। अन अदृष्टप्रतिपात सिद्धान्तमाइ । तुराब्देन पूर्णस्तोततृतीयाशनिरासः । शब्दात् मायायो शेषः । अष्टप्रतिघातत्वात् इति या पार्थ अर्थमनतिक्रम्य पादौमत्वपाशबहुत्याभिधायिनो- पाट• स्वीकार्यः, तदा च बहुव्रीहिः । अय काठके । मन्त्रयोईयोरपि द्विवचनोहः वर्तव्यः । अन्यायस्य प्रकृति- मैत्रायणीये च एकप के एव एकपाद अमीषोमीये वदहितपाटस्य अचोदितत्वात् तसादुभयोरुन प्रयोगः पसी बहुवचनान्तपायपदघटितो मन्त्री विहितः । स च इति सिद्धान्तः । यद्यपि अन्यायसंपन्धः एकस्मिर पाशे रहुवचनस्य छन्दसि तु यथादृष्टम् । १४ ।। न्यापशून्पत्वात् , तथापि विधिनात् पागस्य अवयधिनः ननु यथा प्रवृत्तौ एकस्मिन्नपि पाशे पाशबहुत्याभिः एकत्वेऽपि तदययवाना बहुत्वं अभिप्रेत्य, बहुवचनस्योप-धापी मन्यः प्रवर्तते अन्यायसन्धोऽपि, तथा दिपशु. पत्तियुतम्या । तथा च तनापि अदृष्टप्रतिपातित्वं ज्ञातुं | काय विकतापरि प्ररर्तता इति । तमाह सिद्धान्ती । शक्यते । एवं प्रस्तो एक्पगुराया एकपाशिकाय) स्थिते, बहुवचनान्तपारापदघटितो मन्त्र. प्रकृती पाटेकरनेऽपि द्विपाके यागे विचार: कम्य प्रवृत्ति, यस्य निवृत्तिः, वचनेनैव विहितः इति छन्दसि दृष्टमनतिकाय ययाएं कस्मिनाः कस्मिनोदः इति । तत्र पाशेकत्वारिधायी सीतव्यम् । पाशोन्मोचन वम वर्तव्यम् । नैकत्वेन बटु. मन्नः द्विपके द्विपारारे प्रयोगे दृष्टप्रतिशतियात् नत्वेन या तन प्रयोजनम् । द्विपशुकायां तु पिस्तौ न तथा प्रवर्गवे । अन्यस्तु मन्मः यथा एक्पाशके अविसरेण साक्षात् विधानम् । वन न्यायानुसारेणेर कतन्यम् । प्रयुज्यते, तथा दिपाराये ऽपि प्रयोक्तु शक्यत्वात् स तन्मात् विक्नो ऊरः पर्तव्यः । के. प्रानडे अन्हेन इति प्रथमः परः । ( अन्यार्थ प्रफनमन्या भवतीति न्यायः ॥ विपारो घा, तदर्थत्वात् ।११॥ ताया-शाल्यर्थे कुल्याः प्रगीयन्ते, ताम्यथ पानीयं पीयते, पटुस्त प्रथमपटे, वन् ग्यायर्नयति वादान्दः । विकारो या कृत्रिमा सरित' इत्यमरः । 'अटुगगपति सकार' उपस्पृश्यतेच, शालयधमान्यन्ते,तथा प्रस्नेऽपिल्या- नेति यदुक्क तन, विकार. फर्नयः, मन्यस्य तदर्थयात् (पा० १॥१॥२३) इति सूधमरामाथ्ये। साइनी. ४२५ पाशोन्मोचनप्रयोगार्थवात् । स तु विगरः पारेरत्या. •अन्यार्थेनापि मिनायोपारो भाति यया पा भिषाधिमन्ने र अदितिः पाशे ममुमोक्वेतो' इति प्रयामादिभिः पापुरोगाम्य । पि. १२९४१. फर्नम्यः । अन्यत्तु मरसल्लाभिधानममरे मिरगामिः • अन्यायदर्शनं अन्यत् निभा मते पाये अन्य. धानमन्याप्प इति अविवशिवमग्न्पारगरामामरागनेन स्मिा लिनदर्शनम् । यु २१४१२२८४२२३० भया. अमममाभिधानर रात् न मरतते इति दितीय. पय: । । दर्शनम् । किनिन् याय मानान् अात् अयमेव अपित्यन्यायसंपन्धान् प्रकृतियत् परेप्यपि अयं प्रीपादयी, परतु नेनेर अपार्थेन पारपेन यया स्यात् । १२॥ रटेनमाते यारया र वमिदुरयोगो मसी अन्यारेन द्वितीय मयि पद मार्गपति । भन्याय-माने किपिस्नुमायो । सानप पाररम्प यदर्शन मेरा भयप पायम रामिभापिनो मत्रम्य पावर अन्यापेरशनं नारयणा गारंग पो माया ग: भविगतमाते प्राशीयमानी पपा भरपर मामो यो, नोहा भनागपाशी पार माल भापरिनि उ मानते, सपा परेपनि माझे पोगंमागे च की भीगीतो मिति गुप गेमरि पदिामन पाने मी ममेरान RTR सम ·अन्वितामिधानपादापण्डनं अन्धितामिधानवादसण्डन विपर्ययः, अश्वान्यये गोपदस्याकादशाऽनुपरमात् । ननु गराऽन्ययं लभेतेत्युक्त, तमोयते- तुल्योऽभिधान- तस्यापि प्रत्यक्षाद्यवगतामिः खित्यादिभिरेव क्रियाभिश-पक्षेऽपि स दोपः शब्दगोचरः । यत्तु तत्रैक काक्षा विरगेत् , वेन प्रमाणान्तरेण स्थिती अश्वे च संनि- वाक्यत्वं पदार्थेप्यपि तत् समम् । १४॥ यो- हिते, गौरानीयतामित्युक्ते 'गौस्तिति, आनीयतामश्वः' प्याभिधानिकमन्वयामेच्छति, तम्यापि तुल्योऽयं दोषः । इति याक्यदर्य प्रतीयेत, तन, एकवाक्यत्यावगमात् । प्रमाणान्तरेण क्रियान्तरे स्थित्यादिके कारकान्तरे चाचा- यायन्ति हि पदानि संहत्य प्रयुज्यन्ते, तावतां सति समवे |दिक संनिहिते सति गौरानीयतामित्येतत् पदद्वयमुच्चा- संहत्यकविदिष्टार्थप्रतिपत्तिपरत्वं लोके दृष्टम् । तच श्रुतयो । रितं सनिध्यपेक्षायोग्यवानामविशेषात् स्थित्यन्विता गां, रेवान्वये निर्वहति , अन्यथा आध्येत । किच एकोनैवा- आनयनं चाश्वान्वितमभिदध्यात्, न नियमेन गवा- न्वयेनोमयोरापाझोपरमसंभवे अनेकान्वयाल्पनमयुक्त | नयनान्वयसिद्धिरिति, तत्र यदुत्तरं तथा सत्येकवाक्यत्वं गौरवात् । तस्मात्पदान्येवान्विताभिधायर्यानि वास्यार्थस्य पाध्येतेति, तापदायधपि समानम् । यद्यपि गौपदार्थेन प्रमाणमिति । क्रियामानान्यय आधिप्यने, आनयेत्यनापि पारक- अत्राभिधीयते, नैतन्मतमप्युपपत्तिमः । अदृष्ट- माघान्वयः, तथापि तयतिपादकयोः पदयोरेपविशिष्टार्थ- कलनेतस्मिन् मते हि स्याद्रीयसी ।१०॥ प्रतीतिपरत्वैकलचकवाक्यत्यापगमात् तन्मा अधीति घटयाधप्रसङ्गश्च उस्मादभिहितान्वयः । धानुगुण्यं श्रुतयोरेव परस्परनियमः । यत एव चार नियमः पदान्तर- उत्र स्यात् कल्पना च उघीयसी। ११ । अन्विता. समभिग्याहारामकावास्यादेव सिम्यति न पदार्थसामर्य- भिधायित्वे हि पदानामवश्यमेव विशेषणभूतोऽप्यन्ययो- मामात् , अत पर मान्दस्य प्रमाणान्तरत्वं, अन्यथा अनु- ऽमिधातव्यः । अन्यथा अन्चितपतीदेः उत्पत्ययो- मानं स्यात् । तेन पदार्थशामादनियमेनानेकवाक्यार्थ- गात् । ततश्च अन्वयान्वितशक्तिद्वयकल्पनाददृष्टवल्सना पारवे सत्यपि, असत्सामपि वाक्यार्थविशेषथ्याप्ती परस्पर- गुरुतरा स्यात् । नक्तं न पृथगन्दये शक्तिः कल्प्यते, समभिन्याहारादेय विशिष्टवाक्यार्यावगतिसिदिः । आइ एकैच हि सा अन्धितपर्यन्ते पल्प्यते इति । तदयुक्तम् । • हानेकान्तिकानेकयाझ्यापल्लये सति । शक्त्यैकया कथं हि स्यादुभयोरभिधेयता । एक अन्योऽन्यात्मव्ययच्छेदादेकन स्याप्यते मतिः।। एय विशिष्टोऽर्थः सत्यमन्यद्विशेषणम् । १२॥ अतोऽन्ययातिरेकाभ्यामनुमाने यदिष्यते । एका- यद्यपि हि विशिष्टरूपोऽयं एक एय, वापि विशिष्टादि कान्तिकत्वं तदन्यथैयाम लभ्यते ॥ इति । यदनु- शेषणमन्यदेय , तस्मिन् आगहीवे न तद्विशिष्टं विशेष्यं माने न्याः पलमेका निर्णयलावणं, तदनान्यत एस प्रहीतुं शक्यते । न च तस्य प्रमाणान्तर प्राइकमन्तीति पान्तरसमभिन्यादारलाणादाक्यात् सिपतीत्ययः । शब्देनेव तदभिधानपुरःसर विशिष्टमभिधातम्यमिति तेनैतदुत माति, उभपोरपि वादिनोरने साधारणान्वित शतिद्धयकल्पनागौर स्यात् । तमाखरूपमानममियातन्य. प्रतिपादकशतिः एवापता मियो नियम्रते इत्येता. मिति युक्तम् । न चैवं वाक्यार्यपत्ययस्यानुपपतिः, यतः पदस्थ कल्पनीयम्। व प्रमाणान्तरेण नियालोनि- स्थात् स्वरूपाभिधानेऽपि धीविशिष्टार्थगोधरा । हिते पदान्तरेण चानपने गोदमाकाशावविशेषा. विशेषधीहि सामान्यादानायासेन सिध्यति । १३॥ दुमयाचितमोप्रनिरागसमर्थरि आना येणारया सविस्थासामान्यात्मनि पदायेंम्वरूपे पदेनाभिहिते वन , तदन्त्रितमेव न्यायमभियचे इति परमे, मम नु गो. एर अन्वितस्पारयाविशेषातीनिमिटेनं तारदभिधा-पदार्थः स्वमाशदेव येन पेन विनित समाग्मान शक्तिपरत्ययितुं शक्यते। प्रतिपादयितुं समर्षः पदान्तरेक्याश्यता सदायित यथैवं सति गोपनीयतालिम कारवेश शिया व मेवामानं प्रतिपादपति पय, येतादायोपुर. झियानाकमानाक्षेपान नियमेन गो: आनफोन, आनएन सन् ! पदस्य तु भगन् विरिटे शक्ति पारपनि, वर्ष .

·, - अन्ये युत्विजः ४६५ अन्योपसर्जन पूर्वपक्षिणा यदुक्तं तन्न, प्रसिद्धग्रहणत्वात् आध्वर्यादि * अन्योन्यानपेक्षवुद्धिजन्मविषयत्वं पौर्वाप कर्म माना ऋविजा कर्मनिमित्तेन प्रसिद्धाना । पूर्वदौर्बल्य' इति न्यायस्य ( ६.५११९५४) । सु. आख्याना ग्रहणत्वात् ग्रहणात् । त्यप्रत्ययः स्वार्थिकः । पृ. १२२०. तस्मान ता: स्वाम्याख्या: । गृपतिः इति आख्या तु * अन्योन्याभावः 'गवि योऽश्वाघमावस्तु तद्धर्भेग स्पिग्धर्भग असंयुक्तस स्वामिन एव इति । सोऽन्योन्याभाव इप्यते।' श्लोया. अभावपरिच्छेदे ३. यजमानाभिधेयता उपपद्यते । प्रकृतायपि अप गृहपति *अन्योन्यामावस्य न्याप्यवृत्तिवं इति जीर्णाः । तस्यापि शब्दः 'गृहपतिर्यजेत' इति सामिनि मयुक्तः । अव्याप्यत्तित्व इति नव्याः । मणि-पृ. ३४, अन्यो तसात् सो यजमाना एव ऋत्विज., ऋत्विज एव च न्यामावत्वं तादाभ्यससर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाब, यजमाना इति सिद्धान्तः । तादात्म्यारोपजन्यप्रतीतिविपयामावत्व, प्रतियोग्यवच्छेदक- बहूनामिति च तुल्येषु विशेषषधनं नोपपद्यते । । देशकालावच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणामावन्यं पा । पृ. १५५, अन्योन्यामावस्व समानविभक्ति कमतियोग्मनु- सने ऋषिक्षु ऋविवशून्येन केपलेन यजमान- योगिवाचकसमभिव्याहृतन-पदजन्यदिविषयत्वम् स्वेन तुल्येषु सत्सु “ यो वै बहूना यजमानाना गृहपतिः | इत्याहुः । पृ. १५८, . अन्योन्याभाववोधः । सनस्य प्रत्येता, स हि भूयिष्ठामुद्धिमानोति' इति | नामभिव्याहाराभावे यादृशप्रतियोग्यनुमोगिवाचक्पदयो। पहना इति विशेषवचन भोपपद्यते । एकस्मिन् गृह- | विरुद्धतिमत्त्पनियकद्धयोः अमैदान्ययायुत्पत्तिः, तत्सम- पतिरिति विशेपवचन सप्तदशानो गृहपतिना अतुल्यत्वे मिन्याहृतमन्ना अन्योन्याभावबोधः । पृ. १५८. सति उपपयते, न तुल्यत्वे । यदि सर्वे ऋत्विक्वन्याः अन्योन्याश्रयन्यायः ॥ स्वमहरापेटमहरमेश- गृहपतिकर्म पुर्यः न कर्मान्तर, ततो विशेषाभावात् गृह. शाहकरूप इति तार्षिकाः। परस्परशानधापेधशानाश्रय- पती विशेषवचनानुपपत्तिः । अस्मात् विशेषवचनात् / रूप इति स्मार्ताः । यथा अन्योन्याश्रयाणि कार्यागि राने ऋत्विज एवं यजमाना इति गम्यते । शाने न प्रथन्ते , यमा नोनापि पक्षा नेसरमाणाय भर. दीक्षिवादीक्षितव्यपदेशश्च नोपपद्यतेऽर्थयो । तीति महामाप्ये वृद्धिरादेवादिनहुसूत्रप्यारयानावसरे:- नित्यभाषित्वात् । ५८॥ भिहितम् । तथा चाऽन्यत्रोक्तम्- 'हन्त्यम् । 'आदि. 'दीक्षिताः राप्रैनन्ते, अदीक्षिता अहीनैर्यजन्ति । रन्येन सहेता' इत्येतयोमियो हलिच्छन्दायनोधाय इति दीक्षिताभ अदीक्षिताथ इति व्यपदेश. निर्देश । अन्योन्याश्रय आगत इति । इति प्रक्षेप. । साहली. सत्राणा स्वयम्र्तृत्त्यामावे नोपपद्यते ! अर्ययोः स्वाय- ६१०. यजनपरापजनरूपपो. परमाने स्थिति च नित्य 3 अन्योपसर्जन अन्येन नापति रवि माविश्वात् । यजमाने सार्थयजनस्य, ऋत्विनि परार्थ- 'न्यायः ।। एक्स्प यत् उपवर्जन विशेषण, तत् अन्येन यजनस्य च नियं वर्तमानत्वात् । तस्मार दीक्षिता- साफ अन्चय नानुभवति इत्यर्थः । फे. दीधितव्यपदेशात् सबै स्वयक्तूकल इति सिदान्तः । यत्त न्यायसुधामन्यस्वारस्थात् प्रातिपदिन अय- अदक्षिणवाय| ५९॥ याचिनाऽपि उद्देश्ययान्वयार्थ पदविशिष्टारडमा पली- ' अशिगान सामीत्याः, नद्या गोषिते न कृत्य तत्र तद्विताच्यदेवतान्पयाडीकाग्रत् राम्दोर. यासो हिरण्यं ' इति सप्रय अधिगत्यात् अविद्य- हितार्थों देवता इति प्रतीयते, वत् परिशिष्टे अर्को उपाय- भानाविणायात् दधिणारयात् रामाणि सर्नु । वास्योद्देश्य रस्य प्राधात् विरोषणभूतपदान्वयस्य च पाण। विजा भिनावे तु अदधिगाव न संभवति ।। अन्योप० इति न्यायेन मयुत्पमत्वात् उपायम् । तस्मात् सोपे यजमानास्ते प्रतियः इति सिदान्तः । के.को. २११६. , ·। ननु तत्रापि अन्यः अन्विताभिधानवादपण्डन জনিয়ামিন तस्य स्वाभाविस्यात् । स्यादेवन, यथा सरन्धान्तराभावे. | कोकने । १५॥ इवि साहशोरः। किंच यद्यभिधानत ऽपि वाचाल, एव सारसत्यापि भविष्यति । तन, एवान्वितप्रवीति: कर्य ताई [गाया घोष इत्पारिए स्वाभाविकत्वाद्वारकत्वस्य । प्रत्याया हि पाचकत्वं गतिकस्य वीरादेोमान्वितस्प प्रतिरतिः । नहि तच समावस्याऽप्युपपन चभुगदीनामिव रुपादिषु । तस्वरूपमरि गङ्गाधन्दस्वामिषेय प्रागेवान्वितम् । सयोगमयुसिमवायवसमायरधनः अयोध्येत ] ( अय सचिनास्ति, संबन्धो विद्यते एव । सत्यम् । स तु रसादिसाधारण. आवश्यकस्लु) गनाशन्देन लिनितभूतेऽयंवरूपे लारेते शत्तिरेव तु असाधारण प्रत्यायकत्वे निमित्तम् । तद सति तेन यानन्धान स्मारिवं वीरवला, वेनान्वितं स्वार्थ च्छन्दस्यापि घामादिक्पैर रातया प्रतिपादक भवि-घोपशब्दोऽभिवत्ते, गारन्दतु वीरमरणमाप्रोमोगीति । प्पति, स्मारकत्व तु संस्कारोबोपेन न च सबन्ध्य- यहि सर्पपदानामेव कार्यत्व न कस्य चिदपि र्थान्तरादर्शनेन बसो उदोधयितु शक्यते, क विदष-मुलोऽयों विद्यते, तन कथमन्वितमतिपतिः अस्ति वा दर्शनात् । ननु प्रत्यापकत्वमपि असन्धिनो नैव नादर्श वाक्यं सत्यं यत्र न विद्यते । कार्य वद. दृष्टं स्वाभाविकशत्तिशालिनामपि चक्षुरादरीना सब-वितं याऽपि यथा गाउति भूमियः । १६ ॥ सर्वे भैव प्रतिपादकत्वात् , अन्यया दविद्यानामपि ग्रहणमस- पामेव पदाना कार्य वदन्ति वा अभिधेयम् । हिडा. भान् । शब्दस्य तु न कश्चिदर्थेन संबन्योऽस्ति । तत्क- दीना कार्पमन्येषा तु तदन्वितम् । यस्तु के कुतूहलपन श्रमस्य प्रन्यायायम् । अधान्यनाइएमाप दिव प्रवचनरूप. सिद्धार्थविषय, चन्दप्रयोगः कार्यशून्यो क्ल्यते, रहिं मारकत्वमेव विमिति न क्ल्प्यते दृश्यते यथा फोऽय गन्त, भमियो गउति' इयादिः वक्तव्यो चा विशेषः । स उच्यते । सर्वथा तारदन्यता कवीना नाऽर्थविशेषवर्णनास्प, यथा-नीलोसलपने- संरन्धिन. अयमपि स्मारकत्य प्रत्यायस्व या शब्दस्य जय चल्तश्चारुसरवा. रामा. कौशेयसंवीक्षाः कल्प्पम् । तत्र प्रत्यापकत्वकपनमेर ज्याय । शम्दान कादम्या इस शोमना. ॥ इत्यादिः, स राणिक इति न्तरार्थप्रन्यपदर्शनात् तस्यैर तत्र कारणव पल्लयितु हि माता समयः । तथापि चावतसविदरल्व । न तु शब्दात् सस्कारोबोधः, ततश्चार्यनीतिरिति न चासो पदैरुदैतुमर्हति , तेषामतदभिधायकवाद । युक्त, प्रयाल्या प्रमाणभावात् । तस्लादभिधायकमेव पद नहि भूमिपसन्दस्य कार्यान्वितस्वाीनभिधायिन्त्रात न सारममिति । गृहीतमाहिलात् सरणमेव पदानित आमहाविभागारिनाsth पछत्यनान्धित; स्वार्थोंs- विज्ञानमिति चेत्, तदसत्, अवलक्षणत्वात् । न गृहीत- भिधेय., तथा गच्छतेरपि तदन्वितः मनमिधेय एवेति न ग्राहित्य व मरणय, किंतु सत्कारमानजन्पत्यम् । प्रत्यु पदनिमिचान्वयातीतिर्भवेत् । तेनावश्य पदमारिवानिमित्त- पानसरजनित तु यत् गृहीतग्राहि शन, नदनुवाद - भूतार्यत्वरूपाम्याने आमहायोग्यासत्यरानापाम्या च्यते, न स्मृतिरिति । य ताई वाकपटना, सन्य पटवे इसमन्तिमविदुदयमासादपाते इयामेनाप्यनुसानन्यम् । एव, अनुवादस्यापि गृहीतग्राहितया सरगदविशिष्टयान्। तवम सर्वर तथाऽनु सिमन्वितामिधानकलपनपा। 'मारनावचनस्तापचालारपति लोका' (ोका वाक्या अप नत्रानुमानेन सविदन्धितगोधरा । जायते, में धिकरणे २४८ ) इत्यादिवोरचारिक, स्मरणमाहाः। पदेनापि पारिति मन्यसे । १७॥ यया निमः जया च 'पदमप्यधिकामावासाका विशिष्यते। इसाइन पदनिनिचा पायासविद, चया पदार्थनिमिताऽसि (स, शब्दपरिच्छेद १.७), न तु लारनितिन मरत, किन्तनुमाननिमिया । वास्परचना हि दर्शयति । तेनार्यस्वरूपमाऽसि पाच्ये अभिधायरस पोरोयौ विविशनिवशर्विका तामनुमारयति । सा पदस्य कुत्तमिति । प्रायम्य कारण यनु वद्विपर्यय-च सहारणभून विविविश्न, वेन च विश्पभूतार्श. साधनम् । ये वालोऽभिधातृत्वे तेऽप्यनैकान्छि- मानतिन न मरदायानामधिया विवाद समर्ष, युक्त, -- ·अन्यारम्भणीया ४६७ अन्याहार्यः - पृ. ११७८. दर्शपूर्णमाययोः । वि. ३६१४. अन्वाधान • अम्बारोहणे तु पुत्रः स्वगिव मातु: सापिण्डम प्रधानयोमध्ये इष्टयन्तरनिषेधः नैमित्तिका इष्टिषु कुर्यात् । आसुरादिविवाहोपनः पुत्रिकापुरश्च माता- क्षामेष्ट्यादिषु, न तु कत्वङ्गभूतासु । संकर्ष. ३१११७. महेनैन । वाहादिविवाहोत्पन्नः पिना मातामहेन पिता- * अन्याधानमन्त्रस्य (श्वो यशाय इतिपदपटिनत्वात्) महा या विकल्पेन कुर्यात् । बाल. पृ. १६४. सबस्नाल्महतो लोपः । सद्यस्वालविकृत्तौ तु 'अय * अन्याहार्यः । दर्शपूर्णमासयोः कर्मानुष्ठानमनु यः यशाय' इत्यूरेन प्रयुज्यते एव । वाल. 2. १२७. आहार्यते दीयते ऋविग्भ्यः दक्षिणात्वेन, स: चर: * अन्याधानमन्त्रादीनां यादे विधानम् । सु. अन्याहार्यः । के.. अन्याहार्य र दक्षिणामो पचन्ति । वि. १२।२।१. अन्याहार्यस्य महापिठरपरि- . अन्धारम्भणीया। 'आमाणामेकादशकपालं, मितस्थापि सुपुटुम्बार्विक्चतुष्टयापांतल्यात् आनत्य- निर्वपेत् , सरस्वत्यै चर्क, सरस्वते द्वादशकपाल, अमये | शक्तिः । सु. पृ. १४७२. . अन्याहार्ये ओदने भगिनेऽष्टाफपाल निर्वपेत् यः कामयेताबादः स्यामिति । अभिघारण खादिम्ने नियते । स्वादिमा हि ओदनस्य नित्यादेके भगिनमामनन्ति' इति विहिता । भा. परिकये उपरोति । भा. २०१३।१०।३८... अन्या- ५११११ ०१३४, ० (अन्यारम्भणीया आरम्भणीमा इष्टिय । हार्यचरुरूपा दचिणा यदै समाग्नाता । वि. एकैर) अन्वारम्भणीयाथै अन्यारम्भणीया न कर्तव्या ।। ३२८११, ५ अन्याहार्यदक्षिणायाः दाक्यिाः सोमा. १०।१४।६-८, दर्शपूर्णमासावृत्तायपि तदयां अन्वारवीक्षणीयादिपु गेमिकदधिगया प्रसङ्गसिदिः । मा. म्भणीया आदौ सदेय कायर्या । ९।१।१२।३४-३५, इस १२१९१६:३२, . अन्याहार्य दक्षिणायाः प्रावृत्तायाः ज्योतिष्ठोमाद्रभूतदीक्षणीयाद्यधै न कार्या । १०१।२।४, आमयणोपदिष्टवायोपत्रादधिणया वायः । १३४, इयं दर्शपूर्णमासविकृतिषु सौर्यादिषु वर्तम्या । २२।२।। * সাহাংগিয়া বাইয়িদ রায় १९-२१. . अन्चारग्भणीया फ्र्तुसंस्कारद्वारा दर्श- एष दृश्यन्ते, 'त एते वै देया भतादो यद् ब्राह्मणा पूर्णमासान इति स्थितम् (९११४१०१३४-३५) भाह. यदन्याहार्यमाहरन्ति तानेर तेन भीगाति' इति । १२॥ १०१११२. ० अन्वारम्भणीया दर्शपूर्णमासारम्भे सकृत् ।।१५।४७. अन्याहार्यदानाभायाधिकरणं योमिर- कार्यो, न प्रतिप्रयोगम् । भा. ९०११०१३४-३५ वर्णकं । दक्षिणान्याय.' इत्या दृष्टयम् । १२॥१६३२. १. आरम्भय सर्वमयोगसाधारणः इति प्रती प्रति •अन्याहार्यद्वादशशतादिदान कर्मसंयुक्तम्यः अभिधा. प्रयोग आरम्भणीयाऽभावेऽपि प्रतिविम्योरारम्भमेदात् नात् ' परिक्रयाथै या कर्ममयोगात् ' (१०१२८१२३) विनितु आरम्भपीया वर्तन्या इति दादो (१२१२॥ इति दशमे वश्यति । या. श८२०, . अन्याहार्य- ६।१९-२१) वश्यते । सोम. १०२, * अन्यार- घमाः । “दशिगसम्य ठरत' इति संप्रेष्यति । म्भणीयायाः पुरुषसंस्कारक्वं न साशात् , तु 'आग्ना- ये माक्षगा उचरवसान यजमान भाइ 'दक्षिण एत' वैष्णयमेकादापाल निर्वपत् दापूर्णमासाकारसनान. इति । नेभ्योऽन्याहार्य ददानि । 'बादागा अपं ये इस्पारम्भसयोगात् भारम्भहारा इन्युरनश्मे (९१बोदनः । प्रतिग्रहीत । उत्तरतः परीत' इति संघ. १०३४-३५)।१०।२. - अनारम्भणीयायाः यति" (यसम्वमिदम् ) प्रतिमामन्त्र पहिया लि. पापः राजसूये अनुमत्पादौ । भा. १R. जा सीन्ति । पायो:रि अन्यादायधर्मः । वि. अत्यारोहाः नाम रमिवयने सगरोइणमन्त्राः। वयोः क्तव्यम् । मा. १३१३५, अन्याहार्य- १३. • अन्गाहार्यधर्मानुष्ठान आनरगन्यसो. के. • अन्यारो मापणीनाममिः परिरामापते, स्थानापार बसे पाशानुपन न कोय । १.३॥ नराम् । भा. रा२०. ८१३६, . अन्याहापागारमे यामि पासानं ·. अन्धिताभिधानवादण्डन ४५६ अविवाभिधानवादसण्डनं फल्सयति , अतिप्रसङ्गात् । यद्यपि च तस्यामास्याया- चातानातत्यमनाकलपतामेव यतः कुतश्चिदुच्चरितानि मजन्यवानवधारणायदानन्तर्याच्छदजन्य भान्सा पदानि विदमगोचरामुत्पादयनीति अगम्य शब्दस्य शक्तिभ्रान्त्या अगम्यते, तथापि पश्था । सर्वजनीनमेतत्। न च तनानुमान संभपवीति शब्दानामेर বলমাৰ বাৰমাৰী নিৰা বনি { মালয়টি নীয়া , বন নাঙ্গ কি মি मिवा शक्तिभ्रान्तिरपि निरर्तिप्यते एवेति धूमायमान दूपणम् । ये तु सर्वजनसिद्धमप्येतदपढ्नुस अनुमानत्यमेर धूममहिषजनितधूमधजविज्ञानवत् । तद्धि स्वरूपेगावाधि- सैक्स्विचसा सगिरन्ते , तेषामेव वेदापमाण्यमापद्यते । तमा लिङ्ग मायादेव निरतते । तथा शब्दस्यापि वाच- नातदुत्पन्नाद्वाक्यार्थविज्ञानात् शब्दस्यामिघायाच कल. कवकल्पना कार्यरपातजन्यचायधारणात् निरर्तिमहति । यितु शक्यते प्रागेवान्विताभिधायित्व , असिद्धवादन्वित. नन्वनुमितमप्यथै पश्चादनुपराक्य वाचक शक्त स्यात् ।। प्रतीतः । नहि शब्दश्रवणानन्तर प्रयोज्यवृद्धस्यान्वितसवि. तन्न, अनुपादकत्वे प्रमाणाभागात् । नानुवादकत्वमन्तरेण । दुदये किं चन प्रमाणमस्ति, यदन्विताविषयता सदस्य कि चिदनुपपन्न, यतस्तत्कल्प्येत । शक्तत्वादनुवाद-सिध्येत् । प्रमाणमनुमान चेन्न, सीतोरदर्शनात् । कवमिति चेत्, तदितरेतराश्रयं वक्तरनपादस्ततश्च / अथ प्रवृत्तिलिङ्गत्वं सन्नानकान्तिसहि सा ॥२९॥ मातिरिति । सस्मान वाचवं सिध्यति ! यदि परगर्थ रयादेतद् अनुमानेन प्रपोज्यद्धरयान्वितयतीतिरवगम्यवे विशेषविषयज्ञानानुमानसिद्ध्यर्थं पुनावासमरस्याप्यत, इति। तन,अनुमानस्य लिङ्गादर्शनात् । ननु प्रवृत्तिरेख लिने, तथान्तरेणापि याचा शब्दविशेषस्य शानविशेषेणैर | सा हि विशिष्टारगतिपूर्षिका तामनुमारपतीति । तन, ध्यातिमहणसभवादनुपपन्न , तमाचतामनुमानरवेन अनेकान्तिर जानु प्रकृतेः। स हि मरमते मुक्तिकायामिय भामाण्याङ्गीकरणो पदाना याचकन्यायोगादप्रतिपादक वेना- रजतार्थिनी विकाग्रहणादपि सिध्यति । तेन गामानये- वेदस्य स्यादिति तत्यामाण्यसिद्धर्य स गोप्रातिपदिकेन, द्वितीयया, धावना, विधियययेन च लोकेऽपि शब्दतमेष मामाण्यमभ्युप- चतुर्वगु स्वरूपमाणाभिहितेषु अनभिहितेऽप्यन्वये गन्तयम् । ननु मा भूतस्य भामाण्य, न तु तापता , अनन्ययाग्रहादेव प्रनिसिद्धर्नान्वितप्रवीविः पतयितु प्रमाणमन्तरेण वाचस्व कप्येत, नदि किं चित् । शक्यते । यो हि रजतमिदमिति पुरस्थित वस्तुगोचर प्रमागमस्ति यतः शब्दस्य पाचस्व क्रप्येत । वद- सविदमुदीयमाना साधाकुर्वागोऽपि कसकारणानुपलया भावेऽपि यथोरेन न्यायेनानुमानव एष सोपे शब्दानन्त अपनुत्य अन्यनारमरि भेदामदणस्य प्रतिदेवत्वं रमांवगमसभवात् । स्यादेवदेवं, यशातगयश्रपणादे. अष्टकल्पनाऽविशेपेऽपि दोषसहि तेन्द्रियादेखथार्थज्ञान- यानुढेजन्म स्यात् । जन्म तुल्यं तु बुद्धीनामावानात- 'जनसमरगन्यनुसार मालयिया कम्पपति, सप गिरा श्रुती । न चानातोचिजाता धीलिहादुत्पत्तु. स्लपवृत्तिहेतुमायभेदाप्रणादपि सिध्यन्त्या प्रवृत्या और महति । २४॥ शब्दशक्तिरतः फल्या तदुसचिः क्रान्तिक्या अन्धितविद परस्यानुमाय तयारणायेन प्रसिद्धये। ये वनातोकिदो युद्धेस्लुत्पत्ति प्रचाहते , धान्यप्राममपि अन्दरूप सामध्ये पन्ययन रमते । १२५ । लिङ्गवं चाप्तवाक्यस्य नेपामेव तु दूषणम्।' ययुच्यते भेदाग्रहणनिरधनस्य माहारस्य विसरदो एतापानेय भेदः स्यादातानासगिरा मम । २६॥, भरति, या तम्यैर निकाया रस्तदारस्य, मन यत्रानासोक्तिजाताया. प्रामाण्य स्थाप्यते धियः । गामानन्यादिपु विसादः समस्ति, तस्मानामनिक- यक्तदोपेण दुष्टत्वादातोय तु जायते । २७॥ धन इति । वद्युक्त, अप्रहगनिम धनस्यानि पाले कन्द- प्रामाण्यं स्याप्यते तस्या बक्तृयो हेतुसंभयात् । पहारस्य ४ गजन्याहारस्प चाविसवाददर्शनाता तथा, बुद्विजन्मोभयत्रापि विद्यतेऽवो न दूपणम् । २८॥ विघूमपासादेशानुष्यं यापं विलोपयत् । अनन्यमनस्काना स्विनितान्तरामना विशेष, तस्स अग्निसचाऽभिमानेन प्रवृत्तो न विहन्यते । ३० ॥ प्रामाण्य ब्दाना ·अन्चिताभिधानवादसण्हनं भान्विवाभिधानवादखण्डन । . याचक इत्यादिना मार्गेण सावयवमेव प्रतिलभसंबन्धाव. / चारणापादितनरन्ताणा स्वरविशेषभाजा सहतानामानु- यवभूतपदजनितपदार्थसविदुपायं वाक्यार्थस्य वाचकं पूर्वी विशेषश्चालिनां अनन्तरमावगमदर्शनात् तादृशाना- मुगिरन्ते । पदान्येव पदार्थान्तरान्तिं स्वार्थमभिदधतीति । मेवार्थाभिधायक निश्चीयते । कथं पुनः कमवर्तिनां टीकाकारपादाः । पदैरभिहिता: पदार्था एवं वाक्यार्य | साहित्यम् ? अपान्तरल्यापारवशादिति बमः । पूर्वप्र्यो प्रतिपादयन्याचार्याः । तत्र ज्ञानात्मकरायपाक्यार्थ- हि वर्ण उपलभ्यमानः संस्कारापरनामधेयं अवान्तरन्यापार थादस्तावत् खामनि क्रियाविरोधाद्वहिरवभासाच शून्य- जनयति । तत्सहितश्चान्त्यो वर्ण: अर्थपतिपत्ति जनयति । यादे एवं निरतः । पदपदार्थव्यतिरेकविक्त्यस्यापि एवं साई प्रतिवर्ण सस्कारा बयः कल्पनीयाः अनेकान्तवादाश्रयणेन परिहारः । वाक्यं हि नाम एकवि-स्युः, सदरमेकमेव शब्दतत्वं कल्पितम् । नेत्याह । शिष्टार्थप्रतिपादनपराणि पदान्येव । याक्यार्थोऽपि पदार्थ न खलु प्रत्यश्चानुपलम्भनिरस्त भावस्य तस्य सद्भाव- एवेकार्थान्तरव्यतिपत्तामा इति यद्यपि नात्यन्तामेदो त्वयाऽभ्युपैयः, सुस्कारस्तु दृशोरपत्तये कल्प्यमानो भेदो वा शक्यतेऽमिघातुं, तथापि आन्तरस्थित्युप- } नातीय लवामावहति, अनेकमपि दृष्टोपकारकं कल्पनीयं, पत्तेर्न बहिर्भूती तो शक्येते अाह्रोतुम् । निर्भागवाक्य | दृष्टविरुदं तु न किंचिदपि । यद्वा नाप्राक्तसंस्कारा- वादोऽपि भागावगमादेवापास्तः पदवदिति चेन, असि-न्तरपरिकल्पना, स्टता एव स्मृतिरेतरः संस्काराः, त द्धत्वात् । ततस्यात् , यथैव वर्णात्मकमागावगमे सत्येऽपि ख चैतेऽपि । यदनुमपभाविताः वनेर स्मृति नन· एकपदावामादर्थमतिपत्तेश्य वर्णेभ्यः अनुपपत्तेमांगाव- यन्ति, न बर्यान्तरपतिपत्तिमिति चेत्, नैर तेषा स्मृति- गमश मिथ्यात्यान्निरवयामेय पदं पदार्थस्य वाचकमा- भ्योऽन्यत्र व्यापारोऽभ्युपेयते, तामेव तु स्मृति जनपन्तः शिवम् । तथा याक्यमपि , तनापि हि एकमिंद वाक्य } अर्थप्रतिपत्ती अपि उपायीभवन्ति स्मृतानामेव वर्णाना मिति परामर्थोऽस्तीति स एव नानावं प्रतिक्षिपति, वाचकत्वात् । नन्वनुभववत् स्मृतयोऽपि वर्णेषु क्रमेण नानावकत्वयाविरोधात् । वाक्यार्थप्रतिपत्तिधानन्यौपाया जायमाना न सभवन्ति अर्यमतिपत्तौ । अथ मेषानु. वाक्यमेव निर्भाग क्ल्पयतीति , तव दृष्टान्तासिद्धः। भूतानामपि युगरदेव स्मरणे, ततो ध्युत्क्रमेणापि उचा- नहि नो वर्णातिरेफेणानस्ययः पदारमा विद्यते । यस्त्वेक- रिता वाचकाः स्युः, तनापि स्मृतिहेतुमस्कारजननान् । पदमिति परामर्श., प बहूनामप्येकार्थप्रतिपत्तिनि । श्रममनात्य लरणस्य च सर्वेषु युगपदुत्पतेः । अप मितः । भाति हि बहूनामपि एककार्यनिवन्धनकत्वं, तूचारणकमोऽपि अमिष्यते, या सति वैवाष्टकल्पना । यथा सेनेति, यया वा राजसूप इति । अत एव अर्धेक सकारोऽपि दि स्मृविहेतुः अमान्तरेऽपि जायते एव, समजानता नास्त्यैकपदावमः । प्रत्यक्षेण तु पदवरूप. निमित्तं च सरणम् । तर किमपरं क्रमविशेषेण कार्य- मेक अनौपाधिक सहितापाठमाण व्युत्पन्नानामितरेषा मटकलनात् । न चामपि कम्पयितु शक्यते, अन्त- च अनुपातेन्द्रियाणामविशेषेण प्राशेत, तन्न तावदेक रेणाप्युच्चारणं तत्क्रम व स्मृत्यारूढान्या जसराजशदाभ्या पदारमासात् वर्णातिरिक्तपदसिद्धि., मत्युतासत्त्वमेव नस्य नामाख्यातरूपाभ्या अर्षविशेषावगमात् । यदि वर्णी योग्यानुपलभ्या निधीपते । न पार्थप्रतिपत्त्याऽपि एव पद, ततो राजनराशादयोर्वर्णभेदाभावात् अनुचारिता. पदमन्यत् प्रसिध्यति । यणानन्तरजाताहि सा तत्कारणिकैव नः । २॥ यदा वर्णा एवावधीगोचरा, यस्थाया चोचारणतन्यानुभवामयोः अविद्यमानत्वात् , मान्यदिति स्थित, तदा वर्णानन्तरजायमाना अर्थप्रतिपत्तिः सरणस्य चैकस्यैव युगपदनेकवर्णगोचरस्योत्पद्यमानस्य सन्निमितेर विज्ञायते । तत्त्वान्तरम्य तु प्रत्यशानुपलाम- अस्मत्वात् युतः पदभेदायसायः, इतस्तरा चार्थ मेदाव- निरस्तसदारस्य दरापास्तमेव याचकल, नान्यथाऽनुप-गम. न च यः स्वरूपेण निन्या विमगे देशालो. पत्याऽपि कल्पयितुं शक्यते । तेन वर्णानामेत्र एकसक्नु ।पाधिकं ऋम भजन्ते , यद्भेदात्यदभेदः स्यात् । वदन्यदेव - - ·n - जातिय तथा अन्विताभिधानवादसण्डनं अन्विताभिधानवादसण्डन अयेदानों पदार्या अभिहिताः सन्तो चाक्यार्थमनोध- तत्त्वतः 1 ३७ ॥ न त्वेतदरित तेनेदं व्याख्यानं यन्ति' इत्याह । यत्त्वस्य व्याख्यानं क्रियते 'व्यतिषत्ता- नोपपद्यते । यत्तु व्यक्तिवदित्युक्तं तदयुक्त न भिधायि पदं, न व्यतिपगाभिधायि , व्यतिपक्ततः अब-शब्दतः । ३८ ॥ व्यक्तिप्रतीतिरस्मा जाति रेव गतेयंतिषशास्त्र' इति । तस्य तावदयार्थः, यथैव आकृत्या तु शब्दतः । प्रथमायगता पश्चाद्वयक्ति यां का शब्देनाभिधीयमानया सह प्रवीयमाना व्यक्तिः शन्दज चिदाक्षिपेत् ॥ ३९ ॥ आत्समिधायी हि शब्दः तामेर प्रतीविगोचराऽपि आकृतिगम्येत्युच्यते, तत्र आवृतिप्रययो शेषयति न व्यक्ति, नासमर्थयात् । असमर्याच कार्यो- हि न्यशिप्रत्ययस्य निमित्तमिति, नहि तनाकृतिमान पचौ अतिप्रयङ्गात् । जात्यागतेरपि अगदेवोत्पत्ति शब्देनारगम्यते , तया व्यक्तिरपीति युक्तं, केल्यया | संभवात् । अथ व्यतापति शब्दस्य सामर्थमस्तीत्युच्यते जाते. प्रत्येतुमशक्यत्वात् । स्वमार: सल्वमौ आकृतेय- वर्हि साऽप्यभिधेया स्यात् । यदि तु यत्र साभाविकी दसौ नान्तरेण व्यक्ति प्रतीतिमारोदु धमते, रूपं हि सा शक्ति तदभिधेयं, तदभिधायान्यनिमित्ता योः । न च रूपिशून्या रूपे बुद्धिरस्ति, यदि स्यात् । च व्यक्तौ शत्तिरस्ति, ततो नासाभिधेये-सुप्यते, नद. रूपितैद न स्यात् । तस्मात् सह व्यक्त्यैा जातिः प्रती- युक्तं, प्रमाणशभावात् । यदि तस्पार्थद्वयेऽपि शक्तिद्रय यवे, अथ चातिप्रत्ययो व्यत्तिप्रत्ययस्य निमित्तमिन्यु शब्दस्य कल्पितं, ततः येन प्रमाणेभायमान्तरविभागः ज्यते । तत्कस्य हेतोः ? शन्दो हि खशक्त्या जाति- अवगम्यते स्वाभाविक्यामापतौ शक्तिः, पक्षी तु तमित्र- मेवाभिधत्ते, तस्यास्तु यत्तिमन्तरेण प्रन्याययितुमशक्य | धनेति । अथ न व्यक्तौ शब्दस्य शतिः वितु जाताषेत्र, वात् ग्यक्तिमपि प्रत्यापयति । तेन स्वाभाविक शब्दस्या सातु शन्देनै प्रतीयमामा वस्तुस्वभावात् व्यतया सह कृतिप्रत्यायकवं, तनिमित्तं तु व्यक्तिप्रन्यायकत्वमिति प्रतीयते इत्युच्यते दन्न, व्यक्तिमतीतेः पारभारान् । आकृतिमन्ययो व्यतिप्रत्ययस्य निमित्तमित्युच्यते अपतीयमानया च तया रह जातेः प्रत्येनुमशक्यत्वात् । न तु शब्देन प्रथममरगना आतिः पश्चाद्यत्ति एवं व्यक्तिप्रतीते: पारणं नास्तीति ! उभ्यत, शन्दला मवबोधरतीति । तथा अन्विताभिधायिना शब्देन शतावनाकारणात् , जातिप्रतीनेच तत. पूर्वमनिष्पन्न- अन्वयमन्तरेणान्वितस्य बोधयितुमशक्यत्वात् अन्ययोड रवेन तवारणत्वायोगात् । तेन पूर्वारगतितिरशीनाया। घरोध्यमान. पदार्थनिमित्तक इत्युच्यते, भाये च पदार्थ ' मन्यो न प्र-येतुं शक्पो, एवं सर्दि अश्या अप्र. सन्देवान्वित युध्यते, साक्यार्थशब्देनान्वय, पदार्था सीनिः माज्येत । व्यनिस्ताव गायकामायाम मनीने, याक्यामरशेषयन्ति अविना अन्वरमोधरन्तीत्यर्थः। तस्यां चामनी मानाया न सका सह गी: मया अन्वितप्रतिपादकत्वनिमित्तमन्वयातिप्रादायमिति पार शस्यो, पेण न प्रतीपने इयानगिरेय जाते दिति । सेये क्लिप्टेन मार्गेण प्रधण्यारया न मादिति । समाशातिरेव गन्दात् प्री डीनं- शोभते । पदार्थानां हि पाक्यायें स्पष्टोला म 1 रुपिशून्या ध रूपेषु युद्धिरस्त्यय उधमा । निमिचता । ३३ ।। यद्यन्विताभिधायित्वं पानी दिमयतिनि हेमन्ते शेयरित्यगिन्द्रियान्।४० युधिभिदम् । क्लिटेनापि प्रकारेण अन्यव्याख्या तथा गन्धयति द्रव्ये नासाऽप्रमधिरोदति।नद्रव्ये ततो मवेत् । ३४ ॥ परभिहिता सामीः पाया. जायते संविद् गन्ध एय तु जायते । ४२ ॥ सरमा- स्थापयोधरा । प्रसापिसा यदा युक्त्या नदा जासमिपायिवानन्दस्वामेव बोधचेत् । मा तु नयोपयते । ३५ ॥ अन्यिप्रतिपत्र निमित्तं मादेन विभाठा पवाद व्यक्ति प्रयोधयेम मग पूर्वपक्षिणा | आक्षितं तेन उन्मूलं भाष्येणानेन का सीमाभिपनानाति सन्देनमानादेश फस्यने । ३६ ॥ अभ्युपेत्यान्विते मूलं यदि, अगम्यमाना पग्निं पर दादानियोजिम सापूर्वपक्षिा 1 आक्षिप्ठमारये मूळ समापीयेत विदया,यवशानिमतरेयायामानामानिदि ·, अन्विताभिधानयादसमर्थन ४८० अन्विताभिधानवादसमर्थन निबद्धमपि।न विदन्ति ये समनं कृपया सदनुमहः | रेपस प्रयोजनस्वमित्यवाह- 'प्रतिपत्तिगुणानां हि क्रियते ।। ' उन कार्यार्थवादिनः एव भा भावनाम- प्रधानेकप्रयोजना' यदि प्रधानभूतं तदेव कथं पूर्व च वाक्यार्थान प्रविजानीते । तनापूर्वगेच पाक्यर्थः । नाम विशिष्ट प्रतीयते इत्येवमर्थ गुणाना प्रतिपादनम् । इति साधनीयम् । तस्य मूलं पदानामपि तथाविधायितेति । तेन तर तात्पर्यम् । तदेव प्रमेयम् । तात्पर्यविषये एय तामेव तावदादी परिशोधयति । अब ये प्रत्यस्तमितपद शब्दस्य प्रामाण्याभ्युएगमात् , तस तशभूवस्य प्रति. विभाग वाक्यमेव वाक्यार्थस्य याचपमित्याचक्षते , ये च । पतिपदनिबन्धनेति वाक्यमेव तन प्रमाणम् । वाक्यान्त्यवर्णः एवेति, ये च पदैरभिदिताः पदार्था. ! अत एव च पठाये 'न पद नाम कि चन परम्परान्वय आत्मनोऽयगमयन्ति इति , तचिरामाय । वास्ये, न पदार्थ नाम के धन याक्याथे' इत्यु- प्रतिजानीते-'पदेभ्य एव वाक्यार्थप्रत्ययो जायते कम् । पृथग्भूत पद नाम न कि चन प्रमाणमस्ति , यथा । तथा वयं निबध्नीमा प्रभाकरगुरोर्मतम् ॥' पृथाभूताश्य पदार्थाः न प्रमेयाः सन्तीपर्यः । एतच पदेम्य एव न वाक्यात् , नाप्यन्त्यवात् , नापि पदार्थेभ्यः । तत्रैव स्पष्टमुरम् । संप्रति वाक्यमेव वाचक वाक्याथ- इत्यर्थः । त प्रार यतुमुपक्रमते- 'पदैरेवान्वित, स्येति ये नुयते, ये च वास्यान्त्यवर्ण एवेति, सन्निरा- स्वार्थमानोपक्षीणशक्तिभिः । स्वार्थाश्चेद् योधिता रणायाह-व्यवहारेषु वृद्धानां यास्यनयणभाविपु । बुद्धौ वाक्यार्थोऽपि तथासति॥ वाक्यापप्रतिपत्तौ हि आपापोद्धारभेदेन पदानां शक्तिनिश्चयः ।।' यद्यपि पदानामनुपायत्वे तदन्यथाऽनुपपत्या वाक्योक तदुपायभूतं । वृदयवहारपूर्षिय सर्वा त्युपत्ति., वाक्यरेव च प्या. पप्पते । यद्यपि व्युत्पत्यनपेशात् शब्दार्थो नापगम्यते, हार, तपापि पापदापापे यस्यामागग्यापारः पदुद्धारे यद्यपि चानन्त्यात वाक्यारा तदर्यानां च वैदिकस्य | चोदारः, तस्मिनायें तस्वैर पाचशक्तिरवधीयते । मच चार्थस्य नित्योपायत्वात् व्युत्पत्तिसक्या, तथापि का.. त्या वाक्यार्थप्रतिपत्तिोपपद्यते, वश्यमाणागत् न्यायस्य । निफपदपदार्थव्युपत्तिसरहतात् पाक्यार पाश्यमगध या कार्यरेन यायमेक प्रयापरिधरपमावर्णभेदार- तीत्यस्यीयते । यदि वा कास्यनियर पदपदार्थानां प्रमाण हवेन यत्प्येत । चिसियो गामानय' 'शिशो गा बधार' भायादेवैकर्णोधारणे अनिरोधात् क्रमोचारिताच 'शारा गामानय बागां प्रधान अफगामानय' गुगपपणारभार पूर्ववर्णजनिाशारराहितोऽन्त्यो अर्भर गा पपान' दिग्भ गामान डिम्भ गो बधान' वर्णः प्रत्याया | तस्य च पारमार्थिपिदपदार्ययुपचिः इत्पटाना वाक्यानामष्टो याचसाय करण्याः । पदया- सहकारिणीति पशः स्वीप्रियते, यदि या पदैः मुर-दिनन्तु सताना वास्यानां सप्तशतयः इति । अनर दिशा गुत्पत्तय. अगनिता: पप सार्धा अभिहिता यास्यामा/शामितिपदाशेपे यासारिन भशापपरा. परमा । योधय सीत्पीमियते । यदि तु पदायेर अन्वितान् पदमादिनल एर । अपारमार्थिर न पदमागे सानिमिदयनीति रयते राधाषा, तदा वारसायका- सिमाधितायुपचिरभ्युपायनुजीति चिननीयम् ।ये पुर चबुद्धन्यात नेना परम्ना आमान मते । पथ पुन स्वित्यम्य बाचा तामाङ, तमाशी पावर पदागामन्वितत्वार्यमायोपाचे पासपोरगति सिपी- पदार्थविभागस्य परमालियर पी गुपति ( ननु त्यत्राइ-'प्रधानगुणमायेन म्यान्योन्यसमन्ययान् । याचानकम पायमेव तुरचिरि गुस्यने । म पक्षानेय पाक्यार्य संगित्ते विपनि पापक्षालगायब नि पद पदार्गस्थ या , ननु तेषां भ्यम्यार भ्यानो वास्या यास्यानिय स्युरि- असमीपय म्युतिः । दायते । ने त्साह- भूयोमो यद्यपि शॉ. पान हे पृय AR, ममतनीविरमागर । पृथक् । प्रयोजनव्या खेकपाश्यार्य संप्रदते । वेपनाधाय PART ! ! पद सतीत्येकवादास्पमयेरमुच्यते ।' पर पुन पदोगे या पदावतो याक्स:

·अन्विताभिधानवादखण्डन अविवाभिधानवादखण्डन नु स्वरूपमा, इति महान् विशेषः । अपेक्षाभावाददोष । नाक्याथै प्रमाण युक्तमङ्गोक, न पदानि आनन्तर्यव्या- इति चेन । सत्यामपि अदर्शनात् । स्यादेतत् , न क्यं धानाभ्याम् । अन्विताभिधानयादेऽपि हि पदैः पदार्थ. साधारणी पदशतिरेकवाक्यतया नियम्यते इति काप-प्ववगतेपु पश्चाद्वाक्यार्थशान जायते, अन्यथा सनिघेर्दुल- यामः । कथं तर्हि अर्थान्तरेणान्विताभिधान न भाति, मत्वात् । ते तु तैरभिहिताः सारिता वेत्यन विवादः । अपेक्षाऽभावात् । सा ह्यन्विताभिधानोपरक्षणम् । न च सर्वथा तावत् पदमहणानन्तर पदायेंषु प्रतीतेषु वाक्या- प्रमाणान्तरप्रवीतयोः क्रियापारकयोसेश पियरे, श्रुतयो- पारगतिरित्यविवादम् । ततश्च अनन्तरानुभूतपदार्थाति- रत्वपेक्षा, सा च परस्परसमन्धादपि निवर्तते, इति नार्थी. कमेश व्याहितानि पदानि न युक्तं यदाक्यावरतः न्तरान्वयप्रसङ्ग इति । तयम् । सत्यामप्यपेक्षायामन्वयाऽ- कारण भवन्तीति कल्पयितुम् । न च पुन. पदानुस. दर्शनात् । भवति हि कदा चिदियमरस्था, यदैकशिन् । धानगस्तीति कि चन प्रमाणमस्ति ! किंच दीर्घतमेषु देशे हेपादिशब्देनाश्मनुमाय तस्य क्रियाविशेष जिज्ञा- 1 वाक्येष्वशक्यमेनानुसधानम् । असत्यपि च तस्मिन् राते, निमश्वो गच्छति तिष्ठति पैति । प्रदेशान्तरे च पदार्थानुसन्धानमात्रेण वाक्यार्थ. प्रतीयते इति सर्व- पदनिक्षेपशब्देन गतिमनुमाय पारफविशेषं जिशासते, जनीनमेतत् । तेन दृष्टानुगुण्यादपि पदार्थ निमित्तक एवं किमत्र गौरवो या गतीति, तत्यामपसायां गौस्तिष्ठतीति वाक्यार्थः, न पदनिमिचो दृष्टनावनात् । तदाह-पदा. पदद्वय पश्चिदुधारयति, तन यद्येक्वाक्यन्त्र नियामकं यांनां च सामध्य गम्यमानमपस्यम् । आनन्तर्यादि नेभ्यते, ततो हेपादिशब्दानुगितस्याश्वस्य नियाविशेषा- वाक्यात तुत्वं न मुश्चति ॥ इति । एतेन यत्पदा- पेक्षत्वात् तिष्ठतीति पदारगतायाः रियायाः कारखा- नामेवान्विते सामर्थ्यमित्यन मारणमुक्त प्रायम्यादि नि, विशेषापेञ्चत्वात् परस्परान्यय: स्यात् तिष्ठत्यश्व इति । सद्विपर्ययसाधनमिति वेदितव्यम् । यच तात्पयान पदाना- तया मदविक्षेपशब्दानुमितस्य गमनस्य कारकापेक्षयात् गो. मेव साधादन्वितप्रतिपादकत्व युरा मित्युता, तत् काठाना- पदावगवायाश्च गोः क्रियापेक्षल्यादन्योन्यान्वयः स्यात् गौ- मनपेक्षितस्यालाना पाकसाधना आमेयादीना चातन्त्रि र्गच्छतीति । न नियमेन गौस्तिपतीयन्वयः सिध्येत्, तावान्तरध्यापाराणा परमकार्यसाधनत्यमापादयेत् । अय सैनिध्यपेक्षायोग्यत्यानामविशेषात् । न चैवं दृश्यतेन च तत्रामेयादिस्वरूपेषु तिरोहितेषु जायमान परमापूर्व न त. पदनामध्यमेव पदान्तरम्मारितान्वितस्वार्थविषयारोघनाय साशाजनयितु शक्यते, तात्पर्य चावान्तरव्यापारद्वारेणापि ध्यस्थापमिति वक्तव्यम् । अशान्दैरपि अन्विताभिधा साधपतामविरुद्ध मियुच्यते, तदप्रापि समानम् । अाणि नस्येष्ठत्वात् । तस्मान पदसामनियमसिदिः।थत एक- हि तिरोहितेध्येय पदेषु पदर्यानुसन्धानानन्तरमवगम्य वाक्यतैर शरणमर्थनीया नियवैकान्वयनोपनाय पदैरप्यन्वि-मानस्य वाक्यार्थस्य पदार्या एव साधासाधन, पदानि तु ताभिधायिभिः, सा च पदाधरपि स्वभायसिद्धान्वयबोधन । तारेणेव साधन न साक्षादिति । नन्वेरमभिधायर र सामध्यसनियमायापेशितु धन्यवे इविकृतमन्विताभिधान-पदानां न स्यात्, पदार्थसरूपागते. सरणादनिशिष्टत्वात् परिकल्पनन्यसनेन । किंच पादिरी इत्यादिपु 'युगपदधि- स्मारक्यमेवास्तु नाभिधायरत्वम् । भररावेरमिति के करणे इ.' इलमुपगमात् पाचावानभ्युपगमाच अस चित् । तथा च-भावनावधनस्तापात् ता स्मारयति सदिरों दियचनान्यसप राहितीयमामान लधपति लोकयत् । पदमप्यधिफामायात, स्मारपान विशि- नाभिधत्ते , यो पेनापि सदितीयस्य तदन्ययोपपत्तो प्यते । रोऽपि नयारमृता यस्माद्वारया गमयन्ति किमिति परिवायमेयात्मान रक्षयति । तदेकवाक्य-नः । उस्मात्तस्मरणेध्येय संगतेषु प्रमाणता || स्वादिति चेत् , नहिं तदेय सर्वत्र पदार्थानापन्यास्थिता- 1 इत्यादः । अन्ये लाहुः । प्रयासविनिमिचं स्मारकर, स्मल्यापा मारण भवतीति न मदा चिदमसाल्य नच पदपदार्थयोः योगमायाविर प्रत्याशति- नम् । नुलैय शक्तिकल्पना स्यात् तयापि पदार्था एए । रित, यतः सारस स्मात् । पाचम्ची प्रेम, मी.ओ..

·मन्धिताभिधानवादसमर्थन अन्विताभिधानवादसमर्थन धिकरणे शेवा. २२९) पदार्थप्रतिपादन व यास्या / दण्डपदोधारणात् तनाकाक्षा परिक्रुप्यते, अपदार्थस्या र्थप्रतिपत्तये प्रयुक्तानां पदानामयान्तरस्यापार, इति । नन्वये तत्पदोधारणमनर्थक स्यादिति, एवमपि अरुणक च तेषामेव व्यवहार 'पापयामितये तेपा प्रयुक्तौ । हायन्या पिशाक्या सोम होणाति' इत्यनवयप्रसङ्ग । नहि नान्तरीयकम् । पारे धालेव कापाना पदाना प्रतिपाद- वेदपदोधारणेनानर्थन भवित यमिति चिन माण- नम् ॥ (३४३) इति । मस्ति । अतो न तत्राकाचोदये कि चित् कारणमस्तीति एतामारावामुपश्यैव तावत् दोषा तर परिहरति-'आ। सोम कोणावीत्यतोऽधिकस्यानन्धितता स्यात् । अपि च फाइनासनिधिपातयोग्यान्विरसगतान् । स्थायी लौक्तिकात् नियाकारकोकिचित्क्रियासारखोपादानेऽपि नाहु पदानीति व्युत्पत्ति सश्रिता मया ॥ आन तसिद्धरपि विघातानातीर विशेषनिशासा घरते अशाते न्त्यव्यभिचाराभ्या तथा दोपो न कान ।' यता हि ज्ञानेच्छा परते, न पुनतेऽपि । अनोच्यते, वढुक्त , आन याच्छन्दशक्रवधारणानुपपत्ति , अाहीत अभिधानापर्यवसानमभिधेयापर्यवसान च जिज्ञासोदय शक्तेश्च वाचकावे व्यभिचारप्रसङ्ग इति । तदनुपपन्नम् । निधनम् । एफपदमयोगे हि द्वारमित्यभिधानमेव न उपलक्षणायणेनाऽपि समाधबोधसौर्यात् । आकार । पर्यवस्यति । नहानुचरिते प्रतियोगिसनिधायिनि पदे क्षितेन योग्येन सनिहितेन चान्चित स्वार्थ पद यति इति । अन्वितामिधान शक्यते । वृद्ध परमारपशेन अन्वितार्थ- व्युत्पत्तियश्रीयते । तेन यदाकाइक्षिक योग्य सनि । प्रतिपादनपरता पदानामवधारितेति तदर्थे युनय पति- धान प्रपद्यते । वदन्धित पदेनार्थ स्वकीय प्रति / योगिजिज्ञासा । यस्याप्यमिहितान्यय इति राधान्त , पायते ।' उतार्थ शोष । का पुनरियमावावा ? | वमतेऽपि पदार्थस्य पदार्थान्तरेणान्ययासामात् सदुप- प्रतिपर्जिशमा । फिनिश्पना पुनरसो १ अविना पत्तये युक्त व प्रतिशा सा । तस्यां च सत्यामपरिपूर्णवास्य भावनिर धनेति के चित् । क्रिया दि कारकाविनामा । परिपूरक्तश लेके व्यवहारस्य विहित पात प्रकरणा विनीति ता प्रतीत्य पारक जिशासते । एव पारकमपि दिवशेन योग्यप्रतियोग्यध्याहार क्रियते । । अमावास्या. बुद्ध्या क्रियागिति । वदगुरमिति भगते । निशासा, यामपराले पिण्ऽपितपशेन चरन्ति ' इत्यादिषु भनेपद तथा । तदीयजनस्तत्ति याततारकान्तरादिजिगागा प्या प्रयोगात् अन्वितामिधानेऽप्यमिहितस्य कार्यम्यापूर्वा मन पाद्यते । अथ प्रयोजनाभावात् कारमानिरिक्त मन्यन्न । अनुष्ठान विना कार्यवानुपाचे । पर्चा च विना तदर्थम विज्ञास्यते, तर्हि प्रियामानावगमेऽपि यत्र फारशाना याद, अधिकारावे च तदयोगात्, नियोज्यमन्तरेण च प्रोजन नास्ति, तत्र जिशारा न स्यात् । अनुष्यतया वस्यानकरपनान्, तदुपपत्तये युरोप नियोग्यगिता हिरियायामागवाफा कारकमान्तरेण तदनुमानानुपपत्ते तल्या सत्यामपरिपूर्णत्वारगमात् कादयाहारे पनम्ये पारसज्ञा प्रयोजनान् । वर्तमानापदेवादी वन्नुवयवया अन्तरङ्ग परिधेरनुमानाक्षेपो मा बलिप्यते तर. नास्ति कारकशानेन प्रयोजनम् । अथ च तत्राति याक्य स्यागेन फायनियोज्यविशेषणे थिले सर्वकामिपुरमा मपरिपूर्ण मन्नते, साकार आर्यामिधाषितया चापरि बगस्य नियोन्यविशेष योग्य पात् मधामोनियो यो पूर्णता, अत एव च रामाध्याहारमान कुर्वन्ति । पनाति । भ्याहियते । तया नाण्ययनविधी अन्यप्रयुगानुगार चानुयक्रियाऽवगम , तथापि न निरोपकारमनिरासा निवाहिकायमाचे नियोचो नाध्याहियो । अयोगिक या म्यात् । तया, देवदन गामानयी करपानागदामापरिप धापू कारें नियोग्य रम्याध्याहारमन्तरणावादा निवर्तते। सा स्यात् । अथैकारणहानेनारि हावामानोग्रतेनं । अमेरिकादेर , मो रस नियंपद सारंगा' कारभारनिशामा, नहिं 'देवदत्त गामानर टण्डेन हतियारी परणारमन्तरेण मि मिर्गभयान समि प्रयुनेऽपि दण्डशन्दे तदाकारा न म्यान् । उवधा - शामा, तनादानिया था एक दमाये पाश्चितन्यान् तस्य तदन्यतो न स्यात् काया । अय मापनरो यामाना यूनतामाक्य परिहता। 4 - ·अन्वितामिधानवादसडन अन्वितामिधानवादखण्डन . मुपक्सयितु शक्यते इति । यद्येवम्- यत्रापि कार्यस- वाक्यार्थवेदनं तेन न सिध्येदन्वितार्थतर १२१ ॥ वित्तिस्तत्राप्येवं प्रसज्यते । पदानामपि सामर्थ्यम- गामानवेत्यादियाक्येष्वपि पदानां पदार्थस्वरूपाभिधाय- वितेऽतो न सिध्यति ।१८॥ गामानयेसादिष्यपि त्वदु- फयमानेगापि विशिष्टज्ञानानुमानपुरःसर विशिष्टवाक्या- जया नीत्या अनुमानपरपरया विशिष्टकाविगतिसिद्धेन । र्यानुमानसंभवान्नान्विताभिधायित्वं सिध्येत् । विनाऽप्य. पदानामपि अन्विताभिधायित्व सुरल्प्यम् । अत्रोच्यते । न्विताभिधायित्वं स्वरूपामिधायरत्वमानेणापि 'येषा पदार्थ- यदर्थविषयं वाक्यं तेनासायनुमीयते । नान्यस्ते- स्वरूपाणामन्यययोग्यानामभिधायकानि पदानि येनानी- नान्विते सिध्येत् पदानां शक्तिनिर्णयः ॥ १९॥ चारितानि, स तदन्वयवित्' इतीदृश्यैव व्याप्त्या विशिष्ट- विशिष्टार्थविषयन्यवहारदर्शनेन हि व्यवहरमाणस्य तद्वि-ज्ञानानुमानसभवात् । किंच वरुपमानमपि नाभिधेयं, पयीय विशानमुत्पन्नमित्याश्यमङ्गीतन्यम् । न च तद्वा- 1 पदविशेषस्यैय बाचकत्ववत् विशिष्टाविषयेणैव विशानेन क्यमानात् सिध्यति, किंतु विशिष्वाक्यावगमात् । तम्य । व्यासिग्रहणसमवात् । यथा हि वाचकत्यं प्रतिपदमर्थ- चार्याभिधायित्वमेव विशेषः । विशिष्टवाक्यार्यप्रतिपाद- विशेष प्रति गृह्यते गोपदं सारनादिमतो वाचकं अश्वपद फैन हि वाक्येन तद्विषयविवक्षा वत्तुरनुमाय ततो विशि- वाजिवाचकमिति , तथा तदन्वितार्थविषयविशानन्याप्तिः ष्टार्थविषयविज्ञानानुमानद्वारमर्थविशेषमनुमाय प्रयोज्यवृद्धो तस्थतस्य पदस्य ग्रहीतुं शक्यते 'आतस्य गोपद- विशिधार्यव्यवहाराय घटले नान्यया । तेनावश्यं विशिष्टार्थ- रघना आकासितस निहितयोग्पार्यान्तरान्वितसास्नादि. प्रतिपादकत्वं वाक्यस्याम्युपगन्त यम् । तथान्यय पतिरेका- मद्विशानपूर्विका ' इति । ततश्य पदाना अर्थस्वरूप- भ्यामपयवशक्तावेवेति सिद्ध पदानामन्विताभिधायित्ययाचित्वमपि नैव प्रसिध्यति । प्रागेान्वितवाचि. मिति : यवं सिद्धार्येभ्योऽपि वाक्पेभ्यो विशिष्टायर्या त्वमतो बेदाप्रमाणता । २२ ॥ नापौरुषेयस्य चयोधनात्। पदानां चासमर्थत्वात् पदार्थानां निमि-वस्तृज्ञानानुमानद्वार मास्यार्थप्रतिपादकत्वं वेदवाक्यस्य तता(२०॥ सिद्धार्थेभ्योऽपि हि वास्येभ्यः पार्थिरो गच्च संभवतीत्ययामाण्यं स्यात् । सीत्यादिभ्यो राजगमनादिरूपविशिष्टाथेविषयमेर विज्ञान स्थादेतत् , शन्दश्रवणसमनन्तरभाविनी प्रयोग्य- मुपजायते, तय वक्तुर्विशिष्टज्ञानानुमानात् । विशिष्टवाक्य वृद्धस्य चेष्टामुपलभ्य विशिष्टार्थविषया प्रतीतिस्तस्य रचनया च सादशज्ञानानुमानम् । वाक्यस्य च विशेपस करप्यते । सा च शब्दानन्तर्यात् तत्कारगिवेति शान्दस्य दयप्रतिपादयतया स्यात् नान्यथा वन विशिष्टार्यप्रति तद्वावरताशक्तिः फ्ल्प्यते, पश्चानु पस्य चित् अर पादप वाक्यस्याभ्युपगन्तव्यम् । तत्र च पदाना कार्या- थार्थपदरचनामुपलभ्य क्यं पभिचारिणो याफ्यात् न्वितस्वाभिधायिनामतादृशे सामाभावात् पदार्य प्रयोज्यशृद्धस्यायनिश्चयः संजात इति विचितितस्य एक- दारेणेव विशिष्टार्थप्रतिपादकत्यमन्धुपेतव्यम् । यगुच्येत मरधारयति, 'नूनमने गाय यौवमाधारितः, नायग- मावश्यामन्दिनपतिपादरेर पाक्येन तद्विषयविज्ञानानु. पित्ताानि पदानि प्रयुक्ते, तेन नूनमेतेनेपामन्यो मानं, अर्थविशेषस्मारकपदसंघातविशेषादेच विशिक्ष- शतः इति ज्ञानानुमानपुर:सरमर्थ निमितान्' इति नुमानरामात् । तथाहि मी म्यातितयित् 'यो ये क्ल्पपति । पूर्वागतं तु पाचफयं मिया मन्यते, पदार्थानामितरतरान्यययोग्याना प्रतिपादनानि पदान्यासः । तस्मादस्ति याचक पनिति । नैतत्सारमा नहि फार्या- समुपारयति , तस्य तेषामन्यये शानमति' इति । एवं च दतग्जन्याच्छक्तिः शब्दस्य पल्यते । स्यानु बग्न- अन्तरेणार पदार्थानामन्तिप्रतिपादक पदरिदोषस्यन म्यताधान्तभान्तिः सा प नियस्यति । २३ नदि र समानुमानदारेण विदा निलिमायानमार- प्रोग्य सन्दरानन्तरमापिनी प्रतितिः सदजन्या संभार नपा निमित्तल यास्याय शिष्यतीति । एवं यस्य अनि पत्ययेत्, गन्दानुमिनारगनाद- वाई-कार्यार्थ म्योऽपि याश्येय एयमेय प्रसिष्यति। अन्यमा । न चान्यतो नि पार्यमन्यस्य धी ·मन्विवाभिधानवादसमर्थन अन्वितामिधानवादसमर्थन च प्रकृतपदाथैः अशन्दोपस्थापितैरपि सिद्धमन्विताभि नन्वेवमपि केन विशेपेमाभिहितान्वयं परित्ययान्विता- धानम् । आकाशावय सनिघावपि सनिधापक्रमेणय | मिधानमाभितमिति । याहुः- 'किंतु तेषामदृष्टया मो वेदितव्यः । तद्नुसारेण चान्विताभिधानमपि तथै शक्तिमानान्तरोद्गतौ । कल्प्या विशिष्टार्थपरपदसं. वेति । 'सनिधिः शनजन्मैव व्युत्पत्तौ नोपल-स्पर्शभाविता ॥' पदार्याना हि शब्दादन्यतः ममा- क्षणम् । अध्याहृतेनाध्यर्थेन लोके संबन्धदर्श-यात प्रतीयमानाना अन्योन्यान्योधकत्वं न प्रतीतमिति नात् ॥ सहसैध न सःपां संनिधिप्रतियोगि शब्दाभिधेयानां तदवगमशक्तिः क्त्ययितण्या । तस्या- नाम् । सनिधापकसाममीकमेण क्रमयानसौ श्रोत्पत्ती शब्दसस्पर्श एव हेतुरित्याश्रयणीयम् । शब्दो यथायथा संनिधानं जायते प्रतियोगिनाम् । हि विशिष्टा/प्रतिपत्तिपरतया लोन्यपहारेषु प्रयुज्यमानो तथातथा क्रमेणेच शददैरन्बितबोधनम् ॥' इति । एन चासो सासाद्वाक्यार्थप्रतिपादने समर्थः, इति पदा- संग्रहश्लोकाः । नौ गधोक्तो आकासासनिधी र्यान् अपान्तरन्यापारीकरोति । ते च यदि अन्योन्यान्वय- प्रासमाका शिवं संनिहितं योग्य च यत् पदार्थान्तर, योधने समर्थाः स्युः, तदा तेपामवान्तरल्यापारता सात तेन संगतमित्ययः। नान्यथा, इति विशिष्टार्थावतोपपरसन्दसंस्पर्शदेव तेषामेषा कि पुनरिद योग्यन्व नाम १ यत् सबधाईत्वम् । शक्तिरविर्भवतीवि शब्दस्यापि पदार्थशयाधानशक्तिरा- संबन्धाईमिति कयमवगम्यते ? सपन्धित्वेन दृष्टत्वात् । श्रयणीया । स्यादेवं, यदि मानान्तरायसेयाना पदार्थानाम- नन्येवं गाई फयमपूर्वे काऽचितामिधानं वेदे, तेन । न्योन्यान्वयाधगमे सामयं न स्यादिति । अस्तित श्वेत्यस्या- सह रस्य चित् संबन्धादर्शनात् । उच्यते । सामान्यतो नवधारिताभयविशेषस्य प्रत्यक्षदृष्टस्याश्वस्य अप्रतिपसगुण- योग्यताऽधभारण विशेषप्रतिपची उपाय इत्यदोपः। यदी | विशेषस्य च प्रत्यक्षदेपावन्दानुमितस्य पदनिक्षेपशन्दानु- तदपूर्व , तदपि कार्यमेवेति प्रचरकार्यसबन्ध यत् , तत् / मितस्य चाशातकर्तृभेदस्य पारनस्य श्वेतोऽश्वो पावतीत्य- योग्पमित्यासीयते । सामान्यनेय योग्यत्वं लोके यद- न्यबोधकत्वदर्शनात् । पाहुवातिरपारपादा. 'पश्यतः यधारितम् । तवन्धितामिधानस्य ध्युत्पत्तायुप-वेतमाल पाशाद च शृण्यतः । पुरनिष्पेपदा र लक्षणम् ।।' अन्ये तु यदयोग्यवश नावधारित तत् श्वेतोऽश्वो पावतीति धीः । या यावयविनिर्मता' योग्य, वेन प्रमाणान्सराप्रतीतेनारी विध्यर्थेनाधिताति इति (शेगा. पाक्याधिकरणे ३५८-५९)।भारूप धान सिध्यतीत्पाहु. । सदिदमसारम् । यथा प्रमा- अन्यतरूपमित्यर्थः । तेन गुणिविशेषो न प्रयामा- णान्तरावेथे पातुनि पस्स चित् योग्यताऽयधारयितु न सीयते इत्यर्थः । अनोच्यते-कि येनेच पुरुषेण श्वैत्य- शक्यते , तथायोग्यताऽपीति सर्वस्य सर्वेग प्रकारेण समानाथयो हेपाध्यनिषदनिक्षेपशन्दी अवगती, तम्यैथेय तस्मिन्नन्वय: स्यात् । भावार्यस्पैर विषयावेनान्यपोऽनुपरावेतोऽश्वी धावचीति धीर, अ यस्यापादानानध्यय- देपविरोपणविशिरपेर नियोन्यता अन्ययः इति नियमो सास, तस्थापनि विगत.। यी वापदप याकरित- नोरपद्यते इत्यामाप्रसनानन्यन्विताभिधानपत्रे म्युची रानिपदविहारनियों न युरियुच्यते, तदा प्रावि- अन्नशामयरमेव गौरवमित्यत्राह- 'पदाप्यापि । निरोपः । सो भनिशाने, भवित पमगिन् देशे धेषा सामन्यन्वयमोधिनी । यसापि मते पदार्पा नूनमश्वेन, भवितम्प र पेन पिदायतेति । अथाश्व- एवाऽन्योन्यान्वयमवगमयन्ति, तेनापि प्रतिनियवान्वपरोपः । सन्धिनमेव खुरपुटरक्षारखमम्याराग्रान्शी, पहाडमा सिद्धयर्थमिदमाश्रयणीयमेव 'आपाहानिधियोग्यत - अश्वनीमेर वेगरती गीमनुमिनोतीति । पुनः वन्तः एव पदार्या अन्यय बोधयन्ति, नान्ये' इति । एतदेव येलमेमागम्प उभ्या मात्रय पदार्थसामथ्र्यन . पमिति पर्यनुयुरेन प्रत्यक्ष तथा दर्शनादिशी परि. बुप्यते । योऽपि तस्मिन्टो नारय योऽसादिति मिक्षिय हारो शमः । तस्मादुभासवसाधाररात्याने परियोप्यादरामानाम्यवशति सम्पनःश्रेयसनाना- ·अविवामिधानवादसमर्थन ४८६ अन्विताभिधानयादसमर्थन इति । अनापरे मुघवे । नेय रक्षणा, स्वार्थपरित्यागात्। नक्समापयते इत्येतायता कारणेन उपायादिनापि विशे स्वार्थपरित्यागेन हि गङ्गाऽऽदियु लक्षणा दृष्टेति । ते तु यान्ययाध्ययसान युक्तम् । नहि दग्धुकामस्य उदयोपादान- मोपासावत्रात पातवैकल्येनेयमाहु । रक्षणीयपशेन हि मनर्थमिति जलस्य दाहशक्तिराविर्भवति । फाममान- क चित् स्वार्थस्य त्याग, संग्रहो पा । 'सणरुपदधाति स्य, न पुन णमा यतोदृष्टस्य विदोपण्यसायिता अथ इति रक्षणस्यापि स्वीकार गुणिना लक्ष्यमाण वात् तदत । आयाञ्चितसेंनिहितयोग्या वयपरता द्धयाहारे पदा- गंत वाच सृष्टयर्यस्य । तथा पौर्णमासी यबते' इयेक नामवगतेति व्युत्पत्यानुसारेण विशेषान्ययावगम । वचनानुपपत्त्या पोर्णमासीशब्दो यागवचनो यागसमु- वन्न तत्र व्यवहारे एव तत्परता पदाना दायलवणार्थ. न च समुदायपरिमहे समुदायियाग , या पदार्थाना या उपायमावेन कय नाम निर्वदति । सदाभय वात् तस्य । तपेतरेतरद्वन्द द्विवचन बहुवचना | चिन्ता सा हि पदाना या पदार्थानां का शक्तिकानां नुपपत्तेरन्तरसहितावस्थारक्षणा आश्रीयतेन चावस्था विना अनुपपन्नेति गन्यामहे । सा च पदानामेवेत्याह- वत्परित्याग । तथा निषादस्यपयधिकरणपूर्वपक्षे । 'प्राथम्यादभिधातृत्वात् तात्पर्यावगमादपि । पदा- पश्यलक्षणा स्यादि युच्यते, न तन प्रपर्थस्य त्यागो । नामेव सा पाक्तिवरमभ्युपगम्यताम् ॥ प्रथमभावीनि ऽप्यापद्यते । तथा रथयोपेगेल्या रयस्यापरित्याग । तथा| पदान्यतिल्ध्य नार्थेषु याक्यार्थबोधनशक्तिरामयितु मेधमित्येवचनान्तस्य गणलक्षणया मनस्य- प्रस्तौ । युमा । विच, पदानि तावदभिधायानीति निर्विवादम् । निवेश न च गणिनोरमीपोमयोस्तन हानमिति सर्वा । तेन तेपामभिधानशक्ति सपतिपनवेति तस्या एवान्पय- थोपरित्यागेऽपि युत्त्व रक्षणा | अनोच्यते । कम पुन- पर्यन्तता कल्पयितु मुकरा । पदार्थाना तु चोधनदात्तिरेव रिय रक्षणा ! 'वाच्यस्यार्थस्य वाक्याय सबन्धा- कल्य्या । तेन धर्मिकल्पनातो वर धर्मकल्पना इत्सविता तुपपत्तित.. वरसबन्धपशपातस्यान्वयालक्षणो | भिधानशक्ति पदाबामेय कल्पयितुमुचिता । विंच ध्यते ॥' इयुत्तरशोक | गमावा घोष ' इयादिषु । पदानि अभिधायकानीप्यते, तम यदि स्वरूपमामविषया श्रोतस्य गङ्गाऽर्थस्य वाक्यार्थेऽन्वयासंभवात् त परि मेर पदार्थबुद्धिमादप्यु , तदाऽप्यमिधायकता हीयेत, त्यग्य तमधात लपवुद्धिसानिधे कूलरय पापयार्या तस्या बुद्ध समधप्रहणसमयजालपदार्थोपासंस्कारो मेष. न्ययिता अध्यक्सीयते । अत एवाह अनुपपत्या प्रभावात् । अवश्य हि संबधस्सरणसिद्धयर्थ संधि संभ धेन च रक्षणा भवति ' इति । इह च गामानये | भूतार्यस्मरणसरकारोनोपोऽनीकरणीय तसात् पादौ न श्रौतस्यार्थस्या वयायोग्यत्व, नापि अन्चिता सरयमाणमयाधिगतान्निताप्रतिपादनाभ्युपगमे एक वयस्यानयनसमधानता, अन्तिार्थस्यान्वया तासभ | शब्दानागमिपायरवेति तामगीर्वता पदानामरिनामि वात् । अय मा भूदेपा शुभा, किंतु क्रिया अवगता धायरता आध्यणीया । यस्तु 'पदमभ्यधियाभायात् कारयान्वयिनीमा मनो दशामवगमयति अविनाभाया सारकान विशिष्यते इति, तदा मायापचनस्तावत् दिति । उच्यते । शान्दय तादियमानुतमन्वयार | तो स्मारपति 1 लेवदिति च भाचार्ययनदर्शनान गमस्य, दिनु सामायनोदष्टानुमानगोचरता अभ्युपगता सारसतामेव पदानामभिधाय यमाह' व प्रत्याइ । धात्प भवति । तथा विशिष्टान्वयावगति अनुपायमाना निर्मूल-चिगमादपीति । येनापि यादिना पदानां सारक्लयेर मापद्यते । अथ विशेषान्वय दिना महारानवकल्य । पदाथैचद्गीदरणीय, सोऽपि वाक्यार्थप्रतिपत्तिररता पदर- नादनर्थक शब्दोच्चारणमिति तदाश्रयण, एवमपि प्रेशा नामम्युरेत्येव, अन्यया वाक्यार्थस्याशद प्रमः । एव पूर्वकारिणा सायकवाक्यमात्रअयोगिगां वचनात् वियोग । चेत् पदानामेव साक्षादाक्यायनोपनातिरतु, कि पर- वाम वेदेवान पायेन न भविष्यमिति प्रमाणा पराधयाया। वेन पदाणु पशन स्माररातिरिक्त माधान वाक्यते विशेशेऽवगन्तम् । नच लेवेऽप्या ये भिषापावाहु, नेपा लिया एका बावर . .

·अन्विताभिधानवादसण्डन ४७९ अन्विताभिधानवादसमर्थन च्यक्रर्थान्तररूपा, युनं यतस्यामभिधीयमानायामपि न | तदभिधायकवं, स तु स्वार्थमेवाभिधचे । आह चं ग्यक्तिरभिधामनुप्रविशतीति । नहि व्यक्तिमत्व जातेः । ( हरिः) 'प्रतिप्रत्ययो भूयः प्रत्ययार्थ सहेति यत् । रूपं, येनाभिधेयानुप्रवेशात् व्यक्तरप्यभिधेयर शात् । } मेदेनैवामिधानेऽपि प्राधान्येन तदुच्यते ॥ पाहि अन्वितश चान्वयवचैव रूपमिति तस्मिन्नभिधीयमाने पचिरेवाह कार प्रययोऽप्यकः । पाकयुक्तः पुनः कर्ता अन्वयस्याभिधानानुप्रवेशः स्यादेव । ततस्तत्रापि शक्तिः | वाच्यो नैकस्य कस्य चित् । इति । मत्वर्थीयास्तु विशिष्ट- कल्पनीया 1 अथान्वितशब्देन पदार्थानां स्वरूपमुपल. मेवाभिदधति । नहि तेपा याच्यावरं निरूप्यते । 'हिरण्य- क्ष्यते, तच्चानभिधाय अन्वयमभिधातुं शक्यते इत्युच्यते, मालिन ऋत्विजः' इत्यत्र विशेषणभूता हिरण्यमाला न तर्हि शब्देनान्ययप्रतीतिसिद्धिः । नहि जातियत् । तापत् प्रकृत्यैवाभिहिता, ऋत्विजोऽपि हि विशेष्याः व्यक्ति अन्चयमन्तरेण पदार्थस्वरूपमनिरूप्यं, येन तद. | स्वपदेनैव , मत्वीयः किमभिदध्यादन्यविशिष्टात् , पर्यवसानाच्छब्देन प्रत्याय्येत । ननु यथा जातिनं क | तदसौ विशिष्टाभिघाय्येव । अन्येपामति तु पेषां युग- चिदपि व्यक्तिपिक्ता अवगता , तथा पदार्या अपि न पदनेकार्थाभिधायित्वं विभक्तरित लिङ्गसख्याकारकाणां, यतिपङ्गविकलाः क्व विदप्युपलभ्यन्ते, अन्ततः अस्त्यये. तेपामप्यन्विताभिधायित्वम् । एतच सर्व अङ्गनिर्णये नापि सर्वन सर्चपदार्थानामन्वितत्वम् । तस्यापि अप एव वश्याम इति । इतरेषा तु शब्दाना स्वार्थरूपमेवा- र्यवसानादेव सिद्धनाभिधेयत्वमिति । सत्यं, अन्ययमान- | भिधेयं अन्चितरूपस्तु वाक्यार्थः पदार्थगम्य इति । अत मपर्यवरानात गम्यते, तद्विशेषस्तु नान्तरेणाभिधानं | एव ' यासार्थो लाक्षणिक ' इति मीमाससः, शाब्दी पदीनिमारोह ति, तस्मादन्विनाभिधायित्वे शब्दस्य | हितार्थसबन्धादभिगम्यमानत्वात् । नन्वविनाभावनिमित्ता दाक्तिवल्सनागौरवान् स्वरूपमारमभिधेयम् । कथं तर्हि । लक्षणा न च पदार्था वाक्यार्थविशेषेणाविनाभूता भाष्यकारेण प्रातिपदिकादुचरन्ती द्वितीयाविभक्तिः । इति स कथं लक्ष्यते १ नावश्यमविनामावनिमित्तर प्रातिपदिकार्थों विशेषकः इत्याह (१।१७।२५ । लक्षणा, एकवाक्यताऽपि तन निमित्तम् । अत एव पृ. ९९) इति प्रत्ययस्यान्विताभिधायित्वं उच्यते ? | असत्यप्यविनाभावे प्रीहीनवहन्तीपत दर्शपूर्णमासैक. भवन्मते कथं सर्वशब्दानामन्विताभिधायित्वे वाक्यतया तत्साधनवराणोपपत्ति एकवाक्यता च रिशेपेण कायते ? तेन के चित् प्रत्पशा यथा सोगेन यजेतेति , क चित्र अन्यानुगुण्याच्छन्दान्तराणा स्वरूपमायामिधायित्वं, प्रत्य मारणायनुमेशा यथा दर्शपूर्णमासाम्या यजेत समिधी यस्य त्वन्विताभिधायित्वमिति व्यवस्थाध्यम् । यद्वा अने- यजतीयनयोः समिदुपेता दर्शपूर्णमासभावना कर्तव्या नापि अन्विताभिधायित्वं प्रत्ययस्य नोच्यते, किं तर्हि १ इत्येवरूपैकवाक्यता कल्यते, एवमन्यत्रापि द्रटन्यम् । प्रत्ययेन सार्थोऽभिधीयमानः प्रथमारगतप्रत्यर्थान तस्मान वाक्यं न पदानि साक्षाद् वाक्यार्थबुद्धि रक्त एवावगम्यते इति तनान्वयव्यतिरेकाभ्या प्रकृतेः जनयन्ति, किंतु । पदरयरूपामिहिः पदाथैः प्रत्ययस्य च स्वेस्वेऽथे, अनुरागाशे च प्रकृतिमायय- | संलक्ष्यतेऽसाविति सिद्धमेतत् । ४३ ॥ पार्थ- समभिव्याहारत्यैर पदार्यान्तरानुरागनिमित्त विवि- सारथिमिश्रेण निर्णयोऽभिहितान्यये । यथmi च्यते । यथा ग्रहणस्मरणात्मनि प्रत्यभिज्ञाने प्रणाशस्ये यथाप्रज्ञं चार्विकोक्तः प्रदर्शितः। ४४॥ न्द्रियनिमित्तत्व, स्मरणाशस्य च संस्कारनिमित्तत्वं, यथा इति न्यायरत्नमालायां वाक्यार्थनिर्णयः पृ.७३-१०२. च वस्त्वन्तरामावविशिष्टे वस्त्वन्तरे गृह्यमाणे विशेष्यस्य • अन्वितामिधानवादसमर्थनम्। (वाक्यार्थमातृका भानाराव प्रस्पादिविपपत्वं, विशेषणस चाभानाश- इति तु प्रत्यार्तृतमभिधानम् । एतदुत्तरमकरणे च साभावविपया विविच्यते, उपा अनाप्यनुरागाशय 'ओदानभूत अन्विताभिधानं प्रवाय' इन्युक्तमासवेव । प्रतिप्रत्ययसमभिन्याहारादेष प्रवीतिसिदेर्न प्रत्ययस्य तेनन विरोधः के.) गम्भीरविततम वाचा संक्षिप्तया वा सति तव्यत्ययस्य ·अग्यितामिधानपादसमर्थन ४८८ अन्विताभिधानवादसमर्थन न्यवहारानुपपत्तिभिन्यायर्यावत् ' इदं विधेयमिदमन्यं, / स्यपदं स्मार्यते फ चित् । पदेनाप्यप्रमाणेन इदं प्रधानमिदं गुणभूतं, इद विवक्षितमिदमविवचितं ' तथाऽर्थः स्मारयिष्यते ॥' नहि यत् प्रमाण इत्यादि न संपधार्यते, तायन के चिढ़ेदवास्यार्थमा तत् सरणवारणमेय, ममार्ग वन् । यस नु येन सह युष्यते । तदुक्तं धार्तिककारपादैः 'तापदेष हि संदेहो कदा चित् प्रत्यासत्तिः प्रतीतपूर्वा, या तत्र संस्कारोबोध- वेदवाक्ये भुते भवेत् । यावत वचनन्यक्तिस्तस्य द्वारेण शमोत्येव स्मृति जनयितुम् । अस्ति च स्वरूप- स्पष्टाऽयमाते । शाया च वचनन्यक्ति भीमांसान्यायसापि तदभिधेयान्तगत्या शन्देन प्रत्यासत्तिरिति शमोति कातराः । प्रलीयन्ते समस्वाक्ष वेदवाक्यार्यसंगया: । इति। तनापि शन्दरमृति जनयितुमर्यवत् । यथा निर्विकल्पक अत एव भीमासाया येदवाक्यप्रतिपत्तौ इतिकर्तव्यता- | दशातीतमर्यस्वरूपमात्र अनभिधेयमपि सन्दं स्मारयति, त्यम् । तदुक्तं तैरेव धर्मे प्रमीयमाणे हि वेदेन करणा- तथा शब्दोऽप्यर्थमिति निमनुपपन्न, एतेन पदोचारणा. मना । इतिकर्तन्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥ ननु नन्तर पदार्गस्वरूपप्रतीतिः प्रदर्शिता । अभिहितान्वय- लेके दागेव याक्यार्यावगतिनेयी सामग्रीमपेक्षते। वादिनोऽपि सा न प्रमाण, अभ्यधिकार्यपरिच्छेदा- उत्पते । अत्यन्ताभ्यस्तेषु वास्येषु स्यादेवम् । अष्टपूर्वेषु | भावात् , अनविगतार्थगन्तृ प्रमाणमिति सिद्धान्ताभ्युप स्मृत्यादिवाक्येषु लोफेऽपि नानाविधविवादोत्यानात् कुतो गमात् । तदुक्तम्- 'एस्याऽनुपलब्धेऽर्षे प्रामाण्यं द्रागेयानिश्चयः । अपि च कारणामावेनापि लोकस्यायं स्मृतिरन्यया' (शे, या, प्रत्यञ्चसूने ११) इति । विवेको गास्ति । तदुक्तं- 'बहुजातिगुणदत्यर्मभेदार- यदि पुनः स्मृतिरेषा नाग्युपैयेत, तदा प्रमाणस्मृतिसंशय- सम्मिनः । प्रत्ययात् सहमा शाता शेयलक्षणिकाव्मकान्। विपर्ययेभ्यः प्रतिपयन्तरानभ्युपगमात् पदात् स्वपदार्म- न लोकः कारणाभायानिरियितुमिच्छति । बलायलादि-प्रतीतिः शान्तयितामिति याच्यम् । अत पयामिदि- सिद्धयर्थ पाक्यशास्तु विविश्चते 11' इति । तान्वयवादेऽपि स्मारकदमेवास्मभ्यं रोचते। इतरेतरा- गच्चेदं सर्वपदानामन्दिदामिधायित्वमुच्यते, तत् सर्वेषु । भयमिदानी परिहरति- स्मृतिसंनिहित रेवगरन्थि- श्रीतार्येषु पदेषु । लाक्षणिकगोगार्थपदप्रयोगे तु यदेव | तमात्मना । अर्थमाद पदं सर्वमिति नान्योन्य- भौतार्थ पदं तदेवाऽन्निताभिधायकम् । इतरत्तु पदं प्रति- संश्रयम् ॥' स्थार्थस्वरूपमात्रस्मरणे हि न पद पदान्त- योगिसनिधापनपरमेव । तत्र वाचक्रयानवधारणात् स्वार्थ- रमपेक्षते । स्मृतिसंनिहितमपीदं भरत्येव सेनिहितम् । स्यापि तत् तदानीमयाचकं, अन्वयाऽयोग्यत्वात् । किंतु मास्ति देनेतरेतराश्रयत्वम्। ननु घद्धन्यवहारेण म्युत्पत्तिः। तदर्थेन रमृतेन यत् संबन्धि सदृश वा स्त्रसमन्वय अन्वितातिपविनिमन्धनश्च व्यवहारः शतसादर्शनादन्चि योग्यमुपस्थाप्यते, तेनान्वितं श्रोतार्यमेव पदं स्वार्थमभि-तपतिपत्तिरेवानुमातुं शक्या । न त्यनमितपदार्थमात्रस्मर यते इति दर्शनरहस्यमिदम् न च रायपदान्येय साक्ष मम् । उच्यते । म्यवहारानुमितान्वितप्रतिपयन्ययाऽनुप- णिकानि गौणानि वा वाक्ये संभवन्तीति निरखद्यम् । क पतिरेव अनभितश्यार्यस्लरणसमवे प्रमागम् । दक्षित चिदमिधान निमित्र क चिदभिहितोऽर्थः इति च यदुक्त होता । भानन्वितप्रतिपत्तिमन्तरेणान्वितप्रतिपतिपयते' तन्मदापस्थापितता दर्शयितुं गोगममिहितलपदणम् । इति । अत्र फश्चिदाह-यदि स्मृतिर्मनिहितमाश्रित्य कर्थ पुगरविवामिधारिना पदेन स्वरूपमारे। अन्विताभिधानं पदैः मिते, सदा स्मरणस्य प्रत्यासत्ति सारयितु शक्यमित्याइ.--' अन्वितस्याभिधानेऽपि निबन्धनत्यादनेरेया चाऱ्यांना प्रयासत्तिसमरात् तेषु स्वरूपं विद्यते सदा । तेन स्वरूपमात्रेऽपि निमंनिहित अगलमाणविशेषवात् 'उापा पसि' शब्दो जनयति स्मृतिम् ॥' एवं संभन्धमहणान्तर्गत पति नोटा पचयर्यान्विनेर येवलाऽमिधीपत्र । स्वरूपस्मरणमुत्तम् । संप्रति स्वरूपमात्रस्मरणमपि सारद नियंपायन्विताऽपि प्रतिषवेनि सरणात् पदादेष मानुपपनमित्याह 'ययाऽर्थेनाप्रमाणेन | नविना युवा अभिधीयेत । तया पनवर्षोऽपि ·अन्वितामिधानयादसमर्थन ४८१ अन्वितामिधानवादसमधनं - प्रतीयते , तत् पदं तस्यार्थस्थावाचकमपि भवति शक्तरन्यः पदानो विशेषोऽवगम्यते । ततो गयेय भने- निमित्तम् । किंतु तन्मतेऽपि शक्तिकल्पनागौरवं नापि अमीषा पदानां वाचकशक्तिरवपारिता, तेन विशि- पूर्वोक्तन्यायेन तुल्पमेय । येऽप्याहुः वाक्यमेव शान्वयवाचक्पदप्रयोगात् तद्विषयं वक्तुः पूर्वज्ञानमनुमित- स्मृत्यारूढं वाक्याथै प्रतिपादयतीति, तेषामपि प्राच्य वान् । इति गम्भीरोऽय नीतिमहादः। कल्पनागौरवपणमसक्यपरिहारम् । भाष्यकारवचन अत्र के चिदाचक्षते- भवतु पदानां पदापु च' पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो पर्णः भन्यायकः शक्तिज्ञान, तथाप्यन्धिताभिधानं न सिध्यतीति । तपाहि, (११५ पृ. ४६) इति निधियम् । अशक्यं च प्रतियोगितामनन्ततया अन्वयानन्त्यात् , तदानन्ये चान्वि- महागाक्यस्य सत् सरणम् । तस्मात् पदानामेव वाचक- तानामन्यानन्त्यात् संबन्धग्रहणं दुष्करम् । अरहीत- शनिराश्रयणीया। संबन्धस्य च पदस्य न पाचक, एकरमानन्दात् सर्ग- अत्र के चिच्चोदयन्ति-ननु वृद्धन्यवहारप्रयुक्त याक्ये प्रतीतिमसनात् । सामान्यान्वयाभिधान च नाशक- पदाना थाचकशक्त्यवधारणमेव नोपपद्यते , पुरुषवाक्या- नीयमेव, वाक्येभ्यो विशेषान्वयावगमात् । स्वरूपमामा- नामर्थे प्रति लिङ्गाभावेन प्रमाणावाभ्युपगमात् । पाक्यादि भिधानेनापि च वाक्यार्थप्रतिपचौ अन्विताभिधानाधयणे कार्यभूरा प्रत्पपितस्य यनुतदर्थविषयं पूर्वविज्ञान शक्तिकल्पनागौरवात् । तथा पदेन अन्वितस्वार्थोऽमि- कारणभूतमनुमीयते । तस्य च ज्ञानस्य शेगाव्यभिचारि-धीसमाना किमभिहितेन पदार्थान्तरेण अन्वितोऽभि. त्यात्, शेयभूतार्थनिधयः, इति न याचकशक्त्यरगमः । धीयते ? उतान मिहितेनेति विक्ल्पनीयम् । अनमिहितेन उच्यते । न नूनं भान् नीतिपयोक्तमय (नीतिपथाल्य-चेत् पदाथान्तरप्रयोगःयथ्य , एकसात् पदापांच प्रारणोद) सम्यगायत्यति । परिहतं हि तदम् । पाले सयपतीतिप्रसङ्गः । अभिहितेन चेन्, तदपि तदि दिव्युत्पवमानः ममोग्यवृद्धस्य शन्दभयगसमनन्तरभाविनी पई अन्विताभिधायितया पदार्थान्तरोत्यमाभिधानम- विशिष्टरेशानुमितामर्थप्रतीति गन्दवारणिकामवगच्छति ।। पेचते, श्वीतरेतरामपं प्रामोनि । तलात् पदान्तरामि- र तथा म्युत्पनः पदा चित् कस्य विदन्विवार्थपदरचनं धानानपेशखरूपमामाभिधानमेवानिा पदे कियते । ते पाक्यमुपर भते । तथोपलभमानस्य चैप विमों जायते, व तयाभूताः पदैरयां अभिहिता आपासायनिधि- संभाग्यमानानन्वितार्थपदरचनमिदं कार्य वर्ष पुरस्सा-योग्यतारन्तो धास्यार्थमनगमयन्ति । न तेश संबन्धप्रणा- उपनिश्चयं कृतमत् । वृदभ्यापि पुरवायत्ते वाक्ये अन- पेक्षा गवनीया । यत; पदधर्मोऽय, नायमधर्मः । चिनापदरचनदा ममेर संभपति' इति । तस्यैतदाद भाष्यकार:- पदानि दि स्वरसमर्थमभिधाय विचिरियोदय पुनरेष निधो जायते मनमनेनाय निवृत्तम्यापाराण, अपेदानी पदार्थ अभिहिताः यन्ती मोक्ता पमपारित: अदिवासांधेर पदार याक्यार्यमागमयन्ति' (१२९ पृ. ९६ ) इति, प्रयुन ही तयाविषपदमपोगनियमधाम्नुपरन्दरये उदेशमिएकमुपषमते-भोप्यन्ते घोभियन्ते प নীরব । इयरमन्वयोपर्म अनुमिमानेनान्यो स्यायों अन्ययशालिनः । सन्धिठेप्येष सामध्ये मिथिते चान्वये पारसमेत पानां न गयते' अशाह, रायगन्चितपदा. उपादभूतमस्मेति । एवं घेदहावतमा सम्यागशिपयायेव आरामोदारी, साप्पन्विसानिधानमयसम् । समय मापामेति पूर्वापारासियानं, नापपार्ष. पारंपगामि सदुपतेः । समाहि, पदरनन्तिोमिहिती. for Tो, परि पर मा प्रागनुमानपुरो:पं. अन्चिनप्रीनिमितं मान पासागा. Asी नारगः, या पाण्यतिनिचित हेवर 1 बदामा:-न भन्यो मिशिनामा, asit पग्ना सात-पिनसी नाम यमागणी पीनारामा मा नोपडे,ffपगारदा पदार्थ या गो' शी (का. - मिलीयने, ·. . अन्विताभिधानवादसमर्थन अन्विताभिधानवादसमर्थन खाय हि सर्वे पद नियमेन संबधस्मता स्मारयति, स्टा फय पचिरनभिषेपा, शब्दो पापियविधानविषयदा नार्यान्तरम् । ततश्च तेनैव पदान्तरस्यान्वितस्यार्थबोधक- यभिधेयता, अस्ति च व्यत्तरपि तया भाव इति कम तेति न कश्चिद्दोष । किंच यदि अभिहितेनैवान्वित मनभिषेयवेति ! श्रूयतामवधानेन सर्वस्त्र प्राभाकरा- सार्योधनाभ्युपगमे प्रतिनियता वयमोधो घरते नान्यथा, णाम् । सत्यमेकसवित्तिविषयता जातिव्या यो, तथापि तर्हि फल्प्यता पदानामन्विताभिधानारिरपि । द्विरमि / चिन्तनीयमिद , कयमेषा सवित्तिरुभयविपया जापते धानमेवापद्यते इति चेदापद्यता, न पश्चिद्दोष । पूर्व इति । विमस्योमयविषयवे शब्दमानस्यैव व्यापार केवल पदमनन्विवस्वा धमभिधत्ते, प्रतियोगिपदान्तराभि उत नाविमानविषयत्वे शब्दखरूपमात्रेण स्याप्रियते । हितवस्त्वन्तरसहायप्रापया तु तत्तदन्वितमयमाह, इति न | व्यक्तिविषय वे बात्यभिधायक्तया जातेर यथा बोधयितु कश्चिदोप 1 इथमपि चासमते शतिपल्पनालापन-मस्यादिति तावत् अन वासु ग्यक्तिपु संघ धमहणा मस्ति पदार्थगता ययनोपनशक्त्याधानतिरसनात्याग । शते, आकृ युपलक्षितासु च यद्यपि संबधग्रहण मुकर, तुल्यायामपि शतिकल्पनाया पदानामेवान्वितनोपनशशि तथापि तप पेनैव शब्दशक्त्परगमात्, उपल्वे राभायेतुमुचित , न पदार्थाना प्रथमावगत पात् वाक्याथें । कारणाभावात् , चिहमावेन च रियाऽन्वयासमवादा च तात्पर्यस्खावगरवादिति । कृतिविषयल्य तारच्छन्दवरूपनियनम् । एष चेत् कथ तहदि भाष्य, पदानि होत्यादि (पृ ९६८)। तदमिधायफतथैव व्यक्ति विषय वे शब्दयापार इति निश्ची तनाह 'अन्यितेयु पदेरेव योध्यमानेषु शक्तिभि ।। यते । तेनाकृतिनं व्यर्षि गमयति, किंतु शब्द एक अन्ययार्थगृहीतत्यान्नान्या शक्तिमपेक्षते ॥ ' आश तदभिधायस्तयेति आकृतितो व्यक्तिरुच्यते । अतो..न्विता किशोत्तरमिद भाष्यम् । निमाशकितम् । यद्ययिता | भिधानायान्वयल्यायगृहीत वात् असायन्पयो नाभिधी भिधायीनि पदानि, तर्हि नान्ययाभिधापीनि । तसि यते । तेन व्यतिधत्ताभिधान यदन् अयविपनाभिधान, अर्थ पदाना शायर करप्यमिति । अपदमुत्तरम् । निष्कृताभिधान न भवति । यतिपातोगते व्यतिपङ्गस्य यपदमन्विताभिधायक, अन्ययाऽवित एवासौ नामि व्यतिपात विना अभिधानानुपपत्ते । भाष्याक्षराणामय हित स्यादित्वन्धितरूपेशार्थेनान्वय स्थीरत , त विना मर्य, पदानि अन्धितमभिधाय निवृत्त यापाराणि तदसंभवादिति भापरा सद्विपया पदाना शक्ति फ्ल्प नान्वय पृथगभिदधति । अथेदानीमन्विता प्रतिपमा नीया । कथ पुनरसावथरहीत इत्याद--'प्रतीवन्नन्वय अश्यमपि प्रतीत संपादयन्तीति । रोये च पदाधानों यस्मात् प्रतीयादयित पुमान् । व्यक्ति विमि सरधदणसमये एव विरित याद, वारशान्तरे चान्य वार्थोऽसाविति सपरिकीयते ॥ । अन्वयानेच यान्तरस्येव प्रतिम यात्, तपरतेय वाक्यस्यति । गन्धित । सोऽन्ययाप्रतीतो न प्रतील एव स्यात्, रितु, वाक्याशब्देन माष्यकारो, ययमाह । वेदे “वपूर्यत्वात् स्वम्पमानमेव । न च तदन्निनगुच्यते । वस्मात् ददन्वय | वाक्याथ इति वश्याम | तस्य न स्वरूपमप्यनयगा, प्रतिपद्यमानोऽन्धित त प्रतिपद्यते। यथा व्यक्ति प्रति इति अन्वयस्यैव वाक्यायत्वात् । एवमुत्तेन यायेन पचमानो आतिम् । अय तु विशेष , अन्ययाने शक्ति विशेषेणैवान्विताभिधान समर्थितम्। ये अन्विताभिधाने उम्पते, इत्यन्ययोऽप्यभिधानानुपविष्ट । व्यक्तिमत्त्व एवमाहु ---वृदन्याहारे प्रसिद्ध गरोऽर्थभ्य जातिस्वरूप न भाति, किंतु व्यक्तेरावारभूता नातिनो याचक । अन्वयन्यतिरेकाम्यां च साधारणम् । नच भिन्ना, सा चेदापति शम्गमिधेमा, न पनि तिरमि विशेषा श्यविषयो नौ संभवन । किरापद हि मारक धानानुप्रवेशिनी , किंतु आगारभूता जाति यतिरित्ताऽपि सामान्य यभिचारिण्या क्रियया सह अन्यप यतिरेको वस्तुस्वभावेन न्यतिमन्तरेण प्रतीतिमनुभवति । एतावता मजदे, विशेगान्तरान्वयव्यभिचारान् । एव गारपरदेशी च साम्पेन, दृष्टान्तो न सामना । ननु एरिशाना यो गीति । तन्निराकरणायाइ- 'सामा पेनायित - ·. । । अन्विताभिधानवादसमर्थन अन्विवाभिधानवादसमर्थन ननु एवं तर्हि या पदवयं प्रयुज्यते, 'गामानय । पूर्येश तु यथायथम् ॥' तकमेणान्विताभिधानमति शुम' इति लेके, तन हि कारकपस्यासंभवान्नापाटा- क्रमेणैव । लोकश्च मति- निशाणा- जायते बोडा, इस्तीति कथमन्विताभिधानं , गामानयेत्येतापतेर परि- सन्धिषु यथायथा । तथातथैर शब्दानामन्वितार्या- पूर्णनाद्वाक्यस्य । सत्यम् । पदान्तरानुचारणे एवम् । निधायिता ॥' अथ यथा सनियिकथनं, तथा बुद्धी उच्चरिते तु तस्मिन् तस्याप्यानयतिसनिधानादेकपाक्यस्या- विपरिवृत्तिः । मा च न शब्दनिबन्धनैय कैरलन्विताभि- वगमात् आनयत्यन्दिनस्वार्थाभिधायित्वात् आकाङ्क्षा | धानव्युत्पत्ती उपलक्षणं, अध्याहृतेनापि लोके अन्विताभि- विना च तदसंभवादानयतेराकाङ्क्षा परिकल्प्यते । तथा धानदर्शनात् । न च वाच्य शब्द एवाध्याहियते स चौक्त भाष्यकारेण ' भवति च रक्तं प्रति आकाङ्क्षा : चार्थमुपालयतीति, अनुपयोगादप्रमाणकत्याच । ययप्य- इति । तेनावान्विताभिधानसिद्धयर्थमेवाकाथा । यदि । पिचिप्रमाणकोऽध्याहारः, तथापि शब्दकल्पनमनुप- परमयं विशेपो, दारमित्यादौ तस्यैव पदस्थान्विताभिषा- पन्नम् । येन हि विनाऽनुपपसि., तदेवार्थापतिप्रगे- नायकाक्षा, ' गामानय शुलां' इति तु पदार्यान्तर । पम् । न कार्याना शन्दमन्तरेणानुपपत्तिः । स्यान्मतम् । स्येति । 'अन्वितस्याभिधानार्थमुक्तार्यघटनाय वा । अर्थकल्पनायैवार्यापत्तिः प्रपर्वमागा तस्पार्थस्य सविमान प्रतियोगिनि जिज्ञासा या साऽऽकाङ्क्षति | कशानवेद्यत्वात् , सविकल्पकसानाना च शन्दपुरःसर गीयते ॥' इति समश्लोकः । स्वात् , पुरोवर्तिनि शन्दे एव पर्यवस्पतीति । तदसत् । सा चेयमाकाक्षा भवन्ती व्युपत्तौ उपरचणमाश्रीयते। पथैन शब्दपुर,सरेऽपि सविकल्पशाने लिङ्गस्येन्द्रि. रिमिति पुनः सनिधियोग्यत्वे एव नाथीपते साका:- याणा च निर्विकल्पमदशायामय एवारधारितशनिवान्न णान्वितामिभानादर्शनात् । अयमेति पुनो राशः पुरुपोऽन्दमाने पर्यवसान , तया दृष्टापत्तो साक्षादुपपादफे. यमपनीयता' इति पुत्रपदसंबन्धनिराकासो राजा, न पुर. | ये एयार्थापनः प्रामाण्याम्युपगमात्, ध्रुवार्यापत्तायपि पैणान्चीयते । कस्मात् पुनरनयोः पुत्रपुरुपयोः सनिधि- । तौर तस्याः प्रामाण्यं युक्तं, न दाब्दे, तस्य साधादनु योग्यत्याविशेषेऽपि पुणैर राशः सबन्धो, न पुरुषेण । पपत्तिशमनासमर्थत्यात् । किच सर्वत्र विकाशने उच्यते । न्यायसापेशत्वात् याक्यस्यार्थप्रतिपत्तेः नित्यतापे. शब्दस्सरणविपरिवर्ति न प्रमेयता प्रतिपत्तुमर्हति । सवि- शेण पुत्रशैव राजा सबध्यते , तत्संगन्धिनिराहारश्च न कल्पकशानेषु पूर्वप्रतीयमानता च शब्दस्य नाती प्रमाण पुरुषसंबन्धमनुभवतीति । आराक्षाऽपि व्युत्पत्युपटवण- यती , कित्वयंप्रतीतावेर । समानराल बन्दस्मरणमिति माश्रीयते 'परिपूर्णेन योग्यस्य समीपस्याप्यनन्यया। प्रतीत्यारूद, टेन श्रुतार्थापत्तिः सान्दविषया । न च व्युत्पत्ती तेन शब्दानामाकाक्षाऽप्युपलक्षणम् ।' शब्दानुपपाया शब्दकल्पनौचिता, तस्य स्वतोऽनुप इति संग्रहः। पत्यमारात् । अन्विताभिधानानुसाया तु कल्पना प्रसरती सा चेयमाराडा प्रतियोगिषु मा न सहसोप- योग्यपतियोग्यविषयेयावतिष्ठते, तस्येवामा क्षित यात् जायते, स्नुि पारणोपनिपातक्रमेण । तथाहि, विषयमन्त दशमायन्यायेन पदार्यवत् पूर्वप्रतीतस्यापि गन्दायोपे रेगापूर्व कार्य प्रयेतुमेर न शक्यते, इति प्रतिपरयनु भणीयत्वात् । न च दारमिति याभ्याहार, तमाप्या रूपभूतविपयापैसा प्रयमं विधे: । अय प्रतिपन्ने विषय-नियता समियतामिति या कयिामपिते. प्रमादिता, संबन्धिनि रिध्यय नियोज्यमन्तरेण तसिदयसंभवानि सामान्यकल्पनामात्र हेतु वात् । तस्मादपरिपूर्णपरिपूर योग्याकाशा । तथा विषयीभूते च मावा पा शेकतः सायाहारस्याऽप्युतिः | तर मोग- मरमर पैरतापूर्वाणां करणोरकारा माइया । रूपे च मा मरमादिषणेन च विरोगामारणादयः एव च शस्मिस्तम्बनापदापति । तथा चा:- 'प्रपो- परिपूर्णः इत्यनुरोगी भन्दम्याप्याहार: मोवि गि पशु नामासोदेशी उगात् । कारगोरिपातानु- निदादा नियोन्येन च, न च परगाकरेग, विविध - ·. - - . . अन्विताभिधानविचार: ४९२ अन्देपणमन्त्रः इति , तया भावप्रधानमाख्यातं ' इति । अन्विताभि-कदा चित् प्रत्ययायः शुद्धो लभ्यते। ययोकं प्रातिपदिका. धानयादान्ते च मत्वर्षीयान्तेपपि अन्विताभिधानाचम् । दुधरन्वी दिवीय विमस्तिः प्रातिपदिकार्यों विशेषक " मन या अपि विशिष्टमेवाभिदधति, नहि वेपा इत्याइ' इति । इति सोऽयं मुगन्ततिडन्तरदयोः उक्तः पाच्यातरं “निरूप्यते । हिरण्यमारिन ऋविजः ' प्रसारः पाचकादिकृदन्तेऽप्युक्तः । पाक तु पचिरेवाद इत्यत्र विशेषणीभूता हिरण्यमा वायत् प्रन्योता, फार प्रत्ययोऽप्यकः । पाकयुक्तः पुनः कर्ता घाच्यो ऋलिजोऽपि विशेष्याः सान्देन , मनुस् किमभि- करय कस्य चित् ॥' (केनाशेनाभिधीयते इति दयात् अन्यत् विशिष्टात् " इति । तवैव पदेऽपि अन्धि- चतुर्थचरणपाटः वाक्यपदीये) । अयमेव प्रकारो ताभिधानं न वा इति मतद्रयमुक्तम् । तत्र हि कथं देवतातद्धिते मत्वीयादावपि च समवति । अतः तर्हि भाष्यकारेण ( राराशर५ पृ. ९९) प्रातिप- 'पदश्रुतेर्वलीयस्या विधिश्रुया हि भावना अवरुद्धा दिवानरन्ती द्वितीया विभक्तिः,प्रातिपदिकार्थो न यागादिभाव्यमालम्बितुं क्षमा ॥ इत्यादिः (शा.) विशेषक इत्याह ' इति प्रत्ययस्य अन्यिताभिधापिवमु- स्वर्गकामाधिकरणादौ मिश्रादीना पदे श्रुतित्यपहारो च्यते इति गुरुमतेन रातिया द्वेधा समाहितम् । नान्चिताभिधाननिबन्धनः न च विशेषगाभिधान विना भवत्पशे चा कथं राशब्दाना अन्यिाभिधायित्वे सति । कथं विशिष्टाभिधानं इति वाच्यम् । 'विशिष्टयणं विशेषेण प्रत्ययम्य तत् कथ्येत, तेन मन्पानुगुण्यात् | नेष्टमगृहीतविशेषणम् । अभिधाऽनभिघाने तुन शम्दान्तराणा स्वरूपमानाभिधायि , प्रत्ययस्य तु फेन चिदिहाभिते ॥' इति कधिकरण-(पृ.११५) अन्विताभिधायित्व इति व्यवस्थाप्यम् । यद्वा अनेनानि वार्तिकोत्तरीत्या तदुपपत्तेः । ननु — यजेत पशुना' अन्विताभिधायित्व प्रत्ययस्य नोच्यते, किं तर्हि । इत्यादिपद विशिष्टाभिधानमायात चेत् श्रुतिः, ततः प्रत्ययेन स्वार्थोऽमिघीयमानः प्रथमावगतप्रत्यर्यानुरक्त समाख्याया अपि तनोल्यात् अतिवापत्तिः, तेन तदधि- एवावगम्यते इति तत्रान्वयम्यतिरेकाम्या प्रातः करणे तस्याः श्रुतिवमाशक्य 'पाक तु पचिरैयाह' इति प्रत्ययस्य च वखार्थे अनुरागाशे च प्रतिस्पसम- हरिकारिकोपन्यासेन अन्ययानभिधानात् श्रुतित्वामावो- मिव्याहारस्यैव पदान्तरसममिव्याहारस्येव पदार्यानुरागे | क्तिरयुक्ता । सत्यम् । अम्युचपयुक्तिरेषा तत्रोक्ता। निमित्तल विविच्यते । अतः अनुरागाशस्य समभिन्याहा. या तु इतः पर तत्र युस्तिक्ता, 'अथापि समाख्या रादेव प्रतीतिसिद्धेः न प्रत्यपस तम शक्तिः । स तु संबन्धमभिदध्यात् तपानि या तत्र प्रमाण' शति, चैव स्थापमानमेवामिषते । तदुक्त शाग्दे 'प्रकृविश्त्ययौ श्रुतित्वनिरामहेतुर्मुख्यः । किंच पारायंसू अभिहितं जूतः प्रत्ययार्थ सहेति यत् । भेदेनेवाभिधानेऽपि न श्रुत्सादय. पाराथ्यमभिदधति इति मः, कि तर्हि प्राधान्येनैतदुच्यते । नान्यावयवशक्तिभ्यां शक्तिः विधिसहिताः पारायं भोपपति' (शा. ३१२) का चित् पदाप्रया । विद्यते यत एकस्माद हयादि । तेन मिप्यमावादपि न समाव्यायाः विशिष्टायगतिर्भवेत् ॥ नित्यं विशिष्ट एवार्थे श्रुतिन्य इति समञ्जसे सर्वम् । बाल पृ. ४२४. प्रत्ययो यत् प्रपतते । तत् पूर्ववर विशावप्रत्यर्थ- अन्वेत -अब दो-प्रत्ययः प्रत्यायः वियो। विशेषणात् ॥' इति । अन द्वितीयपक्ष एच पारमा अन्वेवन्य इत्यर्थ बाल ? ४. थिक इत्येरपरता सदान्तराधिकरण-(२१) सिद्धान्तपातिक भट्टसोमेश्वरेण प्यारण्यातम् । यसातु 'अन्वेनं माता मन्यता 'इन्यभिगो मात्रा- पहनिप्रत्यययोः स्वार्थाभिषाने स्मृतेशचाराध नित्य विव- दिवमोहमतिधोऽसि न माता यते न पिता' क्षिततमत्वेन पूर्वप्रयुत्महत्पन्गानेषु प्रविपत्तृत प्रत्ययाः न्यादिरूपः । माट. १३१. 'संनिपतन्तः तन्कृतानुबन्धदेव स्वाय वदन्ति, सलान् न शादेषणमन्त्र:--होऽमि तमोऽसि म्याति . .

·'योऽयं श्वेतः, से , न तथा अन्वितामिधानवादसमर्थन ४८५ अविवामिधानवादसमर्थन धिकरणमश्चत्वमप्यध्यवस्यति , तस्यापि गृहामावे इथ | त्वेनावतिष्ठते इति । सत्यमेवम् । अवगतिलु तसंग बहिर्भावावगती अर्थापतिः स्थस्य विनिमन्धनेति वाच्यम् । अथ पूर्वपदार्थे साफाइझे एपोऽश्व इत्यत्र प्रमाणम् । यस्तु श्वैत्यसमा- यत् पदान्तरमुचारितं, तत् सन्धितपय खार्थमुपनपति नाधिकरणौ हेपायनिखुरपुश्टड्कालै अध्ययस्यति प्रत्ययक्त् । यया प्रत्यर्थे पूर्वमतीते प्रत्ययः उचार्यमाणः तस्याप्यश्वत्वे बेगरनि च गमने श्वेववर्तिन्येवानुमान, स्वार्थ तनिशिष्टमेवाभिवत्ते, तथा पदान्तरमपि । तदुक्तं, स्वतन्त्रयोरिति प्रमाणान्तरेणासंनद्धारमाताना 'प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययाय सह व्रतः' इति । प्रकृतिः पदार्थाना क चिदन्योन्यसग्रन्धबोधकत्वमनुमानापत्ति- खाथै प्रत्ययार्थविशेषणन्वेनोपनयतीति प्रत्ययेन सह तदर्थ- च्यतिरेकेण प्रतीतम् । अपि च यदि पदार्था- माहेत्यर्थः । स चोकसिद्धपथै विशिष्टे एवाय प्रत्ययो पत्र वगविमात्रादेवान्वयावगमः, तदा कस्मिन् प्रमाणे करया | प्रयुज्यते तत् पूर्वतरविज्ञानप्रात्यर्थविशेषणादिति , अनी. न्तर्मावः इति वाच्यम् । न तावच्छाब्दे, शन्दाभावात् । कृत तर्हि द्वितीयस्य पदत्यान्विताभिधानम् । प्रथमस्य पदार्यामिधानावान्तरव्यापारेण हि यच्छन्दादन्यज्ञान तत् । तथापि नास्तीति चेन्न, वाक्य पदानां प्रयोगक्रमनियमामा- शाब्दमित्येप यो रादान्तः । कस्मान्नास्य शाब्देऽन्तर्भायः। वात् । यदेव कदा चित् प्रथम, तदेय कदा चित् द्वितीय- प्रमाणान्तराभ्युपगमे तु शाब्दस्योच्छेद. । शब्दावगत- | मिति सर्वपदानामेयान्यिताभिधानमापतितम् । अभिहिता- पदार्थविषयेऽपि तस्यैव प्रामाण्यप्रसझात् । तस्माच्छन्दा-न्वयत्रारी च प्रकृतिप्रत्यययोरपि अन्वयन्यतिरेकानधारित- भिहिताना पदार्थानामन्यत्रादृष्टार्थे वाक्यार्ययोधनसामध्ये न्यतिरिक्तशत्तिकयोरभिहितान्वयमेव पदयदिच्छति । स्त्ययितव्यम् । तदापानसिश्च शब्दानामपीति कल्पना च 'प्रकृतिप्रत्ययो यूतः प्रत्ययार्थे सहेति लपवायदानामेवान्वितस्वार्यावोधनशक्तिमानं कल्प- यत् । भेदेनेवाभिधानेऽपि प्राधान्येन तयोच्यते ।। यितुं न्याय्यम् । तेन पारपर्येण पद्मनामन्वितेयु सामयं-पाकं हि पचिरेवाद कार प्रत्ययोऽप्यकः । पाक- मिति निरस्तम् । युक्तः पुनः ना याच्यो नेकस्य पश्य चित् ॥ इत्याह । ननु अनन्तप्रतियोग्यन्वितस्वार्थबोधनविश्या अनन्ता | पिंच प्रत्यय वेदन्धिताभिधापी, तदा तदविशेषात् एवं शन्दस्य शक्य क्पयितन्याः स्युः । अभिहितान्यय पदानामप्यन्विताभिधायिता रिमिति नाम्युपेयते। रिम यादे विकस्मिन् अर्थे एकस्य शब्दपैकेर शक्तिरिति । वैशसेन । यदि मतिप्रत्यययोरष्यन्विताभिधानमस्ति, न वन्न । एक्यैर आवाचितसनिहितयोग्यान्वितखार्या- साह द्वारमित्यत्रान्विताभिधानानुपपत्तिनिबन्धनाकामया भिवानशस्त्या पतियोगिभेदेन कार्यमेदोपपत्तेश्चयुरादीना- निमियता सनियतां पेत्य याहारः । उच्यते । प्रारमिति मिव । पर एकया दीनशस्त्या न घटादिमतियोगि- मथमेयं प्रातिपरिकादतिरिकार्याभिषापिनी । तेनान येन गहायमेशत् शानानि मिनानि जनयति , तया शब्दो । यदत्यस्यान्वितस्थाभिधानम् । अतिरिका प्रत्यये प्रविशे- sी प्रतियोगिमेदादिति मन्तव्यम् । किंच पदार्थे । त्यादी योऽध्याहार., सोऽभिहितार्धानुपपत्यैर विश्वविदा- प्यपि तुल्यमेतदिति न किंचिदेवत् । अन्ये बाहु:-दिवदिति न दोष । यार्तिकतारपादास्तु गणिकान् आराद्धानिधियोमतान्तः पदार्या याश्यार्थी सवासार्यानिरस्तः पदार्थानामन्ययावयोधयक्तिकल्पना भान्ति , न पुनस्यार्थमेव योधयन्तीति , दि.निराकुर्वन्तः अनयितावस्थो हि पदार्पोऽमिदितः अन्ति- दमतिमन्दम् । यास्यार्थागते; कारणामापमसनात् ।। तापस्यों स्वरंबन्धिनी रसयनि । अपस्यारतो हि नपा- आगमरवे हि पदानामन्ययप्रतीतो पदार्था अपि चेन । दरसास्यभिहिते भरत्रावरपाड्गेऽपि बुझिम्मा सर्वत्र पारणे, अकारगिव सापद्यते । स्यान्मतम् । क्रियापदेन च पेन्धिनि हटे सैरन्ध्यन्तरे युनिर्भरतीति दलमेर । फारफरदेन या सामोऽमिहिते यदेय पदान्तरेण तेन नास्ति पदायानामन्वितोपने निकलनैति । योग्यायोगिपदार्यान्वर निधाप्यते, गदेष वम्य संबन्धि- तदा. 'याक्या मागो हि सर मल्स' ·अपचिता ४९४ अपच्छेदः . • अपचित (नाम यागे) उभे बृहद्रथतरे | दक्षिणायाः पूर्वप्रयोगाङ्गत्वोपपत्तेरिति । किच द्वितीय- कुर्यात् । तत्र पहिषयमाने प्रतिपत् न उपवती, न अनि- प्रयोगाशयनितिसिद्धरया इयं दक्षिणा तव्योगाङ्गभूता यवती, किंतु अन्यैव । (उपास्मै गायत इत्युपवती, इत्युचितं नादप्रयोगागभूतेति । आद्यपयोगगड़गकर्यान- प्रयुजो वाचो अप्रियः इत्यप्रियाती) । मा. १०५।१६। तिसिद्धपर्यत्याभावात् । अन्यप्रयोगस हि ऋपिजः ५९-६१, ६ अपचितौ एकाहे वृहदयंतरयोः होतः पृष्ठे एव (द्वितीयेयं ) सस्करोति (दक्षिणा, कर्ता ) अन्यप्रयो- समुश्चित्य निवेशः । १०६८९४-२६, , अप गस्य चाड्ग इत्यपूर्वा युक्तिः । ततश्च तक्षिणालेसे चिती एकाहे रयंतरादिधर्माणां प्रतियत् व्यवस्था । प्रायश्चित्तमपि द्वितीयप्रयोगाड्गमेव, नापयोगाङ्ग- ९।२।१७१४९-५०, " अपचितो एकाहे श्रूयते — उभे । मिति । तस्मात् आद्यप्रयोगगतोदानपच्छेदनिमित्तके वृहद्रयंतरे कुर्यात् ' इति । तत् समुच्चये सति न स्यात् ।। द्वितीयमयोगे उत्कृष्टा द्वादशशतदक्षिणा द्वितीयप्रयोगगत तस्मादपि विक्ल्पः । १२१६४११३, * अपचितो वृह-प्रतिहपच्छेदनिमित्तकसर्ववेदसदक्षिणावत् द्वितीयमको द्रयंतरे कुर्यात् । एकाहत्वात् विमागासभवात् समस्ते गाड्गमेव नाथप्रपोगाहगं, इति अद्गगुणन्यायाविषय- सामनी । १०१६।८।२४-२६.. त्यात् न पूर्वया उत्तरा बाध्यते, किंतु अनपोदितेन पौगा. • अपच्छेदः । यन आये प्रयोगे केवलमुद्राता । पर्यन्यायेन पूर्वेव उत्तरया बाध्यते इति मुस्थम् । इति आइ. अपच्छिनः सन्निमित्ते तु द्वितीये प्रयोगे फेवलं प्रतिहर्ता | प्रयोगे केवलोद्गाप्रपच्छेदे, द्वितीयप्रयोगे च फेवरप्रतिहजे. अपछिसः , तम आयप्रयोगगता द्वादशशतदक्षिणा पच्छेदे पोपियन्यायप्रवृत्तिनिरूपणम् । याल.पू. १५६- उन्नाप्रपच्छेदात् द्वितीयप्रयोगे प्रासा यत् पूर्वस्मिन् ११७, अपच्छेदेन उद्भातृकर्तृकेग विशिष्टस्यैवाहः दास्यन् स्यात्' इति । सा द्वितीयप्रयोगगतप्रतिहर्मपच्छेद | आवृत्तिरदाणे, न तु सर्पस्याइर्गणस्य । भा. ६।५।२१। निमिचेन सर्ववेदसेन प्राध्यते । ननु द्वितीयः प्रायचित- १५६, * अपच्छेदस्य उदातृकर्तृकरूप परत्वे वनिमित्तक रूपत्वेन आद्यप्रयोगागम् । 'योद्गाता जघन्यः स्यात् । पुन प्रयोगे सखदानम् । ६।५।२०१५५. . अप- इलाय चेदमुक्त पूर्वपयोगाङ्गभूतैय दक्षिणा उत्तरप्रयोगेच्छेदे उदातृजयन्यत्वे विचार: । 'पागाता जघन्यः स्यात् उत्कृपते, न तु आधप्रयोगे अदाक्षिण्य विधीयते इति । पुनर्यशे सर्ववेदर दवाद् ययतरस्मिन् ' (१५(२०१२) ततश्च द्वादशातदक्षिणा आद्यप्रयोगाङ्गत्यात् नैमिचिप इत्यधिरणे उक्तं, पोर्शपये पूर्वदौल्ये सिते चिन्यते, तदीयाद्वितीयमयोगानभूनं प्रतिपच्छेदनिमित्तं सर्व , यदि प्रतिधाच्छेदे जाते पथात् उदाता अपच्छिद्यते देदसमेव यात अङ्गगुणविरोधन्यायात् इति चेन्न । दश पुनर्यछे सवेदर देयं, उत मानमिति । एवमुल्कर्षविपः अर्थत्वं पठज्येत । नहि उत्तरप्रयोग । तदये यदाताऽपच्छित अदधियो यश. परिसमाप्यते' गतया दक्षिणया पूर्वप्रयोगोपयिकी आनतिः प्रियते । इति अदक्षिणता विधीयते, अन्यते येति (चिन्तनीयम्।) विच पूर्वप्रयोगाजयनैप अवगता दक्षिणा तत आञ्छि। तत्र' या पूर्वम्मिन् एम्पन्' इति अलवामाम्यात् उत्तरप्रयोगानन्वेन ६ विधीयते अदाक्षिण्यशाक्यशेष दादाशतमेव देय पनीयते । न च तस्य प्रतिपच्छेद. स्यात् । न निरागिरेतिवाक्यरोयेथेच गिरापदस्थानापदि. , निमित्तासर्ववेदसेन पापात् सदसमेर दारपन् भागीर इरापदस्य । ननु आधिरिपानं चतुर्थे निरस्तं यदा इति उद्वापाच्छेदे तदेर पुन प्रयोगे देय इति पान्यम् । विष्यायां पहिः' इत्यादी । तर हि आतिथ्यामकरणे सरपारि उहापच्छेदे विहितेन अदाचिन पाया प्रसून हिविहित गवारपाठे पोपले आतिप्यार- इति भातम् । सिद्धान्तस्तु । नात्र अदाशिम विभीयो मेवावश्यम् । वतस तस्य निर्विषयताऽऽपरः सार्वदिक- याक्यभेदात् । नुि पूर्वस्मिन् प्रयोगे दातम्या शर्मा माच्छियविधानं न युक्त मित्युजम् । आधिशवि दक्षिा व सप उपयोगे मिशिष्यो, सेन धान घटते एर नैमित्तिक्त्यात् । निमित्तामा प तस्याः 'अदक्षिणे परः' इत्यनुपाद: । पूर्वप्रयोगे च डान- ·अन्वितामिधानवादसमर्थन ४८७ अन्विताभिधानवादसमर्थन पदानामभिधायकशक्तिः, अपरा च पदार्थगता अन्वयबो-1 मेव पदोन्चताभिधायकमस्तु, इतराणि च पदानि प्रति- धनशक्त्याधानशक्तिः, पदार्थानी चान्वयज्ञापनशक्तिरिति । योगिसें निधापनमाने एव व्याप्रिपन्तां, न या महामाण- रमारवत्ववादिनस्त्वभिधानशक्ति हित्वा शक्तिकल्पनालाघ । विशेषता, प्राथम्येन प्रधानपदत्वेन वा विशेषग्रहणात् । वादुक्तेनैव न्यायेन पदानामेव शक्तिवल्पना न्यायो । अव एवमाहुः, 'प्रधान पद वाक्यं ' आद्य पदं उचितवादन्विताभिधायीनि पदानीति स्थापितम् ।। वाक्य ' इति, वान् प्रत्याह । सर्वमिति प्रथमस्यैव सप्रति पूर्वोक्तमितरेतराभयदोपं परिहर्तुं यथा पदेभ्यो स्यात् वाक्यता, यदि सर्वपदार्याना प्रथमपदार्यान्वितता वाक्यार्थपतिपतिस्तथा दर्शयति- 'पदजातं श्रुतं सर्व स्यात् । न चायं नियमः , अरुणयैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या स्मारिवानन्वितार्थकम् । न्यायसंपादितव्यक्ति पश्चा- सोमं क्रीणाति । इति कयमानान्वयित्वादारुण्यस्य । किंच द्वाक्यार्थबोधकम् ।। १ यस्तापदग्रहीतसमन्धः, यस्य च वाक्ये पदानामानुपूर्वनियमाभावात् कदा चित् तदेव संबन्धग्रहणसस्कारो नोत्पनः प्रधस्तो बा, स वाक्यार्थप्रति. प्रथम सदन्विताभिधायकं, अन्यदा नैति न युतम् । पत्तो नाधिनियते । यस्त्वनवभ्रयसबन्धग्रहणसस्कारः, तथा प्रधानपदस्यापि वास्यत्वमयुक्तम् । सोमपदेन सह स पद श्रुत्वा नून तावदिद स्मरति, इदमिदमस्याकाशित । सर्वेपामनन्ययात् । यद्यप्यरुणादीना सर्वेषा सोम प्रति सनिहितयोग्यप्रतियोग्यन्वितस्य वाचकमिति । एव च | ऐदमयमस्ति, तथाप्यस्मिन् वाक्ये नये एवारण्यादीना- स्मरता स्मृतमेव अनन्चितमपि स्वरूपमन्ययभाजम् । न | मैदमयन क्रियाकारकभायेन चान्यपः, नयबारेण तु सोम वैकपदश्रवणे वाक्यार्थावगतिरिति कश्चिन्मन्यते । अभि- प्रति ऐदमर्षमात्रम् । अथ यमतिपादनपर चाय, तत् हितान्वयवादिनोजी हि यावत् पदान्तरमन्तर नोपस्था- प्रधानमित्युच्यते , इह तु कयः एव सर्वेर्मकरणार- पयति, सायदन्ययावगमो नास्ति, पदार्यस्यान्वयारबोधिन.च्छिन्नः प्रतिपाद्यते । तेन त्रीणाशीत्येव प्रधान पदं, तद- पदार्थान्तरापेक्षत्वात् , प्रतियोगिसापेक्षवादनयस्य । अत- न्वयिता च सर्वेपामरुणादीनामिति । अत्रोच्यते । स्तन्मतेऽपि - सर्वपदैरन्वितस्वार्था अभिधीयमानाः । वाक्यस्य यत् तावत् तासये, तन व्यवस्थितम् । के पश्चात् तेभ्यः सर्वेभ्यः स्मृत्यारूढेभ्यो वाक्यार्थप्रतिपत्ति- चिदाख्यातपरत्वमेव 'अमिहोन जुहोति' इति, व चित् रङ्गीकरणीया । तदाहुर्तिककारपादा:- तेऽपि गुणविधिपरत्व दिघना जुहोति' इति । तेन प्रधान. नेवास्ता यस्माद् वाक्याथै गमयन्ति नः । तस्मात् । पदत्वस्यापि सर्वेषा पदाना संभवात् सर्वेपामेव पदानाम रात्मरणेम्वेय सहतेषु प्रमाणता ॥' इति । अत एव विताभिधानशतिराश्रयणीया । तथा च सति यत्रापि तथभक्त आचार्यस्य वाक्यरक्षण 'सहत्य अर्भमभिदधति गुगपरल्य, तथापि कदमशक्तिकतया अन्विताभिधायकब- पदानि वास्य' इति । ननु अन्विवाभिधानवादिना कथ। मविरुद्धम् । पदार्थेष्वपि चैतत् तुल्यमेव । नन्वे चास्यार्थ प्रतिपत्तिः । क्ष्यमाणेन हि पदेन योऽयों नाव 'गामानय' इत्यादी परस्परपर्यायवा सर्वान्दाना स्यात् । चोधित , स कथमन्तहितेन तस्मिनवमासेत । उच्यते । यथा गामित्यनेनान्वित्ताभिधान, तया आनयेत्यनेनापि । अभिहितान्वयगदिनोऽपि नाप नियम., ध्य. ! उच्यते ।ौ एतापर्यो, यदानगान्वित गोष, गान्वित माण एव पूर्ववर्णजरितसरयहितोऽन्त्यो वर्ग. पदार्थ | चानयनमिति । वेन एवैकेन एकैकल्यार्थस्थाभिधानात् प्रविपादक इति , पाल्पदशा-धीतवार प्रागनवधृतापात् कुत. पर्यायत्वप्रसङ्गः । पदार्थेष्वपि चैतत् समानम् । अपरिशानसस्कारात् पश्चात् स्मृतादपि वेदार्थागमदर्श-ननु गीगात्यर्थस्यास्माद्यनान्विताभिधानादावृत्तिलक्षणो नात् । तेन स्मृत्यारूढस्य आगमक्त्यमदोष. । श्रय-वास्यभेदः स्यात् । न । तत्रोच्चारणात् । वैरूप्ये च माणेन हि पदेत प्रतियोगिसापेक्षल्यादन्धिताभियानस्य तन्त्रताऽनुपपत्तेर्वाक्यमेदः सात् न्यायसंपादितव्यक्ति प्रा सहकारविरहादयों नाभिहितः । पादभिधीनते | इति किमिदं, यावल्यायेन वचनन्यत्ति संपावते, इति विमनुपपन्नम् । येऽपि वादिन. एवमाह -~-एक- दापन् रद्जातं वाक्यार्थस्थाऽवबोधक न भवति । सोक- . . , ·अपच्छेदन्यायः । ४९६.. अपच्छेदन्यायः त्वात् 'अविरुद्धलात् अमाध्यम् । इह - एपंलक्षणः | विधेश्च परनिमित्तरहितप्रयोगविषयत्वकल्पना , तदेव च श्रुतिलिङ्गादिविरोध प्रमाणानुन्पत्तिलक्षणो बाधः । उपक्रम- अनुष्ठानवालोनमेव पौर्यापर्य शास्त्राविधारणवत्सयां पशेन उपसंहारशब्दार्थकल्पनायां लक्षणापरिग्रहेण शब्दार्य-पूर्वमेव आलोच्य व्यवस्थितविषयत्वकल्पनां, इति न विज्ञानस्य धर्मवाधः । नित्यनैमित्तिकयो: नित्यकाम्ययोः फश्चित् विरोधः । न च संजावविरोधियेन , इह परवि- पांकृतहतयोश्च पौर्यापर्यनैमित्तिकन्यायेन पूर्वबाधः । शानस्य अनुत्पत्तिः, ज्ञापकस्य प्रमाणस्य क्सत्वेन तद- सामान्यविशेषेषु सामान्याभयस्य विशेषलक्षणया कार्य-योगात् । नाहे अत्र उत्तरं प्रमाणं पूर्वप्रमाणेन एकवाक्य- प्रासिः । विशेषाश्रयस्थ तु, त्या । श्रुत्या च लक्षणानातं । तया स्वार्थबोधजनक, येन तदुपजीवित्वेन तदानुगुण्येन बाभ्यते, तत्र यायसंबन्धविज्ञानयाधः । वैकल्पिकयोस्तु । यतेत । अतः उत्तरमेय निरपेक्षतया उत्पद्यमानं पूर्वपमा- एकनिमित्ताश्रयगात् । अपूर्व हि धर्माणां प्रयोजक निमिचं जास्य परनिमित्तवप्रयोगविषयन्यांश मिथ्यात्वं कल्पयति । च इति पौपिर्याभावात् इतरेतरबाधनम् । इह तु पूर्वदौ-नच पूर्वमेव विधान परप्रमाणस्य पूर्वनिमितवषयोग- बल्यमिति । विषयत्वांदो मिथ्यावं किमिति न कल्पयेत् । नहि अप सोम- पूर्वयदिहापि विकल्प इति प्रत्यवस्थानात् । नित्यापेक्षया नैमित्तिके इस निरखकारात्वमस्ति, उभयो- संपतिः। प्रामाकरास्तु- स्यादेतदेवं यदि कर्मज्ञापक- । पि एकैानिमितरुपयोगे सावकारात्वात् इति याच्यम् । शास्त्रवत् इदं सकदेव बोधकं स्यात् । नैये , किंतु नैमि- पूर्वनिमितोपनिपातवेलाया परप्रमाणजन्यशानस्य नियमेन त्तिकदास्त्रं निमित्तोपजनने प्रवर्तमानं निमित्तस्याधिकारि- उपस्थित्यभावेन धर्मिशानाभावात् ततस्य पूर्वनिमित्त- विशेषणल्यात अधिकारिद्वारकं सत् प्रयोगशास्त्रमिति प्रति. वययोगविषयावाशे मिथ्यात्वस्य कल्पयितुमपाक्यत्वात् । प्रयोगमावृत्यैव बोधमिति प्रयोगभेदाश्रितेन पोर्यापर्येण परनिमित्तोमनिपातवेलाया नु पूर्वविज्ञानस्य चिकीर्षित- संभवति बाधः इत्याहुः । तत्र प्रतिप्रयोग शास्त्रप्रवृती विषयन्वेन पुरःपूर्तिकन्यात् धर्मिशानसत्त्वेन तद्तमिप्या- पतिप्रयोग एकैकशाम्यक्तिः संपन्ना इति तत्तययोग-वकल्पनेन किचित् साधकम् । यदि तु परनिमित्तोर- प्रवृत्तशास्त्रव्यतेनिस्वकाशतया मुतरा बाधासमर इति निपातोत्तरमेव पूर्वेण मिथ्यात्वकलनमित्याशक्येत, पणम् । सूबे प्रतिबन् यथा प्राकृतस्य कुशादेः पैन- । तथापि यदा परनिमित्तोपनिपातोत्तरं पूर्वप्रमाणविस्मरणं शराप्रपेक्षया दौर्बल्यं तदादित्ययः । ন নন ওৱষ বিশ্বনানন: গৰৰ মৰ- वि- अपन्टेदको पूर्वः प्रातः स्यादुतोत्तरः ।, न्मते पूर्वप्रमाणमरणे फाप्यम् । ममते तु या देय. भरोजातविरोधेन पूगोवरसाधनम् ॥, निरपेशोतरमानं वशात् पूर्वप्रमाणस्मरणं , तदा तस्य मिप्पात्यकल्पनेऽपि जायते पूर्यबाधयान साधकान्तरं तस्य तेन लबन्दमुत्तरम् ।' 'विसरणे परनैमिनिवस्यक अनुष्ठानान् न चित् भाह-- यदा क्रमेण निमित्तद्वयमं निपातः क्स्प्यम् । तथा च अयमय क्रमः । परनिमित्तोनियते असंजातविरोधिल्वात् आद्यनिमित्तकमेव नैमित्तिकम् । तामिचिकयाराशनं पूर्व विधानम्मरण च, ततः पर. अपना नात्र दायरय सामान्यविशेषादिस्पसा पया शानस्य तेन सह विरोधशान, वत: तेन अपेशाबुदयाम- पलम् । नापि प्रमाणतामासरूपदया, उभयोरपि समतोव न विनश्यवसान गनुर्थधणे पूर्वविज्ञानस्य भ्रान्तिय. प्रमाणवात् । अनुदानवेलायां पोरांपर्य तु न शात्रा- करना, विरोधसानदाया तदुत्तरं या परननिचिक- विधारणाय अन्दम् । अतो विक्रय एव । इति प्रास, , वास्यायमरणात् सा इति न पिरोधः । श्रवः विदं परेण यव नित्यं द्वादशन मिचिकेन सर्वश्वेन बाध्यते पर- पूर्वस्य माध इति । स्चात् , सबलेन बादशशतविधेः निमित्तरहिटमोगवि- तथैव परेशारि नैमिरिकेन पूर्वस्य मण्डन-परं पूर्वग्य साधकम् ।' २.. अमितिकस्यापि परयाविशेषादेव साधः । पूनिमिति र ने पूर्व भाग्यने ।। २१. . तन पपत्वकल्पन, ·अन्विताभिधानवादसमर्थन ४८९ अन्विताभिधानवादसमर्थन - , अन्या पामा टिमुरोऽवगत इतितस्मरणानौदनान्वितोऽभिधीयेत। 'पञ्चदशान्यायानि भान्ति' इतिवत् कथ चिनामयत्या- अभिहितान्ययादे तु नाय दोपः । एवैकस्यार्थस्याभिधेय- . श्रयणं, वाजपेयाधिकरणे व यास्यभेदभयादेव नामधेयत्ता- त्वादिति । अत्रोच्यते । पदात् तावत् पदार्थप्रनीति: । श्रयण, पौर्णमास्यधिकरणे चानेकगुणविधाने पापभेदा- स्मरणात् मिन्ना बदितु न शक्यते , तेन स्मृतानामेया- पत्तेः समुदायानुपादकत्वसिद्धिः, मारणान्तराधिकरणे न्वयबोधरलमिल्याश्रयणीयम् । तथा च तुल्यो दोषः । च वाक्यभेददोपादेवाग्निहोनपदस्य गौणत्ववर्णन , महाधि- अय शब्दैः स्मारितानामन्वयमोधवत्वात् वृद्धव्यवहारेरणे चैकलस्याविषधितत्य, 'अर्धमन्तर्वेदि मिनोन्य तथा दर्शनाददोपः, मतान्तरेऽपि तुल्यमेतत् । न । बहिदि' इत्यत्र देशरक्षणावय, धौमाधिकरणे च चायमेफान्तः, पदव्ययहारे अध्याहृतेनाप्यर्थेन अन्धिता- 3 पुंद्वयविधानहानं, आत्यधिकरणे चोभयपदस्थाविवक्षा , मिधानदर्शनादिरयुक्तम् । अथ शब्दैहयोऽर्थाः स्मार्यन्ते, चारुण्या निष्कासेन तुपैश्वेत्यत्र निरपेक्षत्यत्यागः, पर्युदायाधि- किंतु तेषा कतमेनान्ययाययोधकत्वमिति, अभिहितान्यवादे करणे च नअर्थस्य लाक्षणिकत्व इत्यादि बहुतर दृश्यते । तु अभिहितेनान्वययोधकव युक्तमेवेति । तदसत् । तर यदि अध्याहियमाणस्य पदस्याभिधेय परित्यज्या- सारफरवातिरेरिणी का अभिधायक्ता न्येन सहान्ययो लश्यते, तदाप्येकवाक्यता हीयेत । तदर्थ- पा मसानिबन्धनम् । अथोच्येत । सारफत्व नाम मेवेदमुन, न्यायसंवादितव्यक्ति इति । एकवाक्यत्वं हि प्रत्यासत्तिनिबन्धनम् । तेन सदतिरेषिणी अभिधेपाभिधा नाम महान्थय । तदनुसारेण योऽर्थ., सोडा वाक्यम्या- पक्तालक्षणा प्रत्यासन्तिरङ्गीकरणीयेति । तदेवम् ।। श्रयणीयः । व्यवहारव्युत्पत्तियन्त्रिताया शब्दार्थावगतो सारस्रवेनैव वृद्धव्यासरे दर्शनात स्मारकवोपपत्ते.। ये न्याया वृद्धव्यवहारे पाक्यार्थावगतिहेनुवया विदिताः, प्रत्यायरता हि वायवाचकता, सच यद्यपि अमिधूमादीना तानपरिबहता पाक्यायो बोल्या, इति ससिमेवानु संपन्धान्तरपूरिका दृष्टा, तथापि शब्दे तथा नाश्रीयते । पत्तीनामनवनाश. | भय तह पदार्यान्तरेण तार- किंतु याचकपागमादेव वाचकत्यम् । एवं स्मारकवाव दन्धिताभिधान एक्याक्यवरात् । तस्मारितेन स्वय गमादेव सारकत्वमिति, कि प्रत्यासत्यन्तरामयणेन अपि सारितेन च तदेकवाक्यत्वानुगुणेनार्थान्तरेणापि शिमि. च अन्चितावादिन एवंद पतिनियतान्वयत्वमुपपद्यते, यद त्यविताभिधानं न भवति । उच्यते । पदद्वयनैवान्दि- पदार्थान्तरान्यितामिधायस्तया स्मार्यते । तदन्वितस्यैर । ताभिधानसिद्धराकाङ्क्षोपरान्ते । अथ नोपशान्ता आका वृद्धव्यवहारावधार्यत्यदर्शनात् । यत्राप्यस्याहार, तत्रापि इक्षा, सह को नाम वान्विताभिधान पारयेत् । अव सानिधापकाशेन विशेषान्विताभिधानाम इति लोक्त एवैकपदोचारणे तदर्थसमन्धमुसेन बहुष्वपि स्मृतिसनिहि एष शावमिति त कश्चिद् दोप, । ज्ञात वारदेवद्, । तेषु यस्यार्थस्य केन चित् प्रसरेण विशेषो गरते , सदर पदेनान्वितो वाल्यार्थ. इति । यद्यन्येनापि शान्तिाभिधानम् । अगामाणे त विशेषे अनध्यासायाद अन्विताभिधानं स्यात् , तदा वाक्यभेदो भवेत् । प्रतीतिरेय अत एव विकृतिपु समाश्येन यापूर्व समर्थमाग न चासो एकवाक्यवसभरे न्याम्पः । तदुक्तम्- 'संभ- योगास स्मारयति, तदीयेने गोपगारेण परिपूरणम् अतो पत्येक्याम्यत्वे याक्यभेदश्च नेप्यते' इति । अत एा यत्र बहुतरधर्मसाधारण्यनिबन्धन मादृश्यमन्यस्योद्गतं, तर यथास्यचिदेश्यास्यत्वोपत्तो याक्यमैदम्यान्याय्यत्वात् शीघं म्मृत्युपए तदीयोपसरपरिषद. साहिोमेषु लेरे रसणा गोगी च वृत्तिास्यभेदादेव । अन्यथा यार ! तु सारांगामविशेषात् विशेषो महीनुमशक्य इल्लन- मिया निमित्यध्याहत्य योग्यमन्तर सदान्येर मुख्या- भाप एव प्रास्तस्योपसरस्पति तोपकारस्ताऽसि । पनि नाय ते । यदेऽपि एक पत्तागदेवापादेशु यादन्यपहाण्यगम यापार्यावधि., उप्र यदेव गुगसदाभपणे विभरियल्पसरणनं, औदुम्पराधिकरणका पदेन अनवभ्रम पाइणसंसारस पुरसस्य नियमेन कर यित् पशुपाचाव, चित्राधिकरणे द्विपरित्यागेर गायते, तेनाधिनाभिधान पदान्तरस्य परते, नान्येन । ।

·अपच्छेदयोगपचे अपच्छेदयोगपयेऽपि 1 बि--. स्मिन् प्रयोगे एकः फलमा, अन्यस्मिन्नपरो भविष्यति । शंकर 'योगपचे विश्लप: स्यात् ।' एवमविरोधः । तस्मादुमयं प्रायश्चित्तमिति । अपच्छेदयोगपयेऽपि प्रायश्चित्तम् ॥ मधेफसंयोगात् । ५३॥ विभागश्रुतेः प्रायश्चित्तं योगपये न विद्यते । भाष्य-न चैतदेवम् । पुतः १ एक्संयोगात् । स ६५.१७१४९ ।। एव यागः पुनः क्रियेत । यदि अन्यतरेण विना वैगुण्य भाष्य-ज्योतिष्टोमे प्रस्तोगायोः उगाहप्रतिहोंर्ग इत्यापायेंत, सर्वस्खे क्रियमाणे अदाक्षिण्याभावात् । यन युगपदपच्छेदः किं तत्र प्रायश्चित्तं स्यान्नेति भवति विगुणः स्यात् । न अन्यस्मिन् प्रयोगे रियमाणे अन्यः । सशयः। किं तावत् मत १ प्रायश्चित्त योगपये न विद्यते । प्रपोगः अनुगृह्यते । न च अदाक्षिण्यस्य सर्वस्वदानस्य । कुतः ? विभागश्रुतेः । विमक्ते अपच्छेदे प्रायश्चित्तमाम च प्राधान्यम् । गुणवता प्रयोगेग र्म समन्ययितव्यम् । नन्ति । अपच्छेदश्चायं विभागः। स माम्या साप्यते । इह तस्माद्विक्ल्पः। चैन साध्यमाने श्रूयते प्रायश्चितं उद्धामा प्रतिदर्श था। शा-- एकस्मिनेय प्रयोगे द्वयमापतति तदशक्यं न च यदपरेण सह क्रियते, तत् पेरलेन कृत भवति । सगुचेतु इति विक्सः। यदि हि वेचलेग तं स्थात्, तेन ते अपर: कि सोम-- पूर्योपजीवनात् संगतिः । कुर्यात् । तस्मात् न युगपदपच्छिन्नयोः प्रायश्चित्तमिति । समुचयो विकल्पो वा प्रायश्चित्ताये, स्याद्वा प्राप्तनिमित्तत्यात् कालमात्रमेकम् ।५०॥ इमिम. अदशिणाचं पूर्वरिमन् प्रयोगेऽन्यतु आध्य - स्यादा प्रायश्रित योगोऽपि नाहि पश्चिमे 1, प्रयोगे पश्चिमे नास्ति निमित्त तेन तद् | निमित्त अपच्छेद उद्गातुः पवित थायम हि योरपच्छेदः द्वयम् । मातमेफप्रयोगेऽतो विरुदत्वाद् विक्रप्यते ॥' दम द्वापति अपच्छिनो, एकोऽपि, अरोऽपि । रायुक्तस्य भा-- योगपये मागश्चित्तद्वय अपिरोधात् समुद- | हि पृथामावः अपच्छेदः । स च उभयस्थोऽपि । एपे. येनै । प्रतिहपच्छेदनिमित्तं सर्वस्वदान उद्वापच्छेद | नापिता ब्छेदः किरवे अनपेश्य अपर, अपरेणापि । निमिते पुन प्रयोगेऽपि शायदे एवं कर्तुम् । पालमात्र तु तकम् । न च पालेक्यात् अपच्छेदयोरक्यं अथवा दक्षिणोपविशिष्टपुन,प्रयोगमात्र तनैमित्तिक भपति । वरमात प्रायश्चित युगादपच्छेदेऽपि । पुनः अदाधिष्यमपि, तस्य अर्थात्वेन अवायलात् । शा-(सिद्धान्त.) ' स्यादेयं यदि फ्र्तृत्वं अत• पूर्वप्रयोगेऽपि सर्वसदाने न पश्चित् विरोध । सापेक्षसुमयोमवेत् । एककरयतु यत्नेन निरऐ. इति प्रात, ग सावत् पूर्वमपोगे एव सखदान, अरा- क्षेण जायते ॥ विच्छेदस्तेन फरीव यो प्रत्येक स्थापि अदाबल्य नमितिकाने दक्षियोसरियैव पूर्व मस्ति न । कालमा तु वकं प्रायश्चिचमको प्रयोगे सर्पस्वदाने अनुपपचे. । नापि पुन प्रयोगे मवेत् ॥' सर्वस्वदान, प्रतिपच्छेदवति प्रयोगे एव सविधानात् । सोम- पूर्वस्य शन्दार्थनिरूपणमान्यात् न तेन अन्यथा एस्मिन् प्रयोगे प्रतिपच्छेदे तो तावा- , संगतिः । पूर्वतरेण तु यश मिमे सुशेलिइति प्राय विशेषात् तदुत्तरसर्वप्रयोगे सर्वस्वदानापतिः । निमित्त-पित्त न रार्पण, एय अावदनिमिचमरिन योगाये, पति प्रोगे नैमित्तिषस्य देवाएकरणे श्योगादरेऽपि । इति धन्यवस्पानात् संगतिः ! ' अपर्यु अन्योता संतनु- बदापत्तिः । अतो विरोधात् अदाधिण्यससाभिनय यात्, प्रम्वोठारमुद्राता, उदातार प्रतिहर्ता, मनिहार योर्विकल्प एव । पुन भयोगमा पर प्रतिरोधात् मा मना, ब्रहाण यजमाना, पत्रमान माना योग येव । तेनापि विकल्प के चिदिन्छन्ति। परस्परमन्यारम्य पहिलवमाना गम्झन्ति। सूवार्थस्तु- मण्डन-- मितिकविकल्पोन । १९, म विभागभ्रवेः विमाने प्रपती पदे भापति अपच्छेदयोगपये। शुनेरित्या - ·४ अविवामिधानवादसमर्थन अन्विताभिधान विचारः वाच्यं पदानां ये प्रचक्षते । नियतेन विशेपेण जीक्रियते इति । वाक्यमेन निर्भागं वाक्यान्योs- तेषां स्याइन्वयः कथम् ॥' दर्शितमिदं विशेषाः। वयवोऽपि वा । पर्धन्दं स्मृतिस्थ का प्रथमं पद. न्वयेऽपि आकाड्यासंनिषियोग्यतोपाधिवशेन संबन्धग्रहण मेच या आस्यासपदमात्र या पदार्था बाऽप्यन- सुकरमिति, तदभिधायकतेच युक्ता पदानाम् । यदि चासो विताः । सामान्यान्वययोघे यो हेतुर्वाक्यार्थ- नेप्यते, तदा वाक्यार्थप्रतिपत्तिरेव नोपपद्यते विशेषान्वय- घोधने ॥ पदान्येव समर्थानि पाक्यार्थस्यावबो. रूपत्वाद्वास्यास्या ननु च सामान्यान्वयोऽभिहितो विशे. धने । विशेपान्वययादीनि भागशो भागशालिनः।' पान्वयमाक्षेप्यतीति निर्विशेषस्य सामान्यस्य प्रत्ये- { इति संग्रहश्लोकाः । तथा चोक्तम् । अस्ति या पदस्यार्थः । तुमशक्तरिति विशेषात्ययप्रतिपत्तिरुपपनैवेति, अबाह-वादमस्ति । कथं तर्हि वाक्यवाक्याययोरोन्पत्तिकालम् ? 'यद्यप्याक्षिप्यते नाम विशेपो व्यक्तिजातिवत् । वृद्धव्यवहारात् । सत्यम् । स त्ववयवश इत्युक्तम् । निर्धारितविशेपत्तु तद्वदेव न गम्यते ॥ यथा जाति इत्यन्विताभिधानवादः शालिकनाथीयः । पक्तिमाक्षिपत्यपि न प्रतिनियतं विशेपमाचिपति, तथाऽ * अन्विताभिधानविचारः । ककत्यादिसंख्या पापि प्रतिनियनविशेपामावात् नियतविशेषात्मकवाक्यार्थ- भावनायो विनियुज्यते श्रुता । अपच तोताविकमते प्रतिपत्तिरनुपहस्या । अथ विशेपमानापेऽपि आकाइ- अभिहितान्वय उत्सर्गः । तदपवादस्तु अनेरार्थकमत्स्ये क्षितसंनिहितयोग्य विशेषः पदान्तरेण समय॑ने, राककत्वविधियां अन्विताया भावनायाः तिरि सुपि च एव गृह्यते , तदतिरिक्त प्रमाणावादित्पाह-'यद्यप्या पाना इत्यादी एक्वलिङ्गाम्यां अन्वितस्य परणादि- काशितो योग्यो विशेषः संनिधी श्रुतः । सं- कारकस्य, देवतातद्धिते च देवतया अन्वितस्य द्रव्यय मन्धबोधकामायो गृह्यते न तथाप्यसो । सामान्या- अभिधानाङ्गीकारात् । तदुक्तं तन्वरने पश्चकत्याधि- हिताभिधानादिनो मते पदानि तावत् तन्मारे एष करणे ( ४३११५४११-१६)' सिंच एकेनाभिधानेन पर्यवसितशतीनि, पदार्थानामपि अन्यमोधनशक्तिर्ग- युगपदभिधीयमाने सख्याकारके मिथः अन्रिते एवाभि- गीनियते । न च सामान्याक्षेपोऽपि नियतविशेषमास्क धीयेते, अन्यथा युगपदगिभानायोगात अशादिशब्देव- न्दति । सेनाकाशितेऽपि योग्ये च विशेष पदार्था । ददानात् । अत: अभिधानरदेव कारक्तता प्रतीयमानस्यै- सरेण संनिधापितेऽपि नदन्यस्योधकप्रमाणाभायान् । कत्यस्य क्रियार्थत्वं श्रौतमेवेति । न्यायरत्नमालायां. तदन्थयो न प्रवीयतैत्र । भत आाक्षासंनिथिनोग्म- अनिर्णये उक्तं तद्यन अनेकार्थाभिधानं एकेन स्वादीनि अनुपयोगीन्ये । विशेषान्थयादिनस्तु मते शन्देन युगपति धिमक्येर लिनसंख्यावारसाणा, संवन्धमदणं प्रति उपाधित्वेन प्रविष्टानि वाक्यायमतिपत्ती तम तेरा अन्वितानामेवाभिधानम् | अनन्दिताना अनेफे- उपयुज्यन्ते । तदाह-संबन्धयोषव्युत्पत्तायुपाधि पामर्थाना एकेन पन्देन युगपदभिधानस एफरोपमन्त- समाविरोत् । विशेषान्वयपादे तु योग्यत्वादुपकार- रेणासंगमात् अश्वशन्देलेर विदेवनादीनाम् । अन्यथा कम् ॥'पदानां पदार्थान्तरसंबन्धः स्वार्थो बोध्या: गामानय ' हतियत् ' या का चित् व्यक्तिमधमानप इत्यस्यां ग्युत्पत्ती उपाधिवेन योग्यावादिक्मनुपरिशेन् । इति नियुक्तो विदेवनादीनामन्यतम आनयेत् न संदि- विशेषान्यिताभिधानादिपत्रे उपकारक, न सामान्या-हीत, संदिग्धे च किंपरोऽयं प्रयुक्त ' इति । तस्मात् न्विताभिषाने इति दलित पार ! दूपान्तरं चाह-'किंच अन्विताभिधानम् । समापि प्रवीतिपलेन यार प्रधान, धम्तुयलेनैव सिद्धे सामान्यसंगमे । तस्या याच्य- (लिङ्गसंख्ये गुगतः मुनि । तिथि अपि भावना प्रधान, स्पमिच्छद्भिपा शब्दः प्रवेशिवः ।' विसारक मल्पादि गुगभूनम् । देवतातदिते ट्रय प्रधान, सभागालोचनाऽपि पारकमारेण नियामाग चान्य देवता गुगभूना इत्यादि । तथा चोक्तममियुक्तः ' यदा पारगमविभूषा सामान्यान्यपाभिपापकता सदस्या- फर्मासो विमपाः, तदा एकन्यादयो विशेषग वेन' ·M अपभ्रंश: ५०० अपभ्रंशः . चोदयास उर्थमनुष्ठेयम् । इति प्राप्त ग्रूमः । 'अप्मुम- तदनुकारिकठोरसद्धिप्रयुक्ताद्वा देवदचार्यप्रन्ययमुपलभ- न्तावाज्यभागी यजति । इति परिसंख्यानात यावदुत्ता- मानः कथमिव प्रयोगप्रत्ययदर्शगम्यामेव वाचक्त्यमध्य. मेवानुठेयं, न सर्वम् । वि. १०।११५. ० 'अहिप- पस्येत् । अपभ्रंशाश्च ये के चिढूढा गाव्यादयो श्वसुरः प्रयानान् यजति ।" अश्यहिपो द्वारपाजी जने । तेऽपि गाव्यादिरूपेण नाश्यन्ते व्यभिचा- इत्यनेन सौमिक अवभृथे प्रयाजचतुष्टयल्प अनुपाज-रिताः ॥' कतिषु चिदेव गान्यादिषु विरापभ्रष्टत्वात दयस्य च वस्तुतो बहि:मयाजानूयाजन्यतिरिक्तस्य विधान, दयाराणाया साधुत्वभ्रान्तिभवेत् । ये तु संप्रत्येव जड. विशिष्टविधिन्यायेन या पर्युदासविशिष्टप्रयाजान्याज- प्रायशनकरणैः अभिनवगाम्यादिरूपेण विनादपद्यन्दाः विधिः, न तु वहि:मयाजान्याजपर्युदासमात्रम् । भाट्ट प्रयुज्यमानाः प्रन्यनुसरणद्वारेण वा अथै प्रत्यापयन्तः उपलभ्यन्ते, तेष्वपि प्रयोगमन्ययदर्शनमस्ति इति अनैका- * अपभ्रंश:-- अविनष्टैः शन्दैर्मापमाणस्य स्वर्ग- तिस्ता । ततश्च स्वत्प्रयुक्तोऽयं हेतुरप्यपराध- यज्ञोपकारी भवतः ! या च कर्मणि अपशब्दपि- भाक् । अनेकान्तिकतादोपात् न ह्यसौ साधन- माणस्य अन्तमिव वदतः प्रतिषिद्धाचरणनिमित्तक- क्षमः || अन्यथोचार्यमाणश्च शब्दोऽपभ्रश्यते धैगुण्यासः ययोक्तम्- 'वाग्योगविद् दुष्पति । यथा ॥' २६/८/२५ पृ. २७६-७७. * अपभ्रंशाः चापशब्दैः । इति । वा. ११३८।२७ पृ. २८९, गान्यादयः सारनादिमति अर्थे न प्रमाणम् । एकः शम्दः * মায়মুফিয়া: হ্যান্যান্য | অন্বিষ, अविच्छिन्नपारपर्यः अर्याभिधायी इतरे अपघाः भा. नत्याच शास्त्राचे न प्रतीयते॥' मागपाक्षिणात्य-1 ११३८।२४, . एकमर्थममिनिविशमानानां धन्दाना- तदपभ्रंशमायासाधुशन्दनिकाधना हि ते । 'मम वि हि । ममीपा एकोऽनादिः अन्ये अपभ्रंशाः । शवार६, भिगवे फर्म यचदसी सवे ।' तथा 'उखित्ते • गोशब्दमुभारयिनुजामेन पेन चित् अशक्त्या गावी रोडम्मि उवे अस्थि कारण, पडणे नत्यि वारणम् । इति उधारितम् । अपरेण शतं सानादिमान, अस्प 'अणुभवे कारण इमे सकडा धम्मा समवन्ति समारणा, विवक्षितः, तदर्थ गौः इति उचारयितुकामः गावी इत्यु. अकारणा विणस्सन्ति ।' 'अणुप्पसिकारणम्' इत्येव धारयति । ततः शिश्चिला अपरेऽपि साहनादिमति कि- मादयः। ("मम अपि हि मिक्षवे कर्म वर्तते सर्वम्' । 'उत्-क्षिते गावी इति उधारयन्ति । तेन गाम्यादिम्यः साना- क्षिते लोप्टे ऊर्य अस्ति शरणम् । पतने नास्ति कारणम्' / दिमान अवगम्यते । अनुरुपो हि गान्यादि, गोशब्दस्य । अनुभवे कारण हमे संस्कृता धर्माः संभवन्ति समारणाः, १1३८२८..गोशब्दस्य गाध्यादयः अपांश इति एव- विनश्यन्ति' । 'अनुत्पत्तिकारणम्' इति ' पिदा नरविदानेपानगाभादिभ्योऽपि अर्थशानमुप. सस्कृतम् )। ततश्चासत्यान्देषु वृत्तस्तेष्वर्यसत्यता । छते गोशन्दादेव अर्थ प्रतिपद्यन्ते इत्युक्तं व्याख्यातृमिः । हटापप्रष्टरूपेषु कथं या स्थादनादिता ॥', हठी, पृ. २३७. सर्वेऽप्येते अपभ्रम आदिमन्तः । १६३।६।१२ पृ. २३७, * अपभ्रंशः । एक एवार्य तय येन चिन् वृद्धन गोयन्दमुखारयितुपामेन प्रमाक्षत् शब्दः (गौः इत्यादिः) पुरुषाशक्तिप्रमाद गावी इन्युच्चारितम् । तत्रापरो वृद्धः अर्थप्ररणादिवशेन ফাহিময় নানা মুনিইঙ্গমায়া হয় বিয়ানাম ‘মীরুয়াবিন গাৰী अनुपतस्तेनतेन अपभ्रंशरूपेण गृह्यमाण: उमेरा प्रति इत्युचारितसन् । इति उविचारयिपितान् गोम्पादेव पादयति , इति न पर्यायासनया यादाशब्दान्तालेवा-गापे प्रतिपद्यते, न पुनः गावीशदान 1 जु.. न्तसिद्धिः । किच- 'देवदत्तादिनामानि निःसंदि- २३८, देशमापापशपदानि दि विप्लटिभूषितानि धानि यानि । बालस्वचादिरूपेण नाश्यन्ते न अस्यन्ते विवेगुन् । था. १६३१.१. २२६, तैश्च संशयः ।। दत्तादिशन्दादपि हि वारपयुक्तात् | दापभ्रंशः, अपभ्रंश, प्रमादमः, अशचित्रा थकारणा --- - ·अन्वेपणरूपः ४९३ अपचारे श्रुत - - , , को नामासि यस्य ते नामाभन्महि त्वा सोमेनाती-५२१०२१. * अपकर्षः द्वादशोपसत्तायाः।' अम- नृपाम' इति । पाल.. ५९. कृष्येत द्वादशोपसत्ता असंयोगात् ज्योतिष्टोमेन, अही. * अन्वेषणरूपः अर्थवाद:--' इह वा स इह । नेनैकवाक्यत्वस्य प्रत्यक्षत्वात् ' । भा. ३१३१८३१६, सः' इति। बाल, पृ. ५०. * अपकर्षः मशमन्नस्थानों केषां चिद्वाक्यानों . 'अपप्रणयति ' इति प्रकृत्य श्यते 'मृन्म-मक्षणयास्यात् प्राक् 'रूपोपदेशाभ्यामपको भवेत् केषा येन प्रतिष्ठाकामस्य ' इति । इदं मृन्मयत्वं काम्यं नित्य-चिदन' । ३।९।२६. प्रयोगे नान्वेति, किंतु ' अपः प्रणयति ' इति विधानात् * अपकर्षः न अनीघोमप्रणयनादेः सौमि- अन्यत् किं चित् पात्रं ग्राह्यम् । कृत्वाचिन्तेय 'चमसे- ? कस्य , दीक्षासु यूपकर्मापकर्षेऽपि { शा. ५११४, नापः प्रणयेत् । इत्यनेन नित्यत्वेन विहितश्चमस एव * अपकर्षः न अमावास्याया पूर्वयुर्वेदेरपकऽपि हवि- नित्यप्रयोगे ग्राह्यः । वि. ४३१२, * ' अप: प्रणयति । रभिवासनान्तस्य समूहस्य प्रमाणाभावात् । वेदिविषये "प्रणीतामिहवींषि संयोति अन्तर्वेदि प्रणीता निनयति' तु सामान्यावरोषस्य 'पूर्वेपुरमावास्याया वेदि करोति' अत्र प्रणोतानामपां हविःसयवनमेव प्रयोजनं, अन्तर्वेदिशति विशेषवननेन वाधः । वेदिपकृष्ययाणा हविर- निनयनं तु प्रतिपत्तिः । प्रणीतानां सयानमेव प्रयोजक, भिवासनं नापकर्षति ।सामान्यावबोधो विशेषेण माध्यते ।' निनयनं न प्रयोजकम् । ४ारा, * अपने प्रणयनं * अपकर्षः न प्रदानस्थ वा. ५/१।१६।२९. 'चमसेनापः प्रणयेत् । इति विहितमाश्रित्य गोदोहन | आश्विनादिप्रहाहणस्य आमया याद्यर्थ अपक्ऽपि । विधीयते । तस्य पशवः फलम् । १४२. अपा प्रण भा. १०२।२२७५-७६. यन पशुकामस्य गोदोहनेन दर्शपूर्णमासयोः । भा. ७ अपकर्षविधिः उपदेशेन अमीषोमीये , अतिदेशेन च धनीयानुव-ध्ययोः अङ्गभूतस्य यूपस्य ३१६०३।१०. * अपां प्रणयने मृन्मयादेः काम्यात् नित्यार्थमन्यत् उपादेयम् । न तु तदेव काम्यं सत् अनुष्ठानसाधारण्यार्थ: ' दीक्षासु यूपं छिनत्ति' इति । नित्यायऽपि ! शा. ४:३।२. बाल. पृ. २१. * अपां यारः पशुकामेटो समयागरात: उपासु * अपचयः इदानी ( पोऽधिकरणे) चिन्यते । याजस्य विकृतिः । वि. १२१२१७ वर्णक २, उपचपः पूर्वाधिकरणे चिन्तितः । भा. ८१३।६।१२. * अपनारेऽपि देवता-अनि-शब्द-क्रियाणा न * अां व्युरसेकस्य दरापूर्णमाससंबन्धः प्रकरणा- प्रतिनिधिः । ( अपचारः विनाश: अलाभो या )। निीतो नवभृथत्यम् । कथ तर्हि ( मरभूय ) शब्द- मा. ६।३।५।१८-१९, * अपचारे प्रतिनिधेः, श्रुतद्वन्य- प्रयोगः १ सादृश्यात् । किं सादृश्यं ? अप्सु सन्धः । सरशमेव अन्यत् ग्राह्य, न तु प्रतिनिधेः प्रतिनिधिः १६१३१ स एए भक्त्या प्रशसारादः अपा व्युत्सेकस्य अवभृथ १४३२, * अपचारे मुख्यस्य , पुनर्मुख्यप्रासौ मुख्यस्यैव इवायमिति मा. ३१५११४. उपादानम् । ६।३।१६१३५, * अपचारे ग्रीनादेः श्रुत- * अपकर्षः अभीषोमीये पशौ प्रयाजाना जीवत्येव द्रव्यस्य, वैकल्पिक यपादिद्रव्य प्रतिनिधित्वेन नोपादेयम् । पशौ भुतः । स च प्रपालान्तस्यागसमूहस्य । वि. ५।११ ६२०१९।२८-३०, * अपचारे श्रुतद्रव्यय, तत्सहश १२,* अपकर्षः अमीषोमीयपशुयूपच्छेदस्य 'दीक्षासु यूप एव प्रतिनिधिह्य । ६३।११।२७, * अपचारे श्रुत- छिनति' इतिवचनात् दिनत्रयात् पूर्वस्मिन् दीक्षा-दन्यस्य, नित्यकर्मणः प्रारब्धकाम्यकर्मणश्च प्रतिनिधिना काले । ५११४. * अपकर्पः अभिपेकेण सह विदेयना- समापनम् । ६३।४।१३-१७, अपचारे श्रुतप्रतिनिधेः, दीना राजस्य । टुप् . पास१२१, २ अपकर्षः अमि । मुख्यद्रव्यमहशस्यैव प्रतिनिधित्वं, न तु प्रतिनिधिसशस्य । घेक्स्य राजसूये अभिषेचनीया भूवमाहेन्द्रस्तोपकाले । २१५४३३-३४.

·1 अपरिमिताधिकरणं ५०₹ अपरिमिते शिष्टस्य यस्य या संख्या, सा प्रतिषिष्यते । कुतः ! तच्छति सोम यथा सर्वस्वं ददाति इति नापूर्वविधिः, वात् । परिमित गन्दश्यमाद्गगितमवगम्यते । तच्चका- एवमिह न मुस्यान्तरविधिः इति मत्यवस्थानात् संगतिः । दिकम् । तस्य नन्देन प्रतिषेधः क्रियते । तर सूत्रार्थस्तु- अपरिमाणे भूपमाणे शिष्टस्यैकादेः या श्रुतोऽर्थः कृतो मयति । इतरथा अपरिमितशब्दे प्रसिद्धि- संख्या एकवादिका, तपतिषेप: स्यादिति । त्यत्येत । लक्षणया पटुत्वमस्यायः कल्प्येत । तस्मात् वि~ ' देयका पट् शर्त वाऽपरिमितं स्थिति वार- परिमितस्य मतिपेषः इति । येत् । एकादिको पूर्वसरल्या या सस्यान्तरे विधिः ॥ कल्पान्तरं या, तुल्ययत्प्रसंख्यानात् । २२ ॥ मन-प्रयोगानिषेधः स्याद् व्युत्पत्त्या मानगुन्यता ।। भाष्य- कल्पान्तर या स्यात् । अपरो दानको रूढया बहुत्व नैकादिनिषेधोऽन्यविधिस्ततः ॥' विधीयते । पया एका देनि दानविधिकल्पः, एपमेषो भा~भाधाने एका देया, पड् देयाः, द्वादश देया ऽपि दानविधिकल्प एव स्यात् । तुल्यवधसख्यानात् ।। श्चविंशतिदेयाः, शत देय, सहस्र देयमपरिमित देयम्' तेन हि पूर्वेण तुल्यमेवेद प्रसंख्यामते । काऽस्य पूर्वेण । इति श्रुतम् । तत्र अपरिमिवशब्दः परिमाणशून्यं अवा- तुल्यता १ प्रतिज्ञातस्यास्यावगमिका श्रुतिरस्तीति । व्युत्पत्या अमिाते । न च परिमाणवन्यस्य दान संभ- पूर्वन हि देयशब्दश्रुत्या दान विधीयते इति, इहापि देयः पति । इत्यतः प्रकृतपरिमाणशून्यत्यमर्थः । वेन प्रकृत. शब्दश्रुतिः । सा भूयमाणा शक्नोति दान विधानुम् ।। परिमाणप्रतिपैध एपापम् । इति प्राप्ते, शतपरिमाणे- प्रतिधे हि विधीयमाने वाक्यस्य व्यापारः । तय ऽपि बाहुल्यमाग लोके अपरिमितशब्दप्रयोगात् बाहुल्ये दुर्बल मुर्ति प्रति । तस्मात् कल्पान्तरम् । यचापरिमित शतिः। ततश्च अश्वकर्णादिवत् रूदमा योगशधातू शन्दे मसिद्धिर्चाध्यते इति, समुदायसिद्धिरययप्रसिद्ध नाय पूर्वपरिमाणप्रतिषेध , अपरिमितशब्दस्य नसमा- बधितव समधिगता । ननु नाम प्रसिद्धिः, लक्षणेयम् । सत्वेन तदन्तर्गतस्य नत्र क्रियान्वय युत्पत्यमावेन निषेधा- साहु, तन शक्य परिमातुम् । तस्मादपरिमितन्येन योगाय, मतपरिमाणाम भनेकल्पवलेनैव विकल्पमाले: लक्ष्यते बहुत्वमिति । तधन, अनेकस्मिन् अशक्यपरिनिपेधयांच । प्रकृतपरिमाणातिरिक्तानियतपरिमाणक. माणे सति बहुपु रूढः । अपरिमितमस्य धन, बहिति । दानान्तारविष्यङ्गीकारे च उगायापतेः घर बहुत्वा- गम्यते यथा कुशलः प्रवीण इति । बहुषु कुशाना वच्छिन्नद्रव्यकदानान्तरविधिरेवायम् । बहुवस्य च आपेचि- लागुणेषु सामु निपुणतायाभव कुरालशन्दमयोगादि- कपेन पूर्वप्रकृतसहप्तापथिक्त्वनिश्चयात् तदंपेक्षया शब्द एव भवति । बहुषु च वीणावादस्य गुणेषु सत्सु, । अधिकमेव अपरिमितम् । निपुण एव भवीणशब्दो वर्तमानी स्द इत्युच्यते । मण्डन- 'देय फ्ल्यान्तर बहु।" तस्मात् सत्यपि रक्षणात्वे शुतिसामर्थ्यात् रोदति सन्दः । शंकर- 'संख्याऽऽन्य चापरिमितम् ।। १२ (फलिकातायुस्तकेऽपि रोहतिशब्दः' इत्येव राठ । पातु रोहति शब्दः' इति मित्त्वा मुद्रितम् । तेन अपरिमिताधिपाणप्रतिपादितः श्रुतिसामान अपरिमितशब्द पर्यस्मात् कलात् । 'अन्यार्थनिधानस्य आकाक्षायद्यात् विदोपत्न्य' इति । कल्पान्तर रोहति आरोहति प्रतिपादयति इत्ययों / पराक्रम २०१२, • अतिरिद्वादिष्यपि यस सयमेव भाषा)। तस्मात् समुदायप्रविद्धया अपरिमिलशन्दे | भावाशितः संयोग , न तस्य तस्तो बाघ , यमा अवयवसिद्धिर्याप्यते अवकर्णशब्दयत् । भत. त्या अपरिमिताधिकरणे पानानुसारेण अनिर्मकोरः । न्तरमिति । २९४१. शा-नितिपरिमाणेष्वपि बहुखमात्रेणापरिमित अपरिमिते शिष्टस्य संख्याप्रतिपेपावच्मृति- धन्दमपोग: उसादयमपि संस्थान्तरविशिधो दानविविः स्वात् । ६११२१ ॥ - . न्याय ·1 अपच्छेदन्यायः ४९५ अपच्छेदन्यायः पच्छेदे सति द्वाददाशत बाधिल्या सर्ववेदसमेव दातव्यमा. भाष्यं- यन्न आनुपूर्येण मपति अपच्छेदः तत्र सीत् , अतस्तदेव पुनःप्रयोगे देयमिति यत्र विशिष्टं नैमि- । किं पूर्वनिमित्त प्रायश्चित्तं , उन उत्तरनिमित्र इति माति सिक, तर विशेषयाचे विशिष्टमेव वाध्यम् । अतः प्रकृते. संशयः । प्राप्त १ पूर्वस्य वटीयस्त्वम् । पूर्वापच्छेदे सदानेन पुनःप्रयोगविशेषणे पूर्वप्रपोगदेपदक्षि-पत् नैमित्तिक माग, तस्मिन् पति तदिदं न शक्यं गादाने बाधिवे पूर्वमुत्पन्न नैमित्तिकं दानं विशिष्टपुनःप्रयोग- कर्तुम् । न चारास्यमुपदेशाई भवति । पूर्व विज्ञानं विषय कास्नमेव वाध्यते इत्पेय न्याय्यम् । पाल.पृ. ११५, } प्रातमिति न संशयः । तस्मात् तदविरोधेन अन्यत् कार्य, • अपच्छेदे प्रतिहजघन्यत्वे विचार्यते यदि प्रतिहर्ता न विरुद्धम् । क तर्हि तत् स्यात् १ यत्र केवलं निमित्तम् । जघन्यः स्यात् कि भवतीति । प्रतिहपच्छेदवति प्रयोगे । तस्मात् पूर्वविज्ञान बलयत् । एवं प्राप्ते ब्रूमः। पोर्ग- विहितेन सर्ववेदसेन पूर्वजातोद्राप्रपच्छेदे निमित्त प्राप्तं पर्ये पूर्वदौर्बल्य स्यात् । कुतः १ आख्यातेन हि योऽर्थः नैमित्तिक वाध्य इति पौर्यापर्यन्यायेन स्थिते, कि पर्नन्य' इत्युच्यते, तर एतदनुनद 'यथा दास्यते तथा' पुनःप्रयोगोऽपि साध्यते, उत उत्कर्षविष्यर्थसिद्ध इति । तत् पूर्वविज्ञानवापेन शक्यते , नापपा । तेन अदाश्चिापमामिति । तब विरोधनिमित्तको साधः, न च पर्वविज्ञान बाधित्वा इदं कर्तन्य इति भवति शब्दार्थः । पुनःप्रयोगारोन सह विरोधोऽस्ति सर्वखदानम्प, किंतु ) ननु पूर्वविज्ञाने इदमुपपद्यते, यदन्यत् विरोधक विज्ञानं दक्षिणोत्वव पूर्वप्रयोगादाविष्यद्वारा इति तावदेव ममिष्यति तन्मिथ्येति । अभूतं हि तत् न समाधयितुं बाप्यते । उच्यते । मन विशिष्ट नैमित्तिक तत्र विशेषण इद नाम तदिति । न च अप्रतिपिः तस्मिन् न वाघे विशिष्टमेव माध्यमित्यत: मातेऽपि सर्वखदानेन । पूर्वविज्ञानं राभवति । तस्मात् अप्रतिषिद्ध मविप्पनि । पुन प्रयोगविशेपणे पूर्वप्रयोगदेयदक्षिणादाने बाधिते सदा तु तव माति, तदा पूर्वविज्ञान माघमानमेव उर- पूर्वमुत्पन्न नैमित्तिकं दाग विशिष्टपुन.प्रमोगविषम हरन धने । तदिदानी याधितं न धनोति उचर चाधिमिति । मेव याप्यते इत्येर न्याय्यम् । तेन अयमन वाक्यार्थः, प्रतियत् । यदि प्राकृतं येनेन पाध्यते , सपि एत प्रस्तोतृपरिहाच्छेदे दानविकारमात्र, उदात्रान्छेदे तु देव फारणम् । न अगाभिया पिशन पैरत समाति पुन प्रयोगोऽपि इति । ततश्च नेतरयो. पुन प्रयोग । इति । पारतं च पूर्वम् । यतो विश्वौ तदपेशा । इति गम्यते । अन्यथा योगरयेऽपि तत्र रिमतिरोधात् । प्रत्यवत्वात् वेनं, आतुमानिस मान पधते इति निवन्यः' (६९८ ) श्यभिररगोजो बिक्योऽपि चेत् । प्रत्यक्षरवेऽपि पति ना गायेन, यदि पधार्गिनी. उझियेत, पूर्वपक्षे एव तु यमुचपः सिर: स्यात् । ऽयमारल्यातायों न भवेत् । सति पूर्यविशाने अशक्य. तमापि हि विरोरणेनेर राह सर्ववेदास्य विरोधात् स्यात् प्रत्यक्ष प्रारत वाधेर । वम्मात् परचन्द्रीयस्तर विकल्प: स्यात् पुन प्रयोगध म्यादेव । पूर्वमयोगे च न्यायमेयेति । उमस पेद दीरते इति योगासी मुसा पर टुप-पौपिर्योत्पत्तायपि निमियो समिचिरमासी म्यार , न विक्सः इति सदधिारणोच्छेदापचिः । पूर्वेग न्यायेन विकल्पः इति पूर्वः प३. । अत्र पूर्वपटी- तगार विरणमापराध सर्ववेदरोन बदन उपेशणीयः परत्वेन पशान्तरम् । उन, तदीयात् परपर ति एर युररम्पते । पृ. ११६, ११७ सिदान्त । मदन पूर्व नित्य परेण नैमितिरेन याप्यते , 4 अपच्छेदग्यायः । परमानन्पत्यापः । पूर्वबौध तत् नैमितिकरिशन पूर्व परेग नैमिशिनिशानेन लपाय । पोर्गन्यायः । औरटीस्थ यायः । बाध्यते । अतः इह उत्पन्नम्य पूर्वविशनम्म विधमान- योनि प्रपदे उचरपानाररहेदनिमितरुपन्दम्प उत्तरंग फिशनेन स्मृन्या न्यानुसार मानम् चाडो गयो भी पथापनुपाता- पापाय पूर्वदायल्यं प्रकृतियम् । ६१।१९।१४॥ यो । पशु अनुमान येन अगला आलोय. - ·। , . - 1 A युगपत् उमाभ्या . ५०४ রাখিস अपशब्दाः ।' कल्पनाविषयमीमांसा- | विपसनााणशब्दनिपने नियमाणे ( ९६ ) पचन- कारिणः । शिष्टा दृष्टाः प्रयुखाना अपशब्दानशीलपानिमित्तता दर्शयता ' ब्रुवो रविः शासमानमितरच्येनेन इत्यादि तमारा २२४४५३ ) इति षच्यादेशमहत्वैव अषणात् इति पमान्तनपुंसकप्रयोगेषु मशकेन (नाम प्राचीनमाम- प्रयुक्तम् । (संवत्सरं ' इति ऋग्व्याख्याने ग्रामणा स्वकारेण ) तरतत्र प्रयुक्तं ' समानमितर ज्योति- तचारिणो ब्रुयाणा: ' इति वाक्य लभ्यते , बाणो ' समानमितर गया ऐकाहियेन ' इति । अवणात् । इति तु नोपलभ्यते ), 'अन्वो नास्त्यप उन्दोग ) सूत्रशारेणापि अभिहितं ' अहीने बहि-शब्दानामितिहासपुराणयोः । तथोमाभ्यादिरूपाणां मानः सदसि रतुवीरन् । (लटया. २२११) इति । इस्तिशिक्षादिकारिणाम् ।। मिप्रायक्रियाफपर्जितेऽति ऋत्विकर्तृके सपने दन्ताम्या य: महार., स उमाभ्यः इति ध्य. पालकार्य- यजन्ति याजकाः ' इतियत् परस्मैपदे प्रयोरन्ये (माप्य ) राजपुत्रादिभिः व्याकरणानपैश्चमेय प्रयुक्तम् । सवरणमनपेक्ष्य आत्मनेपद प्रयुक्तम् । तथा आक्षलय वेदेवपि प्रयोगास्ते भूयांसोऽध्येहसंमवाः । न 'प्रत्यासित्वा प्रायश्चित्त जुहुयु (८/१९१४)। सामान्य छान्दसं वाऽपि तेषां नारत्येच लक्षणम् ।' इति समासेऽपि ल्यप् २ प्रयुक्तः, 'आज्येनाक्षिणी | पा. १६३१८१२४ पृ. २५९, . ' अपराम्दाश्च शन्देभ्यो मान्य ' ( ५११९१६ ) इति असमासेऽपि प्रयुक्तः । भूयस्त्वेन व्यवस्थिता: 1 २१३१८१२४ १ २५३. तथा शिक्षाया नारदेन (द्वितीयाध्याये २ कण्डिकाया 'अपशयोऽन्ये गोअश्वेभ्यः' इत्यत्र पश्यन्तर. हो.१) 'न्यूपे ब्रह्म चिन्तयेत्' इति गन्यादिशब्दतुल्या निषेधेन गोअश्वविधः स्तुतिः वि. १०१८४३.० अपशवो एव प्रयुक्तः। (वाराणसीमुद्रणे तु ' जीर्णाधारः प्रयुद्धः अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअश्वा.' इत्यत्र सन् उपसि ब्रह्म चिन्तयेत्' इत्येव पाठः । वार्तिक- अजादीनां ततर विहितधात् पशुकार्ये प्रतिरोधस्य पर्यु मतेन तु 'प्रत्यूपे' इत्येव पाठ• स्यात् । प्रत्यूषोऽहर्मुख दासस्य वा अनुपपत्तेः अर्थवादत्यम् । अपरान्दो घटादी फल्य' इत्यमरात् प्रत्यूपशब्दो न गाम्यादितुल्य इति तु मुख्यः गधाश्वगतमाचल्याभावरूपगुगयोगाद अजादी चतम्यम् । परतु पिकतामरसशब्दयो. अमरे पाठेऽपि, गौशः सन् लक्षणया गयाश्वप्रशसार्थः । माची मते तु नेमशन्दस्य च सर्वादिगणे पाणिनिना पाठेऽपि पिकनेमा नसमाला ततपशुपदेन गवाश्वगतराशस्त्य किया विकरणे तेषा ग्लेच्छयसिद्धत्यमेवोत, र प्रयूप-नआ तदमावरूपो गुण उपस्थाप्यते इति विशेषः । शब्दस्यापि मन्तव्यम् ) तथा मनुनापि 'हातार सर्वथा प्रशसा गोणीनिमिषाटिका इति सिबम् । भा. सन्ति मेत्युक्त्या' (८५७) इत्यत्र 'सन्ति म । १११६.० अपशको या अन्ये गोअश्वेभ्य.' इयुक्त्वा' इनि यत्तस्ये न्याकरणमनपेक्यैव संहिता इत्यादी अपवादिधन्दा: गवादिस्तुपा । ' गोऽभान् कृता । तया भीमासायामपि ' गज्यस्य च तदादिषु' मरासितु अन्येषा पशूनां निन्दामा २३-४, (c) इति गोविकारावयव विषयसाधुपयोगयोग्य अपशूद्राधिकरणम् 1 शूद्रस्य वैदिये कर्मगि शम्द. अन्यत्रैव गवामपने प्रयुक्त । तया 'चायोलति नाधिकार. । चेत् । (१९) इति द्यावापियो इति वनध्ये स्वणहीनगेय पद प्रयुक्तम् । तथा गृहकारेण 'मर्पय शतुर्मण्यमविशेषात् । ३३११७॥२५॥ मिभाण' इति यातये । धन्यमिनिमाण' इति अवि. भाष्य- अमिहोशदीनि कर्माणि उशारणम् । पये जियादेश. प्रयुक्त फाल्येऽपि भ्यावरणम्य निरुते ते सदेह. चनुगों यांना तानि भवेयु , उन पर- हीनाक्षणा. प्रयोगा यहव., यद्न् सक्षम अवगत् गदामा मामा वर्मानामिति । कितावत् माप्त ! चातु. इति संवसर शयाना, ' इत्येतन्मप्रगतमण्डूक- । येण्याशिय पोत इत्यान् त्यग्मादिचन्द उपरति ·अपच्छेदन्यायस्य स्वरूपं ४९७ अपच्छेदयोगपये * अपच्छेदन्यायस्य स्वरूपं- . परखान- * न चात्रापि ( तेजो वै घृतं इत्यत्रापि ) अपच्छेदाधि- न्यमोत्पादानाद्याचाग समर.' इति । 'परनैमितिके सति । फरणन्यायेन उअसहारप्राबल्यं शक्यम् । तस्य मिन- सनिमित्तशास्त्रस्य दुर्निवारप्रवृत्तित्वात् तस्य च पूर्वायाधेन | वाक्यविषयत्वस्य वक्ष्यमाशयात् ।'( इदं पूर्वपक्षे)। अनुत्पत्तेः पूर्योपमदनैव उत्पत्तिनियमात् परनिमित्तस्मेवा- कौ. १।४।१९।२९ पृ. २९४. विधिमन्नयोर्मध्ये उत्तर- नुष्यं ' इति च । पराक्रमः, १-२. * एकस्मिन्नपि । काल्मवृत्तिकाना मन्त्राणामेय प्राबल्यं स्यात् अपच्छेदा. प्रयोगे क्रमिकाम्या निमित्ताभ्यां तत्तनैमित्तिककर्तग्यतयोः । धिकरणन्यायेन ।' पूर्वात परवलीपरत्वं तत्र नाम प्रती- पदरपले श्यामरक्तरूपयोरिव रमेण उत्पादात् रूपान यताम् । अन्योन्यनिरपेक्षाणा यत्र जन्म दिया भवेत् ॥ द्वयात् कर्तव्यतासनद्वयमपि प्रमाणमेय, इति न परेण पौपियें पूर्वदौर्बल्य प्रकृतिवत् । (६।५।२९५४ ) पूर्वशानाये अपच्छेदन्यायः उदाहरणं इति यत्तु, वन्न । इति वचनानुसारात् । सनातनधर्मप्रदीपः, विवाह- परिमला. २१११५.१०-२१ सः प्रयोगविधेः विनि- प्रकाशे पृ. २९२. उपक्रमगतस्य अपच्छेदाधिकरण- योग: उत्पचिसापेक्षयात् तयोः पूर्वमावित्वेन तन्नि- न्यायात् परेण बाघः इत्यपि प्रत्युक्तम् । परस्य लब्धात्म- धनस्वरस्य शीप्रोपस्थितिकत्येन असंजातविरोधित्वात् / कत्ले एव तन्यायप्रवृत्तेः। कु. ३३३३३३२. • अर्थवादाना बलवत्त्वम् । अत एव प्रयोगविषेस्तत्सापेक्षत्वान्नापच्छेद- पदैकवाक्यत्वात् अपच्छेदाधिकरणन्यायाविषयत्वेन न्यायोऽपि । को. ३१३९ पृ. ३२०. . अपच्छेद- उपक्रमस्यविधिप्राबल्यावसायात् उपहारस्थपूतादिपदस्यैव न्यायेन पूर्वस्य परेण वाघमाराडक्या परिमलः १११११ | तदनुरोधेन वृत्तित्व युक्तमाश्रयितुम् । को. १।४।१९।२९ पृ. ९ वसू..' असता इदमप्र आसीत् । इत्यन अत- पृ. २९३, नवं तस्य (अनाधिकारस्य) अप्रतिवदस्य च्छब्दस्य अनभिव्यक्तपरत्वेन अनिषेधात् न अपच्छेद- तात्पर्यग्राहकत्वोपपत्तावपि प्रधानाधिकारस्थापि तथात्वेन न्यायेन प्रापत्यम् । अद्वेत. २१४४३५७. ॐ नापच्छेद- तथाऽऽपत्तिरिति वाच्यम् । अप्रतिमदपरोत्पत्तौ तेन न्यायेन विधिस्थपदानों प्राबल्य पूर्वापरमानयोः एकविशि- पूर्वचाघस्य पाष्ठन्यायनियतात् । ३।१।१०।२० १.१९५० हार्यप्रमापकावे सति उक्तन्यायाप्रवृत्तेः । अद्वै. चंद्रिका. अपच्छेदयोगपये अदाक्षिण्यसर्पस्वदाक्षि- २५६. • निर्गुणवाक्यस्य गगुणवाफ्यात् अछेदन्यायेन ज्ययोर्विकल्सः ।। मारल्यम्य प्रागेवोत्तेः। अद्वैत. २४१३५२, ३५५. दत्र विमतिपेधाद्विकल्पः स्यात्।६।५।१८५१ ।। . वेदा असग्यन्त...उच्चैनचा नियते । इति नहो. पनमस्य प्राबल्यं, परत्वेन उपसंहारस्यैर अपदन्यायेन भाष्यं-- यदि उदातृप्रतिहोर्युगपदपच्छेदो भवति, शरल्योपपत्तेः । न च तदिह अर्थवादसापेवत्वेन पूर्व-तत्र संदेहः किमदाक्षिण्य सर्वस्व वेति भवति विकल्पः, उव समुच्चय इति । कि प्राप्त १ तप्त विप्रतियधात् निरपेक्षत्वाभावात् सन्यायाप्रवृत्तिः । विधेः स्तुत्यो तद विक्स स्मात् । विमोती कसो सर्वस्वमदाक्षिण्य पेक्षतायामपि वाच्यार्यपरत्वाशे वदपेक्षाऽभावात् । माऽ. च। तस्मादिकल्यो भवितुमर्हति । स्तु या इहापच्छेदन्यायमतिः की. ३१३११११ पृ. ३१२. विशिष्य नियमेन प्रतीतस्यापि पूर्वस्य परेण पाधे प्रयोगान्तरे योमयानुमहः स्यात् । ५२॥ अपच्छेदग्यायोदाहरणं कृतम् । परिमट. सर भायं- वागन्दः १३ म्यावर्तयति। न चेतदति घ ९ वा. ० 'यो वेदा अजायन्त उचैत्रचा प्रियते। विकल्प इति, उभयोर्विधानात् । सानोपसहारी प्रयोग नघरपकमगतम्यापि (वेदपदस)अपच्छेदाधिकरण- वचनः एयमुपपद्यते । विशले हि पक्षे घाधः । न्यायेन परेण बाघ. इति याच्यम् । तस्य हि विषय- समात् समुधपः । अथ यदुक्त विरोधात विकल पति, स्तुतिसापेशत्वेन अपंचादैक्याम्यतायाः आवश्या वात् उच्यते । प्रयोगान्तो या उभयानुमतः स्यात् । 'तेन पूर्व विरोध परस्यानुत्पनरादेव भप्रवृत्ते । माह. १. पुनर्पनेत 'युग्पते । सिस्य मरोग ! म एक- मी..३ ·1 अपशूद्राधिकरण ५०६ अपशूद्राधिकरण बर्ता, धसन्तादिः फालध इति-) गुरुदयविधानाच तदनपेश्यैय यागममिनियति । तस्मादपि न शूद्भव. वाक्यमेदः खित एवं माहंदिर गरामस्ने रामादायते, नम् । अमीवतों प्योतिधोने, पारदमं अश्वमेधे । विदेशपाटा अपिया वेदनिर्देशादपशुदाणां प्रतीयेठ । ३३ ।। दनुदाहरणम् 1 ( तस्मात् एकमपाठात् 'पयो प्रतं' भाष्य- एवं न प्रापशी अवणानीत्युक्त्तन् । इत्यायेवोदाहरणम्)। शरस्ते तु वस्तुं प्रापकाणीति । न च सूमकारेण तत् निर्देशानु पक्षे स्यात् । २९॥ व्यपदिष्टम् । नैमित्तिरप्यपि तेषु सत्सु शक्य एव शूद्र- भाष्यं-- नैतदेवं शूद्रस्य अग्न्यभावात् अनधि पदासो यक्नुमिति न तदादृतम् । हेत्वन्तरं न्यपदिष्टम् । कारः अमिहोत्रादिषु इति । अस्ति हि शूदस्य आधान ! अपिवेति पचव्यावर्तनम् । एवमपि सति नैनित्तिो. 'य एवं विद्वानमिमाघचे' इति शास्त्र सामान्येन । ऽपि वाक्षणादिश्रयणे सति अपशूद्राणामेवाधिकारः । मपि निमिचा भविष्यति । दलात् सोशिकार या कृतः १ वेदनिर्देशात् । वेदे हि प्रमाणा निर्देशो माति गरिनुमईवीति । 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे यजन्यं, शरदि वैश्य' चैगुण्याग्नेति चेत् । ३०॥ इति । वेदामावात् असमर्थः शूद्रो यष्टुम् । तस्मात् नाधिक्रियेता माप्यं-- अय यदुक्तं अब्रह्मसामकं अबतकं वसन्ते गर्भायमे बालगनुपनयीत' इति अमरमा च शूद्रस्य धर्म प्रयुक्तमपि फल न साधयेत् । वसन्तो गर्भाष्टमत्वं अन्ये च नियमा अध्ययनाङ्गम् । विगुणमिति, तत् परिहर्तव्यम् । पुरुषस च ' स्वाध्यायोऽस्पेठ यः' इत्यध्ययन विधीयते, नकाम्यत्वात्।३१।। न तोः (अत्याधभाग) अत ईश्या विशिष्टे- मायं - स एप परिहारः । काम्यत्वात् । काम-तिवर्तन्यतया वेदोशदानं पुरुषार्थम् । प्रतुना अर्थात् यिष्यते शूदः अमीयते नाम ब्रह्मसाम 1 अदि अना- वेदोऽपेक्षित: आत्मनिर्वृत्यर्थम् । अतः स वेदाध्ययनं रम्य किंचित् आम्नातमविरोपेण । चक्षुनिमितभाद- प्रयोजयन् मसात् निराकाधीनियते अतो याइय. ध्यात् ' इति अनियतप्रमेषु शूद्रस्य नियम्यते । प्रते. मध्ययनं सादृशेन (मत्ना) निराग्र त्यात् , सदस्य ऽपि ' मस्तु सदस्य ' इति संपन्यदर्शनात् अध्यासी- अभ्ययनाभावात अनधिसरः इत्यन्ततिामिप्रायः यते मस्तु एव शुद्रस्य (दधिभवो मण्डः मन्त), सिद्धान्तवादी आह अपाटमधिशरः इति । तस्मात् चातुर्वमधिनियेत । गुणार्थित्वान्नेति चेत् । ३४॥ संस्कारे व तत्पधानत्वात् । ३२॥ माध्यं-- (ननु ) गुणेनाध्ययनेन अर्थी नदः भाध्य-व्रतेच पिरोयोऽवगम्यते समाधान्यम् । अनुपनीतः स्वपनुष अप्पेप्यो । तपाऽस्य सामय जनिप्यते इति। पुरुषाधान्यं हिनते । दिमतो यत् पुरमथानता ? एतदतो भवति, पुरुषमधान: सस्कारो न शशोदि टुप्- इतरस्तु अविदितामिप्राय आइ, गुणार्थ- अनुपसहियमाणः तस्याधिकार म्यारयितुम् । त्यानेति चेत् । प्रत्यक्षमप्यानं ( अनुपनीतस्यापि सत् क्यमिति ! यजेत इति हि सर्गकामे अभिधीयमाने र समवति । तस्मादनुपनीतः पठिप्यार) । सकामः शूद्रो नाभिहितावि कथं गम्यो।हिरा संस्कारस्प तदर्थवाद्विद्यायां पुस्पातिः । ३५ ॥ यागस पुश्पनिर्वस्य न निर्वर्तयति । प्रतमिति चेत्, न, माप्य- उच्यते । विद्यायामेव एषा पुषभतिः । 'सागप्योपजननाय हि तत् । यस्तोव्येत, तसा तेन उपनयनम्य सस्कारम्य तदर्थ वात् । विद्यार्थ उपाध्यायस्थ विना न सामर्च, नान्यस्य । एवमेव हि प्रस्थानमाः, समीपमानीयवे, नालाय, मारि को बुध्य या कर्तुम् । यत् र समय क्येति । यम्य नु तेन न प्रयोजन, मेर मेरा विद्वारा पुषश्रुतिः । कथमरगम्यते ! . .

·अपत्यात अपवर्हिषः मयाजान् वि- उद्गानुः प्रतिहतुश्च महापच्छेदनेऽस्ति न। संयोगात् संस्कारय मन्यात् । पानिधानरूपः संस्कार: मायश्चित्तमुतास्त्पत्र, न निमित्तविधानतः ॥, एकैकस्यैव । महत्पुरोडाशादीनामेव, न ऐन्द्रयायादेः । शन्दः विच्छेदपर्तृवान विहन्यते । कालमा तु तत्रैकं प्रायश्चित्त- | पक्षान्तरनिरासार्थ: । के. मतो भवेत् ॥' 0 अपनयों वान्तरे विधानाधरुपयोवत् । भाह-योतिष्टोमे दक्षिणादानात् पाक् बहिण्यवः | १४|११४३ ।। मानार्थे तद्देशं फच्छ धृत्वा प्रसर्पता उदातृप्रतिहर्तृप्रस्तो 'यः पशुरामः स्यात् सोऽमावास्यामिष्ट्वा वत्सानपा- तृणा मध्ये 'पद्युदाताऽपच्छिन्धात् अदक्षिण सं यशमिष्ट्या कुर्यात् ' इत्यादिगा उत्तायां पशुकामेप्टो 'विष्णये शिपि- तेन पुनर्पजेत, तब तद्दद्यात् सत् पूर्वसिन् दास्मन् स्यात्, । विष्टाय सृते चर, इन्द्राय प्रदाये दवई । इत्युक्तयोः यदि प्रतिदर्ता सर्ववेदस दद्यात् , यदि प्रस्तोता बहाणे यर । दधिकृतयोः पदेयधर्माणा अपनयः कर्तव्यः । प्रदेयधर्मा दद्यात् ' इत्यादिना ततत्क्र्तृकापच्छेदे निमित्ते प्रायश्चित्तं न कर्तव्या इत्यर्थः । सधर्मकं तप्तं पयः शृतं नाम । श्रुतम् । वन अपयछेदो नाम विभागरूपं फ्रमेय, यदि प्रदानात् अर्थान्तरे चरुश्रपणे विधानात् । चपणार्थ हि या तनिका निपा, गर्वया राजकनि पाश्र्तृत्वादेवात्र पयो दधि न, न प्रदानार्थम् । नरूपयोग, चरी: थप- तलवन्याहारः । तस्य च अन्यतरत्रियाजन्ये उभय-गार्थ पयः चरूपयः । यथा प्रायणीयायां चरो. थपणार्थे रियाजन्ये च विभागे एरेयस्यापि प्रत्येवमस्येव कर्तृवं पयति प्रदानधर्मा न नियन्ते तद्वन् । याशन्दः पूर्व-- इति वाइमामनिमनिपाजन्यविभागे र उपय पक्षन्यावृत्यर्गः । तस्मात् पशुकामेवी दधिगुतयोः इज्या. निमियाजन्यविमागेऽपि उदातृर्तृकत्वन्यपदेशोपपते । धर्मा न कर्तव्याः इति सिमान्तः । मवत्येर तत्रापि प्रायश्चित्तं इति उत्तरविरक्षया प्राप्यते । लक्षणार्थी शृतश्रुतिः । ४४ ॥ मण्डन-पाच्छेदेऽपि तद्विधिः ।' १८. प्राय पशुकामेष्टौ चैते दपनि च इज्याधर्मा न पर्तव्या विचविधिः। इति सिद्धान्ते हेन्यन्तरमाह । सिद्धयत् शृतोपदेशात् शंकर--सर्वच्छेदे निमिनता ।' १९. इज्यापाः कर्तन्या इति यत् पूर्वपक्षी ते तन । यतः • अपत्यानाम् । अपराधनिमित्तस्तु तासा (वीणा) शृतभुतिः रक्षणार्या । अपणेन इयं भविष्यति । अशुमपोपमोगो भवेत् , न तु अपसानां वर्णसंकरः । अयंप्राप्तं हि चरी अपर्ण, तत् पयसि संघ स्यते या. शशशर१.१०१. तस्माद दधिमृतयोः प्रदानधर्मा मवेयुः इति सिद्धान्तः । * अपदेशो या (यस्य विधमानयात् । ३M १२) इति मौकर्यात् मासिरमिधीयते । पूर्गणे दि अपन्यानं तु गरयन्त सोदरोऽपि यिमुधति पृरत: आदित्य त्या मुसंध्याप्रियन्ते पति मीचीहिः इति न्यायः । यथा ' महाजनी येन गतः स फया:" पा, श१.८९९. इत्युत्ते विपरीत पन्धाननित्यर्थः । एष च भूतिस्मृतिपदा. अपनयात्वेकदेशस्य विद्यमानयोगात्। चाररदि गजनो अधुमिस्त्याम्प एल । उन च मनुना ३१८३४॥ 'स साधुभित्रहिकार्यो नास्तिको वेदनिन्दक: ही। सिदान्वर : 'पुरोगाराकलं ऐन्द्रपायास्य पारे | चामपंचये ' यान्ति न्यायप्रतम्य मोर मिश्यापि, पागा भाविना, पम्पा मारताने सहायताम् । अग्न्यान तु गन्छन्त छोदरोऽपि निमु. शी यचना पेशागपानापम्पो सानीयाश-हिनि ! सादनी. १३२. गानामेन एदेशप भंस भग्नप. मिरा भानीय 'भदिपा प्रधानान यजति भरपा पारे नए सार । नपुगेरशान्तरारीना मागण्या यनुयाजी पसी' परिवागायमात्रागारगमन arginfoमामिः पुरोतापापभिः | मोनिष्टोमाने मापे परिपांगो पविता गि - -- ·. , - 4 अपशूद्राधिकरण अपादानत्वं नात् संगतिः । यामश्त्यांवरोपात् चातुर्वण्यमधिकृतं । त्रैवर्णिकानामेव वैदिकफर्माधिकारः अध्ययनाधिकारः शति सूनार्यः। वेदार्यशानाधिकारश्च इत्यस्यार्यस्य प्रतिपादकं अधिकरणं वि-शूद्रोऽपि पटा नो पा, स्यादवैधाध्यपनेन अपशूद्राधिकरणम् । के.) शा. ११११ पृ.६. था । उपदेष्टुमुपाद्वाऽस्य ऋतुवित्वेन यता ।। , त्रिवर्ग * अध्ययनं अशवासिफ्टकता अपशूद्राधिकरणे वेदविभिः कृतार्या विधयः प्रतो । नाचिन्ति चतु. प्रतिपादितम् । आभरणं. ३।४।१।१२ स. थस्य विद्या तामृता कुतः ॥" न चैवं शुद्रस्याप्याधानं शक्यम् । अध्वराणा भाह यद्यपि कामश्रुतयः अविशेषेण प्रवृत्ताः, जनययः पुरोगा। दर्शमहं पूर्णमास यरं यथा यजै' तपाति ताला लाधपाप आधानाध्यपनविधिविनामिवियो- इत्यादिमन्त्रपर्णात् आधानस्य यशार्थयायामात्, 'तरमा- पजकत्वस्य द्वितीये साधितत्वात् मृगम्य तदाऽपकप च्द्रो यज्ञेऽनवक्लसः' इति तस्य यशप्रतिपधात्, नाइनुपपत्तेः तस्य वेदावरश्याप्रतिषेधाच अपशूद्राणां शूद्रस्य अध्ययनविष्यभाषात् , 'न स्त्रीशद्रो वेदमधीपाठा' प्राणाभेपाधिकार., न शूद्रस्य अमिसाध्ये तदसाध्ये च इति तस्य विशप्रतिषेधाच इति पठे अपशूद्राधिकरणे वैदिक कर्मणि । द्वितीयसिद्धस्यैव प्रयोजनार्थमधिकरण स्पष्ट भविष्यति । कु. २।३।३।४. इति नातीचा पूर्वपश्चादरः । अत एव सर्वत्र वेदे प्रया- जामेय वर्णानामनुकीर्तनम् । यत् ' पयो मत बामणस्य * अविदुपः धर्मकर्तृत्वेन अविधानाख्यापदाधि- इत्यादि वर्णप्रयमनुकीयं 'मस्तु पादस्य ' इति मीर्तन | करणपक्ष्यमाणहेनुकसर्थतया नहि इति सूखावय व्याख्याय ) सु.३७ पृ.६२. तत् मस्तु शूद्रस्य अनधिकारिणो भश्यमुचित न तु प्राहा प्रादेः इति तजिन्दया पयआदिस्तुतिः । (तस्तु अपसारितामिभूतलन्यायः । भूतलात् अपसा. रथकारस्य आधाने, निपादस्य रोदेष्टी, अवैदिके शान्त्या रितेऽपि अमो वम उष्णता उरलम्पते वदत् । साहस्री. दिकमणि च शूद्रसामान्यस्य अधिकारसचात् तर २८७. . अपसारिता० न्यायः । भूतले अनुभ्यमान मन्नु शूद्रस्य ' इति वाक्य सार्थक भविष्यति इति उरिणमा भाले अभिमनुमापपति । संग्रहः, यवनु युक्तम् । के.) * 'अपहतपाप्मान तया, असो गल चावादित्य मण्डन--द्रोऽधिकारी ने न्यादी।' उन्नेमा पाप्मानमन्ति, तस्माघदहरेचैनं भोग्नमेव शंकर- अपशूद्रं च सा मता।' मा अघि अपादधीत अप यजेच ' इति पचने अप यत इस किया। नेन आधानानन्तर्य सोम विधीयते , यजेत इत्यनेन सोम अपशूद्राधिकरणं फाधिकारनिषेधकरचना- । स्यैप परामर्शात् । मत एष अथादधीत इत्यनेन अधाने भावेऽपि अनिसाध्येषु फर्मम् अग्न्यमावेन अनधिकार- एव फार माध इति यश्यते । माट्ट. ५४॥३. प्रतिपादनार्यम् । फो. रा ४१९, • अपादाने पदमी पारयविभत्तिरुमा विनियोक्त्री अपशूद्राधिकरणे उस साप्पापविधि अनिटि- १ श्रुतिः । यथा-~~ “ अप्रेग्णा पवपिनोति । क्र्तृकत्येन फारमपेक्षमाणः प्रदोपनपनसरहतान् । १.४५, अपादानर प्रियानाश्रयत्वे सति प्रिया- 'किम ययमाचार्य निरनीता.' इस प्रोजनमपेच जयविभागासयन्यम् । सामने पटे पर्ने चथतिमगर- माभान् बामगाीनेर पतत्यैन स्वीकुर्वन् तेषामेवाभ्ययन | यारणाय दलदरम् । रहस्य. पृ. १११.० अपादानलं विपते, न प इति । रसायन, पृ. ६२. মিজহৰ অসী’ সি ব} ঋণ • अग्रिहोत्रादिविधयः वैर्णिकानेर विदुषोऽधिपुर्वन्ति ।। च परसमवेतवियानन्यविभागामाम् । बिनागदेतु सोऽयमधिशारिलियमः अपशूद्राधिकरणे समायः ! निशानामपरे सति विभागामार इति तदर्थः । सन- अध्ययनविविप्रसादरम्यः । (अरमदागा गामिनाना सावता यच्छेदजनकभियानामयाचे पाठ. - ·अपभ्रंशेन अपरिमिताधिकरण -- . 'यथा साध्यनुरूपत्वात् प्रमादाशक्तिजेष्वपि । जायते | अपरिग्रहं च प्रधानामि इति न्यायः ॥ याचकान्तिस्तथैव म्लेच्छमाषिते ॥' शब्दापभ्रंशवदेव (यस्मिन् मन्त्रादो कस्य चिदेवताविशेषल परिग्रहः गौणनात्यादिप्रयोगनिमित्ता अपभ्रंशा भवन्ति । वे स्वीकारः निर्देशो नास्ति वत् अपरिग्रह, तच्च यत् शास्त्रस्थैरेव अविप्लुतार्थक्रियानिमित्तपुष्पार्थिभिः शस्यन्ते प्रधानं तस्मिन् गच्छति तप्रतिपादर्फ इत्यर्थः) । परीक्षिनिर्विवेतुम् । ११३१४९ पृ. २१९-२०, दुर्गाचार्यः निरुक्त ७४ पृ. ६२९. - अपभ्रंशेन कश्चित् विशेषः प्रतिदेशं अभिधीयते । 'अपरिग्रहं च श्रेष्ठगामि ' इति न्यायः ॥ यथा--- रोहिणिका गौः इति । ३।४।४।१३ पृ. ९१९. यस्मिन्नपि पक्षे नराशसो यः, तरिमनपि पक्षे * अपनशानां साघुशब्दसारकत्वेन उपयोगः । मणि.. यशप्रमवत्वादस्य जगतो यज्ञस्य श्यम् । अपरि० गामि इति न्यायः । दुर्गाचार्यः निरुक्तं ७४ पृ. ६२७. * अपभ्रष्टा. शब्दाः , साधुराब्दस्मरणात् अर्थ- * अपरिमाणे च शिष्टस्य (अपरिमिते शिष्टस्य योधकाः 'गाव्यादिदर्शनात् गौशन्दस्मरणम् । ततः । इति पाठः) ६७१०२१. इत्यधिकरणे, आधाने 'एका सास्नादिमान अवगम्यते । भा. २१३।८।२९, देया, षड् देयाः, चतुर्विंशतिर्देयाः, श्वत देय, सदर देयं, माक्यादिमन्येषु पुनः यदपि किंचित्साधुशब्दाभिप्रायेण अपरिमितं देय' इति आधानदक्षिणाकल्पमेधुती अविनप्रबुद्ध्या प्रयुक्त , तनापि प्रज्ञप्तिविशतिपश्यतातिष्ठ- अपरिमितराब्दः बहुत्वार्थक्तया एकादिशब्दवत् दक्षिणा- तादिमायमयोगात् किं चिदेव अविप्लुत लभ्यते । विभुत कल्पमेदपरः इति निर्णीतम् । पराक्रमः. २१२, यानि प्रसिद्धापभ्रष्टदेशभापायोऽपि अपभ्रष्टतराणि 'अपरिमितं देयम्' अयं गुणप्रतिषेधः प्रत्यक्षः 'भिक्सवे' इत्येवमादीनि । द्वितीयाबहुरचनखाने हि । ऋत्वर्थः आघाने (पूर्वपक्षे).बाल. पृ. ३२. * अपरि- एकारान्त माकृत पद दृष्ट, न प्रथमानपचने सबोधने- | मितत्वं नाम आधाने दक्षिणायाः सहसाधिकत्वम्। मा. ऽपि । सस्कृत-शब्दस्थाने च (संस्कृत सन% ६७१२२३-२५, ० अपरिमितत्वं नाम दानस्य उक्त- संकइ = सक्ड) कारयसपोगः अनुस्वारलोपः। संख्याभ्यः सख्यान्तरवत्त्वं आधाने 1 ६१७११०२१-२२, ऋपकारापत्तिमात्रमेव प्राकृतापनशेषु दृष्ट, न डकारा * अपरिमिताब्दः अनेरस्मिन् अवाक्यपरिमाणे पत्तिरपि । चा.११३१६११२ १.२३८-३९. सति पहुए रूढ । अपरिमित अस्य धन बहु इति गम्यते यथा कुशल मीणः इति । अश्वकर्णराब्द- अपरपक्षादिकाल नियम. पिण्यकर्मणाम् । भा. पद् रामुदायप्रसिद्धया अपरिमितरान्दे अपपतप्रसिद्धिः ६८।६।२५. बाध्यते । ६७१०१२२ * अपरराने प्रत न नित्य ज्योतियोमे । अपरिमिताधिकरणम् । आधाने अपरिमित- भा. १८९२९. वाक्येन संस्थान्तरसानदानविधानम् ।। * अपराहे ' आमावैष्णव द्वादशकपाल निर्वपेत् अपरिसिते शिष्टस्य संख्यामतिपेघवच्युति- सारस्वतं चरु बाई सत्यं चरू' अभ्यरक्लायाम् । भा. त्यात् । ६७१०॥२१॥ माध्य- आधाने भूयते 'एका देया, षट् देयाः, अपराहच्छायान्यायः । यया दिनपरार्धच्याया बादश देयायचिनियाः, शत देय, सहस देयं, प्रथम लवी पश्चान्महती, तथा सबनमैत्री ! उतच. अपरिमित देय' इति । तत्र संदेह कि यपरिमिवमेका ' आरम्मगुर्वी क्षयिणी क्रमेण रवी पुरा वृद्धिमती च देयेत्येवमादि, तन दातव्यमिति प्रतिषेधो विधीयते पश्चात् । दिनस्य भूधिराभिना आयेय मैत्री सल उतापरिमित नाम हिवित्, तम्य दान विधीयते इति । कि सभनानाम् ॥ इति । सादनी. २३२. पातम् । अपरिमिते धूयमाणे घूमः शिवस्यैकादेः संरहो. ११४१९९. -- - + ·अपिया नामधेयं अपिवा नामधेयं + . . पक्षियोऽभिसंधिः प्रसिद्धरसंवत्वात् प्रतिविशेषकरत्याच | विशिष्टविधान, तपेदापि उद्रेदनसमर्थपनिनादिविशिष्ट- गुगविधित्यमेवास्य युक्तम् । तथाहि , यद्यपि के कर्मविधानमेवेति । एवं प्राप्तेऽभिधीयते । अयमभि- समुदायप्रसिद्धिनास्ति, तथापि 'ऊर्च मिनति' इति । प्राय. । भवेदेवमगत्या मत्वर्थलक्षणया विशिष्टविधिगौर युत्पत्या रानिमादिनन्यमुभिदादिपदात् प्रवीयवे एव । वाश्रयगं, यदि नामधेयत्वेन न गतिर्भवेन् । तथाहि , तथा सदिच उद्भिपद्मावर भाति , यजिपदार्या उद्भिदा' इति करणवाचितृतीयान्तादस करणीभूत तिरिकार्यप्रतिपादनात् । एवं भिनार्थत्वात् पुरुषप्रवृत्ता-यागसमभिव्याहतस्य तसामानाधिकरप्पं प्रतीयते । तब वपि विशेषो भवति । तदुक्त , प्रसिद्धेषलवत्त्वेन तीतमपि हीयेत , यदि ब्रीहितोमादिवत् उद्भिपदमर्या प्रयोजनबशेन च । अधिकत्यात् प्रवृत्तेश्च गुणरूपं न्तरे निरुद्ध भवेत् । वायवसिदिस्तु 'ऊर्य विधीयते॥' इति । (वा. १४१ पृ. ३२१.) मिनति' इति न्युत्पत्या यथा सनिनादिन्ये, तथा पा- नामधेयत्वे तु अवगताऽपि अवयवप्रसिद्धितिया । नामुद्भेदनमनेन क्रियते इति यागेऽपि । तेन यनिसामा- तथा यजिपदार्थानतिरितार्थत्वादानस्यम् । अनतिरिक्ता नाधिकरप्यात् उद्भिदादिपदाना यागनामधेयत्वमेव । र्थत्यादेव प्रवृत्तावपि न विशेषकरत्यम् । ननु गुभो । तदुन 'पदमज्ञातसंदिग्धं प्रसिद्धरपृथक्श्रुति । विधीयमान. फ्ले विधातव्यः, कर्मणि वा १ तन न निीयते निरूदं तु न खार्थादपनीयते ।। ' इति । तावद्गोदोहनवत् फले, प्रणयनात् प्रकृताश्रयामागत् । अतोऽवश्वमसिद्धांगेऽपि समानत्यादप्रसिदायर यदुक्तं, नापि कर्मणि, प्रकृतकाभावादेव । न च दूरस्यज्योति- । तद तावन् परिहतम् । यदपि यजिरदानविरितार्थवादा. टोमानुवादेनेवाय गुणविधिः, दूरस्यहोमानुवादेन आहब-नर्यक्यमुक्त, तदप्पयुक्त', यजिविशेपप्रतीतिहेतुत्वेनैव नाम- नीयविधिदिति वक्तव्यम् । उत्पत्तिशिष्टगुणपग्रेपेन घेयस्यार्यवत्वात् । अत एष अप्रवृत्तिविशेषकरत्वमपि निराकास धर्मणि गुणान्तरविधानासभवात् । आय-प्रयुक्त, विधिस्ठितथागविशेषप्रतिपादनेनैव प्रकृति नीयपिपाने तु अवरोधविरोधामानादुपपन्नो विधिरिति । विशेषकरत्वादिति । ननु अर्थविदोषप्रतिपादनेन हि न च निष्कृष्टयागानुवादात् आकाशाप्रवृत्तेसुंगविधानो. पदान्तरस्य पदान्वरविशेषत्वं भवति । यथा नील. पपतिरिति वक्तव्यम् । यतोऽनुवादाना पूर्वानगतार्य मुगल, शुक्ल पटः' इति । न च नामधेयस्य पनि विषयत्वात् , तदनुसधाने च गुणान्तरावरोधात् आकाड्या- पदार्यातिरिक्तमर्यान्तरमस्ति । अत. क्यमस्य याग- विरहस्य तदयस्थत्वात् । एतच चित्राऽधिकरणे एवानन्तर विशेषप्रतिपत्तिहेतुत्वम् । न च स्वात्ममेव नामधेयं प्रतिसादनीयमिति । किंच ज्योतिटोमेऽपि 'सोमेन यजिविशेषगनिति वक्तव्यम् । तस्य सदानभिधेपत्वात् । यनेत ' इति सोमरूपगुणभवशात् उद्भित्तुल्यत्वमेय । शान्दाशब्दयो शान्यसामभवात् । अथ नामधेय शब्द- अत. कथं तदनुवादेनापि गुणविधानम् । न चैवं प्रति व्यसिद्धयर्थमात्मान रश्यतीत्युच्यते , तदपि पमिया गुगविशिष्टकर्मविधिरेषायमस्त्विति चकव्यं, विधि पपयमानस्य ननमचिरतनसमानम् । मलभगा- गौरवदोपात्, उनिहतेति मत्वर्थलवयाप्रसङ्गाय । तदुर भयेन हि गुणविधिसमुपैश्च नामधेपत्वमभ्युपगनम् । 'गुणो विधीयमानोऽपि फले कर्मणि या भवेत् । सा चेयं नामधेपवेशि स्वीकृता, सिमरा गुग- विशिष्टविधियुद्धचा या सर्वथा न च युज्यते ॥' विधिना । चि गुणधियों मपरवगायामपि ओ मार्गद. इति । (वा. १११ ३२३.) उच्यते , मन्यर्थपरत्व न परिहोग, इनु आ मनाया विशिविधिरेवायम् । न चैवं विधिगौसं मला लोति अपयरनिति गुरविधियमेर भार। च दोपमारहति, समविशिष्टवियुवेदप्रमशात् । अय, ध्यते-गदेव परि मंशा नीलादिपदमिर विरोधी अगत्या तब तथाऽऽअयो, तदापि समानम् । तेन भूतसमतिरादिनारपसारे महिन विशिनीति यथा 'दशापविण अई समार्ट' इत्यादिवायाऽपि 'मरिनु य. गट सन्दः सामान्याविन्दामा - - - ·अपरिमिते शिष्टस्य ५०३ अपवायचिन्ता , - आधाने 'एका देशा, पडू देयाः, द्वादश देयाः, अपवादे निपिद्धे उत्सर्गोऽपि न प्रव- चनुर्विशतिर्देयाः, शतं देयं , सहल देयं ' इति विधाय तते । इत्ययं न्यायः नहि देवदतव्य हन्तरि हते 'अपरिमितं देयं । इत्युक्तम् । तत्र अपरिमिते अपरि- ( देवदत्तस्य पुनरुन्मजनं भवति' इति न्यायेन मितशब्दे, पूर्ववाक्येषु शिष्टस्य विहितस्य गोदव्यस्य समानार्थकः । नचैवं अपवादाभावे पुनरुत्सर्गस्य सख्येयस्य या एकत्वादिका सहसपर्यन्ता संख्या उक्ता, स्थितिः इति निर्विपयं स्यात् । वृक्षौ इत्यादी 'नादिचि' तस्याः प्रतिपेषः उक्तः स्यात् । न परिमितं अपरिमित (पा. ६।१।१०४ ) इति पूर्ववर्णे निषिद्धे वृद्रिय इनि नम्- समासे परिमितशब्देन पूर्वोक्तां एकन्या- न प्रवर्तेत इति वाच्यम् । 'मियोद्धयो नदे। तो सत्' दिकामनूब नशब्देन सर्वस्यास्तस्याः निषेधः कृत इति । इत्यादिलिङ्गेन 'अपवादे निपिढे उत्सर्गोऽपि न प्रवर्तते वच्छतिलात् तस्याः पूर्वोक्तसंख्यायाः परिमितशब्देन । इत्यस्य असार्वत्रिकलाभ्युपगमात् । तदेतत् तत्रतत्रोच्यते अवणात् । एवं च ' अपरिमितं देव' इत्यस्य परिमित नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितु' इति । शब्द न देयं इत्यर्थः । न तु अपरिमितराब्देन का चित् नवीना । कौस्तुभः इकोगुणसूत्रे. अपवादचिन्ताऽपि परता. सख्या उक्ता । इति पूर्वः पक्षः । अपरिमाणे इति पाठे. व्यवधायिका प्रासनिकचिन्तावत् । सु. पृ. ९५०. ऽपि स एवार्थः। अपवादन्यायः । अधिष्ठाने भ्रान्त्या तदतिरके- शाभावनिश्चयोऽपपादः । यथा-- स्थावादी प्रतीतस्य कल्पान्तरं वा, तुल्यवत् प्रसंख्यानात् ॥ २२ ॥ पुरुषादेः स्थावाद्यतिरेकेाभावनिश्चय इति । साहस्री. पूर्वपक्ष सूत्रेण प्राप्त वाशब्देन निरस्यन् सिद्धान्तमाह । अपरिमित गन्दे पूर्वविहितसंख्याप्रतिषेधो न कृतः किंतु * अपयादाधिकरणे प्रयोजनं न वक्तन्यम् । कल्पान्तर उम् । यथा शतं इति एकः क्ल्पः, सहस्र (अपवादेषु उत्सर्गस्यैव प्रयोजनम् । ) मा. २१९१७३२. इत्यपरः कल्पः, वथा अपरिमितं इति अन्यः कल्पः । अपवादाभावादुत्सर्गस्थितिः इति न्यायः । एक, पट्, द्वादश, चतुर्विशतिः, तं, सहसं, अपरि. 'एसर्वनिषेधे तदेकदेशवस्तुधीस्पापवादापावादुन्सर्ग- मित, इति तुल्यपत् प्रसख्यानमिद तुल्या गणना एषा । स्थितिः । इतिन्यायात् पूर्वदृष्टस्य पस्तुत्वप्रसगात् नन केन चित् झरय चित् प्रतिषेधः । अनेके दक्षिणा- | अनयधिकनिषेधायोगात् । न्यायनिर्णयः. ३।२।६।२२ पशा अत्रोक्ताः । तत्र अपरिमिदं नाम अन्यतमो दक्षिणा- असू. - अपवादामाचे पुनरुत्सर्गस्थितिः इति पक्षः इति । तस्मात् सख्यान्तरमेवेदं परिगणनारहित । न्यायमनुसरनाह । सं. शारीरके रामवीर्यः ३।३३६. इति सिद्धान्तः । पूर्वेषु पक्षेषु परिगणनं, अन पो तु अपवादाभावे पुनरुत्सर्गस्थितिः इति न्यायेन पूर्व- परिंगणनं नास्ति इति विशेषः । के, विदैव प्रादा इति निर्णयसिन्धुः चिन्यः । पुरुषार्थ- * अपरिमिते च शिष्टस्य' (६७११०२१) | चिन्तामणिः चतुर्दशी. इत्यधिकरणे अन्यार्थसंनिधानस्य आकाहझावशात् विशे 'अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थः वसन्तररुण पक्वं पठे वर्णितम् । तर हि--'एका देया, षट् देयाः, याध्यते' (६६ परिमापा पृ. २५२) निखाराय- चशितिर्देयाः, शतं देयं, सहसं देयं, भारिमितं रूपस्य बाधकत्वीजस्यामागत् । इति न्यायेन अन्तरणस्य देयं इति आधानदचिणाक्समै तो अपरिमितगन्दः । अपरादयापकत्वात् । भूति. पृ. १८८. ० इति न्यायेन बहुल्लार्थकतया एकादिशब्दवन् दक्षिणाकल्पमेदएरः इति प्रतिपटकवृत्तियमस्य अनुरणेकदेशेऽपि अतिदेया- निर्णयः। पराक्रमः. पृ. २७. • अपवादस्य विषय, उत्सर्गस्य अविषय शाला • अपयावचिन्ता-- यदपवादेन यमिन्ता रियते, वापः । सु.पृ. १३८. तसमाती अपायचिन्ता बुदिस्थीभवति। सु. १.८००. चात् .१८८.

·- प्रतिपत्रि- अन्न , - - अपिवाऽन्यतिरेकात् अपिया सत्रकर्मणि न्याय. ' अपिया यजमानाः' इति । अनेन न्यायेन स्विष्टकृदादीना शेपभाजा कर्मणा लेपः स्यात् । परयाम. त एवेति । मा १०१६।१५।२४. न्यायसूत्रार्थस्तु- हविग्यस्य य शेषः त भजन्ति यानि कर्माणि, वानि अपिवाराब्दः अस्विजां यजमानायव न्यायनि । यज । शेषभाजि । तेषां शेषमाजा लेप. स्यात् । विशिष्टकारण- माना एव ऋविज स्युः, 'अध्ययुगुहपतिं दीक्षायिन्या स्यात् । विशिष्ट प्रतिपत्तिका कारण येषा स्विटदादीनां ब्रह्माश दीक्षयति' इत्यादौ ऋत्विजा अमिधाने. यजमानेषु तानि विशिष्टधारणानि । या भाव. विशिष्टकारणत्व संयोगात् संबन्धात संबपर्दानात् । तस्मात् तेपा | तस्मात् । नहि स्विटकदादीनि अर्थकर्माणि, भऽस्विना यजमानत्वं स्यात् , यजमानानामेव च रूपाणि तु तानि । पा रोपेऽपि न का चिद्धानि । आर्विच्या स्वात् इति । के, लेपशब्दस्याध्याहारः । तदुक्त शोरुषार्तिक * अपिवाऽव्यतिरेफाट् रूपशब्दाविभागाय गोत्व- प्रतिशासूने ‘शेषभाजा भषेष्टोप इत्यध्याहारकल्पना' वदैककार्य स्यान्नामधेय च सत्यवत् । ( ६३३३.१२) (५४) इति । के. (सूतार्थस्तुविहितदन्यापचारे प्रतिनिधिग्राह्य द्रव्यभेदे ० अपिवा शेषमाजा स्यात् (६/४/२६३) ऽपि यागस्य अन्यतिरेफात् भेदाभावात् , रूपभेदाभा । इति न्यायविरोध. उपकारलक्षण शेपल इति मते । वात् दर्शपूर्णमासादिदाब्दमेदाभाषाच । तस्मात् प्रतिनि था. ३१२१२२२ पृ. ६५७ * अपिया शेषमानां विनर नियमाणेऽपि कर्मणि ऐकका स्यात् । व्यत्तिभेदे- स्यात् इदमेव नाशाधिकरण नाम । के. ऽपि गोत्यस्यात् । गो वादिसलस्याभेदात् यथा गौ. तु 'अपिया शेषभूतत्वात् उसकार. प्रती इत्यादि नामधेय न मिद्यते , तथा दर्शपूर्णमासादिनामधेय येत' (१०१।६।११) । स एप न्याय ह मपि न भिद्यते इति) । अगएकशष्टोक्तस्य प्रत्यभिशानस्य (उत्तमभयाजे) म स्थापाहुती 'अपिया शेप०' इति । सादृश्यनिमित्तकत्वाशत्वानिवृत्यय देवतोदेवापूर्वकद्रव्य- शेपभूताश्चाग्यादय आ रमागारिए । भा १०११॥ त्यागात्मकरूपाभेदात् तप्रतिपादकयज्यादिदाब्दाभेदाच / ८१४ पृ. १८११. न्यायसूमार्थस्तु-गाद्याने खाण्या- कर्मभेदे प्रमाणाभावात् न सारश्यनिमिचता युत्ता इत्युक्तम्। हुतिर्न पर्तन्या इति अपिवारान्दार्थ । स्थाणो यूप मु प ३४३. * नापि एकशेपेण तोचरिता. सन. शेषभूत पात् स्थाण्याहुनि तस्य परय सम्बार प्रहीयेव । दश प्राजापत्यशब्दा. संभवन्ति । शब्दकत्व यमिशानात् ।। इति । के. वश्यति च एव नातीयकानामेव 'अपिवाऽव्यति.' • अपिया श्रुतिसयोगात् । २।११।२४ इति । पा २।३।१३।२६ १ ६२०, अपिवाऽज्यति मातदेवतारमार्थत्वे सति भश्रुतियोगदोपपते इति रेषात् इति विहितद्रव्यापचारे द्रायान्तरेण कृतस्यापि आरप्रक्षेपेण सूत्राचयो योनित (बार्तिके ) । भाष्य यागस्यान्यतिरेकात् अष्टाकपालदम्यकत्य-अमिदेवयत्र प्रयाग्ल्यातपूर्वपक्षमूत्रपझे अपारमय दिना योज रूपाविभागामेपशब्दाविमागाभ्या प्रयभिशानात् गोवर यति । यत्तु' इति (या. ४२७ ) 1 प्रक्रियशी दैककम्य इति यदन् स्वात् मयमिजायमानानां अभेद पमन्युत्पन्न कारणान्दमन्नीरस प्रने माहे नयागान पश्यति । सुपृ. ९६. भूते पृधाग्ये लोने रमतरचोदनोपम्यानाम पनि अविधा शेपमाजा रयाद्, विशिष्टकारण- धिना यतया श्रुत्या ऐन्द्रय प्रगाथस्थाङ्गवेग योगान स्वात। ६४२३ ॥ इति सूतावयरी योजित 1मु पृ. ६.. दापूर्णमासादी विष्टकर्ष अचम्य नाशे #ि थपिया सत्रमणि गुणापा भुति ग्यान्। पुन शेषादवदेय , किं या नेति विचारे शेषाद -२५॥ यदेय इति उमूने पूर्वपक्षे तन्निरामार्य, अरिधा मनामधेय स्वदेशदत्या कर अपमाग पनि पद । स्विटक्न पर्म । तदर्थमात्तस्य नारी । प्राइक इति नियमम्य अपवादार्थ गमम् । सदर्ष : अम ·ध्रुतयः, अपशूद्राधिकरण ५०५ अपशूद्राधिकरण वेद. । कुतः १ अविदोषात् । नहि कश्चित् विशेष उपा. न प्रापिकाः । कथं १ निमितवमाया एते दीयते । तस्मात् शूदीन निवर्तते । शन्दाः । ब्राह्मण आदधानो बसन्ते, राजन्यो प्रीप्मे, निर्देशाद्वा त्रयाणां स्यादग्न्याधेये घसंबन्धः वैश्यः शरदि इति ब्राह्मणादीनां वसन्वादिमिः सनन्धो मतुपु प्राक्षणश्रुतिरित्यायः । २६ ।। गम्यते । तेन पसन्तादिसमन्धार्थाः बाहाणादयः इत्येय भाप्यं-- वाशन्दः पर्श म्यामर्तयति । मयाणाम-गम्यते । तथा च आदधातिः न वाक्येन दात् न्याय- पिकार: स्यात् । युतः १ अग्न्याधेये निर्देशात् । अग्न्या-तितो भविष्यति । तस्मात् पादरिः सर्वाधिकार शास्त्र घेये प्रयाणां निर्देशो माति, 'पखन्ने प्राणोऽमीनादपीत, । मन्यते सेति गम्यते । मीमे राजन्यः, शरदि वैश्यः' इति । शूद्रस्याधाने श्रुति टुप-- आहवनीयादिभिः अर्याशितमाधानम् । नास्ति इति अनमिः शूद्रः असमर्थ: अमिहोत्रादि निर्वत- नहि तेन पिना आहयनीयादयः सन्ति । तस्मात् प्राम- यितुम् । तस्मात् 'अमिदोग उहपात् स्वर्गामः' इत्येवमा- | माधानमन्द्र दिगो विधीयते । तस्यानेन गुणेन दिगु दम्य मापिका श्रुतिनास्ति । प्राक्षणादीनेपाधिस याग, शूद्रस्य (5) गुणाभागदगुणमेव । सा प्रवर्तते । तेहि समर्था अग्रिमवात् । थाहबनीया. अपियाऽन्यार्थदर्शनाद् यथाश्रुति मतीयेन ।२८।। दयो न शूद्रस्य, अनिधानात् , संस्कारशब्दत्वाच आइवनी माप्यं-- अपिवेति पश्चो न्याययते । यथाभुति एवं यादीनाम् । तस्मात् अनधिकृत: अमिहोत्रादिषु शूद्रः । प्रतीयत, ब्राह्मणादयो हि आधाने धूयन्ते । तेन वादाणा- इति आयो मुनिर्मन्यते स । दिकर्तृ समाधानम् । बसन्तादिभरशाच बसन्तादिकालम् । दुप्-~- वसन्तामणरकत्वविशिष्टं आधानं अग्न्यु- तथा चेद शूदयर्जितानामेप अनुनमगं भवति । 'माह- परपर्थम् । स च ( अशिः ) यशानम् । न च शूद्रसहिर बादामस्य प्रमाणाम गुर्यात् , पापुरम एजन्याय, अमिररित । विशिष्टेन मारणेन उत्पयमानर आदरनी-रायोराजीय धैश्यस्य' इति । शूदस साम नामनन्ति । यादयो भान्ति अगरिकयात् । न च यूपनुन्योऽयम् । व्या ' पयो मतं माझगस्य, यशगू राजन्यम्य, आमिधा तत्र (दि) पन्धनसमर्थ यन् सवगतं, विशेषस्तु वैश्यम' इति । तथा आधाने अष्टगु प्रभो मानगो अनरगतः । सहि उपपदात् पाक्यान्तरादा अपधार्यते मिमादधीत, एकादरामु राजन्य, मादरामु वैश्यः शी। अप पूप शति । स तु छोमेन माहपनीयरस एवं अनसामा मयत अपामच शुद्रस्य मयुरामपि अनासपात् सामन्यारगतिनास्ति । तम्मात् अन्येन फर्म निपलं स्यात् । वरसान शूटी हुयात् यजेत या । अनाशेगत् घेदात् योऽवगम्यते स आइरनीयः । राच दुप-निमित्तामता न पटते । नहि अाधान परन्तवामगार ( अगम्यते ) । तेन अन्यकार- पामोति नहीद को पिशामने अाधानेन आपायो पर्नु न भाति आहयनीयः । तदभाने पगलभात् मयतीति । राम्रान् अरगम्भते । तप (माबादयगम्य. एवष्य अनधिकार मान ) विशिष्टकारक (आधान ) भानीपमुग- निमितान यादस्तिरमान् सर्वाधिकार दयी (ती गम्यते ) । अन्यपारगर कपमुकादेन, स्यार । २७॥ शानेग अचीदिया।(ftचन मिमित्तानि मा. माप्यं--- यदुर अनभिशारः शही, उन्न ।पादिभरगान, fty मा पार-) आपात्रो यह अभिनमपिटय योग मुम्यते । . अशी पर कामना (पन्नादिपिविधिमानगिधि- मायने हातुनमायने ।। यतु अगमर्य: आय-मत्य , ना ताधिमाधानमधिस्य पद. भावाशी, पादेय अभामिः भन, मभुनिभरि-शिपि. न च मागणी ऐकारिल-) दीरामनामा मागरोदना HER-मेय रोगयोमी (म. पारयति । उपो । मिलन :म: कोरडी गामा I REMEE ·, अपूर्व अपूर्व विग्रहवत्यो देवतास्तु नैव सन्ति, आन्याचमावेऽपि अपूर्व- | पलापूर्वनि पत्तौ । एवं प्रकारमेदे सत्यपि सर्वाश्यङ्गानि सत्पादेव सौर्यादी ऊहास्तित्यम् । ९१११४.० अपूर्व कर्म- यागापूर्वनिष्पत्तौ अनुप्राहाणि भवन्ति इत्ये एकरूपेण जन्या वर्गादिपलदा शक्तिः, स्वर्गादिफ्ल्स प्राकनी इत्यंमान स्वीनियन्ते । तस्मादस्यपर्वम् । शा. २।१।२. रामावस्या या । इदमेव अदृष्टं नाम । के. . अपूर्व सोम-- ननु यथा आग्नेयादीनां प्रधानाना फल- नाम यागायान्तरल्यापार किया यागनन्या या चिन्छक्तिः साधनतानिहार्थ प्रथमं पूर्वमेकं सर्वप्रधानसाध्य फसमनायिनी । वि. २२१२. - अपूर्व पुनरस्ति , वल्प्य , पक्षाघ अङ्गसाहित्यनियर्थ भातिस्विकानि यत आरम्य शिष्यते-- 'वर्गकामो यजेत' इति । उत्पत्यपूर्वाभि कन्यन्ते , तथा भगानामपि सर्वेषा मन्- इतरथा हि विधान अनर्थक स्यात् , मनिस्यात् यागस्य ।। पकारजनकल्यनिर्वाहार्थे सर्वाङ्गजन्यमेकमपूर्व क्ल्पनीय, भा. २२११२१५ पृ. ३९०. * अपूर्व फल साधनस्य क्मणः पश्चाच परस्परसाहित्यसिद्धयर्थे अवान्तरल्यापाररूपाणि अपान्तरल्यापाररूपं अनाना च फ्लपदुपकारसाधना / उत्पत्यपूर्वाणि पल्पनीयानि इति कर्य सर्वाङ्गजन्य एक्म- नाम् । एपा र प्रक्रिया--- मपमं तायत् पपाक्येन । पूर्व अन्धकारेण गोयते । अनीतं च तथैव न्याय- कर्मण: ' यागेन स्वर्ग कुर्यात् ' इति । कथं विनश्व सुधाकारैः । इति चेदुख्यते । यथा स्वर्गस्य पाला- रेण फलं कर्तव्यं ' इत्यपेशाया 'अपूर्व कृत्वा' इत्युच्यते। न्तरमावित्वं एवं अनजन्यस्य अल्पकारस्य न काल- कयमपूर्वं क्रियते ' इत्यपेश्शाया ' अङ्गानुशनप्रकारेण न्तरभावित्व, ब्राह्मणसतर्पणान्तानानुष्ठानानन्तरमेव तद्- इति । भवः पूर्वापरकाल्पर्तिभिः अङ्गन्यापारैः । पत्ते । तच आग्नेयादिभिः क्य पालन्तरमावि वर्ग- विषयीकृतस्स यागस अपूर्वसाधनत्व ग सरूपेण सभवति रूप एल साधनीय इति सर्वसाध्यैकालपूर्वरसक- इति अपूर्वान्तरमपि परिकल्प्यते । दर्शपूर्णमास | जिज्ञासावत् इह फ्थ सरहैः पालान्तरमाविमत्पकारः योस्तु पक्षपवृत्तिभ्या समुदायाम्या युगपत् फलपू- कर्तव्य इति जिज्ञासामा अमावेन सर्वसाध्यमेकमपूर्व न रम्भायोगात् एक प्रति समुदायापूर्व कल्प्यो । तत्कयं- करप्यते , किंतु क्षणिकानामेषा क्य साहित्य इत्येवान भावापेडाया अग्न्यन्वाधानायगोपदेशः । ततः पूर्ववदेय जिशासा । सा च मातिखिकापूर्यासनामारेगापि पूर्वोत्तरागसहितेभ्यस्तदुत्पत्तिः, न स्वरूपेण संभाति शाम्यति । प्रधानेषु तु पनकाक्षाया उत्कटत्यात् तस्य इति प्रतित्रिक प्रीणित्रीणि उत्पत्यपर्याणि कल्प्यन्ते । यदि च कालान्तरमादित्वात् तन्निर्वाहपनिशासैव प्रथममु. पुनः प्रथमगेव पट्म्यो यागेम्य पदपूणि पत्प्रेरन, देति । पा सानतानिसहक सरायमेष धर्म ततः अपूर्वार्थत्वादनानामहोपफ्तेभ्यो यागेम्य. अपूर्व- वरुण्य इति वैषम्यम् । ...अनजन्यः प्रधानस्यानुसहः सिद्धौ पुनरपि घडपूर्वाभि करप्यानि स्युः इति पर जननसामोद्रोपनामा नान्य । स एव च परमी- गौरव स्यात् । तरसादेक्येव पनपूर्णम् । उपन्यपूर्वाणि पार सनापूर्वरेव परस्पर संहतैयिते इत्येतायद- तु प्रतिप्रधान भियन्ते । तथा अनान्यपि अनुपकारक, द्वार्थः । एव से अयधातप्रधानादिजन्यदृष्टादृष्टपत्तासपा वेन स्वीतानि गित्यात् न स्वरूपेण हत्योतुं 'दनमेव अवान्तरोपकार, इति प्रत्यकाराशय. १ २१११२. धक्नुवन्ति इति, अपान्तरन्यापारस्पाणि तात् मार्वा अपूर्व मापसन्देश्य एवारगम्यदे, न प्रयगुण. भारमन्ते । तत, सर्राणि संहत्य प्रधानस्य सामर्योदो-शन्देशः । मा. ৫ অণু धनं पारम्भौमुग्न्यरूप अनुपइ परमोकायभिधानं यागसाधनदारेण धर्मामिलपि । डा. २०१४ मनयन्ति । तत्र तु अय विभागः । सनित्योपकारकाणि पृ. १७३५, • अपूर्व विपक्गमता विधिमेदे दयदेवतासंस्कारद्वारेण यागस्वरूपस्यैव शक्यतिराव दपा- मिद्यते । वि. १०nt. - अपूर्व शम्दादेवावगम्यते नानि तदुपरपपूर्वनिष्पनी क्याप्रिपन्ते , तारेण पला- बस्तीनिधन प्राक् अन्दात् यन्येन प्रमाणेन उपमुख्याते। पूर्वे । आपकारमाणितु साधादेव उपत्यपूर्वेभ्य. मा. ससा पर्गक १ १ १६४६. . अपूर्ण भुन्या 4 २१०१-४.

·. अपशूद्राधिकरण ५०७ अंपशूद्राधिकरणं आचार्यकरणगेतदभिधीयते । अतः ? आमनेपदर्शनात् ।। स्तुत्यां। तत् आनुमानिकं प्रत्यक्षश्रुतात् दुर्बलम् । क पुनः नयतिः आचार्यकरणे वर्तते १ तदर्थसंबन्धात् । । तस्मात् प्रापकाणि वचनानि । अतः शूद्रस्य अनधिकारः । उपनयनं आचार्यकरणप्रयुफम् । वेदाध्यापर्नेन च आचार्यो भवति । तस्मात् वेदाध्ययने ब्राझगादयः दुप्~ अनुपनीताध्ययने मतोगुण्यम् । कथं ? (स्वाध्यायोध्येतन्यः' इति यमनियमादिभिः अभ्य श्रुताः । शूद्रस्य न भृत वेदाध्ययनम् । अतः अपेदत्वात् । यन पुरुषार्थत्वेन अवगत तादृशमेव प्रसङ्गाद् ऋतु. असमर्थः शूद्रो नाचिनियते इति । हाति । न च अन्यथाऽनुपपत्त्या आक्षिपति, अन्यथाऽपि टुप्--- सस्कारो विद्यार्थः । विद्या च पुरुषार्थ उपपद्यमानत्वात् । अतो विशिष्टेन अध्ययनेन निराका इत्यत्र पूर्व एव न्यायो द्रष्टव्यः । ( वर्णित खेतत् यथा अर्थज्ञानपर्यन्तमध्ययन वाध्यायाध्ययनविधिना विधीयते, इक्षीकृतत्वात् अन्यादृशमभ्ययन ग गृह्यते । यथा गोदो न तु तद्द्वारेण कृत्वपूर्वपर्यन्तं, तन्मानपर्यवसानेनापि । नेन विगुण भवति , एवमिहापि अनिमताध्ययनेन हुन दर्दापूर्णमासाङ्गप्रणयनेन नैराकाड्यात् बहिःप्रणय- प्रयोजनारातः, न तदतिलड्यनेन दूरस्थ ऋत्यपूर्व याबद्- | विगुणो भवति (ऋतुः ) । अत आह~ 'अभीया- न्तव्यम् । तस्मात् स्वाध्यायविधिविहिता विद्या काम-नस्सापि अध्ययनफल न भवति' इति ( भाष्यम् )। श्रुतिमिर्विद्यार्थिनीभिरुपजीन्यते । शूद्रस्य तु स्वाध्याय- न्यार्जनानाक्षेपेऽपि अयमेव न्याय, । (यथा अग्नि- विधिप्रयुक्त विद्याभावात् अनधिकार इति)। विद्ये विव्यन्तरधि , न कतुविधिभिः प्रयुज्येते, तथा विद्यानिर्देशनेति चेत् । ३६ ॥ न्यमपि पुरुषार्थत्वेनैव अर्जित ऋतुविधिमिः अङ्गीक्रियते, भाष्यं-- इति चेत् पश्यसि अवैद्यत्वादशामात्न तु तैराक्षिप्यते इति ) । अनधिकृतः शूद्र इति । नैप दोपः विद्यानिर्देशात् । विद्या निर्देस्यति । अनुक्तमपि अध्येप्यते इति । शक्यते तथा चान्यार्थदर्शनम् । ३८ ॥ हि अनुत्तामपि अध्येतुम् । तस्मात् चातुर्वर्ण्यस्यापि माध्यं-- अन्यार्थदर्शन च भवति यथा न शूद्रस्था- अधिकारः। ध्ययनमिति । कि लिङ्ग मपति १ । पधु वा एतत् टुप्-- यस्य उपनयनादयः सरकारा विहितास्तस्य ! श्मशानं यच्चूदः, तस्माच्छूट्समीपे नाध्येतन्य' इति ते भवेयुः । इतरस्तु अनुपनीतः पठिप्यति । न व अनभ्ययन शूद्रस्य दर्शयति । तस्मात् अपशूद्राणामधि- अनुवैगुण्यं , उपनयनादीना पुरुषार्थत्वात् । कारः। ननु आहवनीयात् विनाऽपि यागो वचनामा अवैद्यत्वादभाव' कर्मणि स्यात् । ३७ ।। ण्यात् शूद्रस्य विधीयते । उच्यते । नात्र यागसद्भावो • भाष्य-- न चैतदस्ति शूदोऽध्येष्यते इति । प्रति. विधीयते सर्गागस्य । किं ताई १ वर्गफलता विशि- पिद्धमस्याध्ययनं भूदेण नाध्येत ' इति । अधीयान- टस्थ यागस्य । तसात् अभवः शूद्रस्य अग्निहोत्रादिषु । स्थापि अध्ययनफ्ल न भवति, दोपश्च जायते । अतः शा--कि अमिहोत्रादिषु चतुर्थामपि वर्गानामधि- अवैद्यः शूद्रः । अस्यामाव. कर्मणि इति सिद्धम् । कार, उत अपशूद्रागा नयाणा इति । तदर्य इद विचा- अधार्षि वैद्यत्वेन सिध्येत् तथापि अनमित्वादभावः । ते, किकामझुनिप्रयुक्त विद्याऽजन, उत साध्याय- कर्मणि सात् । अप कथमनमिति १ प्रापकाणि हि विधिसिद्धविधोपजीविन्य कामतय इति । 'सत्यम- माक्षणादीनामापाने वाक्यानि । मनु'य एव विद्वान-ध्ययनं नाई तत्कृता त्यगमर्यधीः । तद्वतः ऋतयो मिमाघते' इति आधानस्य विधायक, तत्र 'नासो लब्ध्या न तुर्यस्याक्षिपन्ति ताम् ।' वसन्ते अनिमादधीत' इति निमित्तार्थानि बचनानीति सोम-~यजमानविद्यया अनुमानसिद्धेः खिया गम्यते । अत्रोच्यते । 'बाझगोऽसिमादधीत । इति | विद्याऽनाक्षेपात् मन्त्रात्कमकयासमोऽपि, दस्य श्रुत्या विधान गम्यते । ' य एवं विद्वाननिमायते' इति । विद्याऽऽक्षेप भान् अस्तु अधिकारः इति प्रन्याया. . . .

·अपापरलोकश्रवणादीनां ५०९ अपिया नामधेय ताशक्रियाजन्यफलनिरूपकल तादृशत्रियानिरूपकत्वं च अपिया कर्तृ सामान्यादुक्तो न्यायश्व'यः स्मृतेः । इति निष्कर्षः । मणि पृ. १४०. प्रमाणत्वे समानोऽसौ वेदाङ्गेष्वपि गम्यते।' * अपापरलोकमवणादीनां प्रशंसार्थत्वेन उपात्तानां वा. १३२७ पृ. २८६. न्यायसूत्रार्यस्तु -अपिवा- फुटपाभावः पर्णमय्यधिकरणे वश्यते । सु. पृ. ३५. शब्दः स्मृत्यप्रामाण्यपूर्वपक्षं व्यावर्तयति । अनुमान स्मृतिः * अपितु वाक्यशेष: स्यात् । ( १०८।१४) श्रुतिमनुसृत्य मानत्याच प्रमाणत्वात् । तथा च अनुमान भत्र पुनरोदयन्ति यद्येप प्रतिषेधः (न प्रथमय प्रथ- स्मृतिः धर्मे प्रमाण स्यात् । यतः १ कर्तृसामान्यात् वैदिक- ज्यात् इति ) सत एवं स्यात् । पर्युदासास्तु एवंविधाः । कर्मानुष्ठानस्मृत्योः कर्तृणा समानत्वात् एकत्वात् इति । इति दशमे यक्ष्यते अपि तु.' इति । पा. २३॥ न तु 'श्रुतिस्मृत्योः कस्यात् इत्यर्थः' अपसिद्धान्त १२१३३ १.८७८. प्रसङ्गात् । वेदानामपोरणेयत्वस्य साधितत्वात् । के. हा अपितु पाक्यशेषः स्यात् ( अन्याय्यवाद् 'अपिया कर्मपृथक्त्वात् तेपा तन्त्रविधानात् विकल्पस्य विधीनामेरदेशः स्यात् । ११८१४) साहानामुपदेशः स्यात् ( १९१२।३।१६) इत्येकादरी इत्यनेन न्यायेन ' न फेरिणो ददाति ' इत्यय पर्यु- वक्ष्यमाणप्रतिप्रधानात्तिन्यायाभावेऽपि । सु. पृ. दासः । शा. दा. दशमाष्टमपादायन्यायेन पर्युदास- ७३४. न्यायस्वार्थस्तु- अपिका इति पूर्वपञ्चन्यायत्तिः । वेन येसरिव्यतिरिके सर्वस्व ददाति इति तदाक्यशेष- दर्शस्य पौर्णमासस्य च कर्मणोः कालभेदेन पृथकवाद रात् नियमेनैव अदान पेसरिणाम् ! सोम. ( अपितु | तपोरङ्गाना न तन्वं तु प्रतिपानमाचिः । प्रयान- इति पूर्वपक्षल्यावृत्तिः । न येयजामहस्य भनुयानेषु । निहिये तु तेषा बहाना तन्मेण विधानात् प्रधानाना विकः नानुपागेषु इति नन्दः पाक्यस्य वाक्यैक- सालाना उपदेशः स्यात् । तस्मात् मिझदयस्य अङ्गाना देशस्य अनुयाजगन्दाम शेषः स्यात् । अन्याय्पत्यात् । न तन्त्र, एस्मिन् पिके तु अनानां मात्रेय तन्त्रम् । रिक्स्यस्य नानुपानेषु इत्यादी ना सहित अनुपाजादिपदं । इति । के. विधीना ' यात्रिषु येयजामह परोति' इत्यादीना अपिया कालमा स्यात् (१६)। एफदेवः स्यात् 'नानुयाजेषु यजतिषु अनुयामिनेषु नासोमयानिन पर प्रति पुरोडाशी विघीयेयानाम् । यजति । पेयजामदं पोति इति न्यायसूमाथः । के.) कुत. १ न्यायल्यात् । स हि न्यायः, योऽयायुक्त ० अपितु पास्यशेपत्यादिवरपयुदासः स्यात् 'अपिता कालमाय स्याददर्शनादिरोषस्य ' इति , हापि ( १०९८१०११५) इति सिद्धान्तसूत्रेण पर्युदात्त्यस्य स एव न्याय. 'असोमयागाले दर्शपूर्णमासयोः एती वश्यमामन्यात् । सु. पृ. ९५०. मप्रार्थसु-अपितुः पुरोडाशै भवत.' इति । मा. १०८।१४१४१. न्याय. पूर्षपशव्यावृत्यर्थः । ' दीशितो न ददाति, न मोति, सभार्यस्तु- अपिया इति पूर्वपश्यावृतिः। पुरसादुपसदा न पचते ' इति प्रतिषेध. ' भारदद्यात् ' हरह सौम्येन प्राति इपादिना पालमात्र रिदिवं रसद, [दुपात' अतिथिमारवेत् ' इतिवाक्यस्य शेपः। अन्येम्मः पाविधानेम्पो विशेषस्य मैदस्य अदर्शनात् एवं पास्पशेपत्ताद इतरस्य दीक्षितादन्यस्य अदीडि इति । फे. सम्म पर्युतायः मात् । दीक्षितो न ददाति इयादेः अपिया नामघय स्याद् यसत्तायपूर्वम. अधितो ददाति न्यादिरपदाधितोमवाति विधायकत्वात् । रारा२॥ इत्यादी प्रसिधै वीरने तु विदितातिरिक्षयान् विस्त्यः ৪ বয়সে স্তন্যপায় म्यान, र चान्यायः इति । फे. मापोजननिति । विदेशागत वेन सापनीय 'अपिया पसामान्यान् प्रमागमनुमान गति इदलिदानी पियाने गुगरिधियेनाम्य साधना- स्यात्।। (२) अपनेर रसुदिन्याया। धनियेय, अपना नामय येन ! नि ! तर पूर्व- .

·, प - 1 अपूर्वाधिकरणं अपूषोधिकरणं • आग्नेयायवान्तरापूगि तु परमापूर्वसिद्धपङ्गयात् । नात् । फलक्रिया लिमिति चेत्, एवं सति अदर्शने पारंपर्येण फम्वन्ति । न च धर्मेन्यः पार सिद्धानि समाधिवक्तव्यः । यौम्यादीनामन्यतमत् (म) भविष्यतीति निशीतोपायपरिमाणानि वाया. ११४१० पृ. ६६९. यदि चिन्यते , कल्पितमेवं सति किं चिद्भवति, तमापूर्व प्रधानापूर्वोत्पत्त्यपूर्वाणां प्रधानानुशमानन्तरमेव | या कल्प्येत तद्वा, इत्यविशेषवल्पनायामस्ति हेतुः, न उत्पत्तिः । सु. १. २५१२. विशिष्टाल्पनायाम् (विशेषकल्पनाया)। अनाश्रितं * नियमापूर्व क्रियाकृतं न भवति । वा. २११३१३१ कर्म भविष्यतीति चेत् , उदपि तादृशमेव स्वभावान्तर- पृ. ३७१. अवघातेनेन तुपविमोकः कर्तव्यः इति । बसनेन देशान्तर न प्रापयिष्यति, इति तादृशमेव । यो नियमः, स: अपूर्वहेतुन्येन विधेयः । इदं नियमापूर्व- उस्मात् भड्गी यजिः, तस्य भनित्वात् अपूर्वमस्तीति । मित्युच्यते । वि. २।१३. किं चिन्तायाः प्रयोजनम् ! यदि द्रव्यगुगन्दा अपि • यत् साक्षात् फलजनकं, तत् फलापूर्वमिति अपूर्व चोदयन्ति द्रव्यगुणापचारे न प्रतिनिधिकषादातम्यो भण्यते । इदमेव परमापूर्वमित्युच्यते । के. सनि- यथा नाह पूर्वः पः । यथा दर्हि सिद्धान्तो दन्यं गुगं परपोरफारफाणि अवशतादीनि द्रन्यदेवतासत्कारद्वारेण या प्रतिनिधाय प्रयोगोऽनुष्ठातम्य इति । यागस्वरूपस्यैव अतिशमाधानेन तदुत्पत्यपूर्वनिपत्ती वा- सिद्ध काया अपूर्व तव्यतिपत्युपायद्यम्द- ज्याप्रियन्ते, तद्द्वारेण फलापूर्वं । आगटुपकारकाणि तु | विशेपपिचारः कृतः । तस्य सिनावमेवाप्रसिद्र, अतनदेव प्रयाजादीनि उत्पपपूर्वम्यः फलपूर्वनिष्पची छाधादेव । तावत्प्रतिपादनीयमिन्यत आह-'फलाय विहितं कर्म न्याप्रियन्ते । वि. २१११२. क्षणिकं चिरभाविने । तसिद्धिनान्यथेत्येवमभूष अपूर्वाधिकरणम् ॥ प्रति गम्यते ।।' वेदयारयोपात्तस्वर्गयागादिसंबन्धा. चोदना पुनरारम्मः । २०१२।५ ॥ न्ययाऽनुपपत्या चोदनथेरापूर्वमरि चोदितं मविप्पतीति भाष्यं-कथं पुनरिदमवगम्यते अस्ति तदपूर्वमिति ? | प्रमाणपत् । तसादस्त्यपूर्वनिति । अत्रापरे निपुगमन्या- उच्यते । चोदना पुनः आरम्भः । चोदना इति (अत्र) सनिराकरणमाहुः~~ 'प्रमाणपश्चकालानादपूर्व पर- अपूर्व मम । अपूर्व पुनरस्ति । यतः आरम्भः / गोचरः । तस्मादन्यर्थनामवन घस्तुत्वेन गम्यते ॥' शिष्यते 'सगंलामो गजेत' इति । हारपा हि विधानम- यरवोधनाथांनि प्रयशादीनि पच प्रमाणानि । तर नर्यक स्यात् भनित्वाद्यागस्य । यदि अन्यदनुत्पाद्य यागो । तानि न प्रतंन्ते, तर अमावेन अमात्मने रावगम्यते । विनश्येत्, पलं अति निमिचे न स्यात् । तस्मात् न चापू तानि प्रान्तेि । तस्मात् सर्वप्रमाणापूयाद- उत्पादयति इति । यदि पुनः फल रचनसामान तदेव न्यर्थनाभैर असदूपमपूर्य प्रतिस्तम्यम् । उप प्रत्यक्षेण न विनश्यति इति कल्यने , नैवं शश्यम् । नहि फर्मणः चारनारगम्यते, रूपाना मान्वेन पशुदिमिरच. अन्यदपमुफ्लभामहे । पात्। नाप्यनुमानेन, फेन विहिन सह महासंगति यत् आभपं देशान्तर प्रापयति तत् पर्म' इत्यु- स्वात् । नहि विशेषत. सामान्यतो या अन्य येन ध्यते । न तत् यात्मनि समोतं, सर्यगत वादामनः । विसंबन्धोऽनुभूतपूर्वः । सर्वत्र च यमुगवानोप पान. सर्वच कार्योरलग्मः सर्वत्र भावे लिगम् । ननु सदेच , मानमयो उ प्राक् ! ' पदपाये न घेतस्य देशान्तरादागमनस्य । (उचर-) नहि असनि आगमने । पाच शृणुमः क चित् । शब्दाम्पत्यमप्यार सेन *ि चिनिरुद्ध हरपते । पत्र समवेतमासीत् तदिन । नेपोपपते || ' भागनियमप्यम्य पदेन योगमा द्रयम् । तस्य विनागत् तदार विनष्टमिन्यायम्यते । नन्य म्यान यायगम्यस्य यावर पद न तार ॥ आमोऽप्यविनष्ट इन चेन, मस्मोरलगना गरि विशाभादेवस्य पावरमाल । मनु यपूर्वमी, मान्य भसनि अन्दीवि चेत्र विद्यमानो उम्मनेर यावत् मुनरामनिकापडे । न च मन्तगरगडे- ·- । अपिया नामधेयं अपिया यजमानाः मियादतः वद्विशेषमभिदधाति , सा सज्ञेवुच्यते । यथा । • अपिया पौर्णमास्यां स्यात् प्रधानशब्दसयोगाद् देवदत्तो ब्राह्मणः' इति । स च विशेषो विशेषणस्य | गुणवान्मन्यो यथाप्रधानं स्यात् । ( १८१५४) पस्य चित् संशापदादनुपस्थितत्वात् एतच्छन्दयाच्यत्वेन । इति सूत्रेण प्रधानस्य आयुयालस्य ' उपाशु पोर्णमास्या सशान्तरविषयव्यावृत्या उपलचितो विद्यमानविशेषणयोग्यः । यजन् इति शब्देन पौर्णमासीकासंयोगात् पौर्णमास्यामेव स्वमहिम्नर संज्ञाशब्देनाभिधीयते । तेनैवंभूत एवाय । उपायुयानः कार्य: । मन्नस्तु वैष्णरयायानुवाक्यारूप: यागविशेषः प्रतीयते, न तु विशेषणविशिष्टः । तत्त- अमावास्यानमाम्नातोऽपि प्रधानानुसारात् पौर्णमास्यामेर सथाभूतस्य विधमानविशेषणान्ययात् वद्विशेषणविशिष्ट- स्यात् इत्युक्तम् । सु. १. ७५६. रूपसिधिः। अतोन कि चिदनुपपनमिति । अत्र यद्यपि * अपियाऽप्येकदेशे स्यात् ( प्रधाने अर्थनिर्वृत्ति- उन्पत्तिवाक्याना साध्यभूतथास्यर्थपरत्वेन न गुणविधौ गुणमानमितरत् तदर्थयात् ) ६३।१२. सत्यापि मत्वयंरक्षणादोषः, नापि नामघयताहेनु: सामानाधिकरण्यं विवक्षायां अपिया०' इत्यनेन यथैव अशः अन्यत् कि तथापि अधिकारसायकवाक्यतादशापामुद्भिदा यागेन चिद हाप्यते तथैव यजमानेकत्वमपि पदाचित् परि- सर्गमित्यन्धरसमपादयश्यं मत्यरक्षणादोषः, इसनेने- हाप्य द्वौ यहवो या योरन् (इत्युक्तम्) । सूनार्यस्तु-- वाभिमायण भाध्यकारेणात्र सालोपचिवाक्यगति- अजाना एकदेशे सत्यपि नित्यकर्मणः प्रयोग. स्यात् । दि प्रदर्शनाय पल्पदं नोपन्यखगिति । प्रयोजन-सनिमा- । यस्मात् प्रधाने ते सति भर्थस्य फलस्य निर्वृनिर्भवति । विनम्मेगैन यागो यदि पूर्वः पशः । विद्वान्ते तु-अन्य- इतरत् अपानादन्यत् अनजातं तु गुगमान, वदलात् शामु तु सोमस्य' (. सू. ८११।१६.) इत्या- प्रधानार्थत्वात् । तसार विगुणमपि नित्य कर्म स्यात् । दिए सोनद्रव्येगेय । सूनं तु- उत्पत्ती ' प्रथमशने । इति । के. 'यदपून सोमादिपदयते क चिदथे प्रसिद्धमुद्भिदादि, अपिया प्रयोगसामथ्यात् (मन्नोऽमिभान- तत् नामधेय स्यात् ।। अन्यत्राप्रसिदत्वेन रस्य चित् । याची स्यात् ) इति द्वितीयमन्त्राधिकरणस्वन्यायेन गुणस्य 'अपिघायर न्यान् ' इति । तीता. (२०६३१ ) सामाधीनत्वात् भुतिक्त्यानम्य, मुग्न्ये च निरपेक्षसामोपगते, तस्यैव श्रुतेः पाल्प- • अपिपाऽन्यायपूर्वत्याचा नित्यानुपादपच- पात् । सु. पृ. १०८४, न्यापानार्यस्तु-अपिवान्दः नानि स्युः (स.) । यौपदी रोकियो पार्यण । मन्त्रविधायस्त्वपशम्पायर्नकः । आत्यातदनिशिशेऽपि सातिपिता आमरणलारी गादी प्रवृत्तियेन मन्त्र, अमिपानाची अमिषेपाची स्यात् , न विपा- अतिदेष्टभ्या इति पूपंपधिने पारिपत्ये 'अब महिपो लुनाति' | यः । प्रयोगे प्रपोगगतार्थसारणे मन्माणो णमान । इति परियो रमनदर्शन, सौपे च 'प्राप्रपाले पनि के.. अपिस मयोगामात् इयनेन दि न्यायेन होति' इति माजदर्शन पैरिये तिनन्यताइनविदेशेन । अभिधेये तावत् विनियोगाय गत्रा भास परिषर- यु.येत सागर 'अगि 'इस समेत सत्र नहि. यन्ति। या. ३५२१६१ 2. ७५...मारणतोऽयंग्य नं मपनिहित, न अपिषिः, होपरगनियो भिषाने (मा.-) यमर्ममामानित ग न मसापा, प्राबराबरी परिशिरमारिभानाय । भून. इत्येर गम्यते । भा. १४ ४. ४१, सीधी परिहरिप्पी । (रे-पौगंदो परिधी देत 'अपिया प्रयोगा' इत्यत्र यापन | पा. शीमान मिति अन्यायपूर्व पर न्यापूर्वक अपिया यजमानाः स्युविजामियान. TRA सारामा पला इति संयोगार (पमान ३१.१.२) पिन नियमापनात सोपान इति म्याय: 10वस या पाना, भन्मे सी). १७-१८ पास, पापम् । गोत्र ~ . - - ·. , अपूर्वाधिकरणं ५२० अपूर्वाधिकरण तत्काले कर्मफलकालवियोगशानकारणमस्ति । यच शास्त्र-17 च परस्परेणासमझाना योगपद्य सभवति । न चैपा प्रतिवेलया तदन्तर्गतत्वेन नावधारित , तत् उत्तरकाल । कश्चित् सबन्धे हेतुरस्ति । एतेन प्रधानापूर्वाणा फ्ले मेवावधार्यते इति कुत एतत् । अपि च, सर्वकर्तृप्वः योगपये प्रत्युक्तम् । तस्मात्कृतत्वमात्रेण प्रधान शक्तवाद्वैगुण्यं संप्रतीयते । तेन च प्रतिवद्वत्या- पुरुपे फलम् । अङ्गानि च प्रधानेपु जनयन्तीति नार्धापत्तिरपूर्वभार ।' दृश्यते एवागन्तरफालानुत्पत्ति- गम्यते ।।' न चापूर्वस्योत्पत्तिरभिव्यक्तिर्षोपपद्यते । कुत ? कारणवैगुण्यं इति न कालन्तरपलसिद्धयर्थमपूर्व कल्प 'न वाययुगपजन्यं कर्मभि ऋगयाभिः । नीयम् । अनैकान्तिी हि तदा अपत्तिवगुण्यमेव न चानवययत्वात् तत् क्रमशोऽपि प्रतीयते ॥' परमननुभूतमपि कल्पयेत् । न च जन्मान्तरपलोत्पत्यर्य-एव तापन्नोत्पद्यते । न चाभिव्यज्यते । कयम् । 'इन्द्रि- मपूर्वकल्पना । कुतः, 'सुसदु सात्मकत्वेन समाने- पार्थोभयेषां न संस्काराब्यक्तिरिष्यते । न प वेव जन्मसु । क्रियानन्तरमेवेह स्व: स्वानरका-यागादिमिः किं चित् संस्कृत संप्रतीयते ॥' सर्ग- पपि ।' नहि स्वर्गनरको नाम निरतिशयमुपदु.प. मिन्यक्तीना त्रयान्यतमसंस्कारद्वारत्वात् संस्कारान्तरमपदय स्वभावो देशविशेपात्मको बा, यो इहैव बभनि नानु- पल्पनीय, तत पुनः स एव झेश, इत्यप्रमाणता । यदि भूयेयाता, अल्गकिमाना जिहासोपादित्साऽनुपपत्ते. ! ये च रियाऽनन्तरमपूर्वमुपलभ्येत , ततोऽभिव्यज्यते इति तु लौकिके प्रष्ट सुखदुःखे, ते कर्मानन्तरमेव न्याम, यदि चास्य प्रागस्ति चे प्रमाण भवेत् , न तु संभाव्येते इत्यविशेषः । किंच, 'प्रतिषेपेषु चापूर्व तदुभयमध्यस्तीति । सर्वथा नात्यपूर्वम् । न चैतराम न शाखार्थेन जन्यते । तदतिक्मजन्यं तु न भवेतत्प्रतिपादने विस्पमित्यव्याख्यानमेतत् । च्यानपूर्वकम् ॥ 'बाहामो न हन्तन्य ' इति हि अनोच्यते । यदिद स्वमतिपरिकल्पितं विमावदिव निवृत्ति शास्त्रार्थ । न च तया कालातरे किं विचन- अपूर्व भवद्भिनिगप्रियते , न तेनास्माक किं चिदिरम्यते । यितन्यमिति नापूर्वकल्पनामपेचते । हननम्य तु नरक पतो मैतत्ताहरा रस चिदिधम् तिर्ह, 'कर्मभ्य. पातः फल, तद्यदि तेनापूर्व जन्येत, ततो हननम्यागयोग्यस्य पर्मण. पुरुषस्य था । योग्यता अचोदितत्वात् शैम्पिरियाजन्य तत् अपूर्व न वेदमूर शास्त्रगम्या या परा , साऽ पूर्वमिष्यते ॥ म्यात् । कल्पितमपि च तत् निश्यित्वान्नैर देशान्तरे प्रधानकर्मणामनकर्मणां या प्रापरणात् म्यादिमागपोग्या: शरीरादिमापणसमर्थ इत्पनर्धमान चाम्य आश्रय, पुरुषा पध स्वर्गार्यायोग्या. 1 तामुमपीमप्ययोग्यता संभाति, क्रियाऽऽअपन्य पुरोटागदेििनष्ट पान् सदाति- युदस्स प्रधानरय योग्यतोजयते, इलाम गाभ्यु रिने चाररमानुपपत्ते । पगम्यम् । असत्या राम्यो अपनयममारराव एवमहापूण्यपि निराकर्तव्यानि । किंघ, च पुरलगता अनुगा या योग्यता, भागिर 'अङ्गानि यदि बापूधं कुर्वन्यारादपरिभवम् । अपूर्पमित्यररिस्पो । यतु प्रत्यवादिगम्प मश असंयन्धान प्रधानानां न स्यात्तेनोपायदा ॥' नातीति, मय, भूतापित्तियनिरिमने गम्यते , ग नदिपस्थितमपि भगापूर्व प्रधानेरमध्यमानमुक्त समर्थ, स्वीप + कारण 'वापिचिरेषेषा न चामर्ने प्रयाने तदपूर्व या निपतित समर्थम् । यदपि प्रमाण प ष्यते । शरदेशमायाश पाथै- च मोगादिनिमित्त प्रम्पसमापि, तापितामोडीग-प्यागम एप न..' येन पाका यागात् मार्गों मरी पादपार परत् नैव पाशानापूस्योपुर्यात् । थप प्रमनि काये मागीयानोगते, तेना तु अनापूर्यापार यजमाना मन्येवारतर, एवं बीयप निनामरि ri awati मों पुस्पार्य वारसे. पावहामि. म्याथरि प गुग मागिताप, गरमादान माना पयोगाचनेन प्रान् यहागरदेवोपम । वायरममा मात्र मान र सि. - . . - ·अभिवा सत्रकर्मणि अपूर्व अपिवाशब्दः । सरकर्मणि गमामयनै 'वैश्वानरो । फलसंबन्धि, तस्साच अपूर्वमितरत् फलपदुपकारि इत्य- ज्योतिष्टोमः प्रायणीयमहर्भवति' इति श्रयमाणः प्राय ध्यवसीयते । एवं स्थिते कतरदेक संबध्यता इति सर्यथा णीयशदः द्वादशाहप्रायणीयधर्मान् न गृह्णाति । किंतु अनेफादृष्टकल्पनापरिहारात् अनियमप्राप्ती उच्यते । सत्रकर्मगि एपा प्रायणीयः इति श्रुतिः शब्दः गुणाई 'प्रधानं फलसंबन्धि तत्संबन्ध्यङ्गमिष्यते । प्रधाना- स्यात् । प्रयन्ति आरभन्ते प्रवर्तन्ते अनेन सने इत्यनया त्वमेकरय न कत्रावकल्पते ॥' नहि एक व्युत्पत्रमा प्रयाणक्रियारूपगुणत्रोधिका स्यात् प्रायणीय-सिन् वाक्ये तदेव कदा चित् फल्समन्धान प्रधान, कंदा श्रुतिः । तस्मात् प्रायणीपशब्दो न धर्मातिदेशक । चित् फलवदुपकाराङ्ग युज्यते, नियतरूपत्वात् अङ्गाडि. इति सिद्धान्तः । भावस्य । वा. २२२१११ पृ. ३७४. * अपूर्व अपधा- वाक्यशेषाच । ६॥ तादिजन्यं नास्ति , तेपा एमेव तण्डुलनिष्पत्यादि प्रायणीपशब्दः धर्माभातिदिशति इत्पन' ज्योतिरेव फलम् । अवघात नियमादृष्ट तु अपूर्व विद्या पुरस्ताद्दधाति' इति वाक्यशेपो लिङ्गम् । येन ज्योतिः वि. २१९६३, * अपूर्व अस्ति । पूर्वाधिकरणे वर्णकाभ्या प्रापणीयं भवति , तेन ज्योतिः पुरस्ता क्रियते इति । यदिदमुक्त अर्वस्य एवमेव पदं प्रत्यायक तिच योत वाक्यशेषार्थः । तस्मात् मायणीयशब्दो धर्मान् नाति । इत्याख्यातान्तभावार्थपद ' इति, तदनुपपनं अपूर्व दिशति इति सिद्धान्त. । इद वाक्यरोषाचेति सूत्रं य-कु- सद्भावे मानामागत् , यजेत इत्याभ्या प्रकृतिप्रत्ययाभ्या पुस्तकयोरेवोपलभ्यते नान्यन । भाणे तु वाक्यशेष- करणभावनपोरभिधानात् । अपूर्वाभावे पालान्तरभाषि- श्वास्य एतमेवार्थमाह ' इत्यादिना इदमेव सून न्याख्या- खर्गसाधनत्व विनश्वरस्य यागरपानुपपन्नमिति चेत् न, तमिति स्पष्टम् । तरभादसाभिः सगृहीत इति शेयम् । के. शास्त्रप्रामाण्येन तदुपपत्तेः । इति प्राप्ते ब्रूमः । दर्शपूर्ण, अपिवा सर्वधर्मः स्यात् तम्यायवाट मासाभ्या इति तृतीयाश्रुत्या तावत् यागस्य स्वर्गसाधनल्य विधानस्य (शा१६) इत्यनेन न्यायेन । प्रमितम् । तत् यथोपपद्यते तथा अवश्य भवताऽपि वैदिक कर्मणि अनुमेयवेदस्य विहितं कर्म प्रकान्त सत् कल्पनीयम् । तम किं यावत्पल यागस्याररसान काप्यते, नियमेन समापनीय ' इत्येवरूपस्य अपिया सर्वधर्मः' किंवा विनष्टस्यापि स्वर्गोत्पादकत्वम् ? नाद्यः, यागे इति न्यायेन गृहादिसाधारण्यात् तदपि समापनीयम् क्षणिकत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्यात् । न द्वितीयः, मृतयोद॑पत्योः (पूर्वपचे ) । सोम. ६३२१४ ५४८४. तन्याय पुनो नात् । अतो मानान्तरविरक्षात् भवदीय- वात् , तस्य सर्वधर्मस्वस्य उपपादको न्यायः 'विधे. कल्पनात् असदीय अविरुद्धमपूर्वक्सन ज्यायः । सर्वविषयत्वं ' यस्मिन् कल्पे विधाने विधायक वाक्येऽ फल्पितेऽपि अपूर्व तस्यैव स्वर्गसाघनत्वात् यागस्य स्ति तत् तन्न्यायम् । वरुप भावतल्यायत्वम् । (विधा । स्वर्गसाधनत्यश्रुतिविरुध्येत इति चेत् न, यागावान्तर नरय अनुमितविधामकस्य शब्दस्य तन्यायत्वात् होल व्यापार अपूर्व इत्यङ्गीकारात् । नहि उद्यमनिपातनयो कादिः सर्वधर्म: स्यात् ।)सु पु. २४५. अवान्तरव्यापारयो सत्वे कुठारस्य साधनत्वमपैति । यदि अपूपः तण्डुलाना पेषणेन विना न निर्वर्तते। व्यापारवतो यागस्य नारो व्यापारी नविष्ठेत् , तर्दि मा.१११११२/५०. यागबन्या का चिच्छति: अपूर्वमन्तु । शक्तिभ्यवधानेऽपि अपूर्व अनुपपत्तिप्रमाणकम् । तर एकापूर्वकल्प- मागस्य साधनत्यमविरुद्ध, औष्ण्य यवहिवेऽप्यसौ दाइक नया उपपन्ने, न अदृष्टान्तरकल्पनाया प्रमाणमस्ति, यो त्याद्रीकारात् । यथा अङ्गारजन्यमोण्य शान्तेष्वपि अङ्गारेषु ई अनेकान्यपूर्वाणि कसयति, कल्पयत्यसौ एकम् । नलेऽनुवर्तते , तथा यागजन्यमपूर्व नष्टेऽपि यागे गरि उच्चेत् यल्पित, अर्थवचादाक्यस्य शीगा अन्यथाऽनुप- आरपनि अनुवर्तताम् । तस्मादस्त्यपूर्वम् । २२१२२, पत्ति. नापूर्वान्तरस्य प्रमाण भवति । तस्मात् एकमेव * अपूर्व एव फ्ल्पदम् । तदेव च धर्माणां प्रयोगकम् । मी.को.१५ ·अपाधिकरण ५२२ अपूर्वाधिकरणं फ्लनानात्ववैचित्र्ये । किंच । ' अङ्गमध्येऽपि कर्तव | कश्चिदमायः कारणत्वेन दृष्टः । यदि तु क विदुदाहियेत, भवेशेदुपकारकः । प्रसङ्गसिद्धरङ्गानाममाप्तिर्विकृतौ शक्यं तत्र भावान्तर दर्शयितुं , न तु अत्र अपूर्वावे भवेत् ॥' प्रयाजादीनामपि क्षणिकत्वात् स्वरूप- वाकिंचिदस्ति । यत्तु अपूर्वस्यापि नैव कारणवं दृष्ट- सनिष्पभावे भवत्पक्षे कर प्रधानोपकारः वर्तव्यः, इति मिति , वदयुक्तम् । सर्वत्र शक्तिसामान्योलम्मात् तद्धि सोऽपि चापूर्वाभावात् फर्मात्मन एवोपकारकः । तत्र येन शेपमानन्याचापूर्वस्य यत्तु शास्त्रेग कारान्तरफ्ल नाश्रित, प्रस्तो प्रयाजादयः कृताः, तस्य विकृतिषु तद्गतोपगार-प्रयोगोचरकाल्पलना च शास्त्रेऽन्तर्भवति, तस्मादानन्त- सदानात् विनाऽपि तन्त्रमध्यविधानेन तत्पगयाप्तः प्रसङ्ग यमेव चोदितमिति । तत्र ययाश्रुतशणिकानेकवर्मानन्तर्य लक्षणमस्ति, इति न पुनरयान्यनुष्ठातम्यानि वन 'प्रयाने. न समपतीत्युक्त प्राक् । स्वर्गनरको च निरतिशयसुस- प्रयाने कृष्णल जुहोति' इत्यादीनि नोपपयेरन् । नन्यन्य- दुःसात्मकन्यान् देशान्तरजन्मान्तरानुभवनीयौ , न फर्मा- न्तकारभेदाग्नैतत् प्रसज्यते । वश्यन्यस्योत्तरं 'अर्यस्या-नार संभवतः, इति षष्ठाद्ये वश्यामः । ऐहिकं पापि विकृतत्वात् ' (१२।१।१।४) इति । यदेव हि प्रन्यासन्नानि पुत्रादि क्रमजन्मस्वभावकम् । न कर्मानन्तरं कश्चित् प्रति पर्मात्मा तदुपाररूपमिप्यते , तदेव दूरस्खाया- | फलं लन्धुं व्यवस्यति ॥ न प प्रामादिसंप्राप्तिः मपि विकृती इत्यविशेषः । एते फर्मविनायपक्षेऽपि केवला फलमिप्यते । उपयोगश्चिरेणैषां न निमि. दोपाः प्रस्टतन्याः । यस्यापि च धर्मविनाशदेव फलं चाद्विना भवेत् ॥' चिरकालेपभोगरतामन्यात् भविष्यतीत्यभिप्रायः तस्यापि शुभाशुभकानेर्मतप्रयोग | प्रामादीना , मियाऽनन्तर तादाम्पासभये सति, यौयान्त- विनाशाना प्रागमाषप्रध्यसानाराना या अवस्तुत्वेनाविशे गले निमिचं धीम, तत्रैवापहार, प्रराज्यतेत्याश्य समस्तो- पात् परभेदवैचिन्यानुपपत्तिः । तपाहि , 'एको रोगो पभोग यायद अवस्थितेन पेन विनवितव्यम् । हवो यस्य , यस्य याऽपहृता दश । अरोगित्वे | वतन्य प्रागेर प्रोगादित्यमरधारणार फगुणा वयोमेंदो न कश्चिदपि दृश्यते ।।' यति तु प्रति अर्यापचेरनैकान्तिश्चमित्यपुतमेतत् । यत्तु प्रतिरोतु न कम विनाशानां वैविध्यमिप्यते , वपा सति वस्तुत्वापतेः शानगम्यमपूर्वमिति, उम्पते । 'विधेयेभ्यो यथाऽ- यस्त्यन्तगमायाय अर्वपरवेय विनारशन्देनाभिधीयेत। पूर्व विधिशापु गम्यते । वथैव प्रतिपेयेभ्यः 'न प फर्मविनाशेभ्यः स्वर्गादि भूयते पलम् । प्रदिपेखदुच्यते ॥' यथा हि लीवानामेव दामा विपर्ययाम नैतेभ्यो जातं यागस्य वद्भवेत् ॥'दीना पविध्युचरका वैदिक्यान पेटगम्यापूर्वसिदि 'यजेत वर्गकामः' इति हि भूपते, न पाया एव प्रात्य दीनागनवगवानरसना प्रतियोचरकाल भावं प्रतिपद्यतेति । वत्र मानांसमापसाधनसंच पनि भाविना वैदिक येनैव नरक्यासिसमापूर्ववतोगचि.। याफ्ये यस्ता अभावारासाप्पणाचनसंबध काति, (आनेय कन्यादपूर्वाश्रपा ) सपि मारय पनारि- तेन वेदसापश्मणोक्तः । युट ! फर्मविनासमय विदारहिवरे क्वपमानेग देशान्तरमादिहिता हि सत् एतत् न प नित् पनधि इति सर बन्यायुगमात् निपिपानुगटम्मः । 'आत्मेष यदितु, अत्यन्तविपरोवान् । नम्वरसमो दार. पाऽऽश्रयस्तरय দিযাবে ৭ খিরা। शेयर घीन्युयः । अथवा यौर छात्मपाद स्थित देवन् करवं मर्यवर्म मु ।' पात् मलप्पते, तथैव स्वर्ग भुते पदमार: फरनिनि दरमदानावना हि सन संकामादिकारण परप्येत । अपूर्वपक्षेती मुत्समिति चेत् । न । ठम्य भर स्पयारिटन् । मम ते मीयमाना; तर कर्मपनयमानत्वेन अत्यन्त मेशात् । उन देवपुर 'सगापुरमोगादिमधर पन्ने पविरोष । कप स्वात् 'अपूग क्रिममा मागेर पियते , सर्ने वा बिनम्प पनि । मामिलायो- ते फ्लमेर कृतं मानिन रोकेनि यदि यसमयदेव शहिरिप्येव वर्मणाम् । हदि । मन्त सदमा । - .

·अपूर्व -- अपूर्व श्रुतार्थापत्या वा प्रवीयते । वि. ९६१३४. * अपूर्वे | स्योपपती अनेकापने गौर स्यात् । वि. २११११ सावयनम् । 'आवृत्तिभिर्यथाऽभ्याये संस्कारो भवति वर्णकं १, • अपूर्वस्व अवधातादिनिमित्तत्वमपि क्रमात् । वाक्यावयवरूपेण तथाऽपूर्व भविष्यति॥' अस्ति । नीहिवरूपस्य च निमित्तत्यं नास्ति इति नीवार- न चामूर्तस्य अवश्य अवयवैन भवितव्यम् । अन्यैव हि । अहणे ऊहः कर्तव्यः । ९1१1१ वर्णकं ३. * अपूर्पस्य अर्यापत्या शक्यते वक्तुं सूक्ष्माषयरूपेण तत् प्रतीयते आश्रयः। सत्यपि चास्य ( आत्मनः ) चलनादिकिया- इति । वा. २२१।२।५ पृ. ३९९. सुधा-आमादौ अमूर्ते रहितत्वे कर्तृसन्धमारेण तद्देशान्तरपापणादिक्रिया- निरवयवत्वदर्शनात् अपूर्वस्य अमूर्तरपेन निरषयवत्त्वं संबन्धाभ्युपगमात् निष्क्रियताऽनुपालम्भः । आत्मैव वाच्य , न चामूर्तत्वं निरवयरत्वे प्रयोजक मूर्तेष्वपि पर चाश्नयस्तस्य क्रियाऽप्यत्रय च स्थिता । आत्मवादे माणुषु निरवयवत्वदर्शनात् अनेकप्रयोजककल्पनाऽऽपत्तेः। स्थितं होतत् कर्तृत्वं सर्चकर्म, यवदानप्रक्षेपादीना किंतु अवयवनिवेशानामकता इत्याशयः । ( मोठ्या हि सर्वेषा संसल्लादिद्वारेण आत्मैव कर्वा इत्यवधारितम् । सावयवत्याभ्युपगमोऽयम् ! ) पृ. ६११, * अपूर्व हि अतश्च ते प्रलीयमानाः तत्र सर्गायुपभोगशक्तिमाधाय धर्माणा प्रयोजक निमित्त च । दुप्. ६।५।१९।५४ प्रलीयन्ते इत्यविरोधः । वा. २।१।२।५ पृ. ३९७-९८. पृ. १४७७. . 'कर्मभ्यः प्रागयोग्यस्य कर्मणः पुरुषस्य * अपूर्वस्य इतिकर्तव्यताऽऽकाक्षा भवति । द्रव्य. या ! योग्यता शास्त्रगम्या या परा साऽपूर्वमिष्यते ।' स्वरूपस्य नेतिकर्तव्यताऽऽकाक्षा । वि. ९।११५, पुरुषगता कनुगता या योग्यता शास्त्रेऽस्मिन् अपूर्वमित्यप- 'अपूर्वस्य एव धर्मत्वात् ' । २१ वर्गकं १, दिश्यते । ( शक्तिविशेषः ) । सा च श्रुतार्यापत्तिव्यति- 'अपूर्वस्य एकमेव पदं प्रत्यायकम् । इति प्रतिपदाधि- रिक्तैः प्रमाणैः न गम्यते । वा. २११।२।५ पृ. ३९४, । करणतात्पर्यम् ! २२१११. * अपूर्वस्य कर्मफलसक्यामक *"फलेन यस्य संबन्धस्ततोऽपूर्व प्रकल्प्यते' । यदि हि त्वम् । सर्वन शक्तिसामान्योपलम्भात् तद्विशेषमानत्वाच फलसंबन्धमात्रपर्यवसाय्येव वाक्यं भवेत् , ततः कदा । अपूर्वस्य । वा. २३१।२।५ पू. ३९७. . अपूर्वस्य चिदपि सर्वाणि फ्लेन समध्येरन् । इह तु तावन्माण शाब्दं प्रयोजकत्वं सप्तमे वर्णितं इह (नवमे ) आर्थिकी सिद्धेः अपूर्वमन्यत् कल्पयितव्यम् । तच्च अनुपपत्ति- निमित्तता वर्ण्यते । वि. ९४१११ वर्णक ३.* मावशब्दाः प्रमाणकम् । २।११।१०४. ३७३-७४, " फ्लस्य हि । अपूर्वस्य चोदकाः इति ब्रूमः । न तु कश्चिन्छन्दः सूक्ष्मसामध्यरूपावस्था अड्करस्थानीया पूर्वानुत्पन्ना साक्षात् अपूर्वस्य वाचकोऽस्ति । भा. रा.१ पृ. उत्पत्तेः अपूर्वमित्युस्तम् । (वा. पृ. ३९५) ३१११४१८, ३७६. • वृत्यन्तरकारेः अपूर्वाभावेऽपि कर्मफल सबन्धो. * यच्च येषु धर्मेषु विधीयमानेषु अपूर्यमुपतिष्ठते , तत् । पपत्तेः अपूर्वस्य निष्पमाणकच इत्युक्तम् । सु. पृ. तेषा प्रयोजक भवति न यावस्किचित् । ३३१४११०१५९३, . कृते वर्मणि अनन्तर फ्लमनुपलभ्य १.६७०. ० पन द्रव्यदेवते गुणमूले बाल्यावस्य, तत्र कालान्तरमपाददार अपूर्वकल्पतम् । पा. २५१५२५९ अपूर्वम् । यत्र पुन: द्रव्यं देवता वा प्रधान, तन तदर्यन्चात् . ३९२, ७ यजिनिमित्ता धर्मा अपूर्वनिमित्ताः अपूर्व- आमातस्य नापूर्वम् । मद्देवतासंकीर्तन मन्त्रण, सन् दृष्टा-प्रयुक्ताश्च । (इति सिद्धान्तकोटिरुपन्यस्ता ) मा. रारा र्याय । त्यागस्तु अदृष्टार्थाय । तस्माच्च अपर्वम् । टुप् . २१ पृ. १६३८. फल्सबन्धो हेतुः, अपूर्वप्रति. ४११९. * यदा तु सपिङ्गानि कृतानि, तदा तजन्या- पत्तेः । संबन्धश्च आकाहापूर्वकः । सा च भाव- पूर्वागि सभ्य प्रधानेषु अकुर्वन्ति। मा. १९११।१०।९५. शब्देम्यः प्रसन्ती दृश्यते न दन्यगुणान्देश्यः । * अपूर्वण क्रियमाण यायेनेच लियते , अपूर्व वा कृते । तस्मात् आख्यातेभ्यः अपूर्वमापना गम्यते । तत्र च फरमेव कृतं भपति । पा. २।१२।५ पृ. ३९७, धात्वर्षस करणावप्रतिपत्तिः, प्रत्यासत्तेः । अतः तेनैव • अपूर्वस्य असन्माष्टलात एकासनया एप पाक्य- फलकरणभूतेन अन्यथाऽनुपपस्या भपूर्व मापते यय- ·- . अपूर्वाधिकरणं ५२४ अपूर्वाधिकरण निवृत्तेष्वज्ञापूर्वेषु अमावास्यायां क्रियमाणान्यङ्गानि न समवेतस्य वा । (प्रसङ्गात् आमानं निरूपयति-) निराकरिप्पन्चे इत्यदोषः । एतयैव च दिशा उत्पत्ति- न तावदात्मनि चलनं समति , सर्वन्यापिन: विरोधः परिहतन्यः १ आइ च, 'आवृत्तिमिर्यथाऽध्याये । संयुन्यमानवियुज्यमानदेशासंमरे चलितुमनामात् । संस्कारो भवति क्रमात् । वाक्यावयवरूपेण तथा-कथं सर्वव्यापित्यमस्येति चेत् सर्वतोपलम्यमान- पूर्व भविष्यति । न चामूर्तस्यावश्यमवयपेर्न भवि- पार्यत्वात् । अहंप्रत्ययेन हि चैतन्यस्खमावस्य आत्मनः तव्यम् । अनयैव धर्थापत्या शक्यते वक्तुं , सूक्ष्मावया- अस्तित्यमानमवगम्यते , न तु देशतः फालतो या विशे- रूपेण तत् प्रतीयते इति । यदाऽपि अत्यन्तासतामनुत्पः प्यते । ततश्च , ' अनवच्छिन्नसहाय यस्तु यद्देश- भागवभृतास्तित्यमभिन्यायते, सदाऽपि प्रतिपुरुष फर्मभिः कालः । तन्नित्यं विमु पेच्छन्तीत्यात्मनो विमु. स्वीकरणात् फलामिमुरपकरणं शब्दादिविलदाणा अस्यामि तेप्यते ॥ सर्वम कार्योपलामः' इति , अहंमन्यय- व्यक्तिमविष्यति । तयाहि , नेकरूच भावानामभि- | मेवाविशेषितं वदति , सुसदुःखायुरन्धिर्या । नहि क व्यक्तिः प्रतीयते । आत्मरथोन्मीलनं नेन व्यक्ति- विद्गतेस्ते नोपलम्पन्ते । न चैते शरीरधर्मा पनि स्थित- रस्य भविष्यति ॥ सर्यावाप्तिसमों या प्रत्यारमा मात्मवादे । तर यद्यसर्वगत आमा भवेत्ततो यदेव रादेष्यते । कश्चित्तु प्रतिवन्धोऽस्य कर्मभिः सोऽप- तद्वता देशेन दारीरं युन्येत , तदेव (तर ) मुरपायुप- नीयते ॥' तसादस्त्यपर्वम् । सूप्रत्यापि च नरधिः स्थानान्यत्र । शरीरमात्रान्तर्गतात्मवादी खाह -- प्रस्तोपयिकमन्यमथै परयामः । तेन आरम्भषोदनैव । ननु तदेव देशान्तरादागमनस लिगम् । अत अपूर्वस्यापि चोदनेत्ययमेवार्थः । विरुद्धहेतृत्वमस्येति । कुतः 'युगपधादि सर्वध कार्य- (अप भाप्यं म्याचष्टे-) पदि पुनः पलायनसाम-मात्मगतं भवेत् । वनः सर्वगतत्वं स्यात् पर्याये तु त्तिदेय न विनटं , इति अपूर्वकल्पनानिप्पमागावं शरीरपन् ।। ' यदि दि शरीराद्वहिरति । पिदारर- मन्यानो परमेतदित्याहहि पर्मणा स्परलमा कार्यमुपर मार उरीरान्तरे सुपादन या, तनः महे' इत्ययुक्तं , पशब्दाविभागाय' ( ६१३१३१२) सर्वगत यमध्यवम्येम । यता सगरीरात कार्य इत्यत्र प्रत्यशोपलमध्यमिधानात् । यागमस्ताने ची যাঙ্গ নিয়ে ঘাইগাষী , যা হা. सत्याचनात्मक यात्, 'यदाभय देशान्तर प्रयति यारदेय सहितगलरपोरसम्यते , अन्यथा शरीर इत्यत्रयम् । अनोध्यने, 'कालान्तरक्षम रूपं मार गगतं स्यात् । तस्माउगरपदेयाम्य तथा गम- कर्मणो नोपलभ्यते । मनिरूपोपलब्धिस्तु न नापन: मारा समिय मापदेशो पाठ साभारणा- फलायोपयुज्यते ।। यान पररूपमुरादने, तथारि शानिार । आइप- 'मामा शरीरसंनिय- पालन्तकानामागम सदुपयुरवे ही गौर भामरे स्नेनर मह संगमान् । नत्र गुणादीनि इन्युयते । 'पागेऽपि प्रस्तुने पान पलनं यदुस- पायर्यागि प्रतिपयने । योचरं समयागमने इतम् । तत् प्रक्षेपांशरूपेण योगेऽप्यस्तीति निध- चिदिनु रादर ' त्यस्य यात् ' नहि एकमा पशि:, Tमा पाने ) नदेनी पाठ, पानापा- समतशिकन्यताकाय मंगः परमनपर यंग गर्दत्रबमा मदिर दाममोपीना प्रहाणादनाना व गोगमाल सिमगायोना या परफयं पुरि- বাৰ ধৰি থৰ মাৰ ন যায়, সে বস'?। খ- না- पसिन शानिय TT निरोधमा RIN: मिष्यति कणिIRON. कमान्तरादिविरोफनमत्र परम्प नरपतिः । स्यागेजिन्यमयिनिष्ट दिने । अवमानं च ममगमोदर पा , प्रदेश नं 1 , - ·अपूर्वविशेषण अपूर्वाणि वाक्यशेषकल्पना (स्यात् । वस्तुतस्तु ) न चानुपपत्तिः लब्धच्या । वा. ३१११ पृ. २०७४, 'अपूर्व- ('दर्शपूर्णमासाभ्या) वर्गकामो यजेत' इति (पदैः स्वार्था- | साधनत्वांशलक्षणाऽवश्यमेव हि । सर्वनैवाश्रिता श्रुत्या भिधानद्वारेण वाक्यार्थप्रतीते.) परिसमाप्तेः । वाक्य विषिः स्यानिष्प्रयोजनः ।।१७१४ पृ. ७११. शेषानुपपत्तेश्च अपूर्व कृत्या' इति प्राग्यागात् अपूर्वी- | * अपूर्वसाधनत्वाकारः (नीहीमा अपाते ) पत्तिप्रसङ्गः । यागेन अपूर्व कृत्वा (यागेन फलं | अपश्यं विवक्षितव्यः । वि. ९।१११ वर्णक २. अपूर्व- कुर्यात् ) इति द्विश्चारणं यजेः (प्रसज्येत ), पूर्वश्च साधनलक्षणायाः प्रकरगलभ्यत्वात् । था. ३।४।८।२४ दोप: ( न तावत् येनैव यागेन अपूर्व क्रियते तेनैव पृ. ९५४. * अपूर्वाकाङ्क्षा प्रधानविधावेव , पश्चात् पलमापि, कर्मणो विरम्य व्यापारानुपपत्तेः । अर्थात् न नित्यविधी आनेयादिविधी चामणि. घ. ८५. यागान्तरेण, वया व प्राग्यागात् फल्साधनात् अपूर्वोत्पत्ति अपूर्वान्तरं अपूर्वान्तरधर्मान न गृह्णाति । टुप्, ९१११ प्रसङ्गः इति पूर्वोक्को दोषः ) उत्तरत्रापि श्रुततया चेदनु- | २।३ वर्णकं २५ १६४७. प्राभाकरवन्' कार्यनियोगा- पपनः (नास्यार्थः), पूर्व एव विकल्पः (तेन सह परपर्यायस्वतन्नापूर्वाभ्युपगमे परोक्ता दोषाः स्युः, तुल्यदोषत्वात् ) स्वभावान्तरेण अनुपपत्तौ श्रुतविद्धधथै नासदभिभवशक्तिरूपाभ्युपगमे इति । सु. ५. ५९८. अपूर्वकल्पना इत्यसमीचीन (स्यात् ): (अस्मिन् - अपूर्वार्या धर्माः इति स्थित सनिपल्पोपकारका अपूर्वविषयके पूर्वपले कणिकाया एवमुपमहतं-" सोऽयं आरादुपवारवार प्रकरणेन प्रमाणेन । टुप्. ९११११११ दूषणगणो देवचूडामणिभिरेव परिहरणीय. इति आवा वर्णक ३ पृ. १६४०. * अपूर्वार्थो धर्माः । तेषा चापू थेंग [मण्डनेन ] नोदधारि, वयं के चय ते, 'तव मम' र्वाणा भेद उक्त. । अतसद्धदात् यथाप्रकरणं व्ययति धन्ते इति तोपक्षीपमतिविमन्त्राः इति) विवि.पृ. २३०-३४. धमाः । मा. ७१११।३. ० सनिपत्योपकारखा ये धर्माः * अपूर्वविशेषेण तत्कारणभूतयजिविशेषेण या अन्विताः तेऽपि अपूर्वार्था इति नवमे प्रतिपाद्यते ऊहसिद्धये । प्रयाजादिधर्माः ये यस्मिन् प्रकरणे समाम्नाता:, ते टुप. ९।११।१ पृ. १६३८. * 'सुश्मशक्त्यात्मक वा तच ध्यवतिष्ठन्ते एव सति प्रकरणमर्थवद्भवति । वि. तत् फलमेवोपजायते ।' सर्वमेव कार्य दभ्यादि क्षीरादेवत्प- ७१.१. ० यागादिजनित पुसा फलप्रासिसामय अपूर्व-द्यमान न सहसैप स्थूलेनैवात्मना उत्पाते । कि शब्दवाच्यम् । यागानुष्ठानात् पूर्व अभूत अनुरानोत्तरकाल ताई १ सूक्ष्माणि तावत् रूपान्तराज्यनुमपति । ख जापते इति यौगिकल्लादेय अपर्यशब्दाभिधान सर्चन खर्गादयोऽपि अनुरादिसानीया कायदपूर्वावस्था प्रति- लभ्यते । वा. ११३४९.३० पृ. २९९. सतिशयानुवर्ति पद्यन्ते । तथा चोत्पद्यमानतया त एवोत्पन्ना भवन्तीति । स्वर्गादिकार्योपादानसामर्थसामान्यं अपर्यशब्दवाच्यम् । वा. सारा५ पृ. ३९५, ७ पौष न्यादीनि मति सु. पृ. ३५२, * अपूर्वसंयोगः भेदापादकत्याय पर्म कियाणा प्रधानत्व, ता सम्मेदनिमित्तापूर्वसिद्धिः । विध्याक्षेपः । पृ. ८२७. अपूर्वसदायचिन्तायाः | २२१६१ पृ. ३७१. भोजन, यदि द्रव्यगुण शब्दा अपि अपूर्व चोदयन्ति, न्य अगापूर्वाणामपि आत्माधितानामेव एकार्यसम- गुगापचारे न प्रतिनिधि. पादातन्यः यथा गई पूर्वः पायेन प्रधानः संपदानामपि उपयता आश्रपरोपत्या. प.। यथा तर्हि सिद्धान्तः, द्रव्य गुण या प्रतिनिधाय | भावात् आरादुपकारकत्वमसिदिः । पा. २१६५ पृ. प्रयोगोऽनुशतन्य इति । भा. रा. नामधेयसिद्धि-३९८, रीि प्रयोजनमेय । या. प्रयोजनं तु यापदिह जाने . आमेयादय. पड यागाः भिप्रश्वपतिनो निश्वरः अपूर्वोरजीवि भवति अनानामपूर्वार्धत्वातिदेशादि वन् । संभ्य परापूर्व जनयितु न शक्नुवन्ति, वत: तमनन- सर्वे भोग्यम् । सोम. २११२. • अपूर्वसाधना समयानि मायादिजन्यानि पट् अयान्वयपूाणि वाक्यसामन्येन प्रतीयते इति सा प्रकरणात कप्यानि इमान्येर उपत्यपूर्वाणि तन्यन्ते । वि.१४. 4 ·- अपूर्वाधिकरणं अपूर्वाधिकरणं यनेनो ( भारते सावित्र्युपाख्याने ) ' अधमात्र त्यगिन्द्रियेण स्पर्शसमानदेवानामपि रूमादीनाममहणं, पुरुष निथका मलयद्यमः । इति, तदपि काव्यशोमार्थ एवमन्येनाऽऽत्मना अन्यदीयधर्माधर्मोत्तमुखदुःपाद्य- विस्पटगृत्युन्यमहापरांसनार्थ च पतिमताप्रसंसापरे याक्ये | ग्रहणम् । तस्मादात्मयादोक्तस्वस्वामिमापन्यवस्थानाददोषः। प्रजापतियपोग्वेदनादिवत् द्रष्टव्यम् । तथाहि तेनैव एवं सर्वगतत्वात् सिझमात्मनो निश्चलत्वम् । अय (अपूर्व गीतादिश्यनेकप्रकारं सर्तगतत्वं वर्णितम् । ननु च सर्व- नामसमवेतं, किंतु) द्वयवदानसमवेतमासीत्तत आह~-- गतत्वे व्योमवत् सर्वदारीरेल्वेक एवारमा प्राप्नोति । नेपतदिनष्टं' इति । न च तस्याविनाशः, तद्विपरीत- दोपः, शरीरभूयस्यात् , प्रतिदार व सुखदुःसोपलब्धि द्न्यान्तरोपलम्मात् । न चास्य ग्रहणप्रतिरन्यनुः व्यवस्थादर्शनात् । इतरथा ह्येकशरीरेणैव चरितार्थ- कभिदस्ति , येन न गृह्येत । अथार्थापत्या ग्रहणप्रति. सात् अनेक्शरीरपैयथ्य स्यात् । जन्मान्तरशरीरवदोष बन्धादि कल्प्येत , तथापि सनि अपूर्वाहहुतरमदृष्टं दृष्ट- इति चेत् । न । तन मन्तिरवशेनोपभोगान्तरार्थ पुनः- विपरीतं च परमपितम्य, तापदविनष्टमास्ते, तया न हरयते, पुनरारम्भात् । सर्वशरोरगतमुसाद्युपलब्धिश्च प्रतिशरीर ज्या प्रतिबन्धहेतुः, तस्याप्यदर्शनानिमित्तं चेत्येवं तस्य- स्यात् । अन्यदीयै थेन्द्रियैः शरीरान्तरगतस्य आमीय-तस्थान्यदित्यनयस्था , तथा क्षणिकस्य कर्मणः स्थानमनुप- स्वादुपरवेन्याविरादीनाममात्रः स्यात् । वर्णविशेष- लब्धिकारणं च फल्प्पमित्यतिगौरय, एषमनाधितकर्माप- व्यवस्थया च फर्मचोदनामेदो न स्यात् । एकस्यैवाऽऽ- स्थानक्ल्पनायाम् । अथ आत्माश्रितमेव सयोगविभागी रमनस्तेनतेन शरीरेण संध्यमानस्य सर्ववोपपत्तेः । अयुर्वदासीत् , तत्रापि दृष्टविपर्ययादृष्टपल्सने स्याताम् । आरमनानात्वे त्यदोषः । सर्वेपामपि च सर्वगतत्वे मूर्ति- । तस्मादरमपूर्वकल्पनमेवेति सिद्धम् । रहितल्यात् समानदेवावृत्यविरोषः । तदपेक्षपैर व वैत. राधिकरणप्रयोजन, न्यादीनां पल्संबन्धे नेपाम- न्यात्मपत्यायविभागाच उपनिरन्स ऐलात्म्यन्याहार. ।। दृष्टार्थत्वात् फर्मगामिव प्रतिनिध्यभारः । पर्मफल्सनन्धे कथं पुनर्नानारयेऽपि सर्वेषा सर्वशरारे, सबन्धादन्य तु द्रन्यादेः कोपरया शार्थत्यात समान कार्यय दीयमुरादु.पाद्यनुपलब्धिः १ के वित्तावदाहुः, 'यया | शानादरित प्रतिनिधिः । कर्य ताई पूर्वपश्चवादिनः प्रा. शरीरमानेऽपि मावगर्मात्मयविनाम् । सुसादीनां वापरिसमातिशेपामाव: { समापनीयमेय पर्म येन पेन व्यवस्थेचे सर्वपा भविष्यति । शरीरपरिमाणा / चित् द्रव्येण । साशोपादाने तुन यतितम्यं रहशादापि रमादिनोऽपि क्लिाय तुल्यो दोपः, तस्थापि गर्भामसमान फलप्रासे, पर्मगश्चापिहितसाधनविशेषस्थानपेक्षितगा. देशयात् मातृक्षेत्रशः तहतानि मुरगदीन्युपगमेत । तत्र स्यात् येन केन चित् सिद्ध: । न च तत् पूर्वदयम्य यत्वस्य परिहारः, स सर्वामिना सर्वशरीरेषु मविष्यतीस. प्रतिनिपिरिन्युच्यते, अन्यार्यत्वासापाय । पूर्वदय दि विशेषः । यद्यमोपपत्तिमध्येत, न तु परपक्षमाम्यापत्तिरेते फगय प्रकृतमासीत् , इटानीमानीयमानं तु प्रन्यायपरि. पपत्तिः, तस्य च नवचोमयोरप्पन्न नुयोगात अश्विहाराय नैमित्तिस्पाय या प्रवृत्स्य पर्मणः सिमपर्यमिति । तस्य त्यगिन्द्रियपरिमाणत्यादन्तायरीरामशे मामयदेव नामधेयमिदिरपि प्रयोजनमेव । सातु पूर्योलत्याग्न आत्मनोऽभ्युपगमार गमशरीरेण मातृक्षेत्रस्य प्राप्ति- मदर्शिता । रस्ति, पेन मुल्पदोषता स्यात् । तस्मादेव परिहतन्य, मु~ (पृ. ६२१) धातो. पगमारनारणाधिवे 'देशप्रापया यदीप्येव सुखादेरुपमोग्यता । ततो येनादिशब्दाना तामानाधिकरणशत् नामपेयताऽपि तोफा प्रसज्येव योग्यमोगे त्यदुष्टम ॥' यदि सिद्धान्तममोरनम् । द्वात्मनः मुखादीनां च रामानदेवस्थग एर छनध 'सायसाधनमायो हि भूयते स्वर्ग- उपभोगकारणमिध्ये, ततोऽय दोषः स्यात् । चायागयोः यस्त्यन्तरराय सापे अतिरेव विनायते।।" रादीनामिय क्षेत्रायोग्यतालगः संन्यः । तत्र यथैव | तमान् याग र निनोऽपि पर गावि, पा - ·अपूर्वाधिकरणं ५१९ अपूर्वाधिकरण इथे पदं प्रवर्तते । न च स्वातन्त्र्येण प्रमाणमिति च आकाशादीति नित्यावस्थितानि कस्मात् फलन स्थितम् । तथा च वाक्यस्य अवाचकत्वादेवापामाण्यम् । साधयन्ति यदि च भूयमाणातिरेकेण अवस्थायित्वसमवात् न च के चित्पदार्थाः श्रूयन्ते , येषा मैदः ससर्गो का | अपूर्वेण फलं साध्यते इति कल्प्यते, ततो वरमा- अपूर्व भदेन् । येऽपि दादान्तरादयः श्रुत्तिलिङ्गादयश्च काशादेरेर कसितं, तस्य हि स्थानसद्भाची अपि शब्दमारा:, तेऽपि च स्वभावसिद्ध वस्तुनि भेदे विनि- तावत् प्रसिधौ, केवलं फलनिनिचल्यमाश्रयणीयम् । योगे वा कारणं, न सझावे कस्त्र चिदिति अपूर्व | अपूर्वे तु सद्भावप्रभृति सर्व निप्रमाणकं कल्पनीयम् । प्रति अप्रमाणम् । उपदेशानवाते चातिदेशोऽपि न अय यागसंबन्धिना केन चिदवस्थितेन फलं दातव्यमित्य-- प्रगतते । विधिप्रतिपेविषयत्वाच समस्तस्य वेदस्य , न | मिप्रायः, तथा सत्सपि यष्टुरेवाऽऽत्मनो यागैः क चिद्रस्तुस्वरूपप्रतिपादनार्यलय भरतीति नागमगम्यम- | संगतस्स स्थितस्य च । निमित्तत्वं वरं क्ल पूर्वम् । न च अहएपूर्वस्य अहसदृशस चोरमानवि. लाघवं हि तथा सति ॥' यदि यागस्य विनाशित्वा- घयत्वम् । कामं या अनुपलभ्यमानशविषाणादि- 3 दन्येन तसंबन्धिना फलं साध्यमानं यागेन साधितं सारूप्पात् अभावान्मकलोपमागप्रसनः । तरमादरापे । भवति, ततो घरादतिक्रान्वयागेन आत्मनव वर साघ- णोपगेयम् । अर्थापत्त्याऽपि नैवैतदस्तीत्येयं प्रती- १ वितव्यम् । यद्वा कर्मविनाशोऽयं फलं नः साध- यते । अन्यथाऽप्युपपन्नत्वात् फलयागाविसंगतः। यिष्यति । भगियागविधानाद्धि तदयत्नेन दृष्टार्थापत्तिस्वायत् धर्मास्तित्ववदेव अत्रापि निराकर्तव्या, कलप्यते ॥' विनाशिनि हि कर्मणि चोदिते कि स्वभावादिनाऽपि ईश्वरदरिद्रादिवैचित्र्योपपत्तेः । भुता- दृश्यते , कर्म च विनष्ट , शास्त्रप्रत्ययाच कालान्तरे फल पत्तिरपि कीडशी भवति , यन प्रत्यक्षेणैवानुपपत्ति- भविष्यतीति निश्चीयते । यच यत् प्रतीत्य उपजायते , ईश्यते । न च कल्प्यमानोऽर्थः केन चिद्विरुभ्यते, तस्य निमिचत्वमित्यवधार्यते । तस्मादमाघ- तद्यथा ' सुवेणावयति ' इत्युक्ते न च कश चिदपि निमित्तमेव फलमस्तु । स्यादेवत् । न क विदयस्तुनः मामपुरोडाशादीनि सेनावदातुं शक्यन्ते इति , मत्यक्ष- साधकत्वं दृष्टमिति । तदुच्यते । अपूर्वस्य वा क दृष्ट, गम्यत्वात् । अपि न कत्रापि प्रसकेरेवं करप्यते द्रवाणा- येनानाऽऽश्रीयते, तदवश्यकर्तव्ये लौकिकनिमित्तधर्माति- मिति । न चैपा कल्पना केन विद्विरुध्यते , भुतहान्य- क्रमे किमपूर्वनिमित्तत्वं कल्प्यता , उत अभावनिमित्तत्य- धुतपरिकल्पनाऽमायात् । अपूर्व तु न कदा चित् फार मिति, क्लाभापनिमित्तवातिरद्धनेन कासनिकापूर्व- साधनल्वेन सभाव्यते, यतोऽन्यकारणनिपेघे सति नदि निमित्तत्यपरिग्रहो न युज्यते । किंच, 'यदि चैका- भया परिशेषसिद्धिः स्यात् । 'यदि त्वन्यनिवृत्त्यैव ततो ब्रूयुः शब्दाः कालान्तरे फलम् । ततस्तेनैव परिशेषः प्रकल्प्यते । शशशुद्धनिमित्तत्वं फज्ञानां कल्प्येत निमित्तं वस्तु किं चन' कियाफल- कि म गम्यते ॥' नहि करणान्तरपतिपेधमात्रेण संबन्धप्रतिपतिमापचारतार्थासु चोदनानु अनुपाते काला- अपूर्वनिमित्तता गम्यते , शशविषाणादिभिरनेवाल्यान् । चरे, कर्मस्वभावादानन्वये गम्यमाने, कुत एतत् काल- अपि च यदि तावदपूर्व याराम साध्यमिभ्यते , ततः श्रुत न्तरभावि फल, तसिद्धयर्थे चापूर्व कल्प्यते इति । व. खगै परिराज्य अश्रुत परिकल्पित भवेत् । अथ लं उत्स्यात् । कते कर्मणि अनन्तर फलमनुपलभ्य काला- प्रति धनभूतं, ततः श्रुतपागपरित्यागात् य गतिः। तरफलोत्पादद्वारमपूर्वकल्पनमिति । तदयुक्तम् । कुतः । न च आकारान्तरेण तन्निरूपयितु शक्यते । वेन आगम- 'पूर्व निशिस शास्त्रार्थ प्रयोग हि प्रवर्तते । प्रयो. प्रामाण्यात यागादेव फलेन मदितव्यम् । कप नष्टः साधय-गोत्तरकालं तु न शास्त्रार्थोऽवधार्यते नय. तीति चेत् । यदि शास्त्रादेवं गम्यते, किं भवतो विरुध्यते। विद्वान्विहितोऽस्ति (३१८१८११८) इति वावदयस्य प्रियमाणेन का पलं ठायनीयमित्यत्र किं प्रमाणम् । अपि । यावच्यानगम्यं, तास प्रागनुनादयान्तव्यम् । न घ तन , ·अपूर्व त्वविकारो + " अपूर्व प (कर्म) प्रती ५२८ (इतः परं अपूर्यशब्दः प्रायः कर्मपरः)। अमिचयने उप्तायाः आधुननार्थाः धीमापनायाश्च अपर्य एव गृहमेधीयं कर्म चातुर्मास्येषु । मन्या यहः पटिनाः । तर च 'रातभिराधनोति' भा, १०1७४९/२४-३३. चतुर्दशमिर्वपति । इत्युक्तम् । तत्र समय चतुर्दात्य अपूर्व प प्रमची समानवन्त्रा चेदनियत्या-च पाठकमेण आदित एर ग्राह्यमिति उसूनः पूर्व- दनर्थक हिं स्यात् । १२१२।१३।३३ ॥ पक्षः । तन्निरासार्थः नुशन्दः । सतवादयः सख्याः प्रतिः विकृत्या समानतन्ना चेत् स्यात् , तदा आदितो या मध्यतो या यतः कुतश्चिद्रा इत्यत्र विक्स: अपूर्वाः प्रमाणान्तरेण अमासाः । तानु अपूर्यागु संख्यामु प्रती अपूर्व वैकृत तन्त्र प्रसन्येत अनित्यत्वात् विस्तेः । कामे निमित्ते करिमश्चित् उत्पन्ने सति स्यात् । न आदित एवेति अन नियमः । सर्वासा ऋचा विवृतिः माप्नोति । नैमित्तिक च नित्य बाधते । सपा माणा अर्यवत्व एव स्यात् । आदित एवं ग्रहणे तु अधिकानामानर्यक्यं स्यात् । तसात् सर्वाशा यदि न बाधेत अनर्थक हि अनर्थकमेव स्यात् वैकृत नैमित्तिक या काम्य या । तस्मात् वैताङ्गेन प्रकृतेः । मर्थवत्याथै विकल्प: स्यात् इति सिद्धान्तः । के. सङ्गितम् । प्रत्याचिन्तेयम् । वस्तुतस्तु प्रतिः विकृत्या अपूर्षे चार्थवादः स्यात् । १०८।२।५ ॥ समानतल्या नास्त्येव । के. दर्शपूर्णमासयो. आज्यभागी प्रत्य न तो पगौ करोति, न सोमे' इति श्रूयते । तत्र अपूर्व प्रतिरहिते * नास्ति पूर्व यस्य तत् कर्म अपूर्वम् । या स्वयमेरसोमे विषय भयमाण न सोमे' इति वाक्य 'तो महतिः, यस्याः अन्सा का चित् प्रकृति. नाल्येय, । पशो करोति' इत्यस्य अर्थवादः स्यात् । यथा सोमे तादृश वर्म अपूर्व दर्शपूर्णमासरूपम् । के. अपूर्व अर्थ आज्यभागौ न रियेते, वदत् पशारपि न प्रियते इति विदधत. अर्थवत्ता भविष्यति । मा ३१.१६१२१, २ अ पो आन्यभागप्रतिषेधस्य स्तुतिः । अथवा अपूर्ये अर्थ विधापति, तथा प्रवृत्तिविशेषकरो भविष्यति (समान- दार्शपौर्णमासिके कर्मणि 'न तो पो नरोति न योमे' मितरत् श्येनेन इति विधिः ) अनुवादः सन् अप्रवृत्ति- इति अर्थवाद' स्यात् । सोमे आज्यभागी न क्रियेते न विशेपार. अनर्यक: स्यात् । ७।१।२।१६. ॥ अपूर्व / पशायपि, दर्शपूर्णमासयोस्तु नियेते, इति दर्शपूर्णमासकर्म उपाशुपाज• दर्शपूर्णमाययोः 'उपाशुयाजमन्तरा यजति' प्रशस्त इति स्वत्तिः। के इति । वि. १२६४. . अपूर्व एव अवमृथ. अपूर्वे त्वविकारोऽप्रदेशात् प्रतीयेव । ९॥३॥ ज्योतिष्टोमे । याबदुस्त कर्तव्यम् । भा. १०७ २१ ॥ १५१४५-५०. * अपूर्वः पदार्थ. अपकृष्यमाण न दीपूर्णमासयो. 'प्रोक्षणीरासादय' इति नियदे पनी प्राचा अपर्याय कल्पते इति ' तथाऽपूर्व' (१९॥ सनद' इन्युक्तम् । तर द्विपत्नीने महुपत्नी चा प्रयोगे १६२९ शा.) इत्यत्र अवस्थितम् । शा. ९. पलीगन्दे यवनोदः कर्नयो न वेति मिना कर्नयः * अपूर्वी पासोमो सोमेन यजेत' 'अमीरोमीय पशु. । इति पूर्व पक्ष: । सनिरासार्थलुशन्द । अपूर्व अन्य- माल्भेत' इति । वि. २२२१६,. अपूर्गः एव , प्रातिशून्ये सपप्रतिरूपे दर्शपूर्णमासमणि पनीसन्दे आधारादय. 'आधारमापारयति' 'अमिहोत्रं जुहोति' अतिार प्रतीयेत न विकार. उ. पीयेव । अपदे- इति । २१२५. . अपूर्वाः एव दविदोमाः । भा शात् अन्यग्य प्रकृतिरूपस्य प्रदेशम्य अभागत् । चोद- ४१४१०-२८, * अपूर्वा एव उपसत् ज्योतिष्टोमे।केन अन्यत. श मन्थे अर्यानुसारेण उरः स्याद , यावदुपत कर्नत्यम् । ११५४३-४६ अननु स्वप प्रकृतिवात् चोदपेन प्राप्तिरेय नास्ति । अपूर्वायु तु संरयासु विकल्प स्यात् सर्या पत्नीशन्दभ्य यातिवाचा वेन यो बानीनां था सामयवत्वात् । १०१५।५।१४ ।। पनीना वाचवल्यात् उस्य न प्रयोजनम् । फे. - ·अपूर्वाधिकरणं अपूर्वाधिकरण रेष्टन्या । कुतः १ 'क्षणिकत्वेन सर्वत्र नैकस्यापि हि चिपल साध्येत, ततो दोपः स्यात् ।। यागाहितयो तु कोणः । कथं चियुगपचिः फले किमुत भूयः शक्त्या माध्यमाने यागेनैव साथिनं भवति । सर्वसाध- साम्।।' यदेव हि कर्म गृहीतं, तदेव हि क्षणिक्सक्मावयव नानामिष्टफलप्रवृत्ती आन्तरालिकच्यापारावश्यमावित्वात् । स्वात् फलं प्रति युगपद्भवितुमसमर्थे , निमुन यान्यनेका अथवा सर्वमेव कार्य दध्यादि क्षीरादेरुत्पद्यमान, न सह- रमकानि दर्शपूर्णमासप्रभृतीनि । यदा हि पूर्णमासो भाति, } सैव स्यूलेनैवात्मना उत्पाते , कि तर्हि , सूक्ष्माणि तार न तदा दः, यदा दर्शस्तदा पूर्णमायश्विरविनष्टः । तपैक- ल्पान्तराण्यनुभवति । एवं स्वर्गादयोऽपि अङ्कुरादि- रिमनिय समुदाये यदा आग्नेयतदा अग्नीषोमीयोपायाजी सानीयां तापदपूर्वावस्था प्रतिपद्यन्ते, तफा चोत्पधमानया न स्तः, यदा तयोरेकः तदेतरीन वियेते, इति योगपद्या- ते एयोपना भरन्तीति । एतारानेव चान वर्तमान समयः । तद्यदा दर्शपूर्णमासस्तदषययो वा का चित् पुरुषे । कालः, यदच्युतिः कर्मसंकल्पात् प्रभृति आ सर्वान्त्यफ्ला- शक्तिमनायायैव विनश्येत , ततः प्रागरसातुल्यत्वात् । वययोपभोगात् । आह च- 'काठे पक्तव्यमि- उत्तरकर्मणा पूर्वैः सह रूपतः शतितो या साहित्याभावान युक्त निर्दिष्टा ज्वलनक्रिया । अकुरे जायमाने केवलकरणात् करिवद्विशेषः, इति सहितसाध्यत्वेन श्रुतं च वृक्षोऽप्युत्पन्न इष्यते।। फल साहिंसासंपत्या नोपपयेत । नहि केवरी दर्श: यतु संभावनापदमपूर्व नारूढमिति । तदयुक्तम् । तत्साधनत्वेन श्रूयते, तदन्त्य वा कर्म । नियोगत थ कर्मान- कुत:--- 'विनाशित्वेन विज्ञात साधन न्तरफ्लोत्पत्तिवादिनाऽपि सर्वकर्मान्ते सा अभ्युपगन्तश्या। लोकवेदयो । असंभावितसामाधायित्वं चोचते ततश्र यस्पैवानन्तये, तदेव साधन प्राप्नोति नेनराणि, कथम् ॥ ' ( न संभावित सामर्थ्यरूपेण स्थायित्व चिरविनष्टत्वात् । अथ तु सर्वेषामपूर्वाख्या. शक्तयस्ति- यस्य इति विग्रहः । नूनं विनष्टस्याप्येतस्य पन्ति , ततः स्वरूपाणामतन्त्रत्वात् तेष्वसस्त्रपि शक्तिगत- सामर्थं फलनिरनिकालावधि यावत् आरते' इति मेष योगपद्य व्यवहाराङ्गयात् न्यापरिष्यते।वथा च आह- हि यावावधाते , तावत् विनाशिनी क्रिया नोद. 'शक्तिभिः सर्वभावानां व्यवहारानुपातिता । यितुमेवाशक्या । तस्मात् संभावना अवधारणा तेनान्यदेशकालेऽपि रूपे तामि. स सिध्यति ॥ प्रथममेव सिद्धति । 'न वाऽतिक्रान्वयागेभ्यः पुरु- लौकिकं चापि यत्कर्म फले कालान्तरोन्नती। पेभ्यः फलोद्रातः । अतिकान्तानविक्रान्तविशेष. तत्रापि शक्तिरेयास्ते न त्वपूर्वमिहेप्यते ॥' स्तब नास्ति हि' यदि हि अनाहितसस्कारा एवं यान्यपि च सैक्किानि, कृषिवृतपानाध्ययनप्रभृतीनि सागा नत्येयु., ततः प्रागसातुल्यत्वात् अतिमान्तानति कर्माणि कालान्तरफलत्वेन इभ्यते, तेषामपि स्वरूपान-प्रान्तयागयोः को विशेषः स्यात् । आत्मत्व तावद- स्थानासभवात् सहकाररेप तिद्भिर्यवहारसिद्धिः । ते विशिष्ट मुभयो । यागत्यमपि हि विनष्टानयागयो तु अपैदिकत्वात् सस्कारा नापूर्वशन्दाभिधेयत्वेन तुल्यम् । न च क्रियारहितस्य अवस्थान्तरगतस्य धा कर्तृ- प्रसिद्धाः । न प्रागैवानुमानात शास्त्रभवश्वेलामामेव चमवतिष्ठते । वर्तृशक्तिस्तिष्ठतीति चेत् । न । तस्याः क्षणिशनेकामधानप्रयोगसाध्य फलं पिदित्सा शास्त्रमत्य प्रागपि यागफरणात् विधमानत्वेनाररणत्वात् । अपि च यादेपा बुद्धिर्मपति नन केनाप्यात्मना समस्तायन- यदि पुरुष: पलसाधन सर्वकर्मणा शुभाशुभानामविशिषः, अपानानि फल काल यात्तिष्ठन्ति' इति । प्रत्यक्ष च स्वरूप- इत्येक्रूपफर प्रसङ्गः । तथैरेन यागेन पहुमिश्च तदति- भगदर्शनात शक्तिव्यतिरिनारमावस्थानोपपत्तिः । यत्तु ममरक्षणलचितालाविशेषात् बहुवाजिनः फलविशेषों न भुतहान्यश्रुतकल्पनामा इति, तन, 'यागादेव फलं | स्वात् । एतेनैव बहुममोगानुष्ठायिनः प्रत्युक्ताः कनभिधा- सद्धि शक्तिद्वारेण सिध्यति । सूक्ष्मशक्त्यात्मक विनि वा आख्याने कथमयगर्थो विज्ञायते १ यस्य त्यपूर्वाणि या तत् फलमेवोपजायते ।।' पदि पवन्धिना पेन क्रियन्ते , तस्य प्रतिकर्म प्रतिप्रयोग च तद्नेदाद अपने ·অধ্যা । - अपौरुपये • अपेक्षा वायत् समानजातीयेषु भवति । यथा | पादितः । तत्राश्वादिनिकृत्यात्मा भावः क इति कथ्य- बलवान् देवदतः इति न हसिनं सिंह वा अपेक्ष्य ताम् ' ॥२॥ोवा. भवति । कि तर्हि , समानजातीयान् पुरपानपैश्य । भा. रत्नाकर:-- --सौगतसमयसिद्धमपोहरूपं सामान्य ११।१।८१३८ पृ. २१२१.० अपेक्षासु सर्वासु प्रस्ता- निराम्रोति- अगोनिवृत्तिरिति । ये तु आहुः न तावन् सेमवेन अप्रकृतमहणम् । था. ३१६।१६।४२ पृ. १०६४. न्याहत्तरूपाणा अत्यन्तविलक्षणाना स्वलक्षणाना अनुवृत्तः • अपेक्षाऽऽक्षिप्तश्च प्रतिनिधिः । टुप. ६।४।१६ मधिदात्मा सभवति । न च स्वल्क्षणानि अविकल्प- पृ. १४१६. त्वात् आनन्त्यव्य मिचाराभ्या शब्दाभिधानीयक रमन्ते। • अपेक्षायुद्धिः द्वित्वसंख्यानिमित्तं उत्पादितदित्या | अत अतव्यावृत्तिरेव सर्वानुगता शब्दार्थ इति यया निवर्तमाना द्वित्वमपि निवर्तयति । अस्ति हि कि शारलेयस्य भगोयावृत्तिः एवं बाहुलेयस्यापि इति । चिनिमित्तकारणमपि यदुपजनितरार्य निवर्तमान कार्य- यथा आहुः 'यप शारलेयस्य बाहुलेयस्य नास्ति तत् । मपि निवर्तयनि । फणिका. पृ. ३३४, अतद्रूपपरावृत्तियोरपि न भियते ॥' इति । एग न प्रयोगः । यदत्यन्तविलचगाना सादृश्यापादकं तदन्य- अपेक्षिवविधानादिरूपः न्यायः ॥ नहि समा. ख्यया क्रमस्य वापः सकोचो या, तम्य याज्यादिकायें न्यावृत्तिरूपं दृष्ट यथा गाश्वगुञ्जराणा अनुष्ट्रावं, तथा निवेशेऽपि अविरोधात् । अपितु अपेक्षितविधानादिरूपस्य गौरयं इति विकलाकारो विल्वणाना शावलेयादीना न्यायस्यैव (समाल्याया बाध: राकोचो या) स तु सादृश्यमापादयति ' इति स्वभावहेतु: । तस्मात् अंगो- नियम. समाख्यातो दुर्बल एव । को. ३१२।७।२० निवृत्तिरेव सामान्य शब्दवाच्यमिति । तैः गोवं वस्त्वेव शब्दान्तरेणाभिहितं, नार्थान्तरम् । अय च यश्य- माणानेम्युनिसपशोकः इति । कथमित्याह- भावा- * अपेक्षितविधिना अनपेक्षितविधिः बाध्यते । न्तरमिति । न च अगोनिवृत्तिरूपस्य अमावस्य आश्रय यथा सोमरमनेष्टिः वैदिक्सोमस्य यमने, न तु लौक्किस्थ। भूतं भाषान्तर भवन्मते संभवति इत्याह- तवेति । १।। बाल.पृ१४. २१५ (पचार्तिकस्थस्य अपोहयादस्य विस्तृतत्वात् , टू अपेक्षितविधेः ( इय पञ्चमी ) अनपेक्षित- शानदीपिकास्यस्य नापोहयादस्यान कोशे आइतिवादे विधानदौर्बल्यन्यायः ॥ ब्रीहियवाभ्या बैनुष्याय सगृहीतत्वात् गोद्धारोऽस्माभिः कृत इति उपम् ) । अवघातोऽपेक्षितः न आज्यसानाय्याभ्या, इनि अपेक्षित. न्यायेन अवपातस्य औषधद्रव्यमानशेषत्य तेषामर्याधि | पोहरूपत्थे वेदाप्रामाण्यापत्ते अपोहवादेन सौगताभिमत- अरस्तुरूपतुच्छान्या- आवेः मावस्पता करणे ( ३१४) दर्शितम् । पराक्रम. ४९ उपपादिता। बाल पृ ७. E अपेक्षितानपेक्षितविधानयोः अपेक्षित अपोह्यमाने चाभावे भाप एवावशिष्यते' विधानं बलवत् इति न्याय ॥ तसात् प्रथमापेक्षित- इति न्यायात् आरणनित्ति: करणमेव नान्यत् । ना कारणप्तिमेव अन्वयव्यतिरेको न्यायसहिती युतेि। मारो भावमृच्छति । रत्न. ६३२ पृ. ७९१२. कार्यम्य कारणापेक्षा हि प्रथममुपद्यते, न विरोधिसंसर्गा. • अपौरुषेयः शब्दार्थसबन्धः । 'ओत्यत्ति. भायापेक्षा । इति विवरणम् । पृ. ९. । तत्राय मनु शब्दस्पार्थेन संबन्धः' सूनं १।१५. न्याय उता तत्त्वदीपने ९०. • अपौरपेया वेदा., पसरणमागत् । विद्या- • अपोहबादः । 'भगोनिवृतिः सामान्य वाच्य नायः १२९. • अपौरुषेये नियोगविनियोगयो. ये. परिकल्पितम् । गोवं वस्त्वेव तेरुमगोऽपोहगिए अबुद्धिपूर्वकयान अनपैचव एन्दर । कणिका. पृ. सुपुटम् ॥ १॥ भावान्तरममावो हे पुरस्तात् मदि. २७३. , भौरेये घेदे कार्यामिपायान्य वारद %3D ·॥ अपूर्वाधिकरण अपूर्वाधिकरण नाशे तवो न स्यात्, कर्तृस्या तु न नश्यति ॥' | आमेयादि यथाश्रुतसमस्तानापूर्यालामात्तनिरपेक्षं तदा कथमन्यशक्तिरन्या समवेतीति चेत् । न । अनुत्पनप्रघानान्तरनिरपेश्वं च प्रथमकृतसामवापिकासा- क्रियात्मनोरत्यन्तभेदाभावात् । अपि च, 'शक्तिः पूर्वमात्रानुगृहीतं खापूर्वमेव तावत् साधयति । एवं यदा कार्यानुमेयत्वाद् यद्गतैवोपयुज्यते । तद्वाभ्युपे- दांपूर्वाणि तदङ्गापूर्वाग्यपि समस्तानि निष्पन्नानि , तदा तल्या स्वात्रयाऽन्याश्रयाऽपि वा ।' यदा तदीयब्राह्मणतर्पणानन्तरं अपर्यायविधानात् युगपप्रयोग- कर्मविनाशात् तद्गता शक्तिरपि निष्प्रयोजना भवति, वचनोपसंहारकल्पितं अङ्गानि प्रधानानि च प्रति तन्त्रभूतं, अपश्यं चासौ कल्पयितव्या, तदा अस्याः स्वरूपयदेव समस्तान्यतापूर्वाणि अपर्वात्मकमेकं युगपत् निरवयवं प्रधा. आश्रयविशेषोऽपि कार्यक्षमः एव प्रमातव्यः । तथा अङ्गा- नोपकार कृत्या निवर्वन्ते । तत तद्वशेन प्रधानापूर्वाप्यपि पूर्वाणामपि आत्माश्रितानामेय एकार्थसमवायेन प्रधानैः । एकफलोत्पत्तिशक्तिभूतंसंहत्य सर्वाण्येकमपूर्वान्तरं जनयित्वर संबद्धानामप्युपकुर्वतां आश्रयशेपन्याभावात् आरादुप- अपज्यन्ते । तत्तु आफललाभादरं तिष्ठति । यदि पुनः कारकत्यप्रसिद्धिः । यत्तु पुरुषार्थत्वं प्रसज्यते इति । नैप प्रतियन्धकरहितं तदानीं फलमेवोत्पद्यते, ततोऽपि कि दोपः, वादयेन हि शेपत्वं नाऽऽप्रयायिभावतः। कल्पनीयमेवापूर्वम् । बाढम् । नहि तसाधते समस्तफलो. राजार्थोपयिक नित्यमुष्टो वहति कुकुमम् ॥'पभोगसिद्धिरित्युक्तम् । अथ कस्मात् प्रात्यारिमकान्ये. न चामूर्तानामाश्रयाश्रयिभावेन न भवितव्यं, आत्म- वाहापूर्वाणि प्रधानोपकारकत्यं , मिन्नानि च प्रधानापूर्वाणि सुखादिवत्तदुपपत्तेः । यनु ब्रह्मादिसमवायिपोक्षणादिनि- फलवीजवं न प्रतिपद्यन्ते १ सत्यं, नहि कश्चिदर दोपः । मित्तं तण्टुलादिनन्यावस्थासंचरणपरंपरया द्वयपदानं यावत् । किंतु 'अर्थापत्तेरिहापूर्व पूर्वमेकं प्रतीयते । गतं, तथापि प्रधानस्यापि केन चिदंशेन समवायात् | तवस्तसिद्धये भूयः स्यादपूर्वान्तरणमा ।' तदीयापूर्वनिष्पत्तावेव व्यामृत्य निवर्तते । तेनैव चैषां । प्रधानानां फलं प्रति, अङ्गानां च प्रधानानि प्रति , युग- नारादुपकारकवत् अशेषप्रधानार्यत्वमभ्युपगम्यते । यथैव । पदुपादानात् अपेक्षापशेन एकापूर्वकल्पनया च तत्व- एकार्यसमवायात् अङ्गप्रधानापूर्वाणां संबन्धः, एवमनापूर्वा- १ अन्धोपपत्तेर्नेतरकल्पनाप्रमाणमस्तीत्येकमेव तापदवधार्यते । गामन्योन्यं प्रधानापूर्वाणां च वक्तव्यः । ततश्च युगपत् । ततः पुनः क्रमवर्तिभिः कर्मभिस्तदशक्यं युगपत्कर्नुमिति कार्यारम्भसिदिः। तसिद्धयर्थं प्रात्यात्मिकापर्वान्तरकल्पना माति । सर्वत्र कथं पुनः अमोत्पत्तीनां प्रधानापूर्वाणां क्रमवर्तिभिरेवा-च, 'प्रमाणवत्यष्टानि कल्प्यन्तै सुबहून्यपि । भापूर्वेः प्राव॑ चोत्पद्यमाने: युगपदुपार्नु छक्यम् ? के अष्टशतभागोऽपि न कल्प्यो ह्यप्रमाणकः ।। चित्तावदाहुः । अङ्गमध्यपर्तिषु प्रधानेषु पूर्वाहापूर्वे के चित्त्वत्र चोदयन्ति । यदि पौर्णमास्या निष्पन्नैः, आगामिभिश्च प्रक्रमवशात् प्रचलितावस्थैरेकैकं कृतान्यायाणि अमावास्यां यावत् तिष्ठेयुः, ततस्तैरेव प्रधान स्वापूर्व साधयति । आतिथ्याबहिर्वच साधारण्यात् / कृतार्थत्वान्नैवाङ्गानि पुनः प्रठज्येरन् । एवं च सति नैकपधानापूर्वनिष्पत्ती तानि अपवृज्यन्ते । कथं पुनरना-नयोदशामावास्यास्याम्' इत्याहुतिसंख्या पाप्येत । मन्ये गतानामुपकारकवं भवति ? एकान्तावधारणार भोजन-1 तु परिहरन्ति । सागयोः पौर्णमासमावास्ययोः कालान्तर- मत्यासत्तौ स्थाटीपरिमार्जननिष्पत्तिवदिति द्रष्टव्यम् । ननु संबन्धात् सर्वेर दिः प्रयुक्त समुदायस्यस्पोपकर्तव्यमित्यय. च पचनागतावस्येध्येतेषु प्रधानापर्वाणि निष्पयन्ते, ततो धारणात् पुनः प्रयोग: सेल्यतीति । यथार एवं वसन्यं, नेयोत्तराङ्गाणि कर्त-मानि । कथं न कर्तन्यानि , यदा साहा पौर्णमासी अमावास्यासहिता स्वार्थ करोतीति करण- तत्करिष्यमागतासमारनया तानि निष्पन्नान्यपि तदकर- विमक्तिश्रुतेरवगमात् पूर्वोक्तेनैव न्यायेन प्रधानापूर्वमय पानापश्यन्ते । अन्ये पुनराहुः । एकैकम इतरेतर- खाजार्यानुगृहीतकमः कृत्वाऽपवृन्यते । तत्पुनर निरपेक्षमात्मीयमामीयं तारपूर्व करोति, यया प्रधानमपि । निष्पन्नेनैवामानास्याऽपूर्वेण सहापरमपूर्वमारभेत् | AA . . .

·अपौरुषेयत्याधिकरणं अपौरुषेयत्याधिकरणं . इति चाविरोधः (इत्यस्य चाविरोधा, पचनश्करेंऽपि हवी~~ यदुक्तं । बबरः प्रावाहणिः' इनि, स्थिते सामसंभपात्)। प्रामाण्ये गुणवादं वक्ष्यति (गुणवादस्त १।२।११० परं तु श्रुतिसामान्यमानम् । ३१ ॥ इत्यत्र), यक्ष्यमाणमेव च भाष्यकारेणान्न व्याख्यातम् । माध्यं-- यम प्रावाहणिरिति , तन्न प्रवाहणस पुरु- असंखचोपन्यासार्थम् । ( असंबद्धता परिहरति-2 न किमर्थ 'वक्ष्यामः' इति, नोक्तं च ! ( उत्तर-) पस्य अप्रसिद्धत्यात् न पाहणस्थापत्यं प्रायाहणिः । शब्दः प्रकर्षे सिद्धा, वहतिश्च प्रापणे, न तु अस्य समुदायः शक्यते ज्योतिष्टोमादिषु विध्युद्देशेषु कल्पयितु , तदेक- के चित् सिद्धः । इकारस्तु यथैशपत्ये सिद्धः, तथा वाक्यत्वाच ' वनस्पतयः' इत्येवमादीनाम् । अपि च क्रियायामपि तरि । तस्मात् यः प्रायवि स साया 'अविगीतः सुहृदुपदेशः' (इति माध्यं ) सार्वजनीनम. हणिः । मगर इति शब्दानुकृतिः । तेन यो नित्योऽर्थः । विपर्ययं दर्शयति । तस्मात् चोदय प्रमाणं धर्मस्येति (यायुः ) तमेव एतौ शन्दी पदिप्यतः । अतः उक्त स्थितः मतिज्ञाऽर्थः । ‘पर तु ध्रुविधामान्यमानं ' इति । स्लोवा-- वचनान्तरसाधात् कर्तुः सामान्य. कृते या विनियोगः स्यात्, फर्मणः संपन्धात्। संप्लवे । समाख्यया विशेषोऽयं कठादिरव. धार्यते ॥१॥ (सामान्यसप्लयः सामान्यपातिः । पच. ३२॥ नान्तरेण भारतादिना ) अनपक्षत्यसूत्रे (५) या भाध्यं-- अथ कथमनगम्यते नायमुन्मत रूपात तकतोदिता । वेदे सादृश्यते स्पष्ठा कृत- बालपाक्यसहा इति । तथाहि पक्ष्यामः वनस्पतयः । कार्यामिधायिनि । २ ॥ (रूपात् 'यमरः मावाणि.' ' सर्पाः सत्रमासत' इति । यथा | इत्यायनित्याभिधायिवेदरूपात् । इति पूर्वः पक्षः । अथ 'जरहयो गामति मत्तवागि' कथं नाम अरद्गयो । सिद्धान्त.)स्मृतिप्रयोजनाभायात् फर्नुमात्रेऽनपेक्षिते । गायेत् १ कथं वा वनस्पतयः मर्पा या सत्रमासीरन् इति । सामान्यसिद्धपपेक्षरयात समाख्या नियासिया ॥३॥ उच्यते । पिनियुक्त हि दृश्यते परस्परेण संबन्धार्थम् । अन्यथाऽप्युपपन्नत्यादियं प्रपचनादिना । न शक्ता फथ ? ज्योनिटोमः इत्यभिधाय फ्र्तभ्यः इत्युच्यते । पश्मूलाय प्रोक्त प स्मरणं स्थितम् ॥ ४॥ ('तेन मोक्तः केन १ इत्यापाशिते गोमेन इति । किमर्थमिति इति पाणिनीय म्मरणम् (४१३१०१) । श्रुत्यादे१र्यला स्वयेति । पथमिति १ हय अगर इतिकर्तपतया बासौ न शक्ता तानि यायितुम् । अगभूपांसमेफेयं इति । एवमरगच्छन्त, पदायोभिः संस्कृत रिण्डिन ' शब्दराशि न यापते । ५॥ ( अगवत पेदाशन धाक्या फयान्मत्तबार सायसा इति श्यामः ! ननु । भूयाम शम्दानि इति न्यायलास ! आग इति अनुपपत्रमिद दृदयते वनस्पतयः सप्रमासत इत्ये ' पूर्वपक्षिणा मेरोभनाओं निशत; शी पेरल: ) पार्म यमादि । नानुपपनम् । नानेन ' अमिहोत्रं सुयात् । या निनिमित्तेयं शारामेको पदिष्यति । श्रुतिमामा. स्वर्गाम.' इत्येवमादयः अनुपपयाः स्युः । अपि न्यमानं हि नाम दण्टेन यायते । ६॥ मति वनस्पतरः समासत' इत्येवमादयोऽपि नानुपपन्ना, माधारणस्ये या संभयेन विशेषगम् । यथा कप. स्तुतपो होता राय । मनत्यायो नाम अचेतनाः इद' मामेति सजयेय प्रवीयते ॥ (शेषण न सत्रमुपासितान्तः, किं पुनर्विद्वांसो ब्राह्मणाः । तदया यापनकमेव किंतु सनापि गंभरि भवनि । 'उक्थ्यो लोके रोमायो मृगा अपि न चरन्ति, f पुनविदामो वैसामा पनि योनी येनमामा' स बामया इति । अपि च भविगीत: मुहदुपदेशः मुशी साानमाम्न नितिमानस्य प्रतार Ut. हितः, कर्मिय आपतयेत उमा दायाका दिमत्र निले, न नि मानि, गनामागेत्र शी । तस्मात् चोदनाल्चोने पर्मः इति मिरन् । पाद: विशेषायोति, इति कामे यरपते सनमासत , - ·अपूर्वाधिकरणं ५२५ अपूर्वाधिकरण अत्राभिधीयते । 'उभयत्राविरोधित्व प्राप्तं नहस । पुष्टयादि च आमाधिष्ठिताना भाति , मृतावस्थायां तीति यत् । पुनप्रवीति बन्नूनं विरोध्यागमन विपर्ययदर्शनात् । तत्र यः एवावयवत्तेनोत्सृष्टः, स एप मतम् ॥ परिसख्यारूपेण असत्येवागमने न किं विद्विरदं, । मृतवन्छुप्येत् । अय शरीरपरिमित आईतपक्षेणाभ्यु- सति तु बहु विरुद्धभित्ताह । तदुपयते, 'स्वतस्तावद- भगन्यते , तत्रापि नष्ट कमनीयम् । 'सद्भावोऽ. मूर्तत्वान्न भूतैर्मिश्रताऽऽरमनः । ततश्च तरसंश्लिष्टो क्यवानां प तथा तेपामनन्तता । संश्लेपश्च न नेतुं शक्यते क चित् ॥' यदा मूर्वानामपि विनाऽन्येन तद्भावेऽपि च नित्यता । अतिसंकोच- सूक्ष्माणा चन्द्रादित्यप्रकाशादीना न मृत्पिण्डादिमिः सह । विस्तारो पुत्तिकाहस्तिदेहयोः । अन्तराभवसंचार- मिश्नावमुपपद्यते, तन्नयनैन का नयनं , तदा आत्मनः । स्वद्भावान्नानकारणे ॥' सर्वे ह्यम्यक्सद्भावादयः स्वमावेनात्यन्तामूर्तस्य ज्ञानसंतानस्य या भूतैर्मिश्रत्य भवे. प्रत्यक्षाद्यविषयाः सन्तः उटीशामात्रेण कल्प्यन्ते , ते दिति कुत एतत् । योऽपि स्याद्वादी बद्धात्मना शरीरा- १ शब्दयच्चेदापि प्रत्याख्येया. शरीरमात्रावधिकानां चैषा- दत्यन्तव्यतिरेकालामादस्त्येव मूर्तत्व जीवस्यैति भूयात् । मुत्प्रेक्षितुमपि आनन्यादशस्य, न चैषां द्रवत्यादिना तस्यापीतरेतराश्रयप्रति मिनत्यान्मूर्तत्व मूर्तत्वाध | विना कश्चित्संरलेपहेतुर्वियते । न चासशिष्टानामेक. मिश्रभावः इति । तस्मान्मुक्तायस्थानिदर्शनेन लक्षणतोऽस्य | जीपारम्भसामर्थम् । सर्वसंयोगाना च वियोगाविना- अमूर्तत्यान शरीरसपर्कनिमित्तमूर्तत्वसिद्धिः । ततश्च । भूतत्वात् घटादितुल्यः कदा चिज्जीवस्य प्रध्वंसो भवेत् । शरीरादन्यः तेनासश्च । अस्पर्शत्वाच अनाकृप्य- गारच्छेदे च तद्वतिना जीवावपाना ततो नि.मृत्य माणः शरीरे गच्छति तद्वताकाशप्रदेशयदामा पश्चालिः अपशिष्टे शरीरभागे पुनः प्रवेश इत्येतदप्रमाणकम् । सतस्तत्रैव तिष्ठेत् । नहि तस्य वायुना पृथिव्यादिभिर्वा । यतु वियोजितमात्राणा हमादीना सुरणं दृष्ट, उदमि- प्रेरण , येन स्वतन्तः परप्रेरितो या गच्छेत् । पालराप्रपातरितवायुनिमित्तमिति न तारता जीवापानुपाति- तीनां तु स्पर्शवत्याद्वायुना प्रेयमाणानामुल्मुकादिना या विज्ञायते । नथा सनि 'संपोचविकासौ एतेपा माता' नीयमानाना मुक्त गमनम् । तेन पेत्रलं शरीर गन्द इत्यय न किं चिद ममाण पश्यामः । दीपामाममृतीना तु चेतनं स्यात् । सर्वंगतत्वे तु यनयन गम्यते , तमतम । कयनित प्रत्यक्षत्यादुपपद्यते । न च प्रदीपरमाया: आत्मानुस्यूतिरस्तीति युत्ता चैतन्यानुसृत्ति , यथा पूर्वा- सोचो भवति शराचादिच्छादने शेपप्रभाविनाशात् । थाशपदेशत्यागे सर्वगलादेय परेणादानसिद्धिः। अनावृता हि त्याला आत्मसमीपे प्रसमण्डलमारलj सिंच, ' असर्वगतपक्षे स्थानीयो देहानिर्गतः। समर्था , नाच्छादिता | एतेनैव च विकासोऽपि अणु. शरीरमानो या, सर्वथाऽपि न युज्यते ॥ प्रयुक्तः । अन्ये एक पायवान्न प्रचीयमाना विस्तार ज्ञानसंततिपक्षस्तारनिराहत. तम नित्यः समामा परी जनयन्ति, न लापतामेव विकासः । स्पर्शवतां च पर- राभ्यन्तरवर्ती 'यद्यणुः कल्प्यते तत्र देहं न स्परदेशपतिरन्धाद्देशान्तरन्याप्त्या निकायो घटते , जी च्याप्नुयादसौ । ततश्च सर्वगावस्थसुसपुष्टयाद्यस-याना तु अमूर्तल्यात् सर्वेषा समानदेवान्याविघातात भवः ॥' यदा घणुमात्र आत्मा भवति तदा यावानेर । नित्यमशुमार वा स्यात् । क्थं चैरम्य जीवस्य प्रदेशविरोपरतेनाधिष्ठितः, तन्मानगतानामेव मुगदुःश्यादी पुत्तिवास्तिशरीरपरिमिती सवोचविकासो सुन्यते । नामुपलपिः मामोति, नवकस्मिन्यणे शिर पादवेदना मरणाले चान्वयभायरीरसचरणं न चित प्रतिवन्धन अनुभवो न स्यात् । अथ स्तुसचारित्वाचस्तपोषलभ्यते यदपि न गाते, वेन च शरीरावर जोरनिक्षेप यादि इत्युच्यते , न तत्र प्रमागमस्ति । न च फाल्भेदो निष्षमागाम् । तस्मात् सर्वगतमम् । या स्यामा:- रश्यते , अनस्थितस्योरन्धिरारामभरानमाप्युपाल्माणादिमदर्शनमुपनिषभु , तदास्यान्तरप्रदर्शित. रम्यैत । तस्मादपसनेपम् । शरीरासानां चापरिशोषणं । विमुत्यस्यैर सव सूक्ष्मणगौचरस्यात् । मदपि पा.

·अप्रकरणे तु '५३४ अप्तोर्यामातिराना . सुवाससा मविवर्ष रणे अनुक्रमणात् । फु. ३।६।१६।४७. . अतोर्यामः। अन युतहलं-अप एतदेव सूत्रं पूर्वपशपरमपि या अतिराने चतुर्थों रानिपर्यायः स्तोमलयात्मको वर्धते | योग्यम् । तुः अध्यर्थे । मप्रकरणे आम्नातमपि हिरण्य ग अविरामसंस्थैव अतोर्यामपदवाच्या । (अत्र भरणं तदमा मनुधर्मः । ततः तस्मात् पुरुषार्थत्यात् प्रयस्त्रिंशत् स्तोमागि) भाट्ट. ३१६१६. प्रत्ययस्य विशेषात् विशिष्टत्वात् । पुरुषार्थत्वे वर्तमाना- • अप्तोर्यामातिरात्रः पातीये । अय च प्रयो- | पदेशार्थवादतः फरकल्पनाऽपेशया कप्तफलस्तपारा- दशसु अतिरानेषु एकादशः । याल. पृ. ३४. पत्याश्रयणस्य ज्यायस्यात् इत्यर्थः । ननु तपस्थापक- • 'अध्यमिष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयात् अति- शब्दामावात् क्यं प्रवर्यता हिरण्यमरणस्येति । अनापि राने ग्रामणस्य अपि च न घेवल प्रकरणं अस्य एतदेय सूत्र उचरम् । ततः अविशेषात् । पठपर्षे ( पोदशिनः) साधकं, तिर्हि वाक्यमपि तगा तसिः । तस्य हिरण्यभरणस्य फलपेक्षस्य भविशेषात् ( अप्यनि० णस्य ' इति । तस्मात् प्राकृतः पोडशी। | वैदिकक्रियात्वेन साम्यात् प्रयाजादिवत् स्तूपकारकत्वं मा. २०१५।९।३७. 'अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गही युज्यते--इति। यात् अप्युक्थ्ये । अमिष्टोमे पोडशी स्तुतशस्त्रविशिष्टो अद्रव्यत्वातु शेषः स्यात् । २१ ॥ गृह्यते । तेनामिष्टोमसस्थोपमद भवति । तथा च पूर्वपक्षमा । नुशन्दः पुरुषार्थत्यपचन्यावृत्यर्थः । राजन्यस्य केवलामिष्टोमनिवृत्तिरेव । भाह, १०५।१२, मुवर्णभरणं तोः शेष स्यात् न पुरुषधर्म. । अद्रव्य- नित्यसस्थायाः प्रकृतौ राजन्यस्य बाधः । १०५१९, त्वात् हविर्द्रव्येण देवतया. च शून्यत्वात् नायं यागः अनुसंबद्ध- 'अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृहीयात् , अयुक्प्ये कश्चित् । सस्कारस्तु अय, स न अनुशेषः, अतिराने ब्रामणस्य गृहीयात् ' इत्यादिवचनः ज्योति / पुरुषस्य शेषो या स्यात् । एष इत्याद्यपि। टोमानत्वस्याप्युपपत्तिः । न तान्यर्थवादरूपाणि, लिह- वेदसंयोगात् । २२॥ श्रवणात् , विनिगमनाविरहाच, राजन्यादिपदस्प स्तुता- 'तस्मात् सुवर्णे हिरण्य भार्ये' इति विहित मुवर्ण- वनुपयुक्तत्वाच । पोडशी ग्रहः । १०।५।९, . ' अन्य धारणं स्तुशेषः ऋनुसयुक्तपुरुपशेषो वा, वेदसयोगात् मिष्टोमे राजन्यस्य गृनीयात् ' 'अप्युक्थ्ये' इति वाक्याभ्या पोऽशिरांशाया. प्रकृत्यनन्य उत्तम् । १० वर्मणा साङ्गानामधर्यु कर्ता । तरमात् मुवर्णधारण र्म- । आधर्मर' इति वेदसैयोगः अनुशेपभूतस्य युज्यते । धर्म इति पूर्वपक्षे देवन्तरम् । 8 अप्रफरणे तु तद्धर्मस्ततो विशेषात् । द्रव्यसयोगाच । २३॥ ३४८॥२०॥ 'सुवर्ण हिरण्य भार्ग' इति विहित मुरर्णधारण अनारभ्य श्रयते 'तस्मात् मुवणे हिरण्य मार्य प्रत्यर्थे द्रन्यसयोगात्, भार्य इति धर्मणि विहित प्र- इति । इद हिरण्यभरण कि प्रारणधर्म , उत पुरुष न्ययेन मरणस्य हिरण्यलक्षणद्रन्याधानक वारगमेनापि धर्मः । कर्मनु हिरण्यधारणमनूध किं मुवर्णता विधीयरे, घारणस्य द्रन्पसस्कारत्वावसायात् । इति पूर्वपक्षे हेवन्त- उत विशिएविधानरूपेण पुरुषधर्मो विधीयते इति रम् । चशब्दः समुच्चये। विवारे सिद्धान्तमाह 1 अप्रकरणे न कस्य चित् प्रकरणे, स्वाद् याऽस्य संयोगवत् फलेन संबध. अगारभ्य विहित मुवर्णधारणमिद, तदर्भः पुरुषधर्म. खस्मात् कमैतिशायन' । २४ ॥ स्यात् । ततः प्रकरणपठितेभ्य, अस्य अनारम्याधीतर पूर्वपच सूधत्रयेण प्राप्त वागन्देन वारयन् प्रथमम्ये रूपौर विशेषात् । पूर्वाधिकरणसिद्धान्तयेल्वयार्थस्तुणोक्तं सिद्धान्त उपसहरति । संयोगरत् ‘एतारता हैनसा वियुत्तो माति ' इत्यार्थदिकालेन प्रजापविमानों . . . ५११२.

·. वाम् ॥ अपूर्वाधिकरण ५२७ अपूर्वाधिकरणं वा फलं यावदवतिष्ठते इति शास्त्रप्रामाण्याद्वगन्तव्यं, । इति वाक्यद्वयेन यागतयकरणताना त्रिकान्तरनिरपेक्षाणा नापूर्वम् । इति प्राप्ते भूमः । 'विनष्टस्यासतस्तावन | साहित्यालगते: साहित्यस्य च एककार्यनिरूपितवं विना कार्यारम्भसंमवः । क्षणिकावेन सिद्धस्य नावस्थानं | अनुपपत्तेः प्रतिसमुदायं समुदायापूर्वमपरं, तेन च परमा- च युकिमत् ॥' अतः अपूर्वमेव क्ल्पयितव्यम् । पूर्व, इति नवापूर्वसिद्धिः । एवमन्यत्रापि चातुर्मास्यद्वाद- सोम- पूर्वाशेपात् संगतिः । प्रयोजनं तु याव- शाहादिषु अपूर्वकल्पना शेया । अनेषु तु संनिपत्योपका- दिइ शास्त्रे अपूर्वोपजीवि अगानामपूर्वार्थत्वातिदेद्यो रकाङ्गजन्यापूर्वाणा प्रधाने एव उत्पत्यपूर्वजनमानुकूलयोग्य- हादि, तत् सर्व बोध्यम् । सूत्रार्थस्तु- चोदना अपूर्व । ताजनने उपयोगः । अन्तिमप्रधानगतयोग्यतया च नाशः । पुनरति । यतः कर्मणा फलारम्भश्चोद्यते इति । आरादुपकारकजन्याना तु उत्पत्यपूर्वनिष्ठतदन्यवहितकार्य- पि- 'अपूर्वसदसद्भावसशये सति , नास्ति तत् । जनमानुकूलयोग्यताजनने उपयोगः । अन्याहितं च कार्य मानाभावात् फलं यागात् सिध्येच्छास्त्रप्रमाणतः ॥, वणि- समुदायापूर्वसत्त्वे तदेव । तदभावे परमाभूपें स्वर्गाद्येय कस्य विनष्टस्य स्वर्गहेतुत्वकल्यनम् । विरुद्धं माऽन्तरेणातः वा शेयम् । अन्तिमयोग्यतोत्पत्तौ च नाशः। यदि तु पर- श्रेयो पूर्वस्य कल्पनम् ॥ अवान्तरन्याटतिर्वा शक्तिर्वा । मापूर्व न तथा कि चित् प्रमाणमस्ति इत्याशक्यैन, ततो थागजोच्यते । अपूर्पमिति तद्भेदः प्रक्रियातोऽवगम्य- माऽस्तु तत् । अहाना तु आरादुपकारकाणां उत्पत्यपर्चे एव समुदायापूर्वाभावे फलानुलयोग्यताजननमेव कार्य- भाट्ट-- धात्वर्थादेव अपूर्वमिति स्थिते, अपूर्वमेव मस्तु । सर्वमा सिद्धमपूर्वम् । २।१।३. अस्ति न वेति चिन्ताया , क्सपागध्यसद्वारेणैव मण्डन-~' विधेईलत्तावदपूर्यसिद्धिः।' ३. श्वणिकस्यापि मागस्य वर्गसाधनत्योपपत्ती नापूर्वकल्पनं , शंकर- 'अपूर्व द्वारमस्ति नः ।' ३. गौरयापत्तेः । न च नित्यत्वात् वंसस्य धर्मः परति . एव तावत् सिद्धमपूर्व तच धात्वांदेव इत्यपि, कीर्तनात् 'प्रायश्चित्तेन नश्यन्ति पापानि मुमहान्त्यपि' इति धात्वर्थय अपूर्वजनकत्वे द्रव्यादेः तदर्थव इत्यपि च । कीर्तनप्रायश्चित्तनाश्यत्वानुपपत्तिः, कीर्तनादेः फलोत्पत्ति- तदपवादस्तु वानिद्वैपायाधिकरणेषु । को. २१९४७ . प्रतिबन्धकत्वाङ्गीकारेण तदनाशमन्यात्, कीर्तनात्यत्ताभाव- ६३०, * अपूर्वाधिकरणे क्रियाजन्याइएकमनाऽपेक्षया विशिष्टज्योतिष्टोमन्यक्तित्वेन कारणत्यक्त्सनाद्वा न कश्नि- नियमादृष्टकलने रापवमुपपादयिष्यामः । १२४१४२ दोप.। अतो नापूर्वे किं चित् प्रमाणमस्ति । इति प्रासे, पृ. ७१. ननु कृष्णविषाणाऽकरणे यागकार्यनाशरुत्य- क्षरतिनदयत्यो शवाचिनो भवन्मते लक्षणाऽऽपत: नाश- रूपन, प्रयाजादावपि अकरणस्य आमेपादिकार्यानुत्पाद- योग्यमपूर्वमेव कल्प्यते , गौरवस फरमुगावेग अदोष- | कत्वकल्पनाऽऽपत्तेः, अरणत्वादेः कारणताऽयच्छेद- खात् । अतम प्रधानेन स्वर्गादिपले जननीय अपूर्वमवा- फत्वकल्पने गोरखाच इत्यादि मौस्तुभे अपूर्वापिकरणे जरन्यापारः । अलेन च प्रधानादिनिष्ठपलायनुयोग्यता- शुष्णम् । माह. ४।२।२. • सिद्ध हि अस्मिमधिकरणे रूपे स्वपले जगनीमे तत् अवान्तरन्यापारः। स च फल्य- (खगकामाधिकरणे) झतिरिकनियोग्ये तरन्ययालादेव दामनिधः । अयान्तरम्पापारत्वादेव च न यागदेरन्यया- अपूर्वाधिकरणे निमातिरिक्त कार्यसिदिः । रत्न. ६१॥ सिदिः । वय यत्र एकमेव प्रधानं, तत्र पूर्वोचरागसहि- १ . ६. . ' समिधो यति ' 'तन्नपातं पति' तात् तस्मात् अपूर्वोपने मपानाम्याहितं एवमुत्पत्यपूर्व, इत्यादी भर्यान्तरपरपात्यारणमेदात मारनामेदसिदिः, तेन च सर्वानान्ने परमापूर्वमपर , इति दे अपूर्व ! एवं पूर्वाधिकरणन्यायेन च अर्वभेदसिदिः । को. प्रधानमैदेऽपि प्रतिप्रधानं उपत्यपूर्वमेर, परमापूर्व तु २२२२२ पृ. १४३. पृस्य थालन्तरमाविनः पार- एणमिति शेयम् । दर्शपूर्णमासपोतु पौर्णमास्यां पोणे. गावं यागादेः न सेमी इवि अपूर्वकल्पन, पतु पाय- मास्था एजेत, 'अमावस्थायाममायास्यया यजेत' सिमौ अपूर्याधिकरणलोप: । पृ. ६३२१.

·অবিল্পায়ান, अप्रयोजकत्वादेकरमान् प्रधानावात् । पदस्य गिरापदस्य यत् अन्यत्वं अन्यरूपत्वं तत्रोचरामदानात् ' अप्रति०' इति न्यायात् जानीयादि- इरापदस्पत्वं वद्विधानाय सं याक्यं पदान्यत्व-त्यम प्यायेदित्यर्थः । नृ. पू. मा. ११२, " "स्त्रियाः प्रधानम्। गानविषये तु नेई या विमपि ते, स्थानिनो जाति मतरि तदनुमती, प्रोपिते मृने वा तदनुहां या गीतिः, वान निवर्तयति इदं वाक्यम् । तस्मात् इरापदं विनाऽपि पुत्रदानप्रतिमयोरधिकार अनुमविश्व अपवि- प्रगीतमेव प्रयोत्तन्यं इति सिद्धान्तः । पेऽसि मरति, अतिपिद्ध' इति न्यारत् । दचक- गानसंयोगाच्च। ५६॥ चन्द्रिका. ४. १.. सिद्धान्ते ऐत्यन्तरमाह । चान्दः समुच्चये । 'उद्रेयं . समविसमाघेयाद्वकल्यस्य कर्मानधिकार । आईरा चा दावाण' इति गानयोगात् गानस्य संयो. मा. १०२. गात् मेयोगस्य विधानात् गीतमेव इरापदं प्रयोक्तन्यम् । • अप्रतीवस्य विशेषणत्वासमवात् । वा. ११३१९॥ वचनमिति चेत् । ५७ ॥ ३३ पृ. ३१८, . अप्रतीने विशेषणे विशेष्याप्रवीते। पूर्वपक्षी आह-ननु तर्हि इदं गानस्यैव वचनं । ११३॥९१३३ १. ३१८. 'उनेय आईरा' इत्यादि । अनेन च गिरापदे एक * 'अप्रयाजास्ता अननुयाजाः' इति ज्योति. गानविशेषो निर्दिष्टः, न प्रगीतमिरापदम् । इति चेत् । टोमे उपसन्मु पठ्यते । अपूर्वा एव उपसदः, न प्रकृति यात् । विकृतिः । प्रयानादिनिपेयोऽय नित्यानुरादः । पादुक्त न, उत्प्रधानत्वात् । ५८॥ उपसम अनुयम् । वि. २०७११४. सिद्धान्ती आह-'उद्रेयं आईरा' इत्यादिवचनेन न . अश्योजकः पुनर्विविधा । कश्चित् सागस्यापि गीतबिधान, किंतु गीतिविशिष्टस्य इरापदत्यैव । अस्य अप्रयोजकः यया तुपोपयापः कपालस्य स्वामभूत- वचनस्य तमधानन्लान् रापप्रधानत्याद । इरापोव | स्याति प्रायोजकः । कथितु परागस्य स्वोपकारिणोऽपि गिरापदम्याने अनेन वाक्येनोपदिश्यते, गीतिस्तद्धर्मश अप्रयोजकः यथा दध्यानयनस्य वाजिनयाग । यया स्पानिगतः अन्यते । आईरा इति निर्देशो हि हरापद या अक्षम्यान एवहायनीनयनसाध्यमपि न तस्य प्रयो. स्यैव । अत एव इरपदस्पैरार्थवादो भरति, 'इसमहं । जकम् । यथा का प्रतिपत्तिः । शलोहितनिरसन- यजमाने ददानि' इति । श्यपदस्थापमर्पवादों, न गीतेः । स्विष्टस्याग- चावालासनादिः प्रतिपाद्यस्य धमोहि- इरा अनं तदह उद्गाता यजमाने संपादयामि इरापद तस्य शेषस्य वृष्णविपाणादेश अप्रयोजकः । तया मसङ्गी पठनेन इत्यर्थवादार्थः । ससात् गीत इरापदं गिरा अपि पशुपुरोडाशादि- परस्य मयाजादेः सोपारि- पदस्य स्थार्ने प्रयोतयं इति सिद्धान्तः। के. गोऽपि प्रयोजकः । वाल. पृ. १०७, ० अप्रयोजकः • अप्रतिमाह्यात प्रतिगृह्यतः पापमस्ति वैदिक सतविध । 'प्रयोजकः सतविधः' इत्यत्र द्रष्टव्यम् । ऽपि प्रतिमहे । भा. M२८१ ९५९ • अप्रतिपत्तिरूपः इष्टापः गुगकर्मविधिः अर्थ o अप्रयोजकत्वादेकस्मात् कियेरन, शेपस्य कर्मविधिः प्रत्यक्षविधिः यथा 'ग्रीहीनहन्ति' । गुणमूतत्वात् । ३६४१५४२ ।। बाल. पृ. १३, अप्रतिपतिरुप. याष्टोभयार्थ. दर्शपूर्णमासयो; स्विष्टयन वा चतुर्धारण प्राचित्र गुणकर्मविधि. प्रत्ययविधि यथा परपुरोडाशादि। इति शेषकार्यानि कि सम्यो हविर्य. कर्तव्यानि, उत आभयिकर्म । १३. एक्सादेव हविषः इति विचारे पूर्वपक्षमा रेपकार्याणि अप्रतिपिद्धमनुमतं भवति इत्यनेन न्यायेन हविषा अप्रयोजकानि न प्रयोजानि । अमयोजक अनिराकृतोऽश: अमीहत. स्यात् । सु. ७२. यात प्रोजकल्यामागत् शेषकाागि एपरमादेव हविः • मानीयादिति विभौ अन्याय थानस्याश्रमशात् विपरन् कन्यानि, न सभ्यः । रोषस्य हरिशेपस्य - ·। তাও अपूर्यविधिः ५२९ अपेक्षणेषु • अपूर्व त्वपयेव । ३।८।९।२१ ॥ पोत्रीयं नेष्टीयं । तत्र आर्थवादिकः अर्थवादमेदेषु पश्यते । अध्ययनविधि- इत्यादौ अपूर्वे कर्मणि तु अवर्युः अपकृप्येत निवत्यंत / रपि अपूर्वविधि: टार्थश्च । नहि अयं नियमविधिः । विशेषसमाख्यानात् । द्वादशाना द्वंद्वानां तु आध्वर्यवलमेव । स हि अर्थज्ञानस्वरूपे वा स्यात् काबपूर्व वा १ नायः, इति । अपूर्ववैऽपकृष्येत इति सुधाया पारः । नहि अध्ययनेनैव अर्थज्ञान इति नियमः संगवी । उपा- ( ३७ पू. ६५) । अस्मद्गृहीतस्तु य-पाठः ।। यान्तरेणापि तद्दर्शनात् । (इदं चिन्य, उपायान्तरेणा- भाध्ये तु 'अपूर्व स्वपश्येत' इति पठितम् । आन र्यशाने सति तत्पूर्वकानुष्ठानेन अपूर्वजननायोगस्य दाभमादौ तु नेदं सूलत्वेन मुद्रितं, किंतु भाष्यत्वेन । के. सिक्षान्तितत्वात् । इति के.)।न द्वितीयः, अनार. * अपूर्वस्वात् 'वषदः प्रथममक्षः' इत्यत्र नानेक- । भ्याधीतत्वेन ऋत्यपूर्यानुपस्थितः । अन्यभिचारिद्वारेण गुणविभानं दुष्करम् । या. ३१५॥१३॥३८. अपूर्व- हि अनुपस्थितिः स्यात् । न चार वदस्ति । भावे या विधिः उत्पत्तिविधि-विनियोगविधि- अधिकारविधि पर्यतादिवत् त्वगत्वापत्तिः । अत एव अध्ययने नियमा- प्रयोगविधिमेदेन चतुर्धा । कर्मस्वरूपबोधको विधिः । पूर्व नास्ति । शूद्रव्यावृत्त्या तु फल्तो नियमव्यवहारः उपत्तिविधिः यथा 'अमिहोतं जुहोति' इति । अता-! इत्येतत् सर्वे न्यायरत्नमालायामुक्तम् । अपूर्वविधि. बोधको विधिः विनियोगविधिः यथा 'दमा जुहोति पुनििवधः कावर्षः पुरुषार्थभ । वा फपर्यः अपूर्व- इनि । फलसरन्धयोधको विधिः अधिकारविधिः यथा | विधिर्यया समियो यति' इत्यादिः । पुरुषार्थः अपूर्व- 'अग्निहोनं जुहुयात् स्वर्गामः इति । साङ्गानुपान- । विधिर्यथा ' अमिहोत्र जुहोति ' इत्यादिः। चाल. पृ. २२, बोधको विधिः प्रयोगविधिः। स च नित्यकल्पो मिन्न: • अपूर्वविधिः नियमविधिना भाप्यते । यथा उत्पत्ति विनियोगविध्युपीकचन व स्मिथै तत्क्ल्पनं पनुपा' इति निगदेषु अपूर्वविधित्वापत्तेः यजुरन्तरेषु इति वाच्यम् । समानदेयकालकर्तृताया अन्येन अला- नियमविधिरेष अहीतः । पृ. १४३, अपूर्वविधिः भात् । तलाभाय तक्ष्य आवश्यकत्वात् । अङ्गप्रधान- प्रतिप्रमयविधिना बाध्यते , यया पूपा प्रपिष्टभागः । विध्येक्वाक्यताबोध एव प्रयोगविधिः इत्यन्ये । मणि. इति पेपणस्य चरी मतिप्रसवेन पसौ पुरोडाशे च अपूर्व- पृ. ९९. . अपूर्व विधिः चतुर्विधः । जातिविधिः, विधिः । पृ. १४. अपूर्वविधिः । यस्य यदर्थत्वं ट्रगविधिः, गुणविधिः, क्रियाविधिश्च । तर प्रमाणान्तरेणाप्रासं, तस्य तदर्यत्वेन यो विधिः, सः अपूर्व जातेः अपूर्वविधियथा 'खादिर वीर्यकामस्य यूम | विधिः 'पोत गशामः' इति । यागस्य दि कुर्वीत' इति । न्यस्य अपूर्वविधिर्यथा 'गोदोहनेन नं न प्राणान्तरेण शायते । किल्पनेनर विधिना । पशुकामस्य प्रणयेत्' इति । गोदोहनशन्दस्य यौगिक- मीन्या. अपूर्वविधिः 'विधिरत्यन्तमप्राते' 1 तत्र यः वेन न्यायित्यात् । गुणस्य अपूर्वविधियथा (यदि | अत्यन्तममार. म च माप्सति प्राक् बचनादित्यवगम्यने, कामयेत वर्षक: पर्जन्यः स्यात् , नीचैः सदो मिनुयात् । तत्र नियोगः शुद्ध एव विधिः । पया मीहीन प्रौशति' इति । क्रियाया अपूर्वविधिर्यया 'अमिहोत्रं जुहोति' इति । इति । या. १२१३४ पृ. १५२, . अपूर्वविधी देवताविधिरपि अपूर्व विधी एवान्ततः , देवताया; } अनेकार्यविधानं उक्यं , नान्यत्र । २१२।१२।२७ . यागसिदया अदृष्टार्थत्वेऽपि पिध्येकप्रमाणत्वात् । आइव- ५६१, . अपूर्वविनियोगः । पूर्वरतापूर्वविनियोग- नीयादेः होमाधिकरणीमाल विधिरपि अपूर्व विधावेव ! मायं संगानि , नापून्तिर फरापिका सत्यानन्याप्पा. अन्तर्भूतः, आहवनीयदेरपि अधिकरणस्येन दृष्टायोऽपि सान युक्तम् । ३।६१६४२ पृ. १०६४. होमविधिना अनाधितलेन आशवस्य अपारामि अपेक्षणेषु च षु पुरसादुपरितस्य मन्पानु होत्राधिकरणार्तिके वात् । देवताविधिरपि वदित-गुण्यात् पूर्वपारोवनं मसी । या. ३११११४१३४ . चतुर्थी-मला-द्वितीपा- अपवादभेदात् पचविषः। - . ७४.

·1 अप्राणिना अमाप्तपरिसंख्या स्या होत्रध्वयुधिकारस्थात् वयोः कर्माभि- वेदस्य अतात्पर्यात् यथाप्रसिद्धं भेदमादाय पुंछः पुरुषा- संबन्धात् । १९॥ साधनमविज्ञान योधयवः शास्त्रस्य नामामापाड्या। धाराब्दः पूर्वपर्श ग्यावर्तयति । स्यात् पशो मैनावरणस्य / उपदेशसाहस्री गचं रामतीयः ११४२. * अपाते। शेपमक्षः । तस्य होयध्वर्युविकारत्यात् । कथं ? त्योः होत. इति न्यायात् प्रमाणान्तरसिद्धरय न शास्त्रविषयत्वम् । धों: कमामिसंबन्धात् । तस्मान्मैवापरण. प्रेष्यति च सिद्धान्तचन्द्रिका. श११ पृ. ७. . कारादर्शोक्तिः अनु चाद' (मेष्यति प्रैप च नीति अनु आह च अनु न्यायमूला वचोमूला वा१नाद्यः, युगादिश्रादस्य अमाश्राद- चाक्या चाह ) इति वचनात् मैरावरुणः मैंनेषु अध्वयों विकृतित्वेन न्यायतः अपरालप्रासावपि पचनेन वाधात् । विकारः । प्रेपाः अधों. कर्म, तेन अध्ययोः कर्मणा नात्या, अतिदेशादेव अपराहपानेः वचनवैदति मैत्रावरुणस्य अमिसमन्धः । अनुाचन च होतु: कर्म, अप्राप्ते शास्त्रमार्थयत् इति न्यायात । निर्णयसिन्धु: तेन होनुः कर्मणा अनुवचनेषु मैत्रावरुणस्य अभिसंबन्धः। परि. १. * यत्तु दृष्टार्थचात स्वसामर्थमायादेव अप्राप्ते त्या च तयोः कर्मामिसबन्धात् मैत्रावरुणः होतुः अध्य- शास्त्रमर्थवत् इति वाचकभाषणविधानमनुपपन्नमिति, तथा. योश्च विकारः । तसात् तस्य शेषभक्ष. स्यात् इति थिफरणेनैवोत्ता दास्यते 'नियमार्य का श्रुतिरुच्यते' सिद्धान्तः । के. ( ४१२।९।२४) इति । पा. ११३०६।२७ पृ. २८२. अप्राणिन. पाठी पञ्चम्य भवति । यथा शाकस्य * अप्राप्तपरिसंख्याविधिर्यथा-- 'इमामएम्पन्' देहि भाकात् देहि इति वा । तथा व चित् तृतीयाथें , । इति । अन आर्थी परिसरमा । बाल. पृ. २५, अप्राप्त धृतस्य यजति पुतेन यति । पञ्चाय, पृतम नति यायः श्रुत्यादिपु 1 वा. ३।३।१४ पृ. ८६१. ० दुर्बलेन घृतात् यजति । द्वितीयाय वा, सोमस्य पिरति सोम प्रमाणेन यावत् विनियोगः कर्वमारभ्यते , तायदेव पिबति सोमात् पिरतीति । भा. रा॥३. प्रालेन प्रमाणेन विनियोग. नियते , इति तद्बोधितेन अमाते शास्त्रमर्थयत् इवि न्याय, 1 अन्यतः । इतरयाध अप्राप्तप्राधः, दुर्वप्रमाणस्य अप्रवृत्तत्वात् । प्रते तु शास्त्र अनर्थक स्थात् । ( 'अशास्त्रा मीन्श, ७ यत्र रिहादो श्रुतिकल्पना प्रतिबन्धात् नूपसप्राप्तिः' इत्यादिसूत्रम्य (६१२४४१९) 'अप्रासे वा शानोत्पत्तिरेव प्रतिमप्यते , स. अप्रातगाधः । स एव शाम्नमर्यवत्' इत्यय अन्तिम वामन्द मूलच्छेदलक्षणः इत्युच्यते । घाल. पृ. यस्वा ) अय सर्वददीनसग्रहे रामानुजीये। तथाहि • अप्राप्तवापभेदा पुन द्विपञ्चाशत् - स्मृत्या 'आमा या अरे द्राव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या विधिभभाया अर्थवादपमा स्मृति पते । २ थर्सदि सितव्य. ' इति श्रुति: 1 अप्र श्रोतम्य इत्यनुवाद ।। पेन संदिग्धम् । ३ दुर्भाशय बलवदाश्रयेश १ ४ उप अप्पयनविधिना सागस्य स्वाध्यायस्थ प्रहणे अधीतवेदम्य सहारस्थ उपनमसेना ५ अत्यन्त नियमाटाणेन । पुरुपस प्रयोजनवदर्थदर्शनात् । तनिर्णयाय स्वरसत ६ आरादुपकारित्य संनिपातित्वेन । ७ अनेकार्यविधान एष अषणे प्रवर्तमानतया तस्स प्रासत्पात् । मन्तन्य इति अपार्यविधानेन 1८ अनेराव एमार्थयेन। अनेर- चानुपादः भवणप्रतिष्ठाऽर्यत्वेन मननस्थापि प्रामत्वात् , रामदत्य एक्सन्दावेन । १० रहुवाध. अत्याधेन । अभाले शाखमयदिति । साहस्री ७०८.० अपाते ११ वेदान्तरोत्पन्न येदान्तर विहित वेन । १२ परधारका शास्त्रमार्थवद् भरति इति न्यायेन याथार्यरुपमेव विहित स्वशाराविहिवन । १३ अनाम्याधीत प्रावर मामाण्य इति वियश्चिनुमसमावेन अनुगदावेऽपि नैफल्यागिकेन । १४ प्रयोगपचनाश्रय चोदकाप्रयेण 1 १५ देव मात्रमेव, नाप्रामाण्य इति वर्णनासमात् । अद्वै. चतुर्गन्धी ताऽऽप्रय न्याययेश ११६ पादानात पानातेन । १७ ४३८. • असे. इति न्यायात् कसाधन श्रुत्या ( अमिधया ) लगा। १८ श्रुत्या (अमि. फ्लमेदस्वरूपस्याबशानन्यानामपि प्रसिदे दत्र धया) गोगी। १९ एशरा गोणी । २० . अश्या. -- एश्गश ·अपौरुषेयत्वाधिकरणं अपौरुषेयत्वाधिकरणं लिङ्गादेरयसीझते । ऋजु. पृ. ३५. ७ अपौरुषेयत्वं । इति विरोधात् ('समर्थाना प्रथमाद्वा' इति सामर्थे वेदाना दृश्यादर्शनादिना कर्तुरभावनिश्चयात् , समा मति तद्धितो भवति , न च फठेन प्रोक्त ख्यायाः प्राचननिमित्ताया उपपत्तेश्च । सोम. रास१ } इत्यस्य विप्रवाक्यस्य , योऽर्थः, 8 काठकशब्दाद- वगम्यते , तेन सामाभावात् तस्मिन्नर्थे तद्धिती अपौरुषेयत्वाधिकरणम् । वेदापीरुपेयत्वाधि- नोत्पद्यते एव , तेनेदं वचनमयुक्तम् ) तस्मात् कार्यतेव वरणम् । वेदाधिकरणम् ॥ वेदश्यावगम्यते । वेदांश्चैके संनिक पुरुषाख्याः । १३१८२७ ॥ अनित्यदर्शनाच । २८ ॥ माय- उक्त चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति । भाष्य- जननमरणयन्तच वेदार्थाः भूयन्ते यतो न पुरुषकृतः शब्दस्यार्थेन संबन्धः । तर पद 'बारः प्राचाहशिरकामयत' 'कुसुरुविन्द औदालकि- वास्याश्रयः आक्षेपः परिहत. । इदानी अन्यथा आक्षे- रकामयत । इत्येवमादयः । उद्दालकस्यापत्य गम्यते प्स्यामः । पौरपेयाश्चोदना इति वदाम. { सनिकृष्टकालः | औदालवि:, यद्येव प्राक् औदालविजन्मनो नायं प्रत्यो कृतका वेदा इदानींतनाः, ते च चोदनाना समूहा. 1 | भूतपूर्वः । एवमपि अनित्यता । तत्र पोम्पेयाश्चेत् वेदाः, अमाशय पौरुपेयाश्चोदना । बृहती- देयं कार्यता नित्यत्वाच्छन्दाना, औपत्ति- कथं पुनः कृतका वेदा इति १ के चित् मन्यन्ते, यतः कलाच सबन्धस्य ? ( उत्तर-) प्रमाणान्तरापेक्षिता पुरुषाख्याः । पुरुषेण हि समाख्यायन्ते पैदाः, काठकं । ( प्रमाणान्तरेण अथमर्थोऽनेन प्रतिपनः इति येय कालपक पैप्पलादक इति । नहि सन्धाहते समाख्या- प्रमाणान्तरापेक्षिता सा कार्यता ) तथा च तदनुरूप नम् । न च पुरुषस्य अन्यः शब्देन अस्ति समन्ध', वेदयनो दृश्यते । बरः प्रापाहणि.' इत्येवमादि । कर्ता पुरुषः, कार्यः शब्द इति । ननु प्ररचन उक्त तु शब्दपूर्वस्वम् । २९ ।। लक्षणा समाख्या स्यात् । नेति मः । असाधारण हिं भाष्य-(सिदान्तयति-) उक्तमस्माभिः शब्द- विशेषण मवति । एक एव हि कर्ता, बहयोऽपि प्रत्युः।। पूर्वत्वमध्येतृणाम् । केवलमाक्षेपपरिहारो अत' अरमर्यमाणोऽपि चोदनाया: कर्ता स्यात् । तस्मान्न सोऽभिधीयते । प्रमाण चोदनालक्षणोऽयों धर्म इति । याख्याः प्रवचनात् । ३०॥ धृहती- वेदाश्के संनिवर्षे पुरुयाख्या, । 'पद भाऽयं- यदुक्त कर्तृलपणा समाख्या काठाया वाक्याश्रयः' इति ( भाष्यं, तत्र-) विभागामिधा- इति । तदुच्यते, नेयमर्धापत्तिः । अफर्तृभिरपि हि एना- नात् अविमतकार्यत्वाच विवेक. । (विभागेन पदाना- माचवीरन् । प्राण वचन अनन्यसाधारण कठादिभिर- मभिधापात्यात पदव्ययहारः, अपिमा च सर्वेषा पदा-नहित स्थात् , तथापि हि समाख्याता भवन्ति । स्मर्यते भामेक कार्य विशिष्टेवार्थप्रतिपतिरिति, सचिस्थलम्ते च देशपायनः सर्पशासाभ्यापी, फठ' पुनः इमा पेरला प्वेव पदेषु वामयन्याहारः, तेन कार्यरशेन पदन्यवहारो शाखा अध्यापयानभवेति । स बहुशासाध्यापिना निधी वर्गाना, कार्यपदोन च वाक्यभारः पदानामिनि युक्तो कशालाभ्यायी भन्या शासी अनधीयानः तस्यो माट. थाक्यपदयोर्षिकः) । यदुक्त 'अामरणात् ' (भर्तुः, स्वात् असाधारण उपपद्यते विशेषणम् । अरतको वेद इति) तत् विरुद्ध एमाख्यया । कार्य वृहती- अगोच्यते सादेतदेय यदि भन्यथा निवन्धनवेयं समाख्या १ गाद, असाधारणेन दि म्यर असाधारणम्यपदेशो मोपपद्यते । प्रकर्यादापि दि अमा देशो माति, साधारण च प्रास्त्रम् | कप ताई 'कृते पारणम्पादेशो ष्टो सो, पया पदरापन घेदप्रामाण्यं मन्ये, 'तेन मोक्तः । इति च सूत्रस्य भगरत.समास्यायते । अत एस सूत्रदयप्रणयन मगात. पाणिनेः (पाणिनेः । उत्तर-) प्रोतवनमयुक्त 'समर्याना'('वे प्रये तेन प्रोक्तं ' इति च ) समाना' यदतः वक्तव्यः , ·अमावः ५४० अमाधपक्षसंभवे संस्कारप्रकरणगृहप्रवेशप्रकरणादीन पार्थस्योपनिरन्यात् | अभावेऽपि अभीष्टसिद्धिरिष्यते, तपार्थ न्यायोऽरतर- पञ्चाङ्गदोपापवादफ्ता कुत्तो नास्तीति चेदुच्यते । तत्र हि वीति । यथा च स्वमेऽपि शुभर्मणोऽभावे परमेश्वर- 'पञ्चाङ्गसशुद्धदिनादिके च ' इति वसिष्ठादिभिः, / दर्शनमिच्छस्यहो तेऽभाण्डलामामीप्सेति 1 के चितु 'पाख्यरितोनतिथी शुभेऽहि' इति ग्रन्थताऽप्यति- यत्र माघनस्याभावेऽपि साध्यस्य ससिद्धिस्तमायं प्रानते देशोपनिबन्धस्य कृतत्वात् । अतः सर्वापयादियेत्ययुक्तः इत्युभयत्र उमीचीनमिति । भाण्ड मूलधनम् ( भाडयल पक्षः । तस्मादाधेनोपपत्तौ बाधो न न्याय्य इति हेतो- | इति भाषा)। साहस्री. ८७५. पियस्य विवेक इत्येव युक्तः पक्षः इत्युक्तं ज्योतिर्विदा • अमावः अपि चोद्यमानः फल्साधनत्वेन न गोविन्दशर्मणा 1 साहस्री. ५८६. • अवाघेन उप-विरुध्यते । यथा अकुर्वन् विहित कर्म ' इत्यत्र अवर- पत्तौ पाधायोगात् इति न्यायः । यत् सिद्धान्तकार्तिक । गस्य असतः प्रत्यपायहेतुत्व वचनम्य अतिभाराभावात् उक्तं तदपि परास्तं, अनाघेनो० इति न्यायेनैव तदुप. इत्यन्ये आहुः । वा. ३।६।१६।४३ पृ १०६७. पत्तेः । पूर्वपक्षे । को. २१२।१२।२६ पृ. २८३. * अमायः निधा, ध्वंस: अत्यन्ताभाव, भेदश्चेति । * अवाधपक्षसंभवे बाधपक्षस्य अनङ्गीमार्यत्वात् ।। मणि. २२. * अभाव. चतुर्विध । 'क्षीरे दध्यादि सु. ६७८. यन्नास्ति प्रागभावः स उच्यते।' लोया. अभाव. • अबाधितविपयत्वमपि पक्षधर्मतारत् अनुमान- परिच्छेद २. ' नास्तिता पयसो दनि प्रध्वंसाभाव सामग्री निविष्टं इति तद्विदः । कणिका. ३०३. इध्यते । गवि योऽश्वाद्यभावस्तु सोऽन्योन्याभाव अधिफेनादिन्यायः । अय न्यायो हरदृश्य उच्यते ॥३॥ शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्य द्वयविवेकाऽपरनामवाफ्यसुधाकरप्रन्ये व्यवद्दतः । तथाहि, वर्जिताः । शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्वाभाव । सृष्टि म ब्रह्मरूपे सचिदानन्दवस्तुनि । अन्धो फेना-उच्यते ४॥ ' ये नि.स्वभावममाव अपस्तुरूप तुच्छ दिवत् सर्वनामरूपप्रसारणम् ।।' इति । न्यायल्पदृष्टान्त मन्यन्ते, तान् प्रत्याह-- न च स्याद् व्यवहारोऽयं माह-अब्धौ फेनादिवदिति । अन्धो अवस्थितायाः विशे- कारणादिविभागतः। प्रागभावादिभेदेन नाभायो पात्मिकाया मायायास्तपैर फेनतरबुद्दाकारेण प्रिवर्तन विद्यते यदि । ७॥न पायातुन एते स्युर्भेदास्ते- सृष्टिशब्देनोच्यते, तथाऽापीनि भाव । साहस्री.६२६. नास्य पस्तुता । ८॥ यद्वाऽनुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धि- अध्भक्षन्यायः । यथा अभक्षोऽय द्विज इत्युतिः प्रायो यतस्त्वयम् । तस्माद् गवादियद् यस्तु, प्रमे अम्भसम्यान्नादिभक्षरेश्वपि सत्यादयं तदितरभक्षणनिपेथे यत्वाक्ष गम्यते । ९॥ अनाय न कारणम् । 'जन पर्यवस्थतीति । साहस्री. २००. गरेऽपि कश्चिदभावः कारणवेन . ! यदि तुक • अब्राह्मणस्य सोमभक्षण प्रतिपेपति । या. | चिदुदाहियेत, शक्य तत्र मान्ार दर्शयितुम् ।' या. ३.19२२. पृ. ३९७. F अभक्ष्यप्रतिषेधेन वा भक्ष्यनियम इति अत्र सुधा (१६०३)- ननु विहितारणम्य न्याय । तद्यथा 'अभक्ष्यो ग्रामकुक्कुट, अमश्यो अभावरूपस्यापि प्रत्यायसाधनत्यस्मृते. तन्कारान्यक्रमा मामसूबरः' इत्युक्ते गम्यते 'एतदारण्यो भश्य" । इति । पेशवे च तस्य औदासी पमात्रेणापि प्रत्यायपरिहार परपशायाम् । ( पस्पशा महाभाम्यस्य प्रथममाहिक सिद्धः अनुष्ठानानस्यप्रसन्नात् , अवर्जनीपग्य निमिपि प्रस्तावरूपम् )। साहनी. ८२६. तादे. पन्यवायसाधनन्ये विहितानुष्ठानेऽपि प्रत्यवाया Xअमाण्डलाम इति न्यायः । यथा केन विदा । पत्ते, विहिताकरणापैठत्वे च तम्य औदासी यमात्रम्प पणिवेन स्वापेधितसाधनभूतमाण्डद्रन्यस्याऽमावे तमन्या निनिपितादेः (था) साधनवे अन्ययम्पतिरेकाम्पा अव- प्रातिरेषितम्या, एव यभाभीष्टसिद्धी साधनभूतस्याम्य | रणस्वैर अपनत्यारः भारनिरपेक्षस्याभावग्य साधनन्वं - - ·अपौरुषेयरवाधिकरणं अप्लोर्यामः • वैरूपसामा अनुसंयोगात विद्वदेकसामा स्यात् ' इत्यत्र वि-पौरुषेयं न वा वेदवाक्यं , स्यात् पौरुषे- १०१६।६।१५) । अव्यासहि च सर्वेषु प्रयक्तृत्वं । यता । काठमादिरुमाख्यानात् पाक्यचाचान्यशक्य. कठादिपुरतेनैकव्यपदेश्यस्य लक्ष्यते हित्यमायत्। वत् ॥, समाख्याऽध्यापकत्वेन ( समाख्यानं प्ररचनात् ८॥ (न व्यासङ्गि न म्यासज्यवृत्ति । हिपइपित्ययोरपि । इति तैसे, मा-पाठः ॥१३॥ अन्ते ) वाक्यत्वं तु पराह- माता यथा हित्यमाता इन्युच्यते तद्वत्)। अन्यरतुल्येऽपि । वम् । तत्कनुपलग्भेन स्यात् ततोऽपौरुषेयता ।' संयन्धे यत् वैन व्यपदिश्यते । न होप फ्र्तृसंस्कारः भाह-वेदाना भारतादिवासपात् पौधयेयापमेय पाराध्ये चैक इष्यते । ९॥ विद्यमानं निमित्तं च वास्पयात् पुक्तम् । पर्तुः असरणस्य चिरफालिक- फध्यते नासतः (नास्य या इति पाठः ) क्रिया। उपादिवत् अनादरेण उपपत्ते: । अन्यथा छन्दोगप्रसिद्ध साधारणं च तीर्भादि केन चिद् व्यपदिश्यते । ऊहमन्थस्यापि तयावापत्तेः । तेभ्यस्ते पानेभ्यः प्रयो १. ।। (तीय अगस्त्यतीर्थ कुमारितीर्थ इत्यादि)। वेदा अजायन्त' इति श्रुतावेव उत्पत्तिरुपनाथ । पाठ- यदि चापीरुपेय्येपा नानित्यप्रतिपादिनी । कादिसमाल्यावदादपि पोषयत्वमेव । इति प्रासे , पोरुपेय्यास्तु सत्यत्वं कयमध्यवसीयते । ११ ॥ पारपत्हेनु कानुमानस्य अप्रपोजकरमेन, अन्यशनमूल्फ- नित्यमेव निमिच या कठत्यं जातिररित नः। त्वेन सोपाधिकन्याय । कर्तुरस्मरणाप अपौरुषेयत्यम् । काठकादिप्रवृत्त्यर्थ व्यावृत्तं घरणान्तरात् । १२ ।। न च अनादरात् पर्तुः असरणम् । अक्षरशो विस्स- (चरणान्तरात् शापान्तरात्।) अनित्यार्थाभिधायित्वं रणामाराय सिधाउरामरादीन् (पारि इति माता- स्वयमेष मुश्शति । नित्यानित्य विकल्पेन वेदस्ताद- ध्यवर्जनात् । १३ ॥ (पप घेदः मुञ्चति । तादर्य्यस्य पाम् ) रचितयता ऋषिक उदधीनामाकरमृत्तिकर्ने- अनित्याभिधायित्वस्य यर्जनात् स्यात् ।) नित्यस्य सामान्यपि अविसरता सर्वशाना बेदकर्मनादरोस्वरति. नित्य एयार्थः कृतकस्याप्रमाणवा । उन्मत्तवचनत्वं साहसवात । ऊहमन्यस्य पौरुषेय तु नामे पश्यते । तु पूर्वमेय निराकृतम् । १४ । ( वपादार्थमुपसहरन् समास्या तु प्रश्नननिमित्ता । ' तेम्परतेपानेभ्यः । भाशिष्टप्रथमाध्यायार्थ संपदार्थम्बनायाह-) । इति इति श्रुतिस्तु 'छन्दांसि नशिरे ससात् 'झी मन्मपर्ण- प्रमाणत्वमिदं प्रसिदं युक्त्येह धर्म प्रति चोद विरोधात अन्यार्थिव । अत एव मनादिनिधना नायाः । अतः परं तु प्रविभज्य वेद पाहतो येदवागुपटा स्वयंभुरा' इत्यादिरमूवय उपरयन्ते । पक्ष्यति यस्य योऽर्थः । १५ ॥ (मेधा विध्ययं सृष्टिमन्येश्वरायगीकारे तु पादो मानननिमिता पादमभारमना अर्थवादमन्यनामधेया मना या परिमन्य युनिः समाति । इन्पोकोया ए. येदा इति । तस्परस्पाय वश्यति मापारः)। मण्डन-- पैमानास्पमिश्य समायावतस्य शा-- 'घेदानां पोरुपेयत्यं पाश्यत्या । पन् । वेदानित्य नमेवा समिवियते ता.' मारवादिषन् । काठमादिसमास्याऽपि कृतफर सर । भीरम. समधिकरण पारापिकरणे समप्यते ।।' भाभिधीयो 'तस्तं तु शरपूर्वत्यः शान्तभांवितमिति गपने पृथगनाला । फे. मास्या प्रवपनादिति । यास्यत्यान् पोस्पेयत्यं ० असोयामः बार अमितीमार गुणविशेतः । प्यादर्शनपाधिवम् । प्रतिहेतुविरुयश हेतुस्त- अगिटोनानुगनात मा ननु (गौतमयपूर्व स्मारकाप्रमाः (मोर सर यन परते, अमोमित रात ATHIRm रामालित इनि योपारा पोरोबर यानि 2.) यि ३ ओन. गोटोमय पर Fi पेशन)!'सम्मादपोमोयत्यापोर रिकार पर न 3 गुगार, मेरोमारोप नाना प्रमागता । पोदनेति प्रतिसाय: पादनानेन भागर । फनाम्यमातु भगोम. भोमार साधित:॥' । गीरीरिमागे मेमन ·५३५ के. . है अप्रकरणे तु अप्रगाणाच्छन्दान्यत्वे सबन्धवत् अस्य हिरण्यधारणादेरपि 'दुर्वर्णोऽस्य वाशब्देन पूर्वपर्धा घ्यावयं सिद्धान्तमाह । अनारभ्य- भ्रातृन्यो भाति , .रूपं बिमति । इत्यार्थयादिकेन | विधानस कतुना अग्रहणात् वाक्यशेषः स्यात् इत्यन्वयः । फ्लेन सबन्धः स्यात् । तस्मात् सुवर्णधारणादिकं कर्म । ' सप्तदश सामिषेनीरनुयात् ' इति यत् अनारम्य- पुरुषार्थ म इति ऐतिशायन आचार्यो मन्यते स्म | विधान, तस्य वैमृधायेभ्यः अन्येन विकृतिरूपेण ऋतुना अग्रहणात् साप्तदश्यमाक्यं वैमृधावरकल्यादिविषः वाक्य- अप्रकरणे तु तद्धर्मस्ततो विशेषात् इति | शेषः स्यात् । तस्मात् वैधावरकल्पादिषु भूयमाणं तृतीयाधिकरणे 'सुवर्ण हिरण्य धार्य' इत्येतत्तुल्यतया सामिधेनीसाप्तदयं अनारम्याधीतसासदश्योपसंहारार्थम् । आलम्मनिर्वापयोरपि सस्कारस्वनिषेधेन असिद्धत्व । तथा च यासु विकृतिषु साप्तदश्य पुनः पठ्यते , तास्वेव मत्वा...। सु. पृ. ९२६. अनारभ्याधीतस्यापि यासदश्यस्योपसंहारः, नान्यामु अप्रकरणे तु यच्छाकं विशेपे श्रूयमाणम- | विकृतिषु इति सिद्धान्तः । के. विकृतमाज्यभागवत् प्राकृतप्रतिषेधार्थम् । १०८ * अप्रकृतिविरुत्यात्मककर्मोपविष्टयो• अभावयो- ९॥१७॥ किल्सो यथा आधाने वाजसनेयिना अविशेषेण यच्छास्त्रं इति पूर्वसमे उक्त, सबैलवण्यार्थः नक्षन- सभार-चानुपाश्य- जागर- इध्म- पूर्वार्धान्वा- तुशब्दः । अपारणे न कस्य चित् प्रारणे अनारभ्य रम्भ-सार्पराशीः न वा कुर्यात् ' इति । बाल. प. पटित यत् शाहर, तत् अविकृतमेव यथापठितगेव | १६२, , अपकृतिविकृत्यात्मककर्मोपदिष्टयो. भावयो. विकारमप्राप्य विशेषे विकृतियागे अपमाण चेत् प्राकृत विकल्पो यथा- आघाने पयमानेष्टीना पूर्णाहुत्या यह प्रतिषेधार्थ प्राकृताना चोदल्याप्ताना प्रतिषेधार्थ मवति । विकल्पः । पृ. १६२, यथा अनारम्य पठितं ' सप्तदश सामिधेनीरतुन्यात् 8 अप्रगाणाच्छब्दान्यत्वे वथाभूतोपदेशः इति शास्त्रं विकृतिविशेषे पावरफ्ल्पादौ श्रूयते , स्यात् । ९।१।१९।५४ ॥ तेन चोदकपात सामिधेनीम्यो मिनमाजात राम्पते अनिष्टोमे यज्ञायतीये स्तो 'गिरागिरा च दक्षसे' 'वैमृधादिषु सप्तदश सामिधेनीरनुयात् , नान्यत् प्राकृतं । इत्यन गिरापदस्य स्थाने इरापद प्रयोक्तन्य इति पूर्वमन- कुर्यात् ' इति । आज्यभागवत् यथा गृहमेधीये उक्ता- गवम् । तत् इरापद किं प्रगीत कर्तव्यं, उत अप्रगीत भ्यामाज्यभागाभ्या इतराङ्गानि बाध्यन्ते तद्वत् । इति । इति विचारे पूर्वपक्षमाह । शब्दान्यत्वे गिराशब्दात् पूर्वः पक्षः। अन्य. शब्दः इराशन्दः, तस्य भावः शब्दान्यत्वं, तर्सिन् विकारे तु तदर्थ स्यात् । १८ ॥ श्रयमाणे अप्रगणात् हेतोः तथाभूतोपदेशः स्यात् । अनारभ्य पठित शास्त्र विशेषे अविकृत चेत् श्रूयेत | मष्टं गान प्रगाण, तदमारः अनगाणम् । उपदिष्टे इरा- तदा तत् प्राकृतप्रतिषेधार्थ इत्युक्तम् । विकारे तु विश्व पदे प्रगाण नोपदिष्टम् । प्रगणोपदेशामावात् तथाभूतस्य चेत् विशेषे अयेत इत्यर्थः । तदा तत् तदर्य विशेषा | गीतिशून्यस्य इरापदस्य अयमुपदेशः स्यात् इति ज्ञायते । र्थमेव स्यात् । अन्यन तु प्राकृतप्रतिषेधार्थम् । तथाहि तसात् गिरापदस्थान प्रयोतय इरापद अप्रगीत स्यात् । सारादश्ये अनारम्याघौवे सति कसा विद्विकृतौ यदि यस्थाने बा तद्रीतिः स्यात्, पदान्यत्वप्रधान. पाञ्चदश्यं भयेत, तदा वत् पाञ्चदश्य तद्विकृत्यर्थमेव त्वात् । ५५ ॥ स्यात् नान्यस्या विकृतौ इति । तादृश तु उदाहरण पूर्वपञ्च प्राप्त वाशब्दो च्यापर्तयति । आह सिदान्ती। अस्ति नास्तीत्यन्यदेतत् । पूर्वपक्ष एवानुवर्तते । यस्थाने यस्यं गिरापदस्य स्थाने इरापदं प्रयोक्तन्य , वाक्यशेषो वा तुनाऽग्रहणात् स्यादनारभ्य / नीतिः तस्य गिरापदप या गीति. सैव इरापदस्थ विधानस्य । १९॥ स्यात् । ऐर होयं' इति वाक्यस्य तु पदान्यक- ·अमावस्यापि प्रमेयत्वं ५४४ अमावस्यापि प्रमेय - मरहार अगभरतं पश्यामः । इदं हि भरान निरूप- [तु अनयोतिरोध; तसनसतल्या सह तस चिरमास्थितः स्तु , य एप रिकाना प. चित् नास्तीति प्रवृत्तिनिय- इत्यर्थः 1) पुरस्ताच ( इष्टानिष्टसाधनज्ञानस्य पुरस्तात् विलक्षणो म्परहारः, हिमर अपरिच्छेदात , उतान्यपारे- भूतस्य भावाच । प्रातमुपसंहरति-) तस्मात् नान्य- च्छेदात् , उन तदमावपरिच्छेदात् ।। यदि अपरिच्छ. प्रमितिनिबन्धने, नापि अप्रमिनिनिबन्धन अनभिमत दात् न इटखामा निरासेरन् , अपरिच्छेदादेव अमिमतं नास्ति , अभिमत नास्ति' इति प्रवृत्तिनिहती।। निवर्तेरन् , अनिष्टस्यापरिच्छेदादेव प्रश्तेरन् (निशास- अपितु अमावापिगमनिरन्धने । (पृञ्चति-) मानोऽपि पलु अपरिच्छेदमेव प्राप्नुयात्, तदतिरिच्य नाशिज्ञानस्य को विपयो निरूपितः । (अरर आह-) मानदेहम्स प्रमेयाभावस्थानभ्युपगमात् । स च प्रास एवं ननु उक्त (तत्र न तारन् अदृश्ये प्रतियोगिनि इति प्रेशावता अभावनिशासान स्थात् । मक्ते-) प्रमा यस्तुमन्द्रारज्ञान, प्रतियोगिनोऽपि अपमितिः सभरति गविषयापरिच्छेदनिनन्धनः एव व्यवहारः (नापरिच्छेद- | इत्युक्तम् । अत. तद्वयतिरिक्तानुपलम्मामायो वक्तयः, मात्र अत्र विवक्षित, अपि तु दृश्यम्य प्रतियोगिनः । तथा च ) रिमपराद्ध भवतो विषयमावेन, यत् त निराकरोति-न विशेषामागत् । नहि तदितरयोः (प्रमीयमाण ) अतिथ्य प्रमाणाभावो विषयः इन्यु अपरिच्छेदो विशिष्यते (नहि दृश्यत्वे अदृश्यन्वे वा च्यते । (शकते-) शैयामागे न प्रमेय. (प्रातिविक प्रतियोगिनोः अपरिच्छेदस्य मराज्यप्रतिपेधामन उर्चा- भेदानुलन्थे । निराचष्टे-) भवतु, यदि अस्ति तदि- पारस्याविरहिणः कश्नि विशेषः सभवति, तत्समवे तु ) शेपो हेतुः ( वयो. भान यामाग्योर्विशेष. । नहि शाना. तुच्छत्यानुपपत्तेः । दूषणान्तरमाह-) अप्रत्ययपूर्विक च भावोऽपि आजानतो भेदवान् , तद्भेदस्यापि प्रतिरोगि प्रवृत्तिनिवृत्ती इत्यसमीचीनम् 1 ( ननु उभपी भूतलदो भेदाधीननिरूपणत्यात् । यथा च ' चैमो नास्ति' इति सवित् सद्वितीयभूतर विषयाच, एकारिभूत विषया प्रतीति: सदभावावमासवणशर्यसमधिगमनीश न चेति । उत्तराऽपि च द्वयी, दृश्ये प्रतियोगिनि, अदृश्यै कुविधतिरिव क्लेशेन कय वित् प्रमाणामावधिपयतश च । यत्न चास्योपलम्माय प्रत्ययान्तरसारस्य स्वभाव- व्याख्यातुमुचिता । भयापि यैयात्यायवे, नर तलतो विशेषश्च । स च स्वभावरिशेप उच्यते, यस्मिन् सति । नास्तीतिबुद्धिव्यवहारी त., किंतु-) शानाभावे ज्ञान. सन्सु अन्येषु उरलम्भप्रत्ययेगु सद्भावोऽनुभूयते । एवं च भ्रम (चैत्रदर्शनामावे चैनो नास्तीति ज्ञान भ्रम ), या दृश्य प्रतियोगिनि भूतलप्रवीति , सैर अभावव्याहार- व्यवहाराभावे व्यवहारभ्रमः (चैनोविरा यवहारामावे च गाधनी । तस्याश्च अनुच्छत्वात् सभपति विशेषणयोगा। व्यवहारभ्रम ) लोशदर्शने अन्धकारभमनन् । (उदे . तत्सियर्थ च युज्यते सूधमकीटककण्टकादिजिज्ञासा । ' सन्निगारोति-)न, मुषुप्त्याचवस्याम प्रसगाव ( यदि इत्पत भार- ) पन्त्वन्तरप्रन्पयात् प्रार्तन्ते निवर्तन्ते हि शनायाहारयोरभावे तद्विभम', सुप्त्यायवस्थासति नेति मिथ्या । भावेऽपि प्रतियोगिनः त प्रसङ्गात् ( पटो , तथा प्रमा. [उत्तमप्रसनः ] हैत्यन्तरमाह-) अम नास्तीति निवृत्ते , कण्टको नास्तीति प्रत्ते' प्रयङ्गात् । मिते च भ्रमायोगात् मयुप्पादिवत् । (ममितम्य हि शहते-) भावे पाण्टफयोः शायमानयो तविन्धने ' मावस्प प्रमिते एव भावे समारोपभ्रान्तिः, न पुनरसता, एष प्रवृत्तिनिवृत्ती (न भूवरज्ञाननिमन्धने । निरा । नापि ज्ञानारस्य, नाीि अनदे । अन्धारष्टान्तस्तु चटे-) इन्त तर्हि तदभावादिपर (पटरष्टायोर.' माविक इत्याद-) दमोदर्शन तु भूदायादर्शन, मावात् इष्टानिष्टसाधनशानस विपर्ययः)न यस्चन्द्रर-1 आरामावदर्शन चयगमानन् ( दार्शन्दिकेन । মা ছালিকানায় বদৰি মাকাৰ (ৰ বত্ব মাদার প্রণালীৰষ, খহি মা ভবা, समयेऽरि भूतलस्य भावान् । यदि शनिष्टसाधनशान उमयी अप्यो अभाव सदा अस्तिही ठराति विरोधो भूतपस्यामविष्यत् सतम्तम्मात् ददनयन्, न सलमान अय स्वरूरतमानता , अमावे . .

·। ४ अप्रयोजकत्वादेकस्मात् अप्राकृतवान्मत्रा विष्टकृदादि प्रति गुणभूतत्वात् च एकरलादेव स्विष्ट- श्रपणे इव कपालाना ' पुरोटाशापालेन' इति तृती- कृदादीनि वर्तव्यानि इति पूर्वः पशः । यया तुषोपयापेऽपि तादर्थ्यात् । अतः परार्थे इत्यस्य संस्कृतवाच्च । ४३॥ परमात्रप्रयुक्त इत्यर्थः । एवमेय प्रसङ्गः स्यात् स्विष्टकृदादिना शेषकार्येण च प्रधानस्य सकृत् सस्क- । इत्युक्त कतर्हि अप्रयोजायसगयोर्भेदः, इत्यत ठसं तत्वात् पुनःसस्कारानपेक्षवान् नापरस्मादपि कर्तन्यानि ? ' विद्यमाने स्वके विधौ' इति । यद्यपि भहनये , पशु- शेपकार्याणि । इति पूर्णपक्षे हेत्वन्तरमुक्तम् । पुरोडाशे प्रसङ्गोपकारिप्रयागादेः अनङ्गत्वात् तदशे पुरो- सर्वेभ्यो या, कारणाविशेषात् सस्कारस्य तदर्थः । दाशीय. अतिदेशः प्रयोगाचनश्च लुप्यते , तथापि पिष्ट- त्वात् । ४४॥ लेपपलीकरणाज्यभागादिसाधारण्येन तावत् प्रयाजादि. पूर्वपक्ष सूत्रान्या मातं वाशब्देन परिहरन् सिद्धान्त- प्रयुक्तिसमर्यो विधिरस्ति, वाजिनादिविधिस्तु वाजिनाद्येव माह । सर्वेभ्यः प्रधानहविर्य. विश्रदादिशेषकार्याणि विषयीकरोति, न च तस्य तन प्रपोजस्थति कर्तव्यानि ! कारणाविशेषात् । एकस्य हविष: शेषकार्य रस्ति, अन्यनु कि विनवासी विषयीकरोति इति वैषम्म- त्रियाया पत् कारण प्रतिपत्तिर्नाम, तत् सर्वेषां अवि- मित्यर्थः । असाथै द्वादशाभ्यायाधभाप्यगतस्य तच्छ्लो शिष्ट समानम् । समानत्वे हेतुमाह सस्कारस्य प्रतिपादन कन्याख्यानम् थस्य तात्पर्य वर्णनीयम् । वाल पृ. १०८. रूपस्य तदर्थत्यात् हविरयत्नात् । तस्मात् प्रतिपत्ति अप्रवृत्तस्यापि सानाय्य, व्रतनियमः । भा. ६४) सस्कारस्य शेषकार्यक्रियाकारणस्य सर्वेषु समानत्वात् । १३१४१-४२. सर्वेभ्य एक शेपसार्याणि वर्त-पानि नैकरमादेवेति अप्रसक्तस्य प्रतिषेधायोगः । वि, ७३२९. सिद्धान्तः। g अप्राकृते तद्विकाराद् विरोधाद् व्यव. लिङ्गदर्शनाच्च । ४५॥ तिष्ठेरन् । ९।२।१६४७ ।। विष्टकदादिशेपकार्य लिङ्गदर्शनात् , 'देवा वे स्विष्ट वैश्यस्तोमे नाम तो कृप्वरयंतर पृा भवति' कृतमत्रुपन् हष्य नो पहेति, सोऽब्रवीर पर वृणे, भागो | इत्याम्नायते । तत्र कापरथतरे पृष्ठे रपतरस्य या धर्माः मेऽस्लिति , वृणीष्वेति तेऽब्रुवन् । सोऽववीत् , उत्तरा कर्तव्या वृहतो का, उन उभयोरपि इति विचारै सिना- देिय मन सासदयधात्' । देवा. विष्टकृत अमि-न्तमाह । कण्वरथतर प्रती ज्योतिष्टोमे नास्ति इति तत् मबुवन् । अस्मभ्यम् । अत्रार्थवादे सत्सरत् इति । अप्राकृतम् । तस्मिन् अपाहते कवरथतरे वदिकारात् वीप्सारूपस्य लिङ्गम्य दर्शनात् च सर्वेभ्य प्रधान । तद्विकारत्वात् तयो वृहद्रथतरयोरुभयोरपि विकारल्यान् हविः सवाशात् शेपकार्याणि कर्तव्यानि इति गम्यते । द्वयोरपि अविरुद्धा धर्मा. कर्तव्या. । विष्वास्नु विरोधात तस्मात् सर्वेभ्य इति सिद्धान्तः । चारः समुन्यये । के व्यतिरेरन् व्यवस्थया भवेयुः रथतरकार्य रयतरधर्मा , • अप्रयोजकादिलक्षण भाष्ये ' धारण भवेत् बृहकार्ये च बृहद्धर्मा इति । तस्मात् अनिरुद्धाना तन्त्र पाय त्यप्रयोजक । एकमेव प्रप्तन. स्याद्विद्यमाने समुच्चय , विरुद्धाना च व्यास्था इति सिद्धान्त, । के. स्वफे विधो ।' ( भा. ११५१०१११ १ २०१६ ) अमावस्यामैत्रायणस्यामक्षयम् । १०॥ इति । अस्यार्थ ,साधारपा अनेरेया या प्रयोजस्वशक्ति-७१८॥ रस्ति, तत् तन्न, यथा प्रयालादे: सकृदनुष्ठानम् । तद्वि अमीषोमीये पछी मैशवरणस्य शेषमयोऽस्ति न पया हि अनेकपामाओयादीना प्रयोजावरानिरस्ति । वेति बिचारे नास्तीति पूर्वपक्षसूत्रम् । अग्नीषोमीयाय पराधैं त्वायोजक, अप परार्धे परमात्राधे इत्पर्य, पश. प्रतिदर्थपूर्णमासी । न च मैपावरुणो नास्त्येय अन्यथा तन्त्र अतिप्रसवात् । एवमपि पुरोडाशकपाले इति स न प्रातः । भैपावरुणस्य अप्रास्तत्वात् अति- अन्याप्ति. 'पाटेगु भपयति । इति सतम्या परस्मिन् / देशाभावात् अमवाव महमूत्यत्वम् । मी.को.१८ .

·अमाएपरिच्छेदः अमावपरिच्छेद माभावादन्यत् । न प अन्यासंदृष्टस्वरूपमायग्रहणात्,'आसीदिदं मागिह' इति मतीतिदृश्यते । अतः सप्रति सूक्ष्माण्टकादियोगिनि भूतले स्वल्पमाप्रेण गृहीते / नास्तित्वबुद्धिः प्राक्तनादेय पेलोपलम्मात् अधुना प्रवृत्तिप्रसन्नात् , मयत्नपूर्षिकाया निशासाया अयोगात् । स्मृतिममारूढात् उपजायते इति बलादम्युपगमनीयम् । सया अभावस्य अप्रमेयत्वे शशविषाणादीनामपि अनु-ततश्च कोपरम्मरक्षणमेव नास्तिवमस्तु । किमर्थान्तर- मान निधिमारज्येव । तलात् अभावः प्रोपः । न परिग्रहेण ! या च सा पेक्लोपलम्मयोगिता आत्मनः, चेयमभावतीतिः प्रत्यक्षा भनिन्द्रियसप्रोगजपात् । सा च क चित् अर्योपलम्भठामग्रीकल्येन, क विद्य ननु च भावप्रतीतियत् इन्द्रियसप्रयोगानुविधायिनी कथं सावत्येनैव । सन येय अभाषाहार प्रवर्तयति , अनिन्द्रिमना ! । उच्यते । भावग्रहणपुर:सरोऽयं चामेव हि सादृशी दशा अनुसद्धनः ‘क्षितितले घटो अमायावसाय: । भावग्रहणं च इन्द्रियेण, इति । नास्ति' इति म्यरहार: पवनते। न चाम अतिप्रसोऽस्ति तदायमाविव अन्यथासिद्धम् । निमन्त्र प्रमाणमिति । संयुक्तेऽपि अभावव्यवहारः स्यादिति , संयुक्तोपलम्मात् चेत्, गद्दीतभावस्वरूपमात्रस्य उपरतेन्द्रियव्यापारस्यापि ! देवरोपलग्भस्य अन्यत्वात् । श्यानपूर्विकाऽपि च निहासा देशान्तरगतकारणान्तरोपजातजिज्ञासस्य अमावप्रतिपत्ति- भूतादिषु सूक्ष्मकण्टकादिपु विषयोपलाभहेतुमाल्येऽपि दर्शनात् । न चेदमनुमानमपि , संपन्धग्रहणानुपपत्तेः । एषा अवस्था इति पर्येषितं, इति का अनुपपत्तिः । अन्यथा नहि भएहीवे सन्धिनि बन्धावगमः सुगमः । न चाहि 'सूक्ष्मन्यात् श्यमा आमन.' इति रङ्गया भारस्य सन्धिनो ग्रहणमस्ति । तदिद अमावाख्यं नि.को नामावव्यवहार: स्यात् । अस्यामेरर' प्रमाणान्तर भाग्यमानेन रक्षित इति । प्रतिपक्षभूताया नास्तियारिमाया सिद्धाया अनुमान वृहती--( आचार्य आह-) रिमनेन प्रदीयते ? शशादिसवन्धिना विषाणादीना न प्रवर्तते इति अभावस्य ( प्रतिपटी-) उक्त नास्तीत्ययमर्थः । इति । प्रमेयान्तरलं नास्तीति सिद्धम् । जु.पृ. ९२-९३. ( आचार्यो निराकरोनि-) क च तन्नास्ति ? (प्रति. वृहती क्षणमपि प्रमाणाभाव इति प्रमाणाभाव पक्षी-) प्रमीयमाणस्य प्रमेयता । ( आवार्ष) इत्येय रक्षपति । ( पूर्वपक्षी-) अस्ति चेय प्रसिद्धिः अत अपमिते. प्रमाणता इत्यलोवियमिय प्रतिभाति । भीमासवाना पष्ठ किलेद प्रमाणमिति । न चास्य अन्यतो ऋजु~ ननु मा भूत् यन्त्र प्रमीयते तस्य प्रमेयल, लोबतच प्रमाणता अवसीयते । अतो न विद्मः, किंतु तस्य तु यनास्तित्व अमायराष्वाध्य मतगयामसिो कि बीजमिति । ( सिद्धान्ती-) रिमन न धिकरण , तत् प्रमेयमस्तु इति । नेत्युच्यते । अप्रमीय- ज्ञायते ! मन्यतस्तापत् प्रमाणाभार एवं अवसीयते । माणत्वमेव हि नास्तिलं, नापरम् । योऽपि हि पृथग्भूत- नास्ति इत्युक्ते प्रमेयस्यैराभाव लौरिका. प्रतिपद्यन्ते । मभावमा तेनापि भतरस्यापि प्रमीयमागताऽपि (पूर्वपक्षो) ft हि अनेन लक्षितेन १ ममरणारत्यर्थः अङ्गीकरणीयैव । तथैव च नास्तित्वव्यवहारोपपतेः, अयमारम्भः, तदनुसारी हि अनिश्चय क्य स्यादिनि । किमर्थान्तराभ्युपगमेन । न च अप्रमीयमाणतेष (सिदान्ती-) मत स्वेदमुच्यते, यसात् ममाणाय- प्रमेयं, परमात् तदा प्रयानुभवयुत तेव आरमनः गत्यर्थोऽयमारम्मः । ( पूर्यपधी-) विमनेन पूर्वोजाना तस्यार्थस्य अप्रमीयमाणता | सा च अवस्था आत्मन. प्रमाणानां सरूपमयसीयते । (सिद्धान्टी-) यन् स्वसविदितव । नात. प्रमेयमवशिष्यते । किंच योऽरि | पूर्वोत्तरेव सल्वर्गारसीयवे (उदनेनापतीने )। अभाव प्रमाणमाद, तस्यापि तसानो पत्तो तदसभरानु- सर्वसामाभिधानगक्यशेषोऽय अन्य नहि उत्पाद- भवयोग एवं कारणम् । स च न चधुरादिवत् अशाव मानान् शानस्य अर्षे तस्मिन् प्रमाणस्य प्रमाला एव सत्तामात्रेण शानमनः । यत संप्रति दृश्यमाने । वासीयो । मत स्खलक्षणमात्रामिधानात् नियमः । यपि भूतलादिषु कस्मिंश्चिदथें असयपि तदनुपलाभेन । स्वरूपेण प्रमागस्य समधिगम्यमानवान् एप्रमाणानाम् । 1 १ , - ·अप्राप्त विधानाच ५३९ अबाधेन उपपत्ती लक्षितलक्षणा । २१ अजहत्वार्यया जहस्वार्था । ( उमे | शाक्यादिस्मृतीनाम् । शा. १३३१३ वर्णकं ३. * अप्रा- अपि प्रकृतिगते) । २२ अजहरुखार्थया जहखार्था । | माण्यं स्मृते: लोभादिदृष्टमूलिकायाः । वि. ११३१३, (उभे अपि प्रकृतिप्रत्ययगते)। २३ निरूद्धलक्षणया * अप्रामाण्यकारणं अबोधकत्वं बाधितत्व च। अनिरुद्धलक्षणा ! २४ एकलक्षणया अनेकलक्षणा । २५ वि. ३३६, * अप्रामाण्यकारणयोः अबोधकन्द. अल्पलक्षणया बहुलक्षणा । २६ स्टतया लक्षणया बाधितत्वयोरभावात् प्रामाण्यं स्वतःसिद्धमेव प्रमाणानाम् । अक्लप्सा लक्षणा { २७ कार्यलक्षण्या धर्मलक्षणा | २८ ३।३२६. भूम-लिङ्गसमवायमूलगोण्या इतरा गौणी । २९ भूम * अप्राशस्त्यं निन्दापदवाच्यं नाम बलवदनिष्टानु- गोण्या लिङ्गसमयायगौणी । ३० नियमविधिना अपूर्य-बन्धित्वयोग्यता , अर्थवादेषु । भाट्ट. ११. विधिः । ३१ नियमविधिना परिसंख्याविधिः । ३२ * 'अप्सु तृणं प्रास्स (तस्मिन् ) आधारमाधार- मन्नकमेण ब्राह्मणकमः । ३३ उत्पत्तिशिष्टेन उत्पन्न शिष्टम् । यति' अवये । भा. १०१३।११. अप्सु दीक्षा- ३४ अनुवादेन विधित्वम् । ३५ अर्थवादत्वेन विधि- तपसी प्रावेशयन्' इत्यर्थवादे अमु दीक्षावत्वराकीर्त- त्वम् । ३६ प्रतिमसनिधिना नियमविधिः । ३७ प्रति. नात् दीक्षायाश्च यमनियमपरिग्रहरूपायाः पुरुषसंस्कार- प्रसवविधिना अपूर्वविधिः । ३८ वैदिकत्वसामान्योपस्थि- कत्वस्य स्पष्टत्वात् स्नानस्य ऋतुयुक्तपुरुषधर्मत्यम् । अत वेर अवैदिकम् । ३९ अपेक्षितविधिना अनपेक्षित- एवास्थ याजमानत्वम् । भाद. ३।४१९. * अप्सु साह विधिः । ४० तद्धितेन चतुर्थी देवताविधौ । ४१ तद्धितेन । प्रधानानुष्ठानं अवभृये ज्योतिष्टोमे ! भा. १२८ मन्नवर्णः देवताविधौ । ४२ तद्धितेन द्वितीया । ४३ चतुर्थ्य मन्नवर्णः । ४४ चतुर्ध्या द्वितीया । ४५ * 'अप्स्वरमथेन चरन्ति' अमिष्टोमे उत्तरवेद्या- मन्त्रवणेन द्वितीया । ४६ प्रतिनिधिनियमेन द्रन्यनियम- । माहवनीये प्रधान, अगमरमथ तु अप्सु इति देदाभेदः । विधिः । ४७ प्रतिनिधिनियमेन अभावविधिः । ४८/ वि. १२३६१. * अप्सरमथेन चरन्ति' इत्यन अनुपङ्गेण अध्याहारः। ४९ रूदगा क्लसया योगः । अपा देशत्वात् मागभारनाविषयत्वप्रतीतः पारतेषु ५० योगेन अक्सृता रूढिः । ५१ क्लृसयोगेन सस्कार- प्रयाजादिषु अशिबाधकत्वम् । भाट्ट. ३।७।२४. अपा निमित्त यम् । ५२ नामधेयेन गुणविधित्वं यौगिरेयु । देशत्वात् अङ्गप्रधानान्वयित्वम् । ६।३।१. साढ़े समानकर्तृकय श्रवणेन अद्भिः आइयनीयादेधिः । अमाप्त विधानाप नियमविधान बलीयः, लाघ १०१२।१३. प्राकृतपर्वहोमेषु अमिधः । १०३४, वात् । पराक्रमः.८.४०, * 'अप्सुमन्तावाज्यभागो यजति' ज्योतिष्टोमे . अप्राप्त विध्यपेक्षया प्रतिप्रसवविधिलंघीयान् । अवभये । अप्स्वमे सधिष्टव० अप्सु मे सोमो अब्रवीत्. समयमयूखः, पृ. ३८. इति अप्सुमन्ती मन्त्री । भाट्ट. २०१७४१३. • अप्राप्यकारिणी चक्षुःोने केपा चिन्मतेन । * अफलं फलवतोऽगम् । फलबासनिधौ अफल श्लोवा. अर्थापत्तिः ८३. सदनम् । फलबदफलन्याय. । एतत् मय एकार्यकमेव । * अप्रामाण्यं अननुष्ठानलक्षणं श्रुतिविरुवरमूती- के. नाम् । शा. ११३३ वर्णकं २. अप्रामाण्य अन्य . 'अबद्धं मनो दरिद्रं चक्षु.' इति अमेध्य- याल बाधकज्ञान-कारणदोषज्ञान-विसवादशानझते इति । दर्शने प्रतिमन्नणमन्त्रोऽपि युगपदनेकामध्यदर्शने न परतः । पाल.पू. ६, 'अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्न मिथ्या- मिद्यते । माडू. १९४४१७, वाशानसेशयः। पृ. ५. * अप्रामाण्य परत. उत्पद्यते। अबाधेन उत्पत्ती बाधो न न्याय्यः इति एवं शानान्तरेण गृहाते। मणि. पृ. १४. अपामाण्य | भ्यायः॥ भयं ज्योतिःचाने व्यवहतः । तत्र हि ननु - ·, - अमीयपरिच्छेदः ५४८ अभावपरिच्छेदः रस्य देशान्तरमहणं पारणं' इति मतं, ततः शाबलेयस्थितं | संबन्धितया रमतु योग्यः सन्नपि न रमर्यते । न चापर गोत्वं धावलेये नास्तीति ध्यपहियेत , रणान्तरस्थितच प्रमाणामार एयाभारस्य भोधकः, स्मरणशानापापि वंशः स्थूणान्तरेऽनुस्यूतोऽपि वन नाम्चीति व्यपहर्तव्यः । योग्यत्वे सति अनुदयः अमावं ओघवत्येव । तेन समति स्थात्, अतोऽआमाव एवं नास्तीति ग्यवहारकारण, श्यमानोऽपि पटो यदि प्रागप्यासीत् ततोऽवदय तत्र नायर सद्भायः । सर्पमाणे घटे भूतलवेदनं नातीति स्थिवेन प्रमित: स्यात् , प्रमिवश्वाधुना स्मर्तन्यः स्यात्, व्यवदारफारणमितियेत् । न । राप्रमाणभ्यापि पार्श्वदेो- एव सत्यपि न मर्यते, सोऽयं सर्वन्यविषयसरणानुदयः ध्यमायव्यवहारात् । संमत्यानीतख च परस गुलमाण- संप्रति विद्यमानः, संप्रतितन प्राकालीनामाविषय विज्ञान स्येय 'प्रागमिह नासीत् ' इति प्रावालीनाभावव्यपहा-जनयतीति न कि चिदनुपपनम् । भाष्ये च प्रमाणभाव रात् । गनु भवन्मते प्रमीयमाणस्य घटस्य कथं भाकाली-शन्दः स्मरणाभावस्याप्युपलक्षणार्थः । तथा याचिकेऽपि । नामावज्ञानं, भावममाणाभावो खभावशानकारणम् । यद्वा प्रमाणस्य स्मरणपरत्वात्तदभावोऽपि फरत प्रमाणा- न च प्रमीयमाणे प्रमागाभायः सभपति । संप्रति प्रमीय- माव एवेति शक्यते वत्तम् । ननु न सत्तामात्रेण योग्मा- माणोऽपि घzः प्रापालसन्धितया न प्रमीयते, अतः नुपरूधेरभावोधा व युक्त, सयामपि तस्यां कदा चिद- प्राकालसन्धगोचरप्रमाणानुदयात् तत्कालीनाभावज्ञान मायशुद्धधनुदयात, असत्यामपि कदा चिदुदयात् । तथाहि, युक्तमेवेति चेत् । न। अयोग्यत्वात् । नहि प्राकालसंबन्धो- योऽमुलीयानुभुत्सया ससन्तमसापपरकदेश हस्ताम्या ऽधुना प्रमातु योग्य , योग्यप्रमाणाभावश्चाभावशान- सर्वतः परामृष्टवान् , तप तावत् सर्पदेशरामति पलुतो कारण, न प्राणामावमाअम् । मामाले तु योग्यस्यैव प्रमा- | योग्यानुपरम्धिर्जातव, अथ च कि सर्वो देशः परामृष्टः, णस्यानुदयः आसीत् , नहि तदानी घगभावः सन्नपि । किं वा कश्चिद्देशो न परामृष्टोऽपि स्यादिति संदिहानी प्रमित , प्रतियोगिनी घटल्यापरामर्शात् तदपेक्षत्वाचाभाष. योग्यानुपरफेरनिश्चयात् सत्यामपि तस्यां नामुलीयकस्या शानस्य । अत एव घटाभारोऽधुना मर्यते इति न युग, भायमधारयति । यदा चिनु रावत अपरामृश्यापि सर्वतः अपमितस्य स्मरणायोगात् । यथायं माकारीनः प्रमाणा- पराममिति भ्रानया योग्यानुपलब्धि निथित्य असल्यामेव नुदयः, सोऽधुना प्रमाणोदयेन नष्टो नामावशानमुत्पादयितु अङ्गुलीयकस्याभारमरपारयति । मर्हति, उद्धृतमिय नेत्र रूपधुद्धिम् । अथ नष्टोऽपि तमाशाततयैव योग्यानुपलब्धिः अभावशानकारणमित्य प्रमाणानुदय, सपति परामृश्यमानोऽमावशान जनयेत, म्युपगन्तव्यम् । तथा चानवस्थाप्रसनः । तसात् ह्यतनः इस धूमो विनष्टोऽपि सप्रति सर्यमाणो यस्त स्वसद्या तन्मात्रसविदेव दृश्यस्य प्रतियोगिन: अमायोन नामिशनम् । स्यादेवं यदि ममाणामारी झापमान लग्नान्वरम् । (सिद्वान्ती आह-) ननु चाभारा गेयाभार बोधयेत् लिङ्गमित्र लिगिनम् । नदीगारे तन्मायधीरपि न सदा चिनिस्पयिन शक्यते । न च तथा संभाति अनवस्थाप्रसङ्गात् । प्रमेयाभाव हि न च भूतरधीरेव तन्मामधी., संसृधियोऽपि तमात्र भातु प्रमाणामाबो ज्ञातन्य, 1 सोऽपि चाभाषत्वात् अन्ये ताऽऽपातात, त्रापि भूतरायमासात् । अतो यदि. सोऽप्यन्येनेति न जमसहस्रेणापि वेदनाभावे सनि या भूतल्धी., सा तत्मानधी । एवं पटामावोऽयचायत । तस्मात् सत्तामाणेच प्रमाणाभायो / च शानामापानीकारादमाअापरवोऽनर्यकः । कथ तय गावशानमुत्पादयति मारिवदित्यङ्गीकर्तव्य , अतः तनिस्पयित य, तदभिधीयते । घगयभारोऽस्ति प्रमेयम् । प्रमीयमाणस्य घटत्य कथ प्राकालीनाभायप्रमितिरितियोग्यामागानुदयच तस्य सत्तामात्रेणेव नेपादिवोधक', वक्तव्यम् । उच्यते-सत्तामात्रेण ज्ञानामावो ज्ञेयामान साततया, यतोऽनवस्था स्यात् । यतु सत्यागपि योग्या- बोधयतीति सभ्यगुनं , अस्त्येव बना दृश्यमानस्यापिनुपलधौ अभावानवधारण, अस यां चावधारणमिति, तत्त घटस्य प्राकालसरन्धगोचरयोग्यज्ञानानुदयः, सहि भाकाल योग्पन्याशामकृतम् । योग्यानुयलामो हि पारण, उन तस्या भ्रान्त्या समा नाभावज्ञानेन ज्ञातव्य.. - ·अमायः अमावस्यापि प्रमेयमा दृष्टं इत्याशक्याह-यदि तु इति । गुशियाऽप- यहि पृष्टयः घडहः सतिष्ठते, न बहु वदेव, नान्य ननुष्ठानेन 'अहमवशातोऽलि' इत्यवशानिमित्तगुरुतोर- पृच्छेत् , मान्यस्मै प्रतिव्यात्, मघाशयेत् घृत वा ' दर्शनात् लिहितावशाऽऽख्यमावहतस्यैर विहिताननु- इति । मा. १०।४।११ पृ. १९०७. धानस्य साधनत्वकल्पना युक्ता इत्याशयः। स एवा. अमावविधिः दायर्यापत्तिपमागत्वेन नवमाध्याये चायः 'स्वकाले यदकुस्तत् करोयन्यदचेतनः । उकः । वाल. पृ.८, अभावविधिः किया-गुग-जाति- प्रत्यवायोऽस्य तेनैव नामावेन स अन्यते ॥ द्रम्प-विषयफत्वेन चतुर्विधः सन् मयेकं उद्देश्याने विधे- इति निहितमकुर्वन् यदन्यत् परोति इति वदनिः विहि-याचे उदेश्यवियोमयाशे चेति निविष इति संहत्य तापरणनिमित्स्य अन्यारणस्य मत्यपायनिमित्तयामिधा- द्वादशविधः । उदाहरणानि तु मृग्याणि । पृ. २१, नात् अवशायामेव या करणस्य निमित्तत्तोपत्तेः पिहिता- 1 0 अभापरिधिः द्विविधः प्रत्ययः पुरुषार्यक्ष। पुनर्विविधः यशानमेव प्रत्यवायहेतुत्वेनोक्तम् । नाभावेनैव जन्यते । दृष्टाः अदृष्यार्यश्च । तत्र ययों दृष्टार्यः । पुरुषार्थस्तु इत्येवराब्दोल्दर्येण फेवलस्य हेतुत्वं निरसम् । एव च अदृष्टार्थः । पृ. २१, ७ अभावविधिः प्रतिनिधिनिय- 'विहितम्याननुष्ठानानरः पतनमृच्छति' इति स्मृतिः मेन साप्यते यथा पूतीपेषु । पृ. १४४, भागीता भाति । निमिपितादेस्तु ऐतुल्ये विहिताकर • अमावविपयः अन्यवरकोटिन्यास्थया कोदयन्न. नस्य विचितरणत्याभावात् स्मृतिनाधापत्तिः । 'एता पाय | रस आर्टिक्यस्यानिधिः प्रयशरिधिः । अग्नीपोलीय. स देवतामादि योऽलममिहोपाय सन् नामियोग पुरोडाशे इतधोमपागविषयत्वेन प्यास्थापित अनि मोति' इति वा अपरोधशन्देन थाऽभिधानात् । तदभाषः अस्तमोमयागपुविषय वेन ग्यास्पिनो भाति । सैर प्रत्यापहेनदादरसीपते । निमिपितादेस्तु देवत्वं चाल. पृ. १९. निष्प्रमाणरमे । तस्मात् अगाऽऽल्याशयविशेषरूपस्य ० अभावाभावाय मारूपलम् । मणि, पृ. ९७. भागान्तरस्य तत्र संमात् न युद्धम्य अभावस्स क चि. • अभावारसाय: मारमाणपुर.सर: 1 जु. नुता दृष्टा, इति मन्यार्थः । • अमाः प्रत्यक्षे प्रत्यर्थिनि पृ. ९१. नोरयते । पहती. पृ. १२९. ० अभावेन अमाश • अमारः (अनुपलब्धिः) । अनि पेय भागो थाध्यते । अयं गरिरो माध. ! याल. पृ. १३१, प्रसिदि: गोमासरानो पर रिले प्रमानित । (सर) अमावे आधिकी पारस यपा~ ' आयो प्रसिद्धिः पटपक्षामिद्धियत् । वृहती. पृ. १३, १४. मामलो देवापा, स सोगा अमीयोनीरो मरति, पदे • अमार: आत्यन्तिरमागायलमये एर यवः। पादः पौगंगाए हरिः सरगंनुनियपेत् , नदि र उभय अनु. Z. १२९. . अमाः प्रमाण रिमे। देयतो भवति इति । अतीयोमीरपुरोगारी पतमोम पाल. पृ. ८.० सर्यममागप्रयसभपे च परेन (ममाणन) यागपुरिय येन म्यवारिते अपांतदभारः मालमोम- समारः परिस्सियने । पा. २११६४८ . १२. पागपुरिएर धेन म्पपरियो मानिस रमदाहरण पक्षने .अमारस्यापि प्रमेयता । मरमानन्। यो:- शिम तया:पूर्व यन (५।२६१६१२१)।प. १., पनमाला लोकमाना पटो भारती wि. • सारे पलों रिदिपा-- निधारमाननाशे, मलको नाममामिगः, नगर मानविधि: 2 का विस्तामन्तरित पे पटायादो भूमागदमिर पन:, मन:नि अगरने आनेता देवतः परिगेग्याप या सारे पादौ । नदि भागः, समानरन्। । सपा ' अन्यमा नरिमन्य गेटसम्मानिधनमामोरः १. २... भोमिनेन या मी (मीपुर गामि भेत् ।। RI- गिः) मा ा पाएर पाली दिगिमा क्षेत्र ·- अमावप्रमाणनिरास: अभावप्रमाणनिरास: संपटे तु प्रतियोगिनो शातत्यान्न निशासेति । नैव, प्रिये विलक्षणतन्मात्रनुरिमावात् । यद्यपि कारणभेदा पुमादौ शातेऽपि पुननिधासंभवात् न्याहारमराङ्गात् । मेद: क्यापि विषयस्त एव मेदो व्यवहारहेतुरिति चेत्, जिशासायार्थ विसक्षगन्यवहारहेतुल्यं विरक्षणार्थज्ञानहेतुतया सत्यं विलक्षणतन्मानमुद्धयङ्गीकारादेव तद्विषयस्यापि वैल- दृष्टं, अतो घटजिशामाया नास्तिव्यवहारहेतुत्वं भतराति- क्षण्यं अवश्ययङ्गीकार्य, विषयविषयिभावस्य भेदात् । अतो रिक्तयरामायपरिच्छेदेनैव भवतीत्यीकृतं तत्वान्तरम् । विलक्षणयवहारः उपपद्यते । यथा विलक्षणतन्मानयोधात् अथ वदतिरिक्तसामग्रीविशिष्टं भूतलमालम्बन, सघटे तु विलक्षणाभावशानोत्पत्तिः, तथा विलक्षण यवरायेऽसाक. सदमावान्न प्रसङ्ग इति । किमिदं तदतिरिक्तत्वम् ? यदि | मिति न दोषः । यत्सूक्तं, कारणभेदमात्रेण शानभेदे न ततोऽन्याय , साई संसृष्टायस्यायामपि तत्सभवात् नास्ति- विलक्षणव्यवहारी दृष्टः, यथा चाक्षुषपार्शनयोरेक- म्यवहारप्रसङ्गः । यदि तदभावः, स्त्रीत्वमेव तर्हि विषयो. इति । वदतिमन्द, चाक्षुपपटगानात् शुष्टः तत्वान्तरल्यम् । अतोऽपि एतत् भूतलमात्रविज्ञान न पटः' इत्यपि व्यवदतु शक्यते, पार्शनातु 'मृदुः पर्ट.' झारणं, अपि तु भूतलबुद्धिविशेषः । स च संखए । इति , अतस्तत्रापि विरक्षण यवहार इति । किंच बुद्धेलिक्षण एव । न चाप्पभावशानं , अमाववादिमि-विलक्षणव्याहारो विल्क्षणार्थपरिच्छेदादित्यपि मन्द, रभावशानमारणत्वेन विल्क्षणबुद्धेरङ्गीकारात् , अतो 'घटामाो नास्ति, 'घटो नास्ति' इति विलक्षणव्यव- यस्यामायज्ञानोपादकत्वमङ्गीतं, तेनैव म्यवहारोऽस्थिति। हारयोरभावमानपरिच्छेदनियन्धनत्वेन अनेकान्तिकत्वात् । नेवं, अभावज्ञानोपादकस्य ज्ञानस्य न भूतलातिरिक्त- अय ताक्यात् व्यवहाररेक्षण्यमेव नास्तीत्युच्यते, विषयत्वे, भूवलमागविषयत्वेऽपि न संसृष्टापस्थापामभाव- एवं तहि 'भूतलमस्ति । घटो नास्ति' इति व्यवहारयोर- शानजनकत्वं, सहकारिवैक्ल्यात् । पटानुपलब्धिस्तु सह-प्पक्यात थैलवण्यम स्यात् । ननु असाक प्रतियोगि- फारिणी, तेन अनुपराभिविशिष्ट भूतलमानज्ञानमभाष जिज्ञासत्यां तन्माप्रधियो विशेष:, जिज्ञासायाध विलक्षण- शानोत्पादकम् । एवं ताई तदेव न्याहारकारणमस्त्विति व्यपहारहेतुत्व दिलवणार्थपरिच्छेदादेव, अवो बिलवणा- चैत, नेवं, विषयलक्षण्यामापात् । तथाहि , भूतल भाषशानाङ्गीकारप्रसङ्ग । नेपं, निशाणया ग प्यबहार- मानस्ययानुलन्थिसहकारिसमवधानात् ज्ञानान्तरोत्पाद-हेतुल, किंतु तन्मात्रबुद्धिविशेषः एव व्यवहारहेन । के क यमुपपद्यते , यथैकस्यैव घटम्य चक्षु स्पनिमेदात् चितन्मात्रबुद्धिविदोषाः प्रतियोगिजिशासाऽनन्तरमाविन , अत: समृष्टवुद्धिविलवणबुद्ध्युत्पादात्। के चिध नैति । ये च प्रतियोगिनिशासागन्नरभावितो अभायशानक्षेत्रमुपपद्यते । भूतलमात्र विशेषा, वे व्याहारहेतवः । प्रतियोगिजिज्ञासा ज्ञानात् अनुपरपिसहकृतात् विलक्षणव्यवहारो नोपप-चापल्यणकोटिनिविष्टा , ध्यपहारकारणम् । छते, विलक्षणयाहारस्य विलक्षणविषयमन वेन एन्यातू, मवतामपि प्रतियोगिजिशासाया. अमापशनहेतु यथा घटपटन्याहारयोः । अत, अमावशानकारणेनैया नास्ति, किंतु हरणभूतत मात्रगुती उपरमेय, भावन्यपहारः इति न प्रतिरन्दिसिदिः । अनोच्यते। यस्नुसझारग्रहण प्रतियोगिस्मरण च कारणमियुक्तल्यात् । नास्तिन्याहारस्य मानिशानकारशकवेऽपि नासिशनम्य, यत्त्वं, 'प्रिये शावेऽपि पुननिष्ठा संभाति, अत कारणान दमाप्रबुद्धिः अभाववादिनाऽप्यनीकृता, साच उलगरिन्यभिचार.' इति, सदयतामरि समानम्। संस्थज्ञानादभावविशिष्टज्ञानाच विश्वगत्वेनाइनीयता । तथाप्युयते । न प्रतियोगिनिशासामानमुप 'शग, सक्त 'गृहीला वस्नुसद्भाव रमत्वा च प्रतियोगिनम् । अन्यत्र शायमाने प्रतियोगिनि मिशागेनि विशेषितव्य, मानस नास्तिवाशान जायतेऽधागपेचया ॥' इ!ि अतो मतो न भिदोष इति । ननु माता सन्मान मि वस्तुसद्भावग्रहणरूपतमाम दिसम्वेदनादेव लिम कारण न चैक लियबसुपरम्पटे, चिन् मारप्रहार., म्यरहारोपपत्ति , अतो न धन्वति प्रमा, तत्र चित् विभो घट., विनु परालमा, चित् ज्ञानभेदः । न - ·अमावस्यापि प्रमेयता अमावस्यापि प्रमेयत्वं - स्यैव असत्यर्थे अनुपपत्तेः । तस्मात् संस्काराभावेऽपि कश्चिदनुभूयते इत्युक्ती, तलिमयममावन्यवहारो नास्ति, स्मरणाईत्वमुपपन्नम् ।। चोपलम्भानुपलामपोर्षि नास्तिनिमित्तो का ? न तावन्नास्तिनिमित्तः, कादाचिक. रोधः, अम्मरमयत्तिभावाभावसाधनतया भिन्नविषय- त्यानुपपत्तेः । न च निमित्तान्तरमस्यास्तीत्युक्तम् । न स्वात् । स्यादेवत् । सत्तामानेग अभावसाधने तु च नास्ति, मायव्यवहारस्यापि अपहरप्रसङ्गात् इत्यु- अनुपलम्भस्य दृश्यत्वमप्यस्य तयेति तज्ज्ञानसिद्धयर्थं तम् । नि.स्वभावस्य कयमनुभूयमानता इति चेन। सूक्ष्मामीटकण्टकादिजिज्ञासा न स्यात् । मेवम् ।। सद्ध्यावृत्तिरूपस्य तस्य प्रतीयमानत्यात स्वतोऽयान्तर- दृश्यस्यसिद्धयर्थं हि सा | अजिशासितस्य तत्वानुपपत्तेः । विशेषानुपरन्धेः । नि.खभाववेति चेत् । न । शान. न तु दृश्यत्वज्ञानार्यम् । मातु वा दृश्यत्वज्ञानं हेतुः, शरसादीनामपि रायमात् । तेषामपि हि न स्वतो भेदो भूतल्शानयत् , किमायातमनुपलम्भस्य ? नहि आलोरो निरूप्यते । शेयशक्त्यभेदापीन तदनिरूपणमिति शपमानः कारणमिति चक्षुपाऽपि तथा भवितव्यम् । न चेत् न इहापि प्रतियोगिभेदेन तद्भेदनिरूपणादिति च धूमोऽवगतः अनुमानशानकारणमिति मनोऽपि | सर्वमवदातम् । कणिका. पृ ६८-७२. तत्कारणं शात यम् । तस्मात् सत्तया अनुपलामः अभाव- अंभावस्यापि प्रमेयत्वम् ।(न सलु प्रमेयता सत्ता, शानकारणमिति नानवस्था । नापि प्रमेयामायातिरित्त । तदनुवृत्तारपि सत्ताया प्रभागात व्यावृते.चोदयः सोप- येल्याङ्गीकारः , चाररतलोपलम्भस्य चैमानुमलम्मे सति । दासमाद-) अमाव प्रमेय इति सुन्याहतम् । नास्ति, तत्कारणत्वात् । तदयमभाव्याहारो वस्तुसद्भागहण- प्रमीयते च इति कथ १ (सहासके पश्चिन धनते-) तत्यतियोगितात्मरणतयुमुन्साऽतिरिक्त निमित्तनमा । यदा नामायः प्रमेय. कण्टकादीना, इति निरटकि, मयं यथा सत्तु अपि तन्नुपु कदा चित् पठ, मादुर्भनन् तद तदि नास्तीति स्याहार ? (उपहासक आह-) विष- तिरिक्ततयोगमेदजन्मेति । दृश्ये प्रतियोगिनि रमय यापच्छेदात् (प्रमाणस्य भूतलमादिणः) । मान्टिन- मागे वस्तुसद्भायमदणे सति अभारण्यपहारोऽसंविषयं हि प्रमाणे ( एकातिभून पाहि, न घटदारादि. मागीति हेतुरसिद्धः इति चेन्न । राप्रमाणेऽपि प्रतियोगिनि सक्रिीयभूतल पाहि ) तदनोधयन् , अन्यत् ( पटण्ड असर्पमाणे तिमासीदिति प्रभानन्तर प्रात्तनतदभाव- पारि) अनरोधयत् नास्ति' इति न्याहारपनि । ग्यवहारप्रहः । भवतु तर्हि मुसिते प्रतियोगिति (तदेतत् विशदीक शक्ते-) ५ अन्पविषयो बोधा वस्तुसद्धारशानं अभायमाहारमाधनम् | अस्ति प्यार अत्यविषयात प्रमाणात ! ( पटायभानविषयो च गापमाणे चैत्रे 'निमासीत् ' इति प्रभसमनन्तर व्यवहार, भूतादिविषयात् प्रमाणात् कयम् । अभार. तत्र तदीयमाचीनद्भावमुमूर्या । तदेतम्यां सत्या प्राकाल-स्याहारम्बारदय सर्वजनीनो न निहामहति माय यति चत्वरतलस्मृतिरेवायस्य तदमावन्यपहारप्रवृत्तिनि हावत् । तदनेन अमादेन उत्पत्तम्य, अन्यन्यवहारम्य रिसमित्यसिद्धता हेतोः। ना एतस्यामपि बश्यमाव अन्यत उत्पत्ती अतिप्रममाव । परिहाराको निराकरोति-" नियमामागत् । प्रतिस्मरणानुभयोः सतोरि नितान्त- नायमन्यविषय. ( न प्यतिरिकामारीप, तम्य पसमलगा मुस्नूपर्णाऽनुभूपयोररिरामात् । तथा च मारपत् पिबहरत .) सय प्रमागविषयावर प्रतियोगिनोऽनुमये रमरणे च नराम नदमावरहार- विषय रात्, तम्याः ( नास्तीतिवात ) पियान- प्रगतः । अरमरणेनाम्ये चेी विशेषगास दोष न्यार । वाद' नाति' इति अपमः, नेदशी पै ! भद्रीकृत सरि तदनिरिस यने, 'भूतल प्रमाणे, ना.'शी । (टाइस निमिचं अमः | तया पुरणम्मामावरून सदस्य न रहगी-) अगर 'अममिति, नागयगैर प्रमेयामापरिनिःशी पेत् । अमोतरमनन्तरमेव रमनि । (मिरोगरी ममारम्य मर गारपर या सापागाः । ननु अमावो नाम मिसाहागरात दूरपति-) पते, मतिना- .

·. अमाव- २७ -लोके. अभावपरिच्छेदः अभावपरिच्छेदः अस्ति इति । चेन भन्छत्योपपादनात् । वि. वि. आगमाभावात् प्रमाणमस्ति । श्लोवा. पू. ४७३-९१. कणिका च पृ. ६३-८०० दृश्यादर्शनं अभावे प्रमाण , नादर्शनमात्रम् ! येन च - अभाव- (अनुपलब्धि-) परिच्छेदः । भाभयभूतं भूतलादिक वस्तु गृहीतं तस्यैव पो श्यो अभावोऽपि प्रमाणाभावः नास्तीत्यस्थार्थस्य असनिक-सिद्धये अक्षापेचा नाभावग्रहणाय । रहीते चाश्रये भवति, नान्यस्य, उन्मीलितावस्यैव च तद्ग्रहणमिति एस्य । भा. १३१६५०५ पृ. ३१. श्लोवा-'प्रमाण- प्रतियोगिनि च स्मृते अश्वस्थानीयेन दृश्यादर्शनसहायेने पञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्ताऽववो. मनसैव अभावानजन्मोपपत्तेः नेन्द्रियस्याभावे शक्तिः धार्थ तवाभावप्रमाणता !!! वस्त्वसंकरसिद्धिश्च शक्या क्ल्पयितुम् । आपरोक्यं तु भाषा एव, नाभावाशे तत्प्रामाण्यसमाश्रया । २' प्रत्यक्षादिभिः सद्रूपेण तदस्ति । विशिष्टमोधोऽपि कारणसमाहारादेव उपपयते, अप्रटीपमानमपि घटादिक असद्रूपेण अमावस्य प्रमेयम् । प्रत्यभिज्ञायामिव भूतवर्तमानकाल्सबन्धः । इत्यादर्शन असकरअसदूप अभाव इति यावत् । 'झीरे दधि अक्ष च सहित अभावविशिष्ट भाव बोधयति । तन मवेदेव, दनि क्षीरं, पदे पटः । शो शृङ्ग, भावाशे अंशस्य व्यापारः, क्षमाशितत्संरन्धयोस्तु अनु- पृथिव्यादौ चैतन्यं, मूर्तिरात्मनि । ५॥ अप्सु पलम्पियाप्रियते । यथा धारादिद्रव्ये जिह्वागते द्रव्य- गन्धो, रसश्चाग्नी, वायों रूपेण ती सह । व्योग्नि संस्पर्शिवा ते च, न चेदस्य प्रमाणता । ६॥' खरूपं त्वचा, माधुर्य अस्य च द्रव्यसैबन्धो रसनेन इत्यु. सोऽयं वस्त्वाकरः असति अभावमामाण्ये न सिध्यती भाभ्या माधुर्यविशिष्टक्षीरबुद्धिः । रत्नाकरः त्यभिप्रायः । न वावदिन्द्रियैरेषा नास्तीत्युत्पद्यते प्रामाण्यवादे मंतिः । भावाशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य 'भूतले घटो मास्ति' इत्येय भूतलाधिरणस्तया हि । १८ । गृहीत्वा वस्तुसद्भाय स्मृत्वा च प्रति- भूतल यतिरेण प्रतीयमानस्य घटाभावस्य प्रत्यक्षायवि- योगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञान जायतेऽक्षान- पपस्य मौधकः, प्रत्यक्षादिप्रमापञ्चक्स्य उत्पतुं योग्यस्यापि पेक्षणात् । २७॥ मानं कयमभावश्चेत् प्रमेयं योऽनुत्पादः, न्यादर्शन-योग्यानुपरम्भादिपर्यायः, प्रमा चास्य कीदृशम् । मेयो यदभावो हि मानमप्येव-! गाभावन्दितः, स एव अनुपलम्या प्रमाणम् । मिध्यताम् । ४५ ।। भावात्मके यथा मेये नाभा. वैद्यनाथः पृ. ३९. वस्य प्रमाणता तथाऽभावप्रमेयेऽपि न भाषाय वृहती- अभावोऽपि प्रमाणामाव इति विमिद प्रमाणता । ४६॥ मावात्मकाय मानत्व न च प्रमाणलक्षण १ (एकदेशी प्राद-) ओमित्युच्यते । राजाशया स्थितम् । परिच्छेदपालत्याद्धि प्रामाण्य जुविमला--- भागदिषु पटादीनामभायरचायत् स्याद् द्वयोरपि । ४७ ॥ अभावशब्दवाच्यत्वात् प्रतीयते । भूतले घटो नास्ति' इति । महीय प्रतीति. प्रत्यक्षादेच भिद्यते । प्रमाणामभावो हि प्रमेया. भालमानालम्पना, सत्यपि पटे प्राङ्गात् । न च निपल णामभाववत् १५४॥ अभावो या प्रमाणेन मना, खयमेव आलमनभावनयात् । तेन इय अभायमेव खानुरूपेण मीयते । प्रमेयत्वात् यथा भावस्तस्माद् अवलभ्यते । न घेयं अप्रमाणं, बाधकाभावात् निश्चया- भावात्मकात् पृथक् । ५५ ।।' अनुपलब्धै स्वतन्त्रोप- स्मकत्वाच । अत एल अश्या प्रमाणामिका अतीती योगमाह- कर्माणि सर्वाणि फलैः समस्त. सर्यथा-तिभासमानत्वात् प्रमेयत्वमपि तस्य युक्तम् । यदि च चच यवङ्गकाण्डः। न संगवानीह परस्परं च नाहं | अभावो न प्रतीयेत भूतादिषु चरणन्यायादिन्याहारी तदेतत्प्रभवं ऋतूनाम् । ५६ ।। समारोऽपि यस्य न स्यात् । नन्दसौ भूतलमाधपरिच्छेदात् वण्टादिम सार अभावममाणक एव। नहि दर्शदे. श्रुत्यादिचोदि सरि भाषात् । न च देवलालमहणार, अमावस्य सानातिरेपेण अशान्तराभाचे कागतरामाये च अन्यत् । अप्रमेयत्वे कैरल्यापरिच्छेदात् । कैवल्य हि भूतले धमों मी.को.६९ - - ·. अभिक्रमणाधिकरणं ५५४ अमिक्रमणाधिकरणेन विरहेण प्रयाजकर्मासमपायात् वाक्यभेदः प्रयाजयाक्यान- | करिताया आझाया; वन्मायग्राहकत्वेन अभिक्रमण- न्वयित्वं स्यात् इति । माइकल्यानुपपर्चः । इति प्राप्ते, मावनाखामान्येन अन- सु-आनर्धक्यापरया श्रुतिक्रियाऽन्ययायोगेन तदङ्- भावनास्वपि अपकारभाव्यशासु इतिवर्तन्यताऽऽका- गावतारे स्थिते तदिशेषचिन्तात्वेन उत्तराधिकरणद्वयस्य चोपपचेः अङ्गानामपि अस्त्येर सा । सा पर प्रधान, अनन्तरसंगतिः स्पा । पृ. १०५१. गतलरत्वेन प्रतिबध्यते सानिध्यामानविषये । अतो न वि--- अभिकामं होतीति युक्त फर्माऽखिलस्य | परस्परागत्यप्रसङ्गः । तदा तनिवृत्ति: अतिदेशेन आक्षेप- तत् । किंवा प्रयाजमात्रस्य , कृत्स्नकर्तृकृतं भवेत् ॥ लभ्यस्वसंपादनेन साधारणै आचमनादिभिः । यस प्रयाजामिरमणयोः क्रियात्वादुभयोरपि । मियः सबन्ध तु वाचनिकाङ्गसदंशः, तन आयेन आपायोज्जीवनं, राहित्या, भैरं तेऽपि समत्वतः ॥ कर्तृयोगाददोषयेत् । अन्तिमेन च तनाशः, न तु मण्यादाविय वाचनिकागाना समानेय समाहितिः । ततः प्रयाजसानिध्यात् तत्कवास्य प्रत्येकमुत्तेजन्ता, तावदमावफ्टप्रवेशे गौरवात् , तदिह संयुतिः ॥' इदं भाष्यमतेन । अय पार्तिककारमतेन, व्यभिचाराभावाच । अतो याचनिकसदंशे भुताना अवा- 'यद्वा बलिन्वं सानिध्यादस्ति प्रकरणे ततः । दर्शादि न्तरप्रकरणेन पल्वता अगाङ्गलमैव । प्रकृते तु होमा- प्ररियाऽधीते कमणे स्याचदङ्गता ! , अवान्तरप्रकरणं नुवादेन विहिते अभिन्नमणे होमस्वरूपे आनर्थक्यप्रसत्तो समिधो पजतीत्यतः । तन्मध्यपाठात् तस्याहं तद्-द्वारा अपूर्वसाधनत्यत्मणावात्पर्यग्राहकवया वाचनिकासंदश- दर्शशेपता ॥ इति । रूपावान्तराधिकारः एव तत्वेनाश्रीपते । न तु प्रधाना- भाट्ट- दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजसमीपे श्रुत · अमि-धिकार. अङ्गप्रधानाधिकारी या · वेद्या' इतिवत् । श्राम जुहोति' इति । तत्र अभिकमणस्य अमूर्तत्वात् । अस्ति चान ' समानयते जुबामौरभूत' इत्यायुप- जुहोत्युपाते प्रयाजहोमे अन्वयानुपपत्तेः आवण्यवध इह अभ्य मध्ये अभिनमर्ण विधाय अन्ते प्रियाजशेपेण कर्तृरूपस्य द्रन्यस्य अनुपात्त वात् तद्-द्वाराऽपि अवया- | हवींप्पभिधारयति' इति भयणात् स. । मत. अभिगमग नुपपत्तेः बतो विच्छिन्नस्य पाकरणिकसर्वहोमानव प्रयाजदोगानमेव । न च प्रयाजेषु होमामाव., प्रक्षे. तीयकर्नुः आहवनीयप्रत्यासतिरूपाएवार्यद्वारा । इति । पाङ्गकस्यैव त्यागरय वृद्धव्यवहारेण यजिपदार्थत्यावसा. प्राप्ने, अनुपाचस्यापि आख्यातगम्यस्य सद्भावात् तद्वा-यात् आक्षेपेण श्रूयमाशयजिमा होममाप्युपपत्ते । रेख जुहोत्यन्वयोपपत्ते. प्रयाजहोनाङ्गल्यमेव इति भाष्य मण्डन-अमिश्म. प्रपाजाङ्गम् ।।.. कारेण सिद्धान्तितम् । तत्तु णमुलन्तम्य अस्य पूर्वशर शंकर- 'प्रयाजागमभित्रमः1' ताऽऽदिसबन्धेन जुहोत्यनन्वये नैराकाझ्याभावात् , जुहो • अभिरमणाधिकरणेन अनायतारविदोष अभि तेश्च प्रयानहोममात्राचित्वे प्रमाणाभावात् , अशाऽधि. 'हित. 1 सु. पृ. १.७२. • भाभूतप्रयाजादि- परणेन गत्तमायलाच पार्विककारेण अन्यथा व्याख्या सान्दसयुपमध्यपतित तदरायुक्त अभिप्रमणादिरमपि तम् । सत्सपि वाक्यीयहोमसंबन्धे सकोचे प्रमाणाभावात् उद्भूतापायाऽनुवृची विधानात् अयान्तरपारणेन प्रया. 'धेद्या इवीपि' इतिवत् प्रारणिकमर्यहोमागव , जा इति अमित्रमणाधिकरणे स्थितम् । कु॥११॥ चाचनिकानसंदंशरूपावान्तराधिकारस्य वाक्यसंकोचकवा- २१. • अवान्तरसारण संदंशोभूतिस्मेर । तप माने नुपपत्ते । यदि हि तादृशसदरामध्ये अमिश्रामति' नस्यैव । प्रत्यक्षस्य तु प्रयानाना अभिप्रमाधिकरणे इत्येप भूयेत, ततः अवान्तरप्रकरणेन म्यादपि प्रानान उत्तम् । षाल. पृ.११. यास्यान्तमच फर्म अन्य ज्वम् । वस्तुततु नारेषु इतिवन्यताऽऽद्वारयण पायान्तरेण रूपप्रशमभये स्वास्याहारसम्यागि मारणं फराभावात् । अन्यथा प्रयाबाभित्रमशादीनामनि पर्मणो याम्पान्तरतो रूपमात् विपिनिर्वाशेर: अन्यानाद्यगावापत्ते । धान निकाहसंबंधसिदय च विध्ययोगाभिप्रायेण आपरमरणनिरासायोगात् पर.

·. अभावपरिच्छेदः अविपरिच्छेदः तस्मात् कार्यप्रत्यस्तमयात् 'नास्ति' इत्यनेन पूर्वोक्तस्यैव | मवति रूपं रूपं न भवति रसः' इतीतरे- लक्षणस्य साधुता उच्यते । केयं तर्हि प्रसिद्धिः १ तराभावप्रत्ययो न स्यात् । यातु वैयात्यात् । भूतलावी- प्रसिद्धिर्वटयक्षपसिद्धियत् । यदि पुनर्व्यवहारान्यत्वात् तिव्यतिरेकेण घटो नास्तीत्येवंविधा प्रतीतिरेव नास्ति' कारणान्यत्वं मन्यन्ते किं कुर्मः । ( यदि तावत् के । इति वदति , स भूतलादिपवीतिमध्यपवीत, अविशे- चिन्मीमांसकाः [ भट्टपादाः ] प्रमाणान्यत्वं मन्यन्ते पात् । 'घटोऽन भूतले नास्ति' इति व्यवहारस्य किं ततश्च वयं किं कुर्मः । नहि व्यामुग्धान् अलंपुरते पुरुष- कारणम् । दृश्ये घटे यत् भूवलमानविषयं ज्ञानं तदस्य प्रयानः इति तेषामुपेक्षा कार्या)। नहि व्यवहारान्य- } कारणमिति चेत्, तया सति पटवद्भूतलोपलम्भे घटो त्वात् प्रमाणान्यत्वसिद्धिः । अतः स्वलक्षणमेवेदम् । इद- नास्तीति व्यवहारो न स्यात्, मतलमानोपलम्भाभा- मेव च तल्लक्षणम् । बृहती. पृ. ९१-९५. यात् । घटविविक्तभूतलोपलम्भ इति चेत्, कोऽयं घट- * अभाव-( अनुपलब्धि-) परिच्छेदः । (शा.) / विवेकः , यदि भूतलरूपमेव , घटवत्यपि प्रसङ्गः । घट- 'अभावोऽपि प्रमाणाभावो नास्तीत्यस्पार्थस्यासंनिकृष्टस्य' । संयोगाभावश्चेत्, अद्रीकृतस्तभावः । स्यान्मतं, इति ( भाष्यम् ) । कथं पुनः प्रमाणाभावः यदभावयादिनः अभावशानस्य कारणं तदेवाष्माकं व्यय. प्रमाणलक्षणे , विपरीतत्वात् । पूर्वोक्तसदुपलम्भकप्रत्यक्षा- | हारकारण भवन्विति । नैवं वतुं शक्यम् । मम हि दिप्रमाणपञ्चाभिप्रायोऽयं प्रमाणशब्दः । तदमावचं दृश्यादर्शनमभावज्ञानकारणं , अदर्शनं च दर्शनाभावः, घष्ठस्य लक्षणमिति नानुपपत्तिः । किमस्य प्रमेयम् ? उकं | न चासौ भवता अङ्गीकृतः, अभावाभ्युपगमप्रसङ्गात् । नास्तीत्यर्थस्य ' इति । सर्वं हि वस्तु सद्सदात्मना प्रमाणाभावाङ्गीकारे वा किमपराद्धं प्रमेयाभावेन । ननु विविधं, तयदा यन सद्रूपेण वर्तते घटादि, नत्तदा तम प्रथमं प्रत्यक्षेण भूतलं गृहीत्वा पवादभावो बोदव्या, तपा- प्रत्यचादिनिरस्तीति प्रतीयते । यत्र त्यसद्रूपेण वर्तते , भावज्ञानात् प्राक् यादृशं भूतलज्ञानं , सादृशादेव व्यवहारो तत्र सद्रूपेण बोधकाना प्रत्यक्षादीना सद्रूपबोधनायोत्पत्तुं भवतु । तदिदमुक्तोत्रम् । तथाहि , योग्यत्ये सत्यपि योऽनुत्पादो दृश्यादर्शनयोग्यानुपलम्भा- मतलस्वरूपानं घटतदभावयोश्चाज्ञानं ज्ञानाभायः, तेन दिपर्यायो भाष्ये प्रमाणाभावशब्देनोक्तः, तेनैवेन्द्रियरान्दा- घटतदभातज्ञानशून्यं भूतलज्ञानं तस्यामवस्थायामस्मामि- दिस्थानीयेन नास्तीति प्रतीयते, भूतलेऽत्र घटो नास्तीति। रुपैयते , तदेव च भूतत्तमानवेदनमित्युच्यते । ' खरूप. यस्तु नास्तित्वमपहनुत्य प्रमेयामावात् पष्टं प्रमाणं । मात्रं दृष्ट्वा च' इत्यादिषु मानशब्देन हि घटतदभावयेद- नास्तीत्याह , तस्य दृश्यादर्शनानन्तर 'नास्तीद भूतले नयोरभाव उन्यते, भूतलमात्रं ज्ञायते, न घटस्तदभावो घटः' इत्येवमुपजायमानस्य ज्ञानस्य विमालम्बनम् १ न वेयर्थः । तेन यदि भवानपि पयादिज्ञानाभावयुक्त भूतलम् । सत्यपि घरै प्रसङ्गात् । तथा गवि 'य: अश्वो न मतलज्ञानमत्रीकुर्यात् , ततो ज्ञानामावाड़ीकारावटामागे. भरति इति प्रत्ययो रूपे च 'रसो न भवति' इति, उप्यङ्गीकर्तव्य इत्युक्तमेव । तेन नैवं भ्रमितम्यम् "अमार- वस्य किमालम्बनम् । न गोरूपं, तस्य प्रतियोग्यनपेक्ष- वादिनाऽपि 'स्वरूपमानं दृष्ट्वा च पश्चारिक चित्रमर- प्रगीतिक यात् , ' अधो न मवति' इति ज्ञानस्य प्रतियो- पि' (लोया. अभालपरिच्छेदे २८) इति बदतर ग्यपेशनात् । गोरूपालापनावे च सिंहादौ 'अश्वोऽयं न भावशानातिरेण सन्मात्रवेदनमङ्गीकृतं , तदेय दृश्ये भवति । इति प्रत्ययो न स्यात्, गोल्पस्य तत्राभावात् । । प्रतियोगिनि नास्तीति व्यवहारवारणत्यानास्तीति शब्द- अथ योऽश्वा दो गादिष्पनुस्यूतः, सोऽस्यारम्नमि- स्याभिधेयमिति " तस्य हि ज्ञानाभावाभिप्रायो मात्र. त्युच्यते । कोऽयं मेदो नाम, यदीतोतराभावः, समाश्नि- शब्दः । न चासो भवतो स्ति, अतो मात्रशब्दस्यार्याभा. तरतीभाषः । अथ पृथक्त्व नाम गुणविदोषो भेद इयु. । वात् भूतलवेदनमेव कारणमिति यतव्यम् । ततश्च घटा- च्यते, ततस्तस्य दन्यगतयात् गुणेषु रूपादिषु ' रसोन त्यपि प्रसङ्ग इति स्थितं दूपणम् । अथ 'भावे देशान्त- यस्यामवस्थाया , , - , ·पतम्य । अभिधारणे चिप्रापी अभिधा अनमि एफदेशात अनुगीयते । प्राजार्थे विनियुक्तस्य जुहस्थरस | फर्सय च दोपधारणार्थ पानान्तर इति चेत् पूर्वपक्षी भाग्यस्य एक्देशोऽय शेष ।सन अनुपगुवा ममियात् । पारणेन चरितार्य । तथा च तदुत्तर शेपस्वाभावात् तमाह सिद्धान्दी न वस्येति । तस्य पूर्वपक्षिणा फस्य धारणा) पात्रान्तर स्यात् । अवो न पानभेद उमाभिधारणस्प न स यतानिराकरणसामध्ये, विहितस्य पापश्चारचन्वसाधावात् । हेतुत्वाच सहप्रयोगस्य । ३५ ॥ स्यात् तस्य मुख्यत्वात् । ३९ ।। उत्तस्य आत्रत्वस्य हेत्वन्तरमाह । चकार सहप्रयोग ननु चपास्वनिराकरणमामय यदि आदानगता हेनुन्यरूपदेतो पूर्योपदेशलहेतुना समुचयार्थ. । इतच भिधारणस्य न स्यात् , तदा प्रयाजपाभिधारणत्यापि न अपानत्यम् । सहप्रयोगस्य ऋतुपशूना प्राजापत्यपानां च स्यात् । मैयम् । तस्य प्राजोयेणामिधारणस्य रूचाव सहानुष्ठानस्य अभिधारणाभावहेतुत्यात् । तीर्थ यै प्रात निराकरणसामय स्यादेव तस्य हवि सस्कारत्वात, अब- सवन, यत् माद सबने पाव आल्भ्यन्ते तीय एवताना दानगणानिधारणस्य रुक्षत्वनिराकरणे मुख्यत्वाभावात्, लभन्ते सयोनित्याय, अयो यपानाममित याप' इति । प्रपाजशेपाभिधारणस्य च तत्र मुख्यत्तात् । प्रश्ते तु अर्थवाद प्रात सवनसंघ धेनैव पाऽभिधारणमनुण्डन यद्यपि प्राजापत्यपाना रुक्षतानिरामार्थ प्रयाजशेषेणामि- याजपेये माजापत्यवपाऽभिधारण प्रपाजशेषेण नास्तीति। धारण कान्य, तथापि ब्रह्मासामधेनैव सशस्त्रनिरा- दर्शयति । अतश्च शेषापेक्षेप नास्ति इति किमय पात्रम् ।। सस्योत्तत्वात् प्रयाजशेषेणाभिधारण न कर्तव्य, तदर्थ च अभाषदर्शनाच । ३६॥ पृथक् पानमपि न महीवम्पमिति । सर्वथाऽपि न पानभेद तत्रैव हेपबरमाह । 'राम्या या एताई पा , यहि | इति सिद्धान्त । अनभिधृता । ब्रह्म वै ब्रह्मसाम, यत् ब्रह्मास्मि आलभते, इति दुज्ञेयमेव । भाष्य च मुबोधिनी च न मन अन'सति सयपचन इत्यादि सूत्रनय कथ योजनीय तेन अस या , तेनाभिघृता' । सया रूसा । असव्या समाधापयति । सूभरचनैर वापत् उद्वेजयति । सूत्रकार खिग्धा । अनेन यवनेन ब्रह्मणाम्नैर अमितावात् एव समाधास्थति प्रयाजदोरेगाभिधारणस्थामाव सूच्यते । एव श्याजशेषा कुतूहलवृत्तौ तु 'सति सभ्यरचन ' इनि सूम भिधारणाभावस्य दमनात् न पात्रभेद । नार येव । 'न तस्येति चेत् । इत्यस्य च दन्तवात सति सव्यवचनम । ३७।। उत्तरसूवेश एकीरणम् । तदर्थस्तु, तस्य सिद्धान्तिना न तस्येति चेत् । ३८॥ उनम्य प्रयाजशेषाभिधारणामावदर्शनस्य न रिद्रत्वम् । 'सति सन्यवचन इति चेत् , न तस्य' इति । इति चेत् । तस्य प्राजशेषाभिशरणस्यैव म्नेहने मुख्य सूमयो पदानामन्यय । तत्र दन्तो भाग शहा, नत्वात् इति । के तस्ये युचरम् । पूर्वपची आई। ननु सयेव अमिधारणे • अभिधारणे विप्रकदिनूयाजवत् रानभेद 'या था एताई पा' इति भयवचन भवेत् 1 स्यात् । इत्यधिवरणे अभिधारण प्रशजन्यप्रतिपत्तिरूप अस्ति हि वपाया अन्यदभिधारणम् । 'उपस्तुणानि प्राजाथै इति न्यास्थापयिभ्यते । कु १२० आश्य, हिरण्पराकल, वपा, हिरप्पएकल , ततोऽमिधार 'अमिधार्या अनभिचार्या इति मीमासन्ते यति' इति वाऽवदानवाले यत्पश्चात्तत्वमुत्त, तास्ति | बवादिन ' इति चातुर्मास्येषु यमाम योगेन अमिधारणम् । अस्मिन्नभिधारणे सत्येव पुन 'सन्या म्यारनामा एकराला पुरोमाशा पायो विहिता या एतदि धपा' इति सन्यता हसता उता । व्या व वान् प्रत्य भूपते । अत्र इविशदेन मीमांसा तादृशम यवानिएसाथै प्रयारोपण अभिधारण क्य, मारवाचिना विधिनिषेधयो मीमापा प्रतीयते, - । , ·, . अभावपरिच्छेदः, अभावममाणनिरास: योग्यवं शाततयैव फारणे, न सत्तामात्रेण, ततः सदेव | आदमप्रमाणेन अवयमुडवपरिमाणावगतिः वैश्विदिष्यते, योग्यत्वं कदा चिदशातं नाभायमवधारयति , कदा चित्तु तदविनामानिमित्तत्वादनुमानमेय । " वटेवटे वैश्रवणा' अविद्यमानमेव योग्यत्वं भ्रान्त्या निश्चित्य अभावमवधार- इत्यादिकं चैतिचं प्रमाणमेन भाति , निर्णयाभावात् । यति । उपलबध्यमारस्तु सन्मात्रतया कारणं न शाततया, प्रामाप्येऽपि वा आगमेऽन्तर्गतवान्न प्रमाणान्तरम् । प्राति- सेन नानवस्वाऽऽतिरिति सर्वमवदावम् । अतोऽस्त्य- भाख्यमपि प्रमाण कैश्चिदिष्टं श्वित्ते भ्राता आगन्ता' भावाख्यं प्रमेयम् । न च तदैन्द्रियकं , इन्द्रियम्यापारा. इत्यादिक, तनु लिङ्कायामासज, अनिधायकवादेवाप्रमा- भावेऽपि तज्ज्ञानोत्पत्तिदर्शनात् । योऽहति प्रात.काले णम् । अतो यत् काश्यपीयः मतिमागम्यमृपीगा धर्मा- ग्रहे अवस्थितो मध्यदिनसमये पृच्छयते 'विमस्मिन् । धर्मत्यमाभिवं तदसारम् । रोकप्रसिद्धिरपि प्रत्यवायन्त- गहे प्रातःकाले माथुरः कश्चित् पुरुषः शुलवासा दीर्घ र्गतैवेति न प्रमाणान्तरम् । अतः पडेय प्रमाणानि । तथा तमो रोहितवर्णः समागतः' इति, स तदानीमेव योग्य च भगनद्रामायणे 'राम पद् युक्तयो लेके याभिः स्मरणानुदयात् तस्याभावं प्रात.कालीनमधारयति विनै सर्पोऽनुदृश्यते' इति । इत्यभाववादः । ११५ पेन्द्रियध्यापारेण ।नच पातरवगतोऽमावस्तदा स्मर्यते । पृ.८३-८७. इति वाच्यम् । प्रतियोगिनो माधुरस्य तदानी कथं * अभावप्रमाणनिरास: (अनुपलब्धिनिरासः)। चिदपि सुद्धौ अनारोहात , अनुद्धिस्थे च प्रतियोगिनि इदानीमभावाख्य प्रमाण निराश्यिते । 'नास्ति' इति भाषे तदभायज्ञानासंभवत् । एव च यत्रापि इदानीमे- न्याहारव्यवहारी प्रमाणान्तरमन्तरेण नोपपधेते इति चेन, चानुपरतेन्द्रिययापारेणैव सनिहितदेशकालवयंभावः । भूतादिविशेषादेवोपपचेः । ननु च नास्तिन्यपहारस्य प्रतीयते , तत्रापि योग्यशानानुदयस्यैव लमसामर्थ्यस्य । अस्ति यरहारविषयभूत भूतसं नालम्पन , अस्तिनास्ति- कारणत्यसभरानेन्द्रियस्य कारणव मत्रयितुं नास्यम् । व्यवहारयोरेकविषयताप्रसङ्गात् । नेवं, अमायाख्य प्रमेयम- सरमान प्रत्यक्षः अमायः । नाप्यनुमेयः, अशातेन तेन स्वीवि वादिनाऽपि तदभारस्य अस्तिन्यवहारविषयत्य- रस्य चिलिङ्गस्य सन्धमणासभयात् । यदन कैचिदु । मीरतं, श्वरया अमावाभावस्य नास्तित्वमसनात् । तत- च्यते रदयस्य राचा दर्शचन्याता, वेन व्यापपीभूत सामानोऽपि नास्तिन्याहारे विषयो न स्यात् । अथ दर्शननिष्कृत्या व्याप्यस्य दृश्यस्य निवृत्तिरवसीयते' इति, यद्यप्पभावस्य खापेश्चयां असिन्याहारविषयावं, वयापि वनिरस्वम् । ग्यापकनिवृत्या म्याप्यनिवृत्तिमनुमिमानेन, अनपेक्षया नासिव्याहारविषय इति । एवं वर्दि भूतल अवश्यं दृष्टान्तर्मिषु निवृत्तिव्यमरगम्य तयोश्च नियम- मपि सापेक्षया अस्तिन्याहारविषयः, घटपेक्षया नास्ति. मवचार्य साध्यर्मिणि पक्षे च साधनभूतां दर्शननिवृत्ति न्याहारविषय. इति हि तत्सान्तसम्युपगमेन ? भूतल फेन चियमाणेनायगतस्य ततो दृश्यनितिरनुमावच्या, मात्रम्य विषयत्वात् । ननु ताई वापदार्थः । निवृत्तेय अभावात्मिकाया न प्रत्यक्षेण प्रहण संभाति, यदि भूतलमेय , वर्हि पटवत्यपि प्रसनः । अय तनो- निष्कृत्यन्तरेण तदनुमाने, तदपि निवृत्तिरूपत्वानिवृत्य न्यत् , अङ्गीत तहिं तत्यान्तरम् । अषकाफि भूतरमिति स्तरेणानुमातम्य, तदपि तत्पनरसाइपतिः । भवो चैत् , एकाकि चासहायमिनि सहााभानीकारमङ्गः । ऽपय क चिर प्रमाणान्तरभूतया अनुपलाया ममार; अथ रममाणेऽपि प्रतियोगिनि भूनन्दीर आलम्बन, मवेतन्यः । प्रमिते च तस्मिन् पश्चाद्भयरनुमानम् । गमागे न रमलामावादेय न नास्तिसरहारः, पं सिद तावदमारस्य प्रमाणान्तरलम् । गन्दोरमानार्यापच आदि देशान्तरस्मे गधमागे, देशान्वरे वरमारण्यपहारो पस्नु माशनीया एय । अदः सिद्ध प प्रमाणम् । न स्यात् । अय तारि देशान्तरसंचन्धिरूपस्य मीयो. एतायन्ये च प्रमागानि । परथिनं भावं प्रमाण गित्वान् तमपन्धितया स्मरणासमान नास्निम्यवदायेन सहसारिसल्यया अपरभनयदादिमायाऽयगतिः, स्यात् । अध निशमिते प्रतियोगिनि भूतन्मारामनं, ·-- A अभिमर्शनाधिकरण গণিমনষিঙ্গ (३३१९८ ) इत्येवमवतरतो प्रधानहवि देव पेपरेषु । पौर्णमास्यादिशब्देन हविनश्यते, तथापि तदुपकारमात्र प्रवृत्ति । तस्मात् चतुझेगा मग, पचहोत्रा च प्रधान एशशात् सर्वार्थत्वसिद्धि। हविर्मात्रमभिम्रष्टव्यम् । सुधा--- यथाविधेग मधानचिना अमिमानेन गुणाभिधानात् सर्वार्थमभिधानम् । १० ॥ प्रधानायव मरति, तथाविधन मत्रयो संयोगात् प्रधानस्याज मनी इत्यय पूर्वपञ्चपुत्र याख्या । 'पृथिवी भाष्य -यदुक्त प्रधाननामत्वात् पौर्णमासीशब्दस्य होता। चौरध्वर्यु । कद्रोऽभीत् । वृहस्पतिस्पता' अमावास्याशब्दम्य च, प्रधानहविषामभिमानमिति, गैत । इति चतुर्दोता ! ' अमिहोता। अश्विनाऽध्य । त्यणा- देयम् । अङ्गहविधामपि अभिमर्शन स्यात् । बुत । मीत् । मित्र उपपता ।' इति पञ्चहोता। यत् पौर्णमासी गुणाभिधानात् । गुण अभिमनिमिति अभिधान ! अमावास्या इति चामिधान, तत् सर्वेषामङ्गप्रधानविपा भवति । कतमत् तदभिधान , यद्गुण अभिमनमिति | मन्त्रविशिष्यागिमसनविध्यर्य, द्वितीया अभिमनस्य वे १ पौर्णमासी अमावास्या इति च द्वितीयान्त पौर्ण पौर्णमास्यमावास्ये प्रति गुणत्याभिधानात् इति भाष्या- मास्यर्थमभिमान पतव्य, अमावास्यामभिमान कन्यनुसारिणी सिद्धान्तस्त्र पारया । यार्तिकानुसारेण मिति । अतो यनयन क्रियमाण पोर्णमास्याममावास्याया तु कर्मत्यवाचि या द्वितीयया कारक वगुणयोगेन सप्तम्य वा उपक्रोति, तत्रतत्र कर्न यम् । यद्यत् पौर्णमास्यागमा-यांधिकरणल्याभिधानात् अनेनाभिमनस्य ऐदमानव वास्यापा का अभिमंअध्यते साक्षात् प्रगाडया वा, वरतत्र गते सतानि ही प्यभिमृशति । इति विध्य तरात् क्रियमाण तयोरुपकरोति । तस्मात् प्रधानहविषा अङ्ग- सर्वार्थस्याभिमनस्य ग्यास्थितमविध्यय पौर्णमाटर हविषा च कर्तव्यमिति । मावास्याभिधान इति । ३७८-९ द्वितीयया यस्मात् गुणभूतमभिमनन विज्ञायते, सोम-नाम वानवास्ये इर मत्रयस्थामा तस्मात् साथै इत्यसवरम् 1 स्थिते एव गुणपे दि | विधि , दर्शपूर्णमासमारणे मत्रयोरनाम्नात पेन तदिद शेषचि तेय प्रस्तुता । मुतरा च प्रातिपदिकार्थानुसारिणा गयो प्रमप्रमाणेन प्राप्त्यमारा, किंतु अप्राप्तमात्र द्वितीयान प्रधानहविर्माप्रगुण प्राप्नोति । तस्मादनुप विधिरेव । सिद्धान्ते प्रयोजन अङ्गप्रधानार्धा वेदि पत्तिरेर । यच पौर्णमास्यर्थ अमावास्यायें , इति चौत | इति अनीपोमीयविकार निरुढपशो प्रवर्तते इति । ( भाष्ये ) तदपि पूर्यपक्षमेव साधयति । तेन एव । सूने अभिधानगन्द प्रधानाभिधायकोर्णमास्यादि वक्तव्यम्- 'पौर्णमासीमभिमृशेत् ' इयत्र कारपर्म शब्दपर । सन्समुदायानां अनभिनयवात् पौर्णमासी इति गौणेन वि-~ 'चाहोत्रा पोर्णगासी मृगोदाज्याभिमर्गने । भवित यम् । तम प्रतिप्रयपाथयो यद्यपि प्रत्ययार्थस्य मनो मुरय उतानेऽपि, मुख्ये सहाविशन्दत ।।, प्राधान्यात् मातिपादिक गोग इत्यापद्यते, पापि अत्र शन्दस्थ क्यापित् तम मानार्जनान् । विभक्ति तावताऽपि अभिमन्यविशेपानवगमात् समतसुगदि । यत्यये मनो मुरबानविपोईयो ।' विषयरोशमोपलवे सति विशेष अयत एव रन्धय, भा-- दर्शपूर्णमासयो 'चतुर्होया पौर्णमासीम इति साफाक्षत्वात् असंदिग्धपरिप्रहाचे प्रथममतीत वेन | भिमशेत पञ्चहोताऽमावाग्याम्' इति भुवम् । तथापि चप्रातिपदिवाथै मुख्यमाश्रित्य विमति समम्यर्थं अप एतौ मनी पौर्णमाम्यमावास्यापरवाच्यप्रधानमात्रमयोगात करते पोर्णमाम्यामिति । तदेव चाय बागति, तदविरभिमशनाविय 1 मात्र पौर्णमाम्यादिशब्दी आसनहविरविवारविपिना भभिमटम्पविदोषस्य अव पारपरी, नथावे दितीयया सप्तम्ययरक्षणाचे, धारितचात् । अत पालनारेण प्रयोगवारेण पा म्यव 'आसन्नानि वायभिमति' इदि प्रासाभिमर्शनात स्थाऽर्थमेवेद प्रवण, इति इनिर्माणामिमर्शनम् । अथापि । धादेन मातीमपविधी वाक्यभेदापत्य, वाले निमिले ·। अभावप्रमापानिरासः ५५१ अमावादतिरात्रेषु चूर्णीभूतोऽवयवः, कविच देशान्तरसितिः, अतः अनि- | नैवं, नित्यतुच्छावात् वस्योपलम्मस्य तत्पतियोगिकोऽम्य- यतहेतुकवादहेतुकमेव तन्मात्रज्ञानं, अस्सन्मते तु अभावः । नुपलम्भो नास्ति । तथाहि, न च तस्य प्रातरुत्पत्तिः, न अभावशानकारणमिति । मैवं, भवतामप्येकन प्रागभावः, च पूर्व, न च पश्चात् , इत्युपलम्भजातीयत्यमेव तस्य अन्यन प्रध्वंसाभावः, अपरनेतरेतराभावः अभावशान-नास्ति । अतः अनुपलम्भस्य सत्तया कारणत्यमपि दूरों- हेतुरित्यनियतहेतुत्वमपि सममेव । अथ घटप्रतियोगिका सारितमेव । अतः अमावाख्य प्रमाणान्तर नास्तीति भावत्वेनैकत्वेऽपि अयान्तरभेद कल्पयित्वा कारणभेदः सिद्धम् । प्रवि. पृ. ५७-६१. समय॑ते , ताई अम्माकमपि घटतन्मानबुद्धिरूपेणे अभावातिराने प्रयते । १०।५।१३।५३ ।। कत्वेऽपि अवान्तरभेदः कल्प्यताम् । अथ न अनिरसा द्विराने थैरसानस पूर्वेद्यः साम भवति , जातिभेदः, अभावानामेव कारणभूताना भान- पोडल्युत्तरे' इति श्रयते । तर घोडसिनो विभानं, विरोधित्वेनैकत्यमेव, वाई भावानामप्यनेकेषा अभाव. उत प्राप्तम्य परिसख्यानं इति विचारे पोटशिनः चोद- विरोधित्वेनैकत्वेन अभावविज्ञानं न संभवति । योग्या- पेन प्रातः अभावात् ' उत्तरेऽहन द्विरामस्य गमते' नुपरधिहि कारणत्वेनाभिमता, तस्याश्च सत्या कार- इति वचनेन सर्वेषु अतिरानेषु पोडशी रखते । यस्मात् पात्यं , शायमानतया वा ? न तायन्जायमानतया , तरथा | अमाप्तस्य विधान इति पूर्वः पशः । अथवा यदेतद अप्रभावत्वेन मापलप्यन्तरमणमरान अनवस्थामत- प्राकृतं अतिरात्रेषु पोडदिरामदण वैकल्पिकं , तत् विकल्पे- हात् । न च सत्तपा हेतुलं , तदभावेऽप्यभायशानदर्श- नैव सर्पविरामेषु मास नियम्येत 'उचरेऽदर निरामय नात् । उपलभ्यमानेऽपि देवदत्ते, 'प्राक् नासीदयमिह ' गृह्यते ' इति । तस्य उपसंहारे वृते अन्यद्विरानेषु अमा- इति दर्शनानुपलग्भादेवानुपलम्मो निरस्तः ! मनु प्रत्य यात् अनिरसा द्विराने नियतो गृह्यते 'पोहयुत्तरे' खोपलम्मात् प्रत्यक्षानुपलब्धिमानस्यैर निरास: नानुप- इति उत्त्यात् । इति पूर्वः पशः । एन्धिमानस्य , अतात्र रात्रमृत्यनुपलम्मस्य संमवादभाप अम्बयो चाडनारभ्यविधानात् ॥५४॥ शानमिति , ने, तस्याप्यमावेऽति अमापशानदर्शनात् । वाशदः पूर्वपक्षन्याहापर्यः । सर्वद्धिरामेषु उचरेषु तथाहि , 'मध्यदिने दृष्टो देवदत्तः प्रात त्येवायमिह' | अहसु पोडशिप्रहय अन्ययः स्यात् 'उत्तरेऽहन दिरा- इति सायं बुभ्या तर तदा मध्यविनामृत्या स्मृत्यगुप-प्रय एनते' इति अनारम्पविधानात् । 'सान सम्मो निरखः । सायं महणेनेध ग्रहणानुपलामोऽपि । पूर्वयुः शाम भवति, पोडम्युत्तरे' इति परिसन्याय निरस्त एव । अतः अनुपलधिमात्रयैर व्यभिचारान | पचनम् । उत्तरेऽहन द्विरामभ्य गृमते ' इत्यनारम्य रात्तया ऐनुलम् । अथ उालामा तत्कालीनानुपरम्भ-विभानेन मासे उपसबारः पिते । मदेवत् दिगम्य भाषा, न प्रातरनुपरम्भस्य, अतः प्रातरनुपलब्ध्या प्राई / उत्तरे गाते , एतन् अभिरमा दिरात्रस्य उत्तरे द्यते नासीदिति नास्तित्वं गाते | वन, उपल्लमत्वेन । नान्यत्र इति । अयया र सबैदिराणु उत्तरेषामा पोड- तयागमायरूपानुपलम्भोऽप्येक एव , अत उपलम्मे जाते शिना अन्ययः 'उत्तरेलइन् निरामय गणवे' इत्यनारम्म. अनुपराभमानस्य नाय. । प्राततित्योपाधिरपि पावनांविधानात् । पोटस्युत्तरे' इति नैतत् विधानं पोर- शादेव नः । अतो याबदुपलाभण प्रपत्त: भागमारः शिनः । तर्हि ! धेरपानस साम धर्मरति रवि रम्भादेव नश्यति । इतरथा प्रवसेऽपि मुद्ररप्रहार विधीयते, उत्तरे पोहनी इत्यन्यते अनारम्पविधानेन पारीन एप पटो नष्ट इनि पूर्वकालीनो पटोनुक्त, मात नात् । तसार प्रसार शिनो मागम् । प्रति नद्रनिटं मा। ननु पनि उपत्म्मोदपाइनुरम्म. सिमानः । निगमः, तमाम प्रारदियोग्पोरभम्पानि अनुस. अन पूांपूर्ण माला अधिकारमठेन, लीपा- मन्यान् भनुरलाभो पाठे, तर ममारपसमास्विदि।। द्वितीया तु मामधारमोन थे. . .

·५५८ - अभियान अभिधाभावनामाहु इति च । प्रत्ययस्तु चतुर्विधः सुप्-तिष्-यत्-तदित- | सिद्धान्तयिष्यते । 'उपान्मन्त्रकरणे' (पा० ११३१२५) भेदात् । उपसर्गनिपातयोस्तु द्योतकत्यं याचकत्वं इति इति उपपूर्वकात तिष्ठतेमन्त्ररणेऽयं वर्तमानात् आमने- पश्चयम् । बाल, पृ. ४१. अमिधात्री श्रुतिः नीया- पदस्मृतेः समीपखाने च मन्त्रस्य करणत्यायोगात दिश्रुतिः । मीन्या. अभिधानार्थोत्थानवाचित्वं धातोः कसयित्वा उपस्थान- P. अभिधानं गुणविशिष्टतया गुणिप्रसाशनम् । पार्य अभिघानं कुर्वतो मन्त्रस्य उपस्थानेऽपि यागस्य मन्मः अभिघत्ते, अभिधानार्थो मन्त्रः । रत्न १२।४।१. कार्यफल प्रति ग्रहणयोग्यवं कुर्वता यजमानसंस्कारागा * अभिधानम् । विधि-विनियोगामिधानामिना श्रुतिः । । याये इस परणयोपपत्ते., अभिधानाय अग्निशमीपे २२३४।११ पृ. ८१७. - अभिधान हि | तिठेत् इत्याख्यातपदार्थावगमात्, समभिन्याहतस्य प्रातिस्थिवेनैव रूपेण व्यक्तिगतं, तद्यथा अशनय पृष्ठशब्दस्य स्तोत्रक्रियायाचित्वे सति आमनेपदविप्रति- एकापवरकस्य एकापवरकस्थित्यैव उपलक्ष्य कश्चित् | पेयापत्तेः, तत्परिहाराय पृष्ठास्यस्तोमसाधनत्वेन अन्यत्र कं पिदाह , ' ये एतस्मिन्नपवरके स्थिताः, ते विनियुक्तासु ऋक्षु लक्षणया प्रवृत्युपपत्तेः, 'कुशा दऱ्या- अक्षशब्दाभिधेया.' इति । तन यद्यपि व्युत्पत्तिसमये दयो मन्त्रा ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः । न त निर्माल्पता अपवरकस्थिति म एकमुपलक्षण लभ्यते , तथापि | यान्ति विनियोज्याः पुन पुनः ॥' इति स्मृतेश्च मन्त्रागा शब्दः तदनादरेण व्यक्तिमानमेव सरूपेणाभिधने, इति विनियुक्त विनियोगाविरोधात् , ऋग्वाची अयं पृष्ठगन्दः भरति शक्तित्रयम् । शा. ११३।१० पृ. ५.. इति सूमार्थः ।...रयंतरादिगीतिविशिष्टानामेव अचा • अमिघानशक्ति:- अन्यैव च तेन (मन्त्रेण) | पृष्ठसाधनतया पृष्ठशन्देन रचयितुं शक्यत्यान् अन्यथा प्रथमं तदभिधानशक्तिः फल्प्यते । अन्या च तद्बलेन च अभिवायुग्विशेषपतीतावपि करणाभावात् विशेषणे विनियोगशक्ति । 'यो हिं यस्यामिधानाय रात इत्यव च पूर्वसंप्रन्ययात् 'रयंतर पृ8 भरति' इत्यादौ च गम्यते। विनियोगेऽप्यसो शत्तो नवरातो नियुज्यते ॥ रयतरादिषु पृष्टशब्दप्रयोगात् साम्नोऽपि च अभि- नतश्च द्वितीयसामर्थ्यात् विनियोगः कल्पयिष्यते न पायकारामिन्यनिधारा अभिधानेऽपि स्तुती करणायोप- प्रथमात् । था ३।३११४ पृ. ८२५-२६. | पत्तेः न पाचित्वाभिधागत् रथंकरादियाचित्रं • अभिधानशक्तिनियमस्यापि 'अन्ययम्पतिरेकाम्या | पृथ्शन्दस्य प्रसिद्ध, स्तुि अनुशातमेव । सु. निष्कृऽर्षे नियम्यते' इति अन्वय यतिरेकाधीनत्वं पृ. ४२७-२८. अभ्युपगम्यते । सु पृ. १४.८, . अभिधानश्रुत्या • 'अभिघामावनामाहुरल्यामेय लिहाय' अतित्वमाप्रपरिच्छेदात् कार्य यबुदयनुत्पादः । पृ.१००५. (वा. १११ पृ. ३७८) । शदभवणानन्तर. * अभिधानार्था मन्त्रा' 'एपोऽपि , त्वेषोऽसि भाविप्रवृत्तिहेतुप्रेषणाप्येपणादिन्यापारानुवृत्तप्रवर्तनासामा- इति । भा. १२४११, अभिधानार्यस जपम्य न्याभिधानेन तदिशेषापेथापा अगैरेये घेदे पुरपधर्मस्य च मत्रस्य को विशेष१ जपे यवनमात्रं मन्त्रस्य प्रेषणादेरसंभवात् तदयतिरिक्तविष्याख्यस्य विवरस्य कियते न त्यते । अमिधानेन तु पर सता असता या पारिशेप्यात स्वाया गम्यमानस्य संघ पाहणानपेठ येन गुणेन आदिश्यते 'एपोऽसि त्वेषोऽसि' इति । प्रासिद्धयनपेचणात् अविरुदा शब्दम्यापारवा हनि १२।११।१, . अमिधानार्थग्य मश्य आम्नान सूचनाय अमिधाशन्दः । कर्तृन्यु पत्त्या करणव्युत्पत्या या सामान अभिहितमम्युदयारे भवति । १२३३१४१३०. अमिधासदस्य शब्दपरत्वमाहीत्य अभिषाया: शब्दस्य • अभिधानोपदेशाद्वा विषतिपाद् इन्धु थामनः मावनां म्यागर प्रार्थनासामा यध्यत्तिभूत पृशन्दः सात् (७/२०१४३६) इति सूप्रेश 'अमि रिटाय. प्रवर्तनासामान्य अभिदधाना. निशिगामा. का घर' इत्याद्यानामृचों पृशो वाचा: इति । न्यायोगान् , मेरादौ च लेजदृष्टया विशेषस्य पुरुषधर्म वा , ·अभिक्रमणाधिकरणं अभिक्रमणाधिकरणं अभिक्रमणेन । तसात् अभिरमणमुपकरोति होमस्य | करणयात् इतितन्यताऽऽआक्षोपपत्तेः अवान्तरप्रकरण इत्पनगम्यते । अतः प्रपाजेष्वेव निवेश इति । संभपात, तस्य च महाप्रकरणात् अटीयस्ताया पलावली- या-सर्वथा तायत अभिनयम इत्येतत् पदं न रिया- धिकरणे वश्यमरणत्वात् , अवान्तरप्रकरणेन प्रमाजमानार्थ- न्तरमन्तरेण निराकाक्षी भपति (णमुले धातुसन्धाधि-त्यसिद्धान्तः अस्मिनधिकरणे वर्ण्यते । कारविहितत्वात् ) । नहि एतत् द्रव्यसंबन्ध कथं चिदपि शा--पूर्वः पक्षः क्रियया कारकस्यैव नान्यस्या- मरीति । तसात् प्रकृतमयाजमाहिणा जुहोतिना एक- वाक्यल्यात् तादय विज्ञायते । शक्नोति च कर्तुमत्पाउत्ति- स्त्येकवाक्यता । न चाभिक्रमणं मूर्तियर्जित कारक करणेन तदुपकर्तुम् । अपेक्षिता च आहवनीयप्रत्यासत्तिः । प्रेण द्वारा प्रजेत् । कर्ताऽभिक्रमणे तेन भवेतो. भवेत् ॥' सिद्धान्तस्तु 'अनुपात्तोऽपि सदायमा. अध्वयोः प्रयाजे। अगत्यपदेव या अर्थात् द्रन्यसंमन्धः । मस्य साधनम् ॥' वार्तिकमतेन तु पूर्वः पक्षः 'फल. इति कर्तुपसर्जनन्वेऽपि न कश्चित् दोषः । भारल्पंग कर्मापि कर्मसाध्य भवति इत्येतदपि सिद्धम् कथंभावाः पादुःपन्ति वमन्तरा ॥ प्रादुःप्युर्यदि यापनोभूतकर्यभाषतिरोहिताः । नयाजानां ( एवं माध्यमनुसृत्य म्पाख्यातम् । अथ स्वमतेनाह)। पाद्वानां कथंभावारवतो मियः । नेपामजाविता- यदा तु अतिरथूलत्यात् नैय अभिनाम इत्येतत् पद-पत्रव्यवस्था प्रसज्यते ।।' अयामिधीयते 'भषे. माणविच्छेदेन पूर्वपक्षः प्रियते । कथं तर्हि ! ' यत् | देवं प्रयाजानां नास्ति प्रकरणं यदि । तेषां पचन- जुहोति । इति समस्तमारणजुहोत्यनुवादेन अभिश्मण- संयुक्ता ये गुणा विहिताः पुरा । पश्याध ये विधा- विधानात् अवान्तरप्रकरणस्य च अभावात् महापकरण: । स्यन्ते वैः सदष्टमिदं ध्रुवम् । अभिप्राम जुहोतीति विनियोगाश्रयणेन पूर्वपशाश्रयणे, सदा 'फगुणे तु' न ततोऽन्यत्र गच्छति ॥ न विद्यते तु संदेशो यम भभित्रमणे अान्तरमाणापर्युपस्यापितमयाज-'कर्मा- . याचनिर्गुणैः । ववाहानां कथंमाय. सन्नप्यविनि- रामराया । तपारणेच्याश्य नानावमानमेव 'याक्य-योजक निष्फलत्वेन सर्वेषां न विशेषोऽय- भेदः स्यात् ' इत्युक्त्या ' साकाइम तु' इति अपान्तर- सम्यते । क शेषः कस्य शेपित्यमतः सर्व प्रधान- प्रकरणमेव प्रयानचोदनाभरातरथभावाराट्शासबन्धद्वारा गम् । अध्ययस्थाप्रसक्तिश्च योहा से निराकृता । तदेयाक्सवेन सिद्धान्तोऽभिधीयते । यदपि 'असमरस | संदेशे सति संदष्टं वदामितात् पुनः ॥ सर्प हि पूग' इति , राम चापपासमापपभिप्रायेण । प्रधानगामीति नाव्यवस्था प्रसग्यते ॥ (अप नहिं ! आमा हि' आन्तरपारण पूर्वेण प्रामाकरमतनिरासार्थमाह-) : यस्त्याह सापिका- मसानस्वरूपगुणविधिना इत्यय. । 'येनाभिक्रमणाय राणामिविकर्तव्यता स्थिता । नान्येषामिति तस्यापि मयाजानां गुणोऽपरः । विधायते प्रयाजानां प्रतिक्षामानमेय वत् । अपिशावप्रपारत्यादुमयेणं वामा प्रकरणास्तिता' (यम्सात् अमित्रमणादि सा भयेत् ॥' अमिमग तु रोदशानिरागा प्रशाजाभिधारणाय. प्राजाना गुगो: भिषाम्यते अपान्तरपारगौरभूतः प्रराजारम् । बन्नात् माजान! मारणं भवामि नापसीपते इयर्थ:)। सु- पूर्वपन अनितुच्छ येन सोम-अभिषमारिपाया. शात् मायया. विचारापरितोपात् स्वयं जुहो येस्पतामन्युपगमेर रमोन पूर्वन्यायेन कर्तृरूपानावरे स्पिरिचार सीक्यताऽपायाभगवान् प्रारणप, अनानां च संगतिः । स्मायातु~ अभिकम होमस्पकमंगम भरगन्न होतंग्यता नायरा पार पाबानो सानत्यान् कांगो की याराभेदभार से- भानपुराणानुपपः महामारणेन अमिय रिन्छेदः म्यान् । झी माये । यावा , प. पूर्पशविता भानामनि मायनको अविश्मो अनानामिम्मामा. - भायोक्त- ·. अभिव्यापर्क ५६२ अभिपेचनीयस्य अभिव्यापफ अधिकरणत्यं अपच्छेदकायच्छेदेन | अनेकविधताया हिरण्यकारः इत्यादिन्याहारसमर्थनार्थमा. दृचिमत् । यया 'सर्वस्मिन् आत्माऽस्ति, तिलेषु तैल. पश्यतया पूर्वाधिकरणन्यायनोत्पत्तिविधी सोमपदस्य मस्ति' इति । रहस्य. पृ. १५२. रसात्मरविकारपरावेन तदनुवादेन मन्यविध्युपपत्ते: • अभिशस्यमानः । उपहन्योऽनिरुक्तस्तेन अमि- अभिपवे एवायं मन्यः परणम् । संकर्प. २३११३. सस्पमान याजयेत् 'अमिष्टोमो यशः पादयस्तोमो रयंतर ० अभिपयकयादिविधिः सोमपूतीपयोस्तुल्यः । सामा, अश्वः श्वेतो दक्षिणा' | भा. १०३१८६५. / वि. ३१६६१५. यलिन् पुरुपे प्रायश्चिचा) दोपः कर्णोपकर्णिकया आरो. अभिपुतशब्दः 'यानि चैवामिपूयन्ते पुष्पमूल्फलैः पितः नाथापि निर्णीतः, सः अभिशस्यमानः । के. झुमै.'' इति मिश्रीकरणे अभिषुणोतिप्रयोगदर्शनान • अभिपषः उत्तरपेया: प्रतीचीने, सदस; प्राचीने | मिश्रीत्वाची । सु. पृ. ८०५. मण्डपे भवति । वि. ३।५।११, . अभिपवः सोमस्य * 'अमिपुत्य हुत्या भक्षयन्ति' इत्पर समुदाये हविर्धानमण्डपगतहविर्धानशकठयोमध्ये दक्षिणशकट- याक्यपरिसमाप्तिः । भा. १६१२ पृ. ६९७. समीपे भवति (शकटस्यावसात् ) 1३।१७. अभिषवः | वियाप्राधान्ये तु'तशीकृतविशेषणसमुदायें वाक्यपरि- सोमनाडीना दशमुष्टिपरिमिताना हादि प्रावभिरभिघात:, । समाप्तिः गर्गशतदण्डनहोमामिपवभवत् । पा. तेन च रसनिष्पादनम् (६।४/७२४)। के. अभि • अभिषेकः यजमानस्य राजस्यानम् । वि. परः होमश्च मझे एक निमित्तम्। 'अपरमपि वारण होमा- ५।२।१०, . अभिषेक. राजसूयगताभिपेचनीयाख्य- मिघवो' ''ये अभिपुष्पन्ति जहति च ते भक्षयन्ति'। सोमयागे माध्यदिने सवने माहेन्द्रस्तोत्रकाले भवति । ३।२।११।३२, अभिपयस्य होमार्यत्वं ॥२, . अभिषेकात् पूर्व विदेवनादीना प्रयोगः होमस्य च फलार्थत्वम् । ३।५।११।३२. राजस्थे । भा. ५१२।१०।२१. . अभिपेकस्य राज- अभिपचे एच 'तिम्रो यहस्य ' इति मन्त्रः । सूयगतामिपेननीये अपकृत्यात् विदेयनादीनामपि ततः प्रयोज्यः ।। प्रागपकर्षः । वि. ५।२।१०. 'तिसो यहस्य समिध इत्येतया सोम करोति' • 'अमिपेकोऽपि (राज्याभिषेकः) धर्मशै क्षत्रिय- इति सोमप्रहसनिधो भयते । इह करोतेरेव भावनार्थकतया । स्यैव पठ्यते । स हासो राजशब्देन तेन नाक्षभिये तन सोमस्य मान्यतया ऋचः करणत्वेन चान्यपो मास मत.॥'या. शश।३१५८२. मानोऽपि न युतः । सिमद्रन्यस्य साधनानाकाइयत्वेना * अभिषेचनीयः ज्योतिधोमस्य विकृतिः । यि. साधितमिति न्यायेन यागनिययेव तेन समाव्यकभावना ३।३।१०, . अभिषेचनीयः सोमयाग राजस्यान्त. इन्तरानाक्षेपात् । अतो विनियोगभन्नेन गोमवरणकभावना-र्गत. 1 ४१४१. अभिषेचनीयस्य द्वात्रिंशाः पर यामेव मन्त्रविधानाश्रयणात् प्राकृतमन्नाधाय यागे मन्त्र मानाः तत्र नव राजसामानि, एकादश राजसामानि, विधिः । यत्तु भाष्यकारैः असत्यापनादनिरासेन संस्वा पोपत्रवसे, वशिष्ठस्य जनिजनि च साकं प्रवेदना रात्मनः सतः सरूपात्मना सत्कार्यवाद सम> सोमस्य न्याहुः । शुद्धाशुद्धीये च संभवोपपदे चोमे । के. " अभि खरूपतोऽपि सत्त्वेन तत्र मन्त्रस्य फरणत्वेन विधाना- पैचनीयस्य संनिधौ पठितानामपि विदेवनादीना प्रकरण- योगात् सोमग्रहाद अय मन्त्र उत्कृष्यतेन्युक्य, तत्, पलेन सर्वराजमयाजत्यम् । न तु भभिपेचनीयानत्यम् । सोमोत्पादने यागान्तरेऽपि विनियोगासमवेन 'सागर | अनुष्ठानदेशस्तु अभिषेचनीयः। वि. ३।३।१०, अमि तरेत्' इत्यादिविधेरिव अपामाण्यापादकत्वादुपैक्षितम् । पेचनीयस्य सोमायोपसंचादेन दरापेययागीयमयोप- अव सक्तुन्यायेन तृतीयान्तत्वकल्पनाद्यागे विनियोगः, संपादस्य साहित्य 'सह सोमी मीणानि ' इत्युस्वम् । मोत्कर्षः । इति प्राप्ते, उत्पादयिकार्यादिमेदेन मान्यस्य अभिषेचनीय संसपाभ्यः प्रागेर नियो, दायरा %3D ·अभिक्रामं जुहोति अभिधारणे विकी प्रकरणपाठमाश तन्निराम्रो वाच्यः। स च अभि- दविपा इवि.सरकारश्च प्रतिपत्तिश्च इति उपयुक्तोपयोक्य- क्रमणाधिकरणे निराकरिष्यमाणत्वात् अयुक्तः । सु. मागोभपसरकारः । के. * अभिधारणस्य उपसरणस्य ७७७, * अभिक्रमणाधिकरणे दर्शपूर्णमासपठिताना-च लेपेऽपि दर्शपूर्णमासपोरुपयाजे हविष एष मपि प्रयाजाना अशान्तरप्रकरण व्युत्पादयिष्यते । पृ.७६४. | चतुरवत्ता/पत्तिः । भा. १०1८।१३।३३-३४. * अभिकामं जुहोति अत्र जुहोतिपदोक्त प्रयाज अभिधारणे विप्रकपादनुयाजवत् पानभेद: होमागलं अभिक्रमणस्याहोमानुगदेन अभिक्रमण विधी- स्यात् । ४।१।१४:३३ ।। यते । शा. ३११११०. 'अभिवाम जुहोति । अय धाजपेये तुपशषः माजापत्यपशवश्च प्रात.सक्ने णमुल विनियोक्यी श्रुति: सोमेश्वरमते । बाल. पृ.४५. सहैव प्रक्रम्यन्ते, दशमण्याजोत्तर च प्राजापत्यपशूनामनु- 'अभिप्रामं जुहोति ' इति कतिचोदिवानां प्रयाजा ठानं पर्यमिकरणान्ते विरमय्य माध्यंदिने सक्ने प्राझ. धीमा जुहोतिगा अनुवादः । इति पूर्वपक्षे । भाट्ट. ३॥४॥णाच्छसिसामकाले पुनरुपक्रम्य आलम्भादि क्रियते । १८. . ' अभिवामं जुहोति' इति सामान्यरान्दोऽपि अङ्गहोमस्तु सर्वसोमोत्तर क्रियते । ऋतुपगुमि. सहैव अधिसरात् प्रयाजविषयो भरति । या ३३१०१२१ प्राजापत्यानामपि चाहोमान्तमनुपानमित्यपरः पक्षाः । पृ८७०. तत्र प्रथमपक्षाश्रयेण इदमधिकरणम् । प्रात.सबने तावत् • अभिघारणं अन्याहार्ये स्वादिले कियते। स्वादिमा पाप्रपाजशेषेण अनुपारपाना अभिपारणं कृतम् । अथ हिं परिक्ये उपकरोति । भा. १०३११०३८, अमि- माध्यदिने माजापत्यपापपानामभिधारण परि वर्तन्य, धारण अपदानधर्मः । 'उपरवृणाति , दिईविपोऽरदाय, तदा प्रात.सनिकप्रयागशेषधारणं - करीन्यं स्यात् । अमिधारयति , चतुररतं जुहोति' । १०८।१२। सुवाश्य अन्यत्र ग्यास्तत्वात् सन प्रयाजशेषधारणस्य ३०-३१, ७ अमिपारणं आमपणदश्चिगारूपयोः वासो- । कमशक्यत्वात् पानान्तर पान स्यात् । तत्र प्राजापत्य थासयो. न स्यात् । १०।३।१०१३८, - अभिधारणं । पाऽभिधारणं फार्थ न मा, पीयाचे प्रयाजरोपधार- उपस्तरण च कृष्णलचरी न कर्तव्यम् । ससर्गः सुपिणार्थ पात्रान्तर कर्त यं नया इति विचारे पूर्वप/माह । पुरोडाशचूर्णाना सूक्ष्माणा मा भूत् इति उपस्तरणेन | प्रयाजशेषेण प्राजापत्यपशुयराना अभिधारणे अमिया- सुरु स्निग्धीक्यिते, अमिधारणेन हविः मुचि असयुक्त रणार्थ अभिधारणमाधनमपानशेषस्य धारणाथै पात्रभेद, स्न यथाऽमरे पतेदिनि । न तु कृष्णलस्य सुचि मयोगो । म्यात् जुयाः प्रात सरने एव आग्यमागाद्यर्थ रिक्त्यात् मरति १ १०१२।२११२, . अमिषारणं चातुर्मास्येषु, तन्द्रिसरा विना परावशेषधारणामभवात् । तस्मात् पृथा ज्यम्पो एषापाले पुरोडाशेपु पर्तव्यमेर । ' अमि. पात्र प्रायम् । अनुयाजवत्, चातुर्मास्येषु अनुशाजा. घार्या अनभिधार्या' इति मीमासा नु स्तुत्यो । यायक- पदाग्येन यष्टग्या भवन्ति , ता अनुपासीयपदावधा होम नापूर्वयात् अपूर्वमेवाभिधारण विधीपते । १०1रणार्थ पृष्दाग्यधानी यया आग्यधान्याः सामान पृथक ८९८.० अभिधारण जुदामाज्येनोपतरण तदुपरि हनि.भिपते तदन् । अनुयानेगु दर अनुयाजसन् इति सप्तम्य तदुर पुनः आक्यम् । इद अभिधारग हनीय पर्म। न्तात् पतिः । अनुशानन्दध रगया तरीपादाम्पर: वि. १०८१२. . अभिधारण प्रदान-विकीपर पृषदापधारगार पर या । नियते । भा. रा. अमिधार्ग मपाजोग न पासाप्रत्यादपायरयं वेकदेशस्यात् । १४ ॥ आमेषपुरोडाराम्य पूर्व काय सत. सामाग्यम्प, प्रवृत्ति सिदान्ताति । यानन्दः पूर्वसमासः न पात्र कमाप्रपा मुख्यमस्य परीवात् । ५२-४, भैः सात् । कुन: आपसार अविद्यमान पार • अभिपारणं प्रपाबोरेग प्राजापत्यारानां नास्ति याज यस्य माजापत्यारामिधारणम्य गरीनपारसेषम्य ग HIR-1. भनिरग प्रपाबत सदरात्रम् । पात्रशून्य पार न पाना मात्र । .

·अभिपेचनीयदशपेययो अभीप . तथा सति तस्यानवादेव तदपक सहोपरम- । यद्दपेयश्चामिपेचनीयश्च' इति समानायवचनं, बत् त्वस्यापर्जनीयत्वापत्तेः, किंतु मनुकाले यदि सोमविकपी एक्कालाभिप्रायेणेति न कश्चिद्विरोधः । न लभ्येत सम्धोऽपि वा अधिकमयं याचेत , तदा "मण्डन- दशपेयरुयः पृथक् ।' प्रतुरेव न सवतेत इति बुद्धयां ऋतुप्रयोगादहिरेव साध. शंकर- 'सहसोमन्येऽनमित् ।' नान्तरसपादनवत् विकमा सह लौकिको यो मूल्य अभिसारिणी निष्टुप् । पादेषु अक्षराणि १२११०१ निश्चयः, स वियक्षितः, तस्य चानावात् न सहप्रयोगापा-१२।१२ उदा. 'यो वाचा शिवाची' (ऋर्स, दकत्यमिति। १०२३९)1 के. वि- 'दापेये चाभिषेचनीये तलं मिदाऽथवा ।, " अभिहितत्वं 'अनभिहितत्व' इति विन्दौ प्रयराहित्यवस्तन, काल्भेदेन मिनता।' द्रष्टव्यम्। भाट्ट-- राजसूये इटिपासोमयागा: सर्वे भिनतन्याः, • अभिहितान्वयः औत्सानी भामतं, अन्यिता- क चित् कालभेदात् ॥ चिद्देशभेदात् क चिझिगा. मिघान मामाकरमतम् । अभिघातृत्त्या शक्त्या पदानि भेदात् इति वक्ष्यते । तत्राभिषेचनीयो नाम सोमयागः, स्वस्वार्थ स्वरूपेण अमिदधति । पदाभिहिताचार्थाः ततः, ' संसपा हीपि,' ततथ पुनदंशपेयः सोमयागः | आमाचायोग्यतासनिवितात्पर्यानुसारेण पश्चात् अनु श्रुतः । ताविमौ अमिषेचनीयदशपेयो समानतन्यो यन्ति । अभिहिताना अर्यानामन्ययः अभिहितान्वयः । मिन्नतन्नो वेति चिन्ताया ' सह सोम कोशात्यभिपेचनी- अत्र मते पदार्थानामन्ययः न अभिधाविषयः । अन्धि- यस्य दशपेयस्य च इति वचनेन अभिषेचनीयसोम- साभिधानमते तु अर्थान्तरान्विते निशान्विते चा अर्षे क्रयकाले दशपेयसोमक्रयः प्रतिकृष्यते । स च प्रतिष्य- एव पदस्य शत्तिः, शुद्ध अर्थे । अब अन्वयोऽपि माणस्तदन्तापर्षन्यायात् (५३११२ ) ततः प्राचोऽपि शक्ति विषयः । अर्थान्तरेण स्यिया या अन्वितस्य पदार्थानपर्यतीति आरम्भस्तापत् समानतन्न । यो- अर्थस्य पदेन अभिधानं इति अन्विताभिधानमित्युच्यते। पक्रमं च समापने तदुत्तरामनामपि प्रा । यदि तुत्रापि सामान्यान्विवल विशेशयितव इति पवदयम् । अभिषेचनीये 'यदभिरेननीयस्यावश्यमभ्यवयन्ति' के अभिहितान्वयः तोतातिरमते उत्सर्गः । तद. इत्यरमयदर्शनात् नोतरामाना तन्त्रता, सदा अस्तु । परादतु अनेरारमयये वन्यविधिम्यामन्यिताया पूर्वाद्वानामेन सा । न च दशपेये 'सयो दीक्षयन्ति, भाग्नापा. निधि, सुपि च पगुना इत्यादी एकवरिया सद्यः सोम किणन्ति ' इति पुनःसोमस्यदर्शनादुरम- भ्यामन्वितम्य करणादिकारवस्य, देयतातदिते च देय. चादमाने 'सह सोमं श्रीगाति' इत्यनेन साहित्य विधी- तया अन्चितस्य द्रन्यस्य अमिधानाङ्गीकारान् । घाल. यते । उपसपादश्च मूलपतिमावणार्धम् । तस्य प्रतो. पृ. ४२. पूर्वमररणे कदा चित् धोमविरपराभेन अनुकरणानु: 'अभीग्धत एव दीक्षामिः'शी दादर पच्या आमश्यकत्वादिति वाच्यं, यात्वे श्रीगाररसवादे दीघाइहवं विहितम् । माटू. ६.१ . 'अभीन्धते एप रक्षणाऽऽपत्तेः । तदर सब पदस्थैर एस्तुशटीन वे' दीक्षामि' इति श्रुतस दीशायर याक्यशेषेण दादश रक्षणा, अभिषेचनीयदशपेयौ हि एकऋतुकालीनौ, सोम । संस्थामा परमानम् । चि. ६.९. यायान्तरागि तु सरसरादू ऋबन्दरे इति तदभिप्रायेग • अमीष नाम नसाम, तादि अनारम्य चि. सद्य पदम् । इदि प्रासे, सपारवे ' रायो दयन्ति' दाम्नातमविशेषेण मा. ६११२१.1(अम नाम- इत्यादिवास्पयो पर्यापत्तेः सह सोमं श्रीगाति शम्देन दाह्मणासी गृगते नागः माझगामिन- इयत्रोपसयादे रामपि अनीत्य महत्वमात्राविधिः। साम महामाम इति)। अमीन साम प्रगाये चाहते अनो मिरवावेतौ । यत्तु 'समानौ रा एर यो । पादयग्रथनेन च तनामके गीयते गवामयने, २१ ·. अभिचर्यमाणः- ५५७ अभिधात्री श्रुतिः ततो विधिनिषेधनिशिटा मीमासा विपित्सितार्थस्तुत्यै । । अभिजित् । भा. MAIR 2. ३२५, * 'अभिजिता तस्मात् एकवाक्यत्वादर्थवाद: 1 वि. १०८५. यजेत' अन सौमिको विध्यन्तः अन्यक्तचोदनत्वात् । 'विषन्तं भ्रातृष्यं निपत्यादत्ते यममिचरति श्येनेन। ८१९१६. * ' अभिजिता योत' अभिजिनामकेन भा. १।४।४।५, * गवाऽभिचरन् यजेत । १।४। यागेन इष्टं भावयेत् । अभिजित् सोमविकृतिः । ४१५, श्येनेनाभिचरन् यजेत'१११४४४५, * संद-वि. श९. अभिजिता यजेत इति अभि- शेनाभिचरन् यजेत' । १४४५, सोमारौद्रं चहें जितशब्दः फर्मनामधेयम् । भा. ११४११।१-२. निर्वपेत् कृष्णाना नीहीणां अभिचरन् । १०४४१९६४, * अभिज्ञायैव वाचन बशीना बानपेयादौ । शुकामान् (महान् ) गृणीमाभिचरवः' तीचियति' । 'आयुर्पशेन करसता' इत्यादयो २०१५।१९।६७. मन्त्राः क्तयो नाम | भा. ३८८१८. अमिचर्यमाणः । ( यनाशाय फैन चिदभिचारः 'अभितो दिवाकीर्य त्रयः स्वरसामानः' इति कृतः सोऽभिचर्यमाणः) मन्थ्यमान् ( महान ) गृणी- | गवामयने श्रूयते । तेषु च ग्रहसातत्यसप्तदशस्तोमादयो यादभिवर्यमाणस्य' । मा. २०१५।२९१६७, धर्मा विहिताः । दिवाकीत्य॑स्य विषुवत: अभितः पुर- • अमिचारः अपद्वारकमरणानुकलब्यापारः 1 स्तात् परस्ताय त्रयस्त्रयः खरसामान: नाम यागा अभिचारः स्मृत्या निषिद्धः । मणि, पृ. ९. * अभि- भवन्ति इति श्रुतिवाक्यार्थः । यदीया मन्त्रा दिवेव चारः तावत् अधिकारिविशेषणतया अधिकारे कारणम् ।। कीर्तनीया भवन्ति , न रात्री । यथा उपनिषदो रात्री न योपादाने हेतुः, गागो उपादेयः । तेनाभिचारे नौपा- पठनीयासदत् । के. दोनिकी प्रवृत्तिरिति सिद्धम् । ऋजु. पृ. ३०-३१, * 'अभि त्वा शूर' इतीयभृक् छन्दोगग्रन्थे रथ- * अभिचार. वैरिमरणानुकूलो व्यापारः । वैरिमरणानुफूलः । वरस्य योनित्वेन पठिचा । वि. ९।२।५, * ' अभि त्या श्येनादिकर्तृनिष्ठः विषदानादिरूपो व्यापारा । के. शूर' इत्यादिमन्त्रान् स्तोत्रसाधनभूतान् ‘पृरुपतिष्ठते । " अभिचारकर्मणः अनर्थफलत्वेन अर्थरूपत्वान्न । इति पृष्ठशब्दो लक्षयति । ७।३।१४, . अभि त्वा धर्मत्वम् । वि. ११९१२. शूर' इत्येषा बृहती प्रथमा स्तोत्रीया । ९१२१६ वर्णकं १, * अभिचारपदस्य मरणानुकूलश्येनादिकर्तृनिप्रविष | 'अभि त्वा शूर' ज्योतिष्टोमे माध्यदिने पृष्ठस्तोनेषु इदं दानादिरूपन्यापारवाचित्यम् । तस्यैव श्येनादिफलत्वम् ।। प्रगाथरूपं प्रथम सूक्तम् । तत्र पूर्वा बृहत्ती, उत्तरा सतो. वैरिनिष्ठो मरणानुकूलव्यापार एव अभिचारपदार्थः इति | वृहती । तत्र रथतर गातव्यम् । ९१०६ वर्णकं २, कश्चित् । तन्न । चैरिमरणं अभिनारः इत्यपि न । * 'अभि त्या शूर नौनुमः' इति सूक्ते सप्तदश- भाट्ट. ४१२ वर्णकं २. स्तोमतामापाद्य रयतर. स्तोमं गीयते 1 ७/३/३. * अभिचारविशेषे शरमयचर्हिषा कौशयहियो * अभिधात्मिका भावना विधिरित्युच्यते । या. बाधः । भाट्ट. १०४।२. सराशपु. ३७८. * अभिचारार्थ कर्म पापं, तस्य तामसधर्मत्य 'अभिधात्री श्रुतिः या चित् ' प्रकृतिप्रत्यय- सरणात् । भाट्ट. ४ाशर वर्णकं २. श्रुत्योः स्वस्वार्थाभिधातृत्वम् । या. ३।१७।१३ पृ. ५००, अभिजनसस्तवेन अभिजातः स्तुतो भवति यथा • अभिधानी श्रुतिः पञ्चविधा धातुः, पानिपदिक, अश्मकाभिजनो देवदतः अश्मकेषु स्तूयमानेषु स्तुत- कृदादिप्रत्ययः, उपसर्गः, निपातश्चेति । पातुरपि विविधः मामानं मन्यते । भा, १२।१।१०. भूषादयो धातवः' इतिविहितधातुज्ञः, 'समाधन्ता अभिजित् नाम ऋतु: ज्योतिष्टोमविकार: अष्टराबादौ।। धातरः' इति च । प्रातिपदिकमपि विविधं । अर्थाद- वि. ६१८. अभिजित् यागः।' आभिमुख्येन नपात् धातुरप्रत्ययः प्रातिपदिक' इति 'चदितहमा . , ·अभ्यासः अभ्यनुज्ञाविधिभेदाः - ' एव दद्यात् , काले न दद्यात् ' इति । अत्र फाले. ४१९, • आधारामिहोत्रयोः अन्नाशिसंबन्धाभावेन दारिद्याद्यवस्थारूपे न दद्यात् इति अभ्यनुशैव, अददतः | 'अभ्यर्हितं पूर्व निपतति' इत्यस्य अविषयत्वात् ईपदोषात् । पाल. पृ. ३३. अत्यान्तरत्वेन आपारशन्दम्य । पूर्वनिपातो युक्त * अभ्यनुज्ञाविधिभेदाः विधिशब्दे । बारग्रन्ये | आधारामिहोतं ( २।२९।१३) इत्यत्र सूत्रे । 2. द्रष्टयाः। ७८८, ० पशुसोमयोः ( रा२।१७ सू.) इत्यन पशु- अभ्यन्तराश्च समुदायेऽवयवा इति न्यायः॥ शब्दस्य घ्यन्तत्वे 'लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' (पा० ३।। यया वृक्षः प्रचलन सहावयवैः प्रचलति, तथा प्रकृते- २६ ) इत्यादौ घ्यन्तस्य पूर्वनिपातव्यभिचारात् सोमस्य ऽपि बोध्यम् । प्रत्याहाराहिक महाभाष्ये इति । प्राधान्येन अभ्यहितल्यात् पशोः पूर्ववराभिधानमयुक्तं साहस्री. ८२८. इत्याशक्य न्यायनिष्ठे शास्त्रे न्यायव्युत्पादनादरविषयल्स अभ्यन्तरो हि समुदायेऽवयव इति न्यायः॥ अभ्यहितत्वात् पयोः पूर्वनिपातो युक्तः इत्याह । उद्यथा वृक्षः प्रचलन्सहावयवैः प्रचलतीति 'एकाचो द्वे ७८८. प्रथमम्य' (पा०६।१।१ ) इति सूत्रमहामाध्येऽभिहितः । तया 'लक्ष्यलक्षणे न्याकरणम्' इति घर्तिफरथमहा- • अभ्यातानाः नाम होमाः दर्विहोमाः अपूर्वाः । माप्ये प्रकारान्तरेण ध्वनितः । तद्यथा । समुदायेषु हि वि. ८४४, • अभ्यातानहोमाः 'अमिभूतानाम- शब्दाः प्रवृत्ता अवयवेष्वपि वर्तन्ते । तया पूर्वे | धिपति०' इत्यादिभिर्मन्ः प्रियमाणा होमाः । ३।४।१३. पञ्चालाः, उत्तरे पञ्चायः, तैलं मुक्तं, घृतं मुक्त , . अभ्यातानहोमाः वैदिककर्मणो शेषभूताः, न लौक्किाना यादीनाम् । भा. ३४९।२५-२७. शुरः, नीलः, कृष्ण इति । एपमपं समुदाये न्यावरण- शब्दः प्रवृत्तो वयवेऽपि प्रवर्तते । एवं परतेऽपि । • अभ्याश्रायणं परिधिधर्मः परिधिपहरणशते साहनी.. भावय प्रौपट इत्यादिमन्त्रैः पर्जन्यम् । भा. १२।२। अभ्यहितं पूर्व इति न्यायः ॥ अल्पान्तरं | १०।२६. इति पाणिनिएने ( २२२।३४) वार्तिकमिदम् । अभ्य • अभ्यासः अविदोघे पुनः भुतिः । वि. २।११. हित पूज्य प्रधान या । सत् दसमासे पूर्व प्रयोग यथा • पुनर्विधानम् । मु पृ. ८२... अभ्यास: वर्ममेदषं वृष्णार्जुनौ इत्यादि । फे.. अम्पहित पूर्व इति न्याय प्रमाणम् । याल. १.८.. अभ्यास. धर्मभेदे मारणम् । आभित्य सन्यासमतिपादयोः एकादशद्वादशा-पाययोः मणि. पृ. १३.. अभ्यास: अपघातादीनांना पूर्वोत्तरमाव उपादितः । वि. दादाप्यायस्य उप- प्रयोजननिष्पत्तिपर्यन्तम् । भा. १९१२७, • अम्पारा; प्रमे, • यद्यपि रामिषेयः पूर्वमुस्ता अनुष्ठेपाय, अवहननत्य मा सहुनितः । ११२, तथापि अभ्यहितं पूर्व' इति वैयाकरणोतन्यायेन अभ्यास: उपर्गहारादरियल भागाधस्य अन्याग्यन्यान् । माजयाज्यानो भीतिहनना अपहित यात् ता परामम... भम्याग एफयाशब्दस्य अभिनगाम्य आणीः प्रथम विधचे। तेसंसा. ५/१८. पशुगणे। मा. १२९-३१, आयाम: पाम्यस्य अभ्यास पूर्व निपतति इति न्यायः उपनिर्मण. भूमेया। १९९२५-२६, ० अपार शिगुणावरुदे तदिरोधि गुगन्तरपिम्पमको पेव गीत्युपायः अन्नामः I TRIP, • अम्पाएः देवाधिरणे ( ११४११।१७-२२) युगाषिप्य-चपने न मोपचापपातायामाम्य । १२।१६। मागः अत्र हेल्पचरसमुन्नपाय उक्त. ! पारपेटगत २८, • मायाम. मि. स्न्यिो प्रमोसमायों एव तु अत्र गुपदेशन्दोः प्रधानदहा 'अम. न धर्मः। 11,. माया पपगायमा हित पूर्व निरी' सपैन एपनीर । मु. रिमति ! ११:१२.

·* F 1 . अभियुक्ता एवं अभिव्यञ्जकाना अभिमर्शनोद्देशेन मन्त्रविधी प्रतिपदादिकालीनाभिमरीने | भियुक्तवादाविर्तनिवासिनाम् । या मंतिः, संव मन्त्रानापश्च। पौर्णमास्थमावास्यापदाभ्या पौर्णमास्सा- } धर्माङ्गशब्दार्थत्वप्रमा मताचा.१३४९.पू.२२०. दिपयोगस्य अधिकरणत्यविधौ च उभयन्न प्रातिपदिके अभियुक्तोपदेशः शब्दार्थाधिगगे प्रमाणम् । प्रत्यये च लक्षणामसो पास्यभेदश्च तदवस एव । भा. ८३२।५।२४, अभियुत्तोपदेशच नः प्रमाणम् । प्रयोगस्य निर्मितत्वाङ्गीकारे च लक्षणाद्वयमसङ्गो विकृती २११।११३६, * अभियुक्तोपदेशात् हस्तः करः पाणिः अमाप्यापत्तिश्च । अतो लघवात् प्रातिपदिकेनैव पौर्ण- इत्येवमादिपु अनादिरथेन सपन्धः । ११३१८।२६.. मास्यादिप्रधानमात्रसन्धिहविलक्षणात् तदुद्देशेनैव मत्र- विशिष्पभिमर्शन विनियुज्यते , मन्त्रमानं वा तदुद्देशैन । पर्जन्याभिवर्षणेऽपि सकृदेव मन्त्रपाठः, न प्रत्यभिवषण- *अभिवणे । दीक्षितस्य शरीरे एकवाले अनेकवार विधीयते, अभिमर्शनं तु प्रकरणप्राप्तानुवादः । उत्पत्ति- मावृत्तिः । मन्त्रस्तु ' उन्दतीर्चल धत्ते' इति । वि. वाक्ये च हविःशब्देन प्रधानमात्रहविरुपादानं उपसहार- १९४४१८. विघया न विरुध्यते, अतः प्रधानमात्रार्थो मन्त्री । सत्य पौर्णमास्यादिशब्दाभ्या प्रधानसनन्धिहविलक्षणा, तथापि * अभिवासनं कपालेषु श्रपितस्य पुरोडाशया- संपन्यो नाङ्गत्वाख्यः, तधात्वे वाक्यसकोचापत्तेः, अपि रछादन 'भस्मनाऽभिवाप्तति' इति आम्नातम् । तु उपकारकत्वाख्यः इत्यङ्गमधानाविय मन्त्री। वि. ५३१११६, * अभिवासानान्तेन अधिनयमादिना भण्डन- 'सानार्थमभिगदर्शनम् ।' काण्डेन अनुसमयः वारुणचतुष्पालपुरोडाशेषु । ५।रार, शंकर- 'अमिमर्थमनू तया ।',मनू मन्नौ। अभिवासनान्ताङ्गसमूहस्य दरों वेद्या सह तया सागायों। पूर्वेधुन पकर्षः । ५।१।१६, अभियुक्ताः एव पदिशन्ति सत्रमहीनश्च द्वादशाह अभिव्यक्तपदायी ये स्वतन्त्रा लोक- इति । भा. ८।२।५।२४, • अभियुक्ताः प्रगीते विश्रुता । शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्यः, शब्देषु न तदु- मन्नारये सामशब्दमुपदिशान्ति , 'सामानि अधीमहे 'ति' इति न्यायः । साहली. ७०. अभिव्यक्त- 'धामानि अध्यापयामः''सामानि वर्तन्ते' इति । पार्था ये इत्यनेन गौणलाक्षणिकन्यावृत्तिः । लोक २२१२१२३६, ५ अभियुक्ताः य शब्दमुपदिशन्ति एप विश्रुताः' इत्यनेन अप्रसिद्ध व्यावृत्तिः । 'सतन्त्राः एव साधुः, अन्यः असाधुः इत्यवगन्तव्यम् । २।३।८।२७, इत्यनेन अप्रधानस्य व्यावृत्तिः । ' शब्देषु न तदुक्ति * अभियुक्ताः राशः फर्म राज्य इत्युपदिशन्ति । अनभिव्यक्तपदार्थवेषु शब्देषु शास्त्र न प्रवर्तते इत्यर्थः । २।३।२६३ ८. ५८०, * अभियुक्ताः हि अर्थिनो भय श्लोक. गौणमुख्ययोर्मुल्ये कार्यसप्रत्ययः' इवि. भवन्ति । दृश्यते चाभियुक्ताना मुगुपपनामविस्मरण, उप न्यायमूलकः । तत्त्वप्रकाशिका. पृ. १०. 'अमी पन्नं प्रत्यक्षं चैतत् गुण्यमान न भ्रश्यते इति । १६३१८१२७, इत्याह' इत्यादी प्रयत्वमतिदेशात् । अतिदेशे * नयेते (पौरोडाशिकमाण्डादयः) अनिन्दियविषया शापक तु यत्तदेतेभ्यः परिमाणे ' (पा० ५:११३९) अर्थाः । उपपद्यते एषु अभियुक्तानां प्रामाण्यम् । इति सोरनिर्देशः । नहि अन अविदेशः विना यदा- ये तु भनिन्द्रियविषयाः, तेषु अभियुक्ताः न प्रमाणम् । यत्व सभ्यते । अभिव्यक्ठपदार्था ये' इतिन्यायेन लोप्रसिद्धार्थपरतायामेच तयः (अतिदेशमत्तेः)। • अभियुक्ततरराचारेण अभियुत्ताचारो बाध्यते । था च प्रयुज्यते यत्तदोनित्यसबन्धः । इति । या.३३४.८६०, शब्दकौस्तुभे ऋलूक्-सूत्र अभियुक्तोनभियुक्तज्ञानयोः अभियुक्तशानं * अभिव्यञ्जम्नां अनेकविपया शक्किा, यया बल्बत् । इतरम्य सुलमापवादवात् । 'अतः शाखा- दीपस्य ! ऋजु. पृ. २०९. मी. को..१ . शश१४ पृ.८५७.

·। स्यात् । अभ्यासेन सामिधेनीना ५६८ अभ्यासाधिकरणं फर्मस्वपीति चेत् । ३२॥ निश्चितः संस्थिते पडहे। इति । संसान समातिः । झाम्येषु एकविंशत्यादिषु सानिधैनीफ्ल्पेषु यदि पडहगतस्य न्यापारस्य उपरमः । न च पुन.पह आगमेन सख्यापूरण स्यात्, उदा गायनविशेषरूपेषु। कुर्वाण पडहगतात् व्यापारात् उपरत इत्युच्यते । न च धुरिसामकर्मस्वपि अभ्यासो मा भूत् । इति चेत् कश्चित् । यतुरनुपरतो पदहः संविधते । उस्मात् आगन्तयेंग वृतानो पडहाना सर्वेपामन्ते सकृदेव मध्यायनं, न न, घोदितत्वात् । ३३॥ प्रतिपदहान्ते इति सिद्धान्तः । याशब्दः पूर्वपक्ष- सिद्धान्ती उत्तरमाह । नैतदेवम् 1 धुरिसामर्मत | व्यावृत्यर्थः । के. 'आवृत्तं धूई स्तुवते ' इति अभ्यासस्य चोदितत्यात अभ्यासाधिकरणम् । अभ्याउन्यायः । अभ्या. युक्तोऽभ्यासः । तस्मात् एकविंशत्यादिषु काम्येषु सामि | साधिकरणन्यायः । अभ्यासात् कर्मभेदः ।। धेनीफ्ल्पेषु 'नि: प्रथमामन्याह निरुत्तमा ' इति याव एकस्यैवं पुन श्रुतिर विशेषादनक दि स्यात् । दुक्त अभ्यस्य ततोऽपिका संख्या ऋगागमेनेव पूर- ( २।२।२।२।। यितम्या इति सिद्धान्तः। के. भाष्य-समिधो यजति तनूनपात यमति' * अभ्यासेन सानिधैनीना नित्या पञ्चदशमख्या । इत्येवमादिः पचहत्योऽभ्यस्तो यजतिशब्द क्रिमेयमपूर्व (आगन्तयोरभ्यासेन ) विहिता निः प्रथमामन्वाइ | चौदयति, में प्रत्यभ्यासमपूर्वभेद इति । शन्दान्तरे धर्म- निफ्टमा' इति , दर्शपूर्णमासयोः । भा. १०/५१८१२७. | मेद उक्त. । इह स एष शब्दः पुनःपुनरुचार्यते । • अभ्यासात् भावनाभेदः तेन च कर्मभेदः । वि. २१ तम्मादेकमेवानापूर्वम् । नन्वपूर्वान्तरमविदधात् अनर्यको २२. अभ्यासात् भेदः आप्रयणाना त्रयाणाम् । भाति । सत्यमेव अप्रयोजनो मपति , बहुत्योऽपि संकर्ष. ३११११६. * अभ्यासस्य पुनर्विधानमणस्य | चोचार्यमाणो नान्याओं भरति । यत् प्रथमे उचारणे भेदक युक्त विधे. अप्रवृत्तप्रवर्तनस्वभावत्वात् अन्यतः । गम्यते, शततमेऽपि तदेव गम्पते । तसात् पचलोड प्रातः विधित्वन्याधातापतेः । सु. ८२०. भ्यरतो यजतिशब्दः एषमपूर्व चोदयति । न चाभ्यास: अभ्यासे च तदम्यासः फर्मणः पुन प्रयो- अनर्थको नविष्यति , तनूनपादादीदेवता विधायनि । गात् । ११६१०२९॥ तलादेरमार्यम् । एवं प्रा बमः । एकरयैर पुन श्रुति. गरामयने 'आवृत्तं पृष्टयं पडदमुपयन्ति' इति । स्यात् । कर्मभेद कुर्यादित्यर्थः । सायन्येय विघीयमाने , भूयते । बादशा श्रुतं स्थिते पृष्ठये पडहे मयारा असति परिमंश्चिदिनोपे, पुन श्रुतिरनर्यिका भवेत् । येत् धृत या' इति , तत् चोदकेन प्राप्तम् । नन परहस्य ननूक्त न शक्नोल्यान्तर विधातुमिति । उम्पो । अभ्यासे प्रतिषडहान्न तदन्यासः मधुभोजनाम्यासः । समिधो यजति ' इत्यपि प्रथम अनुयाद एर, स्यात् । कर्मणः पडइकर्मण एव पुन प्रयोगात् पुनः पूर्णमासाम्या यनेत ' इति याग, प्राप्त ए तर पुनःप्रयोगात् । पढहान्ते च मधुभोरन विहितम् । देवता न शस्या विघातुम् । थुतिप्राप्ता हि तत्र देवता। तस्मात् पाहावृत्तो प्रतिपडहान्त मधुभोजन इति पूर्वः इस वाक्यात् मारणार, योपिलो न न्याय्यः । स एए देवतायागमव धो विघीयमानः अनिपमाणे यागे अन्ते या, फवकालत्वात् । ३०॥ न शक्य. तुमियनः स्थान् । क्रियमाणे तु शक्यते। 'संस्थिते ये पडदे मनाशयेत् पृत वा' इति तस्मादम्यसितम्यो याग. प्रयम्पस चारभेद इति । द्वादशाहे विहित भोजन चोदन गवामयने प्राप्त न च स्त् सनिलेवन क्रियते , तत् तन्नापपेन, आनन्तर्येण कृताना पडहाना अन्ते सहदेव वार्य , न तु मिन्यात्तयोः । यतो न विकास भयोजन पूर्वपत्रे प्रतिपदहान्ते । इनाललात् । कृतो हि भोजनस्य काले गहन्द प्रयोग इति, विमान्ने पुन पुन: प्रयोग इति । - पक्ष। - .

·४।१३ प.९३३, अभिधेयनानात्वेन अनेका. वियन्तः प्राप्नोति टुप. १०५/२५/८५..अभि.भिमर्थन मिति। च 6 अभिधायक अभिमर्शनाधिकरणं अपौरुषेये वेदे असंभवात् , प्रवर्तनासामान्यस्य च 'अभिभूतिमयादसूनवः सुखमुन्झन्ति, न प्रेमादिप्रवर्तकव्यापारवर्तित्वदर्शनात् लिडादेरेव धाम मानिनः' इति न्यायः । भारविः ( २२२०)। प्रवर्तकत्वावधारणात् लक्षणया गमयन्तीत्यर्थः । अन्या । मानिनो जनाः अन्यतः पराभवभयात् हेतोः असून इति अपरत्ययाचिना अन्यशन्देन शब्दभावनायाः स्वप्राणानपि मुग्नं यथा तथा उज्झन्ति, धाम स्वतेजस्तु पाश्चात्यमभिदधता अर्थभावनाविषयत्वेन तदपेचत्य- नोझन्ति इत्यर्थः । साहस्री. ९६९. सूचनात् विष्यमिधायित्वं नार्थभावनाऽभिधायित्वस्य * अभिमन्त्रणं' अनुमन्त्रगं' इति चिन्दौ द्रष्टन्यम् । चापर्क, प्रत्युत साधकं इति सूचितम् । सु. पृ. ५५९. * अभिमर्शनं चतुर्दोनादिमन्ग अङ्गमधानहविरयं, • अभिधायकं आख्यातं 'बर्हिदेवसदनं दामिन प्रघानार्थमेव ! भा. ३।१४।८-१... अभिमर्शन इत्यादिमन्यगतम् । वि. २६, * अभिधायक आगीप्रसदोहविर्धानमण्डपानां प्रकृताभिरेव आनेय्या, लिड्गं यत् गमकत्वादेव गमयति | के. ऐन्या वैष्णन्या च ज्योतिष्टोमे । पि. ३।२।८।२०-२३. • अभिधायका गन्नाः । अस्ति तृतीयः प्रकारः * अभिमर्शनं चतुह)तृपञ्चहोसमन्ताभ्यां न समुदायममुक्तं, यत् अमिधायकत्वं नाम । येषामाख्यावशब्दानां किंतु अपूर्वप्रयुक्तं दर्शपूर्णमासयो.। मा.९।१।५।११-१९. पच्छब्दाापबन्धनात् । विधिशक्तिः प्रणश्येत्तु “ अभिमर्शनं । चतुझेना पौर्णमासीमभिमृदशेत , पञ्च- ते सर्यवाभिधायकाः । मन्त्रगताना वामणगताना च होना अमावास्याम् ' ' पृथिवी होता चतुर्दोतृणाम् ।। आख्यावन्दाना येषा शब्दान्तरेण विधिशक्तिः अमिहोता पञ्चहोतृणाम् । वि. ३।७।४. अपगच्छति , तेषामभिधायकत्यम् । तर 'न ता * अभिमर्शनद्वयं सौय चरी विकल्पेन प्रवर्तते । नयन्ति' इत्यत्र तावत् यच्छब्दोपहितो विधायकः | अभिमर्शनं हि न समुदाययो. किंतु समुदायिनाम् । अनुवाद प्रार्थयते । तथा 'अहे बुनिय मन्भं मे | समुदायिषु आग्नेयोऽन्यतमः, आग्रेयविकारश्च सौर्यः । गोपाय' इत्यामन्नणविभक्त्या । 'दामि' ' गृह्णामि' आग्नेयश्च पौर्णमास्या चामावास्यायर्या चाच्युतः । मा. इत्युत्तमपुरुषेण । 'यदि सोममपहरेयुः' इति यदिशब्देन। | ८१.१५।२६. चा. २।९।६।३१. * अभिमर्शनमन्त्रः अपर्युप्रतिपस्यातृभ्या मैदेन • अभिधा-लक्षणावादार्थः 'अमान्यायः प्रयोक्तव्यः, न तन्ने वरुणप्रयासेषु विहारपृयक्त्वे । भा. इति भाष्यीयाधिारणे द्रष्टव्यः । के. १२।१।९।१८, ० अभिमर्शनमन्त्रस्य आनेयविकारेण * अमिधेयगम्यमानद्योत्यविषयरूपमर्थचतुष्टयम् । विकल्प: ऐकार्यात् । ८।१।१५।२६. (अमिधेयो गोत्यादिः गम्यमानोऽर्थः न्यक्तिः । अमिमर्शनाधिकरणम् । दर्शपूर्णमाययोः हमी. योन्यः उपसर्गाणा गमनादिः तिष्ठत्यादिधात्यर्थः । | रभिमर्शन अङ्गप्रधानोभपार्थम् ।। विषयः योगरूदानां पङ्कजादिशब्दाना पद्मवादिः) । पा. तथाऽभिधानेन । २७४८॥ माध्यं-स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्र भयने 'चतुझेत्रा त्वं न भरतीत्युक्तम् । २।२।१२।२७ पृ. ५५९. पौर्णमासीमभिमूरोत् पसोश अमावास्या' इनि । तर * अभिप्लयः घडहः ज्योतिगोरायुः गौरायुज्योतिः | संदेहः अनप्रधानार्थमभिमान , उन प्रधानार्थमिति । पह यागाः रिल. १०२।२५।८५, अभिप्लवेदि तावत् प्राप्त ! प्रधानार्थमिति । प्रधाननामषेयं च च ( ज्योतिगौरायुः इत्यादिना ) नामधेयेन ऐकाहिको | तत् पौर्णमासी अमावास्या इति च । वस्मन् प्रभानपा- पपन्ययधानेन पृष्ठपण्डहायनो गवामयने मपरा पा~संयोगात् इति वर्तते । पौर्णमास्यमावारग. शब्दयोः प्रथानमात्रश्चन सन् 'मानस्यात् तदने' नादेरप्यातिः। भा. १०६।११।३१.

·. . अभियेचनीयदशपेययोः अभिचनीयदशपेययोः संसपोत्तरमिति विशेषः । ११।२।१४, * अभिपेच- ] सोमो न स्यात् विक्रेता वा अस्य (न स्यात् ), नाग नीये माहेन्दस्तोत्रे अभिषेकात् प्राक् निवेदनादयः अप या दद्यात् , तथा नतुरेव ने सर्तेत । तस्य एतत् कण कर्तव्याः । ३१३६१०. . 'अयुतमभिपेचनीये महत्वमुच्यते । किं कारणं ? मुख्यत्यात् । तत्रैव च ददाति ' गवाम् । भा. १९३४१२४७, *. अभिषेध-कयो निर्वृत्तकालः, मूल्यार्पणमा परिशिष्टम् । यदन्यत् नीयदशपेयौ राजस्य । तत्र अभिषेचनीयस्य दशोऽ-तत्र 'कल्या ते कोणामि' इत्येवमादि तत् धर्ममात्र, हनि दशमेयः संपद्यते । ११।२।१४१६१, एकस्मिन् । परतन्त्रत्वादेव विक्रेतुः । एवं च सति भिन्न- ऋतौ एतौ सोमो वर्तते । ६२, सोमक्रयः शब्दकृतः । कालयोः यथाकालमेव अगानि भविष्यन्ति । दृप्रश्न उभयोरेकदैव । अर्थकृतस्तु भिनकाले । ५९, आदौ तस्मिन्नुपसंगदे ऋयार्थे भीगातेः प्रयोगः 'देवदत्तेन अभिषेचनीयः ततो दशपेयः नानयोस्तुन्त्रम् । ५७. सह अस्माभिर्यान्यं श्री उपसा संवृत्ता' इति । अत- अभिषेचनीयदशपेययोर्मिन्नं तन्त्रम् ॥ स्तस्य सवादः। सच बहिः ऋतोर्वर्तते । तस्मानास्ति दशपेये क्रयप्रतिकर्षात् प्रतिकर्पस्ततः प्राचा, प्रतिकर्षः । कालभेदात् यथोक्त एय तन्त्रभेदः । तत् समान तन्त्र स्यात् । ११२१४१५७ ॥ पूर्वस्मिंश्वावस्यस्य दर्शनात् । ६० ।। मायं--राजसूये अभिषेचनीयदशमेयो एमाहौ। भाध्य-पूर्वस्मिश्च अभिपेचनीये अवभृथदर्शन तत चिन्त्यते किं तयोः तन्त्रप्रयोगः, अयया मेदेनेति । भवति । कथ १ समान वा एतद् यश विच्छिन्दन्ति , कि प्रासं १ समान तन्त्रमनयो । कुतः १ दशपयस्य । यदभिचनीयस्य अवभृथमभ्यवन्ति । इति । तदेव कयः प्रतिकृष्यते ' सह सोमं कीणाति अभिषेचनीय- | अवश्यदर्शन पूर्वस्मिन् उपपयेत, यदि भेदेन तन्त्र. ददापेययो,' इति । अभिषेचनीयस्य पूर्वकालीनत्वात् । प्रवृत्तिः । इतरथा दयपेयान्वे अवभृयः स्यात् । तत्क्रपकाले दशपेयनयस्य प्रतिकर्षः । स प्रतिकृप्य. दीक्षाणां चोत्तरस्य १६१॥ माणः, ततः प्राग्भाविनः पदार्थान् प्रतिवर्षति । तदादि भाष्यं-~दशपेयस्य च पृथक् दीक्षाणां दर्शन तथा वाइभिसमन्धात् तदन्तमपकर्षे स्यात्' इति (५५३१ | अभिषेचनीयस्य दीक्षा वर्धयेयुः, यथा दशमेऽहनि दश- १२।२४ ) । अतस्तयोरेकाहयोः तन्त्र प्रक्रमः । तन्न पेयः सपद्यते, सद्यो दीक्षयति, सद्यः सोम कीणाति' प्रकान्तयोः प्रवृत्तितः तन्त्रमेव समाप्तियुक्ता । तस्मात् । इति । इतरथा अभिपेचनीये एव दशपेयस्यापि दीक्षाः स्युः, तर एतत् दर्शनं नोपपद्येत । समानवचनं तद्वत् । ५८ ॥ समान. कालसामान्यात् । ६२॥ भाष्य- समानो वा एष यो यद् दशपेयश्चा माध्य---यत्तु 'समानवचनं तद्वत्' इति, तन ब्रूमः . भिषेचनीयश्च ' इति तन्त्रस्य समानत्वात् यशयोः समा- एकस्मिन् ऋतौ एतौ सोमी वर्तेते, तत उत्तरे संव. नव, आत्मना भिन्नत्वात् । सरार्ध्वम् । एतत्कालसामान्यमपेक्ष्य तत् समानवचन अप्रतिकर्षो वाऽर्थहेतुत्वात् , सहत्वं विधी- अन्यथा उपपद्यते इति । तस्मात् तन्त्रमेदः। यते । ५९॥ सोम- पूर्वत्र आलम्मोत्कर्षविष्यसंभवात् प्रति- भाध्यं-- वा प्रतिकर्षः यस्य । कुतः १ अर्य सबल्सर पर्यनिकरणान्ताङ्गकापावृत्तावपि इहाभिपेचनीय- हेतृत्वात् । दो इमो त्रयो । एक: अर्थहेतुकः, अन्यः । दशपेययो: समानतन्त्रत्वानाङ्गायत्तिः इत्युत्थितेः संगतिः। शन्दकृतः । यत् प्राक् ऋतुप्रवृत्तेः यशसाधनोपार्जनकाले अन (सोमविषयिणा सह मवादः इति यदुक्तं तत्र ) सोमवियिणा सह सेवादः सोमस्य परिक्रयणं मूल्यपरि- सवादशब्देन 'कलया ते क्रीणानि' 'भूयो वा अतः ग्छेदः, स: अर्थादवश्यं करणीयः । तस्मिन् अते सोमो राजाऽईति' इत्येवरूपः तृवित्रौर्यः संवादः श्तोरेव प्रवृत्तिन युक्ता । कुतः १ तुकाले कदा चित् । सोमयकाले वर्तन्यशया विहितः, सन विकशितः, समानतन्त्री।

·अभी पुणः अभ्यनुज्ञारूप: ऋचामेय प्राथनम् । वि. ९१२१६ वर्णकं ४., अमी-1 तया उक्तः । सु. पृ. १४२३. अत्र सुधाया मूलभूतं घर्तः , ज्योतिष्टोमे समाम्नायते , साम' । टुप्..६।१३ वार्तिकमित्य कदा चित्तु यथैव गुणाचनः शब्दो गुणो- २८. * 'अभीवतों ब्रह्मसाम भपति' इति गया- पसर्जनद्रव्यप्रतिपिपादयिपया तच्छब्दसमानाधिकरणो मयने ब्राह्मणाच्छंसिनः साम विहितम् । वि. ९।२।६, भवति, एवमेव गुण्युपसर्जनगुणविवक्षाया गुणशब्दानु- वर्णकं ४. अभीवादन्यत्रस्थानाः ' इन्द्रकतुमगा- रोधेन सामानाधिकरण्य भवति । तुल्यो हि हेतुः अभेदो. यस्य ब्रहासामस्तोत्रस्यत्वेऽपि तन अमीवर्तसामाभावात् पचारलक्षणयोः । तथापि तु एष प्रयोगो न प्रचुरः, पचनार्थो न विरुभ्यते । भाट्ट. ९२२६. न शीघ्र इतरवत् प्रतिभाति । यदा तु नाम कय चिदा- * ' अभी पुणः सखीनामविता जरितॄणा ' अन पतति, तदा एतेन न्यायेन अनुसन्यः इति कश्यते । आदित: चतुर्थाक्षरे न आयीभावः णायी इति । किंतु तस्मात् अस्ति अन्तरेणापि भावप्रत्ययं, प्रत्यययोग्यवस्तु- जरितॄणा इत्यनेन जरायी इति । वि. ९।२।९. प्रधानो निर्देशः ।' इति (३३४१११३ पृ ९२४) । * 'अभीपूषा एतयशस्य यदाघारी, वर्म प्रयाजा.'। अभेदका गुणा इति न्यायः । तद्यथा देव इति यज्ञागत्वश्रुतेः आधारयोः प्रयाजाङ्गत्वानङ्गीकारः । दत्तो मुण्डयपि शिख्यपि स्वामाख्या न जहाति, तथा भाट्ट. १०.१६. 'अभीपू पा एतौ यज्ञस्य यदापा, बालो युवा वृद्धो वत्सो दुम्यो भरीवर्द इति, एव मतेs- इति आधारयोः फलश्रुतिः फलार्थवादः, न तु फलविधिः | पीति । ' वृद्धिरादैच् ' सूर्यभाष्ये । (गुणभेदेऽपि गुणी दर्शपूर्णमासयोः । मा. ४।३।१।१-३. न मियते इत्यर्थः) । साहस्री. ८३२, अभीष्टबीवियोगा| सबिवेकोऽपि बाध्यते 'अभोजनविधिनमस्त्यन्योऽप्यान्तरालिकः । इति न्यायः ॥ यथा-वाप्तवदत्तादिविरहपीडया वत्स था. श२४१९२ राजादयो दृष्टान्तभूताः । स्पटाभिप्रायोऽयमिति । साहस्री. * अभ्यङ्गो ज्योतिष्टोमे दीक्षार्थः । तत्र नवनीतं ग्राह्यम् । तस्तुतये च 'घृत देवाना, मस्तु पितृणा, 'अभूदुपा.' इति ऋक् प्रातरगुवाके परिधानीया। | निष्पक मनुप्पाणा' इत्यनुवादः । वि. ३४१७. (अन्ते अन्न्यमाना ऋक् परिभानीया । रोप निराय - अभ्यञ्जनं अञ्जनाभ्यसनाख्ये सने गौग्गुलवेन यते )। भाट्ट. ५।१।१३. (तेलेन ) प्रात.सपने, पैतुदारवेग माध्यंदिने सबने, • अभेदस्य सामानाधिकरण्यघुद्धिहेनुकत्यम् । सौगन्धिकेन तृतीयसबने । भा. १०।४।६।१०, इद (पदयो: सामानाधिकरण्ये पदार्पयोरमेदो भासते इत्यर्थः ।) मुत्याकाल विरुक्षीकरणार्यम् । १२, . अभ्यञ्जन मु. पृ. ८७९. ० अभेदातिरिक्तसंबन्धेन नामार्थ- | ज्योतिष्टोमे यजमानसंस्कारः । ३३८ारा", * अभ्यसन प्रशारकनोधे विभक्तिजन्योपस्थितेः हेतुलम् । ( तेन | नवनीतेन दीक्षाकाल मुग्पप्रचाराय स्नेहनार्थम् । १० समस्यमानपदार्ययो. विभत्तिजन्योपस्थित्यभावेन परस्परा- ६.१२, अभ्यसनं शश्टयक्षस्य न एकहायनीनयनायो न्ययो न स्यात् ) । मगि. पृ. १४७. जक ज्योतिष्टोमे । ४११०२५, . अभ्याने 'निर- अभेदोपचारलक्षणाइतुतुल्यत्यन्यायः॥ यद्यपि म्यड्क्ते ' इति क्रिय एकः पदार्थः । तत. अनेक्यज- अमेदोपचाररक्षणाहेतु. द्विविधेऽपि सामानाधिररण्ये मानये प्रती एमुदायेनानुसमयः । ५२-५. तुल्यः, तथापि गुणिशब्दस गुगाब्दानुरोधेन सामाना- • अभ्यञ्जनशब्दपर्यायम्य मशगशन्दस भैयुने धिकरण्यायोगस्य अप्राचुर्यात् नैतरसामानाधिकरप्य | प्रयोगदर्शनात् अम्यानन्दस्वाति भैयुनाविर गुणयन्दस्य गुणिशब्दानुरोधेन सामानाधिकरणपरत् चीम गम्यते । (दक चित् ) मु. पृ.१४७६, प्रतिभाति । अर्थमारणाशात्तु कथ चित् आपद्यमानोऽय • अभ्यनुसारूपः प्रतिषेधः यथा 'एप पन्या प्रमोग: अमैदोपचारलगाहेनुतुल्यत्यन्यायेन अनुगर्तन्य- | एतत् कर्म' इयतरेपद्विवीपारम्पये 'सात् काले ·, अभ्यासोया प्रयाज अभ्युदये सालापराधा दर्शनात् काललिङ्गानां कालविधानम् ।२७ ॥ हेतोः 'सधा तण्डुलान् विभजेत् , ये मध्यमाः स्युः सिद्धान्ते लिङ्गप्रदर्शनार्थ सूपम् । काललिङ्गाना काल- तानमये दाये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् , ये स्थवि- विशेषनोधकलिङ्गाना दर्शनात् कालविधानं सायंप्रातरादि- प्यास्तानिन्द्राय प्रदाने दधश्वरं, ये क्षोदिवासान् विष्णवे पारस्यैर होमाद्यधैं विधानमिति ज्ञेयम् । ' अप वा शिपिविष्टाय सृते चरं ' इत्यनेन इत्याचोदना इज्यायाः एप स्वर्गाहोकाच्छिद्यते यो दर्शपूर्णमासयाजी सन् पौर्ण- दात् यागान्तरस्य चोदना विधिः स्यात् । यथा हवि. मासीममावास्या वाऽतिपातयेत्' इति । यदि सतते काले रातों ऐन्द्र पञ्चरारावे ओदने द्रव्यदेवतासंपन्धेन इण्या- होमः स्यात् , तदा कस्यातिपचिः स्यात् । तस्मादपि न चोदना फर्मान्तर विहितं तद्वत् । सततमभ्याय. किंतु विहिते काले अपनयो या, विद्यमानत्वात् । २॥ कालविधान इति पद य-कुपुस्तक्यो सित । न च पूर्वपक्षं सूग प्राप्तं वासन्देन निरस्य सिद्धान्तमाह । तस्यावश्यकता | के. नान कर्मान्तरविधिः प्राकृतदेवताऽवरुद्धेषु हवि.पु देव- • अभ्यासो वा प्रयाजयदेकदेशोऽन्यदेवत्यः।१।। ताऽन्तरविधानासंभवात् । तस्मात् अत्र प्राकृतीना देव- २।९।३५ ।। सौत्रामण्या आश्विनसारस्वतैन्द्रेषु पशुपु ऐन्द्र- ताना अपनयः क्रियते । अपनय च कृत्या वेष्वेव इवि.यु सावित्रवाश्णानां पशुदेवताना संस्कारकत्यायोगमाशय | देवताऽन्तराणि विधीयन्ते प्राकृताना हविषा विद्यमानत्यात् । तनिरासायें अभ्यासो० इति सूत्रे तयथा पशौ पञ्चाना तद्रूपत्वाच्च शब्दानाम् । ३॥ प्रयाजाना चोदन प्राप्ताना एकादाराख्या विधीयते, सिद्धान्ते हेत्वन्तरमाह। ये मध्यमा' स्पुरतानमये या च अन्तरेणाभ्यास नावकल्पते , इति अभ्यस्यन्ते | दानेऽपाक्पाल निर्षपेत्' इत्यादीना शब्दाना तद्पन्चात् प्रयाजाः ' इत्यभ्यासेन सख्यापूरणं माष्यकृत् पश्यति । पूर्वदेवताऽपनयपूर्वकदेवताऽन्तरविधिरूपत्वात् । चकारः | हेत्वन्तरसमुन्चयार्थ. । अपनय अग्रहणं त्याग । * अभ्युच्चय. नाम ( अब) न किं चित् वस्तु आवश्चनाभ्यासस्य च दर्शनात् । ४ ।। खरूप विद्यते , किंतु उपहोमः अनूयाजा न पाध्यते सिद्धान्तसाधकहेत्वन्तरपर सूनम् । दधिमाया इति बाधाभावमात्र अभ्युच्चयः इत्युच्यते । दुप् १९॥ पयसि पूर्वसिद्धस्य दध्न. प्रक्षेपः आतञ्चनम् । तस्य यो:- १११११ पृ. २०९६. • अम्युचय नाम यत् ' इदमिह भ्यास. आवृति., तस्य दर्शनात् अभ्युदितेष्टिवाक्य. भवति इति विज्ञाते अपरमपि भवति ' इति विज्ञानम् । र्मान्तर न विधीयते , किंतु तेषेव हवि.पु देवताऽन्तर यथा काग्रन्याहर शाकमपि आहर इति । शाक्लामे तु विधीयते । यदि विमीयात् अभि मोदेष्यतीनि महा शाकोऽप्याहर्तन्यः न तु शाकार्थे पृषक् बाल्यापन- रामे दीपि निर्यपेत् । पलीकृतस्तण्डुलैफरासीत, अर्धे मभिप्रेयते इति ) मा १०११११११.. अम्युचय.। दधि हविगतचना निदण्यात् अर्धे न, यदि अभ्युदि. बाधाम्युचयानुनिष्पादिनी शेषेयत्ताचिन्ता दशगे। टुप्. या तेन आतय प्रचरेत् । यदि न, प्रातरेतेन ब्राह्म- ७९ पृ १५२३. शान् मोजयेत्' इत्यनेन आतचनस्य आवृत्तिरता । अभ्युदये पालापराधादिज्याचोदना स्याद् यदि नैमित्तिक, प्राकृतदेवताऽपनय , ततस्तस्मिन् प्रावृते यथा पश्चशराये । ६५॥१॥१॥ दधनि चरु. कृत. , इति पुन आमावास्ये दोहे भात- चन्द्राम्युदितेष्टो विचारः किं कालरापराधनिमित्तं धनेन कार्यम् । एव आतचनाम्यासस्य दर्शन देवता. यागान्तर चोद्यते, किंवा दार्मण्येव नैमित्तिकः प्राकृत विधाने युज्यते , न कर्मान्तरविधाने । चाये हेच तर देवताऽपनय इति । तत्र पूर्वपञ्चसप्रमिदम् । अौय याग- । समुघयायः ! श्रुत्यस्तु सोमनायेनोक काल इति मन्या दशॆष्टे: आरग्म इत, तदुत्तर च चन्द्रम्य यदि कि चतुर्दश्यामेर मया दांयाग प्रान्त', तन, अभ्युदये सति कालस्य अपरापो भवति । कालापराधात् चन्द्रमाः मां अमि माममित्य उदेष्यति ही सिमि- - . - -यजमानो ·अध्यासः ५६७ 'अभ्यासेन तु -- र अभ्यासः सामिनीनां प्राथम्यात् स्थान- तित्वं, तस्मात् ।मतौ तावत् एकादशैव सामिधेनीमन्त्राः । धर्मः स्यात् । ९।१२१०१३३ ॥ तर प्रयमोतमयोः त्रिनिरभ्यासेन पञ्चदशन संपद्यते । दर्शपूर्णमासयोः सामिषेनीः प्रकृत्य 'निः प्रथमा तथा सति सामिषेनीनां अभ्यासमतिकत्वात् एकविंश- मन्वाह निरुत्तमा' इति श्रूयते । तत्र किं निर्वचनं त्यादिकल्पेष्यपि सख्यापूरणं प्रपमोचमयोरम्यासेनैव माधर्मः, 'प्रयो बाना' इति ऋ यत्रतत्र वर्तमानाऽपि स्यात् । एकादयानां मयमोत्तमयोः विनिरम्यासेन पञ्च. निरभ्यसितम्या इति, किंवा स्थानधर्मः या अन्याऽपि दशवं, पड्वारपड्वारमभ्यासेन एकविंशति , प्रथ- प्रयममुच्यते सा निर्वतच्या इति विचारे सिद्धान्तमाह । मायाः पड्वार उत्तमायाश्च नेववार अभ्यासेन चतुर्वि- सामिधेनीनां प्रपमायाः योऽयमभ्यास उत्तः, स स्थान- } शतिलं इत्यादि । इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । धर्मः स्थानस्य धर्मः स्यात् । प्रथमस्थाने या ऋक् उथ्येत, अविशेषान्नेति चेत् । २८ ॥ सा निर्वक्तव्या इति । प्राथम्यात् 'निः प्रथमामन्वाह' दर्शपूर्णमासयोः एकविंशत्यादिषु काम्येषु सामिधेनी- इति अभ्यसनीयाया पाचः प्राथम्यत्योक्तत्वात् । तला- कल्पेषु संख्यापूरण अभ्यारोन कर्तन्य इति पूर्वपक्षिणा शायं साचो धर्म., किंतु प्रथमस्य सानम्येति । तेन यर । उक्ते, अविशेषात् प्रकृती विकृती च अविशेषप्रसगात् एकैर सामिषेनी न्यात्, साऽपि प्रबोवाजीयापाः मिन्ना, नाभ्याप्तेन सख्यापूरणं इति चेत् कश्चित् ब्रूयात् । साऽपि निर्वतन्या । के. स्यात्तद्धर्मत्वात् प्रकृतिवदभ्यस्येचाऽऽसंख्यापूर- * अभ्यासः सामिधेनीना प्राथम्यात् स्थानधर्म: णात् । २९॥ स्यात् । 'निः प्रथमामन्याह विरुतमा' इति प्रथमोत्तम- पूर्वपक्षी उत्तरमाह । स्यात् अभ्यास: तमत्वात् शब्दयोः प्रथमारगवाद्यन्तस्सानपरत्वातिनमहेलभावात् न प्रकृतिधर्मकत्यान् विकृतेः । तस्मात् आ सल्यापूरणात तदुपलचितप्रवोवाजा- आजुहोतिश्परता इति । अभ्यस्येत, प्रथमोत्तमयोः सायाहत्वः अभ्यास: कर्वन्यः ! सु. पृ. ४६९. ॥ अभ्यासः साम्नी विवृद्धस्तोमरतो प्रकृतिवत् यथा प्रकृती आ पश्वदशसग्ल्यापूरणात् अभ्य- यदिप्पवमाने।भा.१०.१०२६, अभ्यासः खयानवि- वृद्धया गयामयने व्यनीकासु । १०१५।२५।८३-८७. अभ्यासेन तु संख्यापूर्ण सामिषेनीय- यावदुक्तं था, कृतपरिमाणत्वात् । ३०॥ भ्यासप्रकवित्वात् । १०।५।८।२७ ।। द्वितीयं पूर्वपक्षं वाशन्देन न्यायं सिद्धान्तमाह । 'एकविंशतिमनुपात प्रतिष्ठाकामस्य' 'चतुर्वि- यायदुक्तं अभ्यस्य एकादशानां ऋचा 'त्रिः प्रथमा- मन्वाह निरुत्तमाम् । इति उत्तया रीत्या पञ्चदशत्वं शतिमनुन्यात् बावर्चसनामस्य । इत्यादयः काम्या: संपाद्य ततोऽपिका संख्या ऋगागमेन पूरयितन्या 1 नि: सामिषेनीकल्पाः दर्शपूर्णमासयोः भयन्ते । तत्र एषा प्रयमामन्वाह वित्तमा 'ति कृतं परिमागं अभ्या- दशभ्यः अधिका संख्या ऋगागमेन पूरमिवन्या, उत मयमोतमयोसावत्कृत्यः अभ्यासेन, अपया याव- सस्य । ततोऽधिकवारमभ्यासः पर्तुं न शक्यः । तस्मात् इमन्याय शेपागा पहादीनामागमः इति रिचारः। यायदुत्तमम्यस्य अवशिष्टानामागमः । अधिकानां प दर्शनात् । ३१ अन मूलतः एकाददासंख्या, तत्र दशादीनामागमेन सल्यापूरणं इति प्रथमः पूर्वपक्षः । विरासार्पस्नुभन्दः। सिदान्ते पुश्यन्तरमाह । यसमामिधेनीके अग्नी सामिधेनीषु काम्यान, अम्यासेन प्रथमोत्तमयोरेय यार- पोमीये पग पृथुरामा० सं रामायः' इति चो मैग्न्यापूरणं अभ्यासेन , मण्यापूरणं स्यात् । अभ्याठ- अपिरयोः आगमितयोः दर्शनात् अन्यमापि अधिक मनिल्लात् । अभ्यासः प्राती यास ता अभ्यासमरतयः । संख्यापूरणं ऋगागमेनेति गम्पते । अधिपानी हत पनि ग्यधिकरणो बहुमीहिः । वास मायः भन्याममा पहुचनमुपलशगन् ! स्यते तदत् । 1 ·, अभ्युदये दोहापनपः ५७६ अभ्युदितेष्टी अर्धयति इत्यनेन संयुज्यते । यस्य यजमानस्य हविः । मेरमधिकरणमिति माति, तथापि मान्यतः अधिकरण- दार्शिक निरसं तदा च पुरस्तात् पूर्वरयां दिशि चन्द्रमा मैदमालम्य सूत्रचतुष्टयं व्याख्यातम् । यद्यपि च शोक- अमि निसं हविरभिलक्ष्य उदेति, निर्यापोत्तरं यार्तिके चौदनाम बत् दूषितं, तथापि अभ पाठाधि- च उदितश्चन्द्रो दृष्टः इत्यर्थः । तादृशश्चन्द्रमाः एनं करणाविरोधाय तदेव टुटीकायां साधितमिति ध्येयम् । यजमान प्रजया पशुभिश्च न्यर्धयति वियुक्तः परोति । के. ftच अस्य भ्रातृम्यं गधं वर्धयति प्रजया पशुभिश्च । तथा * अभ्युदितेष्टिः दर्शश्चेति द्वयोः कर्मणो दावश्य- सति यजमानस्य अफाल्करणजन्यदोपनिराहार्य प्राय- भावात् दे एव यनेत न केला अम्युदितेष्टिं इति पत्र चित्तमिदं कर्तव्यम् । सदाद-रा यजमानः अवहननादिना एव आश्रयणीयः । संकर्ष. ११२१९, ५ अभ्युदितेधिः संपादितान् तण्डुलन् या स्थविष्ठ-मध्यम-अणिष्ठ- 1 दर्शस्यैव चन्द्रोदयनैमित्तिकः मयोगः, न तु दर्शलेपमार- रूपेण विभजेत् यक्ष्यमाणरीत्या देवताऽन्तरेभ्यो विभक्तान् श्चित्तम् । अतो नैमितिक दर्शप्रयोगमम्युदयेष्टिरूपमनु- कुर्यात् । तद्यथा ये तण्डुला मध्यमपरिमाणाः स्युः तान्य पश्चात् खाले नित्यो दर्शप्रयोगोऽनुष्यातव्यः । वि. दातृत्वगुणाय भगये अपमु कपालेषु सस्कृतं पुरोडाशं | ३५११, अम्युदितेधिः दर्शकर्मणि प्रधुत्ते चन्द्रोदय निपेत् कुर्यात् । मध्यमतण्डुलानां पुरोडाशः वर्तव्यः, निमित्तीकृत्य तदेव दर्शकर्म अभ्युदयेष्टित्वेन नैमित्ति- स च अमये दाम । एवं स्यविष्टानां स्थूत्तमानो तण्डु- । कत्येन कर्तव्यं भवति , न तु तत् कर्मान्तरम् । ६१९६१, साना चरु प्रदातृगुणवते इन्द्राय निर्वपेत् । अयं चरुश्च * अभ्युदितरिः दोपक्रमे सति निर्वापात् प्रागपि दयन् दधनि अपणीयः । एवं अणिष्ठाना अणुतमाना / चन्द्रोद्रये सति ज्या अविहिताले कोपरमात् । तण्डुलानां च विष्णवे शिपिविष्टगुणकाय निर्वपेत् । अयं । ६१५४३. च चरुः शृते संस्कृते पयसि अपरिय. इति श्रुत्यर्थः । तत्र अभ्युदितेष्टी अर्धनिर्यापोत्तर चन्द्राभ्युदये चैते दधम् इति दपियसोः प्रदानधर्माः कर्तव्या न वेति | अवशिष्टनिर्वापरतूष्णी कर्तव्यः । विनारे मिसान्तेनोपक्रमते । चन्द्रस्य अभ्युदये निमित्ते विनिरुते न मुष्टीनामपनयस्वद्गुणत्वात् । सनि योऽयं श्रुत्युत्तो दोहापनयः दर्शदेवताभ्यः सका. ६५।५।१८।। शात् अपनयो विभागो दोहस्य, सोऽय अपनीतो दोहः भाष्य-- अथ प्रारन्धे चतुर्मुष्टिनिप अपरिसमाते दविपयोरूप: स्वधर्मा स्वस्य दोहस्य धर्मोः यस्मिन् , मवति सशयः । यनिमम तरिकामेव, अपशिष्ट कि तादाः स्यात् । ' धर्मादनिच् वैक्लात् ' ( या० ५४ प्राकृतीभ्यो निर्वतयं, कि वैतीभ्यः, उत तूष्णीमेवेति । १२४ ) इति अनिच् समासान्त । कुतः स्वधर्मत्व ? कि प्रा विनिमसे सामि निस्ते इत्यर्थः । न प्रवृत्तत्वात् इज्यार्थमेव दधिकृतयोः प्रवृत्तवात् । तम्मात् तत्र देवता पनयः स्यात् । कुतः १ तद्गुणचात् । अभ्युदयेष्टो दधिशतयोः प्रदानधर्माः इति सिद्धान्त.। नियांपत्य गुणो देवता , म मुदीनाम् । स च निपिस्त. शृचोपदेशाच । ४२॥ देवताकः । कुत. १ चतु.संख्यापूरणार्थत्वात् । अभ्यास- चन्द्राभ्युदितेष्टौ चैते दधनि च प्रदानधर्मा वसापा मात्र कर्तव्य , तच्च अभ्यासमात्र पुनः नियते । पूर्व- फरणादयः कर्तण्या इति सिद्धान्ते हेत्यन्तरमाह। 'शते बई । मेव कृते सस्मिन्नि न देवता अपनीता । य एवार्य इविगृतस्य विधयत् अदेवान् इविपपसोः इण्यार्थ पुनः क्रियते पुनरी क्रियमाणस्य अनपनीलेव देवदा धर्माः कर्तव्या इति ज्ञायते । थपणेन सिहे पयसि । भवितुमईति इति प्रावतीम्य एव निर्वतव्यम् । न चोत्तरी ताब्दः प्रयुज्यते । यद्यपि ( ४१-४२) इद सूत्रद्वय मुष्टि. पृथक् पदार्थः, येन देवताऽपनयो भवेत् । अतस्य तुशब्दवाशब्दान्यत्वात् पूर्वपक्षप्रतिपदकं, उत्तर च सूत्र-निर्वापस्य संग्न्यापूरणं एतत् नियते । तरमादनपनय द्वय वाशब्दयुक्तपान सिद्धान्तप्रतिपादक इति मनु.मूत्रक- इति । , ·- . अभ्यासाधिकरणं ५६९ अभ्यासाधिकरण -शब्दान्तराधिकरणप्रगदाहरणरूपेण अभ्यास पानिने तावत् नैनाख्याताई भ्यते । मोतिरादो अपि पूर्वपशः मुरमभिधीयते, इति तदनन्तरमारम्भः । तत्र आख्यातस्य गुणालपमधल्यापारेण प्रस्तानिवेशसंभवे समिधो यजति , तनूनपातं यजति' इत्यादिषु समिदा- सति ततः पूर्वप्रवृत्तमा सरयैर मेदो भविष्यति । दिशब्दान अपोद्धृत्य 'यजति' इत्येतत् पचहलोड- यनापि आख्यातस्य सरसेन महतामनिवेद्योपश्ये सति मिहितं रिमेकम्य कर्मणो वाचकं, अयानेकम्य इत्युदा | तमासंभर गुणो विधीयते, तत्राप्य भेदकः यथाs- हृतम् । तदाक्षिप्यते । 'गुणो वा नामधेयं या समि- त्रैर अम्युपेत्यवादे यस्यति स एष देवतायागसबन्धो दादिपदं भवेत् । वाभ्यामेव च भेदोऽत्र किम-विधीयमानः' इत्यादि । तप आख्यातस्य मैदशक्ती भ्यासः करिष्यति ॥ ' पडपि भेददेवमः पृथग्भूताः विहतायां भवति , इति तदेव तापत् प्रथम परीक्ष्यते । खछाममायन्यापारपाः दर्शयितयाः, तत् पादत्र 'फिमेकमपूरे' इति (भाष्ये) फलतः पर्मभेदाभेदो. गुमनामधेययोमै दकर नापनीयते , न तापदभ्यासस्य पन्यासः । यदा किम कर्म अपूर्व चोदयति , उत परभागलामः अस्ति , इत्सत्यदुदाहर्तव्यम् । न च तत् । पञ्चापि कर्माणि अपूर्वाणि इति । कि मास १ एफमपूर्व- संमवति । युत. १ ' प्रयुज्यते हि वेदेषु नाख्यातं मिति ! कुतः १ 'प्रत्यार्यः समानोऽपि धातुभेदेन फेवलं फ चित् । नाम किं चिन् प्रयुक्तं चेत् तस्य मिद्यते । धातोरपि समानत्ये फेन भेदोऽय- चोक्कं गविद्वयम् ॥''ऐन्द्रयायर गृह्णाति ' इत्येन. घार्यते ॥' अपिच पूर्व तेनैर शब्देन बुद्धी फर्म मादीनि हि सर्वाणि परसरासगया औत्पत्तिागुणयोगात् । निवेशितम् । न भेदं प्रत्यभिज्ञानात् पुनः त्या भिद्यन्ते । मिन्ने जुहोति' ने जुझोति' इत्यादीन्यपि प्रपद्यते।'पपा यजतिसन्दः सत्यपक्षेमावगन., पुन. 'म चारमंगनिधी' इत्यनेन न्यायेन (२६३११२ रुचारणे स एवेवि प्रत्यभिशनात् न मियते, २५) निमितं प्रति उदीयमानत्वात् भियन्ते । निमित्त- तथा तदर्थोऽपि । यथा चार उदयोधनात् मयध सरन्धराय नापासातर्पस्य इत्पभेदकत्वम् । ये तु अनर्यस्मपि भान न शमोति प्रदान्तरत्व गर्नु, पवारदीयेषु तान् पर्यशिवान् , तान् पर्पमिस्तान्' पुनःश्रुतिः अर्यान्तरस्यम् । नहि आनस्य नाम इसर अभ्यासमुदाहरन्ति, तेषां प्राकृनपर्यमिकरणानुवाद चित् प्रमाणरर्गे अन्वभवति । पच वेः अरपोधयति, प्रस्मरणरणामय तत् । न वा अत्र यतिः भूपते, यस्या सन्मानमेव तममायारिभिरत्युपगन्तव्यम् । सदिह एक सात् भेदः म्यात्, इति न कि चिदुदाहरणम् । यो सन्देन अमेरे वेदेनारमिते योऽन्या पत्रपति , तेन दाहोर तु समाधि. । 'प्रायेणाल्यावसंथन्धि येद एवं अप्रामाणीया स्यात् । न ममागरगत नामेट पारवन्ध्यमाम् । तस्येय प्रथम नेन भेदा मानर्थस्य दोराय । अस्ति घेयमार गतिः, परोगरनन- भेदनिमित्ता' या देयानि नामदानि . द. अर्थमय सा प्रयोगियेन ति) तानि तावत् आयातपरतत्रयात् तदनुमागणी सन्धि 'अयचा आमीशकारियोता. भापायो ममिति । रति धनीशन्ते । वन पाते निविष्ट , भामरदमपि अग्नि दिलेरे विचनात् भगीरे गरि पाराप. सम्पर गुाविधिनामधेय या । अप तेन अपूर्व परि- अमोनिश्चिताप्रा भपति, सापालासम्मः। पसिव भामामामि नाम, मे मेराभेदयोरागो: या पन्चेन्टीपासपने स्मारीपरमाने की पमान भाग पमिदारिपदं प्रिचित्ररत्वादाने, मे रे' इति पयार: ममगः भोनम ऐन तत् मोच आपतमात्र पिपायी । ना एष पासा देश, पानि, मी संगुम्यो. अभेदकारमा । यत्र सौ मेरो, पेन पनिर ( युधियि) पर. पत्र मागावर नमाविको । वा गोदारिणी II भया यानी टप कि • मर गी: 'पाकिमो दनिन । नी भाभीमो ri freो या ma .

·. अम्युदितेष्टी उपांशुयाजे ५७८ अभ्युदितेष्टी उपांशुयाजे अनएको या प्रवृत्त्या, यथेवरेपम् । ११ ।। माइतीनां देवताना यत् भजनं तम्स रियोगं कुर्यात भाध्यं ~ याचन्दः पवं यावर्तयति। उपांशुयाज- इति ) । ननु याक्पार्थः स्यात् ( विवेयः), सत्यमेतत् , स्थापि अपनयः । फेन कारणेन ? प्रकृत्या । अगले विशिष्टविधानात्तु ल्युतरोऽसौ, यो धात्वर्थे वियोगविधिः । तन्त्रप्रवृत्तिदेवताऽपनयस्य कारणम् । युतः १ गरि अब अनपराद्धस्य ( पुरुषस्य) ययाप्रकृति द्रव्यदेवतामजने अभ्युदये सति तण्डला विभागार्यमुपादीयन्ते । कि तर्हि : पाते अपराधे (पालस्य ) निमित्ते नैमितिको भजन- अभ्युदितस्य हविषो विभाग उच्यते अभ्युदयेन अपरा वियोगः शिष्यते । तत्र देवताभ्यः अपनीतेषु ( सर्प- इस्येति । कथमपगम्यते ! ' यस्य अभ्युदियात् ' इत्य. द्रव्येषु ), कृते नैमित्तिके, यम्य द्रव्यस्य पुनः सुयोगपचन- विशेषश्रयणात् । सर्वस्यैष हि अपराधेन अभ्युदेति । मस्ति, देवताऽन्तरेण युक्तं तत् । यस्य तु नास्ति, प्रहीणं अपराधश्च अफाले तन्त्रप्रवृत्तिः । एवं च सति न तत् । न च चतुर्ग्रहीतप्रयोगोऽस्ति (पुनः) । वलात् तदपिः तण्डुलैः शक्यं विशेष्टुम् । तस्मात् उपाशु. प्रदीर्ण उशअयाजक्मेति । याजस्यापि विभागः।धा तण्डुलन् विभजेत् ' इति शा-चिन्तेयम् । उपवर्षस्तु पत्तिकारो बह- हि अनेन पापन देयताऽपनयः रियते । विधिहि अन पृचत्राक्षणे अमावास्यायामपि उपायाजो विहित इति विभनेदिति विभाग कुर्यादित्यर्थः । कथमिति विभाग- १ तदभिप्रायेणेयं चिन्ता इत्याह । उपांगुयाजाज्यं ताभ्योऽ- विशेषपराणि उत्तराणि वाक्यानि, इदमिदं च द्रव्यं अस्यै पनीत , देवताऽन्तरेण वचनामागत् अययु, प्रहीणं देवताये, हमिदं चास्य इति । यस्य द्रव्यम्य विशेषविमागो | भवति। न च देवताऽभावे यागः समपति, इत्युपासु- नास्ति, तस्यापि विभनेत् इति सामान्य विभागः तस्मात् । याजो लुप्यते । यशैव इतरेषा विभागः, एवं उपाशुपाजस्थापीति । सोम--पूर्वोक्तदेवताऽपनपः हविनिशेपे आधिप्य अथवा उपांनुयाज पात् पूर्वेग वाक्येन अपनीता | रामाधीयते इति संगतिः । देवता । न तत् अपरेण वाक्येन देवताऽन्तरेण सयो. वि--- 'देवयागस्तथोपाशावश्रुते देवताऽन्तरे। जितम् । तस्मात् प्रहीणमेव तत् । यारोणेप्रसकावार प्रत्याचिन्तेयमिष्यताम् ।' डप- अकाले तन्त्रप्रवृत्ती नैमित्तिक विधीयते भादृ~~ तौव उपयुयाजद्रव्यस्य आज्यस्य अपनयो विमजेत् इत्यत्र वि-उपसर्गः कर्मव्यतिहारार्थीयः ।ऽस्ति न वा इति चिन्ताया, तण्डुल्महणम्य उपरक्ष. अन्योन्यं देवताविशेष प्रति द्रव्यस्य भजन कर्तव्यं इत्यर्थः।। णवे प्रमाणाभागात् देवताऽन्तरसयोगाभावाच नापनयः । एवं वि-गन्दः श्रुत्यर्थवृत्तो भविष्यति । धातुना च अत्य- इति प्राप्ते, तण्डुलग्रहणम्य विरक्षितत्वे दधिगत्तयोः यम्य अविभकर्षः। एव अन्योन्यसमधमजन कुर्यात् इति । हविण्यानुपपत्या अधिकरणत्यापतेः 'सद अपयति' सामान्यक्चर विभागः उपाशुयाजद्रव्यस्य (अपि । इति वाक्ययापत्तोय तण्डुल ग्रहणस्य हवि.परन्धार• विहितः ), मध्यमादिवत् विशेषपचनाभावात् । अस्मिन् । सायात भाज्यस्यापि अपनयः । देवताऽन्तरमयोगा. पक्षे चतुर्ग्रहीत विध्वपि यागेषु विभागेन प्रक्षेत यम् । मायान उरायाजी एप्यते । प्रजापतिविधिः अपचार- सोऽस्य सामान्यविभागः । अथवेति ( भाष्य ), अस्मिन् विषयत्वात् नेह प्रवर्तते । पक्षे विभजेत् इति विमागार्थीयो दि-शब्दः श्रुतिकृतः। यतु अ भाष्यकारेण पश्चान्तरमुक्त, ' विमजेद व्यतिहारपचे तु सयुक्तस्य कारपस्य विमागेन उत्तर- इत्यनेन नापयविधिः स्नुि पूर्वयागीय हवि: वैतीम्यो संयोग लक्षयेत् । लक्षणा च (लौविधी ) सत्यां गतौ देवताभ्यो दयात् इति सामान्यतो विभागरूप दान या अयुक्ता । ननु वियोगो भजनं च विदो अों न ! अयाजीयाज्यसाधारण्येन विधीयते । अपनपतु पूर्वदेश- शम्यो परम्परेण विशिष्टो विपातुम् । उच्यते । वि- ताना अर्थात् तर विगेपरचनात् द्रव्यालगायायाया- शदा केलं विधास्यामः (वेयरमजत्यर्थानुपादेन, मरि आयम्य सामान्यस्यादेव प्रिभ्योऽपि दानं इति, ·अभ्यासाधिकरणस्य अभ्यासोऽकर्मशेषत्वात् वास्यतया तपसार्थ केवलामावास्यावास्यमेवानुवादः नास्ति । तस्मान् सातत्येन होमः कर्तव्यः , न केवल इति विशेषग्रहणात् विधिपुन.श्रवणाभावाच नाभ्यास- सायंप्रातरेव इति पूर्वः पक्षः । न्यायावतारः । कु. २।३।२९. * अभ्यासाधिकरणस्य कुतूहले तु अभ्यासो वा , कर्मशेषत्वात् अकर्मशेष- प्रत्युदाहरणं सख्याधिकारणम् (२२१२०) को. २१२। लात् इत्यपि च्छेदः , सायंप्रात.कालयोः काम्यमयोग- ७२० पृ. २३२. . अभ्यासाधिकरणे यनिसमभि- | विषयत्वात् , नैमित्तिकप्रयोगविषयत्वामावात् च इति व्याहृता संज्ञा न भेदिका इति चेत् । उच्यते, अनन्यपरा. न्याख्यातम् । वाशब्दो निषेधे , नायमम्यास: अकर्म- ख्यातसमभिव्याहता हि मशा सत्य न मेदिका । तीता. शेषत्यात् , किंतु नियमः पुरुषार्थः ततश्च सातत्येनानुष्ठान २१३१४१५ पूर्वपक्षे, * अभ्यासाधिकरणन्यायः । इति सोमनाथेन ग्याख्यातम् । अनन्यपरपुनःश्रवणस्य भेदकत्वमावश्यक इति न्याय- तस्मिन संभवनात् । २५॥ खरूपम् । अत्र 'समिधो यजति, सनूनपात यजति, इडो यावज्जीविकममिहोत्र सातत्येनैव होतव्यम् । परंतु यजति , बहिर्य उति, स्वाहाकार यजति' इति यज्ञति- तस्मिन् सतते काले निद्रास्नानाहारादिप्राप्त्या सततं पदस्य अभ्यासात् कार्यभेदोऽभिधीयते । यद्यपि अन्या सात् यागमेदवत् भावनाभेदोऽपि शक्यते वक्तुं, तथापि होतुं न शक्यते । एवं असंभवन् प्रयोगः अर्थात् , शब्दान्तरेणापि तत्सभवात् असाधारण्याभावेन नोपन्यस्तः । ल्यब्लोपे पश्चभी निद्रास्नानाहारादिरूप अथै परित्यज्य को. २१२१२।२ पृ. १२३, अत्र अभ्यासमात्रप्रमाणका अवशिष्ट सतते काले होतव्यम् । अर्थात् अर्थापरया धात्वर्थभेदः सिद्धः । मेदश्चात न व्यक्तिमात्रस्य, अपि । निद्रादिकालव्यतिरिक्ते काले सतत होतव्यम् । इति पूर्वपक्ष तु तद्वतजावेरी, विथैयभेदे विधेयताऽवच्छेदकभेदस्य ! एव । औत्सर्गिकत्वात् । पृ. १५१, * अभ्यासाधिकरणन्यायेन न कालेभ्य उपदिश्यन्ते । २६ ।। भनेकादृष्टकल्पनानुविद्धकर्मान्तरत्वकल्पनाया अत्यन्तगौर यावजीरममिहोन निद्रादिकालं परित्यज्य सततं वापत्तिः । १६३६६।१२ पृ. ९०. ० 'यदामेयोऽशाकपालोऽ- होवन्य इति सूत्राभ्या प्राप्त पूर्वपश्च निषिध्य सिद्धान्त मावास्याया भवति' इत्यत्र कि कालद्वययुक्तविहिताय । सूचयति । न निद्रास्नानाहारादीना कालेभ्यः अन्यत्र पागात् यागान्तर विधीयते , उत स एच यागो विधीयते सततं होतव्यम् । अथवा निद्रास्नानादिकालान् परित्यज्य इति सशये अभ्यासाधिकरणन्यायेन कर्मभेदः इतरस्मिन् काले सततं न होतन्यम् । कुतः १ यतः सिध्यति इति पूर्वः पक्षः । कु २।३१२७. * सत्यपि 'प्रदोषममिहोत्र होतन्यं ब्युष्टायां प्रात: ' इति काल- उपधेयसंकरे, न्यायस्वरूपे असाकर्यात् । अभ्यासे हि ! विशेषा उपदिश्यन्ते । किंच यया अमिहोपकाला उप- आदेयता अतन्त्रीमत्य पारिशेष्येण धात्यर्थे विधेयत्वा-दिश्यन्ते तथा पौर्णमास्या पौर्णमास्या यमेत, अमा- पादनमेष न्यापारः । अत एव तव संनिधिः प्रतिवध्यः, वाम्याया अमावास्यया यजेत ' ' यानी दर्यपूर्ण- न तु प्रकरणान्तरे इन प्रतिबन्धकः । प्रकरणान्तरस्थले तुमासाभ्या यजेत' इत्यपि काला उपदिश्यन्ते । न च न पारिशेध्येण विधेयत्वापादन व्यापारः । को, २१३/ एकस्मिन् काले भिन्नार्मणामनुशानं संभाति । तसात् १९४२४.७९. सायंप्रात:कालयोः पावग्जीन प्रयोगः अमिहोपस्य , अभ्यासोऽकर्मशेषत्वात् पुरुषार्यों विधी- | पूर्णिमाऽमावास्ययोः पापजीय प्रयोगः दर्शपूर्णमासयोः । यते । दाराजार४॥ इति सिद्धान्तः। अमिहोनम्य यावग्जीविकल यावग्जीर इति पदेन 'शाले घुपरिश्यवे' इति सूझ कुतूहले पति- योऽभ्यास स पुरुषार्थों विधीयते । तस्य अर्म-तम् । हि यस्मात् कालः फालविशेषः उपदिश्यते वरसात् रोपवात अन्यस्य अभ्य चित् कर्मणः शेषल अस्य न सततं होमः। इति तदर्थः। - उत्त, ·૧૮૨ . . - अभ्युदितेष्टौ दर्श अभ्युदितेष्टिमाप्ती श्रेया तण्डुलान् विभजेत् ' इति अभ्युदयावगमादनन्तरं । नयाभावेन देवताऽन्तरसंबन्धानापची सह अपयति । तण्डुलविभागमा । सः अतण्डुलभूतेषु नावकल्पते । इतिवास्यवैयपित्तेः तस्य हविर्मायोपलक्षणत्वात् पूर्व- वसात् अनिकले तण्डुराभायात् . अनपनीता देवताः मपि अभ्युदये वैकृतीभ्य एव निर्यापादि । माहत्यः इति माकृतीम्य एव निर्वपेदिति । मण्डन-- 'तत्रोद्वापो हविप्रो । , उदायोऽत्र न्यूज़( व्युद्ध )माग्भ्यस्त्यालेसनस्तरकारित्याद् । निर्वापः । देयताऽपनयस्य । १७ ॥ शंकर-'अविवक्षा तण्डुलानाम् । भाष्यं-- तुराब्दः पक्षं म्यावर्तयति । न्यूर्य अभ्युदितेष्टौ निमित्ते सति विभागो विधी- ( चन्द्रोदयादू ) या भजन्ते कर्म, तान्यो निर्वपेत् । यते । यागस्तु विद्यते एव । वा. १०१२।९।३३. इति आलेखन आचार्यों मन्यते स । कुतः ? तत्कारि-1 • अभ्युदितेष्टौ निर्वापात् प्राक् यदा चन्द्रोदयः, तदा स्वात् देवताऽपनयस्य । यस्मात् अकाले तन्नप्रवृत्तिका- वैकृतीम्यो दातृत्वादिगुगयुत्ताम्यः अग्न्यादिदेवताभ्यो रितो देवताऽपनयः, तस्मात् अपनीता देवता इति न्यूल-निर्वाप: कर्तन्यः । न प्राकृतीभ्यः । वि. ६।५।४. भाग्भ्यो निर्यप्तव्या: । ( अस्मिन् सूत्रे प्यूमाग्भ्यः | • अम्युदितेष्टौ नैमित्तिकः प्राकृतदेवताऽपनयः दशैं । इत्येव पाठः सर्वत्र दृश्यते । भाष्ये च अयमेव स्पष्टः । भा. ६।५।१।१-९. . अम्युदितेप्टो प्रदेयत्वेन प्रवृत्तयोः य-पुस्तके चुतूहरवृत्तौ च युद्धभाग्भ्यः इति पाठः | दधिकृतयो प्रदेयधर्माः यत्सापाकरणादयः कर्तव्या.। वि. स्पष्टः । आपस्तम्बश्रौतसूत्रटीकाया रुद्रदत्तीयाया च ९४११९. . अभ्युदितेष्टी मध्यमादितण्डुला उमादीय- न्युदभाग्भ्यः इत्येव पाठः स्वीइतः । स एव चास्माभिः मानत्वेऽपि प्रता गृह्यन्ते । तत्र प्रकृतगामिविभजति- मीमासादर्शने स्वीकृत:, स एव वार्यत. साधीयान् । वाक्यविहिताना देवतासंयोगवाक्यानां तद्विषयत्वात् भाप्याक्षरप्रामाप्यात्तु व्यूमाग्भ्यः इति पाठः स्वीकार्यः । यच्छन्दोपपद्मभ्यमादिविभागस्य च प्रवृतप्रत्ययानति- इत्यपधेयम् । के ) रेकात् अन्येषा न ग्रहणम् । के.. अभ्युदितौ विना शा- प्रानि पादभ्युदये वैकृतीभ्य एव निर्वापः। ऽपि तादयेन दधिपयसो. तदुपकारमानदर्शनात् प्रणीता सोम-निमित्तगतनिरूतपदस्य प्रवृत्तिक्रियोपरक्ष- धर्मप्राप्तिर्भवति इति पश्यति । परार्थे त्वर्थसामान्य' कयोक्त्यनन्तर नैमित्तिकगततण्डुरस्यापि उपलक्षकत्व इत्यत्र (९/२।१४।४)या. ३७१४. . अभ्यु- कल्पनात् संगतिः। प्रवृत्तमाने हविपि देवताऽपनये सति दितेप्टो गानाय्यार्यमुत्पन्नयोदंधिपयसोः अपणहेतुत्वात् अपेक्षितल्यात् तदानीमेव देवताऽन्तरसंयोगात् तण्डुला-प्रणीताधर्मा. उपवनादयः पर्तग्या । वि. ११२।१४. वस्थाया देवताऽन्तरमयोगेऽपि प्रवृत्तिमात्रेण पूर्वदेवताऽ. 9 अभ्युदितेष्टिप्राप्ती तां कृत्वा केवलदर्शोऽपि पनयात् अपनीताम्यो निर्वापासंमयात्, अमे यदेवताभ्यो पुनः कार्य। हविल्यज्यते तद्देवताम्य एव निर्वापस न्याय्यत्वाच्च दर्शप्रकरणे अभ्युदितेष्टौ धूयते ' न द्वे यजेत, यत् वैतीभ्य एव निर्वाप इति । पूर्वया संप्रति यजेत उत्तरया छम्बट् (नारी) पुर्यात्, वि- 'प्राक् प्राप्तीम्यो निर्वापो चैवीभ्योऽपि | यदुत्तरया संप्रति यजेत पूर्वया छम्बट् कुर्यात्, नेष्टि वा, ऽमिम. । तण्डुलेते , कृतीभ्यो हविर्माप्रोपरक्ष- मति न यज्ञ , तदन हीतमुखी अप्रगल्भो जायते, एका मेव यजेत, प्रगल्मोऽस्य जायते । नादृत्य तन् , २ एरा भाह- फर्मप्रवृत्तिमात्रस्य निमित्तत्वेऽपि नैमि-यजेत' इति । यद्यपि सागायपक्षे पौर्यापर्यानवधारणादि- त्तिको देवताऽपनपः, तण्डुल्माणात तण्डुलापसापामेव | दोपसदाबादेक्यागयक्षस्यैव प्रगरमता, तथापि त पक्ष च मर्तव्य । पूर्व तु प्राकृतीम्य एव नियंपादि पार्यम् । प्रगल्मवरत्याभावादनादृत्य यागमयमेव कुर्यादित्यर्थः । इति प्राप्ते, तण्डुलग्रहणस्य विपशिटवे दविषयतो. अप- तदिद यागदयमभ्युदिवेष्टिदशेष्टिश्च, सैरन्याया. सनिहित - 1 ·। - - - अभ्युदये कालापराधा अभ्युदयें दोहापनयः यात् , तदा महाराय विभागावशिष्टायां रायो बुद्ध्या सांनाय्येऽपि तथेति चेत् । ७॥ प्रयोग ग्राम्य फलीकरणपर्पन्तं कृत्वा चन्द्रोदयतदभायौ पूर्षपची पुनः शड्कठे । यदि इविदोषात् पञ्चशरावे प्रतीक्षमाण आसीत । तदा सायदोहनिप्पन यदधि, तद् कर्मान्तरविधिः भवति, ई मतेऽपि कर्मान्तरं देघा विभज्य अर्ध प्रतिपदि स्वकाले कर्तव्यदर्थ स्यात् । कथं ? सानाय्येऽपि तथा पञ्चशरावनिमित्तवत् यद्धविः तदातञ्चनार्थ निदध्यात् , अर्घान्तरं च नातञ्च- दुष्टत्वमुत्पत्रम् । दधनि सृते च चन्द्रोदयदोपात् दुष्टत्व- नार्थ निदध्यात् , किंतु तूष्णी परिपालयेत् । तदेवं सति मुत्पन्नम् । तस्मादत्रापि कर्मान्तरं स्यात्, इति चेत् यदि चन्द्रमा अभ्युदियात् , तदा आतञ्चनार्थ निहितेन | पूर्वपक्षी चूयात् । दना प्रातःहमातच्य तन्निष्पन्नेन नवीनदमा प्रचरेत् न, तस्यादुष्टत्यादविशिष्टं हि कारणम् । ८॥ यागं कुर्यात् । यदि चन्द्रों नाम्युदियात् , तदा आतञ्चनार्थ दधिमृतरूपसांनाय्यमपि पञ्चशराबोदाहरणस्यमिय, निहितेनार्धन धना ब्राह्मणान् भोजयेत् इति । भाट्टः चन्द्रोदयस्पेण दोषेण दुष्टं इति यदुवं पूर्वपक्षिणा, दीपिकायामपि- 'बिभीयात् शकेत । महाराने तन्न । तस्य सानाय्यस्य अदृष्टत्वात् दोषरहितल्यात् । चन्द्रोदयात् पूर्वम् । उपासीत प्रतीक्षेत । आतञ्चनार्थ । पञ्चशरावे तु द्रव्यं स्यरूपेण दुष्टमेव भवति, इह तु न खकाले क्रियमाणार्थिदध्यातञ्चनार्थम् । अर्धे न, किंतु तथा ! ननु कालापभ्रंदोन दुष्टं, न दुष्यति । अविशिष्ट तत् अम्युदित्तेष्टावेव विनियुझीत, न च तत् सानाट्य- तुलं हि यस्मात् कारणम् । अभ्युदये प्रायश्चित्तविधान यागे एव । तेन आतजनायें निहितेन । एतेन आत- दुष्टेऽपि उपपद्यते, कालापराधेन अदुष्टेऽपि तदुपपद्यते । श्वनाथ स्थापिठेनैव इति व्याख्यातम् । नहि काटापराधो दध्यादेः स्वरूपे दोषः । परंतु अकाले अपूर्वस्याद्विघानं स्यात् । ५ ॥ प्रवृत्तस्य शक्यते देवताविधानं, न तु पञ्चशरावे विन- ननु, यथा ' यः पशुकाम: स्यात् सोऽमावास्यामिष्ट्वा एस्य । तस्मात् न कर्मान्तरविधानम् । वत्सानपाकुर्यात् , ये स्वविष्ठास्ताननये सनिमतेऽधाकपालं सक्षणार्थी शृतश्रुतिः। ९॥ कुर्यात् , ये मध्यभारतान् विष्णवे शिपिविष्टाम चन्द्राम्युदितेष्टो पाहतद्रयोदेशेन देवताऽन्तरविधिः शृते चर्स, येऽपिठास्तानिन्द्रार प्रदाने दधंथम्' इति इति सिद्धान्तिना यदुक्तं तदयुक्तम् । अम्युदयकाले श्रप- कर्मान्तर विधीयते तथा प्रकृतेऽपि कर्मान्तरमेय णस्य अकृतलेन प्राकृतस्य दातत्वामावान् रद्देश्य वासम- स्यादिति । तबाह-- पशुकामेश्या अपूर्यत्वात् अपूर्य- वात् इति चेन्न । श्रशसहचरितवन्सापाकरणादिधर्म- यागविधानात् कर्मान्तरस्य विधानं स्यात् । प्रहते तु | विशिष्टपयसः लक्षणार्था सृतश्रुतिः इति नानुपपत्तिः शत- दर्शयागः प्रकृत एव भवति, तन च सिद्धत्येप द्रव्यस्य । शन्दस्य । सर्वथाऽपि अभ्युवितेष्टिः न कर्मान्तरं, किंतु प्रकृतमिन्नदेवतासंबन्धमा विधीयते इति न कर्मान्तर-प्राकृतदेवताऽपनयपूर्वकं अन्यदेवतासंबन्धविधानमात्रम्। । समू। पयोदोपात् पश्वशरावेऽदुष्टं हीतरन् । ६ ॥ अभ्युदये दोहापनयः वधर्मा स्यात् प्रवृत्त- पूर्वपत्रोक्तं पञ्चशरावदृष्टान्तं विघटयति । पयोदोपात् त्वात् । ९।४।१०४१ ॥ पयसो दनो वा दोषात् नाशादिरूपस्य दोषस्यो पनत्यात् 'विया एनं प्रजया पगुमिरर्धयति, वर्धयत्यस्य पवारावे फर्मान्तरविधाने युक्तम् । इतरत् प्रतं तु भ्रातृव्यं, यस्य हविनियतं पुरस्तात् चन्द्रमा अभ्युदेति, चन्द्राम्युदितेष्टित्वं प्राकृतं दधि वं च भदुष्टं न सधा तण्डुलान् विभजेत् , ये मध्यमास्तानमये दाने दुष्टम् । हि यस्मात् अदुष्ट, तलात् दृष्टान्तरेषम्पात् । पुरोधाशमाकपालं निर्वपेत् , ये स्थविधामानिन्द्राय नान कर्मान्तरविधिः । अपा नगदखाने हिछन्दः, सदावे दर्थश्चर, येऽपिटाक्षान् विष्णवे शिपिविष्टाय बढे अदुपदि अदुष्ट तु इतरत् इति । चकम् । इति चन्द्रादिवेष्टिता । भुतो वि इत्युपसर्गः ·अभ्युदितेष्टिरूपं ५८४ अम्युदितेरधिकरणं दूरत एख नष्टः सहभारः । अयोन्येत, पयसः पूर्वमत्र विधिविधेयत्वेन द्रव्यसाहित्यम्य तत्वद्यागसाहित्यवशे- दाय तर चर्ववदानं निक्षिप्यते, एवं पयसि दधनि च नैव च प्राप्ततया विशेषणविध्यक्त्पनात् अविवक्षिततेन ( चरः) भविष्यति । तदपि न । नहि एतदवदाने , असनयतोऽपि अभ्युदितेयौ अधिकारः । अतर ऐन्द्रा- श्रूयते अभ्युदयेन निमित्तैन । किं तर्हि ? विभागोऽम्यु- १ ग्रस्थापि औषधद्रव्यकत्वात् मध्यमादिभेदेन आग्नेयवत दये विधीयते । न च यचनमन्तरेण दधि पयो वा चरो आइत्तिः । तत्रापि सह अपयति' इति वचनेन शक्यं पूर्वमवदातुम् । तस्मादेवमेतत् विशेयं, अभ्युदि- आग्नेय-ऐन्द्रामहविषो. सहश्रपणे विहिते अष्टाफपारस तेष्टिप्रकरणे सहश्रपणविधान पाक्यमस्ति सह अप-दादाकपालल्वयोः विरोधे मुख्यत्वात् अाकपालवस्येय यति' इति । अतः साहित्ये नियमाणे अर्थप्रातः | अनुग्रहेण त्रयोऽपि अष्टाकपारा एव पायर्या: । अया समाययोऽनुवादः । विशिष्टविधानं तु निःसरणोपायावेन आद्य एव अष्टाकपाल. इतरी तु जले एव चरू । भवति । ' स्थविष्ठान , इन्द्राय, प्रदाने, दान, धर' मण्डन-' असानाय्येऽप्यय यजिः।' इति पञ्चपदविशिष्टा भावना विधीयते । यागल धावः सनिहित एव । यदि संनिहितो न स्यात्, शंकर-' असानाम्येऽपीयमिटिः" कमान्तरं भवेत् । अस्ति तु सः । एवं भाष्यकारेण अभ्युदितेष्टयधिकरणम् । चन्द्राम्युदितेष्टी माझीकृत, यहथत्वात् वाक्यभेदसरूपमेय इति कृत्वा । नैमित्तिकः प्राकृतदेवताऽपनयः ।। (अत्र तन्नरत्न- यत्तु भाष्यकारेणोक्त ' असेनयतो. अभ्युदये कालापराधादिज्याचोदना स्थान ऽपि अर्थादप्तु अपयिष्यते' इपि, न तत् चरमपणा- यथा पश्चाशरावे । ६।५।१६ ।। भिप्राय , परसम्याविवक्षितस्यात् । किंतु प्रणीतामिः भाष्य-दमामनन्ति 'विघा एनं मजया पशु- पुरोडाशयपण सपादयिष्यतीत्यर्थः) । मिरर्थयति, वर्धयत्सम्य भ्रातृन्य यस्य इनिर्निरत पुरस्ता- शा-असेनयतः दधिताभावेऽपि तण्टुराना चन्द्रमा अभ्युदियात् ५ का दुलार विभजेत्, ये देवताऽन्तरसंयोगः पर्तव्यः । मध्यमा. स्युम्नानमये दाणे पुरोडासमाकपालं निर्यपेत, सोम--सामियते घेवीना पदार्थसंयोगाराभवात् । ये स्पविष्टास्तानिन्द्राय मदाने दधबक, ये शोदिष्ठास्तान निर्वापनिवृत्तिवत् असंनयतो दधिगृतयोरसंभवात् नैमि विष्णवे शिपिविष्टाय ते चर' इति । तत्र सदेहः कि तिकनिवृत्ति इति प्रत्यवस्थानात् संपतिः । वालपपराधे यान्तरमिद चोयते, उत तेप्पेय प्रापु वि-- सेटि: सानारियनो वा म्यादन्यस्यापि, दधि- धर्ममु निमित्ते देवताऽपनय इति । प्रामम् ! अभ्युदये भुते । नान्यस्येसप्रिमो, न्य, साद् देयमानविपा य पासापराधः, तमेग्याचोदना म्यान् । कपम् ! पुरी- नत.।' उदो चम्धपणसभराम सोनापियन अन्य सायममये दाने मभ्यमान पुन, ये सविधातानि- स्थापि सेटिः माय माने पति पर दुर्यान, छोदिष्टान् विणाये भाह-सिमिय अभ्युदितेष्टिः सेनयत एव, उत शिपिरिष्टाय गते चमिनि । “यजतिस्तु दन्यपार भारत- असंनयतोऽपि इति चिन्ताया द्रमोदेशेन देवतामान संयोगात् ' ( २१३११४)शी यागविधानं गग्यो । विधिपशे पद्यपि द्रव्यम्य साहित्य अविवक्षित, वालि यथा पयगरामे ट्रयटेवा अन्धेन पान्तर गम्यते । उद्देश्यानेस्वादेव एतरक्षापरितोगत्, मानान्तर यथा परमेष्टया , पशुपम म्यान् मोठमायाम्या- विधिपसे च सदिरोगयो. दधिम्यविष्ठयो. मृतागिष्टयोश्च मिथ्या सन्मानार्यान, ये रिवालानमये सनिमो:- साहित्यस विवक्षितवान, विधेयकामयानुरोधेन मन सामान निर्वपेन्, ये मप्यमा विजय निशिटार समाप्रविश्यम् । इति प्राते, 'न घेदन्येन शिष्टाविले घर येशियाम्दानिन्द्राप प्रदाय श्रा न्यापेन (IM६९) अपावियोषाध्यैव कप्याविशेषण इति । एमिट्टापति । अपि च न मरते दमे देयता - .

·५७७ , , अभ्युदितेष्टौ अर्धनिर्वापो अभ्युदितेष्टी उपांशुयाजे अप्राकृतेन हि संयोगस्तत्स्थानीयवात् । १९॥ वि--'प्राकृवीभ्योऽल्यनिर्यापेऽभ्युदये शिष्टतण्डुलान् । भाष्यं--न प्राकृतीभ्यो निर्वतम्यम् । काभ्यस्ता प्राकृतीभ्यो वैकृतीभ्यस्तूष्णी वा निर्वपेदिह ॥ वैवृत्तीभ्यः । कुतः ! अप्राकृतेन देवताविशेषेश सयोगः | प्राकृतीम्या प्रवृत्तवाद् वैश्वीभ्यो निमित्ततः । श्रूयते, नाधिश्वेन । त्रेधा तण्डुलान् पिभजेर इति प्राक | शिष्टाशस्यापदार्यत्वादसयोगादिहान्तिमः ।' तीभ्य आधि वतीभ्यो निवान्यो विधीयते । ता भाट्ट-अर्धनिस्से चन्द्राभ्युदये शाते अवशिधमुष्टयः इदानी तत्स्थानीयाः । तस्मात् विनिरुने निवृत्ता देवताः, अन्या अन्यायोपजाताः । तस्मात् वैश्वीना सयोगेन तिकस्यापनयस्य प्रवृत्तौ बाधकामावात् । नापि वैकृतीम्यः न तावत् प्राकृतीभ्यो निर्वतन्याः , निमित्तसत्त्वेन नैमि निर्वापशेषः कर्तव्य इति । पदार्थैकदेशस्य अविहितत्वेन राम देवताऽन्तरसंयोगा- अभावाच्चेतरस्य स्यात् । २० ॥ भाष्यं-- अभावादितरस्य अर्धस्य देवतासयुक्तस्य , प्रश्नुत्तेः । यथैव हि फल न मायेत्' इत्यादिनिषेपाः न निर्वापो भवति देवतासयुक्तः । यदि निर्मापे अर्धः नियोऽपि । ययैव च 'फ्ल दद्यात्' इत्यादिविधयो अवयवावयविसाधारण्येन प्रार्तन्ते, एव अपनयामको अन्यदेवत्यः, अर्थोऽपि अन्यस्यै देवताय , नैव निपिः अवयविन्येव प्रवर्तन्ते एव देवताऽन्तरसयोगोऽपि । अतश्च इतरदेनताका प्राकृतः, इतरदेवताको वा (वैतः)। पूष्णीमेव अवशिष्टो निर्यापः । याशिकास्तु पदार्थंक- तस्मात् तूष्णीमेव निर्वसव्यम् । अवश्य अन्यतरत्र देशस्यापि आर्थिकविधित्रिहितत्वमगीरत्य वैवृतीभ्य एवा- सेकल्पभेदो भवति । नुतिष्ठन्ति । टुप्--तु-शब्दार्थे च-शब्दः । इतरथा (च-शब्द) समुच्य वदेत् । स चायुतः । नहि पूर्वोस्ने कस्य मण्डन- 'अर्घोतेऽर्धग्रहणीम् । चिदभानो हेतुयेन (सगवति ) अपिच प्रकृतीभ्यो शंकर-तूष्णीमर्धनिस्तके।" निर्वापदायमाश्रित्य प्रथम मुटौ सयोगो निर्वृत्त । तस्या अभ्युदितेष्टी उपांशुपाजेऽपि देवताऽप- म्युदयेन निमित्तेन विभजेत् इति विभाग उच्यते । पदार्थ नयः॥ इति कृत्वा संयुक्त पूर्व ( प्राकृतीमियताभिः निर्याप.), उपांशुयाजेऽवचनाद यथाप्रकृति । ६।५।२।१०॥ इदानी एकदेशो वियोज्यते । शक्यते च वियोस्तु वियोगम्म सयुक्तमानाश्रयत्वात् । न च अन्यया देवतया भाष्य- तस्मिन्नेर ( चन्द्रस्य ) अभ्युदये सयोगः शस्यते कर्ते, पदार्याश्याचात् तस्य । मुष्टि- संशयः, कि उपागाजेऽपि देवताऽपनय. भवेत् , नैति । रोपक्ष पदार्थकदेशः। तसात् प्रास्तनिवृत्ते. वैज्ञता प्राप्त १ उमअयाजे याप्रकृति स्यात् । कस्मात् १ सपोगाच नूष्णी निर्मापः। अन्यपापि नहक्यवे पदार्थे अय अपचनार । यथा अमीषु यचन, मध्यमाना अभये दाने मेव गायः । यथा प्रदाने , तस्यापि अनुपचनप्रैप पुरोटाशः, स्थविष्ठानामिन्द्राय प्रदाघे दधनि चयः, याग्यादयोऽवयनमः। सोदिष्ठाना विष्णवे शिपिविष्टाय धृते चह• इति, नेतद्- शा-प्रारतीयोऽनीतः लीमिथ असयुनः पायुयाने अस्ति । तस्मात् म यथादेवत ग्यात् । अवशिष्टो निर्वापाश., तूणी वर्तव्य. । टुप्-- उपायामः पौर्णमास्यामेय नामागास्यायो सोम-प्रवेऽपि हविपि अभ्युदयेन पूर्वदेवताऽ- इति पश्यति ( १०९८४१७१५४ ) न चेय फलाचिन्ता पनप देवताऽन्तरसयोगो या इनि प्रत्यरसानात् संगतिः। इति वृत्तिारोऽमिलपति । अधिारणारम्मो न पुग्यते । स्त्रार्थस्तु-विनिको सामिलियते चतुर्मुष्टीनामेकदेशस्य मुत्तो या, मचनाझणे (कोपीतरिनामणे श६) पटेन 7 पूर्वदेवताऽपनयः, वृतनिर्वापस देयतागुण यादेक- याम्येन विहिरन्यादुपशुपाजस्य । क्य नहि दाशमाम- देशापनपाभवारिति । मपेश्य वचनं न्यापमानमेतत् । मी.को.

·५८६ . - - अभ्युदितेष्टयधिकरणं अभ्युदितेष्टपधिकरणं विभागेन निष्पनेन चरुणा प्रदातृत्वेन अपूर्यत्वाद्विधानं स्यात् । ५॥ च विशिष्टा मायना ), पय.शोदिष्टविण्यादिविशिष्टा माप्यं- अथ यदुस, यथा पशुवामेष्टयां कर्मान्तरं (पयसा च छोदिश्तण्डुलमागसिमचरणा च विष्णुना च 'यः पशुकाम: स्यात् सोऽमावास्यामिट्या यत्सानपायुर्यात्' आदिशन्दोत्तशिपिविष्टावेन च विशिष्टा भावना विपी. इति । तरिहर्तव्यम् । तनोच्यते । युक्तं मचत्र यवे ), मध्यमादिधयगात् (मध्यमादिवास्यरित्यपः)। कर्मान्तरविधानम् । कुतः १ अपूर्वचात् । न तम संच (भायनाविधानात् महूना ) अर्थानां अपि- पश्चिन् पूर्वप्राप्तो यागो वियते । सोऽमावास्यामि भागः ( एवेनैव विधिना विधान सिध्यति इति )। वेति हि परिसमाप्ते तरिमन् इदमारम्यते । तत्र भाष्यम्याचिख्यासया (भाष्यानुसारेण अधिकरणं) द्रव्यदेवतास्युत्तो निर्वपतिद्वन्दो नान्तरेणोन्सर्ग, द्रव्य. वर्पते । अम (भाध्यमते ) मस्तेषु यागेषु दन्ये देवतयो. संबन्धो घटते इति यजतिं गमयति । न विहै. चाविभक्ते (भिजेत् इति-) देवताविभागमात्र विधी- यम् । इह हि यागः प्रतो गम्यते । तस्मिन्नेव विद्य. यते ( देवताभ्यः द्रव्यं तण्डुरादि विभजेदिति । मनु मानस्य द्रन्यस्य देवतासंबधमानं विधीयते इति न दोषो एव सति चषता सप्तम्यर्थश्च कपमन्वीयते , अत आह| भवति । भाष्यकार:-) तत्र अर्थप्राप्ता भपणे सति चस्ता (सह पयोदोपात् पञ्चशरावेऽदुष्टं हीतरत् । ६॥ सप्तम्यर्थेन अर्थप्राप्तेनैव अस्मिन् वाक्ये अनूद्यते इति । भाष्य--अथ यदुपवर्णितं, यथा पञ्चारावे कर्मा- चोदयति-) सत्यमेतत् (थपणे सति चरुता प्राप्तवेति। तर विधीयते, एवमिहापीति । तत्परिहर्तव्यमिति । किंतु ) दनः अपणमेव नास्ति । उच्यते, वचनात् अनोग्यते । युक्तं पञ्चशरावे कर्मान्तरम् । दुष्टं हि तत्र श्रपण (भविष्यति ) सह श्रपयति इति । ननु । द्रम्पं, यस्य देवता विधीयते तनावश्यं द्रव्यमुपादेयत्वेन ( अनेन ) अपणमन्ध महत्व विधीयते । (परिहरति-)| चोदयित यम् । तस्मिन्नुपादीयमाने देवताऽन्तरे राघवान् सहाय ( प्राप्त ) एव । अनेन नु (वचनेन ) चापूर्व. सबन्धी विधीयते , तद्यागान्तर भरतीति । इतर- दाः एव अपण (अन्यत, अप्राप्त) विधीयते । दिह द्रव्यगदुष्टम् । तदन्द्य प्रकृते यागे देवता विधी- अर्थप्राप्ता चकता सप्तम्यर्यश्च ( तस्मान्न कर्मान्तरम् )। यते इत्युक्तम् । तस्माददोष इति । आतम्मनाभ्यासस्य दर्शनात् । ४॥ सांनाप्येऽपि तथेति चेत् । ७ ॥ भाष्य-आतञ्चनाम्पा च दर्शयति । कथम् । भाष्य-- एव चेत्पश्यसि , गनाय्येऽपि दोष । एवं भूयते 'यदि बिमीयादमि मोदेष्यतीति महारावे | तदपि खभ्युदये ताफारापभशात् दुष्टमिति । हवापि निर्वपेत् । फलीकृतस्तण्डुलेरपासीत । अर्धे दधि न, तस्यादुष्टत्वादविशिष्ट हि कारणम् । ८॥ इविरातचनायें निदध्यात् , अर्थ न ! यद्यभ्युदियात्तेनातच्य माध्यं-- नैतदेवम् । परशरावे हि दुष्ट द्रव्यम् । मचरेत्। यदि न, प्रातरेतेन ब्राह्मणान् भोजयेत्' इति । यदि । इह तादृशमेवावतिष्ठते । ननु फारापभ्रंशेन दुष्टम् । न कर्मान्तरमुपादेयत्वेन , तदा तण्डुला दधि गृत च । तस्मात् दुष्पति । अविशिष्टं हि कारणम् । अभ्युदये प्रायश्चित्त- लौकिकान्युपादेयानि । नोप तदा प्रवृताना न्यापारः । विधानं दुष्टेऽप्युपपद्यते कालापराधेन , अदुष्टेऽपि । तत् ताविनरे दधनि, अपरैथुरामावास्यै क्रियमाणे विद्यते । अकाले समिमवृत्तस्य शक्यते देवताविधानं , न नु दधीति नातचनमायतेत । तस्यामेवाम्युदिवेष्टी दधि विनष्टस्य । विद्यते, इति नाराञ्चन स्यात् । अय निमिते देवताऽपनय., लक्षणार्थी शृतश्रुति ।९॥ ततस्तस्मिन् दधनि चरुः क्त इति, पुनरामावास्ये दोहे भाष्य- अथ यदुक्तं , न प्रकृते द्रव्ये देवता भूयते , आतञ्चनेन कार्यम् । एवमातश्चनाभ्यासस्य दर्शन देवता | शूते चरुमिति तत्र मयति वचन, न चाम्युदयाले अपर्ण विधाने युज्यते इति । कृतमस्तीति । तत्परिहर्तन्यम् । अनोच्यते । लवणावं . - , ·~ अभ्युदितेप्टौ दधिपयसो ५७९ अभ्युदितेष्टी दधिपयसोः वत् अपनयविध्यभावे प्रातहनिर्मदणे प्रमाणाभावात् । कार्ये विधीयते दधि पयो वा । तस्मात् प्रणीतानां धर्मेन सामान्यवाक्यस्यापि कर्मान्तरविषयकसामान्यविपित्यापत्तेः । संयुज्यते । नहि प्रणोतानां दधाश्च अर्थसामान्य किं उपशिवम् । अस्तु या कर्मान्तरे सामान्यविधिवपर्यापचे. चिदस्ति । तदर्थश्वायं संस्कारः अपणदारकः । तस्मान रेव तथा । सर्वथा आन्यस्यापि पूर्वदेवताऽपनयः। न वैवं प्रणीताधर्माः पयसि दधनि वा भवेयुरिति । प्रयाजादिद्व्यस्यापि तदापत्तिः, चन्द्राभ्युदयकालीनकर्म क्रियेल वाऽर्थनिवृत्तेः । ४४ ॥ प्रारम्भस्यैव निमित्तत्वेन वक्ष्यमाणत्यात् ताशकर्मसंबन्धि भाष्य-न चैतदस्ति प्रणीताधर्मा दधिपयसोन हविष एव देवताऽपनयात् प्रगाजादीनां च दीवणीया- कर्तव्या इति । अपगसाधने हि ते (धर्माः ) विधी- दिवत् पृथगारम्भाभावात् तदीयद्रव्यस्य अपनयानुपपत्तेः । यन्ते, न थपणार्थ उत्पन्ने द्रव्ये , येनार्थो नियतेत । तर ते इदं च उपांशुयाजद्रव्यस्य अपनपामिधानं शाखा- अपूर्वप्रयुक्तत्वात् क्रियन्ते । क्रियते च दधिपयोम्यां यनानां अथ यत् संनयासांनाय्याय अन्तरेण उपांशु श्रपणम् । तस्मात् तद्धमैः संयोगः स्यात् । आज्यस्य यजति तस्योक्तं ब्राह्मणं' (३६) इति वच- सोम-युस्तं परिधेपकार्ये नियोजने वचनेन नेन अमावास्यायामपि उपायाजविधानात् अवगन्तव्यम्। विनियोगात् यूपधर्मकरणम् । इह तु 'सृते चर्क' 'दधनि दाराभिकं तु पौर्णमास्यामेव उपांशुपाजः इत्यधिकरणं | च' इति सप्तमीश्रमणेऽपि न प्रणीतामायें विधान वृन्दाचिन्तया । प्रयोदशामावास्यायां इति च अवयुत्या- तदनोः प्रदेयल्यत्, सप्तमी च सह थापयति ' इति नुवादः । एतद्वलादेव च अमावास्यायां विकल्पः इत्यपि | विहितमहथपणलब्धार्थिकाधारत्वानुवादः, इत्युक्त पौ। गुरवः। तस्मादिह न प्रशीताधर्माः । न च शेषत्वामाषेऽपि मण्डन-~' उपांशुस्तत्र हीपते ।' साधनत्वमादाय पूर्वाधिकरणोक्तरीत्या साधननिवेशिनो शंकर- देवताऽपनयस्वाज्ये।' धर्मा भवेयुरिति वाच्यम् । पूर्वपदन साधनत्वबोधक. तु अभ्युदितेष्टी दधिपयसोः प्रणीताधर्मानु- | पचनाभावात् इति शङ्कयोत्थानान् संगतिः । साधन- छानम् ॥ खमा धर्मप्राप्तो वन्यं, न तु वाचनिकत्वं इत्यादयेन परार्थ, न त्यर्थसामान्यं, संस्कारस्य तदर्य सिद्धान्तः । सूत्रार्थस्तु-परा] प्रधानार्थे दधि शृते च त्यान् । ९।२।१४॥४३॥ प्रणीतामिः सह अर्थसामान्याभावात् प्रणीताकार्यकरवा- भाष्य--'वि वा एनं प्रजया पशुभिरर्धति, वर्ष- भावात् प्रणीतासंस्कारस्योत्पयनादेः तदर्थयात् कार्याथे- पत्पस्य भ्रातृन्यं, यस्य हविर्निकस पुरस्ताश्चन्द्रमा अभ्यु- स्वादिति । देति, स वेधा तण्डुलान् विमजेत् ये मध्यमास्तानमये वि-- 'मृतदनोः प्रणीताना न धर्माः सन्ति या दाने पुरोडारामष्टाकपालं निर्वपत् , ये सविस्तानिन्द्राय नहि । अार्पयतः, छन्ति पाकरेलुवाम्म | प्रदाये दर्धश्वरं, ये शोदिष्ठास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय | अन्यार्यमुत्पन्नयोरपि दधिषयसोः अप चन्द्रोदयं निमिची. शते चरं ' ( इत्पत्र ) शते चरं दश्वरं इत्येतदुदा. कृत्य चक्रगहेनुलं याचनिकम् । ततः समानावात् हरणम् । प्रायमर्पः सांसायिकः किं शुढे दनि (च) तधर्माः सन्ति । प्रणीताधाः कर्नन्याः , उन न कर्तन्या इति। प्रात! माह--अम्युदितेटी दधिकृतयोः प्रदानायचा न कर्तव्या इति । परायमेतत् प्रशानायमिति, न प्रगी- प्रदेयधर्माः सायंदोहादयः मरन्त्येस तालभपणमाघनन्य. वार्थम् । दधि व तण्डुलविमागध एको भाग इन्दाय स्थापि तु 'ध थपति वि विपिरलेन अपंसिर प्रदाने दातभ्यः, वं च दण्डलदिमागच पिणो त्यान् असत्यापि उदयुत्तरले ठम्रोपावे या सापनाच. शिपिविशय ! न भरणार्य दधि पयो या विधीयो। धैन अर्वसंगन्धिपणसेपन्धिमय सात् दधितयोः राम हि सप्तमीसंयोगः अनुपाद एक 1 न च प्रगीता पीठाधमा अपि उपयनमापनादयो मन्ति । नद - - ·. . , अभ्युदितेष्टयधिकरण ५८८ अभ्युदितेष्टयधिकरणं स्वेन वृथाचेष्टारूपत्वात् विहिताननुशाननिषिद्धानुशन | विधानेऽपि पूर्वयागीयद्रव्याणा मध्यमादीना एतन्द्रावनां प्रयुत्नदोपाभावेन निर्घातार्थ चानुपपत्ते अदृष्टार्थत्वमेव प्रति उपादेयत्वात् न रोक्किमध्यमादिग्रहण सक्ति , न एतेपा नैमित्तिाना इति विमा यते, सदा अस्तु । वा लौकिकदध्यादिग्रहणम् । भवदुत्तरीत्यैव चापाधि- समुच्चय ! यस्तु अग्ने आयतनात् पहिर्नयन प्रयुक्त करण यो अनुवादत्वेन ममापि अविधेयन्यात् । यस्तु प्रायनपक्षे दोष , नासो दर्शवैगुण्यापादक इति न तनु सविटादिप्रकृतिकपुरोडाशेन दप्यादे सहभपमा- तमादायापि अन्य दोपनिर्घाताथ यम् । इति प्राप्ते, पत्ते न चरुन्यप्राप्ति , इति तदिधिरावश्यक एर। भेदवप्रमाणानावात् न फर्मान्तरम् । न च पाक्यमेदा दयादिना च मह अपणविधानात् तदधिरणात्य परम पादको गुग , प्रयोदेरोन देवतामानविधानेन तस्य वाक्य नुवाद । सर्वथा न रौरिकाहणम् । चि 'धा भेदानापादक पात् । देरताया उपपादनीभूतपागालगुलान विभनेत्' इत्यम्य अपनपविधियादपि अय पेचाया ऐद्रायरादिवत् प्रातानामेव उपपादक योपपते । मर्चा निर्णीपते । तथाहि , म तापदन गण्डुलना मध्य- भवदुतरा पैर चरुवाधिकरणचयो अथपासवात् अनु । मादिमावेन श्रेधा विमागो विधीयते , तय मध्यमादि पाद । यच्छब्दप्रयोगात्र उद्देश्य याच मध्यमादेर्दध्यादेश याक्यैरव प्राप्तत्वात् । न च अस्म मते चित्रेष्टितादुलपत् पातस्यैर ग्रहणम् । देवतावारसस्य एक वाच परस्पर पुरोडाशादियाति पेनापि लेगसिद्धानामेव मध्यमादीना वियोध्यविदोषणभावेन अग्निपदस्य तात्पर्यग्राहक मनी । वण्डाना प्राश वापते प्रयोगान्त पाति विभागमिचर्य कृत्य एकादोपादानेन वा विदिस्य व्युत्पन्नत्वात् न विधिरर्यवान् इति याच्यम् । लोक सिद्धमध्यमादिमणे विधेयानेकता । यथा च अष्टावपाल नस्य प्राति , तया तण्डुल्मनिभूनप्रीहि संस्कारकनिर्याप्राप्यमायेन महारामे असगपत्तोऽधिकारमवावे वश्यते (६१-४६)! अस्पयो एय वा निर्यपेन इत्यनुवादानुषपचे घीहीगामेव उद्देश्याने पनिमितो थास्यभेद पर अगत्या स्वीमियते । श्योरादेयनया विभागस्यापि अर्थशमा, अपण- इनि मूलानुयायिन । वस्तुतानु स्वीकारे प्रमाण सावो विप्रेष्टि यायामानाय ( १२ )1 अत 'मेधा भावात् , पदशपराक्येऽम पददेवतोदेशेन त्यत्पछे त गन् । इति पददप आनर्षयभिया प्रातपि पर नैमिनिपरावौदनरूपककारयविधापचे, प्रकृते | अमीर चम्प अपरित्यापागावयग्र प्रादेवाय उदेश्याने याहीपारे च तत्र विश्रयाने साकार | अगो विधीयते । भानपभिया न पापि यारगिनुमशक्य त् ट्रन्योरेन देतामाप्रविधिमा मोष । तदपनये मानदेवनानां पागसंबधोरि नुपपत्ते द्रध्यदेवताविभिभाषनान्तरविपिर अपनीचो भी 10 अपमानयोtarPra सिमान्तोसधि न प अस्मिभान परे उसायन्यपिनो देयाः रविषिषगदेव गिरी विभिनय, एल. गुगम्य पानिनन्यायमेट यारचि , मारनामा मंदारे ফিমার দূর্ব ঘূইযবস্থা থাকায় sरि या पबशराशयेरि बरपतिरिति पान्यम्। नरेशयेन वत्र मानिदेयता रथ दिएमारा- पचन्दन पूरामप्रफेन पपायरोगिया : वरण का विपनानुर । नैमिनियम्य दि स्तरमाग गरपसे । अन र पारदरिहारार्थ मिया यदयते । मगररियाने पर मयनाभेदमात्र अयुगा । पानिनादरावण नेय गारगारमोरचे न ravan | एष यत्र गुदभाषाद पारन्तरप इति 1 माम मान, सर काम ग्राहकसमोर भागेचे बाधारिखें पूर्व पार, नियम मानिरत मिलारनामी तस्मिन बना घिरपोरिन समुपदेन शामरस्य । थत एष अग्नविष्यमादादेपद मिसापोर तपोरी तत्त्वावरेव विमानावार कलगम् । Karan विरगन् । मध पदेव वर्ष, मममन किने .

·। अभ्युदितेष्टौ दधिपयसोः अभ्युदितेष्टौ दर्श टुप्- (ऐकाधिकरण्यं सत्रखरसमातं विहाय वि- पयोदप्योरभ्युदिते न ते स्युयों, पुरेव नो।, किमिति अधिकरणभेदो भाष्यकारेण आश्रितः १ अत प्रवृत्तवाद् देवयोगमानोक्तेः सन्ति तेऽन्यवत् ॥' अन्य- आह, सत्य-) एते दै. सूत्रे (अम्युये शृतो०)। वत् तण्डुल्यत् । ११. तुशब्द-याशब्दरहिते ( सती स्वरसतः) पूर्वपले भा-- अभ्युदितेष्टायपि तर्हि (प्रायणीयेष्टियत् ) (पूर्वपक्षतया ) धर्मवती दधिपयसी पतिपा- सप्तमीनिर्देशान् दधिगतयोः अधिकरणत्वावगते: प्रदेषभर्मा दयतः । उत्तरे (तु अपनयो वा० रक्षणार्थाः भवेयुः, 'यह अपयति' इत्यस्यापि पूर्वरदेव नित्या- इति ) द्वे सूने वाशब्देन एतं पश्यं न्यायर्य न प्रदानधर्मः | नुवादकोपपतेः । न च ौदिष्टादिद्रव्योद्देशेन तत्र देवता- युज्येते दधिषयसी इति (सिद्धान्तं) स्थापयतः (स्वरसेन)। मानविधानात् दध्यादधिकरणत्वस्यापि विधौ वाक्यमेदा- एव (तु) सूत्रकारप्रस्थानमपास्स (ततः प्रतिपन्नमै- पत्तेः तस्य प्रदेयत्वं इति वाच्यम् । द्रव्यदयोद्देशेऽपि काधिकरण्पमपास्य पाठविरुद्धम् ) मृत्तिकारः (माष्यकार | वाक्यमेदतादपस्थ्यात् । तत् वर सहमीभ्रल्या विधेयाने- एव ) पाविरोधिनी व्याख्या चकार । तर हि उक्त कानिमित्तवाक्यभेदस्यैर अङ्गीकारः । वस्तुतस्तु भात्र- सदेवेदं आमावास्य कर्म, येवल तु द्रव्य (पूर्व-)/ नाऽन्तरस्यैर तन पठे अनीगरात् अधिकरणत्यस्यापि देवतातः अपनीतं देवताऽन्तरेण युज्यते नापनीतयागार्थ- | विधौ न वाक्यभेदः । इति प्राक्षे, 'यदि गृहीत हविः त्यमेव गत् । तस्य फथ मागधर्मा न स्युः । ( अत्यैर अमि उदियात् अथो तर्हि एतानेच तदुरान् मुफली- च सून कारेण चरसस्कारार्यता दोहयोनिरस्य प्रदानार्थ- सन्तान् दधि पयश्च' इत्यादिलिङ्गवत् अपनपविधेय तेत्र निर्णीता ' नातत्सरकारत्वात् । ६।५।६।२४ इति)। प्रस्तषागीययोरेय दधिपयसोः भानगाऽन्तरेऽपि मदेयत्यय अत. पूर्वाधिरणसिद्धान्तेन (सप्तमी श्रुत्पा धपणा उपादेयलस्य पडे यासापित वात् अधिकरणपविपक्षा- दधिपयसी इति-) पूर्वपक्षस्य कृतस्य (३) एते ऽनुपपत्तेः भान्त्येव प्रदेयधर्माः । ९. सिद्धान्तसूत्र। (तया) उत्तरे अपि ( 2 ) एवमेय 'ते स्युरन्युये पुनः ।' ते प्रदेय- (अनेन सिद्धान्तेन कृतस्य पूर्वपशस्य सिद्धान्तसूत्रे)। एव | धर्माः । पूर्वस्यपूर्वस्य न्यायस्य अपवादतया उत्तरोतरमधिकरण शंकर- 'अभ्युदयेष्टी प्रदेपता।' ११. दधि- इति (मगतरात्) युत्ततर आरम्भ. । ( अथ कस्मात् शतयोः । आदावर पाकमेटियाक्य नोदाहियते, तथा सति पाठो 2 अभ्युदितेष्टो दर्शप्रवृत्त्युत्तरं निर्यापात् पि न्यायो न विवध्यते मूदाणि च एकवाक्यतया यथा प्रागपि चन्द्राभ्युदये वैकृतीभ्य एय देवताभ्यो श्रुति व्याख्यातानि मान्ति । अत आह-) इतरपा निवापः॥ (अधिकरणमैदानाश्रयणे ) अभ्युदयोदाहरण (मौन) अनिरुतेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्यदित्यारम- हेयमेव स्यात् । (मताधिकरणसिदान्तमाह-) न्यायम्त ध्यखण्डलभूतेष्यपनयात् । ६५।४।१६ ।। स एवेति (2:22)। भाष्य-प्रनमात्र निमिन इनि सितम् । नाम- सोम-- ( दृष्टान्तरूपा अवान्तरसंगतिः न सिपमु देवताऽपनयो देयनान्तरमेयोग # अस्पार्यस्य पठे एवं व्युत्पादनेनात्याधिकरणरए पर्ष ' पोतरफा दग्दुलावरोहीपि कर्नम्प. निवांतनु पर मिति याच्यम् । तमापि पूर्वाधिकरगरीत्या सतमोमवणात् वीम्य एल म्यान शाते थम्युदये, उस पेटवीम्य ती मनीतालमिति फस्य चित् व्यामोहस्पादिति दरि संशय. Ift तार माल ! अनिलो अस्तेि प्रा. राकरगायर्यायेन औपया । सूमापन्तु- अग्युदये सीम्यो नियंपेत् श्याम्मरम्प आचार्यों मन्यो म्म। पोहानमः गीतदेशको दोहा प्रदेवधर्मः पन् बुद्ध. ! नामोपानन लभूतेषु अपनर मरेप येन दोरमाचेही। यो। यस सीरिम पुरापमा मयुरी मण्डन- ·अभ्युदितेष्टषधिकरणसमर्थन 'अभ्युद्रितेष्टयनुष्ठान कारकमेकमेव विधेयम् । अभ्युदयेष्टिमारणे च 'सह देवताऽन्ययविधानार्थत्वात् प्रतिद्रव्यं वास्यभेदमेव अभ्यु. अपयति ' इति वचनमस्ति । तत् देवतैक्यात् दधि- पेत्य न प्रतिकर्महानं अप्रकृतकर्मान्तरविधानं च युक्तम् । स्थविष्ठयोः, ताणिष्ठयोश्च सहपाक विपत्ते । ततश्च तदुक्तं ' गौण लाक्षणिकं वाऽपि वाक्यभेदेन या अर्थतः प्रासं चरुत्वं दधिशतयोश्च अधिकरणत्वं अनू- | स्वयम् । वेदो यमाश्रयत्यर्थ को नु तं प्रतिकूलयेत्।।' धते । केवलं तु देवताकारकं विशिष्ट विधीयते प्रकृते । इति । (वा. पृ. २२३ ) । वाक्यभेदाभ्युपगमस्य हि दरों, इति याक्यभेदाभावात् न कर्मान्तरविधिः इति। एतद्वातकोतस्य इंग्विधमेवोदाहरणं नान्यत् । गौगयो. (६१.११) तदेतदाक्षिपन्ति (अप्पय्य) दीक्षिताः। दाहरणं तु 'यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते' इति । दधिवाक्ये तवाक्ये न प्रतिद्रयं देवतासन्धमोधनात् लवणोदाहरणं तु मत्वर्थक्षणैव । आर्तियाक्ये तु सहपाक- वाक्यभेदो दुष्परिहरः इति कर्मान्तरल्यपूर्वपञ्चो दुप्परि-] विधिवत् आनक्येन तात्पर्यग्राहकस्य अमावात् वाक्य- हरः ! अनीतं च पठे एव (६१४।६।२२-२३) भेदपरिजिहीर्षया कर्मान्तरविधिरेय न्याय्यः वास्यभेद सापरिहाराय प्रकृतयागहानेन कर्मान्तरविधि | वैषम्यम् । पृ ११३-११५. परत्वम् । यथा ' यस्योभयं हविरातिमात् ऐन्द्रं पञ्च- शरायमोदनं निर्षपेत्' इत्यन औदनदयविधानात् , अभ्युदितेष्टयनुष्ठानं दर्शप्रत्युत्तरं निर्या- पश्चरारावपरिमाणविधानात्, महेन्द्रेण च यह विकल्पतः पात् प्रागपि चन्द्रोदये ॥ मासस्य इन्द्रस्य नित्यवद्विधानात् , वाक्यभेदमियेव महत. निरुने स्यान तत्संयोगात् । ६५॥३॥१२॥ कर्मदानेन कर्मान्तरस्य दोहातिनिमित्तकस्य विधिः सिद्धा. भाष्य- अस्मिन्नेव उदाहरणे सरायः कि यदि न्तितः । अन्यया अभ्युदये वाक्यभेदं सोया देवता- निरुसे अभ्युदयोऽवगम्यते तदा अभ्युदितेष्टिः, उत ऽन्तरमाविधिवत् यस्योभयं इत्यापि आर्तदोहप्रति- अनिरुतेऽपीति । किं प्रासं १ निकले, अपगते (चन्द्रो. निधिविधिः इति पूर्वपक्ष एव परावर्तेत इति । वदेवत दो ), अभ्युदितष्ठिः स्यात् । कुतः । तसंयोगात् । अनतिश्रुग्यमीमासान्यायाना विभीषिकामाश्रमेव ।। निर्धापसंयोगो हि भवति । । पम्य विनिरम र इति । तथाहि । वाक्यभेदादपि बलवत् आनर्धक्य, अप्रामाण्या- तस्मात् अनिझमे मैतद्विधानमिति । पत्तेः । अत एव श्रुत्यादीनामपि 'आनर्थक्यप्रतिहताना विपरीत याबलं' इत्युक्तम् । तदिह विभ्यन्तरेक-पदान्तरता दिया विचायते । एतावान् भेदः । दुप- आया पदान्तरगतो गुणो विचारित: 1 2 वास्यवाभावात् ' सह अपयति' इति सहपाविधिः, अभ्युदयाक्यस्य फर्मान्तरविधिचे 'दघश्य' 'ने प्रवृत्ते पा, पापणानिमित्ताय । १३॥ च' इत्यत एर सहपाक्याते: अनर्यः स्यात् । न घ भाष्यं-वारान्द. पश्चं म्यारयिनि । अबारे सत्र प्राजापत्यं पते पर निर्वपेत् शतवृष्णरमायुष्काम. मवृत्तिमाने म्यादेश विधानम् । मातं हि ताक्येर इति प्रधानविधी ते अपयति । हाते गुगविधिभात-निमित्त, गस्य हरिरम्युदेति इति इविप्रदर्ण स्थगयेन । घृतानुादव कमांन्तरत्वेऽपि अभ्युदयवाक्ये सहभा-यम्य हविः अमि उदेति इति हविरचितः उदप, निमित्तं, विधिसिद्धचमत्वानुवादः म्यात् इति वाच्यम् । उभय महत्व इमिरशयति, नोदासीनम् । तम्मार हरिगम्युदेति प्रातो अनुभपमाशो का निधरिधिः इति हि गपन्यधि- स्युच्यमाने प्रतं रविः भन्युदेवि इनि गम्यने । नाद करणे ( १३.१०) उक्तम् । चनुगदे च तदेवता-तन् निस्तायन शायं विशेषयितुम् । भिवेत हि तदा मंगन्धारिधानात् योगविष्यसिदिः । अतः सहपावास्यम् । यम्य हविः निम्न इयेवं अनपेपरमाणे, पति विध्यानर्थस्यपरिहाराय उरेनेव तापमान निपेत अमि ददेनि हात क्यो रियादम् । सम्मान अनिमे इत्यस्यानुरोग स्थविशोदिपदधिक्स्पदम्पनुष्यपि की शिः इति । ।

·, । अभ्युदितेष्टिरूपं ५८३ अभ्युदितेष्टिरूप परामर्शित्वान् , दर्शस्य प्रकरणात् , संनिधिनाऽम्युदितेप्टे औषधसंयोगाद् वोमयोः । २२ ।। ओपस्थितत्वात् । वस्तुतस्तु अस्मिन्नेव प्रकरणे शाखा भाष्य--वाशब्दः पक्षं न्यावर्तयति । उमयोरपि न्तरे द्वे पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये यजेत, य: काम- स्यात् , न केवलस्य संनयतः । युतः १ औषधसंयोगात् । येत ऋप्नुयामिति' इति श्रुतस्य द्विरम्यासस्य विधायक- ये मध्यमाः, ये सविष्ठः, ये चोदिष्ठाः इति भवति मेतद्वचनम्। अन्यया विकृतिप्रकृत्योरकालोपकमपविच्छि. औषधसंयोगः । स च शक्यः असनयतोऽपि इति । नजीवननिमित्तयोविहितत्वेन निमिचानन्तरमेव कर्तव्य- सालासति बारणे असंनयतो निवतेत । अत: उभयो- ताया ज्ञातावेन, मप्रति कतरत् कर्तव्यमित्यार्थवादिकः । रपि पचयोः प्रायश्चित्तमिति । संशयोपन्यासो न समजसः स्यात् । अभ्यासपक्षे अमा पैगुण्याग्नेति चेत् । २३ ॥ वास्यापौर्णमास्योर्मध्ये कतरा प्रथममभ्यसनीयेति सदेग्धं भाष्य- इति यदुक्तं, असंनपतो दनः शृतम्य युज्यते । तस्मात् द्विरिज्यादः । इति प्राप्ते, प्रद्धि- । चाभावात् तदधिकरणता नास्ति, तस्मात् वैगुण्यं तस्मिन् कामपदाश्रवणात् दर्शम्युदितेष्टयोरेवायं वादः । 'अर्धे पक्षे इति, तत् परिहर्तव्यमिति । हविरातञ्चनाय निदध्यात्' इति विधानालिङ्गादेव दर्शष्टि नातत्संस्कारवान् । २४॥ रपि प्रातैवेति चेत् , कृतमेवेति पुनर्न किमपि कार्य भाष्यं--नैतदेवम् । नहि दधि अधिरणं चरोः मित्यातचनामहविःस्थापनं म्यर्थमित्याशङ्काऽपनिनी- अपणे श्रूयते । किंतु यथा स्थविष्ठा इन्द्राय प्रदाने, एवं पया तच्छेपोऽयं वादः । 'एकामेव यजेत न दे दधि अपि देवतासरन्धार्थ विधीयते, न चसन्धार्य- इत्यारातिनुः पचं स्तुत्वाऽन्द्य दूषयति । यत्पूर्वयेति । मिति । भिद्येत हि तथा वाक्यं स्यविष्ठाः देवतायै, दधनि सप्रति कृतेयमिष्टियदि पूर्वा दर्शष्टिरेय , तदा अम्या च ते वर्तन्याः इति । मतमीसंयोगस्तु पातेऽथे अनुवादः। कालोपकान्तत्वात् प्रायश्रित्तेष्टिरोषः। यदि चेयमुत्तरा तस्मात् अविरचितं तेषा साहित्यम् । लगत्वेन हिते प्रायश्चिचेष्टिरेच, तदा परदिन पर्वगि कर्तव्याया अप्प- भूयन्ते इति । नहि पयो दधि च नातीति स्थपिठा- करणाच्छम्मटकारः । अतो दयोः कर्मगोश्रृंदावश्यंभारा- दीना न देवता पनयो माति । असनयतोऽपि अर्या- देकामेव न दे इति पक्षमनाइस वे एव यजेत, न केवला. दप्मु अपयिष्यते इति । मम्युदितेष्टिमिति पक्षस्यैवाश्रयणीयत्वात् । अर्थमातच. टुप--'मियत हि तथा वाक्यं ' इति ( माध्यं) नाप निदध्यादित्यर्ययादार्थः । सकप, १२।८. स्वार्थपरार्ययदायापेक्षमेतदुच्यते । देवतासबन्ये अस्य अभ्युदितेष्टिरूपं पन्द्राभ्युदयनिमित्त स्वार्थदा, चरसंबन्धे परायतेति । ' सतम्पर्यः अनुरादा' प्रायश्चित्तं असंनयतोऽपि भवति । इति, (माध्ये तु 'तमीसंयोगस्नु प्राप्ते में अनुनादः इत्येर पड्किः । टीशतन्त्रानयोस्तु अर्पतोऽनुवादः सांनाट्यसंयोगालासनयतः स्यात् । ६।५।६।२१॥ स्पात , तन्मतेन माप्येऽपि तथैर था पाठः ग्यात् ) भाग्य-अम्युदितेटिरेच उदाहरणम् । तत्र भूयते कयमेतत् । एतत्ताप दांफर निमिते भन्यथा 'दपनि चईते चई' इति । तत्र संदेहः फारम् ( अन्यथाभूने इत्ययः । 'अन्यथैरायमित्यमु नयतो मति अभ्युदये प्रायश्चित्त, उन अविशेषणेति । सिदाप्रयोगभेत् । पा० ३।४।२० २१ भो गमुद्र) (सेनयता असनपत भेनि) । पात ! समयत: वत्र पय. सधधर्मरन् । औषधम्यानि अगं मैरेस अभ्युदये भापमित्तम् । कुतः ! सानाय्यमयोगान् । सोना- पौ: पनादिमिधर्मात् । तयोः प्रयोग चोदना. स्पर्मयोगो हि माति ते चर' 'दधनि चर' याक्येन नियमेव भगानुपदिश्यते ( औषयस्य पारेषु, । ताथमावात् न अमनपतो मपिनुमति । गुग पपमा उपायाम् ) फुनः मादित्यं, येन अर्थप्रातः सन- पों मरेत् ।।दन मगनेर नारिन् । तप - हि तपा म्यात् ।

·. अमावास्या उत्तरेतुः अमावास्याय मान्यतिरितचन्द्ररसाना मये एकैरन्याः कलायाः । समुदायमाने लाक्षणिकः । अमावास्यापदस वान्पग्राहक सूर्यमण्टटेन आयाययविप्रादारभ्य अन्सारयविन-यात् । चतुर्यप्रकाराश्रयगात् (विधैः ) लापरं च कः, आद्यावयरसनिस्पांदरम्य अन्त्याच्यासंनियों वाक्यगतेभित्रयात् । माध्यमपि एवंपरमुन्नेयम् । या यापता कालेन जायते , तारान् काले यपारमं गुह-संकर्ष, ११२११६. कृष्णस्वगतः प्रतिपद्वितीयादिशब्दशतिपाद्यः । अत एवं • 'अमावास्यायामपराहे पिण्डपितृपशेन चरन्ति' तिपिरादः प्रतिपदादिशब्दाच कलास्वेव शताः। काले अमावास्यायन्दोऽयं कालमाची । वि. ४।४1८. निस्टरक्षणयेनि ध्येपम् । माह. ५४१७.0 अमा. • अमावास्यायामपि उपायाजसत्त्वं शाहमायनशाणा- वास्या उत्तरेयुः, येदिः पूर्वेयुः इत्यङ्गमधानयोः काल-नुरोपेन । (कौत्रा. ३१६ ) के.. अमावास्यायाम- मेो वचनात् । 'पूर्वेधुरमावास्थायां वेदिं करोति ।मा. मावास्यया यजेत' इति पालम्य नियमविधिर्नानुवादः । २२१३३९११. 'अमावास्या गुरु इन्ति शिष्य हन्ति भा. ४१२१९।२३.२४. . अमावास्यायाममारास्मया चतुर्दशी ! प्रमाष्टमीपौर्णमास्यौ तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ यजेत' इत्यस्य कालविधायकत्वासमवेऽपि एक्स्य निकस्य इत्यादिना धर्मजातस्य अध्ययनानभूतस्प अविप्नात्य. सहप्रयोगविधायकानम् । वि. २०२३. नियमविधि- मरणात् । सु. पु. ५३.० अमावास्या ! चन्द्रादर्श- सम् | १२२९. नाम उत्पत्रिविधिशेषः, किंतु प्रयोगोषः। नस्य ज्योति शास्त्रात् नियतपरिमाणेन अमावास्था ११।२।१. , अमावास्याया आमेयस्य पुनःश्रुतिः बालेन अविनामायः । पृ. ९७८, अमावास्या प्राक् ऐन्द्रामस्तुत्या, न कमान्तरविधायिका । मा. २३६१४१ सोमात् सानायरहिता १ पृ. ७३०. . अमावास्या २७-२९, * अमावास्यायां आमेपलानाप्ये प्रधानम् । मुभगा मुशेया धेनुरिप भूय आप्यायमाना' अमावा. ३११५.. अमागसागा आज्यभागयोज्यिानुवाक्ये म्याया पार्षणहोममन्त्रोऽयम् । वि. ९।२।१८. वृधन्वयौ। अधिः अनेन जन्मना० सोम गीर्भि- अमावास्यां' इति समुदायविधिः ॥ ट्वा चयं०' इति । वा. २१२।३।३ पृ. ४७५ • अमीयोमीयेश यजेत पौर्णमासी, अमावास्यामभिः ० अमावास्याया उपाशुपाजः स्यात् इति के चित् । चरन् । इति प्रावरणिक वाक्यद्वयम् । तन द्वितीये नेति सिद्धान्तः । भा. १०९८११७:५३-५४, अमा- यजेतान्तानुपङ्गेण चैरिमरणोद्देशेन अगीयोमीयपुरोटाश- वाम्याया ऐन्द्र दवि ऐन्द्र पयः इत्युमयं सारे चोद्यते। विशिष्टधात्वर्थकरणकभावनाविधि, । तच प्रारणिभ्यो एप सायदोहः, अर्थात् पूर्वानुष्ठीयते । स्वभाव एर भिन्न स्वतन्ज, वाक्येन प्रकरणवाधाव ( इत्येकः पक्ष.)।। दनो यत् पूर्वेधुरुपरान्तं अपरेसुरभिनिवर्तते । ३॥६॥ वाक्यमारणयो• अविरोधाता वैमृधवत् अङ्ग, फलपद तु२९, अमावस्यापा औपवसथ्येऽहनि वेदिवर्म सर्वकामवाक्पलभानुवादः । विधाने पठारापत्तेः निर्दिष्ट पूर्वेचुरमावास्याया वेदि करोति ' इति । सत्य, वाक्यभेदाच ( इति द्वितीयः) । अमावास्थासमुदाय । पूर्वेगुरमावास्याया वेदिकरणं श्रुतं, न परिप्रदणं, यथा- त्याग्नायत्वेन या समायफलोद्देदोन प्रकरणिन एव कालमेव ( उत्तरयुः) वृते ब्रह्माणि प्ररिप्रहः करिष्यते । पुनधिधि: ( इति तृतीया ) । समुदायतत्फल्यो. अन्य अथवा अमावास्यायां वैदिकरण पूर्वेयुर्वचनेनोरदिष्टम् । रोद्देशेन इतरवैयर्थे इति चेत् , तहि दाक्षिकानेयदेवतो तम्मिनमकृष्यमाणे परिमोऽपि अपरा, भयोऽपि, इशेन भ्रातृभ्यायोगे सोममाहित्यविधिः, प्राप्ताप्राप्त- अशावरणामपि । प्रधानदेशालत्वात् गुणानाम् । २२॥ वेवेकेन तथा पर्यवसानात् ( इति चनुर्थः) । इति १८३८-३९.. अमावास्याया प्रयोदश आहुतयः । पञ्च माप्ने, एकमसरतामझात् नायमपि पो युक्तः । इन्द्रिय-मयाजाः, ौ आज्यभागो, मामेयाहुतिरेका, दधिषयसोः कामवाये इय फलोद्देशेन अग्रीषोमीय हविधीयते | संप्रतिपन्नदेवताकयात् एका , रिएक्त् , प्रयोऽन्यामाः प्रकरणलवस्थाप्रपस्य यनिलुबादः । स च दार्शिके इति । सोम. १०८११८. • अमावास्याया नित्य . - ·अभ्युदितेष्टयाधिकरणं ५८५ अभ्युदितेष्टयाधिकरणं थूयते । शुते चसमिति हि तन भवति वचनम् । न टुप्- विद्यन्ते हि कर्माणि प्रकृतानि (येषु देवता चाभ्युदयकाले अपर्ण कृतमस्ति । तस्मात् कर्मान्तरम् । ऽन्तरमात्रं विधातु शस्यते)। कतमानि तानि ! टुप्.---' यस्य हविर्निरत पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदि. | उच्यते । श्रूयते (खत्र) — नेपा तण्डुलान् विम यात् । (इति) 'ये मध्यमास्तानमये दानेऽष्टाकपाल नेत्' इति । तन" त्रेधा' इत्यनुवादः, नित्वात् दर्श- इति च द्वे कारये । कुतः १ अर्थभेदात् (उभयनापि यागानाम् । ( उण्डरान् इत्यपि सयुक्तमानप्रदर्शनार्थम् । आख्यातश्रवणात् । अतः ) न तयोः (निमित्तनैमित्ति । विभागमपि न विधत्ते मध्यमादिविनियोगाशेनैव अर्थ- कत्वं ) सबन्धः इति के चित् । तन्न । अर्थकत्वात् सिद्धत्वात् । न च तण्डुलविशिष्टविभागरचनं युक्त (प्रयोजनकत्वाम् ) एक पाक्यमित्युक्तम् (२२११४१ / कल्पनागौरवमयात् । अतोऽयं वाक्यार्थः 'विभजेत् । ४६ ) निमिचनैमित्तिकत्वेन (च) एकोऽर्थः। न च किं १ सयुक्तम् । केन सयुक्तं ? दर्शद्रन्यदेवताकेन यागेन अभ्युदयो विधीयते । इदानी किं यत् निमित्तमिति इति ) | अतो विभागोत्तरकालं सुद्धा यागा विद्यन्ते (चिन्त्यते )। यस्य, हविः, निरुत, (पुरस्तात्, (प्रकृताः ) । इदानीं निर्वपेत् इति भावना न्यदेवता. चन्द्रमाः,) इति पञ्चपदविशिष्ट निमित्त ( अभ्युद- गुणविशिष्टा (विहिता) यागमन्तरेण अनुपपद्यमाना याख्यं प्रतीयते ) न च तावत्परिमाणं (पञ्चपदविशिएं ) याग कल्पयति, प्रत वा उपादत्ते । तर कल्पनान् निमित्त (नैमित्तिकैन ) संगच्छते । किंतु यावानेव | क्लुप्तप्रत्ययो बलीयान् । प्रकृतसबन्धविधानाच (ययाक्रम) तस्याश्रयः, तावानपेक्ष्यते ( यावता विशेषणेन विना | प्रथमभारवायाः प्रथमः (यागः ), उत्तरी तु उत्तरयोः । अभ्युदयस्य निमिचता न पटते, वावदेव गृह्यते यथा तद्रूपत्वाच शब्दानाम् । ३॥ इविष आति. ) । उच्यते । सर्वमपेक्षितम् । ( कथ) भाष्यं-देवताऽपनपसरूपाश्वामी शब्दा भवन्ति । अभ्युदयस्य तायत् कर्ता (चन्द्रमा.) विवक्षितः । ये मध्यमास्तेषा देवताऽन्तर विधीयते । ता द्वय पातम् । (एव) । नियत दिपत्याच्नाभ्युदयस्य पुरस्तात् ' अप्राप्ता देवना विधीयते । कथं पुनर्देवताविधाना नानेक इत्यनुवादः । ( ननु शुक्लदौ पश्चादपि चन्द्रमसोऽभ्यु गुणविधानदोषो जायतेति । उच्यते । नैवानानेको गुणो दय. । तनाह-) यत्तु पथात् दर्शन न सोऽभ्युदय । रिधीयते कम्मिचिदाक्ये । धा तण्डुल्सन विमोदित्य न च फदा विदपि चन्द्रमा नोदेतीति हवि प्रक्रमेण तावत् विभागमा विधीयते, अन्यत् सर्वमन्यते । विशेष्यते । अत. सर्वमीप्सित नैमित्तिस्य (अत: सर्व तरसाददोषः । ये मध्यमारतेषामनिर्देवता विधीयते, विवक्षितम् ) । एवं निमित्तं विशोध्य नैमित्तिक विचार्यते अन्यत् पुरोडाशादि अनटाते । ये स्थविष्ठा तेपा दधि- कि कर्मान्तर, किंवा प्रकान्तस्य (दर्शस्य ) विशेषमात्र सहितानामिन्द्रो देयता अस्मिन् वाक्ये विधीयते । तत्रार्य- मिति । ( पूर्वपक्षमाह-) यागे विधीयमाने नानेक प्राप्ता थपणे सति चरता सह सप्तम्यर्थेनार्थप्राप्तेनैवास्मिन् विधान दोष । प्रकृते तु गुणे विधीयमाने वाक्यभेदः । वाक्ये अनुद्यते । ये क्षोदिशास्तेपा सृतसहिताना रिष्णु.. (स्यात् ) । प्रतं तु (पर्म असले प्रवृत्त ) लुप्यते शिपिविष्टो देवता विधीयते , अन्यन् सर्वमन्यते । तरमा- इति। दोपः। अपनयो था, विद्यमानत्वात् । २॥ टुप्-- नेनान भनेको गुणो विधीपने (कर्मोहेरोन), भाज्य- देवताऽपनको या। कुतविद्यमान किंतु विद्यमानविर्विभागामिदातृत्वविशिष्टा (विद्यमा वात् । विद्यन्ते हि कर्माणि प्रकृतानि । तेशु चिय नस्य इविपः तण्डुलाख्यस्य यो विमागः तेन, अमिना मानेषु पुनदेवतासंबन्धो हविषो नौरपद्यते, यस्सनुष- देरतया दानन्वेन च रिशेपणेन विशिष्टा) मारना पत्या यागः कल्प्येत । तसाच यागान्तरम् । तेयेर प्रस्तयागसंपदा विधीयते । तथा उचरे विचविष्ट इवि.पु देवताऽन्तराणि विघीयन्ते । चधिारेन्द्रपदात्य विशिष्टा (दमा, सविन दाल- मो.को ।

·अयं यजमान: - ५९४ अयं सहस्रमानः हि स । अतसे गुपतृणे । गुगुवान् दीप्तवान् । आप | मपि । उपस्खानं स्तुति वा प्रगीताऽपि निवर्तयेत् अप्र- इव दीरं, दधति प्रयासि अमाद्यानि । याक्याथें तु प्रथम- गीताऽपि । तरसात् विकल्यः । तृतीययोदितीयनार्ययोश्च पदाना संबन्धः । तत्र साइस्येत वचनाद् विनियोगः स्यात् । ३० ॥ दाक्षितः ( सा इति तन्सन्देन आशिप्तः ) यच्छन्दः तृतीयपादे फ्ल्प्यते । गुफ्तृणे दीप्तोऽमिरिन या लश्यते भाष्यं-एवं प्राप्ते घूमः । प्रगीतेव विनियुज्येत , तर सहचारिणी नित्य ऋष्टिः तर घालभा, सा तावत् नाप्रगीता । कुतः । वचनात् । किं वचनं ? 'अप सव्यसादेन अस्सारमेय । येऽपि अमी ( मस्तः) सहसमानव इत्येतया' इति प्ररचनः शन्दः । प्रगीता च सामवेदे प्रता । सा एतयेति सध्यते । ननु अप्र- पुराण जलं घृष्टिरूपेण विक्षिपन्तः आप र द्वीप अवा. द्यानि धारयन्ति ता प्रियसपाः ( राजाहसखिम्य. नहि अपठिताया प्रगाय शक्यते यत इति । ऋक् गीताऽपि राम पश्यते । सत्यं, प्रगाणसबधार्या तु सा । रच् ) तेऽपि अरमाकमेव । स त्यमेवं साधारणटन्यः सन् । सामाथे , ऋचोऽध्ययन सामाथै गम्यते । नदि अन्तरेण अमरत्वं न फेरलं देहि (किंतु धनमपि देहि ) । वा. ऋच , सामनिवृत्तिर्भपति । अन्तरेणाऽपि तु साम, ऋक श२४१. १९५७-१५८. . 'अयं यजमानः' इति पाठस्य रावनीयपशी निर्वय॑ते । न प्रक, साम आकाशते इति । तस्मादेय चोदकपाते मैनावरुणौपमन्ने 'अ मुतासुती यज- सामवेदे उपतिष्ठते वा स्तौति वा इत्युक्ते प्रगीतायामेर मान.' इति पाठविकारः प्रत्यक्षमाम्नायते । वि. १२॥ ऋचि सप्रत्ययो भवति, नाप्रगीतायाम् । आह, यदि प्रगीताया सप्रत्ययः प्रकरणात् , वचनादप्रगीतायाम् । २।१२. अयं सहस्रमानव इति चा प्रगीतयेव । अप्रगीताऽपि हि शासाऽन्तरे समाग्नायते । सो प्रारणं द्वादशाहस्य दशमेऽहनि आयनीयोपस्थान कर्त- बाधित्वा वाक्येन गृह्यतेति । उच्यते । न वाक्येन ऋक् गृह्यते । प्रनीकग्रहण ह्येतत् । अय राहसमानव इत्येतया' व्यम्।। अथैकरनाद् विकल्पः स्यादृक्सामयोस्तदर्थ- इति गुनः प्रताया ऋचो वाचको मुख्यः काशन्दः । विपक्षे प्रतीकमहणस्य लक्षणा स्यात् । श्रुतिलक्षणा स्वात् । ९।२८।२९ वर्णकं २॥ भाष्यं-- एवं वा । ( द्वादशाहे दशमेऽहनि पत्नी- / विशये च श्रुतिय्या न रक्षणा । तस्मात् मगीतया उपस्थातव्यमिति। सयाजोत्तर मानसस्तोत्रात् प्राक् आहवनीयोपस्याने । 'पनी. संयाज्य प्राञ्च उदेत्य अय सहसमानव इत्यति टुप्- एर प्रारो बमः । एतया इति सनिहित चन्दता आहवनीयमुपतिष्ठते ताण्डय ४९:१) वचन । प्रगीता च मनिहिता। यपि भापगीताऽपि ध चित् कर्मविशेषे यते अयं राइसमानर इत्येतया , सनिहिता, तथापि प्रगीतैर ग्राह्या । पुराः ? यस्मात् आहवनीयमुपतिष्ठते' इति । अनायमर्थः साशयिक । अपगीतायाः परार्थः पाठः । नहि अपठिताया साम कि अप्रगीतया उपस्थातव्य उत प्रगीतयेति । शक्य निर्वर्तयितुम् । ननु अमगीताऽपि शापासु प्राप्त १ प्रगीतया अपगीतया या । कुत. १ अविशेषोप-पठ्यते, सा वाक्येन ग्रहीप्यते । उच्यते । तस्याः देशात् । प्रगीताऽप्यसौ इयमेव ऋ, अप्रगीताऽपि इय प्रकरणेन समन्धः वल्प्य । इतरन तु कहतः । एतया मेय । उभयथा हि ता समामनन्ति । तम्मान विशेष इत्यपि नैव सनिहितवचनः (छन्दः) बाध्यते । आदर्तव्य इति । न चेद्विशेषः स्तुतिपरयात् ऋमामयो सोम-- पूर्वत्र चिम्ल्याभावेऽपि इह विषय: विकल्प इति । इत्युत्पितेः संगतिः । अप्रगीतायाः संहितामन्ये (साम. संहिता ४५८) पठित्तत्वेन प्रगाणार्य एर पाटः, दुप्-- अयं सहसमानमः इत्येतया आहवतीय मुरतिष्ठते' इति प्रगीतायामपि संप्रत्ययः अप्रगीताया- अन्धस्य ऋक्रवरूपावधारणद्वारा प्रगाणार्यवान् ।

·। इत्यपास्त.. . । अभ्युदितेष्टयधिकरणं अभ्युदितेष्ट्यधिकरण शतश्रुतिः धर्मलक्षणार्था , चैते शृतसहचरितधर्मके | पदाना क्रियान्यतिरेकेण परस्परान्वयस्य अध्युत्पन्न- इति । त्वात् । अत एव 'प्रकृतमध्यमादिद्रन्योद्देशेन देवताऽ- टुप्-- धर्माधिकं पय: शतमित्युच्यते । श्रपणेन | न्तरमानविधिः' देवतातद्गुणरूपानेक- च सहचरिता धर्मा यस्मिन् वत्सापाकरणादयः तदिद विधौ वाक्यभेदतादवस्य्यात् । किंच ' एव स्थविष्ठादि- शृतसहचरितधर्मकं पयः । याक्ययो. द्रव्यद्वयोद्देशात् वाक्यभेदः, न चासो स्वीक्रिपते' अनेकार्थविधायित्वात् कर्मान्तर- इति तन्नरत्नोक्तं युक्तं प्रमाणाभावात् , सर्वनैव तदाप. विधिर्भवेत् । प्राप्तकर्मानुवादेन नानेकार्थविधिः | तेश्च । किंच , मध्यमादिषु यच्छन्दप्रयोगेण प्रकृतग्रहणे- क्षमः ।।' उच्यते । 'प्रकृतप्रत्यभिज्ञानान कर्मान्तर- ऽपि दधिशतयो• तदभावात् प्रकृतमहणे प्रमाणामावेन चोदना । प्राकृतीभ्यस्तदाच्छिद्य द्रव्यमन्याभ्य उद्देश्यत्वानुपपत्तिः । न च तथापि प्रयोगान्तरमात्रस्यैव उच्यते ॥' स्वीकारेण कर्मान्तरत्वे प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । सोम-- प्रयोजन पूर्वपक्षे अकालोपकान्तदर्शप्रयोगं निमित्तस्य निनियोगान्वयित्वस्यैव यावजीवाधिकरणे त्यक्त्या संकल्पप्रभृति कर्मान्तर कर्तव्यम् । सिद्धान्ते तु (२४११ स्थापितत्वेन अत्र प्रयोगान्वयिगुणामावेन अकालोपनान्तदर्शमयोग: एय देवताऽन्तरसयोजनरूप । वाजिनवदेव तद्भेदानुपपत्ते. । अत एव उत्पत्रावपिनो विकारयुक्तः समापनीय. । तथा पूर्वपक्षे चरुत्वस्य विधेय गुणस्य कर्मभेदकत्वादेव न वाजिनवदेव भावनामानभेद- वात् असानाय्ययाजिनोऽपि इन्द्राय प्रदाने विष्णवे | कत्वम् । अत: पञ्चशराववदेव कर्मान्तराण्येव तत्तद्-द्रय- शिपिविष्टाय च चर्भवति । सिद्धान्ते तु पुरोधाश एवेति। देवताविशिष्टानि तत्तद्वाक्यैर्विधीयन्ते । तत्प्रकृतिभूततण्ड- वि-- 'इष्टिरभ्युदये दर्शात् कर्मान्यदुत देवताः । लना च ' त्रेधा तण्डुलान् विभजेत् ' इत्यनेन मध्यमा- पूर्वास्त्याच्या, विशिष्टस्य विधानादन्यकर्म तत् ।।, प्रकृत दिभावेन निधा विभाग. प्रयोगान्तःपातितया विधीयते , प्रत्यभिज्ञानान कर्मान्तरचोदना । देवताः प्रकृतास्त्यक्त्वा । न तु देवताऽपनयादि , तयात्ये लक्षणाऽऽपत्ते , देव- द्रव्यमन्याभ्य उच्यते ॥ ताऽन्तरविधिरलेनैव तसिद्धौ अपनयविधिवैयर्थ्याच्च । भाट्ट- दर्शपूर्णमासयो. ' यस्य हविर्निरुत० ' इति । अत एव सस्कारविधिबलदेव प्रसिद्धत्वात् 'ये मध्यमा.' श्रुतम् । तत्र निमित्तं तावत् चन्द्राभ्युदयावच्छिनदिने इति यच्छन्दोऽप्यनुवादः । दधिशृतयोश्च न मन्मतेऽपि प्रारम्भ इति वक्ष्यते । स च निमित्तस्वाभान्येनैव दर्शस्य अधिकरणत्वेन विधि. । तथात्वे प्रणीताकार्यापनत्वेन सह इत्यपि सिद्धमेव । नैमित्तिक पुनरन किं कर्मान्तर, उत श्रपणस्य अर्थसिद्धत्वात् अम्युदितेष्टिप्रकरणस्थसहअपयती गुणान्तरयुक्त तदेव इति चिन्ताया वाक्यभेदापादक | त्येतद्वाक्यवैयपित्तेः । अनेन हि न सर्वेषा भिन्नदेवता गुणात् कर्मान्तराण्येव अन नीणि तत्तद्वाक्यैर्विधीयन्ते । कानामपि हविषा एकमरावच्छेदेन सहश्रपण विधी- नहि अग्न्यादयो देवताः, दातृत्वादयस्तद्गुणा , मध्यमा- | पते , एकप्रयोगविधिवशेनैव तपारो । अतस्तेन सप्रति दीनि द्रव्याणि , अष्टाकपालावादय. तद्धर्माः, दधिशृतयो | पन्नदेवताकाना सहभपण विधीयते । अत एर एत- चरुत्वं इति अनेकार्थविधान प्राप्ते दैयर्थ्यमियैव उत्पत्तिवाक्ये दघितयो. नाधिकरणत्वेन कर्मणि सभाति । न च अष्टाकपालकत्वस्य आमेये प्राप्सत्वेन विधि , किंतु करणत्वनै । रक्षणाऽपि सिद्धान्तात् न अविधान , तर प्राप्तत्वेऽपि ऐन्द्राग्ने अमाततया विधेय- दोष अत चरुत्यापिकरणत्ययो. अर्थप्राप्तत्वादेव अवि- पारश्यकत्वात् । न च दानादिपदाना यौगिकत्वात् सामा- | घानम् । एतेषा च नैमित्तिकाना कर्मणा स्वकाले दिय- नाधिकरण्यादेव अग्न्यादिपदार्थेषु अन्ययोपपचे दातृ- माणदर्याङ्गत्व प्रकरणात् । तच अारोपममनिमित्तदोप- वादिगुणविशिष्टाग्न्यादिविधान , 'आमेयोऽयाकपाल.' निर्घातार्यत्वाच्च द्वादशाधिकरणन्यायेन ( १२३५) पञ्चदशानि आग्पानि ' इत्पादिवत् इह असमस्त- | विकल्प्येत । यदि तु अकाले अनुष्टितस्य अविहित- । । . अधिकरणक, ·. अभ्युदितेष्यधिकरणं अभ्युदितेष्टयधिकरणसमर्थन शिपिविष्टाय सृते चरु , ये स्थविष्ठास्तानग्रये सनिमतेऽटा- वेय विनियुञ्जीत , न च तत् सानाय्ययागे एव । तेन कपालं, येऽणिपास्तानिन्द्राय प्रदाने दधंश्चर' इनि. आनश्चनार्थ निहितेन । एतेन आतचनार्थ स्थापितेनैव । वचनविहिताया पशुकामेवावपि च अपनयविध्यमावादेव । इति हि तस्सार्थः । तद्यदि कर्मान्तर स्यात् , तदा तेन कर्मान्तरम् । यच्छब्दस्तु लोकप्रसिद्धयनुवादक्तयैव कथं अकालपारम्भनिमित्तदोषपरिहाराय दर्शामुत्पादितेन चित् तन व्याख्येयः । माश्च अपनयविधिरैव पूर्वदेवता । दना कर्मान्तरकरणानुपपत्तेः खमालक्रियमाणदर्शस्यैय तेन सध पूर्वयागानामपनयन् वेषा देवताऽन्तराकाङ्क्षो- ( करण्मपत्तेः, तन हविरन्तरोत्पादाप्रसतो तन आतञ्चना- भावनद्वारा तत्र देवताऽन्तरसबन्ध उपपादयन् निया- प्रसत्तेः , अर्धविध्यनुपपनिः । कर्मान्तरे च दध्यन्तरस्यैव ऽन्तरत्वं प्रतिबध्नाति , प्रस्तानामेव च मध्यमादीना दधि- संस्कारविशिष्टस्य उत्पादनापत्ते., दार्थोत्पादितस्य दनः पयशोथ भावनाऽन्वरे उपादेयत्वमापादयति ।' यदि } प्रसक्त्यभावात् अर्धविधानानुपपत्तिः । अग्रहीत हविरभ्युदियात् एषय प्रतचर्या, यदि गृहीतं यत्तु मूले क्रियान्तरत्वपक्षे अधिकरणलेन दधिपयसो. हविरभ्युदियात् अथो तर्हि एतानेव तण्डुलन् सुफली विधानात् लौक्किस्यैव असंस्कृतस्य दनो ग्रहणापत्तेः कृतान् दधि पयश्च' इत्यादिलिगाच अयमर्थो विज्ञायते। दर्शार्थोत्पादितस्य प्रसक्त्यभावः इत्युक्त, तत् 'सह तेन मध्यमादिभेदेन आग्नेयस्य वारसपमावृत्ति., दधिपपो- अपयति' इत्यस्य थैयपित्तेः तुल्यत्वेन हविट्वेनैव यागयोस्तु स्थविष्ठाणियसाध्याग्नेयाभ्यासेन सह तन्त्रेण विधानस्य आवश्यकत्यादुपेश्चितम् । सिदान्ते तु प्रायश्चित करणं , सह श्रययति । इति वाक्याच अपणमपि तेषा नस्य दर्शयानपायान् अत्रैर सर्वस्य दनः प्रसत्तो सप्रतिपन्नदेवताकाना सहैव । अत एव दधिगृतयोः | खाले क्रियमाणदर्श च दायन्तरोत्पादनार्थ भातवन- थपणापातापि साहित्यविध्यन्यमाऽनुपपत्यैव थपणं प्रसक्तो अभ्युदयशनाया निमित्ते आवधनसाधनत्वेन शाजासाहित्यवशेन तत्पहरणवत् । साहित्यं हि पेन अर्धमात्रविधिरुपपद्यते। अर्थान्तरस्य अर्थादेव अभ्युदितेशी चिदावश्यक , तन समतिपत्रदेवताकत्वात् प्रदानदेलाया प्राप्तत्वात् अनुवादो विधिल्यन्यदेतत् । तेन तदापसाचे अपणवेलायामपि तस्यैव साहिस मण्डन- 'देवताऽभ्युदयेऽन्या स्यात् ।। मतियोगित्वकल्पनात् । अतश्च म्युदितेष्टिः न कर्मा शंकर-- 'अभ्युदये च न कर्ममित् ।' न्तर, अपितु निमिते नैमित्तिक, वागानामेव मारना अभ्युदितेष्टयाधिकरणे, नमात्र अनेकगुणा विधी. ऽन्तर स्वकाले क्रियमाणदर्शप्रयोगाद्ग , वस्यैर अगले पन्ते, कि ताई विद्यमानस्यैर इविषो मध्यमभागामि मारम्भनिमित्तदोपपरिहारार्थ प्रायश्चित्त, अकाले पार दातृ विशिष्टा भावना प्रतारासंबदा विधीयते म्भस्म दोपजनफरव सामान्यमुसेन, अत्रैव या ' एम इत्यादिवार्निरेन प्रातदीयागामेदेऽपि तदरस्टिन- मजया पशुभिरर्धयति , वर्धयत्यस्य भ्रातृभ्य , यस्य हवि. मावनाऽन्तराभ्युपगमेन याक्यभेदः परिहरिप्यते । मु. नित' इत्यादिवास्यशेषात् अपगन्तन्यम् । एव | पृ. ७७३. बावधनाभ्यासदर्शन 'यदि विभीयात् अमि मौदेय • अभ्युदितेष्टषधिकरणसमर्थनम् । तीवि, महाराय एव हवींषि निर्वपेत् , फलीस्तेस्तण्डुले याल--पष्टाध्यापे ' यस्य हविनिरससुते या समासीत , अ दपि इनिरारानार्थं निदध्यात् , अर्धे इत्यत्र मान्ने दर्शमणि देवतातद्गुगचस्पविधी न, यदि अभ्युदियात् तेनातच्य प्रचरेत् , यदि न, याक्यमैदात् कर्मान्तर इति पूर्वपऽपि या विधान्तित मातरेलेन माझगान् भोजयेत् । इति अकर्मान्तरत्वे उप. मन्यार्थवादादी 'सिपिविष्टो लिष्णु. ' इत्यादिणमानाधि- पद्यते । विभीयात् शकेत । महाराने चन्द्रोदयात् करण्यात विशिष्ट भागता देता अस्ति । दान-प्रदान- पूर्वम् । उपमीत प्रतीक्षेत । आतधनार्य स्वमाले निय- शिपिविष्टशदानां च योगिायेन भुत भयारिषद- माणदार्थदण्यातधनायम् । अर्थ न किंतु सा अम्युदिते | सामानाधिकरपान पदापनिपातिं विशिष्ट देवता . . ।

·अयायामेरिति अस्णया पिलायरहायच्या - संकर्ष. ११३।१३. मयाजानूयाजदेवतानामुभयाणा अभिधानम् । अत एव | पचरूपं ) अन्येर तया विधेः प्रतिजनात्योपपत्तेः । यदया, देवानामाग्यपानामिति , तत् प्राजानूपाजा. भाह. ६११ पृ. २१८. नाम् ' इनि शापान्तरीयं वचनं न्यायसिद्धानुगदपमुप. अरुणपराशरा नाम शासिनः। तेषा परि- पद्यते । तस्मादप्रयाजे उदयनीयेऽपि न तोपः। चरण स्मृतिरूपं भादाणं भवति 'ये दर्शपूर्णमासयो. धर्मास्ते सष्टीना अशीयोमीपस्य च हत्यारभ्य यावत् अयाश्चामेरिति समायश्चित्त बुहोति । मा. सर्वाः परति विकृतयोऽनुशन्ता: इति । (परिचराः नाम १1१1१16. अन्यविशेषाः) मा. ४२१११८.० अरुणपराशरशारया- • 'अयुग्या युग्या मुष्टीलनाति' इत्यनेन दर्श- ब्राह्मणस्य फ्ल्परूपत्वात् । या. १६३६६।११ पृ. २३१. पूर्णमासयोः पहिलंयनमुक्तम् । तन प्रतिमुष्टि बाहिदेव-10 'अरुणया' इति गुगस्य नियमविधिः । याल. सदनं दामि' इति पनमन्त्रावृत्तिः, न तु सरन् पटनम् । पृ. २४. ० अशया इति शब्दः यम्मात् वरणराचिन्या ( अयु विषममण्यारा, युस् समसख्यारान् दर्भ- विभक्त्या सयुज्य अरुणिमानं निर्दिशति, तस्मात् अर- मुष्टीन)। वि. ११४११५. गिमा फरणम् । सु. पृ. १४२९. , अरणया इन्यन • अयुतं गया अभिषेचनीये ( राजसूयगते सोम- द्रव्यपारच्छेद्वारा यसपन्धो रन्धः । वा. ३१२।२।३ यागविशेष) ददाति । भा. ११४।२/७, ७ अयुत गया पृ. ७५२. * 'अक्षणया एकहायन्या पिढ्याश्या सोम अश्वसहस्तं च पौण्डरीफे यागे एकद्देयम् । १०१६॥१७॥ नीगानि । इति ज्योतिष्टोमें धुत्तम् । तर अरुणाशब्दो ६२-६८. अरणगुणवचनः अरुणत्वज्ञातिवचनो वा, न तु विशिष्ट अयोमुसं पिण्डन्छेदन' इत्युक्ते न सयौ । यतिमचनः । तृवीयथा च शक्यस्यैर करणपगुच्यते, प्रतीयते ( कितु मुस अग्रमेय वृणायसमयं यस्य, ताहां न तु वदर्थ इन्यरक्षणाभाद. ३१६, . " अरणया पिण्डस्य छेदक प्रतीयते)। भा. ८१३१२१५. कीयानि इत्यत्र आरुण्यस्यापूर्वसाधनीभूतनयायत्वे * अरणी बाझोदनिके अपो निष्प्य मषित्वा प्रमाणत्रयं ( श्रुतिवाक्यप्रारणानि ), तनापि भुवेरेव सर्वेण मथितेन गाईपत्यः एयाधेय., न तु सर्वे । सकर्ष, विनियोजकत्व, में वन्यस्य । ३।३.७ पृ. २५५, ३२२११, १ अरणिभेदः अमिभेदेन न भवति । 'अरुणया पिङ्गाश्या फ्रीगाति' इत्यादी पतिः नैर अजलपक्षे तु भरणिययम् । ३१२।३२, " अरणिसमा- पदात् भासते, जातिगुणोरेक व्यक्तिपरिच्छेदद्वारा वर रोपणोत्तरं परिदृश्यमानस्य ज्ञानस्य लौकिकत्वमेव, न योगपत्ते । लिङ्गसख्ययोरपि सामानाधिकरण्येन पाठिमी वैदिकत्वम् । ३।२।९ जातिगुणसबन्ध , अत: सरन्धविधषैव तत्र व्यक्ति बोध 1 राश१.. 'अगश पिङ्गायकदायन्या' • अरण्यचन्द्रिकान्यायः । अरण्ये चन्द्रिका इति पररपरेण असरदानामपि शीणातिना अमिसान्धात् व्यर्थी उपभोत्तुरभावात् । रमणाभारे यत्र रमणी एक्वाक्यवम् । वा. शश६।१९ पृ. ७६९, 'अरुणया हमाररचना, तनाय संचारः। अत एव ' स्त्रीणा पिङ्गायैक्हायन्या' पिङ्गायाक्षित्वाम्या स्तव्यक्तयो प्रियागेकफलो हि वेप.' इत्युक्तिः सगच्यते इति । गुणाक्यसमिस श्यन्ते । ताभिरतपविद्रव्यमुपरश्यते । साहस्री. ९५९. वच समाार्थों भाति । ३१६१२ पृ. ६७८. अरण्यरोदनन्यायः १ अरण्ये कृत रोदन यथा 'अरुणया पिङ्गाक्ष्यवहायन्या सोम निणाति' इति ध्य भरति तद्वत् । साहनी ३०६. अरुणिमा श्ये एव एवहायन्या निविशते, न तु वास्न. अरण्यस्थदण्डवत् । अरण्यदण्डस्य फ्लोपधान- प्रकरणे । मा. शरा१२४.६७३. . 'अक्षया नैपयामावेऽपि स्वरुपयोग्यच (कारणताऽवच्छेदक-रिसादयकापन्या सोम श्रीणाति' इति ज्योतिष्टोमे * ·अभ्युदितेष्टयनुष्ठान अमा--महाकला को इति । . . । लक्षणमात्रमितरत् । १४ ॥ मण्डन- 'अनिरुतोदयेऽपीज्या ।। भाष्य---- अथ यदुक्तं , निरुरासयोगो भवति यस्य शंकर- 'निर्वापश्चाविवक्षित.।' हविर्निरुतं' इति, लक्षणमात्र एतत् निक्तमिति । करिम- अभ्युन्नीतसोमभक्षणे इन्द्रस्याप्युपलक्षणम् । श्चित् पदाथें तस्य प्रवृत्ते इत्यर्थः । वि. ३२२।१२. तथा चान्यार्थदर्शनम् । १५ ॥ • अभ्युपगममात्रात् नहि हैतोरदुष्टस्यापि दुष्टता भाष्यं-- अन्यार्थोऽपि चैतमर्थ दर्शयति स यदि रास्यते वक्तुम् । वृहती. ए. १३०. अगृहीतं हविरम्युदियात् प्रज्ञातमेव , तदैषा प्रतचर्या, अभ्यूहश्वोपरिपाकार्यत्वात्। १०।१।१८।५९|| दर्शपूर्णमासयो: ' वेदेन भस्सना अङ्गारानभ्यूइति । यत् पूर्वयुर्दुग्धं दधि हविरातञ्चन तत् कुर्वन्ति , पति- श्रुतम् । सौर्ये चरौ तत् चोदकेन प्राप्त कर्तव्यं न मुश्चन्ति वत्सान् , तानेव वत् पुनरपाकुर्वन्ति , तानपराहे वेति विचारे कर्तव्य इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तसूत्रम् । 'न पर्णशारसया अपाकरोति, यथैवादः प्रज्ञातमामावास्यं पाऽर्थान्तरसयोगात् ' इतिसूत्रात् न-दाब्दोऽनुवर्तते । हविः एवमेव तत् , या आतचयों वा नोदाशसेत गृहीतं चकारः पूर्वोक्तपृथुन्य श्लक्णत्वाभ्या समुच्चयार्थः । सौर्य वा हविरभ्युदियात् इतरथा, तर्हि कुर्यात्, एतानेव तण्डुलान् सुफलीस्तान् ' इति अगृहीते हविरि अन्य चयै अभ्यूहः ‘वेदेन सह भस्मना अङ्गारान् अभ्यूहति विधि ग्रुषन् गृहीतेऽपि अनिरुते वा अभ्युदये प्रायश्चित्तं इत्यनेन उक्त: न कर्तव्यः । उपरिपाकार्यत्यात् अभ्यू- हस्य । पाफसामीचीन्याय पुरोडाशस्य उपरि भलसहिता- दर्शयति । नामनाराणा स्थापनं क्रियते स. अभ्यूहो नाम । स च शा-- अकालप्रवृत्तिमात्र निमित्त इति प्रागपि । चरी नावश्यकः, इति न कार्यः । के. निर्वापात् अभ्युदये ज्ञाते कर्तव्यमेव नैमित्तिकम् । • अभ्रान्ते च भ्रान्त्यभिधानं भ्रमादपि पापीयः । सोम- उपायुयाजस्येव इहापि अक्रिया इति । वृहती. पृ. २२७. प्रत्यवस्थानात् संगतिः। अमिरभागे' (पा० १।४।९१) * अभ्रयादाने चतुर्णा मन्त्राणा समुच्चयः अग्निचयने । इति लक्षणे अभिः कर्मपवननीयत्वेन तद्योगनिमित्त- (' अभिः स्त्री काष्ठमुद्दालः' इत्यमरः) । वि. १२। द्वितीयान्तपदप्रतिपाद्य एविः लक्षणत्वेन चन्द्राभ्युदयस्य ३११४. अभ्न्यादानमन्त्राणां समुचयान्ते कर्मसंनि- विशेषणं भवति । न प्रतिमन्त्र विकल्पः प्रथममन्त्रान्ते वा । तन वि-ऊर्य चन्द्रोदये सेप्टिर्निर्वापात् पूर्वमप्युत ।, प्रथममन्त्राणा करगत्व सस्कारद्वारा , अन्त्यस्य साक्षात् । उत्तरायो, अन्तिमः पञ्चो निम्तेरविवक्षया ।।' मन्त्रास्तु देवस्य त्वा० अभिरसि० बभ्रिरसि०, हस्त भाट्ट-- 'यस्य हविर्निरुत' इति श्रवणात् निर्वापो आदाय० इति चत्वारः । के. • अभ्न्यादानसमर्था मन्त्रा: मन्त्राभिकरणोदाहरणम् ।मा.११२४१३११.१४५, तरकालीनचन्द्राभ्युदयस्यैव निमित्तत्वात् अमावास्याया च सूर्योदयात् प्रागेव इष्टयारम्भविधानात् निर्वापात् प्राक् 'अमा घोडशमागेन देवि प्रोक्ता महाका। चन्द्राभ्युदयशाने नेदं प्रायश्चित्तम् । इति प्राप्ते, 'हविर सस्थिता परमा माया देहिना देहधारिणी ॥ अमादि- भ्युदियात् ' इत्येतावतैव निमित्तत्वपर्यवसानेन निर्वापग्रह- | पौर्णमास्यन्ता या एव शशिनः कलाः । तिथयस्ताः जस्य अविवक्षितत्वात् अभ्युदयावच्छिन्नदिनप्रारम्भस्यैव | समाख्याता: षोडशैव वरानने || वा पशावुभौ मासः निमित्तत्वं लाघवात् । पौर्णमास्या च नित्यत्वादेव निमित्त- शुक्लकृष्णौ क्रमेण हि । चन्द्रवृद्धिकरः शुक्लः कृष्ण खानुपपत्तेः परिशेषादेव दर्शविषयत्वम् । अतश्च निर्वा चन्द्रक्षयात्मकः || पत्याद्यास्तु तिथयः कमात् पञ्च. पात् प्रागपि प्रक्रममात्रेण प्रायश्चित्तम् । अत एव | दशैव ताः । दर्शान्ताः कृष्णपक्षे तु पूर्णिमान्ताच 'यद्यगृहीतं हविरभ्युदियात् ' इति लिङ्गमपि उपपद्यते । शुरलगा. ॥” इत्यादिवचनात् तिथिर्नाम अमाशचन्द्र- पातः, , ·अमावास्यायां निशि ५९३ अम्यक् सा त इन्द्र ॥ स्विष्टकृदिई सानाय्यादवदीयते । वा. ३।५।२।१३. अमुमेवादित्यं' इति सौर्यविधिशेपार्थवादे * अमावास्याया निशि यजेत' अब राधोपी इष्टिविहिता। एकाचनेन देयतैक्यव्यपदेश. । अतः सूर्यः देवता अस्य सा च दर्शकर्मतन्नमध्यपातिनी, परंतु न दङ्गिर । वि. | इत्येकवचनान्तेनैव विप्रहः । अतो देवतैक्यात् औषध. १।२।५, * अमावास्याया 'पञ्चहोनाऽमावास्यायां' द्रव्यकत्वाच सौर्ये आग्नेयस्यैव विष्यन्तः । वि.८६११६. इति पञ्चहोता हविरभिमर्शनम् । 'अग्निहोता पञ्च • अमूर्तः अर्थः क्रियायाः साधनं भवितुं नार्हति । होतृणाम् । ३१७१४. अमावास्याया पूर्वेचुरपपृष्टा वेदिः मा. ३।१।६।१२ पृ. ६७९, ६८१, . अमूर्तस्य हविरभिशासनान्तान् धर्मान् नापकर्षति, प्रमाणाभावात् । | अपि द्रयाश्रितत्वेन द्रव्यद्वारा कारकतोपपत्तिः । विशेषयचनस्य सामान्यावनोधनस्य बाधात् वेदेरपकर्षः। सु. पृ. ७३८. * अमूर्तस्य सस्कर्तुमराक्तत्वात् । या. भा. ५।१।१६।२९, ७ अमावास्याया पौर्णमास्या या| ३११७११४ पृ. ७१५. ऐन्दामादयो विकृतयः पर्तव्या: ' य इष्टया पगुना या०' अमृतार्थत्वम् । — यथाऽमृतार्थत्वम् ' (१०८॥ इत्यादिवचनात् । ताश्च सघरकाराः । ५/४७/२. १८१७० सूनाशः)। "यथा उपस्तरणाभिधारणयोः अमृता- 8 अमावास्यायां प्रागुदयात् यागस्योपक्रमः ॥ थत्यं 'अमृत या आज्यं, मत्र्य हविः, यदुपस्तृणाति "अन्वाधानमाग्रस्य वचनादन्यकाललेऽपि तदितरतन्त- अभिघारयति अमृताहुतिमेवैना क्रोति' इति ।" प्रक्रमस्य कालभेदे मानाभायात् अङ्गाना प्रधानसमान यथा अमृतार्थ तथा अजामिश्रण उपागुपाजस्य देशबालत्यनियमात् अहन्येव प्रक्रमः। इति प्राप्ते, 'यस्य प्रगसार्थम् । ( जामिः उत्साहशून्यता । अजामिारणं इविर्निरप्त पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदियात् ' इत्यभ्युदिते. / उत्साहजननम् ) । भा. १०८४१८१००. ऐनिमित्तत्वेन कीर्तनान्यथाऽनुपपत्या दर्शष्टेदियपि • अमेध्यदर्शने मन्त्री दीक्षितभ्य 'अनदं गनः' इति । देशभेदेऽपि अमेध्यत्वावन्छिनस्यै स्मात् न मतमस्य बल्पनाऽवश्यभागत् पौर्णमास्या च कल्पका- मन्त्रावृत्तिः । वि १९१८. भाषात् उदिते आदित्ये तन्त्रप्रामा, प्रागुदयादमा. 'अम्बष्ठानां दापिहोमिको ब्राह्मण.' इति स्मार्त- वास्यायाः । संकर्ष. ३१४. होमे, ' दर्विहोमं कुर्यात् ' इति श्रुत्युक्त च प्रयोगात् . अमावास्यातन्त्र प्रतिपदि अहनि ( रामाप- 'दहोमः' इति थोतसातयोरभयोरपि नामधेय , नीयम् ) भा. १२२२।५।१५, • अमावास्यातन्त्रस्य । न स्मार्तस्यैर । वि. ८४२. निशियज्ञे प्रसङ्गः, पलु इमाबर्दिः पृथक् कार्य । अम्यक् सा त इन्ट ऋष्टिरस्मे सनेम्पन्न मरतो अग्न्यन्वाधानं च देवतार्थम् । १२।२।५।१४-१८. जुनन्ति । अग्निश्चिदि प्याऽतसे गुमानापो न दीर • अमावास्याविकारे सानप्रस्थापीये आमेयादनन्तर दधति प्रयासि ॥' (सं. १२१६९३) इति अग- सानाप्यं दर्शयति, नोपायाजम् । भा. १०1८1१७६१, | स्याम् । तेन रिल इन्द्रः अमरत्य धनं च प्रार्थितः । • अमावास्याविकमरे साम्प्रस्थायीये आगजो न तथा च उपरितन्यां ऋषि यत्न इन्द्रत रयिं दाः' भूयते । १०1८1१६. इति भूपते । तदेव अम्यामृचि अनुप ग पम् । . अमावास्याशब्दः काल्याचकः । कर्मगि तु इस च सन्दोमदितीये इनि मम्पतीये शख्ने विनिगुना। राणिकः । वि. ४।८. • अमायाम्माशम्दः मितु तत्र भम्यक् झी अमाशम्दः अन्यय साहित्यराची, यन: भाग्यादिषु यः समुदापरतण ( पर्तते ) : भा. अमान्यः इति मगति । ममा राह अवी की अम्यक् । ४९९३४. सा ते इन्द्र अधिः आयुषविशेषः पागिशेषः । अग्ने अमापमांसं पटुसर्षिक (असपिकं इति माहे) झी अम्मारम् । सनेमि पुराणम् । अमं सोम् । प्रनगी दर्शपूर्णमायोः अत्रापदिने । वि ६४१२. [ मरको अनन्ति शिन्ति । अमिया की उपमाः । मो.को..५ .

·अरुणाऽधिकरणं ६०२ হাকাল न्यत्तिया परस्परान्ययसामाभायात् 'नीलोत्पलमा-विशिष्टकार्यप्रतिपादक्यो: क्रये अन्वयः स्यात् । इनि दिक। नप नीलपटेन बलमाहर' इत्यत्र रामासागुपपत्तिः । सोऽयं प्राभाकर-वैयावरण- याशिवानुमतः न्याः । नच पापिरस्परान्वयात् सामगुपपायं, तस्यैव दुर्षच.फु. ३।१।६।१२ पृ. २५४-२५९. मरणया त्यात् । नहि पाठिकः परस्पयन्वयनोपः शान्दः, सह पिलाया एक्शयन्या सोमं भीयाति' इति वाम्ये दुद्यारितम्य गुणराब्दस्य क्रियाया ट्रन्ये च पर्यायेणान्यया- न्यानुत्तेः आरश्यस्य सपाक्योपाचदन्ये एर अन्चय- समयात् , मन्दबुद्धिकर्मणा विरम्य ग्यापाराभावात् । न प्रतिपादक अरुणाधिकरणम् । भूपणसारे धात्वर्थ- घ प्रथम शाब्दमर्यादया गुणगुणिनोः त्रियाऽन्वयेऽवगते निर्णये कारिका २. अरुणाऽधिकरणे (३४६।१२) पथात् तयोः परिच्छेदकपरिच्छेद्यापावावशात् परस्परा- गुणस्य विनियोगः पथ्यते । स च श्रुत्या 1 या. ३।१।४।३ न्मयानुगंधानं मानसिक पप्प इति पाध्यम् । गुग- १. ६६५, ६ अगाऽधिकरणे गुणाना भूतशेषियोगेन गुणिनोः परस्परान्ययो हि सरासपोजमा, तथाविध-व्यवस्था अभिहिता १ के. * अरुणाऽधिकरणे नियम्य- शब्दयोरेव समासविधानात् । तदावश्नील्घटशब्दयोस्तु मानस्य स्वराब्देनोपादानं न न्यायशरीरान्तर्गतम् । किंतु श्रयमाणयोः क्रियाऽन्धितशत् न परस्परमन्यय: । अत: । ययाकयचिदुपादानमेर । चाल. पृ. १६७. ० उच कल्पितयोस्तयोः पाठिकान्वयात् यमाणयोरपि सामर्थे मादेवेन अरुणाधिकरणे अभिधानसत्तरेर अभिधेया- ययम् । तम कि गुणगुणिपाचकयोः शब्दयो: विभक्त्य-विनामारोपसापितार्थतात्पर्यापाः लागागतित्वं इति । न्सपोरेव कल्पनं, उत बिमक्तिरहितयोः, किंवा राम-भाहालंकारे पृ. ३१. ७ मनु अरणाधिकरणे दण्ड- स्तयो; ? नाद्यः विभक्त्यन्तयोः काविशिष्टपतिपादकयो-विधानमुक्तं भाष्यसरेण 'उपसर्जनार्यों विधीयते' इति । स्तयो: मिय.सबन्धायोगात् । न द्वितीयः, विभक्तिरहि- उच्यते । प्रकरणात सर्वार्थ प्राप्त पानुवचनयोनिदिश्यते, तयोः प्रयोगान हस्यात् समासानुपयुक्तत्वाच, 'सुप् सुपा एवं नास्ति विरोधः । पा. १९८ पृ. १२३५. इत्यधिरत्स विहितस्य पर्मधारयसमासस्य नीरपट-ननुआगेयता इति भावपल्ययात् संबन्धस्यापि विभत्तता शब्दयोः असुगन्तयोरनुपपत्तेः । न तृतीयः, समतपदा- | उना प्रतिमाति । सा च सन्धयाच्यावस्य अरुणाऽधि- नुराधानेन परस्परान्नयरूप सामध्य क्षेप, सामर्थ्यशानाधी- करणे निपेत्स्यमानत्वात् अयुत्ता प्रत्याराड्मयाह । सु. नश्च समाह: इत्यन्योन्याश्रयात् । अपिच पर्यन तारा पृ. ४६२. ० नदि विधीममानायसः जयः गुणेन संबध्य- बोधद्वयकल्पने तदनुरोधेन कार्यकारणभाषद्वयकल्पने पुनः मानं द्रव्यं विशिनशि इत्युक्तं अरुणाऽधिकरणे।या.३१॥ कल्पितशब्दान्तरानुसंधानापने च महत् गौरव, इति । १४ पृ. ७१५, ० सामानाधिकरण्यगम्यस्यान्वयस्य अरणा- अरुणाशब्दस्यापि शक्तितुल्यनिरूढलक्षणया गुणविशिष्ट- | ऽधिकरणे याक्यीयत्याभिधानात् । सु. ३७.४. ७०, परत्वं स्वीकृत्य नपानुपादेन विशिष्टकारस्थ विधानाद . पञ्चमप्रयोगसः । तद्विशेषणैः संत्रव्यमानत्वात् ' इति न कोऽपि दोपः । न च अरुणाशब्दस्य गुणविशिष्ट हेतु:, जातिगुणशम्दाना गौः शुक., अरणा स्त्री' इति परत्वे कथ एतदधिकरणप्रवृत्तिः इति वाच्यम् । तत्प्रवृत्ते- यति ट्रम्पविशेषगगुगरिमान्वपिनामपि आकृत्यरुणा. रवि सूरपादत्वात् । तथादि, अदाशब्दस्य गुणविशिष्टे धिकरणयोः व्यनिद्रव्यवाचित्यनिरासात अनैसन्तिः। द्राये क्षणिकत्वमाशयलम्येन पूर्वपक्षप्रवृतिः पूर्वयदे-पृ. १४६०. • यदपि गम्यमानस्य विशेषणपन्धो योपाद्या, शतितुल्यलक्षणासाधनेन सिद्धान्तप्रवृत्तिः ।. नास्ति अतस्तसंपन्यदर्शनात् अभिधाननिति तदपि था- सूतं तु एव यो-यम् -- ऐकसम्पत् िनियापत्य क-यशाऽधिारणयोः उभयपाऽपि दर्शनात निराहतम्या. चात् भावे एक्वाक्याचे सति बाक्यमोन न्यायः ११३ पृ. ९४०, , समन्धरणे राति पंशयावर- अतो द्रव्यगुणयो: द्रव्यप्रधानस्य एक्हायनीयब्दस्य गुणो परिहारो अरुणाऽधिकरणयात् (अभिप्रमगाविररणे पसर्जनाणाशब्दस्य च नियमः सामानाधिकरण्येन | ३१०१०-२०) द्रटी, गणोऽमूर्नयात् याक्येन ।

·. - अयजुषा वत्सानपा अयनेषु चोदनाऽन्तरं वि- 'गानस्य नियमो नोउ, विद्यते वन्युप- यजेत प्रजाकामः साकप्रस्थापीयेन यजेत पशुकामः स्थितौ !, नाम्नानद्वयतोऽस्त्येव प्रस्तत्वाच्छुतेरपि ।' 'सामयज्ञेन यतानायकामः' इति । तत्र सदेहः तस्मात् प्रगीतया उपस्थानम् । किं दर्शपूर्णमाम्योरेय गुणात् पलं, उस फर्मान्तरमेवं- भा- के चित् कर्मविशेषे ( गवामयनगते द्वाद- जातीय इति । कर्मभेदापयादभूता गुणस्स निमित्तार्यता शाहे दशमेऽहनि ) अय सहसमानवः' इतीय ऋक् ! कुनास्ति कुन नास्तीति निरूप्य इदानीं फ्लार्थताऽपि प्रगीता अप्रगीता च पठिता । पुनश्च (पत्नी: सयाज्य , गुणस्य क्ममेदापपादभूतदध्नेन्द्रियाधिकरणपतिपादिताऽपि पाञ्च उदेत्य-) अयं सहस्रमानव इत्येतया ( इत्यति- अधिराशहानिरासाथै पुनः प्रतिपाद्यते । अनायं पूर्वपक्षि- छन्दसा ) आहवनीयमुपतिष्ठते । ( ताण्डय, ४।९।१ ) योऽमिसधिः । गुणाकृष्टो हि विधिः कर्मपरित्यागेन गुण- इत्यनेन विनियुक्ता | सा द्विविधया (य्या विधया) मेय फ्ले विधत्ते । यथा-- 'दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्' पठितल्यात् द्विविधाऽपि विकल्पेन विनियुज्यते । इति प्राप्ते, इत्यादौ । न चेद दध्यादिवन् पृथसिद्धो गुणः पश्चित अप्रगीतायाः प्रगाणार्थ एव पाठः । नहि अनवधारित- पतीयते, दाक्षायणयवसाप्रस्थायीयसझमयज्ञशम्दाना खस्पाया सुग्म मानं अर्थानमोधो या सभवति । प्रगीता तु के चित् गुणविशेषे प्रसिद्धयभावात् । तेन 'प्रसिद्धना- अनन्या प्रयोजनमपेक्षमाणा उपस्थाने विनियुज्यते इति । प्रसिद्धम्य नित्यमिदं विशेषणम् ' इत्यनेन न्यायेन विश्व- 'सैन ग्राह्या : यः प्रगीताया एव शासाऽन्तरे पाठः, सोऽपि ! निदादिपदवत् यागनामधेयत्यमेवमीपाम् । तथा च सति तत्पुरुषान् प्रति अक्स्वरूपशानार्थ एव , इति न शागा अविधेयवानाम्नः तदरच्छिनं कर्मर फ्ले विधीयते इति ऽन्तरी मगाणारख्यसकारविरोध, । ७. सज्ञातः एर क्मभेद. । ननु मजाऽधिकरणे पृथः श्रुता उपस्थान प्रगीतया । हि संज्ञा 'अथैष ज्योतिः' इत्यादिः , पश्चात् यजतिना शंकर-- 'प्रगीतोऽय सहसेति ।' अय मन्नः ।। सनथ्यमाना भेदिके युतम् । यजिसमभिन्याहता तु सशा ७ 'अयजुग वत्सानपाकरोति । अपवित्राति न भेदिपेन्यभ्यासाधिररणे एप निरूपितम् । अतः यथ- गा दोग्धि ' इति प्रासवत्सापारणाघनुवादेन यजुरादि-मन ' दाक्षायणपजेन यजेत' इत्यादिका मजिममभि- पर्युदाराविधिरेव इति पूर्वपक्षे उक्तम् । भाट्ट. ९४१८. ध्याइता ससा भेदियेति । उच्यते, अनन्यपराख्यात. * 'अयक्षिया वै मायाः यरकाः कोद्रवाः' इत्यत्र समभिध्याहता हि सज्ञा सत्य न भेदिया, आख्यातस्यै- अपशियाः इति अनर्थप्रत्ययेन साधनावमाननिषेधात्वानन्यपरत्वेन ता भेदकत्वात् । इह तु आख्यातम्य विशेष विहितातिरिक्तस्सले सर्वत्रै माषादिप्रतिषेधमतीतेः फामानन्धपरत्वेन मना मप्रदेशसभवात् सशेर न प्रतिनिधेयाः । द्रन्यसामान्यामारे तु ग्राखा एवेति मंऽन्तरावद्ध मणि प्रदेशमलभमाना मर्मभेदियति। ध्येयम् । माह. ६३६ 'अशिया एतच एतदधिरणपूर्वपश्चसिदमेव ता प्रतिपादितमिन्य फोद्रवाः ''मौद्रं च निर्वपेत् श्रीसम 'इत्यन मुद्रा वधातव्यम् । तेनायनेषु दाक्षायगयादिपु नोदनाऽन्तर भाने मापाद्याः प्रतिनिधित्वमर्हन्ति मुहमा चनिष्पा- फर्मान्तरमेव ज्योतियोमक्किारभून फले विधीयते , 17 दने समर्थाचात् । नियारकस्य प्रतिषेधवननस्याभावाच । । गुणात् पामिति । एवं प्राप्तेऽभिधीयते , इति चेन्नम्। 'अयशिया बै० इति मापादिधान्यया विकारो था, प्रकरणात् । ८॥ यशियन्यपचनस्य तनिषेधै पर्यवसानात् । तामानाही मापाचा वि.६६. अयमभिप्राय. । मोदेर, यहि दनेन्द्रिपरन् गुग. अयनेषु चोदनाऽन्तरं संज्ञोपरन्यात् । २१३ संग्रान्तो विधिर्न मरेत् । तथाहि , मयेक तापनि होपात् दांपूर्णमामाग्यं कर्म प्राभिशापरे । गुगम ४ ॥ पगंमागे प्रात्याभगन्ति- दाभायगरशेन यार दयादिवोयसियो नमीयो, तयार पारवा. मण्डन-- . मापाश्चमकाः ·- अयनेषु चोदनाऽन्तरं अयाड् देवानामाज्यपानां संपन्द्रयति ' इति लिङ्गस्य दर्शनात् दाक्षायणयज्ञादीनां अयस्कान्तन्यायः । अयमुदासीनत्वे 'कर्मप्रात. विकारत्वं सिद्धं भवति । कर्मान्तरत्वे तु पञ्चदशभिर्वर्षेः । कत्यविवक्षायामवतरति । यथा कूटस्योऽध्यक्षः अयस्कान्त- निशसंख्यासंपत्तिोंपपद्येत । तस्मान कर्मान्तरम् । कल्पः प्रवर्तकः सत् चराचरं जगदुत्पादयति, तथा श्रुतिस्तु स्पष्टार्था । मझतेऽपि बोध्यमिति । साहस्री. ९१९, गुणात् संज्ञोपवन्धः।१०॥ अयस्कान्तसूचीन्यायः । निर्धर्मकस्य परमे- यत्तु पूर्वपक्षिणा सज्ञोपबन्धात् कर्मान्तरं इत्युक्तं । श्वरस्य जगजन्मादिहेतुत्वाभावात् अयस्कान्तसूचीन्यायेन ( २।३।४।५) तत्रोचरमाह सिद्धान्ती । संज्ञोपबन्धस्तु | तन आरोपितपधानस्यैव तत्सत्तायशात् जगत्कारणत्वं न कर्मान्तरत्वात् , किंतु गुणात् । अयनं इति आवृत्ति- संभवति । श्रीकर. १११११९. वसू . लोहस्य साभार रुच्यते । दक्षस्य यजमानस्य इमे ऋत्विजः दाक्षाः । प्रेरकत्याभावेऽपि यथा केवलसानिध्यात् तत् अय. दाक्षाणामयनं दाक्षायणम् । कः पुनर्दधः १ य उत्साही । स्वान्तस्य सूची चालयति तद्वत् । के. ७ अयस्कान्त- दक्षो दक्षतेरुत्साहकर्मणः । सार्कप्रस्थायीये च दधिपयः- सूचीन्यायेन दहरादिविद्याद्युपासकानां निरन्तराना- कुम्मीनां सहमस्थापनं गुणः । एवं आहवनीयसमीपे | छिन्नशाननिष्ठागरिष्ठानुपानविशिष्टाना चरमशरीरिणा पर- संक्रमणं संक्रमः गुणः संक्रमयज्ञे । एवं गुणात् दाक्षायणा- | शिवज्योतिर्लिद्गैक्यमुपदिष्टम् । श्रीकर. ३।३।१८ अमू., दिसज्ञानामुपबन्धः । • अयस्कान्तसूचीन्यायेन निर्गुणस्य ब्रह्मणः सत्तापशात् समाप्तिरविशिष्टा । ११ ॥ प्रकृतिजगत्कारणत्वप्रतिपादकाद्वैतपक्षे दोपात् केवलस्य जडस्य प्रधानस्य अयस्कान्तसूचीदृष्टान्तेन यदुक्तं पूर्वपक्षिणा ' समासं च फले वाक्यं ( २।३॥ ४७) इति , तोत्तरमाह । समाप्तिः वाक्यपर्यवसानं जगत्कारणत्वाङ्गीकारैऽपि ब्रह्मणः निर्विशेषत्वभड्गः । ।।२९ वसू.,* अयस्कान्वसूलीन्यायेन निर्जग- अविशिष्टम् । यानि अन्यानि वाक्यानि निःसंशयानि द्वासनानां संततशिवाकाराकारितचित्तानां चतुर्विधर्म- गुणात् फलस्य विधायानि पर्यवसितानि 'दध्नेन्द्रिय- नाशो भवतीति निश्चीयते । ४।१।१३ ब्रसू. कामस्य जुहुयात् ' इत्येवमादीनि, तैरविशिष्टानि न अयाचितमण्डनन्यायः । अजगरप्रवर्तनपत् विशिष्टानि विलक्षणानि, किंतु तुल्यान्येव तैस्तानि दाक्षा- याचा विनैव लब्धं वस्तुविशेषमयाचितमित्युच्यते । यणादिवाक्यानि । अनापि गुणात् फ्लमुच्यते | तस्मात् दाक्षायणयज्ञादीनि अयनानि दर्शपूर्णमासयोः विकारः । मण्डनं भूषणम् । अयाचितं च तवरण्डनं चेति समासः। यथा ईश्वरसुहृदः स्वयं निर्धना अपि तदीयेन न कर्मान्तराणि इति सिद्धान्तः । के, धनेन फलमाजः । तद्वत् 'यन न्यवहारस्तनास्य प्रवृत्ति * अगनेषु चोदगाऽन्तर सोपबन्धात् ( रा३।४। रिति । साहस्री. ४६२. ५) इत्यधिकरणे दाक्षायणयशस्य दर्शपूर्णमासानन्यत्व अयाड् देवानामाज्यपानां इति प्रयाजानु- वर्णनात् । कु. ३।४।२।१०. याजोभयदेवतावादः।। अयमपरो गण्डस्योपरि स्फोट:। वि. वि. पू. स्विष्टकृनिगदे अयाङ् देवानामाच्यपानां प्रिया १०४ । इति आमाणकः । यन एकस्मिन् सकटे पारो धामानि इत्यंशेन प्रयाजदेवता एवाभिधीयन्ते तासामेवे. एव, अपरं सकटं निपतति तवायं प्रयुज्यते । गण्डः | टत्वात् ।' यदनिष्टाभ्यः' इत्यस्पार्थवादत्वेनाविवक्षितार्थ- गडुलः शरीरे रोगामको मासपिण्डो य उत्पद्यते बहि- खेऽपि मन्नस्य तथात्यायोगात् । अयाडिति भूतार्थ मलकार- गुल्मः स उच्यते । स एव तावत् दुःसदः । तदुपरि श्रवणात् वाक्यगम्पार्थस्य लिलेन बाधात् । इति प्राप्ते, च पुनः स्फोटः । इति दुःसपरपरैवेति याभाणका- | सर्वकालेष्वपि 'छन्दसि लुड्लब्लिटः' इति विधानदर्श- शरार्थः। के. नात् इष्टानामनिष्टानामपि स्मरणसंस्कार्यत्वस्याविशेषान् ।

·अरुणाऽधिकरणं ६०१ अरुणाऽधिकरणं द्रव्येण एकैकः कयः इत्यनुपपन्नं , इत्ये कहायन्यजादि- नहि एतत् परपरसा साधक्त्वे कथमपि पटते । नापि वाक्येषु वाक्यान्तरोत्पन्नैकक्रयानुवादेन गुणविधिः इत्येव व्यापारवत्कारणलमपि करणवं आरुण्यस्य समवति । युक्तम् । न च एवं सति भरणावाक्ये प्राप्तकयानुवादेन | तजन्यस्तजन्यजनको हि व्यापारः । स च एकदायनी या अनेकगुणविधाने वाक्यभेदः इति याच्यम् । अभ्युदये. तत्परिच्छेदो वा १ नाद्यः, तस्याः आरण्यजन्यत्वा- एयधिकरणे हि ये मध्यमाः स्युस्तानमये दाने पुरोडाश- भावात् , एकहायनीकार्यक्रयजनकत्वाभावाच आरुण्यस्य मटाकपालं कुर्यात् ' इत्यादिवाक्येषु प्रक्रतद्रन्योर्देशेन । कयजननायोग्यत्वात् । न द्वितीयः, द्रव्यपरिच्छेदस्य कयं अग्न्यादिदेवताना दातृत्वादिगुणाना च विधौ वाक्यभेद- / मति जनकत्वस्य साक्षादसभवात् । न च दन्यद्वारा परि- माशक्य अग्निदात्रादिशब्दाना विशिष्टैकार्थप्रतिपादक. च्छेदस्य क्रयजनकत्वमिति वाच्यम् । न्यस्य गुणकृतपरि- तया विशिष्टमेव एकैकमग्न्यादिदेवताकारक विधीयते | च्छेदजन्यवाभावात् । अनरुणदन्यात् न्यायुचतया एक- इति न वाक्यभेदः इति समाहितम् । तथाऽनापि थारुण्य हायन्याः प्रतीविरेव हि आरुण्यकृतः परिच्छेदः इत्युच्यते। विशिष्टैकहायनी विधानात् न वाक्यभेदः । न च तत्र न च गुणतः परिच्छेदात् द्रव्ये सामर्थ्यविशेष उत्पद्यते , सामानाधिकरण्यात् विशिष्टार्थप्रतिपादकत्वं युक्तं, इह तु तद्वारा परिच्छेदस्य क्रयजनकव्य, तारापरिच्छेदद्वारा अरुणैकहायनीपदयो. सामानाधिकरण्यवाधात् कथ विशिष्टै- च आरुण्यस्य क्यं प्रति साधनत्वात् करणत्वराभवः कार्थप्रतिपादकत्वं इति पृथग्विध. एक क्रियाऽन्यय. स्यादिति | इति वाच्यम् । आवण्यगुणतः परिच्छेदात् एक्हायन्या वाक्यभेदो दुर्वारः इति वाच्यम्। अनापि सामानाधिकर- जायमानः सामर्थ्यविशेषो हि न दृष्टरूपः, अनक- ण्यस्य सत्वात् । तथाहि, 'गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः' इति णाया अपि एकहायन्याः क्रयनिष्पत्तिशमन्यात् । मतुपो लुम्विधानात् , शुक्लादिशब्दाना द्न्ये लाक्षणिकत्वे यदि अदृष्टरूपः, ताई अरद्वारा आरुण्यस्य वयात्, उक्तन्यायेन च देवल्गुगवाचसानां द्रम्ये | क्रयसाधनत्वमायाति । तत् वर अक्षणाशब्दस्य निरुद- शक्त्यनुपपत्तेः गिलक्षणैर तेपामभ्युपगन्तव्या । लक्षणयाऽपि द्रव्यपरत्वमेव स्वीकृत्य गुणविशिष्टैकहायन्याः उस्त च यार्तिके 'मनुरोपश्च अत्यन्तलक्षणायशात् / एवं नये करणतया विधानम् । किंच परिच्छेदस्य इहा- अन्वाख्यायते' इति (पृ ६८३ ) 'इह पेषु चिद- | नुपादानात् क्य तद्वारा आरुण्यस्य ये करणतया यपु अभिधानवदेव लगाऽपि ( लक्षणाशक्तिरपि इति अन्वय १ । अध्याहारे च गौरवम् । न चाक्षेपात् मूले ) अनादिकालप्रवृत्तिकत्वेन (प्रवृत्तत्वेन-इति मूले) तहाभः । नहि एकहायनी परिच्छेदमाक्षिपति, आरुण्य निरूदा यथा शुक्लादिषु ' ( ६८३ ) इति च । गुणेनापरिच्छिमाया अपि क्रयनिष्पत्तिशमयात् । नापि निरूद्धरणगा न निल्टशक्तिशुल्पयोगक्षेमयात् न आफण्यात् तदाक्षेपः । आइप हि द्रव्यपरिच्छेद विना- मुख्यार्थे तात्पर्यानुपपत्तिप्रतिसंधानमपेक्षते । रातश्च । ऽपिक चित् क्रियायाम वेति , यथा ' पटेऽरुणोऽस्ति' अरुणाशब्दम्य पिझाश्येमहायनीशब्दयोरिव द्रव्ये श्रुति इत्यादौ । अतो न तस्य स्वरूपेण क्रियाऽन्वये द्रव्यपरि- वृत्तयतुल्योगक्षेमतया सामानाधिकरण्यसत्वेन विशिष्टै- च्छेदापेशा, मिनु सधनावरूपेश क्रियाऽन्यये एव तद- कार्थप्रतिपादकतया युगपदेव प्रीणातौ अन्वयात् न । पेक्षा । ततश्व श्यसाधनने आएण्यस्यावगते तदन्यथा- वाक्यभेदः । न अरुणापदे विशेष्यापेश्चया नुपपत्या परिच्छेदाभ. , रपे च परिच्छेदे प्रयसाध- प्रथमोपस्थितत्वात् आरुण्यस्यैा करणतयोपस्थितिः नत्वारगमः इत्यन्योन्याश्रय, । विच गुरम्य द्रव्यपरि- इनि याच्यम् । अय प्रति अयोग्यत्वेन तयोप च्छेदमुग्वेन साधनतया फियाऽन्यये मीरमुत्पलमानय' खितेरसंभवत् । न च साक्षात्करण यस अयोग्यत्वेऽपि इत्यत्र 'नीलेन' इति तृतीया स्यात् , नील्गुणम्य उपल. एक्सायनीद्वारा तत्वरणत्यसमर इति याच्यम् । म्यापा- परमगारस्परिच्छेदमुसेन आनपनक्रियाया साधन- तात् । फरणत्व हि साधकतमत्वं, तब गाश्चात्सायनत्यमेव। | त्वात् । किंच गुणगुणिनोः परस्परानपेचमेव प्रथम किया- मी. को.४१ घ - ·अरुणाधिकरणवार्तिके '६०३ अरुणाधिकरणोक्तन्याचेन च स्वसमन्धोपादानात् । ३।१०।१९ पृ. ४२१. करणेतिकर्तव्यतयो संबध । टुप्. ९।१।१११ * अरुणाऽधिकरणबार्तिके बहुप्रीहरन्वपदार्थे शक्ति- ४ १६३७. * एकहायनोविङ्गाधीशब्दाभ्या यौगिशम्या खे, न तु लक्षणा इति व्यवस्थापितम् । सोम । उत्तस्य द्रव्यस्य गोशब्दोक्तायाश्च जाते. अण्णाऽधिकरण ३२.२०. ॐ विशेषविभक्तेः साधुत्वार्थकत्व इत्यपि न्यायेन समुच्य ।याल. प. १६७ ० शब्दानुशामध्ययो- असमद्ध , अभेदार्थकवस्य नैाविकै, प्रयेकमन्वयस्य विरोधे अश्गाऽधिकरणन्यायेन शब्दसामर्थ्यदेवकय चित् च मीमासकै अरुणाऽधिकरणसिद्धस्याम्यु । आपादितार्थसामानुग्रहीतात् निर्णयो युक्त (पूर्वपशे)। अद्वत. २।२।२१८-५१९ को. ११४।२०३० पृ. २९९ ७ समानाधिकरम्प च न धारणाधिकरणन्यायोऽत्र ( खरे ), योरपि एकविषयत्वे कल्प्येत, तेन यदि हि देवदत्तादय खरान्तरस्य स्वाध्यायसिद्धस्य द्वितीयस्य अदृष्टार्थता. सामा यत पचतिशब्देन अभिहिता , ततस्तै. सामाना- प्रसङ्गात् । दुपू. १२३८/३१, अरुणाऽधिकरण- | धिकरण्य लग्यो । लक्षणया आकृत्यरुणाऽधिकरणो- न्यायेन ऐकानियम स्यात्' ( अभैरवे सन्यायेन भविष्यति इति चेत् न, तण्डुरस्येन पारेन द्रव्यगुणयोरिकार्यानियम स्यात् ३।१६।१२ ) इत्यनेन । रक्षयितुमशक्यत्वात् । तासमवेतमेव हि एक्त्यादि आरुण्यस्य एकहायन्ये कसंख्योध अयोन्यनियमात् रक्षयितु शक्यते , नान्यसमापि । वा ३१।१३ समुचय । पाल. १६६. ७ भागाऽधिरण यायेन | पृ. ९३०. ।