·No text on this page.

·RESEARCH INSTITUTE MYLAPORE, CHENNAI-4 राजमान्यराजश्री श्रीमति कुकुटक्रांडनगरे नूतनपुरे दक्षिणालये संजातया श्रीदेवीनामधेयया बालराझ्या प्रणीतः भागवतचम्पू प्रथमभागः। प्रथमादितृतीयान्तः स्तबकः । 3--00-0000-00- -O.CODING शुकमगलाख्याग्रहारे महामहोपाध्याय इति प्रख्यातनाम्ना सूरिवरेण नागयणशर्मणा परिशोधिता। 1925 OUNG PRINTED AT THE NORMAN PRINTING BUREAU, CALICUT. मूल्यं १. आणका. L. mara-

·No text on this page.

·राजमान्यराजश्री
श्रीमति
कुक्कु एक्रोडनगरे नूतनपुरे दक्षिणालये मंजातया
श्रीदेवीनामधेयया बालराझ्या प्रणीतः
भागवतचम्पू प्रथमभागः।
प्रथमादितृतीयान्तः स्तवकः ।
शुकमंगलाख्याग्रहारे महामहोपाध्याय इति प्रख्यातनाम्ना
सूरिवरेण नागयणशर्मणा परिशोधिता।
1925
PRINTED AT
THE NORMAN PRINTING BUREAU, CALICUT.
मूल्यं १० आणका.

·No text on this page.

·॥ चम्पूभागवतम् ॥
प्रथमस्तबकः।
हैरम्बपादयुगलं बितनोतु लक्ष्मी
ब्रह्मद्रुमाग्रनवपल्लवमत्युदाराम् ।
उत्मकचौर्यनिपुणं सगसीरुहाणां
विघ्नाद्रिदारणशतामधुरन्धरं मे
।. १॥
करोतु वाणी नटनं सदा मे जिह्वांचले पंकजयोनिपत्नी।
चराचरात्मा करणापयोधिासात्मनश्वाशिषमातनोतु
॥ २॥
व्यासात्मजास्यकमलमूतकृष्णगाथा-
माध्वीपरीनिदवनीश्वग्पुण्यगोप्छ्याम ।
प्राग्या पपान मनुजान परित, पुनाना
सा मे तनोतु मतिशोधनमार्यपेया
॥३॥
सदसि बुधजनानां मान्यमानः पिता में
श्रुतकुलधन विद्याख्यातिमान् वासुदेवः ।
हृदयमुकुरकं क्षाळयन सत्कृपाब्धि-
विशदयतु मनीपां सन्मनीषी द्विजेन्द्रः
॥ ४॥
अपत्थसंस्थापनमुख्यपुण्यैरसुदुश्चर्या नियमैस्तथान्येः ।
असुत पुत्रीमिह मां सवित्री कगेतु सा मे भवुकं दिविष्ठा ॥५॥

·चम्यूभागवते
गुरुपवनपुरमथः स्मैग्वक्त्रारविन्दः
कलयतु मम वासं चित्तपञ मुकुन्दः ।
गुरुजनपदपद्म सम्यगागध्य कर्तु
हरिचरितमुदार चम्पुरूपं यनिष्ये
ग - मुग ग्बल कुरुनगर तक्षकान्मृत्युमायसी नि शृंगिमुनिशाप-
भरतोनशनवतेन दिव्यर्पिवृन्दपग्वृितपार्श्वः परीक्षिच्छुकाचायमुग्वाम्बुजाद्रवि-
सोमवंशविस्तारं निशम्य तदन्तर संक्षपोदिनं कंसारिचरितामृतं निपीयापरि-
ममना: मविस्तरं श्रोतुमत्यन्तकांक्षया भागवतंभ्य: संमाग्नाशनकथाप्रसंग-
प्रादग्माचार्य व्यासात्मजमभिवन्धवमच्छन् । अयि भगवन ,
कौन्तयान मम पूर्वकान पुकृपानावा यथा गोप्प
दुस्तार्य धृतगप्टपुत्रसुमहानीकाम्बुधि नाग्यन ।
धामविमृष्टनिर्भग्मह ब्रह्मास्त्रनियंत्प्रभा-
दग्धं मांसम जीवयत्करणया चक्रायुयो यः पुग ॥ ७ ॥
संक्षपोदिततत्कथामृतझगैलंगपानान्न में
तृपिवेतसि जायते ननु पुनरशंकापि किंचास्ति में ।
रोहिण्याम्तनुजस्य देवकसुनाग द्वत्वं कथं
गण्यं स्यात्परमः पुमांस्तदुदरे भूयो विगतिक कृते
जातोयानकदुन्दुभयदुकुले घोष कुनो थातवान
पश्चात्तत्र मुदावसत्कति समाः स्वं मातुलं किं कृते ।
देवोहन्मधुगं गतः कति पुन या बभूवुः क्षितौ
कालञ्चाप्यवसत्कियन्तमखिलं मोदात्ममाचक्ष्व मे || ९ ॥
ग--- एवमतिभक्त्यानुयुञ्जन्तं स्वशिष्यभावविनीतं विष्णुरातं कु-
पार्द्रमनाः शुकमुनिस्स्मेरवदनाम्बुजस्त्वेवं वक्तुमारभत । अयि विष्णुरात
॥ ८ ॥

·प्रथमस्तबकः। my तवेदृशानुयोगेनात्यन्तहलोहं त्वचित्तसन्दसन्दोहापनोदनाथ सकलदुरिताप- नोदि हरिविहारविशेषकथामृतं सविस्तग्मेवाग्विलमाख्यास्ये । शृणु, पुग दे- वासुगयोधने दानवारिणा हतारसंबंपि दानवाः कर्मशेषणावनीतले भूपाला- स्संबभूवुः । ततस्तदारपीडिता रमाध्यक्षमा गोरूपिणी सत्यलोकमासाद्य स्वं परितापं पद्मजायावेदयत । तदानीं ब्रह्मा भूमिभरं निवेद्य गिरि र माकं जवान श्रीगम्भोनिधितीग्मेत्य मुनिमिव यात्र्या मह । अस्नौपी द्विविधैः स्तव पनिषदगृढ रमानल्लभं तावनद्गदित गिरीशमविधे देवानुपेत्याब्रवीत । है देवा बग्णीभरं विमितुं कारुण्याधामा विभु- देवक्यां मधुगपुर निमहित योग्य पुनम्मम्भवत । तन्मायावतरिष्यति बजतले नन्दात्मजा तत्क्षण शेयोप्यग्रजभावमेप्यति हग्मानुयभानस्तदा यूयं संबंपि देवा: परिचरणकृतं पद्मनाभम्य धात्र्यां जायध्वं गोपवंश युगतरमरिन वृष्णिवंशन्यवंश । जायेग्न्दवनाय: प्रभुहितकरणायावनी गोपनार्य- म्सर्वपामैक्यकाले सुखमिह भविता मृतधात्र्यास्तथा नः ॥ १२ ॥ ग---- एवं प्रभुनिदशं सर्वानप्युक्त्वा धात्रीमपि सभात्राम्य स्वधाम याते पद्मजे गिरिशप्रमुखास्संबंपि दिवौकसस्तत्तदाबाममासाद्य मा मोदमाव- सन् । तत्रान्तरे- कंसो भोजपतिस्त्वशेषविभवं शोग्यदूनां पतं- राहत्य स्ववशं निनाय तग्मा दुर्मानसस्तक्षण ।

·४ चम्यूभागवते चेतस्यानकदुन्दुभिस्तु शरणं मत्वा जगत्पालक कालौचित्यविदा वसन्निजगृहं भोजेश्वरं मंश्रयन ॥ १३ ॥ ग- तत्रान्तर- उग्रमेनजस्तु वसुदेवं स्वसजाया देवकतनु जाया- स्सदृशं पतिमीशाज्ञया मन्यमानम्सम्मन्त्र्य बन्धुभिरानाय्यानकदुन्दुभि भगि- न्या विवाहं यथावन्निवर्त्य विविधानि यौतकान्यनिप्रेम्णा दत्तानि प्रतिगृह्य स्वावासाय गच्छनोम्नयोर्दम्पत्योस्तोपार्थ स्वयमेव साग्थ्यं परिगृह्य नानाको- लाहलान्वितश्शनकैनिजगाम । एवं साघोपं गच्छतस्तस्याने अशरीरिणी का- चिद्वाण्युश्चचार ॥ अस्यास्ते स्वसुंरष्टमं सुतमवेह्यात्मान्तकं कंस भो तत्त्वं चिन्तयमार्गमेकमधुनैवात्मावनार्थ द्रुतम् । उक्त्वैवं विग्गम वाक्च दिविजा तावत्स भोजाधिपः क्रुद्धः स्वां सहजा निहन्तुमचिगत्केशेग्रहीत्खड़गभृत ॥ १४ ॥ गतदानीं सर्वलोकेषु हाहेत्याक्रुशत्सु कुनोपि त्राणमलब्ध्वात्मानमेवा- लोक्याक्रन्दमानाया: स्वपत्न्यास्सन्तापं परिहर्तुमनास्सत्वरमुत्थायानकदुन्दुभि- भोजपतेम्म खडंग करं प्रगृहणन्नेवमवादीत ।। मा मा कामिहात्मन स्वसृवधमचिगन्मुञ्च बालां रुदन्ती कीर्तिस्ते विश्रुता सा प्रचन्तु भुवने निष्कलंकैव गजन । त्यक्त्वा केशं भगिन्या. परिणयनमहेनैव सम्प्राप्य गेहं भूयः सञ्चिन्त्य सम्यक् तव हितमखिलैरीप्सितं यत् कुरु त्वम्॥ ग-एवंविधानेकोक्त्यापि तस्य विकारभेदमदृष्ट्वैवानकदुन्दुभि: के- वलं प्रियाजीवितेप्सुर्भूयोप्येवं सशपथमवादीत । अयि भोजवंशप्रदीप नेयं हि ते मृत्युरुतदिमां विमुञ्चास्या जातमात्रानेव सर्वान शिशून पितैवाहं त्वत्पाणौ प्रदास्ये ॥

·प्रथमस्तबकः। श्रुत्वैवं वसुदेवमन्वितममौ क्रोधं स्वसुः केशम- प्युत्सृज्योग्गवन्नरेन्द्रविधिना शान्ति ययौ भोजगद । भूयस्स्य मतेन मन्दमगमच्छौनिश्शतांगे वहन भीतां देवकनन्दिनीं हरिमुग्वभ्रष्टां कुरंगीमिव ।। १ ॥ सम्प्राप्यानकदन्तभिस्वसदनं सानन्द मेणीया देवक्या सहितो वसन्मणिगृहे कन्दपलीलापर ! काले सा सुपुवे [माग्मनवं शौरिम्ममीक्ष्यात्म ग्विन्नोप्यन्नग्गाद्वहन कातले, वालं स कंमान्तिकम ।। १० ।। ग-- नदानीमुग्रसेनजन्तु वमुदवस्य सत्यमंगरत्वं दारकचालोक्या. तिहष्टमना: अयि सब अहमिमं प्रथमं भागिनंयमप्रमटारककृतं नृनं न ह. न्मि त्वमेनं सम्यक्पालयेत्युक्त्वा शौरि मादरं दिससर्ज । गोप्यन्तस्तद्वाक्य- मविश्वमन्नेवालयं प्रविश्य प्रवृद्ध शोकाकुलाया देवक्यास्सकाश स्तन्यप्रदानार्थ- मात्मजमशाययत । तदनन्नां गोरिद्वदिशदिन गर्गाहिले मुहर्ने म्यात्म जम्य कीर्तिमानिति नामाहृय यथावत पालयामास च ।। नावत्कंग्समुपेत्य नारदमुनिः प्रोचे जगद्रोहिणं यूयं दानववंशजा हि निग्विलाम्त्वन्यान सुगरिद्रुहः । सर्वान यादवगोपवंशजनुपो जानीहि यु-मद्भ व्याहन्तुं धग्णौ जनियति यदोवंश म नागयण: ॥ १८ ॥ ग- तदा तु सुगंशानां बलमितरेषां दौर्बल्यं च भूयादित्यवेहीत्यु- क्त्वा यथागतं गते नाग्दे भोजेश्वरोप्यतीव संक्रुद्धस्सत्वरं मत्तमदावळवत प्र- धाव्य शूगत्मजसदनमासाद्यात्मभगिनीतद्धवौ कागगृहस्थो विधाय प्रेमातिश- यात्पूर्व संरक्षणाय दत्तं स्वभागिनेयं पादयोः प्रगृयाश्मपृष्ठे पोथयित्वा शोणि- 2 ·चम्पूभागवत तलि वांगं गतजीवितं तं बालकं मातुरव पुरतोऽक्षिपन् वत । एवं तत्त. दन्तरे भूयोपि जातमात्रान भागिर्नयान व्यापादयन्नावसथे सुखमवसञ्च ।। ग्मृत्वा पूर्वभवं कदाचिदधुनाप्याप्तुं मृनि माधवान भोजशो निगलैर्निबध्य पितरं भक्तं हरेस्तदगृहे । भूयोरिटमुग्वान विमृज्य सचिवान वृष्ण्यन्धकाढीनगन में दुर्मतिरन्वहं हरिपद्वेषाद् दुहंम्तजनान ॥ १९ ॥ ग- ततस्तेपि भोजेश्वगत मन्त्रस्नास्स्वार्थपुत्रकळवादीन सर्वान् विमृज्य केवलं स्वस्वजीवितेप्सवः कचिद्विदेहान् केचित्कोसलान कंचिद्वि- दर्भानप्येवं नानादेशानुपं यानिशोकाकुला न्यवसन ।। नत्काले भोजनाथः बलमनिग्वधीत पदमितान भागिनेयान भूयोप्याधत्त गर्भ कृशतनुरुदर देवकी शेपभागम । दृष्ट्वा तेजस्तदीयं त्वधिकमभजतां दम्पती तापमोदी नावत्स्वामाहमायामहिवरशयनश्चिन्तयन कार्यशेपम् ॥ २० ॥ माये गत्वा धरित्री द्रुतमवनिभरं हन्तुमाकृप्य गर्भ देवक्या योगशक्त्या नय पुनरचिगद्रोहिणी नत्सपत्नीम । एप्यामो देवकी तामवतरणकृत त्वंशभागेन ताव- जायेथा नन्दपत्न्या मम जनिसमये मत्सहायार्थमार्य ॥ २१ ॥ ग— एवं हरिणादिष्टा सा योगमायापि देवकीगर्भमाकृष्य तत्सप- त्नी रोहिणी नीत्वा स्वयमपि नन्दपत्न्यामतिष्ठन् । तत्रान्तरे हा हा देव- कीगर्भः संसित इत्याक्रोशत्सु सर्वलोकेषु पद्मनाभोंपि ध्यानपथेन वसुदेवचि- त्तमासाद्य निर्मूलप्रचुरतत्प्रेमपदव्या तत्पत्नी देवकीमाससाद ॥ शरद्युतिं पाण्डुपयोधरश्रीर्बभार सा जृम्भितवक्वपद्मा । मीमसास्यरस कुचोविमुक्ताहारोभवद्भोजपवत्कठोर: | २२ ॥

·प्रथमस्तबकः ।
द्रष्टुं किलास्याम्बुजमात्मजस्य वक्षोजयुग्मं सुदृशो नतास्यम् ।
क्रमेण वृद्धिं जठरं प्रपेदे दिवौकसां चेतसि च प्रमोदः ॥ २३ ।
जहौ शुभा भारभिया कलापं तदेवतां तारमलं चकार ।
जगाम मन्दं शनकै हाम नथापि दीर्घ श्रमिनं कृशांग्या: 1॥ २४ ॥
एवं शनैश्शनदेवकी जठर पद्मनाभे क्रमेणांगपूर्णतामवाप्ते ।।
वभौ न तावद्वसुदेवजाया प्राचीव काष्ठा हिमरठिमगर्भा
पाण्यग्रसंच्छन्ननवप्रदीपशोभेव कागगृहमंस्थिता मा
तथापि कंसस्सहजा समीक्ष्य मगेजबन्धुद्युतिमेकदान्तः ।
मदीयकालं वहति स्वमायेत्यचिन्तयद्विस्मिनधीनितान्तम् ।। २६ ॥
॥ २५ ॥
ग- नदिदानीमयत्नवध्याया अप्यन्तवत्न्याः प्रमदायास्सहनाया-
स्त्वमुप्या व्यापादनादयशोल्पायुर्निरयश्च में भूयात्तज्जातमात्रमेतदीयं शिशु
वन्द्यमपि व्यापादयिष्याम्यथवा तेनैव हतबेहुगपं मोलमन्यवाप्स्ये इत्यनुचि-
न्तयन्नासनाटनाशननिद्रानाद्यवसोवप्यौग्रमेनिस्तद्वधोपायमेवानुस्मरन् सर्व-
दा लोकनार्थ विद्वेषभन्यवावसन ।।
शर्वस्सानुचरोग्विलास्सुग्गणाः श्रीनारदाद्यास्तथा
निस्संगा मुनयोन्तरिक्षगतयस्साब्जासनाः पुष्कगन ।
गन्धर्वोरगसिद्धचारणमुखास्सन्तानपुप्पावली-
वर्षन्तोनुनुवुः प्रभुं यदुकुले जन्मप्रवृत्नं हरिम ॥ २७ ॥
नित्यं निर्मलमद्वयं निरुपमं वेदान्तवेद्यं विभुं
सत्यानन्दमयं पुगणपुरुषं सृष्ट्या दिलीलान्वितम् ।
देवक्या जठरस्थितं करुणया लोकावनायाधुना
नाथं त्वां जगतां पते वयमिमे वन्दामहे सर्वदा ॥ २८ ॥

·८
चम्पृभागवते
श्रीमत्म्यकच्छपकिटीन्द्रमुखावतारै-
भक्तावनैकनिग्नो भुवनैकनाथः ।
भूत्वावनौ यदुकुले वसुदेवसूनु-
ग्द्यापि पालय महीं खलभारतान्ताम
॥ २९ ॥
ग-इत्थं नीलकण्ठपद्मासनप्राग्वाम्सुगम्सर्वेप्यनिभक्त्या प्रपन्नार्तिह-
र विश्वनाथं हरिं यदुसत्तम इत्याख्यान भवाय सादरं प्रणम्य सर्वब्रह्माण्या-
रिणं लोकनाथमात्मगाशयं वहन्नी देयकात्मजामप्ययि मानस्त्वां मननू-
जां निहन्तुं कंसकृतमुद्या सर्व विफलमेवास्त्विन्यनुगृह्य परमया भक्त्या प्रणे-
मुः तदानी-
मासे हगै शशिमुग्वग्रहमाधुयोगे
कृष्णाष्टमीमिलितपद्मजनाथता ।
लग्ने वर्षवतरणार्थम विरेज-
देवस्य कैटभरिपोः
ककुभत्र
सर्वा:
॥ ३० ॥
तागणि रेजुर्गगनस्थितानि
फुल्लानि पंकहकोरकाणि ।
आपोप्य निर्मलतामवापु-
द्रुमाश्च नूनप्रसवादिभिर्भाम
॥ ३१ ॥
त्यक्त्वा जन्मभवं मृगाः कलहमप्यन्योन्यसक्तास्तदा
तस्थुः पुष्परसं निपीय नितरामिन्दिन्दिगस्संजगुः ।
चेरुश्शैत्यसुगन्धमान्यसाहताम्सर्वत्र वाताका
भूदेवाग्निगृहे प्रदक्षिणशिंखारसंजज्वलुः पावकाः
॥ ३२ ॥

·प्रथमस्तवक। चेतस्तदा साधुमनस्य हृष्टं कंसादिवैधेयमनस्तु विनम् । नेदुस्स्वयं दुन्दुभयरसुगणां गन्धर्वमुख्या जगुरन्तरिक्षे ॥ ३३ ॥ आगत्याप्सरसोप्यकुर्वत मुदा लास्यं तदा निर्जराः सो कल्पगुच्छ पूननिचयान्मोदाद मुहुः । भक्त्या दिव्यतपोधना मधुरिपुं ब्रह्मात्मकञ्चानम- पर्जन्यध्वनिरप्यजायत हरेर्जन्मक्षणे किचन ॥ ३४ ॥ कंसस्यानुचरष्ववोधमखिलवानेषु निद्रा दृढ़ा जाने गीतकरोदयेऽर्धनिशि सा शूगन्मजप्रेयसी । काले पुत्रममूत कैटभरिपुं भारवत्सहस्रानि मायामानुपमच्युतं नियमिनां चित्तान्जवासप्रियम् ॥ ३५ ॥ ग-- तत्रान्तरे शृंग्वलानद्धकरचरणस्त्वानकदुन्दुभिर्योगपद्योद्यत्सह- सरवित्विषा महनीयमकुटेनालंकृतमोलिं नीलधनस्पर्धिमहाचिकुर कलापं चञ्च- रीकार्भकशोभिमुग्धाळकं बालशीतांशलोभनीयनिटिलमध्यराजमानोर्ध्वपुण्ड सर्वलोकनाणदीक्षितचिल्लिवल्ली विमोहनं करुणाअरीलक्ष्मोपलक्षितलोचनारविन्दं तिलसुममदशोपणदक्षनासिकाग्रहृयवीक्षणं ग्नमुकुररुचिग्गण्डविम्बितमकरकु- ण्डलं बिम्बाधरकान्त्यञ्चितकुन्दोपमेयरदनिचयं भक्तलोकचित्ततापोन्मार्जन- चणमन्दहासरम्याननाम्बुजं कम्बुसम्मितकण्ठलसित कौरतुभमणिमुक्ताहारव- नमालादिविविधकलापं केयूगंगदवलयांगुलीयकादिभूपालंकृतचतुर्भुजगृहीतश- खचक्रगदापंकजं भृगुपादलक्ष्मांकितरमानिवासवासं गेमराजिविगजमाना ग्व- लपंकजासनाण्डनिलयचलदळपलाशोपमेयजठरं पंकजावासाधिष्ठानपद्मणि- काभासुरनाभिं मध्यदेशपरिधृतपीतांशुकावेष्टितरत्नरशनं वारणकरविलोभनोग- युगळं ग्नमुकुरसदृक्षमृदुळजानुद्वय विगजमानं जंघाद्वयपगजितर्हिकण्ठं प्रप- दप्रभाशोषितकमठपृष्ठमदं अत्यन्तगृहनविलोभनगुल्फद्वयं निगमार्थादृश्यमान- चरणारविन्दं पद्मरागदर्पणायितनखबिम्बिता क्लिप्रपञ्च सजलजीमूतस्पर्धि-

·१०
चम्पभागवते
सकलप्रतीककान्ति त्रैलोक्यनाथं पद्मनाभं निजात्मजं दृष्ट्वात्यन्तविस्मित-
धीगनन्दसागरे निमज्योन्मज्य तत्मणे भूमीसुराणामयुतं गवां मनसा प्रदाय
मुक्तिनानन्दतुन्दिलहदुत्तमश्लोकपादारविन्दयोस्सदारो मुहुर्मुहुः प्रणम्यवं
स्तोतुमुपचक्रमे ॥
कारुण्यधाम्ने निधये गुणानामाद्यन्तहीनाय परात्पराय ।
मायानिदानाय चिदात्मने ते निरीहगम्याय सदा नमोस्तु ।। ३६ ।।
करुणाकर ते करुणालहरी-
कणमप्यनिशं वितरस्व हरे ।
विषयार्णवतारणनौसदृशं
तव भक्तिरसं चरणाब्जतले
संसारसागरनिमग्नमिमं मुरारं
सन्तारयाद्य कृपया करुणापयोधे ।
रूपं तवैवमखिलेश सदास्मदीय-
चेतस्युदेतु निखिलं त्वयि चार्पयावः
॥ ३८ ॥
योगीन्द्रदुर्लभमिदं तव पादप-
दृष्टं त्वदीयकृपयैव सुरारिशत्रो ।
कंसादतीव चकितो परिपालयावां
यत्प्राक्खलन निहतास्तव पूर्वजाष्पट
॥ ३९ ॥
मधुमथन विदित्वा जन्मवृत्तं तवेप्य-
त्यतिकुमतिरिदानी भोजराड्विश्वनाथ ।
तव चरणसमीपे नास्ति भीतेनिंदानं
तदपि चपलभावादुक्तमेतत्समस्तम्
॥ ५० ॥

·प्रथमस्तरका
शीघ्रं तवेदमुपसंहर दिव्यरूपं
त्वद्भक्तलोकनिवहदि धार्यमाणम् ।
अज्ञानिनोह्यपहसंयुग्दिं जनिन्ते
आगोस्मदीयमखिलं भगवन्धमस्व
॥ ४१ ।।
एवं पित्रोरुदारामतिविनययुनां वाचमाकर्ण्य मोदा.
दग्रस्थौ तावुदीक्ष्य प्रणयरसवहद्दिव्यहाट्या दयालुः ।
देवेशोप्यत्रवीगां स्मितमधुरमुग्यो युप्मदीयात्म जत्वं
यस्मादाप्तं मया तच्छणु नमन्विलमप्यादगत्पूर्ववृक्तम् ॥ ४२ ।।
स्वायंभुवाभिधमनोस्मृतपास्मजाय:
'काले प्रजापनिग्नीव तपश्चचार ।
माक्षात्कृतम्तु तपसाहमपि प्रजास्तं
स्रष्टुं समादिशममी च सिमृक्षगसीत् ॥४३॥
तावत्स्वान्तमलीमसापहतये भूयोप्यरं दुश्चरं
तनाते नियम समय निखिलं मय्येव तो दम्पती ।
दिव्याब्दानयुताधिकानविचलचिनी तदाहं तयो-
गनपधृगाविगसमचिगत्तइनिहष्टः पुनः
अभिमतमखिलं मां
दूतमत्यन्तभक्त्या
चिरकृततपसा वां सम्प्रदृष्टान्तांगम् ।
इति मम गिरमाकोचतुर्भक्तिनम्रो
पदकमलजुपो मे मायया मोहितो तो
इंस्पधृगेव नौ तनुभवो भूयारवांस्त्वत्परे
भक्तिश्चातिढा तथास्त्विति तयोर्दत्वा वरं हृद्भतम् ।
अन्तर्धानमगां मुदाध्यवसतां जायापती तो तदा
पृश्नीसूनुरहं बभूव सुतपाश्चैतद्विदित्वासृजत् ॥ ४६॥
॥ ४४ ॥
॥ ४५ ॥

·चम्पृभागने ग—पुनरपि कम्मिश्चिन्मन्वन्तरे पृश्नीसुनपसौ काश्यपदाक्षायण्या- वभूतां । तदाहमप्युपेन्द्रोवतरमेवमितरजन्मस्वपित योर्युवयोरात्मजत्वं । मयाप्तं तदा मन्मायामोहितहृद्भ्यां युवाभ्यां विस्मृतं तद्रूपमिदानीं चेतसि वां स्म- तुमेवं प्रदर्शितम् ॥ निस्तीर्य संसारमहापयोधिं पुवे मयि प्रेममयोडुपेन । सायुज्यमन्त्ये व्रजतं भवेस्मिन्यदीप्सितं चेतसि वां तथास्तु ।। कंसात्तात बिमेषि चेद्ब्रजपदं नीत्वात्सबालाकृति गृढं मां सहसा तदागमनतः पूर्व यशोदासुनाम् । आनीयात्र ततः प्रदर्शय पुरः कंसस्य ते शृंखला- बन्धश्चापि कवाटयोश्च युगपन्मुच्येत तावत्स्वयम् ॥ ४८ ॥ एवं निगद्य पिनगै शिशुवपधारी नाथो रुरोद पदपाणितलं विधन्वन् । जाता व्रजे निखिललोकविमोहिनी मा मायापि नन्दगृहिणीजठगत्तदानीम ॥ ४९ ॥ भोजेश्वरानुगगणे स्मृतिहीनचित्ते तावत्स्वयं विघटिते च कवाटबन्धे । कर्तुं शिशोर्विनिमयं व्रजमाशु गन्तुं चक्रे मतिं सगळितान्दुकपादहस्त: न वदभंगसमद्युतिं निजसुतं धृत्वा कराब्जे व्रजं गच्छत्यानकदुन्दुभौ द्रुततरं जीमूतमालास्तृते । विगुद्दीपततिनभस्यनितरां रेजे समं गर्जितै- र्जातां वृष्टिमथो फणादशशनै रुन्धानन्तोन्वगात् ॥५१ ।।

·प्रयमस्तरका १३ मन्दारपुष्पनिवहान्यभिवर्षगणा दिव्यर्षिवृन्दसहिता गिरिशप्रधानाः । दृष्ट्वा हरि श्रुतिनिगृढमतिप्रहष्टा व्योम्ना ययुर्दिविषदरसहिता वधुभिः ।। ५२ ॥ ग- एवं महोत्सवेन गच्छन्तं पुण्डरीकाक्षमात्महस्ताम्बुजयोरति भक्त्या वहन्नागत: पद्मनाभतातस्त्वगाधहदातिभीपणाया मिवनन्दनायास्तीर- मासाद्य तान्नदीमेवमवादीत ।। काकिन्दि देहि गतये सरणि मुगरे. मृयात्मजे त्वरितमित्युदितं निशम्य । शौगर्द्विधा त्वपससार वेस्तनृजा नीवा जगाम यमुनां कुतुकंन शौरि: ।। ५३ ॥ गत्वा गोकुलमाशु तत्र विवतान्दृष्ट्वा कवाटां स्तदा सुमां वीक्ष्य विलासिनी ब्रजपतेमायाबलात्सानुगाम । मृतीतल्पगनं विधाय तनयं धृत्वा करे दारिका- मायातरितमिरावृतेन स पथा भूयोविशत्तां नदीम || ५४ ॥ यहातग्नां यमुना महात्मा शो रिस्तु सा पूर्ववदेव पूर्णा । आगत्य बालां जगदीशमायां स शाययामास च दागपाश्च ।। ५५ ।। गत्वा पुनश्शयनदेशमसौ पुगेव- त्स्वीयं कराब्जचग्णाधूनशृंखलस्सन । निद्रामवाप च पुरेव दृढं बबन्धु- इशीव्र कवाटनिचयं स्वयमेव चित्रम 4

·१४
सापभागवर्म
ग--- तत्क्षणे चिन्मग्या दारिकायाः पर्जन्यध्वानसदृशं गेदनम्वं
निशम्य प्रतिबुद्धा भोजेश्वगनुचगस्तत्किमित्यजानन्तोनिद्रवन्तस्ससंभ्रम
भोजेश्वरमुपगम्य देवकीप्रसूनि शशंसुः ।।
श्रुत्वा कंसरस्वमुस्तत्प्रमबमनिजबाड़ागिनेयं जिघांगुः
कालं स्वं शीघ्रगत्या प्रतिसानिपतन्नुन्धितश्चामसाट ।
सृतीगह भगिन्याः खलमालमनघा भ्रानरं वीक्ष्य भीता
जाया शौररसशोका सकभणमवददाढमालिंग्यपुत्रीम ।। ५७ ।।
पूर्व पट तनयास्त्वया मम हता 'दुष्कर्मणेवाधुना
जानामष्टमंगभंतस्तु तनयामेनां निहन्या न में
एतां में यदुराज देहि चरमां कार ण्यत: पूज
त्यात गामवधीय दुर्मतिम्सी जग्राह पुत्रा बलात
धृत्वा पादौ कगने ग्खलमनिरमिनकोधसम्भ्रान्नचंता.
यावत्पापाणपष्ठे स्वस्थ तनयां क्षप्तुमच्छत्तदा मा।
हस्तादुत्प्टय शीघ्रं मुरपथवसनि: कंसमुच्चयोच-
दभीनं वीक्ष्यात्मगात्रं बहुकरविनोग्रायुवं वि-गुमाया ।। ५.५ ।।
दुष्टात्मनि मा किमर्थमधुना हन्तुं वृथोयुत्तावा-
नेपाहं तव विप्रियं किमनघा व्यातन्वती वालिश ।
पृर्वाविर्भुवि ते हरि कचिटगानन्मादा नाशाय ते
तनवाप्स्यमि मृत्युमागु नितगं मंचिन्तय स्वं हितम् ।। ६० ।।
उक्तवैवं भोजनाथं सुरगणविनुता विष्णुमाया धरण्यां
त्रातुं लोकाननिष्टहह विधवपुपा द्वादशाख्यासमेता ।
दृष्ट्वा रूपं तदीयं भयविवशमतिर्गर्हयन्नात्मकृत्यं
कंसस्त्वामुच्य बन्धं झटिति म भगिनीं तत्पनिचैवमूचे ॥६१॥

·प्रथमस्तरकः।
हा हा मृढधिया मया नु दुरितं किं किं युवाभ्यां कृनं
पूर्व किन्वशरीरिवाक्यमनृतं जातं यदेतन्मया ।
सर्व पापमकारि ते तु विधिना पुत्रा हतास्तेकृता-
स्ताएं मा महजे वथा ननुभवेजातस्य नृनं मृतिः
ज्ञानाभावान्मये कृतमिति हृदये कल्पयन्ती भवन्तो
कामण्येनाव तां मां खलमिति निगरस्तापनप्तस्स कंसः ।
दम्पत्योडशोकोपाधिककलपटतोगपनत्पादमूले
तावनिर्यातको पम्यविनयमवदनसमुत्थाप्य गौरिः ॥ ६३ ।।
उक्तं यादगेपमेव टपते तदन्न शंकानृभि.
भोकव्यं विधिकल्पितं मनमि तत्क्लेशस्त्वया नास्ति में।
.तावडेवकनन्दनापि पढ्यो: एखानतं भ्राता
कोपादीनि जही न माधुहरये मानादिकं निष्ठति ।। ६४ ॥
ग--
नदनु भोजनाथोपि नयोस्स्वावामगमनायानुनां दत्वा प्रसन्न-
हत्भ्यां ताभ्यामप्यनुज्ञातस्वयमपि प्रहष्टः पुरं गत्वा नां निशां कृच्छादनपीत ।।
अन्येपुरभ्यानमुपैयुपास्वं प्रलम्बकप्रिमुग्वानमान्यान ।
जगाद कमी वमुदवपत्न्याः प्रमृतिमन्यन्निम्पिटन वृत्तम ॥६५॥
निशीथिनीवृत्तममात्ययाः श्रुत्वाग्विळ विम्मिनचतमन्ने ।
उपायमूचुई दि चिन्तयन्न. प्रभुं परिम्लानमुखारविन्दम् ॥ ६६ ।।
जानश्चेदग्णीतले नरपतं त्वां हन्तुमेकः क्वचि-
हासारते वयमाशु बालकगणाजातान्दगाहान्नरे ।
हन्मस्तानखिलास्तदा तव रिपुस्तेप्वेक एव ध्रुवं
भूयाने दिविषद्गणा करुणया मुक्तास्त्वया मंगरे
॥ १७ ॥

·१६ चम्पृभागवते लोके त्वत्सदृशः कवास्ति समरे धर्मप्रहारी पुमान जेतुं त्वां भुवने न कोपि नियतं ब्रह्मापि विद्यापरः । दत्वा स्वार्धकळेबरं गिरिसुतावश्यो वसस्यन्वहं लोकेशो गिरिशोपि नन्न तु भयं ताभ्यां भवेत्ते कचित् ॥ ६८ ॥ इत्थं चेदपि दुर्धरा रिपुगणास्त्यक्ता भवेयुर्धर्व तत्तेषां गढवत्समूलबिहतियुक्ता मुराणां ततः । मूलं दैत्यग्पुिस्तदीयहतये गोब्राह्मणानां वधः कर्तव्यं पुरतरसमादिश जवादस्मान्तदर्थ प्रभो ॥ ६९ ॥ इत्थं दुर्मन्त्रिवाक्याद्विगुणितकुमति जगट प्राहिणोत्तान द्वेष्टुं सर्वत्र साधूनथ सुररिपवस्तन्नियुक्ताम्समस्ताः । नानारूपेण चेरुभुवि हरिचरणन प्रद्विषन्तम्तदानी- मूपुस्सर्व प्रहृष्टा हरिपदकमले साधबोप्यपयन्तः ॥ ७० ॥ यो भूभगवहतयेवततार धात्र्यां वंशे यदोरसुविमले वसुदेवमनुः । कृष्णस्समे हरतु सर्वगदं स्वभक्त- संरक्षणव्रतपर: करुणापयोधिः ॥ ७१ ॥ चम्पूभागवते प्रथमस्तबकस्समाप्तः ॥

·द्वितीयस्तबकः । घोपं तु गोपाधिपतिम्सुतन्तं विलोक्य संहटम निर्द्विजातीन । आनीय दत्वा सुबह नि दाना- न्यकाण्यत्स्वस्त्ययनं सुतस्य ॥ १ ॥ कृत्वा मौजातकर्म दृतमथ निनगं हृष्टचेता द्विजेभ्यः प्रादाद्विशत्महतं शिशुसहितगवां भूपर्णभूषितानाम । नानारत्नाम्बराद्यान्यपि मुहुरधिकं भूसुरेहष्टचित्त- दत्तागीनन्दगोपस्सुतजननमहं घोपयामाम घोपे ॥ २ ॥ ग-- तदनु नन्दगोपम्य पुत्रजन्म निशम्यात्यन्तहप्वागतपु म- नमागधवन्दिगायकादिपु तत्तद्विद्याः प्रकटयत्यु वप्रान्तग्चत्वगदिष्वपि विधि- वत्सम्माज्यांशुकमाल्यादिभिर्वितानवत्म कृतेषु गोपेवपि वृषभवत्सगोजाला- नि निशातैलनिमलोदकैः स्नापयित्वालंकृत्य स्वयमपि स्नात्वालंकृत्यागतेपु गोपीप्वपि नन्दनन्दनदिक्षया परिचारिकाधारितदुग्धदाधिनवनीतकुम्भास्वा- गत्य बालकं विलोक्यानिष्टमानसाम्वभिनो नन्दमुनं स्थित्वानन्दाद्विष्णु- चरित्रगीतायः क्रीडन्नीपु गोकुलं सर्वत्रानन्दविवशमभून । गोपालवालाश्च मिथम्तदानी क्रीडारणं चक्रुरतीव दृष्टाः । कचित्पयोभिन्सिपिचुः प्रमत्ता विचिभिपुर्दाडनवनीतमागन ।. ३ ॥

·चम्भागवते इत्थं महोत्सवयुते स्वगृहे तु नन्द- स्सम्भोज्य तान्द्विजवराविधिवत्प्रहः । मम्प्रेष्यमागधमुखानपि भोजनाये- रानन्दपूर्णहृदयानकरोत्समस्तान ॥४॥ रोहिणी च तदा हटा कृत्वा दानानि भूरिशः । विधिवन्न्यवसन्नन्द्रपुवजन्मदिन शुभा ॥ ५ ॥ तावद्रमारमणवासनिदानतम्त- देजे व्रज प्रतिदिन निविर्षियुक्तम् । लक्ष्मीम्तदाप्रभृति भूतल एवं वाम नके मही च नितगं विग्गज तम्मान तवान्तरे- त्रातुं स्वं कुलमादगन्नृपतये प्रत्यब्ददेयं कर दातुं शीघ्रमहं ब्रजामि मधुगमयेव गोपा व्रजम । यूयं पालयतेनि सर्वपशुपानादिश्य नन्दः का दत्वा कंसमुपेत्य शूरजगृहं भूयोविशत्सत्वरः आयातं वीक्ष्य नन्दं स्वमदनसविधे मारिपानन्दनस्तं प्रत्युद्गम्यानयित्वा द्रुतमथ सुहृदं सन्निवेश्योपविष्टः । हः पप्रच्छ घोप निरवधिकसुखं बान्धवानां निवास वार्धक्ये पुत्रलाभं मुहुरपि नितगं श्लाघयन्नेवमूचे सग्वे तवैतत्सुतजन्म चित्तं तनोति मे चातितरां प्रहष्टम् ।

·द्वितीयम्तबकः । १५ त्वदीयपुत्रं हृदये सदाहं मन्ये मदीयात्मजमेव नूनम ।। ९ ।। निगमयौ किन्नु विवर्धतस्मृती मनोहगै भाग्यनिधेद्य तय नौ । अभाग्यधाम्नोपि ममाभवत्सव मुतोदयस्ने सुनगं सुखप्रा. ॥ १० ॥ इत्थं मतोषमुदिनं वसुदेववाक्यं श्रुत्वा प्रहप्टहृदयस्तमुवाच नन्दः । घोपेधुना प्रमुदिना निवसन्ति सबै का वा भविष्यनि विपत्तदहं न जाने ॥ ११ ॥ लोकग्विलं विधिकृतं हि सग्वे मुतांस्ते श्रुत्वा हतान्नृपनिना निग्विलान्नितान्तम । ग्विन्नोम्मि चेतसि वयं जगदीशमाया लीलामृगा हि निग्विला किमिह प्रकुर्मः ॥ १२ ॥ भूयस्त्विदानी तनयां निहन्तु- मियेप जातां कुमतिरस कंस: । तदा तु सा व्योमगतेति च मया समाकर्णितमद्भुतं तन मायां मत्वा समस्तां हरिपदशरणस्तिष्ट तत्माधु नृनं जात: कश्चित्युतश्चेत्प्रवयसि पितरौ पालयेत्कि स पुत्रः । को वैतवेत्ति तादृक्तनयमयमहारज्जुबन्धं दुग्न्नं राधाराद्यो धरण्यां निवमति भुवने भागधेयी स मर्त्यः ।। १४ ॥

·२०
चम्पूभागवते
इत्थं गोपपतेनिशम्य वचनं प्राह स्म यन्मारिपा
मनुस्तं नितगं प्रमोदभरितोम्म्यालोकनान्मत्सव ।
अम्मद्रोह चिकीर्पया कुमतयः केचिञ्चरन्ति स्वयं
नाशायैव समन्ततो द्रुततरं गत्वा प्रजा पालय
।। १५ ॥
ग----इत्थं सुदृत्तमेनानकदुन्दुभिनोदितां गिरं निशम्य सन्त्रम्तमान
सो नन्दगोपोपि वसुदेवमामन्त्र्य शकटमधिरुह्य गोकुलं प्रति गच्छन मार्ग.
मध्ये जे किं किमापदभूदिति चिन्तयन्नन्नग्गे विश्वम्भरमेव गग्गं मन्यमा-
नः प्रययौ ॥
तदन्तर कंसनियोगेन दशाहाभ्यन्तरजानान बालकान निहन्तुं पारतः
भ्रमत्सु दानवगणेषु मायाविष्वन्यतमा पूतनाभिधा कर्कशमानसा बच्छाम-
पिणी काचिदामुगे नवतत्र बालकान स्तन्यदानाले पादिना कालवशं नीत्वा
चग्ल्ती साक्षान्नागयणावासं घोगमेत्य स्वमायया कस्याश्चिद्योपामणेष
मभजन ॥
कशपाशधनमालनीगमविवामिताग्विलदिगन्तग
फुल्लांकजनिभानना रुचिरभूपणद्विगुणितप्रभा ।
वालमारणविपानिदृपित करीन्द्रकुम्भकुचमण्डला
नाथमार्गणसमागतंत्र हग्विदभाद्रुतमुपाययो
॥ १६ ॥
द्वाग्देशममागतां भ्रमितारविन्दकराम्बुजां
याननिर्जितपंकजामनवाहहमलसद्दतिम ।
पूतनामभिवीक्ष्य तद्युतिविस्मिता बहुमान्य तां
मन्दिरं प्रति गन्तुमाशु मृतिं ददुः पुरपालकाः
॥ १७ ॥

·द्वितीयस्तबकः। २१ उपत्य सान्तमाशु माया- मनोहरी नाशकरी शिशूनाम् । ददर्श मात्रा परिलाळ्यमान शिगं मनोज्ञे नळिमे शयानम् ॥ १८ ॥ ग- तावत्तु सर्वज्ञो बालकाकृति: पद्मनाभोपि पूननाचिन्तितं वि- शायात्मन्येव मायया स्वतेजःपुञ्जमाच्छाद्य लोचनाम्बुजे निमीलयन्नेवास्व- प्नलोकनाथो निद्रित इव शेत स्म ।। अंगारं भस्मनान्तहितमिव मुदिता वीक्ष्य बालाकृतिन्तं नाथं निद्रायमाणं निजहदि सफलां स्वागतिं चिन्तयन्ती। स्पर्श स्पर्श निषण्णा सविधभुवि शिशु लाळयन्नीव नृर्ण मुम्नं नं रज्जुमाया द्विरसनमिव साप्याददे पाणिपद्मे ॥ १९ ॥ नदानों पश्यन्त्योरेव नद्र्पविम्मितयोर्नन्दविलामिनीगेहिण्यो- स्सर्वलोकविमोहिनी सापि नन्दात्मनं परिभ्यांके निधाय जिवती कगळ- गग्ळरूपितं पयोधरं वदने प्रददौ ।। वासुदेवः कगब्जाभ्यां गृहीत्वा तत्पयोधगे। निरस्य काकोळरसं पपी सकुतुकं तदा ॥ २० ॥ पीत्वा मातुग्विाशु तहनुसुतावनोजकुम्भ मुहुः स्तन्यं किञ्चिदनाप्नुवन्प्रकुपितो गोपालनाथात्मजः । तत्प्राणानपि पातुमाग्भत तत्तीबव्यथापीडिता सान्त्वैर्मोचयितुं पयोधरमभून्नालं तदीयाननात ॥ २१ ॥ ग--- तदनु दुस्सहया यातनया दन्तान्मिथः संघट्याधरं च सन्द- श्यामक मुञ्च मुञ्च स्तनमिति मुहुाहरन्ती बलाच्छिा मोचयन्यपि 6 ·नम्भूगागवते भृशं पद्मनाभवक्त्रसम्पीडितस्तना सा पूतना तु पद्भ्यां मुहुर्मुहुर्मही ताड- यन्ती रोमान्तनिर्यच्छोणितकणा स्वनादप्रतिनादिताशामुखा विवृत्तनेत्रातीव घोराकृतिनिजप्राणवायूनरविन्दाक्षवदनारविन्दे प्रदाय धरणीपृष्ठे पपात ।। तदट्टहासध्वनिना तदानीं चचाल तत्पातरवण चोर्वी । ससागग---- -,तध्वनिभिन्नका- स्समागमन्गोपजना भयाताः ॥ २२॥ अत्यायताधिकमुपीवरकाय मां दंष्ट्राकगळवदनामनिघोग्नवाम मेतुप्रमाणचरणां ब्रजवासिनस्तां दृष्ट्वा मृतामधिकविस्मयमापुरन्तः ॥ २३ ॥ तदानीन्तु- बलन्तमर्भकमुद्रीक्ष्य तदीयवा- स्यादाय गोपसुदृशस्त्वरित प्रहृष्टाः । सन्तापसम्भ्रमसमाकुलचेतनाया: पाणौ ददुर्दुततरं ब्रजनायिकाया: ॥ २४ ॥ आदायाभकमाशु मापि नितगमालिंग्य मूर्धन्यथो जिवन्ती मुदिता जवादनुचरैरसाकं यशोदा पुनः । रक्षार्थ तनयम्य गोमयमुवैद्रव्यैर्यथावत्क्रियाः कृत्वा चेतसि देवता मुहुरपि ध्यात्वा सुखनावसत् ॥ २५ ॥ ग-तवान्तरे ससंभ्रमं जवात्समागतो नन्दगोपस्तु शक्रकुलिश. निर्भिन्नपक्षं महाशैलमिव धरणीनिपतितं पूतनाकळेबरं दृष्ट्वात्यन्तविस्मित- धीरन्तरेवं व्यचिन्तयच्च ॥

·द्वितीयस्तरकः । चिबं चित्रमभूयथार्थमखिलं शरात्मजनोदित पूर्व तन्नियतं समस्तविदसौ भूयात्स योगीश्वरः । सञ्चिन्त्यैवमनेकमित्रभृतकैस्साधं स गोपाधिपः च्छित्वा तत्कुण परश्वथमुखैः संस्कर्तुमारब्धवान् ॥ २६ ॥ तावत्श्मशानोद्गतधमगन्धि- वो मरुञ्चागरुगन्धवाही । न चित्रमेतद्यदसौ मुकुन्द- वक्वे प्रदायैव कुचं मृताभूत ॥ २७॥ पयोधरप्रदानतो हरि निहन्तुमुदाता- प्यसो जवाद्ययो गति प्रमृममा मुदुर्लभाम् । सदा मुदा हदा जगनिवासमयन्जनः शुभां नु कां गतिं जन्नवेद्मिनदयानिधे ॥ २८ ॥ ग- तदा तु पृतनाकळंबरोभूनागरुधमवासनामिळितपवमानग- न्धानुभवप्रतर्पितघ्राणेन्द्रियास्मपि पौरलोकाः किं किमेतदिति तहेशमाग- त्य चामरूपधारिण्या दनुजांगनाया बालकलाळनपयोधग्दानादि चरितं स्व- यमेव विनाशं च वजनायिकापरिचारकादिमुग्वादाकात्यन्तविम्मितमानमा मिथस्सानन्दमेवं जगदुः ॥ हा हा गिगुवधात्याना म्वयनवामुरी मृता । शिशश्चानामयो लब्धो मधुभित्कृपयेव नः ॥ २९ । चित्ते पंकजनाभमेव शरणं मत्वा प्रभोनः स्थित- स्यापत्काचन नो भवेत्परमिनो बालोप्य भाग्यवान ।

·चम्भूभागवने
धन्या नन्दविलासिनी च नितरामन्यास्सकाशस्थिते:
पुण्यं नश्व बभूव खल्विति जनाः स्तुत्वा ययुस्वान् गृहान ॥
नन्दोप्यादाय पुत्रं किल यमसदनात्सन्निवृत्यागतन्तं
मूर्त्याघ्रायातिहृष्टो मुहुरपि परिग्भ्याकुल: प्रेमभारात ।
चित्ते विश्वकनाथं हरिमनुकलयन्गोपवंशप्रमोद
कुर्वन्पत्न्या स्वगेहे सुखमक्सदर लाळयन्नात्मजञ्च ॥३१ ।।
यः स्तन्यदानमिपतोखिलबालनाश-
की निहत्य दनुजां शिशुलीलयैव ।
मुक्तिं ददौं करुणया स कृपापयोधि-
मुक्तिं प्रयच्छतु गदान्मम नन्दसूनुः
चम्पृभागवतं द्वितीयम्तबकस्समाप्तः ॥
॥ ३२ ।
तृतीयस्तवकः ।
इत्थं जगदगुरुकथामृतपानहटः
सौभद्रसूनुरभिवन्द्य तपोधनेन्द्रम् ।
भक्त्यान्वयुक्त च ततो हग्वृित्तमन्यद-
व्यासात्मजोपि मुदितो नृपतिं जगाद
शृणु बाल्यचरिखमत्युदारं
शिशुरूपस्य हरेस्त्वयानुपृष्ठम ।
श्रवणेन सुखप्रदं नगणां
निखिलं पाण्डववंशशीनभानो
॥ २ ॥

·नीयस्नबकः । आनीयजन्मक्षदिनेपि नन्दो महीसुरादीन् विविधैः स दानः । अनोपयनन्दसुतोथ निद्रा- मगात्तदा दानवकालरात्रिः तदा यशोदापि निद्रायमाणमभकं शकटस्यापश्चारुतलिमे शा- 'बागतान्बन्धुजनान् सम्मानयन्ती चचार ।। वत्कंसनियोगतः प्रचरतां सर्वत्र देवारिणा- मेकस्तच्छकटं प्रविश्य गगने शीघ्र भ्रमन्नन्तिकम् । द्रिाणस्य हरेग्यादखिलविन्मायां विदित्वासुर स्याधुन्वन्निव सम्भ्रमेण चरगी नाथोप्यगेदीभृशम् ॥ ४ ॥ सन्ताडितं कमलनाभपदाम्बुजाभ्या- मागत्पपात भुवि तच्छकटं प्रभनम् । दृष्ट्वा तदद्भुनमवापुरतीव चित्त बाला भ्रमं कुनुकमप्युपतल्पसंस्थाः उच्चैर्निशम्यरुदितं निज नन्दनस्य तावत्ससंभ्रममुपेत्य सुतं गृहीत्वा । पप्रच्छ नन्दगृहिणीसुतरोदहेतुं तत्सन्निधौ विहरत: परित: कुमारान् अथोचुरेनां व्रजनाथपत्नी बालाश्शिशो: पादहतिप्रभमम । भूमौ महानः पतितं जवात्स्वं पलायनञ्चाति भिया तदानीम ॥ ७ ॥ 7 ·२६ सम्पूभागवते इत्थं बालकभापितं हृदि सदा विश्वासयोग्यं नत. नन्दोप्येतदुदन्तमाशु पकितः श्रुत्वा जगामान्तिकम् । तावत्साहपतिं शिशोपिदियं दुर्दैवतापीडया जाता तन्नियनं जवात्प्रतिविधिः कार्या धरित्रीसुरैः ॥ ८॥ एवं प्रिया निगदितं स निशम्य नन्दः प्रोवाच तद्विजवगन्युगपत्ततस्ते । सञ्चिन्य कर्मरभसात्खलभूतनाशा- याराधनादिककुभां विधिवद्वितेनुः ॥ ९॥ कर्मान्ते नन्दगोपः प्रमुदितहदयो दक्षिणां भूसुरेभ्यो दत्वा भक्त्या यथार्ह पुनरितरजनासंग्रहणान्विवाय । सर्वान्संप्रेष्य भूयम्सपदि च शकटं योजयित्वा यथाव- जायायुक्तस्सतोपं सुनमपि सततं लाळ्यन्नावसञ्च ॥१०॥ ग-इत्थं शकटोपगते दानवे विनष्टे भूयोप्येकस्मिन्दिने भोजेश्वग- नुगेपु दानवेषु तृणावर्ताभिधान, कोपि सुगरिोपमेत्य मायया स्वप्रतीकमा- च्छाद्य नन्दात्म जान्तिकमुपाययौ । ततस्सर्वेश्वरी भगवान नन्दसूनुरपि दा- नवमायां विज्ञाय तद्वयोपायं विचिन्तयन्त्रात्मगात्रं गुरुत्वयुतं चकार ।। तावन्नन्दविलासिनी निज सुतं स्तन्यं पिबन्तं करे सानन्दं दधती कथञ्चन शिशुं निर्वोढुमप्यक्षमा । तल्पे शाययितुं पदं प्रचलितुं चैकं यदानक्षमा तावद्भमितले निषद्य तनयं साशाय यत्तत्र तम् ॥ ११ ॥ नं शाययित्वा तनयं धरण्यां स्मृत्वा प्रदाज मधुसूदनस्य ।

·तृतीअस्तवकः । तस्यां गतायां दितिजोपदास्य. संक्षाळनार्थ जगृहे मरुत्तम चक्रानिलाकृतिधरे दनुजेच्युतन्न धृत्वान्तरिक्षमनुयाति हग्न्मुिग्वेपु । सान्द्रेषु घोगतिमिरानिलरेणुपूरै- नन्द्रप्रियाप्यनवलोक्य सुतं सुशोच ॥ १३ ॥ ग---तावद्वजनायिकायामुग्स्संताड्य भूमौ निपत्योचविलपन्यामि- तरासु गोपविलासिनीष्वपि नन्दनन्दनं विचिन्यात्यन्त खिन्नासु गोकुलनाथेपि निज नन्दनं स्मृत्वा परिमितपरितापात् दाम्बत स्थिते गोपालेवपि लोचनो- न्मीलनायाप्यक्षमेषु गोगणेष्वपि वत्सान विमुच्य लांगूलमप्युन्न मय्याभितः प्रधावत्सुकृच्छ्रनश्चण्डानिले पि तिरोहिते सर्वाशास्वपि कथञ्चिद्वीक्षणीयासु भूशेप्यन्तरिक्षात् पतितां पापाणपतत्रिकण्टकादिवष्टिं विलोक्यात्यन्तभीत्या पलायत्सु गोपालगणेषु गोकुलमचिन्तनीयां दुर्दशामभजन ।। तावत्सर्वजगद्गुरुं ब्रजपनेने नयन्नम्बर दैत्योयं मम चिन्तितं सालमित्याचिन्त्य चित्ते यदा । हन्तुं कैटभनाशनं व्यवसितश्शी तदा शैलतो- प्यात्मानं स विभुगुरुत्वमनयभीत्ये वधून्य वपुः ॥ १४ ॥ ग- तत्क्षणे महामेरुममानमुत्तमश्लोकार्भकगात्रं धृत्वोत्पतितुमम्ब. रमशक्नुवन् स दानवस्तु शिगं वियोक्तुमतियनवानपि त्रासेनेव तदाहुद्वन्द्व- गाढवेष्टितकन्थरतयाभ्यन्तरनिरुद्धश्वासानिलस्सन्तापविवृत्तनेत्रो विहायमि भ्र- मन्नेवान्तकान्तकशिलीमुखाग्नितारकामुगत्मजवत धणयां पापाणपृष्ठे गतासु पपात ॥

·चम्पृभागवते
एवं गतासोः पततस्सुगरे।
धांत्र्यामुरस्थ शिशुमस्रलिप्तम् ।
दृष्ट्वाशुगोप्य: परिगृह्य दोर्ध्या-
मालिंग्यपाणी निदधुर्जनन्याः
॥ १५॥
तावत्तदीय हदि जातमतिप्रमोद
वक्तुं न पन्नगवरोपि शशाक किञ्चित् ।
मोदार्णवे परिममजचिरन्तु नन्दो
गोपाश्च हरभरिता गिरमित्थमूचुः
॥ १६ ॥
हं हो गोकुलनाथभाग्यमधुना लब्धो तो यत्सुत-
श्चिवं बालकधृनिपत्य गगनान दैत्योपि मृत्युं गतः ।
बातो सौ तदुर:स्थितो मधुभिदा बालोपि नूनं सदा
स्मृत्वा चेतसि माधवं निवसतो नापद्भवेन्नः प्रभोः ॥१७॥
एवं
वदत्सु
विविध पशुपेपु नन्दः
पुर्व निरीक्ष्य हदि माधवमेव मत्वा ।
शुगत्मजस्य वचनं तदतिप्रशंसन
पत्न्या सुतेन हरिणा च सहाध्युवास
॥ १८ ॥
ग-
इत्थं कं चिहिनेष्वतीतेष्वानन्दसागरनिमग्ना ब्रमनायिका तु
पन्नगशायिनं निजात्मजमुत्संगे नियाय पयोधरं निपाययन्ती मदीयसूनुनिर्मल
इत्युभैहास ॥
तावन्मुनीन्द्रगणपूजितपादपद्म-
इशर्वप्रियस्स भगवान् करुणापयोधिः
मन्दस्मितेन जननीहृदये प्रमोद
तन्वन्विजृम्भितमुखः क्षणमास्तबाल:
॥१९॥

·तृतीयस्तबक । २९ तावत्सा तनयस्य वक्वकमले द्वीपान्ददाखिलान मेरुञ्चान्यगिरीन्वनानिसरितोप्यब्धीनशेषानपि । दिक्पालानपि देवताश्च निखिलानागान्ग्रहानम्बरे चन्द्रादीनपि भूतराक्षसपिशाचादीननन्तामपि ।। २० ॥ इत्थं ता सचराचगणि चतुर्दशभुवनानि तनूजवदनागविन्दा- न्तरे निरीक्ष्य संत्रासकम्पमानांगी सपुलका निमीलितलोचना मदीयसूनुर्भा- गवीरमण एवेति यदा चेतसि चिन्तयामास नदेव तनिखिलमपि क्षणाद्धरि- मायया विम्मृत्य मततं निजनन्दनं लाळयन्ती सुखमुवास ।। इनि सा सुतल.ळनमात्रग्ता दिवमान्यनयबृजनाथवधूः । कचिदनि ददर्श मुनीन्द्रवरं पशुपालवगे यदुवंशगुरुम् ॥ २१॥ नन्दोप्यालोक्य गर्ग वजसविधगतं मारिपामृनुवाचा प्रत्युद्गम्या निनाय स्वसदनमुपवेश्यादगन्द्रपीठ । भक्त्या तत्पादतीर्थ निज शिरसि वहन्ष्टचेता: पदाब्जे नत्वा नं संयमीन्द्रं सविनयमवदप्रा लिर्वाचमेवम् ।। २२ ।। आगत्या मद्गृहे ते मुनिवर नितगं पावनोहं कृतार्थ- श्चाभूवं व्याहता मे विपदपि निखिला त्वत्पदान्जोदकन । सर्वेषां वर्णिनामप्यखिलविदवनीदेववर्गो गुरुस्त- त्सर्वज्ञस्त्वं मुहूर्न यदि भवति मुदा बालयो म कुर्याः ॥२३॥ बालयोरुभयोस्सम्यग्जातकचोच्यतां त्वया । शिष्यभृत्यौ समौ ज्ञात्वा वातुमर्हसि मां मुने! ॥ २४ ॥ 8 ·३० चम्पृभागवते ग- इत्थं सविनयं गोपालनाथगिरं निशम्यानन्दतुन्दिलहृदयो ग. गमुनिस्तु तद्वदनांबुजं विलोक्य मन्दस्मितं विधायानकदुन्दुभेश्चिन्तितमनु- स्मग्नपि तन्निगृहन्नेवैवमवादीत् ।। तव वचनमतीव साधु नूनं मम हृदयेपि मतं त्वदीप्सितं यत् । यदि कृतमधुना मयाभिधानं तव तनयस्य शुभायतन भूयात ॥ २५ ॥ कंसस्य चेतसि सदाप्यशरिवाक्यं स्मृत्वा स्वसुश्च तनुजां समुदीक्ष्य गाढम् । शंकास्तितच्छिशुगणान्प्रहितेषु हन्तुं भृत्येषु केचिदिह चैत्यमृति ह्यवाप्ताः ॥ २६ ॥ देवकीतनयो नीतश्शौरिणा गोकुलं प्रति । पुरैवास्य हृदिस्था सा श्रुत्वैतत्सुदृढा भवेत् ॥ २७ ॥ ग--- इत्थं तपोधनेन्द्रस्य सूनृतां भारती निशम्य सचिन्तो नन्द- गोपस्तु चेतसा तदर्थमुपायं विमृश्य तत्पादयोः प्रणिपत्यैवं विज्ञापयामास ।। तपोनिधे तेभिमतं मतं मे अयां तदर्थ सृतिमद्य काञ्चित । मया सहैवैत्य गृहं निगूढं कार्य त्वया बालकनामकर्म ॥ २८ ॥ ग- इत्थं पूर्वमेवात्मनोनुमतां नन्दभारती निशम्यात्तकौतूहलो ग- र्गमुनिस्तथैवे यभिभायात्मनैव पूर्वनिर्णीतं मुहूर्त प्रतीक्ष्य केनाप्यलक्षित एव गणनायकप्रमोदनादिकर्मविधिवद्विधाय स बालके मातरावागन्तुं समादिदेश ।।

·तृतीयस्तबकः।
॥ २९॥
तदा मुनीन्द्रान्तिकमापपुत्रं
करे वहन्ती वसुदेवजाया।
मुनिस्तदीयं निखिलं प्रतीक
विलोक्य मोदादिदमाहवाक्यम्
रमयिष्यति नूनमर्भकोयं
तनुकान्याखिललोकलोचनान्
तदमुं सुतमाह्वयेद्य रामं
बलभद्रश्च भवेद्वलीनराणाम्
॥ ३०॥
कामपालाभिधो भूयादयं नारीजनप्रियः ।
संकर्षणश्च जननी जठराकर्षणात्पुग
॥ ३१ ॥
तत्तन्निदानात्पुनरस्य भूया.
दनेकनामेति मुनौ ध्रुवाणे ।
आदायपाणौ तनयं यशोदा-
प्युपा जगामास्य मुनेस्सकाशम
॥ ३२ ॥
ग-- तदा तपोधनेन्द्रो गर्गस्तु यशोदासुतं लोचनपुटेन पीत्वान्त-
रंगे निधायानन्दात स्मेरवदनाम्बुजो नन्दगोपमेवं जगाद ।।
त्वत्सूनुर्धर्मनिष्ठश्शुभमतिरवनौ पालनार्थ जनानां
जात: पूर्व युगे सौ धवळतनुग्भूद्रक्तवर्णो द्वितीये ।
सामोदं द्वापरेस्मिन्युनरयमभवच्छयामळांगश्चतुर्थे
भूयात्कृष्ण: करिष्याम्यहमिममधुना कृष्णनाम्ना श्रतन्तन ।।
वसुदेवसुनो जात: पूर्व बालोयमेकदा ।
सदस्य वासुदेवाख्या प्रथिता भवितावनी
॥ ३४ ॥

·३२ चम्पूभागवते भवेत्सुनोयन्त्वतिमर्त्यका तदस्य तत्तत्समयेभिधानम् । भूयादनेकं त्ववधारयत्वं लोकावने सादरमभकन्ते ॥ ३५ ग- अथवा कृतं संदेहेन अयि गोपालनाथ तवात्मजस्य गुणा प्रवक्तुं वसुन्धरायां कस्यापि नैपुण्यं नास्ति । धर्मसहितं साधुजनानवन्तम रातिगणान निघ्नन्तं कृपावन्तं प्रख्यातकीर्तिमन्तमनामयन्तभकं सर्वथा ग्मा रमणसदृशमेव जानीहि । किं बहुना तवाखिलजन्मकृतपुण्यमेवाभकभावमुपे तमित्यहं मन्ये । तदेनं साधुपालयाखिलं तव कल्याणमेव भविष्यतीत्यवः धाग्येत्युक्त्वा महानुभावस्स मुनिलकयोगशीर्वादमप्यतनोन ॥ श्रुत्वा गर्गगिरं समुद्ब्रजपतिनत्वा दढौ दक्षिणां कल्याणाय निजात्मजस्य बहुशो रत्नानि सा रोहिणी । हृष्टानन्दविलासिनी च नितगं तुष्टान्तरंगं मुनि चक्राते द्रविणनिजात्मजकृते नामकिया मंगळे || ३६ ॥ सर्व गृहीत्वा मुदिते प्रयाते दत्वाशिष बालकयोमुनीन्द्रे । नन्दस्वकीयं जननं हृदन्ते मत्वा कृतार्थ सुखमावसच ॥ ३७॥ ग-- ततः क्रमेण गोकुले पूर्वपक्षशीतभानुरिव प्रतिदिनं प्रवर्धमानौ मर्यवेपमनोहरौ तौ रोहिणेयनन्दात्मजो शुचिस्मितेन जनन्योहदंबुज वि- कासयन्तौ धरण्यां पाणिजानुभिः परिभ्रमन्तौ जानुमवलंब्य कथञ्चिदुत्थितौ विवशचरणं पतन्तौ रुदन्तौ पुनरप्युत्थितौ मन्दमन्दं विचरन्तौ चारुलीलया पश्यतां मानसलोचनान्यप्याजहतुः ।।

·तृतीयस्तबक्रः। ३३ भूयः क्रमेण रदनांकुरमुग्धवक्त्रो चारुस्मितेन जननीहृदयं हरन्तौ । बालौ विलोक्य निखिलं हृदि विस्मर-त- स्सर्वेपि तद्विहतिमेव निरीक्ष्य तस्थुः ॥ ३८ ॥ द्वीपिदिव्यनखकण्ठभूषणो मध्यदेशपरिवीतमेखलौ। पादपद्मधृतचामनूपुरी चेरतुव्रजतलेभितोप्युभी ॥ ३९ । आत्मपृष्ठमनुधावमानयो- बालयोस्मकुतुकं दिक्षया । घोषवासिषु निवर्त्य कन्धगं लअयत्स्वतिभियेव धावतुः ॥ ४० ॥ स्वेदधूलिपग्धूिसराननी संभ्रमेण निजपाश्रमागतो। आत्मजौ प्रमुदिते प्रगृह्य तो मातरौ स्नुतकुचे बभूवतुः 11 ४१ ॥ निपीय मात्रोर्मुदितौ पयोधरौ भूयोपि तौ शौरिसुतौ वितेनतुः । अनीतिकर्मणि बहूनि गोकुले शिशुत्वतुल्यानि तदाखिलेश्वगै ॥४२ ॥ नित्यं प्रात: प्रबुद्धौ मधुमथनबलौ इष्टचित्तौ सवित्र्योः स्तन्यं पीत्वा विहारैर्वजपतिनिकटं प्राप्य मोदं विधाय ।

·चम्पूभागवते
धृत्वा पात्रं जनन्यो: पशुगणसविधं यातयोोहनार्थ
गत्वा शीवं पुरस्तात्स्वयमपि विहतिं चक्रतुर्वत्सकानाम् ॥४३॥
ग- तदनु भूयोपि वत्सानां लांगूलानि हस्तपंकजाभ्यां युगपदेव
गृहीत्वा लंबमानौ स्वाभको प्रमोदाल्लेलिह्यमानारसमागता गास्समालोक्य तच्छं-
गप्रहारशंकिनीभ्यां जननीभ्यागगत्प्रगृह्य निक्षिपन्तौ वत्सान् विमुच्य दुग्धं
निपाययन्तौ भाजनानि मूलभरितानि विधाय हसन्तौ मातरौ वञ्चयित्वा
निशिताण दण्डेन क्षीरघटान निर्भिद्यातिनिर्मलं पयः स्वयं निपीयावशिष्टं
बिडाळसात्कृत्वा सवित्र्योस्समागतिं दृष्ट्वा तरसा प्रधावमानौ वासनेव गेदमा-
नौ मध्येपथं बालानि सत्वानि पाणिना प्रगृह्य विहग्न्तौ तद्धावनाच्छोचमानौ
लक्षणीयानि पदार्थानि मिथः प्रहय नाशयन्नौ तौ रामकृष्णौ बालचापले-
नैव गोकुले सुखं विजहतुः ॥
कृष्णोग्रजेन मह वीक्ष्य निजानुबिम्बं
ज्योत्स्नातपादिपु धरास्थित एव तेन ।
कृत्वा चि विविधनर्ममुदा स्वचेष्टां
वीक्ष्यात्र तत्त्वनुययौ कुपितो ग्रहीतुम्
अन्धोस्तीग्मुपेत्य पूर्वजनुपा सार्धं हरौ निस्वनं
कुर्वत्युच्चतरं तत:प्रतिरवं श्रोतुं प्रपश्यत्यधः ।
पूर्व यः कमठाकृतिजलनिधौ शैलं स्वपृष्ठे दधौ
जग्राहार्भकमेव तं व्रजपते: पत्नी प्रभीता जवात् ॥ ४५ ॥
।
॥४४॥
क्रीडन्तमेवं सततं तनूज
विलोकयन्ती न गतान्यहानि ।
विवेद मातापि समीक्ष्य लोलां
मोप्यश्च तस्थुः स्मृतिहीनचिनाः
॥ ४६॥

·तृतीयस्तषकः। ३५ गोपांगनास्वादुफलादि दत्वा नीत्वा वशं बालकमम्बुजाक्षम् । आदाय दोामुपगृहनाय- स्सलाळयन्त्यो दिवमानि निन्युः ॥४७॥ तत्रान्तरे भक्तप्रियस्स भगवान गोपांगनाभि. कगत्करं गृहाद गृहमपि कुतूहलेन नीतस्तासां मनांसि क्षीरसागरमुताहृदयमोषणदरमृताय- मानैग्पांगभ्रूविलासाद्यैरपहरन तवतत्र सञ्चग्न पादपद्मपांसुभिर्गोकुलमभित: पावनमकरोत् ॥ बालैयस्यैस्सह सचरनं गृहे गृहे नन्दसुतं सगमम । आय तद्दर्शनलालमास्ता दामुदा श्रीग्गुळादि गोप्यः ॥ ४८ ।। ग- तदनन्तरं पायेण गोपांगनाभिर्जनन्या च प्रदत्तनवनीतमधु- क्षीरपायमादिभिरपरितृप्तमना: किल नन्दात्मजोप्यवसगानीनी मोपणलीला- मपि विधातुमाग्भत ।। प्रतिवासम्मंगनागृहेभ्यो नवनीतादि हग्न्पुमान्पुगणः । भृशमाप मुदं बिडाळकानां नवनीतं प्रददद्वनौकमां च ॥४९॥ दुग्धं पीत्वातिशीघ्र घटमपि शकलीकृत्य गुढं प्रयान्नं श्वात्मानं प्रचक्रुर्यदि किमपि रुपं गोपनार्यस्तदानीम् ।

·३६ चम्पूभागवते तिष्ठनारान्मुकुन्दश्शुचिहसितरुचा त्याजिताशेषकोप- स्ताभिर्दत्तं प्रगृह्णन्मधुगुळनवनीतादि मोदात्प्रयायात् ॥ ५० ॥ ग- भूयोप्येकदा नन्दसूनुर्मोषणार्थ करयाश्चिन्मन्दिरं गत्वा तत्र चौर्यावसरमदृष्ट्वान्त:प्रष्टोपि बहिःप्रसन्नतामभिनीय चग्न प्रसुप्रं बालकं न- खाग्रेण पीडयन् रुदन्तं तनूजमाश्वासयितुं तस्यां गतायां निगूढं मोषणमप्य- करोत् । एवं विविधेनोपायेनापि गोपांगनानां चौर्या गुपप्लवं वितन्वन् हृष्ट- चेताः गोकुले सुखं विजहार ॥ इत्थं बालकसाहसं ब्रजपतेः पत्नीमुपेत्याग्रुवन गोप्यस्साह च ता मुदा शिशुग्दिं कुर्यान्नमे गोपिकाः । अज्ञानादथवा कृतं यदि मुदा सर्व क्षमध्वं तद- प्येनं लाळयतार्भकं नहि शिशुईण्डयोधुना नन्दनः ॥५१॥ शृण्वन्नेवं भारती मातुरन्त- स्तुष्टोत्यन्तं माधवो मातरञ्च । गुढं कर्तुं मोषणं संप्रवृत्त- श्चित्ते किंचित्संशयं साप्यवाप ॥ ५२ ॥ काले तस्मिन्नेकदा नन्दपत्नी स्तन्यं दत्वा नन्दनं सन्निवेश्य । मित्रैस्साधै स्नातुकामा सखीभि- पिस्त्रीभिर्मिवपुत्रीं जगाम ॥ ५३ ॥ ग- तावत्पुण्डरीकाक्षो भगवान नन्दकुमारोपि जनन्यान्तगृहे शि- क्ये निधाय यथावत्पालितं कलशभरितं मधुरं पयः प्रपातुकामरुतमेवावसरं साधुमन्यमानोन्तिकस्थान बालकान् यष्ट्या भीषयनाराद्विधायातिशीघ्रं शि- क्यान्तिकमुपगम्य तत्स्पर्शनाक्षमस्संभ्रमाकुलो बभूव ।।

·तृतीयस्तबकः । पुरा विपदसम्मितत्रिभुवनोपि तत्स्पर्शने- प्युपायमनुचिन्तयन्नतिशिशुस्स्वयं नन्दजः । विलोक्य सविधेभितोप्यतिमहत्तदोलूखल. निरीक्ष्य तदुपानयत्कलशमन्निधिं कृच्छ्रतः उलूखलस्योपरि पीठमेकं निक्षिप्य भूयोप्यपरं धरण्याम । आरुह्य तेनैव पथा कथञ्चि- जग्राह दोभ्यां मधुभित्स शिक्यम तावत्तत्पादपीठं दुतमवनितलञ्चाप नन्दात्मजस्त- डोळालीलां वितन्वन्हदि भुवि पतितुञ्चाक्षमोत्यन्तभीत्या । भक्तानां भीनिहन्ताप्यतिविवशमतिर्वाप्पवर्षी त्वगेदी- तारं बालास्तदानी कतिचन जननीमाहवयामासुग्न्ये ।। ५६ ॥ तनयम्य दशां व्रजनाथवधग्वधार्य मसंभ्रमबालगिग । व्यसनेन भयेन गलद्वमना द्रुतमाप मुतं सहिताळिजनैः ।। ५७ ॥ यशोदाभिवीक्ष्यात्मजं डोळलीला वितन्वन्तमम्राभिवर्षाविलाश्रम । कगजन शिक्यं कथञ्चिद्वहन्तं स्थिता नासिकान्यस्तहस्तांगुलिस्मा ।। ५८ ॥ अवश्य शोकातुरमात्मजन्तं कृपाधीस्सा परिगृह्य दोाम । मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वजन्ती प्रेम्णा ददौ स्तन्यमनीव धन्या ॥ ५९॥ 10

·चम्भागवते
यशोदा तनृशं स्तनं पाययन्ती
सखीराह चौर्य विचिन्त्यात्मसुनोः ।
अहं किन्नु कुर्या ब्रवीध्वं तदस्मि-
ननीति वितन्वत्यरं गर्हणीयाम
॥ ६०॥
ग— इत्थं नन्दपत्नीगिग्माकयातिधन्या आभीग्नार्योप्ययि गोकु-
लेश्वरि बालमेधसानेनात्मजेन साम्प्रतमन्वहं कृतमागस्सर्वमस्माभिर्धन्यया
त्वयापि क्षन्तव्यं नायमिदानीमेव शासनीयो नूनमित्यूचुः । एवं वदन्तीपु
गोपांगनामु भाग्यवती नन्दगोपप्रियापि सर्वलोकेश्वरस्य मंगलदेवतावल्लभ-
स्यात्ममूनोर्वदनांबुनमनिप्रेम्णा मुहुर्मुहुर्वीक्ष्यातिमानं हसन्नी गामुदागमेव-
मवादीत् ।
मत्सूनो तव मानसे कथमभूदन्धत्वमेनादृशं
कटं साहसमय किन्नु हृदये कर्नु त्वमा चिन्तितम् ।
एतत्माधु न चिन्तयेति जननीवावं निगम्यात्तभी:
कृष्णोप्याह कळं हसन्छलयुतां वातामिमां मातरम ॥ ६१ ।।
मातरत्वयि स्नानकृते गतायां
दुग्धादिसम्यक्परिपालितं किम् ।
नवेति वेत्तुं द्रुतमेत्य शिक्ये
दोभ्यां गृहीते भयमापमेवम्
॥ ६२ ॥
पतन्मा कपटं विचिन्तय हृदा किञ्चिन्नमे कैतवं
मातस्तहुरितं यदन्यहृदयेनाचिन्तितं चिन्त्यते ।
मावाहर्निशमार्जितं कृतमिदं वातुं मया साहसं
दुग्धाद्योतुगणात्त्वमद्य हृदये शंकां कृथा मान्यथा
॥ ६३ ॥

·तीयम्नवकः । ३९ अन्यबालकवत्तृष्णा दुग्धादौ हृदि नास्ति मे । साधुशीलं च मां विद्धि जननि त्वं सदा हदि ॥ ६४ ॥ पूर्वेगुर्ननु मत्पिता प्रमुदितस्त्वंके निधायाह मां शीलं मे तनयस्य माध्विनि तदा नत्कि त्वया नो नो मे चेतसि किञ्चनापि कपटं ह्येवंविधं तन्मुदा त्रातुं मां यदि निर्दिशस्यखिलमप्यन्यूनतामेष्यति श्रुतम् । ॥ ६५ ।। भोक्तुं त्वयादत्तमलं न चित्ते ममातितृष्णेति गिरं मुतस्य । निशम्य नैपुण्ययुतां यशोदा प्रोता परिष्वज्य ददी स्तनं च ग .. भूयोपि जनन्यां नं तनृनं वत्सलनया परिवज्याघ्राय प्रहणं धरण्यां निधायान्यत्कार्य विधातुं गन्तुमुद्यक्तायां सर्वजगदगुरु: पृतनान्तको नन्द जोप्येवमवादीत ॥ अयि जननि जवावं कुत्र गच्छस्यहत्या प्रनिनवनवनीनं मूल्यमत्राद्य किचिन । सुमहदिह मयायत्माहम बातुमेत- स्कृतमपि तदिदानी विस्मृतं किं भवन्या ॥ ६७ ।। इनि निगदा विदार्य पदच्छदं स्थितमवेक्ष्य मुतं ब्रजनायिका । विवशधीनवनीतमतिद्रुत तनयपाणितले निदधौ च मा ॥ ६८ ॥ ग--- नदनु तददृष्ट्वा स्मेग्वदन रविन्दो नन्दसूनुभूयोपि मातुर्नवनीनं लन्धुमुपायं विचिन्त्यैवमवादीत् । अयि मातः किमतत्त्वया कृतं पूर्वजन्य निर्मलपदार्थप्रदानादहमिवकहस्तस्य नवनीतप्रदानादितरपाणि: किं मन्येन त- ·४० म्यूभागनते चिन्तयेत्यात्मजवचनं निशम्यातिविस्मितायां तस्यां यशोदायां मधुद्विषो वा- मपाणौ च हय्यंगवीनमानीय प्रदातुं गच्छन्त्यां लोकनाथो नन्दात्मजस्तज्जवेन भुक्त्वा हाहा मदीयपाणेर्नवनीतं वायसेनापहृतमहं मन्द एवेत्युक्त्वा विलप- अतिष्ठत् ॥ हटवा यशोदा स्वतनूजचेष्टां भृशं हसन्ती कग्योर्द्वयोश्च । समं ददौ भाग्यवती तदानीं हय्यंगवीनं कबळं मुरारेः ॥ ६९ ॥ तावन्मुग्धस्मितेनामृतकरकिरणस्यापि मन्दाक्षका गोपालाधीशमृनुः पुनरपि जननीमाह कंचिद्विनोदम् । मातमें पूर्वभुक्ते प्रतिनवनवनीतेधुना भुक्तमेत- त्मरुध्यात्यन्तखेदं जनयति तदहं श्रीग्पानोत्सुकोस्मि ॥ ७० ॥ उक्त्वैवं लोचनाब्जे मुहुरपि नितगं घूर्णयन्तं कुमार वा दीर्घ श्वसन्तं हृदि मृतवचनं मन्यमाना यथार्थम । माता दुग्धं च दत्वा भयविवशमतिनन्दनायातिशीघ्र पश्चात्पप्रच्छ खेदरस तव ननय किं शान्त इत्यात्मजन्तम ॥७१ इत्थं मातुरनुयोगं निशम्य पयःपानचेता मुकुन्दोपि मुग्ध- हाममधुगं गामेमवमवादीत् ।। एवं न चेदवदमम्ब ममाद्य दुग्धं हय्यंगवीनमपि किं वितरे द्वैतन्त्वम् । व्यानं तदर्थमिदमुक्तमिति ध्रुवाणो भूयश्वकार विहतिं मधुभिद्वयस्यैः ।। ७२ ॥ ग- एवमन्वहं प्रतिमन्दिरं सञ्चरन् नन्दसूनुस्वसेवार्थं जातानां गीर्वाणनारीणां गोपांगनानामात्मसेवाफलं प्रदित्सुभूयोपि मोषणलीलां वित- ·तृतीयस्तवकः । ४१ न्वन तत्रतत्र विचचार । तदनु दुग्धनवनीतमधुकदळीफलपायसादिपदार्था- नन्वहं मुषित्वाश्रतस्तत्तद्वाजनमपिभिन्दत: कृष्णस्यानीतिकर्मणा विवशीकृता- स्सर्वा अप्याभीरनार्यस्त्वजसा युगपदेव साधुशीलां गोकुलेश्वरीमुपेत्य नन्द- नविहितं तापमखिलमप्येवं विज्ञापयामासुः ।। त्वत्सूनुः कमलेक्षणः प्रतिदिनं द्रुह्ययमूस्सर्वथा कम्माच्वं सुतचेष्टितं प्रति शुभे चिन्तां न धत्म हदि । बालानां नवनीतदुग्धमधुगप्पादिचौर्य स्वत- स्मिद्धं भाजनमञ्जनञ्च कुरुते बालम्तवायं हि नः ॥ ७३ ।। शिक्यस्थं भृशमुन्ननं घटमयं स्पष्टुं करेणाक्षमः पीठं कञ्चिदुलखलञ्च विनिधायाधस्तदामह्य च । दण्डेनाशु विभिदा भाजनमपि व्यादीय वक्वं पिब- न्दुग्धं दृष्टमनिर्जवेन गतवानोश्च संपाययन ||७४ ॥ नवनीतमपि प्रगृह्य पाणौ स्वयमश्ननि जवक्वमेव दया । मविधे वमतां विडाळकानां प्लवगानामपि दास्यति प्रतृप्तः ।। ७५ ।। आलोक्य तचरितमंव वयं गताश्चे- तत्सन्निधिं स तु भयेन पलायितम्मन । लीयेत चेतसि निगृह्य पुनः प्रकोप- मागम्य तुद्यति गिन्निशितैर्नग्वाः ।। ७६ ।। स्तंयस्यावसगे न चत्तत इत: क्रीडन्गृह भ्यन्त मन्दं न: कळभाषितहदि मुदं तन्वन्नुपेत्यात्मजः । भित्वा भाजनमश्रिमखिलं गत्वा बहिनः समा- मन्त्र्यैवापहग्न्हदप्यतिजवादन्यालयं गच्छति ·४३ चम्भूभागवते गोष्ठात्सम शिशुभिरेव पुरःप्रदोहा- न्माहाविमुञ्चति सुतस्तव नन्दजाये । एतादृशानि चरितानि निरीक्ष्य किंचि- स्क्रुद्धा वयं यदिह सत्यति मन्दमेष: ॥ ७८ ॥ कृष्णस्य मुग्धस्मितमाननाब्जं वीक्ष्यास्तकोपा वयमाशु बालम : आदाय दोलुं परिग्भ्य भूयस्संप्रेषयाम: परिचुम्बयन्त्यः ।। ७९ ।। श्रुत्वाग्विलं साधुवदास्थितात्वं पश्यात्मजं गोकुलनाथजाये। एवं वदन्तीपु सखीषु काजिगोपांगना प्राह मुदा यशोदाम ॥ ८० ।। सखि किं बहुनः ममास्त्यमुप्मिन्सुतवत्प्रेम न चिन्तयान्यथा । शृगु चित्रमिदं तनूनवृत्तं नितगं विस्मयनीयमादगन् ॥ ८१ ॥ ग- अहं कदाचित्तनयाय दातुं क्षीरपायमं निर्माय भाजने साधु निधायात्म जमानेतुं यदा बहिर्गता तदैवावसरं प्रतीक्ष्यायमपि निगूढं गृहाभ्य. न्तरं वयस्यैस्समं प्रविश्याखिलैस्तत्पायसमास्वाद्य भाजनमपि गोमूवभरितं विधायातिशीघ्रमारादन्तर्दधे च ।। अज्ञात्वा च्छलमेतदात्मजयुता गत्वाहमन्नई दातुं पायसमुद्यता तनुभवायालोक्य तद्विस्मिता । एवं व्याजमयं करोति सततं मायामयस्ते सुतो वाचां नो विषयं तनूजचरितं कल्याणशलेद्भुतम् ॥ ८२ ।। ग-~~- इत्थं कस्याश्चिद्वचनं निशम्यान्तिकस्थान्याप्येवमवादीत गोकुलेश्वरि सर्वलोकचित्तमोहनेन नन्दात्मजेनाहितां ममाखिलामापदं वक्तुं नालमप्यतिविस्मयनीयमेकं चरितं सादगकर्णय ।।

·तृतीयम्तषकः ।
४३
मया कदाचिन्मम पूर्वबन्धु
वृद्धं गदात नयनेन हीनम् ।
ममी भितुं गोपमुपालयस्थं
विनिर्मितोपूप उपायनाय
।। ८३ ॥
निबध्य तद्भाजनसंस्थमन्त-
निधाय सुप्तागमनं सखीनाम ।
पतीक्ष्य किञ्चित्कमलेक्षणोयं
तदा
ममित्रो
गृहमा जगाम
।। ८४ ॥
दृष्ट्वापूपं प्रदृष्टम्मह सखिभिग्यं सर्वमास्वादा तम्मि-
पावे कृत्वा करीषं कबळमथ जवात्पूर्ववत्माधु बध्वा ।
यातश्चाहं प्रबुद्धा तदनु करतले भाजनं तद्गृहीत्वा
माकं गत्वा सग्वीभिः पपगृहमदाम्मन्टमाहूयनं तत् ।। ८५ ।।
ग-- तदनु प्रवयास्सोपि तत्समादाय किमिदमित्यापृच्छयानिहष्टः
कथञ्चिन्मन्दमन्दं बन्धनमामुच्याभ्यर्णवामिभ्योप्यकैकं दत्वा रवयमप्यत्यु-
स्कण्ठया द्वयोरपि हस्तयोर्द्वयं द्वयमादायास्वदन कथमेतत् गोमयगन्धवादि-
त्यन्वयुक्त । तावदस्य गोमयगन्धस्य मूलं नास्तीति वदन्त्यां मयि स्थ-
विगेप्येतत् गोमयमेवेत्युक्त्वा मुहर्मुहुर्वमन्नन्तिकस्थानपि तत्परीक्षितुमन्व-
युइत ॥
आम्बाद्य तत्किमपि तेपि कविका
कृत्वाननन विवशा बहिरेत्य पश्चात् ।
संवीक्ष्य भाजनगतं तदिदं विदित्वा
व्याजं मयि प्रकुपिता वपुर्दुमतिम
॥ ८६ ॥

·चम्पभागवते निशम्य तेषां विविधां दुरुक्ति नम्राननाहं वपया गृहं स्वम् । अश्रौषमागत्य मुखाच्छिशूनां कृष्णस्य कर्मेति विचिवमंतन । ॥ ८७ ॥ एतादृहां चापलमस्य नो च. नियच्छसित्वं कथमत्र कुर्मः । वासं यशोदे वद साधुशील श्रुत्वेति तासां गिरमाह मापि सख्यः प्रबृत यूयं कथमह मधुनैवात्मजं दण्डयेयं ज्ञानं नास्त्यस्य किंचित्तनुभवविहतं ममद्येव दद्याम् । इत्युक्त्वा भाजनाचं निखिलमपि मुदा. नन्दपत्न्या प्रदत्तं हृष्टास्सर्व गृहीत्वा हरिमपि निनगं लाळयन्त्यो ययुस्ताः ।। दृष्टासु यातासु च तासु सूनुं मा विप्रियं किंचन नाह किं च । आदाय पुत्रं व्रजनाथपत्नी प्रदाय मोदात्स्तनमावसन ।। । ९८ ॥ बजयुवतिगृहाद्यो लीलयाहृत्य भुज- मधुगुलनवनीनाद्यावमष्टचेताः । स तु सरमिजनेत्रस्पर्वतापापहारी दिशतु निग्विलसौख्यं नन्दसनुम्सदा मे ॥ ९१ ॥ चम्पूभागवते तृतीयम्तबक ममातः ।। . 290ce.