·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ग्रन्याङ्क: ११.. श्रीसेतुलक्ष्मीप्रसादमाला प्रन्याः ५२. श्रीमदार्यभटाचार्यविरचितम् आर्यभटीयं गायकेरलनीलकण्ठसोमसुत्वविरचित- भाष्योपेतम् । पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण के. साम्नशिवशास्त्रिणा संगोषितम् । ताय. मम्पुट.- फालमियापादः तर अनन्तरायने महामहिमश्रीसेतु रक्ष्मीमहाराज्ञीशासनेन राजकीयमुटनयन्त्रालये तदध्यक्षेप मुद्य मा प्रकाशितम् । धारा

·Pyar
॥श्रीः॥
श्रीपद्मनाभसेवि-
न्यसिलश्रीवर्धनी महाराज्ञी ।
श्रीसेतुलक्ष्म्यभिख्या
प्रत्यक्षा जयति वश्चिभूलक्ष्मीः ।।
प्रन्यापलिरिपमिन्धे
प्रसाधिता तत्प्रसादगुणगुम्फा ।
श्रीसहितसेतुलक्ष्मी-
मसादमाला सुवर्णमणिचित्रा।

·निवेदना। द्वितीयोऽयं भागः सभाप्यस्यार्यभटीयस्य । यत् पूर्वमितोऽधिकरणाद् गार्यकररनीलकण्ठसोमसुत्वविरचितभाप्योपेतं प्रथमसम्पुटात्मना माकासि । "आर्यभटाणि गदति गणित कारक्रिया गोलम् ।" इति प्रतिज्ञानुरोधेन कालफियानिरूपणमिह प्रस्तुतम् । बहुमुराभिस्पतिमि. प्रपञ्चनीयमर्थ मनासिकृत्य पुगुलिकास्मना निर्मितस्य पतिपयसूत्रबद्धत्यारय कामियापादस्य सप्रमाण सोदाहरणं च क्रियमाण विवरणमसामान्य क्मप्य- नुग्रहमाविकरोति ज्योरिपरोस्य । विशिष्य च ग्रह परीक्षणे प्राचामाचार्या- णामयावचा गतीरपन्यस्य र स्पामिश्च मिरात्मसिद्धान्त साधूयुर्वतोऽस्य माप्ययारस्य प्रपञ्चनपद्धतयोऽत्यन्तायागुताय । अन्यच~-पाश्चात्यवत् पार स्त्या अपि हैन्दवीया आचार्यवर्या स्वतन्त्रैर्यग्रहगणितविज्ञानेषु सूक्ष्मेक्षिका भाजनमभूवनियपि विशस्थ्य विशदयदिदमनन्यसामान्य भाष्य केरीयाना मस्माभिमानाय मानाधिपाय सम्पद्यते । एवरीत्या भूयस्तरा वर्णनीयमहि. ग्नोऽस्य नीलकण्ठसोमयाजिनो माप्यकारस्य मागहन्यपूरणीः पसीरन्तिममा- गतया चिकाीिपतस्य गोत्पादस्योयोदातायसरे प्रवेशयितुमुत्सहमानोऽम्मि सयो विरमामि । पतत्प्रकाशनोपयोगियो मातृके द्वै अपि अमहाराजसायशारीये एवेत्यपरोऽयमभिमान । अनन्तशमनम्, १५१२.१०६. के. साम्पशिवशास्त्री.

·PRITACE This is the sccond part of the Aryabhatijn, the first part of which is published in this series with the Bhraya of Gargjalerlauflahiņthasoin sut; an In consonance with tłic stateraint, "आर्यभटस्त्रीणि गदति गणित कालायां गोलम्' the topic dealt with here is ATCONSUT This valuable commentary on the areTETTUTE composed of a few terse nphorayins renders invaluable service to the ancient science of nstro. nomy with its atations of authority and illustmtions, almays bearing a mind the matter at hand ind explaining with a wealths of cogent and many-sided reasonın, Wonderful are the methods of exposition of the author of this cominetary sho justifies his enunciations by exhaustive discussions, incntioung the manifold methods of ancient Acăryns in the process of making astronomical alculations I! 18 1 matter for uminense gratification for Kerlıyas that this commentary makes it palpably evident that the great Hindu & carz as of the Last like those of the West lind recourse to independent mechanical contrivances for the purposes of accur ite planet ury observations and calculations We hope to dwell at lergth on the achiereinents of Nilakanthasomazājin, the author of this commentary in the introduction to the Golapada, the third and final pırt of tlus work that is to be published shortly We are proud to mention that the two manuscripts that Here utilized in the publication of this volume, belong to Hay Blost Gracious Highness the Maharaja's Palace Library. Triandruma } 16-12-1106 K SAMBAŠIVA SASTRI ·१ २ ६ " " ८ विषयानुक्रमणी विषयः. पृष्ठम. कालविभागः कालविभागस्य क्षेत्रेतिदेश युगे यो योमहयोयोगकालशानोपाय: व्यतीपातसहस्याशानम् महोगनीपपरिवतो; ३ याहस्सत्यान्दलक्षणम् सौरचान्द्रसायननाक्षयमानानि अधिमासलक्षणम् अवमलक्षण मानुपवयंप्रमाणम् पितृवत्सरममाणम् दिप्यवरसप्रमाणम् ग्रामदिनममाणम् उत्सर्पिणीलक्षणम् अपसर्पिणीलक्षणम् सुषमालक्षणम् दुष्पमालक्षणम् 'उत्सर्पिणी युगामियरय सूत्रस्य जोतिगतिविषयस्वेनापिचार. ससाना यायुस्कन्धानां मध्ये भायहम्यहयोसंक्षणम् आर्यभटीयग्रन्यप्रणयनकालस्नदानीमार्यभरस्य चयःममाणं घ १२ प्रथमणयनकालेऽयमघटनामाव: १३ সম্বন ঘূৱিৱৱমকা: भयनचटनस्य परीक्षणप्रकार: प्रसक्तानुप्रसवस्या प्रगतः परीक्षणप्रकार: तन मन्यान्तरवाश्यानां प्रमाणवयोपन्यासः भौदविकाधरात्रिकमैदेनार्यभटीयस्य तन्त्रम्य विध्यम् युगाचारम्भकालोऽभीरकालानुमानप्रकारच प्रहाणां गतः साम्यम् ग्रहाणां गतिभेददर्शने कारणम् प्रहाणां कक्ष्यानमः भास्करोत्तरीत्या प्रवक्ष्यानयन मध्यमानयनंच तधान्तरोक्तामामार्यभटीयोक्तानां च विमच्यासयोजनानां तारतम्य- विवेचनम् १२ " " ९ १४ " १७ 14 १९ " "

·परम्.
२७
२८
विषयः
प्रहाणां फालहोराधिपत्यम्
प्रहाणां चाराधिपत्यम्
इष्टाहंगंणानयनम्
सुपंसिद्धान्तोक्तरीत्याहगंगानयनम्
पारप्रवृत्ती मतभेदाः
स्फुटोपपत्तिप्रदर्शनार्थ कश्यामण्डले प्रहामणप्रकारप्रदर्शनम्
प्रतिमण्डलममाणं तत्स्थान च
उचनीचवृत्ते सहभ्रमणप्रकारः
मन्दकर्णाविशेषक्रिया
मन्दस्फुटकर्मणि परिलेखनप्रकारः
उच्चनीचवृत्तस्थाननिर्णयः
मन्दशीघ्रस्फुटकर्मणोविस्तरेण प्रतिपादनम् .
अविशेषक्रिया विना सकृत् कर्णानपने प्रमाणानि
रवीन्द्वोः स्फुटान्मध्यमानयनम्
मन्दीरफुटकर्मणोयुफिप्रतिपादनम्
भुजाफलधनोपपत्तिः
स्फुटल्यानयनम्
"
.
४७

·॥श्रीः।। श्रीमदार्यभटाचार्यविरचितम् आर्यभटीयं गायकेरलनीलकण्ठसोमसुत्वविरचितेन भाष्येण समेतम् । १ ~ (द्वितीयो भागः।) अथ कालफियापादः। अनादिनिधनं कालं तविग्रहतारवाः । नत्या भुवं च सर्वत्रेहानुमा तस्य दश्यते ॥ यच्छेपतयान लौकिकगणितन्यायमशेपं गणितपादेन प्रवपीपदत् , तमेव काल ज्यो तिर्गतिविशेषरनुमापयितु बालक्रियासद आरम्यते । तत्र मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणेषु लोके च प्रसिद्धः पालविभाग एव क्षेत्रविभागेऽपि मूलं निम्प्यमाणे, इति प्रसिद्धस्तद्विभाग एव क्षेोऽतिदिश्यते वर्षमित्यादिनाद्वितयेन- व ढादश मासारिंशयिसो भवेत् स मासस्तु । पटि यो दिवसः पटिश्च विनाडिका नाही ॥१॥ गुर्वक्षराणि पष्टिविनाडिकाी पडेव घा माणाः । एवं कालविभागः क्षेत्रविभागस्तथा भगणात् ॥२॥ इति । यथा वर्प (स्या ? स्वाऽवयवम्तैादशमिर्मासरारब्धं स मासः पुनर्न तथा तापतिरंशरारब्धः, स्वावयवमतदिवसैनिंगलवारब्धः । अत- स्त्रिंशांशा एव स्वावयवा दिवसा इत्युभयत्रावयवावयविसम्बन्धगतो मेदस्तु- शन्देन द्योत्सते । पटिन यो दिवस इत्ययापि तुशब्दोऽनुवर्तनी(च १ यः), अस्यापि पूर्वस्माद् भिन्नत्वात् । षष्टिश्च विनाडिका नाडीत्यत्र चशब्देनातः विभागसाम्यं घोत्यते । एप विभागः सौरादिपु मानेषु सर्वत्र समानः 1. 'स्वर' क.. पाठ • 'पशिस्त' इति मुभिसपाटा AFT. 1839,601 12411G ॥

·आर्यभटीये सभाप्ये किन्तु गुर्वक्षराणि षष्टिराक्षी विनाडिका, आा विनाड्याः षष्टयंश एवं मध्यमवृत्त्या गुर्वक्षरोचारणकालः । खस्थरय जन्तोनिःश्वासस्थ तस्या एवं पडंशः । 'प्राणेनैति कलां ममि'त्यस्य विवरणमेतत् । समानान्तरगतानां वि- नाडीनां षष्टयंशा गुर्वक्षरान्महान्तोऽल्पाश्च स्युः । एवं मुहुरपि षष्टयंशा एव तदवयवा (एव । १) ग्राह्याः । एतस्य विभागस्य निरावृत्तत्वात् पुनरन्या- दृशस्याप्रसिद्धत्वाचेति भावः । एवं यः कालविभागः प्रसिद्धः वर्षादिगुर्वक्ष- रान्तः, भगणात् प्रभृति तदवयर्वभूतानां राश्यादीनां तत्परान्तानां विभागो- ऽप्येवमेवेति कालविमागस्य क्षेत्रेऽतिदेशोऽत्र क्रियत इति ॥ १,२ ।। द्वयोर्द्वयोहयोर्यावन्त एकस्मिन् युगे ये गास्तेऽपि विडेया एव, यतस्तयोरन्तरकाली ज्ञातव्यः । गुरुशनैश्चराययोरभीष्टयोर्यदारदाचिद्योगो दृष्टः, ततः कियति काले हुनस्तयोरेव ततो द्वितीयो योगो भविष्यतीत्या दिशाने तामियागात्तिभि. तदन्तरालकालस्य ज्ञेयत्वात्ता अपि शेयाः । ताश्च गीतिकापरितस्तयोभंगणैरेव शेया इति तत्प्रदर्शनार्थम् आर्धिमाह --- भगणा द्वयोर्द्वयोर्ये विशेषशेषा युगे द्वियोगास्ते । इति । विशेषशेषा (ये) द्वयोर्द्वयोर्मगणयोस्त एव युगे द्वियोगाः द्वयोर्षिम्बयोगसङ्कथेति । न केवलं ग्रहाणामेव योगसङ्ख्या ज्ञेयाः, उच्चग्रह- योगसङ्खयाः पातग्रहयोगसङ्खयाश्च ज्ञेयाः । तत्तत्स्फुटगत्यावृत्तिकालज्ञानार्थ च ग्रहोचयोगज्ञानं, विक्षेपपर्याय)यकालज्ञानार्थ ग्रहपातयोगाश्चेति द्वयो- दूयोर्पोगे इत्येवोक्तम् । येषामिह भगणाः प्रदर्शितास्तेषु ययोर्योगा जिज्ञास्यन्ते तयोर्भगणविश्लेष एव तदा कर्तव्यः । तद्विश्लेपणे यः शेषः स एव तयोर्युग- सम्बन्धिनी योगसङ्ख्येत्यर्थः ॥ एवं तिथ्यादिपर्ययस्य मासादिक ? का)लात्मकस्य प्रदर्शने विष्कम्भादियोगस्यापि प्रसनात् तापयास्तद्गतव्यतीपातपर्ययोश्च प्रदर्शयत्यूर्वार्धन - रविशशिनक्षत्रगणाः सम्मिश्राश्च व्यतीपाताः॥३॥ इति । रविशशिनक्षत्रगणा. सम्मिश्रा व्यतीपाताः । रविशशिनक्षत्र- गणयोगा इत्युच्यमाने अनन्तरप्रदर्शितविम्बयोगा एव प्रतीयेरन् । अतस्तद्- व्युदासाथ संमिश्रग्रहणम् । संमिश्रा रविशशिनक्षत्रगणाः सम्यङ् मिश्नो येषां ते संमिश्राः तयोर्भगणयोः सङ्ख्यासम्मिश्रणे व्यतीपातसङ्ख्या ज्ञेयेत्यर्थः । 'पष्टयः प्रा', २. 'वानां ...त', ३. 'स्ते रि', ५. 'ग एवेश्युतम् ।', ६. 'मोर्ययोर्यों क. पाटः, १ ·कालकियापादः। . इति विष्कम्भादियोगप(यो ? य)याः प्रदर्शिताः । व्यतीपातानां प्रत्येकं तावत्यः सङ्ख्या गतिश्च तेनैव सिद्धाः यत एकस्मिंश्चन्द्रार्कयोगपर्ययेन त्रयो व्यती- पाताः चक्रव्यतीपातश्चक्रार्थव्यतीपातः सार्पमस्तकश्च । भास्कररचाह "सूर्येन्दुयोगे चका) व्यतीपातोऽथ वैधृतः । चके च मैत्रपर्यन्ते विज्ञेयः सार्पमस्तकः ||" सूर्यसिद्धान्तेऽपि विसङ्ख्यत्वमुक्तं व्यतीपातानां, "व्यतीपातत्रयं घोरं गण्डान्तत्रितयं तथा।" इति । यः पुनरिह प्रासङ्गिकतया प्राप्तावसरः चन्द्रार्कयोगः स चैवमूत इति तत्सहतिथकारेण सूच्यते ।। ३ ।। तन तिपिग्णयोहाने योगशाने च चन्द्राको स्फुटीकृत्येव तद्विलो योगा वा कार्य इति. तद्भगणेनं प्रेरा शरेन मध्यमानयन कार्यमिति, प्रहमगवशे पयोगयो। कुशकार एवोपयोग । तत्कागरस्य च प्रगतिपरीक्षायां जातके नोपयोग इनि तयोर्मान माधुर्येण व्यवहार ! प्रदोच्चभगणान्तरेगेह प्राचुर्येण स्फुटकर्मण्युपयोगात् तन्मध्यमानयनं च सपकालीनमोल्यत आई- स्योचभगणाः स्वभगणैर्विशेपिताः स्योचनीचपरिवाः। इति । स्वोधभगणाः खमगणैविशेपिताः स्वमगणेभ्यो मन्दोचमग- णान् विशोभ्य शीघ्रोच्चभगणेभ्यः स्वभगणांश्च विशोध्य ये ये शिष्टा लब्धास्ते ते स्वोच्चनीचपरिवर्ताः । स्वस्य स्वस्य प्रतियुग मन्दोच्चनीचवृत्त शीघोच्चनीचत्ते च तारन्तः परिवर्ताः स्युः । ततस्तैहयन्मध्यमानयनमणि कार्यमित्यभिप्रायः । वक्ष्यति च- "वृत्तपरिधी ग्रहास्ते मध्यमचार प्रमन्त्येव ।" इति । तर यो मध्यमचारलेन विवक्षितः स एतरहणेन च राशिकेना. नय इति । द्वियोगन्यायेन सिद्धेऽपि शिविच्य ग्रहणाय पुनरपि तदुक्तिरि- त्यस्य स्वाचनीचवृत्तगतिप्रदर्शनपरत्वात् न पौनात्यमिति । 1 नि।' .. 'रमा', 1. सेवत' क. पा.

·आर्यभटीये सभाप्ये प्रदर्शितैर्भगणमानविशेषान् प्रदर्शयन् वार्हस्पत्यस्य मानस्य संवत्रात्परत्वस्यारि बृहस्पतिराशिचारात्मकत्वात् तदधिष्टितप्रदेशवशानायमानानां तद्विशेषाणां तत्तदनुरूपम- ज्ञाविशेषसम्भवाच तद्द्वादशसवत्सरात्मक्तत्पर्ययो यः, यय पञ्चसंवत्सरात्मकं युग संत सिरपरिवत्सरेडावत्सरानुवत्सरवत्सराख्यं, तयोरुभयोर्यदा युगपत्समाप्तिरिति निरूप्यमाणे- इन्दगणे पष्टिमिते तस्य परिसमाप्तिरवगम्यत इति प्रभवादिक्षयपर्यन्तः स षष्टयदगणो लोके प्रसिद्धः । तद्द्वारा च गतकालविज्ञानम् इत्यहर्गणस्य तद्द्वारत्वात् प्रथम बाईप- स्याब्दं प्रदर्शयति- गुरुभगणा राशिगुणास्त्वाश्वयुजाद्या गुरोरन्दाः॥४॥ इति । गुरुभगणा राशिगुणा गुरोरब्दा युगसम्बन्धिनो बार्हस्पत्याव्दाः (स्य ? स्युः) । ततस्त्रैराशिकाद् वर्तमान हस्पत्याब्दो विज्ञेयः। ततस्तदर्थ तन्मध्यमे तदतीतभगणा राशिगुणाः क्षेप्याः । ततो वर्तमानसंवत्सरश्न ज्ञेयः । ते चाश्वयुजाद्याः । उक्तं च सूर्यसिद्धान्ते तदानयन "द्वादशभा गुरोर्याता भगणा वर्तमानकैः । राशिभिः सहिताः शुद्धाः पष्टया स्युर्विजयादयः ॥" इति ॥४॥ पुनरी मानुपाण्येव मानान्ाह - रविभगणा रव्यन्दा रविशशियोगा भवन्ति शशिमासाः। रविभूयोगा दिवसा भावर्ताश्चापि नाक्षत्राः ॥५॥ इति । रविभगणा रच्यब्दाः । मेपादिमीनान्तैदशभिर्मासैरारब्धा रविमगणाः । भंगणानां मेपादित्वं च 'बुधायजाऊदयाच्च लङ्कायामि'- त्युक्तम् । रविशशियोगाः शशिमासा भवन्ति । न पुना रविशशिमगण- योगाः। तयोबिम्बयोगान्त एको मासः । विप्रकर्षसन्निकपी चार्धमासौ । रविभूयोगा दिवसाः । अवापि विम्बयोगा एव । तस्माद् रविभूभगणानां वियोगा दिवसाः । उक्ताश्च रविशशिभुवां भगणाः "युगरविभगणाः स्यु शशि चयगियिह शुल्ल कुडिशिबुण्लस्पृ प्राक!"

·कालक्रियापादः । इति । द्रष्ट्रपेक्षयै कसूत्रगतत्व (ए)व द्वयोर्द्वयोर्योगश्च विवक्षितः । न पुनर्दयो- योग्रहयोविम्वयगोः सम्भवति. कक्ष्याभेदस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तदुक्तं सूर्य सिद्धान्तेऽपि- "भावाभावाय लोकानां कल्पनेयं प्रदर्शिता । स्वमार्गगाः प्रयान्त्येते दूरमन्योन्यमाश्रिताः ।।" इति । अतो रविभूभगणान्तरतुल्या एव दिवसाः । दिवसशब्देनैपां सावनत्व- मपि सिद्धं , यतः सावन एव दिवसशब्दो मुख्यतया वर्तते । लक्षणयैवा- कचन्द्रादिषु । भावाश्थापि नाक्षत्राः 5 दिवसा इत्यनुवर्तते । भानामश्चिन्या- दीनामावर्तः प्रत्यग्नमणं नाक्षत्रो दिवसः । भूभगणा एव नाक्षत्रा दि- वसा इति यावत् । यद्वा अश्विन्यादीनां पोष्णान्तानां नक्षत्राणां परिवतों नाक्षः । नक्षत्रसम्बन्धी मास इति चावात् सिध्यति । लक्षणयैव हि मानान्तरेषु मासादिशब्दा वर्तन्ते । तत्र मासशब्दश्चान्द्र एव मुख्यतया . वर्तते। "इन्द्रागी यत्र हूयेते मासादिः स प्रकीर्तितः । अग्नीपोमा स्थिती मध्ये समाप्तौ पितृसोमकौ ।।" इति हि मासलक्षणं वदन्ति सन्तः । तत्र चन्द्रभगणस्य मासासन्नत्वात् मासेनैव च सम्पन्धः, न पुनर्दिवसादिना संवत्सरेण च । तस्माचन्द्रभग णस्य मासत्यमेव युक्तम् । तस्मात् तत्रैव मासशब्दस्य लक्षणाव्यापारोऽपि युज्यते । बाईसत्यमाने वृहसतिचारोऽपि संवत्सर एक, तस्य संवत्स- रासन्नत्वात् । तथा चन्द्रभगणोऽपि मास एव । तथा भानां प्रत्यग्भ्र- मणमपि दिनमेव, तस्यापि रविप्रत्यग्भ्रमणासन्नत्वादेव ॥ ५ ॥ अग्रोके गोरचान्दसायनामदेर्पमासदियमेरधिमासावमा(साभ्या चाहर्गण आ. . नीयत इति तायप्याह- अधिमासका युगे ते रविमासेभ्योऽधिकास्तु में चान्द्राः। शशिदिवसा विज्ञेया भूदिचसोनास्तिधिमलयाः ॥6॥ १. 'ते-क पाठ', २. रा पास. ३. 'नो ना', x. 'स', ५. 'ना- विधु' क. पाठक, ६.दाभ्यां स. पाठः.

·६ आर्यभटीये सभाष्ये इति । त्रयोदशहतराविभग(णे.१णेभ्य) क(लिपल्प)चन्द्रभगणाना यावद्भिराधिक्य तावन्त एव युगेऽधिमासा इत्युक्त भवति, यतश्चन्द्रम- गणात् केवलरविभगण विशोध्य चान्द्रमासा लभ्यन्ते । तेभ्योऽपि पुनदश हतान् रविभगणान् विशोध्याधिमासाश्च लभ्यन्ते, यत प्रत्यब्द ये अयो- दशशशिभगणातिरिक्ताश्चन्द्रभुक्तभागा तेषु द्वादशहतेषु अधिकतिथयश्च लभ्यन्ते । अत प्रत्यब्दमेकादशाधिकतिथय सावयवाः स्यु । कुतस्तेषा द्वादशहरणात् तत्सिद्धि । “अर्काद्विनिस्सृत प्राची यद् यात्यहरह शशी । तचान्द्रमानमशैस्तु ज्ञेया द्वादशभिस्तिथि ॥" इति वचनादादित्यात् प्राग्गताना चन्द्रभुक्तभागाना द्वादशभिर्हरणेन तिथि सिद्धे । चान्द्रमासाना सौरमासेम्य सङ्ख्ययाधिक्यादेव परिमाणतोऽल्प त्वमपि सिद्धम् । यतोऽल्पेन मीयमान वस्तु धान्यादिक महता मानेन मीयमानात् सङ्ख्ययातिरिच्यते, एव महता सावनदिवसेन मीयमानाद् युगात् ततोऽल्पेन चान्द्रदिवसेन मीयमान युगमतिरिच्यत इति युगसाव नाद् युगचान्द्रदिवसाना सङ्ख्ययाधिक्यम् । तावतीना तिथीना साव नेपु प्रलीनत्वात् सावनेभ्योऽतिरिक्ताना चान्द्रदिनाना तिथिप्रलयोक्तियु ज्यते ॥६॥ एव मानुपाति पण्मानानि प्रतिपाद्य पिश्यदिव्यप्राजारयाना मानाना स्वरूप दर्श यति - रविवर्ष मानुष्य तदपि त्रिंशद्गुण भवति पित्र्यम् । पित्र्यं द्वादशगुणितं दिव्यं वर्ष समुद्दिष्टम् ॥ ७॥ दिव्य वर्षसहस्र ग्रह सामान्य युगं द्विषट्कगुणम् । अष्टोत्तरं सहस्र नामो दिवसो प्रयुगानाम् ।। ८ ।। इति । रविवर्ष मानुष्यमित्यनुवादेन सवत्सरशब्दस्य रविवर्ष एव मुख्यतया वृत्ति , अन्यन तु लक्षणयेति योत्यते । तदपि विंशद्गुण भवति नियमिति पितृणा शशिमण्डलगतत्वादमावास्याया च शाशन ममोपरिष्यात् सूर्यापस्थितेस्तदैव तपा मध्याह । अत एवापरपक्षमध्ये चोदय इत्यपरपक्षो २ नयनि' क पाठ , 'ण तिस पार ·कालक्रियापादः। तराध पूर्वपक्षाद्यार्घ च तेषां दिवसः । पूर्वपक्षान्त्यामपरपशायाध च रात्रिः। अतश्चान्द्रमासोऽहोरात्र | मासाश्च प्रत्यब्दं द्वादश । अतः संवत्सराणां विंशति पष्टयुत्तरशतत्रयसङ्ख्यास्तेपाम् अहोगत्राः । अतो मानुष्यस्त्रिंश- तान्दैः तेषामेकं वर्ष स्यात् । पित्र्यं वर्प द्वादशगुणितं दिव्यं वर्ष स्यात् । एवं सति मानुष्पैः पट्युत्तरशतत्रयसङ्ख्यैः दिव्यं वर्ष स्यादिति सिद्ध भवति । ननु सौरमासस्यैव हि पित्र्यदिनत्वमत्रोक्तं, तदपत्यित्र तच्छ- ब्देन प्रकृतस्य सौरस्यैव परामशी युज्यत इति चेत् । नैप दोपः । 'रवि- वधि मनुजाः' इति चान्द्रमासस्यैव पित्र्यदिनवन वक्ष्यमाणत्वात् स एव पितृणामहोरात्रः, न सौर इति निधीयते । शशिगा इति विशेषणं च हेतुगर्भ शशिगत्वादित्यर्थः । तस्माचान्द्राणामेव पित्र्यदिन(वे? त्व) न सौराणाम् । तर्हि 'पित्र्यं द्वादशगुणितं दिव्यं वर्पमि'त्यत्रापि पित्र्यान्दानामेव द्वादशगुणितानां दिव्यवर्पत्वं युक्तम् । तथा सति चन्द्रान्दैरेव पष्टयुत्तरशत- प्रयसाधेरकं दिव्यं वर्ष स्यात् न सारैरिति चेत् । तच न युक्तम् । रवि- वर्षा देवाः पश्यन्त्यदितं रविमित्यादिवक्ष्यमाणत्वादिति । तदनुगुणत- यैव तदपि त्रिंशद्गुणं भवति पित्र्यमित्युक्तम् । तेन प्राप्तं पित्र्यदिनस्य सौरत्वं गोलपादे निराकरिष्यते च । तस्मात् प्रायिकत्वमेव 'तदपि निशद्- गुणं भवति पियमि'त्यस्य । तस्य प्रायिकतयोक्तिश्च दिव्यवर्पस्य प्राधा- न्येन प्रतिपाद्यत्वात् तदानुगुण्योथै ?ण्याचैवेति न कश्चिद् दोपः । 'दिव्यं वर्पसहस्र ग्रहसामान्यं युगं द्विपदकगुणमि'त्यत्र युगस्य ग्रहसामान्यमित्येत- द्विशेषणं व्यादिग्रहयुगच्यावृत्यर्थम् । यत्र द्वयोहयोरपि युगपद् भगण- परिपूर्तिः स्यात् तत् तयोरेव युगम् । एवं द्वयोयोग्रहयोः पृथक् पृथग युगं भियते । अत एव सूर्यसिद्धान्तेऽपि "चतुर्विशो युगस्यांशः सूर्याचन्द्रमसोयुगम् ।" इत्युक्तम् । तस्मात् मर्वेषां साधारणं युगं यत् तद् द्विपदकगुणं दिव्यं वर्षसहसम् । द्विपटकगुणमित्यनेन स्पार्धयाधम्य धोत्यते । 'अष्टोत्तरं स. हसं पायो दिवसो ग्रहयुगानामि त्यनेन प्राधमान प्रदर्यते । तर दिवस- गन्देनाहरेवाच्यते नाहोरातः । तेन तावती राधि । तैरहोरात्रैः षष्टयुत्तर- 'शगुयु . ३. मुख', 'पय प्रा', ५ गले, दि, . 1. "मिनि' रा. पाठ, .. ते.पण..

·८ आर्यभटीये सभाप्ये त्रिभिः शतैस्तस्याप्येक वर्षम् । तेषां शतं तस्यायुः । प्रलयकालश्च तावान् इत्येतचात्रैव सूचितम् । तब तस्य गौपैदिवसैर्वा न ग्रहगणित उपयोगः, कल्पादिगतकालेनैव ग्रहगतिरनुमीयते । तस्य रात्रौ ग्रहाणामभावाद् इति तद्गतदिनादिकं न प्रदर्शितम् । वर्तमानकल्पगतं तु पूर्वमेव प्रदर्शितम् । "काहोमनवो ढ मनुयुग श्ख गतास्ते च मनुयुग छ्ना च । कल्पादेयुगपादा ग च गुरुदिवसाच भारतात् पूर्वम् ॥" इति । अत्रापि 'काहोमनवो ढ मनुयुग श्ख इत्यनेनाप्टोत्तरं सहस्रं ब्राह्मो दिवसो ग्रहयुगानामित्येतत् सिद्ध, यतो द्वासप्ततियुगं मन्वन्तरं, मनव- थैकस्मिन्नहनि चतुर्दश इत्युक्ते चतुर्दशगुणिताया द्वासप्तरोत्तरसह- सत्व सिद्धम् । अतस्तेपामष्टोत्तरं सहस्रं ब्रह्मणो दिनमिति च सिद्धम् इति । गतास्ते च ते मनवश्च पड् गताः । मनुयुगानि छना च गतानि । (प्र?)वृत्तपूरणायात्र दीर्घप्रयोगः । सप्तमस्य मनोः सप्तविंशतियुगानि च कल्पादेः प्रभृति गतानि । वर्तमानचतुर्युगस्य पादा अपि प्रयो गताः । तदा गुरुदिवसाद् भारतात् पूर्वमष्टाविंशे युगे द्वापरान्ते कल्पादेः प्रभृत्येता- वान् कालो गत इत्यर्थः ॥ ७,८॥ चतुर्युगस्यार्धशो यो भेदस्तमेषा(E)- उत्सर्पिणी युगाध पश्चादपसर्पिणी युगाधं च । मध्ये युगस्य सुषमादायन्ते दुप्पमेन्दयात् ॥ ९ ॥ इति । अनेन कालकृता प्राणिनामवस्योच्यते । चतुर्युगस्य पूर्वार्धमु- त्सर्पिणीकालः अपरार्धमपसार्पणीकालः । तिरथा मनुष्याणां च चीयों- को धर्मोत्कर्षश्च उत्सपिण्याख्यावस्या। तदपकर्पोऽपसर्पिणी नाम । जम्बू. द्वीप एवंपा युगावस्था । सवा १क्षा)दिपु पुनसेतायुगसम एष कृत्स्नः कालः । नत्वैव तु युगावस्या तेषु । तस्मादेतद्देशमपावस्था ! एपा युगा. यस्या श्रीविष्णुपुराणेऽप्युक्ता उत्मर्पिणीत्यादिना ! अथवा ज्योतिर्गतिविप यमवतत् सूत्रम् । ता युगशब्देन असामान्ययुगं वा ययोःकयोयुग पा विवक्ष्यते । तत्रायः पक्षो न युज्यते । 'क्षितिरपियोगादित्यादिना पक्ष्य- माणेन विरोधात् । तत्र हि स्वग्रन्धकरणकाले रक्साम्यं गीतिकोतमगणा- 1. ': 'म. टा.

·....... कालक्रियापादः । दीनां साधितम् । तदा ग्रहसामान्ये युगे चतुर्थपादस्य वर्तमानत्वाद् ग्रह- सामान्ययुगविवक्षायां दुष्यगत्वापत्तेः । ये पुनीतिकासु पठितानां गतिमतां द्वयोर्दयोयुगाख्या योगाः मीनान्तमवाः, ते पश्चचत्वारिंगनेद मिन्नाः तैर्भगणवियोगैस्तेषाम् अवान्तरयोगाध त्रैराशिकनानेयाः । तदशाबो सपि- ज्यपमपिण्या अवस्थे स्तः । कस्य पुनः सावस्था । सा ज्योतिःसम्वन्धिन्ये. येति प्रकरणादवगम्यते । ज्योतिपां गतिर्थन प्रकृता । तन चाविशेषेणा- ज.स्यात् कृत्स्तस्यैव भगोलस्य । तस्येन्द्यादित्येकोऽयधिः । अब यन्तरं पुनः किम् । इन्दशादित्यमिविधी चेयं परमी । इन्दप्राप्त्यातरा उत्न- पिणी तत्प्राप्यनन्तरमपसर्पिणी । (उत्सर्पिणी) कस्य पुनरिन्दूचमपसर्पिणी कस्य पुनरिन्दनम् । सन्निकर्पवित्रकर्पयो गोलस्योत्सपिण्यपपिण्यो । सूर्य ...... कपः ।... उचप्राप्तः प्रभृति नीचयोगान्तमपकपः । भुवमपेक्ष्य सलिकों विप्रपंच विवक्षितः । यतो भूमध्यमवअर्षदिशोर- वधिः ततो गमध्यात् प्रभृत्येयोर्ध्वगमनं युक्तम् , ऊयदिशास्तत एप प्रवृत्तेः । तद(न)न्तरमधोगमनमपि युक्तम्, इत्येतन्माधवोक्तेश्च सिद्धम् । मदेव प्रबहान्तंगभभूतारहवायुस्कन्धमध्यगतव भूः । तस्माद्वायुस्कन्धस्य भगोलस्य च प्रान्यकत्रय पनमध्यम् । तस्येयम्भूतो विकारोऽस्ति. (अध) पा गोलमध्यापेक्षया मगोलमध्यस्य । एवं परसरमविकपरिप्रकर्षात् सबै- पामप्यत्ययानां संयोगवियोगी स्तः । तस्मात् तयोः कतरम्परिगलनम् । एवं भगोलम्प या वायुगोलस्य या । तब भगोलस्य यज्यते, धरिया मबाण्डकादमध्यवर्तियोक्तः, आवहस्यं च विधामरया विशेष्यमाणत्वान् । 'विधभरापपनगापदमारके' आनईग(कान्दा)थनिरपणेऽपि तन्मप्य- मत मिदं विश्वामरायाः । असगारहतीत्यार उगते । अवादियोऽय. धिम विश्वम्भरख । अनी पिथग्भग संनर वायुना तन मगन्तनो वस्तुनि मानि (पाद)पुषमादिनि । अन भारदवायः धिम्मरामा गिनि ग गंजापनपते । तदूगगः पातु ममन्तन र पनि यद्दति । गानि यानि मामयशेर वहति इति प्रामभगतानां यग्नूगा प्रमः, स्वापि (म) पिमानित लाम्य पान प्रहादवाच्यारम् । .

·आर्यभटीये सभाष्ये वायुस्कन्धानां सप्तानामितरेतरसंश्लिष्टत्वात् सप्तभिर्वायुस्कन्धैाप्त एव ब्रह्माण्डकटाहान्तर्गताकाशः कृत्लोऽपि । यद्यन्तरान्तरा यत्किञ्चिद् विवरं स्यात् तव तयोः कस्यचिचलनं सम्भवति। तच न युक्तं सदागतेः सर्व- चैव व्याप्तेः । तथा सति तत्स्कन्धानां सप्ता(नोतिरेकात् तदभावश्च दर्शितः। 'गियिङश कुवायु कक्ष्यान्त्येति कुवायुकक्ष्या पञ्चसप्तत्यधिकशतत्रयोत्तरसह- खत्रयसङ्खथा । कथं वायुकक्ष्याया ग्रहकक्ष्यावत् सञ्जयोपदेशी युज्य(ते) वायोः सर्वत्र व्यासत्वात् । तन्मध्यपरिणाहस्य वा तपर्यन्तपरिणाहस्य वा अवान्तरप्रदेशस्य कस्यचिद् वेत्येतस्य संशयस्य निराकरणार्थम् अन्त्येत्यु- क्तम् । प्रवहवायुसन्निकृष्टावयववा(न)यं परिणाहः । किञ्च वायुगोलमध्यस्य भूमध्यस्य च विप्रकर्षे सति विषुवद्देशगतानामपि तद्वशात् तद्दर्शनादर्शन- कालयोः क्रमेण न्यूनातिरेको सम्भवत इति चरव्यतिरेकेणापि दिनरा(व्योमें). दः स्यात् । भूमेष्ट्रभिमुखचलने दिनस्य न्यूनत्वं राराधिक्यं च । यदा पुनर्द्रष्ट्रपेक्षयाधोगमनं भूमेस्तदा वैपरीत्येन च स्तः । एवंभूतो विकारो न कदाचित् कापि केनचिदुपलभ्य(ते) । ततः सदापि वायुस्कन्धमध्यगतैव भूरिति वायुस्कन्धात् तदपेक्षया भुवश्च न चलनं यक्तम् । भगोलस्य तु वायुस्कन्धापेक्षयान्याशं चलनं प्रसिद्धमप्यस्त्येव । "त्रिंशत्कृत्वो युगे भांशश्चक्रः प्राक् परिलम्यते ।" इत्यादिग्रन्थसन्दर्भण तत्प्रकारस्य प्रदर्शितत्वात् । "माघमासे धनिष्ठादिरुत्तरे(गे?णे)ति भानुमान् । प्रपयेते श्रविष्ठादी सूर्याचन्द्रमसाबुदक् ।। श्रविष्ठाधर्कतो वा स्यादुत्तरायणसंजितः । कालः सोपर्धिपर्यन्तं याते भानावितरितम् ।।" इत्यादिपरमर्पिवाक्यैरपि तयलनं सिद्धम् । प्रभाकरश्वाह- "वसुदेवादिसापांधादयनं मुनयो जगुः । मृगकर्यादितो दृष्टं कथं तद्धि गतेविना ॥" इति । तत्र विप्रतिपन्नान् प्रति तत्समर्थनपरं वाक्यं वराहमिहिरोऽपि मंदि- तापामाह- - . 'साया' क. पा. ४. 'म' ज. पा.

·कालक्रियापादः। "आश्लेपार्धाद दक्षिणमुत्तरमयनं रवेनिष्ठाघम् । नूनं कदाचिदासीद् येनोक्तं पूर्वशास्रषु ॥ साम्प्रतमयनं सवितुः कर्कटकाचं मृगादितश्चान्यत् । उक्ता भांशैर्विकृतिः प्रत्यक्षपरीक्षणैर्व्यक्तिः ।।" इति । तचलनपरिमाणस्य परीक्ष्य निर्णयस्तदशात् फलविशेषश्च उपरितनेन अन्येन प्रदर्शितः। "दूरस्थचिह्नवेधादुदयेऽस्तमि? मये)ऽपि वा सहखांशोः । छायाप्रवेशनिर्गमविन्दोर्षा मण्डले महति ।" इत्यादिना हि तचलनं प्रत्यक्षत उपलभ्यते तन्मूलतिज्ञेन स्मृतेश्च । तत्सर्व- मुपरिष्टात् स्पष्टीकरिष्यामः । तय तिर्यग्दिगनुसारेण । एतत् पुनरूलाधोदि- गनुसारेणं । एतरलनवशाय हग्गोलगतानां ग्रहाणां भेदः स्यात्, नच भ. गोलापयर्यसम्बन्धविशेषस्य । इति विथिनक्षत्रादिग्रहगतो तस्योपयोगाभा- वात् तत्परिमाणं न प्रदर्शितम् । तच लप्पनादि न्यायविदा परीक्ष्य निर्गतुं शक्यम् । तन्न्यायाथ गोलपादे प्रकाश्यन्ते । तत्परिमाणं तन्मूलं गणितकर्म च ग्रहयोगाध्याये श्रीपतिराह- "त्रिमविरहितचन्द्रोयोनमास्वद्भुजज्या गगनपविनिमी मत्रयज्याविभक्तों । भाति परफलाख्यं तत् पृथक्स्यं शरणं हतमुडुपतिकर्णप्रिज्पयोरन्तरेण ॥ यदिह फलमयाप्तं तद्धनणं पृथक्स्ये तुहिनफिरणक(गो) त्रिज्यकोनाधिकऽथ । स्फुटदिनकरहीनादिन्दुतो या भुवया स्फुटपरमफलप्नी भाजिता निज्ययातम् ॥ शशिनि (११)रफलाल्यं सूर्यहीनेन्दुगोलात् तापमुत धनं स्यादुलहीनाकंगोलम् । पदि भवति हि याम्यं व्यस्तमेतद्विधयं फुटगपिनांगमयं कर्नुमिनिय ॥" .... 1. MAR 1.ए.पार 'स.१४. ५. .पार, ·- ૨ आर्यभटीये संभाप्ये इति । मुञ्जालकश्च लघुमानसाख्ये करणे तत्कर्मैव संक्षिप्याह लापविका- "इन्दूच्चोनार्ककोटिमा गत्यंशा विभवा विधोः । गुणोऽप्यकेंन्दुदोकोट्यो रूपपञ्चाप्तयोः क्रमात् ।। फले(शांशक ? शशाङ्क)तद्गत्योर्लिप्तायोः स्वर्णयोर्वधे । ऋणं चन्द्रे धनं भुक्तौ स्वर्णसाम्यवधेऽन्यथा ॥" इति ॥ ९ ॥ स्वग्रन्यकरणकालं तात्कालिक स्ववयश्च प्रतिपादयस्तदानीमयनचलनस्याभावात् तदप्रदर्शनम् औदयिवार्धरात्रिकभेदेन स्वप्रणीतयोः सङ्ख्याभागयोः भूदिनभेदेऽपि तदानी फलसाम्यस्योपपत्ति चार्थाद दर्शयति - पष्टयब्दानां पष्टियंदा व्यतीनास्त्रयश्च युगपादाः ज्यधिका विंशतिरब्दास्तदेहं मम जन्मनोऽनीताः॥१०॥ इति । वैवस्वतमनोरष्टाविंशयुगस्य चतुर्थे पादेऽपि पष्टचब्दानां पर्यिदा गता तदे(वह) मम जन्मनस्त्यधिका विंशतिरब्दा अतीता इत्यर्थः । 'युगपादा ग चति गीतिकापादोक्तस्येहाप्युक्तिः पष्टचन्दानां पष्टे- स्तदूर्वभवकालत्वप्रदर्शनाय । इतरथा कुतोऽवधेः पष्टयन्दानां पष्टिगतेत्या- काला स्यादिति तदवधिप्रदर्शनायवेदानीमपि तत् स्मारितम् । तस्माद् भार- ताद् गुरुदिवसात् प्रभृतदिानमितावान् कालो गत इत्यर्थोऽवगन्तव्यः । कलेरित्येवोच्यमाने पुराणेपु गणितशास्त्रान्तरेषु च प्रसिद्धो यो युगविभागः तद्वशात् कल्यादिध्रुवः कल्प्येत । य(दा? द्वा) कल्यायहर्गणेन ग्रहा गण्यन्ते, तन्मा भूदिति स्वाभिमंतस्य विभागस्य विस्पष्टत्वाय तदेव विनियते प्रयश्च युगपादा इत्यनेन । तस्माद् युगभगणांत्रिभिः संगुणय्य चतुमिहत्वैव कल्यादिध्रुव आनेयः । इतरथा नवभिर्गुणयित्वा दशभिर्हत्वाप्तस्य राश्यादे- ध्रुवत्वन ग्राह्यत्वं स्यात्। तथा सति फुजादीनां प्रयाणां युधस्य च शीमोचं रविवुधशुक्रमध्यानि च विनान्येपां संभवन्त्येव ध्रुवाः । कृतादीनां चतुणां युगानां साम्ये पुनश्चन्द्रोचपातयोरेव राशित्रिक राशिपट्कै च ध्रुवत्वेन क्षेप्यं स्यादित्यत्र सन्देहन्छेदनाय अयश्च युगपादा इतीदानी विस्पष्टमुक्तम् । तेन मयगर्गादिमणीतशाग्नेषु मृष्टयन्दपरित्यागोपपत्तिश्च सूचिता । तत्रापि प्रहसृष्टयनन्तरकालस्य चरमयुगगतं पादप्रयमकं कयं स्यादिति तदनुरूपं १. १, २. य* ग. पाठ:. ३. 'स्योईयोयुग' क, पाठः. ।

·. कालाक्रियापादः। तत्र तत्र सृष्टिकालो नानापरिमाणोऽङ्गीकृतः, वारसंवादाय च कल्पायह- गणस्य । एतदुक्तं भवति -- मयेदानीमेतस्मिन् ग्रन्ये क्रियमाणे कलेरा- रम्य पष्टयन्दानां परिगता, अयोविंशतिवयस्केन मया ग्रन्थः क्रियते च । अत इदानी प्रकृतिस्थमेवायनं , तचलनानयनार्थस्य मध्यमस्य राशिपदक- परिपूर्तः । राशित्रयेण क्रमेणोपचितस्य पुनरुत्क्रमेणापचीयमानस्य द्विती- यपदान्ते शून्यतापत्तेः । कुतः पुनरिदानीं तस्य राशिपटकपरिपूर्तिरव- गम्यते । उच्यते । यतः सूर्यसिद्धान्ते तद्भगणसंख्या निश(ता? तो) विंश- तिरुक्ता । सा च पछती । दिव्यान्दानां द्वादशसहस्राणि च युगम् । तेषु युगदिव्याग्देपु तया हृतेषु फलं विंशतिसंख्यम् । तस्माद् दिव्यान्दानां विं- शत्या एका भगणो लभ्यते । ततो दिव्यान्ददशकेन मगणाधं च लभ्यते इति! पष्टयन्दपष्टिमितं च दिव्यान्ददशकं , पटवन्दानां प्रभवादीनां मानु- पलात् । तस्माद् दिव्यान्दपडंशानां पष्टयदानां दशकेन एको राशिध लभ्यः । तत्रिंशांशेन सौरादानां विंशत्या भागश्य । शिष्टान्दात्रिगुणाः कलाशा एवंकृतस्य भुजालिप्तालिप्ना दशा(न्दा? प्ता) अयनचलनकलाय- स्युरिति त(का? कोलाघानयनमप्युक्तम् । मणिन्योक्तमपि फलतस्ततु. त्यम् । दिव्यान्दपचकेन सप्तविंशतिभागान्तं वर्धते ततः कमेण (म? च) हीय- मानं दिव्यान्दपचकेन शून्यतां च प्राप्नुयात् । तत्र एकप्रकारैव वृद्धिही. निथ ! तैरुक्तं तत्र पदान्ते वृद्धिहासयोमान्धेन माव्य, गोलसन्धिममितः शमयेण चेति तदुक्तस्य गणितस्य तयलनगतेः साम्यात् स्थौल्यमेव स्यात्, न सूक्ष्मता । तद्गतिवृद्धिहासप्रकारश्च महता कालेनैव परिन्छेत्तुं शक्यः, न पुरुषायुषेणेति तनिर्णयः परीक्षयैव कार्य इति । तत्परीक्षणप्रकारथ सूर्यसि- द्वान्तादिषु प्रदर्शितः । तदुक्तं- "उक्ता मशिविकृतिः प्रत्यक्षपरीक्षणय॑क्तिः इति । अपनचलनवृद्धिक्षयस्यमापमाप्रपरीक्षणस्यापि पुरुषायुपेणाशयसं, किमुत तत्सम्बन्धियुगमण्डलपरीक्षाया इति चेत् । नैप दोपः । अतीतहत- युगान्ते ने सूर्यसिद्धान्ते कृतायसाने ताणपरितिसक्ता । द्वापरान्त तसारिपतिय गर्गप्यासादिवास्यव्यथावगम्यते । अपिन अमितायुयोग जातानां युगान्तनीविनां च चिरजीरिलात् तदर्षनं क्षयम पसमिर्दिव्याप्टे. 1. 'म'. दा.

·- १४ आर्यभटीये सभाष्ये रिति शक्यमेव ज्ञातु वक्तु च । य पुनस्तस्य वृद्धिहासनियम. तस्यैव दुरववोधत्वात् तद्गणनस्यापि दुष्करत्वाज्ज्ञातु वक्तु चाशक्यत्वम् । सप्त विंशतिभागज्याव्यासार्धमण्डलजीवानामपि न तत्साधनत्व तयोर्नियमाभा वात् । पदवशात् परिधिभेद कल्पयित्वा परिधिस्फुटी(क? का)रेण तद्गति कल्पनायामपि वृद्धिहासयोरपि नानारूपत्वसम्भवात् ततोऽपि तत्तत्काल गतायनचलनपरीक्षाया एव लाघवात् परीक्षण क्रियतामित्युक्ति । तत्परी- क्षणप्रकारश्च तत्र तनोक्त । अत एव गर्गसहिताया चन्द्रस्य नक्षनयोगेन यन्त्रैस्तदन्तरमवगम्य निरीक्ष्य तारादिनिर्णय उक्त । अन्यत्राप्युक्त गर्ग सहिताया- "क्रियास्तत्तत्क्रियाशुद्धिविशुद्धिदृष्टिगोचरे । तयैव ज्ञानभूयस्त्वाद् दैवज्ञस्यावधारणा ॥" दैवज्ञस्य तत्तक्रियाया अशुद्धिविशुद्धिश्च दृष्टिगोचरे एव ज्ञानभूयस्त्वात् । साक्षात्कृतगोलन्यायत्वात् प्रत्यक्षपरीक्षणस्य सामर्थ्य स्यात् । तस्माद् दैवज्ञ स्यैव परीक्षया क्रियाया वा ग्रहाणा तत्कालभवदेशविशेषान्वयस्य च प- रीक्ष्य निर्णेतु सामर्थ्यम् । देवज्ञस्य दृष्टयैव ग्रहस्थित्यवधारणा गणितप्रकारस्य वा! न पुन पूर्वशास्त्रोक्तगणितप्रकारेण तथा निर्णतु शक्य, तन सहयाया गणनस्य वा प्रायिकत्वसम्भवात् । अत एवोक्त वराहमिहिरेण पञ्चसिद्धा- न्तिकाख्ये करणे कर्तरिकाध्याये "सङ्ख्या तु तेपा चिरजीविदृष्टा सवादहीना यदि यत्नमाज । यन्मयोक्ते खगचारसूक्ष्मै स्तन्त्र विना सिध्यति खेचराणाम् ॥" इति । मयोक्तैर्मयेनोक्तै मया उक्तेर्वा । चिरजीविदृष्टा चिरजीविमि परीक्ष्य कल्पिता, इत्यनेन प्रायिकत्वमेव तस्य, न तद्वास्तवम् ईपत्स्यौल्य स्यात् । कौशलेन चिरजीवित्वेन च तरतमभावेन वर्तमान सौक्ष्म्य स्थौल्य वा न कचित् पर्यवस्यति पुरुषप्रयत्लस्य सापराधलात् । अत उक्त भट्टपादै. "यश्च प्रयत्ननिष्पत्तावपराध कृतास्पद. । शन्दे स तदभिन्याचे प्रमजन् केन वार्यते ॥" इति । तस्मात् परीक्षणेऽपि प्रमजन्नपराध न केनचिदपि कात्स्न्येन वारयितु - वर पार ·कालक्रियापादः। १५ शक्यः । कुतस्तर्हि परीक्षणैयक्तिरित्युक्तम् । तदप्यनेन परिहतं 'सङ्घया तुतेषां चिरजीविदृष्टे'ति । चिरजीविदृष्टा खलु खेचराणां भगणादीनां सङ्खधा । ततस्तस्या अपीपत्स्पोल्यम् । तच कालदैर्ध्यवशाद वर्धते । ततस्तदानीं तस्य यावत् स्थौल्यं, स्वपरीक्षितस्य न तावत् स्यौल्यम् । किश्य तत्स्थौल्यस्य कार- णान्तरमपि स्यात् । शास्त्रकती हि सर्वदा परीक्षमाणः ग्रहनक्षत्रसक्तिवशात् सम्यक् परिच्छिन्याद् ग्रहस्फुटं कलान्तम् । कदाचिद् यन्त्रण तदन्तरं परी- क्षमाणेन ज्ञातस्य ततोऽपि स्थौल्यं सम्भवति । तत्र यन्त्रकपराधः सहस्त- चक्षुरादिकरणापराधश्च स्यादिति । एवं कल्पितयोग्रहस्फुटयोः चिरकाला. न्तरितयोर्यन्मध्यमद्वयं कल्प्यते तस्य ततोऽपि स्थौल्यं तदन्तरालगतिवशात् कल्प्यमानानां गुणकारभागहाराणाम् । तत्राप्यवयवोपेक्षाजातस्य स्थौल्य- स्यान्यज्ञातुमशक्यत्वाच कालदैानुरूपं प्रतिदिनं वर्धमानं मागादि- प्वप्यन्तरं विदधीत । तस्मात् स्वपरीक्षितस्य तदपेक्षयातीव सौक्ष्यं स्यात् । मत एव 'गणितोन्नीतस्य चन्द्रादेरि'त्यादिना सर्वैरपि स्वयं परीक्ष्य निर्णायव परेग्यः स्वशिष्येभ्य उपदेशः कर्तुं शक्य इति परीक्षासंप्रदायाविच्छेदादेव प्रामाण्यमित्युक्तम् । येषां पुनः कालवशाद् अन्तरं न वर्धते तेषां परमापक्रम- विक्षेपपरियादीनाम(पपि) स्यात्यं सम्भवत्येव, न पुनस्तद् वर्षत इति न व्यवहारायोग्यले तेपाम् । तथाप्यतिसौक्षम्यमापिपादयिपतां तेपामपि कर्तृकरणादिदोषादयय(पा ? वो)पक्षादोपाच जायमानमीपदपि स्थौल्यं भूयः परीक्षणेन परिहत्य सौक्ष्यमापादनीयम् । तदप्युक्तं कर्नरिकाध्याये. "याम्यतः प्रतिनिवृत्तिकालतः सौम्यतथ विदितं यदन्तरम् । भास्करस्य दलितं तदेव हि क्रान्तिमाहुरधिका पुरातनाः ॥" इति । परमविक्षेपाः पुनीगाधमिताः सूर्यसिद्धान्ते चात्रापि पठिताः । नेपा पुनस्ततोऽनि सोल्यमापादितं श्रीजष्यवधीतिमुवालकादिभिः । परीक्षकाचार्यपरम्परया नेपामेभ्यः सौम्यमस्माभिरप्यवगम्यते ग्रहयोगा- दियु । तर श्रीपतिराह मुनालकथाह - "मन्दरस्फुटात् स्वपातानाद महान्टीमाशशुभयो । भुजाः पदातियाष्टिनवाटयटिहताः क्रमात् ।। १. 'मा', ३, IT'. पा. ३. भामता 'स.१८:. ४. 'मी' ·आर्यमटीये समाप्ये चन्द्राद् विक्षेपलिसाः स्युस्ताः कुजाद व्यासताडिताः । शीनच्छेदहताः स्पष्टाः स्वर्णाख्या दक्षिणोत्तराः ॥" इति । तत्र चन्द्रमसः परमविक्षेपस्य द्वाविंशत्या लिप्ताभिराधिक्यं स्यात् । शुक्रस्य चक्रसमये ततोऽप्यधि(क ? क) स्फुटविक्षेपस्यान्तरम् । एवं नेपा- मपि प्रायिकत्वमेव । एवमयनचलनगणितस्य स्थौल्यसम्भवात् परीक्ष्यैव निर्णयः कर्तुं शक्यः । तन्मण्डलस्य पुनश्चतुर्युगाघेन कालेन कृतद्वापरान्ता. न्तरालेनाचार्यपरम्परया परीक्षितत्वात् परिपूर्णव तेषां त्रिशतीति तद्वाक्यै- रवगम्यते । कृतयुगावसाने तत्परिपूर्तिः सूर्यसिद्धान्तोक्त्या निर्णीयते। द्वापरान्ते तत्परिपूर्तिश्च गर्गव्यासादिवाक्यैर्निीयते । द्वापरान्ते हि व्यासा- वतारः प्रसिद्धः, "द्वापरे द्वापरे विष्णुासरूपी महामुने! । वेदमेकं सुबहुधा कुरुते जगतां हितम् ॥" इति । वृद्धगर्गः पुनर्गर्गश्चेति गर्गद्वयं प्रसिद्धम् । तत्र पुनर्गर्गः कल्यादा - प्रादुर्भूतः, "कल्यादौ भगवान् गर्गः प्रादुर्भूय महामुनिः । ऋषिभ्यो जातकं कृत्स्नं वक्ष्यत्येव कलिं श्रितः ॥" इति पराशरोक्तः । स्वप्रणीते गर्गसंहिताख्ये गणितशास्त्रेऽप्यतत् सिद्धं देवे कृष्णे दिवं याते' इत्यादौ । श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे नन्दगोपेनाप्यु- क्तमेतत्- "ज्योतिपामयनं साक्षाद् यत्तज्ज्ञानमतीन्द्रियम् । प्रणीत मवता येन पुमान् वेद परापरम् ।।" तस्माद द्वापरकलिसन्धौ गर्गेण शास्त्र(स्य) प्रणीतत्वात् तस्मिन् कालेऽपित कृतिस्थमयनमिति सिद्धम् । तस्माद् यथा कल्पमन्वन्तरादियु दिव्याब्दादीनां परिपूर्णत्वम् एवमयनमण्डलचलनानामापे पदछती परिपूर्णैव चतुर्युगे इति स्मृत्यैतिराम्यामवगम्यते । तस्माद् मारताद् गुरुदिवसाद दिव्यान्ददशके गते अस्मद्ग्रन्यकरणकालेऽपि प्रकृतिस्थमेवायनं, द्वापरे कलिसन्धौ च प्रकृति- स्थत्वात् । दिव्यान्दविंशत्या तद्भगणस्य पूर्णत्वाद् दिव्यान्ददशकेन मण्ड- १. क्षेपान्तरस्या' २. पाठः ·कालनियापादः। लार्वमपि परिपूर्णम् । इदानीमयनचलनं प्रति न किञ्चिदपि वक्तव्यं परी- क्ष्यैव निर्णयत्वात् । यदा पुनः कतिचिदयनचलनांशाः सन्ति (तदा) तदानी- न्तनस्तेऽशी वक्तव्या एव । यथा मयेदानी "बुधभृगुकुजगुरुशनिनवरपहा गत्वांशकान् प्रथमपाताः । सवितुरमीपां च तथा द्वा अखि सा ह्दा हुल्य खिच्य मन्दोचम् ।।" इति भौमादिपातमन्दोघानां गतिमवेऽपि तद्मगणाननुक्त्वा तदंशा एव वक्ष्यमाणप्रकारेण परीक्ष्यावंगताः पठिताः, अतः परमपि गणकपरम्परया परीक्ष्येव ते निणेंया इति प्रदर्शनार्थम् , एवमेव मगधादिभिः बोधायना- दिमिश्च स्वकालमवमेवायनचलनं प्रदर्शितम् , अय(नीने) पचा( दित्) क्रियाकालसिद्ध्यर्थ, न पुनस्तगणितं प्रदर्शितम् । अतः परं परीक्ष्यैव ज्ञेयं तदिति तेगामपि भाव इत्यभिप्रायः । एवमनेनापि तदानीमयनचलनामावः सूचितः । गोलपादेऽपि मेपादेरित्यत्रायनचलनाभावादेव हि 'मेपादेः कन्यान्तं सममुदगि'त्यपमण्डलापयानप्रकार उक्तः । यत् पुनमयार्धरात्रिको- दपिकयो दिनसड्ये विशत्यन्तरिते प्रदर्शिते, तदपि दिव्या ददशकेन घेराशिकेनानीयमानानां मध्यमानामुमयघापि साम्यादेव। अतः परं वैषम्यमेव प्रतिदिन तयोः । तस्मादतः परं परीक्ष्यैवात्मच्छिप्यग्रहादिमध्यमा मन्दो- च्चांशादयश्च निर्णया इति ते परीक्षायां नियोज्यन्त इति चाभिप्रायः । एवंभूतमभिप्रायमच्छादयन्नाह श्रीवैष्णव एकादशे परीक्षाध्याय- "आदयिकाद् दिनभुक्त्यार्धराधिकं मध्य(मा? म)न्यूनम् । कतरत् स्फुट(मिति) निधितमनयोः स्फुटमेकमपि नातः॥" इति । आदयिकास्तमयिकयोस्तदानीमेव ग्रहमध्यमसाम्यम् । पुनः प्रतिदि नमौदपिकादधिरानिक मवेषां मध्यमं न्यूनमेव, दिनभुक्त्या भिन्नया औ. दयिकाद् भूदिनादास्तमयिकस्य दिनस्य विशत्याधिक्यात् । तुत्या अपि युगपदफला उमान्यां हियमाणा भिन्ना एव स्युः । तस्यार्धराधिकस्य मू. दिनस्याधिक्यात् तद्भुक्तिमान्यरया अल्पा इति प्रतिदिनं हायमानमा- राविक मध्यमं राश्यादिभिरपि च महना कालेन न्यून भविष्यनि इत्येऊन. + मेर', २. , 1. '' .:. ... भुमि. पार: " - ·- आर्यभटीये सभाष्ये वोभयथापि प्रदर्शितत्वात् कतरत् स्फुटं वास्तवमिति नेदानी निश्चितम् । तस्मादनयोरेकमपि न स्फुटमिति दोपत्वेनोक्त्यापि तत्परीक्षैव दृढीक्रियते इत्यार्यभटानुमतमेवैतद्वाक्यम् । अनेनाप्यार्यभटसंख्याया अस्मदृष्टसंख्यैव सूक्ष्मत्वेन ग्राह्या इत्येव प्रदर्शितम् । नद्यार्यभटाचार्योऽनेन निन्द्यते । स्वप्रणीतग्रन्थस्तुतिपरत्वादस्य । यस्मादाह वार्तिककारः- 'नहि निन्दा निन्धं निन्दितु निन्दितादितरत् प्रशंसयितुमि'ति । 'व्याधिका विंशतिरब्दा- स्तदेह मम जन्मनोऽतीता' इति तैदानी स्वस्य -त्रयोविंशतिवयस्कत्वपदर्शन- मपि संख्यास्थौल्यप्रदर्शनपरमेव । एतावतैव कालेनास्माभिः परीक्ष्यते भग णादयः पठिताः । अत एवोभयथापि प्रदर्शितमौदयिकाधरात्रिकयोरिति भावः॥१०॥ एवमेतैरिच्छाफ्लप्रमाणैर्वक्ष्यमाणप्रकारेण परीक्ष्य निर्णीत. कारोऽनुमेय इत्याह - युगवर्षमासदिवसाः समं प्रवृत्तास्तु चैत्रशुक्लादेः । कालोऽयमनाद्यन्तो ग्रहभैरनुमीयते क्षेत्रे ॥ ११ ॥ इति । य एते युगवर्षमासदिवसाः कालभेदाः, ते सर्वे चैत्र शुक्लादेः प्रभृति समं युगपदेव प्रवृत्ताः । एवमयं कालः स्वान्तर्गतनानाभेदभिन्नोऽना- द्यन्तोऽपि ग्रहमैलिङ्गभूतैः क्षेत्रे भगोले कृत्स्नोऽप्यनुमीयते । यथाय गणकैः तिथ्यादयोऽनुमीयन्ते, एवं कालान्तरेऽपि तत्तत्कालमवास्तिध्यादयो ग्रह- भैलिगभूतैर्नक्षत्रराश्युपलाक्षिते ज्योतिश्चक्रेऽनुमेयाः । यथातीतः कालोऽन- न्तोऽपि प्राक्तनगणकैस्तिथ्यादिलक्षणोऽनुमित इति भविष्यतोऽपि कृ- स्नस्य तत्तत्कालभवर्गणकैरनुमेयता स्यात् । यथा निशि पर्यटतां प्रदी- पादिभिः स्वसमीपगतः प्रदेशो यावदपेक्षं दृश्यः, एवं सर्वैरपि स्वस्वसमी- पभवः कालो यावदपेक्षमनुमेयः । एवं तिथ्यादिकं सम्यगनुमीयानुमीय कालं यापयन्ति । एवमिहोक्तनानुमानेन सदैव कर्मानुष्ठानयोग्यः कालो- ऽनुमेय इत्युक्तं भवति । अत एव भास्करोऽपि - "भास्कराय नमस्तस्मै स्फुटेयं ज्योतिपां गति । प्रक्रियान्तरभेदेऽपि यस्य गत्यानुमीयते ॥" इति । तस्माद् भगवत आर्यभटस्य ग्रहगतिप्रमाणतदनुग्राहकतर्कप्रतिपादन- ति न दो', .. 'aiदि', ३. '६', ४. 'मि।ए', ५. 'अ', .. 'स्वस' प. पाठः.

·- कालक्रियापाद । १९ परत्वात् सङ्ख्यामागे तात्पर्याभावाद उदाहरणत्वेनैव तत्प्रदर्शनम् । अतः स्वयमुक्तानां तासां परस्परविरोधो न दोपाय भवति । उदाहरणं हि बहुधा प्रदर्श्यमानं न दुप्यति ।। ११ ।। तर हगोलगताना प्रथममवगनत्वात् तैरेव सरयाविशेषग्रहाणा भगोलप्रदेश विशेषा- भयज्ञानाय तत्वक्ष्यापरिम णमपि शेयमिति तयुक्तिप्रदर्शनायाह - पष्टया सूर्याब्दानां प्रपूरयन्ति ग्रहा भपरिणाहम् । दिव्येन नभापरिधि समं भ्रमन्तः स्वकल्यासु ॥१२॥ मण्डलमल्पमधस्तात् कालेनाल्पेन पूरयति चन्द्रः। उपरिष्टात् सर्वेपां मह्य महता शनैश्यारी ॥ १३ ॥ अल्पे हि मण्डलेऽल्पा महति महान्तश्च राशयोज्ञेयाः। अंशाः कलास्तथैवं विभागतुल्याः स्वकक्ष्यासु ॥१४॥ भानामधः शनैश्चरसुरगुरुभौमार्कशुक्रायुधचन्द्राः । तेपामधश्च भूमिम॑धीभूना बमध्यस्था ॥ १५ ॥ इति । अनेनापि गीतिकापादे - "शशिराशयष्ठ चकं तेऽशकलायोजनानि यवत्रगुणाः । प्राणेनैति कलां में खयुगांशे ग्रहजवो भवांशेऽः ॥" इत्येकयार्ययोक्तगेय विवृणोति । शशिराशयष्ठ चक शशिनश्वकं भगणाः उ द्वादशकृत्यः कृता एप युगे शशिभुक्ता राशयः स्युः । ते यवनगुणाः कमादंशकलायोजनानि स्यु. । तानि च शशिभुस्तानि । एपमन्येषामपि क्षेत्रविभागः। भगणात् प्रभृति राश्यादिविभाग एक सच, योजनानामेर केवलं भेदाः, तेषामेव नियतपरिमाणत्वात् । राश्यादय पुनः कश्यासु नाना- परिमाणा एव । रिमागस्य तुल्यत्वात् सर्वर योजनानां न तथा विभाग- साम्यम् । चन्द्रकक्ष्यायामेवैका कला दशभियोजनरारम्धा, शनैश्वरकक्ष्यायां प्रायशः महस्रचतुष्टयमिता 1 में ज्योतिश्चकं प्राणेन कठामेति । ज्योति- यम निःयासपरिच्छिन्नेन कालेन एकां कलां-परिम्रमति । एकाला- मुल्यं प्रदेश कार्येन याति । अत्यन्तसयोगे द्वितीया ! अपयर्ग तृतीया । रायुगांशे ग्रहजाः । सशदनाकाशकश्या रियक्षिता। सा र युगग्रहयोजन- रा.पा.

·आर्यभटीये सभाष्ये गतितुल्या । तस्या युगाशे ग्रहजवः युगेन भागे हृते इच्छाव्यक्तिषु प्रत्येक ग्रहजवो भवति । भवांशेऽर्कः । भानां वांशे पष्टचंशेऽर्को भ्रमति, यत्र भानि भ्रमन्ति तत्पष्टयंशतुल्यायां स्वकश्यायां तदन्तर्को भ्रमति । 'पष्टया सूर्या- ब्दानां प्रपूरयन्ति ग्रहा भपरिणाहमिति अस्य विवरणम् । अनेनैव ग्रहाणां योजनगतिसाम्यमपि सिद्धम् । 'दिव्येन नभःपरिधिमिति खशब्दविवरणम् । दिव्येन युगेन यावन्तं योजनात्मकं प्रदेशं ग्रहा गच्छन्ति, तावानेव नमः- परिधिरपि । स्वकक्ष्यास्वेकस्मिन् युगे ग्रहो यावत्कृत्वो भ्रमति यावता दी- घेण सूत्रेण स्वभ्रमणप्रदेश, तावत्कृत्वः परिधेयं तावद्दय सूत्रं नमोमण्डलं ब्रह्माण्डकटाहसंस्पृष्टं प्रदेशं सकृत् पारेधातुमलमित्यर्थः । 'समं भ्रमन्त' इति अत्र हेतुः । योजनीयमानस्य भ्रमणस्य साम्यात् । तथापि कलादिभिमी- यमानाया गतेरन्योन्यं वैषम्यं स्यादिति तत्कारणमाहे- "मण्डलमल्पमधस्तात् कालेनाल्पेन पूरयति चन्द्रः । उपरिष्टात् सर्वेषां महच्च महता शनैश्वारी ।। अल्पे हि मण्डलेऽस्पा महति महान्तश्च राशयो ज्ञेयाः । अंशाः कलास्तथैवं विभागतुल्याः स्वकक्ष्यासु ॥" इति । चन्द्रस्तावदधस्ताद् वर्तमान स्वम्रमणमण्डलमन्येभ्योऽल्पमन्येपां भ्रमणकालादलेनैव कालेन पूरयतीत्यन्येपां सर्वेषामन्तर्गतमेव तन्मण्डलम् । सर्वेषामुपरिष्टात् पुनः शनैश्चरमण्डलमन्येभ्यो मण्डलेभ्यो महय शनधारी महता कालेनैव पूरयतीति । सप्तविंशत्या दिनैरेव चन्द्रः स्वमण्डलं पूर्यति । शनैश्चरः पुनः प्रायशस्त्रिंशता परेव । अतस्तस्य शनैश्चरत्वम् । गतिः समानैव सर्वेपाम् । यथा योजनहरतादीनां लोके परिमाणं नियतम् . इतरया व्यवहारासम्मवात् । तैर्हि भूप्रदेशाः शालादयश्च मीयन्ते । नवम्भूता कलादयः । कलादीनां मापकानां पुनः कृत्स्नमण्डलेपु सहययैव साम्यम्। अत एव मण्डलमहत्त्वानुरूपं कलादीनामपि महत्त्वं स्यात् , तदल्पत्ववशाद. त्पत्वं चेत्याह -'अल्पे हि मण्डलेऽल्या' इति । तत्र हेतु विभागतुल्याः स्व. कक्ष्यास्त्रि'ति । स्वस्वमण्डलस्प द्वादशधा विभक्तस्य एकोऽश एको राशिः, तस्यैव निंशांशो भागः, ततः पष्टयंशा एव पुनः कलाविकलातत्परादय- , 'रमरों', २. 'लामि'. ३. ६-अल्पे दि', .- . 1. 'नं ध्र' य. पाठः ·कार क्रियापाद । श्चेति मण्डलमहत्त्वे तदवयगाना राश्यादीनामपि महत्त्व स्यात् । अत एव शनैश्चरस्य दिनभुक्ति कलात्मकेन मापकेन मीयमान लाद द्विसाधा, च- न्द्रस्य दशानाष्टशती इत्येतामान् मेद । योजनात्मिका गतिरप्यानेतु शस्या । तस्या अप्येन नियमसद्धानादिति । ग्रहकश्यानयन तामिमध्यमानयन चाह भास्कर । "इन्दोर्गणा सखवियद्रसवृन्दनिमा व्योम्नो भवेयुरिह वृत्तसमानसङ्ख्या । इष्टग्रहस्य भगणेगगनस्य वृत्त भडक्त्वाथ तस्य परिधि लभते समन्तात् ॥" इति । सतमाध्याये कक्ष्यानयन प्रदर्शितम् , प्रथमाध्याये पुनस्ताभिर्दिनयोज- नेश्च मध्यमानयनमप्युक्तम् - "अम्मरोरुपरिविरिभाजितो मुदिनैर्दिवसयोचनानि ते । सगुणय्य दिवसानथाहरेत् कश्यया मगणराशय. स्वया ॥" इति । यारन्तमाकाशप्रदेश रमयूसर अभियोतयन्ति, तावानिह प्रदेशो- ऽम्परशदेनाभिधीयते । अन्यथा ह्ययुक्तमपरिमितवादाकाशस्य प्रमाणाभि- धानम् । स यदा भूदिनैर्विमज्यते, तदा दिवसयोजनान्यनाप्यन्ते । तैर्यात- दिवसान् सगुणप्य स्त्रया कश्यया हरेत् । तदा भगणराशय स्यु । तत्तद्र- गणहरणानन्तरमेव राशीना बहुत्व, तन प्रागेफ एर रानि , दिनयोज- नमुक्तेरतीतदिवसाना च सर्वेषा साम्यात् । सर्वेषा साधारण एक एव राशि । यद्वा भगणराशय भगणाश्च राशयथा तर राशिशब्दो भागादीना मप्युपलक्षणार्थ । अयमर्थ - कश्यया मगणा लग्यन्ते । तच्छेपात् क- क्ष्या(?)द्वादशाशेन राशय , तच्छेपात् तनिशाशेन माग । एव तत्तच्छे- पात् तत्तत्पष्टयन करादयश्च लम्यन्ते । तब चन्द्रकक्ष्यायामेन लिया. योननाना निरवयवत्व, तलिप्तादशाशस्पैर योजनवाङ्गीकारात् । सूर्यमि. धान्ते पुनधन्द्ररिमापयशारास्यय योजनवादीकार । अत एवोक्त "तिप्याता मानलितिका' इति । चन्दकल्यागताना योजनाना पचदाहरणेन तत्कन्गलाम उक्तः । एव तयोगायोजनसममक योजनमिति मान- भेदात् सल्याभेदो न रिरुप्यते । अत एव ·. आर्यभटीये सभाष्ये "योजनानि शतान्यष्टौ भूक द्विगुणानि तु ।", 'जिला भूव्यास' इत्युभयत्रापि भूव्यासस्यैतावान् मेदः । ततः सूर्यसिद्धा- न्तोक्तव्यासात् त्र्यंशोनेन भाव्यमेतद्व्यासेन । ततो यदल्पत्वं षोडशयोजनै- स्तावतैव वैषम्यं स्यादुभयोः, तद्योजनैः पञ्चविंशत्या च । तेन लम्बनलि- सासु नवांशेन कलामात्रमेवान्तरं स्यात् । नतिलिप्तासु ततोऽप्यल्पमेव भारते वर्षे । "सार्धानि पट्सहस्राणि योजनानि विवस्वतः । विष्कम्भो मण्डलस्येन्दोः साशीतिस्तु चतुश्शती ।।" 'अर्केन्द्रोप्रिंना गिण' इत्यत्रापि नातीव वैषम्यं स्यात् । पञ्चदशाधिकं योजन- ' शतमेव सूर्यव्यासेऽन्तरं, तेनापि कलामानमीपदधिकं कलार्धमेव । साशी- तिस्तु चतुःशतीत्यत्रापि कलार्धेन न्यूनमार्यभटोक्तलिप्तामानं , सूर्यविम्बस्य कलार्धेनाधिक्यं च । अतस्तत्संयोगस्य तुल्यत्वादुभयत्रापि तुल्यमेव सम्प- कीर्धम् । तेन स्थित्यर्धादौ न विशेषः । समस्तग्रहणे मध्य(त)मस्के च महा- नेव भेदो दृश्यः, बिम्बमानविश्लेपयोः कलाधिक्याद् भेदस्य । तत्र सूर्यविम्यस्य शतांशेऽपि दृश्ये महानेव रश्मिप्रसरः, किमुत त्रिंशांशस्य दृश्यते । ततस्त- न्मते समस्तग्रासेऽपि एतन्मते मध्यतम(स्)को रविदृश्यः, तन्मते मध्यतम- स्कत्वे तु एतन्मते महान् परिधिभागो दृश्यः । स च सर्वः प्रत्यक्षेण विस्पष्ट- मुपलब्धुं शक्य. । आर्यभटोऽप्पार्धरात्रिके सूर्यसिद्धान्तोक्तादप्यत्पमान सूर्यपिम्पमाहेति भास्करवचनादवगम्यते - "अप्टिश्शतगुणा व्यासो योजनानां भुवो रवः । साष्टाभ्यङ्गानि शीतांशोः शून्यवस्वब्धयस्तथा ॥" इति । तत्र सूचन्द्रा सूर्यसिद्धान्तसमा । रविविष्कम्मस्तु सूर्यसिद्धान्तो- क्तादपि न्यूनो विंशत्या योजनैः । तस्मादीदयिकादार्धरात्रिकयोजनानां पञ्चविंशदुत्तरशतेन न्यूनो भानुषिम्यः । चन्द्रव्यासस्तु सार्थसप्तयोजना- धिकः । अतो भटोक्ततस्तयोरुभयोबिम्बमानभेदाज्जायमानो ग्रहणविशेपः पूर्वोक्तादपि महान् । तस्य समस्तग्रहणस्य मध्यतमस्तस्य च कादा- चित्कत्याद् मूतलेऽत्पप्रदेशसम्बन्धित्वाचैव विप्रतिपत्तिः संशयच युज्यते। तत् कतरस्य साक्ष्म्यं कतरस्य वा स्यात्यमिति कचित् कदाचित् केन- " ·कालकियापादः। चित् शक्यं स्याद् ज्ञातुम् । दृपश्चास्माभिः समस्तग्रासः सूर्यस्य 'इंसो विहतंताप' इति धुगणे । 'नासवृद्धचर्दितोऽक इति' युगणे मध्यत- मस्कं चाभूद अनन्तक्षेत्रे । तत्राधरात्रिकोक्तानां स्थौल्यं चावगतम् । चन्द्र- भगणयोरुभयत्रापि साम्याचन्द्रकक्ष्याया अनयोः सिद्धान्तयोन भेदः । आर्ध- रात्रिकाप सूर्यसिद्धान्तोक्तयोजनमानमेवाङ्गीकृतम् । "वेदाश्विरामगुणितान्ययताहतानि चन्द्रस्य शून्यरहितान्यथ मण्डलानि । स्वैः स्वैहतानि भगणैः क्रमशो ग्रहाणां कक्ष्या भवन्ति खलु योजनमानदृष्टया ।" इति भास्करोक्तौ शून्यरहितानि एकशून्यस्थानवर्जितानि आकाशकक्ष्या । सिद्धान्तशेखरे पुनश्चन्द्रमगणस्य पत्रिंशतोनत्वात् तद्वशाज्जायमानकक्ष्या- भेदो महानेव, भूदिनस्य वपत्रयदिनोनत्वात् । तत्रापि दिनयोजनगतिः प्रा- येण समानव । शनिढुविष्य, शन जगपट्पयेत्यन्यत्रापि । घभुजगयो- चतुर्भिरेव भेदः । खिच्युभ वृहस्पतेः, खदस्रावीत्यत्र खदसमभेदश्चतु- मिरेव । कुजभलिझ्नुस्खु, दस व्यष्ट इति दस्रत्रिभयोर्मगणाष्टकमन्त- रम् । चन्द्रोचप्खिध, शशाङ्कोचस्य रुद्राधीत्यत्रापि धरुद्रयोर्भगणाटकेन भेदः । युधसुगुशिधन, बुधशीघ्रस्य शून्यतु इत्यत्रापि नशून्यतुभेदश्चत्वारि- शता भगणः स्यात् । भृगुजपपिखुछ, सितशीघ्रस्य पट्सप्त इत्यत्र पट्सप्त- जपमेदो द्वादशभगणात्मकः । युफिनच पातविलोमाः वामं पातस्या(कै ?ण)-. वामि इत्यत्र अर्णवा(नि न) चसङ्ख्ययोभेदोऽष्टाभिरेव । परमापक्रमविक्षे- पोस्त्वार्यभटसूर्य सिद्धान्तयोः समा एवं पठिताः-- "भापक्रमो ग्रहांशाः शशिविक्षेपोऽपमण्डलाज्झार्धम् । शनिगुरुकुजसकगाधं भृगुयुधसस्चाटुलो घहस्तो ना ॥" "एवं विपनरन्धार्करसार्काळ दशाहताः।" इति । परमापक्रमचापं चतुर्विंशतिभागात्मकं सर्वत्र समानमेव । सिद्धान्त- शेसरादौ तु विक्षेपस्य भेदः पूर्वमेय दर्शितः । पातांशानां च प्रायशः सा- म्यमेव स्यात् । ते मर्वे विंशत्या निःशेष हा शस्याः । एवमेन गुन्जालका. १. 'माम्यं या', १. 'शाप न', ३. '' य. पाट:.

·आर्यभटीये सभाप्ये . दिमिरप्युक्ताः । अतस्तेषामपि स्थौल्य सम्भवत्येव । मन्दोवांशाः पुनरार्ध- रात्रिकौदयिकयोभिन्ना एव पठिताः। तत्र कुजस्यान भेदः औदयिका(दा). धरात्रिकस्यैव च न्यूनत्वम् । औदयिकान्नवांशाधिकतया मुलालकादिभिरपि पठिताः । सूर्यसिद्धान्ते ततोऽप्यंशत्रयाधिक्यं स्यात् । मुखालकेनार्धरात्रि- कार्यभटीयोक्ता एवान्येषां मन्दोच्चांशाः पठिताः । मन्दमन्दोचांशा औदयि- कार्यमटसिद्धान्ते ये पठिताः ततोऽशकचतुष्काधिक्यं स्यात् सिद्धान्त- शेखर, कल्पभगणेनानीयमानस्य राश्यष्टकत्वात् तस्य । परिध्यंशाः सर्वेऽप्य- र्धपञ्चमापवर्तिता एवात्र पठिताः । ततस्तेषामपि स्थौल्यं सम्भवति । तत्र सूर्याचन्द्रमसो तीव स्थौल्यमिति तेनैव सन्तोष्टव्यम् । तिथिनक्षत्रयोस्त्र- सिद्धत्वादिति भावः। "झार्धानि मन्दवृत्तं शशिनश्छ ग-छ-घ-ढ-छ-झ-यथोक्तेभ्यः । झनई-गल-श्ल-डे-तथा शनिगुरुकुजभृगुयुधोचशीभ्यः । मन्दात् - ख- द- ज- डा- वक्रिणां द्वितीये पदे चतुर्थे च । जा-ण-क्ल-फूल-इनोच्चाच्छीघ्रात् ।।" इति । सूर्यसिद्धान्तोक्ताः परिधयः नार्धपञ्चमैरपवर्तयितुं शक्याः, सूर्येन्द्रो- रपि पदवशाद् भिन्नाः। "रवर्मन्दपरिध्यंशा मनवः शीतगो रदाः । युग्मान्ते विपमान्ते तु नखलिप्तोनितास्तयोः।। युग्मान्तेऽद्रियः खाग्नि(सू ?सु)राः सूर्या नवार्णवाः । ओजे बगा वसुयमा रदा रुद्रा गजान्धयः ।। कुजादीनां ततः शी(मो? घ्रा) युग्मान्तेऽर्धाग्निदनकाः । गुणाग्निचन्द्राः खागाश्च द्विरसाक्षीणि गोमयः ।। ओजान्ते द्वित्रिकयमा द्विविधे यमपर्वताः। खर्तुदसा वियद्वेदाः शोधकर्मणि कीर्तिताः ।। ओजयुग्मान्तरगुणा भुजज्या त्रिज्ययोद्धृता । युग्मवृत्त धनपं स्यादोजादूनाधिक स्फुटम् ॥" 'बमन्ये' ६. पाठः २. 'पपम् । सिं' रा. पाय: ३. रेभ', ४. 'ग्ल', ५. '' ... 'मी' क. पार:

·- कालक्रियापादः। इत्युभयेषां मध्ये कुजस्य युग्मान्तेऽद्रिय इत्युक्तस्य ढझास च द्वाद- शभिरशैमैदः स्याद् यतो झार्धानि चतुर्दशकृत्यः कृतानि त्रिपष्टिः, अ- द्रियश्च पञ्चसप्ततिः । ओजे अगा इत्युक्तस्य दझार्घस्य च नवभिरंशै- भेदः । एवं सूर्यसिद्धान्तोक्तयोः ओजयुग्मपरिघ्योरंशत्रयेणैव मेदः । आर्यभ- टोक्तयोरष्टादशमिरंशः । पदयोपरीयं च दृश्यते । सूर्यसिद्धान्ते ओजा- न्तजस्य न्यूनत्वम् , अन त्वाधिक्यम् । एवमुञ्चनीचवृत्तानां लिप्साभेदाद् योजनभेदश्च स्याद् इति सङ्ख्यामागस्य सर्वत्र व्याकुलतया परीक्ष्यत्वं स्यात् । तत्परीक्षणं च गोलयुक्तिविद्भिरेव कार्यम् इति गणितगोलयुक्ति- प्रदर्शनपरमेवेदं शास्त्रम् । अत एव सङ्ख्याभागस्य पृ(थक्कर)णमिति पाद- अयोक्तगणितकालक्रियागोलन्यायैरेव ग्रहगतिनिर्णतुं शक्या। जिष्णुनन्दन- चैवमाह "गणितज्ञो गोलज्ञो गोलज्ञो ग्रहगति विजानाति । यो गणितगोलवाद्यो जानाति (ग्रह)गति स कथम्)॥" इति । गोलस्य च क्षेत्रविशेषत्वादेव गणितगम्यत्वम् । तथाच श्रीपतिः- "ग्रहनक्षत्रधरित्रीसंस्थानस्येह दर्शनोपायः । गोल इति कथ्यतेऽसौ क्षेत्रविशेपो गणितगम्यः ॥" इति । तस्मान्मन्दशीमवृत्तकक्ष्याप्रतिमण्डलानां स्वरूपं परस्परसम्बन्धश्च ग्रहकक्ष्यादीनां क्रमश्च वायुकक्ष्यापेक्षया भगोलापयानप्रकारस्य विक्षेपप्रका- रस्य तदवधेश्च कस्य च कयोः केषां वा चतुर्पु वृत्तेपु विक्षेप इत्यादिकं सर्व तत्तदपेक्षितक्षेत्रकल्पना च तद्युक्तयथैवेह प्रदर्या इति तत्प्रदर्शनमा रमते- भानामधः शनश्चरसुरगाभौमार्कशुनसुधचन्द्राः । तेपामधश्च भूमिमधीभूता समध्यस्था ।। इति । गोलस्वरुप प्रायेणाव परिसमाप्तम् । भुवः कक्ष्याप्टकस्य च क्र(म). प्रदर्शनेन क्रमविशिष्टस्य तत्समुदायस्य श्रोतृवुद्धौ सनिवशितत्वाद् भित्ति- स्थानीयमेवैतत् । अतोऽन्यत् सर्व चित्रस्थानीयमेर । कक्ष्याप्टकमध्यगत- लात् भूमेस्तदपेक्षयाधोगतत्वम् इति तदवष्टम्भकत्वात् मेधास्यानीयाः । 1. 'प', २. 'ि4. पाद:.

·- आर्यभटीये सभाप्ये नतु श्रीमद्भागवते ध्रुवस्यैव मेधीस्थानीयत्वमुक्तम् । नैप दोपः । यतो गोलाक्षमध्यप्रोता भूः, तदअपोते च ध्रुवतारे इति ध्रुवयोर्भुवश्च मेधीस्थानी- पत्त्वमस्त्येवेति भावः । ध्रुवद्वयसम्भवश्व ज्योतिश्शास्त्रे सर्वत्रैव प्रदर्शितः । यथा सिद्धान्तशेखरे - "ध्रुवद्वयीमध्यगतारकाश्नितं चलद् भचक्रं जलयन्त्रवत् सदा । विधिः ससर्जानलपोष्णमध्य ग्रहैः सहोपर्युपरि व्यवस्थितैः ॥" इति । यथा भगणादिसंख्यासु मन्वन्तरयुगपरिमाणे च विप्रतिपत्तिः, न तथा कक्ष्याक्रमादौ भूम्याद्याकारस्वभावयोश्र ज्योतिश्शास्त्रकर्तृणां विप्रति- पत्तिः । पुराणेष्वेव हि तत्र परस्परं विप्रतिपत्तिरित्यभिप्रेत्याह श्रीपतिः- "आदर्शोदरसन्निभा भगवती विश्वम्भरा कीर्तिता कैश्चित् कैश्वन कूर्मपृष्ठसदृशी कैश्चित् सरोजाकृतिः । अस्माकं तु कदम्ववृक्षकुसुमग्रन्थेः समा सम्मता सर्वत्रासुमतां च येन निचिता तोयस्थलस्थायिनाम्॥" इति । ज्योति शास्त्रप्रतिपाद्यभूपरिमाणाकारादेः प्रत्यक्षानुमाना(थल ? (प)- त्यादिप्रमाणमूलत्वात् पुराणानां तत्प्रदर्शनस्यान्यपरत्वादर्थवादत्वात् तत्र तासर्याभावाच्चायं पक्ष एव साधीयानित्यभिनेत्साह स एव--- "चन्द्रादित्यग्रहणमुदयास्तौ युतिश्च ग्रहाणां शृगोन्नामस्तुहिनमहसचित्रकर्म प्रभायाः । एतैरस्मादुदितपरिधेः पञ्चभिः प्रत्ययैश्च प्रत्याख्याता बहुपरिधितानन्तता चेयमुळः ।। धता परिन्या यदि हन्त मूर्त- स्तस्यापरस्तस्य परस्ततोऽन्यः । एवं हि तेपामनवस्थितिः स्यात् ततो हि कल्प्या भुव एव शक्तिः ।। नमस्ययस्कान्तमहामणीनां मध्ये स्थितो लोहगुडो यथास्ते। १. ''क. पारः २. सक्षम' रा. पा.

·'कालक्रियापादः । २७ आधारशून्योऽपि तथैव सर्या- धारो धरित्र्या ध्रुव एव गोलः ॥ उष्णत्वमर्कशिखिनोः शिशिरत्वमिन्दी काठिन्यमश्मनि नमस्वति चञ्चलत्वम् । नैसर्गिकी च पयसि द्रवता तथैव निहेतुरेवमवनेः स्थितिरन्तरिक्षे॥" इति । कक्ष्याक्रमश्च सिद्धान्तेष्वेकधैव प्रदर्श्यते "शशिबुधसितार्ककुजगुरुशनिकक्ष्यावेष्टितो भकश्यान्तः । भूगोलः सत्त्वानां शुभाशुभैः कर्मभिरुपातः ।।" इति ।। १२-१५॥ एतस्कक्ष्याक्रमानुमारेणैव हि कालहोगयाधिपत्य च ग्रहाणामिति फलभागेऽपि क्रम- भेदः फलति न केवलं गणितभाग एवास्योपयोग इत्याह --- सौते होरेशाः शनैश्चराद्या यथाक्रमं शीधाः। शरियक्रमाचतुर्था भवन्ति सूर्योदयाद दिनपाः ॥१६॥ इति । शीघ्रक्रमः कालहोरायामपि क्रमः । शीघ्रकमाच्चतुर्थी एव दिनपाः । तच्च कालहोरानुसारेणैव दिनाधिपत्यं, यतोऽहोरात्रे चतुर्विशतिः कालहोराः, तासु सप्तभिः क्षपितासु तित्र एवावशिष्यन्ते, ततश्चतुर्विश्याः परायाः परेयुरादिभूताया आधिपत्यं शीप्रक्रमाच्चतुर्थस्यैव हि युज्यत इति आदिकालहोराविपतेरेख दिनाधिपत्याच्चतुर्थ एव दिनाधिपतिः परेयुः । एवं मासाधिपत्यमपि वर्तमानसावनमासे य आधः कालहोराधिपः (तस्यैव)। एवमन्दाधिपतिश्च । अत एवाह सूर्यसिद्धान्ते- কখন কাথা। सावनो धुगणः सूर्याद् दिनमासान्दपास्ततः ॥ सप्तभिः क्षपितः शेपः सूर्यायो वासरेश्वरः । मासान्ददिनसंख्याप्तौ द्विविधौ रूपसंयुतौ ॥ सप्तादलायशेपो त विज्ञेयौ मासवर्षपी।" इति । एवमहर्गणानयनं ग्रहमध्यमानयनमपि कालहोरायाधिपत्यमपि प्रदर्शि- " निक. पा.

·आर्यभटीये सभाष्ये तम् । कथं तदानयनमिह प्रदर्शितम् । अत्र न किञ्चिद् गणितकाच्यमानमुं. पलभ्यते । नैष दोपः । इच्छाफलप्रमाणानां प्रदर्शितलात् । गणितं सर्व पुनः गणितपादप्रदर्शितमेवात्रातिदेश्यम् । अत्र पुनरितः पूर्व सर्वं त्रैराशिकमात्रे- जैव सिद्धम् । स्फुटकौरम्यैव व्यश्रचतुरश्रादिक्षेत्रकल्पना स्यात् । तस्मा- दिहोक्तमेवाहर्गणाधानयनम् । अतीतकालस्य त्रैविध्यात् त्रिविधं कृत्स्नं सावनेनैकीकृत्यातीतसावनदिनसङ्ख्यागणनमेवाहर्गणसम्बन्धि गणितकर्म । तश्चैवं -- पण्मनूनां (वा? द्वा)सप्ततियुगानि पड्भिर्गुणयित्वा तत्रैव वै- वस्वतस्य मनोर्यातानि सप्तविंशतियुगानि च क्षिप्त्वा लब्धं नवेष्वन्धि- मितं युगदिव्याब्दैवीदशसहस्रैरभ्यस्याष्टाविंशचतुर्युगे यातपादत्रयसम्बन्धि- दिव्यान्दसहस्रनवकं च संयोज्य पष्टिशतत्रयगुणनेन लब्धे द्वापरान्तयात- सौराब्दगणे पुनर्भटा(ब्दे ?ब्द)पष्टयब्दपष्टिं प्रक्षिप्य लब्धं कल्यब्दगणं तत्रैव योजयेत् । तदा कल्पादेः प्रभृति यातसौराब्दाः स्युः । तत्र सौराब्दा- वसानस्यानवगम्यत्वात् फाल्गुनान्तस्यं चावगम्यत्वात् चैत्रादय एव वर्त- माने व(१) गता मासाश्च लोके प्रसिद्धा इत्यतीतकालस्य कियांश्चिद् भागश्चान्द्रतयैव ज्ञातः । वर्तमानमासेऽपि सावनस्यैव प्रसिद्धत्वात् तत्स- इयैव ज्ञातव्या । तिथीनां प्रतिपत्तिच्छेदी नेदानी ज्ञातुं शक्यौ, अहर्गण- मानीय तेनार्कचन्द्रोचमध्यमानि चानीय स्फुटीकरणादिकर्मक्रमेणैव तयोः करिष्यमाणत्वात् । तस्मात् सौरचान्द्रसावनात्मकतया विविधस्यातीत- कालस्य यः सौरांशस्तस्य चान्द्रीकरणं प्रथमं कार्य, पुनश्चान्द्रस्य सावनी- करणं चेति तदर्थ यातवर्पगणं द्वादशभिर्हत्वा मासीकृतं सौरमासगणं पृथग् विन्यस्य युगाधिमासगुणयित्वा युगसौरमासैविभज्य लब्धानधिमासान पृथरस्थे प्रक्षिपेत् । तदा फाल्गुनमासावधिकांश्चान्द्रमासाः स्युः । मानु- मध्यममण्डलपरिसमाप्तिसमये यातस्य चान्द्रमासस्याधिमासरोपादानेयस्य तत्र प्रक्षेपेणैवाखिलायों इच्छायाः फलं स्यात् । तेनापि न प्रयोजनं, यतः कदा पुनर्भानुमण्डलसमाप्तिरिति न ज्ञायत इति तत्मयोगामा चैत्रादितः प्रभृति तिथिमिनियोगः कार्यः स्यात् । यदा पुनवेशारा- मास आरम्यः तदा भानोर्मपान्तप्राप्तिपर्यन्तः सारमामगणः स्थापनीय - 1..:, २. 11', risi', '. I. स. .

·. कालक्रियापादः । इति चैत्रे मासे गते याताब्दमासेष्वेको योज्यः । तत्रापि ततः प्राग्यातामा- वास्यान्तावधिका एव पूर्णाधिमासविनियोगे लभ्यन्ते । तत्र यदा पुनः सन्देहः स्वात् तद्भानुमध्यमसंक्रमात् प्राग यातेष्यमावास्यान्तेषु चरमः कः तत्समीपवर्ती वा ततः प्राक्तनो वेति, तत्र यदाधिमासशेपस्य महत्व तदा प्राक्तन एवेति ततःप्रभृति दिनविनियोगः कार्यः । यदा पुनरीधमास- शेषोऽल्प एव स्यात् तदा तत्समीपवर्त्यमावास्यान्तावधिकचान्द्रमास- गणो लब्ध इति तदुपरितनदिनान्येव योज्यानीति सन्देहच्छेदः । ततः प्रभृत्यैषमस्त्यामावास्यास्वेकहीना एवं मासा योज्याः, एकस्य त्रैराशिका- नीताधिमासेष्वन्तर्भावात् तद्योजनेनैव तस्यापि युक्तत्वात् । एवमधिमास- युक्त्यां दिनीकृत्य वर्तमानमासगतयातदिनानि योजयित्वा पृथग् विन्यस्य युगावमैहत्वा युगचान्द्रवासरैविभज्य लब्धानवमान् पृथक्स्थेभ्यः शोधयेत्। तत्र शेषोऽहर्गणः । तत्रापि यस्मिन्नहन्यवमशेपस्याल्पीयस्त्वं तदा यात- दिनान्येकाधिकानि योज्यानि, यातावमानां तदिन एकाधिक्यात् पूर्वदिना- वमात् । इतरथा तत्त्यागे उभयोनियोस्तुल्य एवाहर्गणः स्यात् । तन्न युक्तं, प्रतिदिनमेकाधिकेन भाव्यत्वादहर्गणेन । तस्मात् तत्त्यागाय एकाधि- कानि दिनानि योज्यानि । एवं सति प्रतिमासं मासगणस्य प्रतिदिनं दिन- गणस्य च एकाधिक्यमेव स्यात् , न पुनर्निरन्तरयोस्तुल्यत्वं घधिकत्वं वा स्यात् । एतदेवाहर्गणानयने निरूप्यम् । युगचान्द्रावमदिनानां स्थूलत्वं चा स्यात् । सर्वथाप्यहर्गणस्य प्रतिदिनमेकाविश्ये न कश्चिद् दोपः। एवमा- नीतेऽहर्गणे गुर्वादिरेव वारो ज्ञेयः । ननु 'बुधायजाऊदयाच लङ्काया- मिति युधवारादित्वमप्युक्तम् । तच बुधवारादित्वं न कल्यहर्गणस्य, भारताद् गुरुदिवसादिति द्वापरान्तस्य गुरुदिवसस्योक्तेः कल्यहर्गणस्य शु- वारादित्वमेव युज्यत इति चेत् । बुधवारादित्वं वर्तमानचतुर्युगाहर्गण- स्यैव तत्रोक्तम् । एवं सत्येव द्वापरचरमदिनस्य गुरुवारसमपि युज्यते । तद्यथा 'युगमाने हते भने ति हरदत्तोक्तनीत्या युगदिनसद्वयेपुशैलां- कयुगाहस्य सप्तहतावशिष्टं दिनचतुष्टयम् । तथा तत्पादभवानां रविभूयु- गानां पठायुतमङ्ख्यानां सप्नावशेषस्य षट्कस्य चतुर्गुणने या चतुर्वि- पतिस्तत्सप्तकशेषस्य त्रिकस्य युगाशिमम्बन्धिनः पादत्रयभवसाय विगु- पेन नव तन्धाः. तत्मप्तरूशिष्टं द्वयं, तस्य द्वापरान्ते गुस्तारलं बुधप्रभृति - ·- आर्यभटीये समाष्ये गणनयैव स्यात् । तस्मात् कृतादिदिन एव बुधस्य वार. । अनेनैव न्यायेन कल्पादेरतीतयुगगणस्य पादत्रयसहितस्य नवेष्वब्धिमितस्य सप्तावशिष्टस्यै- कत्वाद् गुर्वादिगणनयैव द्वापरान्तिमदिन गुरोराधिपत्यं सम्भवतीति गुरु- वारादित्वमेव कल्पाद्यहर्गणस्य युज्यते । एतदहर्गणानयनं कमी(ब्धादि ?- ब्दाधि)पावगमनान्तं सूर्यसिद्धान्ते विस्पष्टं प्रदर्शितं - "पण्मनूनां च संपिण्ड्य काले तत्सन्धिभिः सह । कल्पादिसन्धिना साध वैवस्वतमनोस्तथा ॥ यगानां विधनं यातं तथा कृतयुगं विदम् । प्रोज्झथ सृष्टेम्ततः कालं पूर्वोक्तं दिव्यसङ्ख्यया ॥ सूर्याब्दसख्यया ज्ञेयाः कृतस्यान्ते गता अमी। खचतुष्कयमान्यग्निशरनन्दनिशाकराः ॥ • अत ऊर्ध्वममी युक्ता गतकालान्दसख्यया । मासीकृता युता'मासैर्मधुशुक्लादिभिर्गतैः ॥ पृथक्स्थास्तेऽधिमासप्नाः सूर्यमासविभाजिताः । लन्धाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः ॥ द्विष्ठास्तिधिक्षयाभ्यस्ताश्चान्द्रवासरभाजिताः । लब्धोनराबरहिता लङ्कायामार्धरात्रिकः ।। सावनो धुगणः सूर्याद् दिनमासान्दपास्ततः । सप्तभिः क्षपितः शेपः सूर्यायो वासरेश्वरः ।। मासान्ददिनसड्ड्याप्तौ द्वित्रिघ्नौ रूपसयुतौ । सप्तोद्धृतावशेपौ तु विज्ञेयौ मासवर्षपौ ॥" इति । अत्र पक्षेऽप्यार्धरात्रिक एवाहर्गणः । अत उक्तं वराहमिहिरेण वा. (?र)प्रवृत्तेनिश्चयाभावं प्रतिषिपादयिपता- "लङ्कापरावसमयाद् दिनप्रवृत्ति जगाद चार्यभटः । भूयः स एव चार्कोदयात् प्रभृत्याह लटकायाम् ॥" इति । या पुनस्तदा स्वकीयेऽवन्तिविपयेऽस्तमयात् प्रभृति प्रसिद्धा वार- प्रगति : तनापि नाप्तवाक्यं न च युक्तिः काचिदप्यस्ति ।

·कालक्रियापादः। "स्फुटतिथिविच्छेदसमं युक्तमिदं प्राहुराचायाः ॥" इति तत्तसिद्धान्तेषु वारप्रवृत्तेः भगणादीनां च नानाप्रतिपादनेन नाना- माण्य तेपामित्यस्यास्याभिप्रायः । महतां परस्परविरुद्धस्याभिधानं न दुष्टमित्यभिप्रेत्याह च्यासोऽपि--- "सर्व न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुपां किमशोमनम् ।" इति । एवमत्रापि तिथ्यादिप्रतिपत्तिच्छेदसंवादे सति न दोषः । संवादश्च गणनस्य प्रकारभेदेऽपि फलयाम्यं स्यादिति स्वमनीपया कल्प्यमानानां सयाविशेषाणां मिथः संवाद एवान्चेपणीयः । उपेयस्यैव नियमः नो- पायानाम् । "उपादेया न ये हेयास्तानुपायान् प्रचक्षते । उपायानां च नियमो नावश्यमनतिष्ठते ।।" इत्युपायानामनियमः प्रकीर्णकऽप्युक्तः । तस्माद् थारप्रवृत्तिमेदेऽपि ग्रहण- ग्रहयोगादिषु रक्संवादे सति न दोप इति वराहमिहिरस्यामिप्रायः । पहूनां नानावारप्रवृत्त्यभिधानं वराहमिहिरेण बहीभिरार्यामिरुस्तम्. एकयैव मन्दा- मान्तया श्रीपतिनामाणि “केचिद् वारं सवितुरुदयादाहुरन्ये दिनाधीन मानोरर्धास्तमयसमयादुचिरे केचिदेवम् । वारस्यादि यवन नृपतिदिदमुहूर्तानिश्शायां लाटाचार्यः कथयति पुनश्चाधराने स्वतन्त्रे ॥" इति । मध्यमानयनमपि त्रैराशिरस्णव मिद्धम् । दुरवगाहतानुग्राध- लामावाद् न वक्तव्यम् । तागणेन वा इष्टग्रहोदय ततधातभगणेन या चान्द्रमौरादिष्वन्यतमेन मानेन वा तत्तन्नाडिकाभिवी कलाभिवी कर्नु शक्यं, सर्वेप मियो नियमसभागात् , प्रथमतो नातेन केनचिदपि लिम- मतेनेतरेपामनुमेपत्तात् ।। १६ ।। अतारिमागरमा पुष्पिप्रदरमा संस्थामायने- कश्याप्रतिमण्डलगा नमन्ति मयं प्राचारण । मन्दोघादनुलोमं प्रतिलोमं य शीयात् ।। १७ ॥

·आर्यभटीये सभाष्ये कल्यामण्डलतुल्यं स्वं स्वं शनिप्पण्टलं भवत्येषाम् । प्रतिमण्डलस्य मध्यं घनभूमध्यादतिक्रान्तम् ।। १८ ।। प्रतिमण्डलभूविवरं व्यासाध स्वोचनीचवृत्तस्य । वृत्तपरिधौ ग्रहास्ते मध्यमचारं भ्रमन्त्येव ॥१९॥ यः शीघ्रगतिः स्वोचात् प्रतिलोमगतिः स्ववृत्तकक्ष्या- [याम् । अनुलोमगतिवृत्ते मन्दगतियों ग्रहो भ्रमति ॥ २० ॥ अनुलोमगानि भन्दाच्छीघ्रात् प्रतिलोमगानि वृत्तानि कक्ष्यामण्डललग्नस्ववृत्तमध्ये ग्रहो मध्यः ॥ २१ ॥ इति । तत्र पञ्चभिराधैिर्यथाप्राप्तस्य स्फुटकर्मण उपपत्तिं दर्श यति । इतरैः पञ्चभिः क्षेत्रकल्पनान्तरं प्रदर्श्यते । चापीकरणादिना जाय- मानस्य स्थौल्यस्य परिहरणार्थं क्रियालाघवाय च तत्कल्पना । कक्ष्यायाः प्रतिमण्डलं कक्ष्याप्रतिमण्डलं नेन मार्गेण गच्छन्तीति कक्ष्याप्रतिमण्डलगाः। भ्रमन्ति वृत्ताकारण पर्यटन्ति, नपुनर्भुव मेधीकृत्य प्राङ्मुखा गच्छन्ति । प्रत्यग्भ्रमणापेक्षयैव मेधीभूतत्वं भुवः, नपुना राश्यभिमुखचलनापेक्षया । स्वचारेण प्रतिमण्डलपरिमाणानुरूपं नानाभूतया त्रैराशिकानीतया स्वस्व- मध्यगत्येति यावत् । किं पुनरुचसंज्ञ वस्तु, कथं वा तस्य स्फुटीकरण उपयोग इत्यत आह मन्दोचादनुलोमं प्रतिलोमं चैव शीघ्रोचाद् इति । स्वस्वप्रतिमण्डलावयवेषु यस्यांशस्य भुवोऽतिविप्रकृष्टत्वं स एव हि तस्योचप्रदेशः । तस्यापि न स्थिरत्वं सदा गच्छत्येवेति । यदा ग्रहम- ध्यमस्योचमध्यमस्य च राश्यादिसाम्यं तदा हि तयोर्योगः । तत्र मन्दोच्च- (ग्रह)योर्योगात् प्रभृति प्राग्दिश्येव ग्रहस्य विप्रकर्षः स्यात् । उभयोः प्राग्गतित्वेऽपि ग्रहस्य वेगाधिक्यात् क्रमेण विप्रकप स्यात् तज्जीवानुरूपम् । उच्चनीचरेसाया ग्रहस्य च सा हि भुजाज्या । ग्रहोच्चनीचरखयोः परमो विप्रकपथोच्चनीयॊच्च राशित्रयान्तरिते ग्रहे स्याद्, इति द्वितीये पदे क्रमेण सन्निकपः, विप्रकर्षस्य पुनरुत्क्रमज्यानुसारेण क्रमेण हासात् । स च विप्रको द्वितीयपदान्तनीचयोगे शून्यतां च प्राप्नुयात् । ततः प्रभृति - १. 'प्य', २. स्वप्र', ३. 'योगा' स. पा. ४.. 'चों, ५. 'न्ते' क. पार, ·कालक्रियापादः। क्रमेण नीचरेखाया अन्यपाधैं विप्रकपः, यावतृतीयपदान्तं पुनरुका- मेण हासात् । चतुर्थपदान्ते स्वोच्चमधिरोहति । ततः प्रागेव ग्रहस्य भग- णपूर्तिः स्यात् , मन्दोच्चस्यापि गतिमत्त्वात् प्रागतित्वाच्च । शीघोच्चात् पुनर्व्यत्ययेन । उच्चप्राध्यनन्तरम् उच्चस्य पृष्ठ एव ग्रहः, न पुनरग्रतः । यद्यपि मेपादिराश्यपेक्षया अनुलोममेव ग्रहो गच्छति, तथाप्युच्चाहित- दृष्टेः प्रतिलोमं भ्रमतीति प्रतिभातीत्यर्थः । उभयमपि तुल्यं मण्डलं कक्ष्या- मण्डलं प्रतिमण्डलं च । क पुनस्तयोरवस्थानमित्यत आह --'प्रतिमण्ड- लस्य मध्यं धनभूमध्यादतिकान्तम्' इति । अत एव कक्ष्यामण्डलस्य मध्यं धनभूमध्य एवेत्युक्तं भवति । कियत् पुनः कक्ष्यामण्डलमध्यस्य प्रतिम- ण्डलमध्यस्य (च) विवरमित्याकाहायामाह---'प्रतिमण्डलभूविवरं व्यासाध स्वोच्चनीचवृत्तस्य' । स्वोच्चनीचवृत्तव्यासार्धमेय तयोविवरमित्येका विधा। कथं पुनरनया कल्पनया स्फुटकर्म स्फुरति । कक्ष्यामण्डलमध्यमेव भगो- लमध्यस्थं न पुनः प्रतिमण्डलमध्यम् । प्रतिमण्डल एव ग्रहश्च भ्रमति । तद्भ्रमणमेव च भगणैस्त्रैराशिकेनानीयते । स्वोच्चनीचवृत्तपरिधौ प्रतिमण्ड- लस्य मध्यं वर्तत इत्येतच्च भूमध्यात् तद्यासार्धान्तरितत्वोक्तेरेव सिद्धम् । उच्चस्य गतिमत्त्वात् सर्वदैव तव्यासार्धान्तरितत्वाञ्च भगोलमध्यसमान- नाभिकमुच्चनीचवृत्तं कल्पयितुं शक्यम् । गतिमत्त्वं च “गत्वांशकान् प्रथमपाताः। सवितुरमापां च तथा द्वा अखि सा ह्दा हृय खिच्य मन्दोच्चम् ॥" इत्यत्र तथाग्रहणादेव सवितृताराग्रहाणां मन्दोच्चस्थापि सिद्धम् । शास्त्रा- न्तरे च भगणपाठात् तैरानीयमानत्वाच्च तेषां गतिः प्रसिद्धैव । तस्माद् गणितानीतं वा परीक्ष्य प्रदर्शितं वा तन्मन्दोच्च कस्मिन् राशौ कतिथे त्रिंशांशे कलायां वा इति ज्ञाते सति तदिशि (ल? प्रतिमण्डलस्योच्चप्रदे- शावस्थितेस्तन्मध्यस्यापि तत्सूत्रगतत्वात् तेन भुक्तं भगोलराश्यादिकमेव तदुच्चमित्यनगम्यते । तस्मात् प्रतिमण्डलवृत्तोच्चप्रदेशस्थे त्रैराशिका- नीतो मध्यम एव स्फुटः । एवं मध्यमस्य नीचसाम्येऽपि । ताल्यां घिरा- श्यन्तरितत्वे पुनर्मध्यमस्फुटयोर्महान् भेदः स्यात् । भगोले यस्यां कलाया १ 'त' २. सिम' स. पाठ ·आर्यभटीये सभाष्ये स वर्तते सा मेपादेः प्रभृति यावतिथी तत्कलासम्बन्धि राश्यादिकं हि स्फुटमुच्यते । तदानी ग्रहस्योचापेक्षया भगोलपार्थादुच्चनीचवृत्तव्यासा- धेनोगतत्वात् स्फुटस्योचरेखायाः प्रभृति राशित्रय न पूर्णम् । ग्रहस्य ततस्तव्यासार्धान्तरितत्वाद् उच्चप्रदेशात् पार्थ एव हि राशित्रयं पूर्यते । मध्यमस्य पूर्ण च राशित्रयम् , उच्चदेशात् प्रतिमण्डलोचनीचयोर्मध्यगतत्वा- तस्य । प्रतिमण्डलोचप्रदेशात् प्रभृति ग्रहाधिष्ठितप्रदेशस्य यत् पूर्ण राशि- वयं तस्य राशिवयस्योचस्य च योगस्तदानीं मध्यमः सवयातः । ततोऽल्प- मेव हि तदानी स्फुटम् । भगोलगतोचरेसामार्गाद् ग्रहाधिष्ठितप्रदेशस्य राशित्रयान्न्यूनत्वादुचे तावदेव क्षेप्य स्फुटसिद्ध्यर्थं न राशित्रयम् । एव. मन्यपार्थेऽपि मध्यमांदुच्चासन्नत्वमेव स्फुटस्य । मध्यममेव च त्रैराशिकना- नीतं, तच्च प्रतिमण्डलगतम् । यतस्तत्रैव ग्रहो गच्छति. ततस्तस्य खख- पड्यनांशा यावन्तो ग्रहेण भुक्तास्तावत्य एव मध्यमकला । तत्रापि तुल्य- परिमाणाभिरेव तत्कलाभिर्मध्यम मेयं प्रतिमण्डलगतज्योतिश्चक्रकलाभि, तासां परिमाणसाम्याभायात् त्रैराशिकेनानेतुमशस्यत्वात् । तस्मात् प्रति- मण्डलमध्यात् प्रभृति प्रवृत्तानामराणां विवरैस्तुल्यैरेव मीयमानग्रहगतिया सैव त्रैराशिकेनानेतु शक्या । तस्मात् त्रैराशिकेनानीतं मध्यमं तैरेव प्रमित, यतः स्वस्वप्रतिमण्टले तुल्ययोजनगतयः सदैव प्रमन्ति । तस्मात् तस्यैव त्रैराशिनानेयत्वाद् ग्रहमुक्तज्योतिश्चककलानामवज्ञेयत्वम् । तज्ज्ञानाय यत्नान्तर कर्तव्यम् । तदेव प्रतिमण्डलस्फुटकमत्युच्यते । तन प्रति- मण्डलस्यग्रहस्य भगोलमध्यस्य च यद्विवर स कर्ण । विवर च प्रतिक्षणं भिन्नम् । ग्रहस्योच्चप्राप्ती महत् नीचप्राप्तौ चाल्पं, भगोलमध्यादुच्चनीच- प्रदेशगतत्वात् तन्म यस्य । तत्सूत्रगो हि प्रतिमण्डलपरिधिभाग. प्रति- मण्डलेतरावयवेभ्यो भगोलमध्याद्विपकृष्टः, प्रतिमण्डलव्यासाधादुच्चनीच- व्यासार्धाधिकत्वात् तस्य । तस्मात् तदानी नियायामुच्चनीचंवृत्तन्यासाधं क्षिप्य की ज्ञेय. । नीचस्थग्रहस्य भगोलमध्यस्य च विवर प्रतिमण्ड- लयामार्धाद् उच्चनीचव्यामाधनाल्प, यत. प्रतिमण्डलमध्यात् नीघमागे उच्चनीचवृत्त यामाधीन्तरे । भगोलमध्यात् तत्स्न एव हि प्रतिमण्डल. च्यामार्थे च ग्रह इति तदानी प्रतिमण्डलव्यासापर्धात् परिधिव्यासाधेनाल्प 'मसुधा 'च्या पा ·विज्ययैव विभज्य लन्धेनोच्चनीच-यामानाप्येवमेव कर्णमानय यावर कालक्रियापादः। ३५ कर्णः । तेन त्रिज्यायास्तद्विशोधनेन तदानी कर्ण आनेयः । तदन्तराले पुनः कर्णानयने तत्कर्णन्य भुजाकोठ्यौ पृथग्ज्ञेये । तत्प्रदर्शनाय प्रतिमण्ड. लपरिधिस्थग्रहविम्वधनमध्यात् सूत्रं प्रसाच्चिादितरमागेऽपि तस्मिन्नेव तावत्यन्तरे पनीयात् । तदर्धमुच्चनीचरेशाग्रविप्रकर्षः । सैवार्धच्या भुजा । भगोलमध्याद उच्चनीचस्मृग्व्यासार्धे यावत्यन्तरे तत्सूत्रबाहुज्य- योर्योगस्तावती कोटिः । तयोर्वर्गयोगमूल ग्रहभगालमध्यान्तरं कर्णः । तत्कर्णतुल्यव्यासार्धवृत्तं तदानीं स्फुटकक्ष्या । तत्कलाभिर्मीयमाना तद्भुजा कियतीति राशिकेन ज्ञात्वा तस्यां कर्णकलामिताया भुजायाश्चापीकरणेन कर्णमण्डलपरिधिस्थस्य कर्णमण्डलपरिभ्युच्चनीचरेखायोगस्य चान्तरालगतं ज्योतिश्चक्रकलामितं चापं ज्ञात्वा उच्चे तच्चापयोगवियोगाभ्यामाद्या- न्त्यपदयोः स्फुटं ज्ञेयम् । द्वितीयतृतीयपदयोनीचे तभुजाचापवियो- गयोगाभ्याम् । कथं पुनस्तत् त्रैराशिकम् । कर्णवृत्तव्यासाधंगताभिः प्रति- मण्डलकलाभिर्वर्गमूलकर्मणानीतकर्णकलातुल्याभिः कर्णवृत्तन्यासार्थ एव स्व- वृत्तकलानिज्यामिता लभ्यन्ते तदा उच्चनीचविवरभुजाज्यागताभिः प्रति- मण्डलकलाभिः कर्णकलाभिर्मीयमाना सैव भुजा कियती स्याद् इति । सा भुजाज्या ज्योतिश्चत्रकलामिता लभ्यते । तस्याश्चापीकरणेन तदन्तरा- लचापमपि ज्योतिश्चत्रकलामितं ज्ञेयम् इति मन्दकर्मणि शीप्रकर्मणि च समाना प्रतिमण्डलस्फुटोपपत्तिः । तत्र मन्दकर्मणि कियांश्चिद्विशेपः स्यात्, यतः 'कक्ष्यायां ग्रहवेग' इत्यादिनार्धन मन्दकर्णवृद्धिहासानुरूपगुच्य- नीचवृत्तस्यापि महत्त्वमत्पत्वं च वक्ष्यते, ततो मन्दकर्णस्याविशेषः कार्यः । कणे ज्ञात एव उच्चनीचवृत्तव्यासार्थ ज्ञेयं, तस्मिंश्च जात एव को नेय इतीतरेतराश्रयपरिहारायाविशेषणं क्रियते । प्रथम स्फुटपरिधिने. च्याभूतेन च्यासाचं फलं हन्या चांगभिजेत्, तनोचनीचवृत्तव्यामार लभ्यते । तद् ग्रहम योच्चान्तरकोटिज्यायां सस्कृत्य तद्भजाज्यानगंगांग मूलीकृत्य ज्ञातेन कर्णन पुनम्तटुच्चनीचव्यासार्थ हत्वा विज्या रिम- वेत् । तत्र लन्ध तन्यनीचट्टतन्यामार्थं तस्यामेर कोटिज्यायां पूर्ववत संस्कृत्य कर्णमानीय तेनापि स्फुटपरिपिना पूर्णमानीनमेर तयामा हवा .. १. ''. पाट.

·आर्यभटीये सभाष्ये विशेषम् । भुजाज्यां व्यासाधेन निहत्याविशिष्टकर्णेन हृत्वा चापीकृत्योच्चे नीचे वा संस्कुर्यात् । तत्संस्कृतमुच्चं नीचं वा स्फुट स्यादिति क(?णी)- विशेष एव मन्दस्फुटकर्मणि विशेषः। शीघ्रस्फुटकणि सकृदेव कर्णः कार्यः। कंदा पुनरन्त्यफलं कोटिज्यायां धन कदा वा चर्णम् ! मकरादावुच्चनीच- वृत्तव्यासाधस्य मध्यमोच्चान्तरकोट्याच योगः कोटिः, कांदी च वि- योगः । एपा तत्कर्णस्य कोटिः । केन्द्रभुआज्यैव भुजज्येत्येतदुभयत्रापि स- मानम् । तत्र यदा कोटिज्याया उच्चनीचवृत्तव्यासार्ध त्यज्यते तदैव स्फुट- चापं नीचे संस्कार्य , स्फुटस्य तदानीमेव कादिगतत्वमिति । अन्यथा वियोगे योगे चोच्च एव संस्कार्यम् । तत्परिलेखनमप्येवं समायामवनौ व्यासातुल्येन कर्कटकेन वृत्तमालिख्य पूर्वापररेखा दक्षिणोत्तररेखां चालि. ख्य उच्चं राशिनवकमित कल्पयित्वा तत्केन्द्रादेव दक्षिणत उच्चनीच, वृत्तव्यासार्धान्तरे बिन्दुं कृत्वा तत्स्थेन व्यासातुल्यविवरेण कर्कटेनापि वृत्त- मालिखेत् । तत् प्रतिमण्डलम् । अन्यत् कक्ष्यामण्डलम् । प्रतिमण्डलेडोपे वपू. पररेखां तदक्षिणपरिध्यन्तां दक्षिणोत्तररेखां च कुर्यात् । सैवात्रोच्चनीचरेखा। उच्चे चापान्तावस्थित एवं सर्वेषां मन्दस्फुटकर्मणि परिलेखनम् । तस्य तस्य तात्कालिकपरिधिना नीतमेवात्रोच्चनीचवृत्तव्यासार्धं ग्राह्यमित्येव विशेषः । अन्यत् सर्व सर्वसाधारणम् । तत्र प्रतिमण्डलगता भुजाज्या पूर्वमेव प्रद. शिंता । प्रतिमण्डलकेन्द्रात् तद्विपकपः कोटिः । मकरादा प्रातमण्डल. केन्द्राद् ऊर्ध्वगतैव भुजाज्या । ततस्तदग्रा कोटिरप्यूर्ध्वगैव । कश्यागण्डल- केन्द्रस्य ग्रहस्य चान्तरं कर्णः । ततः कक्ष्यामण्डलकेन्द्रादेवं केन्द्रभुजाया विप्रकप एव कोटित्वेन प्रायः । केन्द्रकोटिज्या'च प्रतिमण्डलकेन्द्रादेव प्रयता । तत. उभयोः केन्दयोरन्तरालं केन्द्रकोरिज्या, स्पोच्यम् । एवं मकरादौ कर्णकोटिरानेया । केन्द्र कादिके पुनः केन्द्रभुजाज्यायाः प्रति- मण्डलंकेन्द्रादघोगतत्वात् केन्द्रकोटिज्या (त)प्रतिमण्डलकेन्द्रादेव प्रवृत्ता तदनाथाइमुखी । तदापि केन्द्रयोरन्तरमन्त्यफलतुत्यमेवेत्यन्त्यफलात् को- टिज्यां विशोध्य कक्ष्यामण्डलकेन्द्रात् प्रतिमण्डलगताया भुजाया ऊर्वतो %3 १. '', ५ ६, ३. 'ग', ४. नगर', ५. 'द', . 'राम'+.पा.

·कालनियापादः। विप्रकपः शिष्यते । ततः स एव तदानीं कोटित्वेन ग्राह्यः । यदा पुनः कादिगा कोटिज्यान्त्यफलाधिका तदा तस्याः कोटिज्याया उच्चनीच- व्यासार्धं त्यक्त्वा शिष्टं कक्ष्यामण्डलकेन्द्रात् तदधोगतभुजाया विप्रकपः। सैव तदानी कोटिः । तदैव स्फुटस्य कादित्वमिति तदैव भुजाचापं नी- चेऽत्र संस्कार्यम् । तत्रोच्चनीचवृत्तव्यासा/विशेषकर्मणि तत्तत्कर्णाहतात् तस्मात् त्रिज्याप्तं यत्त(दा? त्) पूर्वप्रतिमण्डलं मार्जयित्वा तदानी लब्धो- च्चनीचवृत्तव्यासार्धान्तरे प्रतिमण्डलवृत्तमालिसोदेति प्रतिमण्डलवृत्तमप्य- न्तेऽविशिष्टोच्चनीचवृत्तव्यासार्धान्तरे कक्ष्यामण्डलकेन्द्रादालिख्य स्थिरी- कार्यम् । एवं छेद्यकेऽप्यविशेषणं कार्यम् । एव प्रतिमण्डलस्फुटकर्मणि परि- लेखनम् । प्रतिमण्डलस्फुटकर्मणि क्रियमाणे सा यदा स्फुटभुजज्या त्रिज्या- सन्ना चापभागमध्यगता च तदा तन्त्रकारोक्तप्रकारेण चापीकरणे जायमान स्थौल्यं भागादधिकं स्यात् । ततस्तत्र स्फुटस्य कलानां पष्टया सप्तत्या वान्तरं स्यादिति तत्परिहाराय क्रियालाघवाय च पूर्वशास्त्रोक्तं यत् स्फुटकर्म तत्प्र- तिपादनं वृत्तपरिधावित्यादिभिः पञ्चभिरायी. क्रियते । ये प्रतिमण्डले . मन्तो ग्रहाः ते स्वोच्चनीचवृत्तपरिधावेव पूर्वप्रदर्शितस्वोच्चनीचपरिवतरा- शिकानीतमध्यमचारवशाद् भ्रमन्ति । तदा तस्योच्चनीचवृत्तस्य क मध्यमि- त्यपेक्षायामाह-'कक्ष्यामण्डललग्नः (स्ववृत्तमध्ये)ग्रहो मध्य इति । एतदुक्तं भवति । प्रतिमण्डले तरकेन्द्रप्रवृत्तासु कलासु यावतिथ्यां ग्रहो वर्तते कक्ष्या- मण्डलेऽपि मेपादितस्तावतियां कलायां केन्द्रं कृत्वोच्चनीचवृत्तमालिखेत्। तदा प्रतिमण्डलस्थो ग्रहरतत्परिधिस्थो भवति । कुतः पुनः कक्ष्यामण्डलस्थ- ग्रहमध्यप्रदे(शे १ श)केन्द्रकस्य प्रतिमण्डलॅवृत्तस्य च परिधिसंयोग एव स्फुट- ग्रहः सदैवावतिष्ठते । उच्चनीचवृत्तव्यासार्धविप्रकृष्टत्वादेवोभयोः । यथा क- क्ष्याप्रतिमण्डलमध्ययोरुञ्चनीचवृत्तव्यासाविप्रकृष्टत्वमन्योन्यमुच्चनीचदि- गतत्वं च, एवमेवोभयोरपि मेपादितः प्रभृति तत्तदवयवानां तावद्विपकृष्टत्वं परस्परमुचनीचदिगाभिमुखत्वं च नियतमेव । अन्यथा वृत्तस्य शैथिल्यमेव जा. येत । वृत्ताकारतया सन्निविष्टानामवयवानामन्तरसाम्याभावे समवृत्तत्वहानिर्वा विवरं वा जायेत । एतदुक्तं भवति-द्वयोवृत्तयोस्तुल्यपरिमाणयारंतुल्यपरि- ३. 'म् । एव प्र' पा: लस्य । , 'क्ष्या', १. स्यारि', म. पाठः ·आर्यभटीये सभाध्ये . मागयोवी परसरमन्तःप्रवृत्तयोरुभयत्र परिवियोगः स्यात् । अत एव मत्स्या- कारत्वं तस्य क्षेत्रस्यं सिद्धम् । तत्रोभयोरपि तुल्यपरिमाणयोरन्योन्यावगाढ- भागस्य ज्याशरधनुपां साम्यमेव स्यात् । अतुल्ययोस्तु जीवाया एवैकत्वात् साम्यं, शरधनुपोरभयत्र भिन्नपरिमाणत्वमेव स्यात् । तदेतद् 'ग्रासोन' इत्ये- तस्मिन् सूत्रे विस्पष्टं प्रदर्शितम् । एवं यौ द्वौ परिधिसंयोगौ तयोर्य उच्चनी- चवृत्तकेन्द्रादुच्चदिग्गतस्तत्रैव सदा ग्रहो वर्तत इत्येतदस्मिन् क्षेत्रे विस्पष्ट प्रदर्यम् । मनसैव वा प्रोक्तया युक्त्या निर्णयम् । तत्रोच्चनीचवृत्तस्य कक्ष्यामण्डलाद् घहिर्गतो यो भागस्ततस्तद्गतविप्रकपः केन्द्रभुजानुसा- येव । तत्प्रदेशापेक्षया ग्रहभ्रमणप्रकारमाह यः शीघ्रगतिरित्यर्थेन । यो ग्रहः स्वोच्चाच्छीघ्रगतिः सः स्ववृत्तकक्ष्यायां प्रतिलोमगतिः । ग्रहस्यो- रुचात् शीघ्रगतित्वं पुनर्मन्दस्फुटकर्मण्येव । तरमान्मन्दोच्चनीचवृत्ते ग्रहस्य भ्रमणं वाम, यतः प्राग्भ्रमणापेक्षया प्रातिलोम्यं गतेरतस्तत्र प्रत्यगेव प्रमति । एवं मन्दोच्चनीचत्ते प्रत्यभ्रमतां प्राणां युगकालेन यापन्तः परिवर्ताः स्युस्त एव 'रयोच्चभगणाः स्वभगणविशेपिताः स्वोच्चनीचप- रिवर्ताः' इति पूर्व प्रदर्शिताः । 'अनुलोमगातेर्वत्ते मन्दगतियों ग्रहो भ्रमति' इत्येतच्छोप्रस्फुटकर्मविपपम् । मन्दयुक्त्यनन्तरमेव शीघ्रस्फुटयुक्ति प्रदर्शन यिष्याम इत्येतदर्धं तदवसर एव व्याख्यारयते । 'अनुलोमगानि मन्दाच्छी- प्रात् प्रतिलोमगानि वृत्तानि' इत्यनेनार्थेनोचापेक्षयोचनीचवृतभ्रमणप्रकार उच्यते । मन्दान्मन्दोच्चाद् वृत्तानि उच्चनीचवृत्तानि स्वोच्चनीचवृत्तानि अनुलोमगानि आनुलोम्येन गच्छन्ति । यदोच्चसूत्र एव मन्दोच्चनीचवृत्त- केन्द्रमवतिष्ठते तत उत्तरक्षणे मन्दोच्चादीपत् प्राक् तत्केन्द्र, मन्दोच्चान्छी- प्रगतिवाद ग्रहस्य । एवमुत्तरक्षणेषु प्राक प्राक्क्रमेण विप्रकृप्यते। तद्विप्रकर्ष एव केन्द्रमुभयोरप्यानुलोम्थेन भ्रमणात् । अस्मिन् पक्षे ग्रहगतिरेव धुच्च- नीचवृत्तगतः, यतस्तकेन्द्र मध्यमग्रहः कम्प्यते । शोच्चात् पुनः शीघो- चनीचवृत्तानि प्रतिलोमगानि स्त्रोच्चनीचवृत्तानि, शोप्रोच्चापेक्षया ग्रहस्य मन्दगतित्वात् । तत्रापि तद्विप्रका एव केन्द्र, यत उभयोरपि प्रागेव भ्रम- णम् । एवं यत् पक्षान्तरं तत्सारलेसनं तद्युक्तयश्च प्रदर्श्यन्ते । अत्र प्रतिमण्डलं लिस्यतां वा मा वा । उभयोः पक्षयोः फलभेदाभावं प्रदर्शयितुमेवान प्रति- स्य प्रसि' ग पार..

·कालक्रियापादः। मण्डललेखनम् । फलसाम्ये प्रदर्शिते पुनः कक्ष्यामण्डलं स्वोच्चनीचमण्डलं चेति द्वयमेव लेरयम्। तर पूर्ववत् कश्यामण्डलं प्रतिमण्ड चोच्चनीचरेखां च तत्प्रतियोगिव्यासरखे चोभयत्र विलेिख्य यावत् पुनर्ग्रहमध्यमं कक्ष्याम- ण्डले मेपादितः प्रभृति तावति प्रदेशे स्वोच्चनीचवृत्तव्यासार्धतुल्येन कर्क- टकेन स्वोच्चनीचवृत्तमालिखेत् । पुनः कक्ष्यामण्डलकेन्द्रात् प्रभृति तदुच्च- नीचवृत्तकेन्द्र प्रापि उच्चनीचवृत्तापरपरिध्यन्त सूत्र प्रसार्य रेखां कुर्यात् । सा मध्यमग्रहरेसा । कक्ष्यामण्डलकेन्द्रादेव प्रभृति प्रतिमण्डलपरिधिस्थग्रहबि- म्बधनमध्यान्तं सूत्रं प्रसार्य रेखां कुर्यात् । सा स्फुटग्रहरेसा । तदन्तराल- मन त्रैराशिकेनानीय मध्यमग्रहे संस्कृत्य स्फुटग्रहो ज्ञेय इति तदन्तराल- प्रदर्शनाय म(ध्ये ? ध्यमग्रह)रेखाग्रस्पृष्टोच्चनीचवृत्तपरािधेप्रदेशात् स्वोच्च- नीचवृत्ते यावत्यन्तरे ग्रहस्तत्परिध्यपरभागेऽपि नावति प्रदेशे पिन्टुं कृत्वा ग्रहघनमध्यतीद्वन्द्वन्तरालप्रापि सूत्रं प्रसार्य रेखां कुर्यात् । तदधं भुजाफल- ज्या । सा यत्र मध्यमरेखा स्पृशति उच्चनीचकेन्द्रस्य तत्प्रदेशस्य चा- न्तरं कोटिः । मकरादौ कक्ष्यामण्डलाद बहिरेव सा भुजज्येति कक्ष्यामण्ड- लाद बाहेर्गतैव सा कोटिरिति कक्ष्यामण्डलव्यासाधे सा कोटिः क्षेप्या। त- कर्णकोट्यवगमाय भुजाफलमेव तद्भुजा । तद्वयोगमूल ग्रहकक्ष्यामण्डल- केन्द्रान्तरालात्मकः कर्णः । कादौ पुनरुच्चनीचमण्डलगता भुजाज्या कक्ष्यामण्डलव्यासार्धाग्रादध एव म यमरेखां स्पृशति । तत्रापि कक्ष्याम- ण्डलपरिधिस्थोच्चनीचवृत्तकेन्द्रस्योग्चनीचवृत्तपरिधस्थग्रहभुनायाश्च विवर- मुच्चनीचवृत्तगता कोटिः । तदाप्युच्चनीचरेसायामुच्चनीचवृत्तस्थग्रह - जास्पृष्टम(ह)स्य कक्ष्यामण्डलकेन्द्राद् यो विप्रकर्षः सैव कक्ष्यामध्यग्रहा- न्तरालकर्णरय कोटि । उच्चनीचवृतस्थभुजाफलमेव भुजा, तदग्रस्थत्वाद ग्रहस्य । स पुनरविशेष्यः । तत्कर्णेन भुजाफल कोटिफलमुच्चनीचव्या- साधतुल्यमन्त्यफलं च हत्वा निज्यया हृत्वा लब्धमेव तत् अयं ग्राह्यम् । तत पूर्वलिखितमुच्चनीचवृत्तं प्रतिमण्डल च माजयित्वा कश्यामण्डल- केन्द्रात् तदन्त्यफलान्तराले मव्य कृत्वोच्चनीचरेसायामेव प्रतिमण्डल- मालिखेत् । उच्चनीचरेसा तत्परिध्युच्चप्रापिणी कायो । पुनः कक्ष्या- मण्डलमध्यरेसायोगे पूर्वविन्दावर मध्यं कृत्वा तदन्त्यफलतुल्येन कर्क- .. 'प्यत त', २. 'एस्य' क पाट ·रेखा, . आर्यभटीये समाप्ये टकेनोच्चनीचवृत्तमालिखेत् । तदापि तत्सरिधिसंयोग एव ग्रहस्तिष्ठति । ततः प्रभृति उच्चनीचवृत्तकेन्द्रान्तं सूत्र प्रसार्य रेखां कुर्यात् । सा भुजा- कोटिफलयोः कर्णः । तत्कर्णस्योच्चनीचरेखायाश्च विप्रकर्पस्तत्र सर्वत्र समान एव । अतस्तत्रोच्चनीचदिगभिमुखत्वं मध्यरेखाया मध्यदिगाभि- मुख्य स्फुटरेखायाश्च स्फुटदिगाभिमुख्यम् इत्येतासां तिमृणां भिन्ना एवं मार्गाः । यदा पुनर्ग्रहोच्चयो. साम्यं तदा तिस्रोऽप्येकीभूता एव । त- घाहि-कक्ष्यामण्डलकन्द्रात् प्रभृति प्रतिमण्डलोच्चप्रदेशप्रापिणी रखोच्च- कक्ष्याकेन्द्रादेव प्रभृति नदितरभागे नीचदिगनुसारिणी कश्यामण्ड- लापरपरिध्यन्ता रेखा नीचरेखा, तद्वयमेकीकृतमुच्चनीचरेखोच्यते दक्षिणो- सरा पूर्वापरेत्यादिवत् । यदा पुनः प्रतिमण्डले परिभ्रमन् स्फुटग्रहस्तदुच्च- प्रदेशमारोहति तदा मध्यमग्रहोऽपि कश्यामण्डले उच्चरखाप्रदेशच्छिन्नं प्रदेशं गच्छति । तदा तत्र केन्द्रं कृत्वा उच्चनीचवृत्तव्यासार्धन वृत्तमा- लिखेत् । तद्गतं ग्रहप्रापि व्यामार्षमुच्चरेखायामेव निमज्जति । कक्ष्या- मण्डलान्मध्यमग्रहप्रापिणी स्फुटग्रहप्रापिणी चैकैव रेखा । तस्मादुच्चनीच. रेखादिगनुसारिण्य एवं मध्यमस्फुटोच्चनीचवृत्तव्यासापरेखास्तिस्रोऽपि । ततः प्रभृति क्रमेणोत्पद्यमानं विवरं मध्यमस्फुटसूत्रयोर्वर्धते । उच्चनीचरे खाया दिशोऽन्ये एव तयोदिशौ । सदाप्युच्चनीचरेखादिमार्गमेव उच्च- नीचवृत्ते ग्रहप्रापि व्यासार्धसूत्रम् । तत्र यदुक्तमनुलोमगानि मन्दादिति मन्दोच्चनीचवृत्तभ्रमणं तत्प्रदर्शनार्थं त्रिज्यान्त्यफलयोगतुल्यां शलाकां कृत्वान्त्यफलतुल्यच्यासार्धवलयं च वेणुवेत्रादिना समवृत्तं निर्मापयेत् । तलयं तन्छलाकाग्रेण संश्लेप्य तदितरदग्रं कक्ष्यामण्डलकेन्द्रस्थं कृत्वा भ्रामयेत् । तदा भुजाकोटिकर्णक्षेत्रं प्रतिक्षणं विक्रियमाणं कात्स्न्येन दर्यम्। तत्रोच्चस्थे ग्रहे भुजाफलं न स्यात् , उच्चग्रहविप्रकीभावात् । कोटि- फलं च परिपूर्णम् , उच्चनीचवृत्तव्यासार्धमेव तदा तत्कोटिरिति । तदा व्यासान्त्यिफलयोग एव कर्णश्च । तदाप्यन्त्यफलाविशेपणेन को- ऽप्यविशेष्यः । प्रधमानीतमन्त्यफलं तत्तत्कर्णेन हत्वा व्यासार्धन हृत्वातं व्यासार्धे योजयित्वा प्रथममानीतमन्यफलं सदाप्यभिनवेन कर्णफलेन हत्या ध्यासान हल्लानीतमभिनवमन्त्यफलं पुनः पुनासाधे संयोजयेत् । तत्सं- १. 'यमि ये, २. 'चव्या', ३. 'ना', ४. 'धेन या' क. पाठ:.

·काल क्रियापादः। योग एव पुनः कर्णः । भुजाफलाभावाद वर्गमूलै च न कार्ये । एवमवि- शिष्टः कलाकर्णो मध्यकलाप्रमित एव, स्फुटकलानां कर्णपरिमाणवन्नाना- त्वात् । तानियिमानः कर्णः सदापि त्रिज्यातुल्य एव स्यादिति कर्णस्य - द्धिहासौ न परिच्छेद्यौ । तत् कर्णमण्डलमेव तदानीं रवेः स्फुटकक्ष्याख्यम् अपक्रममण्डलम् । अखिलमपि वृत्तं स्वकलापमितं खखपवनतुल्यपरिधिकं त्रिज्यातुल्यव्यासार्थ च । अन्यवृत्तगतया कलया मीयमानं न्यूनसयम- धिकसङ्ख्यं च भवति । सदापि तुल्येनैव मारकेन मीयमानस्यैव वृद्धि- हासादिकं ज्ञेयमिति कणों मध्यकक्ष्यामण्टलगताभिः कलाभिरेव मीयते, प्रतिमण्डलकलाभिवा । वृत्तयोरुभयोस्तुल्यपरिमाणवात् तत्कला अप्यु- भव्यस्तुल्यपरिमाणा एव । स्वस्वकेन्द्रप्रमृतत्वात् तासां कश्यामण्डलमध्यो- गतानां प्रतिमण्डले प्रत्यवयवं भेदः स्यात् । कक्ष्याकेन्द्रासन्नप्रदेशे प्रति. मण्डलनीचे अल्पा एव, उच्चप्रदेशे च महत्यः । ताः स्फुटकलाः कक्ष्या- मण्डले तुल्यपरिमाणा एव । कर्णमण्डलेऽपीतरेतरं तुल्या एव स्फुट- कलाः । तासां पुनः कर्णमहत्त्वानुरूपं महत्त्वम् , अल्पत्यानुरूपमल्पलं च स्गताम् । न पुनरितरतरं भिन्नपरिमाणस्वं , सदापि मिथस्तुल्यपरिमाणा एव । प्रतिमण्डलगतानां ज्योतिश्चक्रकलानां सदापीतरेतरं तुल्यपरिमाणत्व- मेव । कक्ष्याप्रतिमण्डलपरि घिसंयोगात् कश्यामण्डलान्तीगस्य पहिर्मागस्य चाल्पपरिमाणत्वं महापरिमाणत्वं च क्रमेणैव स्यात् । नीचे पुनरितराम्यो- ऽल्पीयसी, उच्चेऽपीतराम्यो महीयसी इति प्रतिदेशे नियमः स्यात् । (काल ? कला)भेदेन भेद इति प्रतिमण्डलस्य कर्णमण्डलस्य च भेदः। एतत् सर्व सबुद्धया स्वातन्त्र्येणैवावधार्येयं स्फुटयुक्तिनिरूप्या । एवं भ्राम्यमाण- मुन्नीरवृत्तम् उच्चसमे ग्रहे प्रतिमण्डलान्तर्गतमेव कृस्लमः, नीचसमे पहिर्गतमेव, अन्तराले तु भागश एवान्तयहिश्च वर्तते । उच्चान्नीयाच्च राशियान्तरिते मध्यमे मध्यमस्फुटान्तरमुन्चनीचवृत्त यासाधतुल्यं स्यात् । तच ज्याम्पम् । सा च ज्या कर्णवृत्तगता । अतस्तचापमेच मध्यमग्रहे म स्कार्य, यतः कर्णमण्डले मध्यमस्फुटयूयोरन्तरालं चापात्मकम् । कथं पुन- स्तदानी तत् कर्णवृत्तं, तत्कर्णभुजाकोटिक्षेत्रं च । उच्चे चापानःस्थे ग्रहे च १. 'नः पुनः वर्ण', २. 'लने च', ३ 'हिमालाय' क. पा., ४, प्रदेशम', ५ नन में म. टा.

·४२ आर्यभटीये सभाप्ये ततो राशिनवान्तरे प्रतिमण्डले पूर्वापरण्यासाग्रयों में पादौ पूर्वाग्रे ग्रहरित- प्रति, तुलादौ च पश्चिमाग्रे । तदा मन्यमग्रह. कक्ष्यामण्डलपूर्वापरव्या- साग्रयोरपि तथैन तिष्ठति । ततस्तदानी कक्ष्यामण्डलपूर्वीपरच्या सायं केन्द्र कृत्वा उच्चनीचवृत्त यासाघेनेव वृत्तमालिखेत् । तस्मिन् कक्ष्या मण्डलपूर्वापरसू गानुसारिणी च पूर्वापररेखा, उच्चनीचरेशानुसारिणी च दक्षिणोत्तररेगा । तदक्षिणाने ग्रहचिम्यं च वर्तते, कक्ष्यामण्डलाद् दक्षिणत एव प्रतिमण्डलस्य विप्रकृष्टत्वात् । तस्माच्चापान्तस्थ उच्चे उच्चनीच- वृत्तेऽपि याम्योत्तरव्यासदक्षिणान एव सर्वदा 'स्फुटगृह. स्यात् । तदा कश्यामण्डलात् प्रतिमण्डलस्थग्रहप्रापिणः कर्णस्य तदुच्चनीचच्यासार्धमेव भुजा, यस्याने ग्रहः । कयामण्डलपूर्वीपरव्यासार्धमेव कोटि । तदा नि- ज्याया मनागधिक स कर्ण । तत्कर्णतुल्येन व्यासानापि कक्ष्यामण्डल- मध्यमेन म य कृत्वा कर्णवृत्तमालिसेत् । तत्रापि पूर्वापररेसा दक्षिणोत्त- रेरेसा च लिसेत् । तर पूर्व यासापाद् दक्षिणतश्चोत्तरतश्च तुल्यान्त- राले उन्चनीचत्तग्रहप्रोतव्यासान तदितराम च स्पृशतः । तत उच्च- नीचवृत्त यासस्तत्समस्तज्या । तदर्धमर्धज्या । तस्मात् स्फुटमध्यान्तरचाप- स्थायिय तदानीमुच्चनीच यासाधम् । तत्र कर्णस्याविशेष्यत्वाद् अवि शिष्टेनवोच्चनीचव्यासांधनोच्चनीचवृत्तमालेस्यम् । अविशिष्टेन च कर्णेन कर्णवृत्तम् । अविशेषश्च भुजात्मकेन यासाधन तदानीं कार्य , कोट्या. शु- न्यत्वात् । यथोचप्राप्तो भुजाया अभानात् कोट्यात्मनेर व्यामान तद- विशेषणमुत्तम , एवमिदानीमपि भुजातुल्यमप्यन्यफल कर्णेन हत्वा गिज्याप्त भुजाफल वीमत्य कल्याच्यामार्थस्य कोट्यात्मकम्य वर्ग युक्तना मूली. कुर्यान् । म कर्ण । तेन पुन जात्मकमेनान्त्यफल हत्या व्यासाउँन हत्याप्त वर्गीहत्य घासागै युक्त्वा पीकृत. कर्ण । तेनापि प्रथममेवान्त्यफल हता रिन्या नात्स्यग्न मुहरपि कर्णमानयेत् । यदा पुनहानीचयामा) कर्णद्वयमष्यविशिष्ट स्यात् , त(दे?दै)। स्फुट तद् द्वयम् । एवमरिशिष्टेन कर्णन तुल्येन व्यामान कर्णवृत्त लिखितम् । तर मध्यमस्फुटग्रहान्तर- चापण्यार्थया परिशिष्टोमनीरत्त यासार्थतुत्यैर । तदानी कल्यामण्डल- लिप्ताभि. प्रमिनर सा मध्यमस्फुटान्तरज्या । सेव पुन. कर्णकलाप्रमिता ·कालरक्रियापादः। ४३ प्रथमानीतोगनीचव्यासापतुल्यत्र । कथम् । एतं हि सत्र त्रैराशिक - कक्ष्यामण्डलकलाभिः कर्णतुल्याभिः कर्णवृत्तकला व्यामाधतुल्या लभ्यन्ते, तदा विशिष्टोचनीयवृत्तच्यासार्धतुल्याभिः कलाभिः किमत्य इनि । तदविशिष्ट. मन्न्यफलं व्यासान हत्या कर्णन हतन्यम् । पूर्व तु केरलगन्सफलमवि- शिष्टन कर्णन हत्या व्यासाहृतमेवाविशिष्टमन्त्यफलन् । तदेव पुनामार्धन हत्या कर्णन हतं पूर्वतुल्यमेव स्याद, यत उभवानराशिककर्मणोमियो वरीयं स्यात् । एतदुक्तं महाभास्करीयभाष्ये- 'कृतेऽपि पुनस्तावदेवे ति । तस्मा- न्मन्दकर्मणि भुजाफलं न वर्णयाध्यम • केवलमेव मव्यगे संस्कार्यम् । शीने तु कर्णरशाद उच्चनीचवृत्तस्य वृद्धिहासाभावात् सकृदय कर्ण. कार्यः । भुजाफलमपि च्यामार्चन हत्या करीन हृतमा चापीकार्यम् । यदा पुनरु- चांदकराश्यधिक म यगं तक ए(क? ब) गशि. केन्द्रम् । तदा प्रतिम. ण्डल उच्चरेसामात् प्रागे कराश्यन्तरे ग्रहविम्वम् । कयामण्डले .पि प्रागे. कराश्यन्तरिते मध्य कृत्या स्वोच्चनीचवृत्त न्यामान वृत्तमालियन्। कश्या- मण्डलकेन्द्रात् पुनः प्रतिमण्डलस्वग्रहप्रापिणी रवां कुर्यात् । मा स्फुटरेगा। तस्यां मानव ज्योतिश्चककता, कथामण्डल केन्द्रादेव प्रवृत्तत्मात् तस्याः । भगोलमध्यमय हि कभ्यामण्टलम-यम् । एव कश्यामण्डलकेन्द्रा- देव प्रवृत्ता तदुचनीचकेन्द्रानुमारिणी उच्चनीचमृत्तापरपरिध्यन्ता या रेया मा मध्यरसा । तापि सर्वत्र व ज्योतिश्चमकला, भगोलमव्यप्रवृत्तपादेव। तन कक्ष्यामण्डले केन्द्रभुजाज्या च गया। उच्चप्रदेशानुगयत एकराश्य- न्तरितप्रदेशामयागा रेसा लियत् । तदममी ज्या। मेर तदानी केन्द्र- भुजज्या । मा च प्रतिमण्डलकाभिस्तुल्यकामि. प्रमितंय. नेय भगील. कनामिना । कक्ष्यागण्डलेऽप्युगप्रदेशमभितो राभिवगमन्तज्या व्याया- ·४४ आर्यभटीये सभाष्ये फलम् । तत्रापि तच्छरोनं व्यासार्थ कोटिफलम् । तच्च कक्ष्यापरिधेरुपर्यो वा यावदन्तरे भुजाफलज्या तावदेव कोटिफलमपि । ते(न?) पुनर- न्याभ्यां केन्द्रभुजाकोटिभ्यां व्यासार्धेन च उच्चनीचवृत्तव्यासार्धात् वैरा- शिकेनानीयते । यद्वोच्चनीचवृत्तपरिधिना पष्टिशतत्रयभागपरिधिना च । उच्चनीचबृत्तगतस्यैतस्य न्यश्रस्य कश्याप्रतिमण्डलगतयोमहतोलाकारसा- म्यात् त्रैराशिकयोग्यत्वम् । आकारसाम्यं च भुजाकोटिचापयोवृत्तांश- साम्यादेव सिद्धम् । अत्र हि विष्वपि वृत्तेषु स्वपरिधिद्वादशांश एव भुजाचापं, तद्विगुणं कोटिचापमित्याकारसाम्यं त्रयाणाम् । कयामिहोच्च- नीचवृत्तोपरिभागात् मध्यरेखाग्रच्छिन्नात् प्रभृति ग्रहधनमध्यान्तस्य परि- विभागस्येतरयोश्चोच्चप्रदेशात् प्रभृति मध्यमस्फुटग्रहावधिकस्य स्वस्थ- वृत्तापेक्षया समांशत्वम् । तत्रायं वृत्तगतो न्यायः प्रथममवगन्तव्यः । कर्णात्मकस्य व्यासार्धसूत्रस्य शरानुसारिणश्चाग्रयान्तरालं हि तदर्धज्या- चापम् । तत्र तयोासायोश्चापमध्याग्रयोश्च व्यत्ययेऽपि तुल्ये एव भुजा- कोट्यौ । कथं तयोर्व्यत्यासः । पूर्व यत्र ज्याग्रं परिधौ स्पृशति तत्र चाप- मध्यं कल्पयित्वा यत्र च पूर्वशरः स्पृशति तत्र जीवाया अग्रं च य(था ? दा) स्यात् , तदा पूर्व यच्छरानुसारिव्यासार्थं तदेवेदानी कर्णत्वमापन्नं , यत् पूर्व कर्णात्मकं तदिदानी शरानुसारि च । तत्र शरावशिष्टभाग एवं कोटि, । एवगुभयोरपि कल्पनयोस्तुल्याकारमेव तत् त्र्यम् । एवमत्रापि कक्ष्याम- ण्डले यत्र मध्यरेखासंयोग(त? स्त)त्प्रभृत्युच्चरखायोगाया या जीवा सापि केन्द्रभुजाज्यच । तत्कोटिस्तदानीं मध्यमग्रहरेखागता । कश्वोच्चनीच- रेखागतः । एवं तदेव क्षेत्र प्रतिमण्डलेऽपि तादृशमेव । एवमुच्चनीच- वृत्तेऽपि यस्य व्यासार्धस्याने ग्रहस्तद्वयासार्धमुच्चनीचरेखानुसार्येव । तस्य कर्णत्वेऽन्यत्राप्युच्चनीचरेखानुसारिणी यौ कौँ वाम्यां समदिकत्वमस्यापि स्यात् 1 या पुनः कक्ष्यामण्डलकेन्द्रात् प्रवृत्ता उच्चनीचवृत्तमध्यगामिनी मध्यमनहरेखा तस्यामुच्चनीचवृत्तकेन्द्रस्य तद्गत्तनुजाफलस्य च यद्विधरं तत् कोटिफलम् । सा च तवृत्ते कोटिः कश्यामण्डलेऽपि तद्गता कोटिः । एवं केन्द्रोच्चान्तगलकर्णस्य या पुनस्तद्भुजा कल्यामण्डलंस्थमध्यग्रहात 'चन्या', २. गाय, १. p.h. HI8:. .'घरे' ग पार ५. गलम', ६ लम' क. पारः. १ ·कालक्रियापादः। ४५ प्रभृति तदुच्चाग्रान्ता जीवैव सा । तया समानदिक्कैवोच्चनीचवृत्तगता भु- जापि । यस्या भुजाफलसंज्ञा । तत्रैकस्यां ग्रहमध्यमरेखायामेव प्रदेशभेद एव महतीं कोटियाल्पा च । कक्ष्यामण्डलकेन्द्रात् प्रभृति यद् व्यासाच मध्यमग्र- हान्तं (तस्यां ? स्मिन्) तच्चररहित ? तो) योऽधःखण्डः स एव महती कोटिः । तस्यां रेखायां य. कश्यामण्डला बहिर्गतो भागस्तस्मिन्नुच्चनीच वृत्तभुजाफलशरोनो दक्षिणोत्तरायतस्योचव्यासार्थस्य ग्रहस्पृष्टाग्रस्य कोटिः । तस्माद् ऋज्व्यामेकस्यामेव रेखायां द्वावेव खण्डौ कक्ष्यामण्डले उच्चनीच- वृत्ते च कोट्याः । तम्मात् तयोरकदिङ्मार्गगतत्वं विस्पष्टमेव । कर्णोऽप्युगयत्र दक्षिणोत्तरायत एव । उच्चस्य चापान्तस्थितिकल्पनायां ततः प्रागेकराश्यन्तरे ग्रहे च यदेतद् भुजाकोटिकणक्षत्रं प्रदर्शितम् , एवमेव सर्वदायुच्चे चापा- न्तस्थे कर्णत्रयस्य दक्षिणोत्तरायतलं , तत्कोटीनां मध्यमरेखादिगनुसारित च । तासु द्वे मध्यमरेखायामेवावस्थिते । इतरा च प्रतिमण्डलकेन्द्रात् प्रभृति ग्रहाकान्तपरिध्यन्तं यद् व्यासार्थ तस्यैकदेश एव । तत्रापि कोटिग्रहात् प्रभृ- त्युचाग्रजीवायाः शरेणोनव्यासार्धमेव । सा च मध्यरेखादिगनुसारिण्येव । प्रतिमण्डलकेन्द्रात् प्रभृति ग्रहविम्बान्तस्य च्यासार्धस्य स्फुटरेखात्वाभावादे- पैतद् युज्यते। स्फुटरेरा हि कक्ष्यामण्डलकेन्द्रादेव प्रवृत्ता ग्रहावगाहिनी ! प्रतिमण्डलकेन्द्रात् प्रवृत्तायाः स्फुटग्रहावगाहिन्याः कक्ष्यामण्डलकेन्द्रात् प्रवृत्ताया मध्यमरेसायाश्चान्तरालं सर्वत्र तुल्यमवेत्युभयोरेकदिङमार्गगतत्वं, स्पटरसायास्तदुभयाग्रस्पृष्टत्वात् तत्कर्णत्वं च युज्यत एव । ततः केन्द्र- भुजाकोटिम्यां कोटिभुजाफानन एवं रागिकं -- यदि पश्यधिक तत्रयभागपरिधी केन्द्रभुजाज्यैव भुजा, तदा मात्रयोदशभार्गमिते रखे- रुधनीचवृत्ते कियती भुजेति स्वोदनीचवृत्तगतभुजाफलज्या लभ्यते । संव कणवृत्तऽपि मध्यमस्फुटान्तरज्या । कोटिफलस्याप्येवमेव त्रैराशिक-यदि पारिशतनयभाग इयती कोटिस्तदा साचत्रयोदशमागे फियती कोटिः (इति) फलं लग्यने । प्राग्वदेव भुजाफलस्यापि कर्णसाध्यसाभारः कणीनुरुप- वृतहासानिमित्तः । कथं पुनम्यनीचत्तगतं भुजाफर कर्णमण्डलपरिभ्येक दशज्या च स्यात् । तब तकणवृत्ते द्रष्टव्यम् । कर्णवृत्तऽपि मध्यंग्या - टेरेसा च या स्पृमति नदन्तराटगा लिप्ता एर म्फुटमध्यमान्त(रम् ।

·१८ आर्यगटीये सभाप्ये मध्यमगुणाच्छून्यभूता(त्) त्रिसप्तत्या हतादशीत्या लब्धः स्फुटभुजागुणः शून्यात्मकः । ततस्तयोः स्फुटस्य त्रिसप्ततिसइख्यत्वे मध्यमगुणम्याशीतिसं- ख्यत्ल स्यात् । तेनाशीतिसङ्ख्यया मध्यमभुज(ज्य? ज्यया) त्रिज्यां हत्वा स्फुटभुजज्यया त्रिसप्तत्या हृत्वा हि कर्णः । नीचसाम्ये तु अशीत्यैव त्रिज्यां हत्वा सप्ताशीत्या हत्वा लब्धं कर्णः । एवंविधं शून्यपरिकर्म ग्रहगणितेषु बहु- पूपयोगि । अत उक्तम् – अस्य गणितस्य ग्रहगणिते महानुपयोग इति, "पञ्चन्नेष्टचरार्धन पलभाप्तेन संस्कृतात् । आद्याचरगुणादह्रा दिगूनेन दिनार्धभा ॥" इति वदतो मुञ्जालकस्यापि । एतादृश्यव्याप्तिनिरक्षदेशगोद्भाव्या शून्यप- रिकमानभिज्ञैः । अलमतिविस्तरेण, प्रकृतमनुसरामः । मया गुरुकुले वसता बाल्यं एव माधवोक्तं दो कोटिफलसाधनं कर्णविपय(स्सतु तत् ) कमीप- पाद्य रवीन्द्वोः स्फुटेन मध्यमानयनमध्यार्यभटपक्षेऽविशेपं विनोपपादितं . तत्रान्तर्भूतं कर्णानयनसकृत्कर्मान्तरमाप । निवद्धं च तत् तदैवास्मद्गुरुभिः पञ्चभिरुपजातिभिः- "अस्फुटेना(न)यनं प्रकुर्यात् स्वमध्यमस्यात्र वितुगमानोः । भुजागुणं कोटिगुणं च कृत्वा मृगादिकेन्द्रेऽन्त्यफलाख्यकोट्योः । भेदः कुलीरादिगते तु योगस्तद्वर्गयुक्ताद् भुजवर्गतो यत् । पदं विपर्यासकृतः स कर्णरािज्या(कृ)तेस्तद्वितस्तु कर्णः ॥ तेनाहतामयविहीनभानोजर्जीयां भजेम्यासदलेन लब्धम् । सोचे क्षिपचापि तमाद्यपादे चमार्धतः शुद्धमपि द्वितीये ।। चमार्धयुक्तं तु तृतीयपादे मंशोधितं मण्डलतश्चतुर्थे । एवं कृतः सूक्ष्मतरस्तु म य. पूर्व पद यावदिहाधिकं स्यात् ।। अ(न्या?)न्यात् फलात् कोटिगुणश्चतु(?) त्यारम्यते यद्यधि- [कान कोटिः। मन विष्कम्गदलं श्रुती ना गामार्थक स्याद् विपरीतकर्णः । अब प्रतिमण्डलगतं व्यागाध विपरीत रमणानीयते । प्रतिमण्डलकलिला. स्थापि युक्तिः. तपरीत्यादम्य । स्फुटे(न) मध्यमानयन महामान्या. शं माधयोक्तमपि श्रुतम् - ·कालनियापाढ । "अर्केन्द्रो. स्फुट(ते? तो) मृदूबरहिताइ दो कोटिजाते फले नीत्वा कर्किमृगादितो विनिमयेनानीय कर्ण मकृत् । निज्यादो.फलयातत अतिहत चापीकृत तत् स्फुटे केन्द्रे मेपतुलादिके धनमृण तन्मध्यससिद्वये ।।" इति । अगापि प्रतिमण्डल पासार्धमेव कर्णवृत्तकलाप्रमित मृगकस्यादितो विनिमयेन कोटिफल व्यासाधे सस्कृत्य तस्य स्फुटभुजाफलस्य च वर्गयोग मूली कृत्व कर्णवदेवानीयते । उचोनस्फुटदो फलस्य भुजात्वात् । तत्कोटि- फलसस्कृतस्फुटकक्ष्याव्यासार्धस्य कोटिव च प्रतिमण्डलयामार्धस्य कर्णल च युज्यते एव करपयितुम् । कयम् । कयामण्डलकेन्द्रात् प्रभृति प्रति मण्डलस्थग्रहनिम्नमध्यान्त हि स्फुटकल्यायसार्धम् । कर्णमण्डलगतस्फुट सूत्रोचनीचरेखान्तरालज्या च स्फुटभुजाज्या । मा चामोचनीचरसाग्रा स्फुटग्रहात् प्रवृत्ता कल्प्यते । तत स्फुटसूनमेवास्य पदादिगत व्यायाधिम् । उच्चनीचरेसाभाग एव कर्ण( )। कक्ष्यामण्डलमध्यस्थोचनीचवृत्ते पि भुना- फलम् उचनीचरेसाग्रस्पृष्टम् । कोटिफल च तकेन्द्रान्तराल स्फुटसूरगतम् । मकरादौ तदून व्यासाधु कोटि । गुजाफल च भुजा । ततस्तद्वर्गयोगमूल 1. । तस्य भुजास्पृष्टाग्रस्य उच्चरेवामन्दपरिधिस्थयोगगत वादेन प्रतिम- पडलनाभिगतत्वम् , इतराग्रस्य ग्रहादविकत्वादेव प्रतिमण्डरपरि गन्तत्व च सिद्धम् । तच विज्यासाम्याभानच कर्णमण्डलाप्रमितलादेन युज्यते । मकरादौ कर्णकलाना महत्त्वाद् अस्याल्पसङ्ख्यत्य, कर्यादा तासामप- त्वाद् अस्य विज्यातोऽधिकसख्यत्व च स्यात् । तदानी कोटिफलस्य फुटसूत्रव्यासे ग्रहराहतार्धगतत्वात् क्षेप्यता । भुजाकोटिफम्यो पारा ग्रहोपरिभागगतत्व च प्रतिमण्डलकेन्द्रावधिकवाय कर्णस्य । उचनीचय- तोचभाग एव हि सदा प्रतिमण्डलकेन्द्रद् । अतो गकरादा ग्रहस्पृष्टपासा) कोटिफलोनमेन कोटि(.), तद्भागगतत्वात् भुनाफरम्य । कन्यादी ग्रहस्पृ- एव्यासाधीन वहिर्गतत्वान् कोटिफल योज्यम् । एवमानीतम्य कर्णम्यान हार- कत्ल मध्यकक्ष्याव्यासार्थत्वात् , गुणकारत्व च च्यामार्थस्य कर्णधायित्वात् तस्य । तदुक्त-'निज्यादो फलपातत श्रुतिहत चापीकृतम्' इनि । कीर कर्ण. ३ 7 के, निपल नाव पार २ तयारमृगादि पार ४.स्यो' प पाठ दण्याप' रा. पार 11 ·आर्यभटीये समाप्ये शीहोपपत्तिः । मन्दस्फुटीकरणविपरीतकमैवात्र क्रियते । तथाहि- स्फुटी- करणे प्रथमं मध्यम विन्यस्य मृदृचं विशोध्य भुजागुणं गृहीत्वान्दोस्त्रिकेण सप्तकेन च हत्वाशीत्या लब्धं केन्द्र मेषादिके मध्यमवणं, तुलादिके धर्न च कृत्वा स्फुटमवगम्यते । अत्र तु मध्यमस्य साध्यत्वात् स्फुटोचयोर्मन्दवृत्तस्य च ज्ञातत्वात् प्रथम स्फुटान्मन्दोचं विशोध्यानीतं भुजागुणं कर्णस्थानीयेन च्यासार्धेन हत्वा त्रिज्यास्थानीयेन विपरीतकर्णेन हृत्वाप्तं मध्यमोचान्तरदोर्गुणं प्राग्नदेव स्वपरिधिना हत्वाशीत्या लब्धमुच्चोनस्फुटे मेपादिके केवले फुटे धनं, तुलादिके ऋणं च कृत्वा मध्यमं साध्यत इति । नन्वत्र स्फुटकेन्द्रज्येया मध्यकेन्द्रज्यानयनं नोक्तम् । नैप दोषः । यद्यत्र न स्फुटभुजाया मध्यमभुजा खापादनमुक्तं तथापि स्फुटभुजाफले 'त्रिज्यादोःफलपाततः श्रुतिहतमिति मध्यमभजाफलत्वापादनमुक्तम् , उभयथापि फलसाम्यात् । एकस्यैव बहुषु गुणहारेषु प्राप्तेषु गुणनहरणक्रमभेदात् न चरमफलस्य भेद इत्येतद्गणित- पादे विस्तरेणोपपादितम् । अत एव शीघ्रस्फुटेन स्फुटमध्यमानयने शीघ्रस्फुट- तदुचविवरभुजां स्वपरिधिहतां चक्रांशैरशीत्या वा हृत्वा लब्धं दोःफलं केवल- मेव चापीकृत्य शीघ्रस्फुटे व्यत्ययेन संस्कुर्यात् । तदा स्फुटम-यमं स्यात् । मध्यमभुजाफलं यत् त्रिज्यागुणितं कर्णहृतं तदेवात्र विपरीतकर्मणि स्फुट- भुजायाः परिधिचक्रांशाभ्यां लब्धामति न त्रिज्याकर्णाभ्यां तत्र किश्चित् कृत्यमस्ति, यतो मध्यमभुजाज्यैव त्रिज्यागुणिता कर्णहृता म्फुटभुजाज्या । अत एव कर्ण विनाविशेषणेनैव शीघ्रस्फुटं सेत्स्यति । अत उक्तं -- 'मृदूचर- हितादिति । तेन शीघोबादानीतं भजाफलं केवलमेव चापीकृत्य शीघ्रस्फुटे कृत्वा स्फुटमध्यममवगन्तव्यामेति च सूचितम् । अन्दुग्रहण भौमादिव्या- वृत्यर्थम् । तेषां दोावशात् परिधिमेदात् मध्यमज्यया स्फुटीकृतस्य स्फुटज्यया स्फुटीकृतस्य च परिध्योभेदात् मध्यमज्यासिद्धस्फुटपरिधी ज्ञात एवं स्फुटदो कोटिफले अपि वेये । तयोविदितयोरेव विपरीतकर्णोऽव गम्यः । तस्मिन्नवगत एव स्फुटज्यया मध्यमज्यानया इति चमकदोपग्रस्त- त्वात् भीमादीनां स्फुटेन मध्यमानयनं सकृत्कर्गणा न शक्यं कर्नुमित्य- भिप्रायः । सूर्येन्द्रोरप्यार्यमटेन पदवगात् परिषिमेदानुक्त(ने? रे)र कर्म प्रवर्तते । मयमिद्धान्त पुनः १. 'रवाया', २. 'यार'क पाट ३ 'पद' ग पा मकृत् ·q0M कालक्रियापावः। "खेमन्दपरिध्यंशा मनवः शीतगो रदाः । युग्मान्ते विपमान्ते तु नखलितोनितास्तयोः ॥" इत्युक्तेऽपि परिधिभेदे मध्यस्फुटभुजासिद्धयोः परिध्योरन्तरस्याल्पत्वात् त- निमित्तं भुजाफलद्वयान्तरं विकलाद्वयमेव स्यात् । तथाप्यविशेपकर्मणैव तत्र मूर्यस्फुटेन तन्मध्यमानयनमुक्तं - ''तन्मान्दमसकृद् वामं फलं मध्यो दिवाकरः।" इति । अतो मान्दफलस्य कणसाव्यत्वानुक्तेश्च मन्दकर्णवत् तवृत्तस्यापि विकारोऽभिमतः । इति मन्दस्फुटयुक्तिः। एवमेव शीघ्रोच्चस्फुटयुक्तिरपि । "अनुलोमगतिवृत्ते मन्दगतियों ग्रहो भ्रमति । .अनुलोमगानि मन्दात् शीघ्रात् प्रतिलोमगानि वृत्तानि ॥" इति । शीघ्रोचाद् वृत्तस्य प्रतिलोमगतित्वमेव तत्परिधी ग्रहस्यानुलोमगति- स्वेऽपि हेतुः । शीघ्रपरिघेस्तत्कर्णवृद्धिहासानुविधायिवृद्धिहामाभावादेव कर्ण- स्याविशेष्यत्वाभावः । अत एव च भुजाफलस्य कर्णसाध्यत्वम् । तयुक्तिश्थ पूर्वमेव प्रदर्शिता । एतावानेव शीघ्रस्फुटकर्मणि विशेषः । मन्दशीप्रयोः प्रतिमण्डलं भिन्नमभिन्नं या । भेदै (भय ? कथ)मुभयत्र स्फुटग्रहो वर्तते । एकमेव चेत् किं स्फुटद्वयन । उचनीचवृत्तगतत्वेऽपि द्वयोः कर्मणोः कश्या- मण्डलं भिन्नमभिन्नं वा । कथं पुनः कस्यामण्डले भिन्ने उभयत्र मध्य- मग्रहकल्पना, तन्मध्वोच्चनीचवृत्तयोरपि एक एव ग्रह उभयोतते । अभिनेत्री तमोत्तयोः परिमाणभेदात् तत्परियोः कथमेक एष ग्रही वर्नन इनि । अमोयो । हारित्तिा ते मण्डलानां करने मूलं, भूतार्थापत्तिया । पूर्वगायोक्तस्फुटक्रियान्यवानुपपत्या करप्यवान् । तेषु ध्यमागम्य स्फुटकर्मणो यरोपपत्तिः स्यात् तथैर कक्षाप्रनिमण्डलादिक कहानीयमिति । गान्धवानुपातिरम्पानास मूलम् । "प्रनिमण्डन. महार घ्यामा माननाम्यता कश्यामग्टनरममा गोगनातम करना, मोन्द्रय । तर पनि mammi E.गानीमममममी HITI ·आर्यभटीये सभाप्ये शलाकामामणेनोचनीचवृत्तममणं प्रदर्शितम् । तस्य सदैव कक्ष्यामण्डला- न्तगतो भागो बहिर्गवक एवेति न कस्यचिदपि मण्डलावयवस्य कक्ष्या मण्डलान्तःप्रवेशो निगमो वा स्यात् । किन्चावयवानां गतिभेदोऽपि स्यात् । उपरिभागस्य शैप्रयमधोभागस्य मान्धं च । नत्वेवं प्रतिमण्डल- भ्रमणम् । तस्य भ्रमतः सर्वावयवानः सर्वदा गतिसाम्यं स्यात् । एकस्मिन् केन्द्रपर्यये सर्वेपामवयवानां कक्ष्यामण्डलान्तःप्रवेशो निर्गमश्च स्यात् । कथं तर्हि तभ्रमणमपि प्रत्यक्षेण प्रदर्यम् । तदर्थमप्यन्त्यफलव्यासार्धयोगा- दधिकदीर्घा कृत्वा शलाकादिनिर्मित प्रतिमण्डलमपि तस्यां घटयित्वा क- क्ष्यामण्डलमध्यस्थोचनीचपरिघौ तत्केन्द्रं कृत्वा उच्चनीचरेखानुसारेण श- लाकां विन्यस्य तस्योन्चनीचशलाकाग्रस्पृष्टपरिधिकं तदूलभूतं भूमावुच्च- नीचव्यासार्थेन वृत्तमालिख्य नीचभागाग्रेऽपि तदग्रस्पृष्टपरिध्येकदेशगुञ्च- नीचव्यासाधेनैव वृत्तमालिखेत् , यथा तच्छलाकाग्रात् पहिरेप स्यात् । क्षेत्रस्य पश्चात् प्राड्मुस उपविश्योभाभ्यां हस्ताभ्यां शलाकाग्रे गृहीत्वा तद्वृत्तानुसारेण तदने हस्ताभ्यां भ्रामयेत् । तद् भ्रामणमप्यपसव्यं कार्य, तस्य प्राग्गतित्वाय । एवं भ्राम्यमाणस्य सर्वेऽप्यवयवास्तावति वृत्त एव भ्रमेयुः । गतिसाम्यं च स्यात् । एवमेव तस्य भ्रमणम् । इतरथा तस्य भ्रमतो ग्रहरय त्रैराशिकानीतयोजनगतिसाम्यं न स्यात् । उच्चनीचवृत्तमप्येवं भ्रमत् कल्पनीयम् । तदा तत्स्थस्य ग्रहविम्यस्य स्वोच्चगतिरेव तत्र गतिः स्यात् । तदा युच्चनीचवृत्तस्य कक्ष्यामण्डलपरिधौ प्रमत. स्वभगणानीता मध्यम- गतिरेव गतिः । ततस्तस्योच्चनीचवृत्तस्योच्चप्रदेशम्यापि मध्यमगतिरेव गतिः । तरमाद्. ग्रहोच्चयोस्ता गतिन्यत्यासः स्यात् । तथापि तद्भुजा- फलस्य कोटिफलस्य च न विशेषः । 'स्वोच्चभगणाः स्वमगणेविशेषिता' इत्यनेन प्रतिमण्डलभ्रमणविलक्षणतभ्रमणमाचार्येणाङ्गीकृतम् । इतरधोच्च- अहयोर्यत्यस्तगतित्वप्रसङ्गात् श्रोतृजनगनसि शास्त्रविरुदत्यप्रतीनेन परि- तोपः स्यात् । तन्मा भूदित्येव तथैवोक्तम् । उभयया कल्प्यमानेऽपि न स्फुटकर्मणि भेदः । एवं वधा कल्पनीयेति कल्पनालापवं यस्य स्यात्, पूषशास्त्रमपादशेति प्रथमं प्रतिमण्डलायनमुक्तम् । उन चीनतपरिग्रगण- ८ सा ·" कालनियापादः । पक्षे शास्त्रोक्तयोजनगतिसाम्यं न स्यादिति प्रथमं न्यायं तत्कल्पनं प्रदर्य • पुन शास्त्रोक्तस्फुटयुक्तिवैशद्याय कथ्यामण्डलेऽप्युचनीचपरिलेहना गोता। तस्माद् ग्रहभ्रमणं च कल्पितम् । तच्चैवकारेण सूचितम् । तत्र ताराबहाणां पुनरुच्चद्वय परिधिद्वय च प्रदशितम् । तर क परिविकश्यामण्डलकेन्द्रगः, कस्मिन् प्रदेशे पुनरितरस्य स्थितिः, इत्येतद् विक्षेपानयनकर्मणा स्फुटकम- वशाच निर्णतुं शक्यम् । तयात्रैव दर्शित-- 'भूताराग्रहविवर व्यासाहृतः स्वकर्णसंवर्गः' इत्यनेन । नत्रायमभिसन्धिः--कक्ष्यामण्डलकेन्द्र एर शीघ्र- परिधेपि केन्द्र, तत्परिधी शीघ्रोचीकान्तप्रदेशे मन्दपरािधिकेन्द्र च । एवं प- रिधी पुनमन्दोचप्रदेशे प्रतिमण्डलकेन्द्र च । तच्च प्रतिमण्डलमाकागाध्यायाः स्वभगंणावायोजनस्तुल्यम् । तस्मिन्नेव ग्रहथिम्बमितरः समयोजनमति. 4मति । तत्तुल्यमेव तत् कश्यामण्डल शीघ्रपरिधावुचप्रदेशे केन्द्रं कृत्वा परिलेसनीयम् । तत्रापि कर्णमण्डलं मन्दकर्णन्यायेनाविशेष्य परिलेसनीयम् । तस्मिन् मण्डले ग्रहमुक्तराश्यादिक मन्दस्फुटीकरणन्यायेन ज्ञायते । तत् कीमण्डलमेर शीघ्रस्फुटकर्माण प्रतिमण्डल, शीघ्रोच्चनीचवृत्तकन्द्रमेन केन्द्र कृत्वा गन्दकर्णतुल्येन कर्कटन वृत्तमालिखेत् । तन्छीनकर्मणि कश्यामण्ड. लम् । तस्माच्छीघ्रकर्म(णी? णि)ते उभे मन्दकर्णतुल्ये एव । पुनः गीत्रकेन्द्रात् प्राग्नदेव भुजाकोटिफले नीत्वा तत् कोटिफल मन्दकर्णे मृगकस्यादिकात्। संस्कृत्य भुजाफल व्यासार्थेन हला त भुजाफल वर्गयोगमूलेन भूतापग्रह- विवरण हत्याप्त फल चापीकृत मन्त्रस्फुटेऽपि मेपादौ धन तुलादावृणं च कुर्यात् । स स्फुटो ग्रहः । इत्येवं स्फुटकर्म भूतारामहविवरप्रदर्शनेन सू. चितम् । कथ पुनरेप शीप्रकणः आचार्योक्तभूताराग्रहरिवरतुल्यः । एय। यस्य भूतारग्रहविवरतुल्यत्तम् । मन्दकर्णन्यासार्वस्य स्ववृत्तकलाभिः प्र- मितं व्यासाचं निज्यातुल्यमेर कल्पयित्वा तर जीनकोटिफलं संस्कृत्य तद्भुजाफमर्गयोगमूलमेर शीप्रकर्णलेन पूर्वरुक्तम् । तास्तस्य मध्यकला- प्रमितस्यैर लम्बनविम्मकलाद्यानयन उपयोग इति म एर भूताराग्रहपिर- रतया ग्राथ इति भैगशिकमिह प्रदर्शित यदि व्यासानुल्याभिः ·आर्यभटीये सभाष्ये मन्दकर्णवृत्तकलाभिर्मध्यमकक्ष्याकलाप्रमिताः कला मन्दकर्णतुल्या लभ्यन्ते तदा शीमकर्णतुल्याभिः कर्णवृत्तकलाभिः कियत्यो मध्यकश्याकला लभ्यन्त हात । तत्र मन्दकर्णः फलम् । शीघ्रकर्णश्चेच्छा । व्यासार्धं प्रमाणम् । अत उक्त 'भूताराग्रहविवर व्यासाहृतः स्वकर्णसवर्गः' इति । (स्व)कर्णयो- रिच्छाफलभूतयोः संवर्गः प्रमाणेन व्यासाधैन हृतो भूताराग्रहविवरात्मकमि- च्छाफलं स्यादिति । एव शीघ्रकर्मोपपत्तिश्च दर्शिता ॥ १७-२१ ॥ भुजाफलधन!परतिमाह - ऋणधनधनक्षयाः स्युर्मन्दोचाद् व्यत्ययेन शीघ्रोचात् । शनिगुरुकुजेपु मन्दादर्धमृणधनं भपति पूर्व ॥ २२ ॥ मन्दोचाच्छीघोचार्धमृणधनं ग्रहेषु भन्देषु । मन्दोचात् स्फुटमध्याश्शीघ्रोचाच स्फुटा ज्ञेयाः ॥ २३ ॥ शीघ्रोचाद?नं कर्तव्यमृणं धनं स्वमन्दोचे । स्फुटमध्यौ तु भृगुयुधौ निद्धान्मन्दात् स्फुटौ भवतः ।। भूताराग्रहविवरं व्यसाधृहतः स्वकर्णसंवर्गः। कक्ष्यायां ग्रहवेगो यो भवति स मन्दनीचोचे ॥२५॥ शीघ्रप्रतिमण्डलस्य ग्रहाद् वेगाधिक्यात् प्रतिमण्डलोच्चप्रदेशस्यापि तावद्वेगात् ग्रहभोगस्य तच्छीघ्रभोगादल्पत्यायोचापेक्षया प्रतिलोममेव प्रतिमण्डले तु ग्रहो भ्रमति । तत उच्चयोगानन्तर ग्रहस्योच्चात् पृष्ठतो गतत्वात् तद्विवरस्य च ज्योतिश्चाकलाभिः प्रमीयमाणस्याल्पत्वात् मध्यम- ग्रहात् स्फुटग्रहस्योचसक्तेर्म यमापेक्षया म्फुटकलामहनाया आधिक्यात् प्रथमपदे गतेराधिक्य स्यात् । मन्दकर्मणि गहस्य प्रथमपद उच्चात् प्राग्ग- तत्वात् तत्फलस्य कर्णत्वमुदाहरणद्वारा पूर्वमेर प्रदर्शितम् । अतः शीघ्रफ- लस्य मन्दाद् व्यत्ययेन धनर्णत्वम् । द्वितीये पदं पुनर्मध्यमस्फुटान्नरस्य प्रतिदिनं हामात् तस्य धनात्मकन्याञ्च मभ्यगगोगात् स्फुटमोगो न्यूनः । तृतीये पदे तस्य वर्धमानवारणत्याच दिनभोगस्यान्पाय, चतुर्थे पदे शीयमाणत्वात् ऋणलाच मुटभोगस्वारिका च युज्यते । तन अपने- भगक्षयाणां व्यत्सामः शीषरुमणीति गनर्णयुक्ति । मगमभोगात् एटभो. गस्प वृद्धिदासयमिभ्यमकेन्द्रययात् रफटफन्द्ररशाद् वा मन्यमस्फुटपोगा- धकेन्द्रवशाद ना मृगकरयादिविभागा नेप. 1 कुलस्माय.. १. As, ·५५ फारक्रियापाद । "व्यासासगुणा मुक्तिर्मध्या कणेन लभ्यते । स्फुटभुक्तिस्राहस्राशो शीताशोरप्यय विधि ॥" इति भास्करोक्तकर्णभुक्त्यानयनयुक्त्या मध्यमस्फुटयोगार्धपदस्य ग्राह्यत्व स्यात् । यतो योगार्थपदपरिपूत्ता कश्याप्रतिमण्डलसम्पातस्ये ग्रहे कर्णस्य त्रिज्यातुल्यत्व, ततो गुणहारयो साम्यान्म यभोग एस स्फुटभोग स्या- दिति योगार्धपक्षे युक्ति । योजनगते सदा तुल्यत्वाच कक्ष्यामण्डलान्त- हिमागयोगतिवृद्धिहासा युज्येते, इसभिपेत्य तेनैवेदमुक्त- 'कर्णभुक्तिस्फुटाहो वा विश्लेप स्फुग्योयो ।" इति । मन्दस्फुटकर्मणि मध्यमपदाधीनामेव वृद्धिहासौ । तद्युक्तिश्चेदानीमेव प्रदर्शिता । जीवाभुक्तिश्च तादृशी । सा च तेनेवोक्ता । 'अन्त्यमोवीहता भुक्तिं मध्यमा धनुपा हरेत् । लब्ध स्ववृत्तसक्षुण्ण छित्त्वाशीत्या विशोधयेत् ॥ मकरादिस्थिते केन्द्रे कर्कटादौ तु योजयेत् । मध्यभुक्तौ सहस्राशो स्फुटभुक्तिरुदाहृता ॥" ता पुन "अभिन्नरूपतामुक्तेश्चापभागविचारिणः । खेरिन्दोश्च जीवानामूनभावाद्यसम्भवात् ।। एवमालोच्यमानेय जीवाभुक्तिर्विशीर्यते ।" इति निराकृत्य कर्णभुक्ते स्फुटत्वमुक्तम् । तेनापि कर्णभुक्ते स्फुट त्वनिश्चयो न स्यात् , मन्दस्फुकर्मनिरोधात् । तन मध्यमपदपरिपूर्ती हि मध्यमस्फुटभक्त्यो साम्य स्यात् । तदापि कर्णानीताया अल्पत्वमेव स्यादिति विरोध । शीघ्रस्फुटकर्मणि पुन स्फुटपदपरिपूर्तावेव मध्यस्फुट- गत्यो साम्य स्यात् , यतस्तदेव भुजाफ्लपरिपूर्ति । यद्यपि शीघ्रवाहु- फलस्य केवलस्य मध्यमपदान्त एव परिपूर्ति , (तथापि) तस्यैव प्रिज्या हतस्य कर्णहृतस्य मध्यमद्वितीयपदादी च वृद्धिरेव स्यात् । कियन्त च कालमयनसन्धौ कोटिफलस्य वेगाधिक्यात् पदान्ते धनात्मकस्य तस्य वोक्तम् र पार , सिक र पाट ३ २ गतामुक पार वि' पार ·आर्यभटीये सभाष्ये हासात् द्वितीयपदादावृणात्मकस्य तस्य वृद्धेश्य कर्णस्य वेगेन हासः स्यात् । द्वितीयपदादौ भुजाफलस्य हासश्वाल्प एव । सदैव त्रिज्याया गुणकारत्वाच हारकभूतकर्णहासनिमित्ता वृद्धिः केवलभुजाफलस्य हास जिला कर्णहृत स्फुटभुजाफलं वर्धयति । अत एव परहितादिकरणपठितानां कक्ष्यादिभुजा फलानां विलोभनादीनां मध्यमपदपरिपूर्तेः प्रागेव हास आरभते । विनीश्वरो दुग्धगतिरित्यादी मकरादावोजपदे वर्धमानस्य भुजाफलस्य द्वितीयपदेजपि अन्त्यफलतुल्यायां कोटिज्यायामेव हासत्व(म)रभते । क्षीयमाणस्य कर्णस्य हारत्वात् तत्रैव चान्यफलतुल्यत्वं कर्णहृतस्य भुजाफलस्य, तदानी दोाया एव कर्णत्वात् । तत्तुल्यत्वं च प्रतिमण्डलकमणि कोटिज्याया अन्त्यफल- शोधनेन शून्यत्वाद् विस्पष्टम् । तदापि दोयीपरिधिघाताचकांशहतस्य वा दोयान्त्यफलघातात् त्रिज्याहृतस्य वा भुजाफलस्य यद्यप्यन्त्यफलादल्पत्व- मेव स्यात्, तथापि पुनस्तस्यैव त्रिज्याहतस्य दोया॑तुल्येन तात्कालिक कर्णेन हृतस्यान्त्यफलतुल्यलं च विस्पष्ट, यतोऽन्त्यफलस्य गुणहारयोरेव तत्फलस्य हारत्वं गुणकारत्वं च स्यात् । कर्णनिरपेक्षेऽपि शैकर्मण्यविशि- एस्य भुजाफलस्य स्फुटपदान्त एव वृद्धिर्निवर्तते । यतस्तत्र तत्तत्स्फुटादुर्थ विशोध्य नीतां दोा परिधिहतां चक्रांशहतामेव चापीकृत्य स्फुट- मध्यमे पुनःपुनः संस्कियते । तस्मान्छेले कर्मणि स्फुटपदवशादेव धन- क्षयक्षयधनानि स्युरिति निधीयते । तस्माद् ऋणपनधनक्षयाः स्युरि'त्युक्त- मन्दगतिमृद्धिहासयोरेव संश्यः, तत्र विशेषानभिधानात् भास्करेणान्यधोक्त- त्याचेति । नैप दोपः । यतः 'कक्ष्यायां ग्रहवेग' इत्यादिना मान्दे विशेप- विधानात् संशयच्छेदः स्यात् । मन्दनीचोचवृत्तं यो ग्रहोगः ज्यारूपो मध्यमस्फुटविप्रार्पओराशिफेनानीयते म कक्ष्यायामेव कल्यामण्डलगन एव मध्यमस्फुटसूत्रयोर्विप्रकर्षः । ततः स एव मध्यमे संस्कार्य इति । एतदुक्तं भाति -- 'वृत्तपरिधी ग्रहास्ते मध्यमचारं अमन्त्येति यदुक्तं, तदशात् यो मध्यमस्वात् ग्रहस्तविकपः स एवान वेगशन्देनोक्तः । गो जवः गनिरिनि यावत् । मोऽपि गरेकोऽगः । स प पठिनमन्द- परिघरिन्धानात् राशिफनानीनः । मोऽपि न मन्दवृतगतो अहमध्य- , ।

·, कालक्रियापादः । सूत्रविप्रकर्षः कक्ष्यामण्डलगत एव । कक्ष्यामण्डले यत्र कर्णसूत्रं स्पृशति यत्र च मन्दवृत्तंमध्यमवतिष्ठते तदन्तरालज्येत्यर्थः । या पुनर्वृत्तवहिर्भागस महाक्रान्तप्रदेशस्यान्तरालगता ज्या खोचनीचवृत्तस्या कक्ष्यामण्डलकला- प्रमिता भुजाफलाख्या च तद्ता कोटिस्तादृशी कोटिफलस्यास्या। ते कर्ण- साधनभूते पुनरत्र त्रैराशिकेनानेये । यदि कक्ष्यामण्डल इयान् विप्रकर्षः तदा कर्णवृत्तेऽपि कक्ष्यामण्डलकलाप्रमितः कियानिति मन्दवृत्तगतं भुजाफलं लभ्यते । अत एव मन्दपरिधेः कर्णानुरूपो विकारः सिद्धः, वृत्तस्याविकारे तज्जीवानामप्यविकारात् । ततस्तद्वृत्तगतकोटिफलानयनेभीदमेव त्रैराशि- कम् । तद्वदेवान्त्यफलं च कर्णगुणितं त्रिज्याहृतं ग्राह्यम् । अत एव मन्द- वृत्तस्यापि कर्णवशाद् वृद्धिहासौ । अत एव मन्दकर्णानयनेऽ(पि?) विशेषः सिद्धः । तत्र तत्कालस्फुटपरिध्यानीतानामन्त्यफलदो कोटि फलानां त्रयाणा- मपि स्फुटकक्ष्याकलाप्रमितत्वात् तद्यासार्थस्यापि स्वकलाप्रमितस्य त्रिज्या- तुल्यत्वाद् विपरीतकर्मणा तत्सदृशकलाप्रमितं कक्ष्यामण्डलव्यासाधमिहानेतुं शक्यम् । ततः कर्णत्रिज्याभ्यां कार्य कर्म सकलं यथाक्रमं त्रिज्यया विप- रीतकर्मसिद्धकक्ष्याव्यासार्धेन च कार्यम् । कक्ष्यामण्डलकलाप्रमितः कर्णो वैवमानीयताम्-यदि विपरीतकर्मानीतस्य कक्ष्याच्यासाधत्वे त्रिज्यासङ्खयः कर्णस्तदा त्रिज्यातुल्ये कश्याव्यासार्धे कियान् कर्ण इति । भूतारामइविव- रानयने अयमेव मन्दकर्णो विवक्षितः । "तेन हता त्रिज्याकृतिरयत्नविहितोऽविशेषकर्णः स्यात् ।" इतीदमपि कर्म तस्याभिमतमेव । ततो यथाविहितमेव त्रिज्याकर्णाभ्यां कर्म कार्य स्यात् । गत्यन्तराभाव एष विशेपक्रिया वक्तुं युक्ता युक्त्यन्तरं प्रकाशयितुं वा ! अतो मान्दफलं प्रति मध्यभुजाज्याया एव कारणलात् तवृद्धिहासयोरेव वृद्धिहासौ । अतः पूर्वोक्तन्यायेन दो फलवृद्धिहासयो- रसतोरेव मध्यमभोगस्य स्फुटभोगसाम्यं स्यात् । अतो मान्दे खोचमध्य- मान्त(रौ १३) च पदान्त एव धनर्णसीमा । यत् पुनः कर्णभुक्तिन्यायेन कक्ष्याप्रतिमण्डलयोः सम्पात एव धनर्णसीमेति प्रतिमाति, तच मन्दोच- वृत्तस्य कर्णानुविधायित्वादेव बाधितम् । कथम् । तदमवगन्तव्यम् । 'शक्या युक. पा. ३. 'म', न. पा. 1. 'समय'. पाठः. २ i ·आर्यभटीये सभाष्ये उच्चनीचवृत्तावयवानां सर्वेषां मध्यगतितुल्यैव कलागतिरिति प्रागुक्तमिदा- नुसन्धेयम् । किश्च उचनीचवृत्ते यद् ग्रहस्य परिवर्तनमुक्तम् , तदेव मध्यम- भोगात् स्फुटभोगस्य भेदकारणम् । भ्रमणं च मान्दै स्ववृत्तकक्ष्यायां प्रा. तिलोम्येनैव ग्रहस्य । तत्र हेतुर्ग्रहस्य खोचाच्छीघ्रगतिखम् । यतः प्रति. मण्डलगत एव ग्रहः स्ववृत्तकक्ष्यायां केन्द्रचारं भ्रमति, तत उच्चाच्छीघ्र- गतेरुच्चनीचवृत्तस्योच्चयोगानन्तरं ग्रहेण तत्प्रतिमण्डलसम्पातयोरुच्च- रेखासन्न एव माव्यम् । कक्ष्याप्रतिमण्डलगयोर्मध्यमस्फुटग्रहयोर्योजनगति- साम्यात् तत्स्थस्य ग्रहस्य कक्ष्याञ्चलाद् पहिर्गतत्वाद् भगोलकलागते. रल्पीयस्त्वात् प्रातिलोम्यं चोच्चनीचवृत्तस्य कक्ष्यामण्डलभ्रमणापेक्षया । उभयोः प्रातिलोम्यात् तद्वियोग एव ग्रहस्य प्राग्गमनम् । एवमुच्च नीचवृत्तस्योर्वार्धे चरतो ग्रहस्य प्राग्गत्यानयनम् । अधोधैं स्ववृत्ता- पेक्षयैव प्रातिलोम्यं भ्रमणस्य । तथापि भगोलापेक्षयानुलोमगतिरेव । तत. स्तत्संयोग एव प्राग्गमनम् । कुतस्तदा भगोलापेक्षया प्राग्गतिः । उच्च- नीचवृत्ते यन्मध्यसूत्रविपरीतदिक्कं व्याससूत्रं तस्य प्रत्यगने हि प्रथमपदान्ते ग्रहः । द्वितीयपदे ततः प्रागेव कोट्युत्क्रमज्याफलान्तरे । एवं तृतीयपदान्तं यावत् प्रथमपदान्तस्फुटसूत्रात् तात्कालिकं स्फुटसूत्रं प्राक् प्राग्विप्रकृष्यते । तत्रापि द्वितीयपदान्तं यावदुत्क्रमज्यानुसारी विप्रकपः । तृतीये तद्भुजा ज्यानुसारी । चतुर्थे .पुनः तृतीयपदान्तसूत्रात् प्रत्यगेव तात्कालि(क) स्फुटसूत्रं विप्रकृष्यते कोट्युत्क्रमज्यानुसारेण । पुनराद्यपैदेऽपि भुजाज्यानु- सारेण प्रत्यगेव विप्रकपः । ततो मध्यमपदयोस्तत्सरिधिस्थग्रहस्यापि प्राग्ग- मनादुच्चनीचवृत्तस्य तत्स्यग्रहस्य च गतियोग एव भगोलगतग्रहमोगः । अत उक्तं-'ऋणधनधनक्षयाः स्युर्मन्दोच्चादिति । मध्यमभोग एव धन- मृणं या क्रियत इत्येतचे विस्सष्टम् । मध्यमग्रहे चेन्मध्यस्फुटग्रहयोर्विप्रकर्ष एव स्फुटग्रहसिद्धयै संस्कार्यः । तत्पक्षे वृत्तपत्सर्गधगे आहे तत्तगुजाफल मृणं, मध्यमे प्रागर्धगे धनं च कुर्यादिति ध्यास्या । तस्मादृणधनधनक्षयपक्षे मन्दवृत्तगततिरधीनव्यासस्त्र(वे ? मेव) धनर्णसीमा । भुजाफलसंस्कारपडे मध्यस्यमेव । प्रतिमण्डठे तूचनीचरसैव भुजाफठधनर्णमीमा । मगोकग. पक्षे ततिरधीनैव, इत्याचार्याभिप्रायमनुसरनाह मास्करः -- ·५९ कालक्रियापाद । "जीवा(त्र) क्रमोत्क्रमाभ्यां तु ग्राह्या केन्द्रपदकमात् । जीवानां ग्रहणोपाय. कथ्यते विस्तरेण स. ॥ लिप्तीकृत्य हरेन्मख्या जीवालब्ध तत. पुनः । वर्तमानहत शेप मख्या चैव विभाजयेत् ।। पूर्वसङ्कलिते युक्ते या क्रमेणोरकमेण वा । (सु? सा) परिध्याहताशीत्या भक्ता क्षयधन फलम् ।। केन्द्रोत् पैदविभागेन क्षयो धनधनक्षया. । देशान्तरीकृते सूर्ये कुर्यात् तन्मध्यमे सदा ।। केन्द्र क्रियादिके वाथ फल बाहोर्विशोध्यते । तुलादिके च तन्नित्य देय स्फुटदिक्षुभिः ॥" इति । ज्यामहणेऽप्याचार्याभिप्रेत एवाय विशेप । यतस्तेन मखिमख्यादय एवं पठिता., न कमोत्क्रमज्यापिण्डाविति तो एव कमेणोत्क्रमेण वा सङ्क- लयितव्या । अत उक्त पूर्वसङ्कलित इति । वा समतीताना जीवानां क्रमेणो- क्रमेण वा सङ्कलिते सयोगे युक्त युक्ते सति मख्याप्तफले क्रमज्या चोत्क्रमज्या च स्यात् । अन्त्यमौर्वीशब्देनापि तत्र तनापेक्षितासु खण्डज्यास्वन्त्यैवाभि- धीयते । यया धनुर्भागढ़त शिष्ट गुण्यते सान्त्यज्येत्यर्थः । युक्तिवैशयायैव क्रमोत्क्रमफलसस्कार उक्त । भुजाफलमस्कारस्यैव व्यावहारिकत्वात् त. दुक्ति । स्फुटदिक्षुभिरित्यनेन तस्य व्यावहारिकत्व सूचितम् । भुजाफल सस्कारयुक्तिश्चैवम् । क्रमोत्कमपक्षेऽप्याये फले भुजाफलमेव सस्क्रियते । द्वितीये तु राशिनयेण विवृद्धमन्त्यफल विशोध्य कोटयुत्क्रमफल क्षेप्यम् । शोध्यक्षेप्ययोरन्तरमेव शिष्टवत् सस्कार्यम्, इत्यन्त्यफलादुत्कमफ(ला? ले) सक्ते शिष्ट तात्कालिकयाहुफलतुल्यम् । तच शोध्यम् , ऋणात्मकान्य- फलैकदेशत्वात् । अत केन्द्रपूर्वार्धे कृत्स्नेऽपि तच्छोध्यम् । एव (मेव?)मूवी धेऽपि ओयुग्मपदयो हुफलमेव क्षेप्य(म्) इति । अत केन्द्रपदक्रमा- देव प्राणधनवनक्षया । केन्द्राख्याप्युचमध्यमान्तरस्यैव । तस्मात् प्रतिमण्ड लौजपदान्तयोरेव मध्यमस्फुटभुफ्त्यो साम्यम् । तत स्थूलैव कर्णमुक्ति , 7 'प्राय 'गत्यो १ २ द्रौप' पाट ૨ 'फ्लवि व पाठ ५ तामेव , 'ग', . 'भा' क पा सा तु पाठ ·आर्यभटीये सभाष्ये तदानीमल्पत्वात् तस्याः । तस्मात् जीवाभुक्तिरेव वास्तवी । अस्तु तद्देवं भुजाफलसंस्कारपक्षे कर्णभुक्तेः स्थूलत्वं, प्रतिमण्डलस्फुटकर्मणि कथं तस्याः स्थूलत्वमुपपद्यते । प्रतिमण्डलगतस्य ग्रहस्य योजनगतेः सदैव साम्यात् मध्यमकलाभुक्त्या त्रिज्याहतया कर्णहृतयैव स्फुटभुक्त्या भाव्यम् । यथा विम्बकला मध्यकक्ष्यागता(त्रिी स्त्रि)ज्याघ्नाः कर्णहृताः स्फुटकक्ष्या(गता) स्तस्य ग्रहस्य मानकलाः स्युः । एवं स्फुटगतेरपि कर्णवृद्धिहासवैपरीत्येनैव वृद्धिहासावुपपद्यते इति । मैवम् । तत्रापि त्रिज्यातुल्ये कर्णे युज्यत एवं मध्यमभोगादाधिक्यं स्फुटभोगस्य । कुतः । कर्णस्य वेगेन हासात् तदा- नीमुचनीचवृत्तस्यापि हासाधिक्यात् तत्परिधिस्थस्य कक्ष्याप्रतिमण्डल- केन्द्रस्य भगोलमध्याभिमुखमाकृष्यमाणत्वात् प्रतिमण्डलोचनीचवृत्तनेमि- सम्पातस्थो ग्रहोऽपि कक्ष्यामण्डलस्थमध्यग्रहाभिमुखमाकृष्यत इति तद- द्धस्य स्फुटसूत्रस्य तन्निमित्तो यो भ्रमणवेगस्तेनांशेनाधिक्याद् योजनग- तेर्युज्यत एव मध्यमभोगात् स्फुटभोगस्याधिक्यं तत्र । तस्मादुच्चनीचसम एव ग्रहे कर्णभुक्तेः सूक्ष्मता स्यात् । ततः क्रमेण वर्धमान स्थौल्यम् ओजपदान्तं यावद्वर्धते । तदुत्क्रमेण क्षीयमाणं स्थौल्यं युग्मपदान्ते शून्यत्वं चाप्नुयात् । तस्माज्ज्वीवाभुक्तिरेव वास्तवी । यत्तूक्तं दूपणम् 'अभि- नरूपता भुक्तेश्चापभागविचारिणः रवेरि'त्यादिना तन्न युक्त्यनुसारिणि जीवाभुक्त्यानयने स्पृशेत् । कथं तर्हि युक्त्यनुसारितदानयनम् ' रवीन्दोः प्राग्गतेहि द्वावंशी स्तः । तत्रैकोंऽशो भगणत्रैराशिकेनानीयते । स चैकस्य ग्रहस्य सदैव तुल्यः सदैव मध्यगतिः । इतरोंऽशो भुजाफलचापवेगः। स च प्रतिक्षणं भिन्नः । तमेव मध्यभुक्तौ संस्कृत्य स्फुटगतिरवगम्यते । ततः स एव तात्कालिके आनेयः । स्थिरत्वान्मध्यगतिः प्रतिग्रहगवधारितय गणकैरितीतरां गतैव युक्तिरत्र प्रतिपाया । केन्द्रानयनमपि सुग(मरमम् ।) तद्भुक्तिश्वावधार्या । उचात् प्रभृति यावतिथे परे कलायां या ग्रहो पर्तते तदने दो कोटिज्ये व(तं ?)ते । तयोर्भुजाया पृ(१ ाहीसस्य वा गावांस्तात्कालिको वेग इतीह प्रथमं ज्ञेयः। ततस्तत्फलवेगः, तत्संस्कृतो मध्यवर्गः स्फुटवेग.। एवमिह तदर्धकर्गक्रमः । केन्द्रपर्यय भोजपदादी युग्मपदान्ते च चापगतिसमानव दो_गतिरपि । ततः कोटिग्यावामानु- 1. ' प्र.पा. २. ''ग. पारा, ३. 'ग' प. पा.

·. कालक्रियापादः। रूपं नियतगतेश्वापस वेगादल्प एव दोागतिः । एवमोजपदान्तं याव- होया॑वृद्धिः क्रमेण हीयमाना पनिकेन शून्यलं प्राप्नोति, यतः खण्ड- ज्यैव ज्यागतिः । तस्याः पुनर्भुजाकोठ्योरोजयुग्मपदयोः क्रमेणेतरज्याहा- सानुरूपहासः स्यात् । एतत्सर्वं गणितपादे विस्तरण प्रतिपादितम् । अत्रेदं पैराशिकं-- यदि ग्रहाकान्तचापदिगनुसारिणी कर्णसूत्रे त्रिज्यातुल्य- प्रदेशस्य कोटिः केन्द्रकोटिज्यातुल्या, तदा केन्द्रगतितुल्यस्य तत्सूत्रां- शस्य कियती कोटिरिति । (इति १) सैव केन्द्रदोागतिस्तात्कालिकी । नन्वृ(जी ? जु) नैव कर्णसूत्रेण भाव्यम् , वव हि केन्द्रगतिः । तस्माद् गणितपादोक्तन्यायेन केन्द्रगतिसम्बन्धिनी समस्तज्यैवेहेच्छात्वेन ग्राह्या इति । मैवम् । तत्र राश्यप्टमभाग(स्य) तुल्यस्य मखिसङ्ख्यस्य भुजा- कोटिखण्डानयने समस्तज्याया इच्छात्वमुक्तम् । इह तु तात्कालिक- गतेर्जिज्ञास्यत्वात् न दिनकेन्द्रगतेरिच्छात्वम् । क(स्यां स्याः) तर्हि । क्षणमात्रसम्बन्धिन्या एव । तस्या (अल्पत्वादणुपरिमाणया तया न शक्यं व्यवहर्तुमिति सैव दिनक्षणगुणिता दिनकेन्द्रगतिसाम्यमापादितै- वेहेच्छा, यतः स्फुटगतिरपि तत्क्षणजा दिनकालक्षणगुणिता पत्रानीयते । एतदुक्तं भवति-अभीष्टक्षणे यावती स्फुटगतिस्तावत्येव पष्टिनाख्या- त्मके सावनदिने सर्वेष्वपि क्षणेष्विति कल्प्यमाना दिनगतिरेव तात्कालिकी गतिरित्युच्यते । सैव कैश्चिद् वेलामुक्तिरिति चोच्यते । यो पुनरिष्टक्षणम- भितः पष्टिनाडिकागतिः सा च प्रायेणैतत्समा । उच्चस्थे ग्रहे तु तन्मध्य- दिनगतिः तत्कालगतेरधिकैव स्यात् , उच्चममितः क्रमेण महत्त्वाद् गतेः । नीचप्राप्तौ तु तत्कालगतेरस्पैव तन्मध्यदिनगतिः, नीचविप्रकर्षवशादल्प- त्वाद् दिनगतेः । कोट्याः शून्यत्वे तु तत्कालगतिसमैव तन्मध्यदिन- गतिः । न केवलं तन्मध्यदिनस्फुटगतिरेव तद्दिनमध्यगतिसमा, अपितु पक्षमासादिष्वप्ययमेव न्यायः प्रसरति । एतत् सर्व चन्द्रस्फुटवाक्येषु द्रष्टव्यम् । तस्मादस्तमये चन्द्रोचयो(च? श्व) योग एव तदहोरात्रस्फुट- गतिसमास्तमयिकी स्फुटगतिः, मकरादावल्पा कांदावधिका च । ततो- ऽयनान्तादन्यत्रास्तमयासन्नकालगतिरेव तदहोरात्रगतिः । कदा तर्हि सा प्रदोषगतिः स्याद् इत्येतदपि खण्डज्यानयनसूत्रोक्तयुक्त्या सेत्स्यति । क- १. गरग', २. 'स्य चापरालयस्य भु'स. पार:. ३. 'या', ४. 'स्व' १ 4. पाठ ·आर्यभटीये सभाष्ये थम् । तत्र पदादितःप्रभृति खण्डज्याहास इतरज्याहासवत् , खण्डज्यान्तर- वृद्धिस्तु निजज्यावृद्धिवदिति यदुक्तं तेन भुजाफलाधिकभागे गे(त्यन्त रस्याधिक्याद् अहोरात्रगतिम्तद्भागजा तात्कालिकी गतिः स्यात् । तेनौ- जपदे प्रदोषगतियुग्मे सायाह्नजा । अलमतिविस्तरेण प्रकृतमनुसरामः । तस्माद् वेलाभुक्त्यानयने केन्द्रगतिरेव तत्समस्तज्या ग्राह्या, न मनागपि न्यूना । दिनभोगानयने तु तस्या दिनकेन्द्रगतिवात् तत्समस्तज्यैवेच्छेति विशेषः । तस्मात्रैराशिकेनानीनां तात्कालिकी दोागति वृत्तहतां चक्रांश- विभक्तां तात्कालिकी भुजाफलगतिं पुनर्व्यासार्थेन हत्वा त्रिज्यादोः- फलकृतिद्वियुतिपदेन हरेत् । तत्र लब्धां तात्कालिकी भुजाफलचापगति मध्यमभुक्तौ मकरादावृणं कुर्यात् , कादौ धनम् । सा तत्क्षणस्फुटगतिः। तत्रेमौ श्लोको "चन्द्रबाहुफलवर्गशेधित- त्रिज्य(ता? का)कृतिपदेन सहरेत् । तस्य कोटिफललिप्तिकाहतां केन्द्रमुक्तिमिह यत्समाप्यते ।। तद्विशोधय मृगादिके गतौ क्षिप्यतामथ तु कर्कटादिके। तद् भवेत्स्फुटतरा गतिर्विघो- रस्य तत्समयजां यदीच्छसि ॥" ननु कोटिज्यया पूर्व केन्द्रगतिगुणनमुक्तम् इह तु कोटिफलेनेति श्लोकशेष. स्यार्थं निरू(पय? प्य) तत्र हरणमपि व्यासार्धेनोक्तम् इहतु दोःफलकोट्यौँ। फलस्य परिधिगुणना(पि? दि)कमपि नोक्तम् , अतः फलसाम्यं कुतः । दोर्ध्यामतेस्तत्फलगत्यानयने यत् प्रैरशिकं तन्निमित्तभूतायां कोटिज्यायामेव कृत्वेह कोटिफलेन केन्द्रगतिगणनमुक्तं, राशिकयोः फ्रममेदेऽपि फल- साम्यस्योक्तत्वात् । पुनरपि यो विशेषः तत्र कोटि(ज्यां? ज्या)गुणितस्य त्रिज्यया हरणमुक्तम्, इह कोटिफलगुणितस्य केन्द्रमोगस्य दोःफल- कोट्या हरणमुक्तम् इति । तेन तत्फलं चापीकृतं मुजाफरगतिः स्पात् । २. "शनी', ३. 'त् । मस्य' रा पा. ४. 'व्या.', ५ वानिकपा. १. 'न' क.पा::.

·14 कालक्रियापादः। कथम् । चापगतिसम्बन्धिज्यागत्यानयने यत्रैराशिकमुक्तं ज्यागत्या चा- पगत्यानयने तद्विपरीतं कर्म - कार्यम् । तत्र पूर्वोक्त कर्मणि त्रैराशिक- दूयेन या दोःफलगतिरानी(तं? ता तां) व्यासार्धेन हत्वा दोःफलकोट्या हवा तच्चापगतिर्लभ्या। तत्रेदं त्रैराशिक---यदि दोःफलकोट्याखिज्या- तुल्यः कर्णः, तदा दोःफलखण्डज्याभूतायाः तद्गतेर्दिनदोःफलखण्डास- नायास्तचापभूतः कर्णः कियानिति । पूर्व केन्द्रगतेागत्यानय(न? ने) व्यासार्धं हारः, इह तु गुणकारः । ततस्तेन गुणनं हरणं च कार्यम् । उभयस्मिन् कृतेऽप्यकृतेऽपि विशेषाभावात् । अतोऽत्र केन्द्रगतः कोटि- फलगुणनं दो फलकोट्या हरणं चैव वाच्यं दोःफलचापगतेः सिद्धय- धम् । केन्द्र कादिगते दिनमध्यमगतौ क्षेप्यैव सा, कक्ष्यामण्डलपरिधि- स्थोचनीचवृत्तनाभस्तत्परिधी ग्रहस्य च गत्योरेकदिकत्वात् । तयोविपरीत- दिग्गतित्वात् मकरादी वियोगः कार्यः । शैघ्रयव्यावृत्त्यर्थमिह चन्द्रग्रहणम् । तस्यैव च मान्दे मध्यमकेन्द्रयोगयोर्भेदात् केन्द्रमोगस्य कोटिफलगुण्य- त्योक्ते(च १ श्थ)। "कर्णभुक्तिः स्फुटत्यत्र व्याख्याने पारमेश्वरे । व्यासाप्ति कोटिवर्गात् कर्येणादावृणं धनम् ।। कोट्यां तदूनयुग् व्यासदलं गति(व? वि)धौ श्रुतिः । प्रकारान्तरमादेवं सूक्ष्मभुक्तिप्रसिद्धये ॥ गुरुणां मे पितात्रापि स्यौल्यान्मत्सरिणोदिते। परमेश्वरतच्छिप्या नैव वेलागतिं विदुः ।। इति कौपीतकी श्रुत्वा नेत्रनारायणः प्रभुः । मद्यं न्यवेदयत् तस्मै तदैवं प्रत्यपादयम् ।। फर्म येलागती सर्वमभिगम्यापदं गुरुन् । परमेश्वरपुरा मे गुरवन्तं द्विजं प्रति ।। (प्रा)दुवाक्यमितीहास्य सम्पन्धः सून्यतेऽपि वा ।" पपा गतिः प्रतिक्षणं भिरेप । तस्यां न विधीयते सत्वादस्याः । किं च स्टेप्पेतरोपः प्रमन्येत, पदि वर्तमानसन्डज्यया चापपग्टस्प ज्याग्नग्ट १. 1....... ४. :'...

·- ६४ आर्यभटीये सभाप्ये आनीयते । तस्मात् तत्रापि एतद्दोपपरिहाराय यलः कार्य इत्याशयः । अत एव गोविन्दस्वामिना 'छेया ते' इत्यादिना तत्संस्कार उक्तः । तत ईपदिन्नः पारमेवरेऽपि.(गष्य ? भाष्ये) चापेत्यादिनोक्तः। तत्रापि युक्तिदूषण तदव- स्थमेव, यतस्तत्र खण्डज्यान्तरस्यैव फलत्वं, चापांशस्येच्छात्वं, चापभागस्य कृत्वस्य प्रमाणत्वम् । तस्मात् तस्यापि व्यावहारिकत्वमेव । खण्डज्यान- यनंसूत्रयुक्तिसिद्धत्वाच चन्द्रवाहादिश्लोकद्वयोक्तस्यैव युक्तियुक्तत्वम् । यत्पुनरुक्तं कर्णभुक्तिः स्फुटेति तच क्वचिद् ग्राह्यम् । "नवांशाः पञ्चभोगस्य भूतवर्गाशवेधस्स (१)। +तुरीयविलिप्ताभिः युतहीने तनू स्फुटे ॥" इति यदुक्तं बिम्बकलानयने लघुकर्म तत्र कर्णभुक्तिरेव ग्राह्या न वास्तवी। एवमन्यत्रापि नतिकलाद्यानयने । यत्र त्रिज्याकर्णद्वन्द्वप्रतिनिधित्वेन स्फुटम- ध्यमभोगद्वन्द्वं परिगृह्यते तत्र सर्वत्र कर्णभुक्तिरेव त्रिज्यास्थानीया, कर्णस्था नीया च मध्यमभुक्तिः । तात्कालिकीकरणेषु वास्तवी भुक्तिरेव ग्राह्या । मूर्यसिद्धान्तेऽपि कर्णभुक्तिसाधनानि बनि कर्माण्युच्यन्ते । तत्र सर्वत्र भास्करोक्तकर्णमुक्तिरेव ग्राह्या, तस्या एवं त्रिज्याप्रतिनिधित्वात् । पारमे- धरोक्तकर्णभुक्तः जीवाभुक्त्यासन्नत्वात् स्थित्यर्धादिविपयैव सेति विमागः ॥ कालक्रियापादः समाप्तः । शुभं भूयात् ।

·स्मृतग्रन्धाद्यनुक्रमणी। ग्रन्थनाम कर्तृनाम पृष्ठम् वाक्यानि भास्कर सूर्यसिद्धान्त , " सूर्यपिदान्त विष्णुपुराण ३ सूर्येन्दुयोगे चाध- व्यतापातनय घार - द्वादशामा गुरोर्याता-' ५ भावाभावाय लोकाना- , इन्द्राप्ती यत्र हूयेते. ६ अर्माद् विनिस्सृत प्राची- ७ चतुर्वियो युगस्याश- उसर्पिणी ९ विश्वम्भरापवन- १. निंश कृत्यो युगे भारी- 'माघमासे धनिष्ठादि- यमुदेवादिसाधा' ११ आश्लेपार्धाद् दक्षिण- "दूरस्थचिट्दवेधा- निमविरहितच द्रो- १२ इन्दूषोनाकोटिर-' परमर्पि प्रभाकर पराहमिहिर " श्रीपति मुम्जारक मणिन्य . एघुमानसम् सूर्यसिद्धान्त उक्ता मांगपिति- गर्ग " " ध्यास गर्गसहिता पासिदान्तिका वराहमिहिर महरादा १४ पियारामियागुदि- १५ सख्या तुपा- पत्र प्रयवनिष्पता- गणिसोपीपरप-' पाम्यता प्रतिनिशि- " पचसिदाशिका धनिया " मुनसर . . माय- गुनसान ·२ पृष्टम् वाक्यानि ग्रन्थनाम कर्तृगाम १६ व्यासः "'द्वापरे द्वापरे वृद्धगर्गः गर्गः पराशरः "कल्यादौ भगवान् | 'देवे कृष्णे दिवं ग्राते- 'ज्योतिपामयनं " गर्गसंहिता श्रीमद्भागवतं " , ... १७ ... गर्गः मगधादयः बोधायनादयः श्रीजैष्णवः वार्तिककार: भास्करः " औदयिकाद् दिन- १८ महि निन्दा निन्द्यं 'भास्कराय- २१ / 'इन्दोर्गणाः- ... ... "'अम्ररीर- " ... सूर्यसिद्धान्तः २२ 'योजनानि- ... ... 'सार्धानि पट्--- " ... सूर्यसिद्धानः 'अष्टिः शतगुणा- भास्करः " सूर्यसिदान्तः ... 'येदाधिराम- " " 'प्रयं त्रिचन-- भास्करः मिदान्तशेपरः सूर्यसिदान्तः सिमान्तरः सूर्यसिरातः ... " ... ... " ... रदरि- मिदान्तगरः गर्पमियामतः २५ " ·पृष्टम् वाक्यानि ग्रन्यनाम कर्तृनाम प " जिगुगन्दन पिति श्रीमद्भागवतम् सिद्धान्तशेखर श्रीपति . " २५ ] 'गणितज्ञो 'ग्रहनक्षन- २६ 'ध्रुवद्वयीमध्य- "'आदशादर- "'चन्द्रादिय- २७ 'शशिवुधसितार्क- लब्ध नराग्र- 'युगमान हते भेन-. पण्मनू च--- "'वाधरात्र--- ३१) स्फुटतिथि-' "सर्व भाय्य- 'उपादया न ये- सूयसिद्धान्त सूर्यसिद्धान्त पराहमिहिर व्यास वाक्यपदीयम् , वराहमिहिर " श्रीपति "केचिद् वार-' ४३ । 'कृतेऽपि पुनस्तावदेव' महाभास्करीय भाष्यम् (सिद्धान्त)दर्पण ४६ वर्णवृत्तांश-' । दामोदर माधव . सर्वत्र विष्कम्म-' 'विस्तृतिदल-' प्वोचोनमध्य- मान्य कॉपी- तकि . माघच 'मभ्यत स्फुटतश्च-' 'एव सात रवी- "'खगुणश्चिन्त्य-' पष्टचरा- ४८ भास्कर मुम्नाटक माधर दामोदर माधव " 'भरपुटेना-' ४९ भन्दो सुटतो- ५१ रयमंन्दपरिष्यशा-' सूर्यसिद्धान्त ·४ पृष्ठम् वाक्यम् प्रन्थनाम कनाम सूर्यसिद्धान्तः ... भास्करः ... " " ५। 'तन्मान्दम- ५५ | व्यासाधंसगुणा- | 'कर्णभुक्तिस्फुटाः 'अन्त्यमौहिता 'अभिन्न रूपता ६. 'अभिन्नरूपता- 'जीवा क्रमोत्क्रमा - ६२ |'चन्द्रबाहुफल ६३ / 'कर्णभुक्ति:-- " ... " भास्करः ... ... | पारमेश्वरव्याख्या कौपीतकी नेन- नारायणः गोविन्दस्वामी पारमेश्वरमाध्य ... ६४ |'छेचा ते "चाप' "मांशाः पञ्च- ... " ... " सूर्यसिद्धान्तः " भास्करः " पारमेश्वरम् ·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. Rs. As. P! Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svati Sri hamı Varmı Maharajr. 1 0 0 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रवन्धः Syanandurapuravarnanaprabandha (lavj.) by II. HI Svati Sri Rama Varini Maharajn, with the commentary Sundari of Rajaraja Varmı Koil Tampuran. 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No 1- Daiya (Vyakur 1.) by Deva with l'uruşakrra of Kosyrlilasukamuni (out of stock). 1 0 0 No. 2- firma ETHHICT-afruarierar Abhinavaknustubhamala and Daksinamurtistava by Kirsmallabuhnmuni (out of stock). 0 2 0 No. 3-: Nalabhyudaya (Kavya) by Vamatna Bhatin Bán (second edition). 04 0 No. 1-fargentotuta: Slvalilarnava (Kavya) by Niliknothi Diheita (vist of stóa). 200 No. 5-bafaftu Vyaktivivcka (alonkara) by Mahim-Blitir with commentare (out of stock), 2 12 O No. 6-üzyki Durghatnyrtti (Vyaluraga) try Surrectit (out of stork). 200 No. 1-TIHTIAT Brahmatattyapraka. sika (V«Jan ) In Svibry, mira'am. *5*1 (0 vf stock). ? SITIO Pradyumnabhyudaya (Xa; 1 ) by last l'anon Bhaja (nul aj tiel). 1 0 0 ·RS. AS. P. No. 9-विरूपाक्षपञ्चाशिका Virupaksapanaasika (Vedinta) by Virūpakranatha with the commentary of Vidya cakra. vartin (out of stock). 0 8 0 No. 10-ANGOTET Matangalila (Gajalakşana) by Nilakantha (out of stock), 080 No 11 -तपतीसंवरणम् Tapatisamvarana (Nāçıka) by Kulasekhara Varma with the conuinentary of Sivarama (out of stock). 2 40 No. 12-Tarrette Paramarthasara (Vedānta) by Adišeşa with the commentary of Raghavananda (out of stock). 0 8 0 No. 13-सुभद्राधनञ्जयम् Subhadradhananjaya (Nataka) by Kulasekhara Varma with the conmentary of Sivarama (out of stock). 20C No. 14-- fett: Nitisara (Niti) by Kanandakn, with the commentary of Sankarārya (out of stock). 38 C No. 15-ETHETETECTIF Svapnayasavadatta (Nataka) by Bhāsa (second edition). 1 8 ( No. 16-afdar irritera Pratijnayaugandharayana (Nataka) by Bhasa (out of stock). 18'0 No 17–ATTAH Pancharatra (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 0 0 No. 18-ateprofiela Narayaniya (Stuti) by Nārāyana Bhatta with the commentary of Desainangalavārya (out of stoch). 00 No 19-ART: Manameyodaya (MImāınsă) by Nārāyaṇa Bhatta and Narayana Paņçita (out of stock). 1 No. 20-latten Avimaraka (Nataka) by Bhasa (out of stock). 1 No. 21-asata Balacarita (Nataka) by Bbasa (out of stock). 10 0 1 8 0 ·3 0 12 RB, Ag, P. No 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाश्य दूतघटोत्कच-कर्णभारो. Fifa Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkaca-Karnabhara and Urubhanga (Nataka) Boy Blaise (out of stock) 1 8 0 No 23-arauiufqerta Nanartharnayasam - ksepa (Koša) by Kekayasu Amin (Part I, 1st and 2nd linday) (out of stuck) 1 12 0 No 24-litefcera. Janakiparinaya (havy) by Cahm Kavi (out of stick) 1 0 0 No 25-Toneretirarst Kanadasıddhantacandrika (Nyāy) by Gangadharnsarı (out of stock) 0 No 26–169 Abhisekanataka by Bhass (out of stock) 0 12 0 No 27-ATTEFE Kumarasambhava (Kavyn) by Kalidaswith the two commentpries, Pmhasıkı of Arunngirnatha and Vivirana of Narāyana Pandito (Part I, 1st and 2nd Surgas) (out of stock) 1 12 No 28-aaraa Varkhanasadharmaprasna (Dharmısätra) by Vikliaans (out of stock) 08 No 29--artet der. Nanartharnavasam - ksepa (kos) by heśn 18Vímin (Part II, 3rd Kåndı) (out of stock) 2 4 No 30-aralan Vastuvidya (Silpa) (out of stock) 0 12 0 No 31---TUTUSTEET Nanartharnayasamksepa (Koma) by Kesayasyimin (Part III, 4th, 5th and 6th land18) 1 0 No 32-FITH Kumarasambhava(Latyn) by Kalidasi with the two commentiries, Prakasih 1 of Araminatha and Viririni of Nariyana l'apdıtı Part II, 3rel, Ith and 5th Sargas) (out of stick) 0 ·NS AS. P. 1 No 33-TATE Vararucasangraha (Vvaluan1) with the commentary Dipapiabhå of Narayani (out of stock) 0 8 0 No 34- Rua Manidarpana (Nyāyn) by Rajucudaminmakbin 1 No 35--forere Manisara (Nyny?) by Gopinãtha 8 0 No 36-SHICHAA Kumarasambhava (havyn) by halıdās z with the two commentaries, Prikasika of Arunagirinatha and Vaimiņa of N krajana Pindita (Part II), 6th, 7th and 8tb Sargas) 3 00 No 37—aranauth Asaucastaka (smrti) by Jarruci with commentary 0 4 0 No 38-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (hoša) by Amusimha with the com mentary Thas uriasta of Vandya glintiya Sırrānands (Part I, 1st Kanda) 2 0 0 No 39—TH Carudatta (Nataka) by Bhava (out of stock) 0 12 0 No 40-ERH Alankarasutra by Rijangka Ruygıkı with the Alankarastri syn of lanhhuka and its commentary by Samudrabir dlıa (second edition) 8 0 No 41-TEZACE Adhyatmapatala (Ve dinta) by, Apastun with lirimiņa of Sri Smbari Bham at l'adı (cut of stock) 0 1 0 No 12-afhaic Pratimanataka by Bhasa (out of stock) 1 8 0 Mo 43-नामरिमानुशासनम् Namalinganusasana (host) lr Imamimin with the tro commentinea, Amino-oghatana of heint min' ind 71614 triusia of Tandsynleatht: Sopi inanlı (Part Il, und hand. Irrirge) .44-4 ſantrasuddha tx }}ltefirka Tad L7171 0 0 . $ ·5 RS AS P No 45-प्रपञ्चहृदयम् Prapancahrdaya 1 0 0 No 46--THTETTA Parıbhasayrtti (Vyakirini) by Nilakanthir Dihsitz 08 No 47-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Sidhantasiddhanjana (Vedārta) by Kạnanındı Sarasvati (Purt I) 1 12 0 No 48-REFT DO Do (Part II) 2 No 49- iterati Goladıpıka (Jyotiş2) by Paricával 1 0 No 20-रसार्णवसुधाकर Rasarnavasudhakara (Alankârı) uy Singi Bhapalı 3 0 0 No 51-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (kos) by Amirisimli sitli the two commentaries Amerikosodghātanı of koimisvāmın ancl Tihasırasyn of Vandyagliatiya Sarvanında (Part III, 2nd I andı, 7 10 vargus) 2 0 0 No 52-नामलिगानुशासनम् Namalinganusasana (koša) by Amirisimhr with the com mcntury Tıkanırısır of Vandy? ghatiya Siri anındı (Part IV, zra Kảnda) 1 SO No 03--Uefardiner Sabdanırnaya (Vedant), by Pralabâtınayatındri 0 12 0 No 54-feira frente Sphotasiddhi 0 4 0 nyayavichiara (Vjákaraña) No 55--TETTE ETTE Mattavilas@prahasana (atala) ly Valiendrivikramı 80 No 56-AT-it Manusyalayacandrika (Śil) (out of stock) 8 0 No 5-रघुवीरचरितम् Raghuviracarita (kaw ?) No १९-सिद्धान्तसिद्धासनम् Siddhantasiddhanjana (ledánt 1) by hrşnånınd: Sariyati (Part III) Yurman 0 1 ·6 RS. 46 P. No 59-a Nangananda (Natal?) by Harsider with the commentary marsinſ of Su arâm i fout of stock). 3 4 0 No 60-ygge Laghustuti by Laghubhattâmkr with the commentary of Rîghavînanda. O 8 0 No 61-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (vedanta) by Rşşnînandı Sarasvati (Part IV) 1 4 0 No 62-सर्वमतसग्रह Sarvamatasangraha 0 8 0 No 63-francira Kıratarjuniya (Kavya) by Bhärvi rith the commentary Sa bdarthndipila of Citrbhanu (1, 2 and 3 Sargas). 2 80 No 64-ET Meghasandesa by Kilidisa with the commentary Prodipe of Dahşinivirtanätlin 0 12 0 No Go-ya Mayamata (Śılp :) bsMly?. munı (out of stock) 3 4 0 No 66-AETFART Maharthamanjarı (Durban) with the commentary Parimal of Mahesvırânandı 2 4 0 NO 67-Tagay Tantraasamuccaya (Tantri) by Nirayanı with the comment iry limirsof Sinkara (Part 1, 1-6 latolas) (out of stock) 3 No 68-It Tattyaprakasa (Agama) by Sri Bliojidesa with the commentary latpr adipiha of Sri hu.nir. 1 12 0 No. 61 narraguayana IsBnasivagurudevapaddhati(Tantra)by Iban ráivagurudevamiér Part I, SainAnyapidla). 1 No. 70-370 g Aryamanjusrimulakalpa (Part I). 0 No 71-TTguu Tantrasamuccaya(Tantri) by Suriyani with the comincnkiry Vinarsint of Sankari(l'art II, 7–12 Patlas) (out of lich) 0 . 8 3 80 ·RS AS P. No 72-tganefa Isanasıyagurudovapaddhatı (Tantrı) by Iban diri gurudevamıśrı (Part II Vantropada). 0 No. 73 -~-ईश्वरप्रतिपत्तिप्रकाश Isvarapratipatti. prakasa (Vedānta) by Madhusudanasar isvati 0 No 74 याज्ञवल्क्यस्मृति Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Vibvardpacarya (Part I — Acarı and Vynviharı Adhyâyās) 3 4 No 75-Facas Silparatna (Silpr) by Srikumira (Part I) 2 12 No. 76--आर्यमञ्जुश्रीमूलकरप Aryamanjusrimula kalpa (Part II) 3 0 0 077-ईशानशिवगुरदेवपद्धति Isanasiyagurudevapaddhatı (Tutra) by Isannsiva gurudev amiérı (Part IIT, Kriyāpäda 1-30 Patalas) 3 0 0 No 78 -- Taara Asvalayanagrhya sutra with the commentary Anăvila of Haradattacary? 2 6 0 No 79---372f2Tra Arthasastra of Kautily, with commentiry by Vahāmahopadhyaya T Ganıpıtı Sastrı (Part 1-1 & 2 Adhikarinas) 3 12 0 No 80-anga Do Do (Part II—3~7 Adhukar unās) 4 0 0 No 81-TLUFTie Yajnavalkyasmrti with the coininentrs Balakrida of Viby rūpācāry? (Pirt II Pravascit tadhyâya) 2 0 0 No $2-TUTEH Arthasastra of knutalya with comment iry by, Vabanhopadly 17 Girupati Sastrı (Part III, s-l3 duluh ir ints) 3 0 No 8-शानशिवगुरदेवपद्धति Isanasivaguru devapadahatı (I intrı) by 1simus 6iva, urudiramisri (Part I, Inga prli 31-61 Patal and lowpada) 38 0 ·RS. AS. P. 1 No 84-Herce. Aryamanjusrimula. kalpa (Part III). 0 No. 85—fecuciicar Visnasamhita (Tantra) 28 0 No. 86-erca Bharatacarita (Karya). by Krşnakavi. 1 8 0 No. 87—SILEAZART: Sangitasamayasara (Sangīta) of Sangitåkara Parkvadeva. 2 0 No. 88-91244TT: Kavyaprakasa (Alankara) of Mammațabhatta with the two commentaries the Sampradăyaprakāśinſ of Sri Vidyāakravartin and the Sâhi. tyacadâmani of Bhatt gopalul (Part I, 1-5 Ullásās). 3 0 No. 89-afer. Sphotasiddhi (Vyakarana) by Bharatamisra 0 8 0 No. 90-AIHIFT Teatrit Mimamsaslokavartika with the commentary Kasika of Sucaritamisra (Part I). 2 8 0 No. 91-erairah Horasastra of Varāhamihirā. cārya with the Yuarana of Rudra. 30 0 No. 92-TAIFATa Rasopanisat. 0 0 No. 93-वेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasa (Vedinta) of Dharmarājādhvarındra with the commentary Prakasika of Peddidikşita. 1 8 0 No. 94-aat Brihaddesi (Sangīta) of Matangamuni. 180 No. 95--Tureticeni Ranadipika (Jyotişa) of Kumāragannba. No. 96--*iect Rksamhita with the Bhāşya of Skandası amin and tlic commentary of Venkataipädhatālsa (Part I, 'Ist Adhyāya in 1st Aptaka) 2 3 ·RS. AS. P. No. 97m Tagaftar Naradiyamanusamhita (Smti) with Bhåşya of Bhavasvámin, 2 No. 98 -Petercan Silparatna (Śllpa) by Sri. kumara. 2 8 0 No. 99--ATHLETIC in Mimamsaslokavartika (límāmsa) with the commentary Kasikă of Sucaritanniśra (Part II). % 0 No. 100-firepetat:Kavyaprakasa (Alankāra) of Mammaţabhatta with the two commentaries, Sampradāyaprakabint of Srividyācakravartin and Sahityacadamaại v£ Bhattagopala. (Part II, 6-10 Ullagas). 5 0 0 No. 101– TETT Aryabhatiya (Jyotiga) of Aryabhatācārya with the Bhāgya of Nīlakanţhasomasutran (Part I. Ganitapáda). 2 8 0 No. 102- Dattila (Sangīta) of Dattila muni. 0 4 0 No. 103marare: Hamsabandesa (Vedanta) with commentary. ( 8 0 No. 104-ETTETYTTET Sambapancasika (Stuti) with conmentary. 1 0 No 105–Afogata: Nidhipradipa of Siddhaárikanthabambhu. 04 No. 106--OFFITASET Prakriyasarvasve. (Vyakaramı) of Sri Narayana Bhatta with commentary (Part I.) 1 0 0 No. 107Tart Kavyaratna (Kavya) of Arhaddást 0 12 No. 108-41 raun Balamartandavijaya (Nataka) of Devara) km. 18 No. 109-TETT. Nyayasara with the coinmentary of Varudes azari 0 0 6

·10
RS
AS,
P
No 110-HERTE Aryabhatiya (Jyotışa) of
Aryabhatacarya with the Bhāşya
of Nílakapělınsomisutvan.(Part II.
Kalakriyapada) 1 0 0
Apply to:
The Curator
for the publication of Oriental Manusuripts,
Trivandrum