·|| श्रीरस्तु ॥
॥ विक्रमार्कचरित्रम् ॥
anbamun rAAMKARMA
६
चेन्नपुर्याम
वाविळ रामस्वामिशास्त्रुलु अण्ड् सन्मू
इत्येतैः प्रकरितम्
AU Rights Reserved.
Price Re. 1-0-0.
.

·-
।। श्रीरस्तु॥
॥ विक्रमार्कचरित्रम् ॥
--
165
८.2-/32
2.3
2emi
L-4
चेन्नपुर्याम्
वाविळू रामस्वामिशास्त्रुलु अण्ड् सन्स्
इत्येतैः प्रकटितम्
१९४४
All Rights Reserved.

·PRINTED BY
V. VENKATESWARA SASTRULU
OF V. RAMASWAMY SASTRULU & Sons
AT THE VAYILLA' PRESS, MADRAS-1944,
REPRINT-500.

·॥ श्रीरस्तु॥ ॥ विक्रमार्कचरित्रम् ॥ श्रीपुराणपुरुषं पुरान्तकं पद्मसम्भवमुमासुतं मया । सम्प्रणम्य च सुरान् सरस्वती विक्रमार्कचरितं विरच्यते ॥ अस्ति किल मालवेषु समस्तवस्तुसम्पूर्णा स्वगुणपरा- भूतपुरन्दरपुरविभूतिरुज्जयिनी नाम नगरी । तत्र समस्तसाम- न्तसीमन्तिनीसीमन्तसिन्दूरारुणचरणकमलयुगळो भर्तृहरिनाम राजाऽऽसीत् । स च सकलकलाप्रवीणः समस्तशास्त्राभिज्ञश्च । तस्य च राज्ञः स्वविक्रमापहृतवैरिविक्रमो विक्रमो नामानुजोऽभूत्। तत्र च नगरे सकलशास्त्राभिज्ञः समस्तमन्त्रशास्त्रप्रवीणो ब्राह्मणः कश्चिदजायत । स केवलं दरिद्रः । स चैकदा मन्त्रानुष्ठानेन भुवनेश्वरीमतोषयत् । सा तु सन्तुष्टा ब्राह्मणमाह-"भो ब्राह्मण ! फलमेतद्भक्षय । अनेन जरामरणवर्जितो भविष्यसि।" ब्राह्मणस्तत्फलं गृहीत्वा स्वभवनं प्रत्यागत्य स्नात्वा देवार्चनां विधाय, यावत्फलं भक्षयितुमयतिष्ट, तावदस्य मनस्येवं बुद्धि- रभूत्-अहं तावदरिद्रः । जरामरणवर्जितो भूत्वा कस्योपकारं करिष्यामि । बहुकालजीविनोऽपि मम भिक्षाटनेनैवं जीवनं कार्यम् । परोपकारिणस्तु पुरुषस्य स्वल्पकालजीवनमपि श्रेयो भवति । अन्यच्च, ज्ञानशौर्यादिगुणोपलक्षितः क्षणमात्रमपि यो जीवति तस्यैव जीवितं सफलम् । तथा चोक्तम्- - ·२ ३ 4 विक्रमार्कचरित्रम् यज्जीवति क्षणमपि प्रथितैर्मनुष्यो विज्ञानशौर्यविभवादिगुणैः समेतः । तत्तस्य जीवितफलं प्रवदन्ति सन्त: काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥ यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु । बकोऽपि किं न कुरुते चञ्च्या खोदरपूरणम् ॥ किञ्च- क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः स्वभरणव्यापारपूर्णादराः स्वार्थो यस्य परार्थ एव स पुमानेकः सतामग्रणीः । दुष्पूरोदरपूरणाय पिबति स्रोतः पति बाडवो जीमूतस्तु निदाघसम्भृतजगत्सन्तापविच्छित्तये ॥ असम्पादयतः कश्चिदर्थं जातिक्रियागुणैः । यदृच्छाशब्दवत् पुंसः संज्ञायै जन्म केवलम् ॥ एवमादि विचार्य, 'एतत्फलं राज्ञे दद्याम् । स जरा- मरणवर्जितो भूत्वा चातुर्वण्यं धर्मतः सविशेषं पालयेत् । इति निश्चित्य तत्फलं गृहीत्वा राजसमीपमागत्य ॥ अहीनमालिकां बिभ्रत्तथा पीताम्बरं वपुः । हरो हरिश्च भूपाल ! करोतु तव मङ्गळम् ॥ इत्याशिषं प्रयुज्य फलं भणति स्म.---'भो देवतावरप्रसादलब्धमिदमपूर्व फलं भक्षय। अनेन त्वं जरामरण- वर्जितो भविष्यास' । राजा तु तत्फलं गृहीत्वा ब्राह्मणं सम्मान्य प्रष्य विचारयति स्म- -'अहो! ममैतत्फलभक्षणादमरत्वं भवि- ४ ६ दत्वा -'भो राजन् !

·पीठिका ५ ध्यति । मम त्वनङ्गसेनायां महती प्रीतिरस्ति । सा मयि जीवति म्रियेत चेत् तस्या वियोगदुःखं सोढुं न शक्नोमि । * तस्मादिदं फलं मम प्राणप्रियायायनङ्गसेनाय दास्यामीति । अनन्तरं राजा तामाहूय तस्यै तत्फलं ददौ । तस्या मन्दुरिक: कश्चित् प्रियतमः । सा पुनर्विचार्य तस्मै तत्फलं ददौ। तस्य काचिदासी प्रियतमा । स तस्यै प्रादान् । तस्याः कश्चिद्गोपाल: प्रियः । सा तस्मै प्रादात् । तस्य कस्याञ्चिद्गोमयधारिण्यां महत्प्रे- माभूत् । सोऽपि तस्यै प्रायच्छत् । ततः सा गोमयधारिणी ग्रामावहिर्गोमयं हृत्वा तद्धाजनं शिरसि निधाय तदुपरि तत्फलं निक्षिप्य यावत् राजवीथ्यामाजगाम तावदाजा भर्तृहरी राजकुमारैः सह बहिर्गच्छन् तस्याः शिरस्स्थापितगोमयाग्र. स्थितं फलं दृष्ट्वा गृहमागत्य ब्राह्मणमाहूयावदत्-'भो ब्राह्मण ! त्वया यत्फलं दत्तं तादृशमन्यत् किमस्ति ?' ब्राह्मणः-"भो राजन् ! तत्फलं देवतावरप्रसादलब्धम् । तादृशं फलं भूलोके नास्ति । सत्यमेतत् । राजा नाम साक्षादीश्वरः । तस्य पुरतोऽनृतं न वाच्यम् । स देववनिरीक्षणीयः । तथा चोक्तम्- सर्वदेवमयो राजा ऋषिभिः परिकीर्तितः । तस्मात्तं देववत्पश्येन व्यळीकं वदेत्सुधीः ॥ राजा-तादृशं फलमिदानीमेव दृष्टं राजवीभ्याम् । ब्राह्मणः-'मया दत्तं फलं भक्षितं वा न वा?' राजा- 'नाहमभक्षयम् । किंतु मम प्राणप्रियायायनङ्गसेनायै प्रादाम् ।' ब्राह्मणः-तर्हि तां पृच्छ । राजा तामाहूय सशपथमपृच्छत् । - ·विक्रमार्कचरित्रम् अनङ्गसेना 'मया तत्फलं मन्दुरिकाय दत्त मिति बभाण। सत्वाकारितो दास्यै दत्तमित्यकथयत् । दासी गोपालायेति । गोपालो गोमयधारिण्यामित्यवादीत् । ततो जातसम्प्रत्ययो राजा विषादं परमं गत्वा ससम्भ्रमं गोमयधारिणीमाकार्य तत्फलं गृहीत्वा कतिचिच्छोकानपाठीत्- रूपे मनोहारिणि यौवने च वृथैव पुंसामभिमानबुद्धिः । नतभ्रुवां चेतसि चित्तजन्मा कर्तुं यदेवेच्छति तत्करोति ।। अहो! स्त्रीणां चित्तं चरित्रश्च केनापि ज्ञातुं न शक्यते ! तदुक्तम्- अश्वप्ठतं वासवगर्जनं च स्त्रीणां च चित्तं पुरुषस्य भाग्यम् । अवर्षणं चाप्यतिवर्षणं च देवो न जानाति कुतो मनुष्यः।। तथाच गृह्णन्ति विपिने व्याघ्र विहङ्गं गगने स्थितम् । सरिन्मध्यगतं मीनं न स्त्रीणां चपलं मनः ।। किञ्च- हीनभाग्यस्य राज्यश्रीः पुष्पश्रीगंगनस्य वा । भवेदेव न तु स्त्रीणां मनश्शुद्धिर्मनागपि ॥ अपिच- सुखदुःखजयपराजयजीवितमरणानि ये विजानन्ति । मुह्यन्ति ते हि नूनं तत्त्वविदश्चापि चेष्टितैः स्त्रीणाम् ।। ११ अन्यच्च- सरोपममपि प्राप्य वाञ्छन्ति पुरुषान्तरम् । नार्यस्सर्वास्स्वभावेन नोच्यन्ते ह्यमलाशयाः ॥

·पीठिका तथाच- १४ १५ विना यन्त्रेण मन्त्रेण तन्त्रेण विनयेन च । वञ्चयन्ति नरं नार्यः प्रज्ञाधनमपि क्षणात् ॥ कुलजातिपरिभ्रष्टं निकृष्टं दुष्टचेष्ठितम् । अस्पृश्यमधर्म प्रायो मन्ये स्त्रीणां प्रियं वरम् ॥ गौरवेषु प्रतिष्ठासु गुणेष्वाराध्यकोटिषु । धृता अपि निमज्जन्ति दोषपङ्के स्वयं स्त्रियः ॥ एता हसन्ति च रुदन्ति च कार्यहेतो- विश्वासयन्ति च नरं न तु विश्वसन्ति । तस्मानरेण कुलशीलवता सदैव नार्यः श्मशानसुमना इत्र वर्जनीयाः ॥ १६ अन्यच्च- - न वैराग्यात्परं भाग्यं न बोधादपरः सखा । न हरेरपरस्त्राता न संसारात्परो रिपुः ॥ १८ इत्येवं पठित्वा परं विरक्तो भर्तृहरिविक्रमा राज्येऽ- भिषिच्य तत्फलं तस्मै दत्वा स्वयं वनं जगाम । ततः प्राप्त- राज्यो विक्रमः सकलामपि वसुन्धरां न्यायेन पर्यपालयत् । तत एकदा दिगम्बरः कश्चिद्राजसमीपमागत्य- लीलया मण्डलीकृत्य भुजङ्गान्धारयन् हरः । दद्यादेवो वराहश्च तुभ्यमभ्यधिकां श्रियम् ॥ १९ इत्याशिषमुक्ता राजहस्ते फलं दत्त्वाऽब्रवीत्-'भो राजन् ! अहं कृष्णचतुर्दश्यां महाश्मशाने अघोरमन्त्रेण हवनं ·८ च विक्रमार्कचरित्रम् करिष्यामि । तत्त्वयोत्तरसाधकेन भवितव्यम् ।' तथेति प्रतिज्ञाय तेन सह पितृवनं प्राविशत् । तत्र दिगम्बरो नृपं हन्तुमारभ्य तेन स्वयमेव हतः । तेन प्रसङ्गेन तस्य राज्ञो बेताळो वशंवदो बभूव । अष्ट महासिद्धयश्च प्राप्ताः । ततत्रि- भुवनेऽस्य कीर्तिरनर्गळा गङ्गेव बभूव । तत्रान्तरे रम्भोवंश्योनतननैपुण्यां विवादस्समजायत । तयोरन्तरमवगन्तुममरेषु कोऽपि न शशाक । एकदा सिंहास- नासीनं देवं वासवं नारदो बभाण-'देव ! धरातले विक्रमो नाम राजा जागर्ति । स सकलकलाभिज्ञो विशेषतः सङ्गीत- विद्याविचक्षणः । स एवैतयोर्विवादनिर्णयं कर्तुं प्रभवेत् । महेन्द्रो विक्रममानेतुं मातलिं प्रेषयामास । विक्र- मोऽपि मातलिसमानीतं रथमारुह्य सहैव बेताळेन सुधर्मा प्रविश्य वासवेन सम्मानितः समुचितमासनमध्यास्त । तदानी रम्भोर्वश्योनृत्तं प्रावर्तत । राजा तूर्वशी प्रशशंस । नृत्तशास्त्र रहस्यान्युपन्यस्य जयमुर्वश्यै प्रादाच । पाकशासनस्तु परं सन्तुष्य मणिमयमतिमनोहरं सिंहासनमेकमस्मै प्रादात् । तस्मिन् सिंहासने द्वात्रिंशत् सालभञ्जिकाः सन्ति । तासां शिरसि पदं निधाय तध्यासितव्यम् । राजापि महेन्द्रमापृच्छय तदासनं गृहीत्वा निजपुरमगमत् । तदनन्तरमेकदा शुभे मुहूर्ते विक्र- मार्को ब्राह्मणाशीर्वादपूर्वकं तत्सिंहासनमारुह्य राज्यमकरोत् । एवं महान् कालो गतः । तत एकदा प्रतिष्ठाननगरे कस्याञ्चित् कन्यकायां शालिवाहनो नाम समजायत । तत्रान्तरे तूज्जीयनी परितो तच्छुत्वा ·पीठिका - - भूकम्पधूमकेतुदिग्दाहादीनि दुनिमित्तानि दृष्टानि । ततो विक्र- मादित्यो दैवज्ञानाहूय भूकम्पादिफलं पप्रच्छ । दैवज्ञाः- "भो देव यदयं भूकम्पस्संध्याकाले जातः तत् राज्ञोऽनिष्टं सूचयति । तथा च नारदीये- अनिष्टदः क्षितीशानां भूकम्पस्सन्ध्ययोर्द्वयोः । राज्ञां विनाशपिशुनो धूमकेतुरुदाहृतः ॥ २० एतदैवज्ञवचनं श्रुत्वा राजाऽब्रवीत्-"भो दैवज्ञाः! पुरा परमेश्वरः सन्तोषितस्तपसा मां प्राह 'भो राजन् ! प्रस- नोऽस्मि । विनाऽमरत्वं वरं याचस्वेति । ततोऽहमवोचम् 'भो देव ! सार्धद्विहायनायां कन्यायामुत्पन्नात् पुत्रान्मम मृति देवस्तथेत्यनुजग्राह । "इति राज्ञो वचनं श्रुत्वा — तर्हि तादृशः पुत्रो भविष्यतीति' दैवज्ञैरप्युक्तम् । राजाऽपि ' हा देवसृष्टिरचिन्त्या । तादृशः कस्मिन् देशे कथ- मुत्पन्नो भविष्यति ! ' इति व्याकुलितचित्तो बेतालमाहूयैत- सर्व तस्मै निवेद्याब्रवीत् -'भो यक्ष! पृथिवीं परिभ्रम । एवंविधः पुत्रः कस्मिन् देशे कुत्र नगरे समुत्पन्न इति ज्ञात्वा झडिति समागच्छ' इति । बेतालोऽपि महान् प्रसाद इति निर्गत्य सागरवेलावलयितां सगिरिकाननां वसुन्धरां पर्यटन प्रतिष्ठाननगरं प्रविश्य कुत्रापि कुम्भकारगृहे कश्चिन्माणवक काञ्चित्कन्यकां च क्रीडन्तौ दृष्ट्वाऽपृच्छत्-'को युवा'मिति । कन्या 'अयं मम पुत्र' इति प्रत्याह । बेताळ: कस्ते पिता ? कन्या कश्चन ब्राह्मणमदर्शयत् । ततो ब्राह्मणमपृच्छद्वेताळः । र'स्त्विति । तच्छ्रुत्वा ·२० ।' विक्रमार्कचरित्रम् ब्राह्मण:--'इयं मम कन्या । अस्याः पुत्रोऽयम् ।' तच्छुत्वा विस्मयं गतो बेताळः पुनर्ब्राह्मणमवादीत्-भो ब्राह्मण! कथ- मेतत् ? सोऽब्रवीत्-'देवानां चरित्रमगोचरम् । अस्या रूप- , लावण्यातिशयमोहितः शेषो नागेन्द्रोऽनया सञ्जगाम । तस्मा- दस्यां जातः पुत्रोऽयं शालिवाहनः । तच्छ्रुत्वा बेताळः सत्व- रमुज्जयिनीमागत्य विक्रमादित्याय सर्वमपि वृत्तान्तमकथयत् । राजाऽपि तस्य पारितोषिकं दत्वा खङ्गमादाय प्रतिष्ठाननगरं प्रविश्य यावत्खङ्ग शालिवाहने चिक्षेप, तावत्तेन खड्नेन स्वय- मेव क्षतः प्रतिष्ठाननगरादुजयिन्यां निपपात । क्षतवेदनादा- मानशरीरोऽनन्तरमेव जीवितं विससर्ज । ततो मन्त्रिपु 'राजाऽयमपुत्रः, कथं कर्तव्य' मिति विचारयत्सु, भट्टिः प्राह 'विचार्यतामासां कापि गर्भिणी राजमहिषीणां स्या'दिति । ततो विचार्यमाणे काऽपि सप्तमास. गर्भिणी समभूत् । तदा सर्वे मन्त्रिणो मिलित्वा गर्भस्याभि. षेकं कृत्वा स्वयं राज्यं पर्यपालयन् । तदिन्द्रदत्तं सिंहासनं यदैव शून्यमासीत् , तदा मध्येसभं काप्यशरीरिणी वागा- सीत्—'भो मन्त्रिणः, अस्मिन् सिंहासने समुपवेष्टुं विक्रमा- सदृशो राजा कोऽपि नास्ति । तस्मादिदं सुक्षेत्र निक्षिप्य- ताम् ? तच्छत्वा मन्त्रिणः कुत्रापि पवित्रे क्षेत्रे तसिहासनं निक्षिप्य तत्क्षेत्रं यावनाळचणकसमृद्धं ब्राह्मणाय कस्मैचिद्ददुः । ब्राह्मणोऽपि यत्र सिंहासनं निक्षिप्तं तदुच्चस्थानमिति पक्षिणा- मुत्थापनार्थं तदुपरि मञ्चं निक्षिप्योपविश्य पक्षिणः समुत्थाप- - , .. यन्नवर्तत ।।

·पीठिका ११ अथ कदाचिद्भोजराजः ससैन्यो मृगयामटन् राजकु- मारैः समेतस्तत्क्षेत्रसमीपे यावदाजगाम, तावन्मश्वोपरि स्थितो ब्राह्मणः प्राह-'भो राजन् ! एतत्क्षेत्रं फलितमस्ति । ससैन्येन समागत्य भवता यथेच्छं भुज्यताम् । अश्वेभ्यश्चणकादयो दीय- न्ताम् । अद्य मम जीवितं सफलमासीत् । यतो भवान् ममा- तिथिर्जातः । ईदृशस्त्वतिथिः कदाऽपि न संदृश्यते । तच्छृत्वा राजा ससैन्यः क्षेत्रमध्यं प्रविवेश । ततो ब्राह्मणः पक्ष्युत्थाप- नाय मश्चादवरुह्य क्षेत्रमध्ये प्रविष्टं राजानं दृष्ट्वा भीतोऽभणत् - राजन् ! किमेवमधर्मः क्रियते ? ब्राह्मणक्षेत्रमिदं विनाश्यते। यदन्यैरधर्मः क्रियेत तद्राज्ञे निवेदनीयम् । त्वमेवान्याय्यं कर्तुं प्रवृत्तः । इदानी को वा निवारयिष्यति । उक्तं च-- गजे कडङ्गरीये तु जारे राजनि वा पुनः । पापकृत्सु च विद्वत्सु नियन्ता जन्तुरत्र कः ॥ २१ अन्यच्च, भवान् शास्त्राभिज्ञः ब्राह्मणद्रव्यं कथं विनाश- यति ? ब्रह्मस्वमेव हि विषम् । तथा हि- न विषं विषमित्याहुब्रह्मस्वं विषमुच्यते । विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम् ।। २२ इति तेनोक्तं श्रुत्वा यावदाजा क्षेत्राहिः सपरिवारो निर्जगाम, तावत् पक्षिणः समुत्थाप्य पुनर्मचारूढो ब्राह्मणः प्राह- 'भो राजन् ! किमिति गच्छसि ? इदं क्षेत्रं साधु परिणतं दृश्यते । यावनाळकान् चणकांश्च भक्षयन्तु तव परिवाराः । पश्योर्वारुकफलानि च सन्ति । यथेष्टं भुज्यताम्।'

·विक्रमार्कचरित्रम् पुनर्ब्राह्मणवचनमाकर्ण्य सपरिवारो राजा यावत् क्षेत्रमध्यं प्रविवेश, तावन्मश्चादवरुह्य स पुनस्तथैवाभणत् । ततो राजा स्वमनसि विचारयति स्म-'अहो !' ब्राह्मणो यदा मञ्चमा- रोहति, तदाऽस्य चेतसि दातव्यमिति बुद्धिरुत्पद्यते । यदाव- तरति तदा दीनबुद्धिरुत्पद्यते । अहं मञ्चमारुह्य पश्येयम् ।' इति यावन्मञ्चमारुरोह, तावद्भोजराजस्य चेतस्येवमभूत्- ननु विश्वस्यातिः परिहर्तव्या । सर्वस्यापि लोकस्य दारियं निवारणीयम् । दुष्टा दण्डनीयाः । शिष्टाः परिपालनीयाः । प्रजा धर्मेण रक्षणीयाः । किं बहुना, अस्मिन् समये यदि कोऽपि मम शरीरमपि प्रार्थयिष्यते, तदपि देयमिति । ततो राजा परमानन्दपरिपूर्णः पुनरपि विचारयति स्म-एतत्क्षेत्र- माहात्म्यं स्वयमेवंविधां बुद्धिमुत्पादयति । उक्तं च- जले तैलं खले गुह्यं पात्रे दानं मनागपि । प्रज्ञे शास्त्रं स्वयं याति विस्तारं वस्तुशक्तितः ।। २३ कथमेतत्क्षेत्रमाहात्म्यं ज्ञायताम् ।' इति विचार्य ब्राह्मण- माहूयाभणत्-'भो ब्राह्मण! तवैतत्क्षेत्रे कियान लाभो भवति?'। ब्राह्मणः-" भोराजन् ! भवान् सकलाभिज्ञः । अविदितं तव कमपि नास्ति । यदहमेतत्, तदालोचयतु भवान् । अन्यच्च, राजा नाम साक्षाद्विष्णोरवतारभूतः । तस्य कटाक्षा यदुपरि निपतन्ति, तस्य दैन्यदुर्भिक्षादयो न भवन्ति । राजा नाम साक्षात् कल्पतरुः । स त्वं मम दृष्टिगोचरीभूतः । अद्य मम दारिद्र्यं सुदूरमपमृतम् । क्षेत्रं नाम कियत् ?" - ·पीठिका ततो राजा ब्राह्मणमनेकधनधान्यादिना सम्भाव्य क्षेत्रं गृहीत्वा मञ्चस्यधिश्वखान । तत्र पुरुषमात्रे गर्ने शिलैका सुमनो- हरादृश्यत । तच्छिलाधःप्रदेशे काऽपि चन्द्रकान्तशिला दृष्टा । ततो नानाविधरत्नखचितं द्वात्रिंशत्सालभञ्जिकामिळितमतिरम- णीयं सिंहासनमदृश्यत । ततो भोजः परमानन्दामृतलहरीपरि- पूर्णहृदयसिंहासनं नगरं नेतुं यावदुच्चालयामास, तावदतिगरिष्ठ- मासनं नोच्चचाल । ततो राजा मन्त्रिणमवदत् !-'कुतस्सिहा- सनं नोचलति ?" मन्त्री-'भो राजन् ! दिव्यमेतदासनम् । बलिपूजादिकं विना नोचलति, तव साध्यं च न भवति ।' तस्य वचनं श्रुत्वा राजा ब्राह्मणानाकार्य तत् सर्वमपि विधानं कारितवान् । ततस्तत्सिंहासनं लघु भूत्वा स्वयमेवोच्चचाल। तदव- लोक्य राजा मन्त्रिणमुवाच-"योऽनर्थं निवारयति, आगा- म्यर्थं च साधयति, स एव मन्त्री । उक्तञ्च- स्थितस्य कार्यस्य समुद्भवार्थमनर्थकार्यप्रतिघातनार्थम् । आगामिनोऽर्थस्य च संग्रहार्थं यो मन्त्रकृत्स्यात्परमम्स मन्त्री। ततो मन्त्री प्रत्यब्रवीत् “ मन्त्रिणा स्वामिहितमेव कर्त- व्यम् । तथा चोक्तम्- मन्त्रः कार्यानुगो येषां कार्य स्वामिहितानुगम् । त एव मन्त्रिणो राज्ञां न तु ये गल्लपुद्गलाः ॥ २५ अन्यच्च, मन्त्रिणा विना राज्यं, धान्यं विना दुर्ग, कारुण्यं विना सौभाग्य, ज्ञानं विना वैराग्य, दुर्जनानां शक्तिः, पाषण्डानां मतिः, वेश्यानां विश्वासः, दैत्यानां प्रीतिः, तस्करा. - ·विक्रमाचरित्रम् गां युक्तिः, खलानां मैत्री, पराधीनस्य स्वातन्यम् , निर्धनस्या- टोपः, सेवकस्य कोपः, स्वामिनः स्नेहा, कृपणस्य गृहं, जारि- ण्याः पतिभक्तिः, मूर्खाणां सङ्गतिः इत्येतत् सर्व निष्फलम् । अन्यच, राज्ञा महतामर्चनं कार्य । आप्तानां बुद्धिः श्रोतव्या, देवब्राह्मणाः परिपालनीयाः । न्यायमार्गे वर्तितव्यम् । अपि च, भो राजन् ! ये राजगुणाः, ते सर्वे त्वयि विद्यन्ते । अतस्त्वं सकलराजराजोत्तमः । मन्त्रिणाप्येवं गुणगरिष्ठेन भवितव्यम्- स्वामिकार्यार्थमुद्यमः, पापाद्भय, प्रजानां हितं, परिवाराणां संयोजनं, राज्ञश्चित्तवृत्त्यनुसरणं, समयोचितपरिज्ञानं, अपाय- कृत्याद्राजनिवारणं, एवंविधगुणयुक्तः कुलक्रमागतः औशनस चाणक्य धौम्य शौनक वाचस्पत्यादिनीतिशास्त्राभिज्ञो मन्त्रि- पदयोग्यो भवति । पुरा किल नन्दभूपालो मन्त्रिणा बहुश्रुतेन ब्रह्महत्याया निवारितः । राजा-कथमेतत् ? सोऽब्रवीत्- भो राजन् ! श्रयताम्- विशालायां नन्दो नाम राजा महाशौर्यसम्पन्नोऽभूत् । स निजबलेन प्रत्यर्थिनृपालान् स्वपादपद्मोपजीविनो विधायक- च्छत्तेण राज्यमकरोत् । तस्य च बहुश्रुतो नाम मन्त्री । भानु- मती नाम महिषी । जयपालो नाम तनयः । तस्य च राज्ञस्त- स्यामतिप्रीतिरासीत् । सिंहासनेऽपि सहैव तया समुपविशेत् । निमेषमपि तया विना न तिष्ठेत् । एकदा मन्त्री स्वमनस्य- चिन्तयत्-अयं राजा निर्लज्जो मध्येसभं सिंहासने त्रियमु- पवेशयति । तदा सर्वेऽपि जनास्तां पश्यन्ति । अनुचितमयं न जानाति -तथा हि- - ·पीठिका. किमु कुवलयनेत्रास्सन्ति नो देवलोके त्रिदिवपतिरहल्यां तापसी यत्सिषेवे । हृदयणकुटीरे दह्यमाने सरामा- बुचितमनुचितं वा वेत्ति नो पण्डितोऽपि ॥ २६ अपि च यः स्त्रीणां कटाक्षैर्यावन्न भिद्यते स तावदेव प्रतिष्ठां धैर्य च वहति । तथा चोक्तम्- तावद्धत्ते प्रतिष्ठां शमयति च मनश्चापलं तावदार्य- स्तावसिद्धान्तमानं स्फुरति हृदि परं सर्वलोकैकदीपः । कालिन्दीपूरदीव्यत्कुवलयकलिकोद्दामधामाभिरामै- विनो हन्यमानं कलयति हृदयं कामिनीनां कटाक्षः॥ अहो ! मदनस्य माहात्म्यं ! यत् कलाकोविदोऽपि विमुह्यति । उक्तं च- विकलयति कलाकुशलं हसति शुचिं पण्डितं विदूषयति । अर्दयति धीरपुरुषं क्षणेन मकरध्वजो भृशं देवः ॥ २८ तथाच- - श्रुतं सत्यं तपश्शीलं विज्ञानं वित्तमुन्नतिम् । इन्धनीकुरुते मूढः प्रविश्य वनितानलम् ॥ २९ वृत्तं वित्तं तपः स्वान्तं स्वकुलस्यापि लाञ्छनम् । मरणं वा समीपस्थं कामी लोके न पश्यति ॥ इति सञ्चिन्त्यैकदाऽवसरं प्राप्य राजानमब्रवीत्-देव। विज्ञापनमस्ति । राजा-किं तत् ? मन्त्री--"यदेषा देवी भानुमती सहोपविशति तन्महदनुचितम् । 'असूर्यम्पश्या राज- ·विक्रमाचरित्रम् दारा' इति हि सम्प्रदायः । अत्र नानाजनास्समागत्य तां पश्यन्ति ।” राजा-'भानुमत्यनालोकनं क्षणमात्रमपि न सहे । तदुपायं निरूपय । 'मन्त्री-आलोख्यगतां तां पश्यतु देवः । तद्वचनं समुचितं मत्वा राजा चित्रकारमाहूय भानुम- तीरूपं चित्रे निवेशयेत्यादिदेश । स तु तस्या रूपं साक्षादालोक्य पद्मिनीलक्षणयुक्तां तां विलिलेख । राजाऽपि तां विलिखितां प्रियां दृष्ट्वा प्रहृष्टस्तस्य पारितोषिकं ददौ । अनन्तरं राजगुरुः शारदानन्दश्चित्रपटे निवेशितां भानु- मती दृष्ट्वा चित्रकारमभाणीत्-'भानुमत्याः सर्वमपि लावण्य. मत्र लिखितम् । परं त्वेकं विस्मृतं त्वया । 'चित्रकार:-भोः स्वामिन , तत् किं कथय । ' शारदानन्दः-'तस्यां वामजघ- नतले तिलसदृशं लक्ष्मास्ति । तन्न लिखितम् ।' राजा तु गुरो- वचनं श्रुत्वा तत्प्रतीत्यर्थं सुरतसमये तस्या वामजघनं यावदप- श्यत् तावत् तिलसदृशोऽङ्को दृष्टः । राजा स्वमनस्यचिन्त- यत्-कथमस्या गुह्यदेशे स्थितं लक्ष्म दृष्टवान् शारदानन्दः नूनमनया सहास्य संयोगो विद्यते । अन्यथा कथमनेन ज्ञायेत? अपि च , स्त्रीषु विषये ह्ययं सन्देहो न कार्यः । यतः- जल्पन्ति सार्थमन्येन पश्यन्त्यन्यं सविभ्रमाः । हृदये चिन्तयन्त्यन्यं न स्त्रीणामेकतो रतिः ॥ नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ।। रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता जनः । इदं नारद नारीणां पातिव्रत्याय कल्पते ॥ مخ .

·पीठिका १७ यो मोहान्मन्यते मूढो रक्तेयं मयि कामिनी । स तस्या वशगो भूत्वा नृत्येत् क्रीडाशकुन्तवत् ॥ ३४ तासां वाक्यानि तथ्यानि स्वल्पानि सुगुरुण्यपि । करोति यः कृती लोके लघुत्वं तस्य निश्चितम् ॥ ३५ अलक्तको यथा रक्तो निष्पीडथ पुरुषस्तथा । अबलाभिर्बलाद्रक्तः पादभूले निपात्यते ॥ ३६ इत्येवं विचार्य मन्त्रिणमाहूय पूर्ववृत्तान्तमकथयत् , मन्त्रिणापि तस्मिन् समये तचित्तानुकूलं भणितम्-'देव! कस्य चेतसि कीदृशमिति केन वा ज्ञा(येत)यते ? सर्वथा सत्यो भवेदयं वृत्तान्तः ।' राजा- राजा-'भो मन्त्रिन ! मम यदि प्रियोऽसि, तमु शारदानन्दं मारय ।' सचिवोऽपि तथेति प्रतिज्ञाय लोकानां पुरः शारदानन्दं दृढं बबन्ध । तस्मिन् समये शारदानन्दो बभाण---'अहो ! राजा कस्यापि प्रियो न भवतीति लोकोक्तिरवितथैव । तथाहि- कोऽर्थान प्राप्य न गर्वितो? विषयिणः कस्यापदोऽस्तङ्गताः? स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः? को नाम राज्ञां प्रियः ? का कालस्य न गोचरत्वमगमत् ? कोऽर्थी गतो गौरवं ? को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् ! ३७ - तथाच- - काके शौचं, कामुके सत्यवाक्यं, क्लीवे शौर्य, मद्यपे तत्त्वचिन्ता, ·विक्रमाचरित्रम् -- सर्प क्षान्तिा, स्त्रीषु कामोपशान्ती, राज्ञा सख्यं केन दृष्टं श्रुतं वा ? अन्यच्च, राजा यस्मै क्रुद्ध्यति स शुचिरप्यशुचिः । तथा चोक्तम्-- शुचिरशुचिः पटुरपटुश्शूरो भीरुचिरायुरल्पायुः। कुलजः कुलेन हीनो भवति नरो नरपतेः क्रोधात् ॥ इत्येवं पठन् शारदानन्दो वध्यस्थान मन्त्रिणा नीय- मानः श्लोकमेकमपठत् । वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तके वा । सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि ॥ तच्छ्रुत्वा मन्त्री स्वमनस्यचिन्तयत्- 'अहो! एतत् सत्यं वा मिथ्या वा, किमर्थ ब्राह्मणवधः क्रियने ? महदनु- चितमिदम् । ' इति मत्वा शारदानन्दं गूढं स्वभवनं नीत्वा भूगृहे निक्षिप्य राजसन्निधिमागत्य ' देव ! अनुष्ठितो भवदा- देशः ।' इत्यवादीत् । राजापि साधु कृतमिति प्रशशंस । अनन्तरमेकदा राजकुमार आखे (टा) टकाथ वनं प्रति निर्जगाम । तदाऽकालवृष्टयादीनि दुनिमित्तानि बभूवुः । तथा हि- अकालवृष्टिस्त्वथ भूमिकम्पो निर्यात उल्कापतनं तथैव । इत्याद्यनिष्टानि ततो बभूवुर्निवारणार्थ सुहृदो वचश्च ।।४१ तस्मिन् समये मन्त्रिपुत्रो बुद्धिसागरो दुनिमित्तानि नि- रूप्य शतधा निवारयामास । जयपाल:-अहमवश्यं निर्ग- ·पीठिका १९. च्छेयं । पश्यतु भवान् दुर्निमित्तफलम् ।' बुद्धिसागरः--नेदं परीक्षामहति । उक्तश्च- न विषं भक्षयेत् प्राज्ञो न क्रीडेत् पन्नगैस्सह । न निन्देद्योगिवृन्दं च ब्रह्मद्वेषं न कारयेत् ॥ ४२ इति तेन निवारितोऽपि तद्वचनमनादृत्य निर्गतो राज- पुत्रः । निर्गच्छतेऽपि तस्मै “भो जयपाल ! तव विनाशकाल: समागतः । अन्यथा तवैवं विपरीता बुद्धिोत्पद्येत । तथा च- न निर्मितो वै न च दृष्टपूर्वो न श्रूयते हेममयः कुरङ्गः । तथाऽपि तृष्णा रघुनन्दनस्य विनाशकाले विपरीतबुद्धिः॥ उपार्जितानां कर्मणामुपभोगं विना कथं विनाशः स्यात् ? उक्तश्च- सद्भावो नास्ति वेश्यानां स्थिरता नास्ति सम्पदाम् । विवेको नास्ति मूर्खाणां विनाशो नास्ति कर्मणाम् ।। ४४ एवमादि बहुधा निवेद्य बुद्धिसागरो विरराम । जयपालस्तु पुरान्निर्गत्य खड्गव्याघ्रशरभमृगकुलसङ्कलं महदरण्यं प्रविश्य यावत् पश्चाददर्श, तावत् सर्वोऽपि सैन्य- वर्गः स्वनगरमार्गे लग्नः । स्वयमेकाकी संवृत्तः तुरगमात्रस- हायः पुरः सरोवरमद्राक्षीत् । तत्राश्वादवतीर्य वृक्षशाखायामश्वं निबध्य जलमवगाह्य शान्तपिपासस्तरुच्छायायां विशश्राम । तावदतिभयङ्करः कश्चिव्याघ्रः समापतत् । तं दृष्ट्वाऽश्वश्छिन्न- बन्धो यथागतमधावत् । राजकुमारोऽपि भयाद्वेपमानाङ्गः शाखामालम्ब्य द्रुममारुरोह । तत्र पूर्वारूढं भल्लूकं दृष्ट्वा ·२० विक्रमार्कचरित्रम् द्विगुणं बिभ्यतं राजकुमारं भल्लूक: ससान्त्वमब्रवीत् । 'भो राजकुमार ! मा भैषीः । अद्य मां शरणं गतस्त्वम् । अतस्तवाहं किमनिष्टं करिष्यामि । मयि विश्वस्य व्याघ्रादपि न भे(त्त)तव्यम् । ततो राजकुमारः सभयमिदमभाणीत् । 'भो ऋक्षराज! अहं त्वां शरणं गतः । विशेषतो भीतश्च । महत् पुण्यं शरणागतरक्षणेन । उक्तश्च एकतः क्रतवः सर्वे समग्रवरदक्षिणाः । एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् ॥ ४५ ततो भल्लू केन विश्वासितो राजपुत्रः । अत्रान्तरे व्याघ्रोऽपि वृक्षमूलमाजगाम । ततः सूर्योऽस्तमगात् । ताव- न्मृगयापरिश्रान्तो राजकुमारो निद्रापरवशो भल्लूकेनाङ्कमारो- पितः सुखं सुष्वाप । तदालोक्य व्याघ्रः समवादीत्- "भल्लूक ! अयं मनुष्यो नगरनिवासी । अस्मानेव हन्तुमा- गतः । अतः शत्रुभूतमेनमके कथं निवेशयसि ? त्वयोपकृतोऽ- प्यपकारमेव करिष्यति । उक्तश्च- मानुषेषु कृतं नास्ति तिर्यग्योनिषु यत् कृतम् । व्याघ्रवानरसाणां भाषितं न त्वया श्रुतम् ॥ ४६ तस्मादमुमधः पातय । अहमेनं भक्षयित्वा सुखेन गमि- ष्यामि । त्वमपि निजाश्रयं गच्छ । प्राह-'अयं कीदृशो वा भवतु । परं मां शरणं गतः । अमुं न पातयेयम् । शरणागतमारणेन महत् पातकं भवेत् । तथा च- विश्वासघातुकाश्चैव शरणागतघातुकाः । वसन्ति नरके घोरे यावच्चन्द्रदिवाकरम्॥ तच्छुत्वा भल्लूकः ·32 पीठिका २१ अत्रान्तरे सुप्तोत्थितं राजकुमारं भल्लूकः प्राह---'भो राजकुमार! अहं निद्रां गमिष्यामि । त्वमत्राप्रमत्तस्तिष्ठ । राजकुमारः-'तथा भवतु । ततो भल्लूको राजपुत्रसमीपे निद्रामगमत् । तदा व्याघ्रो 'राजकुमार!' त्वमस्मिन् विश्वास मा कुरु । यतोऽयं भल्लूकश्चञ्चलचित्तो दृश्यते । तस्मादस्य प्रसादोऽपि भयङ्करः । तथाच- क्षणे तुष्टाः क्षणे रुष्टा वितुष्टाश्च क्षणे क्षणे । अव्यवस्थितचित्तानां प्रसादोऽपि भयङ्करः ॥ ४८ किं च त्वां मत्तो रक्षित्वा स्वयं हन्तुमिच्छति । अत- स्त्वमेव भल्लूकमधः पातय । अहमेनं भक्षयित्वा गमिष्यामि । त्वमपि निजनगरं गन्तुमर्हसि । 'इति वश्चयामास । तच्छृत्वा राजपुत्तो यावदेनमधः पातयितुमारेभे, तावद्भल्लूको वृक्षात् पतन्नपि शाखान्तरमाललम्बे । राजपुत्रस्तु विफलप्रयत्नस्तं दृष्ट्वा बिभाय । तदा भल्लूकः ‘भोः पापिष्ठ ! किमर्थ विभेषि ? यत् पुरार्जितं कर्म तत् त्वयाऽनुभोक्तव्यम् । अतस्त्वं ससेमिरेति भूत्वा प्रतिवनं परिभ्र' मेति शशाप । ततः प्रभातमासीत् । व्याघ्रस्तु निरगात् । भल्लूकोऽपि राजकुमार शप्त्वा. यथेच्छं जगाम । राजकुमारोऽपि ससेमिरेति प्रलपन पिशाचो भूत्वा वनेषु तत इतः परिबभ्राम । ततोऽस्य तुरङ्गमो नगरमगमत् । तत्र राजपुत्ररहितमश्वं दृष्ट्वा जना राजे केवलमश्वमागतमाचख्युः । ततो राजा मन्त्रिणः समाहूय भणति स्म-'भो मन्त्रिणः ! मृगयार्थ कुमारे निर्ग- च्छति महहर्निमित्तमासीत् किल । तथापि मत्तस्तदुल्लङ्घष वनं वदन् पिशाचो ·विक्रमार्कचरित्रम् गतः। तस्य फलं सद्य एव समुपनतम् । तदारूढोऽश्वः शून्यः समागतः । ततस्तन्मार्गणाय वनं प्रति गमिष्यामीति । तत- स्तेऽप्यङ्गीचक्रुः ॥ ततो राजा मन्त्रिभिः परिवारेण च सह, कुमारो येन मार्गेण गतस्तेनैव मार्गेण वनं प्राविशत् । ततो वनमध्ये परिभ्रमन्तं ससेमिरेति वदन्तं पिशाचभूतं सुतं दृष्ट्वा राजा महाशोकसागरनिमग्नस्तमादाय स्वनगरमगमत् । आगत्य च तदुन्मादशमनाय बहून् विधीन कारयामास । केनापि कुमारः स्वस्थो न बभूव । तस्मिन् समये राजा मन्त्रिणं बहुश्रुत- मभाणीत् । “अस्मिन् समये शारदानन्दस्तिष्ठेद्यदि, क्षणमात्रेण चिकित्सां कुर्यात् । स मया वृथा मारितः । पुरुषेण यत् कर्म क्रियते तद्विचायैव कर्तव्यम् । अन्यथा परमापदां पदं भवति ॥ उक्तश्च- सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥ - तथा च- अपरीक्षं न कर्तव्यं कर्तव्यं सुपरीक्षितम् । पश्चाद्भवति सन्तापो ब्राह्मणी नकुले यथा ॥ इति राज्ञश्चिन्तयतः कोऽपि चिकित्सको नासीत् । तदा मन्त्री,-"यस्य भवितव्यता यादृशी, बुद्धिरपि तादृशी भवति ॥ उक्तश्च- ताशी साध्यते बुद्धिः सा मतिः सा च भावना । सहायस्तारशो ज्ञेयो यादृशी भवितव्यता ॥

·पीठिका २३ न हि भवति यत्र भाव्यं भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । करतलगतमपि नश्यति यस्य हि भवितव्यता नास्ति ॥५२ राजा-"तत् कर्मायत्तमभूत्। किमनेन गतचिन्तनेन ? इदानीं सुमहान् प्रयत्नः कर्तव्यः । मन्त्री—'कथं कर्तव्यः?' राजाऽब्रवीत् । यः कोऽपि कुमारस्य चिकित्सां करिष्यति । तस्यार्धराज्यं दास्यामि । सर्वानभीष्टान् प्रदास्यामि । इत्यभितो नगरमुद्घोषय । 'इत्युक्तवति राज्ञि, मन्त्री तथैव विधाय स्वभ- वनमागत्य शारदानन्दाय सर्व निवेदयामास । तत् सर्व श्रुत्वा शारदानन्दः प्राह--"बहुश्रुत ! भूपालायैवं निवेदय 'मम गृहे कापि कन्यका वर्तते । एनं यदि सा पश्येत् , कम- प्युपायं करिष्यतीति ।" तच्छ्रुत्वा मन्त्री राज्ञे व्यजिज्ञपत् । ततो राजा सपुत्रः सपरिवारो मन्त्रिमन्दिरमागत्योप- विवेश । राजपुत्रोऽपि ससेमिरेति वदन्नुपविष्टः । तदाकर्ण्य यवनिकान्तर्वर्ती शारदानन्दो 'भो राजपुत्ने' त्यामन्त्रयत । ससे- मिरेति भूयोऽपि वदन्तं राजतनयमुद्दिश्यै(वं)नं पद्यं पपाठ- सद्भाव प्रतिपन्नानां वञ्चने का विदग्धता । अङ्कमारुह्य सुप्तानां हनने किं नु पौरुषम् ।। तत्पद्यं श्रुत्वा राजपुत्रः चतुर्णा वर्णानामादिमं वर्ण परित्यज्य सेमिरेत्यपाठीत् । पुनश्च शारदानन्दो द्वितीयं पद्य- मपठत्- सेतुं दृष्टा समुद्रस्य गङ्गासागरसङ्गमम् । ब्रह्महत्या प्रमुच्येत मित्रद्रोहो न मुच्यते ॥ - ५४ - ·२४ विक्रमार्कचरित्रम् - राजा शार- तत्पद्यं श्रुत्वा राजपुत्रो वर्णद्वयं परित्यज्य मिरेत्युक्त- वान् । ततस्तृतीयं पद्यमपठत्- मित्रद्रोही कृतनश्च यश्च विश्वासघातुकः । त्रयस्ते नरकं यान्ति यावच्चन्द्रदिवाकरम् ॥ राजपुत्रो रेत्यब्रवीत् । शारदानन्दश्चतुर्थ पद्यमपठत्- राजन् भोस्तव पुत्रस्य यदि कल्याणमिच्छसि । दानं देहि द्विजातिभ्यो वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ॥ ५६ एवमुक्तवति शारदानन्दे स राजपुत्रः स्वस्थमनाः साव- धानश्च पितुर्भल्लकवृत्तान्तं सर्वमकथयत् । त तच्छुत्वा दानन्दं प्रति जगाद- ग्रामे वससि कल्याणि विपिनं नैव गच्छसि । ऋक्षव्याघ्रमनुष्याणां कथं जानासि भाषितम् ॥ इति राज्ञोक्तं श्रुत्वा शारदानन्दः प्रत्यवादीत्- देवद्विजप्रसादेन वाणी जिहां ममाऽश्रिता । तेनाहमवगच्छामि भानुमत्या यथाङ्कितम् ।। तच्छ्रुत्वा राजा महाश्चर्यभरितमना यावद्यवनिकामाच- कर्ष, तावच्छारदानन्दः साक्षाददृश्यत । तदा राजा सपुत्रस्त प्रणनाम । तदा मन्त्रिणा राज्ञे पूर्ववृत्तान्ताः कथिताः। ततो राजा बहुश्रुतं मन्त्रिणं प्रत्युवाच-तव संसर्गणाहमकीनिवृत्तोऽस्मि। अतः पुरुषेण सत्सङ्गो विधेयः । तथाहि- वारयति वर्तमानामापदमागामिनी च सत्सङ्गः । तृष्णां च हरति पीतं गङ्गाया दुर्गतिं च सद्योऽम्मः ॥ ५९ ५८ - ·पीठिका २५ अन्यञ्च, राज्ञा तु सतां भवादृशां सङ्गहः कर्तव्यः । सहं न कुलीनस्य सीदत्येव करोति यः । स एव श्लाघ्यते मन्त्री सम्यगारूढिको यथा ॥ इति बहुधा मन्त्रिगं स्तुत्वा वस्त्रादिना सम्भाव्य राजा राज्यमकरोत् । इति मन्त्री भोजराज प्रति का कथयित्वा पुनरन- वीत् । यो राजा मन्त्रिवाक्यं शृणोति स दीर्घायुः सुखी च भवति । Vikra-2 ·: 1:15 .. . ॥ अथ प्रथमीपाख्यानम् ।। मोजे राबनि सिंहासनमारोहुँ समीपमुपयाते । प्रतिमैका विनिवार्य प्राह गुणान् विक्रमार्कदेवस्य ।। ६१ ततो भोजराजो मन्त्रिणं सम्भाव्य, तत्सिंहासनं स्वनग- राभ्यन्तरं नीत्वा, तत्र सहस्रमणिस्तम्भं मण्टपं कारयित्वा, तस्मिन्- सुमुहूर्ते सिंहासन प्रतिष्ठाप्य, तत: पुण्यतीर्थोदकैर्दि- व्यौषधियुक्तर्मन्त्रपूर्वकं द्विजैरभिषेचितः, पुरन्ध्रीभिर्नीराजितः, कविभिप्रैिराशीभिरभिनन्दितो, वन्दिभिः प्रशंसितश्चातुर्वण्र्य दानमानाभ्यां सम्मान्य,दीनान्धबधिरकुब्जादिभ्यो बहूनि धनानि दत्त्वा, छत्रचामराङ्कितो यावत् सिंहासनसालभञ्जिकामस्तके पदपद्मं निधायारोदुमाजगाम, तावत् सा सालभञ्जिका मनु- व्यवाचा राजानमब्रवीत्—'भो महीपाल! तव विक्रमार्क- स्येव शौर्यौदार्यसाहसादयो यदि विद्यन्ते, तदाऽस्मिन् सिंहा- सने समुपवेष्टुमर्हसि ।' राजाऽब्रवीत्—'सालभञ्जिके! ममा- प्यौदार्यादिकमन्यूनमस्ति । ममाप्यर्थिनस्तृप्यन्ति' । तच्छत्वा सालभञ्जिकाऽभणत्-राजन्नेतदेव तवानुचितम् , यदात्मानं प्रशंससि । यः स्वगुणान् परदोषान् वा कीर्तयति, स. केवलं दुर्जनः । सज्जनस्तु तथा न वक्ति । उक्तश्च- खगुणान् वा परदोषान् वक्तुं शक्नोति दुर्जनो लोके । परदोषान् वा स्वगुणान् वक्तुं शक्नोति सज्जनो नैव ॥ ६२ 3 - ·द्वितीयोपाख्यानम् २५ -- अन्यच्च- आयुर्वित्तं गृहच्छिद्र मन्त्रमौषधसङ्गमौ । दानं मानावमानौ च नव गोप्यानि कारयेत् ॥ ६३ इति सालभञ्जिकयोक्तं निशम्य विस्मितो भोजराज- स्तामवदत्-'सत्यमुक्तं त्वया । यः स्वगुणान् कीर्तयति, स मूर्खः । मया यदात्मनो गुणाः कीर्तितास्तदनुचितमेव । तिष्ठ, त्वेतत् । यस्यैतत्सिंहासनं तस्यौदार्यादिकं कथय । श्रोतुं वाल्छति मे श्रोत्रम् ।' सालभञ्जिका भणति स्म । 'भो राजन्नेतसिंहासनं देवस्य विक्रमार्कस्य । स तु सन्तुष्टः कोटिशोऽर्थिभ्यः प्रयच्छेत् । उक्तश्च- निरीक्षिते सहस्रं तु नियुतं तु प्रजल्पिते । हसिते लक्षमाप्नोति तुष्टेऽर्थी कोटिशो नृपे ॥ किमेवंविधौदार्य त्वयि विद्यते ?' श्रुत्वा भोजराज- स्तूष्णीं प्रत्यावर्तत ॥ इति प्रथमोपाख्यानम् . .. ॥ अथ द्वितीयोपाख्यानम् ॥ - चिरेण हुत्वाऽऽप्यनवाप्तकामितं द्विजङ्गिरी कुत्रचिदातचेतसम् । कृतार्थयामास हि विक्रमोऽचिरा-- दिवीह पाश्चालिकयाऽभिधीयते ॥

·२८ विक्रमाचरित्रम् भूयोऽप्येकदा भोजराजः शुभमुहूर्ते यावद्विक्रमार्कसिं- हासनमारोढुमाजगाम, तावहितीयसोपानस्था सालभञ्जिकाs- भणत्-'भो भोजराज ! विक्रमार्कस्यौदार्य यदि त्वयि विद्येत, तदास्मिन सिंहासने समुपविश । राजा-सालभञ्जिके! तस्यौदार्यादिकं कथय ।' सालभञ्जिका तु तद्वृत्तान्त वक्तु. , मारेभे । विक्रमादित्यो राज्यं कुर्वन्नेकदा चारानाहूयाब्रवीत्- 'सर्वतः पृथिवी परिभ्रमत । यत्र यत्र कौतुकप्रदं तीर्थ देवाय- सनमन्यानि वा तथाविधानि विलोकयथ, तन्मम निवेदयत ।' चारास्तु यदाज्ञापयति देव इति निष्क्रान्ताः । अथैकदा देशा- न्तरं परिभ्रम्यागतः कश्चिहूतो राजानं प्रणम्य व्यजिज्ञपत्- "देव! चित्रकूटपर्वतनिकटतपोवनमध्ये मनोहरः कश्चिदेवाल- योऽस्ति । तन च पर्वते अत्युदनाच्छिखराद्विमला कापि जल- धारा पतति । तत्र स्नानमात्रेण महापातकादीन्यपि नश्यन्ति । किञ्च, यस्तु पापीयान स्नानमाचरति तस्याङ्गादतीव कलुष- मुदकं निस्सरति । तेन स पूतो भवति । अन्यच्च-तत्र कश्चि- ब्राह्मणो महति होमकुण्डे प्रतिदिन होमं करोति । न जाने तस्य कति वत्सरा गता इति । प्रतिदिनं कुण्डाद्वहिः प्रेरित भस्म पर्वताकारवदस्ति । स केनापि न भाषते । एवमतिवि- चित्रं स्थानमद्राक्षीदयं जनः । तदुपरि देवः प्रमाण "मिति विरराम । तच्छ्रुत्वा राजा खयमेकाकी तेन सह तं गिरिं गत्वा परमानन्दं प्राप्य, 'अहो! पवित्रमिदं स्थानम् । अत्र साक्षा- जंगदम्बिका वसति । पश्यत एव मे मनो निर्मलं भवति किं ·। द्वितीयोपाख्यानम् २ पुनश्चिरं निवसताम् ।' इत्युक्त्वा तत्र निर्झरे लात्वा देवतां प्रणम्य यत्र ब्राह्मणो होमं करोति तत्र गत्वा तमपृच्छत् ! ब्राह्मणः-यदा सप्तर्षिमण्डलं रेवतीप्रथमचरणमध्यास्त, तदाऽ- हमयति(षि)षम् । इदानीं तदश्विनीनक्षत्रे तिष्ठति । जुह्वतो मे वर्षशतमभूत् । तथापि देवता प्रसन्ना नाभूत् ।। तच्छ्रुत्वा गजा स्वयं देवतां स्मृत्वा जुहाव । तथाऽपि देवता प्रसाद न विदधे । अनन्तरमिष्टसाहसो राजा स्वशीर्षमुत्कृत्य जुहोमीति यावत् कण्ठे खड्ग निचिक्षेप, तावदेवता कृपाणं गृहीत्वाऽ- ब्रवीत्--'भोः साहसिन् ! प्रसन्नाऽस्मि । वरं वृणीष्व ।' राजा-'अयं ब्राह्मणश्चिरादतिनियतो जुहोति कुतोऽस्य ममेव प्रसादं न चकर्थ ?' देवता-"भो राजन्नयं चिरादनुतिष्ठत्येव । परमस्य चेतः स्वस्थं न बभूव । चञ्चलहृदयस्य तपः फलाय न कल्पते । उक्तन- अङ्गुळ्यग्रेण यज्जप्तं यजप्तं पर्वलङ्घनैः । व्यग्रचित्तेन यज्जतं त्रिविधं निष्फलं भवेत् ॥ ६६ तथाच- ६ न काष्ठे विद्यते देवो न पाषाणे न मृण्मये । भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि कारणम् ।। किश्च- मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । याशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी ॥ राजा-यदि प्रसन्ना जाता मम, तर्षस्य ब्राह्मणस्य ·६० प्रविक्रमाचरित्रम् मनोरथं सम्पूरय । देवी "भो.विक्रम! महाद्रुम इव स्वदेह- श्रममविगणय्य परश्रमं परिहरसि । उक्तश्च- छायामन्यस्य' कुर्वन्ति स्वयं तिष्ठन्ति चातपे। : फलन्ति च परार्थेषु नात्महेतोर्महाद्रुमाः ॥ तथाच--- परोपकाराय वहन्ति निम्नगाः परोपकाराय दुहन्ति धेनवः । परोपकाराय फलन्ति भूरुहः परोपकाराय सतां विभूतयः।। इति राजानं स्तुत्वा ब्राह्मणस्य मनोरथमापूर्यान्तरधात् । 'ततो राजा स्वनगरमगमेत् । इतीमां कथां कथयित्वा सा सालभञ्जिका भोजमन- वीत्-त्वमेतदासनमारोढुमभिलषसि । विक्रमार्कगुणास्तु त्वयि न दृश्यन्ते ।' तच्छत्वाः राजा तूष्णीं बभूव । इति द्वितीयोपाख्यानम् ॥ अथ तृतीयोपाख्यानम् ॥ दत्तानि चत्वारि महार्णवेन रत्नान्यसौ विक्रमभूमिपाल । महीसुराय प्रददावितीमा कथां तृतीया प्रतिमाऽभिधत्ते ॥ पुनरपि भोजे कदाचित् सिंहासनमारोहमागते तृतीया सालभञ्जिकाऽवदत्-'भो राजन् ! एतत्सिंहासनं तेनाध्या- सितव्यं' यस्मिन् विक्रमस्यौदार्य विद्यते ।' भोज:--साल- भञ्जिके ! तस्यौदार्यवृत्तान्तं ब्रूहि ।' सालभञ्जिका-राजन् ! 'यदि श्रोतुं वाञ्छसि तर्हि कथयामि---, :...

·- द्वतीयोपाख्यानमा क विक्रमार्कसदृशो भूमण्डले कोऽपि नास्ति तस्य घेत- स्थघुमात्रोऽपि विकल्पो नासीत् । उक्तञ्च-: :: अयं निजः परश्चेति विकल्पो लघुचेतसाम् । पुनस्तूदारचित्तानां वसुधैव कुटुम्बिनी ॥ .. साहसेन दीनरक्षणेन धैर्येण च तत्समो नास्ति । यतः इन्द्रादयोऽपि तं सहायमकुर्वन्त । उक्तश्च- उद्योगः साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षडेते यस्य तिष्ठन्ति तस्य देवोऽपि शङ्कते ।। अन्यच्च, यस्त्वतिथीनां मनोरथं पूरयति तस्येप्सितं देवः सम्पादयति । तथा चोक्तम् - कृतो विनिश्चयः पुंसा देवः पूरयतीप्सितम् । विष्णुचक्रं गरुत्मांश्च नास्ति तस्य यदाहवे ॥ तथाच- उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं विषयेष्वसक्तम् । शूरं कृतज्ञं दृढनिश्चयं च लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वासहेतोः।। एवं सकलगुणाधिवासो विक्रमार्कः सर्वसम्पत्परिपूर्णः सफलमपि महीमण्डलं पालयन्नेकदा स्वमनस्यचिन्तयत्-- अनित्योऽयं संसारः कदा कस्य किं भविष्यतीति न ज्ञायते अतः समुपार्जितं द्रव्यं न दानभोगादिना विना सफल भवति । तस्य सत्पात्रे दानमेव प्रथमं . फलमा । यस्य तन्न भवेत् तन्नाशमेव प्रामुयात् । उक्तं च- . - .

·३२ विक्रमाचरित्रम् दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यम ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवत्येव ।। अन्यञ्च- दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे सङ्गहो न कर्तव्यः । पश्येह मधुकराणां संचितमर्थ हरन्ति लोकेऽन्ये । कि च- अनुभवत दत्त वित्तं मान्य मानयत सज्जनं भजत । अतिपरुषपवनलुलिता दीपशिखेवातिचञ्चला लक्ष्मीः ।। अपि च-- उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् । तटाकोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ इत्येवं विचार्य सर्वस्वदक्षिणं कमपि यज्ञं कर्तुमुपाक्रम- (त)त् । ततः शिल्पिभिरतिमनोहरं यज्ञायतनं कारयामास । सर्वा अपि यज्ञसामग्रीः सम्पादयामास । देवर्षियक्षगन्धर्वसिद्धा- दीनाह्वापयत् । ब्राह्मणाश्च समाजग्मुः। सर्वे राजानो बान्धवाश्च । तत्रान्तरे राजा समुद्राह्वानाय कश्चन ब्राह्मणं प्रेषयत् । सोऽपि समुद्रतीरं गत्वा गन्धपुष्पाक्षतादिभिः समुद्रमभ्याब्रवीत्- भगवन् ! रत्नाकर ! विक्रमार्को यज्ञं करिष्यति । तेन प्रेषि- तोऽहं त्वदासानार्थ समागतोऽस्मि इति जलमध्ये पुष्पाञ्जलि विक्षिप्य क्षणं तस्थौ । तत्र न कोऽपि प्रत्युवाच । ततो ब्राह्मण- स्तटानिवृत्य यथागतं यावदाजगाम, तावहेदीप्यमानशरीरः कश्चिन्महीसुरः समागत्य तमवदत्-त्वं किल विक्रमे- - ।

·तृतीयोपाख्यानम् पास्माना(सा)जयितुं प्रेषितः । तेन या सम्भावना कृता साs- स्मान प्राप्तव । एतदेव सुहल्लक्षणं यत् समये दानमानादि । उक्तंच- ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति । भुङ्क्ते च भोजयत्येव पडिधं मित्रलक्षणम् ॥ गिरौ मयूरो गगने च मेघो लक्षान्तरेऽकः सलिले च पत्रम्। लक्षद्वये ग्लौः कुमुदानि भूमौ ययोस्तु मैत्री न तयोहिंदूरम्।। मम नायमवसरः समागन्तुम् । यथार्थमुपकरिष्यामि । अमूल्यानि रत्नानि चत्वारि दास्यामि । प्रयच्छ तस्मै । एषां माहात्म्यं शृणु । “एषामिदं रत्नं यद्धनादि वस्तु स्मयते तद्ददाति । द्वितीयं यत्तु भक्ष्यभोज्यादिकममृतकल्पं तदुत्पा- दयति । तृतीयं हस्यश्वरथपादातं बलं प्रजनयति । चतुर्थ दिव्यं वनाभरणादिकं प्रसूते ।" इत्यभिधाय रत्नानि दत्त्वा समुद्रोऽ. न्तरधात् । तदनन्तरं ब्राह्मणस्तानि रत्नानि गृहीत्वा चिरादुज- यिनीमगमत् । अत्रान्तरे यज्ञं समाप्य राजाऽवभृथस्नानं विधाय सर्वान् लोकान् परिपूर्णमनोरथानकरोत् । ब्राह्मणोऽपि राजा- नमवलोक्य मणीनां गुणानकथयत् । राजा-'ब्राह्मण! यज्ञ- दक्षिणाकालमतिलङ्घय समागच्छः । सर्वस्वमर्थिसात् कृत्वा केवलोऽस्मि । अतस्त्वमेवैतेषां रत्नानां यदेकं तुभ्यं रोचते 'महाराज ! अहं गृहिणीं पुत्रं स्नुषां पृष्टा सर्वेभ्यो यद्रोचते तद्गृहीयाम् ।' राजा-'तथा कुरु!' तद्गृहाण । ब्राह्मण ·विक्रमाचरित्रम् प्रामणोऽपि स्वभवनमागत्यं तद्वतान्त तेषामकथयत् । तनिशम्य पुत्रोऽभ्यभाषत-यद्रनं चतुरङ्ग बलं ददाति तद्गृहीयाम । सुखेन राज्यमायाति । 'पिता-प्राज्ञो राज्यं नापेक्षेत। .. रामे प्रव्रजन बलेनियमनं पाण्डोस्सुतानां वनं. घृष्णीनां निधनं नले च नृपती राज्यात् परिमंशनम् । ; कारागारनिषेवणं च मरणं सञ्चिन्त्य लक्केश्वरे दृष्ट्वा राज्यविडम्बनादुपगतं. दुःखं न तद्वाञ्छति ॥ यस्माद्धनादिकं लभ्यते तद्गृह्णीयाम, तेन तु सर्वमपि लभ्यते । उक्तश्च- न तदस्ति जगत्यस्मिन् यदर्थेन न सिद्धयति । इति निश्चित्य मतिमान् धनमेकं प्रसाधयेत् ॥ ८३. भार्या-“यद्रनं षड्सोपेतं चतुर्विधानं प्रसूते; तद्गृही- तव्यम् । सर्वेषां प्राणिनामन्नमेव जीवधारणम् । उक्तश्च- अचं विधात्रा विहितं मर्त्यानां जीवधारणम् । तदनादृत्य मतिमान् प्रार्थयेन तु किञ्चन ॥ ८४ अथ स्नुषा-"यद्रनं घनाभरणादिकं प्रसूते. यथाच . भूषणैर्भूषयेदङ्ग सदा विभवसारतः । शुचिसौभाग्यसिद्धयर्थमायुष्यस्याभिवृद्धये ॥ सुहृदानन्दनं मुख्यमुत्सवेषु विभूषणम् । रत्नाधिदेवतातुष्टिभूषणस्य विधारणात् ।।" ८६ एवं परस्परं चतुणों विवादो लमः । ततो ब्राह्मणो राज्ञ:

·" - चतुर्थोपाख्यानम् समीपमागत्य विवाद, न्यवेदयत् । राजाऽपि तच्छ्रुत्वा तुमै ब्राह्मणाय चत्वार्यपि, रत्नानि ददौ । इति कथां कथयित्वा सालभञ्जिका भोजमब्रवीत्- "औदार्यमेव सहजो गुणः शरीरिणाम् । तथा हि- चम्पकेषु सुवर्णत्वं कान्तिर्मुक्ताफलेषु च । यथेषुदण्डे माधुर्यमौदार्य सहज तथा ।। त्वय्येवमौदार्य विद्यते चेदस्मिन् सिंहासन उपविशः।" तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णी बभूव । इति तृतीयोपाख्यानम् - . ॥ अथ चतुर्थोपाख्यानम् ॥ भूसुरेण कृतिना कृतज्ञताशोधनाय तनयो महीपतेः । एकदा कुहनयापहारितो गूढमित्यभिनिवेदयत्यसौ ॥ ८८ भूयोऽप्येकदा सिंहासनमारोदुमागच्छति भोजे साल- भञ्जिकाऽब्रवीत्-'यदि त्वमौदार्येण विक्रमार्कमनुसरेस्तहीद सिंहासनमारोह ।' राजा-'ब्रूहि मे तस्यौदार्यवृत्तान्तम् ।' ततः सालभञ्जिका कथां कथयितुमारेभे । विक्रमादित्ये राज्यं कुर्वत्युज्जयिन्यां ब्राह्मणः कोऽपि सकलविद्याविचक्षणः सकलगुणालकृतश्च परमपुत्रः समभवत् । तं चैकदा तत्प्रेयसी जगाद-"भोः प्राणनाथ, पुत्रं विना गृहस्थस्य गतिर्नास्तीति स्मृतिपुराणविदः समामनन्ति । तथा च- -- ·• • ८९ ९० ३६. विक्रमार्कचरित्रम् अपुत्रस्य गतिर्नास्ति खगों नैव च नैव च । तसात् पुत्रमुखं दृष्ट्वा भवेत् पश्चाद्धि तापसः ॥ शर्वरीदीपकश्चन्द्र प्रभातोद्दीपको रविः । त्रैलोक्यदीपको धर्मः सुपुत्र: कुलदीपकः ।। नागो भाति मदेन ; खं जलधरैः पूर्णेन्दुना शर्वरी; शीलेन प्रमदा; जवेन तुरगो; नित्योत्सवैमन्दिरम् । वाणी व्याकरणेन ; हंसमिथुनैनद्यः ; सभा पण्डितः ; सत्पुत्रण कुलं ; नृपण वसुधा; लोकत्रयं भानुना ।। तच्छ्रुत्वा भूसुरः प्राह-"प्रिये ! सत्यमवादीः । परमु- द्यमेन विना द्रव्यं, गुरुशुश्रूषां विना विद्या, परमेश्वरप्रसाद विना सन्ततिश्च न लभ्यते । उक्तश्च- निरन्तरं सुखापेक्षा हृदये यदि वर्तते । कृत्वा भावं दृढं नित्यं भवानीवल्लभं भजेत् ॥ ९२ तदाकर्ण्य ब्राह्मणी पुनर्जगाद-'भोः स्वामिन् , जाना- सि किल सर्व । कुतः परमेश्वरप्रसादनं किमपि नानुतिष्ठसि ?' ब्राह्मण:-"भोः प्रिये ! युक्तमाह भवती। युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि । विदुषा तु सदा ग्राह्य वृद्धादपि न दुर्वचः" । इत्युक्ता स विप्रः परमेश्वरप्रसादनाय रुद्रानुवाकैरयजत । अर्थकदा रात्री ब्राह्मणं स्वप्ने जटामकुटधारी वृषभवाहनः शैलतनयासमाश्लिष्टवामतनुश्चन्द्रकलावतंसः परमेश्वरश्चक्षुषोः पदमवतीर्थेवमवदत्-'पुत्र प्रदोषव्रतमाचर । तेन तव पुत्रो ·९४ चतुर्थीपाश्यानम् भविष्यतीति । ब्राह्मणस्तु प्रबुध्य ससम्भ्रममुत्थाय स्वप्नवृत्तान्त वृद्धभ्यो निवेदयामास । तेऽब्रुवन्-"तात! यथार्थोऽयं स्वप्नः । उक्तश्च स्वप्नाध्याये- देवो द्विजो गुरुवापि पितरो लिङ्गिनस्तथा । यद्वदन्ति वचः खप्ने तत् तथैव विनिर्दिशेत् ।। अस्मिन् व्रतेऽनुष्ठिते सर्वथा तव पुत्रो भविष्यतीति । तेषां वचनं मनसि कृत्वा ब्राह्मणो मार्गशीर्षशुद्धत्रयोदश्यां मन्दवासरे कल्पोक्तप्रकारेण प्रदोषव्रतमन्वतिष्ठत् । अथानुष्ठिते च व्रते, परमेश्वरः प्रसन्नो भूत्वा पुत्रमस्मै प्रायच्छत् । तदन- न्तरं ब्राह्मणस्तस्य जातकर्म विधाय द्वादशे दिवसे देवदत्त इति नाम च कृत्वावशिष्टान्यन्नप्राशनचौलोपनयनादीनि कर्माणि यथाकालमकार्षीत् । वेदान साङ्गानध्यापयामास । ततः षोडशे वर्षे गोदानादिकं विधाय सुरूपां बुद्धिशीललक्षणसम्पन्नां कामपि कन्यकामन्धिष्य तस्य विवाहं कृत्वा जीवन परि- कल्प्य स्वयं तीर्थयात्रा कर्तुकामः पुत्ताय बुद्धिमेवमुपदिदेश- "पुत्र श्रूयतामुपदेशोऽयम् । इह परत्र च सुखकारी मया कथ्यते । 'देवदत्तः--आर्य! धन्योऽस्मि । यथेच्छमुपदिशतु भवान् । पिता--"वत्स! अतिकष्टां दशां प्राप्तोऽपि स्वधर्मा- चारं मा परित्यज । परैः सह विवादं मा कार्षीः । सर्वभूतेषु दयां कुरु । परमेश्वरे भक्ति विधेहि । परस्त्रियो मा विलोकय । बलवद्विरोधं मा कुरु । मर्मज्ञेष्वनुवृत्तिं विधेहि । प्रस्तावसदृशं बद । स्ववित्तानुसारेण व्ययं कुरु । सज्जनानाश्रय । दुर्जनान् ·३८ विक्रमार्कचरित्रम् परिहर । स्त्रीभ्योः गुह्यं मा बद" एवमन्याश्च नीतीरुपदिश्य . स्वयं वाराणसी जगामः । देवदत्तश्च पितुरुपदेशं पालयन तत्रैक नगरे सुखमुवास । अथैकदा होमाय समिधः समाहर्तुं स महदरण्यं प्रवि- श्य यावत् समिधश्चिच्छेद, तावद्विक्रमो राजा मृगयार्थ विपिन- मवगाह्य महान्तमेकं सूकरमनुधावन् तत्रागत्य देवदत्तं दृष्ट्वा पुरमार्ग जानन्नपि पप्रच्छ । तेन पृष्टो देवदत्तः स्वयमग्रे गच्छन् राजानं नगरमनीनयत् । तदनन्तरं राजा देवदत्तं बहुधा सम्मान्य कुत्रापि राजकायें न्ययुक्त । एवं महान कालः समतिचक्राम । अथैकदा राजा मध्येसभमवादीत् 'कथमहं देवदत्त- कृतादुपकारादुत्तीणों भविष्यामि ? यदयं मां. महतोऽरण्यानग- रमनैषात् ' तदा कोऽपि जगाद--हन्तायं महापुरुषः ! यत् कृतमुपकारं चिरादपि न विस्मरति । तथा चोक्तम्- प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्त: शिरसि.निहितमारा नारिकेळा नराणाम् । सलिलममृतकल्पं दाराजीवितान्तं न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ।। ९५ः ब्राह्मणस्तु राज्ञो वचनं श्रुत्वा स्वमनसि विचचार- अहो ! राजा किमेवं वदति? किं नामाहमुपाकरवम् ? किमे- तत् तथ्यं वा मिथ्या वा १ अस्य प्रत्ययं पश्येयम् ।' इति विचार्य राजपुत्रमपत्य स्वमन्दिरे सङ्गोप्य तस्य कण्ठभूषणमेक खभृत्यहस्ते दवा विपण्यां विक्रेतुं । प्रेषयत् । अस्मिन्नवसरे ·३९४ चतुधापाख्यानम् राजमन्दिरे 'राजकुमारः केनापि चोरेणापहतो. मारित' इति महान् कोलाहलः समभूत् । राजाऽपि पुत्रमार्गणाय सर्वत्रा. धिकारिणः प्राहिणोत् । तदा ते सर्वतः परिभ्रमन्तोः विषणिः मध्ये देवादाभरणहस्तं देवदत्तभृत्यमपश्यत् । ततस्तदाभरणं राज- कुमारस्येति ज्ञात्वा तं बद्ध्वा राजसमीपं निन्युः । राजाऽपि तं दृष्ट्वोवाच- रे रे भृत्य !, . पापिष्ठ ! कथमेतदाभरणं तव हस्ते समागतं ?' भृत्यः-~-'अहं देवदत्तस्य भृत्यः । एतदाभरणं विपणिमध्ये विक्रीय धनमानयेति तेन प्रेषितोऽस्मिा तो राजा देवदत्तमाहूयैवमपृच्छत्-'एतदाभरणं कस्ते ददौ?' देवदत्तः। न कोऽपि । अहमेव धनलोलुपस्तव कुमार हत्वा तद्भूषणानि गृहीत्वा तेषामिदमेकमाभरणं विक्रेतु- मदाम् । इदानी यद्रोचते तुभ्यं तत् कुरु । मम कर्मवशादेवं बुद्धिरुत्पन्ना।' इति भणित्वाऽवनतवदनस्तस्थौ । तच्छ्रुत्वा राजा किमपि प्रतिकतुं न शशाक । तदा सभ्यः कश्चिदाह-'अहो! अयं सर्वधर्मशाखवेत्ता । कथमीदृशे पापे काणि बुद्धिमकरोत् !' अपरः कश्चिदाह "किं चित्रम् ? स्वकर्मणा प्रेरितस्यैवं बुद्धि- रजायत । उक्तं च- किं किं करोति न प्राज्ञः प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः । । प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी ॥" ९६ तत्र परे केचन राजानमब्रुवन् -'देव ! यदयं बाल- घाती, पुनः स्वर्णस्तेयी च । ततः खादिरेण शूलेन हन्तव्यः । तदा मन्त्रिणः प्राहुः-'इमं तिलांशखण्डान् कृत्वा एतन्मांसेनं.

·४०. विक्रमार्कचरित्रम् गृधेभ्यो बलिदातव्यः' । इति तेषां वचनं श्रुत्वा राजा जगाद-"भोः सभ्याः! 'अयं मामाश्रितः । पुरमार्गप्रदर्शना. दुपकारी च । अतोऽस्मिन् गुणदोषचिन्ता न कार्या । उक्तंच- चन्द्रः क्षयी प्रकृतिवक्रतनुः कलङ्की दोषाकरः स्फुरति मित्रविपत्तिकाले । मूर्धा तथाऽपि सततं ध्रियते हरेण नैवाश्रितेषु महतां गुणदोषचिन्ता ।। किञ्च उपकारिषु यस्साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥" इति भणित्वा राजा देवदत्तमवलोक्य "सखे ! किश्चि- दपि भयं चेतसि मा कार्षीः । मम पुत्रो बलीयसा पुराकृतेन कर्मणा हतः । किं नाम त्वया कृतम् । प्राक्कृतं को वा लङ्घ- यितुं क्षमेत । तथाहि- माता लक्ष्मीः पिता विष्णुः स्वयं च विषमायुधः । तथाऽपि शम्भुना दग्धः प्राकृतं केन लङ्घयते ? ॥ ९९ अन्यच्च, महत्यरण्ये पतितं मां नगरमनीनयः किल । अत्र प्रत्युपकारसहस्रैरपि न तावकमृणमपनेतुं प्रभवामि । इति समाश्वास्य तं वस्त्राभरणादिना सम्भाव्य विससर्ज । देव- दत्तस्तु परमानन्दभरितस्तं कुमारं स्वगृहादानीय राज्ञे ददौ । ततो विस्मितेन राज्ञा अभाणि-देवदत्त ! किमेवं कृतम् ?' देवदत्त:--"भी राजन् ! श्रृयताम् । त्वया सभामध्ये बहुवारं देवदत्तकृतादुपकारात् कथमुत्तीणों भविष्यामीति भणितम् । " ·पञ्चमोपाख्यानम् अतस्तव चित्तपरीक्षणार्थ मयैवं कृतम् । त्वयि प्रत्ययो दृष्टः । क्षन्तव्योऽयमपराधः । राजा-'यः कृतमुपकारं विस्म. रति स एव पुरुषाधमः ।' देवदत्तः- "देव! विनापि कारणं सकलजगतामुपकरोषि । ततस्त्वमेव सुजनो लोके । तथा चोक्तं- ते सुजनास्ते धन्यास्ते कृतिनस्ते हि सुकृतिनो लोके । ये कारणं विनाऽपि च परहितकरणाय हन्त जीवन्ति" || इति राजानं स्तुत्वा देवदत्तो राज्ञाऽनुज्ञातः स्वगृहमयासीत् । इति कथां कथयित्वा सालभञ्जिका भोजमब्रवीत् राजन् ! त्वय्येवमौदार्य न विद्यते । तदिदमास्थातुं नाईसि। तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णी निर्जगाम " इति चतुर्थोपाख्यानम् ॥ अथ पञ्चमोपाख्यानम् ॥ मणीननर्यान् वणिजः कुतोऽपि क्रीत्वा दशैतेष्वपि पश्च नावे । भृत्याय दत्त्वाऽपततेऽवशिष्टान् ददौ स राजेति निगद्यतेऽद्य ॥ १०१ पुनरपि भोजे समागत्य सिंहासनसोपाने पादं विन्य- स्थति, तावदन्या सालभञ्जिका निवार्य गिरमेवं व्याजहार- विक्रमादन्यः कोऽपि नेदमारोदुमर्हति । तत्तुल्यश्चेद- इति । श्रूयतां ब्रवीमि तस्यौदार्यम् । विक्रमार्के मही पालय- ·विक्रमार्कचरित्रम् स्येकदा कश्चिद्रनवणिक् समेत्य रत्नमनर्धमेकं राजहस्ते समर्पित- वान् । राजा देदीप्यमानं तदादायः परीक्षकानाकार्याभणत-- कीदृशमेतद्रत्नम् ? कियन्मूल्यमर्हति ? निश्चित्य कथयत । परीक्षकास्तद्रनं साधु निरूप्य 'राजन्नमूल्यमेतद्रत्नम् । अस्य मूल्यं निर्गतुं न केऽप्यत्र प्रभवन्ति । तच्छ्रुत्वा राजा तस्मै भूरि द्रव्यं दत्वाऽब्रवीत्-'भोः सार्थवाह, किमीशमन्य- दस्ति ?। वणिक्-'देव! नात्र सन्ति, ग्रामे तु दश विद्यन्ते । यदि जिघृक्षा देवस्य, तर्हि प्रेषयिष्यामि । राजा तेषामेकैकस्य चतुस्सहस्रं सुवर्णानि मूल्यं निर्णीय तावद्धनं दत्त्वा सहैव तेन चतुरमेकं भृत्यं प्रेष्य, अष्टभिर्दिवसैरत्राऽगच्छेरित्यादिदेश । सोऽपि यदाज्ञापयति देव' इत्याज्ञां शिरसि कृत्वा झडिति निर्जगाम । रत्नानि गृहीत्वा पुनरागच्छति च तस्मिन् मध्येपथं महती वृष्टिरासीत् । तया चोभयकूलपरिपूर्णा नद्येका प्रवहति स्म । तदुत्तरं तीरं गन्तुमशक्नुवन्नाविकमाहूयावदत् 'नाविक! रत्नहरं मामिमां नदीमुत्तारय' नाविक:-"अये पथिक ! अद्यैषा नदी वेलामतिक्रम्य प्रवहति । कथमुत्तार्यताम् ? अन्यच्च- महानद्युत्तरणं बुद्धिमता वर्जनीयम् । उक्तं च- महानदीप्रतरणं महापुरुषनिग्रहम् । महाजनविरोधं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १०२ - तथाच-- चरित्रे योषितां पूर्णसरित्तारे नृपादरे । सर्पमैत्र्ये वणिग्याक्ये विश्वास नैव कारयेत् ॥ १३३ ·पञ्चमोपाख्यानम् -- - भृत्य:--'अये कर्णधार ! यदुक्तं त्वया तत् सत्यमेव । मम तु महत् कार्यमस्ति' कर्णधार:-'कथय किं तत् । भृत्यः- यद्यहमद्यैव रत्नानि गृहीत्वा देवपादमूलं न गच्छेयं, तदाज्ञाभङ्गाद्राजा मम निग्रहं करिष्यति।' नाविक:-तर्हि तेषां मम पञ्च रत्नानि यदि दास्यसि, त्वां नदीमिमामुत्तरयि- ज्यामि ।' ततो भृत्यस्तस्य पञ्च रत्नानि दत्त्वा नदीमुत्तीर्य राजसमीपमागत्य सविनयं प्रणम्य पश्च रत्नानि ददौ । तदा राजाऽब्रवीत् 'किमु रे पश्चैव समानीतानि! कुत्रावशिष्टानि पञ्च !' भृत्यः-'देव! श्रूयतां विज्ञाप्यते । अहं यथादेश- मितो निर्गत्य वणिजा सह रत्ननगरं प्रविश्य तेन दत्तानि दश रत्नानि गृहीत्वा ततो निर्गत्य यावदागच्छम् , तावन्मार्गे कापि वृष्टिरतिमहती समभूत् । तदा काऽपि तटिनी कूलमुल्लञ्चय प्रतिभयं प्रवहति स्म । अहं तु यथादिष्टकालं स्वामिचरणौ पश्येयमिति नदीमुत्तरीतुं नाविकाय पञ्च रत्नानि दत्तवानस्मि । पश्च रत्नानीमानि समानीतानि । यद्यादिष्टः समयोऽतिलङ्घयेत, तदाज्ञाभङ्गो भवेत् । आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां विप्राणां मानखण्डनम् । पृथक्छय्या च नारीणामशस्त्रो वध उच्यते" ॥ १०४ इत्युक्त्वा, देवः प्रमाणमिति विरराम । राजा तु तद्व- चनं श्रुत्वा परं सन्तुष्टः सम्मान्यावशिष्टान्यपि रत्नानि तस्मा- यंदात् । इति कथा कथयित्वा सालभञ्जिका भोजराज प्रति "भो देव ! किमेवमौदार्यं त्वयि विद्यते ? यदि विद्येत, त(प- विशेत्यवदत् । तदाकर्ण्य भोजस्तूष्णीमन्तःपुरमविशत् । इति पञ्चमोपाख्यानम् ॥

·॥ अथ षष्ठोपाख्यानम् ॥ इतः परं विक्रमभूमिपालस्तपश्चरन्तं किल वर्णिनं सः । पुरेऽभिषिच्य प्रददौ धनानि भूरीति सैषा प्रतिमाऽद्य वक्ति। भोजराजः पुनः शुभे मुहूर्ते सिंहासनमारोढुमाजगाम । तावदपरा सालभञ्जिका निवार्य बभाग-'भो राजन् ! यः पुनरौदार्येण विक्रममनुकरोति स एव सिंहासनमिदमधिरोदु- मर्हति । भोज:-'तस्यौदार्यवृत्तान्तं कथय ।' सालभञ्जिका- - 'देव श्रूयताम्- विक्रमादित्यो राज्यं कुर्वन्नेकदा वसन्तोत्सवे सकला- न्तःपुरवधूसमेतः क्रीडार्थ शृङ्गारवनमगमत् । तत्र च- माकन्देषु नवोदयेषु मुदिता माध्वीरसास्वादिनो झङ्कारैकपरायणा विरहिणां मानच्छिदो बम्भराः। हृष्यत्पल्लवतल्लजाकुरलवाखादोन्मिषत्पञ्चमा भूपालं रतिविभ्रमाकुलरतं भूयो वितेनुः पिकाः ॥ मन्देन चन्दनमहीधरमारुतेन व्यानर्तिता नवलताः कुसुमावतंसाः । जहुर्दशौ च हृदयं च नरेश्वरस्य घ्राणं च भृङ्गनिनदैमधुरैः श्रवश्च ॥ १०७ एवं नानाविधतरुलतोपशोभिते तस्मिन् प्रमदवने समु- पितरतिकौतुको राजा कदाचिद्वापीषु, कदाचित् कुसुमास्तीर्णेषु लतागृहेषु कदाचित् तरुतलेषु, कदाचिञ्चन्द्रकान्तमणिमयेषु सौधेषु सहैवान्तः पुरवनिताभिर्विहरन् महान्तं कालमनैषीत् ।

·षष्ठोपाख्यानम् तत्र कश्चिद्ब्रह्मचारी कुत्रापि तरुमूले तपश्चरन् राजानं तत्रागतं दृष्ट्वा स्वमनस्यचिन्तयत्-"अहो तपः कुर्वता मया जन्म वृथैव नीतम् । स्वप्नेऽपि किश्चित् सुखं नानुभूतम् । याव- जीवं कष्टेन कालं नीत्वा मृतस्तपःफलं भोक्तेति कोऽयं विचारः ? 'विषयसुखं सर्वमेव दुःखानुविद्धम् , तदव्ययसुखो- दर्कमेव तपः समाचरेदिति मूर्खाणां प्रलपितम्। उक्तश्च- त्याज्यं सुखं विषयसङ्गमजन्म पुंसा दुःखोपसृष्टमिति मूर्खविचारणेषा । वीहीनपास्य च सितोचमतण्डुलाढयान् का काङ्क्षते तुषकणान् मतिमान् धरित्र्याम् ॥ १०८ तन्महत् कष्टं कृत्वाऽपि संसारसारभूतं स्त्रीसुखमेव भोक्तव्यम् । उक्तं च- असारभूते संसारे सार: सारङ्गलोचना । तदर्थं धनमिच्छन्ति तत्त्यागे तु धनेन किम् ॥ १०९ तथा च-- असारभूते संसारे सारभूता नितम्बिनी । इति सञ्चिन्त्य वै शम्भुरर्धाङ्ग कामिनी दधौ ॥" ११० इत्यादि चिन्तयित्वा, विक्रमश्चायं देवादत्रं समायातः । तमेनं याचयित्वा संसारसुखमनुभविष्या' मीति निश्चित्य राज- समीपमागत्य 'महाराज! चिरं जीवे'त्याशिषं प्रायुक्त । राजा तमासने समुपवेश्यापृच्छत् 'भो ब्रह्मन् ! कुतः समागतोऽसि?' ब्रह्मचारी-"अहमत्रैव जगदम्बिकापरिचर्या कुर्वन् तिष्ठामि ।

·विक्रमाचरित्रम् .. नित्यमेवं परिचरतो. मे. पञ्चाशद्वर्षाणि व्यतीतानि । अहं तु ब्रह्मचारी । अद्य निशायां- याममात्रावशिष्टायां देवता मां स्वप्ने समेत्य 'वत्स ! तवाहं प्रसन्नाऽस्मि । स्वमिदानी गृहस्थाश्रम स्वीकृत्य पुत्रमुत्पाद्य पश्चान्मोक्षे मनो निधेहि । अन्यथा तव गतिर्नास्ति । उक्तं च-- ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानः पतत्यधः ॥ १.११ दानशौण्डो विक्रमादित्यमहाराजस्तूर्णमेवात्राऽगमि- ध्यति । स तु तव मनोरथं पूरयिष्यतीत्येवमादिश्यान्तरधात् । तदहं प्रबुध्य भवन्तमागतं च दृष्ट्वा समागतोऽस्मि" इत्येवमन- तमवादीत् । तच्छ्रुत्वा राजा स्वमनस्यचिन्तयत् "किमेतत् सत्यं स्यात् ? एवमेतत् । देवता स्वप्ने नाकथयत् । असावे लोभादनृतं वदति । आस्तामेतत् । तथाऽप्ययमात इव दृश्यते। सर्वथाऽस्य मनोरथं पूरयिष्यामि । उक्तं च- दत्त्वाऽऽर्ताय नृपो दानं शून्यलिङ्गं प्रपूज्य च । परिपाल्याश्रितान् नित्यमश्वमेधफलं भजेत् ।। ११२ इत्यादि विचार्य तत्र नगरमेकं निर्माय तत्र तं संस्थाप्य शतं विलासिनीः पञ्चशतं तुरङ्गान् चत्वारिंशतं रथान् चतु- स्सहस्रं भटांश्च तस्मै ब्राह्मणाय ददौ । किं च राजा चण्डिका- नगरमिति तस्य नगरस्य नाम चकारः। ततः परिपूर्णमनोरथो ब्राह्मणः कृतोद्वाहमङ्गळंस्तं राजानमाशामिभिववर्ष । राजाऽपि निजनगरं जगाम ।

·सप्तमोपाख्यानम् - .इति कथां सालभलिका भोजाय कथयामास । भो- जस्तु तादृशमौदार्यमात्मन्यपश्यन् तूष्णी जगाम । इति षष्ठोपाख्यानम् ॥ अथ सप्तमोपाख्यानम् ॥ - . मध्येसमुद्रं कचिदद्रिभृङ्गे दुर्गालये प्रेतकबन्धयुग्मं । चक्रे सजीवं पृथुसाहसेन राजेति सेयं प्रतिमा ब्रवीति ।। पुनरपि भोजः कदाचिच्छुभमुहूर्ते समुचितसन्नाहः सिंहासनमारोदुमुपदक्रमे । तदाऽन्या सालभञ्जिकाऽवदत्- 'भो राजन् ! तथाविधं साहसमौदार्य धैर्य च यस्यास्ति, स एवेदं सिंहासनमधिरोदुमर्हति ।' राजा-सालभञ्जिके ! कीदृशं तत् ! सालभलिका- भो राजन! शृणु । विक्रमादित्ये राज्यं कुर्वति, लोके दुर्जनः कण्टको नास्ति । सर्वे जनाः सदाचारसम्पन्नाः । ब्राह्मणा वेदशालाभ्यासादिस्वधर्मचर्यापराः, षट्कर्मनिरताध बभूवुः । सर्वस्यापि वर्णस्य पापाद्भयं, प्राणिषु दया, परमेश्वरे भक्तिः, देहे निर्ममता, नित्यानित्यवस्तुविचारः, पस्त्र विषये बुद्धिः, वाचि सदुक्तिः, परिपालने दाय, हृदये चौदार्यमभूत् । एवं सर्वोऽपि लोकः पवित्रभूतान्तःकरणो राज्ञः प्रसादात् सुखेनावर्तत । तस्यां चोजयिन्यां धनदो नाम कश्चिदूरुजः सम- भूत् । तस्य सम्पदा मर्यादा नास्ति । यानि वस्तूनि भुवने ·'४८ विक्रमार्कचरित्रम् सुदुर्लभानि तानि तत्र सुलभानि । एवं सकलसम्पसमाश्रि- तस्य तस्यैकदा चेतसि सर्ववस्तुष्वनित्यताबुद्धिरुदभूत्-हन्त! निस्सारोऽयं संसारः । सर्वच वस्तुजातमनित्यम् । गगननगरकल्पः सङ्गमो वल्लभाना जलदपटलतुल्यं यौवनं वा धनं वा । खजनसुतशरीरादीनि विद्युच्चलानि क्षणिकमिति समस्तं विद्धि संसारवृत्तम् ।। ११४ प्तथा च- - ११५ शरणमशरणं वा बन्धुमूलं नराणां क्षणपरिचितदारा द्वारमापद्गणानाम् । विपरिमृशत पुत्राः शात्रवं सर्वमेतत् त्यजत भजत धर्म निर्मलं पुण्यकामाः ॥ अतः संसारिणां धर्म एव शरणम् । उक्तश्च- 'धर्मो रक्षति रक्षितो ननु हतो हन्तीह स प्राणिनो हन्तव्यो न तु यः स एव शरणं संसारिणां सर्वदा । धर्मः प्रापयतीह तत्पदमपि ध्यायन्ति यद्योगिनो नो धर्मात् सुहृदस्ति नैव च सुखी नो पण्डितो धार्मिकात्।। 'धर्मः शर्म भुजङ्गपुङ्गवपुरीसारं विधातुं क्षमो धर्मः प्रापितमर्त्यलोकविपुलप्रीतिस्तदाशंसिनाम् । धर्मः स्वनगरीनिरन्तरसुधास्वादोदयस्याऽस्पदं धर्म: किं न करोति मुक्तिवनितासम्भोगभाग्यान्तरम् ।।

·सप्तमोपाख्यानम् ४९ - अपि च धर्मसङ्गहार्थमुपार्जितं द्रव्यं सत्पात्रे दातव्यम्। तस्मिन् समर्पितं तद्हुगुणं भवेत् । तथा हि- पात्रविशेषे न्यस्तं सौगुण्यं भजति वित्तमाधातुः । जलमिव समुद्रशुक्तौ मुक्ताफलतां पयोदवृन्दस्य ॥११८ न्यग्रोधस्य यथा बीजं स्तोकं सुक्षेत्रभूमिगम् । बहुविस्तीर्णतां याति तहानं सुपात्रगम् ।। ११९ इत्यादि बहुधा विचार्य श्रोत्रियानाहूय, तत्सकाशादान- काण्डोक्तानि विविधानि दानानि श्रुत्वा सर्वमेव निजधनं सत्पात्रेभ्यो दत्त्वा पवित्रान्तःकरणः पुनरपि विचारयति स्म-'अहो मयैतदनुष्ठितं दानवतादिकं तदा सफलं भवेत् , यदा द्वारवती गत्वा श्रीकृष्णं द्रक्ष्यामि ।' इति विचार्य द्वार- वती प्रति निर्गत्य समुद्रतीरं गत्वा कश्चन नाविकमाहूय समु- चितमातरं निर्णीय भिक्षुकयोगिनो वैदेशिकान् नावमारोप्य स्वयं चारुह्य तैः सह धर्ममेदुरास्तास्ताः कथाः कथयन् स यावद्गच्छत् , तावत् समुद्रमध्ये कश्चित् समुदीर्णः पर्वतस्तेन दृष्टः । तत्र महानेको देवालयोऽदृश्यत । धनदस्तु देवालयं गत्वा भुवनेश्वरी गन्धपुष्पाक्षतादिभिरुपचारैरभ्यर्च्य नमस्कृत्य तस्या वामभागे छिन्नमस्तकं त्रीपुरुषयुगळं दृष्ट्वा पुरस्थितभित्ति- भागे लिखितान्यक्षराणि पपाठ-'यदा कोऽपि परोपकारी परमैश्वर्यसम्पन्नो द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतः स्वकण्ठरुधिरेण भुवनेश्व- रीमर्चयिष्यति, तदेदं स्त्रीपुरुषयुगळं सजीवं भविष्यतीति । एवं पठित्वा सविस्मयो धनदः पुनरपि नावमारुह्य द्वारवती मत्वा श्रीकृष्णं दृष्टा प्रणम्यास्तावीत् । Vikra_3 - ·५० विक्रमाचरित्रम् एकोऽपि कृष्णस्य कृता प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः। दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामो न पुनर्भवाय ॥ इत्येवं स्तुत्वा श्रीकृष्णं षोडशभिरुपचारैः सम्पूज्य यद्य- दपूर्व वस्तु समानीतं तत् सर्व समर्प्य तत्र दिनत्रयमुषित्वा ततो निर्गत्य कतिपयैर्दिनैर्निजनगरमाजगाम । आगत्य च सर्वानपि बान्धवान् कृष्णप्रसादेन सम्भाव्य । रिक्तपाणिर्न पश्येत्तु राजानं दैवतं गुरुम् । नैमित्तिकं विशेषेण सुहृदं फलकामुकः ।। १२१ तथा च- १२२ इष्टां भायां प्रिय मित्रं पुत्रं चापि कनीयसम् । रिक्तपाणिर्न पश्येत्तु तथा नैमित्तिकं प्रभुम् ॥ इति विचिन्त्य प्रभाते किमप्यपूर्व प्राभृतं गृहीत्वा विक्रमार्क द्रष्टुं जगाम । गत्वा च सविनयं, कृष्णप्रसादं दत्त्वा तदादिष्टे चासने समाससाद । ततो राजा यात्राक्षेमं पृष्ट्वा, किं किमपूर्व दृष्टमिति वणिजमपृच्छत् । सोऽपि समुद्रमध्योदीर्ण- भुवनेश्वर्यालयदृष्टकबन्धवृत्तान्तमवदत् । तच्छृत्वा समुपजात- कुतूहलो राजा तेन साधं प्रापतदपूर्व स्थानम् । तत्र च देवता- वामभागे पतितं कबन्धयुगळमपश्यत् । अपठीच तान्यक्ष- राणि । तदनन्तरं राजा भुवनेश्वरी स्तुत्वा खङ्ग कोशादाकृष्य यावत् कण्ठे चकार, तावत् कबन्धयुगळं सशिरः सजीवं च समभूत् । देवताऽपि राज्ञो हस्तस्थितं खड्गमाकृष्याब्रवीत् 'भो राजन् ! प्रसन्नाऽस्मि । वरं घृणीष्व । राजाऽब्रवीत् 'भों देवि! प्रसन्नाऽसि यदि, बर्षस्य मिथुनस्य राज्यं देहि' वतों ·अष्टमोपाख्यानम् देवी तथेति तस्य मिथुनस्य राज्यमदात् । राजाऽपि धनदेन सह निजपुरमाजगाम । इति कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमब्रवीत् ' एवंविधं साहसादिकं त्वयि न दृश्यते ।' तच्छ्रुत्वा राजा ततो विरराम । इति सप्तमोपाख्यानम् ॥ अथ अष्टमोपाख्यानम् ॥ - काश्मीरदेशे विपुलं तटाकं वणिकृतं पूरयितुं जलेन । बलिं प्रदातुं निजकण्ठरक्तैरियेष राजेति निगद्यतेऽद्य ॥ भूयोऽपि भोजराजे यथापूर्वमागच्छति, पाञ्चालिकाऽन्या निषिध्य जगाद-'भोजराज ! इदं पुनरनन्यसाधारणमासनम् । यदि भवान विक्रमविश्रुतेन साहसादिना भूष्यते, तदा त्वाम- नुजानामि ।' राजा किश्चिदवनतमुखः प्राह ‘सालभञ्जिके ! कथय तस्यौदार्यादिवृत्तान्तम् ' । साऽब्रवीत्- भो राजन् ! शृणु । विक्रमो राजा भूमण्डले प्रवृत्ताः बहुविधाः कथाश्रारमुखेन निरवशेषं जानन् वसुमती पर्यपाल- यत् । उक्तं च- गावो गन्धेन पश्यन्ति वेदेनैव द्विजातयः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुयामितरे जनाः ॥ १२४ किंच , यो राजा भवति, तेन सर्वाऽपि लोकस्थिति- तिव्या । अपिच, अर्थिनः पूजनीयाः । प्रजाः सम्यक् परि- ।

·- विक्रमार्कचरित्रम् पालनयिाः । दुष्टाश्च दण्डनीयाः । न्यायेन धनोपार्जनं कर्त- व्यम् । अर्थिषु पक्षपातो विधेयः । एतान्येव राज्ञः पश्चयज्ञ- कर्माणि । तथा हि- दुष्टस्य दण्डः सुजनस्य पूजा न्यायेन कोशस्य च सम्प्रवृद्धिा सुपक्षपातोऽर्थिषु राज्यरक्षा पञ्चैव यज्ञाः कथिता नृपाणाम् ।। किं च- किं देवकार्येण नराधिपस्य कृत्वा निरोधं विषयस्थितानाम् । तदेव कार्य जपयज्ञहोमा येन द्विजानां न पतन्ति राष्ट्रे ॥ एवं विक्रमे राज्यं कुर्वति सत्येकदा चारा भूमण्डलं परिभ्रम्य राज्ञः सकाशमागत्य राज्ञा पृष्टा व्याजिज्ञपन्- "देव! काश्मीरदेशे महाद्रव्यसम्पन्नः कश्चिद्वणिगस्ति । स च धर्मनिरतेन चेतसा पश्चक्रोशविस्तारं तटाकमेकमची- खनत् । तन्मध्ये किञ्चिद्विलमदृश्यत । तत्र च देवो नारायणः शयानः समदृश्यत । स तस्य चायतनं कारयामास । परमुदकं न लेभे । भूयोऽपि जलोद्गमनिमित्तं वरुणमुद्दिश्य ब्राह्मणैर्जप- मकारयत् । तदपि मुधा बभूव । तत एकदा खिन्नमानसे वणिजि तटाकतीरे समुपविश्य ' अहो ! केनाप्युपायेनोदकं न लभ्यते । वृथाश्रमो जातः इति चिन्तयति, अधिगगनममा- नुषी काऽपि सरस्वती समजायत-'भो वणिक्पुत्र ! किमर्थ निश्वसिषि; महाराजलक्षणयुक्तस्य पुरुषस्य कण्ठरक्तेन यदा 'तटाकं सिच्यते, तदा विमलोदकमाविर्भविष्यति, नान्यथेति । • स तदाकर्ण्य वटाकतीरे महदन्नसत्रमकल्पयत् । तत्र च भोक्तुं बदेशवासिनो विदेशवासिनच जनाः समाययुः । तदानीं तत्र ·अष्टमोपाख्यानम् -- स्थिताः पणिगादेशकारिणो भृत्याः विदेशवासिनां पुरत एव- मवदन्-'यः कोऽपि स्वकण्ठरुधिरेण तटाकं सिञ्चति तस्य शतभारसुवर्ण दीयत' इति । तद्वचः सर्वेऽप्यशृण्वन् । कोऽपि तत्साहसं तु नाङ्गीकृतवान् । एवंविधं महच्चित्रं दृष्टमस्माभिः।" इत्येवं धाराणां वचनं श्रुत्वा विक्रमार्कः स्वयं तत्र गत्वा बिलशयनं देवं प्रणम्यातिमनोज्ञमतिविशालं तटाकं दृष्ट्वा विस्मि- तो मनस्येवमकरोत्- यदि मम कण्ठरक्तेन तटाकं सिञ्चामि, तदेदं जलैः सम्पूर्ण भवेत् । अनेन च सकललोकानामुपकारो भवेत् । इदं मम शरीरं वर्षशतमपि स्थित्वा सर्वथा विनाशमेव यास्यति । अतः शरीरममत्वं न कार्यम् । परोपकाराय शरीर- मपि दातव्यम्-उक्तं च- शतमपि शरदां वै जीवितं धारयित्वा शयनमधिशयानः सर्वथा नाशमेति । सुलभविपदि देहे सुरिलोकैकनिन्छ न विदधति ममत्वं मुक्तिकान्तोत्सुकास्ते ।। १२७ किंच- सर्वदैव रुजाक्रान्तं सर्वदैव शुचो गृहम् । सर्वदा विपदं प्राप्त मानां देहपञ्जरम् ।। १२८ तैरेव फलमाक्रान्तमनन्तं पुण्यकर्मणाम् । येषां तु जन्म न स्वार्थे यैः शरीरं परार्थितम् ॥ १२९ एवं विचार्य पुरस्थितप्रासादगर्भगतजलशयनस्य विष्णो: पूजां विधाय नमस्कृत्य बभाण-'भो देव! जलशायिन् ! - ·. विक्रमार्कचरित्रम् द्वात्रिंशल्लक्षणसम्पन्नस्य पुरुषस्य कण्ठरक्तं वाल्छसि। तर्हि ममास्य कण्ठरक्तस्य तृप्तो भूत्वा तटाकमेनं जलैः परिपूरय । इति सम्प्रार्थ्य यावत् कण्ठे खगमकरोत् , तावदेव भगवान् खङ्गं धृत्वा जगाद-'वीर! तवाहं प्रसन्नोऽस्मि । अलमनेन साहसेन । विरम । वरं वृणीष्व ।' राजाऽवदत् : देव! यदि मम प्रसन्नो जातोऽसि, तहाँम तटाकं जलैः परिपूरय । देवः-'राजन् ! त्वमस्मात् स्थानानिर्गत्य : यावत् पश्चात् पश्यसि, तावन्जली परिपूर्णस्तटाको भविष्यति ।' राजा वच्छ्रुत्वा यावत् ससम्भ्रमं तटाकतीरमारुरोह, तावत् सरोऽपि जलैः परिपूर्णमदृश्यत । राजा विक्रमार्कोऽपि तेन वणिजा स्तूय- मानस्तेन समर्पितं शतभारसुवर्ण कस्मैचिद्विवाहार्थिने दरिद्राय ब्राह्मणाय दत्त्वा स्वनगरमगमत् । इति कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमब्रवीत् 'भो राजन् ! त्वय्येवमौदार्यपरोपकारसाहसप्रभृतयो गुणा विद्यन्ते चेत् , तस्मिन् सिंहासने समुपविश ।' तदाकर्ण्य राजा तूष्णीं बभूव । .. इत्यष्टमोपाख्यानम् ॥ अथ नवमोपाख्यानम् ॥ निवार्य काञ्चीनगरे लताङ्गी निशाचरोपद्रवतः कदाचित् । चरित्रमाख्यातवते तदीयं ददौ स तामित्यधुनाऽभिधत्ते ॥ भूयोऽपि भोजमहीपाले सकौतुकसम्भ्रममागच्छति, अन्या सालभञ्जिका सहासमिदमभाषत-'देव! सिंहासनमा- ...

·नवमोपाख्यानम् ५५ रोढुं सम्भ्रमसि । दुर्लभं ते विक्रमार्कगतं साहसौदार्यादिकम् । तद्विरमास्मान्मुधासमुद्यमात् । राजा---'अयि ! कथय गुणान- न्यदुरवापान विक्रमार्कस्य ।' सालभञ्जिका-विक्रमार्के राज्यं कुर्वति, भट्टिमन्त्री। उपमन्त्री गोविन्दः, चन्द्रः सेनापतिः, तस्य पुत्रः कमलाकरो नाम । स पितुः प्रसादादनुदिनमाकण्ठं भुञ्जानो वनभूषणता- म्बूलादिना शरीरं संस्कृत्य विषयसुखमनुभवन् सुचिरमतिष्ठत् । एकदा दुर्वृत्तं सुतमाहूय चन्द्रोऽवदत् । रे कमलाकर! ब्राह्मणजन्म प्राप्यापि त्वं कथमेवं तिष्ठसि ? स्वेच्छावृत्त्याऽयमात्मा नानायोनिषु जन्म प्राप्नोति । कदाचित् सुकृतवशान्मनुष्ययोनिं प्रविशति । तत्रापि ब्राह्मण- कुले जन्म महता पुण्येन लभ्यते । तल्लब्ध्वाऽपि त्वं दुर्वृत्तो जातोऽसि । सर्वदा बहिरेव सश्वरसि । भोजनकाले परं भव- नमागच्छसि । अनुचितमेवं करोषि । अन्यच्च, तवायं विद्या- भ्यासकालः । अस्मिन् काले विद्यां यदि नाभ्यस्यसि, तदुत्त- रत्र तव महान् सन्तापो भविष्यति । उक्तश्च- ये बालभावे न पठन्ति विद्या कामातुरा यौवननष्टचित्ताः । ते वृद्धभावे परिभूयमाना वहन्ति गात्रं शिशिरे यथाऽब्जम् ॥ तथा च-- येषां न विद्या न तपो न दान न चापि शीलं न गुणा न धर्मः । ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपाः पशवश्वरन्ति ।। १ १३२ ·विक्रमार्कचरित्रम अत्र हि पुरुषस्य न विद्यायाः परं भूषणं धनं वास्ति । तथा च-- विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छमगुप्तं धनं विद्या भोगकरी यशस्सुखकरी विद्या गुरूणां गुरु । विद्या वन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता विद्या राजसु पूजिता न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥ तथा च- किं कुलेन विशालेन विद्याहीनस्य देहिनः । अकुलीनोऽपि विद्यावान् दैवतैरपि पूज्यते ॥ १३४ अन्यच्च, वत्स! यावदहं जीवामि! तावदेव त्वया विद्याऽभ्यसनीया । अन्यथा तु दुष्प्रापैव सा । अभ्यस्ता तु सा तव सकलमपि बन्धुकृत्यं करिष्यति । उक्तञ्च- - मातेव रक्षति पितेव हिते नियुङ्क्ते कान्तेव चाभिरमयत्यपनीय खेदम् । कीर्ति च दिक्षु वितनोति तनोति लक्ष्मी किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या । एवं पितृवचनं श्रुत्वा पश्चात्तापपरिभूतः कमलाकरो 'यदाऽहं सर्वज्ञो भविष्यामि, तदा पितृमुखं द्रक्ष्यामीति प्रतिज्ञाय स्वयं काश्मीरदेशं गत्वा तत्र चन्द्रमौळिभट्टनामान. मुपाध्यायमुपसृत्य सविनयं प्रणम्य 'भोः स्वामिन् ! मूर्योऽहं भवत्सकाशाद्विद्याभ्यासं कर्तुमागतोऽस्मि । परं प्रसीद । यथाऽहममितज्ञो भवेयं तथा विधातुमर्हति स्वामी।' इति पुनः ·तत्र नवमोपाख्यानम् पुनः प्राणसीत् । उपाध्यायश्चैनमङ्गीचकार । कमलाकरश्च गुरु शुश्रूषमाणः पपाठ । उक्तं च- गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थं नोपलभ्यते । १३६ एवमप्रमादं शुश्रूषमाणस्य तस्य कालो महानतिचक्राम । अनन्तरमेकदा तूपाध्यायस्तस्य कृपातरङ्गितान्तरङ्गः सिद्धसार- स्वतमन्त्रमुपदिदेश । तेन चोपदेशेन सर्वज्ञो भूत्वा कमलाकरः कृतार्थमात्मानं मत्वा सप्रदक्षिणप्रणाममुपाध्यायस्यानुज्ञां गृहीत्वा पितृदर्शनलालसः स्वनगरं प्रत्यागच्छन् मार्गवशात् काञ्चीनग- रमगमत् । चानन्यसाधारणरूपसम्पन्ना नरमोहिनी नाम काचिद्वनिताऽऽस्त । यस्तां पश्येत् , स कामज्वरपीडितः पर- मुन्मादावस्थां प्राप्नुयात् । यः पुनरनया विहृत्य तस्मिन्नेव तल्पे निद्रामनुभवेत् , तस्य रुधिरं विन्ध्याचलनिवासी कश्चि- द्राक्षसो निरवशेष पीत्वा तं मारयेत् । कमलाकरोऽप्येतत् कौतुकं तत्र दृष्ट्वा निजनगरमाजगाम । आगते च कुमारे जनकः परं ननन्द । परेद्युरेष कमलाकरः पित्रा सह राजानं द्रष्टुं गत्वा, पाण्डुपङ्कजसलीना मधुपाळीमनोहराः । यो बिभर्ति विधेरात्मा स तनोतु शुभं तव' ॥ इति विक्रमाायाशिषमवदत् । आस्थाय च समुचित- मासनमात्मनः कलावैदग्ध्यमदर्शयत् । राजा तु तं वस्त्राभर- णादिना सम्भाव्य पप्रच्छ । 'भोः कमलाकर! कुत्र व्यचरः।' किमद्भुतमद्राक्षीः ?' कमलाकर:----'अहं तु बहून् देशान् ·। राजा- - विक्रमार्कचरित्रम् व्यचरम् । पुनरागच्छन् काञ्चीनगरेऽद्भुतमेकमपश्यम् । 'राजा- 'तत् किं कथय' कमलाकरस्तदद्भुतमाचचक्षे । राजा-कम- लाकर ! तागच्छ, तत्र गच्छावः ।' ततस्तेन सह राजा काचीनगरमागत्य नरमोहिन्या निरतिशयं रूपं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्य तस्या गृहं प्रविवेश । साऽपि तौ राजाहणोपचारेण मुदितहृदयौ कृत्वा सविनयमेवं व्यजिज्ञपत् । देव!धन्याऽस्मि । पवित्रमभूदिदं भवनं । यतो भवञ्चरणकमलधूळीभूषितमजायत । अद्य भोजनपरिग्रहेण जनमिमं कृतार्थयतु देवः । 'इदानीमेवाहं भुक्ता समागतोऽस्मि; श्रुतिसुखेन भाषितमधु- नैव तुष्टोऽस्मि । ततस्तया दत्तां वीटिका जग्राह । इत्थं रात्रौ प्रहरोऽतीयाय । नरमोहिनी तु सुष्वाप । द्वितीये प्रहरे राक्षसः समागत्य नरमोहिनी मञ्चे सुप्तामेकाकिनी दृष्ट्वा निर्ज- गाम । राजा तु राक्षसं केशे गृहीत्वा कृपाणेन कण्ठमच्छि- नत् । तत्कोलाहलं श्रुत्वा नरमोहिनी प्रबुध्य हतं राक्षस विलोक्य सन्तुष्टा राजानमस्तावीत्-'देव! तव प्रसादादहं निर्भया जाताऽस्मि । अद्यप्रभृति मम राक्षसोपद्रवो निवृत्तः । भवत्कृतादुपकारात् कथमहमुत्तीर्णा भवेयम् ? अतस्त्वामनु- सरामि । यदाज्ञापयति देवस्तदाचरितुमियमायत्ताऽस्ति ।' राजा-,यदि मयोक्तं करिष्यसि, ती कमलाकरं भजस्व ।' ततः सा नरमोहिनी कमलाकरमभजत् । विक्रमोऽप्युज्जयिनी- मगमत् । इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानं भोजमव- दत्----'भो राजन् ! त्वय्येवमौदार्य धैर्य परोपकारश्च विद्यन्ते चेत् , तस्मिन् सिंहासन उपविश ।' तर मतिष्ठत् । इति नवमोपाख्यानम् . तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णी- .

·॥ अथ दशमोपाख्यानम् ॥ कदापि केनापि मुनीश्वरेण मृतेरभावाय फलं प्रदत्तम् । कुष्ठाभिभूताय ददौ द्विजाय स विक्रमो भूप इतीह वक्ति । पुनरपि राजा भोजो यावत् सिंहासनमारुरुक्षत् , तावदन्या पाश्चालिका प्राह'राजन् ! विक्रमस्यौदार्यादिगुणाः यस्य विद्यन्ते, स इदं सिंहासनमारोढुमलम् ।' भोज:- सालभलिके! कथय तस्यौदार्यादिवृत्तान्तम् ।' साऽब्रवीत्.- भो! राजन् , श्रूयताम् । विक्रमार्के सिंहासनमिदमास्थाय विश्वम्भरां पालयति, योगी कश्चिदुज्जयिनी प्रत्यागच्छत् । स च वेदवेदाङ्गादिसकल- शास्त्रविचक्षणः । किं बहुना, तत्सदृशोऽन्यो नास्ति । सः साक्षात् सर्वज्ञ एव । एकदा विक्रमो राजा तस्य प्रसिद्धिं निशम्य तमाह्वातुं पुरोहितं त्रिविक्रमं प्रेषयामास । स च तदन्तिकं गत्वा नमस्कृत्याब्रवीत् 'भोः स्वामिन् राजा विक्रमो भवन्तमाह्वयति । तत्रागच्छतु भवान् ।' योगी "राजदर्शने- नास्माकं किमस्ति प्रयोजनम् ? आशासीमहि भिक्षान्नमाशावासो वसीमहि । शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किमीश्वरी ? ॥ १३९ अन्यच्च- नि:स्पृहो नाधिकारी स्यानाकामी मण्डनप्रियः । नाविदग्धः प्रियं ब्रूयात् स्फुटवक्ता न वश्चक: ॥ पुरोहितस्तदाकर्ण्य राजसमीपमागत्य न्यवेदयत् । ततो राजा स्वयमेव तत्संदर्शनार्थमागत्य प्रणम्य तदाज्ञयोपविष्टस्तेन - 1 ·विक्रमार्कचरित्रम् सह नानाविधाध्यात्मकथाः कुर्वन्नेकदा तमपृच्छत्-'भोः वामिन् ! तव कति वर्षाणि जातानि? योगी-'किमेवं पृच्छसि ? नीतिविदा पुरुषेण स्वस्यायुर्न कथनीयमिति किं नाोषी: ? अन्यच्च, यस्तु योगीश्वरः स कालं वञ्चयित्वा सुचिरं जीवति । आस्तामेतत् । यदि त्वं साधयितुं प्रभवसि, तर्हि मन्त्रमेकमुपदिशामि । राजा,-'किं तेन लभ्येत ?' योगी. तेन मन्त्रेण जरामरणवर्जितो भविष्यसि ।'राजा- 'तर्युपदिशतु स्वामी । कथमपि साधयामि ।' ततो योगी- श्वरो राज्ञे मन्त्रमुपदिश्य, 'अमुं मन्त्रं ब्रह्मचर्येण वर्षमेकं संज- प्य दूर्वाङ्कुरैोमं विधेहि । ततः पूर्णाहुतिसमये होमकुण्डात् कश्चित् पुरुषः फलहस्तो निर्गत्य फलं दास्यति । तदुपयुज्य जरामरणवर्जितो वज्रकायो भविष्यसि ।' इत्युक्त्वा तमाम- लय यथेच्छं जगाम । राजाप्युज्जयिनी समया हायनमेकं ब्रह्मचर्येण मन्त्रं सञ्जप्य दूर्वाद त्वा पूर्णाहुतिमकरोत् । तावद्धोमकुण्डात् कश्चित् पुरुषो निर्गत्य दिव्यमेकं फलं राज्ञे ददौ । राजाऽपि तत्फलं गृहीत्वा कृतकृत्यः पुरं प्रविश्य राज- मार्गे समागच्छन् कुष्ठव्याधिना विकीर्णसर्वावयवं कश्चन ब्राह्मणमद्राक्षीत् । स च राजानमुपसृत्य कृपणमवादीत्- "देव! राजा नाम ब्राह्मणानां लोकस्य च मातापितृवदवगन्त- व्यः । उक्तंच- राजा बन्धुरबन्धूनां राजा चक्षुरचक्षुषाम् । राजा पिता च माता च राजा चार्तिहरो गुरुः ॥ १४१ त्वं तु विश्वस्याति परिहरसि । अनेन व्याधिना मम - ·- एकादशोपाख्यानम् शरीरं नश्यति । शरीरनाशादनुष्ठानं नश्यति । सर्वस्यापि धर्म- कार्यस्य शरीरमेव साधनम् । उक्तं च-- अयि ! क्रियार्थ सुलभ समित्कुशं ? जलान्यपि स्नानविधिक्षमाणि ते ? । अपि स्वशक्त्या तु तपः प्रवर्तते ? शरीरमायं खलु धर्मसाधनम् ॥” १४२ राजा-'किं ते मनोगतम् ? किमहं करवाणि ? निश्शवं कथय । ब्राह्मणः-'ममैतच्छरीरं यथा निरामय- मनुष्ठानयोग्यं भवेत् , तथा विधातुमर्हति भवान् । 'राजा तस्य ब्राह्मणस्य वचनं श्रुत्वा तस्मै तत्फलं ददौ । ततो ब्राह्मणः परमतुष्यत् । राजाऽपि स्वभवनं जगाम । इति कथा कथयित्वा सालभञ्जिका भोजराजमब्रवीत्- भो राजन् ! त्वस्येवमौदार्य विद्यते चेत्, तहस्मिन् सिंहासने उपविश ।' त वा राजा तूष्णीं बभूव । इति दशमोपाख्यानम् ।' तच्छ्रुत्वा ।। अथैकादशोपाख्यानम् ॥ शैवालशैलनिलयं पिशिताशनेन्द्र विप्रान् पलाशनगरीनिलयान् घसन्तम् । श्रुत्वा ततः सपदि तान्विबुधानरक्ष- द्राजेति वक्ति मधुरं प्रतिमा नृपाय ॥ १४३ पुनरपि राजा भोजः सिंहासने शुभमुहूर्ते यावदुप- वेष्टुमाजगाम, तावदन्या पाश्चालिका पुनरेव निवारयामास ।

·६२ विक्रमार्कचरित्रम् - राजाऽब्रवीत्-'अयि सालभञ्जिके ! यदि जानीषे कथय तस्य धैर्यादिवृत्तान्तम् ।' साऽब्रवीत्-'महीपाल ! श्रयताम् । विक्रमे राज्यं कुर्वति, भूमण्डले दुर्जनः पिशुनस्तस्करः पापकर्मा वा न कोऽप्यासीत् । किं च, यस्य राज्ञः सर्वदा राज्यचिन्ता मन्त्रविचारः स्वतो बलवदरिविजयोपायविचारश्च, स केवलं चिन्तापरत्वाद्दिवारानं निद्रामपि न याति । उक्तं च- अर्थातुराणां न गुरुन बन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जा । चिन्तातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न रुचिर्न काला॥ १४४. एष पुनर्विक्रमो राजा नैवमभूत् । सर्वान् प्रत्यर्थिभू- भुजः स्वपादपद्माक्रान्तान् विधाय निजाज्ञापरतन्त्र राज्यम- करोत् । उक्तं च- आज्ञामात्रफलं राज्यं ब्रह्मचर्यफलं तपः । ज्ञानमात्रफला विद्या दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १४५ एकदा राजा राज्यभारं मन्त्रि निधाय स्वयं योगि- वेषेण देशान्तरं प्रति निर्जगाम । निर्गत्य च यत्र स्वचित्तस्य सुखमभूत् तत्र कतिचिहिनान्यतिष्ठत् । यत्राऽश्चर्य तत्रापि कश्चित् कालमनयत् । एवं पर्यटतस्तस्यैकदा कुत्रापि महारण्ये सूर्योऽस्तं जगाम । राजा तु किश्चन वृक्षमूलमाश्रित्योपविष्टः । तस्योपरि वृद्धश्चिरजीवी नाम कश्चित् पक्षिराजस्तस्थौ । तस्य पुत्राः पौत्राश्च प्रातर्देशान्तरं गत्वा स्वोदरमापूर्य सायं प्रत्येकमे, ·- शृण्वन्नास्त। - एकादशोपाख्यानम् कैकं फलं गृहीत्वा तस्मै चिरजीविने प्रतिदिनं दिशन्तः सुख- मूषुः । साधु चेदमुच्यते-- वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ॥ अथैकदा रात्रौ चिरजीवी सुखोपविष्टः सन् पक्षिणोऽ- पृच्छत् । राजाऽपि वृक्षमूलमाश्रित्य तद्वचनं चिरजीवी-भोः पुत्राः! परितः पर्यटन्तो भवन्तः किमद्भु- तमद्राक्षुः ? तत्र पटुचन्चुर्नाम कश्चित् प्राह 'अहं किमप्याश्चर्य नाद्राक्षम् । अपि तु परेधुर्मम मुहहुःखं भविष्यति । चिरजीवी- 'भोः पुत्र, यः सुहृदे स्वदुःखं निवेदयति, स सुखी भवति । तथा हि- सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणवति भृत्येऽनुवर्तिनि कळत्रे । खामिनि सौहृदचित्ते निवेद्य दुःखं सुखी भवत्येव ॥१४७ तदाकर्ण्य पटुचन्चुरात्मदुःखमकथयत् । तात, श्रूयताम् । अस्त्युत्तरदेशे शैवालको नाम पर्वतः । तत्समीपे पलाशनगरं नामाग्रहारोऽस्ति । तत्र च पर्वते कश्चि- द्राक्षसः प्रतिदिनं नगरमार्गागतान् जनान् बलात् पर्वतं नीत्वा भक्षयन् वसति स्म । एकदा तु जनाः 'भो राक्षस, यथेच्छं सम्मुखागतं पुरुषं मा भक्षय । वयं तुभ्यमेकैकं पुरुषं प्रतिदि- नमाहारार्थ दास्यामः ।' इत्यभ्ययाचन्त । सोऽप्येतदङ्गीचकार। अनन्तरं महाजनाः प्रतिदिन गृहक्रमणकैकं पुरुषं तस्मै प्राय- छन् । एवं महानतिचक्राम कालः । अद्य मम पूर्वजन्मनि- ·६४ विक्रमार्कचंरित्रम् मित्तभूतस्य ब्राह्मणस्य बलिवासरः सम्प्राप्तः । तस्य लेक एव पुत्रः । यदि तं दद्यात् , तदा सन्ततिविच्छेदो भवेत् । यद्या- त्मानमेव प्रयच्छति, तदा भार्या शतवृद्धा विधवा भवति । वैधव्यं पुनर्महहुःखमबलानाम् । तथा च रामायणे- पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी । धनधान्यैः सुपूर्णाऽपि विधवेत्युच्यते बुधैः ।। १४८ तदेतदुःखं मयि सङ्कामति । तस्य वचनं श्रुत्वा तत्रान्ये पतङ्गा निजगदुः-सखे! सज्जनस्य दुःखेन तव दुःखं युक्तमेव । उक्तं च- सुखिनि सुखी सुहृदि सुहृदुःखिनि दुःखी च सज्जनो भवति । उदयति मुदितः कामं शशिनि समुद्रोऽस्तमयति च क्षीणः॥ क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेऽखिला: क्षीरोत्तापमवेक्ष्य तेन पयसा ह्यात्मा कृशानी हुतः । गन्तुं पावकमुद्गतं तदभवदृष्ट्वा स्वमित्रापदं युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥ इति पक्षिणां सल्लापं श्रुत्वा विक्रमार्कस्तं पर्वतमयात् । तत्र च वध्यशिलां निरीक्ष्य तत्समीपस्थिते सरोवरे सात्वा वध्यशिलायामुपविवेश । तत्रान्तरे राक्षसोऽपि समागत्य तत्र प्रहसितवदनं राजानमासीनं दृष्ट्वा विस्मित: पप्रच्छ -'भो महासत्त्व, को भवान् ? कुतः समागमत् ? यः पुनरत्र शिला- यामुपविशति, स मामदृष्ट्वापि भयान्नियेत ; त्वं पुनर्महाधैर्य- सम्पन्नः स्मेराननो दृश्यसे । अन्यच्च यस्य मरणकालः सनि- धत्ते स ग्लानि भजति । त्वं पुनरधिका कान्ति प्राप्य हससि।'

·एकादशोपाख्यानम् राजा-'सखे! तव किमनेन विचारेण ? मया परार्थमेव शरीरं ध्रियते ! यदात्मनः समीहितं तत् कुरु । 'निशाचरस्तु राज्ञः सौजन्यमालोक्य मनस्येवमचिन्तयत्-"अहो! साधु- रयं । यदात्मनः सुखभोगेच्छां विहाय परदुःखमसहमानः स्वशरीरं जिहासति । त्यक्त्वात्मसुखभोगेच्छा सर्वसत्त्वसुखैषिणः । भवन्ति परदुःखेन साधवोऽत्यन्तदुःखिताः ॥" १५१ इत्येवं विचिन्त्य राजानमब्रवीत्-“भो महापुरुष! यतः परार्थ शरीरं प्रयच्छसि, ततस्तवैव जीवितं श्लाघ्यम्- जीवत्येव पशुश्वापि केवलं ह्युदरम्भरिः । तस्यैव जीवितं श्लाघ्यं यः परार्थे तु जीवति ॥ १५२ अथवा भवाशां परोपकारिणामेतत् चित्रं न भवति । उक्तश्च- किमत्र चित्रं यत् सन्तः परानुग्रहतत्पराः । न हि स्वदेहशैत्यार्थ जायन्ते चन्दनद्रुमाः ॥ १५३ सखे! नूनमनेनोपकारेण त्वं सर्वाः सम्पदः प्राप्नुहि । यथा चाहुः- परोपकारव्यापारपरो यः पुरुषो भुवि । स सम्पदः समाप्नोति परादपि च या पराः ॥ १५४ परोपकारनिरता ये स्वर्गसुखनि:स्पृहाः । जगद्धिताय जनिता साधवस्त्वीदृशा भुवि ॥" १५५ एवमभिधाय राजानं पुनरब्रवीत् । वयस्य! तवाह ·१५६ विक्रमाचरित्रम् सुष्टोऽस्मि । वरं वृणीष्व ।' राजा-"यदि प्रसन्नो जावोऽसि, तर्यद्य प्रभृति मनुष्यभक्षणं परित्यज । अनत्यान् विप्रान् मृत्यु- भयात् परित्रायस्व । आत्मानमिव तान् पश्य । तथाहुः प्राश्चः- मरिष्यामीति यदुःखं पुरुषस्योपजायते । शक्यस्तेनानुमानेन परोऽपि परिरक्षितुम् ।। अन्यञ्च- यथा च ते जीवितमात्मनः प्रियं तथा परेषामपि जीवितं प्रियम् । संरक्ष्यते जीवितमात्मनो यथा तथा परेषामपि रक्ष जीवितम् ।। १५७ इति राज्ञा निरूपितः सोऽपि राक्षसस्तदा प्रभृति प्राणिवधं परितत्याज । राजा विक्रमोऽपि कृतार्थों भूसुरान् प्रणम्य तैरभिनन्दितः स्वनगरमगमत् । इतीमां कथां सालभञ्जिकाकथितामाकये भोजनपा- वनतवदनो निजान्तःपुरमयासीत् । इत्येकादशोपाख्यानम् ॥ अथ द्वादशोपाख्यानम् ॥ कुत्रापि वेणुविपिने रजनीचरेण केनापि रात्रिषु परं व्यथितां रसन्तीम् ॥ तन्वीं ररक्ष विनिहत्य तमेष राजे- : सेना कथां कथयति प्रतिमाद्य रम्याम् ॥१५८ - ·द्वादशोपाख्यानम् भूयोऽप्येकदा भोजे भूमिपाले सिंहासनमारोहुमाया- त्यपरा सालभञ्जिका जगाद 'एतसिहासनं विक्रमार्कस्य । तस्यौदार्य प्रथममाकानन्तरमुपविश ।' भोजः-'कथय तस्यौदार्यम् ।" साऽब्रवीत् , श्रूयताम् । विक्रमा राज्यं कुर्वति, तस्य नगरे भद्रसेनो नाम वणिगासीत् । तस्य पुरन्दरो नाम पुत्रोऽभूत् । तस्य भद्रसे- नस्य सम्पदां परिच्छेदो नादृश्यत । स तु परं व्ययशीलो नासीत् । ततश्विराद्भद्रसेने मृते पुरन्दरः पितुः सर्वखं प्राप्य कालोचितं त्यागं कर्तुमुपाक्रमत । अथैवंविधमेनं धनदो नाम सुहृदभाषत-"सखे पुरन्दर! वणिक्पुत्रो भूत्वापि महाक्षत्रिय. कुमार इव व्ययं करोषि । एतद्वणिक्कुलसम्भवस्य नोचितम् । वणिक्पुत्रेण काकिण्यापि द्रव्यसङ्ग्रहः कर्तव्यः । परं वराटि- काया अपि व्ययो न कर्तव्यः । उपार्जितं द्रव्यं कस्याञ्चिदा- पदि पुरुषस्योपकुर्यात् । । आपदर्थं धनं रक्षेदारान् रक्षेद्धनैरपि । : आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥" १५९ इत्येतद्धनदवचनं श्रुत्वा पुरन्दरः प्राह-सखे धनद! समुपार्जितं सद्वित्तं कस्याञ्चिदापधुपयोगाय भवतीति यो वदति स विचारशून्यः । यदा त्वापदः समायास्यन्ति, तदोपार्जितं धनमपि नश्यति । अतो विवेकिना पुरुषेण गतेऽथै शोको न कार्यः । नाप्यागामिनोऽर्थस्य चिन्ता। परं वर्तमानमेव विचार- णीयम् । तथा चोकम्- ·विक्रमाचरित्रम् गते शोको न कर्तव्यो भविष्यत्रैव चिन्तयेत् । वर्तमानेषु कार्येषु वर्तन्ते हि विचक्षणाः ॥ तथा यद्भवितव्यं तदनायासेन भविष्यति । यदन्तव्य तदपि गमिष्यति । भवितव्यं भवत्येव नारिकेळफलाम्बुवत् । गन्तव्यं गच्छति सदा गजभुक्तकपित्थवत् ॥ तथा च- %3B न हि भवति यन भाव्यं भवति हि भाव्यं विनापि यत्नेन । करतलगतमपि नश्यति यस्य हि भवितव्यता नास्ति । एतेन पुरन्दरवचनेन निरुत्तरीभूतो धनदस्तूष्णीमासीत् । ततः पुरन्दरः पितृद्रव्यं सर्व व्ययमनयत् । तदा निरर्थकं पुर- न्दरं बन्धुमित्रादयो न मानयन्ति स्म । तेन सह गोष्ठीमपि नाकुर्वत । तदा पुरन्दरः स्वमनस्यचिन्तयत्-"यावद्धस्ते धन- मासीत्, तावदेव सर्वे मित्रादयो मामसेवन्त ; इदानी मया सह गोष्ठी न कुर्वन्ति । नीतिरियं सत्या, यस्यास्तिस्य मित्राणीति । यस्यास्तस्य मित्राणि यस्यास्तिस्य बान्धवाः । यस्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ पुंसि क्षीणधने न बान्धवजना पूर्व यथा वर्तते स्थित्या केवलया स्थितः परिजनः स्वच्छन्दतां गच्छति । लोलत्वं सुहृदश्च यान्ति बहुशः किं वापरैर्भाषणे- भर्याया अपि भूतले स्फुटमहो ! मैवादरस्तादृशः ॥

·द्वादशोपाख्यानम् तथा च- यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीन: स पण्डितः स श्रुतवान् विधिज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ।। १६५ अन्यच्च- - अपनयतोऽपि हि धनिनो बन्धुसहस्रं भवेत् पदस्थस्य । भ्रष्टधनस्य हि सततं बन्धुरपि मुखं न दर्शयत्येव ॥ १६६ तथा च- वनानि दहतो वः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय कुशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ तथा च- - दारिद्याय नमस्तुभ्यं सिद्धोऽहं त्वत्प्रसादतः । सर्व पश्यामि देवेश न मां पश्यति कश्चन ।। १६८ अन्यञ्च- मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतो यागस्त्वदक्षिणः । मृतमश्रोत्रिये दानं मृतं मैथुनमप्रजम् ॥ १६९ इत्येवं विचार्य पुरन्दरो देशान् परिभ्रमन् हिमाचल- समीपस्थं नगरमेकमगमत् । तस्य नातिदूरे वेणूनामतिगहनमेकं वनमभूत् । स्वयं तन्नगराभ्यन्तरं प्रविश्य रात्रौ कस्यचिद्गुहे बहि- वैदिकायां सुष्वाप । अर्धरात्रसमये वेणुवनमध्ये रुदत्याः कस्या- श्चिदबलाया हाहाकारोऽभूत् । किमेतदिति पुरन्दरे दत्तकर्णे ·विक्रमार्कचरित्रम् तिष्ठति, 'भो महाजनाः! मां परित्रायध्वम् । एष कोऽपि राक्ष- सो मां मारयति' इति वर्णावळिरश्रयत । ततः प्रभातसमये सविस्मयं पुरन्दरस्तन्नगरवासिनो जनानपृच्छत् । जना:- अत्र वेणुवनमध्ये प्रतिदिनमेवं रात्रौ रोदनध्वनिः श्रूयते । परंतु कोऽपि भयान्न गच्छति । न विचारयति च । इति जन- विदितवृत्तान्तः पुरन्दरस्ततो निष्क्रम्य स्वेच्छया कश्चित् कालं परिभ्रम्य वनगरमागत्य राजानमद्राक्षीत् । राजा च 'वत्स! पुरन्दर! देशान् पर्यटन बहूनि दिव- सान्यनयः । अतिमहता चानेन समयेन किं किमद्भुतमद्राक्षी? किं किमश्रौषीः ?' इत्यपृच्छत् । पुरन्दरस्तु घेणुवनवृत्तान्तम- कथयत् । तत्कौतुकं श्रुत्वा तेन सह तन्नगरमवगाह्य निशीथे मध्येवनमाक्रन्दनध्वनिमाकर्ण्य कृपाणपाणिः स्वयमेक एव तद: रण्यं विवेश । तत्र चातिकरुणं रुदतीमनाथां मानुषी पीडयन्तं राक्षसमेकमपश्यत् । अब्रवीच्च 'रे पापिष्ठ स्त्रियमनाथां किमर्थ मारयसि ?' राक्षस:-'तव किमनेन विचारेण ? यथागत- मपसर । अन्यथा त्वमपि वृथैव मरिष्यसि ।' अनन्तरमुभ- योर्विवादो महानभूत् । ततो राजा कृपाणमुत्कृष्य राक्षस जघान । हते च तस्मिन्' छिन्नमूल इव महीरुहे: निपतिते, प्रहृष्टा सा वनिता ससम्भ्रमं समागत्य राज्ञः पादयोर्निपत्य बभाण-'स्वामिन् ! तव प्रसादान्मम शापावसानमासीत् । महतो दुःखसागरादुद्धृतास्मि ।' राजा--'का त्वं? कुतस्त्वा- मेष पापीयानपीडयत्? कियता कालेनैवंविधामवस्थामनुभवसि?' वनिता- देवः विज्ञापयामि । अस्मिन्नेव नगरे महाधनसम्पमा ·द्वादशोपाख्यानम् कश्चिद्राह्मणोऽभूत् । तस्य तु भार्याहं व्यभिचारिणी । मम तस्मिन् प्रीतिलेशोऽपि नासीत् । तस्य तु मय्यतिमहाननुरागो- ऽवर्तत । रूपलावण्यसम्पन्नाहं तेन सम्भोगार्थमसकृद्याचिता- ऽपि नैच्छम् । तथा यावज्जीवं कामसन्तप्तो मे पतिदेहावसान- समये मामशपत्—'अयि दुराचारे! त्वमेव मम मृतेर्मूलमसि यदेवं मम मनोरथं वितथमकार्षीः । अनुभव तदद्य प्रभृति तत्फलम् । वेणुवनवासी कश्चिद्राक्षसो भयङ्कररूपो रात्री त्वामनिच्छन्तीमपि बलादाकृष्य सुरतार्थं प्रतिदिनं पीडयिष्य- ति।' इति शप्त्वा मया सपादपतनमभियाचितो 'यदा परोपकारी महाधैर्यसम्पन्नः कश्चिन्महापुरुषः समागत्य तं राक्षसं मारयिष्यति, तदा तव शापावसानं भविष्यती' त्युक्त्वा तनु- मत्याक्षीत् । तदाप्रभृति भवदागमनमभिकाङ्क्षन्ती देवादद्य भव- ताहं शापान्मोचितास्मि । अद्य मम प्राणाः शरीरानिर्गमिष्यन्ति । मम नवघटपरिपूर्ण सुवर्णमस्ति । तथा यास्यति । त्वं तद्गृहाणे" ति धनस्थानं राज्ञे निवेद्य सा प्राणानत्यजत् । राजापि तनव- घटपरिपूर्ण सुवर्ण पुरन्दराय वणिजे दत्त्वा तेन सहोजयिनीम- वाप । इति कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानं भोजमन-- वीत्-'भो राजन्! एवंविधमौदार्य धैर्य वा किं त्वमात्मनि पश्यसि ?' राजा तच्छुत्वा तूष्णीं बभूव । इति द्वादशोपाख्यानम् ·- ॥ अथ त्रयोदशोपाख्यानम् ॥ नद्याः पूराद्विप्रमके सभार्य तीरं नीत्वा तद्वितीर्णं च पुण्यम् । दत्त्वा विप्रं मोचयामास कश्चिद्रक्षोरूपादेष इत्यद्य वक्ति । पुनरप्येकदा सिंहासनमारुरुक्षासमागतं भोजभूपतिम- परा प्रतिमा जगाद-राजन् ! प्रथमं विक्रमार्कदेवस्यौदार्यमा- कर्णय । यदि रोचते तदनन्तरमुपविश । श्रूयताम्- एकदा विक्रमार्को राज्यं मन्त्रिवर्गे निधाय स्वयं भूमि- कान्तरतिरोहितः पृथिवीपर्यटनाय निश्चक्राम । निर्गत्य च प्रति- नगरं त्रीणि त्रीणि दिवसानि गमयन्नेकदा नगरमेकमगमत् । तन्नगरसमीपनदीतटस्थिते देवालये सर्वे महाजनाः कस्मादपि पौराणिकात् पुराणं शृण्वन्तीति निशम्य राजा नद्यां स्नात्वा देवालयं गत्वा देवं नमस्कृत्य महाजनसमीपे स्वयमुपविश्य पुराणश्लोकानेतानशृणोत्--- अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसङ्गहः ॥ १७१ श्रूयतां धर्मसर्वस्वं यदुक्तं शास्त्रकोटिभिः । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।। यो दुःखितानि भूतानि दृष्ट्वा भवति दुःखितः । सुखितानि सुखी चापि स धर्मात्मेति श्रूयते ॥ १७३ नातो भूयस्तरो धर्मः कश्चिदस्यास्ति देहिनः । प्राणिनां मयभीतानामभयं यत् प्रयच्छति ॥. १७४ चरमेकस्य सत्त्वस्य प्रदानं जीवितस्य तु । न च विप्रसहस्रेभ्यो गोसहस्रं दिने दिने । १७५ १७२ ·त्रयोदशोपाख्यानम् ७५ अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः । तस्य देहविमुक्तस्य क्षय एव न विद्यते ॥ १७६ होमधेनुधनादीनां दातार: सुलमा भुवि । दुर्लभः पुरुषो लोके सर्वजीवदयापरः ॥ महतामपि यज्ञानां कालेन क्षीयते फलम् । फलस्याभयदानस्य क्षय एव न विद्यते ॥ १७८ दत्तमिष्टं तपस्तप्त तीर्थयात्रा श्रुतं तथा । सर्वाण्यमयदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १७९ चतुस्सागरपर्यन्तां यो दद्याद्वसुधामिमाम् । यश्चाभयं च भूतेभ्यस्तयोरभयदोऽधिकः ।। १८० अध्रुवेण शरीरेण प्रतिक्षणविनाशिना । ध्रुर्व यो नार्जयेद्धर्म स शोच्यो मूढचेतनः ।। १८१ यदि प्राण्युपकाराय देहोऽयं नोपयुज्यते । ततः किमपकारोऽस्य प्रत्यहं क्रियते नृभिः॥ १८२ एकतः क्रतका सर्वे समग्रवरदक्षिणा । एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् ।। परोपकारव्यापारपरो यः पुरुषो भुवि । स सम्पदं समाप्नोति परादपि च या परा ।।- १८४ एवं पुराणश्लोककथनसमये कश्चिद्राह्मणः पल्या सह नदीमुत्तितीपुर्नदीमवगाह्य महापूरेण नीयमानो हाहाकारं कुर्व- नदीतटे पुराणश्रवणतत्परान् महाजनानुदिश्यैवमवादीत- भो भो महाजनालायध्वं, त्रायध्वं, वृद्धः सपत्नीको ब्राह्मणोऽहं जदीप्रवाहे मुहुर्मुहुर्निमज्जनेष जीवितं त्यक्ष्यामि । यः कोऽपि १८३ । Vikra-4 ·७४ विक्रमार्कचरित्रम् सत्वाधिको धार्मिको मम सभार्यस्य प्राणान् ददातु ।' इति प्रार्थयमानस्य दीनध्वनिं श्रुत्वा महाजनाः सर्वेऽपि सदयम- पश्यन् । न कोऽपि तस्याभयं दातुं प्रबभूव । प्रवाहात् तमु- स्कूलयितुं कोऽपि न शशाक । ततो विक्रमार्को राजा 'मा भैषी'रिति धीरमुद्भुष्य नदीमध्यं प्रविश्य पल्ल्या सह तं ब्राह्मणं महापूरादाकृष्य तटमानिनाय । राजन् ! तस्य कियानानन्दः स्यादिति भवानेव विचारयतु । ब्राह्मणोऽपि स्वस्थः सन् राजानमवदत्-"भो महापुरुष ! ममैतच्छरीरू पुरा पितृभ्या. मजनिष्ट । ततोऽस्य गायत्र्या द्वितीयं जन्म । इदानीं भवत- स्तृतीयं जन्म प्राप्तम् । अत:, प्राणदानान्महोपकारिणस्तवाई किमुपकरिष्यामीति यदि विरमामि, मम जीवितं मुधैव स्यात् । अतो यथाशक्त्युपकरोमि, प्रतिगृहाण । गोदावर्युदकमध्ये द्वादश वर्षाणि नामत्रयमन्त्रमजपम् । तत्पुण्यं तुभ्यं दीयते । अन्यञ्च, यत् कृच्छ्रचान्द्रायणादिना सम्पादितं सुकृतमस्ति, तत् सर्व गृहाण ।" इत्युक्त्वा राज्ञे तत् समग्रं पुण्यं सम- Uऽशिषं दत्त्वा पन्या सह ब्राह्मणो निजस्थानं जगाम | अस्मिन्नेव समये भीषणः कोऽपि ब्रह्मराक्षसो राज- समीपमाजगाम । ब्राह्मणाः सम्भ्रान्तास्तमपश्यन् । राजाऽपि तं दृष्ट्वाऽपृच्छत्-'भो महापुरुष! कस्त्वम् ? कुतः समाग- च्छसि?' राक्षस:--"अहमत्रैव नगरे ब्राह्मणः कश्चिदुष्प्रति: महजीवी दुर्याचनापरन्छ । तथा विद्यागर्वात् सर्वान् वृद्धानस- कृददूषयम् । तत्पातकवशादस्मत्पुरस्थितेऽश्वत्थपादपे ब्रह्मरा- क्षसो भूत्वा नियुतं वर्षाणि तिष्ठामि । अद्य भवतोरुभयोर्गो- ·चतुर्दशोपाख्यानम् ष्ठीमाकर्ण्य समागतोऽस्मि । यतो निर्विशेषं सर्वेषामुपकरोषि, तन्ममाप्युपकर्तुमर्हसि ।' राजा-'किं वान्छसि?'राक्षस:- 'इदानीं ब्राह्मणेन तुभ्यं यत् सुकृतं दत्तं, तन्मयं दीयतां, तेन पुण्येनाहमस्माहोषादुत्तीर्णो भविष्यामि ।' राजा तदानीमेव निश्शत तस्मै तत्पुण्यं ददौ । सोऽपि तेन पुण्येन तस्मात्पाप- जन्मनो निवृत्तो दिव्यरूपधरः सन् राजानं प्रशस्य दिवं जगाम । राजाऽपि तत्रत्यान् महापुरुषानापृच्छय स्वनगरमगमत् । इति कथां सालभञ्जिका कथयामास । भोजोऽपि तदाकण्ये विफलमनोरथो जगाम । इति त्रयोदशोपाख्यानम् ॥ अथ चतुर्दशोपाख्यानम् ॥ कस्मादपि मुनिवर्याच्छिवलिङ्ग किश्चिदेष सङ्गा । आगच्छन् विप्राय प्रादादिति सालभञ्जिका वदति ॥ भूयोऽपि कदाचन भोजे राजनि सिंहासनमारोढुमभि- लषति, अपरा पाश्चालिका व्याजहार । वामन इव वृक्षान- स्थितं फलमिदमधिगन्तुमाभिलषसि । आकर्णय विक्रमार्कस्यौ- दार्यम् । एकदा विक्रमो राजा पृथ्वीमध्ये कस्मिन्स्थाने किमाच- यमस्ति, का वार्ता, किं तीर्थ, को वा देवतावासोऽस्तीति विलोकयितुं तपस्विवेषेण परिभ्रमन् नगरमेकमगमत् । तमग- रसमीपे तपोवनमेकमदृश्यत । तस्मिन्नेका नदी प्रवहति स्म ।

·विक्रमार्कचरित्रम् १ तदा तत्र जगदम्बिकामहाप्रासादोऽभूत् । राजाऽपि तत्र नदीजले सात्वा देवतां सप्रदक्षिणं प्रणम्य ततो निर्जगाम । तत्रान्तरेऽ- वधूतवासा नाम कधिद्योगी तत्राऽगत्य कृतप्रणामं राजानम- न्वयुक्त । 'को भवान् राजा-'अध्वनीनोऽह कोऽपि तीर्थयात्राशीलः ।' योगी-'न त्वं विक्रमार्कः ? एकदा त्वामुज्जयिन्यामपश्यम् । अतोऽहं त्वां जानामि । किमर्थमागतोऽसि ?' राजाऽब्रवीत्-'स्वामिन् ! वसुमती परिभ्रमेयमिति महत्युत्कण्ठा समभूत् । तेन च सर्वमाश्चर्य विलोक्यते, भवाहशानां महतां सन्दर्शनमपि भविष्यती' ति । अवधूतवासा अब्रवीत् 'राजन् ! तत् तादृशं राज्यं परित्यज्य कथं देशान्तर परिभ्रमसि ? कुतोऽपि मध्ये विकृतिश्चेत् किं करिष्यसि ?' राजा-'अहं सर्वमपि राज्यभारं मन्त्रिहस्ते निधाय समागच्छम् ।' अवधूतवासाः "अये! त्वया नीतिशास्त्रविरोधः क्रियते । उक्तश्च- नियोगिहस्तापितराज्यमारा- स्तिष्ठन्ति ये खैरविहारधीराः। बिंडालवृन्दार्पितदुग्धभाण्डा खपन्ति ते मूढधियः क्षितीन्द्राः ॥ १८६ अन्यच्च, राज्यं स्ववशंवदमभूदिति नोपेक्षणीयम् । वायत्तमपि पुनः सुदृढं कर्तव्यम्- कृषिविद्या वणिग्भार्या धन साम्राज्यसम्पदः । - कर्तव्यं सुदृढे सर्व कृष्णसर्पमुखं यथा ॥" १८. , - 3 - ·- तथा च- चतुर्दशोपाख्यानम् तच्छ्रुत्वा राजा बभाण -"भगवन् ! सर्वमेतत्पौरुषः मनर्थकम् । किं तु, दैवमेव सर्वस्य मूलम् । सुदृढेऽपि राज्ये, सत्यामपि साधनसमृद्धौ, सम्पन्नेऽपि पौरुषे, दैववैमुख्यानरः परिभूयते । तथा हि- नेता यस्य बृहस्पतिः प्रहरणं वज्रं सुराः सैनिका: स्वों निग्रहदुर्गमः खलु हरेरैरावणो वारणः । इत्याश्चर्यबलान्वितोऽपि बलमिद्भग्नः परैः सङ्गरे तद्युक्तं ननु दैवमेव शरणं धिग्धिग्वृथा पौरुषम् ॥१८८ नैवाऽकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं विद्याऽपि नैव न च यत्नताऽपि सेवा । भाग्यानि पूर्वतपसा किल सञ्चितानि काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ १८९ येनास्वण्डलदन्तिदन्तमुसलान्याकुञ्चितान्याहवे धारा येन पिनाकपाणिपरशोश्चाकुण्ठिता चाहता । जाया दाशरथे: प्रभाववसतेः संक्लेशिता जानकी दैत्यः सोपि हतो विधिर्हि बलवान् लोकैरलङ्घया खलु ॥ वृद्धौ क्षये च दैवमेव निदानमिति किं स्वामी न जानाति ? भनाशस्य करण्डपिण्डिततनोानोन्द्रियस्य क्षुधा कृत्वाऽखुर्विवर स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः । तृप्तस्तपिशितेन सत्वरमसौ तेनैव यातः पथा वस्थास्तिष्ठत दैवमेव हि परं वृद्धौ क्ष्ये कारणम् ।। अपि च-- ·विक्रमार्कचरित्रम् अन्यच्च अरक्षित तिष्ठति दैवरक्षित सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवेत् तथाऽन्धोपि वने विसर्जितः कृतप्रयलोऽपि गृहे न जीवति ।। १९२ अपि च, भगवन् ! श्रयताम् । राजशेखरो नाम राजा कश्चिदासीत् । स वैकदा मनस्येवमकरोत्-'यो मम तरुतल. निवासिनो राज्यमदिशत् , स एव राज्यं निर्वहतु । 'इति विसृष्टभारे राजनि, देवः स्वयं वैरिणो निर्जित्य राज्यमकण्ट- कमकरोत्। इतीमां कथां कथयति वसुन्धराधिनाथे, तपस्वी प्रहृ- ष्टस्तस्मै काश्मीरलिङ्गमेकं दत्वा बभाण-भो राजन् ! एतत् काश्मीरलिङ्गं चिन्तामणिरिव चिन्तितानि वस्तूनि ददाति, तस्मादेतत् साधु पूजय । ' राजा बाढमिति तं प्रणम्य तदादा- यागच्छन् नगरमार्गे कञ्चन ब्राह्मणमपश्यत् । स च राजान- मुद्दिश्य- पातु वो गिरिजा माता यस्य द्वादशलोचनः । तथैव गिरिजामाता द्वादशार्धाधलोचनः ॥ १९३ इत्याशिषमुक्ताब्रवीत्-'राजन् ! मम सुचिराभ्यर्चितं शिवलिङ्गं केनाप्यपहृतम् । त्रिचतुरैर्दिवसैरहमुपवसामि । अनाराध्य लिङ्गं न भक्षयेयम् । यदीदं लिङ्गं दास्यसि, तर्हि कृतार्थो भविष्यामि । 'राजा तु तच्छ्रुत्वा तस्मै तलिङ्गं दत्त्वा निजान्तःपुरं जगाम । इतीमां कथां भोजः श्रुत्वा नाहमहामीति विरराम । इति चतुर्दशोपाख्यानम्

·॥ अथ पञ्चदशोपाख्यानम् ॥
नगयों कस्याश्चिद्विबुधवनिताथास्तु भवने
कटाहे सम्मनो ज्वलनपरितप्यत्तिलरसे ।
उदन्तं यस्तस्याः समवददमुष्मै प्रियतमां
ददावेनामेष क्षितिपतिरिति स्वादु वदति ॥
अथैकदा यथापूर्व सिंहासनमारोदुमागच्छति धारधि-
नाथे, सालभञ्जिकान्या विहस्य राजानमभाणीत्-कथमिव
भूयोपि समागमः ? अद्यापि समाकर्णय तस्य विक्रमस्य महौ-
१९४
दार्यम् ।
विक्रमे राज्यं कुर्वति तस्य पुरोहितो वसुमित्रो नाम ।
सोऽत्यन्तरूपवान् , सकलकलाभिज्ञः । राज्ञोऽत्यन्तं प्रियतमः,
परोपकारी, सर्वलोकप्रियो, महाधनसम्पन्नश्च । तस्य चैवंवि.
धस्य चेतस्येवं बुद्धिरुदभूत्-
उपार्जितानां पापानां गङ्गास्नानाहते क्षयो नास्ति ।
१९५
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः ।
गतिं न लभते जन्तुर्गङ्गां संसेव्य तु व्रजेत् ।।
स्नातानां शुचिभिस्तोयैर्गाङ्गेयनियतात्मना ।
पुष्टिर्भवति या पुंसां न सा ऋतुशतैरपि ।
अपहृत्य तमस्तोत्रं यथा यात्युदयं रविः ।
तथापहृत्य पापानि भाति गङ्गाजलाप्लतः ॥
अग्निं प्राप्य यथा सद्यस्तूलराशिविनश्यति ।
तथा गङ्गाजलेनैव सर्वपापं विनश्यति ॥
१९७
१९८

·1 .. २०० २०२ विक्रमार्कचरित्रम् चान्द्रायणसहस्रेण या कुर्यात् कायशोषणं । पिबेद्यश्चापि गङ्गाम्मः समौ सत्यमुमावपि ॥ १९९ यस्तु सूर्याशुसन्तप्तो गाङ्गेयं सलिलं पिबेत् । विधियुक्तं च पीत्वापि सर्वपापात् प्रमुच्यते ।। भूतानामपि सर्वेषां दुःखोपहतचेतसां । गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः॥ २०१ महद्भिरशुभैग्रस्तान् भूतांश्च प्रसभेन सा । उद्धृत्य नरकाद्वोराद्गङ्गा रक्षति सेवनात् ॥ सप्त पूर्वान् सप्त परान् पितॄन् तेभ्यश्च ये परे । परं तारयते गङ्गा दृष्टा पीताऽवगाहिता॥ २०३ दर्शनात् स्पर्शनाद्ध्यानात् तथा गङ्गेति कीर्तनात् । पुनाति पुरुषं पुण्या शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ते जात्यन्धेषु जात्यन्धा मृगेषु च मृगाः स्मृताः । समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पापप्रणाशिनीम् ॥ २०५ एवं विचार्य वाराणसी जगाम । तत्र गङ्गायां यथा- विधि स्नात्वा विश्वेश्वरं माधवं च प्रणम्याभ्यर्च्य पञ्चकोश- यात्रां विधाय पुनः प्रयागे माघस्नानं गयाश्राद्धं च विधाय खनगराभिमुखमागच्छन् मार्गे नगरमेकमगमत् । तत्र नगरे शापदग्धा सुराङ्गना काचिद्राज्यमकरोत् । तस्याः पतिर्नासीत् । तत्र लक्ष्मीनारायणस्य महान् प्रासादोऽ- दृश्यत । तस्य च गोपुराने चिरात् तप्ते महति लोहकटाहे तैलं सन्तप्यते स्म । तत्र नियुक्ताः पुरुषाः वैदेशिकान् जनाने ब्रुवन्तोऽवर्तन्त-'यः सत्वाधिकः कोऽपि पुरुषोऽस्मिन् २०४ ·पञ्चदशोपाख्यानम् कटाहे निपतेत् , तस्येयं मन्मथसञ्जीविनी नामाप्सराः कण्ठे मालिकामर्पयिष्यति ।' इति वसुमित्रोऽपि तं वृत्तान्तं श्रुत्वा तत् सर्व दृष्ट्वा स्वनगरमाजगाम । आगत्य च सर्वबन्धुभिः सह मिलित्वा प्रभाते राज- मन्दिरं गत्वा राजानं दृष्ट्वा राज्ञे गगोदकं विश्वेश्वरप्रसादं च दत्त्वोपविवेश । राजा-'आर्य वसुमित्र! दिष्ट्या भवन्तं चिरायापश्यम् । किं सुखेन निर्वतिता पुण्यतीर्थयात्रा ?' वसु- मित्र:-भो राजन् ! तव प्रसादात् तीर्थयात्रां विधाय क्षेमेण समागतोऽस्मि ।' राजा-त्वं देशान्तरे किं किमपूर्वमपश्य:?' वसुमित्रः सुराङ्गनातप्ततैलवृत्तान्तमकथयत् । तच्छ्रुत्वा राजाऽपि तेन सह तत्स्थानं गत्वा तत्र नद्यां कृताभिषेको लक्ष्मीनारायणं नमस्कृत्य तप्ततैलमध्ये पपात । तत्रत्या जना महान्तं कोलाहलमकुर्वन् । राज्ञस्तु शरीरं मांस- पिण्डाकारमभूत् । तच्छू तच्छुत्वा मन्मथसञ्जीविनी पीयूषमानीय मांसपिण्डमभिषिषेच । ततो राजा दिव्यरूपधरः कुमारः संवृत्तः । ततो मन्मथसञ्जीविनी कुसुममालां महीपतेः कण्ठे निवेशयितुमाजगाम । तदा राजा-'भद्रे! मदीयासि मामकं छन्दमनुवर्तस्व ।' मन्मथसञ्जीविनी-'आंदिशत्वार्यपुत्रः' -'तह्ममुं मम पुरोहितं वृणीष्व ।' मन्मथसञ्जीविनी महाप्रसाद इति पुरोहितकण्ठे कुसुममालामक्षिपत् । राजाऽपि तयोर्विवाहं कृत्वा तं वसुमित्रं तत्रैव राज्येऽभिषिच्य निजन- गरमगमत् ।

·८२ विक्रमाचरित्रम् इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमब्रवीत् । 'किमाकर्णितमौदार्य देवस्य विक्रमार्कस्य ? तदुपरि यथाई विधेहि । ।' तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णीम्भूतस्तस्थौ। इति पञ्चदशोपाख्यानम् ॥ अथ षोडशोपाख्यानम् ॥ विक्रमधराधिनाथो विप्राय प्रवयसे दरिद्राय । कन्यासमानभारं काञ्चनमदिशन्मुदेति वक्त्येषा ॥ भूयोऽपि कदाचन ससम्भ्रममागच्छन्तं भोजमपरा पाश्चालिका जगाद-राजन्नुपसंहर सम्भ्रमं, तिष्ठ ; सर्वमप्या- कर्णय विक्रमार्कस्य वदान्यभावम् । राजा विक्रमस्त्वेकदा दिग्विजयार्थ कृतसन्नाहो निर्गत्य पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरा दिशो विदिशश्च परिभ्रम्य सर्वानपि नृपतीन् निजपादपद्मसमाक्रान्तान् विधाय तैः समर्पिता रथ- गजावादीरुपदाः स्वीकृत्य निजनगरीमुज्जयिनी प्रति समागत्य यावत् प्राविविक्षत् , तावत् प्रधानो दैवज्ञः प्राह-'देव! चत्वारो वासरा नाईन्ति पुरप्रवेशम् ।' तच्छ्रुत्वा राजा नगरा- द्वहिरुद्याने निवासं परिकल्पयेति सचिवमादिदेश । सुमन्त्रो नाम सचिवः ससम्भ्रमं समुचितं निवासं कारयामास । तत्रान्तरे ऋतुर्वसन्तोऽपि शनैरुद्यानं सिषेवे । तदा मन्त्री राजानमब्रवीत्-देव! दिष्ट्या समयः कुसुमाकरोऽपि समा- गमत् । पश्य- ·षोडशोपाख्यानम् वकुळा मुकुळान् वहन्ति सद्यः सकलाशा भ्रमरीनिनादगीताः । कमलायतलोचना वनान्ते विचरन्ति प्रमदा: प्रसूनलोला । २०७ अपि च- माकन्दमय्यमकरन्दमहानुरागा- दिन्दिन्दिरा निबिडयन्ति समन्द्रनादाः । मन्दानिलाश्च वनितावदसारविन्दा- मोदाधिवासमधुरा भुवि वान्त्यजस्रम् ॥ २०८ लतां पुष्पवतीं स्पृष्ट्वा स्नातो विमलवारिषु । पुनः स्पर्शनशङ्कीव मन्दं चलति नारुतः ॥ २०९ एवं ब्रुवाणं मन्त्रिणं राजा वसन्तपूजासंविधानसम्पा- दनेन्ययुक्त ! ततः स मन्त्री सुमनोहरं मण्टपमेकं कारयित्वा वदेशातपुराणज्ञान् ब्राह्मणान् तौर्यत्रिकनिपुणान् नर्तकीर्विला- सिनीश्च समाह्वयत् । तत्र सभामध्ये नवरत्नखचिते सिंहासने लक्ष्मीनारायणप्रतिमाद्वयं प्रतिष्ठाप्य, तस्य पूजार्थं कुङ्कुमकस्तू- रीकर्पूरचन्दनागुरुप्रभृतीनि सुगन्धद्रव्याणि मल्लिकाशतपत्र- मरुवकचम्पककेतकीकरवीरप्रभृतीनि कुसुमानि च समानीय सर्वमपि सज्जीकृतमिति राज्ञे निवेदयामास । राजापि स्वय-, मेव देवं सम्पूज्य ब्राह्मणान् यथाईमभ्यर्च्य सर्वानपि लोकान् यथोचित सम्भाव्य वादित्रादिविनोदेन कालं नयन् सुचिरं सुखमुवास। तत्रान्तरे कश्चिदृद्धो ब्राह्मणो हस्ते कानन कन्यकां गृहीत्वा राजसमीपमागत्य- - ·८४ विक्रमार्कचरित्रम् कल्याणदायि भवतोऽस्तु पिनाकपाणे: पाणियहे भुजगकङ्कणभीषितायाः । सभ्रान्तदृष्टि सहसैव ‘नमः शिवाये' त्युक्त्वार्धलजितनतं मुखमम्बिकायाः ॥ २१० इत्याशिषं प्रयुज्य राज्ञा निर्दिष्टां ब्रुसीमास्थाय राजा- नमेवमवादीत् 'राजन् ' विज्ञापनमस्ति ।' राजा-निश्शत निवेदयतु भवान् ब्राह्मण:-"अहं नदीवर्धमाननामनगर- निवासी । ममाष्टौ पुत्राः समजायन्त । कन्यका पुनः कापि नाजनि । ततः सभार्योऽहं जगदम्बिकायाः पुरत एवं सङ्कल्प- मकार्षम् । 'अम्ब यदि मम कन्यका भविष्यति, तां त्वन्नामा- कितां तत्तुलितेन सुवर्णेन सह कस्मैचिञ्चतुर्वेदविदे वराय दास्यामी'ति । ततः कतिपयैरेव दिवसैर्जगदम्बिकाप्रसादादेषा कन्या जाता । इदानीमस्याः पाणिग्रहणसमयः समतिक्रामति । अतोऽनया तुलितं सुवर्ण दातुं विक्रमादन्यः कोऽपि नास्तीति श्रुत्वा तवान्तिकमहमागमम् । राजा-'साधु समनुष्ठितं त्वया, यावतो धनस्य तृप्यसि, तावद्गृहाणे'त्युक्ता भाण्डारिक- माहूयादिदेश 'एतस्मै ब्राह्मणायैतत्कन्यकामितं सुवर्ण देहि । भूयोऽप्यष्टकोटिसुवर्ण दीयतामिति । कोशाध्यक्षोऽपि महा- प्रसाद इति विप्राय तावत् काश्चनं ददौ । ब्राह्मणोऽप्यतिसन्तुष्टः सन् कन्यकया सह जगाम । ततो राजाऽपि शुभे मुहूर्ते पुरं विवेश । इति कथां पाञ्चालिकोदीरितां निशम्य भोजो निर्जगाम । इति षोडशोपाख्यानम् ॥

·॥ अथ सप्तदशोपाख्यानम् ॥ केनापि राज्ञा वसुलाभहतोदिनेदिने कल्पितमात्मनाशम् । निशम्य तत्साहसमन्तरेण तस्येप्सितं चक्र इतीह वक्ति । पुनरपि राजानं भोजमागतमन्या सालभञ्जिका भणति- राजन् ! अत्र सिंहासने समुपवेष्टुं स एव क्षमो यस्य विक्र- मस्यौदार्यादयो गुणाः सन्ति । राजा-सालभञ्जिके! कथय तस्यौदार्यादिवृत्तान्तम् ।।' सालभञ्जिका भणति । शृणु राजन् ! तस्यौदार्यमेव त्रिभुवने कीर्तिं वितस्तार । सर्वे जनास्तमेव राजानं तुष्टुवुः । अन्यच्च, अर्थिनां स्वस्तिवचनं दातृणां प्रीत्यै भवति ; न तु शौर्यादयो गुणाः । उक्तश्च- युध्यन्ते पक्षिपशवः पठन्ति शुकशारिकाः । ददाति कोऽपि दानं यः स शूरः स च पण्डितः ॥२१२ तथाच- दातॄणामेव सुप्रीतिः स्वस्तिवाचा यथार्थिनः । संप्रहर्षों न हि तथा रणदुन्दुभिनिखनैः ॥ शौर्यज्ञानानुष्ठानादयो गुणाः सर्वेषामपि भविष्यन्ति, न त्वौदार्यम् । एवं त्यागगुणः श्लाव्यः सर्वेषु गुणराशिषु । त्यागाजगति पूज्यन्ते पशुपाषाणपादपाः ।। २१४ अन्यत्र- त्यागो गुणो गुणशतादधिको मतो में विद्या विभूषयति त यदि किं ब्रवीमि ।

·८६ विक्रमार्कचरित्रम् शौर्य हि नाम यदि तत्र नमोऽस्तु तस्मै तश्च त्रयं यदि भवेदतिचित्रमेतत् ।। २१५ तञ्चतुष्टयं तस्मिन् विक्रमार्केऽवर्तत | एकदा परमण्डले कस्यचिद्राज्ञः पुरतः केनचित् स्तुति- पाठकेन विक्रमस्य गुणावळिरपाठि । तां श्रुत्वा राजा परमसू- यया वन्दिनमुवाच-रे वन्दिन् ! कुतः स्तुतिपाठका विक्र- मार्कमेव स्तुवन्ति ? किमन्यो राजा तादृशो नास्ति?' वन्दी- देव ! धैर्य, त्यागे, परोपकारे, साहसे, दयायां च तेन सदृशो राजा त्रिभुवनेऽपि नास्ति । परोपकारकरणे स्वदेहेऽपि तस्य महात्मनो ममत्वं नास्ति' तदाकर्ण्य स राजा 'अहमपि परो- पकारं करिष्या'मीति मनसि कृत्वा कश्चन योगिनमाहूयो- वाच-'भो योगिन् ! परोपकारार्थ मम प्रीतिरनुदिनमेधते ; यदि कश्चिदुपायः स्यात् तं निवेदय ।' योगी-भोः किं वा नास्ति ? राजा- -'अस्ति चेदुपदिश, साधयामि।'योगी 'कृष्णचतुर्दश्यां चतुष्षष्टियोगिनीचक्रं पूजय । तत्पुरतो जपं कृत्वा दशांशहोमं विधेहि ; होमावसाने पूर्णाहुतिनिमित्तं स्वश- रिमेवोपकल्पय ; ततो योगिनीचक्रं प्रसन्नं भविष्यति । यत् त्वया प्रार्थ्यते तदास्यति । पुनरप्रतिमं शरीरं तव भविष्यति।', तच्छ्रुत्वा राजा सर्वमपि तथैवानुष्ठाय पूर्णाहुतिनिमित्तं स्वयमे- वाग्नौ पपात । ततो योगिनीचक्रदेवता प्रसन्ना भूत्वा राज्ञे नवं शरीरं दत्त्वा भणति स्म-'राजन् ! तुष्टाऽस्मि, वरं वृणीष्व,' राजा-'अम्ब! प्रसन्ना यदि, तर्हि मम गृहं सप्तघटसुवर्ण- परिपूर्ण विधेहि ।' देवता-त्वमेवं प्रतिदिन शरीरममा - ·अष्टादशोपाख्यानम् होष्यसि चेदई तथा करिष्यामि । 'राजाऽपि तथेत्यूरीकृत्य नित्यमग्नौ शरीरं सुवर्णार्थ जुह्वदास्त । एकदा विक्रमाकोंऽपि तां वातां श्रुत्वा तत् स्थानं समा. गत्य पूर्णाहुतिसमये स्वयमेवाग्नौ पपात । ततो योगिनी स्वय- मचिन्तयत्-'किमद्यतनं मांसमतीव स्वादुतरं दृश्यते! अस्य हृदयं सारभूतमिवास्तीति । पुनः शरीरं दत्त्वा जगाद-'भो महासत्त्व ! को भवान् ? तव शरीरत्यागेन किं प्रयोजनम् ? तब्रूहि दास्यामी'ति । राजा-'यदि प्रसन्नाऽसि, तायं राजा प्रतिदिनं मरणान्महाकष्टमनुभवति, तन्निवारयतु भवती । अस्य गृहे सप्तमहाघटाः प्रतिदिनं सुवर्णेन पूरणीयाः । 'योगि- नी तथा करिष्यामाजीकृत्य तस्य गृहे प्रतिदिनं सप्त महा- घटान सुवर्णेन पूरयामास । राजानं मरणानिवारयामास | विक्रमोऽपि स्वनगरं प्रत्यागतः । इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमत्रवीत्- 'राजन! त्वयीदृशः परोपकारः किमस्ति?' तच्छ्रुत्वा तूष्णीं बभूव। इति सप्तदशोपाख्यानम् - राजा ॥ अथाष्टादशोपाख्यानम् ॥ उदयशिखरिगङ्गास्तम्भमार्गेण गत्वा प्रतिदिनमतिमात्रस्वर्णदा कर्णभूषाम् । खरकिरणसकाशात् प्राप्य तां ब्राह्मणाय व्यतरदतिदरिद्रायेति सैषाऽद्य वक्ति ॥ २१६ ·विक्रमाचरित्रम् राजा-कथय - पुनरपि राजनि सिंहासनमारोहुमागच्छत्यपरा पाश्चा- लिका प्राह-'भो राजन् ! विक्रमार्कस्यौदार्यादिगुणा यस्य सन्ति, तेनैवैतत्सिंहासनमध्यासितव्यम् ।' तस्यौदार्यादिवृत्तान्तम् । साऽब्रवत्-िराजन् ! श्रूयताम्- विक्रमार्को राजा नीतीमणुमात्रमपि नोलक्येत् । मणि. पुरे गोविन्दशर्मा नाम ब्राह्मणः स्वपुत्राय नीतीरुपादिक्षत् अहमप्यश्रौषम् ; तत् तुभ्यं निवेदयामि, श्रूयताम् । मनीषी पुरुषो दुर्जनैः सह संसर्ग न कुर्वीत ! यतो महानर्थाः प्रवर्तेरन् । उक्तश्व- दुर्वृत्तसङ्गतिरनर्थपरम्परायाः हेतुः सतामधिगतं वचनीयमत्र । लकेश्वरे हरति दाशरथे कळत्रं प्राप्नोति बन्धमथ दक्षिणसिन्धुराजः ॥ २१७ तस्मात् सज्जनसङ्गं विदधीत । लोके सत्सङ्गात् परो नास्ति । उक्तं च- कन्दळयत्यानन्दं निन्दत्यनिलेन्दुचन्दनानि भृशम् । मण्डयति मन्दहास सन्धत्ते सम्पदोऽपि सत्सङ्गः ॥२१८ अन्यच्च, केनापि वैरं न कुर्वीत । परेषां सन्तापं न कुर्वीत । अपराधं विना भृत्यान न दण्डयेत् । महादोषं विना भायो न त्यजेत् ; यतोऽक्षयं नरकं भवेत् । प्रज्ञासंपादने दक्षा वीरसं प्रियवादिनीम् । योऽदृष्टदोषां त्यजति सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ २१९ ·. अष्टादशोपाख्यानम् ८९ लक्ष्मीः स्थिरेति न : मन्येत ; यतोऽत्यन्तचश्चला सा उक्तंच- अनुभवत दत्त वित्तं मान्यं मानयत सजन भजत । अतिपरुषपवनललिता दीपशिखेवातिचञ्चला लक्ष्मीना२२० स्त्रीभ्यो गुह्यं न निवेदयेत् । भविष्यचिन्तां न कुर्यात् वैरिणामपि हितमेव चिन्तयेत् । दानाध्ययनादिभिर्विना दिवस मुधा नापनयेत् । पितरौ सेवेत । चोरैः सह न सल्लपेत् । कदाऽपि निष्ठुराणि न भाषेत । अल्पनिमित्तं बहुव्ययं न कल्पयेत् । उक्तं च- न स्वल्पस्य कृते भूरि नाशयेन्मतिमान् नरः । एतदेव हि पाण्डित्यं यत् स्वल्पाद्भरिरक्षणम् ॥ २२१ आर्येभ्यो दद्यात् । धर्मस्थाने मृषा न भाषेत । मनसा वाचा कर्मणा परोपकारं कुर्वीत । ये परोपकारिणस्ते सुजनाः । एतत् सामान्यतः पुरुषाणां नीतिशास्त्रमुपदिष्टम् । स तु विक्रमो राजा स्वभावत एव सकलनीतिशास्त्रज्ञः। एवं काले गच्छति, एकदा कश्चिद्वैदेशिको राजानं दृष्ट्वापावि- अत् । राजा-भोः कुत्रत्यो भवान् ?' पुरुष:--'भो राजन् ! अहं वैदोशकः, मम कोऽपि निवासो नास्ति ; सर्वदा परिभ्र- मन्नेव कालं नयामि । 'राजा-'पृथिवीपर्यटनात् त्वया किं किमपूर्व दृष्टम् ? कथय ।' पुरुष:-"उदयपर्वते महाना- दित्यस्य प्रासादोऽस्ति । तत्र गङ्गा नाम कापि नदी प्रवहति । तद्गङ्गाप्रवाहात् कश्चित् सुवर्णस्तम्भो निर्गच्छति । तस्योपरि नवरत्नखचितं सिंहासनमेकमस्ति । स च सुवर्णस्तम्भः प्रागुद- ·९० विक्रमाचरित्रम् थति विभावसौ पृथिव्या. निर्गत्य, गमनमध्यमध्यारुढे स्वय- मपि सनिधत्ते ; अस्तमुपगच्छति च तस्मिन् क्रमेणावतीर्य स्वयं गङ्गाप्रवाहे निमज्जति । प्रतिदिनमेवं तत्र भवति । एत- न्महाश्चयं मया दृष्टम् । राजा विक्रमोऽपि तच्छ्रुत्वा तेन सह तत् स्थानं गतो रात्रौ सुखं सुष्वाप । प्रभातायां च शर्वयां गङ्गाप्रवाहाद्वरसिं- हासनयुक्तो हेमस्तम्भो मन्दं मन्दं निरगमत् । तस्मिन् स्तम्भे राजा स्वयमुपाविशत् । स्तम्भोऽपि यावत् सूर्यमण्डलसमीप- मगमत् , तावदमिकणसमुद्गारिभिः सूर्यकिरणैरदात राज्ञः शरीरम् । ततो राजा मांसपिण्डीभूतेनैव शरीरेण सूर्यमण्डलं प्राप्यास्तावीत् । नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे । प्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिश्चिनारायणशङ्करात्मने।। इति बहुधा स्तुत्वा परमात्मानमर्यमणं नमश्चकार । ततः सूर्यस्तममृतेनासिञ्चत् । ततो राज्ञः शरीरं भूयोप्यवर्धत । राजाऽवदत्-'धन्योऽहमस्मि ।' सूर्य:--'भो राजन् ! त्वं महासत्त्वाधिकोऽसि एतन्मम मण्डलं दुष्प्रापमन्यैरुपागतः । तदहं प्रसन्नोऽस्मि । वरं वृणीष्व ।' राज्ञोक्तम्-'भो देव! किमतः परमधिको वरोऽस्ति । महामुनीनामप्यलभ्यं तव सन्दर्शनं यदहमभजम् ! तव प्रसादान्मम सर्वमप्यर्थजात निर- पायं विद्यते । तद्वचनेनातिसन्तुष्टो भगवान् विभावसुः खकीये रत्नकुण्डले दत्त्वा 'भो राजन् ! एतत्कुण्डलद्वयं प्रतिदि- नमेकैकं सुवर्णभारं प्रयच्छति । 'इत्युक्त्वा प्रेषयामास ।

·एकोनविंशोपाख्यानम् - ततो राजा कुण्डलद्वयं गृहीत्वा पुनर्नमस्कृत्य तस्मात् स्वर्णस्तम्भादवतीर्य यावदुजयिनीमाजगाम, तावत् कश्चिद्रा- झणो मार्गे समागत्य- वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी • यसिमीश्वर इत्यनन्यविषयश्शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुमिनियमितप्राणादिभिर्मग्यते स स्स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निश्श्रेयसायास्तु वः।। इत्याशिषं कृत्वाऽभणत् 'भो राजन् ! अहं कुटुम्बी ब्राह्मणः, परं दरिद्रः । सर्वत्र भिक्षाटनं करोमि । तथाऽप्युदरं न पूर्यते । तच्छ्रुत्वा राजा तस्मै कुण्डलद्वयं दत्त्वाऽवदत्- 'एतत् प्रतिदिनमेकैकं सुवर्णभारं दास्यति ।' इति राज्ञो वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः सन्तुष्टो राजानं बहुशः स्तुत्वा निजालयम- गमत् । राजाऽप्युज्जयिनी प्रत्यागच्छत् । इमां कथां कथयन्त्यां सालभञ्जिकायां भोजस्तूष्णी- मासीत् । इत्यष्टादशोपाख्यानम् ॥ ।। अथैकोनविंशोपाख्यानम् ॥ • . राजा वराहमनुधाव्य बिलं प्रविश्य पृष्ठा बलिं समधिगम्य च तत्सपर्याम् । दत्तं रसायनमवाप्य रसं च विप्रा- यादादिति प्रतिमया विनिवेद्यतेऽद्य ॥ २२४ ·विक्रमार्कचरित्रम् . पुनरपि राजानं भोज सिंहासनसमारुरुक्षासमाकुलित- हृदयमपरा सालभञ्जिका निवार्य जगाद । महीपाल! श्रूयताम् । विक्रमे रत्नाकरमेखलामिमां शासति सर्वेऽपि लोकाः परमानन्दपरिपूर्णहृदयाः समभूवन् । ब्राह्मणाः षट्कर्मनिरताः । त्रियः पतिव्रताः । शतायुषः पुरुषाः। वृक्षाः सदा फलकुसुमभरिताश्वासन् । पर्जन्यः काले वर्षति स्म । मही सर्वदोर्वराऽदृश्यत । लोकानां भूतेषु दया, पाप- भीतिः, अतिथिसत्कारः, गुरुसेवा, सत्पात्रे दानं च प्रावर्तन्त । तत एकदा विक्रमार्कः सिंहासनमध्यासामास । तत्र सभाया- मुपविष्टाः सुमनसः शास्त्राणि विचारयामासुः । वन्दिनो विवि- धापदानानि पेठुः । मल्लाः पुनः स्वभुजबलमदर्शयन् । सव- यसो राजकुमारा नखाङ्कुरसमुल्लासितश्मश्रवोऽन्योन्यं हसन्तः शरणागतपरिपालनप्रतिज्ञाप्रावीण्यमुनिरन्तः, केचनामुष्मिक- प्रीतिमाविष्कुर्वन्तः, केचन धर्मसङ्गहनाभवमुद्भावयन्तो राजा- नमसेवन्त । तदा कश्चिन्मृगवधाजीवः समागत्य राजानं प्रण- म्य सप्रश्रयं व्यजिज्ञपत्--'अरण्यमध्ये कश्चिदञ्जनाचलस- काशो महान् वराहः कतिपयैदिवसैः परिभ्रमति । वनैकवस- तेरस्यापि जनस्याश्रुतपूर्वोऽयमीहशो जन्तुः, किं पुनरदृष्टचर इति । तदेष देवस्य दृष्टिपथमवतरितुमर्हति । तदुपरि देवः प्रमाण मिति विरराम । तच्छ्रुत्वा राजा तदैव राजकुमारैः सह वनं विवेश । प्रविश्य च नदीतटे कुत्रापि निकुञ्जान्तरे शयानं सूकरमप- श्यत् । ततः स वराहो मृगयूनां कोलाहलं श्रुत्वा धुर्घराराव- ·एकोनविंशोपाख्यानम् ९३ मुखरं निर्जगाम । ततः सर्वेऽपि राजकुमारा अहमहमिकया वहस्तकौशलानि दर्शयन्तः सर्वायुधानि चिक्षिपुः । स च तान्यगणयन् पश्यतामेव शूरमानिनां किमपि पर्वतकन्दरं विवेश । राजाऽपि तं पृष्ठतोऽनुधावन बहिरश्वं निबध्य स्वय- मपि बिलं प्रविवेश । महत्यन्धकारे सुदूरं गत्वा महान्तं प्रका- शमपश्यत् । ततः किश्चिदिवातिक्रम्य नगरमेकं सुवर्णप्राकार- मभ्रषप्रासादोपशोभितं देवतायतनैरुपवनरलकृतं समस्तवस्तु सम्पूर्णविपणिरमणीयं धनिकलोकसमाकुलं नानाविलासिनी- जनसंसेव्यमानमतिमनोहरमपश्यत् । अथ कथमपि प्रविश्य विपणिमध्ये गच्छन्नतिमनोहरं हरशिखरिसहोदरं राजभवन- मपश्यत् । तत्र विरोचनसुतो बली राज्यं कुर्वन्नास्त । राजाऽपि सभां प्रविश्य सिंहासनोपविष्टेन बलिना झडिति समालिङ्गि- तोऽतिरमणीये भद्रासने समुपवेशितः । अनन्तरं बली राजा- नमप्राक्षीत्-'सखे ! कुत्र ते निवासः ? कानि तव नामा- क्षराणि? कथमिव दुरवगाहमिमं देशं प्रविष्टोऽसि ? । राजा-'विक्रमनामानं मामाहुः । उज्जयिनी मे निवासः । भवत्संदर्शनार्थ कमपि वराहमनुसरन् कथमपि समागतोऽस्मि ।' बलि:--'धन्योऽस्मि । अद्यैव सफलाः संवृत्ता मे मनोरथाः।' विक्रम:-'भो राजन् ! त्वं पवित्रभूतान्तःकरणः ; तवैव जीवितं श्लाघ्यम् ; यतः साक्षाद्वैकुण्ठभवनो नारायणस्तव मार्गणतामाललम्बे ।' बलि:-'यदि भवान्मे मित्रं, तर्हि मदीयं किमपि वस्तु परिगृहाण ।' विक्रम:-'भवदनुपहा- दहमपि पूर्णकामोऽस्मि ।' बलि:--सखे! मैवम् । एतदेव हि बन्धुलक्षणम्-- : ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति । १. भुके च भोजयत्येव पडिधं बन्धुलक्षणम् ॥. २५२ - ·विक्रमाचरित्रम् तथाच- पापाभिवारयति योजयते हितानि गुह्यं निगृहति गुणान् प्रकटीकरोति । आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिति प्रवदन्ति सन्तः॥ किञ्च- नोपकार विना प्रीतिः कस्यापि भुवि जायते । उपयान्ति च दानेन यतो देवा अभीष्टदाः॥ २२६ - २२७ तथा च- तावत् प्रीतिर्भवेल्लोके यावद्दानं प्रदीयते । वत्सा क्षीरक्षयं दृष्ट्वा स्वयं त्यजति मातरम् ॥ २२८ अन्यञ्चा- पुत्रादपि प्रियतरं नियमेन दान मन्ये पशोरपि विवेकविवर्जितस्य । दत्ते तृणे तु निखिलं खलु येन दुग्धं नित्यं ददाति महिषी विनिवर्त्य वत्सम् ॥ १२९ एवं भणित्वा विक्रमाय राज्ञे रसं रसायनं च ददौ । ततो राजनि तस्मादनुज्ञां प्राप्य बिलान्निर्गत्याश्वमारा निजपुरं प्रत्यागत्य राजमार्गे समागच्छति, महादुर्गतिपीडित: सपुत्रः कश्चिद्राह्मणः समागत्य स्तुत्वाभाणीत्-'भो राजन् ! परमहं दरिद्रः । अद्य सकुटुम्बस्य मम किमपि भोजनपर्याप्तं धनं देहि, महत्या बुभुक्षया समाकुला: स्माः । तदा राजा-'भो ·विंशोपाख्यानम् ब्राह्मण! इदानीं मम हस्ते किमपि धनं नास्ति । परंतु रसो रसा- यनं चेति वस्तुद्वयमस्ति । अनेन रसेन सम्पर्के सति सप्त धातवः सुवर्णानि भवन्ति । इदं रसायनं यस्तु सेवते, स जरामरण- वर्जितो भविष्यति । उभयोरेकं गृहाण ।' तदा ब्राह्मण:- 'येन पुमान् जरामरणवर्जितो भविष्यति । तद्दीयताम् ।' तदा तस्य पुत्रः प्राह-किं क्रियते पीतेन रसायनेन ? जरामरण- वर्जितेनापि पुनरिव्यमेवानुभवितव्यम् । येन सम्पर्के सति धातुः सुवर्ण भवति, स एव रसो ग्राह्यः' इत्युभयोर्विवादो राजसमक्षमेव समभूत् । ततो राजा उभयोर्विवादं दृष्ट्वा रसं रसायनं च ताभ्यां ददौ । तौ राजानं स्तुत्वा निजालयं जग्मतुः । राजाऽपि निजनिवासमाजगाम । इमां कथा कथयित्वा सालभंजिका भोजराजमब्रवीत्- भो राजन्! किमद्य मन्यसे ?' तच्छुत्वा वा राजा तूष्णीं बभूव। इत्येकोनविंशोपाख्यानम् . ॥ अथ विंशोपाख्यानम् ॥ सदण्डकन्था खटिका मुनेस्तु गृहीतराज्याय विपक्षभूपैः । दिदेश राजन्यकुमारकाय राजेति सैषा प्रतिमाभिधत्ते ॥ पुनरपि राजा सिंहासनमारुरोह । तावदन्या सालभञ्जि- काऽक्षिप्य जगाद-'भो राजन्! विक्रमस्यौदार्यादिगुणा यस्य सन्ति, सोऽस्मिन् सिंहासन उपविशतु ।' राजा-'कथय तस्यौदार्यादिवृत्तान्तम् ।' सावदत्-राजन्! श्रूयताम् !

·विक्रमाचरित्रम् विक्रमो राजा षण्मासान् राज्यं कृत्वा षण्मासान् देशा- न्तरं परिभ्रमन्नास्त । एवमेकदा नानादेशान् परिभ्रम्य पना- लयं नाम नगरमगमत् । तन्नगरादहिस्स्थितोद्यानवने. मनोहर विमलोदकं च सरोवरं दृष्ट्वा तत्रोदकं पीत्वा कुत्रापि तरुतले सुखमुपविवेश । तत्रान्ये केचन वैदेशिकाः समागत्य जलपानं विधायोपविश्य परस्परं गोष्ठीमकुर्वन्त- अहो! अस्माभिर्ब- हवो देशा दृष्टाः, बहूनि तीर्थानि सेवितानि, अतिदुर्गमाः पर्वताः समारूढाः ; परमेकत्रापि महापुरुषदर्शनं नाभूत् ।' तेष्वेक:--'कथं महापुरुषदर्शनं भविष्यति ? यत्र महा- पुरुषो वर्तेत तदतीव दुर्गममेव भवेत् । बहवो मध्ये विघ्नाः समापतन्ति । देहस्यापि नाशो भवति । यत्र च शरीरमेव नश्येत्, सोऽयमुद्यमः कतमाय फलाय ? प्रथममात्मैव रक्ष- णीयो बुद्धिमता पुरुषेण । उक्तश्च-- आपदर्थं धनं रक्षेदारान् रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सर्वदा रक्षेद्दारैरपि धनैरपि । २३१ तस्मात् सर्वत एवात्मानं गोपायेत् । अन्यञ्च, सर्व- धर्माणां शरीरमेव प्रथम साधनम् । तथा हि-- अपि क्रियाथ सुलभं समित्कुश जलान्यपि स्वानविधिक्षमाणि ते ? अपि स्वशत्या तु तपा प्रवर्तते ? शरीरमाचं खलु धर्मसाधनम् ॥.. २३२ -- ·विंशोपाख्यानम् तथा च- - पुनर्जाया पुनर्वितं पुनः क्षेत्रं पुनस्सुताः । पुनः शुभाशुभं कर्म शरीरं न पुनः पुनः ॥ २३३ तस्मान्मनीषी साहसं न कुर्वीत । तथा चोक्तम्- अफलानि दुरन्तानि समव्ययफलानि च । अशक्यानि च कार्याणि नारभेत विचक्षणः ॥ २३४ किञ्च- पर्वतं विषमं घोरं बहुव्याघ्रसमाकुलम् । नारोहंति नरः प्राप्तसंशयो हि कदाचन ॥ २३५ यत्कार्य पुरुषेण क्रियते तद्विचार्यैव कर्तव्यम् । यत्र च फलं नास्ति, स्वल्पं च यत्र फलं भवति, तस्मिन् कार्य शरी- रस्यैव नाशो भविष्यतीति तन्न कुर्यात् । राजापि तस्य वचनं श्रुत्वा सन्निधायावदत्-"देवे- शिकाः! किमेवमुच्यते ? यावत् पुरुषेण पौरुषं साहसं च न क्रियेत, तावत् सर्वमपि दुर्लभम् । उक्तञ्च- वस्तूनि दुर्लभान्यपि लभ्यन्ते वाञ्छितानि साहसिक। सञ्जीविन्यमृताद्या हनुमद्गरुडादिभिर्हता हि खलु ॥ विशति कदाचिद्गगनं खातात् पाताळतोऽपि जलमेति । दैवमचिन्त्यं बलवदलवानिह गण्य एव पौरुषवान् ।। अक्लेशतः सुखानि न लभ्यन्ते । तथा च- दुरधिगमः परभागो यावत् पुरुषेण पौरुषं न कृतम् । हरति तुलामधिरुढो भाखानुद्यन् हि जलदपटलानि ॥ Vikra_5 ·, , ततस्ते राजा- विक्रमाचरित्रम् ततस्तद्राजवचनं श्रुत्वा वैदेशिका अपृच्छन् -'भो महासत्व! तर्हि किं कार्य कथय राजा-'महापुरुषदर्शनमेव कर्तव्यम् । अस्मानगराड्डादशयोजनपर्यन्तं यदि गम्यते, तत्र' महारण्यमध्ये विषमः कश्चित् पर्वतोऽस्ति । तदुपरि त्रिकाल- नाथो नाम योगी विद्यते । स तु सेवितो वान्छितार्थ दास्यति । अहं तत्र गमिष्यामि ।' वैदेशिका:-'तर्हि वय- मपि तत्रागमिष्यामः' राजा--'सुखमागम्यताम् । राज्ञा सह निर्गत्य महदरण्यमतिविषमं दृष्ट्वा राजानमूचुः- 'भो महासत्त्व! कियहरे पर्वतोऽस्ति?' राजा-इतोऽष्टौ योज- नानि विद्यन्ते ।' वैदेशिका:-'तर्हि वयं नागमिष्याम:, महर्रमस्ति । मार्गोऽप्यतिविषम इव दृश्यते । "वैदेशिकाः! व्यवसायिनां किन्नाम दूरम् ? नात्युच्च शिखर मेरो तिनीचं रसातलम् । व्यवसायप्रसक्तानां नातिपारो महोदधिः ॥ २३९ कोऽतिभार समर्थानां कः परः प्रियवादिनाम् । को विदेश सविद्यानां किं दूरं व्यवसायिनाम् ? ॥ पुनरपि कतिचिद्योजनानि कथमप्यतीत्य पुरतो महा. कराळवदनं विषानिमुद्वमन्तमतिभयङ्करं सर्प मार्गमावृत्य स्थित. मद्राक्षुः । ते तु तं दृष्ट्वा भयात् पलायाम्बभूवुः । राजा पुन- रपि गन्तुं प्रावर्तत । ततः स सर्पः समागत्य राजानं परिवे- टपादशत् । ततस्तेन वेष्टितो विषवेगान्मूर्छन्नप्यतिदुर्गमं तं पर्वतमारुह्य योगिनं त्रिकालनाथं दृष्ट्वा नमन्धकार । योगिसन्द- र्शनमात्रेण सर्पस्तं मुकाऽपससार । राजाऽपि निर्विषो बभूष ।

·, विंशोपाख्यानम् ९९ योगी-'भो महासत्व! महाप्रमादभूयिष्ठमेतदमानुषं स्थान- मतिलेशेन किमर्थमागतोऽसि ? ' राजा -'भोः स्वामिन् ! अहं भवत्सन्दर्शनार्थमेव समागतोऽस्मि ।' योगी-'तर्हि महाकष्टमनुभूतं त्वया । राजा-"किमपि कष्टं नास्ति । भवत्सन्दर्शनमात्रेण सकलमपि कल्मषं नामशेषमभूत् । कष्टं तु कियत् ? अद्याहं धन्योऽस्मि' यतो महतां सन्दर्शनमतिदुर्ल- भमभजम् । किं च, यावदिदं शरीरं दृढं, यावदिन्द्रियाणि स्वस्थानि, पुरुषेण पुण्येन तावदात्महितमनुष्ठेयम् । तथा चोक्तम्- यावत् स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत् क्ष्यो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान् सन्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ? ॥ ततः प्रसन्नो योगी राज्ञे खटिकां योगदण्डं कन्यां च दत्वाऽब्रवीत् भो राजन्! 'अनया खटिकया भूमौ यावत्यो रेखा लिख्यन्ते तावन्ति योजनान्येकस्मिन् क्षणे गन्तुं शक्यते । अमुना योगदण्डेन दक्षिणहस्तविधृतेन स्पृश्यते यदि मृतं सैन्य सजीवं भूत्वोत्तिष्ठति; वामहस्ते धृत्वा वैरिसैन्यं दृश्यते यदि तदा सर्वमपि तन्नश्येत् । इयं कन्था पुनरीप्सितं वस्तु ददाति। राजा ततस्तानि गृहीत्वा योगिनं नमस्कृत्यानुज्ञां लब्ध्वा प्रत्या- जगाम । तावन्मार्गे कश्चिद्राजकुमारोऽभ्यनि वर्तमानः काष्ठ. सञ्चयेन तं वर्धयन् पतनोन्मुख इवादृश्यत । राजा तम- पृच्छत्-'भोः सौम्य! किमेतत् क्रियते ? कुमार:-'अहं कस्यचिद्राज्ञः कुमारः । मम राज्यं दायादैरपहृतम् । दरिद्रोऽहं जीवितं धारयितुमसहमानोऽमि प्रवेष्टुं काष्ठानि सचिनोमि ।'

·९०० विक्रमार्कचरित्रम् तच्छ्रुत्वा राजा तस्याभयं दत्त्वा खठिकां योगदण्डं का च दत्वा तेषां गुणानकथयत् । तदनन्तरं सन्तुष्टचित्तो राजकुमारो राजानं प्रणम्य स्वदेशमगमत् । राजा विक्रमोऽप्युज्जयिनीनगर- मगमत् । इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमवदत्-. 'भो राजन् ! त्वय्येवमौदार्य धैर्य परोपकारश्च यदि विद्यन्ते, तहस्मिन् सिंहासन उपविश ।' तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णीमप- -- ससार। इति विंशोपाख्यानम् ॥ अथैकविंशोपाख्यानम् ॥ अत्रानगळनाना कथितं तप्तोदकं सरः प्राप्य । अमरीदत्ताः सिद्धीविप्रायाप्टौ ददाविति ब्रूते ॥ २४२ भूयोऽप्येकदा भोजराजः सिंहासनसमारोहणसमुचित- वेषः समागत्य पाश्चालिकया निवारितस्तामाह-कथय तस्यौ- दार्यवृत्तान्तम् ।' साऽब्रवीत् , श्रूयतां राजन् ! विक्रमे राज्यं कुर्वति बुद्धिसिन्धुर्नाम तस्य मन्त्री सम- भवत् । तस्य पुत्रोऽनर्गळ: । स घृतोदनं भुक्त्वा कुमाररीत्या कालमनयत् । कमपि विद्याभ्यासं नाकरोत् , एकदा पिता तमवादीत- भो अनर्गळ! त्वं ममोदराज्जातोऽसि । परं दुर्विधेयो विद्याभ्यास न करोषि, मूर्खस्तिष्ठसि । शृणु, - ·एकविंशोपाख्यानम् २४३ अपुत्रस्य गृहं शून्यं देशः शून्यो ह्यबान्धवः । मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्या दरिद्रता । ममाऽपि कोऽप्यर्थस्त्वत्तो नास्ति । तथा चोक्तम्- कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः ? तया गवा किं क्रियते या न दोग्ध्री न गर्भिणी ? | तथा च- - वरं गर्भस्रावो वरमृतुषु नैवाभिगमनं वरं जातः प्रेतो वरमपि च कन्यैव जनिता । वरं वन्ध्या भार्या वरमगृहवासे निवसनं वरं चेद्विद्वान् कश्चिद्दविणमदयुक्तोऽपि तनयः ॥ २४५ तच्छत्वा स पश्चात्तापसन्तप्तोऽनर्गळो वैराग्यं प्राप्य देशान्तरं जगाम । तस्मिन् देशान्तरे कस्यचिदुपाध्यायस्य सकाशात् सकलशास्त्राणि महता कालेन पठित्वा निजनगरं प्रत्यागच्छन् , मार्गे मध्येऽरण्यं कमपि देवालयमपश्यत् । देवालयसमीपे पद्मपण्डमण्डितं चक्रवाकमिथुनालङ्कतमतिविम. लोदकं सरोवरमासीत् । तत्सरोवरैकदेशेऽतिसन्तप्तमुदकमह- श्यत । एतत् सर्व पश्यन् तत्रोपविवेश । ततः सूर्योऽस्तम- गमत् । तदनन्तरमर्धरात्रसमये ततोदकमध्यादष्ट दिव्यस्त्रियो निर्जग्मुः। ता देवालयं गत्वा देवस्यावाहनादीन् षोडशोपचारान् कृत्वा नृत्तगीतादिभिर्देवमतोषयन् । ततो देवः प्रसन्नो भूत्वा ताभ्यः प्रसादमदात् । एतत् सर्वमप्यनगळ: पश्यन् प्रभात- समये निर्गमनवेळायां ताभियंलोकि । तासामेका जगाद 'भोः सौम्य! एह्यस्मन्नगरं गमिष्यामः ।' सोऽपि बाढमिति ·૨૦૨ विक्रमार्कचरित्रम् - तया सह गच्छन् तप्तोदकमध्यप्रविष्टासु तासु भयादपमृत्य स्वनगरमागत्य पितृप्रमुखान् सर्वान् बन्धूनपश्यत् । परेचराज- दर्शनार्थ गत्वा राजानं प्रणम्योपविवेश । राजा सकुतूहल- मपृच्छत्-'भो अनर्गलेतावन्ति दिनानि कुत्र गतोऽसि ?' अनर्गळ:-विद्याभ्यासार्थ देशान्तरं गतोऽस्मि ।' राजा- 'तस्मिन् देशे किं किमपूर्व दृष्टम् ?' अनर्गळेन तप्तोदकवृत्ता. न्तोऽभ्यधायि । तच्छ्रुत्वा राजा तेन सह तत्स्थानं गतवान् । ततः सूर्योऽस्तं जगाम । तत्रार्धरात्रसमये ता दिव्यत्रियस्तस्मात् सरोवरतप्तोदकमध्यानिर्गत्य देवसमीपं गत्वा पूजां विधाय नृत्तगीतादिना देवमुपस्थाय प्रभाते न्यवर्तन्त । तावत् तासां मध्ये काचिदङ्गना राजानं दृष्ट्वा समवदत्-'भोः सौम्य! एहि मम नगरं गच्छामः । तच्छुत्वा राजा ता अनुससार । ताः सर्वास्तप्तोदकमध्ये प्रविष्ठाः सत्यः पाताळे निजनगरं जग्मुः । राजापि तप्तोदकमध्ये मनः सन् सहव ताभिजगाम । ततस्तास्तं दृष्ट्वा तव सेवां करिष्याम इत्यूचुः । राजा-'किं मदन्यो राजा नास्ति ? ममापि राज्यमस्ति । अहमेतत् कुतूहलं द्रष्टुं समागतोऽस्मि । 'भोः महासत्त्व ! वयं प्रसन्नाः; वरं वृणीष्व । राजा-भवत्यः काः ?' कन्या:- 'वयं महासिद्धयः' राजा--'तर्हि मह्यमष्टौ सिद्धीर्दिशत । ततो राक्षे ता अष्टौ रत्नानि ददुः तान्यष्टसिद्वियुक्तानि रत्नानि गृहीत्वा तप्तोदकानिर्गय खनगरमाजगाम । कन्या: - ·- २४७ एकविंशोपाख्यानम् १०३ तावन्मागें कश्चिद्राह्मणः समागत्य- 'उत्पमो नाभिकमले हरेर्यश्चतुराननः । स पातु सततं युष्मान् वेदानामर्थपारगः ॥' २४६ इत्याशिषं कृत्वा प्राह- शूर' सुरूपः सुभगः सुदृक्च शास्ता च शास्त्रार्थविदां वरिष्ठः । अर्थ विना नैव कलाकलाप प्राप्नोति मोऽत्र मनुष्यलोके ।। किं च- तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव । अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः क्षणेन सोऽप्यन्य एव भवतीति विचित्रमेतत् ।। २४८ इत्युक्त्वा 'राजन्नहं महादारिद्यपीडितो बहुपुत्रपौत्रादि- कुटुम्बः संसारं परित्यज्य गङ्गाप्रवेशं करिष्यामीति निर्गतोऽस्मि । अतस्तत्रभवता मम दारिद्यनिवारणं कर्तव्यम् ।' इत्यवदत् । राजा तद्वचनं श्रुत्वा तस्य तान्यष्टरत्नानि ददौ । स विप्रो राजानं स्तुत्वा तानि रत्नानि गृहीत्वा स्वपुरं जगाम । राजा- प्युजयिनीमगमत् । इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमब्रवीत्- 'भो राजन् ! त्वयीदृशमौदार्य धैर्य च विद्यते चेत्, तस्मिन् सिंहासन उपावश ।' तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णीमगमत् । इत्येकविंशोपाख्यानम - ·॥ अथ द्वाविंशोपाख्यानम् ॥ अत्र हि नीलमहीधे कामाक्षीमन्दिरे बिलात् सहसा। उद्धृत्य तु रसकुम्भं द्विजातये दत्तवानिति ब्रूते ॥२४९ भूयोऽपि धारानगरीधूर्वहे विश्वम्भराधिनाथे समागते पाञ्चालिकान्याब्रवीत्-भो राजन् ! श्रूयताम्- विक्रमादित्यो राज्यं कुर्वनेकदा पृथ्वीपर्यटनार्थ निर्गत्य नानादेवालयतीर्थपर्वतादिकं दृष्ट्वा कदाचिन्महारत्नमयप्राकारप- रिवृतमभ्रंलिहप्रासादोपशोभितमनेकहरिहरालयपवित्रितं नगर- मेकमपश्यत् । तत्र नगरोपान्तगं नारायणालयं गत्वा तत्र सरोवरे स्नात्वा देवं नमस्कृत्य तुष्टाव । मया ज्ञातं जगन्नाथ मौनमेव जगत्स्थले । को जानाति परं ब्रह्म हरिं वाचामगोचरम् ॥ नान्यं वदामि न शृणोमि न चिन्तयामि नान्यं स्मरामि न भजामि न चाश्रयामि । मुक्त्वा त्वदीयचरणाम्बुजमादरेण श्रीश्रीनिवास पुरुषोत्तम देहि दास्यम् ।। करचरणकृतं वा कर्म वाकाय वा श्रवणनयनजं वा मानस वापराधम् । विहितमविहितं वा सर्वमेतत् क्षमेथाः जय जय करुणाब्धे श्रीपते श्रीमुकुन्द ।। २५२ एवमादि बहुधा स्तुत्वा रङ्गमण्टपे विशश्राम । २५० २५१ ·द्वाविंशोपाख्यानम् तत्र कश्चिद्राह्मणः समागत्य राजसमीपे समुपविवेश । तदात्त्वे राजावदत्-'भो ब्राह्मण! कुतस्त्यो भवान् ?' ब्राह्मणः- 'अहं कश्चित् तीर्थयात्रां करोमि । भवान् कुतः समागतः?' राजा-'अहं भवादशः कश्चित् तीर्थयात्रापरायणः । ब्राह्मणः ।' सम्यग्राजानमवलोक्यापृच्छत्-"को भवानवि- तेजस्वी दृश्यते ? त्वयि राजलक्षणानि सर्वाणि दृश्यन्ते । त्वं राजसिंहासनमर्हसि । पुनः पृथिवीं पर्यटसि । अथ वा ललाट- लिखितं को वा लङ्घयति ? त्रिलोकेशः शाङ्गी शबरशरलक्ष्यत्वमगमत् विधाता लोकानामलभत शिराकृन्तनविधिम् । प्रयातौ तौ राहोर्दिनकरशशाङ्को कबळतां प्रभुनग्नः शम्भुः शिरसि लिखितं लङ्घयति कः ॥२५३ किं च- हरिणापि, हरेणापि ब्रह्मणापि सुरैरपि । ललाटलिखिता रेखा परिमाष्टुं न शक्यते ॥ तद्वचनं श्रुत्वा राजाप्यङ्गीचकार । उक्तं च- युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि । विदुषामपि तत् त्याज्यमयुकं पद्मजन्मनः ॥ २५५ राजा-'भो ब्राह्मण! किमर्थमतिश्रान्त इव दृश्यसे ?' ब्राह्मण:-'श्रमकारणं कथयामि । कष्टमतीव प्राप्तोऽस्मि । राजाऽवदत्-कथ्यतां तस्य कष्टस्य कारणम् । ब्राह्मणः "भोराजन् ! श्रूयताम् । इतो नातिदूरे नीलो नाम पर्वतोऽस्ति। तत्र किञ्चित् पाताळबिलमस्ति । तन्मध्ये कामाक्षी नाम - ·विक्रमाचरित्रम् देवता वसति । मध्ये च तस्य कश्चिद्रसकुम्भो दृश्यते । तेन च रसेन धातवः सुवर्णतां यान्ति । द्वादश वर्षाणि कामाक्षी- मन्त्रजपमकरवम् । मया बिलद्वारं नोद्धाट्यते । तेनातिदु:- खितोऽस्मि ।" राजाब्रवीत्-'तत्स्थानं मम दर्शय । कोऽप्यु- पायः क्रियते ।' ततस्तेन राज्ञे तत्स्थानं दर्शितम् । ततस्तस्यामेव रात्री राज्ञः स्वप्ने देवता समागत्य जगाद-'राजन् ! त्वं किमर्थमाग- तोऽसि ? अत्र द्वात्रिंशल्लक्षणयुक्तस्य पुरुषस्य कण्ठरक्तसेचन विना बिलद्वारं नोद्घाट्यते ।' एतद्देवतावचनं श्रुत्वा राजा प्रबुध्य बिलद्वारसमीपं गत्वा निजकण्ठं छेत्तुमुपचक्रमे । ताव. देवता-भो राजन् ! साहसप्रिय! तवाहं प्रसन्नास्मि । वरं वृणीष्व ।' राजा- -'देवि! यदि प्रसन्नासि, तस्मैि ब्राह्मणाय रसकुम्भं प्रयच्छ । देवतापि बाढमिति बिलद्वारमुद्धाट्य ब्राह्म. णाय रसकुम्भं ददौ । सोऽपि राजानं स्तुत्वा निजस्थानं जगाम । राजापि निजनगरमगमत् । इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमब्रवीत् । 'भो राजन् ! त्वय्येवमौदार्य साहसं परोपकारश्च विद्यन्ते चेत्, तस्मिन् , सिंहासने समुपविश । तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णींगतः। इति द्वाविंशोपाख्यानम् ·॥ अथ त्रयोविंशोपाख्यानम् ॥ एष हि विक्रमभूपो दुस्वमालोकनोपशमनाय । निजकोशं त्रीणि दिनान्यकरोज्जनसादिति ब्रूते ॥२५६ पुनरपि राजा यावत् सिंहासनमारोदुमाजगाम, ताव- दन्या सालभञ्जिकाभणत्-भो राजन् ! तव सिंहासन- समारुरुक्षा गरीयसी दृश्यते । इदं पुनरासनं विक्रमादित्यसह- शमेव क्षमेत । शृणु तस्य राज्ञो गुणान् । एकदा विक्रमो महीं परिभ्रमन् निजनगरमागच्छत् । तदा नगरवासिनः सर्वे परमानन्दमवापुः । राजापि स्वशुद्धान्तं प्रविश्य मध्याह्नसमये सुगन्धितैलाक्तः स्नात्वानन्तरं वनाभर- णादिभिरलङ्कतः देवमर्चयित्वा- 'त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च गुरुस्त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव ॥२५७ नमो नमः कारणकारणाय नारायणायामितविक्रमाय । श्रीशाङ्गचक्रासिगदाधराय नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय ॥ इति देवं स्तुत्वा नमस्कृत्य गोभूतिलादिनानाविधनि- त्यदानानि निर्वत्य दीनान्धबधिरकुजपङ्गादिभ्यो भूरि दत्त्वा भोजनगृहं प्रविश्य बालसुवासिनीवृद्धादीन् भोजयित्वा स्वयम- न्यैबन्धुभिः साकमभ्यवजहार । साधु चेदम्- बालान् सुवासिनीवृद्धान् गर्भिण्यातुरकन्यकाः । सम्भोज्यातिथिवृद्धांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम् ॥ २५९ - अन्यच- एक एव न भुञ्जीत यदीच्छेद्वद्धिमात्मनः ।

·१०८ विक्रमाचरित्रम् द्वित्रैस्तु बन्धुभिः साकं भोजनं कारयेबरः ॥ २६० अभीष्टफलसंसिद्धिरिष्टकार्यार्थसम्पदः । द्विस्तु बन्धुभिः साकै भोजनेन प्रजायते ॥ २६१ ततः कश्चित् कालं कतिपयानि पदानि परिक्रम्योप- विवेश । उक्तं च- भुक्त्वोपविशतो मन्दं भुक्त्वा संविशतः सुखम् । आयुष्यं क्रममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः ।। २६२ अत्यम्बुपानादतिसङ्गमाच दिवा च सुप्तेनिशि जागराच । निरोधनान्मूत्रपुरीषयोश्च षडभिर्निदानः प्रभवन्ति रोगाः॥ अथ राजनि समानवयोविद्यैः प्रियमित्रैर्गोष्ठी कुर्वति, क्रमेण भगवान्मरीचिमाली चरमगिरिशिखरमवततार । अथ राजा समुत्थाय सायन्तनं कर्मकलापं निवर्त्य भुक्ता शयनगृहं प्रविश्य तत्र शशिकरनिकरप्रभाभासुरपटपरिस्तीर्णे सुरभिकुसुमविसरा- कीर्णे विचित्रतरोल्लोचसमुल्लासिते पर्यके सुखं सुष्वाप । प्रभात- समये स्वप्ने स्वयमात्मानं महिषमारुह्य दक्षिणां दिशं गच्छन्तं दृष्ट्वा सहसा प्रबुद्धो विष्णुं स्मरन् समुत्थाय सन्ध्यादि कर्म समनु- ष्ठाय सिंहासने समुपविष्टो ब्राह्मणानां पुरतः स्वप्रवृत्तान्तम- कथयत् । तच्छ्रुत्वा सर्वज्ञभट्टनामा प्राह—“भो राजन् ! स्वप्नास्तु द्विविधाः । केचन शुभाः शुभफलं प्रयच्छन्ति । तत्र शुभाः आरोहणं गोवृषकुञ्जराणां प्रसादशैलाग्रवनस्पतीनाम् । विष्ठानुलेपो रुदितं नितान्तं शुभान्यगम्यागमनं तथैव ।।

·त्रयोविंशोपाख्यानम् १०९ फलकालश्च- " अशुभाश्च- आरोहणं कण्टकवृक्षवाहवैर्युष्टकाणामथ दर्शनानि । कार्पासतीबोरगपोत्रिशाखामृगादिमानामशुभानि लोके ।। खरोष्ट्रमहिषव्याघ्रान् स्वप्ने यस्त्वधिरोहति । षण्मासाभ्यन्तरे तस्य मृत्युर्भवति निश्चयात् ॥ २६६ स्वप्नस्तु प्रथमे यामे वत्सरेण विपाकभाक् । द्वितीये चाष्टभिर्मासैस्त्रिभिर्मासैस्तृतीयके । २६७ अरुणोदयवेळायां सद्यः स्वप्नफलं भवेत् । गोविसर्जनवेळायां सद्यः स्वप्नफलं भवेत् ॥ २६८ किं बहुना ? भो राजन्नयं दुस्स्वप्नः तवारिष्टकारी। राजा-'भो ब्राह्मण! अस्य दुस्स्वप्नस्य प्रायश्चितं किं करवाणि ? सर्वज्ञभट्टः-"स्नात्वा वखाद्यलंकृतः सन्नाज्या- वेक्षणं कृत्वा तहखादिकं ब्राह्मणाय देहि । पुनर्नववस्त्रादिक धृत्वा देवस्याभिषेकं कारयित्वा नवरत्नैः सम्पूज्य ब्राह्मणेभ्यो गवादिदश दानानि देहि । दीनान्धवधिरपशादिभ्यो भूरि प्रयच्छ । अनेनानुष्ठानेन ब्राह्मणाशीर्वादेन च दुस्स्वप्नजातारि- ष्टफलं नश्यति ।" राजाप्येतत् सर्वज्ञभट्टवचनं श्रुत्वा यथो- तमनुष्ठाय भूरिदानार्थ दिनत्रयं भण्डारं मुक्तवान् । यथा- भिलषितं सर्वे जद्दुः । इति कथा कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमब्रवीत्- 'भो राजन् ! त्वय्येवमौदार्य किं विद्यते ?' तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णी जगाम । इति त्रयोविंशोपाख्यानम् ·॥ अथ चतुर्विंशोपाख्यानम् ॥ पुरन्दरपुरीवणिक्तनुजदायभागक्रम निशम्य धुरि तत्कृता सह विगृह्य युद्धे जितः । उपास्य पथि वासुकिं त्वमृतकुम्भमादाय तं ददौ द्विजनुषे मुदेत्यभिदधाति पाश्चालिका ॥ २६९ पुनरपि भोजभूपालमागतमाक्षिष्यान्या सालभञ्जिका- ब्रर्वात् 'भो राजन्नेतत् सिंहासनं समारोढुं विक्रमार्कसदृश एव क्षमः । राजा-'भोः सालभञ्जिके! कथय तस्य गुणान् । साब्रवीत् । 'राजन्नाकर्ण्यताम्-विक्रमादित्यस्य राज्ये पुरन्द- रपुरी नाम काचन नगरी समभूत् । तत्र महाधनिकः कश्चि- द्वणिगासीत् । तस्य चत्वारः पुत्राः समभूवन् । ततो महति काले गच्छत्यतिवृद्धः स वैश्यो मरणसमये चतुरः पुत्रानाहूया. वादीत् 'भोः पुत्राः! मयि परेते भवतां मैत्री सुतरां भवति वा न वा । पश्चाद्विवादो भविष्यति । तदहं जीवन्नेव भवतां चतुर्णा ज्येष्ठक्रमेण विभागं करवाणी'ति । तथा च कृत्वोवाच- अस्य मञ्चस्य चतुर्णा पादानामधश्चत्वारो भागा निक्षिप्ताः । तान् ज्येष्ठक्रमेण गृह्णीध्वम् । पुत्रा बाढमित्यङ्गीचक्रुः । ततस्त- स्मिन् परलोकं गते चत्वारो भ्रातरो मासमेकन तस्थुः । ततस्तेषां त्रीणां कलहः शनैसदियाय । तदनन्तरं ज्यायानु- वाच-'किमर्थ कोलाहलः क्रियते १ तातपादैश्चतुर्णा विभाग: प्रागेव कृतः । तन्मश्चाधस्स्थितं द्रव्यं गृहीत्वा विभक्ता एव सुखिनास्तिष्ठामः ।' तथेति सर्वेऽप्यूरीकृत्य मञ्चस्याधश्वख्नुः । तावञ्चतुर्णा पादानां तले चत्वारि ताम्रसम्पुटान्यदृश्यन्त । तेषामेकत्र सम्पुटे मृत् , एकत्राङ्गारः, अन्यत्रास्थीनि, परत्र पलालम्चासीत् । एतचतुष्टयं दृष्ट्वा ते चत्वारः परस्परं ·चतुर्विंशोपाख्यानम् विस्मिताः प्रोचुः । अहो! अस्मत्पित्रा सम्यगेव कृतो विभागः। किमत्र निदानमिति न ज्ञायते ।' इति विचार्य राजसभा प्रविश्य निवेदयामासुः । तच्छत्वा सभ्या निर्णेतुं न शेकुः । पुनस्ते प्रतिनगरमेत्य प्राज्ञेभ्यो न्यवेदयन् । परमेकोऽपि निर्णता न निश्चक्राम। अनन्तरमुज्जयिनी समागता राजसभामागत्य वृत्तान्त- मकथयन् । ततो राज्ञा च विभागक्रमो न ज्ञायते स्म तदन- न्तरमेकदा प्रतिष्ठाननगरमागतास्तत्रत्येभ्यो जनेभ्यो जगदुः । तैरपि निर्णयो न कृतः । तस्मिन् समये कुम्भकारगृहे स्थितः शालिवाहनोऽमुं वृत्तान्तमाकर्ण्य तत्रागत्य ब्राह्मणान् महाजना- नेवं भणति स्म-भोः सौम्याः! किमत्र दुर्बोधमस्ति ? केनार्य विभागक्रमो न ज्ञायते---भवद्भिः' तेऽवदन् 'कुमार! अस्मा- भिर्नावबुध्यते । यदि जानासि, कथय कथमयं विभागक्रम इति ।' तदा शालिवाहन:-"एते चत्वार एकस्यैव जीवनेवैतेषां पिता ज्येष्ठकनिष्ठानुक्रमेण विभागं कृतवान् । यतो ज्येष्ठस्य मृत्तिका दत्ता, तेन या समुपार्जिता भूमिः सर्वा सा तस्मै दत्तेति ज्ञायताम् । द्वितीयस्य पलालो दत्तः, तेन सर्वमपि धान्यं दत्तम् । तृतीयस्याङ्गारी दत्तः, तेन सर्व- मपि सुवर्ण दत्तम् । चतुर्थस्यास्थीनि दत्तानि, तेन सर्वाणि गोधनानि दत्तानि ।" इति शालिवाहनेन तेषां विभागक्रम- निर्णयः कृतः । तेऽपि सन्तुष्टाः स्वनगरं जग्मुः । राजा विक्रमोऽपीमां विभागनिर्णयवाता श्रुत्वातिवि- स्मयं गतः प्रतिष्ठाननगरमहाजनाम् प्रति पत्रिका प्रेषयामास । एकस्यैव पुत्राः ।

·११२ विक्रमार्कचरित्रम् तथा हि "स्वस्ति श्रीयजनयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहषटू- कर्मनिरतान् यमनियमादिगुणगरिष्ठान प्रतिष्ठाननगरवासिनो महाजनान् कुशलप्रश्नप्रशंसापूर्वकं राजा विक्रमो वदति-भव- नगरे चतुणों वणिक्पुत्राणां विभागनिर्णयो येन कृतः, सोऽस्म- दन्तिकं प्रेषयितव्य इति ।" एवं महाजना राज्ञा प्रेषितां पत्रिका वाचयित्वा शालिवाहनं तमाहूयावादिषु:--"शालि- वाहन! राजाधिराजः श्रीवीरप्रतापशाली प्रत्यर्थिपृथ्वीनाथनम- स्कृतचरणसहस्रपत्तः श्रीविक्रमादित्यमहाराज उजयिनीनगरव- तंसः सकलार्थिलोककल्पवृक्षस्त्वां समाह्वयति । त्वं तत्र गच्छ शालिवाहन:-'विक्रमो नाम राजा कियान् ? तेनाहमाहूतो न गच्छामि । यदि तस्य प्रयोजनमस्ति, स्वयमेवागच्छतु । मम तदन्तिके किमपि फलं नास्ति । तस्य वचनं श्रुत्वा महाजनाः स नायातीति पुनः पत्रिकां लिखित्वा कमपि दूतं प्रेषयन् । ततो राजा पत्रिकां गृहीत्वा क्रोधानलेन देदीप्यमा- नविग्रहोऽष्टादशाक्षौहिणीबलेन निर्गत्य प्रतिष्ठाननगरमागत्य शालिवाहनाय दूतं प्रैषयत् । ततो दूतः समागत्य शालिवाहनं दृष्ट्वावादीत्-'भोः शालिवाहन! सकलराजाधिराजो विक्रमा- दित्यस्त्वां समाह्वयति । तस्य सन्दर्शनार्थमागच्छ, शालिवाहन:- 'रे नाहमेकाकी राजानं द्रक्ष्यामि । चतुरङ्गबलसमेतः सन् सम- राङ्गणे विक्रमं पश्येयम् । एवं राज्ञे निवेदय ।' तस्य वचनं श्रुत्वा दूतो राज्ञे निवेदयामास । तच्छ्रुत्वा विक्रमो युद्धाय सङ्गर- रङ्गमाजगाम । शालिवाहनोऽपि कुम्भकारगृहे मृण्मयं हस्त्यश्वरथपादातं मन्त्रेण समुजीव्य तेन बलेन नगरान्निगत्य समराङ्गणमवजगाहे। तदात्वे- ·चतुर्विशोपाख्यानम् दिक्चक्रं चलितं मयाज्जलनिधिर्जातो भृशं व्याकुल: पाताळे चकितो भुजङ्गमपतिः पृथ्वीधरा। कम्पिताः । भ्रान्ता सा पृथिवी महाविषधराः वेळं वमन्त्युत्कटं एवं वृत्तमभूज्जगज्जनपतेः सर्वं चमूनिर्गमे ॥ २७० तथा च- पवनमतिगतीनां वाजिनां भूरिबृन्दै- धननिभगजयूथा राजते वीरसेना । रथरुचिरपताकाप्रावृतं स्वं समस्तं पटहपटुनिनादैः भज्यते स त्रिलोकी ॥ अश्वाञ्चयुत्थितरेणुभिर्बहुतरैर्व्याप्तं त्वशेष नभ- इशस्त्रैरावृतमन्तराळमखिलं व्याप्ता विशाला धरा । निर्घोषै रथजैस्ततः प्रतिहता वाक्चापि न श्रूयते वीराणां निनदैः प्रभूतभयदैयुक्ता प्रसन्ना चमू॥२७२ अनन्तरमुभयोः सैन्ययोः सङ्कुलं युद्धं समभूत् । ततो विक्रमार्केण शालिवाहनसैन्यं सर्वमपि निपातितम् । शालिवा- हनोऽप्यतिविह्वलः सन् 'आपत्काले मां स्मर' इति पितृदत्तं वरं स्मृत्वा शेषं नागेन्द्रं पितरं सस्मार । शेषोऽपि सर्वान सन् प्रेषयामास । तैराशीविषैर्दष्टमात्रं विक्रमस्य सैन्यं निखिलं निपपात ॥ तदनन्तरं विक्रमो राजा स्वयमेकाकी निवृत्य स्वसैन्य- समुज्जीवनार्थ तीर्थोदके वर्षमेकं वासुकिं प्रति व्रतमन्वतिष्ठत् । ततो वासुकिः प्रसन्नो भूत्वा बभाषे-'भो राजन् ! वरं वृणीष्व' ·११४ विक्रमार्कचरित्रम् इति । राजा-भोः सर्पराज! यदि प्रसन्नोऽसि, तर्हि भुज- गविषवेगेन मूर्छितं मम सैन्यं सञ्जीवय ।' तथेति वासुकिर• मृतघटमेकमदात् । तममृतघटं गृहीत्वा राजा विक्रमः सत्वर- माजगाम । तावद्राह्मणः कश्चित् समागत्य- 'हरेर्लीलावराहस्य दंष्ट्रादण्डः स पातु वः । हेमाद्रिः कलशो यत्र धात्रीच्छत्रश्रियं दधौ' ॥ २७३ इत्याशिषमुक्तवान् । राजा-'भो ब्राह्मण! कुतः समा. गतोऽसि?' ब्राह्मणः-'अहं प्रतिष्ठाननगरादागच्छम् । 'राजा- 'यत् त्वया याच्यते तदहं दास्यामि ।' ब्राह्मणः -'भवान- र्थिजनचिन्तामणिः, यतश्चिन्तितं वस्तु दातुं प्रभवसि । अतो ममैतस्मिन् वस्तुनि महती प्रीतिरस्ति ; तबीयतामयममृतकुम्भः।' राजा-त्वं केन प्रेषितोऽसि?' ब्राह्मण:--'अहं शालिवाह- नेन प्रेषितोऽस्मि ।' ततो राजा विचारयामास-मया पूर्व- मस्मै दास्यामीत्युक्तम् ; इदानी न दीयते चेदपकीर्तिरधर्मोऽपि स्यात् ; अत: सर्वथा दातव्यमेव ।' ब्राह्मण:-"राजन् ! किं विचार्यते ? भवान् सज्जनः । सज्जनस्तु द्विर्न भाषते । तथाचाक्तम्- उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुः शीततां याति वहिः । विकसति यदि पन पर्वतारो शिलायां भवति तदनृतं वै भाषितं सज्जनानाम् ॥

·पंचविंशोपाख्यानम् तथाच- । २७५ अद्यापि नोज्झति हरः किल कालकूट कूर्मों विभति धरणी खलु पृष्ठभागे । अम्मोनिधिर्वहति दुस्सहवाडवाग्नि- मङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ।" राजा 'सत्यमाह भवान् । गृह्यताममृतघटोऽयमिति तस्मै ददौ । सोऽपि राजानं स्तुत्वा निजस्थानं गतः । राजा- प्युज्जयिनीमगात् । इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका तमवोचत्-भो राजन् ! यदि क्षममात्मानं मन्यसे, तर्युपविश' तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णी बभूव । इति चतुर्विंशोपाख्यानम् ॥ अथ पञ्चविंशोपाख्यानम् ॥ द्वादशवार्षिकमधिकावग्रहं भाविनं समाकर्ण्य । आशापूरण्यै निजशिरो बलिं दत्तवानिति ब्रूते ॥ २७६ पुनरपि राजा यावत् सिंहासन उपवेष्टुमुपाक्रमत, ताव. दन्या सालभञ्जिकाऽब्रवीत् । श्रूयतां राजन् ! विक्रमादित्ये राज्यं कुर्वत्येकदा कश्चिज्ज्योतिषिक आगत्य- सूर्यः शौर्यमथेन्दुरिन्द्रपदवी सन्मङ्गळं मङ्गळा सदुद्धिं च बुधो गुरुश्च गुरुतां शुक्रः शुभं शं शनिः ।

·विक्रमार्कचरित्रम् राहुर्बाहुबलं करोतु सततं केतुः कुलस्योन्नति नित्यं भूतिकरा भवन्तु भवतः सर्वेऽनुकूला ग्रहाः ॥ इत्याशिषमुक्ता पञ्चाङ्गमकथयत् । राजा पश्चाङ्गं श्रुत्वा ज्योतिषिकमपृच्छत् । 'भो दैवज्ञ! कीदृशमेतत्संवत्सरफलम् ?' दैवज्ञ:-अस्मिन् संवत्सरे राजा रविः, मन्त्री मङ्गळ:, धान्याधिपतिः शनिः । अन्यच्च, शनैश्वरो भौमश्च रोहिणीश- कटं भित्वा यास्यतः । तस्मात् सर्वथाऽनावृष्टिभविष्यति । उक्तं च वराहमिहिरेण- अर्कसुतेन हि भन्ने भौम: शुक्रश्च रोहिणीशकटे । द्वादश चान्दान् न हि न हि वर्षति वर्षाणि वारिदो नियतम्।। रोहिणीशकटमर्कसनुना भिद्यते रुधिरवाहिनी सरित् । किं ब्रवीमि? न हि वारि सागरे सर्वलोक उपयाति संक्षयम्।। मतान्तरे- यदा भिनत्ति मन्दोऽयं रोहिण्याः शकटं तदा । वर्षाणि द्वादशात्यन्तं वारिवाहो न वर्षति ॥" इदं देवैज्ञवचनं श्रुत्वा राजाऽब्रवीत्-'एतदवग्रहनि- वारणे कमप्युपायं निवेदय ।'देवज्ञः-'नवग्रहहोमाधनुष्ठानं कर्तव्यम् । ततो वृष्टिभविष्यति । ततो विक्रमार्कः श्रोत्रियान् ब्राह्मणानाहूय तेभ्यः पूर्व- वृत्तान्तमुक्ता तैहोंमं कारयितुमुपक्रान्तवान् । ततः सर्वा होम- सामग्री सम्पादिता । ब्राह्मणैः कल्पोक्तप्रकारेण नवप्रहहवनमपि कृतम् । होमसाद्गुण्यार्थ पूर्णाहुतिरिति निर्वर्तिता । राजा दिव्य- २७९ ·पञ्चविंशोपाख्यानम् ११७ वस्त्रादिना ब्राह्मणानतोषयत् । ततो भूरिदानेन दीनान्धबधिरपङ्गु- कुब्जादयोऽपि सन्तोषिताः । तथाऽपि वृष्टि भूत् । तदनन्तर- मनावृष्टया सर्वोऽपि लोकः परं क्लेशमगमत् । राजाऽपि तेषां दुःखेन स्वयं दुःखितः सन्नेकदा यज्ञशालायामुपविष्टो व्यचि- न्तयत् । तावदशरीरिणी वागासीत् । “भो राजन्! तव परोप- कारो यदि, पुरस्थितदेवालयवासिन्या आशापूरण्या देवतायाः पुरो द्वात्रिंशलक्षणयुक्तस्य पुरुषस्य कण्ठरक्तेन बलिं देहि । ततो वृष्टिर्भविष्यति, अवग्रहोऽपि नश्यति ।" इति श्रुत्वा राजा देवालयं गत्वा देवतां नमस्कृत्य कण्ठे खङ्गं न्यधात् । तावद्देवता-'राजन् ! तव धैर्येण प्रसन्नास्मि । वरं वृणीष्व ।' राजाऽभणत्-देवि! अनावृष्टिं निवारय । ' देवता तथा करिष्यामि' इत्युक्त्वा सद्यश्वकार । ततो राजा निजभवन- मगमत् । इमां कथा कथयित्वा सालभञ्जिका भोजराजमब्रवीत्- 'भो राजन् ! एवंविधं साहसं त्वयि विद्यते चेदस्मिन् सिंहा- सन उपविश ।' तच्छृत्वा राजा तूष्णीं बभूव । इति पञ्चविंशोपाख्यानम् ·॥ अथ पर्डिशोपाख्यानम् ॥ परोपकारित्वपरीक्षणाय स्वाराणियुक्तां बहुपकमनाम् । उद्धृत्य राजा सुरमिं द्विजाय ददाविति व्याहरतीह सैषा ॥ पुनरपि राजा यावत् सिंहासने समुपवेष्टुमयतिष्ट, ताव- दन्या सालभञ्जिकावदत्-'भो राजन्नत्र सिंहासने स्थित्वा राज्यं कर्तु विक्रम एव प्रभवति । 'राजा-'सालभलिके! कथय तस्य महिमानम् । 'साऽब्रवात-'भो राजन् ! निश- म्यताम् । विक्रमादित्यसदृशो राजाऽन्यः सत्त्वौदार्यादिगुणैर्नास्ति । अन्यञ्च, यदुक्तं तदन्यथा स न करोति । यश्चित्ते तिष्ठति तदेव वदति । यद्वाचा वदति तदेव करोति । अतः सजनो विक्रमार्कः । यथा चित्तं तथा वाक्च यथा वाक्च तथा क्रिया । चित्ते वाचि क्रियायां च साधूनामेकरूपता ॥ २८१ तथा च- उपकर्तुं प्रियं वक्तुं कर्तुं स्नेहमकृत्रिमम् । सज्जनानां स्वभावोऽयं यथेन्दोः शिशिरो गुणः ॥ अथैकदा सुरनगयों सिंहासनमलंचकार भगवान् सह- साक्षः । तदा च तमष्टादश सहस्राणि महर्षयः, त्रयविंशत् कोच्यो देवाः, अष्टौ लोकपालाः, एकोनपश्चाशन्मरुद्गणाः, द्वाद- शादित्या, चन्द्राङ्गारकादयो प्रहाः, नारदादयो देवर्षयो, मेनकोर्व- शीतिलोत्तमासुकेशीघृताचीम घोषाप्रियदर्शिनीप्रभृतयो दिव्या- ङ्गनाः सर्वे गन्धर्वादयो गणाश्चासेवन्त । अत्रान्तरे नारदः- ·षड्विशोपाख्यानम् 'भूमण्डले विक्रमसदृशः परोपकारी महासत्त्वसम्पन्नो वा राजा कोऽपि नास्ति ।' तद्वचनमाकये सर्वापि सभाः परं विस्मयं जगाम । कामधेनु:-कोऽत्र सन्देहः ? न किमप्यत्र विस्म- यनीयम् । दाने तपसि कार्ये च विज्ञाने विनये नये । विसयो हि न कर्तव्यो बहुरत्ना वसुन्धरा ॥ २८३ तथा च- वाजिवानरलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरा महदन्तरम् ॥ २८४ तदनन्तरमिन्द्रः सुरभिमवादीत्-त्वं मर्त्यलोकं गत्वा विक्रमस्य परोपकारगुणान् निश्चित्य मम निवेदय ।' अथ सुरभिर्विक्रमाकस्य हृदयपरीक्षार्थ राजागमनमार्गे दुर्बला सती कुत्रापि घोरे पङ्के निममज । राजापि तां दृष्ट्वा सहसा स्वरूपाभिमानमपहाय दुरवगाहे पके प्रविश्य स्वयमेव तां पङ्कादाकृष्य प्रक्षाळ्य शनैर्घासमुष्टिं दत्त्वा कण्डूयनादिभि- रुपचचार । तदा कामधेनुर्निजरूपं धृत्वा प्रसन्ना भूत्वावदत्- 'भो राजन् ! वरं वृणीष्व ।' राजा-'यदि मम सुप्रस- नासि, तर्हि निजरूपेण मम गृहे सर्वदा निवसतु भवती ।' तथेत्युक्त्वा सा सुरभी राज्ञो हस्तगताभूत् । तदा कश्चिद्धामणः - समागत्य- 'सानन्दं नन्दिहस्ताहतमुरजरवाहूतकौमारबर्हि- प्रासानासाग्ररन्धं विशति फणिपतौ भोगसङ्कोचमाजि । गण्डोड्डानाळिमालामुखरितककुभस्ताण्डवे शूलपाणे- वैनायक्यश्चिरं बो वदनविधुतयः पान्तु फीट्कारवत्यः' ।

·१२० विक्रमार्कचरित्रम् इत्याशिषं प्रयुज्यावादीत्- राजन् सर्वानहं याचे न मां कश्चन याचते । अहो दैवविपाकोऽयमीश्वराणामपीश्वरः ॥ २८६ यस्तु दारिद्र्यमुद्रितस्तस्य गृहे सर्व शून्यं वर्तते । तथा हि- ग्रास मे पथिकाय देहि सुभगे हा हा गिरो निष्फला: कसाहि सखेऽस्ति नूतनमिदं कोवावधिर्नास्ति वै यावज्जीवमिदं न जातिरपरा वित्तप्रभावादियं को जातो मम सर्ववित्तहरणो दारिद्यनामा सुतः ॥ २८७ राज्ञोक्तम्-'भो ब्राह्मण! किं याच्यते त्वया?' ब्राह्मण:- 'भवानाश्रितकल्पवृक्षः । यावजीवं मम दारिद्यदुःखं मास्तु । राजा-'इयं कामधेनुस्तवेप्सितं दास्यति इमां गृहाण' इति तस्मै कामधेनुं ददौ । ब्राह्मणस्तां गृहीत्वा निजभवनमयासीत् । राजापि निजनगरमगमत् । इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमवदत्- 'किं तथा दातुं प्रभवसि ?' तच्छुत्वा राजा तूष्णीमगच्छत् । इति षड़िशोपाख्यानम् - ॥ अथ सप्तविंशोपाख्यानम् ॥ आत्मकण्ठरुधिरेण भैरवं तोषयन् वसुमयं घटत्रयम् । देवदत्तकितवाय दत्तवानित्यसौ भणति सालभञ्जिका ।। पुनरप्येकदा भोजे महीपतौ सिंहासनमारोढुं समाग- च्छति, तावदन्या सालभञ्जिका निराकार व्याजहार च। राजन् ! श्रूयताम- ·सप्तविंशोपाख्यानम् १२१ विक्रमार्को राजा पृथ्वी शासन्नेकदा धरापर्यटनार्थ निज- नगरान्निर्गत्य नगरमेकमगमत् । तत्रत्या राजानः परं धार्मिकाः श्रुतिस्मृतिविहितानुष्ठानतत्पराः, चातुर्वण्र्य साबु पर्यपालयन् । सर्वे जनाः सदाचारा अतिथिप्रिया दयापराश्वासन् । राजा विक्रमस्तत्र पश्च दिनानि स्थास्यामीति कश्चिदतिमनोहरं देवा- लयं गत्वा देवं नमस्कृत्य रङ्गमण्टपमध्यास्त । अत्रान्तरे कश्चि- द्राजकुमार इवातिमनोहररूपो दुकूलवस्त्रधारी नानालङ्करणा- लतः कर्पूरफुकमागुरुमृगनाभिसुगन्धमिळितचन्दनानुलिप्तत- नुर्गणिकाभिः साकं तत्रागत्य नानाविधाः क्रीडाकथा विधाय कश्चित् कालमपनीय पुनरपि ताभिः सार्ध निर्जगाम । राजापितं दृष्ट्वा कोऽयमिति विचारयन्नास्त । परेद्युः स एकाकी दीनवदनो वस्त्रादिरहितः कौपीनमात्रशेषः समागत्य रङ्घमण्टपे पपात । राजा तं दृष्ट्वा भणति स्म - 'भोः पूर्वेयुर्वस्त्राभरणादिनालङ्कृत- शरीरो राजकुमार इव वेश्याभिः सह समागतोऽसि । अद्य पुनरेवं दृश्यसे । किमेतत् ?' स पुरुष:--"महापुरुष ! किमेवमुच्यते ? अहं पूर्वे- द्युस्तथैव स्थितः । इदानी दैवयोगादेवं तिष्ठामि । तया हि- ये वर्धिताः करिकपोलमदेन भृङ्गाः प्रोत्फुल्लपङ्कजरजस्सुरभीकृताङ्गाः । ते साम्प्रतं प्रतिदिनं गमयन्ति कालं निम्बेषु चार्ककुसुमेषु च दैवयोगात् ।। २८९ विकसितसहकारपुष्पवाटी- परिमळकेळिपरायणो हि भृङ्गः । A Vikra-6 ·२९० १२२ विक्रमाचरित्रम् विलसति मधुतुन्दिल: पुरा यः स विधिबलादधुनैति चाल्पवृक्षान् ॥ ये वर्धिताः कनकपङ्कजकेसरात्रै. मन्दाकिनीविमलतुङ्गतरङ्गसौधे । ते साम्प्रतं प्रतिदिनं खलु राजहंसा: शैवालजालजटिलं जलमाश्रयन्ते ॥ २९१ वातान्दोलितगाणपङ्कजरजापिङ्गाङ्गरागोज्ज्वलो यः शृण्वन् कलकूजितं मधुलिहां सञ्जातहर्षोत्सवः । कान्ताचञ्चुपुटावलम्बितबिसग्रासनहेऽप्यक्षम: सोऽयं सम्प्रति हंसको मरुगतः कष्टं तृणं मार्गते॥ २९२ कर्मणा नियमिते जन्मनि; को वा कष्टं न प्राप्नोति ? तथा चोक्तम्- ब्रह्मा येन कुलालवनियमितो ब्रह्माण्डमाण्डोदरे विष्णुर्यन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे । रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं सेवते सूर्यो भ्राम्यति येन खेऽनवरतं तस्मै नमः कर्मणे ॥" राजा-'को भवान् ?' पुरुषः-'अहं कितवः । राजा---'त्वं द्यूतक्रांडां जानासि किम् ?' पुरुष:-"दुरोद- रविषयेऽहमेव विचक्षणो, नान्यः । अन्यच्च, वारिक्रीडां वराट- मुष्टिं च जानामि । परं देवमेव बलवत् । उक्तश्च- "शशिदिवाकरयोग्रहपीडन गजभुजङ्गविहङ्गमवन्धनम् । - - ·सप्तविंशोपाख्यानम् १२३ मतिमतां च समीक्ष्य दरिद्रता विधिरहो बलवानिति मे मतिः॥" २९४ राजा--'भो देवदत्त! त्वमतीव प्राज्ञोऽसि । कथमेवं पापे धूतकर्मणीच्छां करोषि ?' देवदत्त:-"प्राज्ञोऽपि पुरुषः कर्मणा प्रेर्यमाणः किं न कुर्यात् ? 'किं किं न कुर्यात् प्राज्ञोऽपि प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः । प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी ॥” २९५ राजा--द्यूतं पुनर्महापापमूलम् । सर्वेषां व्यसनाना- माश्रयभूतो गुतविधिः । तथोक्तम्- भवनमिदमकीर्तेश्चोरवेश्यादिसम व्यसननिधिरुदग्रापनिधिः पापबीजम् । विषमनरकमार्गेष्वग्रयायीव मर्त्यः क इह विशदबुद्धि तकार्य करोति ॥ २९६ तन्महापापानि सप्त व्यसनानि बुद्धिमता त्याज्यानि । द्यूतमांससुरावेश्याखेटचौर्यपराङ्गनाः । महापापानि सप्तैव व्यसनानि त्यजेदुधः ॥ २९७ अन्यच्च-यस्त्वेकव्यसनेन युक्तः, स तु नियमेन नश्यति । किं पुनः सप्तव्यसनाभिभूतः ? उक्तश्च- द्यूताद्धर्मसुतः पलादिह बको मद्यायदोनन्दना शको जारतया मृगान्तकतया स ब्रह्मदत्तो नृपः । चोरत्वाच ययातिरन्यवनितासङ्गादशास्यो महा- नेकैकव्यसनादिता यत इमे सर्वैन को नश्यति ॥२९८ ·१२४ विक्रमाचरित्रम् - तदा राजा ततस्त्वमप्येतानि सप्त' व्यसनानि परित्यज । " देव. दत्तः–'भोः स्वामिन् , ममैतदेव जीवनं, कथं परित्यजेयम् ? यदि कृपां विधाय कमपि धनोपार्जनोपायं कथयिष्यति, तदाहं दुरोदरं त्यजामि ।' अस्मिन्नवसरे विदेशवासिनी द्वौ ब्राह्मणा- वागत्य देवालयैकदेशे समुपविष्टौ परस्परममन्त्रयेताम् । तत्रैक:- "मया पिशाचभाषालिपिमन्त्रकल्पोऽवलोकितः । तत्रैवं वर्णा- वलिश्यते---'अस्य देवालयस्येशान्यदिग्भागे पञ्चधनुःप्रमाणे श्वभ्रे नवरत्नादिपूरितं घटत्रयमस्ति । तत्समीपे भैरवप्रतिमास्ति । त्वं भैरवं स्वकण्ठरक्तेन सिक्त्वा तद्गृहाणे'ति । तद्वचनं श्रुत्वा तत्र गत्वा स्वकण्ठरक्तेन भैरवं यावत् सिषेच, तावत् प्रसन्नो भैरवो जगाद-'भो राजन् ! प्रसन्नोऽस्मि । वरं वृणीष्व ।'राजा---'यदि मम प्रसन्नोऽसि तद्यस्मै द्यूतका- राय नवरत्नपूरितं घटत्रयं देहि । 'ततो भैरवेण तद्धनं कित- वाय दत्तम् । घतकारोऽपि राजानं स्तुत्वा निजस्थानं गतः । राजा विक्रमोऽपि निजनगरमगमत् । इति कथां कथयामास सालभञ्जिका । तच्छुत्वा तूर्णी गतः । इति सप्तविंशोपाख्यानम् राजा ॥ अथाष्टाविंशोपाख्यानम् ॥ अत्र हि वेताळपुरे कञ्चन चण्डया निवार्य बलिभावात् । तत्रापनुनोद नृणां तत्प्रथमं बलिविधानमिति वक्ति ॥२९९ ·अष्टाविंशोपाख्यानम् १२५ पुनरपि राजा कदाचन सिंहासनमधिरोदुकामः पाश्चा- लिकामस्तके पादं निधातुमुपचक्रमे । तावदष्टाविंशतितमी प्रतिमा जगाद-यद्यपि भवान् महीं पालयति, तथापि विक्रमार्क इव भद्रासनमिदमधिरोढुं नाहति । श्रूयताम् । विक्रमादित्यो राजा पृथिवीपर्यटनार्थमेकदा स्वनगरा- निर्गतो नगरमेकमगमत् । तन्नगरसमीपे निर्मलोदका कापि तर- ङ्गिणी प्रवहति । तत्तीरे नानाविधकुसुमफलभरितविटपिकुल- सङ्कुलं वनमेकमपश्यत् । मध्ये च तस्य समुत्तुङ्गगोपुरवररम- णीयं देवतायतनमद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च तत्र नदीजलमवगाह तमालयमलंकुर्वाणं देवं प्रणम्य तत्रोपविवेश । तत्रान्तरे वैदेशि- काश्चत्वारः समागत्य राजसमीपे समुपविविशुः । ततो राजा तानप्राक्षीत्-यूयं कुतः समागच्छथ ? तत्र कश्चिदुवाच- 'पूर्वदेशादागच्छामः ।' राजा-तत्र किमद्भुतमपश्यत ?' ते प्रोचुः–'स्वामिन् ! महदपूर्व लोचनगोचरमकुम । यत् प्राणान् हस्ते गृहीत्वा वयमागच्छामः ।' राजा-'तत् किं कथयत । ' पुरुषा:-'तत्र देशे बेताळपुरी नाम वर्तते । तत्र शोणितप्रिया नाम देवतास्ति । तत्रत्या महाजना राजा च प्रतिसंवत्सरं स्वमनोरथपूरणार्थं तस्यै पुरुषोपहारं प्रयच्छन्ति । तस्मिन् दिने कोऽपि वैदेशिकः समायाति यदि, तमेव देव- तायाः पुरः पशुमिव समर्पयन्ति । वयमपि तस्मिन्नेव दिने मार्गवशात् तन्नगरं प्राप्ताः । तत्रत्या अस्मानुपहर्तुमयतिषत । तां प्रवृत्तिं कर्णपरम्परया निशम्य वयं प्राणत्राणपरायणाः कथमपि पलायनमेव शरणं मन्वाना: समागताः स्मः । एत- न्महदाश्चर्यमस्माभिदृष्टम् । " ·१२६ विक्रमार्कचरित्रम् तच्छ्रुत्वा राजा विक्रमस्तत्र गत्वा देवतायतनमतिभ- यङ्करं विलोक्य देवतां नमस्कृत्यास्तावीत्- ब्राह्मी वारिरहेन्दुसौम्यवदना माहेश्वरी लीलया कौमारी रिपुवर्गनाशनकरी चक्रायुधा वैष्णवी । वाराही घनघोरघर्षररवाऽप्यन्द्री च वज्रायुधा चामुण्डा गणनाथरुद्रसहिता रक्षन्तु मां मातरः ॥३०० इति स्तुत्वा तत्र रङ्गमण्टपमधिशिश्ये । तस्मिन् समये कश्चिद्दीनवदनो वैदेशिको महाजनैर्वाद्य- पुरस्सरमनीयत । राजापि तं दृष्ट्वा स्वमनसि विचारयति स्म- अयमेव देवताबलिनिमित्तं महाजनैः समानीतः । ततोऽयं दीनवदनो दरीदृश्यते । अस्मिन् समये मम शरीरं दत्त्वामुं मोचयिष्यामि । इदं शरीरं शतं वर्षाणि स्थित्वापि सर्वथा नाशमेव यास्यति । अतः स्वदेहव्ययेनापि धर्म कीर्ति च समा- जयिष्यामि । उक्तञ्च-- चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चलो देहोऽपि यौवनम् । चलं चलश्च संसारः कीर्तिधर्मश्च निश्चलौ ॥ ३०१ अर्थाः पारदचञ्चला गिरिनदीवेगोपमं यौवन मानुष्यं जलवीचिबिन्दुचपलं फेनोपमं जीवितम् । धर्म यो न करोति निश्चलमति स्वर्गार्गळोद्घाटनं पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकाग्निना दह्यते ॥ ३०२ एवं विचार्य राजा तान् महाजनानपृच्छत् 'अयं दीनवदनः कुत्र किमर्थ नीयते ?' जना:-'अमुं देवताबलि- - ·अष्टाविंशोपाख्यान १२७ निमित्तं नयामः । राजा 'किं कारणम् ?' जना:--'देव- तानेन पुरुषोपहारेण तुष्टा सत्यस्मन्मनोरथं पूरयिष्यति । राजा-"भो महाजना:! अयमत्यन्तमल्पतनुः परं भीतश्च । अस्य शरीरोपहारेण देवतायाः का नाम तुष्टिभविष्यति ? तस्मादमुं मुञ्चन्तु भवन्तः । अहमेव तदर्थ मम शरीरं दास्यामि । अहं पुष्टाङ्गोऽस्मि । मम मांसोपहारेण देवता सन्तुष्टा भविष्यति । अतो मां नयत ! " इति भणित्वा राजा तं विमोच्य स्वयमेव देवतायाः समक्षं गत्वा स्वखङ्गं कण्ठे चकार । तावदेवता मण्डलामाकृष्य जगाद -'भो महासत्व! तवौदार्येण धैर्येण च सन्तुष्टास्मि । वरं वृणीष्व ।' राजा-'देवि! यदि मम प्रसन्नासि, तद्यिप्रभृति पुरुषमां- सोपहारं परित्यज ।' देवताप्यङ्गीचकार । तत्र महाजना राजा- नमवदन्-“महीपाल! त्वं निजसुखनिरभिलाषः सन् परा- थमेव परं खेदं वहसि महाद्रुम इव । तथाहि- खसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकतो: प्रतिदिनमथ वा ते वृत्तिरेवंविधैव । अनुभवति हि मूर्धा पादपस्तीव्रमुष्णं शमयति परिताप छायया स्वाश्रितानाम् ॥" ततो राजापि तदनुज्ञा गृहीत्वा निजनगरमगमत् । इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका राजानमब्रवीत्- 'धारानगरधुरन्धर! त्वय्येवमौदार्य विद्यते ?' तच्छ्रुत्वा तूष्णींबभूव । इत्यष्टाविंशोपाख्यानम् राजा- ·॥ अथैकोनविंशोपाख्यानम् ॥ एष हि विक्रमभूपः कसौचिद्वन्दिने दरिद्राय । रत्नानि यावदिष्टं हतु कोश ददाविति ब्रूते ।। ३०४ भूयोऽपि समागतं भोजराजमपरा व्याजहार-नेद- मधिष्ठातुमर्हति भवान् । श्रूयतां राजन् ! एकदा विक्रमाकों राजा राजन्यकुमारैः संसेव्यमानः सभायामुपविवेश । तदा कश्चन स्तुतिपाठकः समागत्य प्रणम्य, यावद्वीचीतरङ्गान् वहति सुरनदी जाह्नवी पुण्यतोया यावच्चाकाशमार्गे तपति दिनकरो भास्करो लोकपाल । यावद्वजेन्द्रनीलस्फटिकमणिमयं विद्यते मेरुशृङ्गं तावत् पुत्रैः सपौत्रैः स्वजनपरिवृतो भुङ्क्व राज्यं नृपाल।। यथा तोयं समाकाक्ष्य मयूरो ग्रीष्मपीडितः । निरीक्षतेऽथ जीमूतं तथाहं तव दर्शनम् ।। ३०६ अहं तु हिमवन्निकटाद्भवतः कीर्तिं समाकर्ण्य दूरादाग- तोऽस्मि ।" इत्युक्त्वास्तावीन्- कर्पूरादपि कैरवादपि दळत्कुन्दादपि स्वर्णदी- कल्लोलादपि कैतकादपि गलत्कान्तादृगन्तादपि । दूरोन्मुक्तकलङ्कशङ्करशिरश्शीतांशुखण्डादपि श्वेताभिस्तव कीर्तिभिर्धवळिता सप्तार्णवा मेदिनी ।। देवदेव तरुच्छायामाश्रितोऽसि महीपते । किं नाम खलु दैन्यं मे धन्यो नान्योऽस्ति मद्भुवि ।।

·एकोनविंशोपाख्यानम् १२९ " देव सर्वस्खदातारं भवन्तं पश्यतो मम । गाहते हृदयं भूषं तं वदान्यशिरोमणिम् ॥ ३०९ राजा-'कस्ते स्मरणवीथीमागतः ?' वन्दी-देव! अस्त्युत्तरस्यां दिशि हिमवत्पर्वतोत्तरदिग्भागे जम्बीरनगरे धने- श्वरो नाम राजा । स तावदर्थिनां दारिन्यदुःखं निवार्य तान् धन पतीन् करोति । एकदा तेन धनेश्वरेण माघशुद्धसप्तम्यां वस- न्तपूजा विहिता । तत्र दानार्थमष्टादशकोटिसुवर्ण परिकल्पि- तम् । एवमौदार्यगुणगरिष्ठः स राजा जागर्ति । अस्मिन् देशे देव एक एव तादृशो दृष्टः । तस्य वचनं श्रुत्वा राजा भाण्डारिकमाहूयावादीत् 'अमुं वन्दिनं भण्डारं नीत्वा महा- होणि रत्नानि दर्शय । ततोऽयं यावन्ति वाञ्छति तावन्ति रत्नानि गृह्णातु ।'तथा कोशाध्यक्षस्तं भण्डारं नीत्वा दिव्या- न्यनेकरत्नान्यदर्शयत् । स्तुतिपाठकोऽपि स्वेप्सितानि रत्नानि यथेष्टं गृहीत्वा परिपूर्णमनोरथो राजसमीपमागत्य भणति स्म- "भो देव! तव प्रसादादहं धनपतिर्जातोऽस्मि । नवापि निधयो मम हस्ते प्राप्ता इव । महाराज! हिरण्यगर्भादयोऽपि भवत्तुलां नाधिरोहन्ति । तथा हि- वेधा वेदमयो विष्णुर्गोविन्दोऽपि गदाधरः । शम्भुः शूली विषादी च देवः केनोपमीयताम् ॥३१० इति स्तुत्वा ब्रह्मायुर्भवेत्याशिषमभिधाय निजनिवास- मयासीत् । इति कथां कथयित्वा सालभक्षिका राजानमब्रवीत् । 'भो राजन् ! किमाकर्णितमौदार्य विक्रमार्कस्य ?' राजा तूष्णीं बभूव । इत्येकोनत्रिंशोपाख्यानम् - - ·॥ अथ त्रिंशोपाख्यानम् ॥ इन्द्रजालविदुषः प्रवीणता भूमिजानिरवलोक्य विसितः । पाण्डयभूपतिसमर्पितं धनं दत्तवानिति हि वक्ति साम्प्रतम् ।। अथ भूयोऽपि भद्रासनमधिरोदुमभिलषन्तमन्या साल- भञ्जिकाऽभणत्-'महीपाल! विक्रमस्यौदार्य त्वयि किं विद्यते ? -'भोः सालभलिके! कीदृशं तत् ? ! साऽब्रवीत् , राजन् ! श्रूयताम् । एकदा विक्रमः सकलसामन्तराजकुमारैरुपसेव्यमानः सिंहासनमध्यास्त । तत्र कश्चिदैन्द्रजालिकः समागत्य राजानं नमस्कृत्य जगाद-'देव! सकलकलाभिज्ञस्य तव समीपमा- गत्य बहव ऐन्द्रजालिका निजलाघवमदर्शयन् किल । मम तावदिदमेकं लाघवं तत्र भवान् प्रसन्नेन चेतसा विलोक्कयतु ।' राजा--'नेदानीमवसरोऽस्माकम् । स्नानसमयः सम्प्राप्तः । श्वः प्रभाते द्रक्ष्यामः ।' अथ परेयुः प्रभाते राजा विकमस्त- कालोचितं सर्वमनुष्ठानजातं विधाय प्रियबान्धवैः सह शरीर- वृत्तिं निवर्त्य वनाभरणगन्धमाल्याद्यैरलङ्कृतः सकलसामन्त- महीकान्तहितपुरोहितसेवितः सुधर्माभिधानं सभाभवनमव- गाह्य तदिदममरपरिबृढप्रसादसमासादितमासनमास्थाय तमैन्द्र- जालिकमाह्वाययत् । ऐन्द्रजालिको महाकायो महाश्मश्रुभिर्देदी- प्यमानवदनो दक्षिणहस्ते खङ्गं धृत्वा, अतिमनोहररूपलाव. ण्यप्रेक्षणीयां कामपि कमललोचनां परिगृह्य, राजास्थानमण्टपं प्रविश्य, राजानं प्रणम्य तस्थौ । तदा सर्वेऽपि सामाजिकाः सविस्मयमद्राक्षुः, अप्राक्षुश्च । 'को भवान् ? कुतस्त्यः ?' इति ।

·त्रिंशोपाख्यानम तच्छुत्वा राजा ऐन्द्रजालिक:-'अहं महेन्द्रसेवकः । कदाचित् स्वामिना शप्तो भूमण्डले तिष्ठामि । इयं मम प्रेयसी । अद्य स्वर्गे देवानां पूर्व- देवानां च महाद्धं प्रवर्तते । अहं तत्र गच्छामि । अयं तु राजा विक्रमादित्यः परनारीसहोदर इत्यश्रौषम् । अतोऽहमस्य सविधे प्रियामिमां निक्षिप्य युद्धार्थ गमिष्यामि । विक्रमादित्यः परमाद्भुतभरितहृदयः कथमप्युररीकृतवान् । सोऽपि विक्रमहस्ते प्रणयिनी समर्प्य तं प्रणम्य झाडिति गगने- मुदपतत् । तावदाकाशे, रे रे मारय घातयेति घोरतरा वाग- भूत् । अथ सर्वेऽपि सभ्या युगपदुन्नमितवदनाः सकौतुकम- पश्यन् । अनन्तरं मुहूर्तमात्रे राजसमक्षं दृढमुष्टिनिपीडितक- पाणो रुधिरधारारूषितो बाहुरेको दिवः पपात । राजा विलोक्य सभ्यानवादीत्-'महानयं वीरः सङ्गामे प्रतिभटैन्यपाति । तस्यैकः सखड्गो बाहुरत्र पतितः ।' एवं वदत्येव राजान कबन्धो न्यपतत् । समनन्तरमेव शिरोऽपि पतददृश्यत । तत् दृष्ट्वा सा वनिता सकरुणं जगाद-'भो देव! मम भर्ती रणाङ्गणे युद्धं विधाय शत्रुभिर्निहतः तस्येदं शरीरं, सखड्गो बाहुः, शिरश्च । मम प्राणप्रियं यावदमर्यों न वृणते, तावदह गमिष्यामि ! ममानिर्दीयताम् । " एवं तस्या वचनं श्रुत्वा राजाब्रवीत्-'अयि पुत्रि! किमर्थमग्निं प्रवेक्ष्यसि ? त्वामहं तनयामिव परिपालयामि । रक्षात्मशरीरम् । वनिता-देव! किमभिधीयते ! यदर्थमेतच्छरीरं, स मे स्वामी दशामिमामनुभवति । देव! तदेतच्छरीरं कस्य कृते ·विक्रमार्कचरित्रम् - रक्षामि । देवोऽप्येवं मा वादीत् । यतः प्रमदाः पतिवमंगा इति स्वतस्सिद्धोऽयं पन्थाः । तथा हि- शशिना सह याति कौमुदी सह मेधेन तटित् प्रलीयते । प्रमदाः पतिवम॑गा इति प्रतिपनं हि विचेतनैरपि ॥ ३१२ तथा च-- - मृते भर्तरि या नारी समारोहेद्भुताशनम् । साऽरुन्धतीसमा भूत्वा स्वर्गलोके महीयते ।। ३१३ विच्चामो मृते पत्यौ भार्यात्मानं प्रदाहयेत् । तावन्मुञ्चति नो देहं स्त्री गरिष्ठा कथञ्चन ॥ ३१४ मातृकं पैतृकं चैव यत्र चैव प्रदीयते । कुलत्रयं पुनात्येषा भर्तारं यानुगच्छति ।। ३१५ तित्र: कोव्योऽधकोटी च यानि रोमाणि मानवे । तावत्कालं वसेत् स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति ॥ व्याळग्राही यथा व्याळं बिलादुद्धरते बलात् । तथा स्त्री पतिमुद्धत्य सह तेनैव मोदते ॥ ३१७ दुर्वृत्तं वा सुवृत्तं वा सर्वपापरतं तथा । भर्तारं तारयत्येषा भार्या धर्मे सुनिष्ठिता ॥ राजन् ! पतिहीनाया जीवितेन किं प्रयोजनम् ? उक्तश्च- दीनायाः पतिहीनायाः किं नार्या जीविते फलम् । श्मशानवटवत् तस्या शरीरं निष्प्रयोजनम् ॥ ३१९ ·त्रिंशोपाख्यानम् किं च- अपि बन्धुशतैर्नारी बहुपुत्रगणैर्युता । शोच्या भवति सा नारी पतिहीना तपस्विनी ॥ ३२० गन्धैर्माल्यैस्तथा धूपैविविधैर्भूषणैरपि । वासोभिः शयनैश्चैव विधवा किं करिष्यति ॥ ३२१ नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचको याति वै रथः । नापतिः सुखमाप्नोति नारी बन्धुशतैरपि ॥ ३२२ मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः । अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ ३२३ दरिद्रो व्यसनी वृद्धो व्याधितो विकलस्तथा । पतितः कृपणो वापि स्त्रीणां भर्ता परा गतिः ।। ३२४ नास्ति भर्तसमो बन्धुर्नास्ति भर्तृसमस्सुहृत् । नास्ति भर्तसमो नाथो नास्ति भर्तसमः प्रियः ॥३२५ वैधव्यसदृशं दुःखं स्त्रीणामन्यत्र विद्यते । धन्या सा योषितां मध्ये म्रियते भर्तुरग्रतः ॥ ३२६ इत्येवमुक्त्वा सा हुताशनदानाय राज्ञः पादयोयंप- तत् । राजापि तस्याः पतिभक्तिपवित्रं वचः श्रवणसात् कृत्वा करुणारसान्तःकरणः श्रीखण्डादिभिश्चितां विरचय्य ताम- न्वज्ञासीत् । सापि राज्ञः सकाशादनुज्ञां प्राप्य भर्तृशरीरेण सह पावकं प्राविक्षत् । ततः सूर्योऽपि संकुचितकरसहस्रश्वर- मगिरिशिखरगह्वरमवागाहत । अथ राजापि सायन्तनं कर्मजातं निर्वर्य क्रमेण निशामनैषीत् ।

·विक्रमार्कचरित्रम् अथ प्रभातायां त्रियामायामुदयमहीधरशेखरायिततनौ तिग्मभानौ राजा सिंहासनोपविष्टः सकलसामन्तसंहतिप्रणती. विदङ्गीकुर्वन्नास्त, तावत् स वीरो यथापूर्व खड्गहस्तो देदी- प्यमानविग्रहो नभस्तलादवतीर्य राज्ञः कण्ठे सुरतरुकुसुमनिर्मितां परिमळलुब्धमधुकरनिकुरुम्बनिरन्तरामम्लानां दिव्यमाला समर्प्य महेन्द्रसन्देशं तस्मै निवेद्य नानाविधप्रथनानुबद्धाः कथाः कथयितुमुपास्त । ततः सर्वाऽपि सभा विस्मिता जाता । तदा वीरोऽवदत्-"अहमितो निर्गत्य स्वर्ग गतोऽस्मि किल । तत्र देवानां दैत्यानां च महान् सङ्ग्रामः प्रवृत्तः । तत्र च मया बहवो दानवा निपातिताः । केचन कान्दिशीका आसन् । एवं सङ्गामे सकाम एव संवृत्ते, देवः सहस्रलोचनः सप्रसाद मामवलोक्यावदत्- 'अये वीर! चिराइष्टोऽसि । एतावन्तं कालं कुत्र स्थितोऽसि ?' ततोऽवादिषम्-'स्वामिनः शापा- देतावन्ति दिनानि भूलोके स्थितोऽस्मि । अद्य स्वामिनो दैत्यैः सह युद्धं प्राप्तमाकर्ण्य साहाय्यार्थमागतः ।' तदा परं प्रसन्नचित्तो महेन्द्रः 'अये इदम्प्रथमं मध्यमलोकं मा गच्छतात्। संप्रति तवाहं प्रसन्नोऽस्मि । गृहाण कनकवलय 'मिति स्वक- रान्मणिकङ्कणमुन्मुच्य मम हस्ते स्वयमेवाचकलत् । पुनरहं 'भोः स्वामिन् ! अहमत्रागच्छन् विक्रमा भायाँ निक्षिप्या- गतोऽस्मि । तां गृहीत्वा झडिति पुनः समागमिष्यामि देवपाद- मूल'मिति विज्ञाप्य समागतोऽस्मि । तत् क मे प्रेयसी ? प्रेष्यताम् ।" राजा तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयं गत्वा तूष्णीमभूत् । ऐन्द्रजालिक:-'राजन् ! किमिति जोषमास्यते ?' तदा ·त्रिंशोपाख्यानम् १३५ 3 सभ्यः कश्चिदाह-'तव भार्यानिं प्रविष्टा । ऐन्द्रजालिक:- हन्त ! किमेतत् ? सर्वे परस्परवदनानि विलोकयन्तो निरुत्त- रीभूता आसन् । तदैन्द्रजालिक:-'भो राजवतंस! परदार- सहोदरः सकलार्थिलोककल्पतरुश्चेति महती कीर्तिमासाद्य मम प्राणप्रियामन्तःपुरे सङ्गोप्य किमर्थं तूष्णी स्थितोऽसि ? किम- तदपचरितम् ?' इत्युक्तवति तस्मिन् , राजा सङ्कुचितमनाः शुद्धान्तचरान् सौविदल्लानाहूयावादीत् 'सौविदल्लाः! सत्यं ब्रूत । किमस्य दयितान्तर्वर्तते ?' सौविदल्ला:--'स्वामिन्नस्म- जनन्या देव्या सल्लपन्ती सुखमास्ते' राजा-तोत्रानयत ।' ततस्ते महाप्रसाद इति सत्वरमन्तः पुरं प्रविश्य तामानैषुः । राजा तां दृष्ट्वा सामाजिकैः सह महान्तं विस्मयमवाप्नोत् । अत्रान्तरे स वीरः स्थित्वास्तावीत् । “जय महाराज ! सकल- महीपालमकुटकोटिमणिकिरणपाटलितपादपीठ, जय, निरर्गळ- दानोदकधारापूरप्तवमाननिखिलमार्गण, विक्रम, वसुन्धराधुर- न्धर, अहमैन्द्रजालिकः । मयैतदिन्द्रजालविद्यालाघवं दर्शितम्।" राजा परमाश्चर्यतरङ्गितान्तरङ्गोऽभूत् । तस्मिन् समये भाण्डा- रिक आगत्याभाणीत्-'भोः स्वामिन् ! पाण्डयराजेन स्वामिने करः प्रेषितः । राजा-'किं प्रेषितम्' भाण्डा- रिक:--"देव! अष्टौ हाटककोटयस्त्रिणवतिर्मुक्ताफलानां तुला पञ्चाशन्मदगन्धलुब्धमधुपा धौरन्धराः सिन्धुराः । अश्वानां त्रिशतं चतुर्दश रथाः पण्याङ्गनानां शता- न्येतद्विक्रमभूमिपाल भवतस्तत्पाण्डधराट्रेषितम् ।।

·विक्रमार्कचरित्रम् ततो राजा सर्वमैन्द्रजालिकाय दीयतामित्यादिक्षत् । तदा तेन तत्सर्व तस्मै दत्तम् । इमां कथां कथयित्वा सालभञ्जिका भोजराजमब्रवीत्- 'भो राजन् ! ईदृशमौदार्य विद्यते चेदुपविश ।' तच्छ्रुत्वा भोजराजो ब्रीडितस्तूष्णीं गृहं गतः । इति त्रिंशोपाख्यानम् ॥ अथैकत्रिंशोपाख्यानम् ।। अत्रायं मतिकौशलाद्विलसतो बेताळतः स्वां मृति दूरेऽपोह्य ततश्च हन्तुमनसं संहृत्य दिग्वाससम् । बेताळं स्ववशंवदं च कलयनष्टौ च सिद्धीः परा: प्राप्योदामयशाः शशास वसुधामित्येवमाभाषते ॥३२८ पुनरप्येकदा राजा सिंहासनमारोदुमाजगाम । तावद- न्या पाञ्चालिका जगाद-'भो महीवल्लभ! विक्रमार्कसदृश- मेव वहेरिति महेन्द्रेण दत्तादेशमिदमासनम् । तदीया मङ्गळ- गुणास्त्वय्यपि यदि, काममुपविश । भञ्जिके! कथय तस्य भव्यगुणान् ।' प्रतिमा-राजन् ! श्रूयताम् । विक्रमा राज्यं कुर्वत्येकदा कश्चिदिगम्बर आगत्य, श्रीशो ददातु भगवान् भक्तानां वा समीहितम् । यद्भक्तिः शुल्कतामेति मुक्तिकन्याकरग्रहे । ३२९ " राजा- 'भोः साल- ·एकत्रिंशोपाख्यानम् ध्यानव्याजमुपेत्य चिन्तयसि कामुन्मील्य चक्षुः क्षणं पश्यानङ्गशरातुर जनम, त्राताऽपि नो रक्षसि । मिथ्याकारुणिकोऽसि निघृणतरस्त्वत्तोऽस्ति कोऽन्यः पुमान् सेयं मारवधूभिरित्यभिहितो देवा जिनः पातु वः ॥३३० यच्चापगा श्रीः सदनं सुराणां यन्मन्दुरा पद्मभुवो मुखानि । यत्तूणमम्भोधरपानभूमिर्देवः स भूयाद्भवतां शिवाय ॥३३१ एकं ध्याननिमीलनामुकुळितं चक्षुर्द्वितीयं पुन: पार्वत्या वदनाम्बुजे मदलसद्भङ्गायितं यस्य वै । अन्यदूरविकृष्टचापमदने क्रोधानलोद्दीपित शम्भोर्मङ्गळदं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥ ३३२ इत्याशिषमुक्ता राज्ञो हस्ते फलमेकमदात् । अथ राज- निर्दिष्टमासनमध्यासीनो वाचमेवमुदश्चयामास-'राजन् ! अहं मार्गशीर्षचतुर्दश्यां निशि श्मशाने हवनं करिष्यामि । भवान हि परोपकारी, महासत्वाधिकश्च, तद्भवतु मामकहवनसहकारी।' राजा-'मया किं कर्तव्यम् ?' दिगम्बर:-'महाश्मशान- स्थानतिदूरे शमीपादपमूले कश्चिद्वेताळो वरीवृत्यते । स त्वया मौनेन समानेतव्यः । राजा ओमित्युररीचकार । क्षपणकः कृष्णचतुर्दश्यां होमद्रव्याणि सङ्गृह्य महाश्म- शानवाटमगाहत । राजाऽपि कृपाणपाणिर्महाश्मशानं विवेश । तत्र च दिगम्बरो बेताळपरिग्रहार्थ शमीमहीरुहमदर्शयत् । तेन च मार्गेण भूरुहं तं प्राप्य बेताळं स्कन्धे गृहीत्वा श्मशानमार्गे समागच्छति भूपाले बेताळो जगाद-'भो राजन् ! मार्ग- श्रमापनयाय कापि कथा कथ्यताम् ।' राजा मौनभङ्गभयात् ·१३८ विक्रमार्कचरित्रम् तूष्णी जगाम । पुनर्वेताळ 'कथां न कथयसि । मौनभङ्गभयान जल्पसि । तर्षहं कथयामि । कथाऽवसाने मम प्रश्नस्योत्तरं ज्ञात्वाऽपि मौनभङ्गभयान कथयिष्यसि चेत् , तव शिरः सहस्रधा फलिष्यति' इति भणित्वा कथां कथयितुमारेभे । भो राजन् ! श्रूयताम्-दक्षिणेन हिमवन्तं विन्ध्य- वती नाम नगरी । तत्र सुविचारो नाम राजा वसति स्म । तस्य पुत्री जयत्सेनः । स एकदाऽऽखेटनाय महदरण्यमवगाह्य तत्र करिणमेकं दृष्ट्वा तमनुधावन् सुदूरमतिपपात । अथ कथ- श्चिन्नगरमार्गमुपलक्ष्य मन्द मन्दमेकाकी समागच्छन् मध्ये कामपि, तरङ्गिणीमद्राक्षीत् । तत्र तीरे कश्चिद्राह्मणोऽनुतिष्ठ- अतिष्ठत् । राजपुत्रस्तत्समीपं गत्वाऽवदत्-'भो ब्राह्मण!, यावदहं जलं पिबामि, अमुमश्वं गृहाण ।' ब्राह्मणः- किं तव प्रेष्योऽहमश्वं गृहीतुम् ?' ततस्तेन कशया ताडितो ब्राह्मणो रुदन राजसमीपमागत्य सर्व वृत्तान्तं निवेदयामास । स राजापि तच्छ्रुत्वा रोषारुणलोचनः पुत्रं स्वदेशान्निर्वासयितु- मियेष । तस्मिन्नवसरे सचिवः प्राह-'देव ! राज्यभारोद्वहन- योग्यं कुमारं किमिति देशान्निर्वासयसि ? नैतदुचितं मन्ये । राजा-" सखे ! समुचितमेवेदमस्य मन्ये, यद्ब्राह्मणं कशया जघान । बुद्धिमता पुरुषेण ब्राह्मणद्वेषो न कार्यः । उक्तं च- न विषं भक्षयेत् प्राज्ञो न क्रीडेत् पनगैः सह । न निन्देद्योगिबन्दं च ब्रह्मद्वेषं न कारयेत् ॥ ३३३ भो मन्त्रिन ! किं त्वया न श्रुतानि पुराणानि ? पुरा ब्राह्मणशापादीश्वरस्य लिङ्गं पपात । तथा च- ·एकत्रिंशोपाख्यानम् अत्युनतपदं प्राप्तः पूज्यं नैवावमानयेत् । नहुषा शक्रतां प्राप्तश्युतोऽगस्त्यावमानतः ॥ अतो ब्राह्मणाः सर्वेऽपि पूजनीया एव । उक्तं च- द्विजाश्च नावमन्तव्यास्त्रैलोक्येश्वरपूजिताः । देववत् पूजनीयास्ते दानमानार्चनादिमिः ॥ यैः कृतः सर्वभक्षोऽग्निरपेयः स महोदधिः । क्षयी च स कृतश्चन्द्रः कोऽनष्टो विप्रकोपनात् ।। ३३६ यतः सोमं सदाश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः । कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः ॥ तथा च- ये पूजिताः सुराः सर्वे मनुष्याश्चैव भारत । तपोव्रतधना ये च कस्तान् जगति नार्चयेत् ।। ३३८ पूर्व पीतः समुद्रो यैर्विन्ध्यो यैर्विनिपातितः । यैश्चापि देवताः पुष्टाः किम्भूतमधिकं ततः ॥ ३३९ य एवं देवमन्विच्छेदाराधयितुमव्ययम् । सर्वोपायैः प्रयत्नेन सन्तोषयतु स द्विजान् ।। तथा च द्वारवत्यां भगवता कृष्णेनाप्युक्तम् । नन्तं शपन्तं परुषं वदन्तं यो ब्राह्मणं नाचयते तथा माम् । स पापकृत् ब्रह्मदवाग्निमध्ये वध्यश्च दण्डपश्च न चासदीयः॥ किञ्च- यश्च मां परया भक्त्या ह्याराधयितुमिच्छति । तेन पूज्याः द्विजास्सम्यगेवं तुष्टो भवाम्यहम् ॥ ३४२ इत्युक्त्वा पुनः 'अनेन दुरात्मना येन हस्तेन ब्राह्मण- ·विक्रमार्कचरित्रम् - स्ताडितः तस्यच्छेद एव प्रतीकारः' इति करच्छेदं निर्णिनाय । तावदेव ब्राह्मणः समागत्य तं राजानमभाणीत-भो राजन् ! सुतो बालिशस्तथा कृतवान् । अद्य प्रभृतीदृशमनुचितं न कुर्यात् । आद्योऽयमपराधो मर्षणीयः । अहं पुनर्मर्षयाम्येन मिति । तस्य वचनं श्रुत्वा राजा स्वपुत्रं विससर्ज । ब्राह्मणोऽपि यथागतमगात् । इति कथां कथयित्वा बेताळः प्राह-'यदि जानासि, ब्रूहि । अनयोः ब्राह्मणभूपालयोः गुणाधिकः कः ?' राजा 'भूपाल एव गुणाधिकः ।' तच्छत्वा मौनभङ्गो जात इति बेताळः शमीतरुमाजगाम । राजापि पुनस्तत्र गत्वा तं स्कन्धे समारोप्य यावदाजगाम, तावत् पुनरपि कथां कथयति स्म । एवंविधाः कथाः पञ्चविंशतिं कथयामास । ततो बेताळो विक्रमस्य बुद्धिकौशलं कथाग्रहणवैदग्ध्यं कृपारसौदार्यादिमांश्च गुणान् निरीक्ष्य तस्मिन् प्रसन्नो भूत्वा विक्रममवादीत्- 'भो राजन्नयं दिगम्बरस्त्वां हन्तुं प्रयतते ।' राजा-'कथ मिव ?' बेताळ: -"यदा त्वं मां तत्र नेष्यसि, तदा स एवं त्वां वदिष्यति-'भो राजन् ! त्वमतिश्रान्तोऽसि । इदानी- मिदमग्निकुण्डं प्रदक्षिणीकृत्य दण्डवत् प्रणम्य निजस्थानं गच्छ।' इत्युक्तस्त्वं प्रणाम कतुं नम्रो भविष्यसि । तदा दिगम्बरः खड्नेन भवन्तं प्रहृत्य तावकेन मांसेन होमं कृत्वा पूर्णाहुति विधाय तत्र होमे ब्रह्माणं मां कृत्वा सर्वमेवेदं कर्म ब्रह्मार्पणं करिष्यति । एवं कृतेऽस्य दिगम्बरस्याणिमाद्या अष्टसि- द्धयो भविष्यन्ति ।" विक्रम:--'सखे! किमहं करवाणि ? बेताळ: --"त्वमेवं कुरु । यदा स दिगम्बरस्त्वां नमस्कर्तुमा- देक्ष्यति, तदा 'अहं सार्वभौमः, सर्वे राजानो मामेव प्रणमन्ति, - ·द्वात्रिंशोपाख्यानम् मया प्रणामः कदापि न कृतः । तदहं न जाने । त्वं प्रथम प्रणाममनुष्ठाय दर्शय । अनन्तरमहं करिष्यामीति' ब्रहि । ततः स यदा प्रणाम कर्तुं नम्रो भविष्यति, तदा त्वं तस्य शिरश्छि न्याः । अहं तव ब्रह्मा भूत्वा हवनं प्रयिष्यामि । तवाष्टौ महासिद्धयो वशंवदा भविष्यन्ति ।' इत्युक्तो राजा तथैव कृतवान् । ततो बेताळः स्वयं निर्वयं हवनं दिगम्बरस्य शिरः पूर्णाहुतिं कृत्वा, सर्व ब्रह्मार्पणं विधाय, अणिमादीरष्टमहा- सिद्धी राजसात् कृत्वा जगाद-'भो विक्रमार्कमहीपाल ! तवाहं प्रसन्नोऽस्मि, वरं वृणीष्व ।' राजा-'यदि मम प्रसन्नो जातोऽसि तीम दिगम्बरं समुद्धर । यदाहं तव स्मरिष्यामि, तदा त्वमागन्तुमर्हसि ।' स तथेति प्रतिज्ञाय दिगम्बरं समु- द्धृत्य निजनिवेशं प्रविवेश । राजा विक्रमोऽपि तस्मै दिगम्ब- राय ता अष्टमहासिद्धीदत्त्वा स्वनगरं विवेश । इति कथयन्त्यां सालभञ्जिकायां भोजराजः 'सत्यमाह भवती, नाहं विक्रमार्कस्य शततमी कलामर्हामि । मुधैवायमु- द्यमोऽनया बहुवारमकारि । इति विरराम ॥ इत्येकत्रिंशोपाख्यानम् ॥ अथ द्वात्रिंशोपाख्यानम् ॥ श्रीधारापुरधूर्वहे गुणनिधौ भोजक्षमावल्लभे भूयोऽपि स्पृहया समेत्य शनकैरारोदुमुत्कण्ठिते । साटो प्रतिमा निवार्य चरमा सिंहासने जाग्रती मुख्यान् विक्रमराजशेखरगुणानाख्याति लोकोत्तरान् ।।

·१४२ विक्रमाचरित्रम् -- श्रीभोजराजे ज्ञात्वाऽपि पुनरागते चरमा सालभञ्जिका जगाद- -'हन्त! कथमियं ते दुराशा ! निवृत्तकामोऽपि पुनरा- गतोऽसि । अद्यापि समाकर्णय श्रीविक्रमार्कगुणान' भोज:- अयि सालभञ्जिके! क्षमस्व, भूयोऽपि कथय तस्य चारित्रं गुणांश्च ।' सालभञ्जिका-भो राजन् ! श्रयताम् । विक्रमार्कस्य सदृशं कमपि न पश्यामि । यः काष्ठमय- खड्गेन चतुरकूपारपरिक्षिप्तक्षितितलगतान् नरपतीन् विजित्य निःसपत्नं राज्यं कृतवान् । यः परेषां शकं निराकृत्यात्मशकं वर्तयामास । समस्तदुर्जननिराकरणं समस्तयाचकलोकदुर्गति- हरणं अवग्रहानिरसनं चैतत् सर्वमपि विक्रमो महीमण्डले निर- वशेषं कृतवान् । ततस्तत्समः पुरुषो नास्ति । एवंविधसत्त्व- साहसौदार्यधैर्यादिगुणास्त्वयि विद्यन्ते यदि सिंहासनेऽस्मिन्नुप- विश। तच्छत्वा राजा तूष्णीमवतस्थे । इति द्वात्रिंशोपाख्यानम् उपसंहारः अत्रान्तरे काचन पुत्रिका चित्रार्पितमिव त्रपाभराद- वस्थितं भोजमवादीत्-"भो भोजराज! भवानपि विक्र- मार्कप्रतीकाश इत्येव मन्ये, यतो युवां द्वावपि नरनाराय- णात्मधारिणौ । इदानीं त्वत्तः पवित्रचरित्रः सकलकला- प्रवीणः शौर्योदार्यादिसुगुणभूषणो राजा नास्ति । अतस्तव प्रसादादस्माकं द्वात्रिंशतः पुत्रिकाणां पापपरिहारो जातः ।

·उपसंहारः १४३ सन , , शापाद्विमुक्ताः स्मः । तदा भोज:-कथं वः शापो जातः? तन्मूलं कथय ।' पुत्रिकाऽकथयत्-भो राजन् ! श्रयताम् । वयं द्वात्रिंशत् सुराङ्गनाः पार्वत्या वयस्याः, तस्याः परमप्रेमास्पदीभूताः, प्रत्येकमस्माकं नामधेयानि! श्रूयताम्- सुकेशी,.प्रभावती, सुप्रभा, इन्द्रसेना, अनङ्गजया, इन्दुमती, कुरङ्गनयना, लावण्यवती, कामकारिका, चन्द्रिका, विद्याधरी, प्रबोधवती, निरुपमा, हरिमध्या, मदनसुन्दरी, विलासरसिका, मन्मथसञ्जीविनी, रतिलीला, मदनवती, चित्ररेखा, सुरतगह्वरा, प्रियदर्शना, कामोन्मादिनी, चन्द्ररेखा, हंसप्रबोधा, कामश- रोन्मादिनी, सुखसागरा, मदनमोहिनी, चन्द्रमुखी, लावण्य- लहरी, मराळगमना, जगन्मोहिनी च । एता वयमेकदा कुत्रापि रजतशिलातले समुपविष्टाः किमपि किमपि सल्लपन्त्यः सुखमास्म। तदा परमेश्वरः सानन्दमस्मासु रागरमणीयां दृष्टिं न्यवेशयत् । तत्रान्तरे तं दृष्ट्वा देवी पार्वती सकोपास्मानेवमशपत्-'भवत्यो निर्जीवाः पुत्रिका भूत्वा वासवसिंहासने तिष्ठन्तु ' इति । ततोऽस्माभिः प्रणिपत्य शापावसानं याचिता देवी कृपारसा- न्तःकरणाऽस्मानवदत्--' कलियुगे विक्रमादित्यस्तत्सिहासन- मिन्द्रलोकाद्भमि नेष्यति । तदा तस्मिन्नुपविष्टः स राजचूडा- मणिबहूनि वर्षाणि राज्यं परिपालयिष्यति । तस्मिन् परलोक- गते कस्मिंश्चित् पवित्रे क्षेत्रे तदासन सचिवा निवेशयिष्यन्ति । ततः कतिपयैर्दिवसैस्तद्धोजराजहस्तगतं भविष्यति । ततस्त- अगरं नीत्वा प्रतिष्ठाप्य तदारोढुं यदा भोजभूपालः समाया ·विक्रमार्कचरित्रम् स्थति, भवतीभिः सह सल्लापं करिष्यति । तदा विक्रमार्क चरित्रं भोजराजाय कथयत, यूयं शापाद्विमोक्ष्यध्वे' इति । इति निजवृत्तान्तमुक्त्वा पुनरपि भोजमवदन्-'भो राजन् ! वयं प्रसन्नाः स्मः । वरं वृणीष्व ।' तदा भोज:-"मम किं नामापेक्षणीयम् ? सम्पूर्णकामोऽस्मि । तथापि परोपकारार्थ किमपि मया प्रार्थ्यते । ये मां एतच्चरित्रं शृण्वन्ति लिखन्ति वा तेषां प्रौढप्रतापकीर्तिधैयौदार्यादिगुणाः प्रवर्धन्ताम् । एत- चरित्रमाकल्पमविच्छिन्नं महीमण्डले वर्तताम् । श्रोतृणां भूतप्रे- तपिशाचशाकिनीढाकिनीमारीयक्षराक्षसादिभयं मनागपि मा भूत् । व्याघ्रभल्लूकप्रमुखशरारुनिकरादपि भीतिर्मा जायताम् ।" इति प्रार्थिताः सालभञ्जिका यथाभिलषितमस्त्विति राज्ञे वरं दत्त्वा सर्वा अपि परिगृहीतसुरसुन्दरीविग्रहा दिवमुत्पेतुः । ततो भोजराजस्तत्सिंहासनं विचित्रहाटकानधनवमणि- खचिते प्रासादशिखरे संस्थाप्य तदुपरि परमेश्वरं निधाय देवं सिंहासनं च प्रतिदिनमर्चयन् सुखेन महीं सुचिरं शशास ॥ श्रीमतो विक्रमार्कस्य चरित्रं महिमोत्तरम् । द्वात्रिंशत्प्रतिमाप्रोक्तं समाप्तिमगमत्चराम् ।। ३४४ इति विक्रमार्कचरित्रं समाप्तम् Printed by V, Ramaswamy Sastrulu & Sons, at the 'Vavilla' Press, Madras.

·No text on this page.