Sanmati Library, Jaipur
Atharved Bhashyam Panchadashm Kandam
Front matter
. ॥ ओम् ॥ "वेद सब सत्य विद्वानों का पुस्तक है, वेद का पढ़ना पढ़ाना और सुनना सुनाना सब पार्यो का परम धर्म है।" मानन्दसमाचार अथर्ववेदभाष्यम्-जिन वेदों की महिमा सब बड़े २ ऋषि, मुनि और योगी । आये हैं और विदेशी विद्वान् जिनका अर्थ खोजने में लग रहे हैं। वे अब तक संस्कृत में हो, के कारण वड़े कठिन थे। ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामोद मा अर्थ तो भाषा में हो चुकी है। परन्तु अंथर्ववेद का अर्थ अभा तक नागरी भाषा में नहीं था इस महाशुटि को पूरा कर के लिये प्रयाग निवासी पं० होमकरणदास त्रिवेदी ने उन्ताह किया है। वे भाग्य को नागर (हिन्दी) और संस्कृत में वेद, निघण्टु, निराल, व्याकरणानि सत्य शास्त्रों के प्रमाण से व परिश्रम के साथ बनाकर प्रकाशित कर रहे हैं। भाष्य का क्रम इस प्रकार है। ?--सूक्त के देवता, छन्द उपदेश, २-सस्वर मूल मन्त्र ३-सस्वर पदपाठ, ४-मन्त्रों के शब्दों को कोष्ठ में देका सान्वय मापार्थ, ५-भावार्थ, ६-श्राव श्यक टिप्पणी पाठान्तर अनुरूप :पाठादि,७:-प्रत्येक पृष्ठ में लाइन देकर सन्देह निवृत्ति लिये शब्दों और कियात्रों की व्याकरण निरुक्तादि प्रमाणों में सिद्धि । इस वेद में २० छोटे बड़े. काण्ड हैं, एक एक कार का भावपूर्ण संक्षिप्त स्त्री पुरुषों समझने योग्य शति सरल हिन्दी और संस्कृत भाष्य श्राप भूल्य में छपकर ग्राहकों के पास पहुंचता है । वेदप्रेमी श्रीमान् राजे, महाराजे. सेठ, लाहकार, विद्वान और सर्व साधारण स्त्री पुरुष स्वाध्याय, पुस्तकालयों और पारितोषिकों के लिये भाग्य मंगावे ओर जगपिता परमात्मा के पारमार्थिक और सांसारिक उपदेश, ब्रह्मविद्या, वैकनिया, शिल्पविद्या, राजविद्यानि अनेक क्रियाओं का तत्त्व जानकर आनन्द भोगे और आत्मिा पुरपार्थी होकर कीर्ति पावे छपाई उत्तम'और काग़ज़ बढ़िया रायल अपेजी है। स्थायी ग्राहकों में नाम लिखाने वाले सन २०) सैकड़ा छोड़कर पुस्तक वी० पी० वा नगद दाम पर पाते हैं । डाकव्यय ग्राहक देते हैं काण्ड १ भूमिका सहित १० ११ मूल्य १) १)/२॥:) २) =). ३) /.२)} २) | २१) |२||२) १५ १६ १७ १८ १९ २० पृष्ठ ३,६०० सूची लगभग मूल्य २०)| RE) NE)| 1) ) २६) काण्ड-१८ छप रहा है । कांड : शीघ्र प्रकाशित होगा। हवनमन्त्रा:-धर्म शिक्षा का उपकारी पुस्तक-चारों वेदों के संगृहीत मन्त्र ईश्वर स्तुति, स्वस्तिवाचन, शान्तिकरण, हवनमन्त्र, वामदेव्यगान सरल भाषा में शब्दार्थ सहिद संशोधित वढ़िया रायल अठपेजी पृष्ठ ६०, मूल्य ।)। रुद्राध्याय:-प्रसिद्ध यजुर्वेद अध्याय १६ (नमस्ते रुद्र मन्यत्र उतो त इपवे नमः ब्रह्मनिरूपक अर्थ संस्कृत, भाषा और अंग्रेज़ी में बढ़िया रायल अठपेजी, पृष्ठ १४८ मूल्य !) रुद्राध्यायः-सूलमात्र बढ़िया रायल भठपेजी, पृष्ठ १४ मूल्य )॥ वेदविद्यायें-वेदों में विमान, नौका अस्त्र शस्त्र निर्माण, व्यापार, गृहस्थ, अतिथि सभा, ब्रह्मचर्यादि का वर्णन मूल्यं - . पता-पं० क्षेमकरणदास त्रिवेदी २५ दिसम्बर १९१८। ५२, लूकरलांज, प्रयाग 1( Allahabad ) २ ३ 30 ५ & Mr मन्त्र। काण्ड १२ - १-सूक्त विवरण अथर्ववेद, काण्ड १५ ॥ १ - २ ३ ६ 4 परमेश्वर की प्रभुता राजधर्म की व्यवस्था m . सूक्त सूक्त के प्रथम पद देवता उपदेश नात्य आसीदीयमान नात्य वा परमात्मा और जीवात्मा निवृत् सानी पङ्क्तिमादि मन्त्रोक स पदतिष्ठत् स प्राची वास्थ परमेश्वर की सर्वव्यापकता | सामन्यनुष्टुप् आदि स संवत्सरमों व्रात्य परमात्मा का विराट कप आर्षी गायत्री आदि- ४ तस्मै प्राच्या दिशः प्रात्य. परमेश्वर का रक्षा गुणा दैवी जगती आदि ५ तस्मै प्राच्या दिशो परमात्मा परमात्मा अन्तर्यामी आर्षी गायत्री आदि स ध्रुवां दिशमनु "वात्य ईश्वर सर्व स्वामी मासुरी पंक्ति मादि स महिमा सद्गुर्भूत्वा प्रात्य परमात्मा की व्यापकता निवार्षी गायत्री आदि सोऽरज्यत ततो राज व्रात्य सामन्युष्णिक आदि स विशोऽनु ध्यचलत् वात्य मासुरी जगती आदि तद् यस्यैवं विद्वान् व्रात्य अतिथि सत्कारं महिमा सानी पद्धती आदि ११ तद् यस्यैवं विद्वान् नात्य भतिथि सत्कार विधान आसुरी गायत्री आदि १२ तद् यस्यैवं विद्वान नात्य. या में विद्वान् की सम्मति | स्वराडार्षी गायत्री १३ तद् यस्यैवं विद्वार 'व्रात्य अतिथि और अनतिथि आयुष्णिक आदि १४ स यत् प्राची दिशमनु व्रात्य अतिथि का उपकार आयुणिक आदि १५ तस्य प्रात्यस्य बात्य अतिथि का सामर्थ्य देवी पक्ति आदि १६ तस्य व्रात्यस्य नात्य अतिथि का सामर्थ्य दैवी पङक्ति श्रादि १७ तस्य व्रात्यस्य व्रात्य नात्य का सामर्थ्य दैवी पङ्क्ति आदि १८ | तस्य वात्यस्य प्रात्य वात्य फा सामर्थ्य देवी पङ्क्ति आदि २-अथर्ववेद, काण्ड १५ के मन्त्र अन्य वेदों में सम्पूर्ण वा कुछ भेद से। मथर्व वेद । 'यजुर्वेद सामवेद, ऋग्वेद, मण्डल, पूर्वाचिक मन्त्र (काण्ड १५) संख्या उत्तरार्चिक मन्त्र सूक्त, मन्त्र अध्याय मन्त्र सूक्त, मन्त्र इत्यादि -कुछ नहीं
No text on this page.
१ f Eu-पाश्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ पो३म् ॥ (३,१४१) अथववेदः। पञ्चदशं काण्डम् . १७- प्रथमोऽनुवाकः॥ सूक्तम् १॥ ॥ प्रात्यो मन्त्रोक्तो वा देवता ॥ १निचुत् सानी पङ्क्तिः २ सानी 'बृहती ; ३ ब्राझ्यनुष्टुप् , ४ 'आर्ची गायत्री । ५ ;सान्यनुष्टुप् । ६ प्राजापत्या वृहती ; ७ श्रासुरी पङ्क्तिः । ८ श्राय॑नुष्टुप् ॥ अध्यात्मोपदेशः --परमात्मा और जीवात्मा का उपदेश ।। अथवा सृष्टिविद्योपदेशः-अथवा सृष्टिविद्या का उपदेश ।। प्रात्य भासीदीयमान एव स प्रजापति समैरयत् ॥ १ ॥ ब्रात्यः । श्रासीत् । ईयमानः । एव । सः। मजा-पतिम् । सम् । सेरयत् ॥ १॥ भाषार्थ-(वात्यः) वात्य [अर्थात् सब समूहों का हितकारी परमात्मा] (ईयमानः ) चलता हुआ (एव) ही (प्रासीत् ) वर्तमान था, (स.) उसने १-(नात्यः ) पूपिरतिभ्यां कित् । उ० ३ । १११ । वृञ् वरणे स्वीकरणे- अतच, कित् , पाडागमः पृपोदरादित्वात् । वातःसमूहः। प्राता, मनुष्या:-निघ० २.१३। तस्मै हितम् । पा० ५। १।५। बात-यत् । यद्वा । पृषिरजिभ्यां कित् । उ०३ । १११ । घुन वरणे-अतच कित् । प्रतं कर्म-निरु०२।१३। .. बत-एयप्रत्ययः । बातेभ्यः सर्वसमूहेभ्यो हितः । गणपतिः परमेश्वरः । सर्वः हितैषी ब्रह्मचर्यादिवतधारको विद्वान् । अतिथिः (आसीत् ) अभवत् (ईयमानः) (३,१४२) अथर्ववेदाध्ये सू० १ [ ४८५]. (प्रसंपतिम् ) [अपने] प्रजापालक गुण को (सम्) यथावत् (पेरयत्) उकसाया॥१॥ . .. भावार्थ-सृष्टि से पहिले प्रलय की अगम्य अवस्था में एक गणपति परमेश्वर सर्वव्यापक होरहा था, उसने सृष्टि उत्पन्न करने के लिये अपने गुणों में चेष्टा प्रकट की ॥१॥ स मुजापतिः सुवर्णमात्मपश्युत् तत् मानयत् ॥ २ ॥ सः । प्रजा-पतिः। सु-वर्णम् । अात्मन् । अपश्यत् । तत् । प्र । अजनयत् ॥ २॥ भाषार्थ-(सः) उस (प्रजापतिः) प्रजापालक [ परमात्मा] ने (सुवर्णम् ) सुन्दर वरणीय [स्वीकरणीय ] सामर्थ्य [वा सुवर्ण समान प्रकाश- स्वरूप] को (आत्मन् ) अपने में (अपश्यत् ) देखा और (तत्) उसको (प्रभजनयत् ) प्रकट किया ॥ २॥ भावार्थ-परमात्मा ने अपने सृष्टिसाधक सामर्थ्य को धा अपने प्रकाशस्वरूप को विचार कर प्रकट किया ॥३॥ तदेकमभवत् तल्लुलामनभवुत् तन्मुहदभवत् तज्ज्ये ष्ठमभवत् तद् ब्रह्माभवत् तत् तपोऽभवत् तत् सत्यमभवत् तेनु माजायत ३ तत् । एकम् । अभवत् । तत् । ललामम् । अभवत् । तत् । महत् । अभवत् । तत् । ज्येष्ठम् । अषत् । तत् । ब्रह्म। अभवत् । तत् । तपः । अभवत् । तत् । सत्यम् । अभवत् । तेने । प्र । अजायत । ईङ् गतौ-शानच् । गच्छन् । व्यापकः (एष) निश्चयेन (सः) परमेश्वरः (प्रजापतिम् ) स्वकीय प्रजापालक गुणम् (सम् ) संस्य पूर्णतया (पेरयत् :) प्रेरितवान् २-(सः) (प्रजापतिः) प्रजापालकः परमात्मा (सुवर्णम् ) कृवृज सिद्रु० । उ०३।१०। वृष वरणे-नप्रत्ययो नित् । सुष्टु वरणीयं स्वीकरणीय लामर्थ्यम् । सुवर्णवत्प्रकाशस्वरूपम् (प्रात्मज) भात्मनि (अपश्यत्) (तत्) सामयं स्वरूपं वा-(प्र अजनयत् ) प्रकटीकृतवान् ॥
सू० १ [४८५ ] पंचदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१४३) . . भाषार्थ-(तत्) वह [वरणीय सामर्थ्य ] ( एकम् ) एक अद्वितीय] (अभवत्) हुश्रा, (तत्) यह ( ललामम् ) प्रधानस्वरूप (अभवत् ) हुश्रा, (तत्) वह (महत् ) गुणों में पूंछ (अभवत्) हुआ, (तत्) यह (ज्येष्ठम् ) अत्यन्त वयोवृद्ध (भगवत् ) हुमा, (तत्) वह (प्रा.) ब्रह्म [बड़ा फैला हुमा व्यापक] (अभवत्) हुआ, (तत्) वह (तपः) सप [प्रताप वा ऐश्वर्य.. स्वका] (अभवत्) हुआ, (तत्) वह ( सत्यम् ) सत्य [ विद्यमान जगत् का हितकारी अविनाशी कारणरूप] (अभवत् ) हुआ, (तेन) उस [स्वरूप] के साथ (प्रजायत) वह परमात्मा प्रकट हुआ ॥३॥ भावार्थ-वह जगदीश्वर अपने अनेक सामों और गुणों को प्रकट करने से सब जगत् में प्रतीत हुभा.॥ ३ ॥ सोऽवर्धत स मुहानभवत् स महादे वोऽभवत् ॥ ४ ॥ सः । अपधत । सः । मुहान् । प्रभवत् । सः । महा-दे वः । अभवत् ॥ ४ ॥ भापार्य-(सः) यह [ परमात्मा ] (श्रवर्धन) बढ़ा [ उसने अपना सामर्थ्य प्रकट किया ], (स.) यह (महान) महान् [बड़ा, पूजनीय] (अभवत् ) हुआ, (सः) वा (महादेवः) महादेव [घड़ा तेजस्वी वा व्यवहार कुशल ] (श्रभवत्) हुभा ॥४॥ - ३-(तत्) प्रसियम् (एकम् ) अद्वितीयं स्वरूपम् (अभवत् ) (तत्) ( ललामम् ) लाईन्सायाम् -किप + सम गतौ-श्रण ।प्रधानस्वरूपम् (अभवत्) (तत्) (महत्) गुणेः पूजनीयम् (प्रभवत् ) ( तत् ) (ज्येष्ठम् ) अतिशयेन घयोवृद्धम् ( अभवन् ) (तार ) (ग्रहा ) प्रवृखं व्यापफस्वरूपम् (अभवत् ) (तत्) (तपः) प्रतापस्वरूपम् । ऐश्वर्यस्वरूपम् (अभवत् ) (तत्) ( सत्यम् ) सत्-यत् । सते विद्यमानाय जगते हितम् । अविनाशि कारणरूपम् (अभवत् ) (तेन) सामथ्येन (प्र अजायत)मादुरभवत् ।। ४-(सा) परमात्मा ( अवर्धत ) प्रवृद्धोऽभवत् (सः) (महान् ): पूजनीयः (अभवत् ). (सः) (महादेवः) दिधु धुतौ व्यवहारे च-पच् । महाते- जस्वी । महाव्यवहारकुशलः (अभवत्) । . - (३,१४४.) 'अथर्थवेदभाष्ये सू०१ [४९५] - भावार्थ-जय संसार में परमात्मा के बड़े बड़े गुण प्रकट हुये, तब वही सब कार्यों में महाचतुर ऋषियों को जान पड़ा ॥ ४ ॥ स दे पानामीशां पर्यंत स ईशानाऽभवत् ॥ ५ ॥ सः। देवानोस् । ई शाम् । परि। ऐत् । सः ।. ईशानः । अभवत् ॥ ५॥ भाषार्थ- सा') उस ने ( देवानाम् ) सष व्यवहारकुशलो फ़ी (ईशाम् ) ईश्वरता [प्रभुता को (परि ऐत्) संय ओर से पाया और (सः) यह (ईशानः) परमेश्वर (अभवत्) हुआ ॥ ५ ॥ भावार्थ -वह परमेश्वर ही सर्व व्यवहारकुशलों से अद्वितीय बड़ा चतुर है, इसी से वह परमेश्वर है ॥ ५ ॥ स एकमात्योऽभवत् स धनुरादत्तु तदेवेन्द्रधनुः ।। सः । एक-व्रात्यः । भूभवत् । सः। धनु': । मा। अदुत्त । तत् । एव । इन्दु-धनुः ॥ ६ ॥ भाषार्थ-(सः) वह [ परमात्मा ] ( एकमात्यः) अकेला व्रात्य [ सय समूहों का हितकारी ](अभवत् ) हुआ, (सः) उस ने (धनुः) उत्पन्न करने के . सामर्थ्य को (श्रा प्रदत्त ) ग्रहण किया, (तत् एव ) घही (इन्द्रधनुः ) जीवों के उत्पन्न करने का सामर्थ्य है ॥ ६॥ ( - ५-(सा.) परमात्मा (देवानाम् )..व्यवहारकुशलानाम् ( ईशाम् ) ईश ऐश्वर्ये-अ, टाप । ईशा ईशस्य पत्नी विभूतिः । ईश्वरताम् । प्रभुताम् ( परि) सर्वतः (पेत् ) प्राप्नोत् (सः) ( ईशानः) ईश-चानश् । परसेश्वरः (अभवत् )। ६-(सः) परमात्मा ( एकत्रात्यः) म० १. अद्वितीयः सर्वसमूह- हितकरः (अभवत् ) (सः) (धनुः) अर्तिपूवपियजितनिधानतपिस्यो नित् । उ० २१ ११७ । धन धान्ये उत्पादने च-उलि । उत्पादनसामर्थ्यम् (आदत) गृहीतवान् (तत्) सामथ्र्यम् (एव) निश्वयेन ( इन्द्रधनुः ) इन्द्राणां जीवाना- मुत्पादनसामर्थ्यम् ॥ : - .. .
- ... . T. पृष्ठम् ॥ ७ ॥ M ० १. [४८५] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१४५) भावार्थ-अद्वितीय परमात्मा में पूर्वोक्त सामों को अपने से प्रकट- करके दृश्यमान जीवों की सृष्टि को उत्पन्न किया ॥ ६॥ . नीलमस्योदरं लोहित नीलम् । अस्य । उदरम् । लोहितम् । पृष्ठम् ॥ ७ ॥ भाषार्थ-(नीलम् ) निश्चित ज्ञान. (अस्य ) उस [ परमात्मा ] का ( उदरम् ) उदर [समान है] और ( लोहितम् ) उत्पन्नं, करने. का, सामर्थ्य (पृष्ठम् ) पीठ [समान है ] ॥७॥ भावार्थ-परमात्मा में निश्चित ज्ञान और सृष्टि रचना स्वाभाविक गुण हैं ॥७॥ नीलेनै वाप्रियं भ्रातृव्यं प्रोणाति लोहितेन द्विषन्त विध्य- तीति ब्रह्मवादिनौ वदन्ति ॥८॥ नीलेन । एव । नमियम् । भ्रातृव्यम् । म। जोति । लोहि- तेन । द्विषन्तम् । विध्यति । इति । ब्रह्म वादिनः । वदन्ति । भाषार्थ-वह [परमात्मा अपने ] (नीलेन ) निश्चित ज्ञान से (एव) ही (अप्रियम् ) अप्रिय (भ्रातृव्यम् ) बैरी [विनं] को (प्रजर्णोति ) ढक देता. है और ( लोहितेन ) उत्पादन सामर्थ्य से ('द्विषन्तम् ) द्रोह करते हुये [विन] को (विध्यति ) बोधता [ छेद डालता] है. (इति) ऐसा.(ब्रह्मवादिनः) ब्रह्मवादी लोग ( वदन्ति ) कहते हैं ॥ ८ ॥ -(नीलम्) नि+इल गतौ-क, । इला वाङ्नाम-निघ० १ । ११ । नि निश्चितं ज्ञानम् (अस्य) परमात्मनः (उदरम् ) उदरस्थानीयम् (लोहितम् ) ‘रुहेरश्च लोचा। उ०३।६४ । रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च-इतन्, रस्य लः। उत्पादनसामर्थ्यम् ( पृष्ठम् ) पृष्ठतुल्यम् ॥ . ८-(नीलेन).म०७। निश्चितक्षानेन (एव) (अप्रियम् ) अनिष्टम् । भ्रातृव्यम् ) शत्रुम् । विनम् (प्रोणोति) आच्छादयति (लोहितेन ) म०७॥ उत्पादनसामर्थेन (द्विषन्तम् ) दुह्यन्तं विघ्नम् (विध्यति) छिनत्ति (इति) अनेन प्रकारेण (ब्रह्मवादिनः) परमात्मशानिनः (पदन्ति ) कथयन्ति । 4. .
(३,१४६..):: अथर्ववेदभाष्ये सू१२[४८६1 . . -- . भावार्थ-4 -परमात्मा अपने अटल शान से सवं विघ्नों को हटाकर अपने भको को आनन्द देता है, यह सव बुद्धिमानों का मत है ॥ ८ ॥ सूक्तम् २॥ १-२ ॥ वात्यो देवता ॥ १, ६, ६, १५, २१, २६ सामन्यनुष्टुप् ; २, १६. आय॑नुष्टुप् , ३ आर्ची पङ्क्तिः, ४, १८, २४ ब्राह्मी गायत्री; ५, १३, १६ नचूदार्थी जगती; ७, २७ पदपङ्क्तिः = २८. प्राजापत्या त्रिष्टुप् , १० आप्युष्णिक , ११ भुरिगार्षी त्रिष्टुप् , १२ श्राी त्रिष्टुप् : १४ सान्नी पङ्क्तिः, १७ विराडार्षी पङ्क्तिः, २० सासुरी गायत्री; २२ सानो त्रिष्टुप् : २३ निचूदार्ची : पङ्क्तिः , २५ आर्ची जगती ॥.. परमेश्वरस्य सर्वत्र व्यापकत्वोपदेशः-परमेश्वर की सर्वत्र व्यापकता का उपदेश ।। सं उदतिष्ठत् स प्राची दिशुमनु व्यचलत् ॥ १ ॥ सः। उत् । इतिष्ठत् । सः। प्राचीस् । दिर्शम् । अनु' । वि। अचलत् ॥ १॥ भाषार्थ-(सः) वह [वात्य परमात्मा ] (उत् अतिष्ठन्) खड़ा हुड़ा (सः) वह (प्राचीम् ) सामने वाली [अथवा पूर्व ] (दिशम् अनु) दिशा की ओर (वि अचलत्) विचरा ॥१॥ भावार्थ-मनुष्य परमात्मा को अपने सामने वा पूर्व दिशा में व्यापक जानकर आगे को प्रवृत्ति करे ॥ १ ॥ इस सूक्त में परमात्मा के विराट रूप का वर्णन है। तं बृहच्च रयंतरं चोदित्याश्च विश्वे च दे वा अनुष्य चलन् २ तम् । बृहत् । च । रयम्-तरम् । च । श्रादित्याः । च । विश्व । चु । देवाः । अनु-व्यंचलन् ॥ २ ॥ भाषार्थ-(बृहत् ) वृहत् [बड़ा आकाश.] (च'च) और (रथन्तरम् ) १-(सः) वात्यः परमात्मा ( उदतिष्ठत् ) प्रादुरभवत् (सः) (प्राचीम् ) १०३ । २६ । १ । अभिमुखीभूताम् पूर्वाम् ( दिशम् ) दिशाम् (अनु) अनुलक्ष्य (वि) विविधम् (अचलत् ) अचरत् ।। २-(तम् ) व्रात्यं परमात्मानम् (वृहत ) प्रवृद्धमाकाशम् (च.) (रथ- ..
०२ [६] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१४७) रथन्तर [रमणीय गुणों द्वारा पार होने योग्य जगत् ] (च) और (आदित्याः) लव चमकने वाले, सूर्य आदि (च.) और (विश्वे), सब (देवाः) गति वाले होक (तम् ) उस [ बात्य परमात्मा ] के (अनुव्यचलन ) पीछे पीछे विचरे ॥२॥ भावार्थ:-मनुष्य को चाहिये कि श्राकाश, भूमि, सूर्य, और सब चलते हुये लोको को परमात्मा की श्राशा में चलता हुआ साक्षात् करे ॥२॥ बृहते च वै स रथंतराय चादित्येभ्यश्च विश्वभ्यश्च देवेभ्य मा वृश्चते य एवं विद्वार प्रात्यमुपुर्दति ॥ ३॥ बहुते । चु । वै। सः। रथस्-तरार्य । च । श्रादित्येभ्यः। च । विश्वभ्यः । च । देवेभ्यः । “मा। वृश्चते । यः । एवम् । विद्वांसम् । व्रात्य॑स् । उप-धदति ॥ ३ ॥ भाषार्थ-(स.) वह [ मूर्ख ] ( वै) निश्चय करके (इते ) बृहत् [पड़े आकाश ] के लिये (च च) और (रथन्तराय) स्थन्तर [ रमणीय गुणों द्वारा पार होने योग्य जगत् ] के लिये. (च) और, (आदित्येभ्यः) चमकने घाले सूर्य आदि के लिये (च) और (विश्वेभ्यः) सव (देवेभ्यः) गति वाले लोकों के लिये (श्रा ) सब प्रकार (वृश्चते ) दोपी होता है, (यः ) जो [ मूर्ख । . न्तरम् ) १०८ | १० (२)। ६ । रमु क्रीडायाम्-फ्थन् +तु सवनेतरणयोः-खच् मुम् च । रमणीयगुणैस्तरणीयं जगत् (च) (आदित्याः) आदीप्यमानाः सूर्यादि. लोकाः (च) विश्वे ) सर्वे (च) (देवाः) दिवु गती-पचाधच् । गतिमन्तो लोकाः (अनुव्यचलन ) अनुसृत्य व्यचरन् ॥. ३-(वृहते) प्रवृद्धायाकाशाय (च) (वै) निश्चयेन (रथन्तराय) रमणीयगुणस्तरणीयाय जगते (च) (श्रादित्येभ्यः) आदीप्यमानेभ्यः सूर्या- दिभ्यः, (च) ( विश्वेभ्यः) (च) : देवेभ्यः) गतिमद्भ्यो लोकेभ्यः (आ) समन्तात् ( वृश्चते ) वृश्च्यते । छिद्यते । दूपितो भवति (यः) मूर्खः ( एवम् ) इण्शीभ्यां वन् । उ० १ । १५२ । इण गतौ-वन् । एवैरयनैरवनैर्वा-निरु० २॥२५॥ पति प्राप्नोतीत्येवस्तम् । वंशम् । व्यापकम् ('विद्वांसम् ) विज्ञातारम् (वात्यम् ) । (३,१४८) अथर्ववेदभाध्ये सू०२ [४] ( एवम् ) ऐसे वा व्यापक (विद्वांसम् ) शानवान् (वात्यम् ) व्रात्य [ सब समूहों के हितकारी परमात्मा ] को (उपवदति) धुरा कहता है ॥ ३ ॥ भावार्थ-जो मनुष्य परमात्मा के गुणों को साक्षात् न करके तत्त्वज्ञान नहीं पाता, वह संसार के पदार्थों से यथावत् उपकार नहीं ले सकता ॥३॥ बृहुतश्च वै स रयंतरस्य चादित्यानी चु विश्वेषां च देवानी प्रियं धाम भवति तस्य प्राच्या दिशि ॥ ४ ॥ बृहतः । च । वै । सः । रथुम्-तुरस्य । च । भादित्यानाम् । च । विश्वैषाम् । च । देवानाम् । प्रियम् । धाम । भवति । तस्थ । प्राच्योस् । दिशि ॥ ४ ॥ श्रद्धा पुंश्चली मित्रो मागधी विज्ञानं वासोऽरुष्णीष रावी केशा हरितौ प्रवर्ती कल्मलिम णिः ॥ ५ ॥ श्रद्धा। पुंश्चली। मित्रः । मागधः। वि-ज्ञानम् । वासः । महः । उष्णीषस् । रात्री। केशाः। हरितौ। प्र-वर्ती । कुल्मलिः । मणिः ॥ ५ ॥ भूतं च भविष्यच्च परिष्कन्दौ मनो विपुथम् ॥ ६ ॥ भूतम् । च । भविष्यत् । च । परि-स्कन्दौ । मनः । वि-पथम् ॥ ६॥ मातरिश्वा च पर्वमानश्च विपयवाही वातः सारथी रेष्मा प्रतोदः ॥७॥ मातरिश्वाः च । पर्वमानः । च.। विपर्थ-वाही । वातः 'सारथिः। रेमा। प्र-तोदः ॥ ७ ॥' भ० ११.बातेभ्यः सर्वसमुहेभ्यो हितकरं परमात्मानम् (उपवदति ) होनं कंथ-. यति । निन्दति ॥ - 1 मुं०.२ [४८६] पञ्चदशं कापडम् ॥ १५ ॥ (३,१४६) कीर्तिश्च यशश्च पुरःसरावैन कीर्तिर्गच्छुत्या यशा गच्छति य एवं वेद ॥॥ कीर्तिः । च । यशः । च। पुर:-सुरौ ।भा । एनम् । कीर्तिः गच्छति । भा। यशः । गच्छति । यः । सुवम् । वेद ॥८॥ भाषार्थ-(सः) वह [विद्वान् ] (धै ) निश्चय करके (पृहतः) वृहत् [बड़े आकाश ] का (च च ) और भी (रथन्तरस्य) रथन्तर [रमणीय गुणों द्वारा पार होने योग्य जगत् ] का (च) और (श्रादित्यानाम् ) चमकनें घाले सूर्यो का ( च ) और (विश्वेषाम् ) सब ( देवानाम् ) गति वाले लोकों [अर्थात् उनके शान ] का (प्रियम् ) प्रिय (धाम ) धाम [घर ] (भवति) होता है और (तस्य ) उस [ विद्वान् ] के लिये (प्राच्यां दिशि ) सामने वाली [घा पूर्व ] दिशा में ॥ ४॥ (श्रद्धा ) इच्छा ( पुश्चली ) पुश्चली [पर पुरुषों में जाने वाली व्यभिचारिणी स्त्री, तथा परस्त्रीगामी व्यभिचारी पुरुप के समान' घृणित ] (मित्रः) स्नेह (मागधः) भाट [स्तुतिपाठक के समान], (विज्ञानम्) विज्ञान [विवेक] (वासः) वन [ समान ], (अहः ) दिन ( उणीषम् ) [धूप रोकने वाली ] पगड़ी [ समान ], (रात्री) रात्री (केशा) केशः[समान], ४-(वृहतः ) प्रवृद्धस्याफाशस्य (च) (वै) (सः)विद्वान् (रथन्तर: स्य ) रमणीयगुणस्तरणीयस्य जगतः (च) (आदित्यानाम् ) 'मादीप्यमानामा सूर्याणाम् (च ) (विश्वेपाम् ) (च) (देवानाम् ) गतिमतां लोकानाम् (प्रि- यम् ) (धाम ) गृहम् (भवति ) ( तस्य ) चतुर्थी पप्ठी । विदुषे जनाये (माच्याम् ) अभिमुखीभूनायाम् । पूर्वस्याम् ( दिशि) दिशायाम् ॥ ५-(श्रद्धा) श्रि सेवायाम् ,श्रिय दाहे, श्री पाके वा-डति+दुधाम् धारणपोषणयोः-प्रङ , टाप् । इच्छा । श्रद्धा संप्रत्ययः स्पृहा-अमर० २३ । १०२ (पुश्नती ) पुंस्तु अन्यपुरुपेषु चलतीति । पुंस+चल गतौ-अच् , ङीप् । व्यभिचारिणी कुलटेव घृणिता. ( मित्रः) स्नेहः (मागधः),मगि गतौ- घम् +धा-क, नोंदरादिरूपम् । स्तुतिपाठको यया ( विज्ञानम् ) विवेकः (वांसः) वन' यथा (पहा ) दिनम् ( उणीपम् ) उण+ईप हिंसायाम्-फ,.. शफन्भ्वादिरूपम् तापनिवारक 'शिरोवेष्टनववं यथा ( रात्री) (केशाः ) (हरितौ) धारणाकर्पणगुणौ (प्रवा) वृतु वर्तने-श्रच । चतुले कुण्डले । . .
सू०२ [४८६] - . (३,१५०) अथर्ववेदभाष्ये (हरिती) दोनों धारण आकर्षण गुण ( प्रवर्ती ) दो गोलकुएडण [कर्णभूषण समान ] और ( कल्मलिः) [गति देने वाली ] तारा गणों की झलक (मणिः ) अणि [मणियों के हार समान] ॥ ५स (भूतम् ) भूत [ बीता हुश्रा (च च ) और भी.(भविष्यत् ) भविष्यत् [पाने घाला] (परिष्कन्दी) [सब शोर चलने चाले] दो सेधक [समान ], (मनः) मन (विपथम् ) विविध मार्गगामी, रथ [यान आदि समान ] ॥ ६॥ (मातरिश्वा) श्राकाश में घूमने वाला सूत्रात्मा [वायु विशेष ] (च च ) और भी ( पवमानः ) संशोधक वायु (विपथवाही) घो रथ चलने वाले [बैल घोड़े आदि समान], (वातः) पात [ सामान्य पायु] ( लारथिः ) सारथी [ रथ हांकने पाले के समान ] (रेष्मा) आंधी (प्रतोदः) अङ्कुश [ कोड़ा , पैना समान ] ॥७॥ (कोतिः) फीति [वान प्रावि से बड़ाई ] (च च ) और (यशः.) यश . [ शूरता भादि से बड़ाई ] ( पुरःसरौ) दो अप्रधावक [ पायक समान] हैं, (पनम् ) उस [विद्वान् ] को (कीर्तिः) कीर्ति [दान आदि से बड़ाई ] (आ) पाकर (गच्छति) मिलती है , (यशः) यश [शूरता श्रादि से बड़ा नाम] (श्रा) धाकर, (गच्छति) मिलता है, (यः) जो [ विद्वान् ] ( एवम् ) ऐसे का व्यापक [बात्य पर: मात्मा] को (वेद ) जानता है ॥ ८ ॥ फर्णभूषणे (कल्मलिः) अर्तिस्तुमुहुः । उ०११४०। कल गती-मन + ला दाने- कि । गतिदात्री तारादीप्तिः ( मणिः ) मणिभूषणं यथा ॥ ६-(भूतम् ) अतीतम् (च) (भविष्यत् ) अनागतम् (च) (परिष्क- दौ) स्कन्दिर गतिशोषणयो। घम् । परितो गन्तारी परपुष्टी। सेवको यथा (मनः) चित्तम् (विपक्षम् ) विविधगमनं यानम् ॥ ७-(मातरिश्वा) श्राकाशे गमनशील सूत्रात्मा घायुः (च) (पवमानः) संशोधको घायुः (च) (विपथवाही) प्रवाहको वृषभौ यथा (वातः) सामा. न्यपवन (सारथिः) सर्तेर्णिश्च । उ० ४।६ । सृ गतौ-घथिन् , णित् । एथचालकः (रेष्मा) रिष हिंसायाम्-सनिन । प्रचण्डवायुः (प्रतोदः) तुद- घम् । अवादिताडनदण्डः ॥ -(कीर्तिः) दानादिप्रभवा ख्यातिः (च) ( यशः.) दानादिनभवं नाम (च) (पुरस्सरी) अमधावको ('मा ) मागत्य ( एनम्.) विद्वांसम (कीर्तिः) (गच्छति ) प्राप्नोति (आ) (यशः) (गच्छति) ( यः) विद्वान पुरुषः (एवम् ) म०३। ईदृशं व्यापकं वा परमात्मानम् (वेद) जानाति ॥
, द ॥ सू०२ [४८६] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१५१) भावार्य -जब मनुष्य योगाभ्यास करके शुद्ध ज्ञान द्वारा परमाणु ले लेकर परमेश्वर तक साक्षात् करलेता है , वह पूर्णकाम और पूर्णविज्ञानी होकर संसार में अपने आप कीर्ति और यश पाता है॥४-६॥ स उदतिष्ठत् स दक्षिण दिशमनु ध्यचलत् ॥ ८॥ . ० सः । दक्षिणाम् । दिशम् ।.० ॥६॥ भावार्थ-(स) वह [व्रात्य परमात्मा ] ( उत् अतिष्ठत ) खड़ हुया , (सः) वह (दक्षिणाम् ) दाहिनी [वा दक्षिण ]-(दिशम् अनु ) दिशा की ओर (वि अचलत् ) विचरा ॥६॥ भावार्थ-मनुष्य परमात्मा को अपनी दाहिनी वा दक्षिण दिशा में प्यापक जानकर आगे बढ़े॥8॥ तं यज्ञायुज्ञिय च धामदे व्यं च यज्ञश्च यजमानश्च पुशव- श्चानुव्यचलन् ॥ १० ॥ तम् । यज्ञायज्ञिय॑म् । धाम-देव्यम् । च । यज्ञः। चु। यजमानः ।। च । पुशवः । च । अनु-व्यचलन् ॥ १० ॥ भाषार्थ-(यज्ञायशियम् ) सब यज्ञों का हितकारी [वेदशान ] (चच) और (वामदेव्यम् ) वामदेव [श्रेष्ठ परमात्मा ] से जतायागया [भूतपञ्चक] () और (यशः) यज्ञ [पूजनीय व्यवहार ] (च) और ( यजमाना ) यजमान [पूजनीय व्यवहार करने वाला पुरुष ] (च) और (पशवः ) सब जीव जन्तु (तम् ) उस [परमात्मा ] के ( अनुव्यचलन ) पीछे पीछे विचरे ॥१०॥ 8-(दक्षिणाम् अवामभागस्थाम् । दक्षिणस्थाम् । अन्यत्पूर्ववत्-म०१॥ १०-(तम)मात्य परमात्मानम् (यशायशियम् ) १०८।१०(२). यज्ञायज्ञ-प्रत्ययः । सर्वेभ्यो यज्ञेभ्यो हितं वेदज्ञानम् (च) ( वामदेव्यम् -) १०४ । ३४ । १। वामदेवाड् ज्यड्ड्यौ । पा०४।२।६। वामदेवं-ज्य । वाम- देवेन श्रेष्ठपरमेश्वरेण विज्ञापितं पृथिव्यादिभूतपश्चकम् (च) ( यशः) पूज- नीयव्यवहारः (च) ( यजमानः) पूजनीयव्यवहारकर्ता (ब) (पंशवः) जन्त- पा-निरु० ११ । २६ (अनुव्यचलन ) अनुसृत्य विचरितवन्तः ॥ ।
-- । (३,१५२ ) अथर्ववेदभाष्ये मू०२ [४] भावार्थ-सव ऋग्वेद आदि वेद पृथियो त्रादि पचभूत , सद्व्यवहार और सत्कर्मी पुरुष और सर प्राणी परमात्मा के अनुशासनगामी हैं ॥ १० ॥ यच्चायज्ञियाय च दै स वामदे व्याय च यज्ञाय च यजमा- नाय च पशुस्यश्चा दृश्चते य एवं विद्वांस ब्रात्यमुपवर्दति ११ यज्ञायजियोय । च । वै । सः । वाम-दे ध्याय । च । युद्धाय । च । यजमानाय । च । पशु-स्यः । च । प्रा । वृश्च ते २०११ भाषार्थ-(सः ) वह [ मूर्ख ] ( वै) निश्चय करके ( यज्ञायज्ञियाय) सय यज्ञों के हितकारी [वेद शान ] के लिये (च च ) और भो (चामदेव्यायें ) घामदेव [श्रेष्ठ परमात्मा ] से जताये गये [भूतपञ्चक के लिये (च) और (यशायः) पूजनीय व्यवहार के लिये (च) और ( यजमानाय ) यजमान [ पूज: नीय व्यवहार करने वाले के लिये (च) और (पशुभ्यः) सब जीव जन्तुओं के लिये (आ) सब प्रकार (वृश्चते ) दोपो होता है , ( यः) जो [ मूर्ख } (एवम् ) ऐसे वा व्यापक,( विद्वांसम् ) ज्ञानवान्. ( व्रात्यम् ) वात्य [ सब समूहों के हितकारी परमात्मा ] को ( उपवदति ) बुरा कहता है ॥ १६ ॥ भावार्य-मन्त्र ३. देखो-अर्थात् अज्ञानी अनीश्वरवादी पापात्मा मनुष्य अपने शुभ कर्तव्यों में सर्वथा असमर्थ होता है ॥ ११ ॥ यज्ञायज्ञिय॑स्य च वै स वामदे व्यस्य च यज्ञस्य॑ च यज॑मानस्य च पशूनां च' मियं धाम भवति तस्य दक्षिणायां दिशि ॥१२॥ यचायनियस्य । च। वै । सः । धाम-दे व्यस्य । च । य॒ज्ञस्य । च । यजमानस्य । च । पशुनाम् । च । मियम् । धाम । भवति । तस्य । दक्षिणायाम् ।। दिशि ॥ १२ ॥ ११-(यज्ञायशियाय)न० १० । सर्वयज्ञहितकराय वेदज्ञानाय (वामदे घ्याय) श्रेष्ठपरमात्मता विज्ञापिताय भूतपञ्चकाय ( यज्ञाय ) श्रेष्ठव्यवहाराय (यजमानाय ) श्रेष्ठव्यवहारकारकाय पुरुषाय ( पशुस्यः ) सर्वप्राणिभ्यः । अन्यत् पूर्ववत्-म०३ ॥ . .
मू०२ [४८६] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ उषाः श्च ली मन्त्री मागधो विज्ञान वासोऽहरुष्णीषं रात्री केशा हरिती प्रवर्ती कल्मलिमणिः ॥ १३ ॥ उषाः । पुंश्चली । मन्त्रः । मागधः । वि-ज्ञानम् । वास: महः । उष्णीषम् । रात्री। केशः । हरितौ । पु-वर्ती कुल्मलिः । मणिः ॥ १३ ॥ भ्रमावास्या च पौर्णमासी च' परिष्कन्दौ मनौ ० १ ० ॥ १४ ॥ सुमा-वास्यो । च । पौर्णमासी । च । ॥ १४ ॥ आषार्थ-(सः) वह [ विद्वान् ] (वै) निश्चय करके (यशायशि- यस्य ) सब यशों के हितकारी [वेद ज्ञान] का ( च च ) और भी (वामदे व्यस्य ) धामदेव [श्रेष्ठ परमात्मा-] से जताये गये [भूतपञ्चक ] का (च) और ( यज्ञस्य ) यश [ पूजनीय व्यवहार ] का (च) और ( यजमानस्य) यजमान [पूजनीय व्यवहार करने वाले पुरुष ] का (चं) और (पशूनाम्) सब जीव जन्तुओं का (प्रियम् ) प्रिय (धाम) धाम [घर] ( भवति ) होता है। और ( तस्य ) उस [ विद्वान् ] के लिये ('दक्षिणायाम् ) दाहिनी [वा दक्षिण ] (दिशि ) दिशा में ॥ १२॥ (उषाः ) हिंसा (पुश्चली) पुश्चली [पर पुरुषों में जाने वाली व्यभिचारिणी स्त्री, तथा परस्त्रीगामी व्यभिचारी पुरुष के समान घृणित], (मन्त्रः) मननगुणः (मागधः ) भाट [स्तुतिपाठक के समान ], ( विज्ञानम् ) विज्ञान विवेक ] (वासः) वन [समान ], (अहः ) दिन ( उष्णोषम् ) [धूप रोकने वाली ] पगड़ी [समान], (रात्री) रात्री (केशाः केश [ समान ], (हरितो) दोनों धारण आकर्षण गुण (.प्रवर्ती ) दो गोल:- १२--( यज्ञायश्चियस्य) सर्वव्यवहारहितस्य वेदज्ञानस्य (वामदेव्यस्य) श्रेष्ठपरमात्मना शापितस्य भूतपञ्चकस्य (यशस्य ) पूजनीयव्यवहारस्य ( यज- -मानस्य) पूजनीयकर्मकारस्य पुरुषस्य (पशूनाम् ) सर्वजन्तूनाम् (तस्य) तस्मै (दक्षिणायाम् ) वामदेशस्थायाम्। दक्षिणस्याम् । अन्यत् पूर्ववत्-म०४॥ १३-( उपाः) उपः किच्च । उ०४।२३४ । उष दाहे वधे च-असि। हिंसा. (मन्त्रः) सर्वधातुभ्यः एन । उ०४।१५६ । मन शाने-ट्रन् । मननगुणः । अन्यत् पूर्वपत्-म०५॥ H .
." (३,१५४) : अथर्ववेदभाष्ये सू०२ [.४८६] कण्डल [कर्णभूषण समान] और (कल्मलिः) [गति देने वाली ] तारों की झनक (मणिः) मणि [भणियों के हार समान] १३ ॥ (शमावास्या) अमा- वस [ कृष्णपक्ष की अन्तिम तिथि, अर्थात् अन्धकार वा अविद्या (चच) और भी ( पूर्णमासी) पूर्णमासी [ शुक्लपक्ष की अन्तिम तिथि, अर्थात् प्रकाश घा विधा] (परिष्फन्दौ) [.सय भोर चलने वाले ] दो सेवक [समान] (मनः ) मन......[म० ६, ७, ८] ॥ १४ ॥ भावार्थ:-जो मनुष्य परमात्मा के शान के साथ अविद्या के त्याग और विद्या की प्राप्ति से योग्य पदार्थों के उपकार और अयोग्यों के अपकार को जानकर अपनो कर्तव्य करता है, वह संसार में कीर्तिमान और यशस्वी होता है । १२-१४॥ उदतिष्ठत् म प्रतीची दिशमनु व्यंचलत् ॥ १५ ॥ .: । मृतीचीम् । दिशम् । ०॥ १५ ॥ भाषार्थ-(सः) वह [व्रात्य परमात्मा.] (उत् अतिष्ठत् ) खड़ा हुआ (सः) वह (प्रतीचीम् ) पीछे वाली [वा, पश्चिम ] (दिशम् धनु) दिशा की ओर (वि अचलत् ) विचरा ॥ १५ ॥ भावार्थ-मनुष्य पीछे वाली वा पश्चिम दिशा में परमात्मा की व्याप; कता विचार कर पुरुषार्थ. करेः॥ १५ ॥ तं वैरूपं च वैराज चापश्च वरुणश्च राजांनुष्यचलन् ॥१६॥ तम् । वै रूपम् । च । वै राजम् । च । नापः । च । वरुणः । च । राजा । अनु-व्यंचलन् ॥ १६ ॥ १४-(श्रमावास्या ) अमा सह चन्द्रार्की पसतोयन तिथौ सा, श्रमा + वस निवासे-आधारे ण्यत्, टाप् । कृष्णपक्षशेषतिथिः अन्धकारः । अविद्या (पौर्णमासी) पूर्णो मासश्चन्द्रो वर्तते यस्यां तिथौ सा। पूर्णमासादर । वा० पा०४।२।३५ । पूर्णमास-मण । शुक्लपज्ञान्तिमतिथिःप्रकाशः । विद्या । अन्यत्.. पूर्ववत्-म०६॥ ५. १५.८ :प्रतीचीम ). पश्चाभागस्थाम् । पश्चिमाम् । अन्यत् पूर्षः :. • . - वत्-म०१॥
. । ५०२ [४८६ ] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१५५) भाषार्थ-(वैरूपम् ) धैरूप [विविध पदार्थो का जताने घाला घेद झान ] (च च) और (वैराजम् ) वैराज [ विराट रूप, अर्थात् बड़े ऐश्वर्य- घान् घा प्रकाशमान परमात्मा के स्वरूप का प्राप्त कराने वाला मोक्षशान] (च) और (आपः ) प्रजायें [सृष्टि की वस्तुयें ] (च) और (राजा) राजा [ऐश्व- र्यवान् ] (वरुणः ) श्रेष्ठ जीक [ मनुष्य ] (तम् ) उस [मात्य परमात्मा.] के. (अनुव्यचलन् ) पीछे पीछे विचरे ॥ १६ ॥ भावार्थ-ज्ञानी पुरुष साक्षात् करता है कि सब वेदज्ञान, मोक्षशान और सृष्टि के पदार्थ, और सब सृष्टि में उत्तम यह मनुष्य. उसी परमात्मा के आश्रित है ॥१६॥ धै रूपाय च धै स वैराजाय चाभ्यश्च वरुणाय च राज मा पृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्यमुपवर्दति ॥ ११ ॥ रूपाय। च । वै । सः । चै राजाय । च । त्-भ्यः । च । वरुणाय । च । राजै । भा । घुश्च ते । ० ॥ १७ ॥ भाषार्थ-(सः) यह [ मूर्ख ] (वै) निश्चय करके (वैरूपाय) वैरूप [विविध पदार्थों के जताने वाले, वेदशान] के लिये (च च) और भी (घेराजाय) वैराश [ विराट रूप, बड़े ऐश्वर्यवान् वा प्रकाशमान परमात्मा के स्वरूप के प्राप्त कराने वाले मोदज्ञान ] के लिये (च) और (अद्भ्यः') प्रमामो के लिये (च) और (राशे) राजा [ऐश्वर्यवान् ] (घर्षणाय ) श्रेष्ठ जीप [ मनुष्य ] के लिये (आ) सब प्रकार (वृश्चते.) दोषी होता है, (यः) जो मूर्ख (एषम् ). व्यापक (विद्वांसम् ) ज्ञानवान (मात्यम्) प्रात्य . . १६-(तम् ) व्रात्यम् (वैरूपम् ) विरूप-श्रण । विविधपदार्थानां रूपं. निरूपणं यस्मात् तद् वेदज्ञानम् (च) (वैराजम् ) विराज-अण् । विरापस्य ऐश्वर्यपतः प्रकाशमानल्य वा परमात्मस्वरूपस्य प्रतिपादकं मोक्षज्ञानम् (च) (आपः) प्रजाः। सृष्टिपदार्थाः (ब) (वरुणः ) श्रेष्ठजीवो मनुष्यः (च) (राजा) पेश्वर्यवान (अनुव्यचलन ) अनुसृत्य विचरितवन्तः ॥ १७ (पैरूपाय) म०१६ । विविधपदार्थानां निरूपकाय घेदशानाय (वैरी जाय.) पिराड रूपस्प परमात्मनः स्वरूपस्य प्रापफाय मोक्षशानाय (अभ्यः) •- (३,१५६) ": अथर्ववेदभाष्ये सू०२ [४८६] [सय समूहों के हितकारी परमात्मा ] को (उपवइति ) बुरा कहता है ॥ १७ ॥ भावार्थ-परमात्मा के ज्ञान से विमुख पुरुष सब संसार की.हानि करके पापी होता है ॥ १७ ॥ वै रूपस्य च वै स वैराजस्य चापांच वरुणस्य च राज्ञः मिय धाम भवति तस्य प्रतीच्या दिशि ॥ १८ ॥ वै रूपस्य । च । वै। सः । वै राजस्य । च । अपाम् । चु । वर- णस्य । च । राज्ञः । मियम् । धाम । भवति । तस्य । प्रती- च्योम् । दिशि ॥ १८ ॥ इरा रचली हसो मागधी विज्ञानं वासोऽहरुष्णीषं रात्री केशा हरितौ मवर्ती कल्मलिमणिः ॥ १८ ॥ इरा। पुंश्चली। हसः । मागधः । वि-ज्ञानम् । वासः । अहः। उष्णीषम् । रात्री । . केशः । हरितौ । प्र-वती कुल्मलिः । मणिः ॥ ६ माहेरच रात्री च परिष्कन्दौ मनौ ।। ॥ २० ॥ अहः । च । ०॥ २० भाषार्थ-(सः) घंह विद्वान् ] (वै) निश्चय करके ( वैरूपस्य) वैरूप [.विविध पदार्थों के जताने वाले वेदज्ञान ] का (च च ) और भी (वैरा. जस्य) वैराज [विराटप ऐश्वर्यवान् वा प्रकाशमान परमात्मा के स्वरूप के प्राप्त करने वाले मोक्षशान ] का (च) और ( अपाम् ) प्रजात्रो का (च) और । च । रात्री प्रजाभ्यः (वरुणाय ) श्रेष्ठजीवाय मनुष्याय (राक्षे) ऐश्वर्यवते । अन्यत् पूर्ववत्- - म०३॥ १८-(वैरूपस्य) म०.१६:। विविधपदार्थानां निरूपकस्य वेदज्ञानस्य (वैराजस्य) म १६ विराङपस्य परमात्मस्वरूपस्य प्रापकस्य मोक्षज्ञानस्य (अपाम्.) प्रजानाम् (वरुणस्य श्रष्ठजीवस्य मनुष्यस्य ( राशः) ऐश्वर्यवतः (प्रतीच्याम् ) पश्चाद्भवायाम् । पश्चिमायाम् । अन्यत् पूर्ववत्-म०-४॥
- सू०२ [४८६] . पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१५७.) (राज्ञः) ऐश्वर्यवान् (वरुणस्य ) श्रेष्ठ जीव [ मनुष्य] का ( प्रियम् ), प्रिय (धाम ) धाम [घर] ( भवति) होता है । और (तस्य ) उस [विद्वान् ] के . लिये (प्रतीच्याम् ) पीछे वाली [वा पश्चिम ] (विशि) दिशा में ॥ १ ॥ (इरा) मदिरा [ मद्यवस्तु] (पुश्चली-) पुश्चली. [परं पुरुषों में जाने वाली व्यभिचारिणी ली तथा परस्त्रीगामी व्यभिचारी पुरुष के समान घृणित ], (हसः) हास्यरस (मागधः) भार [ स्तुतिपाठक के समान ], (विज्ञानम् ) विज्ञान [विवेक ] (वासः ) वन [ समान ] (अहः ) दिन ( उष्णीषम् ).[धूप रोकनेवाली] पगड़ी [लमान ], ( रात्री) रात्री (केशाः) केश [ समान], (हरितौ ) दोनों धारंण आकर्षण गुण (प्रवौं ) दो गोलकुण्डल [ कर्णभूषण समान ] और (कल्मलिः) [गति देने वाली] तारों की झलक (मणिः ) मणि [मणियों के हार समान ] ॥ १६ ॥ (अहः ) दिन ( च च ) और भी (रात्री) रात्री (परिष्कन्दौ)[सब ओर चलने वाले ] दो सेवक [ समान ], (मनः) मन......... मन्त्र ६,७,८] ॥ भावार्थ--मनुष्य घेदज्ञान और मोक्षशान द्वारा परमात्मा को प्राप्त करके दुष्कर्मों के सर्वथा त्याग और सत्कर्मों के निरन्तर निष्काम अनुष्ठान से संसार में आनन्द पाता है ॥ १८, १९, २०॥ स उदतिष्ठत् स उदीची दिशमनु व्यचलत् ॥ २१ ॥ सः । उत् । श्रुतिष्ठत् । सः। उदीचीस् । दिर्श । अनु। वि । अचलत् ॥ २१ ॥ भाषार्थ-(सा) वह [व्रात्य परमात्मा ] ( उत् अतिष्ठत्) खड़ा हुआ, (सः) अहं (उदीचीम् ) बायीं [ अथवा उत्तर ] (दिशम् अनु) दिशा की ओर (विश्रचलत्) विचरा ॥ २१ ॥ भावार्थ--मनुष्य जगदीश्वर को पायीं ओर वा उत्तर दिशा में वर्तमान जानकर यात्मोन्नति करे ॥ २१ ॥ १६-(इरा) अजेन्द्राग्रवज्रविप्र० । उ० २।२८ । इण् गतौ-रन्, टाप, गुणाभाषः । मधं वस्तु। मदिरा । इरा भूवाकसुराप्सु स्यात् । अमर ० २३ । १७६ । अन्यत् पूर्ववत्-म०५॥ २० (अहः ) दिनम् ( रात्री) रात्रिः। अन्यत् पूर्ववत्-म०६॥ २१.--( उदीचीम् ) घामभागवर्तमानाम् । उत्तरभागस्थाम् । अन्यत् पूर्व- वत्-म०१॥ - - (३,१५८) अथर्ववेदभाष्ये मू०२ [४८६] तं श्यैतं च नौसं च सप्तर्षयश्च सोमश्च राजानुष्यंचलन् २२ तस् । श्यै तम् । च। नौधतम् । च । सप्त-ऋषयः । च । सामः । च । राजा । अनु-व्यंचलन् ॥ २२ ॥ भाषार्थ-(श्यैतम् ) श्यैत [ सद्गति बताने वाला. वेदशान ] (च च) और चौधसम् ) नौधस [ऋषियों का हितकारी मोक्षशान ] (च ) और (सप्तर्षयः) सात ऋषि [छह इन्द्रियां और सातवीं बुद्धि अर्थात् चा, नेत्र, कान, जिह्वा, नाक, मन और बुद्धि] (च) और (राजा) राजा [ऐश्वर्यवान् ] (सोमः ) प्रेरक मनुष्य (तम् ) उस [नात्य परमात्मा] के ( अनुव्यचलन ) पीछे पीछे चले ॥ २२॥ भावार्थ-मनुष्य घेदशान से परमात्मा का ज्ञान प्राप्त करके इन्द्रियों और श्रात्मा की शक्तियों को बढ़ाता हुआ परमेश्वर के प्राश्रय से बढ़ती करता जावे ॥२२॥ श्यै ताय चु वै स नैाधु साय च सप्तर्षिभ्यश्च सोय च राजु मा वृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्य॑मुपवदति ॥ २३ ॥ श्यै ताय । च । वै । सः । नौधसाय । चु । सप्तर्षि-भ्यः। सोमाय । च । राज्ञ। मा। वृश्चते । यः । एवम् । विद्वां- मम् । ब्रात्यम् । उप-वर्दति ॥ २३ ॥ २२-(तम् ) व्रात्यम् (श्यैतम् ) हृश्याभ्यामितन् । उ० ३ । ६३ । श्यैङ गत्तौ-इतन् , श्येत-अणु । श्येतस्य सद्गतेः प्रतिपादकं वेदज्ञानम् (घ ) (नौ- धसम् ) नुवो धुंद च । उ० ४ । २२६ । णु स्तुतौ-अलि, धुर्च , यद्वा गमेझैः।। उ०२। ६७ । नौते डों प्रत्ययः+डु धान असि, नोधस-अण् । नोधा ऋषि- र्भवति नवनं दधाति-निरु०४। १६ । ऋषीणां हितकरं मोक्षज्ञानम् (च) (सप्तर्षयः) अ०४।११।। सप्त ऋपयः प्रतिहिताः शरीरे । यजु०३४।५५ सप्त ऋषयः षडिन्द्रियाणि विद्या सप्तमी-निरु० १२ । ३७ । त्वक् चतः श्रवण- रसनाघ्राणमनोवुद्धयः (च) (सोमः) प्रेरको मनुष्यः (च) (राजा) ऐश्व. र्यवान् (अनुव्यचलन् ) अनुसृत्य विचरितवन्तः । च । ।
. सू०२ [४८६ 'पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१५६) भाषार्थ-(सः) वह [ मूर्ख ] (वै) निश्चय करके (श्यैताय) श्यैत [सद्गनि बताने वाले वेदशान ] के लिये (च च) और, भी (नौधसाय ) नौधस [ऋषियों के हितकारी मोक्षशान] के लिये (च) और (सप्तर्षिभ्यः) सात ऋषियों [छह इन्द्रियों और सातवीं बुद्धि-म० २२] के लिये (च च) और (राजे ) ऐश्वर्यवान् ( सोमाय ) प्रेरक जीव [ मनुष्य के लिये (भा) सब प्रकार (वृश्चते ) दोपी होता है, (यः) जो [मूर्ख ] ( एवम् ) व्यापक (विद्वांसम् ) ज्ञानवान (वात्यम् ) वात्य [सब समूहों के हितकारी परमात्मा ] को (उपवदति ) बुरा कहता है ॥ २३ ॥ भावार्थ-कृतघ्न अज्ञानी पुरुष वेदशान. और मोक्षशान को नहीं प्राप्त कर सकता और न वह जितेन्द्रिय और हितेषी हो सकता, इसी से वह सदा दुःख में पड़ा रहता है ॥ २३ ॥ श्यै तस्य च वै स नैाधुसस्य च सप्तर्षीणां च सोमस्य च राज: मियं धाम भवति तस्योदीच्यां दिशि ॥ २४ ॥ भय तस्य । च । वै । सः । नौधुसस्य । च । सप्त-ऋषीणाम् । च । सेोमस्य । च । राजः । मियम् । धाम । भवति । तस्य । उदीच्याम् । दिशि ॥ २४ ॥ विद्युत् पुश्चली स्तनयित्नुमागधों विज्ञानं वासोऽहकृष्णीष रात्री केशा हरितौ प्रवर्ती कल्मलिमणिः ॥ २५ ॥ विद्युत् । पुंश्चली । स्तनयित्नुः । मागधः । षि-ज्ञानम् । वासः । प्रहः । उष्णीर्षस् । रात्री। केशः । हरितौ । प्र- पता। कुल्मलिः । मणिः ॥ २५ ॥ २३-(श्यैताय) म० २२ । सद्गतिप्रापकाय घेदशानाय : (नौधसाय ) म० २२ । ऋषीणां हितराय मोक्षशानाय (सप्तर्षिभ्यः) सबुद्धिषडिन्द्रियेभ्यः (सोमाय) प्रेरकाय मनुष्याय ( राशे ) ऐश्वर्यवते । अन्यत् पूर्ववत्-म० ३॥
- (३,१६०) अथर्ववेदभाष्ये सू० २ [ ४८६ श्रुतं च विश्रुतं च परिष्कुन्दौ मनो विषुथम् ॥ २६ ॥ श्रुतम् । च। वि-श्रुतम् । च । परि-स्कुन्दौ । मनः। वि-पृथ:२६ मातरिश्वा च पर्वमानश्च विषयवाही वातः सारथी रेप्मा प्रतोदः ॥ २७ ॥ मातरिश्वा । च । पवमानः । च । विपथ-बाहौ । वातः । सारथिः । रेष्मा । म-तोदः ॥ २७ ॥ कीर्तिश्च यशश्च पुरसुरादैन कीर्तिर्गच्छुत्या यशा गच्छति य एवं वेद ॥२८॥ कीर्तिः। चु । यशः । च । पुरः-सुरौ । प्रा । एनम् । कीर्तिः । गच्छति । ना । यर्थः । गच्छति । यः । ० ॥ २८ ॥ भाषार्थ-(सः) वह [ विद्वान् ] () निश्चय करके (श्यैतस्य ) श्यैत [ लद्गति बताने वाले वेदज्ञान] क्षा (चच).और भी (नौधसस्य ) नौधस [ऋषियों के हितकारी मोक्ष ज्ञान] का (2) और ( सप्तर्षीणाम् ) सात ऋपियों [ छह इन्द्रियों और सातवीं बुद्धि-मन्त्र २२] का (च) और ( राज्ञः) ऐश्वर्यवान् (सोमस्य ) प्रेरक पुरुष का (प्रियस् ) प्रिय (धाम ) धाम [घर. (भवति) होता है। और (तस्थ) उल [ विद्वान् ] के लिये (उदींच्याम् ) वायीं [ वा उत्तर ] (विशि) दिशा में ॥२४॥ (विद्युत् ) विजुली [ बिजुली समान चंचलता] (पुंश्चली ) पुश्चली [ पर पुरुषों में जाने वाली व्यभिचारिणी ली तथा परस्त्रीगामी 'व्यभिचारी पुरुष के समान घृणित], (स्तनयित्नुः ) मेघ की गर्जन (मागधः) भाट [ स्तुतिपाठक के समान ], (विज्ञानम् ) विज्ञान [विवेक ] ( वालः) वस्त्र [ समान ], (अहः ) दिन (उष्णीषम् )[धूप रोकने २४- ( श्यैतस्य ) म० २२ । सद्गतिप्रतिपादकस्य वेदज्ञानस्य (नौधसं- स्य) ऋषीणां हितकरस्य मोक्षज्ञानस्य ( सप्तर्षीणाम् ) म० २२.। सवुद्धि पडि: न्द्रियाणाम् (सोमस्य ) प्रेरकस्य मनुध्यस्य (राज्ञः) ऐश्वर्यवतः । अन्यद् गतम्-म०४॥ २५-(विद्युत् ) तडिद्वच् चंचलता (स्तनयित्नु :) मेघगर्जनम् । शेषं. गतमू-म०५॥ 4 . .. सू०३ [४८७] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१६१) पाली ] पगड़ी [ समान ], ( रानी ) रात्री ( केशाः) केश.[ समान ], (हरितो) दोनो धारण भाकर्षण गुण (प्रपौ) दो गोलकुण्डल [कर्णभूषण समान.].. और (कल्मलिः) [गति देने वाली ] तारा गणों की झलक (मणिः) मणि [मणियों के हार समान ] ॥ २५ ॥ (श्रुतम् ) ख्याति [प्रशंसा] (च च) और (विश्रुतम् ) विख्याति [प्रसिद्धि] (परिष्कन्दौ [ सब ओर चलने वाले ] दो लेवक [ समान ] (मनः) मन (विपथम् ) विविध मार्यगामी रथ [ यान मादि समान ] ॥ २६॥ (मातरिश्वा ) श्राकाश में घूमने वाला सूत्रात्मा [ वायु विशेष ] ( च च ) और भी (पवमानः ) संशोधक वायु.( विपथनाही.) दो रथ ले चलाने वाले [वैल घोड़े श्रादि समान ], (वात:-) वात [सामान्य वायु] (सारथिः) सारधी [ रथ हांकने वाले के समान ] (रेप्मा) आंधी ( प्रतोदः) अंकुश [ कोड़ा, पैना समान ] ॥२७॥ (कीर्तिः) कीर्ति [दान श्रादि से घड़ाई ] (च ब ) और भी (यशः ) यश [शरतो आदि से बड़ाई ] ( पुरस्सरौ ) दो अग्रधायक [ पायक समान ] है, ( एनम् ) उस[ विद्वान् को ( कीर्तिः) 'कोर्ति [ दान आदि से बड़ाई] (त्रा) आकर (गच्छति ) मिलती है, ( यशः) यश [शूरता आदि से बड़ा नाम] (प्रा) आकर (गच्छति ) मिलता है, (यः) 'जो ( एवम् ) व्यापक [वात्य परमात्मा] को (वेद) जानता है ॥ २८ ॥ भावार्थ-जो मनुष्य परमात्मा में लवलीन होता है, वही वेद ज्ञान और मोनशान से जितेन्द्रिय और सर्वहितेषी होकर संसार में सब पदार्थों से उप.. कार लेकर आनन्द पाता है ॥ २४-२८॥ 4- - .. -- . सूक्तम् ३॥ १-११॥ वात्यो देवता ॥ १ मापी गायत्री २ सामन्युष्णिक , ३यानुषी जगती; ४, ११ आयु पिणक ; ५ आर्ची वृहती; ६ प्रासुर्यनुष्टुप् ७ साम्नी गायत्री ; श्रासुरी पङ्क्तिः आसुरी जगती:१० प्राजापत्या भिष्टुप् । 'परमात्मविरारूपोपदेशः-परमात्मा के विराट रूप का उपदेश ॥ . स संवत्सरमुवाऽतिष्ठत् तं देवा अंब्रुवन् ब्रात्य किं नु २६-(श्रुतम् ) ख्यातिः । प्रशंसा (विश्रुतम् ) विख्यातिः। प्रसिद्धिः। . अन्यद् गतम्-म०६॥ . . . २७-यथा मन्मः ७॥ २८-यथा मन्त्रः॥
- ॥ (३,१६२) अथर्ववेदभाष्ये सू०३ [४८७] तिष्ठसीति ॥१॥ सः । सम्-वत्सरम् ।' ऊर्ध्वः । अतिष्ठत् । तस् । देवाः । अब्रुवन् । ब्रात्यं । किस् । नु । तिष्ठति । इति ॥ ९॥ भाषार्थ-(सः) वह [व्रात्य परमात्मा ] (संवत्सरम् ) वर्ष भर तक [कुछ काल तक] (ऊर्ध्वः) ऊंचा (अतिष्ठत् ) खड़ा रहा, (तम् ) उस से ( देवाः ) देवता [विद्वान् लोग] (अव वन् ) बोले-(वात्य) हे व्रात्य ! [ सब समूहों के हितकारी परमात्मन् ] (किम् ) क्यों (नु) अव (तिष्ठलि इति) तू खड़ा है ॥ १॥ भावार्थ-ऋषि लोग परमात्मा की सत्ता को विविध प्रकार विचारें कि वह जगदीश्वर प्रलय और सृष्टि के बीच क्या क्या करता है ॥ १ ॥ मेोऽब्रवीदासुन्दी में सं. भरन्त्विति ॥ २ ॥ सः। अब्रवीत् । श्रा-सुन्दीम् । मे । सम् । भरन्तु । इति ॥२॥ भाषार्थ-(सः) वह [वात्य परमात्मा ] (अब्रवीत् ) वोला--(प्रास. दीम् ) सिंहासन (मे) मेरे लिये (सम् ) मिलकर (भरन्तु इति ) श्राप धरें॥२॥ भावार्थ-ऋषि लोग अनुभव करते हैं कि वह परमात्मा सर्वोपरि विराजकर अपनी महिमा दिखा रहा है ॥२॥ तस्मै व्रात्यायासुन्दी समभरन् ॥ ३ ॥ तस्मै । व्रात्याय । श्रा-सन्दीम् । सम् । अभरन् ॥३॥ भाषार्थ-(तस्मै ) उस (नात्याय ) वात्य [सव समूहों के हितकारी १--(सः) व्रात्पः परमात्मा ( संवत्सरम् ) किञ्चित्कालपर्यन्तम् (ऊर्ध्वः ) उन्नतः (अतिष्ठत् ) स्थितवान् ('तम् ) व्रात्यम् (देवाः) विद्वांसः (अब्रुवन् ) अकथयन् । विचारितवन्तः- (वात्य) हे सर्वसमूहहितकारिन् (किम् ) किमर्थम् (नु) इदानीम् ( तिष्ठसि ) स्थितोभवति (इति) पादपूर्ती ॥. २--(सः) व्रात्यः (अब्रवीत् ) (श्रासन्दीम् ) सिंहासनम् (मे) मह्यम् (सम्) संगत्य (भरन्तु ) धरन्तु भवन्तः (इति) ॥ ३-(तस्मै ) तादृशाय ( प्रात्याय ) सर्वसमूह हितकारिणे. परमात्मने परा. रफ्ता॥ ३ ॥ सू०३ [४] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ (३,१६३ ) परमात्मा ] के लिये ( आसन्दीम् ) सिंहासन ( सम् अभरन् ) उन्ह) मिलकर भावार्थ-विद्वान् लोग परस्पर विचार करके आगे के मन्त्रों की युक्ति से उस परमेश्वर को सर्वोपरि विराजमान समझे ॥ ३ ॥ तस्यां ग्रीष्मश्च वसन्तश्च द्वा पादावास्ता शुरच्च वर्षाश्च द्वौ ॥ ४ ॥ तस्याः । ग्रीष्मः । च । वसन्तः । च । द्वौ । पादौ। भास्ताम् । शुरत् । च । वर्षाः । च । द्वौ ॥ ४ ॥ भाषार्य-(घसन्तः ) वसन्त ऋतु (प.) और (ग्रीष्मः ) घाम ऋतु (तस्याः) स [सिंहासन] के (छौ)दो (च) और (वः) वरसा ऋतु (च) और (शात् ) शरद् ऋतु (दो) दो (पादौ ) पाये (आस्ताम् ) थे॥४॥ भावार्थ-धाम श्रादि ऋतुर्य अर्थात् समस्त काल परमात्मा के पशी- भूत हैं ॥ ४॥ बृहच्च रथंतरं चानूच्ये ' प्रास्ता यज्ञायुज्ञिय च वामदे व्यं च तिरश्च्यै ॥ ५॥ बृहत् । च । रथम्-तरम् । च । अनूच्यै ३' इति। प्रास्ताम् । यज्ञायज्ञियम् । चु । वाम-दे ध्यस् । च । तिरश्च्ये ' इति ५ भाषार्थ-(बृहत्) बृहत् [बड़ा श्राकाश] (चच ) और ( रथंतरम् ) रथंतर [ रमणीय गुणों से पार होने योग्य जगत् ] (अनूच्ये) दो पाटियां (आसन्दीम् ) सिंहासनम् ( सम्) संगत्य (श्रभरन् ) धारितवन्तो विद्वांसः॥ ४-(तस्याः ) आसन्धाः (ग्रीष्मः) निदाधकालः (च) (वसन्तः) (मौ) (पादौ ) चरणे (प्रास्ताम् ) अभवताम् (शरत् ) शरतुः (च) (चर्पाः) वृष्टिकालः (च) (द्वी)। ५-(वृहत् ) सू० २।२। प्रवृद्धमाकाशम् ‘( रथंतरम् ) सू०२।२। रमणीयगुणस्तरणीयं जगत् (च) (अनूच्ये ) अनु + उच समवाये-क्यम्। सिंहासनादौ संगमनीये लम्बमाने द्वे काष्ठादिवस्तुनी (आस्ताम् ) अभवताम् .
अथर्ववेदभाष्ये सू० २ [४६७] [ पट्टियां, लंबे काष्ठ आदि जोड़] (च) और ( यज्ञायशियम् ) सव यशों का हितकारी [ वेद ज्ञान ] (च) और (वामदेव्यम् ) वामदेव [श्रेष्ठ परमात्मा से जताया गया भूतपंचक] (तिरश्च्ये) दो सेरुवे [ तिरछे. काष्ठ आदि जोड़] (प्रास्ताम् ) थे ॥५॥ भावार्थ-जैसे मनुष्यकृत सिंहासन में दो पाटी और दो सेरुवे होते हैं, वैसे ही परमेश्वर के सिंहासन के आकाश, जगत् श्रादि हैं ॥ ५ ॥ ऋचः प्राञ्चस्तन्तवो यजू पि तिर्यञ्च': ॥ ६ ॥ ऋचः । प्राञ्च': । तन्तवः । यजू षि । तिर्यञ्च': ॥ ६ ॥ भाषार्थ-(ऋचः) ऋचार्य [पदार्थों की गुणप्रकाशक विद्यायै] [उस सिंहासन के ] (प्रविः) लम्बे फैले हुये (तन्तवः) तन्तु [सूत ] और (यजूंषि ) यजुर्मन्त्र (तिर्यञ्चः) तिरछे फैले हुये [तन्तु ] धे॥६॥ भावार्थ-जैसे वस्त्र के ताने बाने में सूत लगते हैं, वैसे ही परमात्मा ने सृष्टि रचना में ऋग्वेद और यजुर्वेद विद्यायें बनायी हैं ॥६॥ वेद मास्तरणं ब्रह्मापुबहणम् ॥ ७ ॥ वेदः । श्रा-स्तरणम् । ब्रह्म । उ पु-बहणम् ॥७॥ भाषार्थ-(वेदः ) धन [उस सिंहासन का ] (प्रास्तरणम् ) विछौना और ( ब्रह्म) अन्न (उपबहणम् ) बालिश [शिर रखने का सहारा] था ॥७॥ भावार्थ-जैसे सिंहासन पर गद्दी और बालिश तागाये जाते हैं, वैसे ही परमेश्वर ने संसार में धन और अन्न रचे हैं ॥ ७ ॥ 1 (यज्ञायज्ञियम्) सू० २ । १० । सर्वेभ्यो यज्ञेभ्यो हितं वेदज्ञानम् (च) (वामदे. ध्यम् ) सू० २। १० । श्रेष्ठपरमेश्वरेणं विज्ञापितं भूतपञ्चकम् (च) (तिरश्च्ये) तिरस् + च्युङगतो-ड.। अन्तर्गते लधुनी द्वे काष्ठादिवस्तुनी ॥ ६-(ऋषः ) पदार्थविज्ञानप्रकाशिकाविद्याः ( प्राञ्चः ) प्र+अञ्चु गतिपूजनयो:-क्विन् । प्रकर्षण प्राप्ता (तन्तवः) सूत्राणि (यषि ) सत्कर्म- प्रतिपादकानि ज्ञानानि (तिर्यञ्चः) तिरस + अञ्चु गतिपूजनयो:-किन् । तिर्यग्भवास्तन्तवः ॥ ७--(वेदः) विद्ल लाभे-असुन् । धनम्-निध०२ । १० (प्रास्तरणम्:) आस्तरः । विष्टरः (ब्रह्म) भन्नम्-निघ० २।७ ( उपबहणम् ) वालिशम् ॥. .
1 सू०.३ [४८७ ] . पञ्चदर्श कापहम् ॥ १५ ॥ (३,१६५) मामासाद उद्गीयोऽपश्रयः ॥८॥ साम । मा-मादः । उत्-गीयः । अप-श्रयः ॥ ८॥ भाषार्थ-(साम) सामवेद [मोक्षज्ञान] (प्रासादः) [उस सिंहासन फा] बैठने का स्थान धौर (उद्गीथः) उद्गीथ [अच्छे प्रकार गाने योग्य ओ३म् शप्द] (अपश्रयः) सहारा था ॥ ८ ॥ भावार्थ-जैसे सिंहासन में बैठने का स्थान और बैठने वाले के सुख के लिये सहारे होते हैं, वैसे ही परमात्मा ने विद्वानों के लिये मुक्तिशान और प्रणव का जप बनाया है ॥ ॥ तामसुन्दी व्रात्य भारोहत् ॥८॥ ताम् । भ्रा सन्दीम् । ब्रात्यः । मा । रोहत् ॥६॥ भाषार्थ-(ताम् ) उस (आसन्दीम् ) सिंहासन पर (नात्यः) प्रात्य [सय समूहों का हितकारी परमात्मा ] (श्रा अरोहत्) चढ़ गया ॥६॥ भावार्थ-जैसे चक्रवर्ती राजा. सिंहासन पर ऊंचा बैठता है, वैसे ही परमात्मा सब संसार के ऊपर विराजमान है॥8॥ तस्य देवजनाः परिष्कुन्दा भासन्संकुल्पाः प्रहाय्या विश्वानि भूतान्यु'पसदः ॥ १० ॥ तस्य । देव-जनाः । परि-स्कुन्दाः । नासन् । मुम्-कल्पाः । प्र-हाय्याः । विश्वानि । भूतानि । उप-सदः ॥ १० ॥ भाषार्थ-(देवजनाः ) विद्वान् लोग (तस्य ) उस [प्रात्य परमात्मा ] - ८-(साम ) मोक्षज्ञानम् (आसादः)आषद्लू गतौ-धन् ।स्थिति- स्थानम् (उद्गीथः) गश्चोदि । उ०२। १० । उत्+गै गाने-थक् ॥ उच्चैर्गीय- मानः सामध्वनिः प्रणवो वा (अपश्रेयः) अप+विन सेवायाम्-अच् ।आश्रयः ।। 8-(ताम् ) पूर्वोक्ताम् (आसन्दीम् ) सिंहासनम् (नात्यः) सर्वसमूह- हितकारी परमात्मा (आरोहत् ) श्रारूढवान् ॥ १०-(तस्य) नात्यस्य (देवजनाः) विद्वांसः पुरुषाः ( परिष्कन्दाः) . . (३,१६६) अथर्ववेदभाष्ये सू०४ [४] के ( परिष्कन्दाः) सेवक, (संकल्पा) सङ्कल्प [दृढ़ विचार] (प्रहाय्याः) [उसके ] दूत, और (विश्वानि ) सब (भूतानि ) सत्तायें [उसके] ( उपसदः) निकटवर्ती (श्रासन ) थे ॥ १० ॥ भावार्थ-जैसे सिंहासन पर बैठे हुये राजराजेश्वर के सेवक, और अन्य समीपवर्ती होते हैं, वैसे ही वह परमात्मा सब विद्वानों, दृढ़ संकल्पी लोगों और सव सत्ताओं को अपनी कृपा दृष्टि में रखता है ॥ १० ॥ विश्वान्ये धास्य भूतान्यु'पसदौ भवन्ति य एवं वेदं ॥ ११ ॥ विश्वानि । एव । अस्य ।भूतानि । उप-सदः । भवन्ति । यः ।० ॥ ११ ॥ भाषार्थ ( विश्वानि ) सघ (एष) ही (भूतानि ) सत्ता वाले पदार्थ (अस्य ) उस [ विद्वान् पुरुष ] के ( उपसदः) समीपवर्ती (भवन्ति) होते हैं, (यः) जो (एवम् ) व्यापक [ व्रात्य परमात्मा ] को (वेद) जानता ॥ ११४ भावार्थ-जो मनुष्य पूर्वोक प्रकार से परमात्मा के तत्व को जान लेता है, वह योगीश्वर सब सत्ता वालों से यथावत् उपकार कर सकता है॥१९॥ सूक्तस् ४॥ १-१०॥ प्रात्यो देवता ॥ १,१३, १६ दैवी जगती, २, ८ श्राय॑नुष्टुप् ३, १२ प्राजापत्या जगती, ४, ७, १० प्राजापत्या गायत्री , ५.भुरिक्. ५.भुरिक् प्राजापत्या बृहती; ६ प्रार्थी.जगती; आर्ची त्रिष्टुप् , ११ सान्नी त्रिष्टुप् ; १४ प्राजापत्या वृहती १५, १८ आर्ची पङ्क्तिः । १७ आच्युषिणक् ॥. परमेश्वरस्य रक्षागुणोपदेशः-परमेश्वर के रक्षा गुण का उपदेश ।। तस्मै प्राच्या दिशः ॥ १॥ तस्मै । प्राच्यो । दिशः ॥ १॥ परि+स्कन्दिर् गतिशोषणयोः-घञ्। परपुष्टाः। परिचराः (श्रासन ) (संकल्पा) रडविचाराः (प्रहाय्याः) श्रुतिस्पृहिगृहिभ्य प्राय्यः । उ० ३।६६ । ओ हाङ् पती-प्राय्य । प्रगन्तारः । दूताः ( विश्वानि ) सर्वाणि (भूतानि) सत्त्वानि । सत्तासमन्वितानि पदार्थजातानि (उपसदः) समीपवर्तिनः ॥ ११-(विश्वानि.) सर्वाणि (एव) अवधारणे (अस्व) विदुषः पुरु- षस्य (भूतानि ) सत्त्वानि (उपसदः) समीपवर्तिनः (भवन्ति) (यः) पुरुष (पषम् ) सू०२३१व्यापकं वात्यं परमात्मानम् (घेद) घेति ॥ an .
सू०४ [४] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१६७) धासुन्तौ मासा गोप्पारावकुर्वन् बृहच्च रयंतरं चानुष्ठातारी २ वासुन्तौ । मास । गौतारी । प्रकुर्वन् । बृहत् । च । रथस्- तरम् । च । अनु-स्थातारा ॥२॥ वासन्तायैनं मासौ मांच्या दिशो गौपायतो बृहच्च रयंतरं चानु तिष्ठतो य एवं वेद ।। ३ ॥ वासुन्तौ । एनस् । मासा । माच्याः। दिशः। गोपायतः । बृहत् । च । रयम्-तुरम् । च । मन । तिष्ठतः । यः । ० ॥३॥ भाषार्थ-(तस्मै ) उस [विद्वान् ] के लिये (प्राच्याः) पूर्व ( दिशः) दिशा से ॥ १॥ (घासन्तौ ) वसन्त ऋतु वाले [चैत्र-वैशाख ] (माली) दो महीनों को (गोतारो) दो रक्षक (अकुर्वन् ) उन [ विद्वानों ने बनाया, (वृहत् ) वृहत् [बड़े आकाश ] ( च च ) और (रथन्तरम् ) रथन्तर [ रमणीय गुणों द्वारा पार होने योग्य जगत् ] को (अनुष्ठातारौ) दो अनुष्ठाता [साथ रहने वाला घा घिहित कार्यसाधक] [बनाया] ॥ २॥ (वासन्तो) वसन्त तु वाले (मासो) दो महीने (प्राच्याः विशः) पूर्व दिशा से (एमम् ) उस विधान् ] की (गोपायतः) रक्षा करते हैं, [और दोनो] (बृहत् ) बृहत् [चड़ा आकाश ] ( च च ) और (रथन्तरम् ) रथन्तर [ रमणीय गुणों द्वारा पार होने योग्य जगत् ] [ उस के लिये ] ( अनु तिष्ठतः) विहित कार्य करते हैं, (यः) जो [ विद्वान् ] (एवम् ) व्यापक [व्रात्य परमात्मा ] को (वेद ) जानता है ॥३॥ १-(तस्मै ) विदुपे जनाय (प्राच्याः) पूर्षायाः (दिशः) दिकसकाशात् ॥ २-(वासन्ती ) वसन्तसम्बन्धिनौ चैत्रवैशाखौ ( मासौ) (गोप्तागै) रक्षको (अकुर्वन् ) ते विद्वांसः कृतवन्तः ( बृहत् ) प्रवृद्धमाकाशम् (च) (रथः न्तरम् ) रमणीयगुणस्तरणीयं जगत् ( च) (अनुष्ठातारौ) सहवर्तमानी। विहितकर्मसाधकी॥ ३-(एनम् ) विद्वांसम् ( गोपायतः) रक्षतः (अनुतिष्ठतः) सहवर्तेते। विहितकर्म कुरुतः ( यः) विद्वान् ( एवम् ) इण गतौवन् । व्यापक व्रात्यं पर मात्मानम् (वेद) जानाति । अन्यत् पूर्ववत्-म० १, २॥ - .
J क- D (३,१६८) अथर्ववेदभाष्ये सू० ४ [ ४८८] भावार्थ-विद्वान् लोग निश्चय करके मानते हैं कि जो मनुष्य पर: मात्मा में विश्वास करता है, वह पुरुषार्थी जन पूर्वादि दिशाओं और वसन्त आदि ऋतुओं में सुरक्षित रहता है ॥१-३॥ तस्मै दक्षिणाया दिशः ॥un तस्मै । दक्षिणायाः । दिशः ॥४॥ मौमासा : गोप्तारावकुर्वन् यज्ञायुतिय ई. वामदे व्यं चौनुष्ठातारौ ॥ ५॥ मा । मासा । गौमारी। अकुर्वन् । युवायुजियस् । च । चाम-देव्यम् । चु । ॥५॥ युष्मावन मासौ दक्षिणाया दिशो गौपायता यज्ञायज्ञियै घ वामदे व्यं पान तिष्ठतो य सर्व वेद ॥ ६॥ ष्मा । एनम् । मासी। दक्षिणायाः । दिशः । गोपायुतः । यज्ञायज्ञियम् । च । वाम-देव्यम् । च ।.०॥ ६ ॥ भाषार्थ-(तस्मै ) उस [विद्वान् ] के लिये (दक्षिणायाः दिशः) दक्षिण दिशा से ॥४॥ (अप्पो) घाम वाले [ज्येष्ठ-आषाढ़] (मासौ ) दो महीनों को (गोप्तारौ) दो रक्षक (अकुर्वन् ) उन [ विद्वानों ] ने बनाया, (यशायशियम् ) सव यज्ञों के हितकारी [वेद ज्ञान] को (वच ) और (वाम- देव्यम् ) वामदेव [ श्रेष्ठ परमात्मा से जताये गये [ भूतपञ्चक ] को (अनुष्ठा- तारौ ) दो अनुष्ठाता [ साथ रहने वाले या कार्य साधक] [बनाया ] ॥५॥ (गैमौ) घाम वाले (मासौ) दो महीने (दक्षिणायाः दिशः) दक्षिण दिशा से (एनम् ) उस [विद्वान् ] की (गोपायतः) रक्षा करते हैं, (च) और दोनों] ॥ ५, ६-( प्रेमौं ) प्रीष्म-अण् । निदाधसम्बन्धिनौ ज्येष्ठापाढी मासौ ) ( यज्ञावझियम् ) व्याख्यातम्-सू०३म० ५ (वामदेव्यम् ) गतम्- - ॥ सू०४ [४०] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,९६८) (यशायशियम् ) सब यशों का हितकारी [घेद शान ].(च) और (वामदेव्यम्) घामदेव [श्रेष्ठ परमात्मा ] करके जताया गया [भूतपञ्चक ] [ उस के लिये ] (अनुतिष्ठतः ) विहित कर्म करते हैं, ( यः ) जो [ विद्वान् ] (एवम् ) व्यापक [मात्य परमात्मा ] को (वेद) जानता है॥६॥ भावार्थ-मन्त्र १-३ के समान है॥४-६॥ तस्मै प्रतीच्या दिशः ॥७॥.. तस्मै । मृतीच्याः । दिशः ॥ ७॥ : वार्षिकी मासा गोमारावकुपन् धैरूपं च धैराज चानु- ष्ठातारौ ॥॥ वार्षिकी। माना। गोमारी। अकुर्वन् । वै रूपम् । च। वै राजस् । ॥ १० ॥८॥ मासा मुतीच्या दिशो गौपायतो पैरूपं च वैराजं चानु' तिष्ठतो य एवं घेद ॥६॥ वार्षिको । एनम् । मासा । मृतीच्याः । दिशः । गोपायता। धै रूपम् । च । वै राजस् । च । ॥६॥ भाषार्थ-(तस्मै) उस [विद्वान् ] के लिये (प्रतीच्या दिशः) पश्चिमी दिशा से ॥ ७ ॥ (धार्पिको ) घर्षा वाले [श्रावण:-भाद्र ] (मासौ ) दो महीनों फो (गोतारी) दो रक्षक (अकुर्वन् ) उन [विद्वानों ने बनाया, (च) और (पैरूपम् । वैरूप [विविध पदार्थों के जताने वाले वेद ज्ञान को (च.) (वैराजम् ) वैराज [विराट रूप अर्थात् बड़े ऐश्वर्यवान वा प्रकाशमान परमात्मा के स्वरूप के प्राप्त कराने वाले मोक्ष ज्ञान] को (अनुष्ठातारौ ) दो अनुष्ठाता साथ रहने वाले वा विहित कर्म साधक ] [ बनाया ] ॥ ॥ (वार्षिको ) वर्षा वार्षिकायेनं मासा . 1. और । ५ सू०३ म० ५ । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ७-(तस्मै ) विदुषे ( प्रतीच्या) पश्चिमायाः (दिशः) । ८, 8-(पार्पिको ) वर्षा-ठन् । वर्षासम्बन्धितौ श्रावणभाद्रौ.(वैरूपम् ) (३,१००.) अपर्धवेदभाध्ये सू०-४ [४] वाले (मासौ) दोनों महीने (प्रतीच्या दिशः) पश्चिमी दिशा से (एनम् ) उस [विद्वान् ] की (गोपायतः) रक्षा करते हैं, (च) और [दोनों] (वैरूपम् ) वैरूप [विविध पदार्थों का जताने घाला वेद शान] (च) और (वैराजम् ) वैराज [विराट् रूप अर्थात् बड़े ऐश्वर्यवान् वा प्रकाशमान परमात्मा का स्वरूप प्राप्त कराने वाला मोक्ष ज्ञान ] [ उसके लिये ] (भनु तिष्ठतः) विहित कर्म करते हैं, (यः) जो विद्वान् ] (एवम् ) व्यापक बायपरमात्मा] को (घेद ) जानता है ॥ ६ ॥ भावार्य-मन्त्र -३ के समान है। 8-81 तस्मा उर्दीच्या दिशः ॥१०॥ तस्मै । उदीच्याः । दिशः ॥१०॥ शारदौ मासा गोप्तारावकु' तं च नौधुसं चानुष्ठातारौ ११ शारदौ । मासौ । गोप्तारी। अकुर्वन् । श्यै तम् । चु । नौधमम् । च । ०॥ ११ ॥ शारदावन मासावुदीच्या दिशो गौपायतः श्य तं च नौधर्म : घान तिष्ठतो.य एवं वेद ॥ १२ ॥ शारदौ । र नम् । मासा । उदीच्याः। दिशः । गोपायतः । श्य तम् । चु । नौधुसम् । षु । ० ॥ १२ ॥ भाषार्थ-(तस्मै ) उस [विद्वान् ] के लिये ( उदीच्या दिशः) उत्तर घाली दिशा ले ॥ १०॥ (शारदौ) शरद् ऋतु वाले [आश्विन-कार्तिक] (माली) दो महीनों को ( गोतारौ ) दो रक्षक (अकुर्वन् ) उन [ विद्वानों ने बनाया, (च) और (श्यैतम् ) श्वैत [सद्गति बताने वाले वेदज्ञान] को (च) सू०२।१६। पदार्थानां रूपं निरूपणं यस्मात् तद् वेदज्ञानम् (वैराजम् ) सू० २।१६। विरारूपस्य ऐश्वर्यवतः प्रकाशमानत्व वा परमात्मस्वरूपस्य प्रति- पादकं मोक्षज्ञानम् । अन्य पूर्ववत् ॥ १०-(उदीच्याः) उत्तरायाः । अन्यद्गतम् ॥ ११. १२-( शारदौ ) शरत् सम्बन्धिनावाश्विनकार्तिको (श्यैतम्) - .
. . सू० [] पञ्चदर्श काण्डस् ॥ १५ ॥ (३,१७१) और ( नौधसम् ) नौधस [ऋषियों के हितकारी मोक्ष शान ] को (अनुष्ठातारी) दो अनुष्ठाता [साथ रहने वाले वा कार्यसाधक] [ घनाया ]॥ ११ ॥ (शाग्दी) शरद् ऋतु वाले (मासो) दो महीने ( उदीच्याः दिशः ) उत्तर पाली दिशा से ( एनम् ) उस [विद्वान् ] की (गोपायतः) रक्षा करते हैं, (च) और [दोनों ] ( श्यैतम् ) श्यत् [ सद्गति प्रताने वाला, वेद शान] (च) और (नौधसम् ) नौधस [ऋषियों का हितकारी मोक्ष शान] [ उसके लिये ] (अनु तिष्ठतः) विहित कर्म करते हैं, (यः) जो [ विद्वान् ] ( एवम् ) व्यापक मात्य परमात्मा ) को (वेद) जानता है ॥ १२ ॥ भावार्थ-मन्त्र १-३ के समान है ॥ १०-१२॥ तस्मै ध्रुवार्या दिशः ॥ १३॥ तस्मै । ध्रुवायोः । दिशः ॥ १३ ॥ है मनी मासा गोप्तारावकुर्वन् भूमि चाग्निं चानुष्ठातारौ १४ है मनौ । मासा । गोप्तारी । अकुर्वन् । भूमिस् । च । अग्निम् । च।०॥ १४ ॥ है मनाघेनं मासी ध्रुवायो दिशो गौपायतो भूमिश्चाग्नि- श्चानु' तिष्ठतो य एवं वेद ॥ १५॥ है मनौ । र नम्। मासौ। ध्रुषायाः । दिशः । गोपायतः। भूमिः। चु । अग्निः । च । ॥ १५ ॥ भाषार्थ-(तस्मै ) उस [विद्वान् ] के लिये (ध्रुवायाः दिशः) नीची दिशा से ॥ १३ ॥ (हेमनी) शीत वाले [अप्रहायण-पौष ] (मासौ) दो सू० २ । २२। श्येत-अण् । श्येतस्य सद्गते प्रतिपादकं वेदशानम् (नौधसम्) सू०२ । २२ । नोधस्-भण् । नोधसाम् ऋषीणां हितकर मोक्षशानम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ . १३-(तस्मै ) (ध्रुवायाः ) अधोभवायाः (विशः)। १४, १५-(हैमनौ ) सर्वत्राण च तलोपश्च । पा०४।३।२२। हेमन्त- (३,१७२ ) अथर्ववेदभाष्ये सू०४ [८] महीनों को (गोप्तारौ) दो रक्षक (अकुर्वन् ) उन [विद्वानों ने बनाया, (भूमिम् ) भूमि (च) और (अग्निम् ) अग्नि [भौतिक अग्नि] को (अनु. छातारौ ) दो अनुष्ठाता [ साथ रहने वाले वा कार्य साधक] [बनाया ] ॥१४॥ (हैमना ) शीतवाले (मालो) दो महीने (ध्रुवायाः दिशः) नीची दिशा से (एनम् ) उस [विद्वान् ] की (गोपायतः ) रक्षा करते हैं, (च) और दोनों] (भूमिः) भूमि (च) और (अग्निः) अग्नि [ उसके लिये] (अनु तिष्ठतः) विहित कर्म करते हैं, (.यः ) जो [ विद्वान् ] (एवम् व्यापक [वात्य परमात्मा को (वेद) जानता है ॥ १५ ॥ भावार्थ-मन्त्र १-३ के समान है ॥ १३-१५ ॥ तस्मा ऊर्ध्वायो दिशः ॥१६॥ तस्मै । जार्याः । दिंशः ॥१६॥ शै शिरौ मासा गौप्ताराषकुर्वन् दिवै धादित्यं चानुष्ठाता १७ शै शिरौ । मासा। गोप्तारी। अकुर्वन् । दिवस् । च । मादित्यम् । च । अनु शै थिरावन मासावूङयो दिशो गौपायतो द्यौरचोदित्य- श्चानु तिष्ठतो य एवं वेद ॥ १८ ॥ शै शिरौ । एनम् । मास जुर्वायोः । दिशः। गोपायतः । द्यौः। च । नादि त्यः । च । अनु । तिष्ठतः । यः । ॥१८॥ भाषार्थ-(तस्मै ) उस [विद्वान् ] के लिये (:ऊ या दिशः) ऊंची दिशा से ॥ १६ ॥ (शैशिरौ) शिशिर वाले [ पतझड़ वाले, माध-फाल्गुन ] (मासौ) दो महीनों को (गोप्तारौ) दो रक्षक (अकुर्वन् ) उन[ विद्वानों ] ने. . घनाया, ('दिवम् ) आकाश (चं च ) और (आदित्यम् ) सूर्य को (अनुष्ठातारौ). दो अनुष्ठाता [ साथ रहने वाले वा कार्य साधक ] [बनाया] ॥१७॥ (शैशिरो) अण, तलोपः। शीतसम्बन्धिनौ । नामहायणपोषौ (भूमिम्) पृथिवीम् (अग्निम्) भौतिकाग्निम् । अन्यद्गतम् ॥ १६-(तस्मै ) (ऊर्धायाः) उन्नतायाः || १७, १८-(शिशिरो) शिशिर,अण । शिशिरसस्वधिनौ माघ फाल्गुनी अनु-स्थातारी । ।
भू-५ [४]. पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१७३) शिशिर पाले (मासो) दोनों महीने (ऊर्वायाः दिशः) ऊंची दिशा से ( एनम् ) उस [विद्वान् ] की (गोपायतः) रक्षा करते हैं, (च) और [ दोनो.] (चौः) आकाश (च) और (आदित्यः) सूर्य [ उसके लिये ] ( अनु तिष्ठतः ) विहित कर्म करते हैं, (यः) जो [ विद्वान् ] (एवम् ) व्यापक [ व्रात्य परमात्मा को (वेद) जानता है ॥१८॥ 'भावार्थ-मन्त्र १-३ के समान है ॥ १६-१८ ॥ सूक्तस् ५ ॥ १-१६॥ परमात्मा देवता ॥ १, १०, १४ आर्षी गायत्री, २, १५, आची त्रिष्टुप् ३, १६ प्राजापत्याऽनुष्टुप् ४, ६, ८, १२ स्वराट् प्राजापत्या पङ्क्तिः ५,७, ६, १३ ब्राह्मी गायत्री, ११ निवृद् ब्राह्मी गायत्री ।। परमात्मान्तर्यामित्वोपदेशः-परमात्मा के अन्तर्यामी होने का उपदेश । तस्मै माच्या दिशो अन्तर्दै शाद् भवमिध्वासमनुष्ठातारम- कुर्वन् ॥ १॥ तस्मै । मायाः। दिशः । सुन्तः-दे शात् । भवम् । इषु- भासम् । अनु-स्थातारम् । अकुर्वन् ॥ १॥ भव एनभिष्वासः प्राच्या दिशो अन्तर्दू शादनुष्ठातानु तिष्ठति नैन शुरू न भवो नेशानः ॥ २ ॥ भवः। एनम् । इषु-भासः। प्राच्या मायाः। दिशः। अन्तः दे शात् । अनु-स्थाता। अनु । तिष्ठति । न । एनस् । । न । भवः । न । ईशानः ॥२॥ नास्य पशून् न समानान् हिनस्तुि य एवं वेद ॥३॥ :: न । अस्य । पुशून् । न । समानान् । हिनस्तिः। यः । ॥३॥ - (दिवम् ) आकाशम् (आदित्यम् ) श्रादीप्यमान सूर्यम् । भन्यद्गतम् ॥ ५ S (३,१७४-) अथर्ववेदभाष्ये सू[८] भाषार्थ-(तस्मै ) उल[ विद्वान् के लिये (प्राच्याः दिशः) पूर्व- दिशा के (अन्तर्देशात् ) मध्यदेश से ( भवम् ) सर्वत्र वर्तमान परमेश्वर को (इपासम्) हिंसा नाशक, (अनुष्ठातारम् ) अनुष्ठाता ( साथ रहने वाला] र अंकुचन ) उन विद्वानों ने बनाया ॥१॥ (भवः) सर्वत्र वर्तमान, (इष्वासः). हिंसा निवारक, (अनुष्ठाता ) साथ रहने वाला परमात्मा (प्राच्या दिशः) पूर्व दिशा के (अन्तर्देशात् ) मध्य देश से ( एनम् अनु ) उस [विद्वान् ] के साथ (तिष्ठति) रहता है, और (एनम् ) उस [विधान् ] को (न)न (शर्वः) दुःख नाशक, (न) न (भवः ) सर्वत्र वर्तमान और (न) न (ईशानः ) सर्व स्वामी परमेश्वर ॥ २॥ (हिनस्ति कष्ट देता है, (न) न (अस्य) उस [विद्वान् ] के (पशून) प्राणियों को और (न) ने (लमोनान् ) [ उलफे] तुल्य गुणं बालों को [कष्ट देता है ], (यों) जो [ विहीन ] ( एवम् ) ऐसे वा व्यापक [बायं परमात्मा को (घेदः) जानता है ॥ ३॥ भावार्थ-विद्वानों का अंत है कि जो मनुष्य परमात्मा को सर्वव्यापक सर्वान्तर्यामी जानकर सदा सर्वत्र पुरुषार्थ फरके उसका आज्ञाकारी रहता है, : वह सर्वशक्तिमान परमेश्वर सब चिन्न हटाकर उस पर उसके अनुगामियों पर अनुग्रह करता है । १-३॥ 7 १- (तस्मै ) विदुषे ('प्राच्याः) पूर्वायाः (दिशः) (अन्तर्देशात् ) मध्यदेशात् (भवम् ) सर्वत्र वर्तमान परमेश्वरम् (इम्बासम् ) ईः किञ्च । 'उ० १ । १३ । ईष हिंसायाम्-उप्रत्ययः, कित् ह्रस्वश्च, इषु श्रेष्ठ क्षेपे-अण । हिंलायाः क्षेपकं नाशकम् ( अनुष्ठातारम् ) सहवर्तमानम् (अकुर्वन् ) ते विद्वांसः फुतवन्तः॥ २-(भवः) सर्वत्र वर्तमानः (एनम् ) विद्वालम् (इष्वासः ) हिंसा: नाशकः (प्राच्या) (दिशः) (अन्तर्देशात् )-(अनुष्ठाता) सहवर्तमानः (अनु) अनुलक्ष्य ( तिष्ठति ) वर्तते (न) निषेधे ( शर्वः) दुःखनाशक परमेश्वरः (न) (भवः) (न)(ईशानः) सर्वेश्वरः ।। . ३-(न.) निषेधे (स्य ) विदुषः (पशन ) प्राणिनः (न) (समानान्) तुल्यंगुणान् पुरुषान् (हिनस्ति) दुःखयति. ( यः) विद्वान् (.एवम् ) ईदृशं व्यापकं वा नात्यं परमात्मानम् (वेद.) जानाति : .. ame ५ ०५[४४) · पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ .. । तस्मै दक्षिणाया दिशो अन्तर्दै शाच्छुर्वमिप्यासमनुष्ठाता- रमकुर्वन् ।॥ ४॥ तस्मै । दक्षिणायाः। दिशः । अन्तः-दे शात् । शर्वम् । इषु- भासम् । ॥ ४ ॥ शर्व निमिष्वासो दक्षिणाया दिशो अन्तर्दै शादनुष्ठातान तिष्ठति नैन० ॥ ५॥ शुर्वः । एनम् । दुषु-मासः । दक्षिणायाः । दिशः । ॥ ५ ॥ भापार्थ-(तस्मै ) उस [विद्वान् ] के लिये ( दक्षिणायाः दिशः) दक्षिण दिशा के (अन्तर्देशात्) मध्य देश से (शर्वम् ) दुःखनाशक परमात्मा को (इप्यासम् ) हिंसा निवारक, (अनुष्ठातारम् ) साथ रहने घाला (अकुर्वन्) उन [विद्वानों ने बनाया ॥४॥ (शर्वः ) दुःखनाशक, (इष्वासः ) हिंसा निवा- रक, (अनुष्ठाता) साथ रहने वाला जगदीश्वर (दक्षिणाया दिशः) दक्षिण दिशा के अन्तर्दशात्.): मध्य देश ले (एनम् अनु). इस [: विछान् ] के साथ ( निष्ठति.) रहता है, (एनम् ) उस [विद्वान् ] को (न) न...... [म०२,३]॥५॥ भावार्थ:-मन्त्र १-३ के समान है ॥ ४,५ ॥ तस्मै प्रतीच्या दिशों अन्तर्दै शात् पशुप पतिभिष्वासमनुष्ठा- तारमकुर्वन् ॥६॥ तस्मै । मुतीच्याः । दिशः । अन्तः-दे शात् । पशु-पतिम् । . । - 1"। दुपु-भासम् । ० ॥६॥ पशुपतिरेनमिष्वासः प्रतीच्या दिशो अन्तर्दै शानु० ॥ ७ ॥ पशु-पतिः । र नम् । इषु-भासः । प्रतीच्याः । दिशः ।.७॥७॥ -: भाषार्थ-(तस्मै ) उस विद्वान् ] के लिये (प्रतीच्या दिशः) पश्चिम ४, ५-स्पष्टं पूर्ववञ्च ॥ ६,७-(प्रतीच्याः) पश्चिमायाः (पशुपतिम् ) प्राणिनां रक्षकम् (पशु , . , (३,१७६ ) अथर्ववेदभाष्ये सू०५ [४] . दिशा के (अन्तर्देशात् ) मध्य देश से (पशुपतिम् ) प्राणियों के रक्षक परमात्मा को (इष्वासम् ) हिंसा हटाने वाला ( अनुष्ठातारम् ) साथ रहने वाला (अकुर्वन् ) उन [विद्वानों ने बनाया ॥६॥ (पशुपतिः) प्राणियों का रक्षक, (इम्घासः) हिंसा इटाने वाला (अनुष्ठाता),साथ रहने वाला परमात्मा (प्रतीच्या दिशः) पश्चिम दिशा के (अन्तर्देशात् ) मध्य देश से ( एनम् अनु) उस [विद्वान् ] के साथ (तिष्ठति) रहता है और ( एनम् ) उस [विद्वान् ] को (न) न......[म० २, ३ ] ॥ ७ ॥ . भावार्थ-मन्त्र १-३ के समान है ॥ ६, ७ ॥ तस्मा उदीच्या दिशो अन्तर्दै शादुयं देवर्मिध्वासमनुष्ठा- तारमकुर्वन् ॥ ८॥ तस्मै । उदीच्याः । दिशः। अन्तः-देशात् । उनम् । दे वस् । इषु-भासम् 10॥८॥ उग्र स्ने देव ईष्वास उदीच्या दिशो अन्तर्दै शादनु० ॥८॥ उग्रः । र नम् । देवः । इषु-भासः । उदीच्याः । दिशः।oun भाषार्थ-(तस्मै ) उस [विद्वान् ] के लिये (उदीच्या दिशः) उत्तर दिशा के.(अन्तर्देशात् ) मध्यदेश से ( उग्रम् ) प्रचण्ड स्वभाव वाले (देवम् ) प्रकाशमय परमात्मा को (इम्बासम् ) हिंसा हटाने वाला, (अनुष्ठातारम् ) साथ रहने वाला (अकुर्वन्-) उन [विद्वानों ने बनाया॥ ॥ (उन) प्रचण्ड स्वभाव वाला, (देवः) प्रकाशमय, (इस्वासः) हिंसा हटाने वाला, (अनुः ष्ठाता)साथ रहने वाला परमात्मा ( उदीच्याः दिशः) उत्तर दिशा के (अन्त- देशात्) मध्य देश से ( एनम् श्रनु) उस [विद्वान् ] के साथ (तिष्ठति ) रहता है, (एनम् ) उस [विद्वान् ] को (न) न...... [मन्त्र २,३] ॥ . भावार्थ मन्त्र १-३ के समान है ॥६॥ पतिः) प्राणिनां रक्षकः। अन्यत् पूर्ववत् ॥ ८, 8-(उदीच्याः) उत्तरायाः (उमम्) प्रचण्डस्वभावम् (देवम् ) प्रकाशमयम् । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ।। .
सू०५ [४] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१७७) तस्मै ध्रुवायो दिशो अन्तर्दै शाद् कुद्रमिध्वासमनुष्ठातार- भकुर्वन् ॥ १० ॥ तस्मै । ध्रुवायोः । द्विशः। अन्तः-दै शात् । कुद्रम् । दुषु- भासम् । ० ॥ १० ॥ रुद्र र नमिष्वासो ध्रुवायो दिशो अन्तर्दै शादनु ० ॥ ११ ॥ रुद्रः । एनम् । इषु-प्रासः । ध्रुवायोः । दिशः। ॥ ११... , भाषार्थ-( तस्मै ) उस [विद्वान् ] के लिये (ध्रुवायाः दिशः ) नीची दिशा के ( अन्तर्देशात् ) मध्य देश से ( रुद्रम् ) शत्रुनाशक परमेश्वर को (इष्यासम् ) हिंसा हटाने वाला, (अनुष्ठातारम् ) साथ रहने वाला (अकुर्वन्) उन [विद्वानों ] ने बनाया ॥ १०॥ (रुद्रः) शत्रुनाशक, (इष्वासः ) हिंसा हटाने घाला (अनुष्ठाता ) साथ रहने वाला परमात्मा.(ध्र वायाः दिशः ) नीची दिशा के (अन्तर्देशात् ) मध्य देश से (एनम् अनु ) उस [विद्वान् ] के साथ (निष्ठति) रहता है, और ( एनम् ) उस [विद्वान् ] को ( न ) न...... [म० २,३ ॥ ११ ॥ भावार्थ-मन्त्र १-३ के समान है ॥ १०, ११ ॥ तस्मा भंया दिशो अन्तर्दै शान्महादे वर्मिध्वासमनुष्ठा- तारमकुर्वन् ॥ १२ ॥ तस्मै । ऊर्ध्वायाः । दिशः । अन्तः-देशात् । महा-देवम् । इषु-भासम् । ० ॥ १२ ॥ महादेव र नमिष्वास जॉयो दिशो अंन्तर्दै शादनु ०।१३ महा-देवः। र नस् । इषु-मासः। अर्धायाः। दिशः। अन्तः-दे शात् । अनु-स्थाता । ० ॥ १३ ॥ १०, ११-(ध्रुवायाः) अधोवर्तमानायाः (रुद्रम् ) रुङ् गतिहिंसयो:- क्रिप तुक्च रु हिंसायाम् । शत्रुनाशकम् । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ , - (३,१७) अथर्ववेदभाव्ये सू०५. [४] ... भाषार्थ-(तस्मै ) उस [.विद्वान् ]. के लिये (अर्वायाः दिशः) ऊंची दिशा के (अन्तर्देशात् ) मध्य देश से ( महादेवम् ) महादेव [बड़े प्रकाशमय] परमेश्वर को (इण्वासम् ) हिंसा हटाने वाला ( अनुष्ठातारम् ) साथ रहने वाला (अकुर्वन् ) उन [विद्वानों ने बनाया ॥ १२॥ ( महादेवः) महादेव [बड़ा प्रकाशमय ] (इण्यासः) हिंसा हटाने वाला (अनुष्ठाता) साथ रहने वाला परमात्मा (अर्धायाः दिशः) ऊंची दिशा के (अन्तर्देशात् ) मध्य देश से (एनम् अनु) उत्त [विद्वान् ] के साथ (तिष्ठति ) रहता है, और (एनम् ) उस [ विद्वान् ] को (न) न ..." [म० २, ३ ]॥ १३ ॥ भावार्य-मन्त्र १-३ के समान है ।। १२, १३ ॥ तस्मै सर्वेभ्यो अन्तर्दै शेभ्यु ईशानमिष्ठासमनुष्ठातारमकुर्वन् १४ तस्मै । नर्वेभ्यः । अन्तः-द शेभ्यः । ईशानम् । इषु-भासम् । अनु-स्यातारम् । अकुर्वन् ॥ १४ ॥ ईशान एनमिष्वासः सर्वभ्यो अन्तर्दू शेभ्योऽनुष्ठातानु तिष्ठति नैनै शुरू न भुवो नेशानः ॥ १५ ॥ ईशानः । र नम् । इषु-भालः । सर्वेभ्यः । अन्तः-दे शेभ्यः अनु-स्थाता । अन् । तिष्ठति । न। र नम् । शुर्वः । न । भवः । न । ईशानः ॥ १५ ॥ नास्य पशून् न समानन् हिनस्ति य एवं वेद ॥ १६ ॥ न । अस्य । पुशून् । न । समानान् । हिनस्ति । यः 10. ॥१६॥ :: ‘भाषार्य-(तस्मै ) उस विद्वान् के लिये ( सर्वेभ्यः ) सव (अन्तः हेशेभ्यः ) मध्यदेशों से (ईशानम् ) सव के स्वामी परमात्मा को. (इम्बासम् ) हिंसा हटाने वाला (अनुष्ठातारम्) साथ रहने वाला (अकुर्वन् ) उन .-१२,. १३--(ऊर्चायाः)..उपरिवर्तमानायाः (महादेवम् ) महाप्रकाश: भयम् । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ।। १४, १५, १६-(अन्तर्देशेभ्यः) मध्यदेशेभ्यः (ईशानम् । सर्वस्वासिनम् । ।
. सू० [0]. पञ्चदशं कारउस्. ॥ १५ ॥ (३,१७४) [विद्वानों ने बनाया ॥ १४ ॥ (ईशाना ) सब का स्वामी, (इण्यासः) हिंसा एटाने वाला ( अनुष्ठाता ) साथ रहने वाला परमात्मा (सभ्यः अन्तर्देशेभ्यः) सब मध्य देशों से ( एनम् अनु') उस [ विद्वान् ] के साथ (तिष्ठति ) रहता है, और ( एनम् ) उस [विद्वान् ] को (न),न (शर्वः) दुःखनाशक, (न) न (भवः) सर्वत्र वर्तमान (न) न (ईशानः ) सर्वस्वामी परमेश्वर ॥ १५ ॥ (हिनस्ति ) कष्ट देता है, (न) न (अस्य ) उस [विद्वान् ] के (पशन ) प्राणियों को और (न) न [ उसके] (समानान् ) तुल्य, गुण वालों को [ कष्ट देता है ], (यः) जो [विन्लान् ] ( एवम् ) ऐसे वा व्यापक [प्रात्य परमात्मा को (वेद ) जानता है ॥१६॥ ... भावार्थ-मन्त्र १-३ के समान है ॥ १४, १५, १६ ॥ TH सूक्तम् ६॥ १-२६ ॥ वात्यो देवता, १, ४ आसुरी पक्तिः। २, १७ आर्ची पनि पापी पङ्क्तिः, ५, ११ सान्नी त्रिष्टुप्, ६, १२ निचूदार्ची वृहती, ७,१०, १३, १६, २४ आसुरी वृहती; साम्नी पङ्क्तिा ६ प्राजापत्या त्रिष्टुप्; १४, २३ आर्ची त्रिष्टुप्, १५, १८ विराडापी जगती; १६ प्राय॑ष्णिक, २० सामन्यनुष्टुप् २१ श्रार्ची वृहती; २२ प्राप्यु पिणः २५ श्राय॑नुष्टुप, २६'विराडार्षी वृहती ॥ ईश्वरस्य सर्वस्वामित्वोपदेशः-ईश्वर के सर्वस्वामी होने का उपदेश । स ध्रुवां. दिशमनु व्यचलत् ॥ ९॥ सः । ध्रुवाम् । दिशम् । अन । वि । अचलत् ॥ १॥. तं भूमिश्चाग्निश्चौषधयश्च वनस्पतयश्च वानस्पृत्याश्च वीरुधश्चानुव्यंचलन् ॥ २॥ तम् । भूमिः । च । ऋग्निः । चु । ओषधयः । च । वनस्पतयः। चु.। वानस्पत्याः । । वीरुधः । च । अनु-ध्य चलन् ॥ २ ॥ भूमेश्च वै सो नश्चौषधीनां च वनस्पतीनां च वानस्प- त्यानां च वीरुधौ च मियं धाम भवति य एवं वेद ॥३॥ अन्यत् पूर्ववत्-म० १-३, स्पष्टं च ॥:..
। । । । . (६,१८०) अथर्ववेदभाष्ये सू०६ [४०] भूमः। च । वै। सः । अन । घु। ओषधीनाम् । च । वनस्पतीनाम् । चु । वानस्पत्यानाम् । च । वीरुधाम् । च । मियम् । धाम । भवति । यः । ० ॥ ३ ॥ भाषार्थ-सः) वह [व्रात्य परमात्मा } (वाम् ) नीची (दिशम् अनु) दिशा की ओर (वि अचलत् ) विचरा ॥ १.॥ (भूमिः) भूमि (च च) 'और (अग्निः) भग्नि [ भौतिक अग्नि ] ( च ) और ( ओषधयः) श्रोपर्धे [ जौ, गेहूं, चावल आदि अन] (च) और (वनस्पतयः) वनस्पतियां [ पीपल आदि वृक्ष ](च) और (वानस्पत्याः) वनस्पतियों से उत्पन्न पदार्थ [काष्ठ फूल, फल, मूल, रस श्रादि] (च) और ( वीरुधः ) लतायें | लोमलता प्रादि (तम् ) उस [व्रात्य परमात्मा ] के (अनुव्यचलन् ) पीछे विचरे ॥२॥ (सः) वह [ विद्वान् ] (वै.) निश्चय करके (भूमेः) भूमि का (च च ) और (अग्नेः) अग्नि का (च) और (ोपधीनाम् ) ओपधियों का (च) और (वनस्पतीनाम् ) घनस्पतियों का (च) और (वानस्पत्यानाम् ). वनस्पतियों से उत्पन्न पदार्थों का (च) और (वीरुधाम् ) लताओं का (प्रियम् ) प्रिय (धाम ) धाम [घर ] (भवति) होता है, ( यः) जो [विद्वान् ] ( एवम् ) ऐसे या व्यापक [व्रात्य परमात्मा] को (वेद) जानता है ॥३॥ भावार्थ-जब विद्वान् पुरुष परमारमा को नीची श्रादि दिशाओं में सर्वव्यापक और सर्व नियन्ता जानकर उसके उत्पन्न किये पृथिवी आदि पदार्थों का तत्वज्ञान प्राप्त करता है, तब वह उनसे यथावत् उपकार लेकर सुख पाता - ) . 'वनस्पति-एय १-(सः) व्रात्यः (ध्रुवाम् ) अधोवर्तमानाम् ( दिशम् ) (अनु) अनु. 'लक्ष्य (व्यचलत् ) विचरितवान् । २-(तम् ) वात्यम् (भूमिः) (च) (अग्निः) भौतिकाग्निः (भोप- धयः) यवद्रोह्याद्यन्नानि (च) (वनस्पतयः) पिप्पलादयो वृताः (वानस्यत्याः ) । वनस्पतिभ्य उत्पन्नाः काष्ठपुष्पफलमूलरसादयः ( च ): (वोरुधः ) सोमलतादयः (च) (अनुव्यवलन् ) अनुसृत्य व्यचरन् । ३-(धाम ) गृहम् (एवम् ) सू०.२ म०३ 1. इण् गतौ-वन् । ईदृशं व्यापकं वा नात्यम् । अन्यद् गतं सुगमं च ॥ .
०६ [४८०] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१८१) स वीं दिशमनु व्यचलत् ॥४॥ सः ऊर्ध्वास् । दिशम् ॥४॥ तमृतं च सत्यं च सूर्यश्च चुन्द्रश्च नक्षत्राणि चानुष्यंचलन् । तम् । ऋ तम् । च । सत्यम् । च । सूर्यः । च । चन्द्रः । च । नक्षत्राणि । च । ०॥५॥ ऋ तस्य च वै स सुत्यस्य च सूर्यस्य च चन्द्रस्य च नक्षत्राणां च मियं धाम भवति य एवं वेद ॥ ६ ॥ ऋ तस्य । च । वै ।। सत्यस्य । च । सूर्यस्य । च । चन्द्रस्य । च । नक्षत्राणाम् । च । ० ॥ ६ ॥ भाषार्थ-(सः) वह [मात्य परमात्मा ] (ऊर्वाम् ) ऊंची (दिशम् अनु) दिशा की ओर (वि अचलत् ) विचरा ॥४॥ (तम् ) यथार्थ विज्ञान (च च ) और ('सत्यम् ) [ विद्यमान जगत् का हितकारी] भविनाशी कारण (च) और ( सूर्यः) सूर्य (च) और (चन्द्रः) चन्द्रमा (च) और (नक्षत्राणि) चलने वाले तारे (तम् ) उस [व्रात्य परमात्मा] के (अनुव्यचलन ) पीछे विचरे ॥ ५॥ (सा) वह [विद्वान् पुरुष] (वै) निश्चय करके (ऋतस्य ) सत्य विज्ञान का ( च च ) और ( सत्यस्य ) [ विद्यमान् जगत् के हितकारी] अविनाशी कारण का (च) और (सूर्यस्य ) सूर्य का (च) और (चन्द्रस्य) चन्द्रमा का (च) और (नक्षत्राणाम् ) चलने वाले तारागणों का ( प्रियम्) प्रिय (धाम) धाम [घर] (भवति ) होता है, (यः) जो [विद्वान् ] (एषम्) ऐसे वा व्यापक [व्रात्य परमात्मा ] कों (वेद) जानता है ॥ ६॥ भावार्थ-परमात्मा के सामर्थ्य से ही अविनाशी विज्ञान और जगत् को नित्य कारण और कार्यरूप सूर्य आदि पदार्थ उत्पन्न होते हैं, ऐसा हद शानी पुरुष ईश्वरीय सत्यशान फो, कारणरूप और कार्यरूप जगत् को यथावत् जानकर श्रानन्द पाता है॥४,५,६॥ ४-(सः) वात्यः (ऊर्वाम् ) उपरिवर्तमानाम् ॥ ५, ६, (तम् ) नात्यम् ( ऋतम् ) यथार्थविज्ञानम् (च) (सत्यम् ) सत्-यत् । सते विधमानाय जगते हितम् । अविनाशि कारणम् ( नक्षत्राणि) पक्ष गती-अनन् । गतिमन्तस्तारागणाः । अन्यद् गतं स्पष्टं च । ६ C . का चांच चु . अथर्ववेदभाष्ये सू०.६ [ 0] स उत्तुमा दिशमनु व्यचलत् ॥७॥ सः । उत्-तमास् । दिशम्।०७ तमृचश्चु सामानि च यज पि च ब्रह्म चानुध्ये चलन् ॥६॥ तम् । ऋचः। च । सामानि । चु । यज षि। च । प्रम । चु०८ वैस सास्नी च यजुषां ब्रह्मणश्च मियं धाम भवति य एवं वेद ॥८॥ ऋचाम् । च । वै । सः । साम्नोस् । 'चु । यज षाम् । चुः । ब्रह्मणः । च । ॥६॥ भाषार्थ-(स) वह [वांत्य परमात्मा ] ( उत्तमाम् ) अत्यन्त 'ची (दिशम् अनु ) दिशा की ओर ( वि अचलत् ) विचर ॥ ७॥ (ऋचः ) ऋग्वेद की ऋचायें [अर्थात् पदार्थो के गुण बताने वाले मन्त्र ] (च चं) और (सामानि ) सामवेद के मन्नं [अर्थात् मोक्ष प्रतिपादक मन्त्र ] (च) और ('यंजूर्षि) यजुर्वेद के मन्त्र [ अर्थात् सत्कर्म प्रकाशक शान ] (च) और (ब्रह्म) अथर्ववेद [ अर्थात् ब्रमशान ] (तम् ) उस [प्रात्य परमात्मा ] के (अनुव्यच. 'लन् ) पीछे चले ॥ ८ ॥ (सः) वह [ विद्वान् ] ( वै) निश्चय करके (ऋचाम्) ऋग्वेद की ऋचाओं को (चं च ) और ( सानाम् ) सामवेद के मन्त्रों का (च) और ( यजुषाम् ) यजुर्वेद के मन्त्रों का (च) और ( ब्रह्मणः) अथर्ववेद का (प्रियम् ) प्रिय (धाम) धाम [घर] (भवति ) होता है; (यः) जो [विद्वान् ] (एवम् ) ऐसे वा व्यापक [प्रात्य परमात्मा] को (वेद) जानता है ॥8 भावार्थ-मनुष्य वेदों में प्रतिपादित ईश्वरीय शान को ऊंचे से ऊचे स्थान में साक्षात् करके उन्नति करता हुआ मोक्षानन्द भोगता है ॥ ७, ८, ६ ॥ ७-(सः) वात्यः (इसमाम् ) अतिशयेनोन्नताम् । अन्यद् गतम् ॥ 18-(तम् ). वास्यम् ( ऋतः) पदार्थानां गुणप्रकाशका मन्त्राः (सामानि ) मोक्षप्रतिपादकमन्त्राः ( यजू पि) सत्कर्मप्रकाशकमानानि (ब्रह्म:) ब्राह्मशानप्रतिपादकोऽथर्ववेदः । अन्यद् गतं सुगम च.......
सू०६ [४८०.] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ ( ३,१८३) - स हुती दिशुमनुष्यचलत् ॥१०॥ सः । बृहुतीम्। दिशम् । ०.॥१०॥ तमितिहासश्च पुराणं च गायोश्च नाराशं मीश्चानव्यचलन्११ तम् । इतिहु-भासः । च । पुराणम् । च । गायोः । नाराशं सीः । च । ० ॥ १९ ॥ इतिहासस्य च वै स पुराणस्य च गायानां च नाराशं सीन च मियं धाम भवति य एवं वेदं ॥ १२ ॥ इतिह-मासस्य । च । वै । सः। पुराणस्य । च । गाथानाम् चु । नाराशं तीनाम् । च । ० ॥ १२ ॥ . भाषार्थ-(सः) वह [ व्रात्य परमात्मा], (वृहतीम् ) बड़ी ( दिश अनु? दिशा की ओर (वि श्रचलत् ) विचरा ॥ १०॥ ( इतिहासः) इतिहास [बड़े लोगों का वृत्तान्त ] ( च च ) और (पुराणम् ) पुराण [ पुराने लोगों का वृत्तान्त ] (च) और ( गाथाः ) गाथायें [ गाने योग्य वेदमन्त्र, शिक्षाप्रद श्लोक श्रादि] (च) और ( नाराशंसीः) नाराशंसी [ वीर नरों की गुण- कथायें-] ( तम्) उस [वात्य परमात्मा के (अनुव्यचलन् ) पीछे चलीं ॥१९॥ (सा) यह [विद्वान् ] पुरुष (वै ) निश्चय करके ( इतिहासस्यः) इतिहास फा (च च ) और ( पुराणस्य ) पुराण का (च) और (गाथानाम् ) गाथाओं का (च) और (नागशंतीनाम् ) नाराशंसियों का (प्रियम् ) प्रिय ( धाम) . १०-(सः) प्रात्यः परमात्मा (वृहतीम् ) प्रवृद्धाम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ११, १२-(तम्) ग्रात्यम् ( इतिहासः) इतिह पारम्पार्योपदेश श्रास्ते. ऽस्मिन् । इतिह+श्रास उपवेशने विद्यमानतायां च-घञ् । महापुरुषाणां वृत्तान्तः (च) (पुराणम् ) प्राचीनपुरुषाणां वृत्तान्तः (च) (गाथाः ): उपि- कुपिगार्तिभ्यस्थन् । उ०'२।४।गै गाने-थन् । गानयोग्या वेदमन्त्राः । शिक्षाप्रदाः श्लोकादयः ( नाराशंसीः) अ० १४।१।७। नर + शंतु स्तुती-श्रण । दीर्घश्च, ततः स्वार्थ-श्रण, ङीपू । येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मन्त्रा-निरु० ।
(३,१८४) अथर्ववेदभाष्ये सू०६. [४०] धाम घर] (भवति.) होता है, (यः) जो [विद्वान् ] (एवम् ) ऐसे या ध्यापक [वात्य परमात्मा ] को-(वेद) जानता है ॥ १२ ॥ भावार्थ-जो मनुष्य परमात्मा के गुण कर्म स्वभाव के साथ उत्तम मनुष्यों के गुण कर्म स्वभाव का उपदेश करता है, वह इतिहास पुराण आदि द्वारा कीर्ति पाता है ॥ १०, ११, १२ ॥ मन्त्र १०-१२ महर्षि दयानन्दवंत ऋग्वेदादि भाष्यभूमिका घेदसंहा- विचार पृष्ठ ८२ में उद्धृत हैं। सपादिशुमनु ध्यचलत् ॥१३॥ सा परमाम् ।दिशंम् ।।१३।। तमोहनीयश्च गार्हपत्यश्च दक्षिणाग्निश्च यज्ञरघु यजमा- नश्च पुशवश्चानुव्य॑चलन् ॥ १४ ॥ तम् । श्रा-हुधुनीयः । ॥ । गार्ह-पत्यः । च । दक्षिण-अग्निः । चु । यज्ञः। च.। यजमानः । । पुशवः । च । ०॥ १४ ॥ .. भाहवनीयस्य च वै स गार्हपत्यस्य च दक्षिणाग्नेश्च' यज्ञस्य च यजमानस्य च पशूनां च मयं धाम भवति य एवं घेदर५ श्रा-हवनीयस्य । च । वै। सः । गाई -पत्यस्य । च । दक्षिण- अग्नेः । चु । युज्ञस्य । चु । यजमानस्य । च । पशूनाम् । चु । ०.॥ १५ ॥ भाषार्थ-(सः) यह [वात्य परमात्मा] (परमाम्) सब से दूर (दिशम् अनु) दिशा की ओर (वि अचलत् ) विचरा ॥ १३॥ (आहवनीयः) -- धीरनराणां कीर्तनानि (अनुव्यचलन ) अनुसृत्य व्यचरन् । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्ट'च॥ १३-(सः) प्रात्यः परमात्मा (परमाम् ) अतिदूराम् । अन्यत् पूर्ववत्॥ १४, १५-(तम् ) वात्यम् (आहवनीयः) माङ+हु दानादानादनेषु- मू०६ [४०] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१८५) माहवनीय [ यश की अग्नि विशेष ] (च च.) और (गाईपत्यः) गार्हपत्य [गृहपत की सिद्ध की हुयी यशाग्नि विशेष ] (च) और ( दक्षिणाग्निः ) दक्षिण अग्नि [ यज्ञामि विशेष ] (च) और ( यशः ) यश (च) और (यज- मानः ) यजमान [यज्ञफर्ता] (च) और (पशवः) सब प्राणी (तम् ) उस [प्रात्य परमात्मा ] के (अनुव्यचलन् ) पीछे विचरे ॥ १४ ॥ (सः) वह [विद्वान् पुरुष ] (वै) निश्चय करके (आहवनीयस्य ) आहवनीय [अग्नि ] का (च च ) और (गार्हपत्यस्य ) गार्हपत्य [अग्नि ] का (च) और ( दक्षि- णाग्नेः) दक्षिण अग्नि का -(च) और (यशस्य ) यज्ञ का (च) और (यजमानस्य ) यजमान का (च) और ( पशूनाम् ) सप प्राणियों का (प्रियम् ) मिय (धाम ) धाम [घर] (भवति) होता है, (यः) जो [ विद्वान् ] (एवम् ) ऐसे वा व्यापक [ व्रात्य परमात्मा ] को (वेद) जानता है ॥ १५ ॥ भावार्थ-जो मनुष्य परमात्मा में ध्यान लगा कर संसार के. उपकारी मग्निहोत्र श्रादि यश तथा विद्यादान और विद्वानों के सत्कार आदि यज्ञ करता है, वह परमात्मा का भक संसार में अति प्रशंसनीय होता है । १३, १४,.१५ ॥ सोऽनादिष्टां दिशुमनु व्यचलत् ॥ १६ ॥ सः । अनादिष्टास् । दिशम् । ० ॥ १६ ॥ समृतवश्चात वाश्च लोकाश्च लौक्याश्च मासोश्चार्धमा- साश्चाहोराने चौनव्यंचलन् ॥१७॥ तम् । तवः । चु । भात वाः । च । लोका। च। लौक्याः । च। मासः । अर्ध-मासाः। दु । अहोराने इति । चु०.१७ ऋतूनां च वै से प्रार्तु वानां च लोकानां च लौक्यानो च मासानां चोर्धमासानो चाहोरावयाश्च मियं धामं भवति य एवं वेद ॥ १८॥ । अनीयर् । यज्ञाग्निविशेषः ( गाईपत्यः) गृहपतिना संयुक्तो यज्ञाग्निविशेषः (दक्षिणाग्निः ) यज्ञाग्निविशेषः (यशः) सद्व्यवहारः, ( यजमानः ) यशकर्ता (पशवः) सर्व प्राणिनः । श्रत्यत् पूर्ववत् सुगम च ।
(३,१८६) अथर्ववेदभाध्ये सू०६ [४०]. ऋतूनाम् । च । वै। सः । वार्त यानाम् । च । लोकानाम् । च । लौक्यानाम् । च । मासानाम् । च । अर्ध -मासानाम् । च। अहोरात्रयाः । च । ॥ १० ॥ भाषार्थ-(सः) बह [व्रात्य परमात्मा ] ( अनादिष्टाम् ) चिना बताई हुयी (दिशम् अनु ) दिशा की ओर (वि अंचलत् ) विचरा ॥ १६॥ : (लोकाः) सब लोक ( च च ) और ( लौक्याः ) लोकों में रहने वाले (च) और (अंतवः) ऋतुर्ये- (च) और (आर्तवाः ) ऋतुओं में उत्पन्न हुये पदार्थ (च) और (मासाः) महीने ( च ) और (अर्धमासाः) प्राधे महीने (च) और (अहोरात्र ) दिन राति (तम् ) उस [ व्रात्य परमात्मा ] के (अनुव्य चलन ) पीछे विचरें॥ १७ ॥ (सः) वह [ विद्वान् ] पुरुष (वै) निश्चय करके (लोकानाम् ) सब लोकों का (चव) और ( लौक्यानाम् ) लोकों में रहने वालों का (घ ) और ( ऋतूनाम्) ऋतुओं का (च) और (आर्तवानाम् ) अंतुओं में उत्पन्न हुये पदार्थो का (च) और ( मासानाम् ) महीनों का (च) मौर (अर्धमासानाम् ) आधे महीनों का (च) और (अहोरात्रयोः) दोनों दिन राति का (प्रियम् ) प्रिय (.धाम ). धाम [घर] ( भवति.) होता है, ( यः.), जो [विद्वान् ] ( एवम् ) ऐसे वा व्यापकं [व्रात्य परमात्मा] को (वेद) जानता है ॥१॥ भावार्थ-मनुष्य को योग्य है कि परमात्मा को लव लोको, लोक वालों और ऋतुओं आदि का स्वामी जानकर सब पदार्थों का विवेकी होवे और उन से यथावत् उपकार लेकर आनन्द पावे ॥१६, १७, १८ ॥ व्यंचलुत् ततो नावय॑न् मन्यत ॥ १८ ॥ सः । मन वृत्ताम् । दिशम् । अनु । वि । अचलत् । ततः । न । भ्रा-वृत्य॑न् । अमन्यत ॥ १६ ॥ . सोऽनोवृत्तां दिश मनु १६-(सः) प्रात्यः (अनादिष्टाम् ) अज्ञापिताम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १७, १८-तम् ) व्रात्यम् (तवः) वसन्तादयः (आर्तवाः ) ऋतु- भवाः पदार्था (लोकाः )भुवनानि ( लौक्याः ) लोक-एय । लोकभवाः पदार्थाः (मासाः) (अर्धमासाः).(अहोरात्रे ) रात्रिदिनेः। अन्यत् पूर्ववत् सुगमं च ॥
--Neem ९०६ [४८०] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१८७) तं दितिश्चादितिश्चेडा चेन्द्राणी चानुव्यचलन् ॥ २० ॥ तम् । दितिः । च । अदितिः । च । इडौ । च । इन्द्राणी । च । मनु-व्यंचलन् ॥ २० ॥ दितैश्च वै सेोऽदिते रचेडोपाश्चेन्द्राण्याश्च मियं धाम भवति य एवं वेद ॥ २१ ॥ दिनः । च । पै । सः । अदितेः। चु । इडीयाः । चु.। इन्द्रा- रयाः । यु । प्रियम् । ० ॥ २१ ॥ भाषा-(सः) पद [ मान्य परमात्मा ] (अनावृत्ताम् ) अनाकृत [विना अभ्यास फी हुयी, मनुष्य को बिना जानी ] (विशम् अनु ) दिशा की और (घि प्रचलन ) विचरा, (ततः) उस [दिशा] से यह (न) नहीं (पायचर ) लीटेगा-(समन्यन ) उस [विधान] ने माना ॥ १६ ॥ (दितिः) दिति [पण्डिन विशनि अर्थात् पार्यरूप नाशवान् राष्टि] (च च) और (अदिनिः) मदिनि [अनगिनत प्रति अर्थात् जगत् की अविनाशी परमाणु रूप सामनो] (च) और (बा) इडा [माप्ति योग्य वेदवाणी] (च) और (द्राणी ) इन्वागी [इन्द्र अर्थात् जीप की शक्ति ] (तम्) उस [मात्य परमात्मा के (अनुव्यचलन.) पीछे विचरे ॥ २०॥ (सा) वह [विद्वान् ] पुगर (2) निश्चय कर (दिनेः) दिनि [ नाशवानं सृष्टि] फा (चच) चीर (अदितः ) [धदिति यिनाशी परमाणु कप सामग्री ] का (च) और (डायाः) इड़ा [घेवाणी] फा (च) और (इन्द्राण्याः) इन्द्राणी [जीव का शनि का (प्रियम् ) प्रिय (धाम ) धाम [घर ] (भवति ) होता है, (यः) १६-(सः)मात्यः (मनावृत्ताम् ) अनभ्यस्ताम् । अशाताम् (ततः) तदिफसकाशात् ( न ) ( निषेधे) (श्रावस्य॑न् ) आवृत्तिं पुनर्गमनं फर्तुमिच्दर भविष्यति (अमन्यत ) अबुध्यत विद्वान् पुरुषः । अन्यत् पूर्ववत् । २०, २१-(तम् ) नात्यम् (दितिः ) दो श्रधखण्डने-क्तिच् । खण्डिता विशतिः । कार्यका नाशशीला सृष्टिः (अदितिः) दो 'अवखण्डने-क्तिन् । अपरिडता प्रकृतिः । अविनाशिनो परमाणुकपा मग्री (इडा) घेवाणी . .
. . (३,१८) अथर्ववेदभाष्ये १० ६ [४] जो [ विद्वान् ] ( एवम्.) ऐसे वा व्यापक [ नात्य परमात्मा ] को (वेद), जानता है ॥२१॥ भावार्थ-परमात्मा की अपार, अनादि और अनन्त शक्ति है, मनुष जितना जितना खोजता है, उतना उतना ही जगदीश्वर की सृष्टि और परमाणु रूप सामग्री को अनादि अनन्त हो पाता जाता है और वेद द्वारा, अपनी शक्ति बढ़ाता हुआ श्रानन्द मनाता चला चलता है ॥ १९, २०, २१ ॥ स दिशोऽनु व्यचलुत् तं विराडनु व्यचलुत् सर्वं चु देवाः साश्चु देवताः ॥ २२ ॥ सः । दिशः । अनु । वि । अचलत् । तम् । धिं-राट् । अनु वि । चलत् । च । च । देवाः । सर्वाः । च । दे वता: विराजश्च वै स सर्वेषां च देवानां सवासां. च देवातीनां मियं धाम भवति य एवं वेद ॥ २३ ॥ वि-राजः । च । वै। सः। सधैषास् । चु.।. देवानाम् । सवासास् । च । देवानाम् । भियस् । ० ॥ २३ ॥ भाषार्थ-(स.) वह [वात्य परमात्मा (दिशः अनु ) सब दिशामा की ओर (वि अचलत् ) विचरा, (विराट् ) विराट् [विविध पदार्थों से प्रकाशमान ब्रह्माण्डरूप संसार] (तम् अनु ) उस [व्रात्य परमात्मा ] के पीछे (वि.अचलत्.) विचरा, (च) और (सर्वे)- सव ( देवाः ) दिव्यपदार्थ (त्र) और (सर्वाः) सव (देवताः) दिव्य शक्तियां [उसके पीछे विचरों ] ॥ २२ ॥ (सः) वह [ विद्वान् ] पुरुष (वै) निश्चय करके (विराजः ) विराट [विविध पदार्थो से प्रकाशमान संसार का (चंच) और (सर्वेपाम् ) सय (देवानाम् ) उत्तम पदार्थों का (च) और ( सर्वासाम् ) सब (देवतानाम् ) निध० १.० ११ (इन्द्राणी) इन्द्रस्य जीवस्य पत्नी विभूतिः शक्तिः । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ २२, २३-(सः) नात्य (दिशः) सर्वाः दिशाः (तम् ) वात्सम् (विराद) वि+राज दीप्ती-किए । पिपिंधपदार्थैः प्रकाशमानों ब्रह्माण्डरूपसंसारः . - .
. म सानन्तर्दै शाननु ०६ [४०] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१८६) उत्सम शक्तियों का ( प्रियम् ) प्रिय ('धाम) धाम [घर] (भवति) होता है, (यः ) जो [विद्वान् ] (एवम् ) ऐसे वा व्यापक [चात्य परमात्मा] को (वेद) जानता है ॥२३॥ भावार्थ-यह संसार, दिव्यपदार्थ और उनकी दिव्यशक्तियां परमात्मा से सब दिशाओं में प्रसिद्ध हुई हैं, उस परमात्मा को साक्षात् करने वाला मनुष्य सब उत्तम पदार्थों और गुणों का विवेकी होकर संसार को प्रिय होता है॥ २२, २३ ॥ ऋग्वेद १० । ६० ।५ तथा यजुर्वेद ३१ । ५ में ऐसा वर्णन है-(ततो विराडजायत विराजो अधिपूरुषः) उस [पूर्ण पुरुप परमात्मा ] से विराट [विविध पदार्थों से प्रकाशमान संसार ] उत्पन्न हुआ, विराट् [ संसार] के ऊपर [अधिष्ठाता] पुरुष [ परिपूर्ण परमात्मा ] है । व्यंचलत् ॥ २४ ॥ सः । सवान् । अन्तः-दे शान् । अन् । वि । ऋचलत् ॥ २४ तं मुजाप॑तिश्च परमे ष्ठी च पिता च पितामुहश्चानुव्यं- चलन् ॥ २५ ॥ तम् । मुजा-पतिः । च । पर मे -स्थी । च। पिता । च । पितामहः । च । अनु-व्यर चलन् ॥ २५ ॥ मुजाप्तेश्च वै स परमे ष्ठिनश्च पितुश्च पितामहस्य च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥ २६ ॥ मजा-पतेः । च । वै। सः । पुरमे -स्थिनः। च । पितुः । च । पितामहस्य । च । प्रियम् । धाम । भवति । यः 10॥२६॥.' भाषार्थ-(सः) वह [वात्य परमात्मा ] ( सर्वान् ) सब ( अन्तर्देशान् ( देवाः) दिव्यपदार्थाः (देवताः), दिव्यशक्तयः । अन्यत् पूर्ववद् यथावद् योजनीयञ्च ॥ २४-२६-(सः) व्रात्यः परमात्मा (अन्तर्देशान् ) मध्यदेशान् (तम्) . (३,१८०) अथर्ववेदभाव्ये सू७ [ ४६१] अनु) सीतरी देशों की ओर ( वि अचलत् ) विचरा ॥ २४ ॥ (प्रजापतिः). प्रजापालक राजा ] ( च च ) और (परमेष्ठी ) परमेष्ठी [बड़े पद घालाप्राचार्य वा संन्यासी]() और (पिता) वाप (च) और ( पितामहः ) दादा (तम् ) उस [व्रात्य परमात्मा ] के (अनुव्यचलन् ) पोछे विचरे ॥ २५ ॥ (सः) वह [विद्वान् ] पुरुष (2) निश्स्य करके (प्रजापतेः ) प्रजापालक राजा ] का (च च) और( परमेष्टिनः ) परमेष्ठी [बड़ी स्थिति वा प्राचार्य वा सन्यासी] का (च) और (पितुः) बाप का (च) और (पितामहस्य.) दादा का (प्रियम् ) प्रिय (धाम ) धाम [घर] ( भवति ) होता है, (यः) जो [विद्वान् ] ( एवम् ) ऐसे [व्रात्य परमात्मा ] को ( वेद ) जानता है ॥२६॥ भावार्थ-जो विद्वान् पुरुष गहरे विचार से यह देखते हैं कि संसार में सब लोग परब्रह्म परमात्मा की आज्ञा मानने से बड़े हुये हैं, वे ही ईश्वर की.आज्ञा में रहकर उन्नति करते और श्रानन्द भोगते हैं ॥ २४-२६ ॥ सूक्तम् ॥ १-५॥ व्रात्यो देवता॥ १ निचूदार्षी गायत्री : २ विराडार्षी वृस्ती ; ३ विराडायष्णिक ; ४ आपी गायत्री; ५ भुरिगार्षी पतिः ॥ परमात्मव्यापकत्वोपदेशः-परमात्मा की व्यापकता का उपदेश ॥ स महिमा सट्ठभूत्वान्त पृथिव्या अंगच्छुत् स समुद्रोऽभवत् १ सः । मुहिमा ! सद्रु': भूत्वा । अन्तम् । अन्तम् । पृथिव्याः । अग- छत् । सः । समुन्द्रः । श्रुभवत् ॥ १॥ भाषार्थ-(सः) वह [ व्रात्य परमात्मा ] (महिमा) महिमास्वरूप और (लदुः) वेगवान् (भूत्वा) होकर (पृथिव्याः) पृथिवी के (अन्तम् ) वात्यम् (प्रजापतिः ) प्रजापालको राजा (परमेष्ठी .) उच्चपदस्थ आचार्यः 'सन्न्याली वा (पिता) जनकः (पितामहः) पितुः पिता, । अन्यन् पूर्ववद् -यथोचितं योजनीयं च ॥ १-(सः जात्यः परमात्मा (महिमा) महत्-इमंनिच् । महास्वरूपः (सट्ठः) हरिमितयो वः । उ० १॥ ३४॥ संह+दु गत-कु, डित् । वेगवान ० ७ [४८१] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५॥ (३,१८१ ) अन्त फो (अगच्छन् ) पहुंचा है, (सः) वह [ परमात्मा ] (समुद्रः) अन्तरिक्ष- कप [अनादि, अनन्त ] (अभवत् ) हुआ है ॥ १ ॥ भावार्थ-परमात्मा अपनी बड़ाई के कारण विद्वानों को पृथिवी से भागे अन्तरिक्ष के समान अनादि अनन्त जात पड़ता है ॥ १ ॥ तं प्रजापतिश्च परमेष्ठी में पिता च पितामहश्चापश्च श्रद्धा च वर्ष भूत्वानुव्यवर्तयन्त ॥ २ ॥ तम् । प्रजा-पतिः। च । परमे -स्थी । च । पिता । चु । पितामहः । च । आप: । च । श्रद्धा । च । वर्षम् । भूत्वा । भनु-व्यवर्तयन्त ॥ २ ॥ भाषार्थ-(प्रजापतिः) प्रजापालक [राजा] (च च ) और (परमेष्ठी) परमेष्टी-[ रूप से ऊंचे पद वाला आचार्य वा सन्न्यासी ] (च) और (पिता) वाप (च) और ( पितामहः ) दादा (च) और (पापः ) सत्कर्म (च ) और (श्रद्धा) श्रद्धा [ धर्म में प्रतीति ] ( वर्षम् ) श्रेष्ठपन को (भूत्वा) पाकर (तम् ) उस [नात्य परमात्मा ] के (अनुव्यवर्तयन्त ) पीछे विविध प्रकार धर्तमान हुये हैं ॥ २ ॥ भावार्थ-सय शूर वार शानी और पूजनीय महात्मा संसार में उस परमात्मा ही का प्राश्रय लेकर श्रेष्ठ होते हैं ॥२॥ सेनुमापा. गच्छुत्यैनं श्रद्धा यच्छुत्यैनं वर्ष गच्छति य एवं वेद मा । एनम् । आपः । गुति । प्रा। एनम् । श्रद्धा । गच्छति । प्रा । एनम् । वर्षम् । गच्छति । यः । ॥३॥ (भूत्वा) (अन्तम् ) सीमाम् (पृथिव्याः) भूमेः (अगच्छत्) प्राप्तवान (स.) (समुद्रः) अन्तरिक्षसदृशः (अभवत् ) ॥ २-(तम् ) प्रात्यम् (पापः) श्रापः कर्माख्यायां ह्रस्वो नुर् च । उ० ४ । २०८ । प्राप्त व्याप्ती-असुन् । सुकर्म (श्रद्धा) धर्मविश्वासः (वर्षम् ) घृतवदिववि० । उ० ३ । ६२ । वृञ् वरणे-सप्रत्ययः । वरत्वं श्रेष्ठताम् (भूत्वा) 'भूप्राप्तौ-क्वा । प्राप्य (अनुव्यवर्तयन्त ) अनुस्मृत्य वर्तमाना अभवन् अिन्यत् पूर्ववत्-सू०६ । म० २५ ॥ .
(३,१८२) अथर्ववेदभाध्ये मू० ७ [४८१.]. भाषार्थ-(एनम् ) उस [विद्वान् ] पुरुष को (आप) सत्कर्म (आ) भाकर (गच्छति) मिलता है, (एनम् ) उस को (श्रद्धा) श्रद्धा [धर्म में प्रतीति ] (श्रा) आकर (गच्छति ) मिलती है, (एनम् ) उसको, (वर्षम् ) श्रेष्ठपन (आ) आकर (गच्छति ) मिलता है, ( यः) जो [ विद्वान् ] ( एवम् ) ऐसे वा व्यापक [नात्य परमात्मा] को (वेद ) जानता है ॥३॥ भावार्थ -जब मनुष्य परमात्मा को जान लेता है, तब वह सुकर्मी. श्रद्धावान् और श्रेष्ठ होकर उन्नति करता है ॥३॥ यज्ञश्च लोकश्चान्न चान्नाद्यै च भूत्वाभिपर्या- चे तं श्रद्धा वर्तन्त ॥ ४॥ तम् । श्रंद्धा । च । यज्ञः । च । लोकः । च । मनम् । च। भन्नु-अद्यम् । चु । भूत्वा । अभि-पर्यावर्तन्त ॥ ४ भाषार्थ-(श्रद्धा) श्रद्धा [धर्म में प्रतीति ] (च च) और (यशः) 'यश[सद् व्यवहार] (च) और (लोकः ) समाज (च) और (अनम् ) अन्न | जो चावल श्रादि] (च) और (अन्नाद्यम् ) भनाज [ रोटी पूरी आदि बना भोजन] (तम् ) उस [ व्रात्य परमात्मा ] में (भूत्वा) व्यापकर (अभिपर्यावर्तन्त ) सामने सब ओर से पाकर वर्तमान हुये हैं ॥ ४॥ .... -उस परमात्मा के ही सामर्थ्य से. पुरुषार्थी पुरुष के लिये श्रद्धा आदि उपयोगी गुण, सब समाज और अन्न आदि भोग्य पदार्थ सर्वत्र सर्वदा वर्तमान रहते हैं ॥४॥ ३-(श्री) श्रागत्य (एनम् ) विद्वांसं पुरुषम् (आपः) म०२ । सुकर्म (गच्छति ) प्राप्तौति । अन्यद् गत स्पष्टं च-म०२॥ ४-(तम् ) व्रात्यं परमात्मानम् (श्रद्धा) धर्मविश्वासः (यशः) सद्- व्यवहारः (लोकः) समाजः (अन्नम् ) सस्यम् (अन्नाद्यम् ) भक्षणीय संस्कृत मन्नम् (भूत्वा ) व्याप्य ( अभिपर्यावर्तन्त ) अभि+परि+आ+अवर्तन्त । अभितः परित भागत्य वर्तमाना अभवन् । अन्यद् गतम् ॥
सू० [४८२) पञ्चदशं कापडम् ॥ १५ ॥ (३,१८३) सेने श्रद्धा गच्छुत्यनै युज्ञो गच्छुत्यनै लोको गच्छुत्यनुमन्न गच्छुत्यैनमुनादी गच्छति य एवं वेद ॥ ५॥ मा। ए नुस् । श्रद्धा। गुच्छति । भा। एनम् । युज्ञः। गुच्छति । अा । एनम् । लोकः । गुच्छति । भा। एनम् । अन्नस् । गुच्छति । भा। एनम् । अन्नु-प्रद्यम् । गुच्छति । य:।०५ भापार्य-(एनम् ) उस [विद्वान् ] पुरुष को (श्रद्धा ) श्रद्धा [धर्म में प्रतीति ] (श्रा) याकर ( गच्छति ) मिलती है, ( एनम् ) उस को (यः) सद्व्यवहार (श्रा ) श्राकर (गच्छति ) मिलता है, (एनम् ) उसको (लोक) समाज (आ) श्राकर (गच्छति ) मिलता है, (एनम् ) उस को (मनम् ) अन्न [जो चावल आदि ] (श्रा) श्राकर (गच्छति) मिलता है, (एनम् ) उस को (अनाथम् ) अनीज [ रोटी पूरी आदि बना भोजन ] (आ) माफर (गच्छति ) मिलता है, (यः ) जो [विद्वान् ] (एवम् ) ऐसे वा व्यापक [व्रात्य परमात्मा] को (वेद) जानता है ॥ ५ ॥ भावार्थ- ब्रह्मज्ञानी पुरुष ही श्रद्धालु, सत्कर्मी, सर्वहितैषी और मान- वान् होकर संसार में प्रशंसनीय होता है ॥ ५ ॥ इति प्रथमोऽनुवाका ) अथ द्वितीयोऽनुवाकः ॥ सूक्तम् ॥ १-३॥ वात्यो देवता ॥ १ साम्न्युष्णिक , २ प्राजापत्याऽनुष्टुप् । ३ आर्चा पक्तिः ॥ परमेश्वरस्य प्रभुत्वोपदेशः-परमेश्वर की प्रभुता का उपदेश । मौऽरज्यत ततौ राजन्योऽजायत ॥१॥ ५-(आ) श्रागत्य (एनम् ) विद्वांसं पुरुषम् (गछति) प्रामाति । अन्यत् पूर्ववत्-म०४ सुगम च ॥ ..
. r - .. । (३,१८४) अथर्ववेदभाष्ये सू० [४] सः । अरुज्यतु । ततः । राजन्यः । अजायत ॥१॥ भाषा-(सः) उस [व्रात्य परमात्मा ] ने (अरज्यत ) प्रेम किया, (ततः ) उसी से वह ( राजन्यः । सर्वस्वामी (अजायत) हुआ ॥ १ ॥ भावार्थ-परमात्मा अपनी स्वाभाविक प्रीति से सब सृष्टि का स्वामी है॥१॥ स विशुः सबन्धूनन मुन्नाद्यमभ्युदतिष्ठत् ॥ २ ॥ विशः। स-बन्धून् । अन्नम् । अन्न-अद्यस् । अभि- उदतिष्ठत् ॥२॥ भाषार्थ-(सः) वह [व्रात्य परमात्मा] (सबन्धून ) बन्धुओं सहित [कुटुम्पियो] सहित (विशः) मनुष्यों पर, (अन्नम् ) अन्ने [जो चावल प्रादि] पर और (अन्नाद्यम् ) अनाज [रोटी पूरी आदि ] पर (अभ्युद- तिष्ठत् ) सर्वथा अधिष्ठाता हुआ ॥ २ ॥ भावार्थ: -परमात्मा मनुष्य श्रादि लब पदार्थों का अधिष्ठाता होकर 'सब की रक्षा करता है ॥२॥ विशां च वै स सर्वन्धूनां चान्नस्य चुन्निाद्यस्य च मयं धाम भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥ विशाम् । च । वै। सः । स-बन्धूनाम् । 'चु । अन्नस्य । च । अन्न- -अंग्रस्य । च। मियम् । धाम । भवति । य: । ० ॥३॥ । १-(सा) व्रात्यः परमात्मा (अरज्यत) रज रागे, भासतौ प्रीतो - लङ्, दिवादिः। प्रीतियुक्तोऽभवत् सृष्टौ ( ततः ) तस्मात् कारणात् ( राजन्यः) राजेरन्यः । उ०३ । १०० । राजु दीप्ता ऐश्वर्य च--अन्य ! सर्वस्वामी (प्रजायत) प्रादुरभवत् ॥ २-(सः)नात्यः परमात्मा (विशः) पु० लि०। मनुथान-निध० २। ३(सबन्धून् ) वन्धुभिः सहितान् (अन्नम् } सस्यम् ( अन्नाद्यम् ) मदनीयं संस्कृतं पदार्थम् ( अभ्युदतिष्ठत् ) अभीत्य अधिष्ठितवान् ।
०६[४] पञ्चदशं कांपडम् ॥ १५ ॥ (३,१८५) . भाषार्थ-(सः) वह [ विद्वान् पुरुष ] (त्रै ) निश्चय करके (सब- धूनाम् ) बन्धुओं सहित (विशाम् ) मनुष्यों का (च च.) और ( अन्नस्य ) प्रश [जो चावल आदि ] का ( च च ) और ( अन्नाद्यस्य ) अनाज (रोटी पूरी प्रादि बने हुये पदार्थ ] का (प्रियम् ) प्रिय (धाम ) धाम [घर ] (भवति) होता है, (यः) जो [ विद्वान् ] (एवम् ) ऐसे वा व्यापक [व्रात्य परमात्मा] को (वेद ) जानता है ॥३॥ भावार्थ-जो विद्वान् मनुष्य परमात्मा का आश्रय लेकर पुरुषार्थ करता है, वह सर्वहितकारी होने से सब में प्रतिष्ठा पाता है ॥३॥ . सूक्तम् ॥ १-३॥ व्रात्यो देवता ॥१आसुरी जगती २ आर्षी गायत्री ; ३ आर्ची पतिः॥ राजधर्मव्यवस्थोपदेशः-राजधर्म की व्यवस्था का उपदेश । स विशोऽनु व्यचलत् ॥१॥ सः । विशः । अन् । वि । अचलत्। भाषार्थ-(सः) वह [नात्य परमात्मा] (विशः अनु) मनुष्यों की ओर (विश्रचलत् ) विचरा ॥१॥ भावार्थ--सर्वव्यापक परमात्मा ने वेदद्वारा. मनुष्यों में राजधर्म का उपदेश किया है ॥१॥ तं सुभा च गमितिश्च सेना च सुरो चानुण्यंचलन् ॥२॥ तस् । सुभा । च सस्-इतिः । च । सेना । च । सुरा । । अनु-व्यंचलन् ॥ २॥ भाषार्थ-(सभा) सभा (च च) और ( समितिः) संग्राम व्यवस्था . '. ३-(विशाम् ) मनुष्याणाम् (च) (वै) निश्चयेन ( सः) विद्वान ( सवन्धूनाम् ) सकुटुम्बिनाम् (अन्नस्य') लस्यस्य (अनाद्यस्य) भोग्यस्य संस्कृतपदार्थस्य । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १-(स) व्रात्यः परमात्मा (विशः) मनुष्यान् (अतु), अतुलक्ष्य अन्यत् पूर्ववत् ॥ २-(तम् ) वात्यं परमात्मानम् (सभा) राजधर्मादिसभी ( समितिः) .. (३,२८६) . अथर्ववेदभाष्ये सू० १० [४८४] (च) और (सेना) लेना (च) और ( सुरा) राज्यलक्ष्मी (तम् ) उस [वात्य परमात्मा] के (अनुव्यचलन ) पीछे विचरे ॥२॥ भावार्थ-परमात्मा की विहित व्यवस्था से ही संसार में सभा आदि की संस्था स्थापित हुयी है ॥२॥ इस मन्त्र का कुछ अंश महर्षि दयानन्दकृत सत्यार्थप्रकाश समुल्लास ६ राजधर्म प्रकरण तथा संस्कारविधि गृहाश्रम प्रकरण में व्याख्यात है। सुभायोश्च वै स समितेश्च सेनायाश्च सुरायाश्च प्रियं धार्म भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥ सुभायाः । च । वै । सः । सस्-इतेः । चु। सेनायाः । च ।। मुरायाः । च । प्रियम् । धाम । भवति । य: । एवम् । वेद॥३ भाषार्थ-(सः) वह [विद्वान् ] पुरुष (वै) निश्चय करके (सभायाः) सभा का (च च ) और (समितेः ) संग्राम व्यवस्था का (च) और (सेनायाः) . सेना का (च) और ( सुरायाः) राज्यलक्ष्मी का ( प्रियम् ) प्रिय ( धाम) धाम [घर] (भवति ) होता है, (यः) जो [ विद्वान् ] ( एवम् ). ऐसे वा व्यापक, [प्रात्य परमात्मा ] को (वेद.) जानता है ॥३॥ भावार्थ-जो मनुष्य परमात्मा की व्यवस्था जानकर सभा आदि की यथावत्.संस्था करते हैं, वे राज्यलक्ष्मी बढ़ा कर. कीर्ति पाते हैं ॥३॥ सूक्तम् १० ॥ १-११-व्रात्यो देवता ॥ १, ५, साम्नी बृहती; २ निचूदार्षी पङ्क्तिः, ३, ४ प्राजापत्या पतिः । ६, ८, १० पासुरी-गायत्री; ७, ६ सामन्युष्णिक ; '११ प्रामुरी वृहती॥ प्रांतिथ्यमहिमोपदेशः-अतिथि सत्कार की महिमा का उपदेश ।। तद् यस्यैवं विद्वान् ब्रात्यो राज्ञोऽतिथिर्नु हानागच्छेत् ॥ १॥ ... - संग्राम:-निघ०२।१७। संग्रामव्यवस्था (सेना) (सुरा) पुर दीप्तो ऐश्वर्य चक, टाप । राज्यलक्ष्मीः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ३-उपरि व्याख्यातं यथोचितं योजनीयम् ॥
०१० [४] 'पञ्चंदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१८७) तत् । यस्य । ए वस् । विद्वान् । प्रात्यः । राज्ञः । अतिथिः । गृहान् । भा-गच्छेत् । ॥ १॥ श्रेयोसमेनमात्मनो मानये त् तथा क्षुत्राय ना वृश्चते तया राष्ट्राय ना वृश्चते ॥ २ ॥ श्रेयासम् । ए नस् । श्रात्मनः । मानेये त् । तयो। क्षुत्राय । न । प्रा । वृश्चते । तया । राष्ट्राय । न । मा । वृश्चते ॥२॥ भाषार्थ-(तत्) फिर (एवम् ) व्यापफ परमात्मा को (विद्वान् ) जानता हुभा (वात्यः ) वात्य [ सव्रतधारी, सदाचारी] (अतिथिः) अतिथि [नित्य मिलने योग्य सत्पुरुप ] ( यस्य राशः) जिस राजा के (गृहान ) घरों में (आगच्छेत्) आये ॥१॥वह [राजा] (एनम् ) उल [अतिथि] को (आत्मनः) अपने से (श्रेयांसम् ) अधिक श्रेष्ठ (मानयेत् ) सन्मान करे, (तथा ) उस प्रकार [ सत्कार:] से वह [राजा ] (क्षत्राय) क्षत्रिय कुल के लिये (न) नहीं (आ) कुछ (वृश्चते ) दोपी होता है, और (तथा ) उस.प्रकार से (राष्ट्रम्) राज्य के लिये भी (न) नहीं (श्रा) कुछ (वृश्चते.) दोषी होता है ॥२॥ ", भावार्थ-जब ब्रह्मवादी प्राप्त विद्वान् अतिथि राजा के घर आवे, राजा उसको अपने से अधिक गुणी जानकर यथावत् सत्कार करे जिस से उसके सदुपदेश से दोपों के मिटने पर उसके कुल की और राज्य की वृद्धि हो ॥१, २॥ १-(तत्) तदा (यस्य) (एवम् ) सू०२ म० ३ । इण्गतौ-वन् । व्यापकं परमात्मानम् ( विद्वान् ) विद ज्ञाने-शत, वसुरादेशः । जानन (वात्यः) सू० १।१। व्रत-रय । व्रतधारी । सदाचारी (राशः) नरपतेः (अतिथिः) अ०७। २१ । १ । ऋतन्यजिवन्य० । उ०४।२ । श्रत सातत्यगमने-इथिन् । अतनशीलः । नित्यं प्रापणीयः । विद्वान् । अभ्यागतः (गृहान् ) (श्रागच्छेत् ) ॥ २-(श्रेयांसम् ) प्रशस्यतरम् ( आत्मनः ) आत्मसकाशात् (मानयेत्) सत्कुर्यात् (तथा) तेन प्रकारेण (क्षत्राय) क्षत्रियकुलाय (न) निषेधे (आ) ईपत् ( वृश्वते ) वृश्च्यते । छिद्यते । दुषितो भवति ( राष्ट्राय) राज्य- संपादनाय । अन्यद् गतम । । t३,१) अथर्ववेदभाष्ये सू०१० [८] मतो वै. ब्रह्म चक्षुत्रं चोर्दतिष्ठतां ते प्रव्रता के प्रदिशातिर अतः । है । इन। चु । क्षुत्रम् । चु । उत् । अतिष्ठताम् । ते इति । अवतार । क्षर । । विशाव । इति ॥ ३ ॥ भाषार्थ-(अतः ) इस [अतिथि सत्कार ] से (वै) निश्चय करके (ब्रम) ब्रह्मज्ञानी कुल (च च) और ( क्षत्रम् ) क्षत्रिय कुल ( उत् अतिष्ठः ताम् ) दोनों ऊंचे होवें, (ते) वे दोनों (अबूताम् ) कहें-(कम् ) किस [गुण] में (प्रविशाव इति ) हम दोनों प्रवेश करें ॥३॥ भावार्थ-ब्रह्मज्ञानी और क्षत्रिय लोग अतिथि का सत्कार करके विचार करें कि कौन से कौन से गुण स्वीकार करने से हमारी उन्नति होवे । इल सा उत्तर आगे है ॥३॥ अतो वै बृहस्पतिसे व ब्रह्म प्राः पिशुविन्द्र क्षुचं तथा वा इति ॥४॥ बृहस्पतिस् ।' एव। ब्रह्म । प्र। हिशुतु । इन्द्रम् । 'क्षत्रम् । तयो । वै। इति ॥ ४ ॥ भाषार्थ-(अंतः) इस अतिथि सत्कार से (वै) निश्चय करके (ब्रह्म) ब्रह्मालानी कुल (वृहस्पतिम् ) बड़े बड़े प्राणियों के रक्षक- गुण में (एव) ही (प्रविशतु ) प्रवेश करे, (तथा ) उसी प्रकार [अतिथि सत्कार] ले (0) निश्चय करके ( क्षत्रम् ) क्षत्रिय कुल (इन्द्रम् ) परम ऐश्वर्य में [प्रवेश करे ], ( इति ) ऐसा [अतिथि कहे ] ॥४॥ भावार्थ -प्राप्त अतिथि मन्त्र ३ का उत्तर देवे किं ब्रह्मज्ञानी पुरुष प्राणियों की रक्षा का और राजा लोग ऐश्वर्य प्राप्ति का प्रयत करते रहें ॥४॥ ३-(भतः) एतस्मात् सत्कारात् (वै) निश्चयेन (ब्रह्म) ब्रह्मवादि- कुलम् (च) (क्षत्रम् ) क्षत्रियकुलम् (च) (उत् ) उदेत्य (अतिष्ठताम् ) तिष्ठताम् (ते) द्वे (अभूताम् ) कथयताम् (कम् ) के गुणम् (प्र विशाव) श्रावां प्रविष्टौ भवाव (इति) ॥ 8-(वृहस्पतिम् ) वृहतां प्राणिनां पालक गुणम् (एच) निश्चयेन (प्रविशतु ) प्रविष्टं भवतु (इन्द्रम् ) परमैश्वर्यम् ( तथा ) तद्विधानेन सत्कारेण (इति) पादपूर्ती । अन्यत् पूर्ववत्-म० ३॥
वै सू० १० [४६४] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,१८८) भतो धै बृहस्पतिमे व ब्रह्म माविशुदिन्द्र क्षत्रम् ॥ ५ ॥ अतः । वै। बृहस्पतिस् । एव। ब्रह्म । प्र । विशुत् । इन्द्रम् । क्षेत्रम् ॥ ५॥ भाषार्थ-[हे ममुध्यो 1] (अतः) इस [.अतिथि सत्कार] से.(2) निश्चय करके ( ब्रह्म ) ब्रह्मक्षानी, समूह ने (बृहस्पतिम् ) बड़े बड़े प्राणियों के रक्षक गुण [ वेद ज्ञान आदि ] में (एव) ही (प्र अविशव ) प्रवेश किया है, और (क्षत्रम् ) क्षत्रिय कुल ने (इन्द्रम् ) परम ऐश्वर्य में [प्रवेश किया है ] ॥५॥ भावार्थ -इस चक्रम्प संसार में यही नियम सदा ले है कि ब्रह्मा- झानियों ने घेदशान भादि से और क्षत्रियों ने परम ऐश्वर्य बढ़ाने से प्रतिष्ठा पायी है ॥५॥ .. दुर्य या पृथिवी बृहस्पतिारे वेन्द्रः ॥ ६ ॥ इयम् । षै । ॐ इति । पृथिवी । बृहस्पतिः । द्यौः । एव । इन्द्रः ॥६॥ भाषार्थ-( इयम् ) यह ( पृथिवी) पृथिवी [ भूमि का राज्य ] (वै) निश्चय करके (उ) ही (बृहस्पतिः ) बड़े बड़े प्राणियों का रक्षक गुण है, (धौः ) प्रकाशमान राजनीति (एव) ही (इन्द्रः) परम ऐश्वर्य है ॥ ६॥ भावार्थ-मनुष्य संसार में अतिथि सत्कार करके और उससे शिक्षा पाके राज्यपालन से प्राणियों की रक्षा करने की, और राजनीति से ऐश्वर्य बढ़ाने की योग्यता पावें ॥६॥ अयं वा उ निर्बभासावादित्यः क्षुनम् ॥ ७॥ श्रयम् । वै । ऊ इति । निः । ब्रह्म। भुसौ। अादित्यः । क्षुधम् ॥ ७॥ । ५-(प्रविशत्) प्रविष्टमभवत् । अन्यत् पूर्ववत्-म०४॥ ६-(इयम्) दृश्यमाना ( वै ) ( उ ) ( पृथिवी.), भूमिराज्यम् (बृहस्पतिः) महतां प्राणिनां रक्षको गुणः (धौः) दिव धुती गतौ; च-डिवि। प्रकाशमाना राजनीतिः ( एव ) (इन्द्रः) परमैश्वर्यम् ॥
) (३,२००) अथर्ववेदभाष्ये सू० १० [ ४८४] भाषार्थ-(श्रयम् ) यह (अग्निः ) मग्नि [अग्नि समान तेजस्वी ] (एव) निश्चय करके (उ) ही (ब्रह्म ) ब्रह्मशानी समूह है और (असौ ) वह (आदित्यः) सूर्य [ सूर्य लमान प्रतापी ] ( क्षत्रम् ) क्षत्रिय समूह है ॥ ७ ॥ भावार्थ-मनुष्य वेदों के मनन से अग्नि समान तेजस्वी और प्रजा- पालन से सूर्य समान प्रतापी होवे ॥७॥ ऐनं ब्रह्म गच्छति ब्रह्मवर्च सी भवति ॥८॥ पा। एनम् । ब्रह्म । गुच्छति । ब्रह्म-बुर्च सी। भवति ॥८॥ यः पृथिवीं बृहस्पतिमग्निं ब्रह्म वेद ॥६॥ यः । पृथिवीम् । बृहस्पतिम् । मुग्निम् । ब्रह्म । वेद ॥६॥ भाषार्थ-(एनम् ) उस [ पुरुष ] को (ब्रह्म) ब्रह्मज्ञानी समूह (प्रा) भाकर (गच्छति ) मिलता है, और वह (ब्रह्मवर्चसी) ब्रह्मवर्चसी.[वेदाभ्यास से तेजस्वी ] ( भवति ) होता है ॥ ॥ ( यः. ). जो [पुरुष ] ( पृथिवीम् ) पृथिवी [ पृथिवी के राज्य ] को ( बृहस्पतिम् ) बड़े बड़े प्राणियों का रक्षने गुण, और (ब्रह्म) ब्रह्मज्ञानी समूह को (अग्निम् ) अग्नि [अग्नि समान वेजोमय ] ( वेद ) जानता है ॥ ६ ॥ भावार्थ-मनुष्य प्रजापालक और अतिथि सत्कारफ होकर वेदज्ञानियों के साथ विराजकर ब्रह्मवर्चसी होवे ॥ ८,६॥ ऐन मिन्द्रियं गच्छतीन्द्रियवान् भवति ॥ १० ॥ ७-(अयम् ) दृश्यमानः, (वै) निश्चयेन ( 3 ) एवं (अशिः) अग्निवत्तेजस्वी (ब्रह्म) ब्रह्मज्ञानिसमूहः ( असौ ) प्रसिद्धः ('आदित्य) आदीप्यमानः सूर्यः (क्षत्रम् ) क्षत्रियकुलम् ॥ E-(श्रा) आगत्य ( एनम् ) ब्रह्मज्ञम् ( ब्रह्म ) ब्रह्मशानिसमूहः (गच्छति ) प्राप्नोति.(ब्रह्मवर्चसी) ब्रह्मणा वेदाध्ययनेन तदनुष्ठानेन च तेजस्वी (भवति ). :: 8-(पः) पुरुपः (पृथिवीम् ) भूमिराज्यम् (बृहस्पतिम् ) महतो प्राणिनां रक्षकगुणम् (अग्निम् ) अग्निवत्तेजोमयम् (ब्रह्म ) वेदज्ञानिकुलम् (वेद) जानाति॥ . 1 ATMAA . ܝ 40 २० ११ [ ४८५] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (1,२०१) श्रा । एनम् । इन्द्रियम् । गच्छति । इन्द्रिय-वान् । भवति य आदित्य क्षुचं दिवमिन्द्रं वेद ॥ १९ ॥ यः । श्रादित्यस् । क्षत्रम् । दिवम् । इन्द्रम् । घेद ॥ ११॥ भाषार्थ-(एनम् ) उस [पुरुषार्थी ] को (इन्द्रियम् ) ऐश्वर्य (मा) पाकर (गच्छति ) मिलता है, वह ( इन्द्रियवान् ) ऐश्वर्यवान ( भवति ) होता, है ॥ १०॥ (यः) जो [पुरुप ] ( क्षत्रम् ) क्षत्रिय समूह को ( आदित्यम् ) सूर्य [सूर्य समान तेजस्वी ] और (दिवम् ). प्रकाशमान राजनीति को (इन्द्रम्) ऐश्वर्य ( वेद ) जानता है ॥ ११ ॥ भावार्थ- मनुष्य प्रजापालन में दक्ष और सुनीतिप्रचार में चतुर होकर ऐश्वर्य बढ़ाये ॥१०,११ ॥ सूक्तम् ११॥ १-११॥ व्रात्यो देवतां ॥१ आसुरी गायत्री २ भुरिक शकरी, ३, ५, ६, प्रार्थी वृहती ; ४, ७, प्राजापत्या वृहती १० भुरिगार्ची वृहती : ११ प्राय॑नुष्टुप् ॥ .. आतिथ्यविधानोपदेशः-अतिथि सत्कार के विधान का उपदेश । तद्यस्य वं विद्वान् ब्रात्योऽतिथि हानागच्छेत् ॥ १ ॥ । ब्रात्यः । अतिथिः । . [ सू०१० म० १] ॥१॥ स्वयमैनमभ्युदेत्यं ब्रूयाद् व्रात्य कावासीप्रीत्यौदुकं ब्रात्य तुर्पयन्तु प्रात्य यया ते मिथं तथास्तु ब्रांत्य या ते वशु- स्तास्त ब्रात्य या ते निझामस्तथास्त्विति ॥२॥ 1. . .. -- . . - १०-(श्रा) आगत्य ( एनम्) पुरुषार्थिनम् (इन्द्रियम् ) इन्द्रचिह्नम् । ऐश्वर्यम् ( गच्छति ) प्राप्नोति (इन्द्रियवान् ) ऐश्वर्यवान् (भवति)। ११-(यः) पुरुषः (आदित्यम् ) सूर्यवत्तेजोमयम् , ( क्षत्रम् ) क्षत्रिय.. कुलम् ( दिवम् ) दिवु द्य तौ गतौ च-डिवि । दीप्यमान राजनीतिम् (इन्दम् ) ऐश्वर्यम् (वेद) जानामि ॥ F । 1.::.:..
. - (३,२०२) अथर्ववेदभाष्य मूळं १९ [ ४८५ ] स्वयम् । एनम् । अभि-उदेत्य । श्रूयात् । प्रात्यं । छ । अवात्सीः । व्रात्य । उदकम् । व्रात्य । तुर्पपन्तु । व्रात्य । यो । ते । मियम् । तयो । अस्तु । प्रात्य । थर्या । ते । वर्शः । तयो । मुस्तु । ब्रात्यं । यथा । ते। नि-कामः । तया । Sस्तु । इति ॥२॥ भाषार्थ-(तत्) सो ('एवम् ) व्यापक परमात्मा को ('विद्वान्) जानता हुआ (मात्या) प्रात्य [ सद् व्रतधारी,] (अतिथिः) अतिथि [ नित्य मिलने योग्य सत्पुरुष ] (यस्य ) जिस [पुरुप ] के (गृहान् ) घरो में (भागच्छेत् ) आवे ॥१॥ (स्वयम् ) आप ही (अभ्युदेत्य) उठके जाकर (एनम् ) उस [ अतिथि ] से ( यात्) कहे-(व्रात्य) हे नात्य ! (क) कहां (अवारलीः) [रात्रि में ] तू रहा था ? (व्रात्य ) हे प्रात्य ! (उदकम् ) यह जल है, (प्रात्य) हे व्रात्य ! (तर्पयन्तु ) वे [यह पदार्थ तुझे, अथवा, आप हमें ] तृप्त करें, (व्रात्य ) हे व्रात्य ! ( यथा) जैसे (ते) तेरा (प्रियम् ) प्रिय [अभीष्ट ] हो (तथा) वैसा ही (अस्तु ) होवे, (मात्य) हे प्रात्य (यथा जैसे (ते). तेरी (वशः ) प्रधानता हो (तथा अस्तु ) वैसा होवे, (मात्य ) हे प्रात्य ! (यथा) जैसे (ते) तेरी (निकामः ) इच्छा पूर्ति हो (तथा अस्तु इति ) वैसा ही होघे ॥२॥ भावार्थ-गृहस्थों को चाहिये कि जब कोई विद्वान् महामान्य अतिथि- घर पर भावे, प्रीति वचन, जल, अन्न आदि पदार्थों से उलकी सेवा करें ॥१,२॥ यह दोनो मन्त्र महर्षि दनानन्दकृत ऋग्वेदादि भाष्यभूमिका अतिथि याविषय पृष्ठ २७१ में व्याख्यात हैं । १-व्याख्यातम्-सू० १० म०१॥. २-(स्वयम् ) आत्मना (एनम् ) अतिथिम् ('अभ्युदेत्य) अभिमुख- मुत्थाय (व्र यात्) कथयेत् (ब्रात्व ) हे सद्बतधारिन् (क) कुत्र-(अवात्सी) ( निवासं कृतवानसि (वात्य ) ( उदशम् ) जलम् (तर्पयन्तु) हर्षयन्तु एते पदार्था भवन्तम, यद्वा भवन्तोऽस्मान् (यथा) येन प्रकारेण (ते) तव. (प्रियम् ) भभिमतम् ( तथा ) तेन प्रकारेण (प्रस्तु)भवतु ( वशः) वशित्वम् प्रधानत्वम् (निकामः) निरन्तरकामः ।इच्छापूर्तिः (इति) पादपूरणे । अन्यत् पूर्ववत् ।।
7 T ० ११ [६] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२०३) यदनमा व्रात्य कावासोरिति पुथ एव तेन देगानामव रुन्धे ॥३॥ यत् । र नुम् । माहे । प्रात्यं । के। वात्सीः। इति । पुयः । एव । तेन । देव-यानान् । अर्ष । कुन्द्रु॥३॥ भाषार्थ-(वत् ) जय (एनम् ) इस [ अतिथि ] से (भाइ) वह [गृहस्थ ] कहता है-(प्रात्य) हे नात्य ! [सद्वतधारी] (क) कहाँ (भवात्सीः इति ) {रात्रि में ] तू रहा था ? (तेन.) उस [ सत्कार] से (एव) निश्चय करके ( देवयानान् ) विधानों के चलने योग्य (पथः) मार्गों को (अव रुन्द्धे ) वह अपने लिये ] सुरक्षित करता है ॥३॥ भावार्थ-अतिथि के साथ प्रीतिपूर्वफ वार्तालाप करने से गृहस्थ उस के उपदेश द्वारा सन्मार्ग पर चल कर आनन्द भोगे,॥ ३ ॥ यदैनमाह व्रात्यौटुकमित्युप सुष तेनाव॑ रुन्द्धे ॥ ४ ॥ बास्य । उदुकम् । इति। अपः। एवातेन । अर्थ । कुन्द्ध भाषार्थ--(यत्) जव (एनम् ) इस [अतिथि ] से ( माह ) वह [गृहस्थ ] कहता है-(नात्य ) हे व्रात्य ! [ सद्वतधारी ] ( उदकम् इति.) यह जल है-(तेन ) उस [सत्कार] से ( एव ) निश्चय करके (अपा) सत्कर्म को (अव रुन्ध ) वह अपने लिये] सुरक्षित करता है। भावार्थ:-अतिथि को जल आदि देने से गृहस्थ सत्कर्मी होता है ॥४॥ यदनमा 'नात्य तर्पयन्त्विति माणमे व तेन वर्षी यांसं कुरुते'५ । व्रात्य । तर्पयन्तु । इति । भाणम् । एव । तेन । वर्षी: यांसम् । कुरुते ॥ ५॥ ३-(यत् ) यदा ( एनम् ) अतिथिम् (प्राह :) धूते (पथः) मार्गान (एव) निश्चयेन (तेन ) सत्कारेण ( देवयानान् ) विद्वद्भिर्गन्तव्यान (अंक रुन्धे ) आत्मने सुरक्षति । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ४-(अपक्ष) आपः कर्माख्यायां ह्रस्वो डट् च धा। उ०४१-२०६ - आपल व्याप्ती-असुन हस्वश्च । कर्म-निध०२।१। सत्कर्म । अन्यत् पूर्ववत् - ॥ ज .
. । (३,२०६) अथर्ववेदभाष्ये सू०१२ [४] तेनाव सन्द्धे ॥ १० ॥ यत् । २ नम् । साह । ब्रात्यं । यथा । ते । नि-कामः । तयो । अस्तु । इति । नि-कामम् । एव । तेन । अव । रुन्छे ॥१०॥ भाषार्थ-(यंत् ) जब (एनम् ) इस [अतिधि] से ( आह) वह [गृहस्थ ] कहता है-(नात्य-) हे व्रात्य ! [ सत्यव्रतधारी] (यथा ) जैली (ते) तेरी (लिकामः ) लालसा [निश्चितकामना ] हो, (तथा अस्तु इति) वैसा होवे (तेन) उस [ सत्कार ] से (एव) निश्चय करके (निकामम् ) अपनी लालसा को (अव रुद्धे ) वह [गृहस्थ ] सुरक्षित करता है ॥ १० ॥ भावार्थ-गृहस्थ अतिथि फी विद्यावृद्धि आदि लालसा पूरी करने से अपनी लालसानों की पूर्ति का उपाय जाने ॥ १० ॥ सेनै निकामी गच्छति निकामे निकामस्य भवति य एवं वेद११ मा । ए नस् । नि-कामः । गच्छति । नि-कामे । नि-कामस्य । भवति । यः । एवम् । वेद ॥ ११ ॥ भाषार्थ-(एनम् ) उस [गृहस्थ ] को (लिकामः) लालसा (प्रा) भाकर (गच्छति ) मिलती है, वह (निकामस्य ) लालसा की (निकामे ) निरन्तर पूर्ति में (भवति ) होता है, (यः.) जो [गृहस्य ] ( एवम् ) ऐसे [विद्वान् ] को (वेद) जानता है ॥ ११ ॥ भावार्थ-गृहस्थ को योग्य है कि प्राप्त विद्वान् अतिथि का अनेक, प्रकार सत्कार फरके उन्नति की अभिलाषाओं को पूरा करे ॥ ११ ॥ सूक्तम् १२ ॥ १-११॥ वात्यो देवता ॥ १ स्वराडार्षी गायत्री;२ प्राजापत्या वृहती, ३ भुरिक प्राजापत्याऽनुष्टुप् : ४ प्राजापत्याऽनुष्टुप् : ५, ६, ६, १० भासुरी गायत्री ; ७, ११ प्राजापत्या त्रिष्टुप् ; आर्ची गायत्री ॥ १०-(निकामः ) निश्चितकामः लालसा (निकामम्) लालसाम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ११-(निकामः) लालसा (निकामे) निरन्तरकामे । इच्छापूर्ती (निका. मस्य) लालसाया । अन्यत् पूर्ववत् ।
पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ यात् । ब्रात्य . सू० १२ [ ४६] (३,२०७) यशानुष्ठाने विदुषः सम्मत्युपदेशः-यच करने में विद्वान् को सम्मति का उपदेश॥ तद् यस्य वं विद्वान् व्रात्य उद्धृतेष्वग्निष्वधिभितेऽग्निहोत्रेऽति- थिर्गु हानागच्छेत् ॥९॥ । प्रात्यः । उद्धृ'तेषु । अग्निषु' । अधि-श्रिते। भूमि हो। अतिथिः । गुहान् । श्रा-गच्छेत् ॥ १॥ स्वयमैनमभ्युदेत्यं ब्रूयाद् प्रात्याति सृज होष्यामीति ॥२॥ खयम् । एनम् । अभि-उदेत्यं । । ब्रात्य। प्रति सृज । हुोष्यामि । इति ॥२॥ भाषार्थ-(तत् ) लो.(एवम् ) व्यापक [ परमात्मा] को (विद्वान् ) जानता हुआ (ब्रात्यः) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी] (अतिथिः) अतिथि [नित्य मिलने योग्य सत्पुरुप ] ( उद्धृतेषु ) ऊंची उठी हुयी (अग्निषु ) अग्नियों के चीच ( अग्निहोत्रे) अग्निहोत्र [हवन सामग्री ] (अधिश्रिते ) रक्खे जाने पर (यस्य ) जिस [ मनुष्य ] के (गृहान् ) घरों में (आगच्छेत् ) पाजावे ॥१॥ वह [ मनुष्य ] ( स्वयम् ) श्राप ही ( अभ्युदेत्य ) सामने से उठकर (एनम् ) इस '[अतिथि] से (यात्) कहे-(वात्य) हे व्रात्य ! [ सत्यव्रतधारी ] (अति सृज) आशा दे, ( होष्यामि इति ) मैं हवन करूंगा ॥२॥ भावार्य-यदि यश सामग्री उपस्थित और यज्ञ श्रारम्भ होने पर १-(तत्) ततः ( यस्य ) मनुष्यस्य ( एवम् ) इण् गतौ-वन् । व्यापर्क परमात्मानम् ( विद्वान् ) जानन् ( व्रात्यः ) सद्बतधारी ( उद्धृतेषु ) ऊध्वं हृतेषु प्राप्तेषु (अग्निपु) अग्निज्वालासु (अधिश्रिते) स्थापिते सति (अग्नि होने ) अग्निहोमे । यशे (अतिथिः) अतनशीलः । नित्यं प्राप्तव्यो-विद्वान् (गृहान्) (आगच्छेत् ) प्राप्नुयात् ॥ २-(स्वयम् ) आत्मना (एनम् ) अतिथिम् (अभ्युदेत्य ) अभिमुख. मुत्थाय (व्र यात् ) कथयेत् (वात्य) (अति सृज) ाशापय ( होप्यामि ) होम, यज्ञकरिष्यामि (इति) ॥ .
(३,२०८) अथर्ववेदभाष्ये सू०.१२ [४६६] . विद्वान् ब्रह्मवादी अतिथि भाजावे, गृहस्थ आदर पूर्वक उस महामान्य की सम्मति लेकर यश करे ॥ १,२॥ स चौतिसृजेजुहुयान्न चौतिसृजेन्न जुहुयात् ॥ ३ ॥ सः च । श्रुति-सृजेत् । जुहुयात् । न । च । अति-सृजेत् । न । जुहुयात् ॥ ३॥ भाषार्थ-(सः) वह [ अतिथि ] (च) यदि (अतिसृजेत् ) आशा देवे, (जुहुयात् ) वह [गृहस्थ ] हवन करे, (च) यदि वह (न अतिसृजेत्) नाक्षा देवे, (न जुहुयात् ) वह [गृहस्थ ]न हवन करे ॥३॥ भावार्थ-विचारवान् अतिथि की आशानुसार अधिकारी गृहस्थ यशं करे और अनधिकारी न करे॥३॥ स य एवं विदुषा ब्रात्ये नातिसृष्टो जुहोति ॥ ४ ॥ स। यः । ए वस् । विदुषो । वात्यैन । अति-सृष्टः । जुहोति ४ म पितृयाणं पन्या जानाति म देवयानम् ॥ ५ ॥ म। पितु-यानम् । पन्यास । जानाति । प्र। देव-यानम् ॥५॥ न दे वेष्वा वृश्चते हुतमस्य भवति ॥ ६ ॥ न । देवेषु । ना। वृश्चते । हुतम् । अस्य । भवति ॥ ६ ॥ पर्यस्यास्मिल्लोक भायतनं शिष्यते य एवं विदुषा प्रात्ये - नातिसृष्टो जुहोति ॥ ७॥ परि । अस्य । अस्मिन् । लोके । भ्रा-यतनम् । शिष्यते । यः। एवम् । विदुषो । ब्रात्यैन । प्रति-सृष्टः । जुहोति ॥ ७ ॥. भाषार्थ-(यः) जी [ गृहस्थ ] (एवम् ) व्यापक परमात्मा को ३-(सः) अतिथिः (च) यदि- (अतिरजेत् ) आशापयेत् (जुहुयात्) गृहस्थो होमं कुर्यात् (न) निषेधे । अन्यत् स्पष्टम् ॥ ४-(सः) गृहस्थः (यः) गृहस्थः (एवम् ) व्यापकं परमात्मानम - . .
1 सू०१२ [ ४८६] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२०८) ('विदुषा.) जानते हुये. (वात्येन) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि ] करके (अतिसष्टः ) आशा दिया हुश्श्रा (जुहोति ) यश करता है, (सः) यह [गृहस्थ ] ॥ ४॥ (पितृयाणम् ) पितरों [पालनकर्ता बड़े लोगों के चलने योग्य ( पन्धाम् ) मार्ग को (प्र) भले प्रकार (जानाति) जान लेता है, (देव. पानम् ) और देवताओं [ विद्वानों के चलने योग्य [मार्ग] को (प्र) भले प्रकार [ जान लेता है ] ॥५॥ वह (देवेषु) विद्वानों के बीचं (भा) थोड़ा भी (न वृश्चते) दोषी नहीं होता है, [तव] (अस्य) उस [गृहस्थ ] का (हुतम् ) यश (भवति ) हो जाता है ॥ ६॥ (अस्मिन् लोके) इस संसार में (अस्य ) उस [गृहस्थ ] की (आयतनम् ) मर्यादा (परि) सब प्रकार (शिष्यते ) शेष रह जाती है, (यः ) जो [गृहस्थ ] ( एवम् ) व्यापक [पर. मात्मा ] को (विदुषा) जानते हुये (वात्येन ) व्रात्य [ सत्यवतधारी अतिथि] करके (अतिसृष्टः) आशा दिया हुआ ( जुहोति ) यश करता है ॥७॥ भावार्थ-गृहस्थ को योग्य है कि आदरपूर्वक विद्वान् मर्यादापुरुष सत्यवतधारी अतिथि की श्राशा से उत्तम उत्तम कर्म करता रहे, जिससे उसकी मर्यादा और कीर्ति संसार में स्थिर होवे ॥४-७॥ अथ य र व विदुषा ब्रात्ये नानतिसृष्टो जुहोति ॥ ८॥ अर्थ । यः । एवम् । विदुषो । ब्रात्यैन । अनंति-सृष्टः । जुहोति ॥ ८॥ न पितृयाणं पन्था जानाति न देवयानम् ॥ ६॥ (विदुषा) जानता (व्रात्येन) सत्यत्रतधारिणाऽतिथिना ( अतिसृष्टः ) आधा- पितः (जुहोति) यशं करोति ॥ ५-(प्र) प्रकर्षण ( पितृयाणम् ) पावयितृभिर्गन्तव्यम् ( पन्धाम् ) पन्थानम् (जानाति ) घेत्ति (प्र) (देवयानम् ) विद्वद्भिर्गन्तव्यम् ॥ ६-(न) निषेधे ( देवेषु) विद्वत्सु (श्रा ) ईषत् ( वृश्चते ) वृश्च्यते । दूषितो भवति (हुतम् ) हवनम् । यशः ( भवति ) सिद्धयति ॥ ७-(परि ) सर्वतः (अस्य ) गृहस्थस्य ( अस्मिन् ) हश्यमाने ('लोके ) संसार (आयतनम् ) यती-प्युट् । मर्यादाम् । आश्रयः ( शिष्यते) अपशिष्टं वर्तते । अन्यत् पूर्ववत-म०४॥
। (३,२१०) प्रयर्ववेदभाष्ये सू०:१२ [४८६.] न । पितृ-यानम् । पन्यास्। जानाति । न । देव-यानम् ॥८॥ मा देवेषु वृश्चते अहुतमस्य भवति ॥ १० ॥ श्रा । देवेषु' । वृश्चुत । अहुतम् । अस्य । भवति ॥ १० ॥ नास्यास्मिल्लोक मायत'नं शिष्यत् य एवं विदुषा प्रात्ये - ना तिसृष्टो जुहोति ॥ ११ ॥ न । अस्य । अस्मिन् । लोके । अा-यतनम् । शिष्यते । यः । एवम् । विदुषो । व्रात्यैन । अनंति-सृष्टः । जुहोति' ॥ १९ ॥ भाषार्थ-(अथ) और फिर (यः) जो [गृहस्थ ] ( एवम् ) व्यापक परमात्मा को (विदुषा ) जानते हुये (व्रात्येन ) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि] करके (अनतिसृष्टः) नहीं आशा दिया हुआ (जुहोति ) यज्ञ करता है ॥८॥ वह (न) न तो ( पितृयाणम् ) पितरों [पालनकर्ता बड़े लोगों ] के चलने योग्य ( पन्थाम् ) मार्ग को (जानाति ) जनता है, और (न) न (देवयानम् ) देवताओं [विद्वानों ] के चलने योग्य [मार्ग] को [ जनता है ] ॥8॥ यह (देवेषु ) विद्वानों के बीच (भा) सर्वथा ( वृश्चते) दोपी होता है, और ('अस्य ) उस [गृहस्थ ] का (अहुतम् ) कुयश (भवति ) हो जाता है ॥ १० ॥ (अस्मिन् लोके ) इस संसार में (अस्य ) उस (गृहस्थ ) की (श्रायतनम् ) मर्यादा (न शिष्यते) शेष नहीं रहती है, (यः) जो ( एंवम् )व्यापक परमात्मा .को ( विदुषा ) जानते हुये (वात्येन ) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि ] करके (अनतिष्टटः) नहीं आशा दिया हुआ (जुहोति ) यज्ञ करता है ॥ ११ ॥ भावार्थ-जो अयोग्य गृहस्थ नीतिश वेदवेत्ता अतिथि की श्राज्ञा बिना मनमाना काम करने लगता है, वह अनधिकारी होने से शुभ कार्य सिद्ध नहीं कर सकता और न लोग उसकी कुमर्यादा को मानते हैं ॥ ८-११॥ --(अर्थ) अपिच (अनतिसृष्टः) अनाचापितः । अन्यत् पूर्ववत्-म०४.॥ -(न) निषेधे । अन्यत् पूर्ववत्-म० ५ ॥ १० (भा) समन्तात् ( भहुतम्) कुयशः । अन्यत् पूर्ववत्-म० ६.॥ ११-(न) निषेधे (अनतिसृष्टः ) मनानापितः । अन्यत् पूर्ववत्-म०७॥
५० १३ [४८७] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२११) . . सूक्तम् १३.॥ १-१४॥ व्रात्यो देवता. ॥ १, ३, ५, ७ श्रायुष्णिक । २, ४, ८ प्राजा- पत्याऽनुष्टुप् । ६ आसुरी गायश्री; 8 निचूदार्ची गायत्री; १० भुरिगार्ची गायत्री, ११ प्राजापत्या पतिः । १२' आसुरी जगती; १३ पिराडार्षी पङ्क्तिः ; १४ सानी पङ्क्तिः ॥ अतिथ्यनतिथ्योर्विषयोपदेशः-अतिथि और अनतिथि के विषय का उपदेश । तद् यल्यै वं विद्वान् ब्रांत्य एका रात्रुिमतिथिगु हे वसति ॥५॥ । प्रात्यः । एकाम् । रात्रिम् । प्रतिथिः । गृहे । वसति ॥१ ये पृथिव्यां पुण्यो लोकास्ताने व तेनाव रुन्द्धे ॥ २॥ . ये । पृथिध्याम् । पुण्योः । लोकाः। तान् । एव। तनः। अव । रुन्द्धे ॥२॥ भाषार्थ-(तत्) लो (एवम् ) व्यापक परमात्मा को (विज्ञान) जानता हुआ (वात्या) वात्य [ सत्यव्रतधारी] (अतिथिः.) अतिथि (एकाम् रात्रीम् ) एक रात्रि (.यस्य:) .जिल- [गृहस्थ ] के (गृहे ) घर में (वसति) वसता है ॥ १॥ (पृथिव्याम् ) पृथिवी पर (ये) जो (पुण्याः) पवित्र (लोकाः) लोक [ दर्शनीय समाज] हैं, '(तान् ) उन समाजों कों (पंच) निश्चय करके (तेन) उस [अतिथि सत्कार] से यह [गृहस्थ] (अव रुन्धे) सुरक्षित करता है ॥२॥ भावार्थ-विद्वान् गृहस्थ पुरुष प्राप्त सदाचारी अंतिथि को एक दिन ठहरा कर उसले उपकारी भूमि विद्या ग्रहण करके लोगों में प्रतिष्ठा पावे १,२॥ ... . ... -- १-(तत्) अनन्तरम् (यस्य) गृहस्थस्य (एवम्.), व्यापकं पर- मात्मानम् (विद्वान् ) जानन (वात्यः). सत्यव्रतधारी ( एकाम् ) (रात्रिम् ) कालात्यन्तसंयोगे द्वितीया (अतिथिः) (गृहे) (वसति ) तिष्ठति ॥ २-(ये) (पृथिव्याम् ) भूभ्याम् (पुण्याः) पवित्राः । उपकारिणः (लोकाः) दर्शनीयाः समाजाः (तान ) (एव) निश्चयेन (तेन ) अतिथि- सत्कारेण (भव ह ) सुरक्षति ॥ - (३,३१२) अथर्ववेदभाष्ये मू १३ [:४७.] तद् यस्यैवं विद्वान् वाल्यौ द्वितीयां रात्रिमतिथिगु हे वसति । व्रात्यः । द्वितीयाम् रात्रिम् । ० ॥३॥ येन्तरिक्षे पुण्यो लोकास्ताने व तेनाय. रुन्छ ॥ ४ ॥ ये । अन्तरिक्षे । पुग्योः । ॥४॥ भाषार्थ-(तत्) सो (पषम् ) व्यापक परमात्मा को (विज्ञान) जानता हुआ (वात्यः) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी] (अतिथिः ) अतिथि (द्वितीयां रात्रिम् ) दूसरी रात्रि (यस्य ) जिस [गृहस्थ] के (गृहे ) घर में (घसति) घसता है॥३॥ (अन्तरिक्ष) अन्तरिक्ष में (ये) जो (पुण्याः.) पवित्र (लोकाः) लोक [ दर्शनीय समाज ] हैं (तान ) उनको (एव) निश्चय करके (तेन.) उस [ अतिथि सत्कार ] से वह [ गृहस्थ ] ( अव रुन्धे) सुरक्षित करता है॥४॥ भावार्थ-गृहस्थ यथावत् सत्कार से अतिथि को दूसरे दिन ठहराकर उससे अन्तरिक्षविद्या प्राप्त करे ।। ३,४॥ तद् यस्य वं विद्वान् व्रात्य॑स्तृतीयां रात्रुिमतिथिगुहे वति ५ । प्रात्यः । तृतीयोस् । रात्रिम् । ० ॥ ५ ॥ ये दिवि पुण्यो लोकास्ताने व तेनाव रुन्ढे ॥६॥ ये । दिवि । पुण्योः । ॥ ६ ॥ भाषार्थ-(तत्) सो (एवम् ) व्यापफ परमात्मा को (विद्वान् ) जानता हुआ. ( व्रात्यः ) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी] ( अतिथि: ), अतिथि (तृतीयाम् ) तीसरी (रात्रिम्) रात्रि (यस्य ) जिस [गृहस्थ.] के (गृहे ) घर में (वसति) वसता है ॥ ५॥ (दिवि) सूर्य लोक में (ये )जो (पुण्याः.) पंवित (लोकाः ) लोक [ दर्शनीय समाज] हैं, ( तान ) उनको (एव) निश्चय करके ( तेन) उस [अतिथि सत्कारं] से वह [गृहस्थ ] (अव रुन्धे) सुरक्षित करता है ॥६॥ ३, ४-(अन्तरिक्ष ) भूलोकसूर्यमध्यवर्तिनि लोके । अन्यत् पूर्ववत् स्पर्ट च ५, १-(दिवि) सूर्यमण्डले । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ।।
1 भू०१३ [४] पञ्चदर्थ काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२१३ भावार्थ-गृहस्थ महामान्य अतिथि से तीसरी रात्रि ठहरा कर सूर्य- मण्डल का शान अर्थात् उपकारी ज्योतिप विद्या को प्राप्त करे ॥५, ६॥ तद् यस्यै वं विद्वान् ब्रात्य॑श्चतुर्थी रात्रिमतिथिर्गु हे वसति । प्रात्यः । चतुर्थीम् । रात्रिस् । अतिथिः । ० ॥ ७ ॥ ये पुण्यानां पुण्या लोकास्ताने व तेनाव रुन्द्धे ॥ ॥ ये । पुण्यानाम् । पुण्योः । ॥८॥ भापार्य-(तत्) सो (एवम् ) व्यापक परमात्मा को ( विद्वान् ) जानता प्रा (नात्यः ) नात्य [ सत्यवतधारी] (अतिथिः) अतिथि (चतुर्थी) चौथी ( रात्रीम् ) रामि ( यस्य ) जिस [गृहस्थ ] के ( गृहे ) घर में (पसति ) घसता है ॥ ७ ॥ (पुण्यानाम् ) पवित्र जनों के (ये) जो (पुण्याः) पवित्र (लोकाः ) लोक [ दर्शनीय समाज ] है, (तान् ) उनको ( एव ) निश्चय करके ( तेन ) उस [अतिथि सत्कार ] से वह [ गृहस्थ ] (अव का) सुरक्षित करता है ॥ ॥ भावार्थ-मनुष्य सुअवसर को ग्रहण करके भतिथि विद्वान् से उत्तम मनुष्यों के सभ्यता आदि गुण ग्रहण करे ॥ ७, ८ ॥ तद् यस्य व विद्वान् ब्रात्योऽपरिमिता राबीरतिथिग हे वसति।। तत् । यस्यं । एवम् । विद्वान् । प्रात्यः । अपरि-मिताः । रात्रीः । अतिथिः । गृहे । धर्मति ॥ ६॥ य गुवापरिमिताः पुण्या लोकास्ताने व तेनाव रन्द्धे ॥ १० ॥ ये । एघ । अपरि-मिताः । पुण्योः। लोकाः । तान् । एव । तेन । अयं । कुन्द्धे ॥ १० ॥ भाषार्थ-(तत्) सो ( एवम् ) व्यापक परमात्मा को ( विद्वान् ) जानता गुमा (वात्यः ) प्रात्य [ सत्यवतधारी] (अतिथिः) अतिथि (अपरि- "मिताः ) असंख्य (रात्रीः ) रात्रियों ( यस्य) जिस के (गृहे )घर में (वसति) घसता है ॥४॥ (ये )जो (एव) निश्चय करके ( अपरिमिताः ) असंख्य ७, ८-(पुण्यानाम् ) पवित्रजनानाम् । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टच ॥ ६, १०-(अपरिमिताः) असंख्याताः (रात्रीः) ( लोकाः ) दर्शनीया: १० ॥
. . ८.३,२९४) अथर्ववेदभाध्ये १० १३ [-] (पुण्याः) पवित्र (लोकाः ) लोक [ दर्शनीय समाज ] हैं; ( तान् ) उनको (एव) निश्चय करके (तेन ) उस [अतिथि सत्कार] से (अवरुद्ध ) वह , [गृहस्थ] सुरक्षित करता है ॥ १० ॥ भावार्थ-जप मनुष्य को बड़े विद्यान अतिथि से बहुत दिनों सत्लंग करने का अवसर मिले, तो वह उसले ब्रह्मविद्या, राज्यविद्या प्रादि अनेक . शुभविद्यायें प्राप्त करके उन्नति करे ॥ 8१०॥ अथ यस्यानात्यो जात्यनुवो नौमविभुंत्यतिथिर्गुहानागच्छेत् ११ मर्थ ।' थल्यं । अन्नात्यः । वात्य-ब्रुवः। नाम-विधृती। अतिथिः । गृहान् । श्रा-गच्छेत् ॥ ११ ॥ कार्षदेन न चैनं कषत् ॥ १२ ॥ कषैत् । एन । न । चु । ए नुस् । कपत् ॥ १२ ॥ भाषार्थ-(अथ) और फिर (अनात्यः ) भवात्य [ कुव्रतधारी ] (प्रात्यब्रुवः) अपने को व्रात्य [ सत्यव्रत धारी ] बताता हुआ, ( नामविभ्रती) केवल नाम धारण करता हु (अतिथिः) अतिथि ( यस्य ) जिस [गृहस्थ] के (गृहान् ) घरों में (आगच्छेत् ) नाजावे ॥११॥ वह [ गृहस्थ ] एनम् ) उस [झूठे व्रात्य] को (फर्षे ) तिरस्कार करे, (न ) अब (च) निश्चय करके (एनम् ) उल [ मिथ्यावारी ] को (कर्षेत्) तिरस्कार करे ॥ १२ ॥ 6 समाजाः। अन्यत्-पूर्ववत् रूपष्टं च ॥. ११--(अथ) अपि च ( यस्य ) गृहस्थस्य ( अमात्यः ) अलत्य- व्रतधारी.(वात्यनुवः) व्रात्य + पूजा व्यक्तायां वाचिक । आत्मानं व्रात्यं कथयन् (नामबिभ्रती ) नास इशू धारणपोषणयोः-शत् । इयांडियाजी- कारणामुपसंख्यानम् । पा०प०७।१।३६ । ईकारादेशः सुविभक्त । नास- धारयन् । अन्यत् पूर्ववत् ।।. १२-(कर्षेत्) कृष विजेजन-विधिलि । अवकत् । तिरस्कुर्यात् । दण्डयेत् (,एनम्) कुव्रात्यम् (न.) सम्पति-निरु०.७१३१ (च) अवधारणे (पनम् ) अमात्यम् ('कर्षेत्) तिरस्छुर्यात् ।
(३,२१५) सू० १३ [१] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ भावार्थ-यदि कोई छली कपटी मिथ्यावादी मनुष्य अपने का सत्यव्रतधारी अतिथि बताकर आजावे, गृहस्थ उस पाखण्डी धूर्त को अवश्य निरादर करके निकाल देवे, और अगले दो मन्त्रों के अनुसार वर्ताव करे ॥ ११, १२॥ स्यै दे बताया उदकं यांचामीमा देवता वासय इमानिमा देवता परि वेधे भीत्येनं परि वेविष्यात् ॥ १३ ॥ अस्यै । देवतायै । उदु कस् । याचामि । हुमास् । देवता । वारुये । हुसास् । हुमाम् । दैवताम् । परि। वे वे मि। इति । एनुस् । परि । विष्यात् ॥ १३ ॥ . तस्याने वास्य तद् दे वतायां हुतं भवति य एवं वेद ॥१४॥ तस्याम् । एव । अस्ये । तत् । देवताया । हुतस् । भवति । यः । ए वस् । वेद ॥ १४ ॥ भाषार्थ-(अश्य ) उस ( देवतायै ) देवता [विद्वान् ] को ( उद- कम् ) जल (याचामि ) समर्पण करता हूं, (इमाम् ) उस ( देवताम् ) देवता [विद्वान् ] को (वासये ) ठहराता हूं, ( इमाम् इमाम् ) उस ही ( देवताम् ) देवता [विद्वान् ] को (परि वेवेष्मि ) भोजन परोसता हूं-(इति) इस प्रकार से (एनम् ) उस [विद्वान् ] की ( परि वेविष्यात् ) [भोजन आदि से] सेवा करे ॥ १३॥ (तस्याम् एव)उसी ही (देवतायाम् ) देवता[विद्वान ) में (अस्य) उल [गृहस्थ ] का (तत् ) वह (हुतम् ) दान (भवति ) होता है, (यः ) जो [विद्वान् ] ( एवम् ) व्यापफ [ परमात्मा ] को ( वेद ) जानता है १४ १३- (अस्यै ) अस्मै ( देवतायै) देवाय । विदुषे ( उद्कम् ) जलम् (इमाम् देवताम् ) तं देवम् (वालये) निवासयामि ( इमाम् इमाम् ) तमेव (देवताम् ) विद्वांसम् (परि वेवेविम ) भोजनेन परिचरामि (इति) एवं प्रकारेण ( एनम् ) विद्वांसम् (परि वेविच्यात् ) भोजनादिना सत्कुर्यात् ॥ १४-(तस्याम् ) (एव) निश्चयेन (तत्) पूर्वोक्तम् ( देवतायाम् ) देवे । विदुषि पुरुषे ( हुतम् ) दानम् (भवति) (यः) अतिथिः (एवम् ) 'व्यापकं परमात्मानम् (वेद) जानाति ॥
(३,२१६) अथर्वधेदभाष्ये सू० १४ [४] भावार्थ-गृहस्थ को योग्य है कि पूर्वोक्त प्रकार से छली कपटी झूठे वेषधारी को दण्ड देवे और जो सत्यवतधारी ब्रह्मज्ञानी अतिथि हो, उसका यथावत् पादर मान करे और सब प्रकार जल, अन, स्थान आदि से इसकी सेवा करे ॥ १३, १४॥ सूक्तम् १४ ॥ १-२४॥ व्रात्यो देवता ॥ १, १३ भाप्युष्णिक , २, ४, २०, २२, २४ 'आयुष्णिक , ३, ६, १५ आर्ची वृहती ; ५, २३ भुरिगायु विणक् । ६. आसुरी गायत्री; ७ ब्राझी गायत्री ८, १० पासुर्यनुष्टुप् ; ११, १६ भुरिगार्षी गायत्री १२ भुरिक प्राजापत्याऽनुष्टुप् ; १४, १६, १८ प्राजापत्यानुष्टुप् : १७ आर्ची पङ्क्तिः । २१ निचूदाी वृहती॥ अतिथेरुपकारोपदेशः-अतिथि के उपकार का उपदेश. ॥ स यत् माची दिशुमनु व्यचलन्मारुत शधा भूत्वानुव्यच- लन्मनोऽन्नुादं कृत्वा ॥ १ ॥ सः । यद् । प्राचीस् । दिशम् । अनु । वि-अचलत् । मारु- तम् । शधैः । भूत्वा । अनु-व्यंचलत् । मनः । अन्न-अदम् । कृत्वा ॥१॥ मनसानादेनान्नमत्तुि य एवं वेद ॥२॥ मनसा । अन्न-देन । अन्नम् । श्रुत्ति । यः । ॥२॥ भाषार्य-(सः) यह [ नात्य अतिथि ] ( यत्) जय (प्राचीम् ) पूर्व वा सामने वाली (दिशम् अनु ) दिशा की ओर (व्यचलत् ) विचरा, पह (मारुतम् ) [ शत्रुओं के मारने पाले ] शूरों का (शर्धः ) बल ( भूत्वा) होकर और (मनः) मन को (अन्नादम् ) जीवन रक्षक (कृत्वा) करके ( अनुव्य- . १-(सा) वात्योऽतिथिः (यत्) यदा (प्राचीम् ) पूर्षाम् । अभिमुखी- भूताम् ( दिशम् ) दिशाम् (अनु) अनुलक्ष्य (व्यचलत् ) विचरितवान् (मारुतम् ) अ० १ । २० । १। मृनोरुतिः। उ०१।१४। मृङ् प्राणत्यागे-उति। मारयन्ति शन न ते मरुतः । देवाः । मरुत्-अण । शूरोणामिदम् (श:) बस्तम्-निघ०२।३ ( भूत्वा)(अनुव्यचलत) अनुक्रमेण विचरितवान् (मनः) ९० १४ [४] पञ्चदशं कांगडम् ॥ १५ ॥ (३,२१७) चलत् ) लगातार चला गया ॥१॥ (अन्नाइन) जीवनरक्षक ( मनसा) मन के साथ वह [अतिथि ] ( भन्नम् ) जीवन की (अत्ति ) रक्षा करता है, (यः) जो ( एवम् ) व्यापक परमात्मा को (घेद) जानता है ॥२॥ भावार्थ-ब्रह्मशानी विद्वान् अतिथि अपने लगातार सदुपदेशो सत्कर्मों और सत्पराक्रमों से लोगों को बलवान करके संसार की रक्षा करता स यद् दक्षिणां दिशमनु व्यचलदिन्द्रो भूत्वानुष्यंचलुद् घलमन्नादं कृत्वा ॥३॥ ० यत् । दक्षिणाम् । दिशम् । अन । वि-प्रचलत् । इन्द्रः। भूत्वा । अनु-व्यंचलत् । बलम् । अन्न-अदम् । कृत्वा ॥३॥ बलेनानादेनानमन्ति य एवं वेद ॥ ४ ॥ बलैन । अन्व-अदेन । अन्नम् । ॥४॥ षार्थ-(सः) वह [वाय अतिथि ] ( यत् ) जय ( दक्षिणाम् ) दृक्षिण धो दाहिनी (दिशम् अनु ) दिशा की ओर (व्यचलत् ) विचरा, वह (इन्द्रः) परम एश्वर्यवान् (भूत्या) होकर और (घसाम् ) बल [सामर्थ्य ] को (अन्नादम् ) जीवनरक्षक (कृत्या ) फरके ( अनुमचलत् ) लगातार चला गया ॥ ३॥ (अनादेन ) जीवन रक्षक ( बलेन ) बल से वह [भतिथि] अन्तः करणम् (अन्नादम् ) कृवजृसिद्गुपन्यनिस्थापिभ्यो नित् । २०३ । १० । भन जीपने-नप्रत्ययः, नित् । अद भक्षणे अपने च-इतिशब्दस्तोममहानिधिः । कर्मण्यण । पा० ३।२।१ । अन+अद अवने रक्षणे-अण्। पदपाठे हरवत्वं पृषोदरादित्वात् । जीवनरक्षकम् (रुत्वा ) विधाय ॥ २-( मनसा ) अन्तःकरणेन (अभादेन) म० १ । जीवनरक्षकेला (भन्नम् ) कृवृसिगुपन्यनि० । उ० ३ । १० । अन जीवने-नप्रत्ययः, नित् । जीवनम् ( अत्ति) पद भक्षणे अवने च, अदादिः-इति शब्दस्तोममहानिधिः । अवति रक्षति ( यः) अतिथिः (एवम् ) इलू गतौ-वन । व्यापकं परमात्मानम् (द)जानाति ॥ ३, ४-(दक्षिणाम् ) दक्षिणदेशस्थाम् । स्वशरीरस्य दक्षिणभागस्थाम् (३,२१८) अथर्ववेदभाष्ये सू०१४ [४] र अन्नम् ) जीवन की (अत्ति ) रक्षा करता है, (य) जो (एवम्) प्याएक परमात्मा की (वेद) जानता है ॥४॥ भावार्थ-मन्त्र १, २ के समान है ॥ ३, ४ ॥ स यत् मृतीची दिशभनु व्यचलुद् वरुणो राजा भूत्वानुव्य- चलदुपौऽनुादीः कृत्वा ॥ ५॥ * यत् । गुतीचीम् । दिर्शम् । अनु । वि-प्रचलत् । घरुणः । राजा । भूत्वा । अनु-ध्वंचलत् । मृपः। अलऽमृदीः । कृत्या ५ द्भिरवादीमिरन्नमत्ति य एवं वेहे ॥६ 'भूत-भिः । अन्न-दीभिः। अन्नस् । ६॥ भाषार्थ-(ला) वह [व्रात्य अतिथि ] (बत् ) जय (प्रतीचीम्) पश्चिम या पीछे वाली (दिशम् अनु) दिशा की ओर ( व्यचलत् ) विचरा, बह-(वरुणः) श्रेष्ठ (राजा) राजा ऐश्वर्यवान् ] ( भूत्वा ) होकर और (अपः) [कर्मों में व्यापक रहने वाली ] इन्द्रियों. को ( अन्नादीः ).जीवन रक्षक (कृत्वा ) करके. ( अनुव्यचलत् ) लगातार चला गया.॥ ५॥ (अन्ना- दीभिः) जीवन रक्षक (अद्भिः) इन्द्रियों के साथ वह [अतिथि ] (शनम् ) जीवन की (अत्ति) रक्षा करता है। ( यः ) जो (एवम् ) व्यापक परमात्मा को (वेद) जानता है॥६॥. भावार्थ-मन्नं १, २ के समान॥ ५, ६॥ सं यदुदीची दिशुभनु घ्यचलुत् सोमो राजा भूत्वानुष्यंचलत् (इन्द्रः) परमैश्वर्यवान् ( वल्लम् ) सामर्थ्यम् (वलेन) सामर्थ्येन । अन्यत् पूर्ववत्-म० १,२ ॥ ५.६-(प्रतीचीम् ) पश्चिमाम् । पश्चाद्भागस्थाम् (वरुणः) श्रेष्ठ: . (राजा.) राज दीप्तो ऐश्वर्य च-कनिन् । ऐश्वर्यवान् ।भूपालः (अपः) श्रापः 'इंन्द्रियाणि आपनानि-निरु० १२ १ ३७ । कर्मसु व्यापकानीन्द्रियाणि (अन्नाड़ी:). म०.१ । अन्नाद-डीपू । जीवनरक्षिकाः (अद्भिः) इन्द्रियैः (अन्नादीभिः) जीवनरक्षिकाभिः । अन्यत् पूर्ववत्-म० १२॥ .
- सू० १४ [] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२१८) सन्तुर्दिभिक्षु त प्राई तिमन्नादी कृत्वा ॥ ७॥ . । यत् । उदीचीम् । दिशम् । अनु । वि-अचलत् । सोमः । राजा । भूत्वा । अनु-व्यंचलत् । उहर्षि-भिः। हुते। भा- दुतिम् । अन्न-अदीस् । कृत्वा ॥ ७ ॥ भात्यान्नाद्यान्नमत्ति य एवं वेद ॥८॥ पा-हुत्या । अन्न-मुद्या । मन्नम् । ॥८॥ भाषार्थ-(स) वह [चात्य अतिथि] (यत्) जव (उदीचीम् ) उत्तर चा पायी (दिशम् अनु) दिशा की ओर (व्यचलत् ) विचरा, वह (सोमः) पुरुषार्थी ( राजा) राजा [ ऐश्वर्यवान ] ( भूत्वा ) होफर ( सप्तर्षिभिः) [दो फान, दो नथने, दो आंखें और एक मुख ] सात गोलकों के साथ (छुते ) हवन में (पाहुतिम् ) आहुति को [ दानक्रिया अर्थात् परोपकार में इन्द्रियों को यज्ञ में बाहुति सश] (अन्नादीम् ) जीवन रक्षक (कृत्वा ) करके (अनुव्यचलत् ) लगातार चला गया ॥७॥ वह [अतिथि ] (अनाया ) जीवनरक्षक (आहुत्या) आठुति के लाथ (अन्नम् ) जीवन की (अत्ति) रक्षा करता है, (यः) जो (पवम् ) घ्यापफ परमात्मा को (वेद) जानता है ॥८॥ भावार्थ-म० १,२ के लमान ॥ ७, ८ ॥ स यद् ध्रुयां दिशुमनु ,ध्यचलद् विष्णु भूत्वानुव्यचलद् धिराजमन्नादी कृत्वा ॥ ० यत् । ध्रुवाम् । दिर्शम् । अनु । षि-अर्चलत्। विष्णु: । भूत्वा । मनु-व्यचलत् । विराजम् । मुन्न-मृदीस् । कृत्वा ।। ७, --( उदीचीम् ) उत्तराम् । वामभागवर्तमानाम् (सोमः ).पु गती ऐश्वर्ये च-मन । पुरुषार्थी (राजा) भूपतिः (सप्तर्षिभिः ) शीर्पण्यसप्तगोलकै सह (हुते) होगे (पाहुतिम् ) दानक्रियाम् (अन्नादीम् ) म०.६ । जीवनरक्षि- काम् (आहुत्या) यज्ञाग्नौ दानक्रियया (अन्नाद्या) जीवनरक्षिकया। अन्यत्र पूर्ववत-म० १, २॥ ...
. (३,२२०) अथर्ववेदभाष्ये सू० १४ [१८] विराजोन्नाद्यान्नमत्ति य एवं वेद ॥ १० ॥ वि-राजा । अन्न-द्या । नन्नम् । ० ॥ १० ॥ भाषार्थ-(सः) यह [वात्य अतिथि ] ( यत् ) जव (भ्रुवाम् ) नीचे वाली (दिशम् अनु) दिशा की ओर (व्यचलत् ) विचरा, वह (विष्णुः) विष्णु [कामों में व्यापक ] (भूत्वा ) होकर और (विराजम् ) विराट् [ विविध प्रकाशमान राज्यश्री ] को (अन्नादीम् ) जीवनरक्षक ( कृत्वा ) करके (अनुष्य-. चलत् ) लगातार चला गया ॥ ॥ वह [अतिथि ] (अन्नाधा) जीवन रक्षक (विराजा) विराट [विविध प्रकाशमान राज्यश्री] से (अन्नम् ) जीवन की (अत्ति) रक्षा करता है, (यः) जो (एवम् ) व्यापक परमात्मा को (घेद) जानता है ॥१०॥ भावार्थ-म० १, २ के समान ॥ ६,१० ॥ स यत् पशूननु व्यचलद् सुद्रो भूत्वानुव्य॑चलुदोषधीरन्नादीः कृत्वा ॥ ११ ॥ । यत् । पशून् । अनु । वि-प्रचलत् । रुद्रः । भत्वा । अनु-व्यंचलत्। भोषधीः । अन्न-अदीः । कृत्वा ॥ ११ ॥ मोषधीभिरन्नादीभुिरन्नमत्ति य एवं वेद ।। १२ ॥ ओषधीभिः । अन्न-अदीभिः । अन्नम् । ० ॥ १२ ॥ भाषार्थ-(सः) वह [प्रात्य अतिथि ] (वत् ) जय (पशून् अनु) जीव जन्तुओं की भोर (व्यबल) विचरा, वह (रुद्रः) रुद्र [शत्रुनाशक ] (भूत्वा ) होकर और ( मोषधीः) भोषधियों [जो चावन भादि ] को (अन्ना.. दीः) जीवनरक्षक (कृत्वा) करके (भनुन्यचलए ) लमातार चला गया ॥ ११॥ ६, १०-(ध्रुवाम् ) अधोगताम् (विष्णुः )कर्म व्यापकः पण्डितः (वि. राजम्) वि+राज दीप्तो ऐश्वर्य च-क्विप् । विविधप्रकाशमाना राज्यश्रियम् (अन्नादीम् ) बीवनरक्षिकाम् (विराजा) विविधप्रकाशमानया राज्यभिया (अन्नाद्या) जीवनरक्षिकया । अन्यत् पूर्ववत् म० १, २ ॥ ११, १२-(पशून्) जीवजन्तून् (रुद्रः) रुङ हिंसायाम्-स्विप तुक् च+ राज हिंसायाम् - 2 । शत्रुनाशकः (ओषधीः ) यवत्रीयादिरूपाः (ओषधीभिः) %D ० १५ [४८ पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२२१), यह [अतिथि] (अन्नादीभिः) जीवनरक्षक' (शोषधीभिः) ओपधियों से (अन्नम् ) जीवन की (अत्ति) रक्षा करता है, (.यः) जो ( एवम् ) व्यापक परमात्मा को (वेद) जानता है ॥ १२ ॥ भावार्थ-मन्त्र १,२ के समान ॥ ११, १२ ॥ स यत् पितॄननु व्यचलद् पुमो राजा भूत्वानुव्य॑चलत् स्वधाकारमन्नादं कृत्वा ।। १३ ॥ ०१ यत् । पितॄन् । भन । वि-अचलत् । युमः । राजो भूत्वा । अनु-व्यंचलत् । स्वधा-फारस् । अन्न-ऋदश् । कृत्वा ॥ १३ ॥ स्वधाकारणान्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद ॥ १४ ॥ त्वधा-सारेण । अन्न-देन । अन्नस् । ० ॥ १४ ॥ भावार्थ-(सः) पंह [मात्य अतिथि ] (यत्) जब (पितॄन् अनु) पितरों [पालन कर्ता पड़े लोगों की ओर] (व्यचलव ) विचरा,वह (यमः) न्यायी (राजा) राजा (भूत्वा ) होकर और ( स्वधाकारम् ) अपने धारण सामर्थ्य को (अन्नादम् ) जीवन रक्षक (छत्वा) करके ( अनुव्यचलत् ) लगातार चला गया ॥ १३ ॥ यह [अतिथि ] ( अन्नादेन ) जीवन रक्षक ( स्पधाकारण) अपने धारण सामर्थ्य ले (अन्नम् ) जीवन को (अत्ति) रक्षा करता है, ( यः ) जो ( एवम् ) व्यापक परमात्मा को (वेद) जानता है ॥ १४ ॥ भावार्थ-मन्त्र १, २ के समान ॥ १३, १४ ॥ स भन्मनुष्या ' ननु व्यचलदुग्लिभूषानुव्यचलत् स्वाहा- कारमन्नादं कृत्वा ॥ १५ ॥ . यववीधादिभिः (अन्नादीभिः) जीवनरक्षिफाभिः । अन्यत् पूर्ववत्-म०।१,२॥ १३, १४-(पितर)-पालकान महापुरुषान् ( यमः) न्यायी ( राजा .) प्रजाशासकः ( स्वधाकारम् ) स्वधारणसामर्थ्यम् ( स्वधाकारेण ) स्वधार, सामर्थ्येन । अन्यत् पूर्ववत्-ग० १,२॥
. . (३,३२२ ) চাঙ্গা सू०१४ [४] यत् । मनुष्यान् । अन् । वि-अचलत् । अगिः । भूत्वा । अनु-व्यं चलत् । स्पंहुा-कोरम् । अन्न-भदछ । ० ॥ १५ ॥ ख्वाहाकारणान्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद ॥ १६ ॥ स्थाहा-कारेणं । सुन्न-देन । ० ॥ १६ ॥ भाषार्थ-(सः ) वह [मात्य अतिथि ]. ( यत् ) जय ( मनुष्यान् 'अनु ) मनुष्यों [मननशीला पुरुषों ] की ओर ( व्यचलत् ) विचरा, प्रह (अशिः) अग्नि समान तेजस्वी] (भूत्वा ) होकर और (स्वाहाकारम् ) वेदविद्या प्रचार को (अनादम्) जीवन रक्षक (कृत्वा) करके (श्रव्यचलत् ) . लगातार चला गया ॥ १५ ॥ वह [अतिथि] ( अमादेन ) जीवन रक्षक (स्वाहाकारेण ) वेदविद्या प्रचार से (अन्नम् ) जीवन की (अत्ति ) रक्षा करता है, (यः) जो ( एवम् ) व्यापक परमात्मा को ( वेद ) जानता है ।। १६॥ भावार्थ-मन्त्र १,२ के समान ॥१५, १६ ।। स या दिशमनु व्यचलुद् बृहस्पतिर्भूत्वानु व्यचलद् वषट्कारमन्नादं कृत्वा ॥ १७ ॥ । यत् । जुर्वा । दिर्शम् । अन् । पि-अचलत् । वृहस्पतिः । भूत्वा । अनु-व्यंचलत् । वषट्-कारस् । अन्न- अदछ । ० ॥ १७ ॥ षटकारेणा नादेनान्नमत्ति य एवं वेद ॥ १८ ॥ वषट्-कारेण । अन्न-देन । ० ॥ १८ ॥ भाषार्थ-(क) वह [मात्य अतिथि ] (यत् ) जय (ऊर्धाम् ) ऊंची ( दिशम् अनु.) दिशा की ओर ( व्यचलत् ) विचरा वह (बृहस्पतिः) १५, १६-(मनुष्यान् ) मननशीलान पुरुषान् (अग्निः ) अग्निवतेजस्वी (स्वाहाकारम् ) .स्वाहा पाउनाम-निघ० १।. ११ । वेदविद्याप्रचारम् र स्याहाकारेल) वेदविद्याप्रचारेण । अन्यत् पूर्ववत्-म० १, २॥ १७, १८-(ऊर्धाम् )असताम् (वृहस्पतिः) बृहतानां महतीमा विधानां 여 - ALL सू० १४ [४] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२२३) वृहस्पति [पड़ी विद्याओं का रक्षक] (भूत्वा) होकर और (षट्कारम् ) .. दानव्यवहार को (अनादम् ) जीवन रक्षक (कृत्वा) करके (अनुव्यचलत् ) लगातार चला गया ॥१७॥ वह [अतिथि] (अन्नादेन) जीवन रक्षक (वषट्कारेण) दानव्यवहार से (आशम् ) जीवन की (अत्ति) रक्षा करता है, (यः). जो (एवम्) व्यापक परमात्मा को (वेद) जानता है॥ १८ ॥ भावार्थ मन्त्र १, २ के समान ॥ १७, १८॥ स यद् देवाननु ध्यचतुदीशानो भूत्वानुव्य॑चलन्मन्युमन्नादं . कृल्या ॥ १६ ॥ । यत् । देवान् । अनु वि-प्रचलत्। ईशानः । भूत्वा । -अनु-व्यंचलत् । मन्युम् । अन्न-अदम् । ० ॥ १८ ॥ मुन्युनोन्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद ॥ २० ॥ मन्युनो । अन्न-अदनं ० ॥ २० ॥ भाषार्थ-(सा) वह [ब्रात्य अतिथि ] (यत् ) जब (देवान अनु) विद्वानों की ओर (व्यचलत् ) विचरा, वह ( ईशानः ) समर्थ ( भूत्वा.) होकर और (मन्युम् ) ज्ञान को (अन्नादम् ) जीवन रक्षक ( कृत्वा) करके (अनुव्यचलत् ) लगातार चला गया ॥ १६ ॥ वह [ अतिथि ] ( अन्नादेन ) जीवन रक्षक (मन्युना) शान से (अन्नम् ) जीवन की (अत्ति ) रक्षा करता है, (यः) जो ( एवम) व्यापक परमात्मा को (वेद) जानता है ॥ २०॥ भावार्थ-मन्त्र १, २ के समान ॥ १६,२० ॥ रक्षकः ( वषट्कारम् ) यह प्रापणे-इपटि । दानव्यवहारम् ( वषटकारेण ) दानव्यवहारेण । अन्यत् पूर्ववत्-म० १, २ ॥ १६, २०-(देवान् ) विदुषः पुरुषान् ( ईशानः ) समर्थः ( मन्युम् )- यजिमनिशुन्धि० । उ० ३। २० । मन ज्ञाने-युच् । मन्युमन्यतेर्दीप्तिकर्मणः क्रोध- कर्मणो वधकर्मणो वा-निरु०.१० । २8 । ज्ञानम् । प्रकाशम् (मन्युना) क्षोनेन । अन्यत् पूर्ववत्-म० १,२॥
. .. . .. (३,२२४) अथर्ववेदभाष्ये सू० १४ [४]:. स यत् अजा अनु व्यचलत् प्रजापति त्यानव्यं चलत् प्राण- मन्नादं कृत्वा ।। २१॥ ।। यत् । म-जाः । अनु। वि-श्रचलत् । भुजा-पतिः । भूत्वा शुनु-व्यंचलत् । माणस् । अन्न-अदर । ० ॥ २१ ॥ प्राणेनान्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद ॥ २२ ॥ माणेन । अन्न-मृदने। ॥ २२ ॥ भाषार्थ-(सः) वह [वात्य अतिथि ] ( यत् ) जब (प्रजाः अनु) प्रजात्रों [प्राणियों ] की ओर ( व्यचलत् ) विचरा, वह ( प्रजापतिः) प्रजापति [प्राणियों का रक्षक ] (भूत्वा ) होकर और (प्राणम् ) प्राण [ श्रात्मवल ] को (अनादम् ) जीवनरक्षक (कृत्वा) फरके (अनुव्यचलत् ) लगातार चला गया ॥ २१ ॥ वह [अतिथि] ( अन्नादेन) जीवनरक्षक (प्राणेन) प्राण से (अन्नम् ) जीवन की (अत्ति ) रक्षा करता है, (यः ) जो (एवम् ) व्यापक परमात्मा को (वेद) जानता है ॥ २२ ॥ भावार्थ-सन्न १,२ के समान ॥ २१, २२ ॥ स यत् चानन्तर्दै शाननु व्यचलत् परमे ष्ठी भूत्वानुव्यचलुद् अलोन्नादं कृत्वा ॥ २३ ॥ • सः । यत् । अवान् । अन्तः-हे शान् । अन् । वि-मचलत् । पुर-स्थी व्यंचलत् । ब्रह्म । अन्न-मृदश् । कृत्वा ॥ २३ ॥ ब्रह्मणान्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद ॥ २४ ॥ ब्रह्मणा । अन्न- देन । म । अन्नम् । श्रुत्ति । यः। एवम् । वेद २४ भूत्वा । अनु-व्य २१,०२२--(प्रजाः) जीवान् (प्रजापतिः) जीवपाल (प्राणम् ) आत्म- बलम् (प्राणेन ) श्रात्मवलेन । अन्यत् पूर्ववत्-म० १,२॥ 1 सू० १५ [८] पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२२५) भाषार्थ-(सः ) वह [व्रात्य अतिथि ] ( यत्) जव ( सर्वान् ) सव (अन्तर्देशान् अनु) बीच वाले देशों की ओर (व्यचलत्) विचरा, वह ( पर- मेष्ठी ) परमेष्ठी [ सब से ऊंचे पद वाला] (भूत्वा ) होकर और (ब्रह्म) परब्रह्म [जगदीश्वर ] को (अन्नादम् ) जीवन रक्षक ( कृत्वा ) करके (अनु- व्यचलत् ) लगातार चला गया ॥ २३ ॥ वह [ अतिथि ] ( अन्नादेन ) जीवन रक्षक (ब्रह्मणा) परब्रह्म जगदीश्वर के साथ (अनम् ) जीवन की. (अत्ति) रक्षा करता है, (यः) जो (एवम् ) व्यापक परमात्मा को (वेद). जानता है ॥२४॥ भावार्थ-मन्त्र १,२ के समान ॥ २३, २४ ॥ सूक्तम् ॥ १५ ॥ १-६॥ वान्यो देवता ॥ तस्य नात्यल्य १, ३-६ देवी पक्तिः, २ आसुरी पृहती; योऽस्येति ३ प्राजापत्याऽनुष्टुप्; योऽस्येति ४, ७, ८ भुरिक प्राजा- पत्याऽनुष्टुप् , योऽस्येति ५, ६, सानो वृहत्ती; योऽस्येति ६ आर्यनुष्टुप् ॥ अतिथेः सामोपदेशः-अतिथि के सामर्थ्य का उपदेश । तस्य व्रात्य॑स्य ॥ १॥ तस्य । नात्यस्य ॥१॥ सूप्त मुाणाः सुखापाना: सुप्त व्यानाः॥२॥ सुप्त । प्राणाः । तुल । इपानाः । सुप्त । वि-मानाः ॥२॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (ब्रात्यस्य ) नात्य [सत्यव्रतधारी अतिथि ] के ॥ १॥ (सप्त) सात (प्राणाः) प्राण [शरीर में भीतर जाने वाले जीवन वर्धक श्वास ], (सप्त) सात (अपानाः) अपान [शरीर से वाहिर निकलने २३, २४-( सर्वान् ) समस्तान् (अन्तर्देशान् ) मध्यदेशान् (परमेष्ठी), सर्वोपरिपदस्थः (ब्रह्म) परमात्मानम् (ब्रह्मणा ) परमात्मना सह। अन्यत् पूर्ववत्-म० १, २॥ १-(तस्य ) तासशस्य (व्रात्यस्य ) सत्यव्रतधारिणोऽतिथेः ॥ २-(सप्त) शीर्षण्यसप्तच्छिद्रसम्बन्धेन सप्तसंख्याकाः (प्राणाः ) प्र+ अन जीवने-घञ् । शरीरमध्यगामिनो जीवनवर्धका वायवः (सप्त) (अपानाः.)
(३,२२६.) अथर्ववेदभारी ५० १५ [४] वाले दोषनाशक प्रश्वास ] और ( सप्त) सात (व्यानाः ) व्यान [सब शरीर में फैले हुये वायु ] हैं ॥ २ ॥ भावार्य-परमेश्वर ने प्राणियों के शरीर में सस्तक के भीतर दो कान, दोनथने, दो आंखें और एक मुख सात छिद्र बनाये हैं, इन को ही [सप्त ऋषयः, सप्त निन्धवः, सप्त प्राणाः आदि ] कहते हैं। विद्वान योगी अतिथि इनकी विविध वृत्तियों को वश में करने से तत्वशानी होकर सरकारी होता है। इन ही. सात शीर्षण्य छिद्रों के सम्बन्ध से इस सूक्त तथा १६ और १७ में अतिथि के सात प्राण, सात अपान और सात व्यान का वर्णन है ॥ १, २ ॥ अथर्ववेद १०॥ २॥ ६ का वचन है-(कासप्त खानि विततर्द शीर्पणि कर्ण- विमौ नासिके चक्षणी सुखम्। येषां पुरुत्रा विजयस्य महानि चतुष्पादो द्विपदो- यन्ति यामम् ) कर्ता प्रजापति ने [प्राणी के ] मस्तक में सात गोलक खोदे, यह दोनों कान, दो नथने, दोनों आंखें और एक मुख। जिनके विजय की महिमा में चौपाये और दोपाये जीव अनेक प्रकार ले सन्मार्ग चलते हैं । तस्य ब्रात्य॑स्य । योऽस्य प्रथुमः प्राण जों नामायं सो अनिः३ छ । यः । मुल्य । प्रथुमः । माणः । जुर्वः । नाम । यस् । सः । अमिः ॥३॥ भाषा-(तस्य ) उस (प्रात्यल्य) नात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि ] का-(यः)जो (अस्य ) इस [नात्य ] का (प्रथम) पहिला (प्राणः) प्राण [ श्वाल] (ऊर्ध्वः ) ऊध्र्व [ ऊंचा ], (नाम) नाम है, (सः) सो (अयम् अग्निः) यह अग्नि है [अर्थात् वह शारीरिक, पार्थिव, समुद्रीय, गुप्त प्रकट विजुली आदि अनि विद्याओं का प्रकाशक होता है ] ॥ ३ ॥ भावार्थ-मन्त्र पर देखो॥३॥ तस्य व्रात्य॑स्य । योऽस्य द्वितीयः प्राणः प्रौढो नामासौ स आदित्यः ॥ ४ ॥ .. । अप+अंन जीवने घम् । शरीरबहिर्गामिनो दोषनाशका' वायवः (सप्त) व्याना) वि+मन जीवन-घञ् । सर्वशरीरव्यापका वायवः ॥ ३ -(प्रथमः) श्राद्यः (ऊर्ध्वः) उन्नतः (अशिः) प्रतिविद्याप्रकाशः। अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥
सू० १५-[ ] पञ्चदर्श कारडस् ॥ १५ ॥ (३,२२७) । भुस्य । द्वितीयः । माणः । अ-ऊः । नाम। मसौ। सः । आदित्यः ॥४॥ भाषार्थ-(तस्य ) उत्ल (मात्यस्य ) व्रात्य [ सत्यवतधारी अतिथि का-( यः) जो (श्रस्थ ) इस [प्रात्य] का (द्वितीयः ) दूसरी (प्राणः) प्राण (प्रौढः ) प्रौढ [प्रवृद्ध]: (नाम) नाम है, ( सः) सो (सी) यह (आदित्यः ) चमकने वाला सूर्य है अर्थात् वह सूर्यविधा का प्रकाशक होता है-कि सूर्य का पृथिवी आदि लोकों और उनके पदार्थों ले और उन सब का सूर्य लोक से क्या सम्बन्ध है यह विचारता है ] ॥४॥ भावार्थ-मन पर देखो॥ ४ ॥ तत्य । योऽस्य य तृतीयः प्राणो' भ्य ढो नामासी स चुन्द्रमाः ॥ ५॥ । अस्य । तृतीयः । प्राणः । अभि-जुः । नाम । असौ । सः । चन्द्रमाः ॥ ५ ॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (ब्रात्यस्य ) वात्य [ सत्यवतधारी अतिथि ] का-(यः) जो ( अस्य ) इस [व्रात्य] का (तृतीयः ) तीसरा (प्राणः) प्राण [ श्वास ] (अन्यूढ ) अभ्यूढ [ सामने से प्राप्त ] (नाम ) नाम है, ( सः) सो ('अलौ चन्द्रमाः) यह चन्द्रमा है [अर्थात् वह बताता है कि उपग्रह चन्द्रमा, अपने ग्रह पृथिवी से किस सम्बन्ध से क्या प्रभाव करता है और इसी प्रकार अन्य चन्द्रमाओं का अन्य ग्रहों से क्या सम्बन्ध है ]॥५॥ भावार्थ-मन्त्र पर देखो ॥५॥ बाल्यस्या ४-(प्रौढ) प्रादूहोढोयेषेज्येषू । वा० पा० ६।१ । ६ । प्र+ऊढः, वृद्धिः। प्रवृद्धः ( आदित्यः ) आदीप्यमानसूर्यविद्याप्रकाशः । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टच॥ ५. ( अभ्यूढः ) आभिमुख्येन प्राप्तः (चन्द्रमाः) चन्द्र विद्याप्रचारः। अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टच॥ .
१ . । , (३,२२८) अथवेभाष्ये : २०१५ [-] तस्य प्रात्य॑स्य । योऽस्य चतुर्थः र्थः प्राणो विभूर्नासायं पर्वमानः॥ ६॥ । अस्य । चतुर्थः । प्राणः । वि-भूः। नाम । अयम् । सः । पर्वमानः ॥६॥ भाषार्थ-(तस्य) उस (व्रात्यस्य ) ब्रांत्य [ सत्यव्रतधारी प्रतिथि ] का-(यः) जो (अस्य ) इस [व्रात्य ] का (चतुर्थः) चौथा (प्राणः).प्राण [श्वास] (विभूः) विभू [व्यापक ] (नाम) नाम है, (ला) सो (नयं पवमानः) यह पवमान [ शोधक वायु] है [अर्थात् वह बताता है कि वायु क्या है और उस का प्रभाव सब जीवों, सव पृधित्री, सूर्य आदि लोकों पर क्या होता है ] ॥६॥ भावार्थ-मन्त्र है पर देखो ॥ ६॥ तस्य ब्रात्य॑स्य । यास्य पञ्चमः माणो योनि म ता हुमा प्रापः ॥७॥ . .. ० । अस्य । पञ्चमः । माण: । योनिः । ना। ताः । इमाः। मापः ॥ ७॥ भाषार्थ-(तस्य) उस (वात्यस्य ) व्रात्य [.सत्यव्रतधारी प्रतिथि ] का-(यः) जो (अस्य) इस [वात्य ] का ( पञ्चमः) पांचवां (प्राणः ) प्राण [ श्वास ] ( योनिः ) योनि [कारण ] (नाम ) नाम है, (ता.) सो (इमीः आपः ) ये जल हैं [अर्थात् वह सिखाता है कि जल क्या है और वह भूमण्डल, मेघमण्डल, सूर्यमण्डल आदि लोकों से क्या सम्वन्ध रखता है ] ॥ ७ ॥ भावार्थ-मन्त्र पर देखो ॥७॥ .. ', ६-(विभूः) व्यापकः (पवमानः ) शोधकवायुविद्या । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ ७-(योनिः) यु मिश्रणामिश्नणयो:-ति । कारणम् (आप) जलविद्या। अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥
, :: सू० १५ [४] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ '(३,२२८) तस्य व्रात्य॑स्य । योऽस्य षष्ठः माणः मियो नामु त हुमे पुशवः ॥८॥ अस्य । षष्ठः । माणः । मियः । नाम । तें । दुमे । पशवः ।। भाषार्थ-(तस्य) उस (नात्यस्य.) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि] का-(यः) जो (अस्य ) इस [वात्य ] का (षष्ठः ) छठा (प्राणः) प्राण [श्वास ] (प्रियः) प्रिय [प्रीतिकारक ] ( नाम ) नाम है, (ते) सो (इमे पशवः ) ये पशु हैं | अर्थात् वह जताता है कि गौ अश्व आदि जीवं पृथिवी लोक और दूसरे लोकों में कैसे उपकारी होते हैं ] ॥८॥ भावार्थ-मन्त्र 8 पर देखो ॥ ८ ॥ तस्य ब्रात्य॑स्य । योऽस्य सप्तमः प्राणोऽपरिमिती नाम ता इमाः प्रजाः । । अस्य । सुसमः । 'माणः । अपरि-मितः । नाम। ताः। हुमाः । म जाः ॥६॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (प्रात्यस्य ) वात्य [ सत्यवतधारी अतिथि,] का-(यः) जो (अस्य ) उस [वात्य ] का (सप्तमः) सातवां (प्राणः) प्राण, श्वास ] (अपरिमितः) अपरिमित [असीम] (नाम) नाम है, (ता.) सो (इमाः प्रजाः) यह प्रजायें हैं [अर्थात् वह समझाता है कि परमात्मा की सृष्टि में भूलोक, चन्द्रलोक, सूर्यलोक आदि के मनुष्य जीव जन्तुओं का सम्बन्ध आपस में और दूसरे लोक चालों से क्या रहता है ] ॥६॥ भावार्थ-विज्ञान मस्तक के सात छिद्रों द्वारा [ मन्त्र १, २ देखो] प्रथम श्वास में विद्या, दूसरे में सूर्यविद्या, तीसरे में चन्द्रविद्या, चौथे में वायु- विधा, 'पाचवे में जलविद्या, छठे में पशुविधा, और सातवें में प्रजाओं के • ': - -(प्रियः) प्रीतिकरः (पशवः ) गवाश्वादयः । अन्यत्. पूर्ववत् स्पष्टचा J -(अपरिमितः) अगणितः (प्रजाः) उत्पन्नजनानां सधटनचियाः । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ . . .
.. , (३,२३०) अथर्ववेदभाध्ये सू० १६.[५००] परस्पर लंघटन की विद्या का प्रकाश करता है-अर्थात् वह बहुत शीघ्र मन की चुतियों को वश में करके प्रत्येक इन्द्रिय से प्रत्येक श्वास में संसार का उपकार करता है ॥ ३-४।। सूक्तम् १६ ॥ १-७॥ नात्यो देवता ॥ तस्य व्रात्यस्य १-७ दैवी पङ्क्तिः ; योऽत्येति १, ३ साम्न्युणिक् । योऽस्येति २, ४, ५ प्राजापत्योणिक योऽस्येति ६ यानुषी निष्टुप् ; योऽस्येति ७ आसुरी गायत्री। प्रतिधेः सामोपदेशः-अतिथि के सामर्थ्य का उपदेश । तस्य प्रात्य॑स्य । योऽस्य प्रथमोऽपानः सा पौर्णमासी ॥१॥ । प्रथमः । अपानः । सा । पौर्ण-मासी ॥१॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (नात्स्य ) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि ] का- (यः) जो (अस्य ) इस [व्रात्य] का (प्रथमः) पहिला : (पानः) अपान [प्रश्वास अर्थात् वाहिर निकलने वाला दोषनाशक वायु ] है, (सा) वह (पौर्णमासी) पौर्णमासी है [अर्धात् पूर्णमासेष्टि है जिसमें वह विचारता है कि उस दिन चन्द्रमा पूरा क्यों दीखता है, पृथिवी, समुद्र आदि पर उसका क्या प्रभाव होता है, इस प्रकार का यश वह ज्ञानी पुरुष. अपने इन्द्रिय दमन से सिंद्ध करता है ] ॥१॥ तस्य व्रात्य॑स्य । योऽस्य द्वितीयोऽपानः साष्टका ।। २ । । द्वितीयः । अपानः । मा । अष्टका.॥ २ ॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस(वात्यस्य) व्रात्य [सत्यवतधारी अतिथि] का- (य) जो (अस्य ) इस [व्रात्य ] का (द्वितीयः) दूसरा (अपानः) अपाने [प्रश्वास ] है, (सः) वह (अष्टका ) अष्टका है। अर्थात् वह अष्टमी आदि .. १-(भपानः) प्रश्वासः। शरीरबहिर्गामी दोपताशको वायुः (पौर्ण- मासी) अ०७ । ६०१ १ तथा १५। १७ ।। पूर्णमास-मण डीप पूर्णमालेष्टिः। पूर्णचन्द्रसम्वन्धिनी विद्या । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ।। २-(अष्टका) इभ्यशिम्यां तकन् । उ०३।१४। अश व्याप्ती अश भोलने वा-तकन, टापू । अपका पितृदेवत्ये । वा. पा०७॥३॥४५॥ इत्याभावः। ܀ܢ܀ ।
.. - - - - सू०१६ | ५००1 पञ्चदर्श काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२३१) तिथि का यज्ञ है जिसमें विद्वान पितर लोग विचारते हैं कि ज्योतिष शास्त्र की मर्यादा से इन तिथियों में सूर्य और चन्द्र श्रादि का क्या प्रभाव पड़ता हैं ] ॥ २॥ तस्य प्रात्य॑स्य । योऽस्य तृतीयोऽपानः सामावास्या ॥३॥ । तृतीयः । समानः । सा । भूमा-वास्यां ॥३॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (प्रात्यस्य ) वात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि ] का-(या) जो (अस्य ) इस [व्रात्य ] फा (तृतीयः) तीसरा (अंपानः) अपाम [प्रश्वास ] है, (सा) वह (अमावास्या) अमावस्या है [वह दर्शयि है जिसमें विचारा जाता है कि अमावस के सूर्य और चन्द्रमा एक राशि में भाकर फ्या प्रभाव उत्पन्न करते है ॥३॥ पूर्णमासैष्टि और दर्शेष्टि के विषय में देखो-मनु० अ० ४ श्लो० २५ ॥ तस्य॒ व्रात्यस्य । योऽस्य चतुर्थोऽपानः मा श्रद्धा ॥ ४ ॥ चुतुर्थः । भूपानः । सा । श्रद्धा॥ ४ ॥ - भाषार्थ-(तस्य ) उस (मात्यस्य ) व्रात्य [ सत्यवतधारी अतिथि] का-(यः) जो (अस्य ) इस [बात्य ] का (चतुर्थः) चौथा (अपानः) अपान [प्रश्वास ] है, (सा श्रद्धा) वह श्रद्धा है [वह ज्ञानी पुरुष जितेन्द्रि- यता से श्रद्धा प्राप्त करता है ] ॥ ४॥ . तस्य प्रात्यस्य । योऽस्य पञ्चमोऽपानः सा दीक्षा ॥ ५॥ । पञ्चमः । पानः । सा । दीक्षा ॥ ५॥ . भाषार्थ- (तस्य ). उस (वात्यस्य ) वात्य [ सत्यवतधारी अतिथिः] का-(यः)जो (अस्य) इस [व्रात्य ]. का (पञ्चमः) पाचवां (अपानः) अपान [प्रश्वास ] है, ( सा दीक्षा) वह दीक्षा है [वह नियम और व्रतपालन की शिक्षा करता है ]॥५॥ अष्टम्यादितिथौ पितॄणांसमागमेम ज्योतिषविद्याविचारः। अन्यत्पूर्ववत् रूपष्टं च । ३-(अमावास्या) सू० १७ म०8 | अमा सह पसंतश्चन्द्रार्की यत्र, वल निवालेण्यत् । कृष्णपक्षशेषतिथिः, तहिने चन्द्राोवेकराशिस्थौ भवतः । दर्शष्टिर्यशविशेषः । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ ४--(श्रद्धा) गुरुवेदादिवाक्येषु विश्वासः। अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ ५-(दीक्षा) नियमनतयोः शिक्षा । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ . - ।। A तस्य व्रात्यस्था । (३,२१२) अथर्ववेदभाष्ये F०१६ [.५०० ] तस्य प्रात्यस्य । चोऽस्य पुन्ठोऽपानः स युज्ञः ॥ ६॥ । पुष्ठा। अपानः । सः । यज्ञः ॥ ६ ॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (व्रात्यस्य ) व्रात्यं [सत्यव्रतधारी प्रतियि] का-(यः) जो (अस्य ) इस [व्रात्य] का (षष्ठः) छठा (अपानः) अपान [प्रश्वासं ] है, (स यशः) वह यंश है [ मानो वह परमेश्वर और विद्वानों का सत्कार, परस्पर संयोग और विद्या आदि दान है ] ॥६॥ व्रात्य॑स्य । योऽस्य सप्तमोऽपानस्ता दुमा दक्षिणाः ॥७॥ । सनुमः । भूपानः । ताः । इमाः । दक्षिणाः ॥७॥ भाषार्थ-(तस्य) उल (व्रात्यस्य ) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि ] का-(यः) जो (मस्य) इस [व्रात्य ] को (सप्तमः) सातवां (अपानः) अपान [प्रश्वास ] है, (ताः) वे (इमाः ) ये (दक्षिणाः) दक्षिणायें हैं [मानो वह यज्ञ समाप्ति पर विद्वानों के लत्कारद्रव्य है ] ॥७॥ भावार्थ-जैसे सामान्य मनुष्य ज्ञान प्राप्ति के लिये पौर्णमासी आदि येन करके श्रद्धावान होते हैं, वैसे ही विद्वान् श्रतिधि सन्यासी उस कार्मिक यज्ञ आदि के स्थान पर अपनी जितेन्द्रियता से मानसिक यज्ञ करके यज्ञ फल प्राप्त करते हैं, अर्थात् ब्रह्मविद्या ज्योतिषविद्या आदि अनेक विद्याओं का प्रचार करके संसार में प्रतिष्ठा पाते हैं ॥ १-७॥ मनु महाराज कहते हैं-१० ४ श्लो० २३ [ वाध्येके जुह्वति प्राणं प्राणे वाचं व सर्वदा । वाचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञनिर्वृत्तिमक्षयाम् ॥ कोई कोई विद्वान् वाणी और प्राण के संयम ] में अक्षय यशसिद्धि देखते हुये वाणी में प्राण का और प्राण में वाणी का हवन करते हैं [अर्थात् वाणी और प्राण का संयम करते हैं। ६-(यज्ञः) यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् । पा० ३।३।६० । यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु-नङ् ।परमेश्वरविद्वत्सत्कार-परस्परसंयोग । विद्यादि- दानव्यवहारः। अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ २. ७-( दक्षिणाः.). यज्ञसमाप्तौ विबभ्यः सत्कारद्रव्याणि । अत्यन्त पूर्ववत् स्पष्टं च ॥
सू० १७ [ ५०१] पञ्चदशं कायंडस् ॥ १५ ॥ . - सूक्तम् १७ ॥ १-१० ॥ प्रात्यो देवता ॥ तस्य व्रात्यस्य १-१० वैवीं पतिः योऽस्येति १, ५ प्राजापत्योष्णिक, योऽस्येति २,७ आसुर्यनुष्टुप। योऽस्येति ई याजुषी पतिः ; योऽस्येति ४ साम्म्युष्णिक ; योऽस्येति ६ याजुपी त्रिष्टुप् ।' समानमिति ८ आर्ची पङ्क्तिः यदादित्यमिति : सान्नी त्रिष्टुप् ; एफमिति १० सामन्यनुष्टुप् ॥ 'व्रात्यसामोपदेशा-वात्य के सामर्थ्य का उपदेश ॥ तस्य प्रात्य॑स्य । योऽस्य प्रयुसो व्यानः सेयं भूमिः ॥ १॥ । स्य । प्रथमः । वि-भानः । सा । त्यम् । भूमिः ॥ १ ॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (वात्यस्य ) वात्य [सत्ययतधारी अतिथि] का-(यः) जो (अस्य ) इस [व्रात्य ] का (प्रथमः ) पहिला (व्यानः) ध्यान [शरीर में फैला वायु] है, (सा) सो (इयम् भूमिः) यह भूमि है [अर्थात् यह भूगर्भविद्या, राज्यपालन श्रादि विद्या का उपदेश करता है ]॥१॥ तस्य॒ व्रात्य॑स्य । योऽस्य द्वितीयो व्यानस्तदुन्तरिक्षम् ॥२॥ २॥ अस्य । द्वितीयः। वि-शानः । तत् । अन्तरिक्षम् ॥ २॥ । भाषार्थ-(तस्य ) उस (व्रात्यस्य ) व्रात्य [सत्यवतधारी अतिथि ] का-(यः) जो (अस्य ) इस [व्रात्य ] का (द्वितीयः) दूसरा (व्यानः) व्यान [शरीर में फैला हुआ वायु ] है, (तत्) वह ( अन्तरिक्षम् ) मध्यलोक है [अर्थात् वह वायुमण्डल, मेघमण्डल आदि का शान देता है ] ॥२॥ तस्य व्रात्य॑स्य । योऽस्य तृतीयो व्यानः सा द्यौः ॥ ३॥ । भुस्य । तृतीयः । वि-भ्रानः । सा । द्यौः ॥३॥. १-(व्यानः) सर्वशरीरव्यापको वायुः (भूमिः) भूगर्भविद्या राज्य- पालनादिविद्या च । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ २-(अन्तरिक्षम् ) मध्यलोकस्थवायुमण्डलमेघमण्डलादिशानम् । सम्बत पूर्ववत् स्पष्टं च॥
(३,२३४.) ঘনমাত্র सू०१७ [ ५०१] भाषार्थ-(तस्य ) उस (बात्यस्य ) व्रात्य [सत्यव्रतधारी अतिथि ] का-(यः) जो (-अस्य) इस [व्रात्यं ] का (तृतीयः) तीसरा (व्यानः) व्यान [शरीर में फैला हुन्मा वायु.] है, (सो) वह ( द्यौः) सूर्य वा आकाश है । अर्थात् वह सूर्य के ताप आकर्षण आदि और आकाश के फैलाव आदि की विद्या को जताता है ] ॥३॥ तस्य ब्रात्य॑स्य । योऽस्य चतुर्थो ध्यानस्तानि नक्षत्राणि ॥ ४ ॥ । अस्य । चतुर्थः । वि-मानः । तानि । नक्षत्राणि ॥ ४ ॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (वात्यस्य ) वात्य [ सत्यवतधारी अतिथि ] का-(यः)जो (अस्य ) इस [व्रात्य ] का (चतुर्थः) चौथा (व्यानः) व्यान [सब शरीर में फैला हुआ वायु] है, (तानि) वे (नक्षत्राणि ) चलने वाले तारांगण. हैं [अर्थात् वह तारागणों के परस्पर श्राफर्षण रखने, अपने अपने मार्ग पर चलने और उछलने डूबने आदि का ज्ञान बताता है ] ॥४॥ तस्यु व्रात्य॑स्य । योऽस्य पञ्चमो ध्यानस्त अतवः ॥ ५॥ . .० । अस्य । पञ्चमः । वि-मानः । ते । ऋ तवः ॥ ५॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (नात्यस्य ) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि ] का-(यः) जो (श्रस्य ) इस [नात्य ] का (पञ्चमः ) पाचवां (व्यानः ) व्यान [सब शरीर में फैला हुआ वायु] है, (ते) वे (ऋतवः) ऋतुयें हैं [अर्थात् वह वसन्त आदि ऋतुओं के क्रम और कारण आदि का उपदेश करता है ] ॥५॥ तस्य व्रात्य॑स्य । योऽस्य षष्ठी व्यानस्त आर्त वाः ॥ ६ ॥ ०॥ अस्य । षष्ठः । वि-भानः । ते। भ्रात वाः ॥ ६ ॥ - ३-(द्यौः) सूर्यतीपाकर्षणादिविद्या आकाशस्य विस्तारादिविद्या। अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टच॥ ४-- (नक्षत्राणि) अमिनक्षियजियाधिपतिभ्योऽअन् । उ० ३। १०५॥ रणक्ष-गतो-अनन् । गतिशीलानां तारागणानां परस्पराकर्षणादिज्ञानम् । अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥. ५-(ऋतवः) वसन्तादीनां क्रमकारणादिबोधः अन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च । .
. ० सू० १७. [ ५०१ ] पञ्चदशं कारडस् ॥ १५ ॥ (३,२३५) भाषार्थ-(तस्य ) उस (वात्यस्य ) वात्य [सत्यव्रतधारी अतिथि ] का-(या) जो (अस्य). इस [वात्य ] का (षष्ठः) छठा (व्यानः) व्यान [सय शरीर में फैला हुआ वायु ] है, (ते) घे (आर्तवाः) ऋतुओं में उत्पन्न पदार्थ हैं [अर्थात् पह फूल फल आदि की उत्पत्ति और उपकार का ज्ञान देता है ] ॥६॥ तस्य व्रात्यस्य । योऽस्य सप्नुभो व्यान: स संवत्स॒रः ॥ ७॥ . । यः । अस्य । जुनुमः । वि-मानः । सः । मुस्-वत्सरः॥७॥ भाषार्थ-(तस्य ). उस (व्रात्यस्य ) वात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि ] का-(यः ) जो (अस्य ) इस [व्रात्य ] या ( सप्तमः) सातवां (ध्यानः) व्यान [सय शरीर में फैला हुआ वायु] है, (सः ) वह (संवन्सरः ) संवत्सर है [अर्थात् वर्ष में ऋतु महीने प्रादि कैसे वसते हैं और सव मनुष्य आदि प्राणी फैले उसका उपभोग करते हैं, इस का वह ज्ञान कराता है ] ॥ ७॥ : 'भावार्य-सत्यव्रतधारी महात्मा अतिथि सन्न्याली अपने प्रत्येक व्यान घायु की चेष्टा में संसार का उपकार करता है,जैसे वह प्रथमव्यान में भूमि विवा, दूसरे में अन्तरिक्षविद्या, तीसरे में सूर्यविधा वा आकाशविद्या, चौथे में नक्षत्र- विद्या, पाचवें में वसन्त आदि ऋतुविद्या, छठे में ऋतुओं में उत्पन पुष्प फल' आदि पदार्थविद्या और सातवें में संवत्सर अर्थात् काल की उपभोगविद्या उपदेश करता है ॥ १-७॥ तस्य प्रात्य॑स्य । समानमयं परि यन्ति देवाः संवत्सरं वा परियन्ति व्रात्य च ॥८॥ । समानम् । अर्थम् । परि। यन्ति । देवाः । सुस्-पुत्सरम्। ६-(आर्तवाः ) ऋतुभवानां 'पुष्पफलादिपदार्थानां शानम् । मन्यत् पूर्ववत् स्पष्टं च ॥ ७-( संघल्लरः) संपूर्वाच्चित् । उ०३ । ७२ । सम् + वस, निवाले सरन् , स च चित् । संघसन्ति वसन्तादयो यत्र । कालोपभोगविद्या । भन्यतु पूर्ववत् स्पष्टं च॥ . का एतद् ताई --- 420 . (३,२३६) अथर्ववेदभाष्ये सू० १७ [ ५०१] वै। ए तत् । ऋ तवः । अनु-परियन्ति । म्रात्य॑म् । च ॥८॥ . भाषार्थ-(तस्य ) उस (व्रात्यल्य) व्रात्य [ सत्यव्रतधारी अतिथि ] के-(समानम् ) एक से अर्थात् धार्मिक (अर्थम् ) अर्थ [विचार] को (देवाः) विद्वान् लोग (परि ) सव ओर ले (यन्ति) प्राप्त करते हैं, (च) और (व्रात्यम् ) उस व्रात्य [ सत्यव्रतधारी पुरुष ] के (वै) निश्चय करके (एतत्).इस प्रकार से (अनुपरियत्ति ) पीछे घिर कर चलते हैं, जैसे] (ऋतवः) ऋतुयें (संवत्लरम् ) वर्षकाल के [पीछे चलते हैं ] ॥ ८॥ भावार्थ-जो सत्यव्रतधारी परोपकारी सन्यासी हो, लव विद्वान् लोग उसी के न्याययुक्त घेदानुकूल मार्ग पर चलें और सब मिलकर उसी से प्रीति करें, जैसे सब ऋतुये और महीने श्रादि वर्ष में मिले रहते हैं ॥८॥ तस्य व्रात्य॑स्य । यदादित्यमभिसविशन्त्य'मावास्या चे व तत्पर्णिमासी च ॥४॥ । यत् । श्रादित्यम् । अभि-सं विशन्ति । अभा-वास्योस् । चु । एव । तत् । पौर्ण -सावीस् । चु॥॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (वात्यस्य ) मात्य [सत्यव्रतधारी अतिथि ] के-(भादित्यम् ) प्रकाशमान गुण में (यत्) 'जब (अभिसंविशन्ति) वे [विद्वान्-मन्त ] सब ओर से यथावत् प्रवेश करते हैं, (तत् एव ) तव ही +-(समानम् ) सम् + अन जीवने-घञ् । यद्वा सम् + आङ्णी प्रापणे-ड । एकम् । धार्मिकम् (अर्थम् ) उंपिकुषिगार्तिभ्यस्थन् । उ०२।४। ऋगतिमापणयोः-थन् । विचारम् । प्रयोजनम् (परि) सर्वतः (यन्ति.) . प्राप्नुवन्ति (देवाः ) विद्वांसः ( संवत्सरम् ) द्वादशमासात्मकं कालम् (वै) निश्चयेन (एतत् ) अनेन प्रकारेण (तवः) वसन्तादयः (अनुपरियन्ति) अनुसृत्य सर्वतः प्राप्नुवन्ति (नात्यम् ) सत्यव्रतधारिणं पुरुषम् (च) समुचये ॥ 8-(यत्) यदा (शादित्यम् ) अन्यायश्च । ७०४।११२ । श्राज वीपी दीप्तौ-यक् । पृषोदरादिरूपम् । श्रादीप्यमानं गुणम् (अभिसंविशन्ति ) अमितः सर्वतः सम्यक् प्रविशन्ति । प्रामुघन्ति ते देवाः-म० (अमावास्याम्) + ئه : - , ५० १८ [ ५०२.] पञ्चदशं काण्डम् ॥ १५ ॥ (३,२३७) (अमावाल्याम् ) साथ साथ बसने की क्रिया में (चब) और (पौर्णमासीम् ) पूरे नापने [निश्चय करने ] की क्रिया में [घे प्रवेश करते हैं ]॥8॥ भाषार्य-विद्वान् लोग भात सयासी अतिथि के सत्संग से परस्पर उपकार और पदार्थों की परीक्षा आदि विद्यार्य ग्रहण करें ॥६॥ तस्य प्रात्य॑स्य । एकं तदेभाममृतत्वमित्याह तिरेप ॥ १० ॥ ० । एकम् । तत् । एषाम् । अमुत-तवम् । इति । श्रा-हु'सिः । एष ॥१०॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (प्रात्यल्प ) वात्य [सत्यव्रतधारी प्रतिथि ] की-(माहुतिः) आपुति [दानक्रिया] (एव) ही (एषाम् ) इन [विद्वानों] को (एकम् ) केवल (तत्) यह [प्रसिद्ध] (अमृतत्वम् ) अमरपन [जीवन अर्थात् पुरुषार्थ ] है-(इति) यह निश्चित है।-१०॥ भावार्थ-जब विधान सन्यासी अपने भात्मा को संसार की भलाई में लगा देता है, विद्वान लोग इसकी मर्यादा को मानकर पुरुषार्थ करते और शो को त्याग कर मानन्द भोगते हैं ॥१०॥ . सूक्तम् १८॥ १-५॥मात्यो देवता ॥ १ वैवी पतिः २, ३, प्रार्थी वृहती ;.४ माय॑नुष्टुप् । ५ सामन्युणिक् ॥ वात्यलामोपदेशः-मारप के सामर्थ्य का उपदेय ।। म०७ 1७६ ॥ १। अमावस्यदन्यतरस्पाम् । पा०३। १ । १२२ । अमा+वस निघाले-एयत्, टापू । अमा लह निवसन्ति पाणिनो यस्यां क्रियायां ताम् (च) (एव) (तत्) तदा (पौर्णमासीम् ) १०७।०११। पूर्ण+मसी परिणाम परिमाणे च-घम् । पूर्णमासादण । पा० पा०४१२॥ ३५॥ पूर्णमास-मण । पूर्णो मास: परिमाणं परीक्षण यस्यां क्रियायां ताम् (च):॥ १०-(एकम् ) केवलम् (तत्) प्रसिद्धम् (एपाम् ) देवानाम् । विदु- पाम् (ममृतत्वम्) भमरणम् । जीवनम् । पुरुषार्थम् (इति) पंचं निश्चितम् (माहुतिः) समन्ताद् दानक्रिया (एष) अवधारणे 11 -. १३, - (३,२३८) अथर्ववेदभाष्ये. भू०१८ [ २ ] तस्य व्रात्य॑स्य ॥१॥ तस्य । व्रात्यस्य ॥१॥ यदस्य दक्षिणुभक्ष्यसौ म आदित्यो यदस्य सुव्यमस्य सौ स चन्द्रमाः ॥२॥ यत् । अस्य । दक्षिणम् । अक्षि । असौ । सः । श्रादित्यः । यत् । श्रस्य । सुव्यम् । अक्षि। असौ। सः । चन्द्रमाः ॥२॥ भाषार्थ-(तस्य ) उस (व्रात्यस्य ) वात्य [ सत्यप्रतधारी अतिथि ] को ॥ १॥ (यत् ) जो (अस्य) इस [ व्रात्य] की (दक्षिणम् ) दाहिनी. (अक्षि ) आँख है, (सः) सो (असो) वह (श्रादित्यः) चमकता हुआ सूर्य है, और (यत्) जो (अस्प ) इस की ( सव्यम् ) बायी (अति) आंख है, (स:) सो (असो) वह ( चन्द्रमाः आनन्दप्रद चन्द्रमा है ॥ २ ॥ भावार्थ प्राप्त सन्यासी पूर्ण दृष्टि से संघ मर्यादाओं को जांचकर अपनी विद्या से सूर्य चन्द्रमा के समान उपकार करता है ॥ १, २॥ योऽस्य दक्षिणः कर्णोऽयं स भूमियाऽस्य सुव्यः कर्णोऽयं स पवमानः ॥३॥ १ ५ यः । अस्य । दक्षिणः । कर्णः, अयम् । सः । अनिः। यः । अस्य । सुव्यः । कर्णः । अयम् । सः । पर्वमानः ॥३॥ भाषार्थ-(यः) जो (अस्य ) इस [प्रात्य] का (दक्षिणः) दाहिना (कर्णः) कान है, (सः) सो (अयम् ) यह (अग्निः) व्यापक अग्नि है, (यः) जो (मस्य) इस का ( सन्यः ) वायां (कर्णः) कान है, (सः) सो (अयम् ) यह (पषमाना) शोधक वायु है ॥३॥ १, २-( यत् ) : (अस्य ) (दक्षिणम् ) अवामम् ( अक्षि) नेत्रम् (असो) (सः) प्रसिद्धः (आदित्यः ) आदीप्यमानः सूर्यः ( सव्यम्) घामम् (चन्द्रमाः ) भावादकश्चन्द्रतोकः । अन्यत् पूर्ववत् सुगमं च... ३-(यः) (अस्थ) व्रात्यस्व (दक्षिणः) भवामः (कर्णः.) श्रोत्रम् (अयम् ) (सः) (मग्निः) व्यापकोऽग्निः (सन्यः) वामः' (पवमानः ) दोष: शोधको वायुः । भन्यद् गतं स्पष्ट व ॥
सू० १८ [ ५०२] पञ्चदशं कारडम् ॥ १५ ॥ भावार्थ-विद्वान् अतिथि अपने स्वस्थ सचेत कानों द्वारा विधाओं का श्रवण करके अग्नि समान व्यापक और पवन के समान दोषनाशक होकर संसार में सुख बढ़ाता है ॥३॥ अहोरात्रे नासिके दितिश्चादितिश्च शीर्षकपाले संवत्सरः शिरः॥४॥ महोराने इति। नासिके इति । दितिः। चु । अदितिः । च । शीर्ष कपाले इति शीर्ष-कपाले । संस्-वत्सरः। शिरः। भाषार्थ-[इस वात्य के ] (नासिके ) दो नथने (अहोगत्रे) दिन रात्रि, (च) और ( शीर्षकपाले ) मस्तक के रोनी चोपड़े ( दितिः) दिति [खण्डित विकृति अर्थात् विनश्वर, मष्टि ] (च) और (अदितिः) अदिति [अखण्डित प्रकृति अर्थात् नाशरहित जगत् सामग्री ] हैं और [उसका ] (शिरः) शिर (संवत्सर) संवत्सर [ कातवान ] है ॥४॥ भावार्थ-सन्न्यासी अपने नथने श्वास प्रश्वास के मार्गों को दिन रात्रि के समान बहुत बड़ा मान कर मस्तक के खोपड़ों में सृष्टि और प्रकृति के नियमों. को और मस्तक के भीतर कालथान प्राप्त करता है अर्थात् वह अपनी खल सचेत इन्द्रियों द्वारा समस्त संसार के ज्ञान को ग्रहण करता है ॥ ४ ॥ अह्ना प्रत्यङ्'व्रात्यो गल्या प्राङ् नमो व्रात्याय ॥ ५ ॥ अहो । मृत्यङ् । व्रात्यः। राज्यो । प्राङ् । नमः। व्रात्याय५. भाषार्थ-(प्रात्यः) वात्य [ सत्यव्रतधारी भतिथि ] (महा) दिन के साथ (प्रत्यङ) सामने जाने वाला और ( राज्या) रात्रि के साथ (प्रार) ४-(अहोरात्र) रात्रिदिने ( नासिके) नासाच्छिद्र (दितिः) खण्डिता विकृतिः । विनश्वरा सृष्टिः ( च ) ( अदितिः ) अखण्डिता विनाशरहिता प्रकृतिः। जगत्सामग्री (शीर्षकपाले) शिरोऽस्थिनी (संवत्सरः) सवत्सर. शानमित्यर्थः॥ ५-(अहा ) दिनेन सह (प्रत्यङ)प्रति + मम्बु गतिपूजनयो:-क्विन् । प्रतिगतः। अभिमुषः (मात्या) सत्यव्रतधारी पुरषः (राज्या) (मा) प्र+ (३,२४०) अथर्ववेदभाष्ये चू०१८ [.५०२] भागे को चलने वाला है, (प्रात्याय) प्रात्य [ सत्यवतधारी अतिथि] के लिये : (ममः) नमस्कार [ अर्थात् सत्कार होवे ]॥५॥..... भावार्थ-जो विद्वान् अतिथि दिन राति पुरुषार्थ से विश्नों को हटा कर करती और कराता है, सब गृहस्थ लोग उसका निरन्तर आवर सत्कार इति.द्वितीयोऽनुवाकः॥ इति पञ्चदशं काण्डम् ॥ इति श्रीमद्राजाधिरामप्रथितमहागुणमहिम श्री संयाजी राव गायक- -- वाड़ाधिष्ठित पड़ोदे पुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीयाक्षाम् अक्सामाथषेदभाष्येषु सम्धदक्षिणेन भी पण्डित क्षेमकरणदास घिवेदिना कृते अथर्ववेदभाष्ये पञ्चदशं काण्डं ममाप्तम् ॥ - दं कारडं प्रयागनगरे कार्तिकमासे कृष्णसप्तम्यां तिथौ १६७५ [ पन्चसप्तत्युत्तर एकोनविंशतिशतके ] विक्रमीय संवत्सरे धीर-वीर-चिरप्रतापि-महायशश्वि श्रीराजराजेश्वर पञ्चमजार्ज महोदयस्य मुसाम्राज्ये सुसमाप्तिमगात् 7 मुद्रितम्-मार्गशीर्ष शुक्ला २ संवत् १९७५ ता० ५ दिसम्बर १९९८ ॥ . भन्चु गतिपूजनयो:-छिन् । प्रकर्षण गतः । अग्रगामी ( नमः ) सत्कारः (पापाय ) सत्यप्रतधारिणे षिदुषे ।।. .
. अथर्ववेदभाष्य सम्मतियां । श्रीमती आर्य प्रतिनिधिसभा, पंजाब, गुरुदत्त भवन लाहौर अन्तरंग सभा के प्रस्ताव संख्या ३ तिथि ६-१२-१ की प्रति ला०दीवान चन्द्र प्रतिनिधि आर्य समाज बटाला का प्रस्ताव, कि पं० क्षेम- करणदास को अथर्ववेद भाष्य के लिये ४०) मासिक की सहायता.दी जावे, उपस्थित दुधा निश्चय हुआ कि २५) मासिक की सहायता एक वर्ष के लिये दी. जावे और उसके परिवर्तन में उतने मूल्य की पुस्तके उनसे स्वीकार की जाय ॥ श्रीमती मार्य प्रतिनिधि सभा संयुक्त प्रदेश आगरा और अवध, स्थान बुलन्दशहर, अन्तरंग सभा ता०४ जून १८१६ ई० के निश्चय संख्या १३ (अ) और ( ब ) की लिपि । (अ) समाजों में गश्नी चिट्ठी भेजी जावे कि वे इस भाष्य के ग्राहक बने तथा अन्यों को बनावें। (ब) सभा सम्प्रति १ वर्ष पर्यन्त १५) मासिक एक क्लर्क के लिये पं० क्षेमकरणदास जी को देवे, जिसका विस्त उक्त पंडित जी कार्यालय सभा में भेजते रहें । इस धन के बदले में पंडित जी उतने धन की पुस्तके सभा को देंगे। लिपि गश्ती चिट्ठी श्रीमती मार्यप्रतिनिधि सभा जो पूर्वोत्क निश्चय के अनुसार समाजों को भेजी गयी (संख्या ५८७६ माप्त २० जूलाई १८१६ ई० ) ॥ ओ३म् ॥ मान्यवर, नमस्ते! आप को ज्ञात होगा कि थार्यसमाज के अनुभवी वयोवृद्ध विद्वान् श्री पं० क्षेमकरणदास त्रिवेदी गत कई वर्षों से बड़ी योग्यता पूर्वक अथर्ववेद का भाष्य कर रहे हैं। आप महर्षि दयानन्द के अनुसार ही इस भाष्य का . करने का प्रयन किया है। भाष्य काण्डों में निकलता है अथ तक ६ कांड निकल चुके हैं। आर्यसमाज के वैदिक साहित्य सम्बन्ध में घस्तुतः यह बड़ा महत्त्वपूर्णकार्य हो रहा है। त्रिवेदी महाशय के भाग्य की जानकारों ने खूब प्रशंसा की है। परन्तु खेद है कि अभी आर्यसमाज में उच्च कोटि के साहित्य को पढ़ने की ओर लोगों की बहुत कम रुचि है। जिसके कारण त्रिवेदी जी अर्थ हानि उठा रह हैं । भाष्य के ग्राहक बहुत कम हैं। लागत तक वसूल नहीं होती । वेदों का पढ़ना पढ़ाना और सुनना सुनाना मार्यमात्र का प्रधान कर्तव्य है । अतएव सविनय निवेदन है कि वैदिक धर्मीमात्र श्री त्रिवेदी को उनके महत्वपूर्ण गुरुतर कार्य मैं साहस, दान करें। स्वयम् प्रहक बनें और दूसरों को बनावें। ऐसा करने से भाष्यकार महाशय उसे छापने की अर्थ सम्बन्धिनी चिन्ताओं से मुक्त होकर भाष्य को और भी अधिक उत्तमता से सम्पादन करने की ओर प्रवृत्त होंगे। माशा है कि वेदों के प्रेमी उक्त प्रार्थना पर ध्यान दे इस ओर अपना कुछ कर्तव्य समझेगे। प्रत्येक भार्य के घर में घेदों के भाष्य होने चाहिये । समाजक पुस्तकालयों में तो उनका रखना बहुत ही जरूरी है । भाष्य के प्रत्येक कांड का मूल्य त्रिवेदी जी ने बहुत ही थोड़ा रक्खा है। त्रिवेदी जी से पन व्यवहार ५२ लूकरगंज, प्रयाग के पते पर कीजिये। जल्दी से भाग्य मंगाइये। भवदीय- नन्दलाल सिंह, Bso. LL.B.उपमंत्री। -- - : .
P4..-- -- चिट्ठी संख्या ६७० तिथि १०-१२-१५१४ । कार्यालय श्रीमती प्रार्य- प्रतिनिधि सभा, संयुक्तप्रान्त नागरा व अवध, बुलन्दशहर । k: आपका पत्र संख्या १०१ तथा अथर्ववेद भाष्य का तृतीय कांड मिला। इस कृपा के लिये अनेक धन्यवाद हैं। वास्तव में आप: आर्यसमाज के साहित्य को समृद्धि शाली बनाने में बड़ा कार्य कर रहे हैं, आपकी विद्वत्ता और कृपा के लिये आर्य संसार ही नहीं, प्रत्युत प्रत्येक शिखा, सूत्र धारी को आभारी होना चाहिये । ईश्वर श्राप को उत्तरोत्तर उस महत्त्व पूर्ण कार्य के सम्पादन भार समाप्त करने के लिये शक्ति प्रदान करें, ऐसे उपयोगी अन्य प्रकाशन को आप सदैव जारी रखें यही प्रार्थना है। भवदीय . मदनमोहन सेठ (एम० ए०, एल. एल० वी०) मन्त्री सभा श्रीमान पण्डित तुलसीराम स्वामी-प्रधान आर्य प्रतिनिधि सभा संयुक्तप्रान्त, सामवेद भाष्यकार, सम्पादक वेदप्रकाश, मेरठ-१९१३ । ऋग्यजुर्वेद का भाप्य श्रीस्वामी दयानन्द सरस्वती जी ने संस्कृत और भाषा में किया है, सामवेद का श्री १० तुलसीराम स्वामी ने किया है, अथर्ववेद के भाष्य की बड़ी आवश्यकता.थी । पं०.क्षमकरण दास जी प्रयाग निवाली ने इस . प्रभाष को दूर करना प्रारम्भ कर दिया है। भाष्य का नाम अच्छा है। यदि इसी प्रकार समस्त भाप्य बन गया, जो हमारी समझ में कठिन है, तो चारो. वेदों के भाषा भाष्य मिलने लगेंगे, आर्यो का उपकार होगा। श्रीयुत महाशय नारायणप्रसाद जी--मुख्याधिष्ठाता गुरुकुल वृन्दावन मथुरा-उपप्रधान आर्य प्रतिनिधि सभा, संयुक्त प्रान्त । आर्यमित्र आगरा, २४ जनवरी १६१३. श्री पं० क्षमकरणदास निघेदी प्रयाग निवासी, ऋक् साम तथा अथर्ववेद सम्बन्धी परीक्षीतीर्ण अंथर्ववेद का भाषा भाग्य करते हैं, मैं में सम्पूर्ण [प्रथम] कांड का पाठ किया। त्रिवेदी जी का भाष्य ऋषि दयानन्द जी को शैली के अनु- सार भावपूर्ण, संक्षिप्त, और स्पष्टतया प्रकट करने वाला है कि मन्त्र के किस शब्द के स्थान में भाषा का कौनसा शब्द आया, फिर नोटों में व्याकरण तथा निरुक्त के प्रमाण, प्रारम्भ एक उपयोगी भूमिका दे देने से भाष्य की. उप- योगिता और भी बढ़ गई है, निदान भाष्य अत्युतम, आर्यसमाज का पक्षपोषक. आर इस योग्य है कि प्रत्येक आर्यसमाज उसकी एक पोथी (कापी) अपने. पुस्तकालय में रक्खें । त्रिवेदी जी ने इस भाग्य का आरम्भ करके एकपड़ी कमी के पूर्ण करने का में P . - उद्योग किया है। ईश्वर उनको घल तथा वेद प्रेमी आवश्यक सहायता प्रदान करें निर्विघ्नता के साथ बह शुभ कार्य पूरा हो...छपाई और काग़ज़ भी अच्छा है। 1. श्रीयुत महाशय मुन्शीराम जी-जिज्ञासु मुख्याधिष्ठातागुरुकुल कांगड़ी हरिद्वार-पत्र संख्या ६४ तिथि २७-१०-१९६६ । अथर्ववेद भाष्य श्राप का दिया व किया हुअा अवकाशानुसार तीसरे हिस्ले के लगभग देख चुका हूं श्राप का परिश्रम सराहनीय है। -तथा-पत्र संख्या ११४ तिथि २२-१२-१९६8 । , अवलोकन करने से भाष्य उत्तम प्रतीत हुआ । - श्रीयुत पं० शिवशंकर शर्मा-फाव्यतीर्थ-छान्दोग्योपनिषद्भाष्यकार, घेदतस्वादि ग्रंधकर्मा घेदाध्यापक कांगड़ी गुरुकुल महाविद्यालय, आदि भादि, सम्पादक आर्यमित्र-८ फरवरी १९१३ । अथर्ववेद भाष्य । श्री पं० क्षेमकरण दास त्रिवेदी जी का यह परिश्रम प्रशंसनीय है।... बाप बहुत दिनों तक सरकारी नौकरी कर और अब वहाँ से पेन्शन पाके अपना सम्पूर्ण समय संस्कृत पढ़ने में लगाने लगे। अन्ततः आपने वेदों में विशेष परिश्रम कर पड़ौदा राजधानी में वेदों की परीक्षा दी और उनमें उत्तीर्ण हो त्रिवेदी बने हैं। आग परिश्रमी और अनुभवी वृद्ध पुरुष । श्राप का अथर्ववेदीय भाष्य पढ़ने योग्य है। हैं श्रीयुत पंडित भीमसेन शर्मा इटावा-उपनिषद् गीतादि भाष्यकर्ता घेदव्याख्याता कलकत्ता यूनीवर्सिटी, सम्पादक ब्राह्मण सर्वस्वं इटावा, फरवरी १९१३॥ अथर्ववेद भाष्य-इसे प्रयोग के पण्डित क्षेमकरण दास त्रिवेदी,ने प्रकाशित किया है। इसका क्रम ऐसा रक्खा गया है कि प्रथम तो प्रत्येक सूक्त के प्रारम्भ में....."अभिप्राय यह है कि भाष्य का ढंग. अच्छा है."भाग्यकर्ता के मानसिक विचारों का मुकाव आर्यसामाजिक सिद्धान्तो की तरफ है, अतएव भाग्य भी आर्य सामाजिक शैली का हुआ है। तब भी कई अंशों में स्वामी दयानन्द के भाष्य से अच्छा है। और यह प्रणाली तो.बहुत ठीक है। श्रीमती पंडिता 'शिवघ्यारी देवी जी, १३७ हकीम देवी प्रसाद जी अतरसुइया, प्रयाग, पत्र ता०,२१-१०-१९१५ ॥ श्रीयुत पण्डित जी नमस्ते, '' महेवा के पते से श्राप का भेजा हुआ पत्र और अथर्ववेद भाष्य चौथा कांड मिला, मैंने चारों कांड पढ़े, पढ़कर अत्यन्त आनन्द प्राप्त हुआ। आपने हम सभी पर अत्यन्त कृपा की है पाप को अनेको धन्यवाद हैं। भाशा है कि पाँचवाँ कार भी शीघ्र तैयार होकर पी० पी० द्वारा मुझे मिलेगा।
- 'दो पुस्तक हवनमन्त्राः की जिसका मूल्य है, कृपाकर भेज दीजिये मेरी एक बहिन को आवश्यकता है। श्रीयुत पण्डित. महावीर प्रसाद द्विवेदी, कानपुर, सम्पादक सर. स्वती प्रयाग, फ़रवरी १९१३ । अथर्ववेद भाष्य-श्रीयुत क्षेमकरण दास त्रिवेदी जी के वेदार्थज्ञान और श्रम का यह फल है, कि अाप ने अथर्ववेद का भाष्य लिखना और क्रम क्रम से प्रकाशित करना प्रारम्भ किया है...बड़ी विधि से आप भाष्य की रचना कर रहे हैं। स्वर सहित मूल मन्त्र, पद पाठ, हिन्दी में लॉन्वय अर्थ, भावार्थ, पाठान्तर, टिप्पणी आदि से आप ने अपने भाष्य' को अलंकृत किया है::श्राप की राय है कि "वेदों में सार्वभौम विज्ञान का उपदेश है"। आप का भाष्य खामी दयानन्द सरस्वती के वेदभाष्य के ढंग का है। श्रीयुत पण्डित गणेश प्रसाद शर्मा-संपादक भारतसुदशाप्रवर्तक फतहगढ़, ता० १२-अप्रैल: १६१३ । हर्ष की बात है कि जिस वेद भाष्य की बड़ी आवश्यकता थी, उसकी पूर्ति का आरम्भ होगया। बंद भाष्य बड़ी उत्तम शैली से निकलता है । प्रथम मन्त्र . पुनः पदार्थयुक्त भाषार्थ, उपरान्त भावार्थ, और नोट में सन्देह निवृत्ति के लिये धात्वर्थ भी व्याकरण व निरुक्त के आधार पर किया गया है, वैदिक धर्म के प्रेमियों को कम से कम यह समझ कर भी ग्राहक होना चाहिये कि उनके मान्य अन्ध का अनुवाद है और काम पड़े पर उससे कार्य लिया जा सकता है। : - . . पावू कालिकांमंशाद जी-सिल्क मर्चेन्ट कमनगढ़ा बनारस सिटी संख्या महता०२७-३-१३ । आप का भेजा अंथर्ववेद भाष्य का वी० पी० मिला, मैं आप का भाष्य देख • कर बहुत प्रसन्न हुआ, परमेश्वर सहाय करे कि आप इसे-इसी प्रकार पूर्ण करें। आप बहुत काम एक साथ न छेड़कर इसी की तरफ़. समाधि लगाकर पूर्ण करेंगे मेरा नाम ग्राहकों में लिख लीजिये, जब २ अङ्क छ मेरे पास भेज देना। श्रीयुत महाशय रावत हरप्रसाद सिंहजी वर्मा,मु० एकडला पोस्ट किशुनपुर, जिला फतेहपुर हवा, पत्र ६ दसम्बर १९१३ । । वास्तव में आप का किया हुआ "अथर्ववेद भाष्य" निष्पक्षता का माश्रय लिया चाहता है। श्राप ने यह साहस दिखाकर साहित्य भण्डार की एक बड़ी 'भारी न्यूनता को पूर्ण कर दिया है । ईश्वर आपको वेद भण्डारे के आवश्य- कीय कार्यों के सम्पादन करने का बल प्रदान करें। ... श्रीयुत, महाशयः पंडित श्रीधर पाठक जी, ( सभापति हिन्दी साहित्य सम्मेलन लखनऊ )-मनोविनोद आदि भनेक :प्रन्थों के कर्ता. सुपरिन्टेन्डेन्ट गधर्ममेंट सेक्रेटरियट;' पी० डब्ल्यूडी०. श्री प्रयागराज, पत्र ता० १७-६-१३।।... . . .
- . है (७) आपका अथर्ववेद.नापरवालोकन कर चित्त अत्यन्त सन्तुष्ट हुा । आप की यह पारिडत्य-पूर्ण कृति वेदार्थ जिज्ञासुओं को बहुत हितकारिणी होगी । आप का व्याख्या गरम मनोरम तथा प्रांजल है, और अन्य सर्वथा उपादेय है। प्रकाश लाहौर ९२ भाषाढ़ संवत् ८७३ (२५. जून १८१६।- लेखक श्रीयुत पं० श्रीपाद दामोदर सातवलेकर जी) हम पण्डित क्षेमकरणदास जी का धन्यवाद करने से नहीं रह सकते- खामी (दयानन्द ) जी ने लिखा है-कि वेद का पढ़ना पढाना मार्यों का परम धर्म है-इसके अनुकूल श्री पंडित जी अपना समय वेद अध्ययन में लगाते है-और प्रायों के लिये परम उपयोगी पुस्तक प्रकाशित करने में पुरुषार्थ' करते रहते हैं-पंडित जी ने इस समय तक हवन मन्त्री तथा रुद्राध्याय का '. भाषा में अर्थ प्रसिद्ध किया है जो कि भार्यों के लिये पठन पाठन में उपयोगी । इस सम्बन्ध में यह अथर्ववेद के पांच कांड छपवा कर निसन्देह बड़ा लाभ पहुंचाया है। आर्यों की जो शिक्षा प्रणाली थी उसको टूटे आज पांच हज़ार वर्ष हो चुके हैं। ऐसे अंधेरे के समय में स्वामी जी में वेद के ऊपर लोगों के भीतर दृढ़ विश्वास उत्पन्न करके एक धर्म का दीपक प्रकाशित किया । परन्तु हमें शोक गह है वेद के पढ़ने पढ़ाने में आर्य लोग इतना समय नदी लगाते जितना वे प्रवन्ध सम्बन्धी झगड़ों की बातों में लगाते हैं। हमारा विश्वास है कि जब तक पं० क्षेमकरणदास जी जैसे वेदाभ्यासी परुपार्थी लोग अपना समय वेदों के खोज में न लगावेंगे तब तक आर्य समाज का कोई गौरव नहीं बढ़ सकता । अथर्ववेद के अर्थ खोजने में बड़ी कठिनता है । इसके ऊपर सायण भाष्य उपलब्ध नहीं होता, जो इस समय तक छपा हुआ है वह बड़ी अधूरी दशा में है, सूक्त के सूक्त ऐसे हैं कि जिनके ऊपर अब तक कोई टीका नहीं हुई।... इस समय जो पांच कांडों का भाष्य पंडित जी ने प्रका. शित किया है उसके लिखने का ढंग बड़ा अच्छा और सुगम है। प्रथम उन्होंने सूक्त के तथा मन्त्रों के देवता दिये हैं-पश्चात् छन्द...विद्वानों का यही काम है कि वह जैसे जैसे साधन उनके पास हो वैसा वैसा सोच कर वेद मन्त्रों का अर्थ प्रकाशित करें। ऐसे सैकड़ों प्रयत्न जय होंगे, तब सच्चे अर्थ खोज करना आगामी विद्वानों को सरल होगा । परन्तु इस समय बड़ी भारी कठि- नाई यह है कि प्रकाशित पुस्तकों के लिये पर्याप्त संख्या में ग्राहक नहीं मिलते है और विद्वानों के पास सम्पत्ति का अभाव होने के कारण हानि के डर से पुस्तकों का प्रकाशित करना बन्द होता है । इसलिये सब आर्यों को परम उचित है कि पंडित क्षेमकरणदास जी जैसे विद्वान पुरुषार्थी के ग्रन्थ मोल लेकर उनको अन्य प्रन्ध प्रकाशित करने की प्राशा देते रहे । त्रिवेदी जी कोई धनाढ्य पुरुष नहीं है, उन्होंने अपनी सारी सम्पत्ति जो कुछ उनके पास है लगा दी है..." : "त्रिवेदी जी ने जो कुछ किया है वह वैदिक धर्म के प्रेम से प्रवृत्तं होकर-इस लिये न केवल सब आर्य पुरुषों का यह कर्त्तव्य है कि इस भाष्य को मोल लेकर त्रिवेदी जी को उत्साहित करें किन्तु धनाढ्य, आर्य पुरुषों का यह भी कर्तव्य है कि उनकी आर्थिक सहायता करें। .
[:5 :): 1 The' VIDY ADHIKARI (Minister; of Education), Baroda state, letter No 624 dated 6th February 1913. It has been decided to purchase" 20 copics of your book entitled 9999 FOTĘ. It has been sanctioned for use of the library and the prize distribution. Please send them ...also add on the address lable « For Encouragement Fund. . 4 & 7 *** RAI THAKUR DATTA RETIRED DISTRICT JUNGE :Dera. Ismail Khan Letter dated March 25th, 1914. The Atharva Veda Bhashya:- It is a gigantic task and speaks volumes for your energies and perseverance that you should have undertaken at, an advanced age I wish I had a portion of your.willpower, Letter dated 30th April 1914. very much admire your.labour of lore and hope...the venture.willnot fail for want of pecuniary support I THE MAGISTRATE OF ALLAHAABD, Letter No. 912 dated 21st May 1915. Has the honour to request him to be so good as to send a copy each of the 1st and 3rd Kandas ni Atharva Veda Bhashya to this office for transmission to the India Office, London, THE ARYA PATRIKA LAHOR: APRIL -18 1914. THE HE Atharva Veda Bhashya.or commentary on the Atharv.z Veda, which is being published in parts by Pandit Khem Karan Das Trivedi, does great credit to his energy perseverance and scholarship. The first part contains the Introduction and the first Kanda or Book. There is a learned disquisition on the origin of the Vedas and the preeminent position in Sanskrit :literature ..... The arrangement is good, -the original Mantra is followed by a literal translation and their bhavarth or purport in Arya Bhasha: The footnotes are copious ; they give the derivation and meaning in Sanskrit of the various words quoting the authority of. Ashtadhyayi of Panini, Unadikosha of Dayananda, Nirukia of Vaska, Yoga Darshana of Patanjali and other standard ancient works...... The Pandit appears to have laboured very hard and the Book before us does credit to his erudition-; scholars may not agree with certain of his renderings, but like a true Arya, who venerates the Vedas, he has made an honest attempt to find in the Vedic verses something which will elevate and ennoble mankind. Cross references to verses where the word has already occurred in this Veda are also'given to enable the reader to comparc notes. There can be no finality in Vedic interpretation, but honest attempts like these : which shall render the task easy to others are commendable. We are glad to call "public. attention to this scholarly work, and: hope that Pandit Khem Karn Das Trivedi will get the cncouragement which he so richly deserves :.... Our earnest request is that the revered Pandit will go on with this noble work and try to finish the whole before he is called to eternal rest...... N.B. --Cae printing and paper:are good, the price is moderate. 4
No text on this page.