·पा० ६..१.१.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। अद्भावश्च ॥ १०॥ अद्भावश्च न सिध्यति । नेनिजति परिवेविषतीति । अदभ्यस्तात् [७. १. ४] इत्यद्भावो न प्रामोति ॥ नुम्प्रतिषेधश्च ॥ ११ ॥ नुम्पतिषेधश्च न सिध्यति | नेनिजत् परिवेविषत् | नाभ्यस्ताच्शतुः [७. १. ७८] इति नुम्पतिषेधो न प्रामोति जकारेण व्यवधानात् ।। शास्त्रहानिश्च ।। १२ ॥ शास्त्रहानिश्च भवति । समुदायकाचः शास्त्रं हीयते ।। सिद्धं तु तत्समुदायकाच्त्वाच्छास्त्राहानेः ॥ १३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । तत्समुदायकाच्त्वात् । किमिदं तत्समुदायकाच्त्वादिति । तस्य समुदायस्तत्समुदायः । एकाज्भाव एकाच्त्वम् । तत्समुदायस्यैकाच्त्वं तत्समु- दायैकाच्त्वम् तत्समुदायकाच्त्वात् । तत्समुदायकाचो द्विवचनं भविष्यति | कुत एतत् । शास्त्राहानेः । एवं हि शास्त्रमहीनं भवति ।। ननु च समुदायकाचोऽपि धिर्व- चने क्रियमाणेऽवयवैकाचः शास्त्रं हीयते | न हीयते | किं कारणम् । अवयवात्मक- त्वात्समुदायस्य । अवयवात्मकः समुदायः । अभ्यन्तरो हि समुदायेऽवयवः । तद्यथा । वृक्षः प्रचलन्सहावयवैः प्रचलति । तत्र बहुव्रीहिनिर्देशे ऽनच्कस्य द्विवचनमन्यपदार्थत्वात् ।। १४ ।। तत्र बहुव्रीहिनिर्देशे ऽनच्कस्य हिर्वचनं प्रामोति | आटतुः आटुः । किं कारणम् । अन्यपदार्थत्वाद्बहुव्रीहेः । अन्यपदार्थे वहुव्रीहिर्वर्तते तेन यदन्यदचस्तस्य हिर्वचनं स्यात् । तद्यथा | चित्रगुरानीयतामित्युक्ते यस्य ता गावः सन्ति स आनीयते न गावः ।। सिहं तु तद्रुणसंविज्ञानात्पाणिनेर्यथा लोके ॥ १५ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । तद्गुणसंविज्ञानाद्भगवतः पाणिनेराचार्यस्य यथा लोके । तद्यथा | लोके शुक्लवाससमानय लोहितोप्णीपाः प्रचरन्तीति तद्गुण आनीयते तद्गुणाच प्रचरन्ति । एवमिहापि.॥ अथ यस्य द्विवचनमारभ्यते किं तस्य स्थाने भवत्याहोस्विह्निःप्रयोग इति । कधात्र विशेषः । २.२.१५.

·६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.१. स्थाने द्विवचने णिलोपवचनं समुदायदिशत्वात् ।। १६ ॥ स्थाने हिर्वचने णिलोपो वक्तव्यः । आरिदत् आशिशत् । किं कारणम् । समुदायादेशत्वात् ! समुदायस्य समुदाय आदेशस्तत्र संप्रमुग्धत्वात्प्रकृतिप्रत्ययस- मुदायस्य नष्टो णिर्भवतीति रनिटि [६. ४. ५१] इति णिलोपो न प्रामोति ।। इदमिह संपधार्यम् । द्विवचन* क्रियतां णिलोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वा- गिलोपः । नित्यं द्विवचनम् । कृतेऽपि णिलोपे प्रामोत्यकृतेऽपि । हिर्वचनमप्य-. नित्यम् । अन्यस्य कृते णितोपे प्रामोत्यन्यस्याकृते दाम्दान्तरस्य च प्रामुवन्वि- पिरनित्यो भवति । नित्यमेव द्विवचनम् । कथम् । रूपस्य स्थानिवत्वात् ॥ यच्च सन्यङन्तस्य द्विवचने ॥ १७ ॥ यच सन्यङन्तस्य हिर्वचने चायं तदिहापि चोद्यम् । किं पुनस्तत् । सन्यङ- न्तस्येति चेदशेः सन्यनिटो दीर्घकुत्वप्रसारणपत्वमधिकस्य द्विवचनादावृध्योश्चा- भ्यस्तविधिप्रतिषेधः सडाश्रये च समुदायस्य समुदायादेशत्वाज्झलाश्रये चाव्यप- देश आमिश्रत्वादिति ॥ अस्तु नहि हिःप्रयोगो द्विवचनम् । द्विःप्रयोग इति चेण्णकारपकारादेशादेरेववचनं लिटि ।। १८ ।। द्विःप्रयोग इति चेण्णकारपकारादेशादेरेत्वं लिटि वक्तव्यम् । नेमतुः नेमुः ! सेहे सेहाते सेहिरे । अनादेशादेरिति प्रतिषेधः प्रामोति | स्थाने पुनर्विचने सति समु- दायस्य समुदाय आदेशस्तत्र संप्रमुग्धत्वात्प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टः स आदेशादिर्भ- वति ।। हिःप्रयोगे पि द्विवचने सति न दोपः वक्ष्यति तत्र लिहणस्य प्रयो- जनं लिटि य आदेशादिस्तदादेर्नेति** ।। इड्चनं च यङ्लोपे ॥ १९ ॥ इट्च यड्लोपे वक्तव्यः । वेभिदिता बेभिदितुम् । एकाच उपदेशेऽनुदान्तात् [७.२.१०] इतोट्सतिषेधः प्रामोति । स्थाने पुनर्विचने सति समुदायस्य समुदा- य आदेशस्तर संप्रमुग्धत्वात्प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टः स भवति य एकाजुपदेशेऽनुदात्तः। दिःप्रयोगेप द्विवचने न दोपः । एकाज्महणेनाङ्गं विशेपयिष्यामः । एकाचोङ्गा- . ६.१.१२०. १६.१.६.६४. ९.१२.*, ·पा० ६.१.२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ५ दिति । ननु चैकैकमत्राङ्गम् । समुदाये या वाक्यपरिसमाप्तिस्तयाङ्गसंज्ञा भविष्यति । कुत एतत् । शास्वाहानेः । एवं हि शास्त्रमहीनं भवति ।। इदीर्घप्रतिषेधश्च ॥ २० ॥ इटो दीर्घत्वस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः । जरीगृहिता जरीगृहितुम् । ग्रहोलिटि दीर्घः [७.२.३७] इति दीर्घत्वं प्रामोति | स्थाने पुनर्विचने समुदायस्य समुदाय आदेशस्तत्र संप्रमुग्धत्वात्प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टो पहिः ।। दिःप्रयोगेपि द्विवचने न दोषः । अहिणाङ्गं विशेषयिष्यामः | ग्रहेरङ्गादिति | ननु चैकैकमप्यत्राङ्गम् । समुदाये या वाक्यपरिसमाप्तिस्तयाङ्गसंज्ञा भविष्यति । कुत एतत् । शास्त्राहानेः । एवं हि शास्त्रमहीनं भवति ॥ पदादिविधिप्रतिषेधश्च ॥ २१ ॥ पदादिलक्षणविधेः प्रतिषेधो वक्तव्यः । सिपेच सुष्वाप | सात्पदाद्योः[८.३.१११] इति पत्वप्रतिषेधः प्रामोति । स्थाने पुनर्विचने सति न दोपः । समुदायस्य समुदाय आदेशस्तत्र संप्रमुग्धत्वात्प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टः स पदादिर्भवति || हि:- प्रयोगे चापि द्विवचने न दोपः । सुप्तिङ्भ्यां पदं विशेषयिष्यामः । यस्मात्सुप्ति- विधिस्तदादि सुवन्तं तिङन्तं च | ननु चैकैकस्मात्सुप्निविधिः । समुदाये या वाक्य- परिसमाप्तिस्तया पदसंज्ञा भविष्यति । कुत एतत् । शास्त्राहानेः । एवं हि शास्त्रम- हीनं भवति ॥ तावेव सुप्तिडने यो ततः परौ सैव च प्रकृतिराद्या । आदिग्रहणं प्रकृती समुदायपदत्वमेतेन ॥ अजादेर्द्वितीयस्य ।।६।१।२।। : द्वितीयस्येत्यवचनमजादोरिति कर्मधारयात्पञ्चमी ॥ १ ॥ द्वितीयस्येति शक्यमवक्तुम् । कथम् | अजादेरिति नेपा बहुव्रीहेः पटी । अजा- दिर्यस्य सोऽयमजादिः अजादेरिति । किं तर्हि | कर्मधारयात्पञ्चमी । अजादिरजादिः अजादेः परस्येति । तत्रान्तरेण द्वितीयग्रहणं द्वितीयस्यैव भविष्यति ॥ * १.१.१४. +१.४.२६११४.

·६ ॥ध्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ६.१.१. द्वितीयर्विचने प्रथमनिवृत्तिः प्राप्तत्वात् ।। २॥ द्वितीयद्विवचने प्रथमस्य निवृत्तिर्वक्तव्या । अटिटिपति अशिशिषतीति | किं कारणम् | प्राप्नत्वात् । मामोत्येकाचो हे प्रथमस्य [६. १. १] इति ॥ ननु च द्वितीयद्विवचनं प्रथमद्विवचनं वाधिष्यते । कथमन्यस्योच्यमानमन्यस्य वाधकं स्यात् । असति खल्वपि संभवे वाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् ।। न वा प्रथमविज्ञाने हि द्वितीयामाप्तिरद्वितीयत्वात् ॥ ३ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । प्रथमविज्ञाने हि सति द्वितीयस्यामाप्तिः स्यात् । किं कारणम् । अद्वितीयत्वात् । न हीदानी प्रथमद्विवचने कृते द्वितीयो द्वितीयो भवति । कस्तहि । तृतीयः । तद्यथा । द्वयोरासीनयोस्तृतीय उपजायते न द्वितीयो द्वितीयो भवति । कस्तार्ह । तृतीयः । न हि किंचिदुच्यते कृते द्विर्वचने यो हिती- यस्तस्य भवितव्यमिति । किं नहिं । कृते द्विवचने यो द्वितीयस्तस्य द्विवचनं भवि- प्यति ॥ अनारम्भसममेवं स्यात् । अटेः प्रथमस्य द्विर्यचनं स्याद्धलादिशेषो* द्वितीयस्य हिर्वचनं हलादिशेपः । त्रयाणामकाराणां पररूपले टिपतीत्येवं रूपं स्यात् ।। नानारम्भसमम् । अटेः प्रथमस्य द्विवचनं हलादिशेप इत्वं द्वितीयस्य द्विर्वचनं हलादिशेष इत्त्वं योरिकारयोः सवर्णदीर्घत्वमभ्यासस्यासवर्षे [६. ४, ७८] इनीयडादेश इयटिपतीत्येतद्रूपं यथा स्यादोणेचोवोणिपतीनि || नानिष्टार्था शाखपवृत्तिर्भवितुमर्हति ॥ यथा वादिविकारग्लोऽन्त्यविकाराभावः ॥४॥ यथा वादिविधावलोऽन्त्यविधिन भवत्येवं द्वितीयद्विवचने प्रथमहिर्वचनं न भवि- प्यति ।। विषम उपन्यासः । नाप्राप्नेऽलोऽन्त्यविधावादिविधिरारभ्यते स नस्य वाधको भविष्यति ।। इदमप्येवंजातीयकम् । नामाने प्रथमदिर्वचने द्वितीयहिर्वचनमा- रभ्यते तदाधकं भविष्यति ]] यदप्युच्यतेऽसति खल्वपि संभवे वाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यादिति नैतदस्ति । सत्यपि संभवे वाधनं भवति । तद्यथा । दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तक्रं कौण्डिन्यायेति सत्यपि दधिदानस्य संभवे तक्रदानं निवर्तकं भवति । एवमिहापि सत्यपि संभवे प्रथमद्विवचनस्य द्वितीयविर्वचनं वाधिप्यते ॥ ६६.१.१. ११.१.५२.५० ·पा० ६.१. २.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। तत्र पूर्वस्याचो निवृत्ती व्यञ्चनस्यानिवृत्तिर्वक्तव्या । अटिटियतीति । यथैवाची निवृत्तिर्भवत्येवं व्यञ्चनस्यापि प्रामोति | तत्र पूर्वस्याची निवृत्ती व्यञ्जनानिवृत्तिरशासनात्पूर्वस्य ।। ५ ।। तत्र पूर्वस्याचो निवृत्ती व्यञ्जनस्यानिवृत्तिः सिद्धा | कुतः । अशासनात्पूर्वस्य | नेह वयं पूर्वस्य प्रतिपेयं शिप्मः । किं तर्हि । द्वितीयस्य हिर्वचनमारभामहे | व्य- अनानि पुनर्नटभार्यावन्भवन्ति । तद्यथा ! नटानां त्रियो रङ्ग गता यो यः पृच्छति कस्ययूयं कस्य यूयमिति तं तं तव तवेत्याः । एवं व्यञ्चनान्यपि यस्य यस्याचः कार्यमुच्यते तं तं भजन्ते । न्द्रादिप्रतिपेधाच ॥ ६ ॥ यदयं न न्द्राः संयोगादयः [६. १. ३] इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यः पूर्वनिवृत्ती व्यञ्जनस्यानिवृत्तिरिति ।। तत्र द्वितीयाभावे प्रथमार्विचनं प्रतिपिद्दत्वात् ॥ ७ ॥ तत्र द्वितीयस्यैकाचोभावे प्रथमस्य र्विचनं न प्रामोति | आटतुः आहुः । किं कारणम् । प्रतिपिद्धत्वात् । अजाईितीयस्येति प्रतिषेधात् ।। नैप दोपः । सति तस्मिन्प्रतिषेधः । सति द्वितीयर्विचने प्रथमस्य प्रतिषेधः ।। सति तस्मिन्प्रतिपेध इति चेड्लादिशेपे दोपः ॥ ८॥ सति तस्मिन्प्रतिपेध इति चेद्धलादिशेपे दोपो भवति । हलादिशेपे सत्याचे हल्यनाद्यस्य लोपः स्यात् । इहैव स्यात् । पपाचेति । इह न स्यात् । आटतुः आदुरिति । लोकवड्लादिशेपे ।।९॥ लोकवद्धलादिशेपे सिद्धम् । तद्यथा | लोक ईश्वर आज्ञापयति ग्रामाहामान्म- नुष्या आनीयन्तां प्रागाङ्गं ग्रामेभ्यो ब्राह्मणा आनीयन्तामिति । येषु तत्र ग्रामेषु ब्राह्मणा न सन्ति न तहदानी ततोऽन्यस्यानयनं भवति । यथा तत्र क्वचिदपि ब्राझ- १.६०.

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६. १. १. णस्य सत्ताब्राह्मणस्य निवर्तिका भवत्येवमिहापि क्वचिदपि हलाधः सन्सर्वस्या- नाद्यस्य हलो निवर्तको भवति ॥ 4 क्वचिदन्यत्र लोप इति चेद्विवचनम् ॥ १० ॥ क्वचिदन्यत्र लोप इति चेद्विवचनमप्येवं प्रामोति । कचिदपि द्वितीयः सन्स- वस्य प्रथमस्य निवर्तकः स्यात् || तस्मादस्तु सति तस्मिन्प्रतिषेध इत्येव । ननु चोक्तं सति तस्मिन्प्रतिषेध इति चेद्धलादिशेपे दोष इति । प्रतिविधास्यते हलादि- शेपे* ॥ न न्द्राः संयोगादयः॥६।१।३ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । न्द्रादेर्विचनप्रसङ्गस्तत्र न्द्राणां प्रतिषेधः ॥ १॥ न्द्रादेरेकाचो द्विर्वचनं प्रामोति तत्र न्द्राणां संयोगादीनां प्रतिषेध उच्यते ॥ ईर्ष्णतेस्तृतीयस्य ॥२॥ ईर्ण्यतेस्तृतीयस्य । भवत इति वक्तव्यम् । केचित्तावदाहरेकाच इति । ईयि- पिपति । अपर आह व्यञ्जनस्येति । इयियिपति ।। कण्ड्वादीनां च ॥ ३ ॥ कण्ड्वादीनां च तृतीयस्य द्वे भवत इति वक्तव्यम् । कण्डूयियिपति असूयि- यिपति ॥ --- वा नामधातूनाम् ॥ ४ ॥ या नामधातूनां तृतीयस्य भवत इति वक्तव्यम् । अश्वीयियिपति अशिश्वी- यिपति ॥ अपर आह | यथेष्टं वा । यथेष्टं या नामधातूनामिति । पुपुत्रीयिषति पुति- वीयिपति पुत्रीयियिपति ॥ ७. १.६.*.

·पा० ६. १. ३-५] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ . पूर्वोऽभ्यासः ॥ ६ । १।४॥ पूर्वोऽभ्यास इत्युच्यते क़स्य पूर्वोऽभ्याससंज्ञो भवति । । इति वर्तते । द्वयोरिति वक्तव्यम् ।। स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । अर्थाद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यति । तद्यथा | उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि । आमन्त्रयस्वैनम् । देवदत्तमिति गम्यते । देवदत्तस्य गावोऽश्वा हिरण्यम् । आद्यो वैधवेयः । देवदत्त इति गम्यते । पुरस्तात्पष्टीनिर्दिष्टं सदर्थात्पथमानिर्दिष्टं द्वितीयानिर्दिष्टं च भवति । एवमिहापि पुरस्तात्पथमानिर्दिष्टं सदर्थात्पष्टीनिर्दिष्टं भविष्यति ॥ उभे अभ्यस्तम् ॥ ६।१।५ ।। अभ्यस्तसंज्ञायां सहवचनम् ॥ १॥ अभ्यस्तसंज्ञायां सहग्रहणं कर्तव्यम् । उभे अभ्यस्तं सहेति वक्तव्यम् || किं प्रयोजनम् । आबुदात्तत्वे पृथगप्रसङ्गार्थम् ॥ २ ॥ आद्युदात्तत्वं । सहभूतयोर्यथा स्यादेकैकस्य मा भूदिति ॥ यस्मिन्नेवाभ्यस्तकार्ये ऽदोपस्तदेव पठितम् । अनुदात्तं पदमेकवर्जम् [६.१.१५८] इति नास्ति योगपद्ये संभवः । पर्यायस्तर्हि प्रसज्येत । पर्यायश्च पूर्वस्य तावत्परेण रूपेण व्यवहितत्वान भविष्यति । परस्य तर्हि स्यात् । तत्राचार्यप्रवृत्ति पयति न परस्य भवतीति यदयं विभेत्यादीनां पिति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भवतीत्याह । एवं व्यवधानान पूर्वस्य ज्ञापकान परस्योच्यते चेदमभ्यस्तानामादिरुदात्तो भवतीति तत्र स एव दोपः पर्यायः प्रसज्येत | तस्मात्सहग्रहणं कर्तव्यम् ।। न कर्तव्यम् | उभेग्रहणं क्रियते तत्सहार्थ विज्ञास्यते | अस्त्यन्यदुभेग्रहणस्य प्रयो- जनम् | किम् । उभेग्रहणं संजिनिर्देशार्थम् । अन्तरेणाप्युभेग्रहणं प्रकृप्तः संजिनि- देशः । कथम् । दे* इति वर्तते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं यत्रोभे शब्दरूपे श्रूयेते तत्रा- भ्यस्तसंज्ञा यथा स्यात् । इह मा भृत् । ईर्ल्सन्ति ईप्सन्ति । ईर्सन् ईप्सन् | ऐसन् ऐप्सन्। किं च स्यान् | अद्भावो नुम्पतिपेयो जुस्भाव इत्येते विधयः प्रसज्येरन् || अद्भावे १ + ६.१.१८२.. ......८; ३.४.१८९. 21-11 ·१० [म० ६. १. १. || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ तावन्न दोषः । मप्तमे योगविभागः करिप्यते । इदमस्त्यदभ्यस्तात् [७.१.४] इति । तत आत्मनेपदेषु । आत्मनेपदेषु चाद्भवति | अनत इत्युभयोः शेषः ॥ यदप्युच्यते नुमतिपेध इत्येकादेशे कृते। व्यपवर्गाभावान भविष्यति || इदमिह संप्र- धार्यम् । नुम्प्रतिषेधः क्रियतामेकादेश इनि किमत्र कर्तव्यम् । परत्वानुम्मनिषेधः । नित्य एकादेशः । कृतेऽपि नुम्प्रतिषेधे प्रामोत्यकृतेऽपि । एकादेशोऽप्यनित्यः । अन्यस्य कृते नुम्पतिषेधे प्रामोत्यन्यस्याकृते शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति । अन्तरङ्गस्तकादेशः | कान्तरङ्गता | वर्णावाभित्यैकादेशो विविविषये नुम्पतिषेधो विधिश्च नुमः सर्वनामस्थाने प्राक्तु सर्वनामस्थानोत्पत्तेरेकादेशः। तत्र नित्यत्वाचान्तरङ्गत्वाच्चैकादेश एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावान भविष्यति।। यदप्युच्यते जुस्भाव इत्येकादेशे कृते व्यपवर्गाभावान भविष्यति | एकादेश इत्युच्यते केन चात्रैका- देशः। अन्तिना । नात्रान्तिभावः पामोति । किं कारणम् । जुस्भावेन वाध्यते | नात्र जुस्भावः पामोति ! किं कारणम् । शपा व्यवहितत्वात् । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति व्यवधानमेव || किं पुनः का- रणं निमित्तवानन्तिरेकादेशं तावत्प्रतीक्षते न पुनस्तावत्येव निमित्तमस्तीत्यन्तिभावेन भवितव्यम् । इटापि तर्हि तावत्येव निमित्तमस्तीत्यन्तिभावः स्यात् । अनेनिजुः अवेविषुः । अस्तु । अन्तिभावे कृते स्थानिवद्भावाझिग्रहणेन ग्रहणाज्जुस्भायो भविष्यति ॥ अथवा यद्यपि निमित्तवानन्तिरयं तस्य जुस्भावोऽपवादो न चापवाद- विपय उत्सर्गोऽभिनिविशते । पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते पश्रादुत्सर्गाः । प्रकल्प्य वापवादविषयं तत उत्सर्गोभिनिविशते । न तावदत्र कदाचिदप्यन्तिभावो भवति । अपवादं जुस्भावं प्रतीक्षते ॥ न खल्वपि क्वचिदभ्यस्तानां झेवानन्तर्यम् । सर्वत्र विक- रणैर्व्यवधानम् । तेनानेनावश्यं विकरणनाशः प्रतीक्ष्यः क्वचिल्लुका कचिच्भुना क्वचि- देकादेशेन । स यथैव भुलुको प्रतीक्षत एवमेकादेशमपि प्रतीक्षते ॥ एवं तहदिमिह व्यपदेश्यं सदाचार्यों न व्यपदिशति । किम् । स्थानिवद्भावम् | स्थानिवद्भावाब्यवधानं व्यवधानान्न भविष्यति । पूर्वविधौ स्थानिवद्भायो न चायं पूर्वस्य विधिः। पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिः । तदेतदसति प्रयोजन उभेग्रहणं सहाथ विज्ञास्यते ।। कथं कृलैकैकस्याभ्यस्तसंज्ञा प्रामोति । प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्निदृष्टेति । तद्यथा । प्रत्येकं वृद्धिगुणसंज्ञे भवतः । ननु चायमप्यस्ति दृष्टान्तः समुदाये वाक्य- परिसमाप्तिरिति । तद्यथा | गर्गाः शतं दण्यन्तामिति । अर्थिनश्च राजानो हिरण्येन 1 ३.१.१८,...९. ६ ०.१.३ २.१.१,२.

·पा० ६. १. ६.७] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ११ भवन्ति न च प्रत्येकं दण्डयन्ति | सत्येतस्मिन्वृष्टान्ते तत्र यदि प्रत्येकमित्यु- च्यत इहापि सहग्रहणं कर्तव्यम् । अथ तत्रान्तरेण प्रत्येकमिति वचनं प्रत्येकं गुण- वृद्धिसंज्ञे भवत इहापि नार्थः सहग्रहणेन || . जक्षित्यादयः पट् ।। ६ । १ । ६ ॥ जक्षित्यादिषु सप्तग्रहणं वेवीत्यर्थम् ।। १॥ जक्षित्यादिषु सप्तग्रहणं कर्तव्यम् । सप्त जक्षित्यादयोऽभ्यस्तसंज्ञका भवन्तीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनं | वेवीत्यर्थम् । वेवीतेरभ्यस्तसंज्ञा यथा स्यात् । वेव्यते ॥ अपरिगणनं वागणान्तत्वात् ॥ २॥ न वार्थः परिगणनेन | अस्त्वागणान्तमभ्यस्तसंज्ञा ||. इहापि तर्हि प्रामोति । आङः शाम् । अस्तु । अभ्यस्तकार्याणि कस्मान भवन्ति | भूयिष्टानि परस्मैपदे- प्वात्मनेपदी चायम् । स्वरस्तर्हि प्रामोति । यत्राप्यस्यात्मनेपदेप्वभ्यस्तकार्य स्वर- स्तत्राप्यनुदात्तेतः परं लसार्वधातुकमनुदात्तं भवतीत्यनुदात्तत्वे कृते। नास्ति विशेपो धातुस्वरेणोदात्तत्वे सत्यभ्यस्तस्वरेण वा ॥ पसिवशी छान्दसौ । वृष्टानुविधि- ग्छन्दसि भवति || चर्करीतमभ्यस्तमेव ॥ [ङस्तहि प्रामोति । अस्तु । अभ्य- स्तकार्याणि कस्मान भवन्ति । भूयिष्ठानि परस्मैपदेप्वात्मनेपदी चायम् । स्वरस्तर्हि प्रामोति | अहिङोरिति प्रतिषेधविधानसामर्थ्यात्स्वरो न भविष्यति ॥ अथवा सप्तवेमे धातवः पद्यन्ते । जक्षभ्यस्तसंज्ञो भवति । इत्यादयश्च पद । जक्षित्यादयः पडिति || . तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य ।। ६।१।७।। तुजादिषु च्छन्दःप्रत्ययग्रहणम् ।। १ ।। तुजादिपु च्छन्दःप्रत्ययग्रहणं कर्तव्यम् । छन्दसि तुजादीनां दी? भवतीति.वक्त- व्यम् । अस्मिंश्चास्मिंश्च प्रत्यय इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । तुतोज शवला- न्हरीन् ॥ 1 ६.१.१८६. ६.१.१६२, २८९.

·१२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ६.१.१. अनारम्भी वापरिगणितत्वात् ॥ २॥ अनारम्भो वा पुनश्छन्दसि दीर्घत्वस्य न्याय्यः । कुतः । अपरिगणितत्वात् । न हि च्छन्दसि दीर्घस्य परिगणनं कर्तुं शक्यम् । किं कारणम् । अन्येषां च दर्शनात् ॥३॥ येपामपि दीर्घत्वं नारभ्यते तेषामपि च्छन्दसि दीर्घत्वं दृश्यते । तद्यथा । पूरुषः नारक इति ॥ अनेकान्तत्वाञ्च ॥ ४॥ येपां चाप्यारभ्यते नेपामप्यनेकान्तः । यस्मिन्नेव च प्रत्यये दीर्घत्वं दृश्यते तस्मि- नेव च न दृश्यते । मामहान उक्थपात्रम् । ममहान इति च ।। लिटि धातोरनभ्यासस्य ॥६।१।८॥ धातोरिति किमर्थम् । ईहांचक्रे । नैतदस्ति । लिटीत्युच्यते न चात्र लिटं पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता तस्मिन्निति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । इदं तर्हि । ससवांसो विभृण्विरे ॥ लिटि द्विवचने जागर्तेर्वावचनम् ॥ १ ॥ लिटि द्विवचने जागर्तेर्वेति वक्तव्यम् । यो जागार तमृचः कामयन्ते । यो जजा- गार नमृचः कामयन्ते ॥ अनभ्यासस्यति किम् । कृष्णो नोनाव वृपभो यदीदम् । नोनूयने!नाव ॥ . अभ्यासपतिपेधानर्थक्यं च च्छन्दसि वावचनात् ॥ २ ॥ अभ्यासमनिषेधवानर्यकः । किं कारणम् । छन्दसि वावचनात् । अवश्यं एन्दसि याई भयन इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । 1१.१.१.. ............

·पा० ६.१. ८-९.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १३ प्रयोजनमादित्यान्याचिपामहे ॥३॥ यियाचिपामह इति प्राप्ते । देवता नो दाति प्रियाणि । ददाति प्रियाणि | मघवा दातु । मघवा ददातु । स न स्तुतो वीरवद्धातु | वीरवहधातु ॥ यावतेदानीं छन्दसि वा हे भवत इत्युच्यते धातुग्रहणेनापि नार्थः । कस्मान भवति ससवांसो विश्रुण्विर इति । छन्दसि वावचनात् ॥ तदेतद्धातुग्रहणं सांन्यासिकं तिष्टतु तावत् || सन्यङोः ॥ ६।१।९ ॥ किमियं पष्टयाहोस्वित्सप्तमी । कुतः संदेहः । समानो निर्देशः । किं चातः । यदि पष्ठी सन्यङन्तस्य द्विवचनेन भवितव्यम् | अथ सप्तमी सन्यडोः परतः पूर्वस्य द्विवचनम् || कश्चात्र विशेषः । सन्यडोः परत इति चेदिटो दिर्वचनं परादित्वात् ॥ १॥ सन्यडोः परत इति चेदिटो द्विर्वचनं कर्तव्यम् । अटिटियति अशिशिपति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । परादित्वात् । इट् परादिः । हन्तेश्चेटः॥ २ ॥ हन्तेवेटो हिर्वचनं कर्तव्यम् । जेनीयते ।। ननु च यस्यापि सन्यङन्तस्य हिर्व- चनं तस्यापि स्थानिवद्भावप्रसङ्गः । ईटि स्थानिवन्नावादीटो हिर्वचनं न प्रामोति | नेप दोपः । द्विवचननिमित्ते चि स्थानिवदित्युच्यते न चासौं हिर्वचननिमित्तम् । यस्मिन्नपि द्विवचनं यस्यापि द्विवचनं सर्वोऽसौ हिर्वचननिमित्तम्|| तस्मादीटो हिर्व- चनम् । तस्मादुभाभ्यामेवेटो द्विर्वचनं कर्तव्यं यथोभयोपो न तमेकत्रोद्यो भवति || एकाच उपदेशे ऽनुदात्तादित्युपदेशवचनमनुदात्तविशेपणं चेत्सन इटमतिपेधः ॥ ३ ॥ एकाच उपदेशे ऽनुदात्तात् [७.२.१०] इत्युपदेशवचनमनुदात्तविशेषणं चेत्सन हदप्रतिषेधो वक्तव्यः । विभित्सति चिच्छित्सति । हिर्वचने कृत उपदेशेऽनुदात्ता- देकाचः श्रूयमाणादितीमतिपेधो न प्रामोति || 1 ६.४.६८. .

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६.१.१. १४ अस्तु नाई सन्यडन्तस्य । सन्यङन्तस्येति चेदशेः सन्यनिटः ॥ ४ ॥ सन्यडन्तस्येति चेदशेः सन्यनिटो द्विर्वचनं वक्तव्यम् । इयक्षमाणा भृगुभिः सजोपाः ॥ यस्यापि सन्यडोः परतो दिर्वचनं तेनाप्यत्रावश्यमिडभावे यत्नः कर्तव्यः। किं कारणम् । अशेहि प्रतिपदमिद्धिधीयते स्मिपूज्यशां सनि [७.२.७४] इति । तेनैव द्वितीयद्विवचनमपि न भविष्यति ॥ अथवा नैदशे रूपम् । यजेरेप च्छा- न्दसो वर्णलोपः । तद्यथा | तुभ्येदमग्ने | तुभ्यमिदमन इति प्राप्ने । आम्बानां चरम् । नाम्बानां चरुमिति प्राप्ने | आव्याधिनीरुगणाः । मुगणा इति प्राप्ने | इप्कारमध्वरस्य । निष्कारमध्यरस्येति प्रामे | शिवा उद्रस्य भेपजी । शिवा रुद्रस्य भेपजीति प्राप्ते || अझ्यर्थो वै गम्यते ! कः पुनरशेरर्थः । मनोतियाप्तिकर्मा । यजिरप्यश्यर्थ वर्तते । कथं पुनरन्यो नामान्यस्यार्थे वर्तते | वह्वर्था अपि धानवो भवन्तीति । तद्यथा । वपिः प्रकिरणे दृष्टश्छेदने चापि वर्तते | केशान्वपतीति । ईडिः स्तुतिचोदनायाजासु दृष्ट ईरणे चापि वर्तते । अमिर्या इतो वृष्टिमीहे मरुतोऽमुतध्याययन्ति | करोतिरयमभूतप्रादुर्भावे दृष्टो निर्मलीकरणे चापि वर्तते । पृष्ठं कुरु | पादौ कुरु । उन्मृदानेति गम्यते | निक्षेपणे चापि दृश्यते । कटे कुरु । घटे कुरु | अइमानमितः कुरु | स्थापयेति गम्यते ॥ एवं तर्हि दीर्घकुत्वमसारणपत्वमधिकस्य द्विवचनात् ॥ ५॥ दीर्घत्वं द्विवचनाधिकस्य न सिध्यति । चिचीपति तुटूपति । समुदायस्य समु- दाय आदेशस्तत्र संप्रमुग्धत्वात्यकृतिप्रत्ययस्य नष्टः सन्भवति । तत्राजन्तानां सनीति' दीर्घत्वं न पामोति ॥ इदमिह संभधार्यम् । दीर्घत्वं क्रियतां द्विवचनमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्यादीर्घत्वम् । नित्यं द्विवचनम् । कृतेऽपि दीर्घत्वे प्रामोत्य- कृते:पि पामोति । दीर्घत्यमपि नित्यम् । कृतेऽपि द्विवचने प्रामोत्यकृतेर्षप मानोति । अनित्यं दीर्घत्वं न हि कृते दिर्वचने प्रामोति । किं कारणम् । समुदायस्य समुदाय आदेशस्तव संप्रमुग्धत्यालकृतिप्रत्ययस्यानन्तता नास्तीति दीर्घत्वं न प्रानोति | दिवननमप्यनित्यम् । अन्यस्य कृते दीर्घत्ये प्रामोत्यन्यस्याकृते शम्दान्तरस्य च प्रानु- पन्यिधिरनित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः परत्वार्थत्यम् ।। यहि नाकृने दिर्य- पने दीर्घस्य नन सिध्यति । जुहुपतीति || कुत्यं द्विवचनाधिकस्य न सिध्यति । नियामनि जहन्यने । किं कारणम् । समुदायस्य समुदाय आदेशस्तत्र संप्रमुग्ध- ·पा० ६.१. ९.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १५ त्वात्प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टो हन्तिर्भवति । तत्राभ्यासाद्धन्तिहकारस्येति कुत्वं न प्रामोति ॥ संप्रसारणं च द्विवचनाधिकस्य न सिध्यति । जुहूपति जोहूयते | समुदायस्य समु- दाय आदेशस्तत्र संप्रमुग्धत्वात्प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टो ह्वयतिर्भवति | तत्र ह्रः संप्रसार- णमभ्यस्तस्येति। संप्रसारणं न पामोति ॥ नैप दोषः । वक्ष्यति ह्येतद्धोऽभ्यस्तनिमि- त्तस्येति । यावता चेदानी होऽभ्यस्तनिमित्तस्येत्युच्यते सोऽप्यदोपो भवति यदुक्तं बर्दि नाकृते द्विवचने दीर्घत्वं तन्न सिध्यतीति || पत्वं च द्विवचनाधिकस्य न सिध्यति | पिपक्षति यियक्षति | समुदायस्य समुदाय आदेशस्तत्र संप्रमुग्धत्वाल- कृतिप्रत्ययस्य नष्टः सन्भवति । तत्रेण्कुभ्यामुत्तरस्य प्रत्ययसकारस्येति पत्वं न प्रामोति ॥ इदमिह संप्रधार्यम् | द्विर्वचनं क्रियतां षत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । पर- त्वात्पत्वम् । पूर्वत्रासिद्धे पत्वं सिद्धासिद्धयोश्च नास्ति संप्रधारणा ॥ आवृध्योश्चाभ्यस्तविधिप्रतिषेधः ॥ ६ ॥ आवृध्योधाभ्यस्ताश्रयो विधिः प्रामोति स प्रतिषेध्यः । ईप्सन्ति ईर्ल्सन्ति । ईप्सन् ईहँन् । ऐप्सन् ऐ«न् । किं च स्यात् । अन्नावो नुम्प्रतिषेधो जुस्भाव इत्येते विधयः प्रसज्येरन् । नैप दोपः । उक्ता अत्र परिहाराः ।। सङाश्रये च समुदायस्य समुदायादेशत्वाज्झलाश्रये चाव्यपदेश आमिश्रत्वात् ।। ७ ।। . सङनश्रये च कार्य समुदायस्य समुदायादेशत्वाज्झलाश्रये चाव्यपदेशः । किं कारणम् । आमित्रत्वात् । आमिश्रीभूतमिवेदं भवति । तद्यथा | क्षीरोदके संपृक्ते । आमिश्रत्वान्न ज्ञायते कियत्क्षीरं कियदुदकमिति कस्मिन्वावकाशे क्षीरं कस्मिन्नवकाश उदकमिति । एवमिहाप्यामिश्रवान ज्ञायते का प्रकृतिः कः प्रत्ययः कस्मिन्वावकाशे प्रकृतिः कस्मिन्नवकाशे प्रत्यय इति । तत्र को दोपः। सडि झलीति कुत्यादीनि न सिध्यन्ति ।। इदमिह संग्रधार्यम् । दिर्वचनं क्रियतां कुत्वादीनीति किमत्र कर्तव्यम् | परत्वात्कुत्यादीनि | पूर्वत्रासिद्धे कुत्वादीनि सिद्धा- सिद्धयोश्च नास्ति संप्रधारणा || एवं तार्ह पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचन इति वक्तव्यम् । तच्यावश्यं वक्तव्यम् । विभाषिताः प्रयोजयन्ति | द्रोग्धा द्रोग्या । द्रोढा द्रोता || . . . . ८..२९२७. (:...५.३.४.१८). fi ८.२.३०. ४८.२.८....

·अस्तीत्याह । मिहर्मेधः । मेघच कस्माद्भवति | अपो ददातीति । ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.१.१. यावता चेदानी पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचन इत्युच्यते सोऽप्यदोषो भवति यदुक्तं पत्वं न सिध्यतीति || इह स्थाने हिर्वचने णिलोपोऽपरिहतः । सन्यडोः परतो द्विर्वचन इटो द्विर्व- चनं वक्तव्यम् । सन्यडन्तस्य द्विवचने हन्तेः कुत्वमपरिहतम् । तत्र सन्यडन्तस्य द्विर्वचनं द्विःप्रयोगश्चेत्येष पक्षो निर्दोपः । तत्रेदमपरिहतं सन इप्रतिपेध इति । एतस्यापि · सप्तमे। परिहारं वक्ष्यत्युभयविशेषणत्वात्सिद्धमिति | कथं जेनीयते ! वक्ष्यत्येतद्यड्प्रकरणे हन्तेहिसायां प्रीति ॥ दाश्वान्साहान्मीढ़ांश्च ॥६।१।१२।। दाश्वानिति किं निपात्यते । दाशेर्वसौ द्वित्वेट्मतिषेधौ ॥ १ ॥ टाशेर्वसौ द्वित्वेटप्रतिषेधौ निपात्येते | दाश्वांसो दाशुषः सुतम् । दाश्वान् ।। साहानिति किं निपात्यते । सहेर्दीर्घत्वं च ॥ २॥ किं च । द्वित्वेटप्रतिषेधौ च । साह्यान्वलाहकः । साहान् ।। मीढानिति किं निपात्यते । मिहेढत्वं च ॥ ३॥ यच पूर्वयोः किं च पूर्वयोः । द्वित्वेप्रतिषेधो दीर्घत्वं च | मीसस्तोकाय तनयाय मृड | यथेयमिन्द्र मीढ़ः ॥ मत्यर्थो वै गम्यते । कः पुनर्मह्यर्थः । महनिर्दान- कर्मा | अतः किम् । इत्वमपि निपात्यम् । मार्थ इति चेन्मिहेस्तदर्थवासिद्धम् ॥ ४ ॥ मर्थ इनि मिहिरपि मद्यर्थे वर्तते । कथं पुनरन्यो नामान्यस्यार्थे वर्तते । यहां अपि धातवो भवन्तीति । अस्ति पुनरन्यत्रापि क्वचिन्मिहिर्मार्थे वर्तते । . + ७. २.१०*. . .

·पा० ६. १. १२.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। द्विवचनप्रकरणे कृआदीनां के ॥ ५ ॥ दिर्वचनप्रकरणे कृञादीनां क उपसंख्यानं कर्तव्यम् । चक्रम् चिक्लिदम् चन- समिति || कादिष्विति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । बभ्रुः ययुरिति ।। चरिचलिपतिवदीनामच्याक्काभ्यासस्य ॥ ६ ॥ चरिचलिपतिवदीनामचि हे भवत इति वक्तव्यम् । आकाभ्यासस्य । चराचरः चलाचलः पतापतः वदावदः || इन्तेर्षश्च ॥ ७ ॥ हन्तेश्च वक्तव्यः । अचि द्वे भवत आकाभ्यासस्य । घनाधनः ।। पाटेर्णिलुक्क दीर्घश्चाभ्यासस्योक ।। ८ ॥ पाटयतेर्णिलुक वक्तव्यः । अघि दे भवत इति वक्तव्यं दीर्घश्वाभ्यासस्य ऊका- गमः । पाटूपटः ॥ दिर्वचनं यणयवायावादेशालोपोपधालोपणिलोपकिकिनोरुत्वेभ्यः ॥ ९॥ । यणयवायावादेशाल्लोपोपधालोपणिलोपकिकिनोरुत्वेभ्यो दिर्वचनं भवति विन. तिपेधेन || द्विवचनस्यावकाशः । विभिदतुः विभिदुः । यणादेशस्यावकाशः । दध्यत्र मध्वत्र | इहोभयं प्रामोति | चक्रतुः चक्रुरिति ।। अयवायावादेशानामव- काशः । चयनम् चायकः । लवनम् लावकः । हिर्वचनस्य स एव । इहोभयं प्राप्नोति । चिचाय विचयिथ | लुलाव तुलविथ || आलोपस्यावकाशः । गोदः कम्बलद: । द्विवचनस्य सं एव । इहोभयं पामोति | ययतुः ययुः । तस्यतुः तस्थुः । उपधालोपस्यावकाशः । लेप्मन्नं मधु । पित्तन्नं घृतम् । द्विवचनस्य स एव | इहोभयं प्रामोति । जग्मतुः जग्मुः । जन्ननुः जनुः ।। णिलोपस्यावकाशः । कारणा हारणा । हिर्वचनस्य स एव | इहोभयं प्रामोति | आदित् आशिशत् ।। उत्त्वस्यावकाशः । निपूर्ताः पिण्डाः । दिर्वचनस्य स एव । इहोभयं प्रामोति | मित्रावरुणौ ततुरिः । दूरे ह्यध्वा जगुरिः ।। द्विवचनं भवति पूर्वविप्रतिषेधेन || स ६. १.०१ ७८, ६. १.६४; ९.८; १ . १.१.०३.१०३ (३.२.११). २.in ·१८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् !! [म० ६.१.१. . तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । इटवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे पर यदिष्टं तद्भवतीति ।। द्विवचनात्प्रसारणाचधात्वादिविकाररीत्वेत्त्वेत्त्वोत्त्वगुणवृद्धिविधयः ॥२०॥ द्विवचनात्मसारणावधात्वादिविकाररीत्ववेत्त्वोत्त्वगुणवृतिविधयो भवन्ति बि- प्रतिषेधेन || द्विवचनस्यायकाशः । बिभिदतुः विभिदुः । संप्रसारणस्यावकाशः । इष्टम् सुप्तम् । इहोभयं प्रामोति । ईजनुः ईजुरिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अस्त्वत्र हिर्वचनं द्विवचने कृते परस्य रूपस्य कितीति भविष्यति पूर्वस्य लिट्यभ्यासस्योभये- पाम् [६. १. १७] इति । इदं तर्हि । सोपुप्यते ।। इदं चाप्युदाहरणम् ईजतुः ईजुरिति । ननु चोक्तमस्त्वत्र द्विवचन द्विवचने कृते परस्य रूपस्य कितीति भवि- प्यति पूर्वस्य लिट्यभ्यासस्योभयेषामिति । न सिध्यति । न संप्रसारणे संप्रसारणम् [३७] इति प्रतिषेधः प्रामोति । अकारेण व्यवहितत्वान भविष्यति । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधो स्थानियवतीति स्थानिवद्भावाद्यव- धानमेव । एवं तर्हि समानाङ्गमहणं तत्र चोदयिष्यति ।। आवम्यावकाशः । ग्लाता म्लाता । विर्वचनस्य स एव । इहोभयं पामोति । जग्ले मम्ले | धात्वा- दिविकाराणामवकाशः** । नमति सिञ्चति । द्विवचनस्य स एव । इहोमयं प्रामोति । ननाम सिपेच सस्तो ।। रीत्वस्यावकाशःमात्रीयति पित्रीयति । द्विर्ष- चनस्य स एव । इहोभयं प्रामोति | चेक्रीयते जेहीयते ।। ईवस्यावकाशः पीयते गीयते । दिर्वचनस्य स एव । इहोभयं प्रामोति । पेपीयते जेगीयते ।। इत्त्वोत्त्वयोरव- काश: । आस्तीर्णम् निपूर्ताः । द्विवचनस्य स एव । इहोभयं मामोति | आतेस्तीर्यते निपोपूर्यते || गुणवृद्ध्योरवकाशः पा । चेता गौः । द्विवचनस्य स एव । इहोभयं पामोनि । चिचाय चिचयिथ । लुलाय लुलविथ । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अस्त्वत्र दिर्वचन द्विवचने कृते परस्य रूपस्य गुणवृद्धी भविष्यतः । इदं नाहै | इयाय इय- यिथ । ननु चात्राप्यस्तु द्विवचन द्विवचने कृते परस्य रूपस्य गुणवृद्धी भविष्यतः। न सिध्यनि । अन्तरङ्गत्वात्सवर्णदीर्घत्वं प्रामाति } वार्णादाङ्गं वलीय इति गुणवृद्धी भविष्यतः । किं वक्तव्यमेतत् । न हि } कथमनुच्यमानं गस्यते | आचार्यप्रवृत्ति- ओपयति वार्णादाङ्गं वलीयो भवतीति यदयमभ्यासस्यासवर्ण [६. ४. ७८] इत्य- ++ ७.१.२०. ०.३, ८ ६६.१.३७*. 11 ६. १. ६६. ११ ७.१.१०५, २०२० .

·पा०६.१.१२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। सवर्णग्रहणं करोति | कथं कृत्वा ज्ञापकम् । न ह्यन्तरेण गुणवृद्धी असवर्णपरो अभ्यासो भवति || नेतदस्ति ज्ञापकम् | अर्त्यर्थमेतत्स्यात् । इयतः इय॒थः । यहि दीर्घ इणः किति [७. ४. ६९] इति दीर्घत्वं शास्ति । एतस्याप्यस्ति वचने प्रयो- जनम् | किम् । सवर्णदीर्घवाधनार्थमेतत्स्यात् । स यथैव तर्हि सवर्णदीर्घत्वं वाधत एवं यणादेशमपि वाधेत । एवं तर्हि वगादेशे योगविभागः करिप्यते | इदमस्ति इणो यण्भवति । तत एरनेकाचः । एश्चानेकाच इणो यन्भवति । ततोऽसंयोगपूर्वस्य । एरनेकाच इत्येव || असवर्णग्रहणमेव तर्हि ज्ञापकम् । ननु चोक्तमर्त्यर्थमेतत्स्या- देति । नैकमुदाहरणमसवर्णग्रहणं प्रयोजयति ॥ एवमपि स्थानिवद्भावादियङ्ग प्रामोति । अथ सत्यपि विप्रतिषेधे यावता स्थानिवन्नावः कथमिवैतसिध्यति । योऽनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधि प्रति स्थानिबन्नाव आदिष्टाच्चैपो ऽचः पूर्वो भवति || इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये पष्टस्याभ्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममानिकम् ॥ ६.१.८२. + ६.४.८२. .

·. [म० ६. १. २. २० || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। . प्यङः संप्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुपे ॥६।१।१३ ।। प्यङः संप्रसारणे पुलपत्योस्तदादावतिप्रसङ्गः॥१॥ प्यउः संप्रसारणे पुत्रपत्योस्तदादावतिप्रसङ्गो भवति । पुत्रपत्यादौ संप्रसारण पामोति | कारीपगन्ध्यापुत्रकुलम् कारीपगन्ध्यापतिकुलम् || वर्णग्रहणासिद्धम् । वर्णग्रहण एतद्भवति यस्मिन्विधिस्तदादाविति न चेदं वर्णग्रहणम् ।। वर्णग्रहण इति चेत्तदन्तमतिषेधः ॥ २ ॥ वर्णग्रहण इति चेत्तदन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । पुत्रपत्यन्ते संप्रसारणं प्रामोति | कारीपगन्ध्यापरमपुत्रः कारीपगन्ध्यापरमपतिः । कौमुदगन्ध्यापरमपुत्रः कौमुदग- न्ध्यापरमपतिः । किं कारणम् । यत्र हि तदादिविधिर्नास्ति तदन्तविधिना • तत्र भवितव्यम् ॥ सिद्धं तूत्तरपदवचनात् ॥ ३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् | उत्तरपदवचनात् । पुत्र पत्योरुत्तरपदयोरिति वक्तव्यम् ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । पूर्वपदमुत्तरपदमिति संवन्धिशब्दावेतौ । सति पूर्वपद उत्तरपदं भवति सति चोत्तरपदे पूर्वपदमिति न चात्र पुत्रपती उत्तर- पदे || इहापि तर्हि न पामोति । कारीपगन्धीपुत्रः कारीपगन्धीपतिरिति । किं कार- णम् । पूर्वपदमित्युच्यते न ह्यत्राप्यड् पूर्वपदमस्ति । प्यडन्तमेतत्पूर्वपदम् । कथम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेहणं भवतीति ।। यदि प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादे- हणं भवतीत्युच्यते परमकारीपगन्धीपुत्रः परमकारीषगन्धीपतिरिति न सिध्यति । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदाहणं भवत्यत्रीप्रत्ययेनेति ।। यद्यस्त्रीप्रत्ययेनेत्युच्यते अतिक्रान्तः कारीपगन्ध्यामतिकारीपगन्ध्यः तस्य पुत्रोऽतिकारीषगन्ध्यपुत्रः अति- कारीपगन्ध्यपतिरित्यत्रापि प्रामोति । अस्त्रीप्रत्ययेनानुपसर्जनेन । यो ह्युपसर्जन स्वीप्रत्ययो भवत्येपा तत्र परिभाषा प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेर्ग्रहणं भवतीति ।। प्यडन्ते यावन्तो यणस्तेषां सर्वेषां संसारणं प्रामोति । वाराहीपुत्रः तार्णक- गाँपुलः । तत्राप्रत्ययस्थभ्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । यथागृहीतस्यादेशबचनादप्रत्ययम्ये सिद्धम् ॥ ४ ॥ निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्येवममत्ययस्थस्य न भविष्यति ॥

·पा० ६. १..१३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २१ अनन्त्यविकारे ऽन्त्यसदेशस्य वा ॥ ५ ॥ अथवानन्त्यविकारे ऽन्त्यसदेशस्य कार्यं भवतीत्येपा परिभाषा कर्तव्या ॥ कः पुनरत्र विशेष एपा वा परिभाषा क्रियेताप्रत्ययस्थस्य वा प्रतिषेध उच्येत । अव- श्यमेषा परिभाषा कर्तव्या | वहून्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि | कानि | प्रयोजनं न संप्रसारणे संप्रसारणम् ॥ ६॥ न संप्रसारणे संप्रसारणम् [६.१.३७] इत्येतन वक्तव्यं भवति | कथं व्यधे- विद्ध इति | अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य कार्य भवतीति न दोपो भवति || नेतदस्ति प्रयोजनम् । क्रियते न्यास एव ॥ सान्तमहतो दीर्घत्वे ॥ ७॥ सान्तमहतो दीर्घत्वे प्रयोजनम् । पयांसि यशांसि | प इत्यस्यापि प्रामोति । अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य कार्य भवतीति न दोपो भवति || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | नोपधायाः [६. ४. ७] इति तत्र वर्तते ।। एवमप्यनांसि मनासीत्य- त्रापि प्राप्नोति | नेप दोपः । सान्तसंयोगेन नोपधां विशेषयिष्यामः | सान्तसंयोगस्य नोपधाया इति ॥ एवमपि हंसशिरांसि ध्वंसशिरांसीत्यत्रापि प्रामोति । नेप दोपः । हम्मतेहँसः । कः पुनराह हम्मतेहंस इति | किं तर्हि । हन्तेहँसः । हन्त्यवानमिति । एवं तर्हि सर्वनामस्थान इति। वर्तते सर्वनामस्थानपरतया सान्तसंयोगं विशेषयि- प्यामः सान्तसंयोगेन नोपधाम् । सर्वनामस्थानपरस्य सान्तसंयोगस्य नोपधाया इति || अन्कारान्तस्याल्लोपे || ८॥ अन्कारान्तस्यासोपे प्रयोजनम् । तक्ष्णा तक्ष्ण इति | त इत्यत्रापि प्रानोति । अनन्त्यावेकारेऽन्त्यसदेशस्य कार्य भवतीति न दोपो भवति ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अनाकारं विशेषयिष्यामः । अनो योऽकार इति ।। एवमप्यनसा अ- नस इत्यत्रापि प्रामोति । अन्कारेणाङ्ग विशेषयिष्यामो ऽनाकारम् । अन्कारान्त- स्याङ्गस्यानो योऽकार इति || एवमप्यनस्तक्ष्णा अनस्तदा इन्यत्रापि प्रानोति । एवं तर्हि कार्यकालं हि संज्ञापरिभायं यत्र कार्य तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यम् । मस्येत्युपस्थितमिदं • ६. १... ६.४, ८. .

·२२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म. ६. १. १. - भवति यत्रि भम् [२. ४. १८] इति तत्र यजादिपरतयान्कारं विशेषयिप्यामो नाकारम् । यजादिपरस्यानो योऽकार इति ॥ मृजेर्वृद्धिविधौ ॥९॥ मृजेर्वृद्धिविधी प्रयोजनम् । न्यमा । अटोप वृद्धिः प्रामोति । अनन्त्यवि. कारेऽन्त्यसदेशस्य कार्य भवतीति न दोषो भवति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । ययापरिभाषितमिको गुणवृद्धी {१.१.३] इतीक एव वृद्धिर्भविष्यति ।। एवमपि मिमानिपतीत्यत्र मामोति ! अस्तु । अभ्यासनि सेन इस्यो भविष्यति ।। वसोः संप्रसारणे च ॥ १० ॥ यसोः संप्रसारणे च प्रयोजनम् । विदुपः पश्य । विदिवकारस्यापि पामोति । अनन्त्यविकारे ऽन्त्यसदेशस्येति न दोपो भवति || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । न संप्रसारणे संप्रसारणम् [६.१.३७] इति प्रतिषेधो भविष्यति । दकारेण व्यव- हिलवान प्रामोति । एवं तर्हि निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति न भविष्यति ।। युवादीनां च ।। ११ ॥ युगादीनां न संप्रसारणे प्रयोजनम् । युनः यूना यूने | यकारस्यापि प्रामोनि । अनन्ययिकारेन्त्यसदेशस्येति न दोयो भवति || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । न मंसारणे मप्रसारणमिति न भविष्यनि । उकारेण व्यवहितलान पामोनि । एका- नेगे कने नास्ति घ्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्यानिवद्भयतीनि स्थानियनावा- परधानमेव । एयं नहि समानाङ्गमहणं तत्र चोदयिष्यनि: ॥ बोरुपधाग्रहणं च ॥ १२ ॥ गोभोपधापरणं न कर्नध्य भयनि" । हुन् कस्मान भनि । अविमर्मवान् । अननपिकायमदेशाम्यति न दोगे भनि । एनपि नास्नि प्रयोजनम् । क्रियने म्याम एव ।

·२३ पा० ६. १. १३.] । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। आदित्यदादिविधिसंयोगादिलोपकुत्व ढत्वभभावपत्वणवेष्व- तिप्रसङ्गः ॥ १३ ॥ - आदिविधावतिप्रसङ्गो भवति | धात्वादेः पः सः [६. १. ६४] णो नः [६] । इहैव स्यात् नेता सोता । इह न स्यात् नमति सिञ्चतीति | आदि ॥ त्यदादिविधि । इहैव स्यात् तद् सः | त्यद् स्य इत्यत्र न स्यात् । त्यदादिविधि || संयोगादिलोपा । इहैव स्यात् मङ्गा । मङ्गव्यमित्यत्र न स्यात् । संयोगादिलोप || कुत्व । इहैव स्यात् पक्ता | पक्तव्यमित्यत्र न स्यात् । कुत्व || ढवः । इहैव स्यात् लेता । लेढव्यमित्यत्र न स्यात् । ढत्व | भप्भाव | इहैव स्यात् अभुत्सि ! अभुत्सा- तामित्यत्र न स्यात् । भप्भाव ।। पत्व । इहैव स्यात् द्रष्टा । द्रष्टव्यमित्यत्र न स्यात् । पत्व || णत्वा । इहैव स्यात् मापवापेण । मापवापाणामित्यत्र न स्यात् । णत्व || एते दोपाः समा भूयांसो वा तस्मानार्थोऽनया परिभापया || न हि दोपाः सन्तीति परिभाषा न कर्तव्या लक्षणं वा न प्रणेयम् | न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते न च मृगाः सन्तीति यवा नोप्यन्ते । दोपाः खल्वपि साक- ल्येन परिगणिताः प्रयोजनानामुदाहरणमात्रम् । कुत एतत् । न हि दोषाणां लक्ष- णमस्ति | तस्माद्यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि तदर्थमेया परिभाषा कर्तव्या प्रतिविधेयं दोपेषु || इदं प्रतिविधीयते । . उदात्तनिर्देशात्सिद्धम् ॥ १४ ।। यत्रपा परिभाषेप्यते तत्रोदात्तनिर्देशः कर्तव्यः । ततो वक्तव्यमनन्त्यविकारे ऽन्त्यसदेशस्य कार्यं भवत्युदात्तनिर्देश इति ।। स तर्बुदात्तनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । यत्रैवान्त्यसदेशवानन्त्यसदेशश्च युगपत्समवस्थितौ तत्रैषा परिभाषा भवति दोपेषु चान्यत्रान्त्यसदेशोऽन्यत्रानन्त्य- सदेशः प्रयोजनेषु पुनस्तत्रैवान्त्यसदेशवानन्त्यसदेशश्च | तथाजातीयकानि खल्व- प्याचार्येण प्रयोजनानि पटितानि यान्युभयवन्ति । इदमेकं यथा दोपास्तथा वारुप- धाग्रहणमिति । अविभभवान् । तच्चापि क्रियते न्यास एव ॥ २.१०६. । ८.२.२९. ८.२.३६. ६८.२.३.. 11८.१.१२.

·२४ || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०६.१.२. बन्धुनि बहुव्रीहौ ॥६।१ ।१४ ॥ मानज्मातृकमातृषु प्पङ् प्रसार्यों विभाषया || मातच् । कारीपगन्ध्या मातास्य कारीपगन्धीमानः कारीपगन्ध्यामातः । मा- तच् ॥ मातृक । कारीपगन्धीमातृकः कारीपगन्ध्यामातृकः । मातृक || मातृ । कारीपगन्धीमाता कारीपगन्ध्यामाता ॥ ग्रहिल्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां . ङिति च ॥६।१।१६ ॥ वयिग्रहणं किमर्थ न वेभ्यजादिषु पद्यने वेबध वयिरादेशः क्रियते। तत्र यजा- दीनां कितीत्येव सिद्धम् । तत्रैतत्स्यान्डिदर्थो ऽयमारम्भ इति । तच्च न 1 लिट्यय- मादेशो लिट् च किदेव ॥ अत उत्तरं पठति । वयिग्रहणं वेञः प्रतिषेधात् ॥ १ ॥ वयिग्रहणं क्रियते वेञः प्रतिपेधात् । वेो लिटि प्रतिषेधं वक्ष्यति स वयेर्मा भूदिति । यथैव हि वेज्महणादिधिः पार्थ्यत एवं प्रतिषेधोपि प्रामोति ।। न वा यकारमत्तिषेधो ज्ञापको प्रतिषेधस्य ॥ २ ॥ न वैष दोषः । किं कारणम् । यदयं लिटि क्यो यः [६. १. ३८] इति वये- र्यकारस्य संप्रसारणप्रतिषेध शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो न वेञ्ग्रहणादयः संप्रसार- णप्रतिषेधो भवतीति ।। नैतदस्ति ज्ञापकम् | पित्यभ्यासार्थमेतत्स्यात् । क्येः पिल्स वचनेप्वभ्यासस्य यकारस्यं संप्रसारणं मा भूदिति । ननु च वेञ्ग्रहणादेव वयेः पित्स्वपि वचनेष्वभ्यासयकारस्य संप्रसारणप्रतिषेधः सिद्धः । न सिध्यति | किं कारणम् । कितीति। तत्रानुवर्तते । एवमपि वयेः पित्सु वचनेष्वभ्यासयकारस्य संप्रसारणं न प्रामोति । किं कारणम् । हलादिशेषेण वाध्यते ! नात्र हलादिशेषः प्रामोति । किं कारणम् । वक्ष्यनि खेतदभ्यासमंप्रसारणं हलादिशेषाद्विप्रतिषेधेनेति ॥ स एप वयेर्यकारस्य संप्रसारणप्रतिषेधः पित्यभ्यासार्थो न ज्ञापकार्थो भवति ॥ ६.१ १५.१२. ४.११.१.२.५.६.१.१२.१.३९.

·पा० ६, १. १४-१७.] !! व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २५ पित्यभ्यासार्थमिति चेन्नाविशिष्टत्वात् ।। ३ ॥ पित्यभ्यासार्थमिति चेत्तन्न । किं कारणम् । अविशिष्टत्वात् । अविशेषेण प्रति- पेधः । निवृत्तं तत्र कितीति | आतश्चाविशेषेण वेोऽपि हि पिल्लु वचनेप्वभ्यासस्य संप्रसारणं नेप्यते । वत्री ववियेति । विकृतिग्रहणं खल्वपि प्रतिषेधे क्रियनेन च वि- कृतिः प्रकृतिं गृहाति ॥ लिट्यभ्यासस्योभयेषाम् ।। ६ ।१ । १७ ॥ । अहिवृधतिपृच्छतिभृज्जतीनामविशेषः ।। यदुच्यते वृश्चरविशेष इति तन्न । यद्यत्र रेफस्य संप्रलारणं न स्याइकारस्य प्रसज्येत । रेफस्य पुनः संप्रसारणे सत्युरदत्त्वस्या स्थानिवद्भावान्न संप्रसारणे संप्रसारणम् [६. १. ३७] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति । तस्माइक्तव्यं ग्रहेरविशेषः पृच्छतिभृजत्योरविशेष इति !! अयोभयेपांग्रहणं किमर्थम् ! उभयेपामभ्यासस्य संप्रसारणं यथा स्यादचिस्व- पियजादीनां ग्रहादीनां च । नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रकृतमुभयेपां ग्रहणमनुवर्तते ॥ यद्यनुवर्तते पहिल्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां उिति चेति यजा- दीनां ङित्यपि प्रानोति । नैप दोषः । संवन्धमनुवर्तिप्यते । वचिस्वपियजादीनां किति । ग्रहादीनां डिति च वचिस्वपियजादीनां किति | ततो लिट्यभ्यासस्योभये- पाम् | किति डिन्तीति निवृत्तम् ।। अथवा मण्डूकगतयोधिकाराः । यथा मण्डका उत्प्लुत्योप्लुत्य गच्छन्ति तदधिकाराः || अथवैकयोगः करिप्यते | वचिस्वपिय- जादीनां किति ग्रहादीनां डिति चेति । ततो लिव्यभ्यासस्येति । न चैकयोगेऽनुवृ- त्तिर्भवति ।। अथवोभयं निवृत्तं तदपेक्षियामहे ।। इदं तव॒भयेषांग्रहणस्य प्रयोजनमुभयेयामभ्यासस्य संप्रसारणमेव यया स्याद्य- दन्यत्मामोति तन्मा भूदिति । किं चान्यत्यामोति | हलादिशेषः । अभ्याससंप्रसारणं हलादिशेषाद्विप्रतिषेधेनेति वक्ष्यति । स पूर्वविप्रतिषेधो न पठितव्यो भवति ।। अभ्याससंप्रसारणं हलादिशेषादिप्रतिषेधेन |॥ १॥ अभ्याससंप्रसारणं हलादिशेपानति विप्रतिषेधेन | अभ्याससंप्रसारणस्यावकाशः। इयाज उवाप । हलादिशेपस्यावंकाशः | विभिदतुः विभिदुः । इहोभयं प्रामोति । + +६.१.१५, १६. इ.१.६०. * ३.?.६६. *-III ·. | व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०६. १. २. विव्याध विव्याधिय । अभ्याससंप्रसारणं भवति पूर्वविप्रनिषेधेन || स तर्हि पूर्व, विप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वा संप्रसारणाश्रयबलीयस्वादन्यत्रापि ॥२॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् | संप्रसारणाश्रयस्य बलीयस्त्वादन्यत्रापि । संप्रसारणं संप्रसारणाश्रयं च बलीयो भवतीति वक्तव्यम् । अन्यत्रापि नावश्यमि- हैव वक्तव्यम् ।। किं प्रयोजनम् । प्रयोजनं रमाल्लोपेयडयणः ॥ ३ ॥ रम् । भृष्टः भृष्टवान् । संप्रसारणं च मामोति रम्भावश्च । परत्याद्रम्भावः स्यात् । संप्रसारणं बलीयो भवतीति वक्तव्यं संप्रसारणं यथा स्यात् || आल्लोपः । जुहुवतुः जहुवुः । संप्रसारणं च प्रामोत्याल्लोपश्च । परत्वादालोप: स्यात् । संप्रसारणं वलीयो भवतीति वक्तव्यं संप्रसारणं यथा स्यात् ।। संप्रसारणे कृने पूर्वत्वं च प्रामोत्याकारलोपश्च । परत्वादाल्लोपः स्यात् । संप्रसारणाश्रयं च बलीयो भवतीति वक्तव्यं पूर्वत्वं यथा स्यात् ।। इयड् । शुशुवत्तुः शुभुवुः । सप्रमारणं च प्रामो- तीयडादेशच । परत्वादियडादेशः स्यात् । संप्रसारणं बलीयो भवतीति वक्तव्यं संप्रसारणं यथा स्यात् ।। यण् । संप्रसारणे कृते पूर्वत्वं च प्रामोति यणादेशथ परत्वाद्यणादेशः स्यात् । संप्रसारणाश्रयं च वलीयो भवतीति वक्तव्यं पूर्वत्वं यथा स्यात् ॥ नैतानि सन्ति प्रयोजनानि । यत्तावदुच्यते रमितीदमिह संप्रधार्यम् | रम्भावः क्रियतां संप्रसारणमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्रम्भावः । नित्यं संप्रसारणम् । कृतेऽपि रम्भावे प्रामोत्यकृतेऽपि | रम्भावोऽपि नित्यः । कृतेऽपि संप्रसारणे प्रामोत्य- कृतेषपे । कथम् । योऽसावृकारे रेफस्तस्य चोपधायाश्च पामोनि | अनित्यो रम्भा- वो न हि कृते संप्रसारणे प्रामोति । किं कारणम् । न हि वर्णेकदेशा वर्णग्रहणेन गृयन्ते । अथापि गृह्यन्त एवमप्यनित्यः । उपदेश इति विर्तते । नचावदयमुपदेश- ग्रहणमनुवयं वरीभृग्ग्यत इत्येवमर्थम् ॥ आलोपेयडयणः । नित्यं संप्रसारणम् । अन्तरङ्गं पूर्वत्वम् ॥ * + ६.२.३३, ६...६६. 1 ६१.१०८, १६.५. ०७, ६.१.१०८६.। ८२. 11३ ४.३०. ** .

·पा० ६. १. १८-२७.] !! व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २७ . तदेतदनन्यार्थं संप्रसारणाश्रयं बलीयो भवतीति वक्तव्यं पूर्वविप्रतिषेधो वा वक्तव्यः ।। उभयं न वक्तव्यम् | उक्तमत्रोभयेपांग्रहणस्य प्रयोजनमुभयेपामभ्या- सस्य संप्रसारणमेव यथा स्याद्यदन्यत्यामोति तन्मा भूदिति ।। व्यचेः कुटादित्वमनस्यञ्णिति संप्रसारणार्थम् ॥ ४ ॥ व्यचेः कुटादित्वमनसीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अञ्णिति.संप्रसारणा- र्थम् । अणिति संप्रसारणं यथा स्यात् । उद्विचिता उद्विचितुम् उद्विचितव्यम् । अनसीति किमर्थम् । उरुव्यचाः कण्टकः ।। स्वापेश्चङि ॥ ६।१।१८॥ चङ्ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् -। डिन्तीति। वर्तते न चान्यः स्वापेडिंदस्त्य- न्यदतथङः ॥ न वशः ॥ ६ । १ । २० ॥ वशेर्यङि प्रतिषेधः ॥ १ ॥ वशेर्यङि प्रतिषेधो वक्तव्यः संप्रसारणस्य । वावश्यते | क मा भूत् | उष्टः उशन्तीति । स तर्हि तथा प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । यङीति व- तते । एवं तन्वाचष्टे यङीति वर्तत इति । नैतदन्वाख्येयमधिकारा अनुवर्तन्त इति । एष एवं न्यायो यदुताधिकारा अनुवर्तेरनिति ।। शृतं पाके ॥ ६ । १ । २७ ॥ किं निपात्यते । आश्रप्योः शृभावः ।। १ ।। आअप्योः शृभावो निपात्यते ॥ + ६.१.२६.

·२८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् !! [म० ६.१. २. क्षीरहविषोरिति वक्तव्यम् । शृतं क्षीरम्। शृतं हविः । क मा भूत् । श्राणा यवागूः। अपिता यवागूरिति । श्रपेः भृतमन्यत्र हेतोः ॥ २ ॥ श्रपेः शृतमन्यत्र हेतोरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । श्रपितं क्षीरं देवदत्तेन यज्ञदत्तेनेति ।। प्यायः पी ६ ॥१ ।।२८ ॥ आपदिन्धूधसोः ॥ १ ॥ आपूर्वादन्थूधसोरिनि धक्तव्यम् । आपीनोऽन्धुः । आपीनमूधः । किं प्रयोज- नम् । नियमार्थम् । आड्पूर्यादन्धूधसोरेव | क मा भूत् । आप्यानश्चन्द्रमा इति ॥ उभयतो नियमचायं द्रष्टव्यः । आड्पूर्वादेवान्धूधसोः । अन्धूधसोरेवाड्पूर्वादिति । क मा भूत् । प्रप्यानोऽन्धुः । प्रप्यानमूधः ।। आड्पूर्वाच्चैप नियमो द्रष्टव्यः । भवति हि पीनं मुखम् पीनाः शम्बट्यः श्लक्ष्णपीनमुखी कन्येति ॥ विभापा श्वेः ॥६।१।३० ॥ . श्वेलिट्यभ्यासलक्षणप्रतिषेधः ॥ १ ॥ लिट्यभ्यासलक्षणं संप्रसारणं नित्यं प्रामोति* तस्य प्रतिषेधो वक्तभ्यः । शिश्वि- यतुः शिश्वियुः ।। किमुच्यते लिट्यभ्यासलक्षणस्येति न पुनः किल्लक्षणस्यापि किल्ल- क्षणमपि हि नित्यमत्र प्रामोनि । किल्लक्षणं श्वयतिलक्षणं वाधिप्यते । यथैव ताई किल्लक्षणं श्वयतिलक्षणं वाधत एवमभ्यासलक्षणमपि वाधेत || न बमोऽपवादत्वा- च्वयतिलक्षणं किलक्षणं वाधिप्यत इति । किं तर्हि । परत्वात् । श्वयतिलक्षणस्या- यकाशः पिन्ति वचनानि | शुशाव शुशविथ । शिवाय शिश्वयिथ | किल्लक्षण- स्यायकाशोऽन्ये कितः । शून: शूनवान् । इहोभयं प्रामोनि । शिश्वियतुः शिश्वि-. युरिति | श्वयतिलक्षणः भवति विप्रतिपेधेन || अभ्यासतक्षणादपि तर्हि श्वयतिलक्षण ·पा० ६.१.२८-२२.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। . भविष्यति विप्रतिषेधेन | अभ्यासलक्षणस्यावकाशोऽन्ये यजादयः। इयाज उवाप। श्वयतिलक्षणस्यावकाशः परं धातुरूपम् । शुशुवतुः शुशुवुः शुशविथ | श्यतेर- भ्यासस्योभयं प्रामोति | शिश्वियतुः शिश्चियुः । श्वयतिलक्षणं भविष्यति विप्रतिपे- धेन । नैष युत्तो विप्रतिषेधो न हि श्वयतेरभ्यासस्यान्ये यजादयोऽवकाशः । श्वय- तेर्यजादिपु यः पाठः सोऽनवकाशस्तस्यानवकाशत्वादयुक्तो विप्रतिषेधः । तस्मा- त्सुष्टूच्यते श्वेलिव्यभ्यासलक्षणप्रतिपेध इति || हः संप्रसारणमभ्यस्तस्य च ।। ६ ।१ । ३२-३३ ॥ बः संप्रसारणे योगविभागः ॥ १ ॥ तः संप्रसारणे योगविभागः कर्तव्यः । तः संप्रसारणं भवति णौ च संश्चडोः । ततोऽभ्यस्तस्य च । अभ्यस्तस्य च हःसंप्रसारणं भवतीति || किमर्थो योगविभागः । णौ च संश्चपियार्थः ॥ २ ॥ गौ च संवकिपये संप्रसारणं यथा स्यात् । जुहावयिपति अजूवत् ।। किं पुनः कारणं न सिध्यति । तोऽभ्यस्तस्येत्युच्यते न चैतद्धोऽभ्यस्तम् । कस्य तर्हि | बाययतेः । ह्व एतदभ्यस्तम् । कथम् । एकाचो हे प्रथमस्य [६.१.१] । एवं तर्हि बयतेरभ्य- स्तस्येत्युच्यते न चात्र यतिरभ्यस्तः । कतर्हि | बाययतिः । यतिरेवात्राभ्यस्तः । कथम् । एकाचो हे प्रथमस्येति || एवमपि अभ्यस्तनिमित्तेऽनभ्यस्तप्रसारणार्थम् ॥ ३ ॥ अभ्यस्तनिमित्त इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अनभ्यस्तप्रसारणार्थम् । अनभ्यस्तस्य प्रसारणं यथा स्यात् । जुहपति जोयते ।। अभ्यस्तमसारणे ह्यभ्यासप्रसारणामामिः ॥ ४ ॥ अभ्यस्तप्रसारणे ह्यभ्यासप्रसारणस्याप्राप्तिः स्यात् । न संप्रसारणे संमसारणम् [६.१.३७] इति प्रतिषेधः प्रसज्येत । नेप दोषः । व्यवहितत्वान्न भविष्यति ।

·। व्याकरणयहाभाप्यम् ।। [म० ६. १.२. समानाङ्गे प्रसारणप्रतिषेधात्प्रतिषेधः ॥ ५॥ समानाने प्रसारणप्रतिवेपालतिषेधः प्रामोति । समानाङ्गग्रहणं तत्र चोदाय- प्यति ॥ कृदन्तप्रतिषेधार्थ च ॥ ६॥ - कृदन्तप्रतिषेधार्थ चाभ्यस्तनिमित्त इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । हायकमि- च्छति हायकीयति । हायकीयतेः सन् जिह्वायकीयिपति ।। स तर्हि निमित्तशब्द उपादेयो न यन्तरेण निमित्तशब्दं निमित्तार्थों गम्यते । अन्तरेणापि निमित्तशब्द निमित्तार्थो गम्यते । तद्यथा | दधित्रपुसं प्रत्यक्षो ज्वरः । ज्वरनिमित्तमिति गम्यते । नडलोदकं पादरोगः । पादरोगनिमित्तमिति गम्यते आयुर्घ- तम् | आयुपो निमित्तमिति गम्यते || अथवाकारो मत्वर्थीयः । अभ्यस्तमस्मिनास्ति सो ऽयमभ्यस्तः अभ्यस्तस्येति ।। अथवाभ्यस्तस्येति नेपा ह्वयतिसमानाधिकरणा पष्ठी । का नाह। संबन्धपष्ठी | अभ्यस्तस्य यो ह्वयतिः । किं वाभ्यस्तस्य यतिः । प्रकृतिः । होऽभ्यस्तस्य प्रकृतरिति || योगविभागस्तुं कर्तव्य एव । नात्र ह्वयतिर- भ्यस्तस्य प्रकृतिः । किं तर्हि । हाययतिः ।। अपस्पृधेयामानृचुरानृहुश्चिच्युपे तित्याज आताः श्रितमाशीराशीतः ॥६।१ । ३६ ॥ अपस्पृधेयामिति किं निपात्यते । स्पर्धेडयात्मनेपदानां मध्यमपुरुषस्य द्विव- चन आयामि द्विवचनं संप्रसारणमकारलोपश्च निपात्यते | इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृ- धेयाम् । अस्पयामिति भाषायाम् ।। अपर आह । अपपूर्यास्पर्धेलउद्यात्मनेपदानां मध्यमपुरुषस्य द्विवचन आयामि संप्रसारणमकारलोपत्र निपात्यते । इन्द्रव विष्णो यदपस्पृधेथाम् । अपास्पर्धयामिति भापायाम् ॥ भानाः भितमिनि कि निपात्यते । श्रीणातेः के भाभावभिभावी निपात्यने । क पुनः भाभायः क या निभायः। सोमे भाभायोज्यत्र श्रिमायः । न नर्हदिानी- ·पा० ६. १.३६-३७.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३१ मिदं भवति श्रितः सोम इति । बहुवचने श्राभावः । न तहींदानीमिदं भवति श्रिता नो ग्रहाः । सोमवंहवे आभावोऽन्यत्र श्रिभावः ।। न संप्रसारण संप्रसारणम् ।।६।२ । ३७ ।। किमर्थमिदमुच्यते | बचिस्वपियजादीनां ग्रहादीनां च संप्रसारणमुक्तम् । तत्र यावन्तो यणः सर्वेषां संप्रसारणं प्राप्नोति । इप्यते च परस्य यथा स्यान पूर्वस्य तच्चान्तरेण यन्नं न सिध्यतीति न संप्रसारणे संप्रसारणम् । एवमर्थमिदमुच्यते ।। किमन्येऽप्येवं विधयो भवन्ति । अतो दीर्घा यत्रि मुपि च [७.३.१०१,१०२] इति । घटाभ्याम् । अकारमात्रस्य दीर्घत्वं कस्मान भवति । अस्त्यत्र विशेषः । इयमत्र परिभायोपतिष्टते ऽलोऽन्त्यस्य [१. १.९२] इति । ननु चेदानीमेतया परिभाषयेह शक्यमुपस्थातुम् । नेत्याह न हि वचिस्वपियजादीनां ग्रहादीनां चान्त्यो यणस्ति | एवं तीनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य कार्य भवतीत्यन्त्यसदेशो यो यण्तस्य कार्य भविष्यति । तस्याः परिभाषायाः सन्ति प्रयोजनानि ।। एवं नाचार्यप्रवृत्तिापयति न सर्वस्व यणः संप्रसारणं भवतीनि यदयं प्यायः पीभावं शास्ति । कथं कृत्वा जापकम् । पीभाववचन एतत्ययोजनमापीनोऽन्धुः आपीनमूधः एतद्रूपं यथा स्यादिनि । यदि चात्र सर्वस्य यणः संप्रसारणं स्यात्पीभा- ववचनमनर्थकं स्यात् । संप्रसारणे कृने संप्रसारणपरपूर्वत्वे च योरिकार योरे- कादेशे सिद्धं रूपं स्यादापीनोऽन्धुः आपीनमृध इनि । पश्यनि त्याचार्यों न सर्वस्य यणः संप्रसारणं भवतीति ततः प्याय: पोभा शास्ति || नेतदस्ति ज्ञापकम् | सिद्धे हि विधिरारभ्यमाणो जापकार्थों भवनि न च प्यायः संप्रसारणेन नियति । संप्रसारणे हि सत्यन्त्यस्य प्रसज्येन ।। एवमपि ज्ञापकमेव | कयम् । प्याय इनि नेपा स्थानपटी | का ताई । विशेषणपष्टी प्यायो यो यणिति | नदेतज्ञापयत्या- चाया न सर्वस्य यणः संप्रसारणं भवतीति यदयं प्याय: पीभावं यास्ति || पत्रम- प्यनेकान्तिकमेतत् । पनावमाप्यते न नर्वस्य यणः संप्रनारणं भवनीति | तत्र कुत एतन्वरस्य भविन्यति न पूर्वस्येति ॥ उच्यमानेऽप्येतस्मिन्कुन पनपनमय भविष्यानि न पूर्वन्यनि । एकयोगलक्षणं पन्यपि मंप्रसारणम् । तद्यदि तावत्परमभिनिर्वृत्तं पूर्वमप्यभिनिर्वृत्तमेव । ममतस्य ·३२ । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१. २. चानभिनिर्वृत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुं नाभिनिर्वृत्तस्य । यो हि भुक्तवन्तं ब्रूयान्मा मुक्या इति किं तेन कृतं स्यात् । अथापि पूर्वमनभिनिर्वृत्तं परमप्यनभिनिर्वृ- त्तमेव । तत्र निमित्तसंश्रयोऽनुपपन्नो न संप्रसारणे संप्रसारणमिति || नैप दोषः। यत्ता- घदुच्यत उच्यमाने ऽप्येतस्मिन्कुत एतत्परस्य भविष्यति न पूर्वस्येतीहेङ्गितेन चेष्टितेन निमिपितेन महता वा सूत्रप्रबन्धेनाचार्याणामभिवायो गम्यते । एतदेव ज्ञापयति परम्य भविष्यति न पूर्वस्येति यदयं न संप्रसारणे संघसारणमिति प्रतिषेध शास्ति ।। यदप्युच्यत एकयोगलक्षणं खल्वपि संप्रसारणं नद्यदि तावत्परमभि- निर्वृत्तं पूर्वमप्यभिनिवृत्तमेव प्रसक्तस्य चानभिनिवृत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुमित्यस्तूभयोरभिनिवृत्तिः । न वयं पूर्वस्य प्रतिषेधं शिप्मः । किं तर्हि | मप्रसा- रणाश्रयं यत्यामोति तस्य प्रतिषेधम् । ततः पूर्वले प्रतिषिद्धे यणादेशेन सिद्धम् ।। यदप्युच्यतेप्यापि पूर्वमनभिनिर्वृत्तं परमप्यनभिभिर्वृत्तमेव तत्र निमितसंभयो अनुपपन्न इति तादUत्ताच्छब्धं भविष्यति । तद्यथा । इन्द्रार्था स्थूणेन्द्र इति । एव- मिहापि संप्रसारणार्थ संप्रसारणम् । तद्यत्मसारणार्थ प्रसारणं तस्मिन्प्रतिषेधो भवि- प्यति । अय संप्रसारणमिति वर्तमाने पुनः संप्रसारणग्रहणं किमर्थम् । प्रसारणप्रकरणे पुनः प्रसारणग्रहणमतोऽन्यत्र प्रसारणप्रतिपेधार्थम् ॥ १॥ संप्रमारणमिति वर्तमाने पुनः प्रसारणमहण एतत्लयोजनं विदेशस्थमपि यम- प्रमारणं तस्यापि प्रतिषेधो यथा स्यात् । व्यथो लिटि [७. ४. ६८] विव्यथे । नेतदस्ति प्रयोजनम् । हलादिशेपापयादोऽत्र संप्रसारणम् ।। इदं नहि । श्वयुवमयो- नामतदिने [६. ४. १३३] यूना यूने || उच्यमानेऽप्येतस्मिन्न सिध्यनि । किं कारणम् । उकारेण व्यवधानात् । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् | एकादेशः पूर्वविधा स्थानिवद्वनीति स्थानिवद्भावाव्ययधानमेव || एवं नहि समानाङ्गग्रहणं च ॥२॥ ममानाङ्गमहणं च कर्तव्यम् । न संप्रसारणे संप्रसारणं समानाङ्ग इनि वक्तव्यम् ।। तत्रोपोपुपि दोपः ॥ ३॥ मत्रोपोपि दोपो भयनित उपोपुपा उपोपुषे उपोपुषीति | . ६...१५,१.१.१९९.

·पा० ६.१.३९.] | व्याकरणमहामाप्यम् ।। न वा यस्याङ्गस्य प्रसारणमाप्तिस्तस्मिन्प्राप्तिप्रतिषेधात् ॥४॥ न वैप दोपः । किं कारणम् । यस्याङ्गस्य- प्रसारणप्राप्तिस्तस्मिन्दितीया या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । अत्र च वसिः कसावङ्गं कस्वन्तं पुनर्विभक्तौ ॥ अथवा यस्याङ्गस्य प्रसारणप्राप्तिरित्यनेन किं क्रियते । यावद्रूयात्मसक्तस्यानभिनिवृत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुमिति । अत्र च यदा वसेर्न तदा कसोर्यदा च कसोरभिनिर्वृत्तं तदा वसेर्भवति ।। अथवा यस्याङ्गस्य प्रसारणप्राप्तिरित्यनेन किं क्रियते । यावद्यादसिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्ग इति । असिद्धत्वाहिरङ्गलक्षणस्य व- सुसंप्रसारणस्यान्तरङ्गलक्षणः प्रतिषेधो न भविष्यति ॥ ऋचि बेरुत्तरपदादिलोपश्छन्दसि ॥ ६ ॥ ऋचि त्रैः संप्रसारणं वक्तव्यम् । उत्तरपदादिलोपश्छन्दसि वक्तव्यः । तृचं सू. क्तम् । तृचं साम । छन्दसीति किम् । त्र्यचानि ॥ रयेमतो वहुलम् ॥ ६ ॥ रयेमतो संप्रसारणं बहुलं वक्तव्यम् । आ रेवानेतु नो विशः । न च भवति । रयिमान्पुष्टिवर्धनः ॥ कक्ष्यायाः संज्ञायाम् ॥ ७॥ कक्ष्यायाः संज्ञायां मतो संप्रसारणं वक्तव्यम् | कक्षीवन्तं च औशिजः । कण्वः कक्षीवान् | संज्ञायामिति किमर्थम् । कक्ष्यावान्हस्ती ।। वश्चास्यान्यतरस्यां किति ॥ ६।१ । ३९ ॥ वश्रास्यग्रहणं शक्यमकर्तुम् । अन्यतरस्यां किति वेो न संप्रसारणं भवतीत्येव सिद्धम् । कथम् ।.प्रसारणे कृत उवादेशे च द्विवचनं सवर्णदीर्घत्वम् । तेन सिद्धं चवतुः ववुः ऊवतुः ऊवुः। वयेरपि नित्यं यकारस्य प्रतिषेधः संप्रसाणरस्य। जयतुः ऊयुः । वैशा चेह साध्यं तचैवं सति सिद्धं भवति || यद्येवं ववो वविथेति न + ६.२.४०. N-111 ·. 11 व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.२. सिध्यति । ल्यपि च [४१] इत्यनेन चकारेण लिड्नुकृप्यते । तस्मिन्नित्ये प्रसारण- प्रतिषेधे प्राप्त इयं किति विभापारभ्यते ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये षष्ठस्याध्यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ आदेच उपदेशे शिति ॥६।१ । ४५ ॥ कथमिदं विज्ञायते । एज्य उपदेश इति । आहोस्विदेजन्तं यदुपदेश इति । किं चातः । यदि विज्ञायत एज्य उपदेश इति दौकिता बौकिता अत्रापि प्रामोति । अथ विज्ञायत एजन्तं यदुपदेश इति न दोपो भवति ॥ ननु चैजन्तं यदुपदेश इत्यपि विज्ञायमाने त्रापि प्रामोति । एतदपि हि व्यपदेशिवद्भावेनैजन्तं भवत्युपदेशे। अर्थवता व्यपदेशिवद्भावः ।। ननु चैज्य उपदेश इत्यपि विज्ञायमाने न दोषो भवति । अशितीत्युच्यते न चात्राशितं पश्यामः । ननु च ककार एवात्राशित् । न ककारे भवितव्यम् । किं कारणम् । नजिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा पर्थगतिः । नभ्यु- कमिवयुक्तं चान्यस्मिस्तत्सदृशे कार्य विज्ञायते तथा ह्ययों गम्यते तद्यथा । लोके ब्राह्मणमानयेत्युत्ते ब्राह्मणसदृशमानयति नासौ लोष्टमानीय कृती भवति । एव- मिहाप्यशितीति शित्यतिपेधादन्यस्मिनशिति शित्सदृशे कार्य विज्ञास्यते । किं चा- न्यदशिच्शिन्सदृशम्। प्रत्ययः ।। इह तर्हि ग्लै ग्लानीयम् म्लै म्लानीयम् वेञ् वानीयम् शो निशानीयम् परत्वादायादयः प्राप्नुवन्ति । ननु चैजन्तं यदुपदेश इत्यपि विज्ञा- यमाने परत्वादायादयः प्रामुवन्ति । सन्तु | आयादिषु कृतेषु स्थानिवद्भावादेन्य- हणेन ग्रहणापुनरात्वं भविष्यति । ननु वैज्य उपदेश इत्यपि विज्ञायमाने परत्वा- दायादिषु कृतेषु स्थानिवद्भावादेज्महणेन ग्रहणादात्वं भविष्यति । न भविष्यति । अनविधी स्यानिवद्भावो विधिवायम् ।। एवं नयजन्तं यदुपदेश इत्यपि विज्ञा- यमाने दूतः हूनयानित्यत्रापि पामोति ! भवत्येवात्रात्त्वम् । श्रवणं कस्मान भवति । पूर्वखमस्य भवति नसिध्यति । इदमिह संपधार्यम्। आवं क्रियतां पूर्वलमिति कि- मत्र कर्तव्यम् । परत्वात्पूर्वत्वम् । एवं तहदिमिह संप्रधार्यम् । आत्वं क्रियतां संप- पारणमिति किमत्र कर्तव्यम् । परल्यादात्त्वम् । नित्यं संप्रसारणम् । कृते ऽप्यावे मामोत्यकृतेपि । भावमपि नित्यम् । कृतेऽपि संप्रसारणे प्रामोत्यकृतेपपि । अनित्य- ...१८. 1८१.८. ६६१.१०८. प ·पा० ६.१.४५.] व्याकरणमहामाप्यम् ।। ३५ मात्त्वं न हि कृते संप्रसारणे प्रामोति । किं कारणम् । अन्तरङ्ग पूर्वत्वं तेन वा- ध्यते । यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् । न च संप्रसारण- मेवात्त्वस्य निमित्तं विहन्ति । अवश्यं लक्षणान्तरं पूर्वत्वं प्रतीक्ष्यम् । उभयोनि- त्ययोः परत्वादात्त्वे कृते संप्रसारणं संप्रसारणपूर्वत्वम् । कार्यकृतत्वात्पुनरात्त्वं न भविष्यति । अथापि कथंचिदान्त्वमनित्यं स्यात् । एवमपि न दोषः । उपदेशग्रहणं न करिष्यते ॥ यदि न क्रियते चेता स्तोतेत्यत्रापि प्रामोति । नैप दोषः । आचार्यप्रवृ- त्तिर्ज्ञापयति न परनिमित्तकस्यात्त्वं भवतीति यदयं क्रीजीनां णावात्त्वं शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । नियमार्थमेतत्स्यात् । क्रीजीनां णावेवेति । यत्तर्हि मी- नातिमिनोतिदीड ल्यपि च [२०] इत्यत्रैज्ग्रहणमनुवर्तयति ।। इह तर्हि ग्लै ग्ला- वीयम् म्लै म्लानीयम् वेञ् वानीयम् शो निशानीयम् परत्वादायादयः प्रामुवन्ति । अत्राप्याचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति नायादय आत्त्वं वाधन्त इति यदयमशितीति प्रतिषेध शास्ति । यदि हि वाधेरञ्शित्यपि वाघेरन् ।। अथवा पुनरस्त्वेज्य उपदेश इति । ननु चोक्तं ग्लै ग्लानीयम् म्लै म्लानीयम् वेञ् वानीयम् शो निशानीयम् परत्वा- . दायादयः प्रामुवन्वीवि । अवापि शित्प्रतिषेधो ज्ञापको नायादय आत्त्वं वाधन्व इति॥ आत्त्व एश्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ आत्त्व एश्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । जग्ले मम्ले | अशितीति प्रतिषेधः प्रामोति ॥ नैप दोषः । नैवं विज्ञायते शकार इद्यस्य सोऽयं शित् न शिदशित् अशितीति । कथं तर्हि । 'शकार इत् शित् न शिदशित् अशितीति । यद्येवं स्तनधय इत्यत्रापि सानोति । अत्रापि शशिद्भवति ॥ किं पुनरयं पर्युदासो यदन्यच्शित इति । आहोस्वित्प्रसज्याय प्रतिषेधः शिति नेति ] कथात्र विशेषः । अशित्येकादेशे प्रतिषेध अदिवत्त्वात् ॥ २॥ अशित्येकादेशे प्रतिषेधो वक्तव्यः । ग्लायन्ति म्लायन्ति । किं कारणम् आदिवत्त्वात् । शिदशिवोरेकादेशो शिव आदिवत्स्यात् । अस्त्यन्यच्शित इति कृत्वात्त्वं प्रामोति ॥ २.१.४८... t३.४: ८२. 1 ३.२, २९. ६३.१, ११२३. १,६८, ·३६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.३. प्रत्ययविधिः ॥ ३ ॥ प्रत्ययविधिश्च न सिध्यत्ति । मुग्लः मुम्लः । आकारान्तलक्षण: प्रत्ययविधिर्न प्रामोति । अनिटे प्रत्यये ऽवस्थित आवम् । अनिष्टस्य प्रत्ययस्य श्रवणं प्रसज्येत ।। अभ्यासरूपं च ॥४॥ अभ्यासरूपं च न सिध्यति । जग्ले मम्ले । इवर्णाभ्यासता प्रामोति ॥ अयवायावां प्रतिषेधच ॥ ५ ॥ अयादीनांच प्रतिषेधो वक्तव्यः । ग्लै ग्लानीयम् म्लै म्लानीयम् शो निशानीयम् वेञ् वानीयम् ! परत्वादायादयः प्रामुवन्ति । अस्तु तर्हि प्रसज्यप्रतिषेधः शिति नति । शिति प्रतिषेधे शुलुकोरुपसंख्यानम् ररीध्वम् लाध्वम् शिशीते ॥६॥ शिति प्रतिषेधे लुलुकोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । दिवो नो वृष्टिं मरुतो ररीध्वम् । लुक् । बाध्वं नो देवा निजुरो वृकस्य । शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे ।। नेप दोषः । इह नावरियो नो वृष्टिं मरुतो ररीध्वमिति नैतनै इत्यस्य रूपम् | कस्य तर्हि ।रानेर्दानकर्मणः। शिशीते शृङ्गे इति नैतच्श्यते रूपम् | कस्य तर्हि । शीडः । श्यत्यों वै गम्यते । कः पुनः श्यतेरर्थः । श्यतिर्निशाने वर्तते । शीडपि यत्त्यर्थे वर्तते । कयं पुनरन्यो नामान्यस्यार्थे वर्तते । बह्वर्था अपि धातवो भवन्ति । तद्यथा । वपिः प्रकिरणे दृष्टश्छेदने चापि वर्तते । केशान्वपतीति । ईडिः स्तुतिचोदनायाजास दृष्टः प्रेरणे चापि वर्तते । अग्निर्वा इतो वृष्टिमी? मरुतो ऽमुतच्यावयन्ति । करोतिरभूतप्रादु- र्भावे दृष्टो निर्मलीकरणे चापि वर्तते । पृष्ठं कुरु ! पादौ कुरु । उन्मृदानेति गम्यने । निक्षेपणे चापि वर्तते | घड़े कुरु । कटे कुरु । अइमानमितः कुरु । स्थापयेति गम्यते ॥ सर्वेषामेव परिहारः । शितीत्युच्यते न चात्र शितं पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता तस्मिन्निति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः ।। त्राध्यमिति लुडेप व्यत्ययेन भविष्यति ॥ अथवा पुनरस्तु पर्युदासः । ननु चोक्तमशिल्येकादेशे प्रतिपेध आदिवत्वादिति । नैष दोषः । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्यवधानम् ॥ यदपि प्रत्ययविधिरित्याचार्यप्रवृत्ति पयति भवत्येजन्तेभ्य आकारान्तलक्षणः प्रत्ययवि- t.१.५९. १६.१.०८.

·पा० ६. १. ४८.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३७ धिरिति यदयं हावामश्च [३. २. २] इत्यणं कवाधनाथ शास्ति ।। यदप्यभ्यास- रूपमिति प्रत्याख्यायते स योगः | अथापि क्रियते । एवमपि न दोपः । कथम् । लिटीत्यनुवर्तते। द्विलकारकवायं निर्देशः । लिटि लकारादाविति । एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो भवति यदुक्तमात्त्व एश्युपसंख्यानमिति || यदप्युक्तमयवायावां प्रति- पेधश्चेति शिति प्रतिषेधो ज्ञापको नायादय आत्त्वं वाधन्त इति । प्रातिपदिकप्रतिषेधः ॥ ७ ॥ प्रातिपदिकानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । गोभ्याम् गोभिः । नौभ्याम् नौभिः ॥ स तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिापयति न प्रातिपदिकानामात्त्वं भव- तीति यदयं रायो हलि [७. २. ८५] इत्यात्वं शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । निय- मार्थमेतत्स्यात् । रायो हल्येवेति । यत्ताँतोऽम्शसोः [६. १. ९३] इत्यात्वं शास्ति । एतस्याप्यस्ति वचने प्रयोजनम् । अमि वृद्धिवाधनार्थमेतत्स्याच्शसि प्रतिषेधार्थ च । तस्मात्यातिपदिकानां प्रतिषेधो वक्तव्यः || न वक्तव्यः । धात्वधिकारात्प्रातिपदिकस्याप्राप्तिः ॥ ८॥ धात्वधिकारात्यातिपदिकस्यात्वं न भविष्यति । धातोरिति वर्तते । व प्रकृतम् | लिटि धातोरनभ्यासस्य [६. १. ८] इति ॥ अथापि निवृत्तम् । एवमप्यदोषः । उपदेश इत्युच्यत उहेशश्च प्रातिपदिकानां नोपदेशः ॥ क्रीजीनां णौ ॥६।१।४८॥ आवे णौ लीयतेरुपसंख्यानं प्रलम्भनशालीनीकरणयोः ॥ १॥ आत्त्वे णौ लीयतेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । प्रलम्भने चार्थे शा- लीनीकरणे च नित्यमात्त्वं यथा स्यात् । प्रलम्भने तावत् .! जटाभिरालापयते । श्मश्रुभिरालापयते । शालीनीकरणे । श्येनो वर्तिकामुल्लापयते । रथी रथिनमप- लापयते । ॥ +६.१.३८. 10. १.९०, ०.२. ११५. १६.१.५९.

·।। व्याकरणमहामान्यम् ॥ [म०६. १. ३, सिध्यतेरपारलौकिके ॥ ६।१ । ४९ ॥ सिध्यतेरज्ञानार्थस्य ॥ १॥ सिध्यतेरज्ञानार्थस्येति वक्तव्यम् । इतरथा ह्यनिष्टप्रसङ्गः ॥२॥ अपारलौकिक इत्युच्यमाने निष्टं प्रसज्येत । अन्नं साधयति ब्राह्मणेभ्यो दास्या- मीति || अस्ति पुनरयं सिध्यतिः क्वचिदन्यत्रापि ज्ञानार्थे वर्तते । अस्तीत्याह | तप- स्तापसं सेधयति । ज्ञानमस्य प्रकाशयति । स्वान्यवैनं कर्माणि सेधयन्ति । ज्ञान- मस्य प्रकाशयन्तीत्यर्थः ।। मीनातिमिनोतिदीड ल्यपि च ॥६।१ । ५० ॥ मीनात्यादीनामात्त्व उपदेशवचनं प्रत्ययविध्यर्थम् ॥ १ ॥ मीनात्यादीनामाव उपदोशवद्भावो वक्तव्यः । उपदेशावस्थायामात्त्वं भव- नीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । प्रत्ययविभ्यर्थम् । उपदेशावस्थायामात्त्वे कृत इटः प्रत्ययविधिर्यथा स्यात् ।। के पुनः प्रत्यया उपदेशिवद्रावं प्रयोजयन्ति | काः । कास्तापन प्रयोजयन्ति ! किं कारणम् | एच इत्युच्यते न च केप्वेजस्ति । गधन्युविधयस्तर्हि प्रयोजयन्ति | ण | अवदायः । आत इति णः सिद्धो भवति । पपञ् । अवदायो वर्तते । आन इति घसिद्धो भवति । किं च भो आत इति पत्रुच्यने । न खल्वप्यात इत्युच्यत आतस्तु विज्ञायते । कथम् । भविशेषेण धनु- त्सर्गस्तस्येवर्णान्तादुवर्णान्ताचानपावपवादोई | नवोपदेशावस्थायामाचे कृते ऽपया- दस्य निमित्त नास्तीति कृरयोत्सर्गेण धन्सिदो भवति । एवं च कृत्वा न पान इत्युच्यन भातस्तुं विज्ञायते । युन् । ईपदवदानम् स्ववदानम् । आन इति युमिदो भयति" || .............१०५. +१.१.५. ६.३.१८ १९. .

·पा० ६.१:४९.५६.] । व्याकरणमहामाप्यम् ।। ३९ इदं विप्रतिपिद्धमेच उपदेश इति । यद्येचो नोपदेशे ऽयोपदेशे नैचः । एच- थोपदेशे चेति विप्रतिषिद्धम् ।। नैतद्विप्रतिषिद्धम् । आहायमेच उपदेश इति । यद्येचो नोपदेशेऽयोपदेशे नेचः । ते वयं विषयं विज्ञास्यामः । एज्विपय इति ॥ तत्तषुपदेशग्रहणं कर्तव्यम् | न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते | क प्रकृतम् । आदेच उपदेशेऽशिति [४५] इति । तदै प्रकृतिविशेषणं विपयविशेषणेन चेहार्थः । न चान्यार्थ प्रकृतमन्यार्थं भवति । न खल्वप्यन्यत्वकृतमनुवर्तनादन्यद्भवति न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणादहिर्भवति ।। यत्तावदुच्यते न चान्यार्थ प्रकृतमन्यार्थं भवती- त्यन्यार्थमपि प्रकृतमन्यार्थं भवति । तद्यथा । शाल्यथं कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं पीयत उपस्पृश्यते च शालयश्च भाव्यन्ते । यदप्युच्यते न खल्वप्यन्यत्य- कृतमनुवर्तनादन्यद्भवति न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणादहिर्भवतीति भवेद्रव्येप्वेतदेवं स्यात् । शब्दस्तु खलु येन येनाभिसंवध्यते तस्य तस्य विशेपको भवति । तद्यथा | गौः शुक्लः अश्वश्च । शुक्ल इति गम्यते ।। निमिमीलियां खलचोः प्रतिषेधः ॥ २॥ निमिमीलियां खलचो:* प्रतिषेधो वक्तव्यः । ईपनिमयम् सुनिमयम् । निमयो वर्तते | निमयः । मि || मी । ईपत्समयम् सुप्रमयम् । प्रमयो वर्तते | प्रमयः । मी ॥ ली । ईपद्विलयम् सुविलयम् । विलयो वर्तते । विलयः ॥ विभाषा लीयतेः ॥ ६।१ । ५१ ॥ . किमिदं लीयतेरिति । लिनातिलीयत्योर्यका निर्देशः ।। बिभेतेर्हेतुभये. ॥.६ ।१ । ५६ ॥ हेतुभय इति किमर्थम् । कुञ्चिकयैनं भाययति । अहिनैनं भाययति || हेतुभय इत्युच्यमानेऽप्यत्र प्रामोति । एतदपि हि हेतुभयम् ।। हेतुभयः इति नैवं विज्ञायते हेतो- भयं. हेतुभयम् हेतुभय इति । कथं तर्हि । हेतुरेव. भयं हेतुभयम् हेतुभय इति । यदि स एव हेतुर्भयं भवतीति || * ३. ३. १२६, ३. १. १६४७२.३, ५६.

·४० || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६ १. ३. सृजिदृशोझल्यमकिति ।। ६ । १ । ५८ ॥ अमि सङ्ग्रहणम् ।। १॥ अमि सङ्ग्रहणं कर्तव्यम् । किमिदं सडिति | प्रत्याहारमहणम् । व संनिवि- टानां प्रत्याहारः | सनः प्रभृत्या महिडो उकारात् ।। किं प्रयोजनम् । किप्पतिषेधार्थम् ॥२॥ क्किबन्तस्य मा भूत् । रज्जुसृड्भ्याम् रज्जुसभिः । देवदृग्भ्याम् देवदृग्भिः ॥ उक्तं वा ॥ ३ ॥ किमुक्तम् । धातोः स्वरूपमहणे तत्प्रत्ययविज्ञानासिद्धमिति ॥ शीपैछन्दसि ॥६।१।६० ॥ शीर्षन्छन्दसि प्रकृत्यन्तरम् ॥ १ ॥ शीर्षन्छन्दसि प्रकृत्यन्तरं द्रष्टव्यम् । किं प्रयोजनम् । आदेशप्रतिषेधार्थम् ॥ २॥ आदेशो मा विज्ञायि प्रकृत्यन्तरं यथा विज्ञायेत । किं च स्यात् | अस्कारा- न्तस्य च्छन्दसि अवणं न स्यात् । शिरो मे शीर्यते मुखे । इदं ते शिरो भिनप्रीति | नवा अथर्वणः शिरः ।। ये च तद्धिते ॥६।१।६१ ॥ ये च तद्धिते शिरस आदेशार्थम् ॥ १॥ ये च सद्धित इत्यत्र शिरसो महणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । आदेशार्थम् | भादेशो यया विज्ञायेत प्रकृत्यन्तरं मा विज्ञायि । किं च स्यात् । यकारादौ नद्धिते स्कारान्तस्य भवर्ण प्रसज्येत । शीर्पण्यो हि मुख्यो भवति । शीर्षण्यः स्वरः ॥ ५.३.४.१८. 1.२.११४..

·पा० ६. १. ५८-६३.] 11 व्याकरणमहामाप्यम् ॥ ४१ वा केशेषु ॥ २॥ वा केशेषु शिरसः शीर्पन्भावो वक्तव्यः । शीर्षण्याः केशाः । शिरस्याः ।। अचि शीर्षः ॥३॥ अचि परतः शिरसः शीर्षभावो वक्तव्यः । हास्तिशीषिः स्थौलशीर्षिः पैलु- शीर्पि:* ॥ छन्दसि च ॥४॥ छन्दसि च शिरसः शीर्पभावो वक्तव्यः । वे शी ॥ इह हास्तिशीर्ष्या पैलुशीप्यति। शिरसो ग्रहणेन ग्रहणाच्शीर्पन्भावः प्रामोति । अस्तु | नस्तद्धिते [६. ४. १४४] इति टिलोपो भविष्यति । न सिध्यति । ये चाभावकर्मणोः [६. ४. १६८] इति प्रकृतिभावः प्रसज्येत ॥ यदि पुनर्यचि तद्धित इत्युच्येत । किं कृतं भवति । इबि शीर्पन्भावे कृते टिलोपेन सिद्धम् । नैवं शक्यम् । इह हि स्थूलशिरस इदं स्थौलशीर्पमित्यनणीति प्रकृतिभावः प्रसज्येत । नस्मान्नैवं शक्यम् । न चेदेवं शिरसो ग्रहणेन ग्रहणाच्शीर्पन्भावः प्रामोति ॥ पाक्षिक एष दोपः। कतरस्मिन्पक्षे | प्यधिौ द्वैतं भवति । अणिजओर्वादेशः प्यङणिभ्यां वा पर इति । तद्यदा तावदणिोरादेशस्तदैप दोषः । यदा ह्यणियां परो न तदा दोपो भवत्यणिभ्यां व्यवहितत्वात् ।। 5 पहनीमास्हृनिशसन्यूषन्दोषन्यकञ्शकनुदनासशस्त्रभृतिषु ॥३।१ । ६३ ।। शस्त्रभृतिष्वित्युच्यतेऽशस्त्रभृतिप्वपि दृश्यत्ते ] शला दोपणी । ककुझोपणी यांचते महादेवः ॥ पदादिषु मांस्पृत्स्नूनामुपसंख्यानम् ॥ १ ॥ पदादिपु मांस्पृत्स्नूनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् | यनीक्षणं मांस्पचन्याः । मांसंप- चन्या इति प्राप्ते । मांस् ॥ पृत् । पृत्सु मर्त्यम् । पृतनासु मर्त्यमिति प्राप्ने। पृत् ॥ स्नु । न ते दिवो न पृथिव्या अधि स्नुषु । अधि सानुष्विति प्राप्ने । 12. १. ७८. १.३. २२०६.४, १६७. ६१.१.७८* 6 H-III ·४२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। म०६.१.३. नस्नासिकाया यत्तस्क्षुद्रेषु ॥ २ ॥ यत्तस्क्षुद्रेषु परतो नासिकाया नस्भावो वक्तव्यः । यत् । नस्यम् । यत् ।। तस् । नस्तः । तस् । क्षुद्र । नःक्षुद्रः ॥ अवर्णनगरयोरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । नासिक्यो वर्णः । नासिक्यं नग- रम् ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह तावन्नासिक्यो वर्ण इति परिमुखा- दियु पाठः करिष्यते । नासिक्यं नगरमिति संकाशादिपु पाठः करिप्यते ।। धालादेः पः सः ॥६।१।६४ ।। धातुग्रहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । षोडन् पण्डः पडिकः || अथादिग्रहण किमर्थम् । इह मा भूत् । पेष्टा पेष्टुम् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अस्त्वत्र सत्वं सत्वे कृत इण उत्तरस्यादेशसकारस्येति । पत्वं मविष्यति ॥ इदं तर्हि । लपिता लषितुम् । इदं चाप्युदाहरणम् । पेटा पेटुम् । ननु चोक्तमस्त्वत्र सत्वं सत्वे कृत इण उत्तर- स्यादेशसकारस्येति पलं भविप्यतीति । नैवं शक्यम् । इह हि पेक्ष्यतीति पत्त्व- स्यासिद्धत्वात्पढोः कः सि [८. २. ४१] इति कत्वं न स्यात् ।। सादेशे सुब्धातुष्टिवुटवष्कतीनां प्रतिषेधः ॥ १ ॥ सादेशे सुन्धातुष्टिवुप्वप्कतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । मुग्धातु । पोडीयति पण्डी- यति । ठिवु | टीवति । प्वप्क । प्वकते ॥ सुब्धातूनां तावन्न वक्तव्यः । उप- देश इति** वर्तत उद्देशच प्रातिपदिकानां नोपदेशः । यद्येवं नार्थो धातुग्रहणेन । कस्मान भवति पोडन् पण्डः पडिक इति । उपदेश इति वर्तत उद्देशश्च प्रातिप- दिकानां नोपदेशः ।। टिवेरपि द्वितीयो वर्णष्ठकार: । यदि ठकारस्तेष्टीव्यत इति न सिध्यति । एवं तर्हि थकारः । यदि थकारटुट्यूपति टेष्टीव्यत इति न सिध्यति । एवं तर्हि द्वाविमौ टिवू | एकस्य द्वितीयो वर्णष्ठकारोऽपरस्य थकारः । यस्य थका- रस्तस्य सत्वं प्रामोति || एवं तर्हि द्वाविमौ विषकारौ टियुष्यप्कती । किं कृतं भवति । पूर्वस्य सत्वे कृते परेण संनिपाते टुत्वं भविष्यति । नैवं शक्यम् । इह हि वलिट् टीव्यति मधुलिट् प्यकते टुत्वस्यासिद्धत्वाहुः सि धुट [८. ३. २९] 1 ५.५ ४५, * १.१.५८* ६४.२.८०. ८.४.४९. 4८.३.५९.

·पा० ६.१.६४-६६.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। . इति धुत् प्रसज्येत ।। एवं तर्हि यकारादी ठिवुप्वप्कती । किं यकारो न श्रूयते | लुप्तनिर्दिष्टो यकारः ॥ अथ किमयं पकारमुपदिश्य तस्य सकार आदेशः क्रियते न सकार एवोप- दिश्येत । लब्बर्थमित्याह । कथम् । अविशेषेणायं पकारमुपदिश्य सकारमादेश- मुक्त्वा लघुनोपायेन पत्र निर्वर्तयत्यादेशप्रत्यययोः [८. ३. ५९] इति । इतरथा हि येपां पत्वमिप्यते तेयां तत्र ग्रहणं कर्तव्यं स्यात् ।। के पुनः पोपदेशा धातवः पठितव्याः । कोच भवतः पुरुपकारः । यद्यन्तरेण पाढं किंचिच्छक्यते वक्तुं तदुच्यताम् । अन्तरेणापि पाट किंचिच्छक्यते वक्तुम् । कथम् । अज्दन्त्यपराः सादयः पोपदेशाः स्मिस्वदिस्विदिस्वझिस्वपयश्च सृपिस- जिस्तृस्त्यासेकृसृवर्जम् ।। णो नः ॥६।१ । ६५ ॥ अथ किमर्थं णकारमुपदिश्य तस्य नकार आदेशः क्रियते न नकार एवोपदि- श्येत । लबर्थमित्याह । कथम् ! अविशेषेणायं णकारमुपदिश्य तस्य नकारमादेश- मुक्त्वा तस्य लघुनोपायेन णत्वं निवर्तयत्युपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य [८. ४.१४] इति । इतरथा हि येषां णत्वमिप्यते तेषां तत्र ग्रहणं कर्तव्यं स्यात् ॥ के पुनर्णोपदेशा. धातवः पठितव्याः । कोऽत्र भवतः पुरुषकारः । यद्यन्तरेण पाटं किंचिच्छक्यते वक्तुं तदुच्यताम् । अन्तरेणापि पाट किंचिच्छक्यते वक्तुम् । कथम् | सर्वे नादयो णोपदेशा नृविनन्दिनर्दिनक्किनाटिनाथूनाधृनृवर्जम् ॥ लोपो व्योवलि ॥ ६।१।६६ ।। व्योलोपे कावुपसंख्यानम् ॥ १ ॥ व्योपे कावुपसंख्यानं कर्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । कण्डूयतेरप्रत्ययः कण्डूरिति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । वलीत्युच्यते न चात्र बलादिं पश्यामः । ननु चायं विवेव वलादिर्भवति | किल्लोपे कृते वलाद्यभावान प्रानोति ॥ इदमिह ६.१.६६ ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.३, मंधार्यम् । किन्लोपः क्रियतां यलोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्याकिलोपो नित्यत्वाच । नित्यः खल्वपि किब्लोपः । कृतेषप यलोपे प्रामोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । नित्यत्वात्परत्वाच किश्तोपः। किम्तोपे कृते बलाद्यमावाद्यलोपोन प्राप्नोति । एवं तहि प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ! यदि वा कानि- चिद्वीश्रयाणि प्रत्ययलक्षणेन भवन्ति तयेदमपि भविष्यति ।। अथवैवं वक्ष्यामि । लोपो व्योबलि । ततो घेः । ब्यन्तयोश्च व्यो.पो भवति । ततोऽपृक्ता। अमृतस्य च लोपो भवति । रित्येव ।। बलोपामसिद्धिभाववचनात् ॥ २॥ क्लोपस्यामसिद्धि. । आमाणम् जीरदानुरिति । किं कारणम्। उद्धाववचनात् । छोः भूडनुनासिके च [६. ४. १९] इत्यूट मामोति ॥ अतिप्रसङ्गो नचादिषु ॥ ३॥ प्रधादिषु चातिप्रसङ्गो भवति । इहापि प्रामोति | ब्रशनः ब्रीहिः व्रण इति । उपदेशसामर्थ्यात्सिद्धम् । उपदेशसामर्थ्याधादिषु लोपो न भविष्यति । उपदेशसामात्सिमिति चेत्संमसारणहलादिशेपेषु सामर्थ्यम् ॥ ४ ॥ उपदेशसामर्थ्यात्सिद्धमिति चेदस्त्यन्यदुपदेशवचने प्रयोजनम् । संप्रसारणहला- दिशेपेषु कृतेषु वकारस्य श्रवणं यया स्यात् । वृक्णः वृषणवान् विश्विपतीति ।। न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ ५ ॥ न तत्प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् | बहिरङ्गलक्षणस्वात् । बहिरङ्गाः संप्रसा- रणहलादिशेपाः । अन्तरङ्गो लोपः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ - अनारम्भो वा ॥ ६॥ अनारम्भो या पुनर्वतोपस्य न्याय्यः । कयमासेमागम् जीरदानुरिति ! आलेमाणं जीरदानुरिति वर्णलोपात् भासेमागम् जीरदानुरिति सान्दसाइर्णतोपामिदम् । +- ·. पा० ६. १. ६७.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ४५ यथा संस्फानो गयस्फानः ॥ ७॥ तद्यथा । संस्फायनः संस्फानः । गयस्फायनो गयस्फान इति || वेरपृक्तस्य ॥ ६ । १।६७॥ दविजागृव्योः प्रतिषेधो वक्तव्यः । दर्विः जागृविः || किमुच्यते दर्विजागृव्योः प्रतिषेधो वक्तव्य इति यदापृक्तस्येत्युच्यते । भवति वै किंचिदाचार्याः क्रियमा- णमपि चोदयन्ति । तद्वा कर्तव्यं दर्विजागृव्योर्वा प्रतिषेधो वक्तव्यः ।। . वेलोपे दविजागृव्योरमतिषेधोज्नुनासिकपरत्वात् ॥ १॥ वेलौंपे दर्विजागृव्योरप्रतिपेधः | अनर्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः । लोपः क- स्मान भवति । अनुनासिकपरत्वात् । अनुनासिकपरस्य विशब्दस्य ग्रहणं न चात्रानु- नासिकपरो विशब्दः शुद्धपरश्चात्र विशब्दः ।। यद्यनुनासिकपरस्य विशब्दस्य ग्रह- णमित्युच्यते घृतस्पृक् दलस्पृक् अत्र न प्रामोति न ह्येतस्माद्विशब्दादनुनासिकं परं पश्यामः | अनुनासिकपरत्वादिति नैवं विज्ञायते अनुनासिकः परोऽस्मात्सोऽयमनु- नासिकपरः अनुनासिकपरत्वादिति । कथं तर्हि | अनुनासिकः परोऽस्मिन्सोऽयमनु- नासिकपरः अनुनासिकपरत्वादिति ॥ एवमपि . प्रियदर्वि। अत्र प्रामोति । असिद्धो त्रानुनासिकः ॥ एवमपि धात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । इवि दिवि घिवि । धात्वन्तस्य चार्थवद्रहणात् ॥ २॥ अर्थवतो विशब्दस्य ग्रहणं न धात्वन्तोर्थवान् ॥ वस्य वानुनासिकत्वात्सिद्दम् ॥ ३॥ अथवा वकारस्यैवेदमनुनासिकस्य ग्रहणम् । सन्ति हि यणः सानुनासिका निरनुनासिकाच ॥ . ३. २. ५८, 1 ८. ४. ५०.

·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६. १. ३. हल्यायो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् ॥६।१।६८ ॥ यदि पुनरयमपृक्तलोपः संयोगान्तलोपो विज्ञायेत । किं कृतं भवति । दिहल- पृक्तग्रहणं तिस्योथ ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । हलन्तादपृक्तलोपः संयोगान्तलोपश्चेत्रलोपाभावो यथा पचन्निति ॥ १॥ हलन्तादपृक्तलोपः संयोगान्तलोपनलोपाभावः । राजा तक्षा । संयोगान्तलोप- स्यासिद्धत्वावलोपो न प्रामोति । यथा पचनिति । तद्यया । पचन् यजन्नित्यत्र संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वानलोपो न भवति ॥ नैप दोपः । आचार्यप्रवृत्तिर्जापयति सिद्धः संयोगान्तलोपो नलोप इति यदयं न डिसंबुद्ध्योः [८. २. ८] इति संबुद्धौ प्रतिषेधं शास्ति । इहापि तर्हि प्रामोति । पचन् यजन् । तुल्यजातीयस्य ज्ञापकं भवति । कश्च तुल्यजातीयः । यः संबुद्धावनन्तरः ।। वस्वादिषु दत्वं संयोगादिलोपवलीयस्त्वात् वस्वादिषु दत्वं न सिध्यति । उखासत् पर्णध्वत् । किं कारणम् । संयोगादि- लोपवलीयस्त्वात् । संयोगान्तलोपासंयोगादिलोपोऽवलीयान् ।। यथा कूटतडिति ॥ २॥ तद्यथा । कूटतट काटतडित्यत्र संयोगान्तलोपासंयोगादिलोपो बलीयान्भवति ।। ननु न दत्वे कृते न भविष्यति । असिद्धं दत्वं तस्यासिद्धत्वालामोति | सिद्धकाण्डे पवितं यस्वादिषु दल सी दीर्घत्व इति । नत्र सौ दीर्घत्ययहणं न करिष्यते । वस्वा- दिपु दत्वमित्येय ।। एवमप्यपदान्तत्यान पामोति | अय सावपि पदं भवति राजा नक्षा नलोपे कृने विभक्तेः श्रवणं पामोति । सैपोभयतस्पाशा रन्जुर्भयनि । रात्तलोपो नियमवचनात् ॥ ३॥ रानटोपो यकव्यः । अविभयान् । अनागर्भयान् । किं पुनः कारणं न मिध्वनि | नियमयनान् । रामस्य [८.२.२४] इत्येतम्मानियमान्न पामोनि ॥ ३८.२ २१, ·2 पा० ६.१.६८-६९.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। नेप दोपः । रात्सस्येत्यत्र तकारोपि निर्दिश्यते । यद्येवं कीर्तयतेरप्रत्ययः कीरिति प्रामोति कीत् इति चेष्यते । यथालक्षणमप्रयुक्ते ।। . रोरुत्त्वं च ॥४॥ रोश्रोत्वं वक्तव्यम् । अभिनोऽत्र | अच्छिनोऽत्र | संयोगान्तलोपस्यासिद्ध- त्वादतो ऽतीत्युत्त्वं न प्रामोति ॥ .. न वा संयोगान्तलोपस्योच्चे सिद्धत्वात् न वैप दोपः । किं कारणम् । संयोगान्तलोपस्योत्वे सिद्धत्वात् । संयोगान्तलोप उत्त्वे सिद्धो भवति ॥ यथा हरिवो मेदिनमिति ॥५॥ तद्यथा । हरिवो मेदिनं वेत्यत्र संयोगान्तलोप उत्त्वे सिद्धो भवति ।। स एव तर्हि दोपः सैपोभयतस्पाशेति । तस्मादशक्योऽपृक्तलोपः संयोगान्तलोपो विज्ञातुम् । न चेद्विज्ञायते दिहलपृक्तग्रहणं तिस्योश्च ग्रहणं कर्तव्यमेव ।। एहस्त्रात्संबुद्धेः ॥ ६ । १ । ६९ ॥ संत्रुङ्लिोपे डतरादिभ्यः प्रतिषेधः ॥ १॥. संवुद्धिलोपे डतरादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । हे कतरत् । हे कतमत् ।। किमु- च्यते डतरादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्य इति यदापृक्तस्येत्यनुवर्तते । अपृक्ताधिकारस्य निवृत्तत्वात् ॥ २ ॥ निवृत्तोऽपृक्ताधिकारः ।। किं डतरादिभ्यः प्रतिषेधं वक्ष्यामीत्यतोऽपृक्ताधिकारों निवर्त्यते । नेत्याहं । ८. २. १५, ६.१.२१३. +०.१.१२.

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म०६.१.३. - तचामर्थम् ॥ ३॥ स चावश्यमपृक्ताधिकारो निवर्यः । किमर्थम् | अमर्थम् । अमो लोपो यथा स्यात् । हे कुण्ड । हे पीठ | निवृत्तेपि वा अपृत्ताधिकारे ऽमो लोपो न प्रामोति | किं कारणम् । न हि लोपः सर्वापहारी । मा भूत्सर्वस्य लोपः । अलोऽन्त्यस्य विषयो भवन्तीत्यन्त्यस्य लोपे कृते इयोरकारयोः पररूपेण सिद्धं रूपं स्यात् हे कुण्ड हे पीठेनि || यद्येतल्लभ्येत कृतं स्यात् । तत्तु न लभ्यम् । किं कारणम् । अत्र हि तस्मादित्युत्तरस्यादेः परस्य [१. १. ६७; ५४] इत्यकारस्य लोपः प्रामोति । अकारलोपे च सति मकारे ऽतो दी| यत्रि सुपि च [७. ३. १०१, १०२] इति दीर्घत्वे हे कुण्डाम् हे पीठामित्येतद्रूपं प्रसज्येत ॥ एवं तार्ह हलो लोप: संबु- दिलोपः । तद्धल्यहणं कर्तव्यम् | न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । हल्डयाम्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् [६८] इति | तदै प्रथमानिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । मेर दोषः । एड्हस्वादित्येपा पञ्चमी हलित्यस्याः प्रथमायाः पष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्येति । एवमपि प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घत्वे कृते हे कुण्डा हे पीठा इत्येतद्रूपं प्रसज्येत ! अमि पूर्वत्वमत्र वाधकं भविष्यति । अमी- त्युच्यते न चात्रामं पश्यामः । एकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति ॥ अथवेदमिह संप्र- धार्यम् । 'संबुद्धिलोपः क्रियतामेकादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादेकादेशः । एवमप्येकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात्संबुद्धिलोपो न पामोति । अन्तादिवद्भावेन व्यप- घर्गो भविष्यति । उभयत आश्रये नान्तादिवत् । नोभयत आश्रयः करिप्यते । कथम् । नैवं विज्ञायते इस्वादुत्तरस्याः संबुद्धेोपो भवतीति । कथं तर्हि । ह- स्यादुत्तरस्त्र हलो लोपो भवति स चेत्संबुद्धरिति । स नहि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तं वा ॥४॥ किमुक्तम् । सिद्धमनुनासिकोपधत्वादिति ॥ एवमपि दलोपः साधीयः.प्रामोति । दुकरणादा । अथवा दुग्डतरादीनामिति वक्ष्यामि** || डिल्करणाद्वा । अथवा दिदशन्दः करिष्यते । स हि डकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यास एय | विटकारको निर्देशः । अन्तरादिभ्य इति । एवमपि लोपः प्रामोति । विहिनविशेषणं इस्यपहणम् । यस्माद्रस्वात्संबुद्धिधिहितेति ।। . ." . + ·पा० ६. १. ७०-७१. ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। १९ अपृक्तसंबुडिलोपाभ्यां लुक् ॥ ५ ॥ अपृक्तसंवुद्धिलोपाभ्यां लुग्भवति विप्रतिषेधेन | अपृक्तलोपस्यावकाशः। गोमान् यवमान् । लुकोऽवकाशः । वपु जतु । इहोभयं प्रामोति । नब्राह्मणकुलम् यद्राह्मणकुलम् । संबुद्धिलोपस्यावकाशः । अग्ने वायो | लुकः स एव | इहोभयं पामोति । हे वपु | हे जनु | लुग्भवति विप्रतिषेधेन: ।। स तर्हि विप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । न वा लोपलुकोलुंगवधारणाद्यथानडुह्यत इति ॥ ६॥ न वार्थो विप्रतिषेधेन । किं कारणम् । लोपलुको गवधारणात् । लोपलुकोहि लुगवधार्यते । लुग्लोपयणयवायावेकादेशेभ्यः । यथानडुह्यत इति । तद्यथा । अन- ड्डानिवाचरत्यनुडुवत इत्यत्र लोपलुकोजुंगवधार्यते । एवमिहापि ॥ शेश्छन्दसि बहुलम् ॥ ६ । १ । ७० ॥ अयं योगः शक्योऽवक्तुम् । कथमने त्री ते वाजिना त्री पधस्था ता ता पिण्डा- नामिति । पूर्वसवर्णनाप्येतत्सिद्धम्** || न सिध्यति । नुमा व्यवहितत्वात्पूर्व- सवर्णो न प्रामोति || छन्दसि नपुंसकस्य पुंवन्नावो वक्तव्यो मघोनाति मधोस्तृप्ता इवासत इत्येवमर्थम् । तत्र पुंवद्भावेन नुमो निवृत्तिः । नुमि निवृत्ते पूर्वसवर्णन सिद्धम् ।। भवेत्सिद्धमग्ने त्री ते वाजिना त्री पधस्थेति | इदं तु न सिध्यति ता ता: पिण्डानामिति ॥ इदमपि सिद्धम् | कथम् । साप्तमिके$$ पूर्वसवणे कृते पुनः पाठिको भविष्यति ॥ एवमपि जसि गुणः शमा प्रामोति || वक्ष्यत्येतज्जसादिषु च्छन्दो- णो चङयुपधाया इति वावचनं प्राङ् । हस्खस्य पिति कृति तुक् ॥ ६ । १ । ७१ ।। तुकि पूर्वान्ते नपुंसकोपसर्जनस्वत्वं द्विगुस्वरश्च ॥ १ ॥ तुकि पूर्वान्ते नपुंसकोपसर्जनहस्वत्वं द्विगुस्वरश्च न सिध्यति । ६. १.६८. +७.१.२३. 13.३.१०८; १.१.६३.१.४.२.* ६१.४.२.* २.१.१.. १. ६८. ६.१.१०२. 12. १.७२. ६.२.१.१. 9. ३. १०९. २. ३. १०९.* tat६.१. ०३00% ७६. 11 १.२. १३, ४८ ६.२.२२. ++ *** + 74-II ·व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६.१, ३. आराशस्ति छनम् धानाशप्कुलि च्छन्नम् । निष्कौशाम्बि च्छन्नम् निराणसि च्छन्नम् । द्विगुस्वर । पञ्चारनि च्छन्नम् दशारनि च्छन्नम् । तुकि कृते ऽनन्त्यत्वादेते विधयो न प्रामुवन्ति ॥ न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ २॥ न चैप दोषः । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्ग-लक्षणस्तुक् । अन्तरगा एते विधयः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ इह तर्हि मामणिपुत्रः सेनानिपुत्र इति इस्वत्वे कृते तुक्पामोति । 1 ग्रामणिपुलादिषु चामाप्तिः ॥३॥ मामणिपुत्रादिपु चामाप्तिः । किं कारणम् | बहिरङ्गलक्षणत्वादेव ।। अथवा परादिः करिष्यते । परादौ संयोगादेरित्यतिप्रसङ्गः ॥ ४ ॥ परादी संयोगादेरित्यतिप्रसङ्गो भयति । अपच्छायान् । वान्यस्य संयोगादेः [६. ४. ६८] इत्येत्वं प्रसज्येत ।। विलोपवचनं च ॥ ५॥ वेश्च लोपो वक्तव्यः । अमिचित् सोमसुत् । अपृक्तस्येति वेलोपो न प्रामोति ।। मेष दोषः अपृक्तमहणं न करिप्यते । यदि न क्रियते दर्विः जागृविः अत्रापि प्राप्नोति । अनुनासिकपरस्य विशम्दस्य महर्ण शुद्धपरश्चात्र विशम्दः । एवमपि सनुकस्य लोपः पामोति | निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्येवं न भविष्यति ॥ इटमतिपेधश्च ॥ ६ ॥ इमतिपेधध वक्तव्यः । परीतत् । सनुक्कस्य पलादिलक्षण इद् प्रसज्येत ।। एवं तभक्तः करिष्यने । r अभक्त स्वरः ॥ ७॥ यमनस्नाई स्वरे दोषो भयति । दधि च्छादयति । मधु च्यादयति | तिर- 11.....

·पा० ६. १. ७२.७६.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ५१ तिङः [८. १. २८] इति निघातो न प्रामोति । ननु च तुगेवातिङ् | न तुकः परस्य निघातः प्राप्नोति । किं कारणम् । नअिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा द्यर्थगतिः । नञ्युक्त इवयुक्ते वान्यस्मिंस्तत्सदृशे कार्य विज्ञायते तथा ह्यों ग- म्यते । तद्यथा | अब्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्मणसवृशमेवानयति नासौ लोष्टमानीय कृती भवति । एवमिहाप्यनिउिति तितिषेधादन्यस्मादतिङस्तिषशात्कार्य विज्ञा- स्यते | किं चान्यदति तिसदृशम् । पदम् ॥ संहितायाम् ।। ६।२ । ७२ ॥ अयं योगः शक्योऽवक्तुम् | कथम् । अधिकरणं नाम त्रिप्रकारं व्यापकमोपले- पिकं वैपयिकमिति | शब्दस्य च शब्देन कोऽन्योभिसंवन्धो भवितुमर्हत्यन्यदत उपक्षेपात् । इको यणचि [६. १. ७७] अच्युपश्लिष्टस्येति । तत्रान्तरेण संहिताग्र- हणं संहितायामेव भविष्यति ।। . आङ्माङोश्च ॥ ६ । १ । ७४ ।। अथ किमर्थमाङमाङनेः सानुवन्धकयोनिर्देशः । आङ्माङोः सानुबन्धकनिर्देशो गतिकर्मप्रवचनीयप्रतिषेधसंप्रत्ययार्थः ॥१॥ आङ्माङोः सानुवन्धकयोर्निर्देशः क्रियत आङो गतिकर्मप्रवचनीयसंग्रत्ययार्थो माङः प्रतिपेयसंप्रत्ययार्थः । इह मा भूत् । आ छाया आ च्छाया । प्रमा छन्दः प्रमा च्छन्दः ॥ दीधीत् ॥६।१ । ७५ ।। पदान्ताद्वा ॥६।१ । ७६ ॥ दीर्घात्पदान्ताहा विश्वजनादीनां छन्दसि ॥ १॥ दीर्घात्पदान्ताइत्यत्र विश्वजनादीनां छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । विश्वजनस्य छत्रम् विश्वजनस्य च्छन्नम् । न छायां कुरवोऽपराम् न च्छायां कुरवोऽपराम् ।। .

·५२ || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.३. इको यणचि ॥६।१ । ७७ ।। S इग्महणं किमर्थम् । इह मा भूत् । अमिचिदत्र सोममुदत्र । नैतदस्ति प्रयोज- नम् । जश्त्वमत्र वाधकं भविष्यति । जश्वं न सिद्धं यणमत्र पश्य असिद्धमत्र जगत्वं तस्यासिद्धत्वाद्यणादेशः प्रामोति ।। यश्चापदान्नो हलचश्च पूर्वः। यभापदान्तो हलचच पूर्वस्तस्य प्रामानि । पचतीति || एवं तर्हि दीर्घस्प यण दीर्घस्य यणादेशं वक्ष्यामि । नही यहणं कर्तव्यम् | न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । दीर्घात्पदान्ताद्वा[७५, ७६]इति । तदै पञ्चमीनिर्दिष्ट पष्टीनिर्दिष्टेन हार्थः । अनीत्येषा सममी दीर्यादिति पञ्चम्याः पठी प्रकल्पयिष्यति तस्मिनिति निर्दिष्टे पूर्वस्य [१. १. ६६] इति || भवेत्सिद्धं कुमार्यत्र ब्रह्मवन्ध्यर्थमिति । इदं तु न सिध्यति दध्यत्र मध्यति । हम इति प्रवृत्तं समहणमपि प्रकृतमनुवर्तते ! क प्रकृनम् । हस्वस्य पिति कृति [७१] इति ।। यदि नदनुवर्तते दीपदान्तादा इस्वस्यति हस्वादपि पदान्तादिकल्पेन प्रामीति | संवन्धवृरया मंवन्धमनुतिभ्यने । स्वस्य पिति कृति नुक् [७१] | संहितायाम् [७२] हम्पस्य पिनि कृति तुक् । ऐच [७३] स्वस्थ पिति कृति तुक् । भाडा- रोश [७४] हस्यस्य पनि फति नुस् । दीर्घात्पदान्नाहा [७५, ७६] इस्वस्य पनि गनि नुक् । नत इको यानि । इत्यस्येति वर्तने पिति कृति तुगिनि निय- गम् ॥ र माई पामोनि | गयनम् चायकः । लयनम् लायकः । अयादयोऽत्र ·पा० ६. १. ७७.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। वाधका भविप्यन्ति ॥ इह तर्हि प्रामोति । खट्वेन्द्रः मालेन्द्रः । खट्छेलका मालेलका। + * गुणवृद्धिवाध्यः ॥ गुणवृद्धी अत्र वाधिके भविष्यत: || इदं तर्हि प्रयोजनमिकोऽत्रि यणेव यथा स्याद्यदन्यत्यामोति तन्मा भूदिति । किं चान्यनामोति । शाकलंम् । सिन्नि- त्यसमासयोः शाकलप्रतिपेधं चोदयिप्यति स न वक्तव्यो भवति ॥ यणादेशः प्लुतपूर्वस्य च ॥ १ ॥ यणादेशः प्लुतपूर्वस्य चेति वक्तव्यम् । अग्ना३इ इन्द्रम् | अमा३यिन्द्रम् । पटा३ उदकाम् पटा३खुदकम् | अना३इ आशा अमा३याशा | पटा३ आशा पटा३वाशाई। किं पुनः कारणं न सिध्यति । असिद्धः प्लुतः प्लुतविकारौ चेमौ || सिद्धः प्लुतः स्वरसंधिपु । कथं ज्ञायते । यदयं प्लुतप्रगृह्या अचि [६.१.१२५] इति प्लुतस्य प्रकृतिभावं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यः सिद्धः प्लुतः स्वरसंधिविति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । सतो हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् || इदं तर्हि प्रयोजनम् । दीर्घशाकलप्रतिषेधार्थम् ॥ २ ॥ दीर्घत्वं शाकलं च मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | आरभ्यते प्लुतपूर्वस्य यणादेशस्तयोर्चावचि संहितायाम्[८.२.१०८] इति तदीर्घशाकलप्रति- पेधार्थ भविष्यति || तन्न वक्तव्यं भवति || ननु च तस्मिन्नप्युच्यमान इदं न वक्तव्यं भवति ।। अवश्यमिदं वक्तव्यं यो प्लुतपूर्वाविदुतावप्लुतविकारौ तदर्थम् । भो३ इ इन्द्रम् भो३ यिन्द्रम् । भो३ इ इह भो३ यिहेति || यदि तीस्य निवन्धनमस्तीदमेव वक्तव्यं तन्न वक्तव्यम् ।। तदप्यवश्यं स्वरार्थं वक्तव्यम् । अनेन हि सत्युदात्तस्वरितयोर्यणः [८.२.४] इत्येव स्वरः प्रसज्येत । तेन पुनः सत्यसिद्धत्वान भविष्यति || यदि तर्हि तस्य निवन्धनमस्ति तदेव वक्तव्यमिदं न वक्तव्यम् | ननु चोक्तमिदमप्यवश्यं वक्तव्यं यो प्लुतपूर्वाविदुतावप्लुतविकारौ तदर्थ भो३ यिन्द्रम् भो३ यिहेति । छान्दसमेतदृष्टानुविधिश्छन्दसि भवति । यहि न छान्दसम् | भो३ यिन्द्रम् भो३ यिहेति साम गायति । एपोपि च्छन्दसि दृष्टस्या- नुप्रयोगः क्रियते ॥ 1६. ३. ८०, ८८. + ६.१. १२७.१ ८.२. १०७.१.१. १०१, १२९. . ६.२.०८.

·11 व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म०६. १. ३, जश्वं न सिद्धं पणमत्र पश्य यश्चापदान्तो हलचश्च पूर्वः । दीर्घस्य पण्हव इति प्रवृत्तं संवन्धवृत्त्या गुणवृद्धिवाध्यः ॥ १ ॥ नित्ये च यःशाकलभावसमासे तदर्थमेतद्भगवांश्चकार । सामर्थ्य योगान हि किंचिदस्मिन्पश्यामि शास्त्रे यदनर्थकं स्यात् ।। २ ॥ वान्तो यि प्रत्यये ॥ ६ । १ । ७९ ॥ वान्तादेशे स्थानिनिर्देशः ॥ १॥ वान्तादेशे स्थानिनिर्देशः कर्तव्यः । ओकारौकारयोरिति वक्तव्यम् । एकारै- कारयोर्मा भूदिति ॥ स तर्हि कर्तव्यः । न कर्तव्यः । वान्तग्रहणं न करिष्यते । एचो यि प्रत्ययेऽयादयो भवन्तीत्येव सिद्धम् । यदि वान्तग्रहणं न क्रियते चेयम् जेय- मित्यत्रापि प्रामोति । क्षय्यजय्यौ शक्याथै [६. १. ८१] इत्येतनियमार्थ भविष्यति । क्षिज्योरेवैच इति । तयोस्तहि शक्यार्यादन्यत्रापि पामोति । क्षेयं पापम् जेयो वृपत इति । उभयतो नियमो विज्ञास्यते । क्षिज्योरेवैचः । तयोश्च शक्यार्थ एवेति । इहापि तर्हि नियमान पामोति | लव्यम् पव्यम् । अवश्यलाव्यम् अवश्यपाव्यम् । तुल्यजातीयस्य नियमः । कथ तुल्यजातीयः | यथाजातीयकः क्षिज्योरेच् । कथनातीयकः क्षिज्योरेच् । एकारः । एवमपि रायमिच्छति रैयति अत्रापि प्रामोति । रायिवान्दसो दृष्टानुविधिश्छन्दसि भवति ।। गो'तो छन्दसि ॥ २॥ गोषूनो छन्दस्युपसंख्याने कर्तव्यम् । आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गन्यूतिमुक्षतम् । गोयूनिमित्येवान्यन्त्र ।। . अवपरिमाणे च ॥ ३॥ अध्धपरिमाणे च गोयूतायुपसंख्यानं कर्तव्यम् । गव्यूतिमध्यानं गतः । गोयू- तिमित्येयान्यत्र ॥ धातोस्तनिमित्तस्यैव ॥६।१।८०॥ एपकारः किमर्थः । नियमार्थः । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिदे विधिरारभ्य- माणोऽन्तरणयकार नियमार्यो भविष्यति !! इष्टतोऽयधारणार्थस्तहि । यथैवं विज्ञा- ·पा० ६. १. ७९-८३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। येत धातोस्तन्निमित्तस्यैवेति । मैवं विज्ञायि धातोरेव तन्निमित्तस्येति । किं च स्यात् | अधातोस्तनिमित्तस्य न स्यात् । शङ्कव्यं दारु | पिचव्यः कार्पास इति ।। क्रय्यस्तदर्थे ॥ ६।१।८२ ॥ तदित्यनेन किं प्रतिनिर्दिश्यते । स एव क्रीणात्यर्थः । इह मा भूत् । क्रेयं नो धान्यं न चास्ति क्रय्यमिति || भय्यप्रवय्ये च च्छन्दसि ॥ ६।१।८३ ॥ भय्यादिप्रकरणे दय्या उपसंख्यानम् ।। १ ॥ भव्यादिप्रकरणे हृदय्या उपसंख्यानं कर्तव्यम् । हृदव्या आपः ॥ अशरस्य च ।। २ ।। शरस्य च हृदस्य चातोऽव्वक्तव्यः । हृदव्या आपः । शरव्या वै तेजनम् । शरव्यस्य पथूनभिवातुकः स्यात् ।। शरुवृत्ताबा सिद्धम् ॥ ३॥ शरुवृत्तावा पुनः सिद्धमेतत् ।। ऋञ्चती शरुरित्यपि दृश्यते ॥ ४ ॥ ऋञ्चती शरुरित्यपि शरुशब्दप्रवृत्तिश्यते ।। शरुहस्त इति च लोके ॥ ५ ॥ शरुहस्त इति च लोके शरहस्तमुपाचरन्ति ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाग्ये पष्टस्याध्यायस्य प्रथमे पादे तृतीयमाह्निकम् ॥ २.२ ६.४. १४६. +१.१. १२०.

·|| व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.१. एकःपूर्वपरयोः ॥ ६।१।८४ ॥ एकवचनं किमर्यम् । एकवचनं पृथगादेशपतिषेधार्थम् ॥ १॥ 'एकवचनं क्रियत एक आदेशो यथा स्यात्पृथगादेशो मा भूदिति ॥ न वा द्रव्यवत्कर्मचोदनायां योरेकस्याभिनिर्वृत्तेः ॥ २ ॥ न वैतत्प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् । द्रव्यवत्कर्मचोदनायां योरेकस्याभिनि- वृत्तेरेक आदेशो भविप्यति । तद्यथा । द्रव्येषु कर्मचोदनायां योरेकस्याभिनिर्वृ- तिर्भवति | अनयोः पूलयोः कटं कुरु | अनयोर्मुत्पिण्डयोर्घटं कुर्विति । न चोच्य- त एकमित्येकं चासौ करोति ।। किं पुनः कारणं द्रव्येषु कर्मचोदनायां द्वयोरेक- स्याभिनियुत्तिर्भवति । तच्चैकवाक्यभावात् ।। ३॥ एकवाक्यभावाव्येषु कर्मचोदनायां द्वयोरेकस्याभिनिवृत्तिर्भवति | आतश्चैक- पाक्यभावाव्याकरणेऽपि धन्यत्र द्वयोः स्थानिनोरेक आदेशो भवति । ज्वरलरात्रि- व्यथिमवामुपधायाश्च [६. ४. २०] भ्रस्नो रोपधयो रमन्यतरस्याम् [६. ४, ४७] इति ।। यत्तापदुच्यन एकवाक्यभायादिति तन्न | अर्थात्मकरणादा लोके दयोरेकस्याभिनिवृत्तिर्भवति । अर्यो घास्यैकेन भवति प्रकृतं या नत्र भवनीदमेक- मेय कर्तव्यमिति | आतभार्यात्मकरणादा व्याकरणेपि धन्यत्र द्वयोः स्थानिनो - याटेगी भवतः । रदाभ्यां निटानो नः पूर्वस्य च दः [८. २. ४२] उभौ सा-या- मस्य [८.४.२१] इति । कयं यत्तदुक्तं व्याकरणेऽपि बन्यत्र इयोः स्थानिनोरेक आदेगो भयनि ज्वरत्वरसिव्यविमवामुपधायाभ भ्रस्नो रोपपयो रमन्यतरस्या- मिति | TR नायज्वरतिव्यविमयामुपधायाभेति स्तां दायूटी नाम्नि दोषः सवर्ण- दयिन्येन मिटम् । इह भ्रानो रोपधयो रमन्यतरस्यामिति वक्ष्यति घनद्भस्नो रोपधयोलॉप आगमो रबिधीयत इति ॥ यदुच्यने ालकर गाद्देति तब | किं कारणम् । परुयाम्यभायादेय लोके योरेकस्याभिनिनिर्भयान | आनौकयाम्य- .....

·पा० ६. १. ८४.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। भावात् । अङ्ग हि भवान्याम्यं पांशुरपादमप्रकरणज्ञमागतं ब्रवीत्वनयोः पूलयोः कटं कुर्वनयोर्मुत्पिण्डयोर्घटं कुर्वित्येकमेवासौ करिप्यति । कथं यदुक्तं व्याकरणेऽपि स्यन्यत्र यो: स्थानिनोवादेशौ भवतः रदाभ्यां निष्टातो नः पूर्वस्य च दः उभी साभ्यासस्येति । इह तावद्रदाभ्यां निष्टातो नः पूर्वस्य च द इति दे वाक्ये | कथम् । योगविभागः करिप्यते । रदाभ्यां निष्टातो नः । ततः पूर्वस्य च द इति । इहाप्युभो साभ्यासस्येत्युभीग्रहणसामर्थ्याहाबादेशौ भविप्यतः ॥ तत्रावयवे शास्त्रार्थसंप्रत्ययो यथा लोके ॥ ४ ॥ तत्रावयवे शास्त्रार्थसंप्रत्ययः प्रामोति यथा लोके । तद्यथा । लोके वसन्ते ब्राह्म- णोऽनीनादधीतेति सकृदाधाय कृतः शास्त्रार्थ इति कृत्वा पुनःप्रवृत्तिर्न भवति । तथा गर्भाष्टमे ब्राह्मण उपनेय इति सकृदुपनीय कृतः शास्त्रार्थ इति कृत्वा पुनःप्रवृ- त्तिर्न भवति । तथा बिर्हृदयंगमाभिरदिरशब्दाभिरुपस्पृशेदिति सकृदुपस्पृश्य कृतः शास्त्रार्थ इति कृत्वा पुनःप्रवृत्तिर्न भवति । एवमिहापि खट्वेन्द्रे कृतः शास्त्रार्थ इति कृत्वा मालेन्द्रादिषु न स्यात् ।। सिद्धं तु धर्मोपदेशने ऽनवयवविज्ञानाद्यथा लौकिकवैदिकेषु ॥ ५॥ सिद्धमेतत् । कथम् | धर्मोपदेशनमिदं शास्त्रं धर्मोपदेशने चास्मिशास्त्रेऽनवय- वेन शास्त्रार्थः संप्रतीयते यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृतान्तेषु ।। लोके तावद्राह्मणो न हन्तव्यः सुरा न पेयेति ब्राह्मणमात्रं न हन्यते सुरामात्रं च न पीयते । यदि चावयवेन शास्त्रार्थसंप्रत्ययः स्यादेकं च ब्राह्मणमहत्वैकां च सुरामपीत्वान्यत्र कामचारः स्यात् । तथा पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्येय इति पूर्ववयोमात्र प्रत्युत्यीयते । यदि चावयवेन शास्त्रार्थसंप्रत्ययः स्यादेकं पूर्ववयसं प्रत्युत्यायान्यत्र कामचारः स्यात् ।। तथा वेदे खल्बपि वसन्ते ब्राह्मणो ग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिर्यजेतेत्यग्न्याधा- ननिमित्तं वसन्ते वसन्त इज्यते । यदि चावयवेन शास्त्रार्थसंप्रत्ययः स्यात्सकृदिष्ट्वा पुनरिज्या न प्रवर्तेत ॥ उभयह लोके दृश्यतेऽवयवेनापि शास्त्रार्थसंप्रत्ययोऽनवय- वेनापि । कथं पुनरिदमुभयं लभ्यम् । लभ्यमित्याह । कथम् । इह तावइसन्ते ब्राह्मणो ऽमीनादधीतेत्यग्न्याधानं यज्ञमुखप्रतिपत्त्यर्थम् । सकृनधाय कृतः शास्त्रार्थः प्रतिपन्नं यज्ञमुखमिति कृत्वा पुनःप्रवृत्तिर्न भवति । अतोऽत्रावयवेन शास्त्रार्थः संप्रतीयते । तथा गर्भाष्टमे ब्राह्मण उपनेय इत्युपनयन संस्कारार्थम् | सकृच्चासावु- ६.१.८२. 81-IIL ·५७ । व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६. १.४. पनीतः संस्कृतो भवति । अतोत्राप्यवयवेन शास्त्रार्थः संप्रतीयते । तथा बिर्हदयंग- माभिरद्भिरशम्दाभिरुपस्पृशेदित्युपस्पर्शनं शौचार्थम् । सकृच्चासावुपस्पृश्य शुचिर्भ- वति । अतोऽवाप्यवयवेन शास्त्रार्थः संमतीयते ॥ इहेदानी ब्राह्मणो 'न हन्तव्यः सुरा न पेयेति ब्राह्मणवधे सुरापाने च महान्दोष उक्तः । स ब्राह्मणवधमात्रे मुरापानमात्रे च प्रसक्तः । अतोऽत्रानवयवेन शास्त्रार्थः संप्रतीयते । तथा पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्येय इति पूर्ववयसोऽप्रत्युत्थाने दोष उक्तः प्रत्युत्थाने च गुणः । कथम् । ऊर्ध्व प्राणा धुत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यत इति ॥ स च पूर्ववयोमात्रे प्रसक्तः । अतोऽवाप्यनवयन शास्त्रार्थः संप्रतीयते । तथा वसन्ते ब्राह्मणो अग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिर्यजेतेतीज्यायाःकिंचित्प्रयोजनमुक्तम् । किम् । वर्ग लोके ऽप्सरस एनं जाया भूलोपशेरत इति । तच्च द्वितीयस्यास्तृतीयस्याश्चे- ज्यायाः फलं भवितुमर्हति । अतोत्राप्यनययन शास्त्रार्थः संप्रतीयते |तथा शब्दस्यापि ज्ञाने प्रयोगे प्रयोजनमुक्तम् । किम् । एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्र- युक्तः स्वर्ग लोके कामधुग्भवतीति । यद्येकः शब्दः सम्यग्ज्ञानः शास्त्रान्वितः मुप्रयुक्तः स्वर्ग लोके कामधुग्भवति किमर्थं द्वितीयस्तृतीयच प्रयुज्यते । न वै कामानां तृमिरस्ति ॥ अथ पूर्वपरग्रहणं किमर्थम् । पूर्वपरग्रहणं परस्यादेशप्रतिषेधार्थम् ॥ ६ ॥ पूर्वपरपहर्ण क्रियते परस्यादेशप्रतिषेधार्थम् । परस्यादेशो मा भूत् | आद्गुणः [६. १.८७] इति || कथं च प्रामोति । पञ्चमीनिर्दिष्टादि परस्य ।। ७ ।। पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि परस्य कार्यमुच्यते । तद्यथा । छन्तरुपसर्गेभ्योप ईत [६. ३. ९७] इति ॥ पक्षीनिर्दिष्टार्य तु ॥ ८॥ पष्टीनिर्देशार्य न पूर्णपरमहणं क्रियते । पटीनिर्देशो यया प्रकल्पेन ॥

·पा० ६.१.८५.] । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ५९ अनिर्दिष्टे हि षष्ट्यर्थाप्रसिद्धिः ॥ ९ ॥ अक्रियमाणे हि पूर्वपरग्रहणे पष्ठ्यर्यस्याप्रसिद्धिः स्यात् । कस्य । स्थानेयो- गत्वस्य ।। नैष दोषः । आदित्येपा पञ्चम्यंचीति सप्तम्याः पष्टी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१. १. ६७] इति । तथाचीत्येषा सप्तम्यादिति पञ्चम्याः पठी प्रकल्पयिप्यति तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [१. १. ६६] इति || एवं तर्हि सिद्धे सति यत्पूर्वपरग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों नोभे युगपत्यकल्पिके भवत इति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् | यदुक्तं सप्तमीपञ्चम्योच भावादुभयत्र पष्टीप्रकृप्तिस्त- त्रोभयकार्यप्रसङ्ग इति स न दोपो भवति ।। अन्तादिवच्च ॥ ६ । १ । ८५ ।। किमर्थमिदमुच्यते । अन्तादिवद्दचनमामिश्रस्यादेशवचनात् ।। १ ।। अन्तादिवदित्युच्यत आमिश्रस्यादेशवचनात् । आमिश्रस्यायमादेश उच्यते स नैव पूर्वग्रहणेन गृह्यते नापि परग्रहणेन । तद्यथा | क्षीरोदके संपृक्ते आमिश्र- त्वान्नैव क्षीरग्रहणेन गृह्येते नाप्युदकग्रहणेन । इप्यते च ग्रहणं स्यादिति तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीत्यन्तादिवचनम् । एवमर्थमिदमुच्यते ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । किंतीति। तत्र यस्यान्तादिवत्तन्निर्देशः ॥ २ ॥ तत्र यस्यान्तादिवद्भाव इण्यते तन्निर्देशः कर्तव्यः । अस्यान्तवद्वत्यस्यादिवङ्ग- वतीति वक्तव्यम् ॥ सिद्धं तु पूर्वपराधिकारात् ॥ ३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । पूर्वपराधिकारात् । पूर्वपरयोरिति वर्तते । पूर्वस्य कार्य प्रत्यन्तवद्भवति | परस्य कार्य प्रत्यादिवद्भवति ॥ अथ यत्रोभयमाश्रीयते किं १.२.६६*. + ६. १. ८४.

·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६.१. ४. तत्र पूर्वस्यान्तवद्भवत्याहोस्वित्परस्यादिवद्भवति | उभयत आश्रये मान्तादिवत् । किं वक्तव्यमेतत् । न हि } कथमनुच्यमानं गंस्यते । लौकिको ऽयं दृष्टान्तः । तद्यथा । लोके यो द्वयोस्तुल्यवलयोरेक: प्रेप्यो भवति स तयोः पर्यायेण कार्य करोति | यदा तु तमुभौ युगपत्प्रेपयतो नानादिक्षु च कार्ये भवतस्तत्र यद्यसावविरो- धार्थी भवति तत उभयोर्न करोति | किं पुनः कारणमुभयोन करोति । योगपद्यासं- भवात् । नास्ति योगपद्येन संभवः ।। अथान्तयत्वे कानि प्रयोजनानि । . अन्तवत्त्वे प्रयोजनं बहपूर्वपदाहविधाने ॥ ४ ॥ अन्तवत्त्वे वहपूर्वपदाढविधाने प्रयोजनम् । द्वादशान्यिकः । पूर्वपदोत्तरपद- योरेकादेशः पूर्वपदस्यान्नवद्भवति । यथा शक्येत कर्तु वह्वपूर्वपदावज्भवतीति । क तर्हि स्यात् । यत्र कृतेऽप्येकादेशे वह्वपूर्वपदं भवति । त्रयोदशान्यिकः ॥ प्रत्ययैकादेशः पूर्वविधौ ।। ५ ।। प्रत्ययकादेशः पूर्यविधी प्रयोजनम् । मधु पिबन्ति | शिदशितोरेकादेशः शितोऽन्तवद्भवति । यथा शक्येत कर्नु शितीति पिवादेशः । क तर्हि स्यात् । यत्रेकादेशो न भवति । पिबति ॥ . वैभक्तस्य णत्वे ॥६॥ वैभक्तस्य गत्ये प्रयोजनम् । क्षीरपेण मुरापेण | उत्तरपदविभन्योरेकादेश उत्तरपदस्यान्तवद्भयति । यथा शक्येत कर्तुमेकाजुत्तरपदे णो भवतीति । के ताई स्यात् । यत्रैकादेशो न भवति । क्षीरपाणाम् सुरापाणाम् ।। अदस ईवोत्वे ॥७॥ अदस इवोत्ये प्रयोजनम् । अमी अत्र भमी आसने | अमूई अत्र अमू आसाने । अदस्विभनयोरेकादेशो ऽदसो ऽन्तवद्भवति । यया शस्येन कर्तुमदसो उसे दु दो म एत ईवट्ठयचने [८.२.८०,८१] इति । क तर्हि स्यात् । यत्रै- कादेगो न भवति । अमीभिः अमूभ्याम् ।। + .. ..०८. १ २०.०६.१ ८.

·पा० ६.१.८५.] 11 व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ६१ स्वरितत्वे प्रयोजनम् । कार्या हार्या | तिदतितोरेकादेशस्तितोऽन्तवद्भवति । यथा शक्येत कर्तुं तित्स्वरितम् [६.१.१८५] इति । क तर्हि स्यात् । यत्रैका- देशो न भवति | कार्यः हार्यः ।। स्वरितत्वं विप्रतिषेधात् ।। ८ ॥ स्वरितत्वं क्रियतामेकादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वात्स्वरितत्वं भविष्यति विप्रतिषेधेन । नैप युक्तो विप्रतिषेधः । नित्य एकादेशः । कृतेऽपि स्वरितत्वे प्रामोत्यकृतेऽपि | अनित्य एकादेशः । अन्यथास्वरस्य कृते स्वरितत्वे प्रामोत्यन्य- थास्वरस्याकृते स्वरितत्वे प्रामोति स्वरभिन्नस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति । अन्तरङ्गस्तीकादेशः । कान्तरङ्गता । वर्णावाश्रित्येकादेशः पदस्य स्वरितत्वम् । स्वरितत्वमप्यन्तरङ्गम् । कथम् | उक्तमेतत्पदग्रहणं परिमाणार्थमिति । उभयो- रन्तरङ्गयोः परत्वात्स्वरितत्वं स्वरितत्वे कृत आन्तर्यतः स्वरितानुदात्तयोरेकादेशः स्वरितो भविष्यति ॥ लिङ्गविशिष्टग्रहणादा ॥ ९ ॥ अथवा प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीत्येवमत्र स्वरितत्वं भविष्यति ॥ पूर्वपदान्तोदात्तत्वं च प्रयोजनम् । गुडोदकम् मथितोदकम् । पूर्वपदोत्तरपदयो- रेकादेशः पूर्वपदस्यान्तवद्भवति । यथा शक्येत कर्तुमुदकेऽकेवले पूर्वपदस्यान्त उदात्तो भवतीति । क तर्हि स्यात् । यत्रैकादेशो नास्ति । उदश्चिदुदकम् ।। पूर्वपदान्तोदात्तत्वं च ॥ १० ॥ पूर्वपदान्तोदात्तत्वं च विप्रतिषेधात् । पूर्वपदान्तोदात्तत्वं क्रियतामेकादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वात्पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । पूर्वपदान्तोदात्तत्वस्यावकाशः । उदश्विदुदकम् । एकादेशस्यावकाशः । दण्डानम् क्षुपागम् । इहोभयं प्रामोति । मथितोदकम् गुडोदकम् । पूर्वपदान्तोदात्तत्वं भवति विप्रतिषेधेन || स चावश्यं विप्रतिषेध आश्रयितव्यः । + ६.१.२०१. १.३.१४०*.

·६२ || ध्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ६.१.४. एकादेशे हि स्वरितामसिद्धिः ॥ ११ ॥ एकादेशे हि स्वरितस्याप्रसिद्धिः स्यात् । यो हि मन्यतेऽस्त्वत्रैकादेश एकादेशे कृते पूर्वपदान्तोदात्तत्वं भविष्यतीति स्वरितत्वं तस्य न सिध्यति स्वरितो यानुदात्ते पदादी [८.२.६] इति । गुडोदकम् मथितोदकम् ॥ कृदन्तप्रकृतिस्वरत्वं च प्रयोजनम् । प्राटिता प्राशिता । कृद्गत्योरेकादेशो गते- रन्तवद्भयति । यथा शक्येत कर्तुं गतिकारकोपपदाकृदन्तमुत्तरपदं प्रकृतिस्वरं भव- नोति । क्व नहि स्यात् । यत्र नैकादेशः । प्रकारकः प्रकरणम् ।। कृदन्तप्रकृतिस्वरलं च ॥ १२ ॥ कृदन्तप्रकृतिस्वरत्वं च विप्रतिषेधात् । कृदन्तप्रकृतिस्वरत्वं क्रियतामेकादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वात्कृदन्तप्रकृतिस्वरत्वं भवति विप्रतिषेधेन | कृदन्तप्रकृति- स्वरस्यावकाशः । प्रकारकः प्रकरणम् । एकादेशस्यावकाशः। दण्डासम्क्षुपागम् । इहोभयं प्रामोति । प्राटिता माशिता | कृदन्तप्रकृतिस्वरत्वं भवति विप्रतिषेधेन || स चावश्यं विप्रतिषेध आयितव्यः । एकादेशे ह्यमसिद्धिरुत्तरपदस्यापरत्वात् ॥ १३ ॥ यो हि मन्यतेऽस्त्यत्रैकादेश एकादेशे कृते कृदन्तप्रकृतिस्वरत्वं भविष्यतीति कृदन्तप्रकृतिस्वरत्वं तस्य न सिध्यति । किं कारणम् । उत्तरपदस्यापरत्वात् । न हीदानीमेकादेशे कृत उतरपद पर भवति । ननु चान्तादिवगावेन परम् । उभ- यत आश्रये नान्तादिवत् ।। उत्तरपदवृश्चैिकादेशात् ।। १४ ॥ उत्तरपदवृद्धिधकादेशाद्भवति विप्रतिषेधेन | उत्तरपदवृदेरवकाशः। पूर्वगर्नकः अपरत्रगर्तकः । एकादेशस्यायकाः । दण्टापम् क्षुपामम् । इहोभयं प्रामोति | पूर्व- पुकामशमः भपरपुकामदामः । उत्तरपदवृद्धिर्भयनि विप्रतिषेधेन ॥ एकादेशममास्त्वन्तरगरतीयस्त्वात् ।। १५ ।। एकारेगस्नु भानोति । किं कारणम् । अन्नरगस्य पनीयस्त्यात् । अन्तरङ्गं पनीयो भयति ॥ मत्र को दोपः।

·. पा० ६. १. ८५] ।। व्याकरण यहाभाप्यम् ।। ६३ तत्र वृद्धिविधानम् ॥ १६ ॥ तत्र वृद्धिविधेया ।। नैप दोपः । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति पूर्वपदोत्तरपदयोस्ता- यत्कार्यं भवति नैकादेश इति यदयं नेन्द्रस्य परस्य [७. ३. २२] इति प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । इन्द्रे द्वावचौ । तत्रैको यस्येति लोपेन ह्रियते ऽपर एकादेशेन | अनच्क 'इन्द्रः संपन्नः । तत्र को वृद्धेः प्रसङ्गः । पश्यति त्वाचार्यः पूर्वपदोत्तरपदयोस्तावत्कार्यं भवति नैकादेश इति ततो नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिषेध शास्ति ॥ अथादिवत्वे कानि प्रयोजनानि । आदिवच्चे प्रयोजनं प्रगृह्यसंज्ञायाम् ।। १७ ।। आदिवत्त्वे प्रगृह्यसंज्ञायां प्रयोजनम् । अनी इति वायू इति । द्विवचनाद्विव- चनयोरेकादेशो द्विवचनस्यादिवद्भवति । यथा शक्येत कर्तुमीदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम् [१. १. ११] इति । क तर्हि स्यात् । यत्रैकादेशो न भवति । त्रपुणी इति जतुनी इति ॥ सुप्तिङाविधिषु ।। १८ ॥ सुप्तिङाविधियु प्रयोजनम् । सुप् | वृक्षे तिष्ठति | प्लक्षे तिष्ठति । सुवमुपारे- कादेशः सुप आदिवद्भवति । यथा शक्येत कर्तुं सुबन्तं पदमिति । क तर्हि स्यात् । यत्रैकादेशो न भवति । वृक्षस्तिष्ठति | प्लक्षस्तिष्ठति | सुप् । तिङ् । पचे यज इति । तिङतिङोरेकादेशस्तिङ आदिवद्भवति | यथा शक्येत कर्तुं तिङन्तं पदमिति । क तर्हि स्यात् । यत्रैकादेशो न भवति । पचति यजति । तिङ् ।। आप् । खट्टा माला | आवनापोरेकादेश आप आदिवद्भवति । यया शक्येत कर्तुमावन्तात्सोर्लोपो भव- तीति । व वर्हि स्यात् । यत्रैकादेशो न । क्रुच्चा उणिहा देवविशा ॥ आग्रहणे पदविधौ ॥ १९ ॥ आङ्ग्रहणे पदविधी प्रयोजनम् । अद्याहते । कदाहते | आङनाङोरेकादेश आङ आदिवद्भवति | यथा शक्येत कर्तुमाङो यमहनः [१.३.२८] इत्यान्मनपर्ट भवतीति । क तार्ह स्यात् । यत्रैकादेशो न । आहते ।। २.१.११८. २.१.१.२. १.१.१.

·६४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६. १. ४. आटश्च वृद्धिविधौ ॥ २० ॥ आटश्च वृद्विविधौ प्रयोजनम् । अथैहिष्ट । कहिष्ट | आटोऽद्यशब्दस्य चैकादेश आट आदिवद्भवति । यथा शक्येत कर्तुमाटवाचि वृद्धिर्भवतीति । कतर्हि स्यात् । यत्रैकादेशो न । ऐहिष्ट ऐक्षिष्ट ।। कृदन्तप्रातिपदिकत्वे च ॥ २१॥ कृदन्तप्रातिपदिकत्वे च प्रयोजनम् । धारयः पारयः । कृदकृतोरेकादेशः कृत आदिवद्भवति | यथा शक्येत कर्तु कृदन्तं प्रातिपदिकमिति | क तर्हि स्यात् । यत्रैका- देशो न | कारकः हारकः ॥ नाभ्यासादीनां स्वत्वे ।। २२ ॥ अभ्यासादीनां ह्रस्वत्वे नान्तादिवद्भवतीति वक्तव्यम् । के पुनरभ्यासादयः । अभ्यासोहाम्बार्थनदीनपुंसकोपसर्जनानि । अभ्यासहस्वत्वम् । उपेयाज उपोवाप | अस्वत्वम् | उपोद्यते प्रोद्यते परोह्यते । अम्बार्थनदीनपुंसकोपसर्जनहस्वत्वानि | अम्बात्र अकात्र | कुमारीदम् किशोरीदम् । आराशस्त्रीदम् धानाशप्कुलीदम् | निष्कौशाम्बीदम् निर्धाराणसीदम् । अभ्यासोहाम्बार्थनदीनपुंसकोपसर्जनमहणेन प- हणाट्रस्वत्वं प्रामोति ।। न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।। २३ ॥ न वैतद्वक्तव्यम् । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । अन्तरङ्गं स्वत्वम् । बाहिरगा एते विधयः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे।। वर्णाश्रयविधी च ॥ २४ ॥ वर्णाश्रयविधी च नान्तादिवद्भवतीति वक्तव्यम् । कि प्रयोजनम् । प्रयोजनं खट्वाभिर्जुहावास्या अश्व इति ॥ २५ ॥ इह राष्ट्राभिः मालाभिः भनो भिस ऐस्भवतीत्यैस्भावः पामोनिः । नेप दोपः। नपरकरणसामान भविष्यति । अस्त्यन्यत्तपरकरणे प्रयोजनम् । किम् । ....... १.१५८८.१२.5... ५९.२३.१०.१.१२९४८.

·पा० ६.१. ८६.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ६५ कोलालपाभिः शुभंयाभिः || जुहाव । आत औ गलः [७. १. ३४] इत्यौत्वं प्रामोति || अस्या अश्व इति । एङः पदान्तादति [६. १. १०९] इति पूर्वत्वं प्रामोति ॥ न वातावृप्यातिदेशात् ।। २६ ।। न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । अताद्रूप्यातिदेशात् । नेह ताद्रूप्यमति- दिश्यते । रूपाश्रया वा एते विषयोऽताद्रुप्यान भविष्यन्ति ।। पत्वतुकोरसिद्धः ।। ६ । १।८६ ।। , किमर्थमिदमुच्यते । पत्वतुकोरसिद्ध्वचनमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्गलक्षणभावार्य च ॥ १ ॥ पत्वनुकोरसिद्धत्वमुच्यन आदेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्गलक्षणभावार्थं च । आ- देशलक्षगप्रतिवेधार्थं तावत् । कोसिञ्चत् । योऽसिञ्चत् । एकादेशे कृत इण इनि पत्वं प्रामोति | अलिद्धत्वान्न भवति । उत्सर्गलक्षणभावार्थ च | अधीत्य प्रेत्य। एकादेशे कृते इस्वस्येति तुम्न प्रामोति । असिद्धृत्वाद्भवति ।। अस्ति प्रयोजनमे- तत् । किं तहीति । । तत्रोत्सर्गलक्षणाप्रसिद्धिमत्सर्गाभावात् ।। २ ।। तत्रोत्सर्गलक्षगस्य कार्यस्याप्रसिद्धिः । अधीत्य प्रेत्येति । किं कारणम् । उत्स- र्गाभावात् | हस्त्रस्येत्युच्यने न चात्र इस्वं पश्यामः ।। ननु चासिद्धवचनास्सिन्दम् । असिवचनासिमिति चेन्नान्यस्यामिवचनादन्यस्य भावः ॥ ३ ॥ असिद्धवचनाल्लिद्वमिति चेत्तन । किं कारणम् । नान्यस्यामिवचनादन्यस्य भावः । न ग्यन्यस्यासिद्धवचनादन्यस्य प्रादुर्भावो भवति । न हि देवदत्तस्य दन्नरि हने देवदत्तस्य प्रादुर्भावो भवति || mum400 *६..... "-III ·। ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०६.१.४. . तस्मात्स्यानिवद्वचनमसिद्धत्वं च ॥ ४॥ तस्मात्स्थानिवनायो वक्तव्यो सिद्धत्वं च । अधीत्य प्रेत्येति स्थानिवद्भावः । कोसिञ्चत् योऽसिञ्चदित्यत्रासिद्धत्वम् ॥ स्थानिवद्वचनानर्थक्यं शास्त्रासिद्धत्वात् || ५ ॥ स्थानिवद्वचनमनर्थकम् । किं कारणम् । शास्त्रासिद्धत्वात् । नानेन कार्या- सिद्धत्वं क्रियते । किं तर्हि | शास्त्रासिद्धत्वमनेन क्रियते । एकादेशशास्त्रं तुक्शा- स्त्रेऽसिद्धं भवतीति ।। संप्रसारणडीट्स सिद्धः । संप्रसारणडीट्स सिद्ध एकादेश इति वक्तव्यम् । शकहूपु परिवीपु* । संप्रसारण । डि । वृक्षे च्छन्नम् वृक्षे छत्तम् । डि । इट् । अपचे च्छचम् अपचे छत्तम् ।। संप्रसारणडीगु सिद्धः पदान्तपदाद्योरेकादेशस्यासिद्धवचनात् ॥ ६ ॥ संप्रसारणडीस सिद्ध एकादेशः। कुतः । पदान्तपदाद्योरेकादेशस्यासिद्धवचनात् । पदान्तपदाद्योरेकादेशोऽसिद्धो भवतीत्युच्यते न चैप पदान्तपदाद्योरेकादेशः || यदि पदान्तपदाद्योरेकादेशोऽसिद्धः सुसस्या ओषधीस्कृधि सुपिप्पला ओषधीस्कृधि अत्र पत्वं प्रामोति । तुम्वियि प्रति पदान्तपदाद्योरेकादेशोऽसिद्धः पत्वं प्रत्येकादेशमात्र- मसिद्धं भवति ।। यदि पत्वं प्रत्येकादेशमात्रमसिद्धं शकरपु परिवीषु अब पत्वं न प्रामोति । अस्तु तहविशेपेण । कयं मुसस्या ओषधीस्कृधि सुपिप्पला ओषधीस्कृ- धीति | नैष दोषः । भ्रातुप्पुत्रग्रहणं ज्ञापकमेकादेशनिमित्तात्यत्वप्रतिषेधस्य । यदयं कस्कादिषु भानुप्पुत्रग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो नैकादेशनिमित्तात्पत्वं भव- तीति । यद्येतज्ज्ञाप्यते शकहूपु परिवीप्वित्यत्र पत्वं न प्रामोति । तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् । किं च तुल्य जातीयम् ।. यः कुप्रोः ।। यद्येवं वेजो प्रत्यये परत उरिति . प्रामोति उदिति चेप्यते ! यथालक्षणमप्रयुक्त । अथवा नैवं विज्ञायते पूर्वस्य च पदादेः परस्य च पदान्तस्येति । कथं तर्हि । परस्य च पदादेः पूर्वस्य च पदान्तस्येति ।। आद्गुणः ॥ ६ ।१।८७ ॥ गुणयहणं किमर्थ नादेको भवतीत्येवोच्येत । .६.१.१५,१०८ ६.५.२,८ ३. ५९, ६.१ ६. ६.३. २३२, ६.२.१०२ ८.२.६॥ ८.३ १५५० (२९) ८३.१ ६.१५, १०८ ०१. - ·पा० ६.१.८७.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। आदेकचेगुणः केन आदेकश्चेद्गुणः केनेदानी भविष्यति | खट्वेन्द्रः मालेन्द्रः । खट्वोदकम् मालोद- कम् ॥ स्थानेन्तरतमो हि सः! स्थाने प्राप्यमाणानामन्तरतम आदेशो भवति || ऐदौतावपि तर्हि प्रामुतः । ऐदौतौ नैचि तायुक्तो ऐदौतौ न भविष्यतः । किं कारणम् । एचि दौतावुच्येते ॥ इह तर्हि खट्स- दर्यः मालीः ऋकारस्तहि प्रामोति । ऋकारो नोभयान्तरः॥ १ ॥ उभयोयोऽन्तरतमस्तेन भवितव्यं न च ऋकार उभयोरन्तरतमः || आकार- स्तर्हि प्रामोति । आकारो नर्ति धातो सः आकारो न भविष्यति । किं कारणम् | ऋति धातावाकार उच्यते। तन्नियमार्थ भविष्यति.। ऋकारादौ धातावेव नान्यत्रेति || प्लुतस्तर्हि प्रामोति । पुनश्च विषये स्मृतः । विपये प्लुत उच्यते. यदा च स विपयो भवितव्यमेव तदा प्लुतेन ॥ आन्तर्यात्रिचतुर्मात्राः इदं तर्हि प्रयोजनमान्तर्यनस्त्रिमात्रचतुर्मात्राणां स्थानिनां त्रिमात्रचतुर्मात्रा आदेशा मा भूवनिनि । खट्वा इन्द्रः खट्वेन्द्रः | खट्टा उदकं खलोदकम् । खड्वा ईपा खट्या | खट्टा ऊढा खट्टोदा | खट्वा एलका खलका | खट्टा ओदनः खट्वीदनः । खट्टा ऐतिकायनः खवैतिकायनः । खट्वा औपगवः खट्वीपगवः ॥ अथ क्रियमाणेऽपि गुणग्रहणे कस्मादेवात्र त्रिमात्रचतुर्मात्राणां स्थानिनां त्रिमात्रचतुत्रा आदेशा न भवन्ति । तपरत्वान्न ते स्मृताः ॥ २॥ तपरे गुणवृद्धी । ननु च तः परो यस्मात्सोऽयं तपरः । नेत्याह । तादपि परस्तपरः । यदि तादपि परस्तपर ऋदोरम् [३. ३. २७] इहैव स्यात् यवः * ६.१. ८८. १६. १.९२. * ८.२. ८२-२०२. .

·६८ || व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ६. १. ४. स्तवः । लवः पव इत्यत्र न स्यात् । नैप तकारः । कस्तहि । दकारः । किं दकारे प्रयोजनम् । अथ किं नकारे । असंदेहार्थस्तकारः । यद्यसंदेहार्थस्तकारो दकारोऽपि । अथ मुखमुखार्थस्तकारो दकारोपि ॥ गुणे डिशीटामुपसंख्यानं दीर्घववाधनार्थम् ॥ १॥ गुणे डिशीटामुपसंख्यानं कर्तव्यम् | ङि | वृक्ष इन्द्रः प्लक्ष इन्द्रः । शी । य इन्द्रम् त इन्द्रम् । इट् । अपच इन्द्रम् अयज इन्द्रम् । किं प्रयोजनम् । दीर्घत्व- चाधनार्थम् । सवर्णदीर्घत्वं मा भूदिति ।। न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥२॥ न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षणं सव- दीर्घत्वम् । अन्तरङ्गो गुणः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । आदेकश्चेद्गुणः केन स्थानेन्तरतमो हि सः । ऐदौता नैचि ताबुक्तावकारो नोभयान्तरः ॥ १ ॥ आकारो नर्ति धानी विपये स्मृतः आन्तचिचतुर्मात्रास्तपरत्वान्न ते स्मृताः ॥ २॥ स पुतश्च । एत्येधत्यूठसु ॥६।१ । ८९ ॥ , किमिदमेत्येधत्यो रूपग्रहणमाहोस्विद्धातुमहणम् । किं चातः । यदि रूपग्रहणं सिद्धमुपैति पैति उपैपि पि उपैमि प्रेमीति न सिध्यति । अथ धातुग्रहणं सिद्धमे- तद्भवति || किं नहींति। L इणीकारादौ वृद्धिप्रतिषेधः ॥ १ ॥ इणीकारादौ वृद्धेः प्रतिषेधो वक्तव्यः । उपेतः प्रेत इति । योगविभागारिसद्धम् ॥ २ ॥ योगविभागः करिष्यते | वृद्धिरेचि [८८] । तत एत्येधत्योः ! प्रत्येधत्योधैचि ६.१,१०५.

·पा० ६.१.८९.] {। व्याकरणमहाभाप्यम् ।। वृद्धिर्भवति । तत ऊटि । ऊठि च वृद्धिर्भवतीति । एवमपि आ इत एतः उपेतः प्रेत इत्यत्रापि प्रामोति | आडि पर रूपमत्र वाधकं भविष्यति । नाप्राप्ते पररूप इयं वृद्धिरारभ्यते सा यथेङि पररूपा वाधत एवमाडि पररूपं वाघेत । न वाधते । किं कारणम् । येन नाप्राप्ने तस्य वाधनं भवति न चाप्राप्त एङि पररूप इयं वृद्धिरारभ्यत आङि पररूपे पुनः प्राप्ते चाप्राप्त च । अथवा पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्वाधन्त इतीयं वृद्धिरेङि पररूपं वाधिष्यते नाङि पररूपम् ।। अक्षादूहिन्याम् ॥ ३॥ अक्षादूहिन्यां वृद्धिर्वक्तव्या । अक्षौहिणी ॥ प्रादूहोढोढ्येषैष्येषु ॥ ४ ॥ प्रादूह ऊढ ऊढि एप एष्येत्येतेषु वृद्धिर्वक्तव्या | प्रौहः प्रौढः प्रौढिप्रेपः प्रेप्यः ।। स्वादीरेरिणोः ॥ ५ ॥ स्वादीर ईरिनित्येतयोवृद्धिर्वक्तव्या । स्वैरः स्वैरी ।। ईरिन्ग्रहणं शक्यमक- तुम् । कथं स्वैरीति | इनिनेतन्मत्वर्थीयेन सिद्धम् । स्वैरोऽस्यास्तीति स्वैरी ।। ऋते च तृतीयासमासे ॥ ६ ॥ ऋते च तृतीयासमासे वृद्धिर्वक्तव्या | सुखार्तः दुःखार्तः । ऋत इति किम् । सुखेतः दुःखेतः । तृतीयाग्रहणं किम् । परमतः । समास इति किम् । सुखेनतः ।। प्रवत्सतरकम्बलवसनानां चर्णे ॥ ७ ॥ प्रवत्सतरकम्बलवसनानां चणे वृद्धिर्वक्तव्या । प्रार्णम् वत्सतरार्णम् कम्बला- म बसनार्णम् ॥ ऋणदशाभ्यां च ॥८॥ ऋणदशाभ्यां च वृद्धिर्वक्तव्या | ऋणार्णम् दशार्णम् ॥ ६. १. ९५. +६.१.९४. +५.२. १२५.

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.४. आटश्च ॥६।१।९० ॥ . किमर्थश्चकारः । वृद्धेरनुकर्पणार्थः । नैतदस्ति प्रयोजनम् | प्रकृता" वृद्धिरनु- वर्तिप्यते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनमाटो ऽचि वृदिरेव यथा स्याद्यदन्यत्मामोति तन्मा भूदिति । किं चान्यत्मामोति । पररूपम् । उस्योमावाटः पररूपप्रतिषेधं चोदयि- प्यति। स न वक्तव्यो भवति || . उपसर्गादृति धातौ ॥ ६ । १ । ९१ ॥ धाताविति किमर्थम् । इह मा भूत् । प्रर्षभं धनम् । उपसर्गादृद्धिविधौ धातुग्रहण उक्तम् ।। १ ।। किमुक्तम् । गत्युपसर्गसंज्ञाः क्रियायोगे यस्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रतीति वच- नमिति || क्रियमाणेजप धातुग्रहणे पर्छक इति प्रामोति | यस्क्रियायुक्ताः पादयस्तं प्रतीति वचनान्न भवति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनमुपसर्गादृति धातौ वृद्धिरेव यथा स्याद्यदन्यसामोति तन्मा भूदिति किं चान्यानोति । इस्वत्वमृत्यकः [६. १. १२८] इति । ऋति हस्यादुपसर्गादृद्धिः पूर्वविप्रतिषेधेनेति चोदयिष्यति स न वक्तव्यो भवति ।। छ तुकः संबुद्धिगुणः ॥ २ ॥ छे तुम्भवतीत्यस्मात्संबुद्धिगुणो भवति विप्रतिषेधेन । छे तुग्भवतीत्यस्याव- काशः। इच्छत्ति गच्छति । संबुद्धिगुणत्यावकाशः । अग्ने पायो । इहोमयं प्रामोति । अग्ने छनम् अग्ने छन्नम् । वायो च्छन्नम् वायो छन्नम् | संबुद्धिगुणो भवति विप्र- तिषेधेन || स तर्हि विप्रतिषेधो वक्तव्यः । .. न वा वहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ ३॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षणस्तुक् । अन्तरगलक्षणः संवृद्धिगुणः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे || अन्तरेण विप्रतिषेधम- १.८८. + ६.१.९५* *१.४ ६.*. ६६.१.१२८*. ६.१.०३.७६, ०.३.१०८.

·पा० ६. १. ९०-९१.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। । Lor न्तरेणापि चैतां परिभाषां सिद्धम् । कथम् । इदमिह संप्रधार्यम् । संवृद्धिलोपः क्रियतां गुण इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्गुणः । नित्यः संवृद्धिलोपः । कृतेऽपि गुणे प्रामोत्यकृतेऽपि । गुणोऽपि नित्यः । कृतेऽपि संवुद्धिलोपे प्राप्नोत्यकृतेऽपि । अनित्यो गुणो न हि कृते संबुद्धिलोपे प्रामोति | तावत्येव छैनानन्तयं तत्र तुका भवितव्यम् । तस्माल्लुटूच्यते छे तुकः संबुद्धिगुणो न वा बहिरङ्गलक्षणत्वादिति ।। संप्रसारणदीर्घत्वण्यल्लोपाभ्यासगुणादयश्च ॥ ४ ॥ संप्रसारणदीर्घत्वण्यलोपाभ्यासगुणादयश्च तुको भवन्ति विप्रतिपेधेन || संप्रसा- रणदीर्घत्वस्यावकाशः ! हुतः जीनः संवीतः शूनः । तुकोऽवकाशः । अग्निचित् सोममुत् । इहोभयं प्रामोति । परिवीषु शकहूषु ।। णिलोपस्थावकाशः । कारणा हारणा | तुकः स एव । इहोभयं प्रामोति | प्रकार्य गतः । प्रहार्य गतः ।। अझोप- स्यावकाशः चिकीर्पिता जिहीर्पिता ! तुकः स एव । इहोभयं प्राप्नोति ! प्रचिकीर्घ्य गतः । प्रजिहीर्ण्य गतः ॥ अभ्यासगुणादयश्च तुको भवन्ति विप्रतिषेधेन । के पुन- रभ्यासगुणादयः । स्वत्वात्त्वेत्त्वगुणाः हस्वत्वस्यावकाशः । पपतुः पपुः । तस्थतुः तस्थुः । तुकः स एव । इहोभयं प्रामोति | अपचच्छतुः अपचच्छुः । अत्त्वस्यावकाशः । चक्रतुः चक्रुः । तुकः स एव | इहोभयं प्रामोति ! अपचच्छ्र- दतुः अपचच्छृदुः । इत्त्वस्यावकाशः । पिपक्षति यियक्षति । तुकः स एव | इहोभयं प्रामोति | चिच्छादयिपति चिच्छर्दयिपति | गुणस्यावकाशः । लोलूयते वेभिद्यते । तुकः स एव । इहोभयं प्रामोति । चेच्छिद्यते चोच्छुप्यते || यणादेशादाद्गुणः ॥ ५॥ यणादेशादाद्गुणो भवति विप्रतिषेधेन । यणादेशस्यावकाशः । ध्यत्र मध्वत्र । आद्गुणस्यावकाशः । खट्वेन्द्रः खटोदकम् । इहोभयं प्रामोति | वृक्षोऽत्र प्लक्षोत्र ॥ इरुर्गुणबृद्धिविधयश्च ।। ६ ॥ इरुर्गुणवृद्धिविधयश्च यणादेशाद्भवन्ति विप्रतिषेधेन । इरुरोरवकाशः । आस्ती- र्णम् निपूर्ताः पिण्डाः । यणादेशस्यावकाशः । चक्रतुः चक्रुः । इहोभयं प्रामोति | दूरे ह्यध्वा जगुरिः । मित्रावरुणौ ततुरिः । किरति गिरति || गुणवृद्ध्योरवकाशः। . ** ६. १. ६९. + ६. १. २. 1 ६.१. ०१.६६.४. ५२.६.४.१८. ७.१.५९ १६, ७, ८२. ६.१. ७७, ८. ८.२.६६ ६. १. २२३. 5% ७. १. १००.१०३.

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ {म० ६.१.५ चेता* गौः | यणादेशस्य स एव । इहोभयं प्रामोति | चयनम् चायकः । लवनम् लावकः ॥ - भलोपधातुपातिपदिकप्रत्ययसमासान्तोदाचोदाननिवृत्तिस्वरा एकादेशाच्च ॥ ७ ॥ भलोपधातुपातिपदिकप्रत्ययसमासान्तोदात्तोदात्तनिवृत्तिस्यरा एकादेशाच्च यणा- देशाब भवन्ति विप्रतिषेधेन । भलोपस्यावकाशः । गायः वात्स्यः । एकादेशय- णादेशयोरवकाशः । दधीन्द्रः मधूदकम् । दध्यत्र मध्वत्र । इहोभयं प्रामेति । दाक्षी [ दाक्षायणः** | प्लाक्षी प्लाक्षायणः ।। अचि भलोप एकादेशाद्भवति विप्रतिपे- धेन । अचि भलोपस्यावकाशः ! दाक्षी दाक्षायणः | प्लाक्षी प्लाक्षायणः । एका- देशस्यावकाशः । दण्डायम् क्षुपागम् । इहोभयं प्रामोति | गाङ्गेयः गाङ्गः ।। धातुस्वरस्यावकाशः । पचति पठति । एकादेशयणादेशयोः स एव । इहोभयं प्रामोति । यर्थम् ॥ श्रीपा ।। प्रातिपदिकस्वरस्यावकाशः । आनः। एकादेश- यणादेशयोः स एव । इहोभयं प्राप्नोति ! अग्न्युदकम्। वृक्षार्थम् 1 || प्रत्यय- स्वरस्यावकाशः । चिकीर्षुः औपगवः$$$ । एकादेशयणादेशयोः स एव | इहोभयं प्रामोति | चिकीर्थम् औपगवार्थम् || समासान्तोदात्तस्यावकाशः । राजपुरुषः ब्राह्मणकम्बलः । । एकादेशयणादेशयोः स एव | इहोभयं प्रामोति । राजवैद्यर्थम् . राजवैदीहते ॥ उदात्तनिवृत्तिस्वरस्यावकाशः | नदी कुमारी । एकादेशयणा- देशयोः स एव | इहोभयं पामोति । कुमार्यर्थम् कुमारीहते ॥ अल्लोपाल्लोपौ चार्धधातुके ॥ ८ ॥ अल्लोपालोपो चार्धधातुक एकादेशाद्भवतो विप्रतिषेधेन | अल्लोपस्यावकाशः । चि- कीर्पिता जिहींर्षिताtttt | एकादेशस्यावकाशः । पचन्तिं पठन्ति। इहोभयं पामोति | चिकीर्षक: जिहीर्षक:SSSS || आलोपस्यावकाशः पपिः सोम ददिर्गाः । एकादेशस्यावकाशः । यान्ति वान्ति ! इहोभय प्रामोति । ययतुः ययुः ।। **** ७.३.८५. + ७, १.९०७ २. १९५.६.१.१४८. ६६.१ १०१, ७७ १५, ६.४.१५८. ११.१०७.१.०६.१.१४८. १४.१. १२३% ०.१.२, ६... १४८. .१.११२.६ १.१४८. पा ६.२.४५६ १.०० ८.२... ६.२.१७६.१.२०१८.२ ६-६.२ २३९, ६.१.२६९ htt६.२.१७८ २.४. 11t.१.१४७८२.६. ६.१.२२३. ६.१.१६१. tttt.८. 531% ६.१.१९३. ६१ ६१. . . - ·- पा० ६.१. ९३.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। इयड्वगुणवृझिटित्किन्मित्पूर्वपदविकाराश्च ।। ९॥ इयङवगुणवृद्धिटित्किन्मित्पूर्वपदविकाराश्चैकादेशयणादेशाभ्यां भवन्ति विप्र- '. तिषेधेन | इयडुबङोरवकाशः । श्रियो श्रियः । ध्रुवी भ्रवः । एकादेशयणादे- शयोः स एव । इहोभयं प्रामोति | चिक्षियिव चिक्षियिम | लुलुवतुः लुलुवुः । पुपुवतुः पुपुवुः ।। गुणवृद्ध्योरवकाशः । चेता गौः । एकादेशयणादेशयोः स एव । इहोभयं प्रामोति | साधुचायी नुचायी । नग्नंभावुको**ऽध्वर्युः । शयिता शयि- तुम् ॥ टितोऽवकाशः । अग्नीनाम् इन्दूनाम् । एकादेशयणादेशयोः स एव । इहोभयं प्रामोति । वृक्षाणाम् प्लक्षाणाम् ।। कितोऽवकाश | साधुदायी सुष्टु- दायी । एकादेशयणादेशयोः स एव । इहोभयं प्रामोति । दायकः धायकः ।। मितोऽवकाशः पुणी जतुनी ! एकादेशयणादेशयोः स एव । इहोभयं प्रामोति । अस्थीनि दधीनि | अतिसखीनि ब्राह्मणकुलानि ॥ पूर्वपदविकाराणामवकाशःण । होतापोतारो | एकादेशयणादेशयोः स एव । इहोभयं पामोति । नेप्टोद्गातारी आ- मेन्द्रम् ॥ उत्तरपदविकाराचेति वक्तव्यम् । उत्तर पदविकाराणामवकाशः । समीपम् दुरीपम् । एकादेशयणादेशयोः स एव | होभयं प्राप्नोति } नीपम् वीपम् । प्रेपम् परेपम् ।। , *** . औतोऽम्शसोः ॥ ६।१ । ९३ ।। ओतस्तिङि प्रतिषेधः ॥ १ ॥ ओतस्तिङि प्रतिषेधो वक्तव्यः | अचिनवम् असुनवम् ।। स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । गोग्रहणं करिप्यते | आ गोत इति वक्तव्यम् । गोग्रहणे बोरुपसंख्यानम् ॥ २॥ गोग्रहणे द्योरुपसंख्यानं कर्तव्यम् | द्यां गच्छ । * ६३.२.०८*. + ७.३.८१. ३२.०८. 66 ०.१.०२, ७३. ff ७.१.५?. . *** 104-III ·|| व्याकरणमहाभाप्यम् । [म० ६.१.४. समासाच्च प्रतिषेधः ॥ ३ ॥ समासाच प्रतिषेधो वक्तव्यः । चित्रगुं पश्य । शवलगुं पश्य ॥ ननु चौत इत्युच्यमानेऽपि समासात्यतिपेयो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । इस्वत्वे कृते न भवि- प्यति । इदमिह संप्रधार्यम् । आत्वं क्रियतां इस्वत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादात्वम्। . न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।। ४ ।। न या वक्तव्यः । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । यहिरङ्ग लक्षणमात्वम् । अन्तरङ्ग हस्वत्वम् । असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ ननु चा गोत इत्युच्यमा- नेप समासालतिषेधो न वक्तव्यः । कथम् । इस्वत्वे कृते न भविष्यति । स्था- नियद्भावात्मामोति । ननु चौत इत्युच्यमानेपि स्थानिवद्भावालामोति । नेत्याह | भनल्विधी स्यानिवद्भावः । आ गोत इत्युच्यमानेऽपि न दोपः । प्रतिपिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावः । गोः पूर्वणित्वात्वस्वरेषु स्थानिवन्न भवतीति ॥ स एव नाई दोषो गोग्रहणे द्योरुपसंख्यानमिति । सूत्रं च भिद्यते || यथान्या- समेवास्तु । ननु चोक्तमोतस्तिडि प्रतिषेध इति । . सुबधिकारासिद्धम् ॥ ५ ॥ मुपीति वर्तते । क्व प्रकृतम् । वा सुप्यापिशलेः [९] इति || यद्यनुवर्तत इहापि विभापा पामोति । सुव्यहणमनुवर्तते वामहणं निवृत्तम्। कयं पुनरेकयोगनि- दिष्टयोरेकदेशोऽनुवर्तत एकदेशो न । एकयोगे चैकदेशानुवृत्तिरन्यत्रापि ॥ ६॥ एकयोगनिर्दिष्टानामप्येकदेशानुवृत्तिर्भवति । अन्यत्रापि नावश्यमिहेय | का- न्यत्र | अनुगधिकारः प्रागानड उत्तरपदाधिकारः प्रागगाधिकारात् ।। एवमपि अम्युपसंख्यानं वृद्धिबलीयस्त्वात् ।। ७ ॥ अम्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । गां पदय । किं पुनः कारणं न सिध्यति । वृद्धि- सनीयस्यात् । परत्यालिः प्रामोनि || १.१.९१,..२.११५. ....१२५,६४,१.

·पा० ६. १. ९४.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ७५ न वानवकाशत्वात् ।।८।। न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । अनवकाशत्वात् । अनवकाशमात्वं वृदि वाधिप्यते ।। सावकाशमात्वम् । कोऽवकाशः । द्या गच्छ । द्योश्च सर्वनामस्थाने वृद्धिविधिः ॥९॥ द्योश्च सर्वनामस्थाने वृद्धिर्विधेया । किं प्रयोजनम् । यद्याव इन्द्रेति दर्शनात् ॥ १० ॥ यद्याव इन्द्र ते शतं शतं भूमीरुत स्युः । यावता चेदानी घोरपि सर्वनामस्थाने वृद्धिरुच्यते ऽनवकाशमात्वं वृद्धिं वाधिष्यते ।। एङि पररूपम् ॥ ६।१।९४ ॥ पररूपप्रकरणे तुन्वोर्वि निपात उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ पररूपप्रकरणे तु न्वित्येतयोर्वकारादौ निपात उपसंख्यानं कर्तव्यम् । तु वै त्वै । नु वै न्वै । वकारादाविति किमर्थम् । त्वावत् न्वावत् । निपात इति किमर्थम् । तु वानि । वानि ॥ न वा निपातैकत्वात् ॥ २॥ न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् । निपातैकत्वात् । एक एवायं निपातः । त्वै न्वै ।। नु एवे चानियोगे ॥ ३॥ एवे चानियोगे पररूपं वक्तव्यम् । इह एव इहेव | अद्येव । अनियोग इति किमर्थम् । इहैव भव मा स्म गाः । अत्रैव त्वमिह वयं सुशेवाः ।। . शकन्वादिषु च ॥ ४॥ शकन्ध्वादिषु च पररूपं. वक्तव्यम् । शक अन्धुः शकन्धुः । कुल अटा कुलटा । सीम अन्तः सीमन्तः । केशेप्चिति वक्तव्यम् । यो हि सीनोऽन्तः सीमान्तः स भवति ॥

·11 व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.४. ओव्वोष्टयोः समासे वा 11 ५ ॥ भोत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं वक्तव्यम् । स्थूलौतुः स्थूलोतुः । बिम्बोष्टी बिम्बोष्ठी ॥ एमनादिषु च्छन्दसि ॥६॥ एमनादिषु च्छन्दसि पररूपं वक्तव्यम् । अपां त्वेमन्सादयाम्यपां त्वोझन्सा- दयामि ।। ओमाङोश्च ।। ६।१।९५ ।। किमर्थधकारः । एडीत्यनुकृप्यते 1 किं प्रयोजनम् । इह मा भूत् । अद्य आ ऋदयात् अार्यान् । कदार्यात् ॥ मैतदस्ति प्रयोजनम् । अद्यदर्यादित्येव भवितव्यम् । एवं हि सौनागाः पटन्ति । चोऽनर्थकोऽनधिकारादेडः ॥ उस्योमााटः प्रतिषेधः ॥ १॥ उति पररूप ओमाडोधारः प्रतिषेधो वक्तव्यः । औस्रीयत् औढीयत् औंका- रीयत् ।। स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तमाटश्च[१०] इत्यत्र चका- रस्य प्रयोजनं वृद्धिरेव यथा स्याद्यदन्यलामोति तन्मा भूदिति ॥ उस्यपदान्तात् ।। ६।१।९६ ॥ . अपदान्तादिति किमर्थम् । का उसा कोसा ।। अपदान्तादिति शक्यमकर्तुम् । कस्मान भवति का उसा कोसा | अर्थवद्हणे नानर्यकस्येति । नेपा परिभाषेह शम्या विज्ञानुम् । इह हि दोपः स्यात् । भिन्द्या उस् भिन्युः । छिन्द्या उस् हिन्दुः । एवं नहि लक्षगप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोत्तस्यवेत्येवं न भविष्यति ॥ उत्तरायं मरीपदान्तमहणं कर्तव्यम् । अदो गुणे [९७] अपदान्तायया स्यादिति । रह मा भून् । दण्टामम् भुपाममिति ॥ 1.१.९९.

·पा० ६. १. ९५-१०१.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ७७ अव्यक्तानुकरणस्यात इतौ ॥ ६ । १ । ९८ ॥ इतावनेकाज्ग्रहणं श्रदर्थम् ॥ १ ॥ इतावनेकाज्ग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । श्रदर्थम् | इह मा भूत् । अदिति || नाडितस्यान्त्यस्य तु वा ॥ ६ ।१ । ९९ ॥ नित्यमामेडिते डाचि ॥ १ ॥ नित्यमानेडिते डाचि पररूपं कर्तव्यम् । पटपटायति ॥ . अकारान्तानुकरणादा ॥ २ ॥ अथवाकारान्तमेतदनुकरणम् || भवेत्सिद्धं यदाकारान्तं यदा तु खल्वच्शब्दान्तं तदा न सिध्यति । विचित्रास्तद्धितवृत्तयः | नातस्तद्धित उत्पद्यते || अकः सवर्णे दीर्घः ॥ ६।१।१०१ ॥ सवर्णदीर्घत्व ऋति ऋवावचनम् ॥ १॥ सवर्णदीर्घत्व ऋति ऋ वा भवतीति वक्तव्यम् । होतृ ऋकारः होतृकारः ।। लति लवावचनम् ॥ २॥ लति स्मृ वा भवतीति वक्तव्यम् । होतृ लकारः होतकारः ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये पष्टस्याध्यायस्य प्रथमे पादे चतुर्थमाह्निकम् ॥ . * ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.१. प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ ६ । १ । १०२ ॥ प्रथमयोरित्युच्यते कयोरिदं प्रयमयोर्महणं किं विभत्स्योराहोस्वित्प्रत्यययोः । विभत्तयोरित्याह । कथं ज्ञायते । अचीति* वर्तते न चाजादी प्रथम प्रत्ययौ स्तः । ननु चैवं विज्ञायतेऽजादी यो प्रथमावजादीनां वा यो प्रथमाविति | यत्तर्हि तस्मा- उसो नः पुंसि [१०३] इत्यनुक्रान्तं पूर्वसवर्ग प्रतिनिर्दिशति तज्ज्ञापयत्याचार्यो विभत्तयोमहणमिति । अथवा सुपीति वर्तते ।। अथ किमर्थ पूर्वसवर्णदीर्घोऽमि पूर्णत्व चोच्यते न प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इत्युच्यमाने ऽम्यपि दीर्घः प्रामोति । वृक्षम् पक्षम् । नैप दोपः । यत्पूर्वस्मिन्योगेई दीर्घयहणं तदुत्तरत्र निवृत्तम् । एव- मपीदमिह पूर्वसवर्णमहणं क्रियते तेनाम्यपि पूर्वसवर्णः प्रसज्येत । वृक्षम् प्लक्षम् । दिमात्रः प्रामोति | नेप दोषः । सवर्णमहणं न करिष्यते । यदि सवर्णमहणं न क्रियते कुनो व्यवस्था । आन्तर्यतः । यद्येवममी वायू विमात्रः प्रामोति वृक्षम् प्रक्षम् द्विमात्रः । तस्मात्सवर्णमहणं कर्तव्यं तस्मिथ क्रियमाणे दीर्घयहणमनुवर्तते तस्मिन्ननुवर्तमाने मि पूर्व इत्यपि वक्तव्यम् || अय किमर्थ पृथगुच्यते नेहैवोच्येत प्रथमयोः पूर्वसवर्णोऽमि चेति । यदि प्रथमयोः पूर्वसवर्णदी| भवत्यमि चेत्युच्यते नाम्यपि दीर्घः प्रसज्येत । वृक्षम् लक्षम् । नेप दोषः । दीर्घग्रहणं निवर्तयिष्यते । एवमपि पूर्वसवर्णः प्रसज्येत । सवर्णमहणं न करिप्यते | यदि सवर्णमहर्ण न क्रियते पूर्वस्मिन्योगे विप्रतिषिद्धम् । यदि पूर्वो न दीर्घोज्य दी? न पूर्वः पूर्वो दीर्घचेति विपतिपिदम् । तस्मादुभयमारग्धव्यं पृथक्क वक्तव्यम् ॥ प्रथमयोरिति योगविभागः सवर्णदीर्घार्थः ॥ १॥ प्रयमयोरिति योगविभागः कर्तव्यः। प्रथनयोरकः सवर्णदीप भवति । ततः पूर्वसयर्णः । पूर्वसवर्णदीर्घा भवत्यकः प्रथमयोरिति । किम योगविभागः । सवर्णदीर्घायः । सवर्णदीर्घत्वं यथा स्यात् ।। एकयोगे हि जस्सोः पररूपमसङ्गः ॥२॥ एकयोगे हि सति जस्शसोः पररूप' प्रसज्येत । वृक्षाः लक्षाः । वृक्षान् न- क्षान् ।। ननु च पूर्वसवर्णदीर्घत्वं पररूपं याधिष्यते । नोत्सहते वाधितुम् । किं कारणम् । ......१ १. .१.१.० १.१.११.१...

·पा० ६. १. १०२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ७९ आद्गुणयणादेशयोरपवादा वृद्धिसवर्णदीर्घपूर्वसवर्णादेशास्तेपां पररूपं स्वरसंधिषु ॥ ३ ॥ आद्गुणयणादेशावुत्सी । तयोरपवादा वृद्धिसवर्णदीर्घपूर्वसवर्णादेशाः । तेपां सर्वेपां पररूपमपवादः । तत्सर्ववाधकम् | सर्ववाधकत्वात्मामोति || अथ क्रिय- माणेऽपि योगविभागे यावता पररूपमपवादः कस्मादेव न वाधते । योगविभागो अन्यशास्त्रनिवृत्त्यर्थः । योगविभागोऽन्यशास्खनिवृत्त्यर्थो विज्ञायते || योगविभागोऽन्यशास्त्रनिवृत्त्यर्थश्चेदम्यतिप्रसङ्गः ॥ ४ ॥ योगविभागोऽन्यशास्त्रनिवृत्त्यर्थश्रेदम्यतिप्रसङ्गो भवति | वृक्षम् प्लक्षम् | यथैव हि योगविभागः पररूपं वाधत एवममि पूर्वत्वमपि वाधेत || . नकाराभावश्च तस्मादित्यनन्तरनिर्देशात् ॥ ५ ॥ नत्वस्यांचाभावः । वृक्षान् प्लक्षान् । किं कारणम् । तस्मादित्यनन्तरनिर्देशात् । तस्मादित्यनेनानन्तरो योगः प्रतिनिर्दिश्यते । किं पुनः कारणं तस्मादित्यनेनानन्तरो योगः प्रतिनिर्दिश्यते । इह मा भूत् । एतान्गाः पश्य || अस्तु तीकयोग एव | ननु चोक्तमेकयोगे हि जस्शसोः पररूपप्रसङ्ग इति । नैष दोषः । इज्ग्रहणं तु ज्ञापकं पररूपाभावस्य ॥ ६ ॥ यदयं नादिचि [१०४] इतीज्यहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्या न जस्शसोः पररूपं भवतीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । इज्ग्रहणस्यैतत्प्रयोजनमिद मा भून् । वृक्षाः प्लक्षाः । वृक्षान् प्लक्षान् । यदि च जस्सोः पररूपं स्यादिग्रहणमनर्थकं स्यात् । पश्यति त्वाचार्या न जस्ासोः परल्पं भवतीति तत इज्यहणं करोति ।। नेतदस्ति ज्ञापकम् | उत्तरार्थमेतत्स्यात् । दीर्घाज्जसि च [१०५] इचि चेति । यद्यु- त्तरार्थमेतत्स्यात्तत्रैवायमिन्ग्रहणं कुर्वीत | इहापि तर्हि क्रियमाणं यद्युत्तरार्थ न ज्ञा- पकं भवति ।। एवं तर्हि यद्युत्तरार्थमेतत्स्यानैवायमिज्यहणं कुर्वीत नापि जस्ग्रह- णम् । एतावदयं ब्रूयाही;च्छसि पूर्वसवर्णो भवतीति । तबियमार्य भविष्यति | दीर्घाच्छस्येव नान्यत्रेति । सोऽयमेवं लघीयता न्यासेन सिन्द्रे यदिज्यहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्या न जस्ासोः पररूपं भवतीति ॥ अथवा पुनरस्तु योगविभागः । ननु चोक्तं योगविभागोऽन्यशाखनिवृत्त्यर्थश्वे- दम्यनिप्रसङ्ग इति | नेष दोषः । अभ्यपि योगविभागः करिष्यते । अमि | अमि A 1... - ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६. १.५. यदुन नन्न भवनीति । ततः पूर्वः | पूर्वच भवत्यमीति || यदप्युच्यते नकाराभावश्च तस्मादित्यनन्तरनिर्देशादिति कः पुनरर्दनि तस्मादित्यनेनानन्तरं योग प्रतिनिर्देष्टुम् । एवं किल प्रतिनिर्दिश्येत तस्मात्पूर्वसवर्णदीर्घादिति । तच न । एवं प्रतिनिर्दिश्यते तस्मादको दीर्घादिति । अथवा तस्मात्मथमयोर्दीर्घादिति । अथवा पुनरस्त्वम्येक- योगः । ननु चोक्तं योगविभागोऽन्यशास्त्रनिवृत्त्यर्थश्वेदम्यतिप्रसङ्ग इति । नैष दोषः । मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्वाधन्त इत्येवमयं योगविभागः पररूपं वाधिप्यतेमि पूर्ववं न याधिप्यते । यद्येतदस्ति मध्येऽपवादाः पुरस्तादपवादा इति नार्थ एके- नापि योगविभागेन । पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्वाधन्त इत्येवं पररूपं सव- दीर्घत्वं वाधिप्यते प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घत्वं न वाधिष्यते ।। अथवा सममे योगविभागः करिष्यते । इदमस्त्यतो दी| यत्रि सुपि च [७. ३.१०१; १०२] इति । ततो वक्ष्यामि बहुवचने बहुवचने चातो दी| भवति । नतो झल्येत् । एकारश्च भवति वहुवचने झलीति ॥ इहापि तर्हि पामोति । वृक्षाणाम् पक्षाणाम् । तत्र को दोपः। दीर्घत्वे कृते हस्वाश्रयो नुन मामोति । इदमिह संप्रधा- यम् । दीर्घत्वं क्रियतां भुडिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्याहीर्घत्वम् । नित्यं खल्वपि दीर्घत्यम् । कृतेऽपि नुटि मामोत्यकृतेऽपि । नित्यत्वात्परत्वाच्च दीर्घत्वे कृते हस्यायो नुग्न पामोति { पयं नर्गदहणमिहापि प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । आजसेरअक् [७. १. ५०] इति । तेन कृतेऽप दीर्घले नुविष्यति । इहापि तर्हि पामोति | कीलालपाम् शुभंयाम् | आतो लोपोऽत्र वाधको भविष्यति । इदमिह संप्रधार्यम् । लोपः क्रियतां नुदिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाचुट् | एवं तर्हि हस्वनद्यापो नुडि- त्यत्रातो धोनोः [६.४. १४०] इत्यातो लोपः संवन्धमनुतिप्यते । इहापि नहि प्रानोति । कीलालपानां ब्राह्मणकुलानाम् . नपुंसकस्य नेत्यप्यनुवर्तिप्यते ॥ - तस्माच्च्छमो नः पुंसि ॥ ६ ।१ । १०३ ॥ किमिदं नवं पुंसां पहले भयत्यागेस्वित्पुंशदादपु । कपात्र विदोषः । नतं घुमां गहुने चेशादादिप्यने स्त्रियाम् । नम सिध्यनि । भृकुंमापदयेति ।। नपुंसके गवेष्ट मन मिनि । पण्डान्पंदय । पण्डकान्पदनि ।। ... ...........................१.११११ ·पा० ६.१. १०३-१०७.] || व्याकरणयहाथाप्यम् ।। ८१ स्त्रीशब्दाच प्रसन्यते ॥ १॥ स्त्रीशब्दाच्च प्रामोति । चञ्चाः पश्य | वधिकाः पश्य | खरकुटी: पश्य ।। अस्तु तर्हि पुंशब्दाहहुषु । पुंशब्दादिति चेदिष्टं स्थूरापत्यं न सिध्यति । स्थूरान्पश्येति ॥ कुण्डिन्या अररकायाः अपत्यं च न सिध्यति । कुण्डिनान्पश्यः । अररकान्पश्य ॥ पुंस्प्राधान्यात्प्रसिध्यति ॥ २॥ पुस्प्रधाना एते शब्दास्ततो नत्वं भविष्यति ॥ पुंम्प्राधान्ये त एव स्युर्ये दोषाः पूर्वचोदिताः । भूकुंसान्पश्य । पण्डान्पश्य । पण्डकान्पश्य | चच्चाः पश्य । वधिकाः पश्य | खरकुटीः पश्येति ।। तस्माद्यस्मिन्पक्षेऽल्पीयांसो दोपास्तमास्थाय प्रतिविधेयं दोपेषु ।। नत्वं पुंसां वहुत्वे चेत्'शब्दादिप्यते स्त्रियाम् । नपुंसके तथैवेष्टं स्त्रीशब्दाच प्रसन्यते ॥ १ ॥ पुंशब्दादिति चेदिष्टं स्थूरोपयं न सिध्यति । कुण्डिन्या अररकायाः पुंस्नाधान्यालसिध्यति ।। २ ।। पुंम्प्राधान्ये त एव स्युर्य दोषाः पूर्वचोदिताः । नम्मादथे थवेनवं वधिकादिपु युत्तावत् ।। ३ ।। अमि पूर्वः ॥ ६ । १ । १०७ ॥ या छन्दतीत्येव । यमी व यम्यं च । शनी च शन्यं च | गौरीच गोयं च । किशोरी च किशोयं च ॥ । . 11-11 ·१२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६१.५ संप्रसारणाच ॥ ६।१।१०८॥ चा छन्दसीत्येव । मित्रावरुणौ यज्यमानः । मित्रावरुणो इज्यमानः ।। संप्रसारणात्परपूर्वखे समानाङ्गग्रहणमसमानाङ्गप्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ संप्रसारणात्परपूर्वत्वे समानाङग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् | असमानाङ्ग- प्रतिषेधार्थम् । असमानाङ्गस्य मा भूदिति । शकतर्थम् परिव्यर्थम् ।। सिद्धमसंप्रसारणात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् | असंप्रसारणात् । वाक्यस्य संप्रसारणसंज्ञा न वर्णस्य ।। अथ वर्णस्य संप्रसारणसंज्ञायां दोष एव । वर्णस्य च संप्रसारणसंज्ञायां न दोपः । कथम् । अन्योऽयं संप्रसारणासंप्रसारणयोः स्थान एक आदिश्यते ।। कार्यकृतवादा ||३॥ अथवा सकृत्कृतं पूर्वत्वमिति कृत्वा पुनर्न भविष्यति । तद्यथा | वसन्ते ब्राह्म- णोऽमीनादधीतेति सकृदाधाय कृतः शास्त्रार्थ इति कृत्वा पुनःप्रवृत्तिर्न भवति || विषम उपन्यासः । युक्तं यत्तस्यैव पुनःप्रवृत्तिन भवति यत्तु तदाश्रयं प्रामोति न तच्छक्यं वाधितुम् । तद्यथा । वसन्ते ब्राह्मणो मिष्टोमादिभिः क्रतुभिर्यजेतेत्यन्याधा- ननिमित्तं वसन्ते वसन्त इज्यते । तस्मात्पूर्वोक्त एव परिहारः सिद्धमसंप्रसारणा- दिति ॥ यदि नहि नेदं संप्रसारण हूत इति दीर्घत्वं न प्रामोति । दीर्घत्वं वचनप्रामाण्यात् ॥ ४ ॥ अवकाशं दीर्घत्वं तद्वचनप्रामाण्यानविष्यति ।। अन्तवत्वाहा ॥ ५ ॥ भयया पूर्वस्य कार्य प्रत्यन्तबद्भवतीति दीर्घत्वं भयिष्यति || आटो वृदेरियङ् ॥ ६॥ आटो गृदिर्भवतीत्येनस्मादियङ्गवनि चिनिषेयेन । आटो वृद्धिर्भवतीत्यस्या- 11...१.१०८:१.१.१५.१. ६१.१.२०७४.० 1.४.२.

·पा० ६. १. १०८.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ ३. वकाशः । प्रेसिष्ट ऐहिट । इयडोऽवकाशः । अधीयाते अधीयते । इहोभयं प्रामोति | अध्येयाताम् अध्ययन | इयङादेशो भवति विप्रतिषेधेन || नेप युक्तो विप्रतिषेधः । अन्तरङ्गाटो वृद्धिः । कान्तरङ्गना | वर्णावाश्रित्याटो वृद्धिरङ्गस्ये- यङादेशः । एवं तदिमिह संधार्यम् | आट्रियतामियादेश इति किमत्र कर्त- व्यम् । परत्लादियङ् । नित्य आडागमः | कृतेऽपीयङि प्रामोत्यकृतेऽपि । इयपि नित्यः । कृते ऽप्याटि प्रामोत्यकृतेपि | अनित्य इयङ्ग हि कृत आटि पामोति | किं कारणम् । अन्तरङ्गाटो वृद्धिः । यस्य च लक्षगान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तद- नित्यम् | न चात्राडेवेयङो निमित्तं विहन्त्यवश्यं लक्षणान्तरमाटो वृद्धिः प्रतीक्ष्या । उभयोर्नित्ययोः परत्वादियङादेशः॥ आगुणात्सवर्णदीर्घत्वमाङभ्यासयोः ॥ ७ ॥ आद्गुणात्सवर्णदीर्घत्वं भवति विप्रतिषेधेन । क ! आङभ्यासयोः । आहुणस्या- वकाशः । खट्वेन्द्रः खव्वेदकम् । सवर्णदीर्घत्वस्यावकाशः । दण्डानम् क्षुपागम् । इहोभयं प्रामोति | अद्य आ ऊना अघोदा | कंदा आ ऊना कदोन | उप इइजतुः उपेजतुः । उप उउपतुः उपोपतुः । सवर्णदीर्घत्वं भवति विप्रतिषेधेन || अभ्या- सार्थेन तावन्नार्थः | अस्त्वत्राद्गुगो ऽयवौ च हलादिशेषः पुनराद्गुणो भविष्यति । भवेत्सिद्धम् उपेजतुंः उपेजुरिति । इदं तु न सिध्यति उपोपतुः उपोपुरिति । अत्र ह्याद्गुणे. कृत ओदन्तो निपात इति प्रगृह्यसंज्ञा प्रगृह्यः प्रकृत्येति प्रगृह्याश्रयः प्रकृति- भावः प्रामोति | पदान्तप्रकरणे प्रकृतिभावो न चेप पदान्तः । पदान्तभक्तः पदान्त- ग्रहणेन पाहिप्यते । एवं तातदेवात्र नास्त्योदन्तो निपात इति | किं कारणम् । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति || इहापि तर्हि अद्योढा कदोहेति भवेद्रूपं सिद्धं स्यात् स्वरदोषस्तु ।। ८ ॥ स्वरे तु दोपो भवति | अद्योता एवं स्वरः प्रसज्येत अद्योना** इति चेप्यते ॥ आडि पररूपवचनं चिदानीमनर्थकं स्यात् । नानर्थकम् | ज्ञापनार्थम् ! किं ज्ञाप्यम् । आङि पररूपवचनं तु ज्ञापकमन्तरङ्गबलीयस्त्वस्य ।। ९ ।। एतज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्तरङ्गं बलीयो भवतीति । किं पुनरिहान्तरङ्ग किं वहिरडं यावता द्वे पदे आश्रित्य सवर्णदीर्घत्वमपि भवत्याद्गुणोऽपि | धातूपसर्गयोर्यत्कार्य ६.२. 3८; ७ 2.३० ६.४.७२, ०७. ६२.१.१५७६.२.१२५. ६.१.८५१०२. T३.२. १९; ८.२.६. ** ८.२.१.

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६. १.५. तदन्तरङ्गम् । कुत एतत् । पूर्वमुपसर्गस्य हि धानुना योगो भवति नाद्यशब्देन । किमर्थं तद्यशब्दः प्रयुज्यते । भद्यशब्दस्यापि समुदायेन योगो भवति || किमे- नस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रयोजनं पूर्वसवर्णपूर्ववतहिलोपटेनयङिस्मिन्ङिणलोत्वमन्तरङ्गं वहिरङ्गलक्षणावर्णविकारात् ।। १० ।। पूर्वसवर्णः प्रयोजनम् । अग्नी अत्र | वायू अत्र | पूर्वसवर्णश्च प्रामोति बहिर- झलक्षणश्च वर्णविकार आवादेशः । पूर्वसवर्णदीर्घत्वं भवत्यन्तरङ्गतः । पूर्वसवर्ण || पूर्यत्व । शकर्थम् परिव्यर्थम् । पृर्वत्वं च प्रामोनि बहिरङ्गलक्षणव वर्गविकारः सवर्णदीर्घत्वम् । पूर्वत्वं भवत्यन्तरङ्गतः । पूर्वव || तहिलोप | अकार्यत्र अ- हार्यत्र | पचेदम् । तहिलोपौ च प्रामुतो बहिरङ्गलक्षणश्च वर्णविकारः सवर्णदीर्घ- त्वम् । तहिलोपो भवतोऽन्नरडतः । तहिलोप । टेन | वृक्षणात्र प्लक्षेणात्र | इनादेशच प्रामोति बहिरङ्गलक्षणश्च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् । इनादेशो भव- त्यन्तरङ्गतः । टेन || डेर्य । वृक्षायात्र प्लक्षायात्र । डेर्यादेशचा प्रामोति बहिर- इतक्षगश्च वर्णविकार एड: पदान्तादति [६. १. १०९] इति परपूर्वत्वम् । डेर्यादेशो भवत्यन्तरङ्गतः । देय | डिस्मिन् । यस्मिन्निदम् तस्मिन्निदम् । स्मिन्मा- वश्व प्रामोति बहिरङ्गलक्षणश्च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् । स्मिन्भावो भवत्यन्त- रङ्गनः । डिस्मिन् || डिणलौत्वम् । अमाविदम् । ययावत्र | डिणलौत्वं प्रामोति वहिरहालक्षश्च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम्।। | औत्वं भवत्यन्तरङ्गतः ।। मेलानि सन्ति प्रयोजनानि । विप्रतिषेधेनाप्येतानि सिद्धानि ॥ इदं ताई प्रयोजनम् । वृक्षा भत्र । प्लक्षा भत्र ! पूर्वसवर्णच प्रागोनि बहिरङ्गलक्षणश्च वर्णविकारोऽतो रोर- मुतादप्लुते [६. १. ११३] इत्युत्त्वम् । पूर्वसवर्णो भवत्यन्तरगतः । न चावश्य- मिदमेष प्रयोगनम् । आये योगे पनि प्रयोजनानि सन्ति यदर्थमेपा परिभाषा कर्तव्या । प्रतिविधेयं दोषेषु ॥ । ख्यत्यासरस्य ॥ ६।१ । ११२ ॥ निमिदं यत्यादिनि । मविपत्योर्विनप्रणम् । किं पुनः कारणं मखिप- ·पा० ६. १. ११२.११३.] 11 व्याकरणमहाभाप्यम् ।। त्योर्विकृतग्रहणं क्रियते न सखिपतिभ्यामित्येवोच्येत । नैवं शक्यम् | गरीयांश्चैव हि निर्देशः स्यात् । इह च प्रसंज्येत | अतिसखेरागच्छामि | अतिसखेः स्वम् । इह च न स्यात् । सखीयतेरप्रत्ययः । सख्युः पत्युः | लूनीयतेरप्रत्ययः । लून्युः पून्युः ।। अतो रोरप्लुतादप्लुते ॥ ६ । १ । ११३ ॥ किमर्थमप्लुतादप्लुत इत्युच्यते । प्लुतात्परस्य प्लुते वा परतो मा भूदिति | प्लुता- परस्य | सुस्रोता३ अत्र न्वसि । प्लुते परतः । तिष्टतु पय आईग्निदत्त । अतो ऽतीत्युच्यते कः प्रसङ्गः प्लुतात्परस्य प्लुते वा परतः स्यात् । असिद्धः प्लुतस्तस्यासि- द्धत्वात्यामोति । अथाप्लुतादप्लुत इत्युच्यमाने यावतासिद्धः प्लुतः कस्मादेवात्र न प्रामोति । अप्लुतभाविनोऽप्लुतभाविनीत्येवमेतद्विज्ञायते ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धः प्लुतः स्वरसंधिपु । कथं ज्ञायते । यदयं प्लुतः प्रकृत्यतिाप्लुतस्य प्रकृतिभावं शास्ति ! सतो हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् । अप्लुतादप्लुतवचने कारहशोः समानपदे प्रतिषेधः ॥ १॥ अप्लुतादप्लुतवचने ऽकारहशोः समानपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः । पयोरेट् पयो३द ॥ . न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ २॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । वहिरङ्गलक्षणत्वात् । वहिरङ्गः प्लुतः । अन्त- रङ्गमुत्त्वम् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । इहापि तर्हि प्रामोति | सुत्तोता३अत्र न्वसि । अन्तरङ्गोत्र प्लुतो बहिरङ्गमुत्त्वम् ।। क पुनरिहान्तरङ्ग: प्लुतः क वा वहिरङ्गमुत्त्व- मुत्त्वं वान्तरङ्गं प्लुतो वा बहिरङ्गः । वाक्यान्तस्य वाक्यादावन्तरङ्गः प्लुतो बहिरङ्ग- मुत्त्वम् । समानवाक्ये पदान्तस्य पदादावुत्त्वमन्तरङ्गं बहिरङ्गः प्लुतः ।। किं पुनः कारणं बहिरङ्गत्वमुत्त्वे हेतुळपदिश्यते न पुनरसिद्धत्वमपि | यथैव ह्ययं बहिरङ्ग एवमसिद्धोऽपि । एवं मन्यते । असिद्धः प्लुत आश्रयात्सिद्धो भवति । अथवा यस्यां नाप्राप्तायां परिभापायामुत्त्वमारभ्यते साश्रयासिद्धा स्यात् । कस्यां च ना- . प्राप्तायाम् । असिद्धपरिभापायाम् | वहिरङपरिभापायां पुनः प्राप्तायामप्राप्तायां च ॥ ८.२.४४; १. 1८.२.८४. * ८.२.८६. १८.२.२. ** ६.१.१२४.

·. ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। नान्तःपादमव्यपरे ॥६।१।११५ ॥ कस्यायं प्रतिषेधः । नान्तःपादमिति सर्वप्रतिषेधः । नान्तःपादमिति सर्वस्यायं प्रतिषेधः । कथम् । अचीति' वर्तते । अचि यलामोति तस्य प्रतिषेधः । नान्तःपादमिति सर्वप्रतिपेधश्चदतिप्रसङ्गः ॥ १॥ नान्तःपादमिति सर्वप्रतिषेधश्चेदतिप्रसङ्गने भवति । इहापि प्रामोति । अन्वग्निरु- पसामग्रमख्यत् । प्रत्यनिरुपसामग्रमख्यत् ॥ एवं तीतीति। वर्तते । अकाराश्रयं यत्यामोति तस्य प्रतिषेधः । अकाराश्रयमिति चंदुत्त्ववचनम् ॥ २॥ अकाराश्रयमिति चेदुत्वं वक्तव्यम् । कालो अश्वः । शतधारो अयं मणिः ।। अयवोः प्रतिषेधश्च ॥ ३ ॥ अयवोध प्रतिषेधो वक्तव्यः । सुजाते अश्वसूनृते । अध्वर्यो अद्रिभिः सुतम् । शुक्रं ते अन्यत् ॥ एकरणारिसद्धम् । एडोनीति वर्तते । एकोऽति यत्मामोति तस्य प्रतिषेधः । एड्करणासिमिति चेदुत्त्वप्रतिषेधः ॥ ४ ॥ एड्रहकरणासिद्धमिति चेदुत्त्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । अनेरत्र । वायोरत्र । भतो रोरगुतादप्लुते [११३] एडवेत्युत्त्व प्रामोति ॥ पुनरेग्रहणात्सिद्धम् ॥ ५॥ पुनरेडहणं कर्तव्यम् || ताई कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । ननु पौत्तमे करणासिदमिति नेदुत्त्वप्रतिषेध इति । नैष दोपः । पदान्ताभिसंवद्धमे- इहणमनुयतते न रेडः पदान्तात्परो रुरस्ति । : . अवङ् स्कोटायनस्य ॥ ६ । १ । १२३ ।। गोरवचनं गवाने स्वरमिद्यर्थम् ।। १ ।। गोरग्यतथ्यः । किं प्रयोजनम् । गामे स्थरमियर्यम् । गया स्वरसिद्धिर्यया ग्यात् । गयापम् ॥ ११.८.

·पा० ६. १. ११५-१२५.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। अवडादेशे हि स्वरदोपः ॥ २॥ अवङादेशे हि स्वरे दोषः स्यात् । अन्तोदात्तस्यान्तर्यतोऽन्तोदात्त आदेशः प्रसज्येत ! कथं पुनरयमन्तोदात्तो यदेकाच् । व्यपदशिवन्नावेनं | यथैव तर्हि व्यपदेशिवनावेनान्तोदात्त एवमायुदात्तोऽपि तत्रान्तर्यत आद्युदान्तस्याद्युदात्त आदेशो भवति | सत्यमेवमेतत् । न विदं लक्षणमस्ति प्रातिपदिकस्यादिरुदात्तो भवतीति । इदं पुनरस्ति प्रातिपदिकस्यान्त उदात्तो भवतीति । सोऽसौ लक्षणेनान्तोदात्तस्तत्रान्त- र्यतोऽन्तोदात्तस्यान्तोदात्त आदेशः प्रसज्येत ।। यदि पुनर्गमे? विधीयेत । किं कृतं भवति । प्रत्ययाद्युदात्तत्वे कृत आन्तर्यत आधुदात्तस्यायुदात्त आदेशो भविष्यति । कथं पुनरयमायुदात्तो यदेकाच् । व्यप- देशिवनावेन | यथैव तर्हि व्यपदेशिवनावेनाबुदात्त एंवमन्तोदात्तोऽपि तत्रान्तर्यतो अन्तोदात्तस्यान्तोदात्त आदेशः प्रसज्येत । सत्यमेवमेतत् । न विदं लक्षणमस्ति प्रत्ययस्यान्त उदात्तो भवतीति । इदं पुनरस्ति प्रत्ययस्यादिरुदात्तो भवतीति । सोऽसौ लक्षणेनाद्युदात्तस्तत्रान्तर्यत आद्युदात्तस्याद्युदात्त आदेशो भविष्यति ।। एतदप्यादेशे नास्त्यादेशस्यादिरुदात्तो भवतीति । प्रकृतितोऽनेन स्वरो लभ्यः। प्रकृतिधास्य यथैवायुदात्तैवमन्तोदात्तापि ।। एवं तर्हाद्युदात्तनिपातनं करिष्यते स निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरस्य वाधको भविप्यति । एवमप्युपदशिवन्नावो वक्तव्यः । ययैव निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरस्य वाधक एवं समासस्वरस्यापि | गवास्थि ग- चाक्षिा || . इन्द्रे च ।। ६ । १ । १२४ ॥ इन्द्रादाविति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । गवेन्द्रयज्ञे वीहीति || तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नैवं विज्ञायत इन्द्रेऽचीति । कथं तर्हि । अचि भवति । कतरस्मिन् । इन्द्रेऽचीति || प्तप्रगृह्या अचि नित्यम् ॥ ६।१ । १२५ ॥ नित्यग्रहणं किमर्थम् । विभाषा मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । पूर्वस्मिन्नेव ६.१.२२३.

·स्ट || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६. १. ५. योगे' विभापायहणं निवृत्तम् ।। इदं तर्हि प्रयोजनं प्लुतप्रगृह्याणामचि प्रकृतिभाव एव यया स्याद्यदन्यत्मामोति तन्मा भूदिति | किं चान्यलामोति । शाकलम् । सिनित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेधं वक्ष्यति स न वक्तव्यो भवति ।। अयाज्महणं किमर्थम् । अत्रि प्रकृतिभायो यथा स्यात् । पुतपगृह्येप्वज्ग्रहणमनर्थकमधिकारात्सिद्धम् ॥ १॥ मुतप्रगृह्येवमहणमनर्थकम् । किं कारणम् । अधिकारादेव सिद्धम् । अनीति प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । इको यणचि [६. १. ७७] इति । तनु तस्मिन्मरुतिभावार्थम् ॥ २॥ नत्तु द्वितीयमज्यहणं कर्तव्यं प्रकृतिभावार्थम् । तस्मिन्नचि पूर्वस्य प्रकृतिभावो यया स्यात् । इह मा भूत् । जानु उ अस्य रुजति | जानू' अस्य रुजति । जान्यस्य* रुजतीति । अथ किमय सुतस्य प्रकृतिभाव उच्यते । स्वरसंधिर्मा भूदिति । उच्यमाने ज्येतस्मिन्स्वरसंधिः प्रामोति । प्लुते कृते न भविष्यति । असिद्ध: प्लुतस्तस्यासिद्ध- व्यायामोति । मुमपरुतिभाववचनं तु ज्ञापकमेकादेशान्मुनी विप्रतिषेधैनेति ॥ ३ ॥ यदयं पुनः प्रकृत्येति प्रतिभावं गास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्य एकादेशात्लुतो भवति विप्रतिषेधेनेनि । एकादेशामुनो विमतिपेधेनेति चेच्यालेन्द्र तिममङ्गः ॥ ४ ॥ एकादेशानुनी विप्रतिषेधेनेति चेस्यालेन्द्र निप्रमठो भनि | शालायामिन्द्रः बालेन्द्रः । . न वा बहिरङ्गलक्षणवात् ।। ५ ।। न यानिपगडः । किं वारणम् । पहिरलक्षगन्यात् । पहिरङ्गः नः । अन्न- रए एकातः । अमिर यदिरामन्नाले । 116.२.१.

·पा० ६. १. १२६-१२७.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ८९ आङोऽनुनासिकश्छन्दसि ॥ ६।१।१२६ ॥ आडोऽनर्यकस्य ॥ १॥ आङोऽनर्थकस्येति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । इन्द्रो वाभ्यामातरत् ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । बहुलवचनान भविष्यति । आडनेऽनुनासिकश्छन्दसि बलम् || इकोऽसवणे शाकल्यस्य हखश्च ॥ ६ । २ । १२७ ।। किमर्थश्वकारः | प्रकृत्येत्येतदनुकृप्यते । किं प्रयोजनम् । स्वरसंधिर्मा भू- दिति || नेतदस्ति प्रयोजनम् । हस्त्रवचनसामर्थ्यान्न भविष्यति ।। भवेदीर्वाणां इस्ववचनसामर्थ्यात्स्वरसंधिर्न स्याङ्स्वानां तु खलु स्वरसंधिः प्रामोति । हूस्वा- नामपि ह्रस्ववचनसामर्थ्यात्स्वरसंधिर्न भविष्यति । न ह्रस्वानां ह्रस्वाः प्रानुवन्ति न हि. भुक्तवान्पुनर्भुते न च कृतश्मश्रुः पुनः मधूणि कारयति । ननु च पुनः- प्रवृत्तिरपि दृष्टा । भुक्तवानपि पुनर्भुड़े कृतश्मश्रुथ पुनः इमश्रृणि कारयति । साम- ान्तत्र पुनःप्रवृत्तिर्भवति भोजनविशेषाच्छिल्पिविशेपाहा हस्वानां पुनर्हस्ववचने न किंचित्प्रयोजनमस्ति । अकृतकारि खल्वपि शास्त्रमग्निवत् । तद्यथा । अग्निर्य- ददग्धं तहति || हस्त्रानामपि हस्ववचन एतत्प्रयोजनं स्वरसंधिर्मा भूदिति | कृ- तकारि खल्वपि शास्त्र पर्जन्यवत् । तद्यथा । पर्जन्यो यावदनं पूर्ण च सर्वमभि- वर्षति || इदं तर्हि प्रयोजनं प्लुतप्रगृह्या अनुकृप्यन्ते । इकोऽसवणे शाकल्यस्य ह्र- स्वच गुंतप्रगृह्याच प्रकृत्या | नित्यग्रहणस्याप्येतत्प्रयोजनमुक्तम् । अन्यतरच्छक्य- मवक्तुम् ॥ सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिपेषः ॥ १ ॥ सिन्नित्यसमासयोः शाकलस्य प्रतिपेथो वक्तव्यः । अयं ते योनिक्रत्वियः । प्रजां विन्दाम ऋत्वियाम् । वैयाकरणः सौबश्वः ।। नित्यग्रहणेन नार्थः । सित्स- मासयोः शाकलं न भवतीत्येव । इदमपि सिद्धं भवति | वाप्यामश्वो वाप्यवः । नद्यामातिनद्यातिः॥ ६.१.१२.. 1231-III ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६, १.५ ईया अक्षादिषु च्छन्दसि प्रकृतिभावमात्रम् ॥ २॥ ईपा अक्षादिषु च्छन्दसि प्रकृतिभावमात्रं द्रष्टव्यम् । ईषा अक्षः | का ईमरे पिशकिला | यथा अङ्गदः ॥ ऋत्यकः ।।६।१।१२८॥ + किमर्थमिदमुच्यते । ऋत्यकः सवार्थम् ॥ १ ॥ सवार्थोऽयमारम्भः | होतृ ऋश्यः ।। अनिगन्तार्थ च ॥ २॥ खट्र ऋश्यः । माल कश्यः ।। ऋति इस्वादुपसर्गादृद्धिर्विप्रतिपेधेन ॥ ३ ॥ ऋति हस्यो भवतीत्येतस्मादुपसर्गादृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन* | ऋति हस्यो भवतीत्यस्यावकाशः । खट्स कश्यः | माल ऋश्यः । उपसर्गाद्धरवकाशः । विभापा हस्यत्वं यदा न ह्रस्वत्वं सोऽयकाशः 1 हस्वप्रसङ्ग उभयं प्रामोति । उपाति प्राति । उपसर्गाद्वृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन ॥ स तर्हि विप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तं तत्रो धातुमहणस्य प्रयोजनमुपसर्गादृति धातौ वृद्धिरेव यथा स्याद्यदन्यत्मामोति तन्मा भूदिति ॥ अप्लुतबदुपस्थिते ॥ ६ । १ । १२९ ॥ उपस्थित इत्युच्यते किमिदमुपस्थितं नाम | अनार्य इतिकरणः । मुलोका३ इति मुसोकोति ॥ अथ पहननं किमर्थम् । वचनं मुतकार्यमतिपेधार्थम् ॥ १ ॥ यहननं क्रियते मुनकार्यप्रनिषेधार्यम् । इनकार्य प्रनिषिध्यते विमावता न प्रति- 1६.५..

·पा० ६.१. १२८-१३५.] !! ब्याकरणमहाभाप्यम् ।। ९१ पिध्यते । किं चेदानी त्रिमात्रताया अप्रतिषेचे प्रयोजनं यावता प्लुतकार्ये प्रतिषिद्धे स्वरसंधिना भवितव्यम् । नुतप्रतिपेथे हि प्रगृह्यनुतप्रतिपेधप्रसङ्गोऽन्येन विहितत्वात् ॥ २ ॥ प्लुतप्रतिषेधे हि सति प्रगृह्यस्यापि प्लुतस्य त्रिमात्रतायाः प्रतिषेधः प्रसज्येत | अग्नी३ इति | वायू३इति । किं चेदानीं तस्या अपि त्रिमात्रताया अप्रतियेथे प्रयोजन यावता प्लुतकार्ये प्रतिपिद्धे स्वरसंधिना भवितव्यम् | न भवितव्यम् । किं कारणम् । अन्येन विहितत्वात् । अन्येन हि लक्षणेन प्लुतप्रगृह्यस्य प्रकृतिभाव उच्यते प्रगृह्यः प्रकृत्येति ॥ ई३ चाक्रवर्मणस्य ।।६।१।१३० ॥ किमर्थमिदमुच्यते । ई३ चाक्रवर्मणस्येत्यनुपस्थितार्थम् ॥ १ ॥ अनुपस्थितार्योऽयमारम्भः | चिनु हो३ इदम् चिनु हीदम् । नुनु ही३ इदम् सुनु हीदम् ।। ईकारग्रहणेन नार्थः । अविशेपेण चाक्रवर्मणस्याचार्यत्याप्लुतवद्भव- तीत्येव । इदमपि सिद्धं भवति | वशा३ इयम् वशेयम् ।। दिव उत् ॥ ६ । १ ।१३१ ॥ किमर्थस्तकारः । तपरस्तत्कालस्य [१. १. ७०] इति तत्कालो यथा स्यात् ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । आन्तर्यतोऽर्धमात्रिकस्य व्यञ्जनस्य मात्रिको भविष्यति || न सिध्यति । ऊटिकृत आन्तर्यतो दीर्वस्य दीर्घः प्रामोति तदर्थ तपरः कृतः। एवमर्थ तपरः क्रियते ॥ सुट्रात्पूर्वः ॥ ६ । १ । १३५ ॥ कात्पूर्वग्रहणं किमर्थम् | कात्पूर्वो यथा स्यात् | संस्कर्ता संस्कर्तुम् । नेतदस्ति 3 +१.१०.

·९२ || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म०.६. प्रयोजनम् । मुडित्यादिनिडोऽयं करोनिश्च ककारादिस्तत्रान्तरेण कात्पूर्वग्रहणं कात्पूर्व एव भविष्यति ।। अत उत्तरं पठति । मुटि कारपूर्ववचनमककारादौ कात्पूर्वार्थम् । मुटि कात्पूर्ववचनं क्रियतेऽकका- रादौ करोती कात्पूर्वो यथा स्यात् । संचस्करतुः संचस्करुः ॥ सुटि कात्पूर्ववचनमककारादी कात्पूर्वार्थमिति चेदन्तरेणापि तत्सिद्दम् ॥१॥ मुटि कात्पूर्ववचनमककारादी कात्पूर्वार्थमिति चेदन्तरेणापि कात्पूर्वमहर्ण सि- दुम् । कथम् । वचनात्मुद्धिपतिषेधेन । दिवचन क्रियतां सुद्धिति मुद्भविप्यति विप्रतिषेधेन । तत्र द्विर्वचनं भवतीत्यस्यावकाशः । विभिदतुः विभिदुः । मुटोऽवकाशः । संस्कर्ता संस्कर्तुम् । इहोभयं प्रामोति । संचस्करतुः संचस्करुरिति | मुड़यति विप्रतिषेधेन ।। द्विवचनात्मविप्रतिषेधेनेति चेहि ते शब्दान्तरभावात्पुनःप्रसङ्गः ॥२॥ दिवचनात्सुद्धिप्रतिषेधेनेति चेद्विभूते शब्दान्तरस्याकृतः मुडिनि पुनः सुद् , स्यात् ।। द्विर्भूते शब्दान्तरभावात्पुनःप्रसङ्ग इति चेद्विवचनम् ॥ ३ ॥ सुटि कृते शब्दान्तरस्याकृतमिति पुनर्विचनं ग्रामोति ।। तथा चानवस्था ॥ ४ ॥ पुनः मुद् पुनाईयचनमिति चक्रकमव्यवस्था प्रमज्येत ।। नास्ति चक्रकप्रसङ्गः । न खव्ययस्थाकारिणा शास्वेग भवितव्यम् । शास्खनो हि नाम व्यवस्था । तत्र सुटि कृते द्विर्यचनं हिर्यचनेनावस्थान भविष्यति ।। अड्यवाय उपसंख्यानम् ।। ५ ॥ अट्टययाय उपमेण्यानं कर्तव्यम् । समस्करोन् समस्कार्पत् ि॥ अभ्यासव्यवाये च ॥ ६ ॥ अभ्यासथ्य याये नोपमख्याने कर्तःपन् । मंगवारनुः संचम्करः ॥ किमुच्यते गामणयाग इनि यदेदानीमेयोन द्विवचनामुदिपनिधेनि | .

·. पा०६.१.१३५.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ९३ अविप्रतिषेधो वा वहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ ७ ॥ अविप्रतिषेधो वा पुनः सुतः । किं कारणम् । बहिरङ्गालक्षणत्वात् | वहिरङ्गल- क्षणः सुट् । अन्तरङ्ग द्विवचनम् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ।। एवमर्थमेव तार्ह कात्पूर्वग्रहणं कर्तव्यं कात्पूर्वो यथा स्यात् ॥ क्रियमाणेऽपि वै कात्पूर्वग्रहणेऽत्र न सिध्यति न ह्ययं कात्पूर्वग्रहणेन शक्यो मध्ये प्रवेशयितुम् | किं कारणम् | आदिलिङ्गोऽयं क्रियते करोतिश्च ककारादिदृष्टश्च पुन- रातिदेशिकः करोतिरककारादिः ।। पाक्षिक एप दोपः | कतरस्मिन्पक्षे | सुधिौ दैतं भवति । अविशेषेण वा विहितस्य नुटः कात्पूर्वग्रहणं देशप्रकृप्त्यर्थं स्यादिशे- पेण वा विधिरिति | विचनविधौ चापि दैतं भवति । स्थाने विचनं स्याहिःप्र- योगो वा र्विचनमिति । तद्यदा दिःप्रयोगो द्विवचनमविशेषेण विहितस्य च तुटः कात्पूर्वग्रहणं देशप्रकृप्त्यर्थं तदैप दोपः | यदा हि स्थाने दिर्वचनं तदा यद्येवावि- शेषेण विहितस्य सुटः कात्पूर्वग्रहणं देशप्रकृप्त्यर्थमथापि विशेषविधिर्न तदा दोषो भवति || दिःप्रयोगे चापि द्विवचने न दोपः । संपरिभ्यामिति नेपा पञ्चमी । का तर्हि । तृतीया | संपरिभ्यामुपसृष्टस्येति । व्यवहितधाप्युपसृष्टो भवति ।। उपदेशिवचनं च ॥ ८ ॥ उपदेशिवन्नावश्च वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । लिटिगुणचङिदीर्घप्रतिषेधार्थम् ।। ९॥ लिटि गुणार्थं चङि दीर्वप्रतिषेधार्थम् । लिटि गुणार्थं तावत् । संचस्करतुः संचस्करुः | चङि दीर्घप्रतिषेधार्थ च । समचिस्करत् ।। लिटि गुणार्थेन तावन्नार्थः । वक्ष्यत्येतत्संयोगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कृबर्थमिति | चडि दीर्घप्रतिषेधा- थेनापि नार्थः । मदमितीयं भगवतः कृत्रिमा संज्ञा । युक्तमिह द्रष्टव्यं किमन्तरङ्गं किं वहिरङ्गमिति | धातूपसर्गयोः कार्यं यत्तदन्तरङ्गम् । कुत एतत् | पूर्वं हि धातु- रुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेनेति । नैतत्सारम् । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण | साधनं हि क्रियां निवर्तयति तामुपसर्गो विशिनष्ट्यभिनिवृत्तस्य चार्थस्योपसर्गेण विशेषः शक्यो वक्तुम् | सत्यमेवमेतत् । यस्त्वसौ धातूपसर्गयो- रभिसंवन्धस्तमभ्यन्तरं कृत्वा धातुः साधनेन युज्यते । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । यो हि मन्यते पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पञ्चादुपसर्गेणेति तस्य आस्यते गुरुणेत्य- + e.१.१०. + 0.2. ९४. ६७.४.१०.

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। म० ६, १.५. कर्मक उपास्यते गुरुरिति केन सकर्मकः स्यात् । एवं च कृत्वा सुट् सर्वतोऽन्तर- इतरको भवति कात्पूर्वग्रहणं चापि शक्यमकर्तुम् ।। यदि पुनरयं सुट्वात्पूर्वान्तः क्रियेत | कात्पूर्वान्त इति चेद्रुविधिप्रतिपेधः ॥ १०॥ कात्पूर्वान्त इति चेद्रुः कथिविधेयः कश्चित्लतिषेध्यः। संस्कर्ता । समो विधेयः . मुटः प्रतिषेध्यः ॥ समस्तावन्न विधेयः । वक्ष्यत्येतत्संपुकानां सत्वं रुविधौ ह्यनि- प्रसङ्ग इति । सुटश्चापि न प्रतिषेध्यः । समः सुटि [८. ३. ५] इति द्विसका- रको निर्देशः । सुटि सकारादाविनि || अथवा परादिः करिष्यते । परादाविगुणप्रसङ्गः ॥ ११ ॥ यदि परादिरिडणी प्रामुतः । संस्कृषीष्ट । ऋतच संयोगादेः [७. २. ४३] इनीट पामोति | संस्क्रियते । गुणोर्तिसंयोगायोः [७. ४. २९] इति गुणः प्रामोति ।। एवं तभक्तः करिष्यते । .. अभक्ते स्वरः ॥ १२ ॥ यद्यभक्तः स्वरो न सिध्यति । संस्करोति | तिडतिडः [८. १. २८] इति निघातो न प्रामोति । ननु च सुडेवातिङ् । न सुटः परस्य निघातेन भवितव्यम् । किं कारणम् । नभिवयुक्तमन्यसदशाधिकरणे तथा बर्थगतिः । नयुक्तमिवयुक्तं चान्यस्मिस्तत्सदृशे कार्य विज्ञायते तथा ह्य गम्यते । तद्यथा । अब्राह्मणमानये- त्युक्ते ब्राह्मणसदृर्श क्षत्रियमानयति नासौ लोष्टमानीय कृती भवति । एवमिहाप्य- तिडिति प्रतिषेधादन्यस्मादतिडस्तिसदृशात्कार्य विज्ञास्यते | किं चान्यदतिड् तिड्न- दृशम् । पदम् ॥ अपाच्चतुष्पाच्छकुनिप्वालेखने ॥६।१ । १४२ ॥ किरतेहर्पजीविकाकुलायकरणेषु ॥ १ ॥ किरतेहपजीविकाकुलायकरणेप्विति वक्तव्यम् । अपस्किरते वृषभो हटः । अपस्किरते कुकुटो भक्षार्थी | अपस्किरते श्वाश्रयार्थी || +१.१.२१.

·पा० ६. १. १४२-१५०.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ९५ अपरस्पराः क्रियासातत्ये ॥ ६।१।१४४ ॥ किमिदं सातत्य इति | संततभावः सातत्यम् । यद्येवं सांतत्य इति भवितव्यम्। समो हितततयोर्वा लोपः ॥ १ ॥ समो हितततयोर्वा लोपो वक्तव्यः । संहितम् सहितम् । संततम् सततम् ।। सम्तुमुनोः कामे |॥ २॥ सम्तुमुनोः कामे लोपो वक्तव्यः ) सकामः भोक्तुकामः ॥ मनसि चेति वक्तव्यम् | समनाः भोक्तुमनाः ।। अवश्यमः कृत्ये ॥ ३॥ अवश्यमः कृत्ये लोपो वक्तव्यः । अवश्यभाव्यम् ।। 4 गोष्पदं सेवितासेवित्तप्रमाणेषु ॥ ६ । १ । १४५ ॥ इदमतिवह क्रियते सेविते असेविते प्रमाण इति | सेवितप्रमाणयोरित्येव सिद्धम् । केनेदानीमसेविते भविष्यति । नञा सेवितप्रतिपेधं विज्ञास्यामः || नैवं शक्यम् सेवितप्रसङ्ग एव स्यादसेविते न स्यात् | असेवितग्रहणे पुनः क्रियमाणे बहुव्रीहिरयं विज्ञास्यते । अविद्यमानसेविते ऽसेवित इति । तस्मादसेवितग्रहणं कर्तव्यम् ।। विष्किरः शकुनी वा ॥ ६ । १ ।१५० ।। विष्किरः शकुनौ विकिरी वा ।। १ ॥ विप्किरः शकुनौ विकिरो वेति वक्तव्यम् । शकुनौ वेति युच्यमाने शकुनौ वा स्यादन्यत्रापि नित्यम् || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न वावचनेन शकु- निरभिसंबध्यते । किं तर्हि | निपातनमभिसंबध्यते । विप्किर इत्येतन्निपातनं शकुनौ वा निपात्यत इति ॥ .

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ६.१.५. आश्चर्यमनित्ये ॥६।१।१४७ ॥ आश्चर्यमद्भुते ॥ १॥ आश्चर्यमद्भुत इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । आश्चर्यमुच्चता वृक्षस्य । आश्चर्य नीला द्यौः । आश्चर्यमन्तरिक्षे ऽबन्धनानि नक्षत्राणि न पतन्तीति || तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अनित्य इत्येव सिद्धम् । इह तावदाश्चर्यमुच्चता वृक्षस्ये- त्याचर्यग्रहणेन न वृक्षोऽभिसंवध्यते । किं तर्हि । उच्चता सा चानित्या । आश्चर्य नीला द्योरिति नाश्चर्यग्रहणेन द्यौरभिसंबध्यते । कि तर्हि । नीलता सा चानित्या । आश्चर्यमन्तरिक्षेऽबन्धनानि नक्षत्राणि न पतन्तीति नाश्चर्यग्रहणेन नक्षत्राण्यभिसंब- ध्यन्ते । किं तर्हि । पतनक्रिया सा चानित्या | तत्रानित्य इत्येव सिद्धम् ।। मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः ॥ ६ । १ । १५४ ॥ मस्करिग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथं मस्करी परिव्राजक इति । इनिनेतन्मत्व- थायेन सिद्धम् । मस्करोऽस्यास्तीति ।। न वै मस्करो ऽस्यास्तीति मस्करी परिया- जकः । किं तर्हि | मा कृत कर्माणि मा कृत कर्माणि शान्तिर्वः श्रेयसील्याहातो मस्करी परिचाजकः ॥ पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् ॥ ६ । १।१५७ ॥ अविहितलक्षणः मुट् पारस्करप्रभृतिषु द्रष्टव्यः । पारस्करो देशः । कारस्करो वृक्षः । रथस्पा नदी | किष्किन्धा गुहा | किप्कुः ।। तदृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः मुग़लोपथ । नस्करः वृहस्पतिः ॥ प्रायस्य चित्तिचित्तयोः मुडस्कारो या । प्राय- भित्तिः प्रायश्चित्तम् ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये पटस्याध्यायस्य प्रथमे पादे पन्नममाह्निकम् ॥ . २.११५ ·पा० ६. १. १४७-१०८.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ९७ अनुदात्तं पदमेकवर्जम् ॥ ६ । १ । १५८ ।। - किमनुदात्तानि पदानि भवन्त्येकं पदं वर्जयित्वा । नेत्याह । पदे येषामुदात्त- प्रसङ्गस्तेऽनुदात्ता भवन्त्येकमचं वर्जयित्वा | स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । अनुदात्ताः पदे अनुदात्ताः पदस्येति वा ।। न कर्तव्यः । अनुदात्तं पदमेकवर्जमित्येव सिद्धम् | कथम् । मतुब्लोपोऽत्र द्रष्टव्यः । तद्यथा | पुप्पका एपां पुप्पकाः । कालका एपां कालका इति । अथवाकारो मत्वर्थीयः । तद्यथा । तुन्दः घाट इति ।। किमर्थं पुनरिदमुच्यते । आगमस्य विकारस्य प्रकृतेः प्रत्ययस्य च । पृथक्स्वरनिवृत्त्यर्थमेकवजै पदस्वरः ।। आगमस्य । चतुरनडुहोरामुदात्तः [७. १. ९८] चत्वारः अनड्डाहः । वि- कारस्य | अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्तः [७. १. ७५] अस्या दना । प्रकृतेः । गोपायति धूपायति । प्रत्ययस्य च | कर्तव्यम् तैत्तिरीयः । एतेषां पदे युगप- स्वरः प्रामोति । इप्यते चैकस्य स्यादिति तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीत्यनुदात्तं पदमेकवर्जम् । एवमर्थमिदमुच्यते ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । योगपद्यं तवै सिद्ध यदयं तवै चान्तश्च युगपत् [६. २. ५१] इति सिद्धे योगपद्ये योगपा शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न युगपत्स्वरो भवतीति || पर्यायस्ता प्रामोति । पर्यायो रिक्तशासनात् । यदयं रिक्ते विभाषा [६. १. २०८] इति सिद्धे पर्याये पर्यायं शामिन तन्ना- पयत्याचार्यो न पर्यायो भवतीति || उदात्ते नापकं त्वेनन् एतदुदात्ते जापकं स्यात् । म्यरितेन समाविशेन् । स्वरितेन समावेशः पानानि स्वरितेप्युदात्तो नि । नम्मानार्थी जेन योगेन ॥ ---A-- m- १RN. 18x.m.

·|| व्याकरणमहामाप्यम् ॥ ९. [म० ६.१.६. आरभ्यमाणेऽप्येतस्मिन्योगे अनुदात्ते विप्रतिषेधानुपपतिरेकस्मिन्युगपत्संभवात् ।। १॥ अनुदात्ते विप्रतिषेधो नोपपद्यते । पठिष्यति ह्याचार्या विप्रतिषेध जे दीर्घावतच इति* स विप्रतिषेधो नोपपद्यते । किं कारणम् । एकस्मिन्युगपत्संभवात् । असति खलु संभवे विप्रतिषेधो भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् । कथं संभवो यदा- नुदात्तं पदमेकवर्जमित्युच्यते । तदिह नास्ति । किं कारणम् । नानेनोदात्तत्वं पति- पिध्यते । किं तर्हि । अनुदात्तत्वमनेन क्रियतेऽस्ति च संभवो यदुभयोचोदात्तत्वं स्यादन्येषां चानुदात्तत्वम् ॥ यदि पुनरयमधिकारो विज्ञायेत । किं कृतं भवति । अधिकारः प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ इति योगे योग उपतिष्ठते । जे दीर्घान्तस्यादि- रुदात्तो भवति । उपस्थितमिदं भवत्यनुदात्तं पदमेकवर्जमिति । अन्त्यात्पूर्व बह्वचः [६. २. ८३} | उपस्थितमिदं भवत्यनुदात्तं पदमेकवर्जमिति । तत्र पूर्वेगास्तु वय॑मानता परेण वेति परेण भविष्यति परत्वात् ।। नैवं शक्यम् । पाष्टिक एकः स्वरः संगृहीनः स्यायेऽन्ये समाध्याय्यां स्वरास्ते न संगृहीताः स्युः । समानोदरे शयित भी चोदात्तः [४. ४. १०८] । अस्थिदघिसक्थ्यदणामनडुदानः [७. १. ७५] इति । सिई स्वेकाननुदानत्वात् ।। २॥ सिद्धमेतत् । कथम् । एकाननुदान्तत्वात् | एकाननुदात्तं पदं भवतीति वक्तव्यम् ! किमिदमेकाननुदात्तत्वादिनि | नोदात्तोऽनुदानः । नानुदात्तोऽननुदात्तः । एकोऽन- नुदात्तोस्मिंस्तदिदमेकाननुदात्तम् । एकाननुदात्तत्वादिति | सिध्यति । सूत्रं तर्हि भि- यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तमनुदात्ते विप्रतिषेधानुपपत्तिरेकस्मिन्युगपत्सं- भवादिति । नैप दोप:.। परिभाषेयम् । किं कृतं भवति । कार्यकालं हि संज्ञापरि- भापम् । यत्र कार्य तत्रोपस्थितमिदं द्रष्टव्यम् । जे दीर्घान्तस्यादिरुदात्तो भवती- त्युपस्थितमिदं भवत्यनुदात्तं पदमेकवर्जमिति | अन्त्यात्पूर्व बदच इत्युपस्थितमिदं भवत्यनुदा पदभेकवर्नमिति | तत्र पूर्वेणास्तु वय॑मानता परेण वेति परेण भविष्यति परत्यात् ।। अथया नेदं पारिभाषिकानुदात्तस्य परणम् । किं नाई । अन्वर्थमहणम् । भविधमानोदात्तमनुदात्तमिति ।। • ६२.८... 1.२.८२.

·पा० ६. १. १५८.] || व्याकरणमहामाप्यम् ॥ एकवर्जमिति चाप्रसिद्भिः संदेहात् ॥ ३॥ एकवर्जमिति चाप्रसिद्धिः । कुतः । संदेहात् । न ज्ञायते क एको वर्जयि- तव्य इति ॥ सिद्धं तु यस्मिन्ननुदात्त उदात्तवचनानर्थक्यं तदर्जम् ॥ ४॥ सिद्धमेतत् । कथम् । यस्मिन्ननुदात्त उदात्तवचनमनर्थकं स्यात्स एको वर्ज- यितव्यः ॥ प्रकृतिप्रत्यययोः स्वरस्य सावकाशत्वादप्रसिद्धिः ॥ ५ ॥ प्रकृतिप्रत्यययोः स्वरस्य सावकाशत्वादप्रसिद्धिः स्यात् । प्रकृतिस्वरस्यावकाशो यत्रानुदात्तः प्रत्ययः । पचति पठति । प्रत्ययस्वरस्यावकाशो यत्रानुदात्ता प्रकृतिः । समत्वम् सिमत्वम् । इहोभयं प्रामोति । कर्तव्यम् तैत्तिरीयः ।। विप्रतिषेधात्प्रत्ययस्वरः । विप्रतिषेधात्प्रत्ययस्वरो भविष्यति । नैवम् । विप्रति- षेधे परमित्युच्यते न परः प्रत्ययस्वरः । नैष दोषः । इष्टवाची परशब्दः । विप्र- तिषेधे परं. यदिष्टं तद्भवतीति || विप्रतिषेधात्प्रत्ययस्वर इति चेत्काम्यायादिषु चित्करणम् ॥ ६॥ विप्रतिषेधालत्ययस्वर इति चेत्काम्यायादयश्चितः कर्तव्याः । पुत्रकाम्यति गो- पायति ऋतीयते । नेप दोषः । प्रकृतिस्वरोत्र वाधको भविष्यति ।। प्रकृतिस्वरे प्रत्ययस्वराभावः ॥ ७ ॥ प्रकृतिस्वरे प्रत्ययस्वरस्याभावः । कर्तव्यम् तैत्तिरीयः ।। सिद्धं तु प्रकृतिस्वरवलीयस्त्वात्प्रत्ययस्वरभावः ॥ ८॥ सिद्धमेतत् । कथम् । प्रकृतिस्वरादलीयस्त्वात्प्रत्ययस्वरस्य भावः सिद्धः । कथम् । प्रकृतिस्वरात्प्रत्ययस्वरो बलीयान्भवति । सतिशिष्टस्वरवलीयस्त्वं च ॥ ९ ॥ सति शिष्टस्वरो बलीयान्भवतीति वक्तव्यम् ॥ ६.१.२६२. । ३.१. ३. 1 १.१.२. ६ ३.१.९२८; ६. १. १६३. . 널 ·१०० ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् । तचानेकप्रत्ययसमासार्थम् ॥ १० ॥ तचावश्यं सतिशिष्टस्वरबलीयस्त्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अनेकप्रत्य- यार्थमनेकसमासार्थं च । अनेकप्रत्ययार्थं तावत् । औपगवः । प्रकृतिस्वरमण्स्वरो वाधते । औपगवत्वम् । त्वस्वरोऽणस्वरं वाधते | औपगवत्वकम् । स्वस्वरं कस्वरो वाधते | भनेकसमासार्थम् । राजपुरुषः राजपुरुषपुत्रः राजपुरुषपुत्रपुरुषः ।। यदि सतिशिष्टस्वरबलीयस्त्वमुच्यते स्यादिस्वरः सार्वधातुकस्वरं बाधेत । मुनुनः चिनुतः। स्यादिस्वराप्रसङ्गश्च तासेः परस्यानुदानवचनात् ।। ११ ॥ स्यादिस्वरस्य चाप्रसङ्गः । कुतः । तासेः परस्यानुदात्तवचनात् । यदयं तासेः परस्य तसार्वधातुकस्यानुदात्तत्वं शास्तिो तज्ज्ञापयत्याचार्यः सति शिष्टोऽपि विकरणस्वरो लसार्वधातुकस्वरं न वाधत इति ।। शास्त्रपरविप्रतिपेधानियमादा शब्दपरविप्रतिषेधात्सिद्धम् ॥ १२॥ अथवा शास्त्रपरविप्रतिषेधे न सर्वमिष्टं संगृहीतं भवतीति कृत्वा शब्दपरवि- प्रतिषेधो विज्ञास्यते ॥ यदि शब्दपरविप्रतिषेधो भवति काम्यादयश्चित: कर्तव्याः । पुत्रकाम्यति गोपायति ऋतीयते | शब्दपरविप्रतिषेधो नाम भवति यत्रोभयोर्युगपत्प्रस- गो न च काम्यादिषु युगपत्यसङ्गः ॥ विभक्तिस्वरान्नस्वरो बलीयान् ।। १३ ।। विभक्तिस्वरानस्वरो बलीयानिति वक्तव्यम् । विभक्तिस्वरस्यावकाशः । ति- मस्तिष्ठन्ति । नस्वरस्यावकाशः । अब्राह्मणः अवृषतः । इहोभयं प्रामोति । आतनः । नस्वरो भवति ।। विभक्तिनिमित्तस्वराय ॥ १४ ॥ विभक्तिनिमित्तस्यराध नस्यरो यतीयानिति यत्ताव्यम् । विभक्तिनिमित्तस्य- रस्यायकाशः । चत्वारः अनदाहः । नस्वरस्य स एव । इहोभयं प्रामोति । भनत्वारः अननदाहः ॥ ६६.१.२. 4....९८ ·पा० ६.१.१५९-१६१. . ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। यचोपपदं कृति नञ् ॥ १५ ॥ यच्चोपपदं कृति नञ्तस्य* स्वरोवलीयानिति वक्तव्यम् | अकरणिई ते . वृपल॥ सहनिर्दिष्टस्य च ॥ १६ ॥ सहनिर्दिष्टस्य च नञः स्वरो वलीयानिति वक्तव्यम् । भव्यथी । कर्षाखतो घोऽन्त उदात्तः ॥६।१ । १५९ ॥ किमर्थ कृपेविकृतस्य ग्रहणं क्रियते न कृपात्वत इत्येवोच्येत । यस्य कृर्वि- करण एतद्रूपं तस्य यथा स्यात् । इह मा भूत् । हलस्य कर्ष इति || अथ किमर्थं मतुपा निर्देशः क्रियते न कर्यात इत्येवोच्येत | कर्यात इतीयत्यु- च्यमाने यत्रैवाकारादनन्तरो घास्ति तत्रैव स्यात् । दायः धायः । इह न स्यात् । पाकः पाठः ।। न कचिदाकारादनन्तरो घअस्ति । इहापि दायः धाय इति युका व्यवधानम् ॥ एवमपि विहितविशेषणमाकारग्रहणं विज्ञायेत | आकाराद्यो विहित इति । मतुग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति ॥ अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः ॥ ६ । १ । १६१ ॥ अनुदात्तस्येति किमर्थम् । प्रासङ्गं वहति प्रासङ्गन्यः । उदात्तलोपे स्वरितोदात्तयोरभावादनुदात्तग्रहणानर्थक्यम् ।। १ ॥ उदात्तलोपे स्त्ररितोदात्तयोरभावादनुदात्तग्रहणमनर्थकम् । न हि कश्चिदुदात्त उदात्ते स्वरिते वा लुप्यते सर्वोऽनुदात्त एव ।। ननु चायमुदात्त: स्वरिते लुप्यते । प्रासङ्गं वहति प्रासङ्गच इति | एपोऽपि निघाते कृते ऽनुदात्त एव लुप्यते | इदमिह संप्र- धार्यम् । निघातः क्रियतां लोप" इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाल्लोपः । एवं तीय- मद्य निघातस्वरः सर्वस्वराणामपवादः । न चापवादविषय उत्सर्गोभिनिविशते । पूर्व खपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः । प्रकल्प्य वापवादविषयं तत उत्सर्गों अभिनिविशते । तन्न तावदत्र कनचित्याथादिस्वरो भवत्यपवादं निघातं प्रतीक्षते । 1३.२.१५० ३.१.३, ६.२.२. . ६१.१.२६६.१.१.८५. ६६.१.१५८. ६.१.१४८. +t ६.२.१४.

·१०२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.६. तत्र निघातः क्रियतां लोप इति यद्यपि परत्वाल्लोपः सोऽसावविद्यमानोदात्तोऽनुदात्तो नुप्यते ॥ किं पुनरनुदात्तस्यान्त उदानो भवत्याहोस्विदादिः । कथात्र विशेषः । अन्त इति चेच्दनम्क्सयुष्मदस्मदिदंकिंलोपेषु स्वरः ॥२॥ अन्त इति चेच्चनम्क्सयुष्मदस्मदिदंकिलोपेषु स्वरो न सिध्यति । अम् । वि- न्दाले खिन्दाते । भम् । क्स । मा हि धुक्षाताम् । मा हि धुक्षायाम् । क्स । यु- प्मदस्मद् । युष्मभ्यम् अस्मभ्यम् । इदंकिलोपः । इयान् किया ॥ भस्तु तादिः । 1 आदिरिति चेदिन्धीत द्वयमित्यन्तः ॥ ३॥ आदिरिति चेदिन्धीत इयमित्यन्तोदात्तत्वं न सिध्यति । इन्धीत* । इयम् त्र- यम् ॥ आदौ सिद्धम् ॥ ४ ॥ अस्तु न दिरुदात्तो भवतीति ॥ ननु चोक्तमादिरिति चेदिन्धीत ‘दयमित्यन्त इति । विदीन्धिखिदिभ्यश्च लसार्वधातुकानुदात्तमतिपेधाल्लिङि सिद्धम् ॥ ५॥ विदीन्धिखिदिभ्यश्र तसार्वधातुकानुदात्तत्वं ** लिङि नेति वक्तव्यम् ।। लिङ्ग- हणेन नार्यः । अविशेषेण विदीन्धिखिदिभ्यध लसार्वधातुकानुदात्तत्वं नेत्येव । इद- मपि सिद्ध भयनि । विन्दाते खिन्दाते ॥ अयचि कथम् । अयचि चिकरणात् ॥६॥ अयनि निकरणसामर्थ्यादन्तोदात्तत्वं भविष्यति । :. धातोः ॥६।१।२६२॥ . कि पानोरन्त उदात्तो भवत्याहोस्विदानिरिति | कथात्र विशेषः । ...... "......२९.. ६८.३.९० १.१४८. 11 ५.२.७.१.१५.

·१०४ ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६.१.६. चितः ॥ ६।१।१६३ ॥ चितः सप्रकृतेर्बहकजर्थम् ॥ १ ॥ चितः सप्रकृतेरिति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । बहकजर्थम् | वह्वर्थमकजथं च । वर्थ तावत् । बहुभुक्तम् बहुकृतम् । अकजर्थम् । सर्वकैः विश्वकैः । उचकैः मोचकैः ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । मतुम्लोपोऽत्र द्रष्टव्यः । तद्यथा । पुप्पका एपां पुष्पकाः । कालका एषां कालकाः । अथवाकारो मत्वर्थीयः । त- यथा । तुन्दः घाट इति । पूर्वसूत्रनिर्देशच । चित्त्वान् चितइति || तिसृभ्यो जसः ॥ ६ ।२।१६६ ॥ । जस इति किमर्थम् । तिएका ॥ तिसृभ्यो जस्ग्रहणानर्थक्यमन्यत्राभावात् ॥ २ ॥ तिस-यो जस्महणमनर्थकम् । किं कारणम् | अन्यत्राभावात् । न ह्यन्यत्तिम- शम्दादन्तोदात्तत्वं प्रयोजयत्यन्यदतो जसः । किं कारणम् । बहुवचनविषय एवं तिसृशम्दस्तेनैकवचनद्विवचने न स्तः । शसि भवितव्यमुदात्तयणो हल्पूर्वात् [६. १. १७४] इति | अन्याः सर्या हलादयो विभक्तयस्तत्र पट्टिचतुभ्यो हलादिर्हा- ल्युपोत्तमम् [६. १. १७९; २८०] इत्यनेन स्वरेण भवितव्यम् । तत्रान्तरेण जसो महणं जस एव भविष्यति ।। ननु चेदानीमेवोदाहनं तिसृकेति । निरस्वरोज याधको भविष्यति । नाप्राप्नेऽन्यस्वरे तिसृस्वरः आरभ्यते स यथैवानुदात्ती गप्पिती [३. १.४] इत्येतं स्यरं वाधत एवं नित्स्वरमपि वाधेत | नेप दोषः । येन नामाने तस्य याधनं भवति न चामानेऽनुदात्ती मुप्पितावित्येतस्मिस्तिसृस्वर आरभ्यते नित्स्वरे पुनः प्राने घामाने च | अयया मध्ये भयादाः पूर्वान्विधीन्याधन्त इत्येवं तिसस्वरोऽनुदानी मुपिताविति स्यरं याधिष्यते नित्स्वरं न याधिप्यते || उपसमस्तार्यमेके जसो ग्रहणमिष्यन्ति । अतितिम्री अतितिस्रः" ॥ .. .

·पा० ६.१, १६३.३६७. || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १०५ चतुरः शसि ॥ ६।१ । १६७ ॥ शसि स्त्रियां प्रतिषेधो वक्तव्यः । चतस्रः पश्यं । चतुरः शसि स्त्रियामप्रतिषेध आबुदात्तनिपातनात् ।। १ ।। चतुरः शसि स्त्रियामप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधो प्रतिषेधः । शसि स्वरः कस्मान भवति | आबुदात्तनिपातनात् । आधुदात्तनिपातनं करिप्यते स निपा- तनस्वरः शसि स्वरस्य वाधको भविष्यति । एवमप्युपदेशिवन्नावो वक्तव्यः । यथैव हि निपातनस्वरः शति स्वरं बाधत एवं विभक्तिस्वरमपित बाधेत । चतसृ- णामिति ॥ विभक्तिस्वरभावश्च हलादिग्रहणात् ।। २ ।। विभक्तिस्वरस्य च भावः सिद्धः । कुतः । हलादिग्रहणात् । यद्यं पष्चि- तुभ्यो हलादिः [६. १. १७९] इति हलादिग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न निपातनस्वरो विभक्तिस्वरं बाधत इति । कथं कृत्वा ज्ञापकस् । आद्युदात्तनिपातने हि हलादिग्रहणानर्थक्यम् ।।३॥ आबुदात्तनिपातने हि सति हलादिग्रहणमनर्थकं स्यात् । न बन्यद्धलादिग्रहणं प्र- योजयत्यन्यदतश्चतसशब्दात् ।। पट्शास्तावन्न प्रयोजयन्ति | किं कारणम् । बहु- वचनविषयत्वात् । तेन द्विवचनैकवचने न स्त: । जस्शसी चात्र लुप्यते । अन्याः सर्वा हलायो विभक्तयः ॥ त्रिशब्दश्चापि न प्रयोजयति । किं कारणम् । बब- चनविषयत्वात् । नेन द्विवचनैकवचने न स्तः । असर्वनामस्थानमिति, बचनाजलि न भविष्यति । शसि भवितव्यमेकादेश उदात्तेनोदात्तः [८.२.५] इति । अन्याः सर्वा हलादयो विभक्तयः ॥ निशब्दवापि न प्रयोजयति । किं कारणम् । बहुवच- नविषयत्वात् | तेन द्विवचनैकवचने न स्तः । असर्वनानम्थाननिनि वचनाजामिन भवितव्यम् । शसि भवितव्यनुदात्तयगो हात [६. १. १.७४ ति ! अन्याः नर्व इलादयो विभक्तयः ।। चनुःगनचापि न प्रयोजयनि । किं कारण ! बहुवचनविषय- त्वात् । नेन द्विवननैकवचने न लः। असर्वनामम्यानमिनि बचना जानि न भवितव्यम्। शसि मधिनव्यं चतुरः शनीति | अन्याः सर्वा जलादयो विभतायः !! नत्र चन- -- ।

·|| व्याकरणमहामाप्यम् ॥ मि०६.१. ६. सृशम्दादेकस्माच्शस् असर्वनामस्थानमजादिविभक्तिरस्ति । यदि चात्र निपातन- स्वरः स्याद्धलादिग्रहणमनर्थकं स्यात् ।। नैव वा पुनरत्र शसि स्वरः पामोति । किं कारणम् । यणादेशे कृते शसः पूर्व उदात्तभावी नास्तीति कृत्वा | अवशिष्टस्य नहि प्रामोति । ऋकारेण व्यवहि- जत्लान भविष्यति | यणादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् | स्थानिवद्भावाद्यवधानमेव | प्रतिविध्यते ऽत्र स्थानिवद्भावः स्वरविधि प्रति न स्थानिवद्भवतीति। । नेपोस्ति प्रति- पेधः । उक्तमेतत्प्रतिषेधे स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशो न स्थानिवदिति ॥ सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः ॥ ६।१।१६८॥ माविति किमिदं प्रथमैकवचनस्य ग्रहणमाहोस्विरसप्तमीबहुवचनस्य । कुतः संदेहः । समानो निर्देशः । सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणम् । कथं ज्ञायते । यदयं न गोश्वन्सायवर्णेति गोधुनोः प्रनिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । यदि प्रथमैक- वचनस्य महणं स्यागोशुनोः प्रतिषेधवचनमनर्थकं स्यात् । ननु चार्थसिद्धिरेवैपा । अनुगृहीताः स्मो यैरस्माभिः प्रथमैकवचनमास्याय गोशुनोः प्रतिषेधो न वक्तव्यो भवति | भवेत्मनिषेधो न वक्तव्यो दोपास्तु भवन्ति । तत्र को दोपः । स्थिना खिना | अन्तोदात्तत्वं न प्रामोति । स्विन्खिनो न स्तः । उक्तमेतदेकाक्षरात्कृतो जातेः सप्तम्यां च न नौ स्मृती स्ववान् खवामित्येव भवितव्यम् । इह तर्हि यायाम याद्भिरिति न सिध्यति । तस्मात्सप्तमीवहुवचनस्य ग्रहणम् ।। सावकाच उदात्तवे वन्मदोः प्रतिषेधः ॥ १ ॥ सावकाच उदात्तत्ये त्वन्मदोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । त्वया मया ॥ सिई नु यस्मात्तृतीयादिस्तस्याभावात्सी ॥ २॥ मिदभेनन् । कथम् । यस्मादत्र तृतीयादिभिक्तिर्न तत्सावस्ति । यद्यप्येतत्सी नास्ति प्रकृतिस्त्वस्य सावस्ति । पातेथानकाच्यात् ॥ ३॥ पपि नस्य प्रनिरलि मायनेकाच्नु सा भवति । ... +11..८. १.१५८ ६.१.१८३.

·पा० ६.१. १६८-१७२.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १०७ अन्तोदात्तादुत्तरपदादन्यतरस्यामनित्यसमासे ॥६।१।१६९॥ उत्तरपदग्रहणं किमर्थम् । यथैकाज्ग्रहणमुत्तरपदविशेषणं विज्ञायेत । एकाच उत्तर पदादिति । अथाक्रियमाण उत्तरपदग्रहणे कस्यैकाज्ग्रहणं विशेषणं स्यात् । समासविशेषणम् । अस्ति चेदानी कश्चिदेकाच्समासो यदर्थो विधिः स्यात् । अस्ती- त्याह । भुन ऊर्ध्व श्वो | श्वोर्जा वोर्ज इति ।। उडिदंपदाद्यप्पुत्रैद्युभ्यः ॥ ६ । १ । १७१ ॥ पदादिषु। निशन्तानि प्रयोजयन्ति । अन्यानि पदादीन्युदात्तनिवृत्तिस्वरेण सि- द्धानि ॥ ऊठ्युनधाग्रहणमन्त्यप्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ ऊयुपधाग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अन्त्यप्रतिषेधार्थम् । अन्त्यस्य मा भूत् । अक्षावा अक्षयुवे ॥ अष्टनों दीधीत् ॥६।१।१७२ ।। दीर्घग्रहणं किमर्थम् । अष्टनु प्रक्रमेषु ब्राह्मण आदधीत । दीर्घादिति शक्यम- कर्तुम् । कस्मान भवति अष्टसु प्रक्रमेषु ब्राह्मण आदधीतेति । पट्स्वरोऽत्र वाधको भविष्यति । नाप्राप्ने पट्स्वरे ऽष्टनः स्वर आरभ्यते स यथैव दीर्घााधत एवं हस्वादपि वाधेत | न दीर्घात्पस्वरः प्रामोति । किं कारणम् । आत्वे कृते पट्- संज्ञाभावात् || अत उत्तरं पठति । अष्टनो दीर्वग्रहणं पसंज्ञाज्ञापकमाकारान्तस्य नुडर्थम् ॥ १॥ अष्टनो दीर्घग्रहणं क्रियते ज्ञापकार्थम् ।.किं ज्ञाप्यम् । एतज्ज्ञापयत्याचार्यो भव- त्यात्वे कृते षट्वंशति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । आकारान्तस्य नुडर्थम् | आकारान्तस्य नुट्सिद्धो भवति । अष्टानामिति ॥ ननु च नित्यमात्वम् । एतदेव ज्ञापयति विभापात्वमिति यदयं दीर्घग्रहणं करोति | इतरथा स्वष्टन इत्येव यात्।। 1 ६.१.१६.. . १. २. ८४.

·१०० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६. १.६. शतुरनुमो नद्यजादी ॥६।१ । १७३ ।। नद्यजाचुदात्तत्वे बृहन्महतोरुपसंख्यानम् ॥ १ ॥ नद्यजाद्युदात्तत्वे बृहन्महतोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । बृहती महती । बृहता महता ॥ उदात्तयणो हत्पूर्वात् ॥ ६ । १ । १७४ ॥ हल्पूर्वादिति किमर्थम् । अग्नये वायवे | उदात्तयणि हन्ग्रहणं नकारान्तार्थम् ।। १ ।। उदात्तयणि हल्महणं कर्नव्यम् । किं प्रयोजनम् । नकारान्तार्थम् । नकारान्ता- दपि यया स्यात् । वाक्पनी चित्पनी || हत्पूर्वग्रहणानर्थक्यं च समुदायादेशत्वात् ॥२॥ हल्पूर्वमहणं चानर्यकम् । किं कारणम्। समुदायादेशत्वात् । समुदायोऽत्रादेशः॥ स्वरितले चावचनात् ।। ३॥ सरिनत्वे च हल्पूर्वमहणस्यावचनान्मन्यामहे हल्पूर्वग्रहणमनर्थकमिति । यत्तावटुच्यत उदात्तयणि हल्पहणं नकारान्तार्थमिति क्रियते न्यास एव | द्विन- कारको निर्देशः । उदात्तयणो हल्पूर्वानोधात्वोरिति ॥ यदप्युच्यते हल्पूर्वग्रह णानर्थक्यं च समुदायादेशत्वादित्ययमस्ति केवल आदेशः । बहुतितवा ॥ हस्सनुझ्या मतुप् ।। ६ ।१ । १७६ ॥ मनुयुदात्तन्ये रेग्रहणम् ॥ १ ॥ मनुयुदातसे रेपणं कर्तव्यम् । आ रेयानेनु नो विशः ॥ विमतिपेधश्च ॥२॥ त्रिमतिरेषभ वक्तव्यः । वियतीर्याज्यानुगाम्या भवन्ति 1८.२.४. .

·पा० ६. १. १७३-३८२.] . 11 व्याकरणमहामाप्यम् ।। १०९ नामन्यतरस्याम् ॥ ६ । २ । १७७ ॥ इह कस्मान्न भवति । किशोरीणाम् कुमारीणाम् । इस्वादिति वर्तते । इहा- पि तर्हि न पानोति । अनीनान वायूनाम् । किं कारणम् | दीर्घले कृते स्वाभा- वात् । इदमिह संप्रधार्यम् । दीर्घत्वं क्रियतां स्वर इति किमत्र कर्तव्यम् ! परत्वा- वीर्घत्वम् । एवं हि नाम्स्वरे मतोहस्त्रग्रहणम् || १ ।। नाम्स्वरे मोहस्वग्रहणं कर्तव्यम् | मतो इस्वान्तादिति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आहायं हस्वान्तादिति न च नामि त्वान्तोऽस्ति तत्र भूतपूर्वगति- विज्ञास्यते | इस्त्रान्तं यद्भूतपूर्वमिति || सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिर्विज्ञायते ऽयं चास्ति सांप्रतिकः । तिसृणाम् चतसृणामिति । नैतदस्ति । पशिचतुर्यो हलादिः [६. १. १७९] इत्यनेनात्र स्वरेण भवितव्यम् | तस्मिन्नित्ये प्राप्त इयं विभापार- भ्यते । एवं तर्हि योगविभागः करिप्यते । पट्रिचतुर्यो नामुदात्तो भवति । ततो हलादिः । हलादिश्व विभक्तिरुदात्ता भवति पत्रिचतुर्थ्य इति || इदं तर्हि | त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः । ननु चात्रापि न चान्यतरल्याम् [६. १. १८४] इत्येप स्वरो वाधको भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् | झल्ग्रहणं तत्रानुवर्तते । किं पुनः कारणं झल्लहणं तत्रानुवर्तते | इह मा भृत् । त्रा ने । उदात्तयणो हत्पूर्वान् [६.१.१७४] इत्येप स्वरोऽत्र वाधको भविष्यति | इदं तर्हि । नरि । नेकमुदाहरणं हस्वग्रहणं प्रयोजयति । यद्येतावत्प्रयोजनं स्थानामित्येव ब्रूयात् । तत्र वच- नानृतपूर्वगतिर्विज्ञास्यते । इस्वान्तं यन्नृतपूर्वमिति ।। अथवा नैवं विज्ञायते नामस्वरे मतोहस्वत्रहणं कर्तव्यमिति । कयं ताई । नामस्वरे मतो इस्वादिति वर्तत इति ।। न गोश्वन्साववर्णराडयः ॥ ६ । १ । १८२ ।। साविति किमिदं प्रथमैकवचनस्य ग्रहणमाहोस्वित्सप्तमीववचनस्य | कुतः । ....१८४.

·१९० ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ६.१.६. संदेहः । समानो निर्देशः । पुरस्तादेश निर्गयः सतमीबहुवचनस्य ग्रहणमिति | दहापि तदेव भवितुमर्हति ।। यदि सप्तमीवहुवचनस्य ग्रहणं ताभ्यां ब्राह्मगाभ्याम् याभ्यां बानगाभ्याम् अत्र न पामोति | विधिरप्यत्र न सिध्यति । किं कारणम् । न वेतनयनि यत्सौ रूपम् । इह नहि तेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः येभ्यो ब्राह्मणेभ्यः विधिश्व सिदो भवति प्रतिषेधस्तु न पामोति ॥ अस्ति पुनः किंचित्सप्तमीवहुवचनस्य ग्रहणे सतीदं मंगृहीतं भवत्याहोस्त्रिहोपान्तमेव | अस्तीत्याह । इह याभ्यो ब्राह्मणीभ्यः ताभ्यो बाह्म गीभ्य इति विधिश्च सिद्धो भवति प्रतिषेधध || अस्तु नहिं प्रथमैकवचनस्य महणम् | यदि प्रथमैकवचनस्य महणं तेनेति स्वरः पुंसि न सिध्यति । न चायदयं पुंस्थेय खियां पुंसि नपुंसके च । तेन ब्राह्मगेन । तया ब्राह्मण्या । तेन कुण्डेनेति । सममीबहुवचनस्यापि ग्रहण एर दोपः । तस्मादुभाभ्यामेव प्रतिषेचे यत्तदोश्व ग्रहणं कर्तव्यम् । न गोश्वन्साववर्णराडछुट्टयो यत्तदोधेति ॥ तित्तरितम् ।। ६ । १ । १८५ ।। तिति प्रत्ययग्रहणम् ॥ १॥ निनि प्रत्ययमहर्ग कर्तव्यम् । इह मा भूत् । ऋत इद्धातोः [७. १. १००] किरनि गिरनि || नहिं यक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । मेष तकारः | कस्ताई । दकारः। यदि दकार आन्तयतो दीर्यस्य दधिः पामोनि । भाग्यमानेन सवानां पहरी नेत्येयं न भविष्यनि । यदि भाष्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं नेत्युच्यतेऽदसा उमेदु दो मः [८. २. ८०] अमूभ्यामित्यत्र न प्रामानि | एवं नागार्यप्रवृत्ति- पिपनि भवत्युकारेण भाग्यमानेन सयङ्गनां पहणमिति यदयं दिव उत् [६. १. १३१] हरयुकारं नपरं करोति || एवमयमेव नदि प्रत्ययमहर्ण कर्नय्यमत्र मा भारनि । र कारः । कस्ता । ढकारः । यदि दकारो न सापकं भयनि । एवं माई नपरग्नरकालस्य [१. १. ७०] इनि दकारोपि गत्यंभूतो निर्दिदयने । व पर्यम्पानियवारशिप [६. १. ११५] रत्युत्त्व प्रामानि | सोयो निर्देशः । भयरामालया निगः करिणने | अगुरिग्मगगम्य गायत्ययः परस्तकातस्येनि || ·पा० ६: १. १८५-२८६.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ १११ तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशालसार्वधातुकमनुदात्तमलिङोः ॥ ६ । १ । १८६ ॥ अदुपदेशादिति कथमिदं विज्ञायते | अकारो य उपदेश इति । आहोस्विद- कारान्तं यदुपदेश इति । किं चातः | यदि विज्ञायतेऽकारो य उपदेश इति हतः हथ इत्यत्रापि प्रामोति । अथ विज्ञायते ऽकारान्तं यदुपदेश इति न दोपो भवति । ननु चाकारान्तं यदुपदेश इत्यपि विज्ञायमानेऽत्रापि प्रामोति । एतदपि हि व्यपदशि- वन्दावेनाकारान्तं भवत्युपदेशे । अर्थवता व्यपदेशिवनावः । यदि तबकारान्तं यदुपदेश इति विज्ञायते मा हि धुक्षाताम् मा हि धुक्षायाम् अत्रापि पामोति । अस्तु । अनुदात्तत्वे कृते लोप उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धम् । न सिध्यति । इद- मिह संप्रधार्यम् । अनुदात्तत्वं क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाल्लोपः । एवं तहदिमद्य लसार्वधातुकानुदात्तत्वं प्रत्ययस्वरस्यापवादः । न चापवादविषय उत्सर्गोऽभिनिविशते । पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः । प्रकल्प्य वाप- वादविपयं तत उत्सर्गोभिनिविशते । तन्न तावदत्र कदाचित्यत्ययस्वरो भवत्यप- वादं लसार्वधातुकानुदात्तत्वं प्रतीक्षते | तत्रानुदात्तवं क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वालोपः । यद्यपि परत्वाल्लोपः सोऽसावविद्यमानोदात्तेऽनुदात्त उ- दात्तो लुप्यते ॥ तास्यादिभ्योऽनुदात्तत्वे सप्तमीनिर्देशो भ्यस्तसिजर्थः ॥ १॥ तास्यादिभ्यो ऽनुदात्तत्वे सप्तमीनिर्देशः कर्तव्यः । लसार्वधातुक इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अभ्यस्तसिजर्थः । अभ्यस्तानामादिरुदात्तो भवति लसार्वधातुके | सिजन्तस्यादिरुदत्तो भवति लसार्वधातुके । लसार्वधातुकमित्युच्यमाने तस्यैवाद्यु- दात्तत्वं स्यात् ।। यदि सप्तमीनिर्देशः क्रियते तास्यादीनामेवानुदात्तत्वं प्रामोति । नैष दोपः । तास्यादिभ्य इत्येपा पञ्चमी लसार्वधातुक इति सप्तम्याः पष्टी प्रकल्प- यिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१.६७] इति ।। चित्स्वरात्तास्यादिभ्योऽनुदात्तत्वं विप्रतिषेधेन ।। २।। चित्स्वरात्तास्यादिभ्योऽनुदात्तत्वं भवति विप्रतिषेधेन । चित्स्वरस्यावकाशः । * ६.१. २.८७. * ७.३.७२, ६.२.२६२. + ६.२.२८९.

·११२ 11 व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६.१.६, चलनः चोपनः । नास्यादिभ्योऽनुदात्तत्वस्यावकाशः । आस्ते शेते | इहोभयं प्राप्नोति | आसोनः शयानः । नास्यादिभ्योऽनुदात्तवं भवति विप्रतिषेधेन ॥ नैप युक्तो विप्र- तिषेधः । किं कारणम् | हिकार्ययोगो हि विप्रतिषेधो न चात्रैको हिकार्ययुक्तः । आदेरनुदात्तत्वमन्तस्योदात्तत्वम् । नावश्यं द्विकार्ययोग एव विप्रतिषेधः। किं तर्हि । असंभवोsपि । ननु चात्राप्यस्ति संभवः ! आदेरनुदात्तत्वमन्तस्य चोदात्तत्वमिति | अस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् । नेपोऽस्ति संभवः । कथम् । वक्ष्यत्येतत्स्वरविधी संघातः कार्या भवतीति ।। मुकश्चोपसंख्यानम् ॥३॥ मुकभोपसंख्यानं कर्तव्यम् । पचमानः यजमानः । मुका व्यवहितत्वाददुपदे- शाहसार्वधातुकमनुदात्तं भवतीत्यनुदात्तत्वं न प्राप्नोति । ननु चायं मुगदुपदेशभक्तो जुपदेशमणेन पाहिप्यते । न सिध्यति । अगस्य मुगुच्यते विकरणान्तं चाङ्गं सोऽसौ संचातभक्तो ऽशक्यो मुगदुपदेशमहणेन ग्रहीतुम् ॥ अथायमद्भक्ताः स्याद्धे- तायमदुपदेशमहणेन । वाढं गृह्येत | अद्भतार्ह भविष्यति । तत्कथम् । वक्ष्य- त्येतस्य परिहारम् ॥ इतथोपसंख्यानम् ॥ ४ ॥ इतभोपसंख्याने कर्तव्यम् । इद्भिश्च व्यवहितत्वादनुदात्तत्वं न पामोति । पनतः 'पउत्तः ॥ इतश्चानेकान्लत्वात् ॥ ५॥ अनेकान्ता अनुबन्धाः ।। यद्यनेकान्ता अनुवन्धा अदिप्रभृतिजुहोत्यादिभ्यः प्रतिषेधो यकव्यः | भत्तः जुहुन इति । अदुपदेशादित्यनुदात्तत्वं पामोति । तवादिमभृनिजुहोत्यादिभ्योपनिषेधः स्थान्यादेशाभावात् ॥ ६॥ नत्रादिमभृनिभ्यो जुहोत्यादिभ्यो अतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधो अनिषेधः । अनुदातर कामाच भरति । स्थान्यादेशाभायात् । नैवात्र स्थानिनं नैयादेश पश्यामः । अनुदाडिहणादा ॥ ७॥ भयगा यदयमनुदात्तरिहण करोनि तज्ञापयत्या गायो न नुप्तविकरणेभ्यो ..... . ....... t...११४. ...

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.. ११४ सर्वस्य सुपि ॥ ६।१।१९१ ॥ सर्वस्वरोज्नकच्कस्य ॥ १॥ सर्वस्वरोऽनकच्कस्येति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । सर्वके * ॥ भीहीभृहुमदजनधनदरिद्राबागरां प्रत्ययात्पूर्व पिति ॥ ६ । १ । १९२ ॥ भ्यादिग्रहणं किमर्थम् । इह मा भून् । ददाति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । अभ्य- स्तस्वरोऽत्र वाधको भविष्यति ।। अन्तत उभयं स्यात् । अनवकाशाः खल्वपि विधयो वाधका भवन्ति सावकाशचाभ्यस्तस्वरः । कोऽवकाशः | मिमीते ॥ अथ प्रत्ययपहणं किमर्थम् । प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वं यथा स्यादाटः पूर्वस्य मा भूदिति | विभयानि ।। न चैवास्ति विशेषः प्रत्ययादा पूर्वस्योदात्तत्वे सत्याटो था । अपि च पिद्भक्तः पिड्रहणेन पाहिप्यते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वं यया स्यादाट एव मा भूदिति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । पिद्भक्तः पिद्रहणेन पाहिप्यते ॥ एवं तर्हि सिद्धे सनि यत्प्रत्ययग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः स्वर- विधी संघातः कार्या भवतीति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । चित्स्वरात्तास्यादि- भ्योऽनुदात्तत्वं विषतिषेधेनेत्युक्तं तदुपपन्नं भवति ।। अथ पूर्वमहणं किमर्थं न तस्मिन्निति निर्दिटे पूर्वस्य [१. १. ६६] इति पूर्यस्यैव भविष्यति । एवं तर्हि सिद्धे सति यत्पूर्यग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः स्वरविधी मनभ्यस्तदन्तसमम्यो भवन्तीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । उपोत्तम रिति [६. १. २१७] स्दिन्तस्य । चउचन्यतरस्याम् [२१८] घउन्तस्य ।। योनमाप्यते चतुरः शसि [१६७] इति शसन्तस्यापि प्रामोति । शस्महणसाम- यांन भविष्यति । इतरया हि तत्रैवार्य धूयाटिदंपदाद्यप्पु प्रेयुभ्यश्चतुभ्य॑ति । अप पिणं किमर्थम् । इह मा भून् । जामति ।। नैनदस्ति प्रयोजनम् । भयत्येवात्र पूर्वण ।। इदं ताई प्रयोजनम् । दरिद्रति | आकारेण व्यवहितत्यान ६.१.१८६; १९०. ६.१.१.

·पा० ६. १. १९३.१९६.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ११५ भविष्यति । लोपे कृते नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावान्यवधानमेव । प्रतिपि- ध्यते ऽत्र स्थानिवद्भावः स्वरविधि प्रति न स्थानिवद्भवतीति ।। अचः कर्तृयकि ॥ ६ । १ । १९५ ।। यकि रपर उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ यकि रपर उपसंख्यानं कर्तव्यम् । स्तीर्यते। स्वयमेव ॥ उपदेशवचनात्सिद्दम् ।। २ ॥ उपदेश इति वक्तव्यम् ॥ उपदेशवचने जनादीनाम् ॥ ३॥ उपदेशवचने जनादीनां स्वरो न सिध्यति | जायते स्वयमेव | जायते स्वयमेव ।। योगविभागात्सिद्दम् ॥ ४ ॥ योगविभागः करिप्यते । अजन्तानां कर्तृयकि वादिरुदात्तो भवति । चीयते स्वयमेव । चीयते स्वयमेव | जायते स्वयमेव । जायते स्वयमेव । तत उपदेशे। उपदेशे चाजन्तानां कर्तृयकि वादिरुदात्तो भवति । स्तीर्यते स्वयमेव । स्तीर्यते स्वयमेव ॥ तत्तद्युपदेशग्रहणं कर्तव्यं न यन्तरेणोपदेशग्रहणं योगानं जायते । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते | क प्रकृतम् । तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमहिने [६. १. १८६] इति । ननु चोक्तमुपदेशवचने जनादीनां स्वरो न सिध्यतीति | नेप दोपः । नैवं विज्ञायत उपदेशवचने जनादीनां स्वरो न सिध्यतीति | कथं तर्हि । जनादीनामप्यात्त्व उपदेशवचनं कर्तव्यमिति । तत्तर्हि तत्रोपदेशग्रहणं कर्त- व्यम् | न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क्व प्रकृतम् | अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्या- दीनामनुनासिकलोपो झलि कुिति [६. ४. ३७] इति ।। थलि च सेटीडन्तो वा ॥६।१ । १९६ ॥ सेड्रहणं किमर्थं न थलीडन्तो वेत्युच्येत । इडन्तो वेल्युच्यमान इहापि प्रसज्येत । ६.४. १२२. + १.१.५८. + ७.१.१००; १. १.५१, ८.२.३० ६६.४.४३. * ·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.१.१. पपक्थ । नैतदस्ति प्रयोजनम् | अच इति वर्तते । इदं तर्हि प्रयोजनम् । यया- थेति ॥ संज्ञायामुपमानम् ॥ ६ । १ । २०४ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न नित्यादिनित्यम् [६. १. १९७] इत्येव सिद्धम् । निती- त्युच्यते न चात्र भिलं पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न तुमना तस्मिन्निति प्रत्ययल- क्षणप्रतिषेधः । अङ्गाधिकारोक्तस्य स प्रतिषेधो न लुमनाङ्गस्य [१.१.६३] इति ।। अत उत्तरं पठति । उपमानस्याचुदात्तवचनं ज्ञापकमनुवन्धलक्षणे स्वरे प्रत्ययलक्षणप्रतिपे- धस्य ॥ १॥ उपमानस्यायुदात्तवचनं ज्ञापकार्थ क्रियते । किं ज्ञाप्यम् । एतज्ज्ञापयत्याचार्योऽनु- वन्धलक्षणे स्वरे प्रत्ययलक्षणं न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । गर्गाः पत्साः । विदाः उर्वा: । उष्ट्रग्रीवा वामरज्जुः । भितीत्याद्युदात्तत्वं न भवति । इह च अत्रय इति । तद्धितस्य कितः [६. १. १६४-१६५] इत्यन्तोदात्तत्वं न भवति ॥ यद्यनुवन्धलक्षण इत्युच्यते पथिप्रियः मथिप्रिय इति**पथिमथोः सर्वना- मस्थाने [१९९] इत्याद्युत्तदासत्वं प्रामोति | एवं तर्वाचार्यो ज्ञापयति स्वरे प्रत्यय- लक्षणं न भवतीति । एवमपि सर्पिरागच्छ सपागच्छनेत्यामन्त्रितस्य च [१९८] इत्यायुदात्तत्वं न पामोनि! । इह च मा हि दाताम् मा हि धाताम् आदिः सिनोऽन्यतरस्याम् [१८७] इत्येप स्वरो न मानोति । एवं ताई ज्ञापयत्याचार्यः सामानिर्दिष्टे स्वरे प्रत्ययलक्षगं न भवतीति ॥ एवमपि सर्वस्तोमः सर्वपृष्ठः** सर्वस्य मुपि [१९१] इत्याद्युदात्तत्वं न प्रानोति ।। अस्तु तनुबन्धलक्षण इत्येव । कथं पधिप्रियः मयिप्रियः । वक्तव्यमेवैतत्पयिमयोः सर्यनामस्थाने लुकि तुमता लुप्ले प्रत्ययलक्षणं न भवतीति || निष्ठा च यजनात् ॥६।१।२०५ ।। निष्टायां यत्रि दीर्घत्वे प्रतिषेधः ॥ १॥ निष्टायां यमि दीर्घत्वे प्रतिषेधो वक्तव्यः । दत्ताभ्याम् गुप्ताभ्याम्॥ १०५, १०४, २१.६४. . २२.५ ६५. . . १.३ १०२.

·पा० ६. १. २०४-२१५.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। ११७ न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।। २ ।। न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गोत्र दीर्घः । अन्तरङ्गः स्वरः । असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ अन्तरेण प्रतिषेधमन्तरेण चैतां परिभाषां सिद्धम् । कथम् । नैवं विज्ञायते न चेदाकारान्ता निष्टेति । कथं तर्हि । न चेदाकारात्परा निष्ठेति । यद्येवं निर्देश- श्चैव नोपपद्यते न पा आकारात्परा पञ्चमी युक्ता । इह च प्रामोति । आप्तः राद्ध इति || एवं तर्हि न चेदवर्णात्परा निष्टेति | भवेनिर्देश उपपन्न इह तु ग्रामोति आप्तः राद्ध इति इह च न पामोति यतः रत इति || एवं तर्हि विहितविशेषणम- कारग्रहणम् । न चेदकारान्ताविहिता निष्टेति । एवमपि दत्तः अत्र न प्रामोति इह च प्रानोति आप्नः राद्ध इति ।। एवं तर्हि कार्यिविशेषणमाकारग्रहणम् । न चेदा- कारः कार्यं भवति || एवमपि अद्याप्टः कदाष्टः अत्र न प्रामोति | तस्मात्लुटूच्यते निष्टायां यनि दीर्वत्वे प्रतिषेधो न वा वहिरङ्गलक्षणत्वादिति || आशितः कर्ता ॥६।१ । २०७ ।। किं निपात्यते । आशिते कर्तरि निपातनमुपधादीर्घत्वमायुदानत्वं च ॥ २ ॥ आशित इति क्तः कर्तरि निपात्यते | आशितवानाशितः | उपधादीबत्वमायु- दात्तत्वं च निपात्यते || आशुदात्तत्वमनिपात्यम् । अधिकारासिद्धम् । उपधादीर्घ- त्वमनिपात्यम् | आपूर्वस्य प्रयोगः । यद्येवमवग्रहः प्रामोति । न लक्षणेन पद- कारा अनुवाः । पदकारैर्नाम लक्षणमनुवर्त्यम् । यथालक्षणं पदं कर्तव्यम् ।। रिक्त विभापा ।। ६ ।१ । २०८॥ विभाषा वेण्विन्धानयोः ।।६।१ । २२५ ।। किमियं प्राप्ने विमापाहोस्विदनाप्ने । कयं च प्राप्ते कथं वाप्राप्ते । यदि संज्ञा- यामुपमानं निष्टा च यजनात् [६. १. २०४, २०५] इति नित्ये प्राप्त आरम्भ- स्ततः प्राप्ते ऽन्यत्र बापाने । ६.१.११.२.

·૧૧ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १. १.६.. वेणुरिक्तयोरमासे ॥ १॥ वेणुरिक्तयोरमाने विभाषा प्राप्ने नित्यो विधिः । वेणुरिय वेणुः । रिक्तो नाम कश्चित् ।। उपोत्तमं रिति ॥ ६।१ । २१७ ॥ उपोत्तममहणं किमर्थ न रिति पूर्वमित्येवोच्येत । तत्रायमप्यर्थो मतोः पूर्व- मात्संज्ञायां स्त्रियाम् [२१९] इत्यत्र पूर्वग्रहणं न कर्तव्यं भवति । एवं त पोत्तम- ग्रहणमुत्तरार्थम् । चड्यन्यतरस्याम् [२१८] उपोत्तममित्येव । इह मा भूत् । मा हि स्म दधत् ॥ अन्तोऽवत्याः ॥ ६ । १ । २२० ॥ ईवत्याः ॥ ६।१।२२१ ।। किमर्थमिदमुच्यते न वत्या इत्येवोच्येन | वत्या इतीयत्युच्यमाने राजवती अवापि प्रसज्येत । अथावन्या इत्युच्यमाने कस्मादेवात्र न भवति | भसिद्धो नलो- पस्तस्यासिरत्यानेपोऽवतीशम्दः । कस्तार्ह । अन्वतीशब्दः ॥ यथैव तईि नलो- स्यासिद्धत्वाचायतीशम्द एवं वत्यस्याप्यसिदत्वाचायतीशन्दः । आयात्सिद्धवं स्यात् ॥ ची ।।६।१।२२२ ।। घोरतद्धिते ॥ १॥ नुम्यरोन्नचित इति यत्नाव्यम् । इह मा भृत् | दाधीवः माधच इति ॥ ताई पत्नय्यम् । न यक्तव्यम् । प्रत्ययस्वरोज्न वाधको भविष्यनि ॥ स्थानान्तरमा- मभुग्गरः । मस्ययस्यरस्यापवादो नुदानी मुप्पिनी [३. १. १] इति । अनुदान्ती गुमिताधिपायोटाननिनिम्परः । उदाननियतिस्वरस्य चुस्थरः । स यथैवो- 16..... :

·पा० ६. १. २१७-२२३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ११२ दात्तनिवृत्तिस्वरं वाधत एवं प्रत्ययस्वरमपि वाधेत । नात्रोदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रामोति । किं कारणम् । न गोश्वन्साववर्ण [६. १. १८२] इति प्रतिपेयात् । नैप उदात्त- निवृत्तिस्वरस्य प्रतिषेधः । कस्य तर्हि । तृतीयादिस्वरस्य ।। यत्र तर्हि तृतीया- दिस्वरो नास्ति | दधीचः पश्यति ॥ एवं तर्हि न तृतीयादिलक्षणस्य प्रतिषेध शिष्मः | किं तर्हि । येन केनचिल्लक्षणेन प्राप्तस्य विभक्तिस्वरस्य प्रतिपेधम् । यदि विभक्तिस्वरस्य प्रतिषेधो वृक्षवान् प्लक्षवान् अत्र न प्रामोति । मतुग्रहणमपि प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । हस्वनुड्भ्यां मतुप् [१७६] इति । यदि तदनु- वर्तते वेतस्वानित्यत्रा प्रामोति । मतुब्ग्रहणमनुवर्तते इतुपैपः । यदि तर्हि मतु- व्ग्रहणे इतुपो ग्रहणं न भवति वेतस्वानित्यत्र वत्वं न प्रामोति । सामान्यग्रहणं वत्व इह पुनर्विशिष्टस्य ग्रहणम् ।। यत्र तर्हि विभक्तिर्नास्ति । दधीचीति ।। यदि पुनरयमुदात्तनिवृत्तिस्वरस्यापि प्रतिषेधो विज्ञायेत । नैवं शक्यम् । इहापि प्रस- ज्येत । कुमारीति ॥ सति शिष्टः खल्वपि चुस्वरः । कथम् । चावित्युच्यते । यत्रास्यैतद्रूपम् । अजादावसर्वनामस्थानेऽभिनिर्वृत्ते ऽकारलोपे नकारलोपे च ॥ तस्मात्सुष्टूच्यते चोरतद्धित इति ।। समासस्य ॥ ६।१ । २२३ ॥ . समासान्तोदात्तत्वे व्यञ्जनान्तेषूपसंख्यानम् ॥ १॥ समासान्तोदात्तत्वे व्यञ्जनान्तेपूपसंख्यानं कर्तव्यम् । राजपत् ब्राह्मणसमित् ।। हल्स्वरप्राप्ती वा व्यञ्जनमविद्यमानवत् ॥२॥ अथवा हल्स्वरप्राप्तो व्यञ्जनमविद्यमानवद्भवतीत्येपा परिभाषा कर्तव्या | किम- र्थमिदमुभयमुच्यते न हल्स्वरप्राप्तावविद्यमानवदित्येवोच्येत स्वरप्राप्ती व्यञ्जनमविद्य- मानवदिति वा । हिर्वद्धं सुबद्धं भवतीति ॥ यदि हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनमविद्यमानव- द्भवतीत्युच्यते दधि उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः [८. [८.४.६ इति स्वरितत्वं न प्रा- मोति | उदात्ताच स्वरितविधी व्यसनमविद्यमानवद्भवतीत्येपा परिभाषा कर्तव्या ॥ कान्येतस्याः परिभापायाः प्रयोजनानि । ६. १. १६८. ८.२.९. +१.२. ८०, ३.४.२४३, ६. १. १६२. ६.४. १३८,२१.

·१२० 1 व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६.१.. प्रयोजनं लिदायुदात्तान्तोदात्तविधयः ॥ ३॥ लिनि प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भवतीतीहैव स्यात् भौरिकिविधम् भौलिकिविधा । चिकीर्षक: जिहीर्षक इत्यत्र न स्यात् ।। नित्यादिनित्यम् [६.१.१९७] इतीहैव स्यात् अहिचुम्बकायनिः आमिवेश्यः । गार्ग्यः कृतिरित्यत्र न स्यात् ।। धातो- रन्त उदात्तो** भवतीतीहैव स्यात् ऊर्जाति ! पचतीत्यत्र न स्यात् ।। इदं तावदयुक्तं यदुच्यते हल्स्वरप्राप्ती व्यञ्जनमविद्यमानवद्भवतीति | कथं हि हलो नाम स्वरप्राप्तिः स्यात् । तचापि ब्रुवतोदात्ताच स्वरितविधाविति वक्तव्यम् । तथानुदात्तादेरन्तोदात्ताच यदुच्यते तयञ्जनादेर्व्यञ्जनान्ताच न प्रामोति ॥ यदि पुनः स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवद्भवतीत्युच्येत । अथ स्वरविधी व्यञ्जनमविद्यमान- बद्भवतीत्युच्यमाने अनुदात्तादेरन्तोदात्ताच यदुच्यते तत्किं सिद्धं भवति व्यञ्जनादे- व्यञ्जनान्ताच | वाढं सिद्धम् । कथम् । स्वरविधिरिति सर्वविभत्तयन्तः समासः । स्वरेण विधिः स्वरविधिः स्वरस्य विधिः स्वरविधिरिति । नैवं शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । उदश्वित्वान्घोषः विद्युत्वान्वलाहक इति हस्वनुड्भ्यां मतुप् [६. १. १७६] इत्येप स्वरः प्रसज्येत ॥ अस्तु ताई हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनमविद्यमानवद्भवतीति । ननु चोक्तं कथं हि हलो नाम स्वरमाप्तिः स्यादिति । उचैरुदात्त: [१. २. २९] इत्यत्र पठीनिर्दिष्ट- मज्ग्रहणं| निवृत्तं तस्मिनिवृत्ते हलोऽपि स्वरपामिर्भवति || यदप्युच्यत उदात्ताच स्वरितविधाविति वक्तव्यमिति न वक्तव्यम् । नेदं पारिभाषिकस्यानुदात्तस्य ग्रहणम् । किं तर्हि । अन्वर्थपहणम् । अविद्यमानोदात्तमनुदात्तं तस्य स्वरित इति ॥ यद- प्युच्यते ऽनुदात्तादेरन्तोदात्ताच यदुच्यते तयञ्जनादेर्व्यञ्जनान्ताय न पामोतीत्याचा- र्यप्रवृत्तिपियति सिद्धं तद्भवति व्यञ्जनादेर्व्यञ्जनान्ताचेनि यदयं नोत्तरपदेऽनुदात्ता- दायित्युत्का पृथिवीरुद्रपूपमन्यिप्चिति प्रतिपेधं शास्ति || सा तीया परिभाषा कर्नव्या । न कर्तव्या | आचार्यप्रवृत्तिापयति भवत्येषा परिभाषेति यदयं यतो ऽनायः [६. १. २१३] इति नायः प्रनिषेधं शास्ति ।। इनि श्रीभगवरपतन्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये पटस्याध्यायस्य प्रथमे पादे पटमादिकम् ।। पाद समानः || . :.१.१०५१.३.१४. ६१.१.१०१०५. 11१.२.२८. १६.२.१४२.

·बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ।। ६ । २ । १ ॥
किमर्थमिदमुच्यते ।
बहुव्रीहिस्वर शास्ति समासान्तविधेः सुकृत् ।
मुकृदाचार्यः समासान्तोदात्तत्वे* प्राप्ते बहुव्रीहिस्वरमपवादं शास्ति || नेतदस्ति
प्रयोजनम् ।
नसुभ्यां नियमार्थ तु
नसुभ्याम् [६.२.१७२] इत्येतनियमार्थ भविष्यति | नसुभ्यामेव वहुव्रीहे-
रन्त उदात्तो भवति नान्यस्येति ।। एवमपि कुत एतत्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं भविष्यति
न पुनः परस्येति ।
परस्य शितिशासनात् ।। १ ॥
शितेर्नित्यावह्वच् । १३८] इत्येतनियमार्थ भविष्यति । शितेरेव नान्यत इति ॥
यत्तावदुच्यते नञ्तुभ्यां नियमार्थमिति
क्षेपे विधिर्नोसिद्धः
उदराश्वेपुपु क्षेपे [१०७ - १०८] इत्येतस्मिन्प्राप्ने तन एतदुच्यते ।। यदप्युच्यते
परस्य शितिशासनादिति
परस्य नियमो भवेत् ।
परस्यैष नियमः स्यात् । शितेर्नित्यावह्वजेत्र नान्यदिति ।।
यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं समासान्तोदात्तत्वं वाधते चप्रियः वाप्रियः अत्रापि
वाधेत ।
अन्तश्च वाप्रिये सिद्धः
अन्तोदात्तत्वं च वाप्रिये सिद्धम् । कुतः ।
संभवात्
असति खल्वपि संभवे वाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् ।। सत्यपि
संभवे वाधनं भवति । तद्यथा । दधि ब्राह्मणेभ्यो दोयनां तवं कौण्डिन्यायेति सत्यपि
६.१.२२३.
16 H-HI

·१२२ || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ६.२.१. संभवे दपिदानस्य नक्रदानं निवर्तकं भवति । एवमिहापि सत्यपि संभवे पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वं समासान्तोदात्तत्वं वाधिप्यते । एवं तर्हि प्रकृताद्विधेः ॥२॥ वहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवतीति । किं च प्रकृतम् । उदात्त इति च वर्तने* ॥ एवमपि कार्यप्रियः हार्यप्रियः अत्र न प्रामोति । स्वरितेऽप्युदात्तो स्ति । अथवा स्वरितमणमपि प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । तित्स्वरितम् . [६. १. १८५] इति ॥ बहुव्रीहावृते सिद्धम् अन्तरेण बहुव्रीहिपहणं सिद्धम् । तत्पुरुषे कस्मान भवति । तत्पुरुषे तुल्या- र्थनृतीयासमम्युपमानाव्यपद्वितीयाकृत्याः[६.२.२]इत्येतनियमार्थ भविष्यति । दिगो नाई कस्मान भवति । इगन्तै विगावित्येतनियमार्थ भविष्यति । इन्द्रे तर्हि प्रामोति । राजन्यवहुवचनबन्देऽन्धकवृष्णिषु [३४] इत्येतन्नियमाथै भविष्यति । अ- व्ययीभावे तर्हि प्रामोति । परिप्रत्युपापा वय॑मानाहोरात्रावयवेषु [३३] इत्येतन्नि- यमार्थ भविष्यति । एवमपि कुत एतदेवं नियमो भविष्यत्येतेपामेव तत्पुरुषादि- प्विति न पुनरेयं नियमः स्यादेतेषां तत्पुरुषादिप्वेवेति । इष्टतश्वावधारणम् । इटनचारधारणं भविष्यति ॥ एतेषां तर्हि वहुव्रीहेश्च पर्यायः प्रामोति । द्विपाद्दिष्टेर्वितस्तेश्च पर्यायो न प्रकल्पते ॥ ३ ॥ यदयं द्वित्रिभ्यां पाइन्मूर्धम् बहु हौ [१९७] दिष्टिवितस्त्योश्च [३१] इति सिद्ध पर्याय पर्यायं दशास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्या न पर्यायो भरतीति । उदात्ते जापक तत् उदात्त एतरज्ञापकं स्यात् । परितेन समाविशेन् ।। स्परिनेन समावेशः प्रामोनि || सरितेऽप्युदात्तोस्ति । पहुव्रीहिम्परं शाग्नि समासान्नविधेः मुकृन् । नमुभ्यों नियमाय नु परम्प गिनिशामनान् ।। १ ॥ क्षेी विधिनत्रोसिद्धः परभ्य नियमो भवेत् । भन्नक्ष वाप्रिये मिदः मंभवाप्रकृनाद्विधः ॥ २॥ ६१.३.२.

·२२३ पा० ६. २.२.११.] ।। व्याकरणमहाभाप्यम् ।। बहुव्रीहावृते सिद्धमिष्टतश्चावधारणम् । द्विपाद्दिष्टवितस्तेश्च पर्यायो न प्रकल्पते ॥३॥ उदात्ते ज्ञापकं त्वेतत्स्वरितेन समाविशेत् ॥ तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः॥६।२।२॥ तत्पुरुषे विभक्तिप्रकृतिस्वरत्वे कर्मधारये प्रतिषेधः ॥ १ ॥ तत्पुरुषे विभक्तिप्रकृतिस्वरत्वे कर्मधारये प्रतिषेधो वक्तव्यः । परमं कारक परमकारकम् । परमेण कारकेण परमकारकेण । परमे कारके परमकारके ॥ सिद्धं तु लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणात् ।। २ ।। सिद्धमेतत् । कथम् । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति प्रतिपदं यो द्वितीयातृतीयासप्तमीसमासस्तस्य ग्रहणं लक्षणोक्तचायम् ।। अव्यये परिगणनं कर्तव्यम् । अव्यये नकुनिपातानाम् ॥ ३॥ अव्यये नकुनिपातानामिति वक्तव्यम् । नञ् । अब्राह्मणः अवृपलः । नञ् । कु । कुव्राह्मणः कुवृषलः । कु । निपात | निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः । क मा भूत् । स्नात्वाकालकः पीत्वास्थिरकः ॥ कायां वा प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ त्वायां वा प्रतिषेधो वक्तव्यः । स्नालाकालकः पीत्वास्थिरकः ।। उभयं न चक्तव्यम् । निपातनात्सिद्दम् ॥ ५ ॥ निपातनादेतत्सिद्धम् । किं निपातनम् । अवश्यमत्र समासार्थ ल्यवभावार्थ च निपातनं कर्तव्यं तेनैव यत्नेन स्वरो भविष्यति || सदृशप्रतिरूपयोः सादृश्ये ॥ ६ । २ । ११ ॥ . सदृशग्रहणमनर्थकं तृतीयासमासवचनात् ।। १ ।। सदृशग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । तृतीयासमासवचनात् । सदृशशब्देन २. २.२४; ३०; १०. 1 २. २. ५७. ६२. १. ७२, ग.

·१२१ || व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ६. २. १. नृतीयासमास उच्यते तत्र तृतीयापूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवतीत्येव सिद्धम् ॥ षष्ट्यर्थ तहीदं वक्तव्यम् । पितुः सदृशः पितृसदृश इति । पष्टयर्थमिति चेतृतीयासमासवचनानर्यक्यम् ॥ २॥ पट्यर्थमिति चेत्तृतीयासमासवचनमनर्थकं स्यात् । किं कारणम् । इहास्माभि- बैशन्यं साध्यम् । पित्रा सदृशः पितुः सदृशः पितृसदृश इति | तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहोपरेण समासो भविष्यत्यविरविकन्यायेन | तद्यथा । अवेर्मासमिति विगृह्य अविकशब्दादुत्पत्तिर्भपति आविकमिति | एवं पितुः सदृश इति विगृह्य पितृसदृश इति भविष्यति पित्रा सदृश इति विगृह्य वाक्यमेव ।। अवश्यं तृतीयासमासो वक्तव्यो यत्र पट्यों नास्ति तदर्थम् । भोजनसदृशः अध्ययनसदृश इति ॥ यदि नहिं तस्य निवन्धनमस्ति तदेव वक्तव्यमिदं न वक्त- ध्यम् । इदमप्यवश्यं वक्तव्यं यत्र पष्ठी श्रूयते तदर्थम् । दास्याःसदृशः वृषल्या:- सदृश इति ॥ इगन्तकालकपालभगालशरावेपु द्विगौ ॥ ६ । २ । २९ ॥ - इगन्तमरुतिस्वरत्वे यण्गुणयोरुपसंख्यानम् ।। १॥ इगन्तप्रकृतिस्वरत्वे यण्गुणयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । पञ्चारन्यः दशारन्यः । पञ्चारत्वयः दशारत्नयः । यण्गुणयोः कृतयोरिंगन्ते द्विगाविस्येप स्वरोन मामोति || न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।। २॥ न या वक्तव्यम् । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वान् । बहिरङ्गी यण्गुणौ । अन्तरङ्गः स्वरः । असिदं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ परिप्रत्युपापा वय॑मानाहोरात्रावयवेषु ॥ ६ । २ । ३३ ॥ परिप्रत्युपपिभ्यो वनं समासे विमतिपेधेन ॥ १॥ परिमत्युपापेभ्यो वन समासे [६. २. १७८] इत्येतद्रवनि विपतिधेन | परि- 1२१.२१.

·पा०६. २. २९-२८.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १२५ प्रत्युपापा वय॑मानाहोरात्रावयवेष्वित्यस्यावकाशः [ परित्रिगतम् परिसौवीरम् । वनं समास इत्यस्यावकाशः । प्रवणे ग्रष्टव्यम् । इहोभयं प्राप्नोति । परिवनम् अ- पवनम् । वनं समास इत्येतद्भवति विप्रतिपेधेन || न वा वनस्यान्तोदात्तवचनं तदपवादनिवृत्त्यर्थम् ॥ २ ॥ न वा विप्रतिषेधेन | किं कारणम् | वनस्यान्तोदात्तवचनं तदपवादनिवृ- त्यर्थम् । सिद्धमत्रान्तोदात्तत्वमुत्सर्गेणैव । तस्य पुनर्वचन एतत्प्रयोजनं ये ऽन्ये तदपवादाः प्रामुवन्ति तद्वाधनार्थम् । स यथैव तदपवादमव्ययस्वरं वाचत एवमिद- मपि वाधिप्यते ॥ आचार्योपसर्जनश्चान्तेवासी ॥६।२।३६ ॥ आचार्योपसर्जनेऽनेकस्यापि पूर्वपदत्वात्संदेहः ।। १ ।। आचार्योपसर्जनेऽनेकस्यापि पूर्वपदत्वात्संदेहो भवति | आपिशलपाणिनीयव्या- डीयगौतमीयाः । एकं पदं वर्जयित्वा सर्वाणि पूर्वपदानि तत्र न ज्ञायते कस्य पूर्व- पदस्य प्रकृतिस्वरत्वेन भवितव्यमिति ॥ लोकविज्ञानासिङ्म् । ॥२॥ तद्यथा | लोकेऽमीपां ब्राह्मणानां पूर्वमानयेति यः सर्वपूर्वः स आनीयते । एव- मिहापि यत्सर्वपूर्वपदं तस्य प्रकृतिस्वरत्वं भविष्यति ।। - महान्त्रीह्यपरालगृष्टीष्वासनाबालभारभारतहैलिहिलरौरवप्रवृद्धेषु ।।६।२।३८ ॥ किमयं महतः प्रवृद्धशद उत्तरपदे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमुच्यते न कर्मधारये निष्ठा [६. २. ४६] इत्येव सिद्धम् | न सिध्यति । किं कारणम् । श्रेण्यादिसमास इत्येवं तत् । इह मा भून् । महानिरष्टो दक्षिणा दीयते ।। २.१.१२. ६.१.२२३. * ६.२.२० ६२.१.५९.

·१२६ || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.२.१. कुरुगार्हपतरिक्तगुर्वसूतजरत्यश्लीलदृढरूपा पारेवडवा तैतिलकदः पण्यकम्बलो दासीभाराणां च ॥६।२। ४२ ।। कुरुवृज्योर्हिपते ॥ १ ॥ कुरुवृज्योर्हिपत इति वक्तव्यम् । कुरुगार्हपतम् वृजिगार्हपतम् ॥ कुरुगार्हपतरिक्तगुर्वसूतजरत्यशील दृढरूपापारेवडवातैतिलकद्रूःपण्यकम्बलोदा- सीभारादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । देवहूतिः देवनीतिः वसु- नीतिः ओषधिः चन्द्रमाः ॥ तत्तर्हि वनव्यम् । न वक्तव्यम् | योगविभागः करिष्यते ! कुरुगार्हपतरिक्तगुर्वसूतजरत्यसीलदृढरूपा पारेवडया तैतिलकः पण्य- कम्वत इति । ततो दासीभाराणां चेति । तत्र बहुवचननिर्देशाहासीभारादीनामिति विज्ञास्यते ॥ पण्यकम्बलः संज्ञायाम् ।। २ ॥ पण्यकम्बलः संज्ञायामिनि वक्तव्यम् । यो हि पणितव्यः कम्बलः पण्यकम्बल' एवासी भवति ॥ अपर आह ! पण्यकम्बल एव यथा स्यात् । क मा भूत् । पण्यगवः पण्यहस्ती ।। अहीने द्वितीया ॥६।२।४७ ।। भहीन इति किमर्थम् । कान्तारातीतः योजनातीतः ॥ अहीने द्वितीयानुपसर्गे ॥ २ ॥ भहीने द्विनीयानुपसर्ग रति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । मुखप्राप्तः दुःखप्राप्तः ॥ ताई वक्तव्यम् । यद्यप्येतदुच्यते ऽयवैतर्वहीनपहणं न करिष्यते । इहापि कान्ता- रातीतः योजनातीत इत्यनुपसर्ग इत्येव सिखम् ।। गतिरनन्तरः ॥६।२।४९॥ अनन्तर दनि किमर्थम् । इह मा भून् । अभ्युद्धृतम् उपसमादनम् । .१.१.२५ .

·पा० ६. २.४२-४९] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ १२७ गतेरनन्तरग्रहणमनर्थकं गतिर्गतावनुदात्तवचनात् ॥ १॥ गतेरनन्तरग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । गतिर्गतावनुदात्तवचनात् । गती परतो गतेरनुदात्तत्वमुच्यते तदाधकं भविष्यति ॥ तत्र यस्याप्रकृतिस्वरत्वं तस्मादन्तोदात्तप्रसङ्गः ॥ २ ॥ तत्र यस्य गतेरप्रकृतिस्वरत्वं तस्मादन्तोदात्तत्वं प्रामोति । अन्तस्थाथघक्ताज- वित्रकाणाम् [६. २. १४३, १४४] इति || प्रकृतिस्वरवचनाद्ध्यनन्तोदात्तत्वम् ।।३॥ प्रकृतिस्वरवचनसामर्थ्याधन्तोदात्तत्वं न भविष्यति । यदि स्यात्प्रकृतिस्वरव- चनमिदानी किमर्थं स्यात् ।। प्रकृतिस्वरवचनं किमर्थमिति चेदेकगत्यर्थम् ॥ ४ ॥ प्रकृतिस्वरवचनं किमर्थमिति चेदेकगत्यर्थम् | यत्रैको गतिस्तदर्थमेतत्स्यात् । प्रकृतम् प्रहृतम् || एवमर्थमेव तर्खनन्तरग्रहणं कर्तव्यमत्र यथा स्यात् ।। क्रियमाणेऽपि वा अनन्तरग्रहणेत्र न सिध्यति । किं कारणम् | गतिरनन्तरः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवतीत्युच्यते यथात्र गतिरनन्तरो नासौ पूर्वपदं यश्च पूर्वपदं नासावनन्तरः ॥ अपूर्वपदार्थ तीदं वक्तव्यम् | अपूर्वपदस्यापि गतेः प्रकृतिस्वरत्वं यथा स्यात् ॥ अपूर्वपदार्थमिति चेत्कारकेतिप्रसङ्गः ॥ ५ ॥ अपूर्वपदार्थमिति चेत्कारकेतिप्रसङ्गो भवति | आगतः दूरादागतः । स यथैव गतिपूर्वपदस्य भवत्येवं कारकपूर्वपदस्यापि प्रामोति ॥ सिद्धं तु गतेरन्तोदात्ताप्रसङ्गात् ।। ६॥ सिद्धमेतत् । कथम् । यत्तदन्तस्थाथवक्ताजवित्रकाणामिति तद्गतेन प्रसङ्गव्यम् । किं कृतं भवति । कृस्वरापवादोऽयं भवति । तत्र गतिरनन्तर इत्यस्यावकाशः । प्रकृतम् प्रहतम् । अन्तस्थाथवक्ताजवित्रकाणामित्यस्यावकाशः । दूरान्नतः दू- राद्यातः । इहोभयं प्रामोति | आगतः दूरादागतः । अन्तस्थाथवक्ताजवित्रका- णामित्येतद्भवति विप्रतिषेधेन || अवश्यं गतेस्तत्प्रसङ्गव्यं भेदः प्रभेद इत्येवमर्थम् ।। ८.१.००. + २.१.३९, ६.३. २. (६ २. १४४.) ६.२.१६९, ४९, १४४.

·१२८ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। . [म० ६.२.१. एवं नहि योगविभागः करिप्यते । अन्तस्थायघनजवित्रकाणाम् । ततः क्तः। कान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति । अत्र कारकोपपदग्रहणमनुवर्तते गनियहणी निथु- त्तम् ।। अथवोपरिष्टाद्योगविभागः करिप्यते । इढमस्ति सूपमानातः संज्ञायाम- नाचितादीनां प्रवृद्धादीनां च [६. २. १४५-१४७] इति । ततो वक्ष्यामि कार- कात् | कारकाच क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति । ततो दत्तश्रुतयोरेवाशिपि कारकादिति ॥ एवं च कृला नार्थोऽनन्तरग्रहणेन || कथमभ्युद्धृतम् | उद् हरति- क्रियां विशिनधि | उदा विशिटामभिर्विशिनष्टि । तत्र गतिरनन्तर इति च प्रामोति गनिर्गनी [८.१.७०] इति च | गतिरनन्तर इत्यस्यावकाशः । प्रकृतम् प्रहृतम् । गनिर्गतावित्यस्यावकाशः। अभ्युद्धरति उपसमादधाति । इहोभयं प्रामोति । अभ्यु- द्धृतम् उपसमाहतम् । गतिर्गतावित्येतद्भवति विप्रतिपेवेन ॥ एवं तर्हि सिद्ध सति यदनन्तरग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येपा परि- भाषा कृहणे गतिकारकपूर्वस्यापीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अवतन- कुलस्थितं त एतत् । उदकेविशीर्ग न एतत् । सगतिकेन सनकुलेन समासः सिद्धो भवति ॥ तादौ च निति कृत्यतौ ॥ ६।२।५० ॥ कृड्रहणं किमर्थम् । यया नकारादिग्रहणं कृतिशेषणं विज्ञायेत | नकारादौ निति कृतीति । अयाक्रियमाणे कृद्हणे कस्य तकारादिग्रहणं विशेषणं स्यात् । उत्तरप- रविशेषणम् । नत्र को दोपः । इहैव स्यात् । प्रतरिना प्रतरितुम् । इह न स्यात् । प्रकर्ता प्रकर्तुम् ।। तादी निति हहणानर्थक्यम् ॥ १ ॥ ताही निनि कृद्रहणमनर्थकम् । क्रियमाणेऽपि कृहणेधनष्टं शक्यं विज्ञातुम् । नकारादायुत्तरपदे निति कृतीनि । अक्रियमाणे चेष्टम् । निद्यस्तकारादिस्तदन्त उत्तर- पद इनि | यायता क्रियमाणेभ्यनिष्ट विज्ञायने प्रक्रियमाणे चेटमक्रियमाण एवष्टं विज्ञास्यामः ॥ कदुपदेशे वा ताद्यर्थमिडर्थम् ॥ २॥ सदुपटो मा माधमिट पर कर्तव्यम् । दुपदेशे यम्नकागादिरित्यय १.४८. S .

·.पा० ६. २. ५०-५२.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १२९ यथा विज्ञायेत । किं प्रयोजनम् । इडर्थम् । इडादावपि सिद्धं भवति । प्रल- विता प्रलवितुम् ॥ अनिगन्तोऽञ्चतौ वप्रत्यये ॥६।२। ५२ ॥ अनिगन्तप्रकृतिस्वरत्वे यणादेशे प्रकृतिस्वरभावप्रसङ्गः ॥ १॥ अनिगन्तप्रकृतिस्वरत्वे यणादेशे प्रकृतिस्वरभावः प्रानोति । प्रत्यङ् प्रत्यञ्चौ प्रत्यञ्चः ।। अनिगन्तवचनमिदानी किमर्थं स्यात् । अनिगन्तवचनं किमर्थमिति चेदयणादिष्टार्थम् ॥ २ ॥ अयणादिष्टार्थमेतत्स्यात् । यदा यणादेशो न | कदा च यणादेशो न । यदा शाकलम् ॥ उक्तं वा ॥३॥ किमुक्तम् । समासे शाकलं न भवतीति ॥ यत्र तयञ्चतेरकारो लुप्यते । प्रतीचः प्रतीचा | चुस्वरस्तत्र वाधको भविष्यति । अयमेवेप्यते । वक्ष्यति ह्येत- चोरनिगन्तोऽचतो वप्रत्यय इति ॥ यहि न्यध्योः प्रकृतिस्वरं शास्ति । एप हि यणादिष्टार्थ आरम्भः । एतदप्ययणादिष्टार्थमेव स्यात् । यदा यणादेशो न ! कदा च यणादेशो न । यदा शाकलम् | उक्तं वा । किमुक्तम् । समासे शाकलं न भव- तीति | यत्र तर्घच्चतेरकारो लुप्यते । अधीचः अधीचा चुस्त्ररस्तत्र वाधको भविष्याते | अयमेवेप्यते । वक्ष्यति ह्येतच्चोरनिगन्तोञ्चतो वप्रत्यय इति ॥ यहि नेरेव प्रकृतिस्वरं शास्ति | एप हि यणादिष्टार्य आरम्भः । एतदप्ययणादिष्टार्थमेव स्यात् । कथम् । अकृते यणादेशे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे कृत उदात्तस्वरितयोर्यणः स्व- रितोऽनुदात्तस्य [८.२.४] इत्येप स्वरः सिद्धो भवति । न्यङ् ।। तस्मात्सुष्टुच्यते निगन्तप्रकृतिस्वरत्वे यणादेशे प्रकृतिस्वरभावप्रसङ्ग इति ॥ चोरनिगन्तोऽञ्चती वप्रत्यये || ४ || चुस्वरादनिगन्तोऽञ्चतो वप्रत्यय इत्येप स्वरो भवति विप्रनिषेधेन । चुस्वरस्याव- काशः दधीचः पश्य । दधीचा दधीचे | अनिगन्तोज्नती वप्रत्यय इत्यस्यावकाशः। + ६.१.१२. ++ '. . 17:1-1 ·. ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६.२.१. पराइ पराञ्ची पराञ्चः । इहोभयं प्रामोति । अवाचा अवाचे । अनिगन्तोश्चती वात्यय इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन ॥ न वा चुस्वरस्य पूर्वपदमरुतिस्वरभाविनि प्रतिषेधादितरथा हि सर्वापवादः ॥ ५॥ न वैतद्विप्रतिषेधेनापि सिध्यति | कथं तर्हि सिध्यति | चुस्वरस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वर- भाविनि प्रतिषेधात् । चुस्वरः पूर्वपदप्रकृतिस्वरभाविनः प्रतिषेध्यः । इतरथा हि सर्वाप- वादभुस्वरः । अक्रियमाणे हि प्रतिषेधे सर्वापवादोऽयं चुस्वरः । कथम् | प्रत्ययस्व- रस्यापवादोऽनुदात्ती मुप्पिती [३.१.४] इति | अनुदात्ती मुप्पितावित्यस्योदात्तनि- वृत्तिस्वरः । उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य चुस्वरः। स यथैवोदात्तनिवृत्तिस्वरं वाधत एवमनि- गन्तस्वरमपि वाधेत ॥ यदि तावत्संख्यातः साम्यमयमपि चतुर्थः । समासान्तो- दात्तत्वस्यापत्रादोऽव्ययस्वरः । अव्ययस्वरस्य कृत्स्वरः । कृत्स्वरस्यायम् । उभयोध- तुर्थयोयुक्तो विप्रतिषेधः ॥ सति शिष्टस्तहि चुस्थरः । कथम् । चावित्युच्यते । यवास्यतद्रूपम् । अनादावसर्वनामस्थाने भिनिर्वृत्तेऽकारलोपे नकारलोपे च । तस्मा- मुच्यते न या चुस्वरस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरभाविनि प्रतिवेधादितरथा हि सर्वापवाद इति ॥ विभक्तीपत्स्वराकरस्वरः।। ६ ॥ विभक्तिस्वरादीपत्स्वराच कृत्स्वरोभवति विप्रतिषेधेन विभक्तिस्वरस्यावकाशः। भक्षशोण्डः वीशीण्डः ! कृत्स्वरस्यायकाशः । इध्मप्रवचनः । इहोभयं प्रामोति । पूर्यामरकोटकाः अपरामेस्कोटकाः । कृत्स्यरो भवति विप्रतिषेधेन ॥ ईपत्स्य- रस्यायकाशः । ईपकडारः ईपरिपगतः । कृत्स्वरस्य स एव । इहोभयं प्रामोति । पिनेदः । कृत्स्वरो भाति विप्रतिषेधेन || चित्स्वराद्धारिस्वरः ॥ ७॥ नित्स्थरावारिस्यरो भयनि विप्रतिपेन नित्स्यरस्यावकाशः । चलनः नो- पनः । हारिस्यरस्यायकाताः । याशिकावः वैयाकरणहस्ती । इरोभयं प्रामाति । पितृ- गरः मातृगयः"। हारिस्यरो भयनि विप्रतिषेधेन । . ...१०२. .

·पा० ६.२.८०]] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १३१ कृत्स्वराच्च ।। ८॥ कृत्स्वराच हारिस्वरो भवति विप्रतिषेधेन । कृत्स्वरस्यावकाशः। इध्मप्रव्रश्चनः। हारिस्वरस्य स एव | इहोभयं पामोति | अक्षहतः वाडवहार्यः । हारिस्वरो भवति विप्रतिषेधेन || न वा हरणप्रतिषेधो ज्ञापकः कृत्स्वरावाधकत्वस्य ॥ ९॥ न वार्थो विप्रतिषेधेन | किं कारणम् । हरणप्रतिषेधो ज्ञापकः कृत्स्वरावाधक- वस्य | यदयमहरण इति प्रतिषेधं शास्तिा तज्ज्ञापयत्याचार्यों न कृत्स्वरो हारिस्वरं वाधत इति ।। नैतदस्ति ज्ञापकम् । अनो भावकर्मवचनः [६. २. १५०] इत्ये- तस्मिन्प्राप्ते तत एतदुच्यते ।। यद्येवं साधीयो ज्ञापकम् । कृत्स्वरस्यापवादोऽनो भावकर्मवचनं इति । वाधकं किलायं वाधते किं पुनस्तम् ।। युक्तस्वरश्च ॥ १०॥ युक्तस्वरश्च कृत्स्वराद्भवति विप्रतिषेधेन । युक्तस्वरस्यावकाशः । गोवल्लवः अश्ववल्सवः । कृत्स्वरस्य स एव । इहोभयं प्रामोति । गोसंख्यः पशुसंख्यः. अश्व- संख्यः । युक्तस्वरो भवति विप्रतिषेधेन ॥ उपमानं शब्दार्थप्रकृतावेव ॥ ६।२।८० ॥ उपमानग्रहणं किमर्थम् । शब्दार्थप्रकृतावेवेतीयत्युच्यमाने पूर्वणातिप्रसक्तमिति कृत्वा नियमोऽयं विज्ञायेत । तत्र को दोपः । इह न स्यात् । पुष्पहारी फलहारी । उपमानग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति || अथ शब्दार्थग्रहणं किमर्थम् । उपमानं प्रकृतावेवेतीयत्युच्यमान इहापि प्रसज्येत । वृकबञ्ची वृकप्रेक्षी । शब्दा- थग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति || अथ प्रकृतिग्रहणं किमर्थम् । शब्दार्थ- प्रकृतिरेव यो नित्यं तत्र यथा स्यात् । इह मा भूत् । कोकिलाभिव्याहारी || अथै- वकारः किमर्थः । नियमार्थः । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धे विधिरारभ्यमाणोऽन्तरे- णैवकारं नियमार्थो भविष्यति । इष्टतोवधारणार्थस्तार्ह । यथैवं विज्ञायेत | उपमानं शब्दार्यप्रकृतावेवेनि | मैवं विज्ञायि | उपमानमेव शब्दार्थप्रकृताविति | शब्दार्थप्रकृती युपमानं चानुपमानं चाादात्तमिप्यते | साध्यध्यायी विलम्बिताध्यायी ॥ + ६.२. ६५, १६..

·१३२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६. २. १. . दीर्घकाशतुपभ्राष्ट्रवट जे ॥६।२। ८२ ।। जे दीर्घाद्वचः ॥ १ ॥ जे दीर्घान्तस्यादिरुदात्तो भवतीत्येतस्मादन्त्यात्पूर्व बह्वचः [८३] इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । जे दीर्घान्तस्यादिरुदात्तो भवतीत्यस्यावकाशः । कुटीजः शमीजः । भन्न्यापूर्व बद्दच इत्यस्यावकाशः । उपसरजः मन्दुरजः । इहोभयं प्राप्नोति । आमलकीनः पलभीजः । अन्त्यात्पूर्व बरच इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । न भूताधिकसंजीवमद्राश्मकज्जलम् ॥६।२ । ९१ ॥ आशुदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ १॥ आधुदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । दिवोदासाय गायत यध्यश्वाय दाभुपे । अन्तः ॥६।२ । ९२ ॥ . सबै गुणकास्न्यै ॥६।२।९३ ॥ सर्यमहणं किमर्यम् । गुणकार्य इतीयत्युच्यमान इहापि प्रसज्येत । परमभुक्तः परमकृष्ण इति । सर्यमहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भयति || अथ गुणग्रहणं कि- मर्थम् | सर्व कामे इतीयत्युच्यमान इहापि प्रसज्येत । सर्वसौवर्णः सर्वराजत पनि । गुणमहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति || भय कार्यमहर्ण किमर्थम् । सर्य गुण इतीयत्युच्यमान हापि प्रसज्येत । सर्वेषां श्वेतः सर्वश्वेत इनि | कर्य पात्र समासः । पटी मुयन्तेन समस्यत इति । गुणेन नेति प्रतिषेधः पामोनि । एवं नदि। गुणात्तरेण समारास्तरलोपश्च ॥ १॥ गुगालोण ममासस्नरनोपण गतव्यः । मर्यवां वेतनरः सर्यधेतः ।। .

·पा१ ६.२.८२-११७] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १३३ उत्तरपदवृद्धौ सर्वं च ॥ ६।२।१०५ ॥ भयुक्तोऽयं निर्देशो न धुत्तरपदं नाम वृद्धिरस्ति | कथं तर्हि निर्देशः कर्तव्यः । वृद्धिमत्युत्तरपद इति || स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः। न कर्तव्यः । नैवं विज्ञायत उत्तरपदं वृद्धिरुत्तरपदवृद्धिः उत्तरपदवृद्धाविति । कथं तर्हि । उत्तरपदस्य वृद्धि- रस्मिन्सोऽयमुत्तर पदवृद्धिः उत्तरपदवृद्धाविति ।। बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् ॥६।२।१०६ ॥ बहुव्रीहौ विश्वस्यान्तोदात्तात्संज्ञायां मित्राजिनयोरन्तः ॥ १॥ बहुव्रीहौ विश्वस्यान्तोदात्तात्संज्ञायां मित्राजिनयोरन्त इत्येतद्भवति विप्रतिपेधेन । बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायामित्यस्यावकाशः । विश्वदेवः विश्वयशाः । संज्ञायां मित्राजि- नयोरन्त इत्यस्यावकाशः । कुलमित्रम् कुलाजिनम् । इहोभयं प्रामोति । विश्वमित्रः विश्वाजिनः । संज्ञायां मित्राजिनयोरन्त इत्येतद्भवति विप्रतिपेधेन ॥ अन्तोदात्तप्रकरणे मरुद्धादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ २॥ अन्तोदात्तप्रकरणे मरुद्दधादीनां छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । मरुद्धः मुवया उपतस्थे । . उदराश्वेषुषु क्षेपे ॥६।२।१०७-१०८ ॥ उदरादिभ्यो नसुभ्याम् ॥ १॥ उदराश्वेपुषु क्षेप इत्येतस्मान्नज्मुभ्याम् [१७२] इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । उदराश्वेपुषु क्षेप इत्यस्यावकाशः । कुण्डोदरः घटोदरः । ननुभ्यामित्यस्याव- काशः । अयवः अतिलः अमापः । सुयवः सुतिलः मुमापः । इहोभयं प्रामोति । अनुदरः सुदंरः । नसुभ्यामित्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । सोर्मनसी अलोमोषसी ॥ ६ ।२।११७ ॥ सोर्मनसोः कपि ॥ १ ॥ सोर्मनसी अलोमोपसी इत्येतस्मात्कपि पूर्वम् [१७३] इत्येतद्रवति विप्रतिषे- है ६.२.२६५.

·१३४ ।। व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म०६.२.१. धेन | सोर्मनसी अलोमोषसी इत्यस्यावकाशः । सुशर्माणमपि नायं रुहेयम् । सुश- मासि सुप्रतिष्ठानः । मुस्रोताः सुपयाः मुशिराः । कपि पूर्वस्यावकाशः । अयवकः। इहोभयं प्रामोति | मुशर्मकः मुस्रोतस्कः । कपि पूर्वमित्येतद्भवति विप्रतिषेधेन || कूलतीरतूलमूलशालाक्षसममव्ययीभावे ॥ ६।२।१२१ ॥ पर्यादिभ्यः कूलादीनामायुदात्तत्वम् ॥ १॥ पर्यादिभ्यः कूलादीनामायुदात्तत्वं भवति विप्रतिषेधेन | परिप्रत्युपापा वय॑मा- नाहोरात्रावयवेप्वित्यस्यावकाशः । परित्रिगतम् परिसौवीरम् । कूलादीनामाद्युदात्त- त्वस्यावकाशः । अतिकूलम् अनुकूलम् । इहोभयं पामोति | परिकूलम् । कूला- दीनामायुदात्तत्वं भवति विप्रतिषेधेन ॥ चेलखेटकटुककाण्डं गर्हायाम् ॥ ६।२ । १२६ ॥ अकर्मधारये राज्यम् ॥ ६।२ । १३० ॥ चेलराज्यादिभ्योऽव्ययम् ॥ १॥ चेलराज्यादिस्वरादव्ययस्वरो भवति विप्रतिषेधेन । चेलराज्यादिस्वरस्यावका- शः । भार्याचेलम् पुत्रचेलम् । ब्राह्मणराज्यम् । अव्ययस्वरस्यावकाशः । निष्को- शाम्बिः निर्वाराणसिः । इहोभयं प्रामोति । कचेलम् कुराज्यम् । अव्ययस्वरो भवति विप्रतिषेधेन || स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः 1 न वक्तव्यः । इष्टवाची पर- शम्दः । विप्रतिषेधे पर यदिष्टं तद्भवतीति || कुण्डं वनम् ॥५।२।१३६ ॥ कुण्डायुदात्तत्वे तत्समुदायग्रहणम् ॥ १॥ कुण्डागुदात्तत्वे तत्समुदायमहणं कर्तव्यम् । धनसमुदायवाची चेत्स कुण्ड- दादो भवतीति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । मृत्कुण्डम् ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरविते व्याकरणमहाभाप्ये पठस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रपममादिकम् ॥ 1६ २.२. १.४.२.

·पा० ६. २,१२१-१३९.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ १३५ . गतिकारकोपपदात्कृत् ।। ६ ।२। १३९ ॥ गतिकारकोपपदादिति किमर्थम् । इह मा भूत् । परमं कारकं परमकारकम् ॥ गतिकारकोपपदादित्युच्यमाने ऽप्यत्र प्राप्नोति । एतदपि हि कारकम् ॥ इदं तर्हि । देवदत्तस्य कारकं देवदत्तकारकम् ॥ इदं चाप्युदाहरणं परमं कारकं परमकार- कमिति । ननु चोक्तं गतिकारकोपपदादित्युच्यमानेऽप्यत्र प्रामोत्येतदपि हि कारक- मिति । नैतत्कारकं कारकविशेषणमेतत् । यावद्र्यात्मकृष्टं कारकं शोभनं कार- कमिति तावदेतत्परमं कारकमिति ॥ अथ कृद्रहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः ।। अत उत्तरं पठति । गत्यादिभ्यः प्रकृतिस्वरत्वे कृद्रणानर्थक्यमन्यस्योत्तरपदस्याभावात् ।। १ ।। गत्यादिभ्यः प्रकृतिस्वरत्वे कृद्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । अन्यस्योत्तरपद- स्याभावात् । न ह्यन्यद्गत्यादिभ्य उत्तरपदमस्त्यन्यदतः कृतः । किं कारणम् । धा- तोर्हि इये प्रत्यया विधीयन्ते तिङः कृतश्च । तत्र कृता सह समासो भवति तिङा च न भवति । तत्रान्तरेण कृद्रहणं कृत एव भविष्यति || ननु चेदानीमेवोदाहतं निष्कौशाम्बः निर्वाराणसिरिति | यक्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो न च निसः कौशाम्बीशब्दं प्रति क्रियायोगः ।। कृत्यकृतौ वा गतित्वादधिकार्य कृणम् ॥ २ ॥ कृत्यकृतौ तर्हि गतिवादधिकार्थं कृद्रहणं कर्तव्यम् । कृत्प्रकृतिर्धातुः । धातुं च प्रति क्रियायोगः । तत्र यक्रियायुक्तास्तं प्रतीतीव स्यात् प्रणीः उनीः इह न स्यात् प्रणायकः उन्नायकः ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | यक्रियायुक्ता इति नैवं विज्ञा- यते यस्य क्रिया यक्रिया यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इनि ! कथं तर्हि । या क्रिया यक्रिया यक्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इति । न च कश्चित्केवलः दादोस्ति यस्तस्यार्थस्य वाचकः स्यात् । केवलस्तस्यार्थस्य वाचको नास्तीति कृत्वा कृदधिकस्य भविष्यनि | ननु चायं तस्यैवार्थस्य वाचकः प्रणीरिति । एषोऽपि हि कर्तृविशिष्टस्य ।। अयं तर्हि तस्यैवार्थस्य वाचकः । प्रभवनमिति | तस्मात्कृहणं कर्तव्यम् || यदि कृद्रहणं क्रियत आमन्ने स्वरो न प्रानोति | प्रप- २.५०% २.२.८.

·|| व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म०६.२.२. चतितराम् प्रजल्पतितराम् । असति पुनः कृड्रहणे क्रियाप्रधानमाख्यातं तस्यातिशये तरवुत्पद्यते तरवन्तास्वार्थ आम्* तत्र यक्रियायुक्ता इति भवत्येव संघातं प्रति क्रियायोगः । न च कश्चित्केवलः शब्दोऽस्ति यस्तस्यार्थस्य पाचकः स्यात्केवलस्त- स्यार्थस्य वाचको नास्तीति कृत्वाधिकस्य भविष्यति । ननु चायं तस्यैवार्थस्य वाचकः प्रभवनमिति । एषोऽपि द्रव्यविशिष्टस्य | कथम् | कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवति क्रियावदपि ॥ अन्तः॥६।२।१४३ ॥ किं समासस्यान्त उदात्तो भवत्याहोस्विदुत्तरपदस्य । कुतः संदेहः । उभयं प्रकृतं तत्रान्यतरच्छक्यं विशेपयितुम् । कथात्र विशेषः । अन्तोदात्तत्वं समासस्योत चेकप्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ अन्तोदात्तत्वं समासस्येति चेत्कप्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । इदमेतत्तद्भयः प्रथम- पूरणयोः क्रियागणने कपि चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । इदंप्रथमकाः ।। अस्तु तद्युत्तरपदस्य । उत्तरपदान्तोदात्तत्वे नमुभ्यां समासान्तोदात्तत्वम् ।। २॥ उत्तरपदान्तोदात्तत्वे नमुभ्यां समासान्तोदात्तत्वं वक्तव्यम् । अनृचः बहृचः।। अपर आह | उत्तरपदान्तोदात्तत्वे नमुभ्यां समासान्तोदात्तत्वं वक्तव्यम् । भज्ञकः अस्यकः । कपि पूर्वम् [६. २. १७३] इत्यस्यापवादो हस्वान्तेऽन्त्या- पूर्वम् [१७४] इति । तत्र इस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्व उदात्तभावी नास्तीति कृत्वोत्सर्गे- वान्तोदात्तत्वं प्रामोति ॥ न वा कपि पूर्ववचनं ज्ञापकमुत्तरपदानन्तोदात्तत्वस्य ||३॥ न वैप दोपः । किं कारणम् । यदयं कपि पूर्वमित्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यो नो- तरपदस्यान्त उदात्तो भवतीति । एवमपि कुत एतत्समासस्यान्त उदात्तो भवतीति । प्रकरणाच समासान्तोदात्तत्वम् ॥ ४ ॥ प्रकृतं समासग्रहणमनुवर्तते । क प्रकृतम् । चौ समासस्य [६.१.२२२,२२३] 1१.१.२२३७६.२.२११. ६६२.१०२, १०५.

·पा० ६. २. १४३.१७५.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। इति ।। ननु चोक्तमन्तोदात्तत्वं समासस्येति चेत्कप्युपसंख्यानमिति । नैप दोपः । उत्तरपदग्रहणमपि प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् | उत्तरपदादिः [६. २. १११] इति | तत्रैवमभिसंबन्धः करिप्यते । नञ्नुभ्यां समासस्यान्त उदात्तो भवति । इद- मेतत्तनयः प्रथमपूरणयोः क्रियागणन उत्तरपदस्येति ॥ कारकादत्तश्रुतयोरेवाशिषि ॥ ६ ।२।१४८॥ कारकाइत्तश्रुतयोरनाशिपि प्रतिषेधः ॥ १ ॥ कारकाहत्तश्रुतयोरनाशिपि प्रतिषेधो वक्तव्यः । अनाहतो नदति देवदत्तः ॥ सिद्धं तुभयनियमात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् | उभयनियमात् | उभयतो नियम आयिप्यते । कार- काहत्तश्रुतयोरेवाशिषि । आशिप्येव कारकाहत्तश्रुतयोः ।। संज्ञायां मित्राजिनयोः ।। ६ । २ । १६५ ।। ऋपिप्रतिषेधो मित्रे ॥ १ ॥ ऋषिप्रतिषेधो मित्रे वक्तव्यः । विश्वामित्र ऋषिः ।। बहोर्नजदुत्तरपदभूम्नि ।। ६ । २ । १७५ ॥ किमर्थं यहोर्नञ्चदनिदेशः क्रियते न नज्नुवन्नुभ्य इत्येवोन्येन । नेवं दास्यम् । उत्तरपदभूनीति वन्यनि तदोरेव यया स्यानञ्नुभ्यां मा भूमिनि | नैनाम्नि प्र- योजनम् । एकयोगेऽपि सति यस्योनरपरभृमाग्नि नस्य भविन्यनि । कस्य नाग्नि। पहोरेव ।। इदं नहिं प्रयोजनन् । न गुगान्यो चयवाः [१.५३ टांग यस्यनि नट- रोरेल यथा स्यानज्नुभ्यां मा भूदिति | पनदपि नाम्नि प्रयोजनम् | योगपि गनि यस्य गुगादयो यययाः मन्दि तम्य भनियगि ! कस्य न मन्नि । बोरेव।। अन जगपति -- ·१३८ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६. २. २. बहोर्नञ्चदुत्तरपदाचुदात्तार्थम् ॥ १॥ बहोर्नञ्वदतिदेशः क्रियत उत्तरपदायुदात्तार्थम् । उत्तरपदस्याद्युदात्तत्वं यथा स्यात् । विदेशस्थमपि यन्नञः कार्य तदपि बहोर्यथा स्यात् । नबो जरमरमित्र- मृताः [६.२.११६] । अजरः अमरः । बहुजरः बहुमित्रः ॥ - उपसर्गात्साङ्गं ध्रुवमपशु ॥ ६ ।२।१७७ ।। उपसर्गात्स्वानं ध्रुवं मुखस्यान्तोदात्तत्वात् ॥ १॥ मुखस्यान्तोदात्तत्यादुपसर्गात्स्वाङ्गं ध्रुवमित्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । मुखान्तो- दात्तत्वस्यावकाशः | दीर्घमुखः लक्ष्णमुखः । उपसर्गात्स्वाङ्गमित्यस्यावकाशः । प्रस्फिक् प्रोदरः । इहोभयं प्रामोति ] प्रमुखः । उपसर्गात्स्वाङ्गमित्येतद्भवति विप्र- तिषेधेन ॥ कः पुनरत्र विशेषस्तेन या सत्यनेन वा | सापवादकः स विधिरयं पुनर्निरपवादकः । अव्ययात्तस्य प्रतिषेधोऽपवादः ॥ अभेर्मुखम् ॥ ६।२।१८५ ॥ अपाच्च ॥६।२।१८६॥ किमर्थमिदमुच्यते नोपसर्गात्स्वाङ्गं ध्रुवमित्येव सिद्धम् । अभर्मुखमपाचाभ्रुवार्थम् ॥ १॥ भध्रुवार्योऽयमारम्भः ॥ अबहुव्रीह्यर्थ वा ॥२॥ अथवा बहुव्रीहरिति वर्तते ऽबहुव्रीर्थोऽयमारम्भः || स्फिगपूतवीणाचोवकुक्षिसीरनामनाम च ॥६।२।१८७॥ स्फिगपूतमहणं किमर्थ नोपसर्गारस्वाङ्गं ध्रुयमित्येव सिद्धम् । १६ २.१६८.

·पा० ६.२.२७७-२९७.] ॥ व्याकरणमहापाप्यम् ।। १३९ स्फिगपृतग्रहणं च ॥ १ ॥ किम् । अध्रुवार्थमयत्रीद्यर्थमित्येव वा ।। अतेरकृत्पदे ॥ ६।२।२९१ ॥ अतेर्धातुलोपे ॥ १ ॥ अतेनुलोप इति वक्तव्यम् । अकृत्पदे इति ह्युच्यमान इह च प्रसज्येत शोभनो गार्योऽतिगार्ग्यः इह च न स्यात् अतिकारकः अतिपदा शक्करी ।। द्वित्रिभ्यां पादनमूर्धसु बहुव्रीहौ ॥ ६ । २।१९७ ।। किमिदं वित्रिभ्यां मूर्धन्यकारान्तग्रहणमाहोस्विन्नकारान्तग्रहणम् । कचात्र विशेषः । हित्रिभ्यां मूर्धन्यकारान्तग्रहणं चेन्नकारान्तस्योपसंख्यानम् ।। १ ।। द्वित्रिभ्यां मूर्धन्यकारान्तग्रहणं चेन्नकारान्तस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । हिमृर्धा त्रिमूर्धा || अस्तु तर्हि नकारान्तग्रहणम् । नकारान्तेष्कारान्तस्य ॥ २॥ नकारान्ते ऽकारान्तस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । द्विमूर्धः त्रिमूर्धः ।। उदात्तलोपात्सिद्दम् ॥ ३॥ अस्तु नहि नकारान्तग्रहणम् । अन्तोदात्तत्वे कृने लोप उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धम् ।। इदमिद संपधार्यम् | अन्तोदात्तत्वं क्रियतां लोप इति किमत्र कर्त- व्यम् । परत्वालोपः ।। एवं तहदिमिह संप्रधार्यम् । अन्तोदात्तत्वं क्रियतां समा- सान्न इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादन्नोदात्तत्वन् । नित्यः समासान्तः । कृ- नेऽप्यन्नोदात्तले प्रामोत्यकृतेऽपि । अन्तोदात्तत्वमपि नित्यम् । कृतेपि समासान्ले प्रामोत्यकृते पि अनित्यनन्तोदात्तत्वं न हि कृते समानान्ते पानोनि | परत्यासोपेन भवितव्यन् || यस्य न लक्षगान्तरेग निमित्तं बिहन्यते न ननित्यम् | नन .

·१४० । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.२.२. समासान्त एवान्तोदात्तत्वस्य निमित्तं विहन्ति । अवश्य लक्षणान्तरं लोपः प्रतीक्ष्यः। उभयोनित्ययोः परत्वादन्तोदात्तत्वम् । अन्तोदात्तत्वे कृते समासान्तष्टिलोपष्टिलोपे कृत उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धम् ।। युक्तं पुनरिदं विचारयितुम् । नन्वनेनासंदिग्धेन नकारान्तस्य ग्रहणेन भवितव्यं यावना मूर्धस्वित्युच्यते । यदि यकारान्तस्य ग्रहणं स्यान्मूर्धेविति ब्रूयात् । सैपा समासान्तार्थी विचारणा । एवं तार्ह ज्ञापयत्याचार्यो विभाषा समासान्तो भवतीति ॥ परादिश्छन्दसि बहुलम् ॥६।२।१९९॥ अत्यल्पमिदमुच्यते | परादिश्च परान्तश्च पूर्वान्तश्चापि दृश्यते । पूर्वादयश्च दृश्यन्ते व्यत्ययो बहुलं स्मृतः ।। अन्तोदात्तप्रकरणे विचक्रादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥१॥ अन्तोदात्तप्रकरणे त्रिचक्रादीनां छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । विचक्रेण त्रिवन्धु- रेण त्रिवृता रथेन ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये पष्ठस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ।। पादश्च समाप्तः ।। .

·अलुगुत्तरपदे ॥६।३।१॥ आ कुतोऽयमधिकारः । अलुगधिकारः प्रागानङः । उत्तरपदाधिकारः प्राग- गाधिकारात्। ॥ कानि पुनरुत्तरपदाधिकारस्य प्रयोजनानि । उत्तरपदाधिकारस्य प्रयोजनं स्तोकादिभ्योऽलुगानङिकोहस्वनलोपाः ॥ १॥ पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः [६. ३. २] स्तोकान्मुक्तः अल्पान्मुक्तः । उत्तरपद इति किमर्थम् । निष्क्रान्तः स्तोकानिःस्तोकः ॥ आनडिकोहस्वनलोपाः प्रयोजनम् । आनङ् । होतापोतारौ । उत्तरपद इति किमर्थम् । होतापोतृभ्याम् || इको इस्वो ऽङयो गालवस्य [६१] प्रयोजनम् । ग्रामणिकुंलम् सेनानिकुलम् | उत्तरपद इति किमर्थम् | ग्रामणीः सेनानीः ॥ नलोपः प्रयोजनम् । नलोपो नञः [७३] अत्रा- ह्मणः अवृपलः | उत्तरपद इति किमर्थम् | परमन । नेपो ऽस्ति प्रयोगः । इदं तर्हि । नतरांगमनम् ॥ एकवचालुग्भवतीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । स्तोकाभ्यां मुक्तः स्तोकेभ्यो मुक्त इति विगृह्य स्तोकान्मुक्त इत्येव यथा स्यात् । एकवचनमनर्थकम् ॥ २ ॥ एकवद्भावधानर्थकः ॥ द्विवह्वोरलुक्कस्मान्न भवति । द्विवहुष्वसमासः॥३॥ द्विवचनवहुवचनान्तानामसमासः । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्य- मानं गंस्यते । उक्तं वा ॥ ४॥ किमुक्तम् । अनभिधानादिति ॥ तच्चावश्यमनभिधानमायितव्यम् । + ६.४.२. .

·म १४२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। एकवचने हि गोषुवरे तिप्रसङ्गः ॥ ५ ॥ एकवचने हि गोपुचरे ऽतिप्रसङ्गः स्यात् । गोषुचरः । वर्षाभ्यश्च जे || ६॥ वर्षाभ्यश्च जेतिप्रसङ्गो भवति । वसुजः ।। अपो योनियन्मतिषु च ।। ७ ॥ अपो योनियन्मतिषु चोपसंख्यानं कर्तव्यम् ।। जे चरे च ॥८॥ जे चरे चातिप्रसङ्गो भवति । योनि | अप्सुयोनिः । यत् | अप्सव्यम् । मति । अप्सुमतिः । अप्मुजः । अप्सुचरो गह्वरेटाः ॥ . पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ॥६।३।२॥ पञ्चमीप्रकरणे ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ पञ्चमीप्रकरणे ब्राह्मणाच्छसिन उपसंख्यानं कर्तव्यम् । ब्राह्मणाच्छंसी । अन्यार्थे च ॥ २॥ अन्याथै चैपा पञ्चमी द्रष्टव्या । ब्राह्मणानि शंसति ब्राह्मणाच्छंसी ।। अथवा युक्त एवात्र पञ्चम्यर्थः । ब्राह्मणेभ्यो गृहीत्वा गृहीत्वाहत्याहत्य शंसतीति ब्राह्म- णाच्छंसी ॥ ओजःसहोम्भस्तमसस्तृतीयायाः ॥ ६।३ । ३ ।। अञ्जस उपसंख्यानम् ।। १॥ अञ्जस उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अन्नसाकृतम् ।। पुंसानुजो जनुपान्धो विकृताक्ष इति च ।। २।। पुंसानुजो जनुपान्धो विकृताक्ष इति चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । पुंसानुजः । जन- पान्धी विकृताक्षः ॥ * १.१.९८,६.१.४६,६,१.९.

·पा० ६.३, २.९.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। C आज्ञायिनि च ॥ ६ । ३ । ५ ॥ आत्मनश्च पृरणे ।। १॥ आत्मनश्च पूरण उपसंख्यानं कर्तव्यम् । आत्मनापञ्चमः आत्मनादशमः ॥ अन्याय च ॥ २॥ अन्यार्थे चैया तृतीया द्रष्टव्या | आत्मा पञ्चमोऽस्यात्मनापञ्चमः ॥ अथवा युक्त एवात्र नृतीयार्थः । आत्मना कृतं तत्तस्य येनासो पञ्चमः ।। कथं जनार्दनस्त्वात्मचतुर्थ एव । बहुव्रीहिरयम् | आत्मा चतुर्थोऽस्येति ।। वैयाकरणाख्यायां चतुर्थाः ॥ ६ । ३ । ७ ॥ परस्य च ॥ ६ ।३।८ ॥ आत्मनेभायपरस्मैभापयोरुपसंख्यानम् ।। १ ।। आत्मनेभापपरस्मैभाषयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । आत्मनेभापः परस्मैमापः || तत्कथं कर्तव्यम् । यदि व्याकरणे भवा वैयाकरणी वैयाकरण्याख्या वैयाकर- णाख्या वैयाकरणाख्यायामिति । अथ हि वैयाकरणानामाख्या वैयाकरणाख्या नार्थ उपसंख्यानेन.|| यद्यपि व्याकरणे भवा वैयाकरणी वैयाकरण्याख्या वैयाकरणाख्यै- वमपि नार्थ उपसंख्यानेन | वचनान्द्रविष्यति । अस्ति. वचने प्रयोजनम् । किम् । आत्मनेपदम् परस्मैपदमिति | निपातनादेतत्सिद्वम् | किं निपातनम् । अनुदात्त- डित आत्मनेपदम् [१. ३. १२] शेपास्कर्तरि परस्मैपदम् [१. ३. ७८] इति ॥ हलदन्तात्समम्याः संज्ञायाम् ॥ ६ । ३ । ९ ॥ हधुभ्यां ढेरुपसंख्यानम् ।। १॥ हाभ्यां डेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । हृदिस्पृक् दिविस्पृक् ।।

·१४४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.३.१. . अन्यार्थे च ॥ २ ॥ अन्यार्थे चैपा सप्तमी द्रष्टव्या | हृदयं स्पृशतीति हदिस्पृक् । दिवं स्पृशनीति दिविस्पृक् ॥ हलदन्ताधिकारे गोरुपसंख्यानम् ॥ ३ ॥ हलदन्ताधिकारे गोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । गविष्ठिरः ॥ न कर्तव्यम् । लुको ज्यादेशो विप्रतिषेधेन । लुक्रियतामवादेश इत्यवादेशो भविष्यति विप्रतिषेधेन । अवादेशे कृते हलदन्तादित्येव सिद्धम् ।। लुको वादेशो विप्रतिषेधेनेति चेद्भूमिपाशेऽतिप्रसङ्गः ॥ ४ ॥ लुकोऽवादेशो विप्रतिषेधेनेति चेद्भूमिपाशे ऽतिप्रसङ्गो भवति । भूम्यां पाशो भूमिपाशः ॥ अकोऽत इति वा संध्यक्षरार्थम् ॥ ५ ॥ एवं नौविशेषेण सप्तम्या अलुकमुत्त्वाकोऽत इति वक्ष्यामि । तनियमार्थ भविष्यति । अकोऽत एव भवति नान्यत इति । तेन संध्यक्षराणां सिद्धं भवति । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते || यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं हलदन्ताधिकारे गोरुपसंख्यानमिति । नैष दोषः । निपातनादेतसिद्धम् । किं निपातनम् । गवि- ष्ठिरशब्दो विदादियु' पद्यते । असकृत्खल्वपि निपातनं क्रियते । गवियुधिभ्यां स्थिरः [८.३.९५] इति ।। कारनानि च प्राचां हलादौ ॥६।३।१०॥ किमियं प्राप्ने विभाषाहोस्विदप्राप्ते | कथं च प्राप्ते कथं वापाप्ने | यदि संज्ञा- यामिति वर्तते ततः प्राप्ने । अथ निवृत्तं ततोऽमाप्ते | कश्चात्र विशेषः । कारनानि वावच नार्थ चेदजादावतिप्रसङ्गः ॥ १॥ कारनानि वावचनार्थ चेदजादावतिप्रसङ्गो भवति । इहापि प्रामोति । अविकट उरणो दातव्योपविकटोरणः । अस्तु तद्यप्राप्ते । २.१.१.६ १.८. + ६.१.७० * ४.५ १०४, ग.

·पा० ६.३.१०-१३.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १४५ . अप्राप्त समासविधानम् ॥ २ ॥ यद्यप्राप्त समासो विधेयः । प्राप्ते पुनः सति संज्ञायाम् [२.१.४४] इत्येव स- मासः सिद्धः॥ नैष दोषः। एतदेव ज्ञापयति. भवत्यत्र समास इति यदयं कारनानि सप्तम्या अलुकं शास्ति । यद्यपि तावज्ज्ञापकात्समासः स्यात्स्वरस्तु न सिध्यति । यद्धि तत्सप्तमीपूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवतीति लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवं तत् | नैवात्रानेन स्वरेण भवितव्यम् । किं तर्हि । सप्तमीहारिणौ धर्थेऽहरणे [६.२.६५] इत्यनेनात्र स्वरेण भवितव्यम् ।। किं च भोः संज्ञा अपि वै क्रियन्ते न लोकः सं- ज्ञासु प्रमाणम् । लोके च कारनाम संज्ञा । ननु चोक्तं कारनानि वावचनार्थं चे- दजादावतिप्रसङ्ग इति । नैष दोपः। योगविभागात्सिद्धम् ॥ ३॥ योगविभागः करिष्यते | कारनानि च प्राचाम् । ततो हलादौ । हलादौ च कारनानि सप्तम्या अलुग्भवति । इदमिदानी किमर्थम् । नियमार्थम् । हलादावेव कारनानि नान्यत्र | क मा भूत् । अविकट उरणो दातव्योऽविकटोरणः ॥ मध्यागुरौ ॥ ६ । ३ । ११ ॥ गुरावन्ताच ॥ १॥ गुरावन्ताच्चेति वक्तव्यम् । अन्तेगुरुः ॥ बन्धे च विभाषा ॥६।३ । १३ ॥ स्वाङ्गग्रहणमनुवर्तत उताहो न । किं चातः । यद्यनुवर्तते सिद्धं हस्तेवन्धः हस्तवन्धः चक्रेवन्धः चक्रवन्ध इति न सिध्यति । अथ निवृत्तं सिद्धं चक्रेवन्धः चक्रवन्धः हस्तेवन्धः हस्तवन्ध इति न सिध्यति । किं कारणम् । नेन्सिद्धवभातिषु [६.३.१९] इति प्रतिषेधः प्रामोति || नैप दोपः । सर्वत्रैवात्रोत्तरपदाधिकारे त- त्पुरुषे कृति बहुलम् [१४] इति प्राप्ने नेन्सिद्धवभातिविति प्रतिषेध उच्यते । त- स्मिन्नित्ये प्राप्त इयं विभापारभ्यते || एवमपि न ज्ञायते कस्मिन्विपये विभापा 2 + ६.३.१२. 193I-III ·१४६ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। . [म० ६.३.१. कस्मिन्प्रतिषेध इति | घनन्तस्येदं बन्धशब्दस्य ग्रहणं प्रतिषेधे पुनर्धातुग्रहणम् | घअन्ते विभाषान्यत्र प्रतिषेधः ।। तत्युरुपे कृति बहुलम् ॥ ६ । ३।१४ ॥ तत्पुरुषे कृति बहुलमकर्मधारये ॥ १॥ तत्पुरुषे कृति बहुलमित्यत्राकर्मधारय इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् | परमे कारके परमकारक इति ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । बहुतवचनान भविष्यति || अथ किमर्थ लुगलुगनुक्रमणं क्रियते न तत्पुरुषे कृति बहुलमित्येव सिद्धम् । लुगलुगनुक्रमणं बहुलवचनस्याकृत्स्नत्वात् ॥ २॥ लुगलुगनुक्रमणं क्रियते ऽकृत्तं बहुलवचन मिति || यद्यकृत्स्नं यदनेन कृतमकृतं तत् । एवं तर्हि न बमोऽकृत्तमिति | कृत्स्नं च कारकं च साधकं च निर्वर्तकं च । यदनेन कृतं सुकृतं तत् । किमर्थं तर्हि लुगलुगनुक्रमणं क्रियते । उदाहरणभूयस्त्वात् । ते वै खल्वपि विधयः सुपरिगृहीता भवन्ति येषां लक्षणं प्रपञ्चश्व | केवलं लक्षणं केवलः प्रपञ्चो वा न तथा कारक भवति ॥ अवश्यं खल्वप्यस्माभिरिदं वक्तव्यं बहुलम् अन्यतरस्याम् उभयथा एकेषामिति । सर्ववेदपारिषदं हीदं शास्त्रम् । तत्र नैकः पन्थाः शक्य आस्थातुम् ।। - पष्ठया आक्रोशे ॥६।३ । २१ ॥ पष्टीप्रकरणे वाग्दिक्पइयग्यो युक्तिदण्डहरेपूपसंख्यानम् ।। १॥ पष्टीकरणे वाग्दिक्पश्यन्यो युक्तिदण्डहरेषपसंख्यानं कर्तव्यम् | वाचोयुक्तिः दिशोदण्डः पश्यतोहरः ।। आमुष्यायणामुष्यपुलिकेत्युपसंख्यानम् ॥ २ ॥ आमुष्यायणामुप्यपुत्रिकेत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् | आमुप्यायणः आमुप्यपुत्रिका ।। आमुप्यकुलिकेनि च वक्तव्यम् । आमुप्यकुलिका ॥

·पा० ६. ३. १४-२५.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। १९७ देवानांप्रिय इति च ॥ ३ ॥ देवानांप्रिय इति चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । देवानांप्रियः ।। शेपपुच्छलाङ्गुलेषु शुनः संज्ञायाम् ।। ४ ।। शेपपुच्छलाङ्गलेषु शुनः संज्ञायामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । शुनःशेपः शुनःपुच्छः शुनोलाङ्गतः ।। दिवश्च दासे |॥ ५ ॥ दिवश्च दास उपसंख्यानं कर्तव्यम् | दिवोदासाय गायत || ऋतो विद्यायोनिसंबन्वेभ्यः ॥ ६ । ३ । २३ ॥ विद्यायोनिसंबन्धेभ्यस्तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणम् ।। १॥ विद्यायोनिसंबन्धेभ्यस्तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणं कर्तव्यम् । विद्यासंबन्धेभ्यो विद्या- संवन्धेषु यथा स्यात् । योनिसंवन्येभ्यो योनिसंवन्धेषु यथा स्यात् । व्यतिकरो मा भूत् । अथैषां व्यतिकरण भवितव्यम् । वाढं भवितव्यम् । होतुःपुत्रः पितुरन्तेवासी।। . आनकृतो द्वन्द्वे ॥ ६ । ३.। २५ ।। कायं नकारः श्रूयते | न कचिच्छूयते लोपोऽस्य भवति नलोपः प्रातिपदिकान्त- स्य [८.२.७] इति । यदि न श्रूयते किमर्थमुच्चार्यते । रपरत्वं मा भूदिति ।। क्रियमाणेऽपि वै नकारे रपरत्वं प्रामोति । किं कारणम् | नलोपे कृत एपो ऽपि युः स्थाने पण्शिष्यते । नैप दोपः । उ: त्याने ऽण्प्रसज्यमान एवं रपरो भवतीत्युच्यते न चायमुः स्थाने ऽणेव शिप्यते । किं तर्हि । अण्चानण्च || कथं पुनरिदं विज्ञायते | ऋकारान्तानां यो बन्दः | आहोस्विद्वन्द्व ऋकारस्येति । कश्चात्र विशेषः । ऋकारान्तानां इन्दे पुत्र उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ ऋकारान्तानां वन्दे पुत्र उपसंख्यानं कर्तव्यम् । पितापुत्रौ ।। - ·१४८ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.३.१. कार्यों चानिर्दिष्टः ॥ २॥ कार्या चानिर्दिष्टो भवति । ऋकारान्तानां इन्वे न ज्ञायते कस्यानडा भवितव्य- मिति ॥ अस्तु तर्हि इन्द्र कारस्येति । अविशेषेण पितृपितामहादिप्वतिप्रसङ्गः ॥ ३ ॥ अविशेपेण पितृपितामहादिप्वतिप्रसङ्गो भवति । पितृपितामहाविति ॥ भस्नु त कारान्तानां यो इन्द्व इति । ननु चोक्तमृकारान्तानां इन्द्रे पुत्र उपसंख्यानमिति | नैप दोषः । पुत्रग्रहणमपि प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । पुत्रेऽन्यतरस्याम् [२२] इति । यदि तदनुवर्तते विभाषा स्वसृपत्योः [२४]पुत्रे चेति पुत्रेप विभाषा प्रामोति । नैष दोषः । संवन्धमनुवर्तिप्यते । पंष्ट्या आक्रोशे[२१] । पुत्रेऽन्यतरस्याम् [२२] पट्या आक्रोशे । ऋतो विद्यायोनिसंबन्धेभ्यः [२३] पुत्रेऽन्यतरस्यां पश्या आक्रोशे । विभाषा स्वस्पत्योः [२४] पुत्रेऽन्यतरस्यां षष्ट्या आक्रोशे | आनडतो इन्द्रे | पुत्रग्रहणमनुवर्तते षष्ठ्या आक्रोश इति निवृत्तम् ।। यदप्युच्यते कार्या चानिर्दिष्ट इति कार्यां च निर्दिष्टः । कथम् | उत्तरपद इति* वर्तते । डिचायं क्रिय. ने । सोऽन्तरेणापि कार्यिनिर्देशमृकारस्यैव भविष्यति || पुत्रे तर्हि कार्यनिर्दिष्टः । पुत्रे च कार्या निर्दिष्टः । कथम् | कारग्रहणमपि प्रकृतमनुवर्तते । व प्रकृतम् । कतो विद्यायोनिसंबन्धेभ्य इति । तदै पञ्चमीनिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । पुत्र इत्येषा सप्तम्यत इति पञ्चम्याः पठी प्रकल्पयिष्यति तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [१.१.६६] इति ॥ देवताद्वन्द्वे च ॥६।३।२६ ।। देवताद्वन्द्व उभयल वायोः प्रतिषेधः ॥ १ ॥ देवताहन्द उभयत्र वायोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । वाय्वनी अग्नियायू ।।. ब्रह्मप्रजापत्यादीनां च ॥२॥ ब्रह्मप्रजापत्यादीनां च प्रतिषेधो वक्तव्यः । ब्रह्मप्रजापती शिववैश्रवणी स्कन्द- विशाखौ || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इन्द्र इति। वर्तमाने पुनईन्द्रग्रहण- • ६.३ १. १६.३.२५ ·पा० ६. ३. २६-३३.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ १२९ स्यैतत्प्रयोजनं लोकवेदयोर्यो इन्द्रस्तत्र यथा स्यात् | कच लोकवेदयोईन्दः । वेदे ये सहनिर्वापनिर्दिष्टा न चैते वेदे सहनिर्वापनिर्दिष्टाः ।। इदृद्धौ ॥६ । ३ । २८॥ इबृद्धौ विष्णोः प्रतिषेधः ॥ १ ॥ इदृद्धी विष्णोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । आमावैष्णवं चरुं निर्वपेत् ॥ मातरपितराबुदीचाम् ॥ ६ । ३ । ३२॥ पितरामातरा च च्छन्दसि ॥६।३।३३ ॥ किं निपात्यते । पूर्वपदोत्तरपदयोर्ककारस्यारारौ निपात्येते । मातरपितरौ भोजयतः । मातरपितरावानय | आ मा गन्तां पितरामातरा चा मा सोमो अमृ- तत्वाय गम्यात् ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये पष्टस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ।।

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६.३, २. [1 स्त्रियाः पुंवदापितपुंस्कादनूमानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीमिया- दिपु ॥६।३।३४॥ भाषितपुंस्कादिति कथमिदं विज्ञायते । समानायामाकृतौ यद्भापितपुंस्कमाहोस्वि- किनिधनापितपुंस्कमिति । किं चातः । यदि विज्ञायते समानायामाकृती यदा- पितपुंस्कमिति गर्भिमार्यः प्रजातभार्यः प्रसूतभार्य इत्यत्र न पामोति । अथ विज्ञायने काचिद्यद्भाषितपुंस्कमिति द्रोणीभार्यः कुटीभार्यः पात्रीभार्यः अत्रापि प्रामोति || अस्तु समानायामाकृती यदापितपुंस्कमिति । कथं गभिभार्यः प्रजातभार्यः प्रसूतभार्य इति । कर्तव्योत्र यत्नः || भय किमर्थमूडः पृथक्षनिषेध उच्यते न यत्रैवान्यः प्रतिपेधस्तत्रैवायमुच्येन । न कोपधायाः [३७]इत्युक्त्वा तत उडत्युच्येत | तत्रायमप्यर्थो हिः प्रतिषेधो न वक्तव्यो भवति ।। नैवं शक्यम् । पठिष्यति धाचार्यः पुंवत्कर्मधारये प्रतिषिद्धा- यमिति । स पुंयद्भायो यथेह भवनि कारिका वृन्दारिका कारकवृन्दारिकेत्येव- मिहापि स्यान् ब्रह्मवन्धर्वृन्दारिका ब्रह्मवन्धूयन्दारिकेति ॥ अथ पृथक्प्रतिषेधे ऽप्युच्यमाने यावता स प्रतिपिद्धार्थ आरम्भः कस्मादेवात्र न भवति । पृथप्रतिषे- धयननसामर्थ्यान् | भयवाडिति तत्रानुवर्तिप्यते । अथवा नायं प्रसज्यप्रतिषेधः । किं नाई । पर्युदासोऽयं यदन्यदूक इति स च प्रतिपिद्धार्थ आरम्भः ।। किं पुनरिद (वद्भाये वीमहणं प्रत्ययपदणमाहोस्विस्त्रीशम्दग्रहणमाहोस्विररुय- थपहणम् | कभात्र विमेषः। पुंवद्रावे खीग्रहण प्रत्ययग्रहणं चेत्तत्र पुंवदित्युत्तरपदे तरमतिपेधवि. ज्ञानम् ॥ १॥ पुंयाये खीमहर्ण प्रत्ययपहर्ग चेत्तत्र पुवदित्युत्तरपदे तलतिषेधो विज्ञायेत । फाप । गीपस्ययाय प्रतिषेधः || किमुच्यते खीमत्ययस्य पनिषेध इति न पुनर- ग्यदपि किंनिपुंसः प्रनिपर कार्यमुच्यते यरममानाधिकरण उत्तरपदे भापित'स्क- मानिदिदयेन । अनारम्भासि ! न दिकिंचित्पुमः प्रतिपदं कार्यमुच्यते यत्समाना- शिकरण उभरपरे भारिनपुंस्कस्यानिदिदयेन । नत्र किमन्यच्चम्य विज्ञातुमन्यतः मोमाययानिधान् ! कर्य पुनः पुंगदित्यनेन वीमत्ययस्य पनिधः शक्यो विशा- ·पा० ६.३, ३४.] I व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १५१ तुम् । वतिनिर्देशोऽयं कामचारच वतिनिर्देशे वाक्यशेपं समर्थयितुम् । तद्यथा । उशीनरवन्मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्तीति । मातृवदस्याः कलाः । सन्ति न स- न्तीति | एवमिहापि पुंवद्भवति पुंवन्न भवतीत्येवं वाक्यशेष समर्थयिष्यामहे | यथा पुंसः स्त्रीप्रत्ययो न भवत्येवं समानाधिकरण उत्तरपदे भापितमुस्कस्य न भवतीति ।। प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः ॥ २ ॥ प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिर्वक्तव्या | एनी भार्यास्य एतभार्यः । श्येतभार्यः । पुंवद्भावेन किं क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थोऽनिवृत्तः स्त्रीत्वं तस्यानिवृ- त्तत्वात्केन नशब्दो न श्रूयेत | स्त्रियामित्युच्यमानः प्रामोति ॥ स्थानिवप्रसङ्गश्च ॥ ३ ॥ स्थानिवद्भावश्च प्रामोति ! पट्टी भार्यास्य पटुभार्यः । मृदुभार्यः । पुंवद्भावेन किं क्रियते | स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । तस्य स्थानिवद्भावाद्यणादेशः प्रामोति । किमर्थमि- दमुभयमुच्यते न प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिरित्येव स्थानिवद्भावोऽपि चोदितः स्यात् । पुरस्तादिदमाचार्येणं दृष्टं स्थानिवत्प्रसङ्गश्चेति तत्पठितम् । तत उत्तरकालमिदं दृष्टं प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिरिति तदपि पठितम् । न चेदानीमाचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति || वतण्ड्यादिषु पुंवद्वचनम् ।। ४ ॥ वतण्यादिषु पुंवद्भावो वक्तव्यः। के पुनर्वतण्यादयः । लुगलुगस्त्रीविषयहिस्त्रीप्रत्य- याः । लुक् । गाग्र्यो वृन्दारिका गर्गवृन्दारिकाः। पुंवद्भावेन किं क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थोऽनिवृत्तः स्त्रीत्वं तस्यानिवृत्तत्वाकेन यशब्दो न श्रूयेत । अस्त्रियामिति हि लुगुच्यते । लुक् ।। अलुक् । वतण्डी वृन्दारिका वातण्यवृन्दारिका । पुंवद्भावेन किं क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थोऽनिवृत्तः स्त्रीत्वं तस्यानिवृत्तत्वाल्लु- स्त्रियां वतण्डादिति यकारस्य लुक्पामोति ।। यदि पुनरीकार एव लुगुच्येत । तदी- कारग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । स्त्री ई स्त्री स्त्रियामिति || ईकारविधौ वा अप्रत्ययकस्य पाठः क्रियते । वतण्डेति ।। शार्ङ्गरवादौ सप्रत्ययकस्य पाठः करिष्यते । स च सप्रत्ययकस्य पाटः कर्तव्यः । अन्तरङ्गत्वाच लुक्सामोति । अलुक् ॥ अस्त्रीविषय | कौण्डीवृसी वृन्दारिका . * १.१.३९. 1 ६.२.०७. + २. ४. ६४. ६४. २. २०९. f४. १. ७३, ग.

·१५२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.३.२. कोण्डीयस्यवृन्दारिका | पुंवद्भावेन किं क्रियते | स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थोऽनिवृत्तः स्त्रीलं तस्यानिवृत्तत्वाल्केन यशब्दः श्रूयेत । अस्त्रियामिति हि ज्यो विधीयते । अस्त्रीविषय || द्विस्त्रीप्रत्यय । गाायणी वृन्दारिका गार्ग्यवृन्दारिका अत्र पुंवद्भावो न पामोति । किं कारणम् । भापितपुंस्कादनूङः समानाधिकरण उत्तरपदे पुंवद्भावो भवतीत्युच्यते यश्चात्र भाषितपुंस्कादनूझासावुत्तरपदे यश्चोत्तरपदे नासौ भाषितपुरकापरोऽनूडिति || अस्तु तर्हि स्त्रीशब्दग्रहणम् । स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेश इति चेत्सर्वप्रसङ्गोविशेषात् ।। ५ ॥ स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेश इति चेत्सर्वस्य स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः प्रामोति । अस्यापि प्रामोति । अङ्गारका नाम शकुनयः । तेषां कालिकाः स्त्रियः काति- कावृन्दारिकाः । अङ्गारकवृन्दारिकाः प्रानुवन्ति । क्षेमवृद्धयः क्षत्रियाः । तेषां तनुकेश्यः खियः । तनुकेशीवृन्दारिकाः । क्षेमवृद्धिवृन्दारिकाः प्रामुवन्ति | हंसस्य बरटा । कच्छपस्य डुली | ऋश्यस्य रोहित् । अश्वस्य वडवा | पुरुषस्य योपित् । किं कारणम् । अविशेषात् | न कश्चिद्विशेष उपादीयत एवंजातीय- कस्य स्त्रीशब्दस्य पुंशम्दातिदेशो भवतीति | अनुपादीयमाने विशेष सर्वत्र प्रसङ्गः कयं च नाम नोपादीयते यदा भाषितपुंस्कादित्युच्यते । भापितपुंस्कानुपपत्तिश्च ।। ६ ।। ह्यर्थे चायं चः पठितः । सर्वो हि शब्दो भापितपुंस्कात्परः शक्यः कर्तुम् ।। अस्तु तर्षर्य महणम् । अर्थातिदेशे विप्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ ७ ।। अर्यातिदेशे विप्रतिषेधो नोपपद्यते । पटिप्यति ह्याचार्यो विप्रतिषेधं पुंवद्भावा- ट्रस्वत्वं खिदादिकेविति स विप्रतिषेधो नोपपद्यते । किं कारणम् | हिकार्य- योगो हि नाम विप्रतिषेधो न चात्रको बिकार्ययुक्तः । शब्दस्य इस्वत्वमर्थस्य पुं- यद्रायः ॥ किं च | सर्वप्रसङ्गोविशेषादिति । सर्वस्य रुयर्थस्य पुंवदर्थः प्रामोनि । अस्यापि पामोनि | अङ्गारका नाम शकुनयः । तेषां कालिकाः स्त्रियः । काति- कान्दारिकाः । अगारकवृन्दारिकाः प्रामुवन्ति । समवृद्धयः क्षत्रियाः । तेषां ननुकेश्यः खियः । ननुकेशीवृन्दारिकाः । क्षेमवृद्धिवृन्दारिकाः प्रामुवन्ति । हंसस्य 1 ५.३.१२.. ॥ 1 १.१.१.४.

·पा० ६:३, ३४. ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १५३ वटा । कच्छपस्य डुली | ऋश्यस्य रोहित् । अश्वस्य वडवा | पुरुषस्य योपिन् । किं कारणम् | अविशेषात् । न हि कश्चिद्विशेष उपादीयत एवंजातीयकस्य स्त्य- र्थस्य पुंवद्भावो भवतीति | कथं च नाम नोपादीयते यदा भाषितपुंस्कादित्युच्यते । भापितपुंस्कानुपपत्तिर्हि भवति न त्वर्थेन पौर्वापर्यमस्ति ।। अयं तावददोपो यदुच्यते ऽर्यातिदेशे विप्रतिषेधानुपपत्तिरिति । नावश्यं विकार्ययोग एव विप्रतिषेधः । किं तर्हि । असंभवोऽपि स चात्रास्त्यसंभवः । कोऽसावसंभवः | पुंवद्भावोऽभिनि- वर्तमानो हुस्वत्वस्य निमित्तं विहन्ति । हस्वत्वमभिनिर्वतमानं वन्नावं बाधते । एपोऽसंभवः । सत्यसंभवे युक्तो विप्रतिषेधः ।। अयं तर्हि दोपः सर्वप्रसङ्गोविशे- पादिति । तस्मादस्तु स एव मध्यमः पक्षः ।। ननु चोक्तं स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेश इति चेत्सर्वप्रसङ्गोविशेषादिति । नेप दोपः | समासनिर्देशोऽयम् । भापितपुंस्कानूङस्मिन्सोऽयं भाषितपुंस्कादङिति । यद्येवं लुक्सामोति । निपातनान भविष्यति । अथवालुक्प्रकृतः सोऽनुवर्तिप्यते ।। कथं पुनरनूडित्यनेन स्लीप्रत्ययग्रहणं शक्यं विज्ञातुम् । नअिवयुक्तमन्यसदृशाधि- करणे तथा ह्यर्थगतिः । नञ्युक्तमिवयुक्तं चान्यस्मिंस्तत्सदृशे कार्य विज्ञायते तथा ह्यर्थो गम्यते । तद्यथा | अब्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्मणसदृशं पुरुपमानयनि नासो लोष्टमानीय कृती भवति । एवमिहाप्यनूङित्यूप्रतिषेधादन्यस्मिन्ङ्सदृशे कार्य विज्ञास्यते । किं चान्यदनूङ्सदृशम् । स्त्रीप्रत्ययः ॥ एवमपि इडविड्थन्दारिका ऐडविडवृन्दारिका पृन्दारिका पार्थवृन्दारिका दरबृन्दारिका दारदवृन्दारिका उशिग्वृन्दारिका औशिजवृन्दारिका अत्र पुंवद्भावो न प्राप्नोति । कर्तव्योऽत्र यन्नः ॥ अथेह कथं भवितव्यम् । पट्टीमृयो भायें अस्य | पट्टीमृदुभार्य आहोस्वित्पटु- मृदुभार्य इति | पट्टीमृदुभार्य इति भवितव्यम् । पुंबन्नावः कस्मान्न भवति । भापितपुंस्कादित्युच्यते । ननु च भोः पटुशब्दो मृदुशब्दश्च पुंसि भाप्येते । समा- नायामाकृती यन्नापितपुंस्कमाकृत्यन्तरे चैती भाषितपुंस्कौ | समानायामाकृतावप्ये- तौ भाषितपुंस्कौ । कथम् । आरभ्यते मतुबोपः । एवं तर्हि भापितपुंस्कादनूङ्- समानाधिकरण उत्तरपदे पुंवद्भवतीत्युच्यते यश्चात्र भापितपुंस्कादङ समानाधि- करण उत्तरपदे कृतस्तस्य पुंवनाबो यस्य चाकृतो नासौ भापित्तपुंस्कादनू- समानाधिकरण उत्तरपदे ।। २. ८.२. 20M.III १, १. १६८; १७०, १००. ६५. २. ९४*.

·१५४ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम्॥ [म० ६. ३. ३. पूरण्यां प्रधानपूरणीग्रहणम् ॥ ८॥ पूरण्यां प्रधानपूरणीग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । कल्याणी पञ्चम्यस्य पक्षस्य कल्याणपञ्चमीकः पक्ष इति ।। अथेह कथं भवितव्यम् । कल्याणी पञ्चम्यासां रात्रीणाम् । कल्याणीपञ्चमा रात्रय इति भवितव्यम् । रात्रयोऽत्र प्रधानम् ॥ तसिलादिष्वा कृत्वसुचः ।।६।३।३५ ॥ इह केचित्तसिलादय आ कृत्वसुचः पद्यन्ते येषु पुंवद्भावो नेप्यते केचिनान्यत्र पद्यन्ते येषु पुंवद्भाव इप्यते । तत्र किं न्याय्यम् । परिगणनं कर्तव्यम् । तसिलादी तसौ ॥ १ ॥ त्रतसौ तसिलादी द्रष्टव्यो । तस्यां शालायां वसति तत्र वसति । तस्याः ततः। यस्याम् यत्र । यस्याः यतः ॥ तरप्तमपौ ॥ २॥ A तरप्तमपी तसिलादी द्रष्टव्यौ । दर्शनीयतरा दर्शनीयतमा । चरड्जातीयरौ ।। ३॥ चरड्नातीयरौ नसिलादी द्रष्टव्यौ । पटुचरी पटुजातीया ।। कल्पव्देशीयरौ ॥ ४ ॥ कल्पप्देशीयरौ तसिलादी द्रष्टव्यो । दर्शनीयकल्पा दर्शनीयदेशीया । रूपप्पाशपो ॥ ५ ॥ रूपप्पासपी नसिलादी दृटच्यो । दर्शनीयरूपा दर्शनीयपाशा ॥ थम्याली ॥६॥ पम्याती तसितादी द्रष्टव्यो । कयाकृत्या कयम् । यया यया ।। दाहिली ॥७॥ दाहिली नसितादी द्रष्टय्यो । तस्यां पेलायां नदा | हि ॥ 1५.३.५.१.१०.

·पा० ६, ३. ३५] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ १५५ तिल्थ्यनौ ॥ ८ ॥ तिल्थ्यनौ तसिलादी द्रष्टव्यौ । वृकी वृकतिः । अजथ्या यूतिः ॥ शसि ववल्पार्थस्य ॥ ९॥ शसि वह्वल्पार्थस्य पुंवद्भावो वक्तव्यः । वही-यो देहि बहुशो देहि । अल्पशः ॥ त्वतलोर्गुणवचनस्य ।। १०॥ त्वतलोर्गुणवचनस्य पुंवद्भावो वक्तव्यः । पट्या भावः पटुत्वम् पटुता । गुणवच- नस्येति किमर्थम् । कद्या भावः कटीत्वम् कटीता || भस्याढे तड़िते ॥ ११ ॥ भस्याढे तद्धिते पुंवद्भावो वक्तव्यः । हस्तिनीनां समूहो हास्तिकम् । अब इति किमर्थम् । श्येनेयः रोहिणेयः ॥ यद्यढ इत्युच्यते अनायी देवतास्य आग्नेयः स्थालीपाकः अत्र न प्रामोति | इह च प्रामोति । कौण्डिन्यः सापत्न इति । यदि पुनरनपत्य इत्युच्येत । नैवं शक्यम् । इह हि न स्यात् । गाायण्या अ- पत्यं माणवको गार्गों जाल्मः । अस्तु त_ढ इत्येव । कयं कौण्डिन्यः सापत्न इति । कौण्डिन्ये निपातनासिद्धम् । किं निपातनम् । आगस्त्यकौण्डिन्ययोरिति । सपत्नशब्दः प्रकृत्यन्तरम् । कथममायी देवतास्य स्थालीपाकस्य आग्नेयः स्थाली- पाकः । अस्तु तर्खनपत्य इत्येव । कथं गार्गो जाल्मः । गार्गानेयौ न संवदेते । कर्तव्यो ऽत्र यत्नः || ठक्छसोश्च ॥ १२ ॥ ठक्छसोच* पुंवद्भावो वक्तव्यः । भवत्याश्छाना भावत्काः । भवदीयाः ॥ टग्ग्रहणं किमर्थं नेके कृते ऽजादावित्येव सिद्धम् । नैवं शक्यं । अजादिलक्षणे हि माथितिकादिवत्यसङ्गः | अजादिलक्षणे हि माथितिकादिवत्प्रसज्येत | तद्यथा । मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यकारलोपे कृते$$$ तान्तादिति ॥ कादेशो न भवति । एवमिहापि न स्यात् ।।

·१५६ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ म० ६.३.२. क्यमानिनोश्च ॥६।३।३६ ॥ मानिन्ग्रहणं किमर्थम् । मानिन्ग्रहणमख्यर्थमसमानाधिकरणार्य च ॥ १ ॥ मानिन्पर्ण क्रियते ऽख्यर्थमसमानाधिकरगार्थ च | अख्यर्थ तावत् । दर्श- नीयां मन्यते देवदत्तो यज्ञदत्तां दर्शनीयमान्ययमस्याः । असमानाधिकरणार्थम् । दर्शनीयां मन्यते देवदत्ता यज्ञदत्तां दर्शनीयमानिनीयमस्याः ।। न कोपधायाः ॥६।३।३७॥ ६ किमिदमेवमाद्यनुक्रमणमाद्यस्य योगस्य विषय आहोस्वित्पुंवद्भावमात्रस्यो । किं चातः । यद्याद्यस्य योगस्य विपये माध्यमिकीयः शालूफिकीयः अत्र न प्रा- मोति । विधिरप्यत्र न सिध्यति । किं कारणम् । भापितपुरकादनूडित्युच्यते न ह्येतन- वति भाषितपुंस्कादनू । इह तर्हि विलेपिकाया धर्म्य वैलेपिकम् ॥ विधिश्च सिद्धो भवति प्रतिषेधश्च न पामोति । अथ पुंबद्भावमात्रस्य विषये हस्तिनीनां समूहो हास्ति- कम्** जातिलक्षणः पुंवद्भावप्रतिषेधःf प्राप्नोति ।। एवं तर्हि न कोपधाया इत्येष योगः पुंबद्भावमात्रस्थोत्तरमेवमाद्यनुक्रर क्रमणमाद्यस्य योगस्य विषये ।। कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् ॥ १॥ कोपधप्रतिपेधे तद्धितवुग्रहणं कर्तव्यम् । तद्धिनस्य यः ककारो योश्च यः के- कारस्तस्य ग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । पाकभार्यः भेकमार्य इति ॥ खानाचेतः ।। ६ । ३ । ४० ॥ स्वागावेतोमानिनि ॥ १ ॥ स्वागाचेतोऽमानिनीति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । दीर्घमुखमानी +६.३.३५*. ..... ४.२. १३८,ग. t६,३. ४१. १.२.१४१. .

·[म० ६. ३, २. || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। १५६ क्यमानिनोश्च ॥६।३।३६ ।। मानिन्ग्रहणं किमर्थम् । मानिन्ग्रहणमख्यर्थमसमानाधिकरणार्थ च ॥ १ ॥ मानिन्ग्रहणं क्रियते ऽरुयर्थमसमानाधिकरणार्थ च । अरुयर्थ तावत् । दर्श- नीयां मन्यते देवदत्तो यज्ञदत्तां दर्शनीयमान्ययमस्याः । असमानाधिकरणार्थम् । दर्शनीयां मन्यते देवदत्ता यज्ञदत्तां दर्शनीयमानिनीयमस्याः ।। N न कोपधायाः ॥ ६।३।३७ ।। किमिदमेवमाद्यनुक्रमणमाद्यस्य योगस्य विषय आहोस्वित्पुंवद्भावमात्रस्यो ! किं चातः । यद्याद्यस्य योगस्य विपये माध्यमिकीयः शालूकिकीयः अत्र न प्रा- मोति । विधिरप्यत्र न सिध्यति । किं कारणम् । भाषितपुंस्कादङित्युच्यते न येतद्भ- पति भापितपुंस्कादनू । इह तर्हि विलेपिकाया धर्म्य वैलेपिकम् ॥ विधिच सिद्धी भवति प्रतिषेधश्च न मामोति | अथ पुंवद्भावमात्रस्य विषये हस्तिनीनां समूहो हास्ति- कम्** जातिलक्षणः पुंवद्भावप्रतिषेधः11 प्राप्नोति । एवं तर्हि न कोपधाया इत्येप योगः पुंबद्भावमात्रस्योत्तरमेवमाद्यनुक्रमणमाद्यस्य योगस्य विषये ॥ कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् ॥ १॥ कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणं कर्तव्यम् । तद्धितस्य यः ककारो बोश्च यः क- कारस्तस्य ग्रहण कर्तव्यम् । इह मा भूत् । पाकमायः भेकमार्य इति ।। खाडाच्चेतः ॥६ । ३ । ४० ॥ स्वागावेतो मानिनि ॥ १ ॥ स्वागाचेतोऽमानिनीति वक्तव्यम् । इहापि यया स्यात् । दीर्घमुखमानी ५.८. १.२.१३८,ग'. ६१.२.१४२. 11 ६.३.४१.

·पा० ६. ३. ३६-४२.] व्याकरणमहाभाप्यम् ।। १५७ लक्ष्णमुखमानी ।। यद्यमानिनीत्युच्यते दीर्घमुखमानिनी सक्ष्णमुखमानिनीति न सि- ध्यति । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीत्येवं भविष्यति ।। पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु ॥ ६।३ । ४२ ।। किमर्थमिदमुच्यते । पुंवत्कर्मधारये प्रतिपिदार्थम् ॥ १ ॥ प्रतिपिद्धार्थोऽयमारम्भः | न कोपधायाः [३७] इत्युक्तं तत्रापि पुंवद्भवति | का- रिका वृन्दारिका कारकवृन्दारिका | कारकजातीया कारकदेशीया || संज्ञापूर- ण्याच[३८]इत्युक्तं तत्रापि पुंवद्भवति | दत्ता वृन्दारिका दत्तवृन्दारिका | दत्तजा- तीया दत्तदेशीया | पञ्चमी वृन्दारिका पञ्चमवृन्दारिका | पञ्चमजातीया पच- मदेशीया || बृद्धिनिमित्तस्येत्युक्तं तत्रापि पुंवद्भवति । लोनी वृन्दारिका सौन्न- वृन्दारिका | स्रौनजातीया लौनदेशीया | स्वाङ्गाचेतोऽमामिनीत्युक्तं तत्रापि पुंव- भवति । सक्ष्णमुखी वृन्दारिका सक्ष्णमुखवृन्दारिका । लक्ष्णमुखजातीया सण- मुखदेशीया || जातेश्च [४ १] इत्युक्तं तत्रापि पुंवद्भवति । कटी वृन्दारिका कट- वृन्दारिका | कटजातीया कटदेशीया || कुकुट्यादीनामण्डादिपु पुंवद्वचनम् ।। २ ।। कुकुट्यादीनामण्डादिषु पुवन्नावो वक्तव्यः । कुकुट्या अण्डं कुकुटाण्टम् । मृग्याः पदं मृगपदम् । काक्याः शावः काकशावः ।। न वास्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् ।। ३॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । अस्त्रीपूर्वपदाविवक्षितत्वात् | नात्र बी पूर्वपदं विवक्षितम् । किं ताई । अनी पूर्वपदम् । उभयोगण्टमुभयोः पदमुभयाः शावः ।। यद्यपि तावदवतन्क्यते वक्तुमिह तु कथम् । मृग्याः क्षीरं मृगक्षीमिनि | अत्रापि न वालीपूर्वपदविवक्षितत्यादित्येव | कथं पुनः सनो नामाविवक्षा स्यान् । सतोप्यधिवक्षा भवति । तयथा | अलोमिटका | अनुदरा कन्येति | अमतम विषक्षा भवनि | तयया । समुद्रः कुण्डिका | विन्थ्यो वायनकामिनि || F ·१५८ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६. ३, २. अग्नेरीचादरुणस्य वृद्धिर्विप्रतिपेन ॥ ४ ॥ अग्नेरीत्त्वावरुणस्य वृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन । अमेरीत्वस्यावकाशः । अनी- पोमौ । वरुणस्य वृद्धेरवकाशः । वायुवारुणम्। । इहोभयं प्रामोति । आग्नि- वारुणीमनवाहीमालभेत | वरुणस्य वृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन || नेप युक्तो विप्रतिषेधः । द्विकार्ययोगो हि विप्रतिषेधो न चात्रैको दिकार्ययुक्तः । अग्नेरीत्त्वं वरणस्य वृद्धिः॥ नावश्यं द्विकार्ययोग एव विप्रतिषेधः । किं तर्हि । असंभयोऽपि स चात्रास्त्यसं- भवः । कोऽसावसंभवः । अमेरीत्त्वमभिनिर्वतमानं वरुणस्य वृद्धिं वाधते । वरुणस्य वृद्धिरभिनिवर्तमानामेरीत्त्वं वाधते । एषोऽसंभवः । सन्यसंभवे युक्तो विप्रतिषेधः ॥ पुंवद्भावाद्रस्वत्वं खिदादिकेषु ॥ ५ ॥ पुंवद्भावाद्रस्वत्वं भवति विप्रतिषेधेन खिद्धादिकेपु | पुंवद्भावस्थावकाशः । पटुभार्यः मृदुभार्यः । खिति हस्वो भवतीत्यस्यावकाशः। कालिंमन्यः हरिणिमन्यः। इहोभयं प्रामोति । कालिंमन्या हरिणिमन्या | घादिषु नद्या हस्वो भवतीत्यस्याव- काशः । नर्तकितरा नर्तकितमा 1 पुंवद्भावस्यावकाशः | दर्शनीयतरा दर्शनीय- तमा । इहोभयं प्रामोति | पट्टितरा पट्टितमा | के हुस्वो भवतीत्यस्यावकाशः । नर्तकिका | पुंवद्भावस्यावकाशः। दारदिकाए । इहोभयं पामोति ! पटिका मृतिका हस्वत्वं भवति विनिषेधेन ।। अथेदानी इस्वत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात्पुंवद्भावः कस्मान्न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यदाधितं तदाधितमेवेति || घरूपकत्सचेल वगोत्रमतहतेपु ङ्योऽनेकाचो हस्खः ॥६।३।४३ ॥ डीयहणं किमर्थम् । अनेकाचो हस्व इतीयत्युच्यमाने खटातरा मालातरा अ- त्रापि प्रसज्येत । नेतदस्ति प्रयोजनम् । भाषितपुंस्कादिति + वर्तते । एवमपि द- तातरा गुमातरा अत्रापि पामोति । ईत इति वर्तते । एवमपि ग्रामणीतरः सेना- नीतरः अत्रापि प्रामोति । स्त्रियामिति वर्तते ।। एवमपि ग्रामणीतरा सेनानीतरा + ६ ३ २६.१, २. २४, ७, ३.२१. ६६.६.२८. ६.३ ६६,४३, ७, १. १३. ** ६ ३ ३०. ॥ १.२.१००, १००, ५. ३. ७०, ६.३.३५. 68 ६.३... . ++ ·. पा०६.३. ४३. || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १५९ अत्रापि प्रामोति | त्रियाः स्त्रियामिति वर्तते || शेपप्रकृप्त्यर्थं तर्हि डीग्रहणं कर्त- व्यम् | नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् [६. ३. ४४] इति | कथ शेयः । अङी च या नदी ङयन्तं च यदेकाच् || अन्तरेणापि डीग्रहणं प्रकृप्तः शेपः । कथम् । ईत इति। वर्तते । अनीच या नदीदन्तं च यदेकाच् ॥ शेपग्रहणमपि शक्यमक- तुम् । कथम् । अविशेषेण घादियु नद्या अन्यतरस्यां हस्वत्वमुत्सर्गः । अस्याने- काचो नित्यं इस्वत्वमपवादः । तस्मिन्नित्ये प्राप्त उगितो विभापारभ्यते ।। यद्येवं लक्ष्मितरा तन्त्रितरा इति न सिध्यति लक्ष्मीतरा तन्त्रीतरोति प्रामोति । इष्टमेवै- तत्संगृहीतम् । लक्ष्मीतरा तन्त्रीतरेत्येव भवितव्यम् । एवं हि सोनागाः पदन्ति । चादिषु नद्या हस्वत्वे कृनद्याः प्रतिषेध इति ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये पष्टम्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् || + ६.३.१०. *६.३... .

·१६० ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [ म० ६.३.३, आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ॥ ६ । ३ । ४६ ॥ इह कस्मान भवति । अमहान्महान्सपनो महद्भूतश्चन्द्रमा इति । अन्यप्रकृतिस्त्वमहान्भूतप्रकृती महान्महत्येव । अन्यो महान् । अन्योऽमहान्भूनप्रकृतौ वर्तते । महान्महत्येव ।। तस्मादावं न स्यात् तस्मादावं न भविष्यति ।। पुंवत्तु कथं भवेदन ॥ १ ॥ पुंवद्भावोप तर्हि न पामोति । अंमहती महती संपन्ना महद्भूता* ब्राह्मणी ।। एवं तर्हि अमहनि महान्हि वृत्तस्तद्वाची चात्र भूतशब्दोऽयम् । अमहति महच्शब्दो वर्तते तद्वाची चात्र भूतशब्दः प्रयुज्यते । किंवाची । मह- द्वाची॥ तस्मात्सिध्यति पुंवत् तस्मासिध्यति पुंवद्भावः ।। यद्येवमात्त्वमपि प्रामोति । महतचन्द्रमाः । निवर्त्यमावंत मन्यन्ते ॥ २॥ आत्त्वमपि प्रामोति || नैष दोपः । यस्तु महत. प्रतिपदं समास उक्तस्तदाश्रय ह्यालम् । कर्तव्यं मन्यन्ते न लक्षणेन लक्षणोक्तश्चायम् ॥ ३ ॥ एवं तर्हि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति प्रतिपदं यः समासो विहित- स्तस्य ग्रहण लक्षणोक्तश्चायम् ॥ इहापि तर्हि न पामोति | महान्याहुरस्य महाबाहुः । शेपवचनानु योऽसौ प्रत्यारम्भात्कृतो बहुव्रीहिः । तस्मात्सिव्यति तस्मिन् यस्माच्शेपो बहुव्रीहिः [२. २. २३] इति सिद्धे ऽनेकमन्यपदार्थे [२४] इत्याह तेन प्रतिपदं भवति ॥ 1 २.२,१८.

·पा० ६. ३. ४६-४९.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। प्रधानतो वा यतो वृत्तिः ॥ ४ ॥ अथवा गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः । तद्यथा । गौरनूबन्ध्योऽजोऽनीषो- मीय इति न वाहीकोऽनुबध्यते । कथं तर्हि वाहीके वृद्ध्यात्त्वे भवतः । गौस्तिष्ठति । गामानयेति । अर्थाश्रय एतदेवं भवति । यद्धि शब्दाश्रयं शब्दमात्रे तद्भवति । शब्दाश्रये च वृद्ध्यात्त्वे ॥ महदात्त्वे घासकरविशिष्टेषूपसंख्यानं पुंवद्वचनं च नानाधिकरणार्थम् ।। १ ।। महदात्त्वे घासकरविशिष्टेषूपसंख्यानं कर्तव्यं पुंवद्भावश्च नानाधिकरणार्थः कर्तव्यः । महत्या घासो महाघासः । महत्याः करो महाकरः । महत्या विशिष्टे महाविशिष्टः ॥ अष्टनः कपाले हविषि ॥ २ ॥ अष्टनः कपाले हविष्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । अष्टाकपाली चरुं निर्वपेत् । हविषीति किमर्थम् । अष्टकपालं ब्राह्मणस्य ।। गवि च युक्त ॥३॥ गवि च युक्त उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अष्टागवेन शकटेन । युक्त इति किमर्थम् । भष्टगवं ब्राह्मणस्य ।। यष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः ।।६।३ । ४७ ।। पाक्शतादिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । द्विशतम् द्विसहस्रम् । अष्टशतम् अष्टसहस्रम् ॥ विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषाम् ॥ ६ । ३ । ४९ ॥ सर्वेपांग्रहणं किमर्थम् । चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषां विभाषा यथा स्यायनोश्च वेश्च ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रकृतं व्यष्टन्ग्रहणमनुवार्तप्यते । यदि तदनुवर्तते त्रेस्त्रयो व्यष्टनोश्चेति व्यष्टनोरपि त्रयआदेशः प्रामोति । नैष दोपः । मण्डूकगतयो ७.१.९०, ६. १. ९३. $ ५. ४. ९२. + ४.२.२६, ४.१.८८. ६.३. ४०, ४८. 21 MIN ·१६२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म०६. ३. ३. अधिकाराः । यथा मण्डका उत्प्लुत्योप्लुत्य गच्छन्ति तद्वदधिकाराः । अथवैकयोगः करिप्यते । व्यष्टनः संख्यायामबहुव्रीयशीत्योस्त्रेस्त्रयः । ततो विभाषा चत्वारिंशत्य- भृतौ सर्वेपाम् । अथवोभयं निवृत्तं दपेक्षिप्यामहे || हृदयस्य हल्लेखयदण्लासेपु ॥ ६ । ३ । ५० ॥ यदण्ग्रहणमिदं प्रत्ययग्रहणं तत्र प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेहणं भवतीति यदणन्ते प्रामोति । यदण्ग्रहणे रूपग्रहण लेखग्रहणात् || १ ॥ यदण्महणे रूपग्रहणं द्रष्टव्यम् । कुतः 1 लेखग्रहणात् | यदयं लेखग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न यदणन्ते भवतीति ॥ अपर आह । अत्यल्पमिदमुच्यते । सर्वत्रैवोत्तरपदाधिकार प्रत्ययग्रहणे रूपग्रहणं द्रष्टव्यम् । कुतः । लेखग्रहणादेव । किं प्रयोजनम् | कुमारी गौरितरा ! धादिषु नद्या इस्वो भवतीति इस्वत्वं प्रसज्येत ॥ यद्येतज्ज्ञाप्यते खित्यनव्ययस्य [ ६.३.६६] इति खित्येवानन्तरस्यानव्ययस्य स्वत्वं प्रामोति । खित्यनन्तरो हूस्वभावी नास्तीति कृत्वा खिदन्ते भविष्यति । ननु चायमस्ति स्तनंधय इति । अत्रापि शपा व्यव- धानम् । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्यवधानमेव । अथवैतदेव ज्ञापयति खिदन्ते हस्वो भवतीति यदयमन- व्ययस्येति प्रतिषेधं शास्ति । न हि खित्यनन्तरमव्ययमस्ति || पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु ॥ ६ । ३ । ५२ ।। पदादेशेऽन्तोदात्तनिपातनं पदादेशेऽन्तोदात्तनिपातनं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पदोपहतार्थम् ।। १ ॥ पादेनोपहतं पदोपहतम् । तृतीया कर्मणि [६. २. ४८] इति प्रकृतिस्वरत्वे पूर्वपदान्तोदात्तत्य यथा स्यात् ॥ 1.२ २९. ८.२.६.

·पा० ६. ३. ५०-५९.] ।। व्याकरणमहाभाप्यम् ।। १६३ उपदेशिवचनं च स्वरसिद्ध्यर्थम् ।। २ ॥ उपदेशिवद्भावश्च कर्तव्यः । किं प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशा- वस्थायामन्तोदात्तनिपातने कृते समासस्वरेण* वाधनं यथा स्यात् । पदाजिः पदातिः ॥ . पद्यत्यतदर्थे ।। ६ । ३ । ५३ ।। - पद्भाव इके चरतावुपसंख्यानम् ॥ १॥ पद्भाव इके चरतावुपसंख्यानं कर्तव्यम् । पादाभ्यां चरति पदिकः ।। वा घोषमिश्रशब्देषु ॥ ६ । ३ । ५६ ॥ निष्के चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । पन्निप्केण पादनिप्केण ॥ उदकस्योदः संज्ञायाम् ॥ ६ । ३ । ५७ ।। संज्ञायामुत्तरपदस्य च ।। १ ।। संज्ञायामुत्तरपदस्येति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । क्षीरोदः लोहितोदः ।। एकहलादौ पूरयितव्ये ऽन्यतरस्याम् ॥ ६ । ३ । ५९ ।। एकहलादाविति किमर्थम् । उदकस्थालम् || उच्यमानेऽप्येतस्मिन्नत प्रामोति | एतदप्येकहलादि । किं कारणम् । एकैकवर्णवर्तित्वावाच उच्चरितप्रध्वंसित्वाच्च व- र्णानाम् । एकैकवर्णवर्तिनी चाक् । न द्वौ वर्णो युगपदुच्चारयति । तद्यथा | गौरि- त्युक्ते यावद्गकारे वाक्प्रवर्तते तावन्नौकारे न विसर्जनीये यावदोकारे न गकारे न विसर्जनीये यावद्विसर्जनीये न गकारे नौकारे । उच्चरिनमध्वंसित्वाच वर्णानाम् । उच्चरितः प्रध्वस्तध | अथापरः प्रयुज्यते न वर्णो वर्णस्य सहायः || एवं तयंक- 2. ४. १८९*. + ४.४.१०.

·१६४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६. ३.३, हलादाचित्युच्यते सर्वश्चैकहलादिस्तत्र प्रकर्पगतिर्विज्ञास्यते । साधीयो य एकहलादि- रिति | कश्च साधीयः । यत्रैकं हलमुचायाजुचार्यते ।। इको हखो ऽड्यो गालवस्य ॥ ६ । ३ । ६१ ।। इको हस्वत्वमुत्तरपदमात्रे ॥ १॥ इको हस्वत्यमुत्तरपदमावे वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । अलावुकर्कन्धु- दृन्भुफलमिति ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति | सर्वान्ते हि लोकविज्ञानम् ॥ २॥ लोकविज्ञानाद्धि यदेव सर्वान्त्यं पदं तस्मिन्पूर्वपदस्य हूस्वत्वं स्यात् ।। अथवैयं विग्रहः करिष्यते । अलावृश्च कर्कन्धूधालावुकर्कन्ध्यौ । अलावुकर्क- न्थ्यौ च इन्भूचालाबुकर्कन्धुभ्यः । अलावुकर्कन्धुवृन्भूनां फलमलाबुकर्कन्धु- दृन्भुफलामति । यद्येवं दृन्भ्वाः पूर्वनिपातः प्रानोति । राजदन्तादिषु। पाठः करिप्यते ॥ अथवा इन्भ्याः फलं दृन्भुफलम् कर्कन्धूश्च दृन्भुफलं च कर्कन्धुदृन्भु- फलम् अलावूध कर्कन्धुदृन्भुलं चालाबुकर्कन्धुदृन्भुफलम् । एवमपि फलेनाकृती • भिसंबन्धो भवति । प्रत्येक फलशब्दः परिसमाप्यते ॥ इयकुबडव्ययप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ इयडुबड्ाविनामव्ययानां च प्रतिषेधो वक्तव्यः । श्रीकुलम् भूकुलम् । काण्डीभूतं वृपलकुलम् ! कुडचीभूतं वृपलकुलम् !! अभ्रूकुंसादीनामिति वक्तव्यम् । भ्रुकुटिः भ्रकुंसः ।। अपर भाह । अकारो भूकुंसादीनामिति वक्तव्यम् । भ्रकुटि: भ्रकुंसः ।। एक तद्धिते च ॥ ६ । ३ । ६२ ॥ तद्धिने किमुदाहरणम् । एकलम् एकता । नेतदस्ति प्रयोजनम् | पुंवद्भायेना- प्येनसिद्धम् । कथं पुंबगावः । तसिलादिप्वा कृत्वसुचः [६.३.३५] । इदं नहि प्रयोजनम् । एकस्या आगनमेकरूप्यम् एकमयम् । इदं चाप्युदाहरणम् एकत्यम् 1 ३ ८,८२.

·पा० ६. ३.६१-६६.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। १६५ एकता | ननु चोक्तं पुंवन्नावेनाप्येतत्सिद्धमिति | न सिध्यति । उक्तमेतत्त्वतलोगु- णवचनस्येति ॥ अथोत्तरपदे किमुदाहरणम् | एकशाटी । नैतदस्ति । पुवन्नावेनाप्येतत्सिद्धम् | कथं पुंवद्भावः । समानाधिकरणलक्षणः । इदं तार्ह प्रयोजनम् । एकस्याः क्षीर- मेकक्षीरम् । इदं चाप्युदाहरणम् एकशाटी । ननु चोक्तं पुंवद्भावेनाप्येतत्सिद्धमिति | न सिध्यति । न कोपधायाः [६.३.३७] इति प्रतिषेधः प्रामोति । नेप दोषः। उक्तमेत- कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणमिति ॥ खित्यनव्ययस्य ।। ६ । ३ । ६६ ।। खिति हस्वाप्रसिद्धिरनजन्तत्वात् ॥ १॥ खिति हूस्वस्याप्रसिद्धिः । कार्तिमन्या हरिणिमन्या । किं कारणम् | अनज- न्तत्वात् । मुमि कृतेऽनजन्तत्वाड्रस्वत्वं न प्रानोति ॥ सिद्धं तु हस्वान्तस्य मुम्वचनात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् ! कथम् । हूस्वान्तस्य मुम्भवतीति वक्तव्यम् ॥ संनियोगादा ॥ ३॥ अथवा संनियोगः करिष्यते | क एप यत्नश्वोद्यते संनियोगो नाम | चकारः कर्तव्यः । मुम् । किं च | यच्चान्यत्यामोति । किं चान्यत्नामोति । हस्वत्वम् । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते || यथान्यासमेवास्तु | ननु चोक्तं खिति हस्वाप्रसिद्धिर- नजन्तत्वादिति । परिहतमेतत्सिद्धं तु हस्वान्तस्य मुम्बचनादिति | तर्हि हस्वग्रहणं कर्तव्यम् | न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । इको इस्वोऽङयो गालव- स्य [६१] इति । तदै प्रथमानिर्दिष्टं पष्टीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । खितीत्येषा सप्तमी हूस्व इति प्रथमायाः पष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [१.१.६६] इति || अथवा खिति इस्त्रो भवतीत्युच्यते । खित्यनन्तरो इस्वभावी नास्तीति कृत्वा भूतपूर्वगतिर्विज्ञास्यते । अजन्तं यद्भूतपूर्वमिति || अथवा कार्यकालं संज्ञापरिभाष यत्र कार्य तत्र द्रष्टव्यम् । खिति इस्त्रो भवतीत्युपस्थितमिदं भवत्यच इति । तत्र वचनादनजन्तस्यापि भविष्यति || इहापि वचनात्यामोति | वामन्यः । नैतदस्ति । * + ६.३.३०*. ६१.२.२८. Mam- ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् । [म०६.३.३. इक इति* वर्तते । एवमपि खवमन्यः अत्र न प्रामोति । नैष दोषः । आग्रहण- मपि प्रकृतमनुवर्तते । व प्रकृतम् । उयापोः संज्ञाछन्दसोर्बहुलम् [६३] इति ! एव- मपि कीलालपमन्यः शुभंयंमन्यः अत्र न पामोति । तस्मात्पूर्वोक्तावेष परिहारौ ।। इच एकाचोऽम्प्रत्ययवच्च ।। ६।३।६८ ।। अमः प्रत्ययवदनुदेशे किं प्रयोजनम् । अमः प्रत्ययवदनुदेशे प्रयोजनमात्वपूर्वसवर्णगुणेयकुबडादेशाः ॥ १ ॥ अमः प्रत्ययवदनुदेश आत्वपूर्वसवर्णगुणेर्यडुबडादेशाः। प्रयोजनम् | आस्त्र प्रयोजनम् । गांमन्यः । पूर्वसवर्णः प्रयोजनम् । स्त्रींमन्यः । गुणः प्रयोजनम् । नरंमन्यः । इयडुवडो प्रयोजनम् | श्रियंमन्यः भ्रुवंमन्यः || अमः प्रत्ययवदनुदेश आवपूर्वसवर्णाप्रसिद्धिरप्रथमावात् ॥ २ ॥ अमः प्रत्ययवदनुदेश आस्वपूर्वसवर्णयोरप्रसिद्धिः । किं कारणम् । अप्रथमा- खात् । प्रथमयोरित्युच्यते न चात्र प्रथमां पश्यामः । किं च भो आत्वं प्रथम- योरित्युच्यते । न खलु प्रथमयोरित्युच्यते प्रथमयोरिति तु विज्ञायते । कथम् | अम्शसोरित्युच्यते त एवं विज्ञास्यामः शस्सहचरितो योऽम्शब्दः । कथ शस्स- हचरितः । प्रथमैव !! ननु च प्रत्ययवदनुदेशाद्भविष्यति । न सिध्यति । कि कारणम् । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः ॥ ३ ॥ सामान्ये यतिदिश्यमाने विशेषोऽनतिदिष्टो भवति । तद्यथा । ब्राह्मणवदस्मि- क्षत्रिये वर्तितव्यमिति सामान्यं यद्ब्राह्मणकार्य तत्क्षत्रियेऽतिदिश्यते यद्विशिष्ट माठरे कौण्डिन्ये वा न तदनिदिश्यते । एवमिहापि सामान्यं यत्मत्ययकार्य तदतिदिश्यते यद्विशिर्ट द्वितीयैकवचने भवति प्रथमयोरिति न तदतिदिश्यते । सिद्धं तु द्वितीयकवचनवद्वचनात् ॥ ४ ॥ सिद्धमेनत् । कथम् । द्वितीयैकवचनवद्भवतीति वक्तव्यम् ॥ 4 ६१.९१, १००, १६.१.९३, ६. ४.८..

·पा० ६. ३.६८-७०.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १६७ एकशेषनिर्देशादा ॥ ५ ॥ अथवैकशेषनिर्देशोऽयम् । अम् . च अम् च अम् । इच एकाचोऽम्भवति । अम्प्रत्ययवच्चास्मिन्कार्य भवतीति || अथेह कथं भवितव्यम् । श्रियमात्मानं मन्यते ब्राह्मणकुलम् । श्रियंमन्यमा- होस्विच्श्रिमन्यमिति । श्रियंमन्यमिति भवितव्यम् । स्वमोनपुंसकात् [७. १. २३] इति लुक्कस्मान भवति । नाप्राप्ने लुक्यमारभ्यते स यथैव सुपो धातुप्रातिपदिक- योः [२.४.७१]इत्येतं वाधत एवं स्वमोर्नपुंसकादित्येतमपि वाधेत || न वाधते । किं कारणम् । येन नाप्राप्ने तस्य वाधनं भवति न चाप्राप्ते सुपो धातुप्रातिपदिकयो- रित्येतस्मिन्नेतदारभ्यते स्वमोनपुंसकादित्येतस्मिन्पुनः प्राप्ते चाप्राप्ने च । अथवा मध्ये ऽपवादाः पूर्वान्विधीन्वाधन्त इत्येवमय 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोरित्येतं वाधते स्व- मोर्नपुंसकादित्येतं न वाधिप्यते ।। एवं तलसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्यसिद्धत्वा- द्वहिरङ्गलक्षणस्यामोऽन्तरङ्गलक्षणो लुग्न भविष्यति || नेपा परिभाषेहोत्तरपदाधिकारे शक्या विज्ञातुम् | इह हि दोपः स्यात् । द्विपंतपः परंतपः* । संयोगान्तलोपो। न स्यात् । तस्माधिमन्यमिति भवितव्यम् ।। कारे सत्यागदस्य ॥ ६।३ । ७० ॥ अस्तुसत्यागदस्य कारे ॥ १ ॥ अस्तुसत्यागदस्य कार उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अस्तुंकारः सत्यंकारः अगदंकारः|| भक्षस्य च्छन्दसि ॥ २ ॥ भक्षस्य च्छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तस्य ते भक्षकारस्य । छन्दसीति किम- र्थम् । भक्षकारस्य ।। धेनोव्यायाम् ॥ ३॥ धेनो व्यायामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । धेनुभव्या ।। लोकस्य पुणे ॥४॥ लोकस्य पृण उपसंख्यानं कर्तव्यम् । लोकंपृणस्य ।। 1 ८. २. २३.

·।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.३.३. इत्येऽनभ्याशस्य ॥ ५ ॥ इत्येऽनभ्याशस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । अनभ्याशमित्यः ।। भ्राष्ट्राग्न्योरिन्धे ॥ ६ ॥ भ्राष्ट्राग्न्योरिन्ध उपसंख्यानं कर्तव्यम् । भ्राष्ट्रमिन्धः अग्निमिन्धः ॥ गिलेगिलस्य ।। ७ ।। गिले गिलस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । तिमिगिलः । अगिलस्येति किमर्थम् | गिलगिलः ॥ गिलगिले चेति वक्तव्यम् । तिमिगिलगिलः ॥ उष्णभद्रयोः करणे ॥ ८ ॥ उष्णभद्रयोः करण उपसंख्यानं कर्तव्यम् । उष्णंकरणम् भद्रकरणम् ।। . सूतोग्रराजभोजकुलमेरुभ्यो दुहितुः पुत्रड्डा ॥ ९॥ सूतोपराजभोजकुलमेरुभ्यो दुहितुः पुत्रड्या भवतीति वक्तव्यम् । सूतपुत्री सूनदुहिता | उग्रपुत्री उग्रदुहिता । राजपुत्री राजदुहिता | भोजपुत्री भोजदुहिता । कुलपुत्री कुलदुहिता । मेरुपुत्री मेरुदुहिता ।। रातः कृति विभाषा ॥ ६ । ३ । ७२ ॥ किमियं प्राप्ते विभाषाहोस्विदप्राप्ते । कथं च प्राप्ते कथं वाप्राप्ते । खितीति वा नित्ये प्राप्नेऽन्यत्र वाप्राप्ते । रालेरमाने ।। १॥ रात्रेरणाने विभाषा । प्राप्ते नित्यो विधिः । रात्रिमन्यः । अप्राप्त विभाषा । राज्यटः रात्रिमटः || नलोपो नत्रः ॥६।३ । ७३ ॥ किमर्थ नञः सानुबन्धकस्य महणं क्रियते न नस्येत्येवोच्येत | नस्येतीयत्यु 1 ६.२.६६६७.

·पा०.६. ३. ७२-७६.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १६९ च्यमाने कर्णपुत्रः वर्णपुत्र इत्यत्रापि प्रसज्येत | नैप दोषः । अर्थवद्गृणे नानर्थ- कस्येत्येवमेतस्य न भविष्यति । एवमपि प्रभपुत्रः विश्नपुत्र इत्यत्रापि प्रामोति । नैष दोषः । अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्येत्येवमेतस्य न भविष्यति ।। एवमपि वामनपुत्रः पामनपुत्र इत्यत्रापि प्रामोति । तस्मात्सानुवन्धकस्य यहणं कर्तव्यम् ॥ नञो नलोपे ऽवक्षेपे तिङ्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ नजो नलोपे ऽवक्षेपे तिङयुपसंख्यानं कर्तव्यम् । अपचसि वै त्वं जाल्म । अ- करोषि वै त्वं जाल्म || तस्मान्नुडचि ।। ६ । ३ । ७४ ॥ किमर्थं तस्मादित्युच्यते न नुडचीत्येवोच्येत । नुडचीतीयत्युच्यमाने नत्र एव नुत् प्रसज्येत || एवं तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । तत्रायमप्यर्थस्तदोः सः सावनन्त्ययोः [७.२.१०६] इति तदोप॑हणं न कर्तव्यं भवति । तत्र हि तवर्गानिर्देश एतत्ययोजन- मिह मा भूत् अनेषः करोतीति । यावता पूर्वान्तः सोऽप्यदोषो भवति ।। नैवं शक्यम् । अनुष्ण इति नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य [८.२.७] इति नलोपः प्रसज्येत । नुग्वच- नान भविष्यति । ङमुट तर्हि प्रामेति । तस्मात्परादिः कर्तव्यः परादौ च क्रिय- माणे तस्मादिति वक्तव्यम् ॥ एकादिश्चैकस्य चादुक् ॥ ६ । ३ । ७६ ॥ किमर्थमादुगुच्यते न अदुगेवोच्येत ] का रूपसिद्धिः एकानविंशतिः एकानशंतम् । सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति । अतो गुणे [६.१.९७] इति पररूपत्वं प्रामोति || एवं तदुवरिष्यते । अदुष्ट्याशक्यः कर्तुमानुनासिक्यं हि न स्यात् । यद्धि तद्यरो अनुनासिकेऽनुनासिको वा [८.४.४५] इति पदान्तस्येत्येवं तत् । किं पुनः कारणं पदा- न्तस्येत्येवं तत् । इह मा भूत् । बुधः नः वनाति । एवं तीनुवरिप्यते । अनु- ट्याशक्यः कर्तुम् । विभापयानुनासिक्यम् | तेनैतदेव रूपं स्यात् एकानविंशतिः इदं नं स्यात् एकादविंशतिरिति || अस्तु तीदुर्गव | ननु चोक्तमतो गुण इति पररूपत्वं * ३.३.१०. +५. २. २००. ८.३.१२. 22-III ·१७० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६. ३. ३. प्रामोतीति । नैष दोषः । अकारोचारणसामर्थ्यान भविष्यति ।। यदि तर्हि प्रामुवन्वि- धिरकारोचारणसामर्थ्याहाध्यते सवर्णदीर्घत्वमपि ताई न पामोति | यं विधि प्रत्युपदे- शोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासो वाध्यते । पररूपं च प्रत्यकारोचारणमनर्थक सवर्णदीर्घत्वस्य पुनर्निमित्तमेव ।। सहस्य सः संज्ञायाम् ।। ६ । ३ । ७८ ॥ सहस्य हलोपवचनम् ॥ १ ॥ सहस्य हलोपो वक्तव्यः ।। सादेशे हि स्वरे दोषः ॥ २ ॥ सादेशे हि स्वरे दोषः स्यात् । आन्तर्यत उदात्तानुदात्तयोः स्वरितः प्रसज्येत| स तर्हि लोपो वक्तव्यः । न वक्तव्यः। आधुदात्तनिपातनं करिष्यते स निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरस्य वाधको भविष्यति ॥ एवमप्युपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । स यथैव हि निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरं वाधन एवं समासस्वरमपि वाधेत । सेष्टि सपशुबन्धम् ।। ग्रन्थान्ताधिके च ॥ ६ । ३ । ७९॥ ग्रन्थान्ते वचनानर्थक्यमव्ययीभावेन कृतत्वात् ॥ १॥ ग्रन्थान्ते वचनमनर्थकम् । किं कारणम् | अव्ययीभावेन कृतत्वात् । अव्य- यीभावे चाकाले [६.३.८१] इत्येव सिद्धम् । यस्ता कालोत्तरपदो अन्थस्तदर्थ- मिदं वक्तव्यम् । सकाळं ज्योतिषमधीते । सकलम् समुहूर्तम् ।। वोपसर्जनस्य ॥ ६।३ । ८२ ॥ उपसर्जनस्य वावचने सर्वप्रसङ्गोविशेषात् ॥ १॥ उपसर्जनस्य वावचने सर्वप्रसङ्गः। सर्वस्योपसर्जनस्य सादेशः प्रामोति । अस्यापि प्रामोति । सहयुध्या सहकृत्वा । किं कारणम् । भविशेषात् । न हि math ·पा० ६.३. ७८-८९.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १०१ कश्चिविशेष उपादीयत एवंजातीयकस्य सादेशो भवतीति । अनुपादीयमाने विशेपे सर्वप्रसङ्गः ॥ सिद्धं तु बहुव्रीहिनिर्देशात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् । वडत्रीहिनिर्देशात् । बहुव्रीहिनिर्देशः कर्तव्यः । एवमपि सहयुवप्रियः सहकृत्वप्रियः अत्रापि प्रामोति | बहुत्रीही यदुत्तरपदमित्येवं विज्ञा- त्यते । नन्वेतदपि बहुत्रीहावुत्तरपदम् । एवं तर्हि बहुत्रीहौ यदुपसर्जनमित्येवं वि- ज्ञास्यते । वहुव्रीहौ च यदुपसर्जनं बहुव्रीहिं प्रति च यदुपसर्जनम् ।। स तर्हि बहु- ब्रीहिनिर्देशः कर्तव्यः | न कर्तव्यः। इह कश्चित्तधानानामेव समासः कश्चिदुपसर्ज- नानामेव कश्चित्तधानोपसर्जनानाम् । तद्य उपसर्जनानामेव समासस्तदुपसर्जनम् ।। अथवाकारो मत्वर्थीयः । तद्यथा | तुन्दः घाट इति || अथवा मनुबोपोऽत्र द्रष्टव्यः । तद्यथा । पुष्पका एपां त इमे पुप्पकाः । कालका एपां त इमे कालका इति ॥ प्रकृत्याशिषि ॥ ६ । ३ । ८३ ॥ प्रकृत्याशिष्यगवादिषु ।। १ ।। प्रकृत्याशिष्यगवादिप्विति वक्तव्यम् । इह मा भूत् | सगवे सवत्साय सहलाय || चरणे ब्रह्मचारिणि ॥ ६ । ३ । ८६ ॥ चरणे किं निपात्यते ।। ब्रह्मण्युपपदे समानपूर्व व्रते कर्मणि चरेणिनितलोपञ्च ।। १ ॥ ब्रह्मण्युपपदे समानपूर्व प्रते कर्मणि चरेणिनिर्वतलोपञ्च निपात्यते । समाने ब्रह्मणि व्रतं चरतीति सन्मचारी ॥ दृग्दृशवलुपु ॥ ६ । ३ । ८९ ॥ दृग्वृशावतुषु वृक्ष उपमंल्यानम् || १ || दश वतुपु कुम पतंच्यानं कर्तव्यम् | नदक्षानः मनिमतक्षामः ।।

·१०२ 11 व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ६.३.३. समः समि ॥६।३ । ९३ ॥ नहिवृतिवृपिव्यधिरुचिसहितनिषु कौ ॥ ६ । ३ । ११६ ॥ किमर्थमञ्चतिनह्यादिषु क्विग्रहणं क्रियते | इह मा भूत् । समञ्चनम् उपनह- नम् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । उत्तरपद इति* वर्तते न चान्तरेण क्विपमञ्चतिनह्या- दय उत्तरपदानि भवन्ति तत्रान्तरेण किग्रहणं किबन्त एव भविष्यति । तदादि- विधिना प्रामोति ॥ अत उत्तरं पठति । अञ्चतिनह्यादिपु किग्रहणानर्थक्यं यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे ॥ १॥ अञ्चतिनह्यादिषु किग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् | यस्मिन्विधिस्तदादावल्प- हण एव भवति न चेदमल्पहणम् ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यक्किग्रहणं करोति त ज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र धातुग्रहणे तदादिविधिर्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोज- नम् । अतः कृकमीत्यत्र अयस्कृत् अयस्कार इत्यपि सिद्धं भवति ॥ विष्वग्देवयोश्च टेरयञ्चतौ वप्रत्यये ॥ ६ । ३ । ९२॥ ++ सहस्य सध्रिः ॥ ६।३।९५ ॥ अद्रिसभ्योरन्तोदात्तवचनं कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् ॥ १॥ आद्रिसभ्योरन्तोदात्तत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् । कृ- स्वरो' मा भूत् | विष्वद्यड् विष्वव्यञ्चौ विष्वव्यच्चः । सध्यङ् सध्यचौ सध्यञ्चः॥ तत्र च्छन्दसि स्त्रियां प्रतिषेधः ॥ २॥ तत्र च्छन्दसि स्त्रियां प्रतिषेधो वक्तव्यः । विश्वाची घृताची ॥ यदि च्छन्दसि त्रियां प्रतिषेध उच्यते कथं सा कद्रीची । एवं तर्हि च्छन्दसि स्त्रियां बहुलमिति पत्तव्यम् ।। १८.३.८६ ..

·पा० ६.३. ९३.१०९.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १७३ मन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ॥ ६ । ३ । ९७ ॥ समाप ईत्त्वप्रतिपेधः ॥ १॥ समाप ईत्त्वप्रतिषेधो वक्तव्यः । समापं नाम देवयजनम् ॥ अपर आह । ईत्वमनवर्णादिति वक्तव्यम् । समीपम् अन्तरीपम् । इह मा भूत् । पापम् परापम् ॥ ऊदनोर्देशे ॥ ६ । ३ ।९८ ॥ दीर्वोच्चारणं किमयं न उदनोर्दश इत्येवोच्येत | का रूपसिद्धिः अनूपः । सव- दीर्घत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति । अवग्रहे दोपः स्यात् ॥ अषष्टयतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिकारक- रागच्छेषु ॥ ६ । ३ । ९९ ॥ अपष्टयतृतीयास्थस्येत्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति | अन्यस्येदमन्यदीयम् । अन्यस्य कारकमन्यत्कारकम् ॥ एवं ताविशेषेणान्यस्य दुक्छकारकयोरित्युक्त्वा ततो वक्ष्याम्यपष्टयतृतीयास्थस्यागीराशास्थास्थितोत्नुकोतिरागेविति || कोः कत्तत्पुरुपेचि ॥ ६ । ३ । १०१ ॥ कडावे लावुपसंख्यानम् ।। १ ।। कळावे वायुपनंख्यानं कर्तव्यम् । कुत्सिनाखयः कचयः । के या त्रयः । न विभूयुः कचयः ।। पृपोदरादीनि यथोपदिष्टम् ॥६।३।१०९ ॥ प्रपोदगदीनीव्युच्यते कानि पोटगीनि । पारसकागजि । कानि पुनः प्रोद- ·१७४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६. ३. ३, रप्रकाराणि । येषु लोपागमवर्णविकाराः श्रूयन्ते न चोच्यन्ते ॥ अथ यथेति किमिदम् । प्रकारवचने थाल् [५.३.२३] ॥ अथ किमिदमुपदिष्टानीति | उच्चरितानि । कुत एतत् । दिशिरुचारणक्रियः । उचार्य हि वर्णानाहोपदिष्टा इमे वर्णा इति । कैः : पुनरुपदिष्टाः । शिष्टैः । के पुनः शिष्टाः । वैयाकरणाः । कुत एतत् । शास्त्र- पूर्विका हि शिष्टिवैयाकरणाश्च शास्त्रज्ञाः । यदि तर्हि शास्त्रपूर्विका शिष्टिः शिष्टि- पूर्वकं च शास्त्रं तदितरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । एवं नर्हि निवासत आचारतश्च । स चाचार आर्यावर्त एव | कः पुनरार्यावनः । प्रागा- दर्शात्मत्यकालकवनाइक्षिणेन हिमवन्तमुत्तरेण पारियात्रम् । एतस्मिन्नार्यनिवासे ये ब्राह्मणाः कुम्भीधान्या अलोलुपा अगृह्यमाणकारणाः किंचिदन्तरेण कस्याश्चिद्वि- द्यायाः पारगास्तत्रभवन्तः शिष्टाः | यदि तर्हि शिष्टाः शब्देषु प्रमाणं किमष्टा- ध्याय्या क्रियते | शिष्टज्ञानार्थाष्टाध्यायी | कथं पुनरष्टाध्याय्या शिष्टा शक्या वि- ज्ञातुम् | अष्टाध्यायीमधीयानोऽन्यं पश्यत्यनधीयानं येऽत्र विहिताः शब्दास्तान्प्रयु- जानम् । स पश्यति । नूनमस्य दैवानुग्रहः स्वभावो वा योऽयं न चाष्टाध्यायीम- धीते ये चात्र विहिताः शब्दास्तांच प्रयुङ्क्ते । अयं नूनमन्यानपि जानाति । एवमेषा शिष्टज्ञानार्थाष्टाध्यायी ॥ दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तारभावो वा ॥ १ ॥ दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तारभावो वा वक्तव्यः । दक्षिणतीरम् दक्षिणतारम् ॥ वाचो वादे डत्वं वलभावश्चोत्तरपदस्यसि ॥ २ ॥ वाचो वादे डत्वं वक्तव्यं वलभावधोत्तरपदस्येबि वक्तव्यः । वाग्वादस्यापत्यं वाइलिः ॥ पप उत्वं दतृदशसूत्तरपदादेः टुत्वं च ॥३॥ पप उत्वं वक्तव्यमुत्तरपदादेः टुत्वं च वक्तव्यम् । पोडन् पोडश ॥ धासु वा ॥ ४॥ धासु वेति वक्तव्यमुत्तरपदादेः षुत्वं च वक्तव्यम् । पोढा | षड्डा कुरु ॥ अथ किमर्थ बहुवचननिर्देशः क्रियते न पुनर्धायामित्येवोच्येत ] नानाधिकरणवाची यो धाशम्दस्तस्य ग्रहणं यथा विज्ञायेतो । इह मा भूत् । पड् दधातीति पधेति ।।

·पा० ६.३, १११-१२२.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। दुरो दाशनाशदभध्येषु ।। ५ ॥ दुरो दाशनाशदभध्येपूत्वं वक्तव्यमुत्तरपदादेव दुत्वम् । दूडाशः दूणाशः दूडभः दुबः ॥ स्वरो रोहतौ छन्दसि ॥ ६॥ स्वरो रोहतो छन्दस्युत्वं वक्तव्यम् । एहि त्वं जाये स्त्रो रोहाव ।। पीवोपवसनादीनां छन्दसि लोपो वक्तव्यः । पीवोपवसनानाम् पयोपवसनानाम् श्रियेदम् ॥ ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ॥ ६ । ३ । १११ ।। पूर्वग्रहणं किमर्थं न तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [१.१.६६] इति पूर्वस्यैव भ- विष्यति । न सिध्यति न हि ठूलोपेनानन्तर्यम् || इह कस्मान्न भवति | करणीयम् हरणीयम् । नैवं विज्ञायते बोल्पो बलोपः ठूलोप इति । कथं तर्हि । बोर्लोपो ऽस्मिन्सोऽयं दूलोपः ठूलोप इति । यद्येवं नार्थः पूर्वग्रहणेन भवति हि ठूलोपेनान- न्तर्यम् ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् | उत्तरपद इति। वर्तत आनन्तर्यमात्रे कार्य यथा स्यात् । औदुम्बरी राजा | पुना रूपाणि कल्पयेत् ।। सहिबहोरोदवर्णस्य ॥ ६ । ३ । ११२ ॥ वर्णग्रहणं किमर्थं न सहिवहोरोदस्येत्येवोच्येत । वृद्धावपि कृतायामोत्त्वं यथा स्यात् | उदयोनाम् उद्योढम् उदवोदेति || अथावर्णग्रहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । ऊळ: ऊढवानिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । भवत्येवात्रौत्वम् | श्रवणं कस्मान भवति | पूर्वत्वमस्य भविष्यति । इदमिह संप्रधार्यम् | ओत्त्वं क्रियतां पूर्वत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादोत्त्वम् । अन्तरङ्गं पूर्ववम्॥ एवं तह दमिह संप्रधार्यम् । ओत्त्वं क्रियतां संप्रसारणमिति किमत्र कर्तव्यम् | परत्वादोत्त्वम् । नित्यं संप्रसा- रणम् | कृतेऽप्योचे प्रामोत्यकृतेऽपि | ओत्त्वमपि नित्यम् । कृतेऽपि संप्रसारणे प्रामोत्यकृतेऽपि | अनित्यमोत्वं न हि कृते संप्रसारणे प्रामोति । अन्तरङ्ग + ६.३... ६६.१.१५,१०८.

·१७६ कथमिदं विज्ञायते | दा इत्येतमिस्तकारादो। आहोस्विहा इत्येतस्मिंस्तकारान्तं । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [ म० ६, ३.३. पूर्वत्वम् । यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् । न च संप्रसारण- मेवौत्त्वस्य निमित्तं विहन्त्यवश्य लक्षणान्तरं पूर्वत्वं प्रतीक्ष्यम् । उभयोर्नित्ययोः परत्वादोत्त्वम् । ओत्त्ये कृते संप्रसारणं संप्रसारणपरपूर्वत्वम् । तत्र कार्यकृतत्वा- पुनरोत्त्वं न भविष्यति ॥ इको वहेऽपीलोः ॥ ६ । ३ । १२१ ॥ अपील्वादोनामिति वक्तव्यम् | इह मा भूत् । रुचिवहम् चारुवहम् ।। उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ॥ ६ । ३ । १२२ ।। अमनुप्यादिग्विति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रसेवः प्रहारः प्रसारः ॥ सादकारयोः कृत्रिमे ॥ १ ॥ सादकारयोः कृत्रिम इति वक्तव्यम् । इहैव यथा स्यात् । प्रासादः प्राकारः । इह मा भूत् । एषोऽस्य प्रसादः । एपोऽस्य प्रकारः ॥ प्रतिवेशादीनां विभाषा ॥ २ ॥ प्रतिवेशादीनां विभाषा दीर्घत्वं वक्तव्यम् । प्रतिवेशः प्रतीवेशः ।। दति ॥६।३।१२४ ॥ इति | किं चातः | यदि विज्ञायते नकारादाविति नीता वीत्ता अब न पामोति । अथ विज्ञायते तकारान्त इति सुदत्तम् प्रतिदत्तम् अत्रापि प्रामोति । यथेच्छसि तथास्तु ॥ अस्तु तावत्तकारादाविति । कथं नीत्ता वीत्ता | चा कृते भविष्यति । असिद्धं च तस्यासिद्धत्वान प्रामोति | आश्रयासिद्धत्वं भविष्यति ॥ अथवा पुन- रस्तु तकारान्त इति । कथं सुदत्तम् प्रतिदत्तम् । नैतत्तकारान्तं थकारान्तमेतत् ।। . १. 10 . + ८.१.५५. ७.४.१६*.

·पा६. ३. १२१-१३९.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। चौ ॥ ६।३ । १३८॥ इहान्य आचार्याची प्रत्यङ्गस्य प्रतिपेधमाहुस्तदिहापि साध्यम् । नैप दोपः । एतज्ज्ञापयति न चौ प्रत्यहं भवतीति यदयं चौ दीर्घत्वं शास्ति ।। संप्रसारणस्य ॥६।३ । १३९ ॥ इको इस्वात्संप्रसारणदीर्वत्वं विप्रतिषेधेन ॥ १ ॥ इको हस्वासंप्रसारणदीर्घत्वं भवति विप्रतिषेधेन । इको इस्वस्यावकाशः । ग्रामणिकुलम् सेनानिकुलम् । संप्रसारणदीर्घत्वस्यावकाशः । विभाषा हस्वत्वं यदा न स्वत्वं सोऽवकाशः । इस्वप्रसङ्ग उभयं प्रा मोति | कारीपगन्धीपुत्रः । संप्रसार- णदीर्घत्वं भवति विप्रतिषेधेन || अथेदानी दीर्घत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्रस्त्रवं कस्मान्न भवति | सकृद्तो विप्रतिषेधे यद्वाधितं तदाधितमेवेति || इनि श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये पष्टस्याध्यायस्य नृतीये पादे वृतीयमाह्निकम् ।। पादश्च समाप्तः || ६.१.०७.८१. ६.२.२३. 23at ·अङ्गस्य ॥६।४।१॥ . आ कुतोऽयमधिकारः । मा सप्तमाध्यायपरिसमाप्रङ्गाधिकारः । यद्या सप्त- माध्यायपरिसमामेरङ्गाधिकारो गुणो यड्डकोः [७. ४. ८२] इति यमुग्महण कर्तव्यम् । प्रागभ्यासविकारेभ्यः पुनरङ्गाधिकारे सति प्रत्ययलक्षणेन सिद्धम् । अस्तु नार्ह पागभ्यासविकारेभ्योऽडाधिकारः || यदि पागभ्यासविकारेभ्योगा- धिकारो चतश्च वकारस्य संप्रसारणं पामोति | आ सप्तमाध्यायपरिसमाः पुनरङ्गाधिकारे सत्युरदत्त्वस्य स्थानियद्भावान्न संप्रसारणे संप्रसारणम् [६.१.३७] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति । स चेदानीमपरिहारो भवति यत्तदुक्तमान्य- त्याच्च सिद्धमिति** ॥ अस्तु ता सप्तमाध्यायपरिसमाप्तेरडाधिकारः । ननु चोक्तं गुणो यड्डकोरिति यॉग्महणं कर्तव्यमिति | क्रियते न्यास एव ।। किं पुनरियं स्थानषष्ठी | अगस्य स्थान इति । एवं भवितुमर्हति । अङ्गस्येति स्थानपष्ठी चेत्पञ्चम्यन्तस्य चाधिकारः॥ १॥ अगस्येति स्यानपटी चेत्पञ्चम्यन्तस्य चाधिकारः कर्तव्यः । अङ्गादित्यपि वक्तव्यम् । अनुच्यमाने ह्यतो भिस ऐस्भवतीत्यत इति पञ्चम्यङ्गस्येति स्यानपटी तत्राशक्यं विविभक्तिवादत इति पञ्चम्याङ्ग विशेषयितुम् । नत्र को दोषः । अकारात्परस्य भिस्मात्रस्यैस्भावो भवतीतीहापि प्रसज्येत । ब्राह्मणभिस्सा ओद-' नभिस्सटेति ।। . 1 अवयवषष्ट्यादीनां चामसिद्धिः ॥ २ ॥ अवयवपळ्यादयश्च न सिध्यन्ति । तत्र को दोपः । शास इदहलोः [६.४.३४] इति शासेश्चान्स्यस्य स्यादुपधामात्रस्य च । ऊदुपधाया गोहः [६.४.८९] इति गो- हेवान्त्यस्य स्यादुपधामात्रस्य च ॥ +....५८ ११.१.१२. ११.५०. ....१,९३. 5६.१ १९; २. ४. ६६, १.१ ५१.५.६०. 1 १.१.१९.

·पा० ६.४, १. || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १७२ सिहं तु परस्परं प्रत्यङ्गप्रत्ययसंज्ञाभावात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् | परस्परं प्रत्यङ्गप्रत्ययसंज्ञे भवतः । अङ्गसंज्ञां प्रति प्रत्यय- संज्ञा प्रत्ययसंज्ञां प्रत्यङ्गसंज्ञा || किमतो यत्परस्परं प्रत्यङ्गप्रत्ययसंज्ञे भवतः । संवन्धपष्टीनिर्देशश्च ॥ ४ ॥ संवन्धपष्टीनिर्देशश्चायं कृतो भवति । अङ्गस्य यो मिस्शब्द इति । किं चाङ्गस्य भिस्शब्दः । निमित्तम् । यस्मिन्नङ्गमित्येतद्भवति । कस्मिञ्चैतद्भवति । प्रत्यये || एवमप्यवयवपष्टयादयो विशेपिता भवन्ति । अवयवषष्ट्यादयोऽपि संवन्ध एव एवमपि स्थानमविशेपितं भवति । स्थानमपि संवन्ध एव || एवमपि न ज्ञायते क स्थानपष्टी क विशेषणपष्टीति | यत्र पट्यन्ययोगं नापेक्षते सा स्थानपष्टी । यत्र ह्यन्ययोगमपेक्षते सा विशेषणपष्टी || कानि पुनरङ्गाधिकारस्य प्रयोजनानि | अङ्गाधिकारस्य प्रयोजनं संप्रसारणदीर्घत्वे ॥ ५ ॥ हल उत्तरस्य संप्रसारणस्य दीर्घो भवति । हूतः जीनः संवीतः शुनः । अङ्ग- स्येति किमर्थम् । निरुतम् दुरुतम् ।। नाम्सनोश्च ।। ६॥ नाम्सनोच दीर्घत्वे प्रयोजनम् । नामि दीर्घो भवति । अनीनाम् वायूनाम् । अङ्गस्येति किमर्थम् । क्रिमिणां पश्य | पामनां पश्य || सनि दीर्घो भवति । चिचीपति तुष्टुपति । अङ्गस्येति किमर्थम् । दधि सनोति । मधु सनोति || लिङयत्वे ॥ ७॥ लिङयेत्वे प्रयोजनम् । ग्लेयात् म्लेयात् । अङ्गस्येति किमर्थम् । निर्यायात् निर्वायात् ॥ अतो भिस ऐस्त्वे ॥ ८॥ अतो भिस ऐस्त्वे प्रयोजनम् । वृक्षः प्लः । अङ्गस्येति किमर्थम् | ब्राह्मण- भिस्सा ओदनभिस्सटा ॥ ६.१.३. ६ ६.१.२३.

·१८० || व्याकरणमहाभाप्यम् {{ [म० ६.१.१. लुडादिष्वडाटौ ॥ ९॥ लुडादिष्व टाटी* प्रयोजनम् । अकार्षीत् ऐहिष्ट । अस्यति किमर्थम् । प्राकरोन् उपैहिट ॥ इयचड युप्मदस्मनातडामिनुडाने मुक्तहस्वयिदीर्घभितत्वानि || १० ॥ इयडुवडो। प्रयोजनम् । श्रियो श्रियः । भुयौं भ्रवः । अङ्गस्येति किमर्थम् । व्यर्थम् भ्यर्थम् ।। युष्मदस्मदोः प्रयोजनम् | साम आकम् [७. १. ३३) युप्माकम् अस्माकम् | अङ्गस्येति किमर्थम् । युष्मत्साम | अस्मत्साम || तातड् प्रयोजनम् । जीवताद्भवान् । अगस्येति किमर्थम् । पच हि तावत्वम् । जल्प तु तावत्त्वम् ॥ भामि नुट्ट प्रयोजनम् । कुमारीणाम् किशोरीणाम् । अङ्गस्येति किमर्थम् । कुमारी आमित्याह । किशोरी आमित्याह ।। आने मुक् [9. २. ८२] प्रयोज- नम् । पचमानः यजमानः । अङ्गस्येति किमर्थम् | प्राणः || के हस्वः । प्रयोजनम् । किशोरिका कुमारिका | अङ्गस्येति किमर्थम् । कुमारी कायति कुमारीकः ॥ यि दीर्घः" प्रयोजनम् । चीयते स्तृयने । अङ्गस्येति किमर्थम् । दधियानम् मधुयानम् || मि तल प्रयोजनम् । अद्धिः अद्भ्यः । अङ्गस्येति किमर्थम् । अम्भारः अम्मक्षः ।। नेतानि सन्ति प्रयोजनानि | कथम् । अर्थवद्हणप्रत्ययग्रहणाभ्यां सिद्धम् ॥ ११ ।। अर्थयाणमन्ययमहणाभ्यामेवैतानि सिद्धानि । कचिदर्थवद्हणे नानर्थकस्ये- त्येवं भविष्यति कचित्यत्ययाप्रत्यययोमहणे प्रत्ययस्यैव ग्रहणं भवतीति ।। अथवा प्रत्यय इनि प्रकृत्याकार्यमध्येप्ये | यदि प्रत्यय इति प्रकृत्याङ्गकार्यमधीपे रोन् उपेहिट उपसर्गात्पर्यगडाटी पामुनः । मिदं तु प्रत्ययमहणे यस्मात्स नदा- रिनदन्तविज्ञानात् । मिन्दमेठन् । कथम् । प्रन्ययमहणे यस्मात्स विहितस्तदादे- स्नदन्नस्य न मरणं भवतीत्येयमुपसर्गारपूर्वमदादी न भविष्यतः ।। पाक- हलः ॥ ६ ।४ । २ ॥ पर कामान भनि । नृतीयः | ·पा० ६. 2. २.३..] || व्याकरणमहाथाप्यम् ।। १८२ अप्रकरणाद्वकारस्याप्राप्तिः । अण्प्रकरणावृकारस्य दीर्घत्वं न भविष्यति । अण इति वर्तते । क प्रकृतम् । लोपे पूर्वस्य दीर्थोऽणः [६. ३. १११] इति || तद्वा इकः काशे [१२३] इ- त्यनेनेन्ग्रहणेन व्यवच्छिन्नं न शक्यमनुवर्तयितुम् | इग्ग्रहणस्य चाविशेषणत्वात् । अण्विशेपणमिन्ग्रहणम् | अण इक इति || यदि त विशेषणमिग्ग्रहणं चौ दी| भवतीतीह न प्राप्नोति । अवाचा अवाचे | नेप दोषः । अण्ग्रहणमनुवर्तन इन्ग्रहणं निवृत्तम् ।। एवमपि कर्तृचा कर्तृचे अब न प्राप्नोति । यथालक्षणमप्र- युक्ने || अथवोभयं निवृत्तम् | कस्मान्न भवति तृतीय इति | निपातनात् | किं निपातनम् | द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरस्याम् [२. २. ३] इति || नामि ॥ ६।४ । ३ ॥ किमर्थमामः सनकारस्य ग्रहणं क्रियते न आमि दी इत्येवोच्येत | केनेदानी सनकारके भविष्यति । नुडयमाम्भक्त आम्ग्रहणेन ग्राहिप्यते || अत उत्तरं पटति । नामि दीर्घ आमि चेत्स्यात्कृते दीर्च न नुभवेत् । नामि दीर्घ आमि चेत्स्यात्कृते दीर्घत्वे न नुट् स्यात् | अभीनाम् इन्दूनाम् ।। इद- मिह संप्रधार्यम् । दीर्घत्वं क्रियतां नुडिति किमत्र कर्तव्यम् | परत्वानुन । नित्यं दीर्घत्वम् | कृतेऽपि नुटि प्रामोत्यकृतेऽपि | नित्यत्वादीर्घत्वे कृते इस्वाश्रयो नुन प्राप्नोति ॥ एवं ताहायं हस्वान्तानुडिति न च इस्त्रान्तोऽस्ति तत्र वचनानविष्यति ॥ वचनाद्यत्र तन्नास्ति नेदं वचनाल्लभ्यम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् | किम् | यत्र दीर्घत्वं प्रतिपिध्यते । निसृणाम् चतसृणामिति || नैतदस्ति प्रयोजनम् । इह तावच्चतसृ- णामिति पतुर्थ्यश्च [७. १.५५] इत्येवं भविष्यति ] तिसृणामिति त्रिग्रहणमपि तत्र प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । त्रयः [५३] इति ।। इदं तर्हि | त्वं नृणां नृपते जायसे श्रुचिः ।। नैकमुदाहरणं इस्वग्रहणं प्रयोजयति । तत्र वचनाद्भूतपूर्वग- निर्विज्ञास्यते | इस्वान्तं यद्भुतपूर्वमिनि || उत्तरार्थं तर्हि सनकारग्रहणं कर्तव्यम् । +०.१.५४. ३.१... ६१.१.६.

·१८२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ६.१.१. नोपधायाश्च धर्मणाम् ।। नोपधाया नामि यथा स्यात् । इह मा भूत् । चर्मणाम् धर्मणामिति ॥ नामि दीर्घ आमि चेत्स्यात्कृते दीर्घ न नुभवेत् । वचनाद्यत्र तन्नास्ति नोपधायाश्च चर्मणाम् ।। इन्हपूपार्यम्णां शौ ॥ ६ । ४ । १२ ॥ सौ च ॥६।४।१३ ॥ हनः कावुपधादीर्घत्वप्रसङ्गः ॥ १ ॥ हनः कावुपधालक्षणं दीर्घत्वं प्रामोति । अनुनासिकस्य विझलोः कुिति [१५] इति । तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । वृत्रहणौ वृत्रहण इति ।। नियमवचनासिद्धम् । इन्हन्पूपार्यम्णां शो सौ चेत्येतस्मानियमवचनाहीर्घत्वं न भविष्यति । नियमवचनासिमिति चेत्सर्वनामस्थानमकरणे नियमवचना- दन्यत्रानियमः॥२॥ नियमवचनासिद्धमिति चेत्सर्वनामस्थानप्रकरणे नियमवचनादन्यत्र नियमो न पामोति | कान्यत्र । वृत्रहणि भ्रूणहनि । एवं तर्हि दीर्यविधिर्य इहेन्प्रभृतीनां तं विनियम्य सुटीनि मुविद्वान् । दीर्घविधिर्य इहेन्प्रभृतीनां तं सर्वनामस्थाने विनियम्य | इन्हन्पूषार्यम्णां सर्व- नामस्थाने दीर्घा भयति । किमर्थमिदम् । नियमार्थम् । इन्हन्पूषार्यग्णां सर्वनाम- स्थान एय नान्यत्र । शौ नियम पुनरेव विदध्यात् नतः शी । शायेव सर्वनामस्याने नान्यत्र | ततः सी । सावेव सर्वनामस्थाने नान्यत्र । भूगह नीति तथास्य न दुप्पेत् ॥ १ ॥ नयास्य भूगहनीनि न दोषो भवति || + ६....

·पा० ६. ४. १२-१४.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। १८३ शास्मि निवर्त्य सुटीत्यविशेषे शौ नियमं कुरु वाप्यसमीक्ष्य | अथवा निवृत्ते सर्वनामस्थानप्रकरणे विशेषेण शौ नियमं वक्ष्यामि | इन्ह- न्पूपार्यम्णां शावेव । ततः सौ | सावेव || इहापि तर्हि नियमान प्रामोति । इन्द्रो वृत्रहायते । दीर्घविधेपधानियमान्मे हन्त यि दीर्घविधौ च न दोषः ॥ २ ॥ उपधालक्षणदीर्घत्वस्य नियमो न चैतदुपधालक्षणं दीर्घत्वम् ।। सुट्यपि वा प्रकृतेऽनवकाशः शौ नियमो प्रकृतप्रतिषेधे । अथवानुवर्तमाने सर्वनामस्थानग्रहणेऽनवकाशः शौ नियमोऽप्रकृतस्यापि दीर्घ- त्वस्य नियामको भविष्यति । कथम् । यस्य हि शौ नियमः सुटि नैतत्तेन न तत्र भवेद्विनियम्यम् ॥ ३ ॥ यस्य हि शिः सर्वनामस्थानं न तस्य सुट् । यस्य सुसर्वनामस्थानं न तस्य शिः।। तत्र सर्वनामस्थानप्रकरणे नियम्यं नास्तीति कृत्वाविशेपेण शौ नियमो विज्ञास्यते ।। दीर्घविधिर्य इहेन्प्रभृतीनां तं विनियम्य सुटीति सुविद्वान् । शौ नियमं पुनरेव विदध्याभृणहनीति तथास्य न दुप्येत् ।। १ ।। शास्मि निवर्त्य सुटीत्यविशेषे शौ नियमं कुरु वाप्यसमीक्ष्य । दीर्घविधरुपधानियमान्मे हन्त यि दीर्घविधौ च न दोषः ॥ २ ॥ सुट्यपि वा प्रकृतेऽनवकाशः शौ नियमो प्रकृतप्रतिषेधे । यस्य हि शौ नियमः सुटि नैतत्तेन न तत्र भवेद्विनियम्यम् ।। ३ ।। अवसन्तस्य चाधातोः ॥ ६ । ४ । १४ ॥ अत्वसन्तस्य दीर्घवे पित उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ अत्वसन्तस्य दीर्घत्वे पित उपसंख्यानं कर्तव्यम् । गोमान् यवमान् । किं पुनः कारणं न सिध्यति । अननुवन्धकग्रहणे हि सानुबन्धकस्य ग्रहणं नेत्येवं पितो न प्रानोति || अननुबन्धकग्रहण इत्युच्यते सानुबन्धकस्येदं ग्रहणम् । एवं तर्हि तदनुवन्धकग्रहणे ऽतदनुवन्धकस्य ग्रहणं नेत्येवं पितो न प्रामोति || तत्त पसंख्यानं कर्तव्यम् ] न कर्तव्यम् । पकारलोपे कृते नातुवन्तं भवत्य- ३. १. ११, ७.४.२५. । २. १. ४२, ४३.

·१८४ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.१. त्यन्तमेव । यथैव तर्हि पकारलोपे कृते नातुबन्तमेवमुकारलोपे पि कृते नात्व- न्तम् । ननु च भूतपूर्वगल्या भविष्यत्यत्वन्तम् । यथैव तर्हि भूतपूर्वगत्यात्वन्तमे- घमनुबन्तमपि ! एवं तर्वाश्रीयमागे भूतपूर्वगतिरत्वन्तं चाश्रीयते नातुवन्तम् ।। न सिध्यति । इह हि व्याकरणे सर्वेप्येव सानुबन्धकग्रहणेषु रूपमाश्रीयते यत्रा- स्यैतद्रूपमिति 1 रूपनिर्यहश्च शब्दस्य नान्तरेण लौकिकं प्रयोगम् । तस्मिंश्च लो- किके प्रयोगे सानुवन्धकानां प्रयोगो नास्तोति कृत्वा द्वितीयः प्रयोग उपास्यते । कोऽमौ । उपदेशो नाम | उपदेशे चैतदतुबन्तं नात्वन्तम् ॥ यदि पुनरत्शन्दं गृहीत्या दीर्घत्वमुच्येत | नैवं शक्यम् । इहापि प्रसज्येन । जगत् जनगन् । अर्थवद्रहणे नानर्थकस्येत्येवमेतस्य न भविष्यति । इहापि नाह न पामोति | कृतवान् भुक्तयानिति । क ताई स्यात् । पचन् यजन् | न वा अवे- प्यते ॥ अनिष्टं च प्रामोनि | इष्टं च न सिध्यति । तस्मादुपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ । अन्झनगमां सनि ॥६।४।१६ ॥ गर्दीर्घत्व इङ्ग्रहणम् ॥ १॥ गमैचित्य इहण कर्तव्यम् । इनमेरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । संजिगंसते वत्सो मात्रेति ।। अग्रहणे ह्यनादेशस्यापि दीर्वप्रसङ्गः ॥ २ ॥ अक्रियमाणे होइहणेऽनादेदास्यापि दीर्घत्वं प्रसज्येत | संनिगंसते यत्सो मात्रेति ।। न बा छन्दस्यनादेशस्यापि दीर्घत्वदर्शनादिङ्ग्रहणानर्थक्यम् ॥ ३॥ न घेडहणं कर्नव्यम् । किं कारणम् । छन्दस्यनादेशम्यापि दीर्घत्वदर्शनान् । पन्दम्यनादेशस्यापि गमेपित्वं दृश्यते । स्वर्ग लोकं मंनिगांसत् । छन्दस्यनादे- गस्यापि गमेदर्घित्यदर्शनादिहणमनर्यकम् || यथैय नाई छन्दस्यनादेशस्यापि गचित्य भयत्येयं भाषायामपि प्रामोनि । तस्मादिगुणं कर्नव्यम् ।। न कर्तव्यम् । योगविभागः करिष्यने । भनः मनि । अजन्तानां सनि दीपो भवनि | ननो निगम्योः । निगम्योभ सनि दीयों भयाने । अन इत्येव । अनः स्याने यो इनिगमी ॥ 1. ४.४८.

·पा० ६.४.१६-२९.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम्॥ १८५ अयोपधाग्रहणमनुवर्तत उताहो न । किं चातः । सनि दीर्व उपधाधिकारश्चेव्यञ्जनप्रतिषेधः ॥ ४ ॥ सनि दीर्घ उपधाधिकारश्चेव्यञ्जनस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिचीपति तुष्टूपती- त्येवमर्थम् ।। एवं तर्हि निवृत्तम् । अनधिकार उक्तम् ।। ५ ॥ किमुक्तम् । हनिगमिदीर्घष्वज्यहणमिति || नेप दोषः । उक्तमेतद्रस्वो दीर्घः प्लुत इति यत्र यादच इत्येतत्तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यमिति ॥ च्छोः शूडनुनासिके च ॥ ६ । ४ । १९ ॥ अथ ऊडादिः कस्मान भवति । आदिष्टिद्भवतीति प्राप्नोति । कस्य पुनरादिः । वकारस्य । अस्तु | वकारस्य का प्रतिपत्तिः | लोपो व्योर्वलि [६.१.६६] इति तोपो भविष्यति । नेवं शक्यम् । ज्वरत्वरस्रिव्यविमवामुपधायाश्च [६.४.२०] इति द्वावूटौ स्याताम् । एवं तर्हि नैप टित् । कर्हि ! ठित् । यदि तर्हि ठित् धौनः पट इत्येत्येवत्युझु [६.१.८९] इति वृद्धिर्न प्रामोति | चर्वे कृते भविष्यति । असिद्धं ॥ चवं तस्यासिद्धत्वान प्रामोति | आश्रयात्सिद्धत्वं भविष्यति । असत्य- न्यस्मिन्नाश्रयात्सिद्धत्वं स्यादस्ति चान्यः सिद्धो वाह ऊडिति । एपोपि ठित्करि- प्यते । तत्रोभयोश्चर्खे कृत आश्रयात्सिद्धत्वं भविष्यति ।। अथ किग्रहणमनुवर्तत उताहो न । किं चातः । शूट्त्वे कुिदधिकारश्चेच्छः षत्वम् ॥ १॥ शूटवे कुिदधिकारश्चेच्छ: पत्वं वक्तव्यम् । प्रष्टा प्रष्टुम् प्रष्टव्यम् ।। तुक्प्रसङ्गश्च ॥ २॥ तुक प्रामोति | निवृत्तेऽपि वै कुिद्रहणेऽवश्यमत्र तुगभावार्थो यत्नः कर्तव्यः । अन्तरङ्गत्वाद्धि तुप्राप्नोति | च्छोरिति संनिपातग्रहणं विज्ञायते । ननु चैवमप्य- न्त्यस्य प्रामोतियापा । संनिपातग्रहणसामर्थ्यात्सर्वस्य भविष्यति । एवमप्यङ्गस्य . ६.४.७. 1८.२.२. + १. २.२८*. 12.२.४६. ६८.१.५५. २३२. +t ६.४.१५. 1 ८.२.३६. ११ ८.२.१ ६.१.७३. पापा... ५२. 24 N-III ·. १८६ ॥ व्याकरणमहाभाप्पम् ।। [म० ६.४, १, प्रामोति । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्येवमङ्गस्य न भविष्यति ॥ यद्येवमुत्पुच्छ- यतेरप्रत्यय उत्पुडिति प्रामोति उत्पुदिति चेप्यते | तथा वाञ्छतेरप्रत्ययो वान् वांशी मांश इनि न सिध्यति । यथालक्षगमप्रयुक्त ॥ तत्र त्वेतावान्विशेषः । अनुवर्तमाने कुिद्हणे छः षत्वं वक्तव्यं तत्र* चापि संनिपातग्रहणं विज्ञेयम् । निवृत्ते दिव ऊभावः निवृत्ते दिव ऊड्भावः प्रामोति । द्युभ्याम् द्युभिः । अस्तु । कयं द्युभ्याम् द्युभिरिति । अठि कृते दिव उत् [६. १. १३१] इत्युत्त्वं भविष्यति । न सिध्यति । आन्तयतो दीर्घस्य दीर्घः मामोति । तदर्थ तपरः कृतः। एवमर्थ तपरः क्रियते ।। क पुनः छिद्रहणं प्रकृतम् । अनुनासिकस्य क्विझलोः कुिति [१५] इति । यदि तदनुवर्ततेऽज्झनगमां सनि [१६] क्विझलोश्चेति क्विझलोरपि दीर्घत्वं प्राप्नोति ।। झलि तावन्न दोपः । सनं झल्ग्रहणेन विशेषयिष्यामः । सनि झलादाविति | काव- प्याचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति नानेन को दीर्घत्वं भवतीति यदयं किम्वचिपच्छचायतस्तुक- टप्रुजुभीणां दीर्घोऽसंप्रसारणं चेति दीर्घत्वं शास्ति।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये षष्ठस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ * ८.२.३६. + ३. २. १०८*.

·पा० ६. १. २२.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ असिद्धवदत्रा भात् ॥ ६ । ४ । २२ ॥ असिद्धवचनं किमर्थम् । असिड्वचन उक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् । तत्र* तावदुक्तं । पत्वतुकोरसिद्धवचनमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्ग- लक्षणभावार्थं चेति | इहाप्यसिद्धवचनमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्गलक्षणभावार्थं च । आदेशलक्षणप्रतिषेधार्थ तावत् । आगहि जहि । गतः गतवानिति | अनुनासिकलोपे जभावे च कृते ऽतो लोपः [६.४.४८] अतो हेः [१०५] इति च प्राप्नोति । असिद्धत्वान्न भवति । उत्सर्गलक्षणभावार्थं च । एधि शाधीति | अस्तिशास्त्योरे- त्वशाभावयोः कृतयोझल्लक्षणं धित्वं न प्राप्नोति । असिद्धत्वाद्भवति || अथात्रग्रहणं किमर्थम् । अत्रग्रहणं विपयार्थम् ॥ २॥ विषयः प्रतिनिर्दिश्यते | अवैतस्मिन्ना भाच्छास्त्र आ भाच्छास्त्रमसिद्धं यथा स्यात् । इह मा भूत् । अभाजि रागः ॥ उपवर्हणमिति** ॥ कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि | प्रयोजनं शैत्वं धित्वे ॥३॥ शाभाव एत्त्वं च पित्वे प्रयोजनम् । एघि शाधीति | अस्तिशास्त्योरेवशा- भावयोः कृतयोझल्लक्षणं पित्वं न प्रामोति । असिद्धत्वाद्भवति || शाभावस्तावन्न प्रयोजयति । एवं वक्ष्यामि शास् हो शा हाविति । यत्वभूतः सकारस्तत्र सा- द्वित्वं वि च [८.२.२५] इति सकारस्य लोपः । अथवा आ हाविति वक्ष्यामि । एवमपि सकारस्य प्रामोति । उपधाया इति वर्तते | उपधाया आत्वे कृते साद्धिवं वि चेति सकारलोपः। अथवा न हाविति वक्ष्यामि ] तत्त्वे प्रतिपिद्धे साद्धित्वं धि चेति सकारलोपः ॥ एत्त्वमपि लोपापवादो विज्ञास्यते न च सकारस्य लोपः प्रामोति ॥ * ६.१.८६. + ६.४.३० ३६. + ६.४. १२९, ३५; १.०१. १६.४.३३% ०.२. १२६. ६.१.२०3०. २. १९१. ६. १. २४* . ३. ८६. 11.१.३५; ११९, १०१. 11८.३.१७: ६६ ६.४.२४. १६.१.३. *** ·१८ ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.४.२. हिलोप उत्त्वे ॥४॥ हिलोप उत्त्वे प्रयोजनम् । कुर्वित्यत्र हिलोपे कृते सार्वधातुकपर उकार इत्युत्त्वं न प्रामोति | असिद्धत्याद्भवति || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति। नत्र सार्वधातुकयहणस्य प्रयोजनं सावधानुके भूतपूर्वमात्रेप यथा स्यादुत्त्वम् ।। तास्तिलोपेण्यणादेशा अडानिधौ ॥ ५॥ तलोपोऽस्तिलोप इणच यणादेशोऽडाधिौ प्रयोजनम् । अकारि ऐहीति । नलोपे कृते तुडीत्यडाटौ न प्रामुतः । असिद्धत्वाद्भवतः । अस्तिलोप इणश्च य- णादेशः प्रयोजनम् । आसन् आयन्निति । इणस्त्योर्यग्लोपयोः कृतयोरनजादित्वादान प्रामोति । असिद्धत्वाद्भवति || अस्तितोपस्तावन्न प्रयोजयति । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति लोपादाडुलीयानिति यदयं असोरल्लोपः [६.४.१११] इति तपरकरणं करोति ।। इण्यणादेशथापि न प्रयोजयति । यणादेशे योगविभागः करिष्यते | इणो यण्भवति । तत एरनेकाचः । एवानेकाच इणो यण्भवति । ततोऽसंयोगपूर्वस्य यण्भवति । एरनेकाच इत्येव || सर्वेपामेव परिहारः । उपदेश इति । वर्तते तत्रोपदेशावस्था- यामेवाडाटौ भवतः । अथवार्धधातुक इति* वर्तते । अथवा लुङ्गलव डिति द्विल- कारको निर्देशः । लुडादिपु सकारादिष्विति || सर्वथा ऐज्यत भौप्यतेति न सिध्यति । वक्ष्यत्येतदजादीनामटा सिद्धमिति || अनुनासिकलोपो हिलोपाल्लोपयोर्जभावश्च ।। ६ ॥ अनुनासिकलोपो हिलोपालोपयोर्जभावश्च प्रयोजनम् । आगहि जहि | गतः गतवानिति | अनुनासिकलोपे कृते जभावे चातो हेरतो लोप इति च लोपः प्रामोति । असिद्धत्वान्न भवति ।। अनुनासिकलोपस्तायन प्रयोजयति । अल्लोप उपदेश इति वर्तते। यद्यपदेश इति वर्तते धिनुतः कृणुतः अत्रापान प्रामोति । नैष दोषः। नोपदेशप्रह- णेन प्रकृतिरभिसंबध्यते । किं तर्हि | आर्धधातुकमभिसंबध्यते । आर्धधातुकोपदेशे यदकारान्तमिति || जभावश्चापि न प्रयोजयति । हिलोपे योगविभागः करिष्यते । अतो है । सत उतश्च ! उतच हे ग्भवतीति । ततः प्रत्ययात् । प्रत्ययादित्युभयो शेषः ॥ अथ किमर्थमनुनासिकलोपो हिलोपालोपयोर्जभावश्चेत्युच्यते नानुनासिकतो- + ६. १. १०५, १११७८५.-१५, २. * + ६ ४.११०*. ६६.८२. ६४,६१. 4.३०,३६,१०५, ४८ म. १.८० ·पा० ६. ४. २२.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। १६९ पजभावावल्लोपहिलोपयोरित्येवोच्येत | संख्यातानुदेशो मा भूदिति | अनुनासिक- लोपो हिलोपे प्रयोजयति । मण्डकि ताभिरागहि | रोहिदश्व इहागहि । मरुन्निरन आगहि ॥ संप्रसारणमवर्णलोपे ॥ ७ ॥ संप्रसारणमवर्णलोपे प्रयोजनम् | मघोनः पश्य | मघोना मघोने | संप्रसारणे कृते यस्येति लोपः पामोति । असिद्धत्वान भवति || नेतदस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतन्म- घवन्दशन्दोऽव्युत्पन्न प्रातिपदिकमिति ॥ रेभाव आल्लोपे ॥ ८॥ रेभाव आलोपे प्रयोजनम् | किं विदर्भ प्रथमं ध्र आपः । रेभावे कृत आतो लोप इटि च [६. ४. ६४] इत्याकारलोपो न प्रामोति | असिद्धत्वाद्भवति ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । छान्दसो रेभावो लिट् च च्छन्दसि सार्वधातुकमपि भवति । तत्र सार्वधातुकमपिन्ङिद्भवतीति ङित्त्वं भाभ्यस्तयोरातः [६.४.११.२] इत्याकार- १ लोपो भवति ॥ यदि तद्ययं योगो नारभ्यते उत्तु कृत्रः कथमोविनिवृत्ती इह कुर्वः कुर्मः कुर्यादित्युकारलोपे कृते सार्वधानुकपर उकार इत्युत्त्वं न प्रामोति ।। णेरपि चेटि कयं विनिवृत्तिः । इह च कारयतेः कारिप्यते णेरनिटि [६. ४. ५१] इनि गिलोपो न प्रामोति ।। अवनस्लव योगमिमं म्यालुक चिणो नु कथं न नरम्य ।। इद च अकारितराम् अहारितरामिति विग उत्तरस्य नरस्य लुकायं न स्यात् ।। चं भगवान्कृतवांग्नु नदथै नेन भवेदिटि विनिवृत्तिः । इह स्यसिसीयुद्नासिषु भावकर्म गोरुपदेशेमनग्रहवृशां वा चियदिख [६. ४. ६२] । किं च | णिलोपश्च ।। बोरपि ये च नथाप्यनवृत्ती रदापि कुधः कुर्मः कुर्यादिनि बोय चेत्येतदप्यनुयामप्यते ॥ 1 ४ । + . .

·१९० ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.४.२. . चिण्लुकि च कित एव हि लुक्स्यात् ।। चिण्लुक्यपि प्रकृतं किगृहणमनुवर्तते | व प्रकृतम् । गमहनजनखनघसां लोपः कुित्यनङि [६.४.९८] इति । तदै सप्तमीनिर्दिष्टं पष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । चिण इत्येषा पञ्चमी कुितीति सप्तम्याः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१.६७] इति ॥ उनु कृत्रः कथमोर्विनिवृत्तौ णेरपि चेटि कथं विनिवृत्तिः । अनुवतस्तव योगमिमं स्यालुक चिणो नु कथं न तरस्य ॥ चं भगवान्कृतवांस्तु तदथै तेन भवेदिटि विनिवृत्तिः। म्वोरपि ये च तथाप्यनुवृत्तौ चिलुकि च कुित एव हि लुक्स्यात् ।। आरभ्यमाणेऽप्येतस्मिन्योगे सिद्धं वसुमंप्रसारणमविधी ॥९॥ वसोः संप्रसारणमज्विधौ सिद्धं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पपुषः पश्य तस्थुषः पश्य निन्युषः पश्य चिच्युषः पश्य । लुलुवुषः पश्य पुपुषुषः पश्येति । वसोः संप्रसारणे कृते ऽचीत्याकारलोपादीनि यथा स्युरिति । किं पुनः कारणं न सिध्यन्ति बहिरङ्गलक्षणत्वादसिद्दवाच ॥ १० ॥ बहिरङ्गलक्षणं चैव हि वसुसंप्रसारणमसिद्धं च || आत्त्वं यलोपालोपयोः पशुषो न वाजान् चाखायिता चाखायितुम् ||११|| आत्त्वं यलोपालोपयोः सिद्धं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पशुषो न वाजान्। पशुपा इत्यात्त्वस्यासिद्धत्वादातो धातोः [६.४.१४०] इत्याकारलोपो न प्रामोति । चाखायिता चाखायितुमित्यात्त्वस्यासिद्धत्वाद्यस्य हल: [६.४.४९] इति यलोपः प्रामोति || समानाश्रयवचनासिद्धम् ॥ १२ ॥ समानाश्रयमसिद्धं भवति व्याश्रयं चैतत् । इह तावत्पपुषः पश्य तस्थुषः पश्य निन्युषः पश्य चिच्युपः पश्य लुलुवुषः पश्य पुपुवुपः पश्येति बसावाकारलोपादीनि वस्वन्तस्य विभक्ती संप्रसारणम् | पशुप इति विख्यात्त्वं विडन्तस्य विभक्तावा- कारलोपः । चाखायिता चाखायितुमिति यात्त्वं यउन्तस्य चार्धधातुके लोप + ३.२ ६०, ६.१.११. . *६.१.४३. m ·पा०६. ४. २२.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १९१ इति ।। किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । अत्रग्रहणसामर्थ्यात् । ननु चान्यदत्रग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तम् । किमुक्तम् । अन्नग्रहणं विपयार्थमिति । अधिकारादप्येतत्सिद्धम् ।। इह पुपुपः चिच्युपः लुलुवुपः द्वौ हेतू व्यपदिष्टौ बहिरङ्गलक्षणत्वं चासिद्धत्वं चेति । तत्र भवेदसिद्धत्वं प्रत्युक्तं वहिरङ्गलक्षणं तु नैव प्रत्युक्तम् । नेप दोपः । वहिरङ्गमन्तरङ्गमिति च प्रतिद्वन्दिभाविनावेतावों । कथम् । सत्यन्तरङ्गे बहिरङ्ग सति च बहिरङ्गेऽन्तरङ्गम् । न चात्रान्तरङ्गवहिरङ्गयोर्युगपत्समवस्थानमस्ति । नानभिनिर्वृत्ते बहिरङ्गे ऽन्तरङ्गं प्रामोति । तत्र निमित्तमेव वहिरङ्गमन्तरङ्गस्य ।। इस्वयलोपाल्लोपाश्चायादेशे ल्यपि ॥ १३ ॥ इस्वयलोपालोपाचायादेशे ल्यपि सिद्धा वक्तव्याः । प्रशमय्य गतः प्रतमय्य गतः । प्रवेभिय्य गतः प्रचेच्छिदव्य गतः । प्रस्तनय्य गतः प्रगदव्य गतः । स्वय- लोपालोपानामसिद्धत्वाम्यपि लघुपूर्वात् [६.४.५६] इत्ययादेशो न प्रामोति || अत्राप्येप परिहारः समानाश्रयवचनासिद्धमिति । कथम् । णावेते विधयो णेय॑प्ययादेशः ।। बुग्युटाबुवझ्यणोः ।। १४ ॥ बुग्युटावुवाणोः सिद्धौ वक्तव्यो । बभूवतुः बभूवुः । वुको सिद्धत्वादुवा- देशः प्रामोति । उपदिदीये उपदिदीयाते । युटोसिद्धत्वाद्यणादेशः प्रामोनि || बुकस्तावन वक्तव्यम् । बुकं न वक्ष्यामि । एवं वक्ष्यामि भुवो लुब्लिटोल- दुपधाया इति । अत्रोवडादेशे कृते योपधा तस्या ऊत्त्वं भविष्यति || प्यमपि कुतो नु खल्वेतदुवडादेशे कृते योपधा तस्या ऊत्त्वं भविष्यति न पुनः सांपतिकी योपधा तस्याः स्यानकारस्येति । नेप दोषः । ओरिति" वर्तने तेनोवस्य भविन्यति । भवेत्सिद्धं बभूवतुः बभूवुः इदं तु न सिध्यनि बभूव वभूविथेति । किं कारणम् । गुणवृष्योः कृतयोरुवर्णाभावात् । नात्र गुणवृद्धी प्रानुतः । किं कारगन् । किति न [१.१.५] इति प्रतिषेधात् । कयं कित्वम् । इन्धिभवतिभ्यां न [१.२. इनि । नहे वयं कित्त्वं प्रत्यावन्महे युका । न तु कित्येन युक्वन्यात्यायने । कि पुनरत्र न्याय्यम् । बुग्यननमेन न्याय्यम् । मन्यपि नि किच्चे स्यानामेयात्र . . .

·१९२ || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.२. गुणवृद्धी । किं कारणम् । इग्लक्षणयोर्गुणवृद्ध्योः स प्रतिषेधो न चैपेग्लक्षणा वृद्धिः ॥ एवं वर्हि नार्थो चुका नापि कित्त्वेन ! स्तामत्र गुणवृद्धी गुणवृद्ध्योः कृतयोरवावोध कृतयोर्योपधा तस्या ऊत्त्वं भविष्यति । कथम् । ओरित्यत्रावर्णमपि प्रतिनिर्दिश्यते । इहापि ताई पामोति । कीलालपः पश्य । शुभंयः पश्येति । लोपोन वाधको भ- विष्यति। । इह तर्हि प्रामोति । कोलालपी कीलालपा इति । एवं तर्हि व्योरिति वर्तते तेनोवर्ण विशेषयिष्यामः । ओयोरिति । इहेदानीमोरित्यनुवर्तते व्योरिति निवृत्तम् ।। युटवापि न वक्तव्यम् । युवचनसामर्थ्यान भविष्यति । अस्त्यन्यावचने प्रयोजनम् । किम् । द्वयोर्यकारयोः श्रवणं यथा स्यात् । न व्यञ्जनपरस्यानेकस्यै- कस्य वा यकारस्य श्रवणं प्रति विशेषोऽस्ति ।। किं पुनः प्राग्भादसिद्धत्वमाहोस्वित्सह तेन । कुतः पुनरयं संदेहः । आडायं निर्देशः क्रियत आज पुनः संदेहं जनयति । तद्यथा | आ पाटलिपुत्रादृष्टो देव इति संदेहः किं प्राक्पाटलिपुत्रासह तेनेति । एवमिहापि संदेहः प्राम्भात्सह तेनेति । कश्चात्र विशेषः। प्राग्भादिति चेच्गुनामघोनाभूगुणेषूपसंख्यानम् ।। १५ ॥ प्राग्भादिति चेच्शुनामघोनाभूगुणेषूपसंख्यानम् कर्तव्यम् । शुनः पश्य । शुना शुने | संप्रसारणे कृतेऽल्लोपोऽनः [६.४.१३४] इति प्रामोति | यस्य पुनः सह नासिद्धत्वमसिद्धत्वात्तस्य न संयोगाइमन्तात् [१३७] इति प्रतिषेधो भविष्यति || यस्यापि प्राग्भादसिद्धत्वं तस्याप्येप न दोषः । कथम् । नास्त्यत्र विशेषोऽल्लोपेन या निवृत्तौ सत्यां पूर्वत्वेन वा । अयमस्ति विशेषः। अल्लोपेन निवृत्तौ सत्यामुदात्तनिवृ- त्तिस्यर: प्रसज्येत नात्रोदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रामोति । किं कारणम् । न गोश्वन्साववर्ण [६.१.१८२] इति प्रतिषेधात् । नेप उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य प्रतिषेधः । कस्य तर्हि । तृतीयादिस्वरस्य । यत्र तर्हि तृतीयादिस्वरो नास्ति । शुनः पश्येति । एवं तर्हि न वयं लक्षणस्य प्रतिषेधं शिष्मः । किं तर्हि । येन केनचिल्लक्षणेन प्राप्तस्य विभक्तिस्व- रस्यायं प्रतिषेधः । यत्र तर्हि विभक्तिस्वरो नास्ति । बहुभुनीतिSS | यदि पुनरयः मुदात्तनिवृत्तिस्वरस्यापि प्रतिषेधो विज्ञायेन । नेयं शक्यम् | इहापि प्रसज्येत । कुमारीति । एवं तर्वाचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति नोदात्तनिवृत्तिस्वरः शुन्यवतरतीति यदर्य ६६.४ १२८, १२१-१७५. . + ६.४, १४०. • +1 ६.१.१६१ 56 ६२.१५ ·पा० ६.४.२३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १९३ श्वन्शब्दं गौरादिषु पठति । अन्तोदात्तार्थ यत्नं करोति । सिद्धं हि स्यान्डीपैव ।। मघोनः पश्य । मघोना मघोने | संप्रसारणे कृते यस्येति लोपः प्रामोति। यस्य पुनः सह तेनासिद्धत्वमसिद्धत्वात्तस्य न भविष्यति ॥ यस्यापि हिं. प्राग्भादसिद्धत्वं तस्याप्येप न दोपः । कथम् । वक्ष्यत्येतन्मघवन्शब्दोऽव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमिति || भूगुणः । भूयान् । भूभावे कृत ओर्गुणः प्राप्नोति । यस्य पुनः सह तेनासिद्धत्वमसिद्धत्वात्तस्य न भविष्यति || यस्यापि प्राग्भादसिद्धत्वं तस्याप्येप न दोषः । कथम् । दीर्घोच्चारणसामर्थ्यान भविष्यति । अस्त्यन्यही!चारणस्य प्रयोजनम् । किम् । भूमेति । निपातनादेतत्सिद्धम् । किं निपातनम् । वहोर्नवदु- त्तरपदभूमि [६.२.१७५] इति । अथवा पुनरस्तु सह तेनेति । आ भादिति चेद्दसुसंप्रसारणयलोपप्रस्थादीनां प्रतिषेधः ॥ १६ ॥ आ भादिति चेहसुसंप्रसारणयलोपप्रस्थादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । पपुपः पश्य तस्थुषः । निन्युपः चिच्युपः । लुलुवुपः पुपुवुप इति | वसुसंप्रसारणे कृते तस्या- सिद्धत्वादचीत्याकारलीपादीनि | न सिध्यन्ति ॥ नैप दोपः । उक्तमेतत्समानाश्रय- वचनात्सिद्धमिति** | कथम् | वसावाकारलोपादीनि वस्वन्तस्य विभक्ती संप्रसार- णमिति || यलोपः । सौरी वलाका | योऽसावण्यकारो लुप्यते तस्यासिद्धत्वादीतीति यलोपोन प्रामोति || अत्राप्येप एव परिहारः समानाअयवचनासिद्धमिति । कथम् | अण्यकारलोपोऽणन्तस्येति यलोपः ॥ प्रस्थादिषु । प्रेयान् स्येयान् । प्रस्थादीनाम- सिद्धत्वात्मकृत्यैकाच् [६.४.१६३] इति प्रकृतिभावो न प्रानोति ।। नैप दोषः। यथैव प्रस्थादीनामसिद्धत्वात्प्रकृतिभावो न प्रामोत्येवं टिलोपोऽपि न भविष्यति ।। । श्नानलोपः ॥६।४ । २३ ।। अथ किमर्थं भमः सशकारस्य ग्रहणं क्रियते न नानलोप इत्येवोच्येत । नान्नलोप इतीयत्युच्यमाने नन्दिता नन्दक इत्यत्रापि प्रसज्येत । एवं तह्येवं वक्ष्यामि । नानलोपोनिदिताम् । ततो हल उपधायाः कृिति | अनिदितामिति || नैवं शक्यम् । इह हि न स्यात् । हिनस्ति । तस्मान्नैवं शक्यम् | न चेदेवं नन्दिता . * ४. १. ११. + ६.४.१३३, २४८. + ४. १. *. ६ ६.४. १५८; १४६. ६. ४. १३१, ६४, ८२, ७७. ६.४.२२*. 11 ४.३.११.२, ६.४.१८८२४०.. 11 ६.४. २५०. ६१ ६.४. १५५. ६. १. २४. 2531-III ·१९५ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.१.२. नन्दक इति प्रामोति । एवं तर्हि कुितीनि वर्तते । एवमपि हिनस्तीत्यत्र न पामोति । नेपा परसप्तमी । का तर्हि | सत्सप्तमी । किति सति । एवमपि नन्दमान इत्यत्रापि मामोति । एवं तर्हि नशब्द एवात्र कृित्त्वेन विशेष्यते किचेनशग्दो भवतीति । एवमपि यज्ञानाम् यत्नानामित्यत्र प्रामोति । दीर्घत्वमत्र वाधकं भविष्यति । इदमिह संपधार्यम् । दीर्घत्वं क्रियतां नलोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वानलोपः । तस्मात्सशकारस्य ग्रहणं कर्तव्यम् ।। अथ क्रियमाणेऽपि सशकारग्रहण इह कस्मान भवति । विभानाम् प्रधानामिति** । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवं न भविष्यति ॥ अनिदितां हल उपधायाः किति ॥ ६।४।२४ ॥ अनिदितां नलोपे लगिकम्प्योरुपतापशरीरविकारयोरुपसंख्यानम् ॥ १॥ अनिदितां नलोपे लङ्गिकम्प्योरुपतापशरीरविकारयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । वित- गितः विकपितः । उपनापशरीरविकारयोरिति किमर्थम् । विलङ्गितः विकम्पितः ॥ हेरच्यनिटि ॥२॥ हेरच्यनिट्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । निवर्हयति निवर्हकः । अचीति किमर्थम् । निधते । अनिटीति किमर्थम् । निवृहिता निहितुम् ।। तत्तषुपसंख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । वृहिः प्रकृत्यन्तरम् । कयं ज्ञायते । अचीति लोप उच्यते ऽनजादावपि पृश्यते | निवृह्यते । अनिटीत्युच्यत इटादावपि दृश्यते । निर्हि तुम् | अजादावित्युः प्यतेऽनादायपि न दृश्यते । नित्यति निवृंहकः ।। रनेणी मृगरमणे ॥३॥ रञ्जे! मृगरमण उपसंख्यानं कर्नव्यम् । रजयति मृगान् । मृगरमण इति किम- र्यम्। रजयति पवाणि ।। पिनुणि चोपसंख्यानं कर्नव्यम् । रागी | पिनुणि निपातनासिद्धम् ॥ ४ ॥ किं निपाननम् । त्यमरजेनि || अगम्यं धातुनिर्देो निपातनं तन्त्रमाथि . . 11.१.१२.

·पा० ६.१.२४-३४.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १९५ तुम् । इह हि दोषः स्यात् । दशनहः करणे । दंष्ट्रा । नेतद्धातुनिपातनम् । किं तर्हि । प्रत्ययान्तस्यैतद्रूपं तस्मिंश्चास्य प्रत्यये लोपो भवति दंशसशस्त्रज्ञां शपि [६.४.२५] इति ॥ रजकरजनरजःसूपसंख्यानं कर्तव्यम् । रजकः रजनम् रज इति । रजकरजनरजःसु कित्त्वात्सिम् ॥ ५ ॥ कित एवैत औणादिकाः । तद्यथा । रुचकः भुवनम् शिर इति । शास इदङ्हलोः ।। ६ । ४ । ३४ ॥ शास इत्त्व आशासः कौ ॥ १॥ शास इत्त्व आशास: कावुपसंख्यानं कर्तव्यम् । आशीरिति || किं पुनरिदं नियमार्थमाहोस्विविध्यर्थम् । कथं च नियमार्थं स्यात्कथं वा विध्यर्थम् । यदि तावच्शासिमात्रस्य ग्रहणं ततो नियमार्थम् । अथ हि यस्माच्शासेरविहितस्तस्या ग्रहणं ततो विध्यर्थम् । यद्यपि शासिमात्रस्य ग्रहणमेवमपि विध्यर्थमेव । कथम् । अङ्- हलोरित्युच्यते न चात्र हलादिं पश्यामः । ननु च विवेव हलादिः । विपो लोपे कृते हलाद्यभावान प्रामोति । इदमिह संप्रधार्यम् । कि-लोपः क्रियतामहलोरि- त्वमिति किमत्र कर्तव्यम् | परत्वादहलोरित्त्वम् । नित्यः क्विव्लोपः ] कृतेऽप्य- उन्हलोरित्वे प्रामोत्यकृतेऽपि | नित्यत्वात्विब्लोपे कृते हलाञ्चभावान्न पामोति । एवं तर्हि प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् । यदि वा कानिचिवर्णाश्रयाण्यपि प्रत्ययलक्षणेन भवन्ति तथा चेदमपि भविष्यति ॥ अथवैवं वक्ष्यामि | शास इदहलोः । ततः कौ | को च शास इनवति | आर्यशीः मित्रशीः । तत आङः । आङ्पूर्वाच्च को शास इन्वति । आशीरिति । इदमि- दानी किमर्थम् । नियमार्थम् । आङ्पूर्वाच्शासेः कावेव । क मा भूत् | आशा- स्यते आशास्यमान इति || तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अविशेपेण शास इन्भवतीत्युक्त्वा ततोऽडीति वक्ष्यामि । तन्नियमार्थ भविष्यति । अङयेवाजादौ नान्यस्मिन्नजादाविति | इहापि तर्हि नियमादित्वं पामोति । आशास्यते आशा- स्यमान इति । यस्माच्शासेरनिहितस्तस्य ग्रहणं न चैतस्माच्शासेरनिहितः । .

·१९६ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.४. २. कथमाशीरिति । निपातनासिद्धम् । किं निपातनम् | क्षियाशीःपेषु तिडाकाङ्कम् [८.२.१०४] इति ॥ अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो अलि कुिति ॥६।४।३७॥ अनुदात्तोपदेशेऽनुनासिकलोपो त्यपि च ॥ १॥ अनुदात्तोपदेशेऽनुनासिकलोपो ल्यपि चेति वक्तव्यम् । प्रमत्य प्रतत्य || नतो वामः ॥ २ ॥ वाम इति वक्तव्यम् । प्रयत्य प्रयम्य । परत्य प्ररम्य । प्रणत्य प्रणम्य ॥ गमः क्वौ ॥६।४।४० ॥ गमादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । परीतन्महाकण्ठिका | संयन् । सुनदिति ॥ अडच गमादीनामिति वक्तव्यम् । अग्रेगूः । भ्रूः ॥ जनसनखनां सञ्झलोः ॥६।४ । ४२ ॥ अथ किमयं समुच्चयः । सनि च झलादौ चेति । आहोस्वित्सन्विशेषणं झल्प- हणम् । सनि झलादाविति | किं चातः | यदि समुच्चयः सन्यझलादावपि प्रामोति । सिसनिपति जिजनिषते चिखनिषति । अथ सन्विशेषणं झल्महणं जातः जातवानिः त्यत्र न प्रामोति । यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु तावत्समुच्चयः । ननु चोक्तं सन्यझ- लादावपि प्रामोतीति । नैष दोषः । प्रकृती झल्पहणमनुवर्तते तेन सनं विशेषयि- प्यामः) सनि झलादाविति । अथवा पुनरस्तु सन्विशेषणम् । कथं जातः जातवा- निति । प्रकृता झलि कृितीत्यनुवर्तते ।। यद्येवं नार्थो झल्पहणेन । योगविभागः करिष्यते । जनसनखनामनुनासिकस्याकारो भवति झलि कुिति । ततः सनि | सनि घ जनसनखनामनुनासिकस्याकारो भवति झलीत्येव | सस्मानार्थो झल्ग्रहणेन ॥

·पा० ६.४.३७-४२.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १९७ सनोतेरनुनासिकलोपादात्वं विप्रतिषेधेन ॥ १ ॥ 'सनोतेरनुनासिकलोपादात्वं भवति विप्रतिषेधेन । सनोतरेनुनासिकलोपस्याव- काशोऽन्ये तनोत्यादयः । आत्त्वस्यावकाशो ऽन्ये जनादयः । सनोतेरनुनासिकस्यो- भयं प्रामोति आत्त्वं भवति विप्रतिषेधेन ॥ नैप युक्तो विप्रतिषेधः । न हि सनोतेरनुनासिकलोपस्यान्ये तनोत्यादयोऽवकाशः । सनोतेर्यस्तनोत्यादिपु पाटः सोऽनवकाशः । न खल्वप्यात्त्वस्यान्ये जनादयोऽवकाशः । सनोतेर्यदात्त्वे ग्रहण तदनवकाशं तस्यानवकाशवादयुक्तो विप्रतिषेधः ॥ एवं तर्हि तनोत्यादिषु पाटस्तावत्सावकाशः | कोऽवकाशः | अन्यानि तनोत्यादिकार्याणि | तनादिभ्यस्त- थासोः [२.४.७९] इति । आत्त्वेपि ग्रहणं सावकाशम् । कोऽवकाशः | सनि ये विभाषा [६.४.४३] च । उभयोः सावकाशयोर्युक्तो विप्रतिषेधः ॥ एवम- प्ययुक्तो विप्रतिषेधः । पठिष्यति ह्याचार्यः पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिपेयोऽभावादुत्त- रस्येति । एकस्य हि नामाभावे विप्रतिषेधो न स्याकिं पुनर्यत्रोभयं नास्ति । नैफ दोपः । भवतीह विप्रतिषेधः । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति भवतीह विप्रतिषेध इति यदयं घुमास्थागापाजहातिसां हलि [६.४.६६] इति हल्लहणं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । हल्यहणस्यैतत्पयो- जनं हलादावीत्त्वं यथा स्यादिह मा भूत् गोदः कम्बलद इति । यदि चात्र विप्र- तिषेधो न स्याद्धल्यहणमनर्थकं स्यात् । अस्त्ववेत्त्वम् । ईत्त्वस्यासिद्धत्वाल्लोपो| भविष्यति । पश्यति त्वाचार्यों भवतीह विप्रतिषेधस्ततो हल्महणं करोति || नेतदस्ति ज्ञापकम् । व्यवस्थार्थमेतत्स्यात् । हलादावीत्त्वं यथा स्यादजादौ मा भूदिति । किं च स्यात् । इयङगदेशः प्रसज्येत । ननु चासिद्धत्वादेवेयङगदेशो न भविष्यति । न शक्यमीत्त्वमियङादेशे सिद्धं विज्ञातुम् । इह हि दोपः स्यात् थियौ धियः पियो पिय इति । नैतदीत्त्वम् । किं तर्हि । ध्याप्योः संप्रसारणमेतत् । समानाश्रयं खल्वप्पसिनं भवति व्याश्रयं चैतत् । कथम् | कावीत्त्वं क्विबन्तस्य विभक्तावियङा- देशः ॥ व्यवस्थार्थमेव तर्हि हल्पहणं कर्तव्यम्। कुतो ह्येतदीत्त्वस्यासिद्धत्वाल्लोपो न पुनर्लोपस्यासिद्धत्वादीत्त्वमिति | तत्र चक्रकमव्यवस्था प्रसज्येत । नास्ति चक्रकप्र- सङ्गः। न ह्यव्यवस्थाकारिणा शास्त्रेण भवितव्यम् । शास्त्रतो नाम व्यवस्था । तत्रेच्व- स्यासिद्धत्वाल्लोपो लोपेनावस्थानं भविष्यति । न खल्वपि तस्मिंस्तदेवासिद्धं भवति ॥ . * ६.१.३०. + ८.२.१*. ६.४.६४. ६.४. २२. ६.४.०७. १३.२.३. T ·१९८ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.४.२ व्यवस्थार्थमेव तर्हि हल्पहणं कर्तव्यम् । हलादावीत्त्वं यथा स्यादजादौ मा भूदिति । कुतो ह्येतदीत्वस्यासिद्धत्वाल्लोपो लोपेनावस्थानं भविष्यति न पुनर्लोपस्यासिद्धत्वा- दीवमीत्त्वेन व्यवस्थानं स्यात् । तदेव खल्वपि तस्मिन्नसिद्धं भवति । कथम् । पति- प्यति ह्याचार्यविणो लुकि नग्रहणानर्थक्यं संघातस्याप्रत्ययत्वात्तलोपस्य चासिद्धत्वा- दिति | चिणो लुकिणो लुक्येवासिद्धो भवति । एवं तर्हि यदि व्यवस्थार्थमेत- स्यान्यायं हल्महणं कुर्वीत | अविशेषेणायमीत्त्वमुक्त्वा तस्याजादौ लोपमपवाद विदधीत । इदमस्ति | आतो लोप इटि चेति । ततो घुमास्थागापाजहातिसाम् । लोपो भवतीटि चाजादौ कुितीति । किमर्थं पुनरिदम् । ईत्त्वं वक्ष्यति तदाधना- र्थम् । नत ईत् । ईच भवति यादीनाम् । तत एलिङि | वान्यस्य संयोगादेः । न ल्यपि । मयतेरिदन्यतरस्याम् । ततो यति । यति चेद्भवति | सोऽयमेवं लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यद्धल्महणं करोति गरीयांसं यत्नमारभते तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवतीह विप्रतिषेध इति || सनः क्तिचि लोपश्चास्यान्यतरस्याम् ।। ६ । ४ । ४५ ॥ इहान्यतरस्यांग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् | सनः क्तिचि लोपध | आत्त्वं च विभापति॥ अपर आह । सर्व एवायं योगः शक्योऽयक्तुम् । कथम् । इह लोपोप प्रकृत आचमपि प्रकृतं विभाषामहणमपि प्रकृतम् । तत्र केवलमभिसंबन्धमात्रं कर्तव्यम् । सनः क्तिचि लोपश्चात्त्वं च विभापेति ॥ आर्धधातुके ॥ ६ । ४ । ४६ ।। कानि पुनरार्धधातुकाधिकारस्य प्रयोजनानि | अतो लोपो पलोपश्च णिलोपश्च प्रयोजनम् । भालोप चमत्वं च चिपदारथ सीपुटि । आनो लोपः [६.४.४८] चिकीर्पिता चिकीर्षितुम् । आर्धधातुक इति किम- यम् । विकीपनि ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । अस्त्यत्र सनोऽकारलोपः शपोकारस्य 11.४.६४.... ६१.४.१०.१.

·पा० ६. ४.४५-४७] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ १९९ अवणं भविष्यति । शप एव तर्हि मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । आ- चार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति नानेन शवकारस्य लोपो भवतीति यदयमदिप्रभृतिभ्यः शपो लुकं शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् | कार्यार्थमेतत्स्यात् । वित्तः मृष्ट इति । यत्त- कारान्तेभ्यो लुकं शास्ति | याति वाति ।। इदं तर्हि प्रयोजनम् । वृक्षस्य प्लक्षस्य । अतो लोपः प्राप्नोति || यलोपोऽपि प्रयोजनम् । वेभिदिता चेच्छिदिता | आधा- तुक इति किमर्थम् । वेभिद्यते चेच्छिद्यते ॥ णिलोप: । पाच्यते याज्यते । आई- धातुक इति किमर्थम् । पाचयति याजयति || आल्लोपः। । ययतुः ययुः । ववतुः ववुः । आर्धधातुक इति किमर्थम् | यान्ति वान्ति || ईत्त्वम् * । दीयते धीयते । आर्धधातुक इति किमर्थम् । अदाताम् अधाताम् ।। एत्वम् + । लेयात् म्लेयात् । आर्धधातुक इति किमर्थम् । स्नायात् ।। चिण्वद्भावच सीयुटि | चिण्वद्भावे सीयुटि किमुदाहरणम् । कारिपीष्ट हारिपीष्ट | आर्धधातुक इति किमर्थम् । क्रि- येत हियेत । नैतदुदाहरणम् । यका व्यवहितत्वान भविष्यति । इदं तर्बुदाहरणम् । प्रस्नुवीत । इदं चाप्युदाहरणम् । क्रियेत हियेत । ननु चोक्तं यका व्यवहितत्वान भविष्यतीति । यक एव तर्हि मा भूदिति । किं च स्यात् । वृद्धिः । वृद्धौ कृतायां युक्प्रसज्येत || भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् ॥ ६।४।४७ ॥ अयं रनेफस्य स्थाने कस्मान भवति।मिदचोऽन्त्यात्परः[१.१.४७] इत्यनेनाचाम- न्त्यात्परः क्रियते । रेफस्य तर्हि श्रवणं कस्मान भवति | पष्ठ्युच्चारणसामर्थ्यात् भारद्वाजीयाः पटन्ति । भ्रस्जो रोपधयोर्लोप आगमो रम्विधीयत इति ॥ भ्रस्जादेशात्संप्रसारणं विप्रतिषेधेन ॥ १॥ भ्रस्नादेशात्संप्रसारणं भवति विप्रतिषेधेन । भ्रस्जादेशस्यावकाशः । भी भ्रष्टा । संप्रसारणस्यावकाशः । भृज्जति | इहोभयं प्रामोति | भृष्टः भृष्टवानिति । संप्रसारणं भवति विप्रतिषेधेन || स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । रसोर्वर्वचनासिद्धम् । रसोर्वा ऋ भवतीति वक्ष्यामि | * २.४.०२. + ७. ३. ८४, ८६, ७. २. ११४; (१. १. ६२),६३. वा ६.४. ६४. it ६.४.६०.६८. 4.३.३३. *** २.२.४९. 111 ६.४.४५. ** ६.१.१९. 11 ६.१.६२. १६.२.२६. ६१३.१. ८९.

·२०० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.४.२. . .. रसोर्वर्वचने सिचि वृद्धेर्धस्जादेशः ॥ २ ॥ रसोर्वा वचने सिचि वृद्धेर्धस्नादेशो वक्तव्यः । वृद्धौ कृतायामिदमेव रूप स्यात् । अभ्राक्षीत् । इदं न स्यात् । अभाीदिति | सर्वथा वयं पूर्वविप्रतिषेधान मुच्यामहे | सूत्रं च भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु | ननु चोक्तं भ्रस्जादेशात्संप- सारणं विप्रतिषेधेनेति । इदमिह संप्रधार्यम् | भ्रस्जादेशः क्रियतां संप्रसारणमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्भस्नादेशः । नित्यत्वात्संप्रसारणम् | कृवेऽपि भ्रस्नादेशे प्रामोत्यकृतेपि । भ्रस्नादेशोऽपि नित्यः । कृतेऽपि संप्रसारणे प्राप्मोत्यकृतेऽपि प्रामोति । कथम् । योऽसावकारे रेफस्तस्य चोपधायाश्च कृतेऽपि प्रामीति | अनित्यो भ्रस्जादेशो न हि कृते संप्रसारणे प्रामोति | किं कारणम् । न हि वर्णेकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते । अथापि गृह्यन्त एवमप्यनित्यः । कथम् । उपदेश इति वर्तते । तच्यावश्यमुपदेशग्रहणमनुवयं बरीभृज्यत इत्येवमर्थम् ॥ - अतो लोपः ॥ ६।४।४८॥ ण्यल्लोपावियङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविमतिषिद्धम् ॥ १॥ ण्यलोपावियड्यण्गुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यो भवतः पूर्वविप्रतिषेधेन णिलोपस्यावकाशः कार्यते हार्यते | इयडादेशस्यावकाशः श्रियो श्रियः। इहोभयं प्रामोति | आटिटत् आशिशत् । ननु चात्र यणादेशेन भवितव्यम् | इदं तर्हि । अततक्षत् अररक्षत् ।। यणादेशस्यावकाशः॥ | निन्यतुः निन्युः । णिलोपस्य स एव । इहोभयं प्रामोति । आटिटत् आशिशत् ।। वृद्धेरवकाशः । सखायौ सखायः |णिलोपस्य स एवं इहोभयं प्रामोति । कारयतेः कारकः । हारयतेहारकः॥ गुणस्यावकाशः । चेता स्तोता । णिलोपस्यावकाशः। आटिटत् आशिशत् । इहोभयं प्रामोति ! कारणा हारणा || दीर्घत्वस्यावकाशःS | चीयते स्तूयते । णिलोपस्यावकाशः । कारणा हारणा | इहोभयं पामोति । कार्यते हार्यते | जिलोपो भवति विप्रतिषेधेन || स. नहि पूर्यविप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । सन्खत्रैते विधय एतेषु विधिषु कृतेषु स्थानिवद्भावाणियहणेन महणाणिलोपो भविष्यति । नैवं शक्यम् । इयडादेशे हि दोप: स्यात् । अन्त्यस्य लोपः प्रसज्येत ॥ अल्लोपस्येयडचणोश्च नास्ति संप्र- . +१४.१०. 11 ३.१.१३.. ११.१.५१. 110. ३.८१. 58.५.२५.

·The Department of Public Instruction, Lomban,
THE
VYÂKARANA-MAILÂBHÂSHYA
PATANJALI.
EDITED
PY
F. KIELHORN, Ph.D.,
PROFESSOR OF SASSKRIT IN THE UNIVERSITY OF GÖTTINGEN ;
LATE PROFESSOR or ORIENTAL LANGUAGES, DECCAN COLLEGE.
VOL. III., PART II.
[Registercil under Act XXT. of 1867.]
Bombay)
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPOT,
1885.
(All rights reserved.)
Price Rs. 2 (two).
Bombay Sanskrit Series Jo. XXIX.

·पा० ६.४.४८-४९.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। २०१ + धारणा ।। वृद्धेरवकाशः । प्रियमाचष्टे प्रापयति । अल्लोपस्यावकाशः | चिकी- पिता चिकीर्षितुम् । इहोभयं प्रामोति | चिकीर्षक: जिहीर्षक:। || गुणस्याल्लोपस्य च नास्ति संग्रधारणा || दीर्घत्वस्यावकाशः । अपि काकः श्येनायते । अल्लोपस्य स एव । इहोभयं प्राप्नोति | चिकीर्ण्यते जिहीर्च्यते । अल्लोपो भवति विप्रतिषेधेन || स तर्हि पूर्वविप्रतिपेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परं यदिष्टं तद्भवतीति || cor यस्य हलः ॥ ६ । ४।४९ ।। किमिदं यलोपे वर्णग्रहणमाहोस्वित्संघातग्रहणम् । कथात्र विशेपः । यलोपे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेधः ।। १ ।। यलोपे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । श्रुच्चिता शुच्यितुम् ॥ अस्तु तर्हि संघातग्रहणम् | यदि संघातग्रहणमन्त्यस्य लोपः प्राप्नोति । सिद्धोऽन्त्यस्य पूर्वेणेव में तत्रारम्भसामर्थ्यात्सर्वस्य भविष्यति || एवमपि तेनातिप्रसक्तमिति कृत्वा नियमो विज्ञायेत ! यस्य हल एवं नान्यतः । क मा भूत् । लोलूयिता पोपूयिता । कैमर्थक्यान्नियमो भवति । विधेयं नास्तीति कृत्वा । इह चास्ति विधेयम् | किम् । अन्त्यस्य लोपः प्राप्तः स सर्वस्य विधेयः । तत्रापूर्वो विधिरस्तु नियमोऽस्त्वित्यपूर्व एव विधिर्भविष्यति न नियमः । एवमप्यन्त्यस्य प्रामोति । किं कारणम् | न हि लोपः सर्वापहारी । ननु च संघातग्रहणसामर्थात्सर्वस्य भविष्यति । संघातग्रहणं चेक्यस्य विभाषायां दोषः ।। २ ॥ संघातग्रहणं चेत्क्यस्य विभापायां। दोपो भवति । समिधिता समिध्यिता । यदा लोपस्तदा सर्वस्य लोपः । यदालोपस्तदा सर्वस्यालोपः प्रामोति || आदः परवचनात्सिद्दम् ॥ ३॥. हल इति पञ्चमी । तस्मादित्युत्तरस्यादेः परस्य [२.१.६७।२४] इति यकारस्यैव भविष्यति || अथवा पुनरस्तु वर्णग्रहणम् । ननु चोक्तं यलोपे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेध इति । नैष दोषः । अङ्गादिति हि वर्तते । न वा अङ्गादिति पञ्चम्यस्ति । ६.४.१५५*१५७; ७.२.११५, ७.३.३६. ६२.४.२. + ३.२.१३३: (०.०10.). १.१.१८. *३.१.१२, ७.१.२९. tt.४.५०. 26 JI-III ·२०२ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ६.४.२. एवं तस्येति संबन्धषष्ठी विज्ञास्यते । अङ्गस्य यो यकारः । किं चाङ्गस्य यकारः । निमित्तम् । यस्मिन्नङ्गमित्येतद्भवति । कस्मिंश्चैतद्भवति । प्रत्यये ।। णेरनिटि ॥ ६ । ४ । ५१ ॥ अथानिटीति किमर्थम् | कारयिता कारयितुम् ।। अनिटीति शक्यमवक्तम् । कस्मान भवति । कारयिता कारयितुम् । निष्टायां सेटि [६.४.५२] इत्येतन्नि- यमार्थ भविष्यति । निष्टायामेव सेटि णेोपो भवति नान्यत्र । क मा भूत् । कारयिता कारयितुम् ॥ अथवोपरिष्टाद्योगविभागः करिष्यते। | इदमस्ति । निष्ठायां सेटि [५२] जनिता मन्त्र [५३] शमिता यज्ञे [२४] | ततः अय् । भया- देशो भवति णेः सेटि ! तत आमन्ताल्याय्येविष्णषु । अय्भवतीत्येव ।। निष्ठायां सेटि ॥६।४।५२ ॥ अथ सेग्रहणं किमर्थम् । निष्ठायां सेद्धहणमनिटि प्रतिषेधार्थम् | निष्टायां सेङ्ग- "हणं क्रियते निटि प्रतिषेधो यथा स्यादिति ! संज्ञपितः पशुरिति ।। निष्ठायां सेङ्ग्रहणमनिटि प्रतिषेधार्यमिति चेत्तसिद्धमनिडभावात् ॥ १॥ निष्ठायां सेड्रहणमनिटि प्रतिषेधार्थमिति चेदन्तरेणापि सेडहणं तसिद्धम् । कथम्। अनिडभावात् ।। ननु च यस्य विभाषा [७.२.१५] इति ज्ञपेरितिषेधः । एकाची हि प्रतिषेधः ।। २॥ . एकाचो हि स प्रतिषेधो ज्ञपिधानेकाच् ।। इड्भावार्थ तु तनिमित्तत्वाल्लोपस्य ॥ ३ ॥ इभावार्थ नर्हि सेड्रहण क्रियते । कथं पुनः सेटीत्यनेनेट् शक्यो भावयितुम् । तन्निमि- नवाप्लोपस्य । नात्राकृत इटि णिलोपेन भवितव्यम् । किं कारणम् । सेटीन्युच्यते || अवचने हि णिलोप इटानिषेधप्रसङ्गः ।। ४ ।। अक्रियमाणे हि सेड्रहणे णिलोपे कृत एकाच इनीतिषेधः प्रसज्येत । कारितम् हारितम् ॥ .

·पा० ६. ४. ५१.५६.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २०३ एवं तर्हि नार्थः सेड्रहणेन नापि सूत्रेण | कथम् | सप्तमे योगविभागः करि- प्यते । इदमस्ति । निष्टायां नेवति । ततो णेः ! ण्यन्तस्य निष्टायां नेङ्गवति | कारितम् हारितम् । ततो वृत्तम् । वृत्तमिति च निपात्यते । किं निपात्यते । नि- टायां लोपो निपात्यते | किं प्रयोजनम् | नियमार्थम् | अत्रैव निष्टायां लोपो भवति नान्यत्र | क मा भूत् । कारितम् हारितम् | इहापि तर्हि प्रामोति | वर्तितमन्नम् । वर्तिता भिक्षेति । ततः अध्ययने । अध्ययने चेतिवर्तत इति ।। वृधिरमिशृधीनामुपसंख्यानं सार्वशतुकत्वात् ।। ५ ।। वृधिरमिशृधीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । किं कारणम् । सार्वधातुकत्वात् । वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयो गिरो मे । वर्धयन्त्वित्येवं प्राप्ने । बृहस्पतिष्ट्वा सुन्ने रम्णातु । रमयत्वित्येवं प्राप्ते । अग्ने शर्थ महते सौभगाय । शर्धयेति प्राप्ने || तर्हि वक्त- व्यम् । न वक्तव्यम् | वृधिरमिशृधीनामार्थधातुकत्वात्सिद्धम् । कथमार्धधातुकत्वम् । अन्येऽपि हि धातुप्रत्यया उभयथा छन्दसि दृश्यन्ते || अयामन्ताल्लाय्येलिप्णुषु ॥ ६ । ४ । ५५ ।। किं पुनरयं क्नुराहोस्विदिनुः । कथात्र विशेपः । क्नाविटि णेर्गुणवचनम् ॥ १ ॥ क्नी सतीटि गेर्गुणो वक्तव्यः । गदयिनुः स्तनयिनुः ॥ अस्तु तहत्नुिः । इत्नी प्रत्ययान्तस्करणम् ॥ २ ॥ यदि तीनुः प्रत्ययान्तरं कर्तव्यम् ।। अयादेशे चोपसंख्यानम् ॥ ३॥ अयादेशे चोपसंख्यानं कर्तव्यम् || उभयं क्रियते न्यास एवं ॥ ल्यपि लघुपूर्वस्य ।। ६ । ४ । ५६ ॥ ल्यपि लघुपूर्वस्येति चेयच नान्ते पूपसंख्यानम् ॥ १ ॥ ल्यपि लघुपूर्वस्येति चेयञ्जनान्तेपूपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रशमय्य गतः । प्रतमय्य गतः ॥ * 1.२.८ १.

·२०४ || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६. ४. २. अल्लोपे च गुरुपूर्वात्प्रतिषेधः ।। २ ॥ अल्लोपे* च गुरुपूर्वात्प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रचिकीर्घ्य गतः त्यपि लघुपूर्वादिति वचनासिद्धम् ।। ३ ।। ल्यपि लघुपूर्वादिति वक्तव्यम् ।। एवमपि हस्वयलोपालोपानामसिद्धत्वायपि लघुपूर्वादित्ययादेशो न पामोति। । प्रशमय्य गतः प्रतमय्य गतः । प्रवेभिदय्य गतः प्रचेच्छिदय्य गतः । प्रगदय्य गतः प्रस्तनय्य गतः । हस्वादिषु चोक्तम् ॥ ४ ॥ किमुक्तम् । समानाश्रयवचनासिद्धमिति । कथम् | णावेते विधयो णेळप्य- यादेशः ॥ विभापापः ॥ ६।४।५७ ॥ इडादेशस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । अध्याप्य गतः। आपः सानुबन्धकनिर्देशादिडि सिद्धम् ।। १ ।। आपः सानुवन्धकस्य निर्देशः करिप्यते | आपू इति । तेनेडादेशस्य न भवि- प्यति ।। स तार्ह सानुबन्धकनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवं न भविष्यति ॥ इति श्रीभगवत्पतम्नलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये पठस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ . + ६.१. ९२, १९. ६६ १.४८.३.३६.

·पा० ६.४.५७.६२.] 11 व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २०५ स्यसिसीयुटनासिपु भावकर्मणोरुपदेशेऽमनग्रहदृशां वा चिण्वदिट् ॥ ६।४।६२ ॥ । भावकर्मणोरिति कथमिदं विज्ञायते |भावकर्मणोय स्यादय इति | आहोस्विन्नावक- मवाचिनि परतो ये स्यादय इति । किं चातः । यदि विज्ञायते भावकर्मणोयें स्यादय इति सीयुद्भिशेपितः स्यसितासयो विशेषिताः । अथ विज्ञायते भावकर्मवाचिनि परतो ये स्यादय इति स्यसिन्तासयो विशेषिताः सीयुडविशेपितः । उभयथा चि- ण्वनावोऽविशेषितः ।। यथेच्छसि तथास्तु | अस्तु तावन्नावकर्मणोर्ये स्यादय इति | ननु चोक्तं सीवुद्धिशेपितः स्यसिन्तासयोऽविशोषिता इति । स्यसिन्तासयश्च विशेषिताः । कथम् | भावकर्मणोर्यग्भवतीत्यत्र स्यादयोऽप्यनुवर्तिप्यन्ते । अथवा पुनरस्तु भावकर्मवाचिनि परतो ये स्यादय इति । ननु चोक्तं स्यसिन्नासयो विशे- पिताः सीयुडविशेपित इति | सीयुट्व विशेषितः । कथम् । भावकर्मवाचिनि परतः सीयुद्धास्तीति कृत्वा भावकर्मवाचिनि सीयुटि कार्य विज्ञास्यते || अथेहेत्युच्यते कस्यायमिङ्गवति | अङ्गस्येति। वर्तते । यद्येवमादित इट् प्रामो- त्यडावत् । तद्यथाडाटो टित्त्वादादितो भवतस्तद्वत् || एवं ताई स्यादीनामेव भविष्यति । एवमपि पट्यभावान प्रामोति | ननु च भावकर्मणोरित्येपा पष्टी | नेपा पटी । किं तर्हि | अर्थनिर्देश एपा सप्तमी । भावे चार्थ कर्मणि चेति । एवं तर्हि भावकर्मणोरित्येया सप्तमी स्यादिग्विति सप्तम्याः षष्टी प्रकल्पयिप्यति तस्मि- निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [ १.१.६६ ] इति । एवमपि न सिध्यति । किं कारणम् न ह्यर्थेन पौर्वापर्यमस्ति | अर्थेऽसंभवात्तवाचिनि शब्दे कार्य विज्ञास्यते । एवमपि सीयुटो न प्रामोति ।। एवं तर्हि सप्तमे योगविभागः करिप्यते | आर्धधातुकस्येत् । यावानिनाम स सर्व आर्धधातुकस्येड्भवति । ततो वलादेः । वलादेरार्धधातुकस्येन- वतीति ।। यद्येवं स्यसिसीयुट्तासिविड्भवति चिण्वन्नावोऽविशेपितो भवति । तत्र को दोपः । स्यसिसीयुट्तासिविङ्गवत्यज्झनग्रहदृशां वा चिण्वदिति क्वचिदेव चिण्वन्द्भावः स्यात् । एवं तर्हि स्यादीनेवापेक्षिप्यामहे | स्यसिसीयुट्तासिप्विन- वति | अज्झनग्रहदृशां वा चिण्वत्स्यादिप्विति || ४ ३.१.६०० + ६.१.१. * १. १. १६, ६.४.०२, ७२.. . .

·२०६ ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.४.३, अथ के पुनरिममिटं प्रयोजयन्ति | येऽनुदात्ताः । अथ य उदात्तास्तेषां कथम् । सिद्धं तेनैव परत्वात्। ॥ उदात्तेभ्योऽपि वा अनेनैवेडेषितव्यः । किं प्रयोजनम् । कारयतेः कारिप्यते । हारयतेहोरिष्यते । इटोऽसिद्धत्वाण्णेरनिटि [६.४.५१] इति गिलोपो यथा स्यात् ! कथं पुनरिच्छतापि भवतोदात्तेभ्यो ऽनेनैवेड्डभ्यो न पुनरनेनास्तु तेन वेति तेनैव स्यादिप्रतिषेधेन | ननु च नित्योऽयम् | कृतेऽपि तस्मिन्प्रामोत्यकृते:पि मामोति । न त्वस्मिन्कृतेऽपि स पामोति । किं कारणम् । अवलादित्वात् । तस्मादनेनैव भविष्यतीट् ।। कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि । वृद्धिश्चिणाक हन्तेश्च घत्वं दीर्घश्चोक्तो यो मितां वा चिणीति । वृद्धि: प्रयोजनम् । चेप्यते चायिन्यने ।। युकु प्रयोजनम् | ग्लास्यते ग्लायि- प्यते ।। हन्तेध घत्वं प्रयोजनम् । हनिष्यते घानिप्यते ॥ दीर्घश्वोक्तो यो मितां वा चिणीति स च प्रयोजनम् । शमिप्यते शामिप्यते | तमिष्यते तामिप्यते ।। इटासिद्धस्तेन मे लप्यते गिनित्यश्चायं वनिमित्तो विघाती ।। इटोऽसिद्धत्यागेरनिटि [६.४.५१] इति गिलोपो यथा स्यात् । कथं पुनरयं नित्यः । कृताकृतमसङ्गित्यात् । कृतेऽपि तस्मिनिटि साप्तमिक आर्धधातुकस्येव- लादेः [७.२.३५] इति पुनरयं भवति | अस्मिस्तु विहिते बलादित्वस्य निमित्तस्य विहतत्वात्साप्तमिको न भवति ।। अथोपदेशग्रहणं किमर्थम् । चिण्वद्भाव उपदेशवचनमृकारगुणबलीयस्त्वात् ।। २ ॥ चिण्वद्भाव उपदेशवननं क्रियत सकारगुणस्य बलीयस्त्वात् । कारिप्यते । परत्वाद्गुणे कृते रपरत्वे चानजन्तत्वाचिण्यायो न पामोति । उपदेशग्रहणा- द्रविष्यति । वधिभावात्सीयुटि चिवड़ावो विप्रतिपेधन |॥ २॥ वधिभावात्सीयुटि चिण्वद्भावो भवति विप्रनिषेधेन । वधिभावस्यावकाशः | यध्यान् वध्यास्ताम् वध्याचः । चिण्यद्भावस्यावकाशः । धामिप्यते अघानिप्यत | इहोभयं पामोति । पानिपोष्ट पानिपीयाम्नाम् पानिपीरन् । विण्वद्भायो भवति विप्र- . . 11..३८४. १२.१.१.

·पा० ६.४.६४-६६.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। २०७ तिषेधेन || अथेदानों चिण्वन्नावे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानाधिभावः कस्मान्न भवति । सकृद्तो विप्रतिपेये यदाधितं तवाधितमेवेति ॥ हनिणिङादेशप्रतिपंधश्च ।।३।। इनिगिडनदेशानां च प्रतिषेधो वक्तव्यः हनिप्यते घानियते । एप्यते आयिष्यते। अध्येप्यते अध्यायिष्यते | लुडोति हनिपिङादेशाः प्रामुवन्ति || अगस्येति तु प्रकरणादाङ्गशास्त्रातिदेशात्सिद्दम् ॥ ४॥ आङ्गं यत्कार्यं तत्प्रतिनिर्दिश्यते न च हनिणि देशा आङ्गा भवन्तीति || आतो लोप इटि. च ।। ६ । ४ । ६४ ॥ अथेड्रहणं किमर्थम् । इहणमक्कुिदर्थम् || १ ॥ इड्रहणं क्रियतेऽकृति लोपो यथा स्यात् । पपिथ तस्थिथेति || सार्वधातुके चादीत्यार्थधातुकाधिकारादुपसंख्यानम् || २ ॥ सावधानुके चादीत्यार्धधानुकाधिकारादुपसंख्यानं कर्तव्यम् । इपमूर्नमहमित आ- दि || ननु च कुितीति वर्तमाने यथैवेद्यहणमाकुदर्यमेवमार्थधातुक इत्यपि वर्तमान इङ्ग्रहणं सार्वधातुकाथं भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् । न हि कुिताज्वि- शेप्यते | अचि भवति कतरस्मिन् कुितीति । किं तर्हि । अचा किदिशेष्यते | किति भवति कतरस्मिन् अचीति | किं पुनः कारणमचा किदिशेप्यते । यथेडप्य- ज्ग्रहणेन विशेट्येत । अस्ति चेदानी कधिदिडनजादियदों विधिः स्यात् । अस्ती- त्याह । दासीय धासीयः || तत्तहुं पसंख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आर्थधातु- कत्वात्सिद्धम् । कथमार्धधातुकत्वम् | उभयया छन्दसीति वचनात् । अन्ये पि धातुप्रत्यया उभयथा छन्दसि वृश्यन्ते ।। घुमास्थागापाजहातिसां हलि ।। ६।४।६६ ॥ ईवे वकारप्रतियेवो घृतं घृतपावान इति दर्शनात् ।। १ ।। ईत्त्वे वकारे प्रतिपेयो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । घृतं घृतपावान हाते दर्शनात् । ६.१.१६. * २.४.४३, ४५, ५०. + ३.५.७८, ३.१.१०२ १.०६. ६. १. ६३. ३.१.९२७.

·२०८ । व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० ६. ४.३. इह मा भूत् । घृतं घृतपावानः पिबत वसां वसपावानः पिबतेति || यदि ताह वकारे प्रतिषेध उच्यते कथं धीवरी पीवरीति । धीवरी पीवरीति चोक्तम् ।। २ ।। किमुक्तम् । नैतदीत्त्वम् किं तर्हि ध्याप्योरेतत्संप्रसारणमिति ।। स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । वनिवेष भविष्यति न क्वनिबिति ।। न मायोगे ॥ ६ । ४ । ७४ ।। कस्यायं प्रतिषेधः | आट: पामोति । अटोपीप्यते । तत्तीटो ग्रहणं कर्त- व्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । व प्रकृतम् । मुलडुदात्तः [६.४.७१] इति | यदि तर्हि तदनुवर्तन आडजादीनाम् [७२] अष्ट्रेत्यऽपि प्रामोति । अस्तु । अटि कृते पुनराइविष्यति । इहापि तटि कृते पुनराष्ट्रामोति । अका- पत् िअहात् । अड्चनान्न भविष्यति । इहापि तवचनान स्यात् । ऐहिष्ट ऐक्षिष्ट । आडूचनाद्भविष्यति । इहापि नोडचनाखामोति । अकार्षीत् अहानि । अकृतेटि योऽजादिरित्येवमेतद्विजास्यते । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्य- मानं गंस्यते । अज्यचनसामर्थ्यात् । यदि कृते घट योऽजादिस्तत्र स्यादज्पहण- मनर्थक स्यात् ।। अथवोपदेश इति वर्तते । अथवार्धधातुक इति वर्तते । अथवा लुड्डाडिति हिलकारको निर्देशः । लुडादिषु लकारादिषु योऽजादिरिति । सर्वथा ऐज्यत ओप्यतेत्येतन सिध्यति । एवं तर्हि अनादीनामटा सिद्धम् अजादीनामटेच सिद्ध नार्य भाटा || एवं तर्हि वृद्यर्थमावक्तव्यः" । वृद्ध्यर्थमिति चेदटः। अटो वृद्धिं वक्ष्यामि || यदि तर्धटो वृद्धिरुच्यते भवपो हसतीत्यत्र यदिः पामोति रोरुत्त्ये कृनेIf || धानो वृद्धिमदः म्मरेत् ॥ १॥ धानायटो वृद्धि वक्ष्यामि | नाई धातुमहणं कर्तव्यम् । न कर्नय्यम् । योग- +...६२. १६.४६. . tt •,1 ; 4, 5; 1, . ; (v).

·पा० ६. ४.७४-८२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २०९ विभागः करिष्यते । अटोचि वृद्धिर्भवति | तत उपसर्गावृति वृद्धिर्भवति । ततो धातौ । धातावित्युभयोः शेषः॥ इह तर्हि आटीत्आशीदित्यतो गुणे [६.१.९७] इति पररूपत्वं प्रामोति । पररूपं गुणे नाटः पररूपं गुणेष्टो नेति वक्ष्यामि ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् । ओमाङोरुसि तत्समम् । यद्यप्येतदुच्यतेऽधवैतर्जुस्योमावाटः पररूपप्रतिपेपश्चोदितः स न वक्तव्यो भ- वति || छन्दोऽयं ताडक्तव्यः । औरैगु कृष्णा त्रित एनमायुनक् । सुरुचो वेन आवः । छन्दोऽथै वहुलं दीर्वम् बहुलं छन्दसि दीर्घत्वं दृश्यते । तद्यथा । पूरुपः नारक इति ॥ एवं तर्हि आयन् आसन् इणस्त्योर्यग्लोपयोः कृतयोरनजादित्वावृद्धिर्न प्रामोति । इणस्त्योरन्तरङ्गतः ॥ २॥ अन्तरङ्गत्वाद्वृद्धिर्भविष्यति । तस्मानार्थ आग्रहणेन ॥ अजादीनामटा सिद्धं वृद्ध्यर्थमिनि चेदटः । अस्वपो हसतीत्यत्र धातौ वृद्धिमटः स्मरेत् ॥ १ ॥ पररूपं गुणे नाट ओमाङोससि तत्समम् । छन्दोऽर्थे वहुलं दीर्घमिणस्त्योरन्तरङ्गतः ॥ २ ॥ अचि शुधातुध्रुवां य्वोरियकुवङौ ॥ ६ । ४ ! ७७ ॥ इयडादिप्रकरणे तन्वादीनां छन्दसि बहुलम् ॥ १॥ इयडादिप्रकरणे तन्वादीनां छन्दसि बहुलमुपसंख्यानं कर्तव्यम् । तन्वं पुपेम | तनुवं पुषेम | विप्वं पश्य | विषुवं पश्य । स्वर्ग लोकम् । सुवर्ग लोकम् | त्र्यम्बकं यजामहे | त्रियम्बकं यजामहे ।। एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य ॥ ६ । ४ । ८२ ॥ अथेह कस्मान्न भवति । ब्राह्मणस्य नियो । ब्राह्मणस्य नियः । अङ्गाधिकारात् । +०.२.४. * ६. १. ९५*. ६६.४ ८१, १२९. 27 3-III ·२९० || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.४.३. अङ्गस्येत्यनुवर्तते । एवमपि परमनियो परमनिय इत्यत्र प्रामोति | गतिकारक- पूर्वस्येप्यते ॥ यणादेशः स्वरपदपूर्वोपधस्य च ॥ १ ॥ यणादेशः स्वरपूर्योपधस्य पदपूर्वीपधस्य चेति वक्तव्यम् । स्वरपूर्वोपधस्य । निन्यतुः निन्युः । पदपूर्योपधस्य | उन्यो उन्न्यः । उद्ध्यो उद्यः । उभयकृतम् । ग्रामण्यो ग्रामण्यः । सेनान्यो सेनान्यः ॥ असंयोगपूर्वे ह्यनिष्टप्रसङ्गः॥ २ ॥ असंयोगपूर्वस्येति धुच्यमाने अनिष्टं प्रसज्येत । उद्ध्यो उद्ध्यः । उन्यौ उन्न्यः । असंयोगपूर्वस्येति प्रतिषेधः प्रसज्येत । तत्तार्ह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । धातोरिति वर्तते तत्र धातुना संयोग विशेषयिष्यामः । धानोर्यः संयोगस्तत्पूर्वस्य नेति । उपसर्जनं वै संयोगो न चोप- सर्जनस्य विशेषणमस्ति । धातोरित्यनुवर्तनसामर्थ्यादुपसर्जनस्यापि विशेषणं भवि- प्यति | भस्त्यन्यद्धातोरित्यनुवर्तनस्य प्रयोजनम् । किम् । इवणं विशेषयिष्यामः। मैतदस्ति प्रयोजनम् । यद्ध्यधानोरिवर्ण भवितव्यमेव तस्य यणादेशेनेको यणचि [६.१.७७] हत्येव ।। वावश्च ॥ ६।४।८४ ॥ वर्षाभूपुनर्वश्च ॥ १ ॥ चर्पाभू इत्यत्र पुनधेिति वक्तव्यम् । पुनों पुनर्वः ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते । वर्षादृन्कारपुनःपूर्वस्य भुव इति वक्तव्यम् | वर्षाभ्वी वर्षभ्यः । इन्भ्यो दृनभ्यः | कारभ्यो कारभ्यः । पुनभ्या पुनर्वः ।। हुभुवोः सार्वधातुके ॥ ६।४ । ८७ ।। हुश्रुग्रहणानर्यश्यमन्यस्याभावान् ॥ १ ॥ हुभुपागमनर्थकम् । किं कारणम् । अन्यस्याभावान् । न धन्यत्सार्वधातुके प्रति 1 १.१.७.

·पा० ६.४.८४-८९.] 11 व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २११ यस्य यणादेशः स्यात् ।। ननु चायमस्ति । याति वातीति | कितीत्यनुवर्तते । इह तर्हि । यातः वात इति | अचीति वर्तते। । इह तर्हि | यान्ति वान्तीति । बोरिति वर्तते । एवमपि धियन्ति पियन्तीत्यत्र प्रामोति | ओरिति वर्तते । एव- मपि सुवन्ति रुवन्तीत्यत्र प्रामोति | अनेकाच इति वर्तते । एवमपि अनुवन् अरु- वन्नित्यत्र प्रामोति । एतदप्यटोऽसिद्धत्वादेकाज्भवति । एवमपि पोर्तुवन्तीत्यत्र प्रामोति । असंयोगपूर्वस्येति वर्तते ॥ यॉगर्थं तर्हि हु ग्रहणं कर्तव्यम् । यङ्गुगन्तमनेकाजसंयोगपूर्वमुवर्णान्तमस्ति तदर्थमिदम् | नदं योयुवतीनाम् । वृषभ रोरुवतीनाम् । यङगर्थमिति चेदार्धधातुकत्वात्सिद्दम् ॥ २॥ यङ्गुगर्थमिति चेत्तन्न । किं कारणम् । आर्धधातुकत्वात्सिद्धम् । कथमार्धधा- तुकत्वम् | उभयथा छन्दसीति वचनात् । अन्येऽपि धातुप्रत्ययाश्छन्दस्युभयथा दृश्यन्त इति । एवं तर्हि सिद्धे सति यद्धभुग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो यल्लु- ग्भापायां भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । वेभिदीति चेच्छिदीत्येतत्सिद्धं भवति भापायामपि || • ऊदुपधाया गोहः ॥ ६ । ४ । ८९ ॥ अथ किमर्थं गुहेर्विकृतस्य ग्रहणं क्रियते न पुनर्गुह इत्येवोच्येत । गोहिग्रहणं विषयार्थम् ॥ १ ॥ गोहिग्रहणं क्रियते विपयार्थम् | विषयः प्रतिनिर्दिश्यते । यत्रास्यैतद्रूपं तत्र यथा स्यात् । इह मा भूत् । निजुगुहतुः निजुगुहुरिति ।। अयादेशप्रतिषेधार्थं च ।। २ ॥ अयादेशप्रतिषेधार्थं च विकृतग्रहणं क्रियते ।। हस्वादेशे ह्ययादेशप्रसङ्ग ऊत्त्वस्यासिद्धत्वात् ॥ ३॥ हस्वादेशे हि सत्ययादेशः प्रसज्येत | प्रगृह्य गतः । किं कारणम् । ऊत्त्व- * ६.४.६३. ६६.४.८२. + ६.४.००. 1 ६.४, ८३. म३.४.११७.

·२१२ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ६.४.३. स्यासिद्धत्वात् । आसिद्ध मूत्त्वं तस्यासिद्धत्वायपि लघुपूर्वात् [६. ४. ५६] इत्ययादेशः प्रसज्येत ॥ विषयान तावन्नार्थो गोहिग्रहणेन । पश्लिष्टनिर्देशासिद्धम् । प्रतिष्टनिर्देशो ऽयम् । उ ऊत् अदिति । तत्र स्वस्यावकाशः । निजुगुहतुः निजुगुहुः । गुण- स्यावकाशः । निगोढा निगोढुम् । इहोभयं प्रामोति । निगूहयति निगूहकः । परत्वाद्गुणे कृत आन्तर्यतो दीर्घस्य दी| भवति || अयादेशप्रतिषेधार्थेनापि नार्थः । समानाश्रयवचनासिद्धम् । समानाश्रयमसिद्धं भवति व्याश्रयं चैतत् । कथम् । णावूत्त्वं णेय॑प्ययादेशः॥ दोपो णौ ।। ६।४।९० ॥ अथ किमर्थ दुर्विकृतस्य ग्रहणं क्रियते न पुनर्दुष इत्येवोच्येत । दोषिग्रहणं च ।। १॥ किम् । अयादेशप्रतिषेधार्थ विकृतग्रहणं क्रियते । हूस्वादेशे ह्ययादेशप्रसङ्ग ऊत्त्यस्यासिद्धत्वात् । हस्वादेशे हि सत्ययादेशः प्रसज्येत । प्रदूप्य गतः । किं कारणम् । ऊत्त्वस्यासिद्धत्वात् । असिद्धमूत्वं तस्यासिद्धत्वायपि लघुपूर्वादित्य- यादेशः प्रसज्येत || अत्रापि समानाश्रयवचनासिद्धमित्येव ॥ चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम् ॥ ६।४ । ९३ ॥ चिण्णमुलोणिव्यपेतानां यड्लोपे चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । शमयन्तं प्रयोजितवान् भशमि भशामि शमं शमम् शाम शामम् । शंशमयते: अशंशमि भशंशामि शंशम शंशमम् शंशाम शंशामम् । किं पुनः कारणं न सिध्यति | चिण्णमुल्परे णी मितामङ्गानां दी? भवतीत्युच्यते यधात्र चिण्णमुल्परो न तस्मिन्मिदङ्गं यस्मिंध मिदझं नासी विष्णमुल्पर इनि ! लोपे कृते चिण्णमुल्परो भवति | स्थानिवद्भावान्न निग्गमुन्परः । ननु प मनिषिध्यते व स्थानिवद्भावो दीर्घविधि प्रति न स्थानिय- दिति। एयमप्यसिदत्यान पामोति ।। एवं तर्हि ·पा० ६. ४. ९०-१०१.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ २२३ चिण्णमुलोणिव्यपेतानां यड्डोपे चान्तरङ्गलक्षणत्वात्सिम् ॥ १ ॥ किमिदमन्तरङ्गलक्षणत्वादिति | यावढ्यात्समानाश्रयवचनात्सिद्धमित्येव | व्या- अयं चैतत् । कथम् । गेो लोपो णौ चिण्णमुल्परे मितामङ्गानां दीर्घत्वमुच्यते । तस्मानार्थ उपसंख्यानेनेति ।। छादेर्धेऽयुपसर्गस्य ॥ ६ । ४ । ९६ ॥ अद्विप्रभृत्युपसर्गस्येति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । समुपाभिच्छाद इति || तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । यत्र त्रिप्रभृतयः सन्ति द्वावपि तत्र स्तस्तत्राग्रुप- सर्गस्येत्येव सिद्धम् ।। न वा एप लोके संप्रत्ययः । न हि हिपुत्र आनीयता- मित्युक्ते त्रिपुत्र आनीयते । तस्मादधिप्रभृत्युपसर्गस्येति वक्तव्यम् ।। घसिभसोहलि ।। ६।४।१०० ।। हल्ग्रहणमनर्थकमन्यत्रापि दर्शनात् ॥ १ ॥ हल्ग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । अन्यत्रापि दर्शनात् । अन्यत्रापि लोपो दृश्यते । अग्निस्तृणानि वप्सति | शरावे वप्सति चरुः ।। हुझल्यो हेधिः ॥ ६।४ । १०१ ।। इटः प्रतिषेधो वक्तव्यः । रुदिहि स्वपिहि* | झल इति पित्वं मामोति ॥ हैर्धित्वे हलधिकारादिटो प्रतिषेधः ॥ १ ॥ हेधित्वे हलधिकारादिटो ऽप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधो ऽअनिषेधः । धित्वं कस्मान भवति । हलधिकारात् । प्रकृतं हल्ग्रहणमनुवर्तते । क प्रकृतम् । घसिभसोर्हलि [६.४.१००] इति । तदै सममीनिर्दिष्टं पटीनिर्दिष्टेन चेहार्यः । नई तत्र प्रत्याख्यायते नत्र प्रत्याख्यातं सद्यया विभन्या निर्दिदयमानमर्ययत्तया निर्दिष्टमिहानुवर्तिप्यते ॥ अथवा हुझल्भ्य इत्येपा पञ्चमी इलीनि समस्याः पटीं २.०६.

·२२४ || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ६.४.३, प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१.६७] इति || अथया निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्येवं न भविष्यति | यस्तहि निर्दिश्यते तस्य कस्मान भवति | इटा व्यवहित- त्वात् ।। यद्येवं छिन्द्धकि भिन्द्धकीत्यत्र धित्वं न पामोति । धित्वे कृते ऽकज्भविष्यति । इदमिह संपधार्यम् । पित्वं क्रियतामकजिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्धित्वम् । नित्योऽकच् । कृतेऽपि धित्वे प्रामोत्यकृतेऽपि | अकजप्यनित्यः । अन्यस्य कृते धित्वे प्रामोत्यन्यस्याकृते शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः पर- त्याद्धित्वं पित्वे कृतेऽकज्भविष्यति॥अथवा हकारस्यैवाशक्तिनेनेकारेण ग्रहणमिति || चिणो लुक् ॥ ६।४।१०४ ।। चिणो लुकि तग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । इह मा भूत् । अकारितराम् अहारितरामिति ।। चिणो लुकि तग्रहणानर्थक्यं संघातस्याप्रत्ययत्वात् ।। १॥ चिणो लुकि तग्रहणमनर्यकम् । किं कारणम् । संघातस्याप्रत्ययत्वात् । संघा- तस्य लुक्कस्मान भवति । अप्रत्ययत्वात् । प्रत्ययस्य लुक्झुलुपो भवन्तीत्युच्यतेो न च संघातः प्रत्ययः ।। तलोपे तर्हि कृते परस्य प्रामोति । तलोपस्य चासिद्धृत्वात् ॥ २॥ असिद्धस्तलोपस्तस्यासिद्धत्वान्न भविष्यति || कार्यकृतत्वाद्वा ॥ ३ ॥ अथवा कृतविणो तुगिति कृत्या पुनर्न भविष्यति लुक् । तद्यथा | वसन्ते ब्राह्मणोऽमीनादधीतेति सकृदाधाय कृतः शास्त्रार्थ इति कृत्वा पुनःप्रवृत्तिर्न भवति ।। विषम उपन्यासः । युक्तं यत्तस्यैव पुनःप्रवृत्तिर्न स्याद्यत्तु तदाश्रयं प्रामोति न तच्छक्यं चाधितुम् । तद्यया । वसन्ते ब्राह्मणोमिष्टोमादिभिः क्रतुभिर्यजेत्यग्न्या- धाननिमित्तं यसन्ने वसन्त इज्यते । तस्मात्पूर्वोत्तावेय परिहारी ॥ अयया कितीति वर्तते । क प्रकृतम् | गमहनजनखनयसां लोपः कुित्यन- उि [६.४.९८] इति | नई सप्तमीनिर्दिष्टं पटीनिर्दिष्टेन चेहार्यः। विण इत्येषा पञ्चमी कुिनीति समम्याः पटी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१.६७] इति ।।

·पा० ६. १. १०४-११०.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। २१५ उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् ॥ ६ । ४ । १०६ ॥ कथमिदं विज्ञायते | उकारात्यत्ययादिति | आहोस्विदुकारान्नात्यत्ययादिति । किं चातः | यदि विज्ञायत उकारात्यत्ययादिति सिद्धं तनु कुरु चिनु नुन्विति न सिध्यति । अथ विज्ञायत उकारान्तात्प्रत्ययादिति सिद्धं त्रिनु तुनु तनु कुर्विति न सिध्यति ।। तथासंयोगपूर्वग्रहणेनेहैव पर्युदासः स्यात् तक्ष्णुहि अणुहि आमुहि शक्नुहीत्यत्र न स्यात् ।। यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु तावदुकारात्प्रत्ययादिति । कथं चिनु सुन्विति । तदन्तविधिना भविष्यति | अथवा पुनरस्तुकारान्तात्मत्ययादिति । कथं तनु कुर्विति । व्यपदेशिवन्नावेन भविष्यति ।। यदप्युच्यते तथासंयोगपूर्वग्रह- णेने व पर्युदासः स्यात् नक्ष्णुहि अणुहि आमुहि शकुहीत्यत्र न स्यादिति नास्मा- भिरसंयोगपूर्वग्रहणेनोकारान्तं विशेप्यते । किं तर्हि । उकारः । उकारो योऽसंयो- गपूर्वस्तदन्तात्प्रत्ययादिति ॥ उतश्च प्रत्ययाच्छन्दोवावचनम् ॥ १ ॥ उतश्च प्रत्ययादित्यत्र च्छन्दसि वेति वक्तव्यम् । अव स्थिरा तनुहि यातुन- नाम् । विनुहि यज्ञ धिनुहि यजपतिम् । तेन मा भागिनं कृणुहि । उत्तरार्थ च ॥ २ ॥ केचित्ताबदाश्छन्दोग्रहणं कर्तव्यमिनि । अपर आवचनं कर्तव्यमिनि । लोपश्चास्यान्यतरस्यां म्बोः [१०७] इत्यत्रान्यतरस्यांग्रहणं न कर्तव्यं भवति ।। अत उत्सावधातुके ॥ ६ । ४ । २१० ॥ माधानुक इति किमर्थम् । डा मा भृत् । मनकानुः मंचम्करः ।। स्या- न्नस्य प्रतियो वत्ताव्यः । करिष्यनि करियनः । का उच्च उकारान्ननिगात्स्यान्तम्यातिपयः ॥ १॥ कृत्र उच्च कारान्तनिवोल्यान्नम्याननियः । अनर्थतः प्रनिशे निद- शः । त्वं कम्मान भवनि | उकासननिगान् || अगरयः वायुमागन्न- ·२१६ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.४.३ निर्देशः सूत्र आश्रयितुम् । इह संपरिभ्यां भूषणसमवाययोः करोतावितोहैव स्यात् संस्करोति संस्कर्ता संस्कर्तुमित्यत्र न स्यात् ।। न ब्रूमो ऽस्मादुकारान्तनिर्देशाद्योऽयं करोतेरिति । किं तर्हि । उकारप्रकरणादुकारान्तमङ्गमभिसंबध्यते । उत इति वर्तते । यद्येवं नार्थः सार्वधातुकग्रहणेन | कस्मान भवति संचस्करतुः संचस्क- रुरिति । उत इति वर्तते ।। उत्तरार्थ तर्हि सार्वधातुकग्रहणं कर्तव्यम् । श्रसोरहोपः [१११] इति । भम्सार्वधातुक एव | अस्तेरप्यार्धधातुके भूभावेन भवितव्यम् ।। उत्तरार्थमेव नर्हि | भाभ्यस्तयोरातः [११२] इति । ना सार्वधातुक एव । अभ्यस्तमप्याकारान्तमार्धधातुके नास्ति । ननु चेदमस्ति अप्सु यायावरः । प्रयपेत पिण्डामिति । तदाकारान्तम् | यकारान्तमेतत् ।। उत्तरार्थमेव तर्हि । ई हल्योः [११३] इति । तत्रापि भाभ्यस्तयोरित्येव । अतोऽप्युत्तरार्थमेव तर्हि | इदरिद्रस्य [११४] इति । वक्ष्यत्येनहरिद्रातरार्धधातुके लोपः सिद्धश्च प्रत्ययविधायिति" || अतोऽप्युत्तरार्थम् । भियोऽन्यतरस्याम् [११५] । अभ्यस्तस्येत्येव ।। अतोऽप्युत्त- रार्थमेव । जहातेध [११६] । अभ्यस्तस्येत्येव । अतोऽप्युत्तरार्थम् । आ च [११७]|हावित्युच्यते | अभ्यस्तस्येत्येव||अतोऽप्युत्तरार्थम्। लोपोयि[११८]|अभ्य- स्तस्येत्येव॥ अतोऽप्युत्तरार्थम् । यसोरेद्धावभ्यासलोपञ्च [११९] इति । हावित्युच्यते ॥ नदेव तर्हि प्रयोजनं श्रसोरहोप इति । ननु चोक्तं अम्सार्वधातुक एव अस्तेर- प्यार्धधातुके भूभावेन भवितव्यमिति | अनुप्रयोगे तु भुवारपवाधनं स्मरन्ति कर्तुर्वचनान्मनीषिणः । अनुप्रयोगे तु भुवास्तेरवाधनमिष्यते । ईहामास ईहामासतुः ईहामासुरिति ॥ किं च स्याद्यद्यत्र लोप: स्यात् । लोपे द्विवचनासिद्धिः लोपे कृतेऽनच्कत्वाद्विवचनं न स्यात् ।। स्यानिवद्भावाद्भविष्यति । स्थानिवदिति चेत्कृते भवेटिवल्वे । कृते द्वित्वे लोपः पामोति । अस्तु नहि परस्य लोपः । अभ्यासस्य योऽकार- स्तस्य दीर्घत्वं भविष्यति || नैवं सिम्पनि कस्मात्प्रत्यङ्गत्वाद्भवेद्धि पररूपम् । नेयं सिध्यनि । कस्मात् । प्रत्यङ्गत्यात्पररूपं प्रामोति। ....१८. +६.४.१०. ............................ ६६.४.६४.

·पा० ६. १. १११-१२०.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २१७ तस्मिंश्च कृते लोपः पररूपे च कृते लोपः प्रामोति । दीर्घत्वं वाधकं भवेत्तत्र ।। अत आदेः [७.४.७०] इति दीर्घत्वं वाधकं भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं सार्वधातुके भूतपूर्वमात्रेपि यथा स्यात् । कुर्विति ॥ नसोरल्लोपः ॥ ६।४।१११ ।। अथात्र तपरकरणं किमर्थम् । इह मा भूत् । आस्ताम् आसन् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । आटो सिद्धत्वान्न भविष्यति । इदरिद्रस्य ॥ ६ । ४ । ११४ ॥ दरिदातेरार्धधातुके लोपः ॥ १ ॥ दरिद्रातरार्धधातुके लोपो वक्तव्यः ।। सिश्च प्रत्ययविधौ ।। २ ॥ स च सिद्धः प्रत्ययविधी | किं प्रयोजनम् | दरिद्रातीति दरिद्रः । आका- रान्तलक्षण: प्रत्ययविधिर्मा भूदिति ।। न दरिद्रायके लोपो दरिद्राणे च नेष्यते । दिदरिद्रासतीत्येके दिदरिद्रिपतीति वा ॥ वाद्यतन्याम् ॥ ३॥ भद्यतन्यां वेति वक्तव्यम् । अदरिद्रीत् अदरिद्रासीत् ।। अत एकहल्मध्येऽनादेशादेलिटि ॥६।४।१२० ॥ णकारषकारादेशादेरेववचनं लिटि ॥ १ ॥ णकारपकारादेशादेरेत्त्वं लिटि वक्तव्यम् । नेमतुः नेमुः । तेहे सेहाते सेहिरे।। ६. ४. २०६(१.१.६३). १३.१.१४१, ६.३. ३३. + ६.४.०२. *३.१. १३४. ६.१.६५, ६४. 28.III ·२१८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०६. ४.३. किं पुनः कारणं न सिध्यति | अनादेशादेरिति प्रतिषेधः प्रामोति ॥ तत्तार्ह वक्त- व्यम् । न वक्तव्यम् । लिटात्रादेशादि विशेषयिष्यामः । लिटि य आदेशादिस्त. दादेति । अस्त्यन्यल्लिङ्ग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । इह मा भून् । पक्ता प- तुम् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । कुितीति वर्तते | एवमपि पक्कः पक्कवानित्यत्र प्रामो- ति | अभ्यासलोपसंनियोगेनैत्त्वमुच्यते न चात्राभ्यासलोपं पश्यामः । एवमपि पापच्यते अत्र प्रामोति । दीर्घत्वमत्र वाधक भविष्यति।। नाप्राप्ने भ्यासविकार एत्वमारभ्यते तद्यथान्यानभ्यासविकारान्वाधत एवं दीर्घत्वमपि वाघेत | सत्यमेव- मेतत् । अभ्यासविकारेप्वपि तु ज्येष्ठमध्यमकनीयांसः प्रकारा भवन्ति | तब इस्वह- लादिशेपावुत्सर्गी तयोर्दीर्घत्वमपवाद एवं च | अपवादविप्रतिषेधाहीर्घत्वं भवि- प्यति ।। इह तर्हि वभणतुः बभणुरित्यभ्यासादेशस्यासिद्धत्वादेत्त्वं प्रामोति । फलिभाजिग्रहणं तु ज्ञापकमभ्यासादेशसिद्धत्वस्य ॥ २॥ यदयं फलिभज्योर्महणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः सिद्धोऽभ्यासादेश एत्त्व इति ॥ यद्येवं प्रथमतृतीयादीनामादेशादित्वादेवाभावः ॥ ३ ॥ प्रथमतृतीयादीनामपि “नादेशादित्वादेत्त्वं न पामोति । पेचतुः पेचुः । देमतुः देमुः॥ न वा शसिदद्योः प्रतिषेधो ज्ञापको रूपाभेद एवविज्ञानस्य ॥ ४॥ न पैष दोषः । किं कारणम् । शसिदद्योः प्रतिषेधो ज्ञापको रूपाभेद एव. विज्ञानस्य । यदयं शसिदद्योः प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों रूपाभेदेन य आदेशादयो न तेषां प्रतिषेधो भवतीति ॥ दम्भ एवम् दम्भ एत्वं वक्तव्यम् । देभनुः देभुः ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति । नलोपस्यासिद्धत्वात् ॥ ५॥ आसिदो नलोपस्तस्यासिद्धरयादेत्त्वं न प्रामोति॥ नशिमन्योलिटयेवम् मधिमन्योरलिटवेयं यक्तव्यम् ।। ...... ... 1 ६.१.१२६. ८.१.५४८.१.१. १८.१४७ ११.

·पा० ६. ४. १२१-१२३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २१९ छन्दस्यमिपचोरपि । छन्दस्यमिपचोरपीति वक्तव्यम् || किं प्रयोजनम् । अनेशं मेनकेत्येतद्यमानं लिडि पेचिरन् ।। १ ॥ यन् आयजे वए आवेपे दम्भ एवमलक्षणम् । असिद्धत्वानलोपस्य दम्भ एत्त्वं न सिध्यति || नसोरचे तकारेण* ज्ञाप्यते त्वत्त्वशासनम् ।। २ ।। अनित्योऽयं विधिरिति ॥ थलि च सेटि ॥ ६।४।१२१ ॥ थल्पहणं किमर्थम् । थल्ग्रहणमाकुदर्थम् ।। १ ॥ थल्यहणं क्रियते कुदर्थम् । अकुत्येत्त्वं यथा स्यात् । पेचिथ शेकिथ ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । सेङ्ग्रहणमेवात्राकुदर्थं भविष्यति || इदं तर्हि प्रयोजनं समुच्चयो यथा विज्ञायेत | थलि च सेटि कुिति च सेटीति । किं प्रयोजनम् । पेचिव पेचिम । तत्र पचादिभ्य इवचनमिति वक्ष्यति तन्न वक्तव्यं भवति ॥ इह कस्मान भवति | लुलविथ । गुणस्य प्रतिषेधाई । इहापि तर्हि न पामोति । पेचिथ शेकिथ । गुणस्य योऽकार इत्येवमेतद्विज्ञास्यते । एवमपि शशरिथ अत्र प्रामोति । गुणस्यैपोऽकारः । कथम् | वृद्धिर्भवति गुणो भवतीति रेफशिरा गुण- वृद्धिसंज्ञको ऽभिनिर्वर्तते । अथवाचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति नैवंजातीयकानामेत्त्वं भवतीति यदयं तृफलभजत्रपश्च [ ६.४.१२२] इति तृग्रहणं करोति ।। राधो हिंसायाम् ॥ ६।४।१२३ ।। राधादिषु स्थानिनिर्देशः ॥ १ ॥ राधादिषु स्थानिनिर्देशः कर्तव्यः ।। न कर्तव्यः । एकहल्मध्य इति। वर्तते । ६.१. १२२. + ६.१. २२. + ७. २. ६३*. ६.४. १२०. ६६.१.१२३.

·२२०
॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥
[म० ६. ४. ३.
यद्येवं त्रेसतुः त्रेसुः रशम्दस्यैत्त्वं प्रामोति । अस्तु । अलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्ती-
त्यकारस्य भविष्यति । अनर्थकेऽलोऽन्त्यविधिर्नेत्येवं न प्रामोति । तस्याः परिभा-
पायाः सन्ति प्रयोजनानि । अथवात इति। वर्तते । एवमपि राधेर्न प्रामोति ।
आकारमहणमपि प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । भाभ्यस्तयोरातः [६. ४. ११२]
इति । अथवा भसोरल्लोपः [१११] इत्यत्र तपरकरणं प्रत्याख्यायते तत्प्रकृतमि-
हानुवर्तिप्यते । यदि तदनुवर्तते ऽत एकहल्मध्येऽनादेशादेलिटि [१२०] अस्य
चेत्यवर्णमात्रस्यैत्त्वं पामोति | बवाधे । अकारेण तपरेणावण विशेषयिष्यामः ।
अस्यात इति । इहेदानीमस्येत्यनुवर्ततेऽत इति निवृत्तम् ॥
अर्वणस्त्रसावनञः॥६।४।१२७ ॥
मघवा वहुलम् ॥ ६ । ४ । १२८॥
अर्वणस्तृ मघोनश्च न शिप्य छान्दसं हि तत् ।
भर्वणस्तृ मघोनच न शिष्यम् । किं कारणम् | छान्दसं हि तत् । दृष्टानुवि-
चित्र छन्दसि भवति ।।
मतुवन्पोर्विधानाच
मनुष्यनी खल्वपि छन्दसि विधीयते ॥
छन्दम्युभयदर्शनात् ॥
उभय खल्यपि छन्दसि दृदयते । इमान्यर्पणः पदानि | अनर्वाणं वृषभ
मन्द्रजितम् ।।
इति श्रीभगवत्पतन्नलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये पष्ठस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे
नृतीयमादिकम् ।।
+ ६.४.११०.

·पा० ६.४.१२७-१३०.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २२१ पादः पत् ।। ६ । ४ । २२० । पाद उपधास्वत्वम् ॥ १ ॥ पाद उपधाहस्वत्वं वक्तव्यम् । विपदः पश्य ।। आदेशे हि सर्वादेशप्रसङ्गः ॥ २ ॥ आदेशे हि सति सर्वादेशः प्रसज्येत | सर्वस्य दिपाशब्दस्य त्रिपाशब्दस्य च पशब्द आदेशः प्रसज्येत येन विधिस्तदन्तस्य [१.१.७२] इति || तर्हि वक्तव्यम् । न वा निर्दिश्यमानस्यादेशत्वात् ॥३॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । निर्दियमानस्यादेशा भवन्तीत्येपा परिभाषा कर्तव्या || कः पुनरत्र विशेष एपा वा परिभाषा क्रियेतोपधास्वत्वं बोच्येत | अवश्यमेपा परिभाया कर्तव्या । वहृन्येतस्याः परिभापायाः प्रयोजनानि | कानि | प्रयोजनं सुप्सिङादेशे || ४ || मुप् कुमार्याम् किशोर्याम् | खट्वायाम् मालायाम् | तस्याम् यस्याम् । आद्याट्- स्याङ्स कृतेषु साद्याट्स्याङ्कस्याम्पामोति । निर्दियमानस्यादेशा भवन्तीति न दोषो भ- वति | इदमिह संप्रधार्यम् | आद्याट्स्याटः क्रियन्तामामिति किमत्र कर्तव्यम् । पर- त्यानाम् । नित्या आद्याट्स्याः । कृतेऽप्यामि प्राप्नुवन्त्यकृतेऽपि | अनित्या आद्या- स्याटः | अन्यस्य कृत आमि प्रामुवन्त्यन्यस्याकृते शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्तो नित्या भवन्ति । उभयोरनित्ययोः परत्वादाम् || इदं तर्हि | तस्यै यस्यै | स्यादि कृते सस्यास्य स्मैभावः प्रामोति । निर्दियमानस्यादेशा भवन्तीति न दोपो भवति । यस्तहि निर्दिश्यते तस्य कस्मान भवति । स्याटा व्यवहितत्वात् । सुप् || तिङ् । अरुदिताम् अरुदितम् अरुदितेति | इटि कृते सेटस्य ताम्तम्ता- मादेशाः प्रामुवन्ति । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति न दोषो भवति । इदमिह संप्रधार्यम् । इष्ट्रियतां ताम्तम्ताम इति किमत्र कर्तव्यम् ! परत्वादिडागमः । अन्तरङ्गास्ताम्तस्तामः ।। इदं तर्हि | क्रियास्ताम् क्रियास्तम् क्रियास्त । यानुटि कृते सयानकस्य तास्तम्तामः प्रामुवन्ति । निर्दियमानस्यादेशा भवन्तीति न दोयो भवति ।। +२.३.११२; ११३११४; ११६. 17..... ६०. २.२६,३.१.१.१. ३.१.२०३७ १०४.

·२२२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.१.१. ल्यब्भावे च ॥ ५ ॥ ल्यभावे च प्रयोजनम् | प्रकृत्य प्रहत्य | वान्तस्य ल्यप्पामोति । निर्दिश्य- मानस्यादेशा भवन्तीति न दोयो भवति । त्रिचतुर्युष्मदस्मत्त्यदादिविकारेषु च ॥ ६ ॥ विचतुर्युप्मदस्मत्त्यदादिविकारेषु च प्रयोजनम् । अतितिस्रः अनिचतसः । विचतुरन्तस्य तिस्चतसृभावः प्रामोति । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति न दोपो भवति ।। युष्मद् अस्मद् । अतियूयम् अतिययम् । युष्मदस्मदन्तस्य यूयवयी मामुत: । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति न दोषो भवति || त्यदादिविकार अतिस्यः उत्तमस्यः । अत्यसो उत्तमासी । त्यदाद्यन्तस्य त्यदादिविकाराः प्रामु- वन्ति । किमन्तस्य कादेशः प्रामोति । अतिकः परमकः । निर्दिश्यमानस्या- देशा भवन्तीति न दोषो भवति || उदः पूर्वत्वे ॥ ७॥ उदः पूर्वले प्रयोजनम् । उदस्थाताम् | अटि कृते सास्य पूर्वसवर्णः प्रामो- त्युदः स्थास्तम्भोरिति * । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति न दोषो भवति । यस्ताह निर्दिश्यते तस्य कस्मान भवति । अटा व्यवहितत्वात् ।। सा नपा परिभाषा कर्नव्या । न कर्तव्या । उक्तं पछी स्थानेयोगा [१.१.४९] - स्येतस्य योगस्य वचने प्रयोजनं पश्यन्न स्थानेन यथा युज्येत यतः पठ्युचारितेति ॥ . वाह ऊट् ॥ ६।४।१३२ ॥ उडादिः कस्मान भयति । आदिष्टिद्भवतीत्यादिः प्रामोति। संप्रसारणमित्यनेन यणः स्थान हियते । यो वाह अड्चनानर्थक्यं संप्रसारणेन रुतत्वात् ॥ १॥ पार उदयनमनर्थकम् । किं कारणम् । संप्रसारणेन कृतत्वात् । संप्रसारणेमेय गिरम् । का रूपमितिः पटोहः पदय । 11. ६.......... ११. 55....... ..... 111...'

·पा० ६. ४.१३२-३३५.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ ૨૨૩ गुणः प्रत्ययलक्षणत्वात् ॥ २ ॥ प्रत्ययलक्षणेन गुणो भविष्यति || एज्ग्रहणाबृद्धिः ।। ३॥ एज्यहणादृद्धिर्भविष्यति ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यहाह ऊठं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभा- पासिद्धं वहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षण इति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पचावेदम् पचामेदम् । असिद्धत्वाहिरङ्गलक्षणस्याद्गुणस्यान्तरङ्गलक्षणमैत्वं न भवतीति ॥ श्वयुवमघोनामतद्धिते ॥ ६ । ४ । १३३ ॥ श्वादीनां प्रसारणे नकारान्तग्रहणमनकारान्तप्रतिपेधार्थम् ॥ १ ॥ वादीनां संप्रसारणे नकारान्तग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अनकारान्त- प्रतिषेधार्थम् । अनकारान्तस्य मा भूत् । मघवता मघवते ॥ तथा प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीति ययेह भवति यूनः पश्येत्येवं युवतीः पश्येत्य- त्रापि स्यादिति ।। यत्तावदुच्यते नकारान्तग्रहणं कर्तव्यमिति न कर्तव्यम् । उक्तं वा ॥ २॥ किमुक्तम् | अर्वणस्तृ मघोनच न शिप्यं छान्दसं हि तदिति ॥ यदप्युच्यते तथा प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीति यथेह भवति यूनः पश्ये- त्येवं युवतीः पश्येत्यत्रापि स्यादिति लिङ्गविशिष्टग्रहणे चोक्तम् । किमुक्नम् | न वा विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणादिति । अथवोपरिष्टाद्योगविभागः करिप्यते। श्वयुवमघोनामतद्धिते | ततोऽल्लोपः । अकारस्य च लोपो भवति । ततोऽनः । अन इत्युभयोः शेषः ॥ पपूर्वहन्धृतराज्ञामाणे ॥ ६।४ । १३५ ॥ किमिदं पपूर्वादीनां पुनर्वचनमलोपार्थमाहोस्थिनियमार्थम् । कयं चालोपार्थ * ०.३.. . +१.१.८८. १.१.१..

·२२८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म. १.४.१. स्यात्कथं वा नियमार्थम् । यद्यविशेषेणालोपटिलोपयोः स प्रकृतिभावस्ततोऽसोपा- र्थम् । अथ ह्यणि टिलोपस्यैव प्रकृतिभावस्ततो नियमार्थम् || भत उत्तरं पठति | पपूर्वादीनां पुनर्वचनमल्लोपार्थम् ॥ १ ॥ पपूर्वादीनां पुनर्वचनं प्रियतेऽसोपार्थम् | अविशेषेणाप्लोपटिलोपयोः प्रकृतिभावः ।। अवधारणे ह्यन्यत्र प्रकृतिभाव उपधालोपप्रसङ्गः ॥२॥ अवधारणे हि सत्यन्यत्र प्रकृतिभाव उपधालोपः प्रसज्येत । कथम् । यदि तावदेवं नियमः स्यात्पपूर्वादीनामेवाणीति भवेदिह नियमान स्यात् सामनः वैमन इति ताक्षण्य इति प्रामोति । अथाप्येवं नियमः स्यात्पपूर्वादीनामण्येवेत्येवमपि भवेदिह नियमान स्यात् ताक्षण्य इति सामनः वैमन इति तु प्रामोति । अथाप्युभ- यतो नियमः स्यात्यपूर्वादीनामेवाण्यण्येव पपूर्वादीनामित्येवमपि सामन्यः वेमन्य इति प्रामोति | तस्मात्मुच्यते पपूर्वादीनां पुनर्वचनमलोपार्थमवधारणे ह्यन्यत्र प्रकृतिभाव उपधालोपप्रसङ्ग इति ।। आती धातोः ॥ ६।४।१४० ॥ आतोनापः ॥ १॥ आतोऽनाप इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । समासेऽनपूर्व क्को ल्यप् [७.१.३७] इति । अनाप इति किमर्थम् । खट्टायाम् मालायाम् || यद्यनाप इत्यु- च्यते कथं कायाम् । निपातनादेतत्सिद्धम् । किं निपातनम् । क्त्वायां वा प्रतिषेध इतिौ || यद्येवं नार्थोऽनाप इत्यमेन | कथं समासेऽनपूर्व को ल्यविति | निपा- सनादेतसिद्धम् । कथं हलः नः शानझौ [३.१.८३] इति । एतदपि निपानना- सिद्धम् ।। अथवा योगविभागः करिष्यते । आतः | आकारलोपो भवति । तनो धातोः । धातोथाकारस्य लोपो भवतीति ।। मन्त्रेष्वाङ्यादेरात्मनः ॥६।४।१४१ ।। मन्त्रेष्वात्मनः प्रत्ययमात्रप्रसङ्गः ॥ १॥ मन्त्रेप्वात्मनः प्रत्ययमात्रे लोपः प्रसङ्कव्यः । इहापि यथा स्यात् । मन्या * ६.१.१३४/१४४० १६०. .

·पा० ६.४.१४०-१४४.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २२५ समन्चन् । त्मनोरन्तरस्थ इति ।। यदि प्रत्ययमाने लोप उच्यते कथमात्मन एव निर्मिमीप्वेति । तस्मानार्थः प्रत्ययमात्रे लोपेन | कथं त्मन्या समचन् त्मनो- रन्तरस्थ इति । छान्दसत्वात्सिद्धम् । छान्दसमेतत् | दृष्टानुविधिश्छन्दसि भवति || आदिग्रहणानर्थक्यं चाकारप्रकरणात् ॥ २ ॥ आदिग्रहणं चानर्थकम् । किं कारणम् । आकारप्रकरणात् । आत इति वर्तते ॥ ति विशर्डिति ।। ६।४।१४२ ॥ तिग्रहणं किमर्थं न विंशतेडिति लोप इत्येवोच्येत | नैवं शक्यम् । विंशडिति लोप इतीयत्युच्यमानेऽन्त्यस्य प्रसज्येत । सिद्धोऽन्त्यस्य यस्यति लोपेनैव तत्रार- म्भसामर्थ्यात्तिशब्दस्य भविष्यति । कुतो नु खल्वेतदनन्त्यार्थ आरम्भे तिशब्दस्य भविष्यति न पुनरङ्गस्येति | तस्मात्तिग्रहणं कर्तव्यम् || अथ क्रियमाणेऽपि तिग्रहणेऽन्त्यस्य कस्मान्न भवति । निर्दिश्यमानस्याढेशा भवन्तीत्येवं न भविष्यति ।। टेः ॥ ६।४।१४३ ।। अभस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् | उपसरजः मन्दुरज इति ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कथमुपसरजः मन्दुरज इति । डित्यभस्याप्यनुबन्धकरणसामर्थ्यात् ।। १ ।। अभस्याप्यनुबन्धकरणसामर्थ्याद्भविष्यति ।। नस्तद्धिते ॥ ६।४ । १४४ ॥ नकारान्तस्य ढिलोपे सब्रह्मचारिपीटसर्पिकलापिकुथुमितैतिलिजाजलिलाङ्ग- लिशिलालिशिखण्डिमकरसझमुपर्वणामुपसंख्यानम् ।। १ ।। नकारान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारिन् पीठसपिन् कलापिन् कुथुमिन् नैनिलिन् जा- जलिन् लाङ्गलिन् शिलालिन् शिखण्डिन् मकरसमन् सुपर्वनित्येतेषामुपसंख्यानं ६.४.४८. ६.४.११. 29M.IN ·२२६ || व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० ६.१.४. कर्तव्यम् । सब्रह्मचारिन् साब्रह्मचाराः सव्रह्मचारिन् । पीठसर्पिन पैटसर्पाः पीट- सपिन् । कलापिन् कालापाः कलापिन् । कुथुमिन् कौथुमाः कुथुमिन् | नैति- लिन् नैतिलाः नैतितिन् । जाजलिन् जाजलाः जाजलिन् । लागलिन् लागताः लागलिन् । शिलालिन् शैलालाः शिलालिन् । शिखण्डिन् शैखण्डाः शिखण्डिन् | सूकरसद्मन् सौकरसद्माः सूकरसद्मन् । सुपर्वन् सौपर्वाः सुपर्वन् ।। चर्मणः कोशे ॥२॥ चर्मणः कोश उपसंख्यानं कर्तव्यम् । चार्मः कोशः ॥ अश्मनो विकारे ।। ३ ॥ अश्मनो विकार उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अदमनो विकार आइमः ॥ गुनः संकोचे ॥४॥ शौवः संकोचः॥ अव्ययानां च भव्ययानां चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । सायंप्रातिकाचर्यम् ॥ ५॥ सायंप्रातिकः पौनःपुनिकः ॥ शाश्वतिके प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । निपातनादेतत्सिद्धम् । कि निपा- तनम् । येषां च विरोधः शाश्वतिकः[२.४ ९] इति । एवं तर्हि शाश्वते प्रतिपेयो वक्तव्यः । शाश्वतम् ।। यस्येति च ॥६।४।१४८॥ इवर्णान्तस्येति किमुदाहरणम् । हे दाक्षि दाझ्या दाक्षेयः । हे दाक्षीति | यदि लोपो न स्यात्परस्य हस्यत्वे कृते सवर्णदीर्यवं प्रसज्येत । दाक्ष्येति । यदि लोपो न स्यात्परस्य यणादेशे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्रसज्येत । दाक्षेय इति । यदि लोपो न स्यात्परस्य लोपे कृते पूर्वस्य श्रयणं प्रसज्येत !! नैतानि सन्ति प्रयोजनानि । सवर्णदीर्घत्येनाप्येतानि सिद्धानि ॥ इदं तर्हि । अतिसखेरागच्छति । अनिसखेः स्वम् । यदि तोपो न स्यादुपसर्जनहस्वत्वे कृते ऽसखीति प्रतिषेधः प्रसज्येत ॥ ५.९६ १६७० +१.१.६२, ३ २.११.२.४८..

·पा० ६.५.२४८-१४९.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ यस्येत्यादी इयां प्रतिषेधः ॥ १ ॥ यस्येत्यादी इयां प्रतिषेधो वक्तव्यः । काण्डे कुचे | सौर्य नाम हिमवतः शृङ्गे ॥ स तर्हि प्रनिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । न च्यामित्यपि प्रकृतं नेत्यपि तत्राभिसंबन्धमानं कर्नव्यम् । यस्येत्यादौ लोपो भवति इयां न || इयवङ्मयां लोपो विप्रतिषेधेन ।। २ ।। इयडुबङ्भ्यां लोपो भवनि विप्रतिषेधेन । इयंकुबडोरवकाशः । श्रियो श्रियः । ध्रुवौ भ्रवः ! लोपस्थावकाशः । कामण्डलेयः मानवाहेयः । इहोभयं प्रामोति । वात्सप्रेयः लेखाभ्रेयः । लोपो भवति विप्रतिषेधेन ।। गुणवृद्धी च ॥३॥ गुणवृद्धी चेयकुबङ्भ्यां भवतो विप्रतिषेधेन । गुणवृश्योरवकाशः । चेता" गौ: । इयडुबडोः स एव । इहोभयं प्रामोति | चयनम् चायकः । लवनम् लावकः । गुणवृद्धी भवतो विप्रतिपेधेन || न वेयकुबडादेशस्वान्यविषये वचनात् || १ || न वार्थो विप्रतिषेधेन | किं कारणम् | इयडुबडनदेशस्यान्यविषये वचनात् । इयडुबडादेशोऽन्यविपय आरभ्यते । किंविषये । यणादेशविपये । स यथैव यणादेशं बाधत एवं गुणवृद्धी अपि बाधेन ।। तस्मात्तत्र गुणवृद्धिविपये प्रतिषेधः ॥ ५ ॥ तस्मात्तत्र गुणवृद्धिविपये प्रतिषेधो वक्तव्यः ।। न वक्तव्यः । मध्येऽपवादाः पूर्वा- न्विधीन्वाधन्त इत्येत्रमियङबादेशो यणादेश बाधिप्यने गुणवृद्धी न वाधिप्यते ।। सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः ॥ ६ । ४ । १४९ ॥ सूर्यादीनामणन्ने प्रसिरिङ्गान्यत्वान् ॥ 2.।। सूर्यादीनामगन्तेऽप्रसिद्धिः। सौरो बनाका! किं कारणम् | अङ्गान्यत्यात् | अण- न्तमेतदङ्गमन्यद्भवति । लोपैः कृते नाङ्गान्यत्वम् । स्थानियलावादन्यत्वं भवति ।

·२२८ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ६.४.४. सिद्धं तु स्थानिवत्प्रतिषेधात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् । स्थानिवत्मनिषेधात् ! प्रतिपिध्यतेऽत्र स्थानियद्भायो यलोपविधि प्रति न स्थानिवद्भवतीति || एवमपि न सिध्यति । किं कारणम् । शब्दान्यत्वात् । अन्यो हि सूर्यशब्दोऽन्यः सौर्यशब्दः । नेप दोषः । एकदेश- विकृतमनन्यवद्भवतीति भविष्यति ।। उपधाग्रहणानर्यक्यं च ।। ३ ।। स्थानिवद्भावे चेदानी प्रतिषिद्ध उपधाग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । अन्त्य एव हि सूर्यादीनां यकार: । किं यातमेतद्भवति । सुष्टु च यातं साधु च यात यदि प्राग्भादसिद्धत्वम् । अथ हि सह तेनासिद्धत्वमसिद्धत्वाल्लोपस्य नान्त्यो यकारो भवति । यद्यपि सह तेनासिद्धत्वमेवमपि न दोषः । नैवं विज्ञायते सूर्यादीनामङ्गा- नां यकारलोप इति । कथं तर्हि | अङ्गस्य यलोपो भवति स चेत्सूर्यादीनां यकार इति ॥ एवमपि सूर्यचरी अत्र प्राप्नोति । तस्मादुपधाग्रहणं कर्तव्यम् ।। विषयपरिगणनं च ॥ ४ ॥ विषयपरिगणनं च कर्तव्यम् ।। सूर्यमत्स्ययोङाम् ॥ ५ ॥ सूर्यमत्स्ययोडामिति वक्तव्यम् । सौरी मत्सी ।। सूर्यागस्त्ययोश्छे च ॥ ६ ॥ सूर्यागस्त्ययोदछे च डयां चेति वक्तव्यम् । सौरी सौरीयः [ आगस्ती आगस्तीयः|| तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि ॥ ७ ॥ तिष्यपुष्ययोनक्षत्राणि लोपो वक्तव्यः । तैपम् पौषम् ।। अन्तिकस्य तसि कादिलीप आद्युदात्तत्वं च ।। ८ ।। अन्तिकस्य तसि कादिलोपो वक्तव्य आधुदात्तत्वं च वक्तव्यम् । अन्तितो न . दूरात् ।। तमे तादेश्च ॥ ९॥ तमे नादेव कादेव लोपो वक्तव्यः। भने स्वं नो अन्तमः | अन्तितमो भवरोहति।। +१.१.५२.

·पा० ६. ४. १५३-१५४.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २२९ तसीत्येष न वक्तव्यो दृष्टो दाशतयेगपि हि। घौ लोपोन्तिपदित्यत्र अन्तिपत् ॥ तथाघौ येत्यथर्वसु ॥ अन्तिये च दूरके || विल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् ॥ ६ । ४ । २५३ ॥ छग्रहणं शक्यमकर्तुम् । इह कस्मान भवति । विल्बकेभ्यः । भस्येति। वर्तते ।। एवमपि विल्वकाय अत्र पामोति । तद्धितस्येति वर्तते || एवमपि विल्बकस्य विकारोऽवयवो वा बैल्वक: अत्र प्रामोति तद्धिते तद्धितस्येति वर्तते ॥ एवमपि विल्वकीयायां भवो वैल्वक: वैल्वकस्य किंचिद्वैल्बकीयम् अत्र प्रामोति | न स विल्वकात् । विल्वकादिभ्यो यो विहित इत्युच्यते न चासो विल्यकशब्दाविहितः । किं तर्हि । विल्वकीयशब्दात् || एवं तर्हि सिद्धे सति यच्छग्रहणं करोति तज्ज्ञापय- त्याचार्यो भवत्येपा परिभापा संनियोगशिष्टानामन्यतराभाव उभयोरप्यभाव इति । तस्माच्छग्रहणं कर्तव्यं छस्यैव लुग्यथा स्यात्कुको मा भूदितिः || तुरिष्टेमेयःसु ॥ ६ । ४ । २५४ ।। तुः सर्वस्य लोपो वक्तव्योऽन्त्यस्य लोपो मा भूदिति । स नर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । तुः सर्वलोपविज्ञानमन्न्यस्य वचनानर्यस्यात् ।। १ ॥ तुः सर्वलोपो विज्ञायते । कुतः । अन्त्यस्य वचनानर्थक्यान् । अन्त्यम्य लोप- वचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वा सर्वस्य भविष्यति ।। अथवा लुक्प्रकृतः सोऽनुवर्तिप्यते । अशक्यो लुगनुवर्नयिनुन् । किं कारणम् । विजयिष्टकरिटयोर्गुणदर्शनात् । विजयिष्टकरियानुगो दृश्यते । विजयिः । आमुर्ति कण्टिः ॥

·२३० || व्याकरणमहाभाप्यम् । टेः॥ ६।४ । १५५ ॥ णाविष्ठवप्रातिपदिकस्य ॥ १ ॥ णौ प्रातिपदिकस्येष्ठवद्भावो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । पुंवद्भावरभावटिलोपयणादिपरार्थम् ।। २॥ पुंवद्भावार्थम् । एनीमाचष्ट एतयति । श्येनयति । रभावार्थम् । पृथुमाचष्टे प्रथ- यति । म्रदयति । टिलोपार्थम् । पटुमाचष्टे पटयति । यणादिपरार्थम् । स्थूलमा- चष्टे स्थवयति । दवयनि ।। किं पुनरिदं परिगणनमाहोस्विदुदाहरणमात्रम् | उदाह- रणमात्रमित्याह प्रादयोऽपि हीष्यन्ते । प्रियमाचष्टे प्रापयतीति ।। भारद्वाजीयाः पठन्ति | णाविष्टवत्प्रातिपदिकस्य पुंवद्भावरभावटिलोपयणादिपर- प्रादिविन्मनो कन्विध्यर्थमिति ॥ इप्ठस्य यिट् ॥ ६। ४ । १५९ ॥ किमयं यिशब्द आहोस्विद्यकारः ! किं चातः । यदि लोपोऽप्यनुवर्तते" नतो विशब्दः । अथ निवृत्तं ततो यकारः ।। ज्यादादीयसः ।। ६।४।१६० ॥ किमर्थ ज्यात्परस्येयस आत्त्यमुच्यते न लोपः प्रकृत:** सोऽनुवर्तेत । का रूप सिद्धिः ज्यायान् । अकृद्यकार' इति दीर्घत्वं भविष्यति ॥ एवं तर्हि सिद्धे सनि यज्यात्परस्येयस आत्त्वं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येषा परिभापाङ्गवृत्ते पुन- प॒त्तायविधिरिति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पिवेर्गुणप्रतिषेधचोदितः ॥ स न यतथ्यो भवति ॥ भय किमय ज्यात्परस्येयसो दीर्घ उच्यते न अकार एयोग्येत ! का रूपसिदिः ज्यायान् । आन्तयतो दीर्घस्य दीपो भविष्यति ॥ एवं साह सिद्ध सति यहीर्घपहर्ण करोनि तज्ज्ञापयत्यागायों भवत्येषा परिभाषा भाग्यमानेन सवर्णानां महणं नेति ।। ....... 1 १५० २.११५; • ... ६.४.१५८. tt ....२५.

·पा० ६.१.१५५-१६३.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। २३१ र ऋतो हलादेर्लयोः ॥ ६।४ । १६१ ॥ कथमिदं विज्ञायते । हलादेरङ्गस्येति । आहोस्विद्धलादेकारस्येति । युक्तं पुनरिदं विचारयितुम् | नन्वनेनासंदिग्धेनाङ्गविशेषणेन भवितव्यम् | कथं कारस्य नाम हलादिः स्यादन्यस्यान्यः । अयमादिशोऽस्त्येवावयवबाची | तद्यथा । ऋगादिः अर्ध दिः शोकादिरिति । अस्ति सानीप्ये बनते । तचया । दधिभोजन- मर्थसिद्धेरादिः । दधिभोजनसमीपे । घृतभोजनमारोन्यस्यादिः । घृतभोजनसमीपे । यावता सामीप्येपि वर्तते जायते विचारणा हल्समीपस्यर्कारस्य स्यादथवा हलादे- रङ्गस्येति । किं चातः । यदि विज्ञायते इलादेरङ्गस्येति अप्रथीयान् अत्र न पामोति । अथ विज्ञायते हलाकारस्येति अनुचीयान् अत्रापि प्रामोति | उभयथा स्वचीयानित्यत्र प्रामोति । यथेच्छसि तथास्तु ।। अस्तु ताबद्धलादेरङ्गस्येति । कथमप्रथीयान् । तद्धितान्तेन समालो भविष्यति । न प्रथीयानप्रथीयानिति | भवेत्सिद्धं यदा तद्धितान्तेन समासो यदा तु खलु समासात्तद्वितोत्पत्तिस्तदा न सिध्यति । नैव समासात्तद्धितोत्पत्त्या भवितव्यम् । किं कारणम् । वहुव्रीहिणोत्तत्वान्मत्वर्यस्य । भवेद्यदा बहुव्रीहिस्तदा न स्याद्यना तु खलु तत्पुरुषस्तदा प्रामोति । न पृथुर पृथुः अयमप्यपृथुः अयमप्यपृथुः अयमनयोरप्रथीयानिति | न समासादजादिभ्यां भवि- तव्यम् । किं कारणम् | गुणवचनादित्युच्यते न च समालो गुणवचन इति । यदा तर्हि समासाद्विन्मतुपो विन्मतुबन्तादजादी तदा प्रामुन: । अविद्यमानाः पृथयो ऽपृथवः अपृथवोऽस्य सन्त्यपृथुमान् अयमप्यपृथुमान् अयमप्यपृथुमान् अयमनयोरप्रथीया- निति । नेप दोपः । अपृथव एव न सन्ति कुतो यस्या पृथव इति ॥ इह कस्मान भवति | मातयति भ्रातयति । लोपो ऽत्र वाधको भविष्यति । इदमिह संप्रचार्यम् । टिलोपः क्रियतां रभाव इति किमत्र कर्तव्यम् | परत्वाद्रभावः ।। यदि पुनरवशि- स्य रभाव उच्येत | नैवं शक्यम् | इहापि प्रसज्येत | कृतमाचष्टे कृतयतीति । एवं तर्हि परिगणनं कर्तव्यम् | पृथुमदुकृशभृशदृढपरिढानामिनि वक्तव्यम् ।। + प्रकृत्यैकाच् ॥ ६ । ४ । १६३ ॥ प्रकृत्यैकाजिति किमिष्टेमेयःस्वाहोस्विदविशेषेण | किं चातः । यद्यविशेपेण ·*** २३२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ६.४.१, स्वी खी* गौवम्। अधुनेत्यत्रापि प्रामोति | स्विखिनावेव न स्तः । कथम् । उक्तमेनदेकाक्षराकृतो जातेः सप्तम्यां च न तो स्मृतौ । स्ववान् खवानित्येव भवितव्यम् । शोवभिति परत्वादैनागमे कृते टिलोपेन भवितव्यम् । अधुनेनि समकृतिकस्य सप्रत्ययकस्य स्थाने निपातनं क्रियते ।। इह तर्हि पामोति | द्रव्यम् । यस्येत्यादौ प्रकृतिभावः । यस्येति यस्य लोपप्रामिस्तस्य प्रकृतिभावो न चैनानि पस्येत्यादो ।। एवमपि श्रिये हितः श्रीयः - ज्ञा देवतास्य स्थालीपाकस्य ज्ञ:55 स्था- लीपाक इत्यत्र प्रामोति । तस्मादिष्ठे मेयःसु प्रकृतिभावः ।। अथेठेमेयःमु प्रकृतिभावे किमुदाहरणम् । प्रेयान् प्रेयः । नैतदस्ति । प्रादीनाम- सिद्धत्वान भविष्यति || इदं तर्हि । श्रेयान् श्रेष्ठः प्रकृन्यकाजिप्टेमेयःनु चेदेकाच उच्चारणसामर्थ्यादवचनात्मकृतिभावः ॥ १॥ प्रकृत्यैकानिठेमेयःसु चेत्तन्न । किं कारणम् । एकाच उच्चारणसामर्थ्यादन्न- रंणापि वचनं प्रकृतिभावो भविष्यति ।। विन्मतोस्तु लुगर्यम् ।। २ ।। विन्मनोस्तु लुगर्थ प्रकृतिभावो वक्तव्यः । | सग्वितरः सनीयान् | अग्वितमः मनिटः । सुग्यत्तरः सुचीयान् । स्रुग्यत्तमः झुविष्ठः । ननु च विन्मतोर्तुष्टि- तोप याधिप्यने ।। कथमन्यस्योच्यमानमन्यस्य वाधकं स्यात् । असति सल्यपि संभये याधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् । यथैव खल्बपि विन्मतोतुं म्लिोपं याधन एवं नस्तदिने [१४.४] इत्येतमपि वाधेत । यतरो नौ ब्रह्मीयान् । बमयत्तर इति ।। यत्तायदुच्यते कयमन्यस्योच्यमानमन्यस्य बाधकं स्यादिनी नायदर्य प्रष्टव्यः । यदि नाई विन्मतोर्नुमोच्येत किमिद स्यादिति | टिलोप इत्याह टिलोपनामाने टिलोपे पिन्मनो गारभ्यने स पापको भविष्यति । यदप्युच्यः नेम्मान सल्यपि संभये याधनं भवत्यस्ति च संभयो यदुभयं स्यादिति सत्यपि मभरे यापनं भयनि । तद्यया । दधि मानणेभ्यो दीयतां न कौण्डिन्या- यनि सत्याप भये अधिदानम्य नगदान मियनं भवति । एयमियापि सत्यपि मभये पिन्मनो फ्टिनोपं यामिप्यने । यदप्युच्यते यथय ग्पल्यपि पिन्मनोस्टितोपं 17. 1.1.101... ५......... .......... tt६.1.1. .

·पा. ६.४.१७०-२७१.] 11 व्याकरणमहामाप्यम् ।। २३३ वायत एवं नस्तद्धित इत्येतमपि बाधेनेति न बाधते । किं कारणम् | येन नामाप्ने तस्य वाधनम् ! नानाप्ने टिलोपे विन्मतो गादभ्यते नस्तद्धित इत्येतस्मिन्पुनः प्राने चापाप्ने च । अथवा पुरस्तादपचादा अनन्तरान्विधीन्यायन्त इत्येवं बिन्मनोर्नु- क्टिलोप बाधिष्यवे नस्तद्धित इत्येते न बाधिष्यते || यदि तर्हि विन्मतो क्लिोपं बाधते पयिष्ट इति न सिध्यति पयलिष्ट इति पानोति । यथालक्षणमप्रयुक्त इति । प्रकृत्याके राजन्यमनुप्ययुवानः ।। ३ ।। राजन्यमनुष्ययुवानोऽके प्रकृत्या भवन्तीति वक्तव्यम् । राजन्यकम् मानुप्य- कम्* यौवनिका ॥ न मपूर्वोऽपत्येऽवर्मणः ॥ ६ । ४ । १७० ॥ मपूर्वप्रतिषेधे वा हितनामः ।। १ ॥ मपूर्वालतिषेधे वा हितनान्न इति वक्तव्यम् | आरोहितो वे हैतनामः । आरो- हितो वै तनामनः । समानो हैवनामः | लमानो देतनामन इति च ॥ ब्राह्मोऽजातौ ।। ६।४ । १७१ ॥ अथ किमिदं ब्राह्मस्याजातायनो लोपार्थं वचनमाहोस्विनियमार्थम् | कथं च लोपार्थं स्यात्कथं वा नियमार्थन् । यदि तावदपत्य इति वर्तते ततो नियमार्थम् । अथ निवृत्तं ततो लोपार्थम् || अत उत्तरं पठति । ब्राह्मस्याजाती लोपार्थं वचनम् ।। १ ।। ब्रामस्याजाती लोपार्थ वचनं क्रियते ! अपत्य इति निवृत्तम् ।। तत्रापासविधाने प्रातप्रतिषेधः ॥ २ ॥ तत्रांप्राप्तस्य डिलोपस्व विधाने प्राप्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । ब्राह्मणः ।। न वा पर्युदाससामर्थ्यात् ।। ३ ।। न वा वक्तव्यः । किं कारणम् | पर्युदाससामर्थ्यापर्युतानोऽत्र भविष्यनि ।। अस्त्यन्यत्पर्युदासे प्रयोजनम् । किम् | या जातिरेव नापत्यम् । बायोपधि गति ।। 4 .; (६.४.१२). . ६.१.११४४. 30-III ·२३४ || व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ६.४.१. न वा अत्रेप्यते । अनिष्टं च प्रामोतीष्टं च न सिध्यति || एवं तर्खनुवर्तनेऽपत्य इति न त्वपत्य इत्यनेन निपातनमभिसंबध्यते । ब्राह्म इति निपात्यतेप्रत्येऽजाता- विति किं तार्ह । प्रतियोऽभिसंबध्यते । ब्राह्म इति निपात्यते ऽपत्ये जातो नेति ।। कामस्ताच्छील्ये ।।६।४ । १७२ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न नस्तद्धिते [१४४] इत्येव सिद्धम् । न सिध्यति ! अन- णीति प्रकृतिभावः प्रसज्येत । अणीत्युच्यते णवायम् ॥ एवं तर्हि सिद्धे सनि यनिपातनं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यस्ताच्छीलिके णेऽण्कृतानि भवन्तीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । चौरी तापसीत्यणन्तादितीकारः सिद्धो भवति ।। .. दाण्डिनायनहास्तिनायनाणिकब्रह्माशिनेयवासिनायनिभ्रीणहत्य- घेवत्यसारवैक्षाकमैत्रेयहिरण्मयानि ॥६।४।१७४ ॥ अत्र प्रोणहत्ये किं निपात्यते । यकारादौ तद्धिते तत्वं निपात्यते । भ्रीणहत्ये तत्वनिपातनानर्थक्यं सामान्येन कृतत्वात् ॥ २॥ भ्रीणहत्ये तत्वनिपातनमनर्थकम् । कि कारणम् । सामान्येन कृतत्वान् सामान्यनयात्र तत्वं भविष्यति हनस्तोचिण्णलोः [७. ३. ३२] इति ।। ज्ञापकं तु तद्धिते तत्वप्रतिषेधस्य ।। २ ।। एवं ताई ज्ञापयत्यानाय न नद्धिते तत्वं भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । श्रीणतः पार्चन इत्यत्र तत्वं न भवति ।। पेक्ष्वाकस्य स्वरभेदान्निपातनं पृथक्वेन ॥ ३ ॥ ऐत्याकस्यः स्वरभेदानिपातनं पृथक्केन कर्तव्यम् । ऐक्ष्वाकः ऐक्ष्वाकः ॥ एकशुन्या निर्देशासिद्धम् ॥ ४ ॥ एकभुनिः स्यरसर्वनाम यया नपुंमकं लिङ्गसर्वनाम || अय मैत्रेये किं निपात्यने । . . . .......... - ·पा० ६. ४. १७२-१७४.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २३५ मैत्रेये ढजि यादिलोपनिपातनम् ॥ ५ ॥ मैत्रेये दबि यादिलोपो निपात्यते ।। इदं मित्रयुशब्दस्य चतुर्ग्रहणं क्रियते । गृष्ट्यादिपु प्रत्ययविध्यर्थं पाठः क्रियते । द्वितीयेऽध्याये यस्कादियु लुगथ ग्रहणं क्रियते। । सप्तमेऽध्याय इयादेशार्थम् । इदं चतुर्थ यादिलोपार्थम् । दिर्ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । विदादिषु प्रत्ययविध्यर्थं पाठः कर्तव्यः । तत्र नैवार्थो लुका नापि यादिलोपेन । इयादेशेनैव सिद्धम् || नैवं शक्यम् । इह हि मैत्रेयक: मैं ६ संघ इति संघाङ्कालक्षणेष्वज्यभित्रामण् [४.३.१२७] इत्यणप्रसज्येत ।। हिरण्मये किं निपात्यते । हिरण्मये यलोपवचनम् ॥ ६॥ हिरण्मये यलोपो निपात्यते | हिरण्मयं कलशं विभर्पि ॥ अथ हिरण्यये किं निपात्यते।। हिरण्ययस्य च्छन्दसि मलोपवचनात्सिद्दम् ॥ ७ ॥ हिरण्यये छन्दसि मलोपो निपात्यते । हिरण्ययी नो नयतु । हिरण्ययाः पन्थान आसन् । हिरण्ययमासनम् ।। इति श्रीभगवत्पतञ्चलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये पाटस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे चतुर्थमाह्निकम् ।। पादश्च समाप्तः ॥ || पष्टोऽध्यायः समाप्तः || 1.३.२. ४. २. १३६. + २.४.१३. २.१.६३ ६.४.१७४. ६१.१.२०४; २. ४. ६४. 11 ६.४.२०५० ·अनुनामिकपरयोर्युयोर्महणं न चेतावनुनासिकपरौ || यद्यनुनामिकपरयोहणं युवोरनाको ॥ ७ ॥ १ ॥ १ ॥ युवोरनाकावित्युच्यते कयोर्युबोरनाको भवनः । प्रत्यययोः । कथं पुनरङ्गस्ये- त्यनुवर्तमाने प्रत्यययोः स्याताम् । युशब्दयुशम्दान्तमेतद्विभक्तावङ्गं भवति । यदि युशब्दवुशब्दान्तस्याङ्गस्यानाको भवतः सर्वादेशौ प्रामुत: निर्दिश्यमान- स्यादेशा भवन्तीत्येवं न भविष्यतः । यत्र तर्हि विभक्तिनास्ति । नन्दना कारिकेति।। अत्रापि प्रत्ययलक्षणेन विभक्तिः । यत्र तह प्रत्ययलक्षणं नास्ति | नन्दनप्रियः कारकप्रिय इति । मा भूनां यासौ सामासिकी विभक्तिस्तस्यां यासौ समासादिम- क्तिस्तस्यां भविष्यतः । न वै तस्यां युशम्युशब्दान्तमद् भवति । भवेद्यो युशम्बु- शब्दाभ्यामङ्गं विशेषयेत्तस्यानन्त्ययोर्न स्यातां वयं खल्बलेन युशब्दवुशब्दौ विशेष- यियामः । अङ्गस्य युवोरनाको भवतो यत्रतत्रस्थयोरिति । यत्र तर्हि समासाद्विभ- तिर्नास्ति । नन्दनदधि कारकदाधि ॥ एवं तर्हि न चापरं निमित्तं संज्ञा च प्रत्ययलक्षणेन । न चेह पर निमित्तमाश्रीयते । अस्मिन्परतो युवोरनाको भवत इति । किं तर्हि । अङ्गस्य युवोरनाको भवत इति । अङ्गसंज्ञा च भवति प्रत्ययलक्षणेन ॥ अथवा तयोरेच यदङ्गं तन्निमित्तत्वेनायि- प्यामः । कथम् । अङ्गस्येति संबन्धसामान्ये पठी विज्ञास्यते । अगस्य यो चाङ्गस्य युधू । निमित्तम् । ययोर्युवोरङ्गमित्येतद्भवति । कयोतिद्भवति । प्रत्यययोः।। युवीरनाकाविति पेडातुपतिषेधः ॥ २॥ युवोरनाकाविति चेद्धानुप्रतिषेधो वक्तव्यः । युवा युतः युतवान् युनिः ।। भुज्यवादीनां च ॥ २॥ मुज्यवादीनां च प्रतिषेधो वक्तव्यः । भुज्युः । कंयुः शंयुरिति" || अनुनासिकपरत्वात्सिद्धम् ॥ ३ ॥ युयू कि . . ७३ १३, ११.३. *. ५.२.२३८ ·- पा० ७.१.१.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। ૨૩૭ नन्दनः कारकः अत्र न प्रामुतो न ह्येताभ्यां युशब्युशन्दाभ्यामनुनासिकं परं पक्ष्यामः | अनुनासिकपरत्वादिति नैवं विज्ञायते अनुनासिकः पर आभ्यां तावि- मावनुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वादिति । कथं तर्हि | अनुनासिकः परोऽनयो- स्ताविमावनुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वादिति || यचनुनासिकपरयोHहणमित्संज्ञा प्रामोति । तत्र को दोपः ।. तत्र डीबुमोः प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ ङीवुमोः प्रतिषेधो वक्तव्यः। नन्दनः कारकः । नन्दना कारिका ! उगिलक्षणी ङीवुमौ प्रामुतः ॥ धावन्तस्य च ॥ ५ ॥ धात्वन्तस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः | दिवु सित्रु ।। पिट्टिकरणं तु ज्ञापकमुगित्कार्याभावस्य ।। ६॥ यदयं युशब्दबुशब्दौ पिट्टितौ करोति शिल्पिनि प्युन् [३.१.१४५] द्युद्युलो तुट्वेति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न युवोरुगित्कार्यं भवतीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । पिट्टिकरण एतत्प्रयोजनं पिट्टित इतीकारो यथा स्यात् । यदि चात्रोगित्कार्य स्यात्पिट्टित्करणमनर्थकं स्यात् । पश्यति त्वाचार्यों न युवोरुगित्कार्यं भवतीति ततो युशब्दवुशब्दौ पिट्टितौ करोति ।। न वा पित्करणं डीविधानार्थम् || ७ ॥ नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्ति यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । पित्करणं क्रियते डीविधानार्थम् | पित इति डीप्यथा स्यात् ।। टित्करणमनुपसर्जनार्थम् ॥ ८ ॥ टित्करणेऽप्यन्यत्प्रयोजनमस्ति । किम् । अनुपसर्जनाट्टिन इतीकारो यथा स्यात् । टिनोऽनुपसर्जनानयत्युगित उपसर्जनाचानुपसर्जनाच || एवं ताई विप्रतिरोधात्तु टापो बलीयस्त्वम् ।। ९॥ विप्रतिषेधात्तु टापो बलीयस्त्वं भविष्यनि । टापोऽवकाशः । खट्वा माला । डीपोऽवकाशः । गोमती यवमती | इहोभयं पानोति | नन्दना कारिका | टाभवनि ६४....... .

·२३८ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० ५.१.१. विप्रतिषेधेन || नैप युक्तो विप्रतिषेधः । विप्रतिषेये परमित्युच्यते पूर्वश्र वापरो डीप् | डीपः पर टाकरिष्यते । सूत्रविपर्यासः कृतो भवति ।। एवं तटुंगिनी डीभवतीत्यत्राप्यतष्टावित्यनुवर्तिप्यते । पषमप्यकारान्तादुगित इहैव स्यात् नन्दना कारिका गोमती यवमतीत्यत्र न स्यात् ।। एवं तर्हि संबन्धानुवृत्तिः करिष्यने । अनाद्यतटाप् [५.१.४] ! ऋनेभ्यो डीप् [५] अतटाप् | उगितश्च [६] डोभवनि अतष्टाप् । वनो र च [७] | बनो डोभपति उगितोजष्टाप् । पादोऽन्यतरस्याम् [८] डीभवति उगित अनष्टाप् | तत ऋवि | ऋचि च टाम्भवति । उगितोऽन इति निवृत्तम् । तत्रायमप्यों द्विष्टाग्रहणं न कर्तव्यं भवति | प्रकृतमनुवर्तते ॥ सिध्यत्येयं यत्त्विदं वात्तिककारः परति विप्रतिषेधात्तु टापो वलीयस्त्वमित्येतदसं- गृहीतं भवति । एतच्च संगृहीतं भवति । कथम् । इष्टवाची परशब्दः । विप्र- तिषेधे परं यदिष्टं तद्भवतीति ।। धात्वन्तस्य चार्थवद्हणात् ।। १० ॥ अर्थवतोयुवोग्रहणं न च धात्वन्तोऽर्थवान् ।। नुम्विधौ झल्ग्रहणम् ।। ११ ।। नुम्विधौ झल्यहणं कर्तव्यम् | झलन्तस्योगित इप्यते । उगिदचा सर्वनाम- स्थानेऽधातील इति || तचावदयं कर्तव्यं लिगविशिष्टप्रतिषेधार्थम् ॥ १२ ॥ प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीति ययेह भवति गोमान यवमानेवं गोमती यवमतीत्यत्रापि स्यात् ।। न वा विभक्तो लिङ्गविशिष्टाग्रहणात् ॥ १३ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । विभक्तौ लिङ्गविशिष्टग्रहणं नेत्येषा परिभाषा कर्तव्या ।। कः पुनरत्र विशेष एपा या परिभाषा क्रियेत झल्यहणं वेति ! अवयमेपा परिभाषा कर्तव्या | बहून्येतस्याः परिभापायाः प्रयोजनानि | कानि । प्रयोजनं शुनः स्वरे ॥ १४ ॥ ययेह भवति श्रुना शुन एवं शुन्या शुन्या इत्यत्रापि स्यात् ।। ११.२. . १.१.९. * 4.१.४२३.१.३०६१.१७४, ·पाप ७. १.१.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। २३९ ३ यूनः संप्रसारणे ॥ १५ ॥ यूनः संप्रसारणे प्रयोजनम् | यथेह भवति यूनः पश्येत्येवं युवतीः पश्ये- त्यत्रापि स्यात् ।। उगिदचां नुम्बिधौ ॥ १६ ॥ उगिदचां नुम्बिधौ प्रयोजनम् | यथेह भवति। गोमान् यवमानेवं गोमती यव- मतीत्यत्रापि स्यात् ।। अनडुहश्चाम्विधौ ।। १७ ॥ अनडुहचाम्विधौ प्रयोजनम् । यथेह भवति अनड्डानित्येवमनडुहीत्यत्रापि स्यात् । न वा भवत्यनडाहीति । भवत्यन्येन यत्नेन | आमनडुहः स्त्रियां वेति । लिङ्गविशिष्टग्रहणादीकारान्तस्य प्रामोति ॥ पथिमथोरावे ॥ १८ ॥ पथिमथोरात्वे प्रयोजनम् । यथेह भवति॥ पन्थाः मन्था एवं पथी मथीत्यत्रापि प्रामोति । न केवलः पथिशब्दः स्त्रियां वर्तते | उपसमस्तस्तर्हि वर्तते | सुपथीति ॥ पुंसोऽसुकियौ ।। १९ ॥ पुंसोऽसुविधौ प्रयोजनम् । यथेह भवति पुमानेवं पुंसीत्यत्रापि स्यात् । न केवलः पुंशब्दः स्त्रियां वर्तते । उपसमस्तस्तार्ह वर्तते । सुपुंसीति ।। सख्युर्णित्त्वानडौ ।। २० ॥ सख्युणिचान प्रयोजनम् । यथेह भवति सखा सखायो सखाय एवं सखी सख्यौ सख्य इत्यत्रापि प्रामोति || भवद्भगवदघवतामोद्भावे || २१ ॥ भवद्भगवदघवतामोद्भावे प्रयोजनम् । यथेह भवति भोः भगोः अघो इत्येवं भवति भगवति अघवतीत्यत्रापि स्यात् ।। एतान्यस्याः परिभापायाः प्रयोजनानि यदर्थमेपा परिभाषा कर्तव्या । एतस्यां च सत्यां नार्थो झल्ग्रहणेन ।। + ६.४ १३३. ७.१. ८५. +.१.७०. ५.८, ६२ १.१. 10...९८. ०.१.८८. १८.६.२. ६०.१.०८*. 11 ०.१.८५.. 1 ·२४० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ७.१.१. तदेतदनन्यार्थ झल्पहणं कर्तव्यं नुम्प्रतिषेधो वा वक्तव्यः ॥ उभयं न वक्त- व्यम् । उपरिष्टाज्झल्ग्रहणं क्रियते तत्पुरस्तादपकृप्यते । एवमपि सूत्रविपर्यासः कृतो भवति ॥ एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । उगिदचां सर्वनामस्थाने ऽधातोः [७.१.७०] । युजेरसमासे [७१] | ततो नपुंसकस्य । नपुंसकस्य नुम्भ- वति । झल इत्युभयोः शेषः । ततोऽयः । अजन्तस्य च नपुंसकलिङ्गस्य नुम्भवति ॥ यद्यपि तावदेतदुगित्कार्य परिहतमिदमपरं प्रामोति । शावनितरा पातनितरा । उगितो नद्या घादिषु इस्वो भवतीत्यन्यतरस्यां हस्वत्वं प्रसज्येत नित्यं चेप्यते । उगितो या नद्येवमेतद्विज्ञायते । उगित एपा नदी । उगितो या परा । अत्र चैत्र दोषो भवत्युगितो ह्येषा परा नद्यैषुमतितरायां च प्रामोति | उगितः परा या विहिता । उगित एषा विहिता । उगित इत्येवं या विहिता । एवमपि भोगवर्तित- रायां। दोपो भवति । भोगवतितरा भोगवतीनरा | तस्मादुगिनो या नद्युगिनो या विहितेत्येवमेतद्विज्ञास्यते । एवं विज्ञायमाने शातनितरायां दोष एव ।। सिद्धं तु युवीरनुनासिकत्वात् ।। २२ ।। सिद्धमेतन् । कथम् । यकारवकारयोरेवेदमनुनासिकयोहणम् । सन्ति हि यणः सानुनासिका निरनुनासिकाय !! आयनेयीनीयियः फळखछयां प्रत्ययादीनाम् ॥ ७ ॥ १ २ ॥ आयनादिपूपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्ध्यर्थम् ॥ १ ॥ आयनादिपूपदेशिवगावो वक्तव्यः । उपदेशावस्थायामायनादयो भवन्तीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । स्वरसियर्थम् । उपदेशावस्थायामायनादिविष्टः स्वरो यया स्यादिति । शिलेयम्" तैत्तिरीयः । अक्रियमाणे ह्युपदेशिवद्भावे प्रत्ययमज्ञासंनियोगेनाद्युदात्तस्ये कृत आन्तर्यत आदेशा अस्वरकाणामस्व- रकाः स्युः॥ +३.३.११००४.१.१५. ६५.२. ९४, १.३.१२० १.१.१५, ६.१.२४८. ५३.२२. tt .. १. २०१० १.१.१३. . - ·पा० .७. १. २-३.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। २४१ न वा क्वचिच्चिकरणादुपदेशिवचनानर्थक्यम् ।। २॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । कचिचित्करणात् । यदयं कचिद्धादींश्चितः करोत्यग्राद्यद्धच्छौ च [४.४.११६; ११७] तज्ज्ञापयत्याचार्य उपदेशावस्थाया- मायनादयो भवन्तीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । चित्करण एतत्प्रयोजनं चितः [६.१.१६३] इत्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यादिति । यदि चोपदेशावस्थायामायनादयो भवन्ति ततश्चित्करणमर्थवद्भवति || तत्रोणादिप्रतिषेधः ॥ ३ तत्रोणादीनां प्रतिपेधो वक्तव्यः । शङ्खः शण्ड इति ॥ धातोयाचनात् ॥ ४॥ अथवा यदयमृतेरीयङ् [३. १. २९] इति धातोरीयडं शास्ति तज्ज्ञापयत्या- चार्यों न धातुप्रत्ययानामायनादयो भवन्तीति । यदि हि स्युर्ऋतेश्छङित्येव बे- यात् ।। सिद्धे विधिरारभ्यमाणो ज्ञापकार्यो भवति न चर्ते छङा सिध्यति । छडि सति बलादिलक्षण इट्सज्येत । इटि कृतेऽनादित्वादादेशो न स्यात् ॥ इद- मिह संप्रधार्यम् । इट्रियतामादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादिडागमः । नित्य आदेशः । कृतेऽपीटि प्रामोत्यकृतेऽपि । अनित्य आदेशो न हि कृत इटि प्रामोति । किं कारणम् । अनादित्वात् । अन्तरङ्गस्तादेशः । कान्तरङ्गता । इदानीमेव ह्युक्तमायनादिपूपदेशिववचनं स्वरसिद्ध्यर्थमिति । तदेतदृतेरीयकचनं ज्ञा- पकमेव न धातुप्रत्ययानामायनादयो भवन्तीति ।। प्रातिपदिकविज्ञानाच पाणिनेः सिद्दम् ॥ ५ ॥ प्रातिपदिकविज्ञानाच्च भगवतः पाणिनेराचार्यस्य सिद्धम् | उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ झोऽन्तः ॥ ७ । १ ।३ ॥ झादेशे धात्वन्तप्रतिषेधः ॥ १॥ झादेशे धात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । उज्झिता उज्झितुमिति ॥ प्रत्ययाधि- 31M.II ·२४२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ७. १.१. कारासिद्धम् । प्रत्यययहणं प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । आयनेयोनीयियः फढख- छयां प्रत्ययादीनाम् [७.१.२] इति ।। प्रत्ययाधिकारात्सिमिति वेदनादेरादेशवचनम् ॥ २॥ प्रत्ययाधिकारासिद्धमिति चेदनादेरादेशो वक्तव्यः । अपि नः श्वो विजनिप्य- माणाः पतिभिः सह शयान्तै ॥ एवं तार्ह प्रत्ययग्रहणमनुवर्तत आदिग्रहणं निवृत्तम् । कथं पुनः समासनिर्दिष्टानामेकदेशोऽनुवर्तत एकदेशो वा निवर्तते । असमासनिर्देशात्सिम् ॥ ३ ॥ असमासनिर्देशः करिष्यते । प्रत्ययस्यादीनामिति ॥ स तीसमासनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः क्रियते न्यास एव | कथम् | अविभक्तिको निर्देशः। प्रत्यय आदीनामिति ॥ तत्र शयान्ता इत्यनकारान्तत्वादङ्गस्याद्भावप्रतिषेधः ॥ ४ ॥ तत्रैतस्मिन्प्रत्ययग्रहणेऽनुवर्तमान आदिग्रहणे निवृत्ते शयान्ता इत्यनकारान्त- स्वादङ्ग स्याद्भावः प्रामोति। तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ।। सिमनानन्तर्यादनकारान्तेनाद्भावनिवृत्तिः ॥ ५ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । अनानन्तर्यादनकारान्तेनाद्भावो न भविष्यति ॥ कथं कृत्वा चोदितं कथं कृत्वा परिहारः । अनकारान्तग्रहणं प्रत्ययविशेषण- मिति कृत्वा चोदितं झकारविशेषणमिति कृत्वा परिहारः । यद्यनकारान्तमहणं झकारविशेपणं शेरते अत्र न पामोति।। तल रुटि संनियोगवचनात्सिम् ॥ ६ ॥ तत्र रुटि संनियोगः करिष्यते । क एप यत्नचोद्यते संनियोगो नाम | चकारः कर्तव्यः । रुट्स । किं च | यच्चान्यलामोति । किं चान्यत्मामोति | अद्भावः ।। स तर्हि चकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः। योगविभागः करिष्यते । शीङः । शीड उत्त- रस्य झस्याद्भवति । ततो रुट् । रुव भवति शीड इति ॥ एवमपि पर्यायः प्रस- ज्येत । एवं तयशम्दस्य रुटं वक्ष्यामि । तदच्शब्दग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । अदभ्यस्तात् [७. १. ४] इति । तदै प्रथमानिर्दिष्टं पष्टोनिर्दिष्टेन चेहार्यः । शीड इत्येषा पञ्चम्यदिति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१. १. ६७] इति । ++.१.५.

·पा० ७. १. ६.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। २२३ शीङो रुट् ॥ ७।१।६ ॥ रुटि दृशिगुणप्रतिषेधः ॥ १॥ रुटि दृशिगुणः प्रामोति ] अदृअन्नस्य केतव इति | तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ न वक्तव्यः । परस्मिनिति क्रुिति च [१.१.५] इति प्रतिषेधो भविष्यति । एव- मप्यदृश्रमस्य केतव इत्यत्र प्रामोति || एवं तर्हि पूर्वान्तः करिष्यने । पूर्वान्ते शीङो गुणविधिः ॥ २ ॥ पूर्वान्ते शीडो गुणो विधेयः । शेरते | सूत्रं च भिद्यते ।। यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं रुटि दृशिगुणप्रतिषेध इति | पूर्वान्तेऽन्येप दोपः | कथम् । अयं वृशि- गुणः प्रतिषेधविपय आरभ्यते स यथैव किति चेत्येतं प्रतियेथं वायत एवमनुपधाया अपि प्रसज्येत । तस्मादुभाभ्यामेव दृशेरक्प्रत्ययान्तरं वक्तव्यं पितरं च दृशेयं मातरं च दृशेयमित्येवमर्थम् ।। झादेशादाड्डेटि ॥ ३॥ झादेशादाड्डेटि भवति विप्रतिषेधेन | झादेशस्यावकाशः । लुनते लुननाम् अलुनत । आटोऽवकाशः | पताति दिद्युत् । उदधि च्यावयाति | इहोभयं प्रामोनि । अपि नः श्वो विजनिप्यमाणाः पतिभिः सह शयान्तै | आड्डेटि भवति विप्रतिषेधेन || स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वा नित्यत्वादाटः॥ ४ ॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् । नित्यत्वादाटः । नित्य आडागमः | स कथं नित्यः । यद्यनकारान्तग्रहणं झकारविशेषणन् । अथ हि प्रत्ययविशेषणं झादेशो ऽपि नित्यः ॥ अन्तरङ्गलक्षणवाच ।। ५ ।। अन्तरङ्गः खल्वप्याडागमः । कथमन्तरङ्गः । यदि प्रान्लादेशाद्धावधिकारः । अथ हि लादेशे धात्वधिकारोऽनुवर्तत उभयं समानाश्रयम् ।। यद्येवांनकारान्तहणं प्रत्ययविशेषणमथापि लादेशे धात्यधिकारोऽनुवर्नन उभययापि पूर्वविनिषेधेन 1३.१.८६. ३.१.५८% 30.1.८२.१.१६. ....... tom ...३१.८.

·एवं सति नित्य ऐस्भावः । कृतेऽप्येचे प्रामोत्यकृतेऽपि प्रामोति । नित्यत्लादेस्त्वे २४४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७.१.१. 'नार्थः । कथम् । बहुलं छन्दसि [२.४.७३] इत्येवमत्र शपो लुन भविष्यति । तत्रानत इति प्रतिषेधो भविष्यति || वेत्तेर्विभापा ।। ७।१ । ७ ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ७।१।८॥ अतो भिस ऐस् ।। ७।१।९ ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ७ ॥१।१०॥ इदं बहुलं छन्दसीति दिः क्रियते । एकं शक्यमकर्तुम् | कथम् । यदि तावत्पूर्व क्रियते परं न करिप्यते । अतो भिस ऐसित्यत्र बहुलं छन्दसीत्येतदनुवर्तिप्यते । अथ परं क्रियते पूर्व न करिप्यते । बहुलं छन्दसीत्यत्र रुडप्यनुवर्तिप्यते ।। अपर आह | उभे बहुलग्रहणे एक छन्दोग्रणं शक्यमकर्तुम् | कथम् । इदमस्ति । वेत्तेर्विभाषा | ततश्छन्दसि । छन्दसि च विभाषा | ततोऽतो भिस ऐस्भवति । छन्दसि विभाषेति ।। अतो भिस ऐस् ॥ ७॥१॥९॥ इह वृक्षैः प्लक्षैरिति परत्वादेत्त्वं प्रामोति । ऐस्भाव इदानी व भविष्यति । कृत एवे भौतात् कृत एच्चे भूतपूर्वमकारान्तमित्यैस्भविष्यति । ऐस्तु नित्यस्तथा सति ।। . कृते विहतनिमित्तत्वादेत्त्वं न भविष्यति ।। एवं भिसि परवावेदत ऐस्व भविष्यति । कृत एवे भौतपूर्यादैम्नु नित्यस्तथा सति ।। ३.०३.

·पा० ७. १. ७-१३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २१५ नेदमदसोरकोः ॥ ७।१।११ ॥ इमो द्वौ प्रतिषेधावुच्येते | उभी शक्याववक्तुम् । कथम् । एवं वक्ष्यामि | इद- मदसोः कादिति । तनियमाथं भविष्यति । इदमदसोः कादेव नान्यत इति || टाङसिङसामिनात्स्याः ।।७।१।१२॥ किमर्थमिनादेश उच्यते न नादेश एवोच्येत | का रूपसिद्धिः वृक्षेण प्लक्षेण | एत्त्वे योगविभागः करिप्यते । कथम् | इदमस्ति । बहुवचने झल्येत् [७.३.१०३] ओसि च [१०४] । तत आङि च | आङि च परतो त एत्त्वं भवति । वृक्षण प्लक्षेण | तत आपः संबुद्धौ च [१०६] । आप आङि चौसि चेति || नैवं शक्यम् । इह हि अनेनेतीद्रूपलोपः प्रसज्येतां । झलि लोपः करिष्यते । न शक्यो झलि लोपः कर्तुम् । इह हि दोपः स्यात् । अया विष्ठेति ॥ एवं तर्ख- न्लोपापवादो विज्ञास्यते । कथम् । एवं वक्ष्यामि । अन् ने चापि चेति । तन्न- कारग्रहणं कर्तव्यम् | न कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव | लुप्तनिर्दिष्टो नकारः । यद्येवं नोपधाया इति दीर्घत्वं प्रामोति । सौत्रो निर्देशः । अथवा नपुंसकनिर्देशः करिष्यते ॥ अथ किमर्थमादुच्यते न अदेवोच्येत । का रूपसिद्धिः वृक्षात् प्लक्षात् । सव- दीर्घत्वेन सिद्धम् * । न सिध्यति । अतो गुणे पररूपमिति पररूपत्वं प्रामोति । अकारोच्चारणसामर्थ्यान्न भविष्यति ॥ यदि प्राप्नुवन्विधिरुच्चारणसामर्थ्यानाध्यते सवर्णदीर्घत्वमपि न प्रामोति । नेप दोपः । यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधि- र्वाध्यते यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासो वाध्यते । पररूपं प्रत्यकारोच्चारणमनर्थक सवर्णदीर्घत्वस्य पुनर्निमित्तमेव ।। र्यः ।। ७।१।१३ ॥ किमिदं चतुर्थंकवचनस्य ग्रहणमाहोस्वित्सप्तम्येकवचनस्य ग्रहणम् । कुतः . + ७.२. १९३. ६.४.८. * ०.२.३९. ६.१.१०१. ६. १. ९७.

·| व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ७.१.१. स्यात् सदेहः । समानो निर्देशः ।। चतुर्थंकवचनस्य ग्रहणम् । कथं ज्ञायते | लक्षणप्रतिप- दोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । इहापि तर्हि चतुर्येकवचनस्य ग्रहणं. डेरानद्याम्नीभ्यः [७.३.११६] ।। एवं तर्हि व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिन हि संदे- हादलक्षणमितीह चतुर्येकवचनस्य ग्रहणं व्याख्यास्यामस्तत्र सप्तम्येकवचनस्येति ॥ सर्वनाम्नः स्मै ॥ ७ । १ । १४ ॥ अश एकादिष्टात्स्मायादीनामुपसंख्यानम् ।। १॥ अश* एकादिष्टात्स्मायादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । अथो अत्रास्मै । अथो अत्रास्मात् ! अथो अत्रास्मिन्निति ! एकादेशे कृते ऽत इति स्मायादयो न प्रामुवन्ति । किं पुनः कारणमेकादेशस्तावद्भवति न पुनः स्मायादयः । न परत्वात्स्मायादिभि- भवितव्यम् । न भवितव्यम् । किं कारणम् । नित्यत्वादेकादेशः । नित्य एकादेशः। कृतेष्वपि स्मायादिषु प्रामोत्यकृतेष्वपि | नित्यत्वादेकादेशे कृतेऽत इति स्मायादयो न प्रामुवन्ति ॥ किमुच्यते ऽश इति नेहापि कर्तव्यम् | अत्रास्मै | अत्रास्मात् । अत्रास्मिन्निति । एकादेशे कृते ऽत इति स्मायादयो न प्रामुवन्ति | आनुपूळ सिद्धमेतत् । नात्राकृतेषु स्मायादिषु हलादिर्विभक्तिरस्ति हलादौ चेद्रूपलोपो न चाकृत इद्रूपलोप एकादेशः पामोति । तदानुपूर्व्या सिद्धम् ॥ तत्तर्युपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ २ ॥ न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्यात् । बहिरङ्गलक्षण एकादेशः। अन्तरङ्गाः स्मायादयः । असिर्दू बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ जसः शी ॥७।१।१७।। जश्शसोः शिः ॥७॥१॥२०॥ किमर्थं शीभावः शिभावश्वोच्यते न शिभाव एवोच्येत । का रूपसिद्धिः ने ये २.४.११. 1 ६.१.१.१. +७,२१११.

·पा० ७.२.१४-२३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ૨૨૯ के | आद्गुणेन सिद्धम् । नैवं शक्यम् । इह हि पुणी जतुनी दीर्घश्रवणं न स्यात् || एवं तर्हि शीभाव एवोच्यताम् । नैवं शक्यम् । इह हि कुण्डानि वना- नीति इस्वस्य श्रवणं न स्यात् || तस्माच्चीभावः शिभावश्च वक्तव्यः ।। औङ आपः॥७।१।१८॥ किमर्यो उकारः । सामान्यग्रहणार्थः । ओ इत्युच्यमाने प्रथमाद्रिवचनस्यैव स्यात् । अथाप्यौडित्युच्यत एवमपि हिनीयाविचनस्यैव स्यात् || अस्ति प्रयोज- नमेतत् । किं तहति | डिल्कार्यं तु ग्रामोनि | खट्वे माले | याडापः [७.३.११३] इति याट् प्रामोति | नैष दोषः । नैवं विज्ञायते ङकार इदस्य सोऽयं डिन् जितीति । कथं ताई | ङ एवेन्ङित् डिन्तीति । एवं सति वर्णग्रहणमिदं भवति वर्णग्रहणेषु चैतद्भवति यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहण इति | न दोपो भवति || अथवा वर्णग्रहण- मिदं भवति न चैतवर्णग्रहणेषु भवत्यननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्येति || अथवा पूर्वन्त्रनिर्देशोऽयं पूर्वन्त्रेषु च येऽनुवन्धा न तैरिहत्कार्याणि क्रियन्ने || भोकारोऽयं शीविधी डिगृहीतो ङिचास्माकं नास्ति कोऽयं प्रकारः | सामान्यार्थस्तस्य चासञ्जने स्मिन्डित्कार्यं ते इयां प्रसक्तं स दोयः ॥ १ ॥ ङित्त्वे विद्यार्णनिर्दशमात्रं वर्णे यत्स्यात्तच्च विद्यात्तवादी । वर्णश्चायं तेन डित्वेऽप्यदोपो निर्देशोऽयं पूर्वन्त्रेण वा स्यात् || २॥ अष्टाभ्य और ॥ ७ । १ । २१ ॥ औधौ औशवाविति वक्तव्यम् । किमिदमयाविति । अनुत्तरपद इति । किं प्रयोजनम् । इद मा भूत् । अटपुत्रः अष्टमार्य इनि ।। अम्नु लुक्न अस्त्वत्रौत्रत्वं लुम्भविष्यति ।। पडयोप्येवं प्रमत्यने । दहापि नाई मानोति | अहो विन्ति । अटो पश्यनिः॥

·यस्य विपये स्वमालुंक्त्यदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । तदाह्मणकुलमिति । कर्तव्यम् । पराल्वादत्वम् । नित्यो लुक् । कृतेऽप्यत्वे प्रामोत्यकृतेशप | अनित्यो २४८ || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ७. १. १. अपवादः अपवादत्वादत्रौत्वं लुकं वाधिप्यते || इहापि तर्हि वाधेत ! अष्टपुत्रः अटभार्यः। यस्य लुको विषय औरत्वं तस्यापवादः ।। यो वा तस्मादनन्तरः ।। १ ।। अथवानन्तरस्य लुको वाधकं भविष्यति । कुत एतत् । अनन्तरस्य विधि, भवति प्रतिषेधो वेति ॥ अथेह कस्मान भवत्योश्त्वम् । अष्ट तिष्ठन्ति । अष्ट पश्यति ॥ आवं यत्र तु तत्रौश्त्वम् यत्रैवात्वं तत्रैवोश्त्वेन भवितव्यम् । कुत एतत् । तथा ह्यस्य ग्रह कृतः । तथा ह्यस्यात्वभूतस्य ग्रहणं क्रियते । अष्टाभ्य इति । ननु च नित्यमात्वम् । एतदेव ज्ञापयत्याचार्यों विभापात्वमिति यदयमात्वभूतस्य ग्रहणं करोति । भष्टाभ्य इति । इतरथा ह्यष्टन इत्येव ब्रूयात् ।। औशधावस्तु लुक्तत्र षड्योऽप्येवं प्रसज्यते । अपवादो यस्य विषये यो वा तस्मादनन्तरः ।। १ ।। आत्वं यत्र तु तत्रौवं तथा ह्यस्य ग्रहः कृतः । स्वमालक त्यदादीनां कृते यत्वे न लुग्भवेत् ।। २ ।। खमोर्नपुंसकात् ॥ ७ ॥ १ । २३ ।। स्वमोलुंक्त्यदादिभ्यच ॥ १॥ कि पुनः कारणं न सिध्यति कृते यत्वे न लुग्भवेत् । अत्वे कृते लुग्न प्रामोति | इदमिह संप्रधार्यम् । अवं क्रियतां लुगिति किमत्र ७.२.८४. +०.२.१०२.

·पा० ७. १. २३-२५.] ।। व्याकरणमहामाप्यम् ।। २४९ लुग्न हि कृतेऽत्वे प्रामोति । अतोऽम् [७.१.२४] इत्यम्भावेन भवितव्यम् । तस्मा- त्यदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम् ।। इदं विचार्यते शिशीलुग्नुम्विधिपु नपुंसकग्रहणं शब्दग्रहणं वा स्यादर्थग्रहणं वेति । कश्चात्र विशेषः । शिशीलुग्नुम्बिधिषु नपुंसकग्रहणं शब्दग्रहणं चेदन्यपदार्थ प्रतिषेधः ॥२॥ शिशीलुमुम्बिधिषु नपुंसकग्रहणं शब्दग्रहणं चेदन्यपदार्थे प्रतिषेधो वक्तव्यः । बहुत्रपुः बहुत्रपू वहुत्रपव इति । अस्तु तथग्रहणम् ।। यद्यर्थग्रहणं प्रियसक्था ब्राह्मणेनेत्यनङ्ग प्रामोति । अस्तु तर्हि शब्दग्रहणमेव । ननु चोक्तं शिशीलुमुम्विधिषु नपुंसकग्रहणं शब्दग्रहणं चेदन्यपदार्थे प्रतिपेध इति । सिद्धं तु प्रकृतार्थविशेषणत्वात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । प्रकृतस्यार्थो विशेप्यते । किं च प्रकृतम् । अङ्गम् । भङ्गस्य शिशीलुमुमो भवन्ति नपुंसके वर्तमानस्य ।। कथं प्रियसक्या ब्राह्मणेन । अस्यादिषु शब्दग्रहणम् ॥ ४ ॥ अस्थ्यादिषु नपुंसकग्रहणं शब्दग्रहणं द्रष्टव्यम् ।। युक्तं पुनरिदं विचारयितुम् । नन्वनेनासंदिग्धेनार्थग्रहणेन भवितव्यं न हि नपुंसकं नाम शब्दोऽस्ति | किं तर्युच्यतेऽस्थ्यादिषु शब्दग्रहणमिति । अत्राप्यर्थग्रहण- मेव || अत्रैतावान्संदेहः क्व प्रकृतस्यार्थो विशेप्यते व गृह्यमाणस्येति । शिशीलुग्नु- विधिषु प्रकृतस्या विशेष्यतेऽस्थ्यादिपु गृह्यमाणस्य ॥ अदृतरादिभ्यः पञ्चभ्यः ।।७।१।२५ ॥ अद्भावे पूर्वसवर्णप्रतिषेधः ।। १ ॥ अद्भावे पूर्वसवर्णस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । कतरत्तिष्ठति | कतरत्पश्य ।। सिद्धमनुनासिकोपधत्वात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् । अनुनासिकोपधोऽच्शब्दः करिष्यते ॥ २. १९, २०, २३, ०२. ६६.१.१०२. 32 3-III ·न्यस्याकारे कृते त्रयाणामकाराणामतो गुणे पररूपले सिद्धं रूपं स्यात् तव स्वम् नेतदस्ति प्रयोजनम् । अक्रियमाणेऽपि शकारे लोऽन्त्यस्य विधयो भयन्तीत्य- २५० ॥ध्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७.१.१. दुकरणादा ॥३॥ अथवा दुग्डनरादीनामिति वक्ष्यामि ॥ डित्करणादा ॥ ४ ॥ अथवा डिदच्शब्दः करिष्यते। ॥ स तर्हि डकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यास एव । द्विडकारको निर्देशः । अन्तरादिभ्य इति । नेतराच्छन्दसि ॥ ७ । १ । २६ ॥ इतराच्छन्दसि प्रतिपेध एकतरात्सर्वत्र ॥ १ ॥ इतराच्छन्दसि प्रतिषेध एकतरात्सर्वत्रेति वक्तव्यम् । एकतरं तिष्ठति । एकतरं पश्य ॥ नपुंसकादेशेभ्यो युष्मदस्मदोर्विभक्त्यांदेशा विप्रतिषेधेन ॥ २ ॥ नपुंसकादेशेभ्यो युष्मदस्मदोर्विभक्त्यादेशा भवन्ति विप्रतिषेधेन ! नपुंसकादे- शानामवकाशः । त्रपु त्रपुणी पूणि | युष्मदस्मदोर्विभक्त्यादेशानामवकाशः । त्वं ब्राह्मणः अहं ब्राह्मणः । युवां ब्राह्मणो आवां ब्राह्मणी । यूयं ब्राह्मणाः । इहोभयं पामोति | त्वं ब्राह्मणकुलम् अहं ब्राह्मणकुलम् । युवां ब्राह्म- णकुले आवां ब्राह्मणकुले | यूयं ब्राह्मणकुलानि वयं ब्राह्मणकुलानि । युष्मदस्म- दोधिभत्त्यादेशा भवन्ति विप्रतिषेधेन ॥ अथेदानी युष्मदस्मदोधिभत्तयादेशेषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गाच्शिशीलुमुम्विधयः कस्मान्न भवन्ति । सकृद्तौ विप्रतिषेधे यद्वाधितं तदाधितमेवेति ।। युष्मदस्मयां उसोऽश् ॥ ७ । १ । २७ ॥ किमर्थः शकारः । सर्यादेशार्थः । शित्सर्वस्येति सर्वादेशो यथा स्यात् । ++ ब्राह्मणाः वयं ** . ६०.१.२८. + ६.४.१५३.. १.१.५५. ** १.१.५२, ६.१.१०.

·पा० ७.१. २६.२८.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २५१ मम स्वम् । यद्येतल्लभ्येत कृतं स्यात् । तत्तु न लभ्यम् । किं कारणम् । अत्र हि तस्मादित्युत्तरस्यादेः परस्य [१. १. ६७; ५४] इत्यकारस्य प्रसज्येत ।। अत उत्तरं पठति । इस आदेशे शित्करणानर्थक्यमकारस्याकारवचनानर्थक्यात् ॥ १ ॥ उस आदेशे शित्करणमनर्थकम् | किं कारणम् । अकारस्याकारवचनानर्थ- क्यात् । अकारस्याकारवचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वान्तरेण शकारं सर्वादेशो भविष्यति ॥ अर्थवत्त्वादेशे लोपार्थम् ॥ २॥ अर्थवत्त्वकारस्याकारवचनम् | कोऽर्थः । आदेशे लोपार्थम् । यः स शेपे लोपः [७. २. ९०] आदेशे स विज्ञायते । ननु चादेशो या विभक्तिरित्येवमेतद्वि- ज्ञायते । आदेश एपा विभक्तिः । कथम् । सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः । एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ।। तस्माच्शित्करणम् ॥ ३ ॥ तस्माच्शकारः कर्तव्यः ॥ न कर्तव्यः । क्रियते न्यास एव | कथम् । प्रशिष्ट- निर्देशोऽयम् | अ अ अ इति । सोऽनेकाल्शित्सर्वस्य [१. १. ५५] इति सर्वस्यं भविष्यति । ( प्रथमयोरम् ॥ ७ । २ । २८ ॥ प्रथमयोरित्युच्यते कयोरिदं प्रथमयोहणं किं विभत्त्योराहोस्वित्प्रत्यययोः । विभत्त्योरित्याह । कथं ज्ञायते । अन्यत्रापि हि प्रथमयोहणे विभन्योहणं विज्ञायते न प्रत्यययोः । कान्यत्र । प्रथमयोः पूर्वसवर्णः [१.१.१०२] इति || अस्ति कारणं येन तत्र विभन्योर्महणं विज्ञायते । किं कारणम् । अचीनि' तंत्र वर्तते न चाजादी प्रथमो प्रत्ययो स्तः । ननु चैवं विजायने जादी की पथमावजादीनां वा यो प्रथमायिनि । यत्ता नम्मा चानो नः पुंनि [६.१.१०३ इत्यनुप्रान्न पूर्वसवर्ण प्रतिनिर्दिशनि नन्जापयन्यानायो विमनयोहिमगिनि ।। ......

·न चैतत्प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् । द्विपर्यन्तानामकारवचनात् । हिपर्यन्तानां २५२ || व्याकरणमहामाप्यम् ।। Iम० ५.१.१. इहाप्याचार्यप्रवृत्तिापयति विभत्स्योर्महणमिति यदयं शसो न [७.१.२९] इति प्रतिषेधं शास्ति । नेष प्रतिषेधः 1 नवमेतद्विधीयते । सिद्धमत्र नत्वं तस्माच्छसो नः पुंसीति । यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् । क च तेन न सिध्यति । स्त्रियां नपुंसके च । युष्मान्ब्राह्मणोः पश्य अस्मान्त्राह्मणीः पश्य । युष्मान्ब्राह्मणकुलानि पश्य अस्मान्ब्राह्मणकुलानि पश्येति ॥ यहि युष्मदस्मदोरनादेशे द्वितीयायां च [७.२.८६,८७] इत्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यों विभन्योर्महणमिति ॥ भ्यसोभ्यम् ॥ ७।१ । ३० ।। किमयं भ्यम्शब्द आहोस्विदभ्यम्शब्दः । कुतः संदेहः । समानो निर्देशः । किं चातः । यदि तावयम्शब्दः शेषे लोपश्चान्त्यस्यैवं प्रामोति* । अथाभ्यम्झाब्दः शेषे लोपश्च टिलोप उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रामोति । यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु ता. वयम्शरदः शेषे लोपधान्त्यस्य । ननु चोक्तमत्त्वं प्रामोतीति । नैष दोषः । अङ्ग वृत्ते पुनर्वृत्तावविधिनिष्ठितस्येति न भविष्यति ।। अथवा पुनरस्त्वभ्यम्शब्दः शेपे लोपश्च टिलोपः । ननु चोक्तमुदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रामोतीति । नैष दोषः । उक्तमेत- दादी सिद्धमिति ॥ साम आकम् ।। ७।१।३३ ॥ किमर्थमामः ससकारस्य ग्रहणं क्रियते न आम आकमित्येवोच्येत । केनेदानी ससकारस्य भविष्यति । आमः सुडयं भक्त आम्ग्रहणेन ग्राहिष्यते । अत उत्तरं पठति । साम्ग्रहणं यथागृहीतस्यादेशवचनात् ।। १॥ साम्महणं क्रियते । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्येवं ससकारस्य न प्रामोति । इप्यते च स्यादिनि तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीति साम आकम् । एवमर्थमिदमुच्यने ।। न वा विपर्यन्तानामकारवचनादामि सकाराभावः ॥ २॥ हि त्यदादीनामत्वमुच्यते॥ तेनामि सकारो न भविष्यति । . +६.१.१६१,१५९.

·पा० ७.१.३०.३४.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २५३ ... मुटुतिषेधस्त्वादेशे लोपविज्ञानात् ॥ ३ ॥ मुलतिषेधस्तु वक्तव्यः । किं कारणम् । आदेशे लोपविज्ञानात् । यः स शेपे लोपः[७.२.९०] आदेशे स विज्ञायते । न वा टिलोपवचनादादेशे टाप्प्रतिपेधार्यम् ॥ ४ ॥ न वा मुद्दतिषेधो वक्तव्यः । किं कारणम् । टिलोपवचनात् । आदेशे यः स शेपे लोपटिलोपः स वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । टाप्रतिपेधार्थम् । टामा भू- दिति ॥ स तार्ह टिलोपो वक्तव्यः । न वा लिङ्गाभावाहिलोपवचनानर्थक्यम् || ५ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । लिङ्गाभावात् । अलिङ्गे युप्मदस्मदी | किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते | न ह्यस्ति विशेपो युम्मदस्मदोः स्त्रियां पुंसि नपुंसके वा || अस्ति कारणं येनैतदेवं भवति । किं कारणम् । योऽसौ विशेषवाची शब्दस्तदसांनिध्यात् । अङ्ग हि भवांस्तमुञ्चारयतु गंस्यते स वि- शेपः ।। ननु च नैतेनैवं भवितव्यम् । न हि शब्दनिमित्तकेन नामार्थन भवितव्यम् । किं तर्हि । अर्थनिमित्तकेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तदेतदेवं दृश्यतामर्थरूपमेवैत- देवंजातीयकं येनात्र विशेपो न गम्यत इति । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । यो हि मन्यते योऽसौ विशेषवाची शब्दस्तदसांनिध्यादत्र विशेपो न गम्यत इतीहापि तस्य विशेपो न गम्येत दृपत् समिदिति ।। तस्मात्सुट्वतिषेधः ॥ ६॥ तस्मात्सुट्रतिषेधो वक्तव्यः ससकारग्रहणं वा कर्तव्यम् ॥ अथ क्रियमाणे-पि ससकारग्रहणे कस्मादेवात्र मुग भवति । ससकारग्रहणसामर्थ्यान्द्राविनः मुट आदेशो विज्ञायते ॥

·२५४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७.१.१ वाधते । परत्वादौत्वम् । नित्य एकादेश औत्वं वाधेत ॥ कं पुनर्भवानीत्वस्या- वकाशं मत्वाह नित्य एकादेश इति । अनवकाशमौत्वमेकादेशं वाधिप्यते | औ- खे कृते हिर्वचनमेकादेश इति यद्यपि परत्वादेकादेशः स्थानिवद्भावाद्विवचनं भ- विष्यति ॥ विदेः शतुर्वसुः ॥७११ । ३६ ॥ विदेर्वसोः कित्त्वम् ॥ १॥ विदेवसोः कित्त्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । वसुग्रहणेषु लिडादेशस्यापि महणं यथा स्यात् । किं च कारणं न स्यात् । अननुवन्धकग्रहणे हि सानुबन्ध- कस्य ग्रहणं नेत्येवं लिडादेशस्य न पामोति सानुबन्धको हि स क्रियते ।। किं पुनः कारणं स सानुबन्धकः क्रियते । अयमृकारान्तानां लिटि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यते स पुनः कित्करणाद्वाध्यते । आतिस्तीर्वान् निपुपूर्वानिति ॥ स तर्यस्यै- वमर्थोऽनुबन्धः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यास एव । द्विसकारको निर्देशः। विदेः शतुर्वमुस्समासेऽनपूर्वे क्वो ल्यप् ॥ समासेऽनपूर्व क्लो ल्यप् ॥ ७ । १ । ३७ ॥ त्यबादेश उपदेशिवद्वचनम् ॥ १ ॥ ल्वबादेश उपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । उपदेशावस्थायां ल्यब्भवतीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अनादिष्टार्यम् ॥ २॥ अकृतेप्वादेशेषु ल्यव्यथा स्यात् । के पुनरादेशा उपदेशिववचनं प्रयोजयन्ति । हित्यदत्त्वात्त्वेत्येत्त्वदीर्घत्वभूडिटः। हित्वम् । हित्वा प्रधाय | हित्वम् । दत्त्वम् । दत्त्वा प्रदाय । दत्त्वम् । आत्वम् । खात्वा प्रखन्य | आत्त्वम् । इत्वम् । स्थित्यो अस्थाय । इत्वम् । ईत्त्वम् । पीत्वा प्रपाय । ईत्त्वम् । दीर्घत्वम् । शान्त्वा प्र. शम्य । दीर्घत्यम् । शत्यम् । पृष्ट्वा आपृच्छय । शत्वम् । ऊ । धूत्वा प्रदीष्य । । +३.२.१००. * .. ५.११,१.१.५ १. १.५. १.४१ ४६.४.४२ ०.१.४००६१.६६७१५१९.२.५५ ·पा० ७. १. ३६-३७.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २५५ ईट् । इट् । देवित्वा प्रदीव्य || किं पुनः कारणमादेशास्तावद्भवन्ति न पुनर्व्यप् | न परत्वाह्यपा भवितव्यम् | सन्ति चैवात्र केचित्पर आदेशा अपि च बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥३॥ वहिरङ्गो ल्यप् | अन्तरङ्गा आदेशाः | असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे || स त- र्युपदेशिवन्नावो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिापयत्यन्तरङ्गानपि वि- धीन्वहिरङ्गो ल्यब्वाधत इति यदयमदो जन्धिय॑प्ति किति [२. ४. ३६] इति ति कितीत्येव सिद्धे ल्यग्रहणं करोति || स्नात्वाकालकादिपु च प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ स्नात्वाकालकादियु च प्रतिषेधो वक्तव्यः । नात्वाकालकः पीत्वास्थिरकः भुक्त्वामुहितक इति ॥ तदन्तनिर्देशात्सिम् ॥ ५॥ तदन्तनिर्देशात्सिद्धमेतत् । कथम् | त्वान्तस्य ल्यपा भवितव्यं न चैतत्क्त्वान्तम् ।। समासनिपातनाहा ॥ ६॥ अथवावश्यमत्र समासाथ निपातनं कर्तव्यं तेनैव यत्नेन ल्यवपि न भविष्यति ।। अनजो वा परस्य ॥ ७ ॥ अथवानञः परस्य ल्यपा भवितव्यं न चात्राननं पश्यामः। ननु च धातुरेवानञ् । न धातोः परस्य भवितव्यम् । किं कारणम् । नभिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः । नयुक्तमिवयुक्तं वान्यस्मिंस्तत्सदृशे कार्य विज्ञास्यते । कुत एतत् । तथा ह्यर्थो गम्यते । तद्यथा | अब्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्मणसदृशं पुरुषमानयति नासौ लोष्टमानीय कृती भवति | प्रवमिहाप्यनमिति नअतिषेधादन्यस्मादनो नसदृशात्कार्य विज्ञास्यते | किं चान्यदननसदृशम् | पदमित्याह ।। अथवा प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेब्रहणं भवतीत्येवं धातुरपि न्वाग्रहणेन ग्राहिप्यते || ननु चेयमपि परिभापास्ति कृद्हणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं भवतीति सापीहोपतिष्ठते । तत्र को दोपः । इह न स्यात् । प्रकृत्य प्रहत्य | क तार्ह परमकृत्वा उत्तमकृत्वा । न वा अत्रेप्यते || अनिटं च प्रामोतीटं च न सिध्य- ति ॥ गतिकारकपूर्वस्यैवेप्यते । कुतो नु खल्वेतयोः परिभाषयोः सावकाशयोः क तार्ह स्यात् । . २.१.२, ग.

·२५६ !! व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म.१.१. समवस्थितयोः प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेर्यहणं भवति कृद्हणे गनिकारकपूर्वस्येति चेयमिह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेर्ग्रहणं भवतीतीयं न भवति कृद्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापीति । आचार्यप्रवृत्तिापयतीयमिह परिभाषा भवनि प्रत्ययग्रहण इतीयं न भवति कृद्हण इति यदयमनभिति प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्या ज्ञापकम् । अयं हि नन्न गतिर्न च कारकं तत्र कः प्रसङ्गो यन्नपूर्वस्य स्यात् । पश्यति त्वाचार्य इयमिह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहण इतीयं न भवति कृहण इति ततोऽनभिति प्रतिषेधं शास्ति || किं नञः प्रतिषेधेन न गतिर्न च कारकम् । यावता नबि पूर्वे तु ल्यम्भावो न भविष्यति ॥ १ ॥ प्रतिषेधातु जानीमस्तत्पूर्व नेह गृह्यते । प्रत्ययग्रहणे यावत्तावद्भवितुमर्हति ॥ २॥ सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णाच्छेयाडाड्यायाजालः ॥ ७ । १ । ३९ ॥ सुपां च सुपो भवन्तीति वक्तव्यम् । युक्ता मातासीद्धरि दक्षिणायाः । दक्षि- णायामिति प्राप्ते ।। निङां च तिडो भवन्तीति वक्तव्यम् | चपालं ये अश्वयूपाय तक्षति । तक्षन्तीति प्राप्ने । लुकि किमुदाहरणम् | आई चर्मन् । लोहिते चर्मन् । नैतदस्ति । पूर्वसवर्णेना- प्येतत्सिद्धम् ।। इदं तर्हि | यत्स्थवीयस आव सनुत सप्तऋषयः सप्त साकम् । ननु चैतदपि पूर्वसवर्णेनैव सिद्धम् । न सिध्यति । यद्यत्र पूर्वसवर्णः स्यात्त्यदाद्यत्वं प्रसज्येन || इदं चाप्युदाहरणम् । आई चर्मन् । लोहिते चर्मन् | ननु चोक्तं पूर्वसवणेनाप्येतत्सिद्धमिति | न सिध्यति । यद्यत्र पूर्वसवर्णः स्यादान्तर्यतो दकारः प्रसज्येत । अस्तु । संयोगान्तलोपेन सिद्धम् ॥ इयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानम् ॥ १ ॥ इयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । दार्विया परिज्मन् | इया| डिया । सुक्षेत्रिया मुगातुया | डियाच् । ईकार | इति न शुष्कं सरसी शयानम् ।। १.४.२०, ८.२... + ७, २.१.१०.३.१०३, ८.२. २९. 1८.२.२३. 4 ·पा. ७. १. ३९.५०.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २५७ आङयाजयारां चोपसंख्यानं कर्तव्यम् | आङ । प्र वाहवा । अयाच् । स्वन- या सचसे जनम् । अयाच् । अयार् । स नः सिन्धुमिव नावया ।। + अमो मश् ॥ ७ । १।४० ॥ किमर्थः शकारः । शित्सर्वस्येति सर्वादेशो यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारेऽलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य प्रसज्येत ।। अत उत्तरं पठति । अमो मन मकारस्य मकारस्य मकारवचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वा तत्रान्तरेण शकारं सर्वादेशो भविष्यति ॥ वचनादन्यवाधनम् । अस्त्यन्यन्मकारस्य मकारवचने प्रयोजनम् । येऽन्ये मकारादेशाः प्रामुवन्ति तदाधनार्थम् । तद्यथा | मो राजि समः को [८.३.२५] इति मकारस्य मकार- वचनसामर्थ्यादनुस्वारादयो वाध्यन्ते ।। एवं तर्हि दिमकारको निर्देशः करिष्यते । द्विमकार ईडपृक्ते यदि द्विमकारकोऽपृक्ताश्रय ईन प्रामोति" । वधी वृत्रं मरुत इन्द्रियेण || यकारादौ न दुप्यति ॥ किं यकारो न श्रूयते । लुप्तनिर्दिष्टो यकारः ।। अमो मन मकारस्य वचनादन्यवाधनम् । द्विमकार ईडपृक्ते यकारादौ न दुप्यति ॥ अब्जसेरसुक् ॥ ७ । १ । ५० ॥ इह ये पूर्वासो य उपरासः आजसेरनुगित्यमुकि कृते जसो ग्रहणेन ग्रहणा- शीभावः प्रामोति । एवं तर्हि जसि पूर्वान्तः करिष्यते ।। यदि पूर्वान्नः क्रियने का रूपनिट्टिः वान्प्रणासः पितरः सोम्यासः । सवर्णीयत्वेना निन् । न सिध्यनि । अनो गुणे [६.१.९७] इति पररूपत्वं प्रामानि | अकारोभारणसामान भविष्यनि । १ ·२५८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७.१.१. यदि तार्ह प्रामुवन्विधिरुच्चारणसामर्थ्याद्वाध्यते सवर्णदीर्घत्वमपि न पामोति । नैप दोपः । यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते यस्य तु विधेनिमित्तं नासौ वाध्यते | पररूपं च प्रत्यकारोचारणमनर्थक सवर्णदीर्घत्वस्य पुनर्निमित्तमेव || अथवासुदरिष्यते । एवमपि ये पूर्वासो य उपरास इत्यसुटि कृते जसो ग्रहणेन ग्रहणाच्शीभावः पामोति । नैष दोपः । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्येवमस्य न भविष्यति । यस्ता निर्दिश्यते तस्य कस्मान भवति | असुटा व्यवहितत्वात् | सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं ये पूर्वासो य उपरासः असुकि कृते जसो ग्रहणेन ग्रहणाच्शीभावः प्रामोतीति । नैप दोपः । इदमिह संप्रधार्यम् । शीभावः क्रियतामगिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादमुक् । अथेदानीमसुकि कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानाच्शीभावः कस्मान भवति | सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यहाधितं तहाधितमेवेति ॥ अश्वक्षीरवृपलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि ॥ ७११ । ५१ ॥ अश्ववृषयोमैथुनेच्छायाम् ॥ १॥ अश्ववृषयोमैथुनेच्छायामिति वक्तव्यम् । अश्वस्यति वडवा । वृषस्यति गौः । मैथुनेच्छायामिति किमर्थम् । अश्वीयति वृपीयति ।। क्षीरलवणयोगलसायाम् ॥ २॥ क्षीरलवणयोर्लालसायामिति वक्तव्यम् ।क्षीरस्यति माणवकः। लवणस्यत्युष्ट्र इति।। अपर आह । सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायामिति वक्तव्यं दध्यस्यति मध्वस्य- तीत्येवमर्थम् ॥ अपर आह | सुग्वक्तव्यो दधिस्यति मधुस्यतीत्येवमर्थम् ॥ आमि सर्वनाम्नः सुट् ॥ ७ । १ । ५२ ॥ त्रेस्त्रयः ॥ ७।१ । ५३ ॥ हवनद्यापो नुट् ॥ ७ । १ । ५४ ॥ हमे बहय आम्शब्दाः | कास्प्रत्ययादाममन्वे लिटि [३. १. ३५] । उसो. * ६.१.१०२.

·.. पा० ७. १. ५१-५४.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ २५९ : साम् । किमेत्तिङव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्षे [५. ४. ११] । डेराम्रद्यानीभ्यः : [७.३.११६] इति | कस्येदं ग्रहणम् । पष्टीवहुवचनस्य ग्रहणम् ॥ अथास्य कस्मान्न भवति कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटीति | अननुवन्धकग्रहणे हि न सानुवन्धकस्येति । स तस्यैवमर्थोऽनुवन्धः कर्तव्य इहास्य ग्रहणं मा भूदिति । ननु चावश्यं मकारस्येत्संज्ञापरित्राणार्थोऽनुवन्धः कर्तव्यः । नार्थ इत्संज्ञापरित्रा- णार्थेन । इत्कार्याभावाद।त्संज्ञा न भविष्यति || इदमस्तीत्कार्य मिदचोऽन्त्यात्परः । [१. १. ४७] इत्यचामन्त्यात्परो यथा स्यात् । प्रत्ययान्तादयं विधीयते तत्र नास्ति विशेपो मिदचोऽन्त्यात्पर इति वा परत्वे प्रत्ययः पर इति वा । यस्तर्हि न : प्रत्ययान्तादिजादेव गुरुमतोऽनृच्छः [३. १. ३६] इति । अत्राप्यास्कासोराम्ब- चनं ज्ञापकं नायमचामन्त्यात्परो भवतीति | कथं कृत्वा ज्ञापकम् । न ह्यस्ति विशेप आम्यचामन्त्यात्परे सत्यसति वा | अयमस्ति विशेषः । असत्यामि हि- र्वचनेन भवितव्यं सति न भवितव्यम् । सत्यपि भवितव्यम् । कथम् । आमस्त- न्मध्यपतितत्वाद्धातुग्रहणेन ग्रहणात् । तदेतत्कासासोराम्वचनं ज्ञापकमेव नायमचा- मन्त्यात्परो भवतीति || अथापि कथंचिदिकार्य स्यादेवमपि न दोपः । क्रियते न्यास एव | आम अमन्त्र इति । यद्येवमामामन्त्र इति प्रामोति । शकन्धुन्यायेन निर्देशः ॥ अथवास्त्वस्य ग्रहणं को दोपः । इह कारयांचकार हारयांचकार चिकीर्षांचकार जिहीर्षांचकार हस्वनद्यापो नुडिति नुसज्येत । लोपायादेशयोः । कृतयोर्न भविष्यति । इदमिह संप्रधार्यम् | लोपायादेशौ क्रियेतां नुडिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वानुन् । नित्यो लोपायादेशौ । कृतेऽपि नुटि प्रामुतोऽकृतेपि । तत्र नित्यत्वाल्लोपायादेशयोः कृतयोर्विहतनिमित्तत्वानुन भविष्यति ।। अथास्य कस्मान भवति किमेत्तिडव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्ष इति । अननुबन्ध- कग्रहणे हि न सानुबन्धकस्येति | स तवमर्थोऽनुवन्धः कर्तव्यः । ननु चाव- इयमुगित्कार्यार्थोऽनुवन्धः कर्तव्यः । नार्थ उगित्कार्यार्थेनानुवन्धेन | लिङ्गविभक्ति- प्रकरणे सर्वमुगित्कार्य न चामो लिङ्गविभक्ती स्तः । अव्ययमेपः ।। मकारस्य तीत्संज्ञापरित्राणार्थोऽनुवन्धः कर्तव्यः । इत्कार्याभावावेत्तंज्ञा न भविष्यति || इदमस्तीत्कार्य मिदचोऽन्त्यात्पर इत्यचामन्त्यात्परो यथा स्यात् । नेतदस्ति | घा- न्तादयं विधीयते तत्र नास्ति विशेपो मिदचोऽन्त्यात्पर इति वा परत्वे प्रत्ययः पर + ३.१.२. १६. ४. १८५५.

·२६० ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ७.१.१. इति वा परत्वे ॥ अथापि कथंचिदित्कार्य स्यादेवमपि न दोषः । क्रियते न्यास एव ।। अथवास्त्वस्य ग्रहणं को दोषः । इह पचतितराम् जल्पतितराम् हस्वन- द्यापो नुडिति नुसज्येत | लोपे कृते न भविष्यति ! इदमिह संमेधार्यम् | तोपः क्रियतां नुडिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वानुट् । एवं तर्हि इस्वनद्यापो नुडित्यत्र यस्येति लोपोऽनुवर्तिप्यते ॥ अथास्य कस्मान भवति डेराम्नद्याम्नीभ्य इति । किं च स्यात् । कुमार्याम् किशोर्याम् खट्वायाम् मालायाम् तस्याम् यस्यामिति हस्वनद्यापो नुडिति नुटुस- ज्येत ! आद्याट्स्याटोत्र वाधका भविष्यन्ति। । इदमिह संप्रधार्यम् । आद्याट्स्याटः क्रियन्तां नुडिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादाद्याट्स्याटः । अथेदानीमाद्याट्स्या- झु कृतेषु पुनःप्रसङ्गानुस्मान भवति । सकृद्तौ विप्रतिषेधे यदाधितं तद्वाधित- मेवेति ॥ १ श्रीग्रामण्योश्छन्दसि ॥ ७।१।५६ ।। अयं योगः शक्यो ऽवतुम् । कथं श्रीणामुदारो धरुणो रयीणाम् अपि तत्र सूतमामणीनाम् । इह तावच्श्रीणामुदारो धरुणो रयीणाम् विभाषामि नदीसंज्ञासा छन्दसि व्यवस्थितविभाषा भविष्यति | अपि तत्र सूतमामणीनामिति सूताश्च प्राम: ण्यश्च सूतग्रामणि नत्र हस्वनयापो नुडित्येव सिद्धम् ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ ६.४.१४८. +. ३.१९२-९१४.

·. पा०७. १.५६.५९.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २६१ इदितो नुम्धातोः ।। ७ । १ । ५८ ॥ अथ धातोरिति किमर्थम् । अभैत्सीत् अच्छेत्सीत् ।। नुम्विधाबुपदेशिवचनं प्रत्ययविव्यर्थम् ।। १॥ नुम्बिधावुपदेशिवन्नावो वक्तव्यः । उपदेशावस्थायां नुम्भवतीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । प्रत्ययविध्यर्थम् | उपदेशावस्थायां नुमि कृत इटः प्रत्ययविधिर्यथा स्यात् । कुण्डा अण्डेति ॥ इतरथा ह्यनकारे प्रत्ययः॥२॥ अक्रियमाणे ह्युपदेशिवन्नावेऽनकारे यः प्रत्ययः प्रामोति सतावत्स्यात्तस्मिन्न- वस्थिते नुम् ॥ तत्र को दोपः। तत्रायथेष्टप्रसङ्गः ॥३॥ तत्रायथेष्टं प्रसज्येत । अनिष्टे प्रत्ययेऽवस्थिते नुम् । अनिष्टस्य प्रत्ययस्य श्रवणं प्रसज्येत ॥ धातुग्रहणसामर्थ्यादा तदुपदेशे नुम्विधानम् ॥ ४ ॥ धातुग्रहणसामर्थ्याहा तदुपदेशे धातूपदेशे नुम्भविष्यति ।। ननु चान्यद्धातुग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तम् । किम् । अमैत्सीत् अच्छेत्सीदिति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रयो- जनं नाम तहक्तव्यं यन्नियोगतः स्यात् । यच्चा।कारेण क्रियते ऽकारेणापि तच्छक्यं कर्तुम् ॥ शे मुचादीनाम् ॥ ७ । १ । ५९ ॥ शे तृम्पादीनाम् ॥ १॥ शे तृम्पादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । तृम्पति तृम्फति । किमर्थमिदम् । न नुमनु- पक्ता एवैते पद्यन्ते । लुप्तनकारत्वात् ॥ २॥ लुप्यतेऽत्र नंकारोनिदितां हल उपधायाः कुिति [६. ४. २४] इति ।। यदि ३.१.४४. । ३.३.१३. 1३.३.९४. ६१.३.४.

·२६२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ५.१.२. पुनरिम इदितः पद्येरन् । नैवं शक्यम् । इह हि लोपो न स्यात् । तृपितः दृपित इति || यदि पुनरिमे मुचादिषु पद्येरन् । न दोषः स्यात् ॥ अथवा नैवं विज्ञायन इदितो नुम्धातोरिति । कथं तर्हि । इदितो नुम् । ततो धातोरिति ।। नेव्यलिटि रधेः ॥ ७।१।६२ ॥ इमौ द्वौ प्रतिषेधावुच्येते । उभौ शक्याववक्तुम् । कथम् । एवं वक्ष्यामि ! इटि लिटि रधेर्नुम्भवतीति । तन्नियमार्थ भविष्यति । लियेवेडादौ नान्यस्मिन्नि- डादाविति ॥ : . आङो यि ॥७।१ । ६५ ।। इह कस्मान्न भवति ! आलभ्यते । अस्तु । अनिदितां हल उपधायाः कुिति [६.४.२४] इति लोपो भविष्यति ॥ इह तर्हि आलम्भ्या गौः पोरदुपधात् [३.१.९८] इति यत्यवस्थिते नुम् | तत्र को दोषः । आलम्भ्या एप स्वरः* प्रसज्येत आलम्भ्या इति चेष्यते । नैप दोषः । उक्तमेतद्धातुग्रहणसामर्थ्यादुपदेशे नुम्विधानमितिः ।। न सुदुर्यो केवलाभ्याम् ।। ७।१।६८॥ अथ केवलग्रहणं किमर्थ न न सुदुर्व्यामित्येवोच्येत । सुदुरोः केवलग्रहणमन्योपसर्गमतिपेधार्थम् ।। १ ॥ सुदुरोः केवलमहणं क्रियतेऽन्योपसृष्टान्मा भूदिति । प्रसुलम्मम् । नैपोस्ति प्रयोगः । इदं तर्हि | सुप्रलम्भम् । प्रेण व्यवहितत्यान्न भविष्यति । इदं तर्हि । अनिमुलम्भम् । कर्मप्रवचनीयसंज्ञात्र वाधिका भविष्यति मुः पूजायामतिरतिक्रमणे च [१. ४. ९४, ९५] इति । यदा तर्हि नातिक्रमणं न पूजा |॥ इदं चाप्युदाः हरणम् । सुप्रलम्भम् । ननु चोक्तं प्रेण व्यवहितत्वान्न भविष्यतीति । मैप दोपः। मुदुयामिति नैपा पञ्चमी । का तर्हि । तृतीया | सुदुर्थ्यामुपसृष्टस्येति | व्यवहि- तथाप्युपसृष्टो भवति ॥ + ३.१.१२४६.१.१८५६.२.१३९.

·: पा० ७.१.६२-७२.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २६३ -.. ... विभाषा चिण्णमुलोः ।। ७।१ । ६९ ॥ चिण्णमुलोरनुपसर्गस्य ॥ १ ॥ चिण्णमुलोरनुपसर्गस्येति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रालम्भि | प्रलम्भं प्रल- म्भम् ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इहोपसर्गादित्यपि प्रकृतं नेत्यपि तत्राभिसंवन्धमात्रं कर्तव्यम् । विभाषा चिण्णमुलोरुपसर्गानेति ।। + उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः॥ ७ । १ । ७० ॥ अधातोरिति किमर्थम् । उखासत् पर्णध्वत् ॥ अधातोरिति शक्यमवक्तुम् । कस्मान्न भवति उखासत् पर्णध्वदिति । उगित्यञ्चतिग्रहणात्सिमधातोः ॥ १॥ उगित्यञ्चतिग्रहणादधातोः सिद्धम् | अञ्चतिग्रहणं नियमार्थं भविष्यति । अ- ञ्चतेरेवोगितो धातोर्नान्यस्योगितो धातोरिति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनमधातुभू- तपूर्वस्यापि यथा स्यात् । गोमन्तमिच्छति गोमत्यति गोमत्यतेरप्रत्ययो गो- मानिति || नपुंसकस्य झलचः ॥ ७ । १ । ७२ ॥ झलचो नुम्विधावुगित्प्रतिषेधः ॥ १ ॥ झलचो नुम्विधावुगिल्लक्षणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । गोमन्ति ब्राह्मणकुलानि । श्रेयांसि भूयांसि ।। ननु च झल्लक्षण उगिल्लक्षणं वाधिप्यते । कथमन्यस्योच्यमान- मन्यस्य वाधकं स्यात् । असति खल्वपि संभवे वाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् । किं च स्याद्यद्यत्रोगिल्लक्षणोऽपि स्यात् । द्वयोर्नकारयोः श्रवणं प्रसज्येत । न व्यञ्जनपरस्यैकस्य वानेकस्य वा श्रवणं प्रति विपेशोऽस्ति | ननु च प्रतिज्ञाभेदो भवति । श्रुतिभेदेऽसति किं प्रतिज्ञाभेदः करिष्यति । ननु च श्रुतिकृतोऽपि भेदोऽस्ति । इह तावच्श्रेयांसि भूयांसीति परस्यानुस्वारे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्रामोति | तथा ०.२.६४. ७. १. ६०; ६८. + ७. १. ००. ६८.३.२४.

·[२.२.४७] इत्युच्यते न च इयोर्मितोरचामन्त्यात्परत्वे संभयोऽस्ति | कयं नहींमो २६४ स्यानुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोस्तस्य झल्पहणेन ग्रहणात्पूर्वस्यानुस्वारपरसवर्णी मेव वा पुनरत्रोगिल्लक्षणः प्रामोति ! कि कारणम् । मिदचोऽन्त्यात्परः ॥ व्याकरणमहाभाप्यम्॥ [म० ७.१.१ कुर्वन्ति कृपन्तीति परस्यानुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः पूर्वस्य णत्व पामोति । अथैकस्मिन्नपि नुमि णत्वं कस्मान्न भवति । अनुस्वारीभूतो णत्वमतिक्रामति । कृते तहि परसवर्णे कस्मान्न भवति । असिद्धे च परसवर्णः॥ विप्रतिषेधात्सिम् ॥ २॥ विप्रतिषेधात्सिद्धमेतत् । झल्लक्षणः क्रियतामुगिल्लक्षण इति झल्लक्षणो भविष्यति विप्रतिषेधेन । झल्लक्षणस्यावकाशः । सीपि धपि । उगिलक्षणस्यावकाशः । गोमान् यवमान् । इहोभयं पामोति । गोमन्ति ब्राह्मणकुलानि । यवमन्ति ब्राह्मण- कुलानि । श्रेयांसि भूयांसीति । झल्लक्षणो भविष्यति विप्रतिषेधेन ।। ननु च पुन:- प्रसङ्गविज्ञानादुगिल्लक्षणः प्रामोति । पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्यम् ॥ ३ ॥ पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्यमेतद्भवति । तद्यथा । युष्मदस्मदोरमादिषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गादिशशीलुग्नुमो न भवन्ति । एवं झलक्षणे कृते पुनःप्रसङ्गादुगि- लक्षणो न भविष्यति ॥ यदप्युच्यतेऽसति खल्वपि संभवे वाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यादिति सत्यपि संभवे वाधनं भवति । तद्यथा । दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयता सक्रं कौण्डिन्यायति सत्यपि संभवे दधिदानस्य तक्रदानं निवर्तकं भवति । एवमिहापि सत्यपि संभवे झलक्षण उगिल्लक्षणं वाधिष्यते ॥ अथवास्त्वत्रोगिल्लक्षणोऽपि । ननु चोक्तं इयोनकारयोः श्रवणं प्रसज्येतेति । परिहतमेतन्न व्यञ्जनपरस्यैकस्य वानेकस्य वा श्रवणं प्रति विशेषोऽस्ति । ननु चोक्तं प्रतिज्ञाभेदो भवतीति । श्रुतिभे- देऽसति प्रतिज्ञाभेदः किं करिष्यति । ननु च श्रुतिकृतोऽपि भेद उक्त इह तायो- यांसि भूयांसीति परस्यानुस्वारे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्रसज्येत कुर्वन्ति कृपन्तीनि परस्यानुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः पूर्वस्य णत्वं प्रामोतीति । नैष दोषः । अयो- गवाहानामविशेषेणोपदेशचोदितः । तत्रेह तावच्यांसि भूयांसीति परस्यानुस्वारे कृते तस्य झल्पहणेन ग्रहणात्पूर्वस्यानुस्वारो भविष्यति कुर्वन्ति कृपन्तीति पर भविष्यतः ॥ ८.३.२४८१.५८. 1 ८.१.२. ७.१.२६ शिवम् ५* ·पा० ७.१.७३.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २६५ ... दौ मितावचामन्त्यात्परौ स्तः । वदननांहि ब्राह्मणकुलानीति ! विनिमित्तावेतौ ।। तत्र वनि प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ तत्र वर्जि प्रतिषेधो वक्तव्यः । वर्जि ब्राह्मणकुलानीति ।। अन्न्यात्पूर्व नुममेके ।। ५॥ अन्त्यात्पूर्व नुममेक इच्छन्ति । किमविशेषेणाहोस्विहर्जावेव । किं चातः । यद्यविशेषेण काष्ठतक्पीति भवितव्यम् | अथ वदूर्जावेव काटतीति भवितव्यम् । एवं तर्हि वकूर्जावेव ! वहूनि ।। स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । अत्र इत्येया पञ्चमी | अत्र उत्तरो यो झल्तदन्तस्य नपुंसकस्य नुमा भवितव्यं यथावाच उत्तरो नासौ झल्नापि तदन्तं नपुंसकं यदन्तं च नपुंसकं नासावच उत्तरः । इहापि तर्हि न पामोति | काटत- नोति । अत्र यो ऽच उत्तरो झल्न तदन्तं नपुंसकं यदन्तं च नपुंसकं नासावच उत्तरः । नैवदस्ति । झल्जातिः प्रतिनिर्दिश्यते । अच उत्तरा या झल्जातिरिति ।। यदि पञ्चमी कुण्डानि वनानीत्यत्र न प्रामोति | एवं तींकोचि विभक्तो [७.१.७३] इत्यत्राचः सर्वनामस्थान इत्येतदनुवर्तिप्यते । एवमपि पाठ्यभावान पामोति । सर्वनामस्थान इत्येपा सप्तम्यच इति पञ्चम्याः पटी प्रकल्पयिष्यति तस्मिनिति निर्दिटे पूर्वस्य [१.१.६६] इति || इकोऽचि विभक्तौ ।। ७ ।१ । ७३ ॥ अज्यहणं किमर्थम् । दकोचि व्यञ्जने मा भूत् इकोऽचीत्युच्यते व्यञ्जनादौ मा भूत् । त्रपुभ्याम् वपुभिः ।। अस्तु लोपः अस्त्वत्र नुम् | नलोप: प्रातिपदिकान्तस्य [८.२.७] इति नलोपो भविष्यति ।। स्वरः कयम्। पञ्चत्रपुभ्याम् पञ्चत्रपुभ्यः । इगन्ते विगावित्येष स्वरोनि मानोति || ...१.९६०२. 24x..

·उत्तरार्थ नबज्यहणं कर्तव्यम् । अस्थिदधिसभ्यक्ष्णामनडुदात्तः [७.१.७९] २६६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ५.१.२ स्वरो वै श्रूयमाणेगप भूयमाणेऽपि नुमि स्वरो भवति । पञ्चत्रपुणा पक्षत्रपुण इति ॥ लुप्ते किं न भविष्यति ।। लुप्त इदानीं किं न भविष्यति || किं पुनः कारणं भूयमाणेऽपि नुभि स्वरो भवति । संघातभक्तोऽसौ नोत्सहतेऽवयवस्येगन्ततां विहन्तुमिति कृत्वा ततः श्रूय- माणेऽपि नुमि स्वरो भवति ॥ इदं तर्हि । अतिराभ्याम् अतिराभिः । नुमि कृते रायो हलि [७.२.८५] इत्यात्वं न मानोति । इदमिह संप्रधार्यम् | नुक्रियतामा- खमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादात्वम् !! इह तर्हि प्रियतिसभ्याम् प्रियतिमभिः नुमि कृते तिस्भावो न पामोति | इदमिह संप्रधार्यम् | नुम्क्रियतां निस्भाव इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वात्तिसभावः । अथेदानी तिहभावे कृते पुनःप्रसङ्गानुम्क- स्मान भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यहावित तदाधितमेवेति ॥ अत उत्तरं पठति । इकोचि विभक्तावग्रहणं नुमुटोविप्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ इकोचि विभक्तावज्ग्रहणं क्रियते नुमो नुडिप्रतिषेधेन यथा स्यात् । वपूणाम् जतूनाम् ।। इतरथा हि नुमो नित्यनिमित्तत्वान्नुडभावः ॥ २॥ अक्रियमाणे ह्यज्यहणे नित्यनिमित्तो नुम् | कृतेऽपि नुटि प्रामोत्यकृतेऽपि । नित्यनिमित्तत्वानुमि कृते नुटोऽभावः स्यात् || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । क्रिय- माणेऽपि वा अज्महणेऽवश्यमत्र नुडर्यो यत्नः कर्तव्यः । पूर्वविप्रतिषेधो व- काव्यः ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं नुटि कृते नुम्मा भूदिति । किं च स्यात् । त्रपूणाम् जनूनाम् । नामि [६. ४. ३] इति दीर्घत्वं न स्यात् । मा भूदेवम् ] नोपधायाः [६. ४. ७] इत्येवं भविष्यति । इह तर्हि शुचीनाम् इन्हन्पूपार्यम्णां शौ सौ च [६. ४. १२, १३] इत्यस्मानियमान्न प्रामोति दीर्घत्वम् । अर्थवद्हणे नानर्थ- कस्येत्येवं न भविष्यति । नेपा परिभाषेह शक्या विज्ञातुम् । इह हि दोपः स्यात् । वाग्मीति । एवं नहि लक्षणपतिपदोक्तयोः प्रतिपदोत्तस्यैवेति ।। उत्तरार्थं च ॥३॥ 10.१.५४. २.१, ९५*.

·; पा० ७. १. ७४. ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २६७ ... अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । अस्थिभ्याम् अस्थिभिरिति ॥ यद्युत्तरार्थ स्यात्तत्रैवायमज्ग्रहणं कुर्वीत | इह क्रियमाणे यदि किंचित्प्रयोजनमस्ति तदुच्य- ताम् । इहापि क्रियमाणे प्रयोजनमस्ति । किम् । अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । त्रपु जतु || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । विभक्तावित्युच्यते न चात्र विभक्तिं : पझ्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमताङ्गस्य [१. १. ६३] इति प्रत्ययलक्षणस्य ; प्रतिषेधः । एवं तर्हि सिद्धे सति यदज्ञहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवतीह कश्चिदन्योऽपि प्रकारः प्रत्ययलक्षणं नामेति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।हे वपु | हे पो । अत्र गुणः सिद्धो भवतीति ।। इकोचि व्यन्जने मा भूदस्तु लोपः स्वरः कथम् । स्वरो वै श्रूयमाणेपि लुप्ते किं न भविष्यति ॥ १ ॥ रायात्वं तिसृभावश्च व्यवधानान्नुमा अपि । नुड्डाच्य उत्तरार्थ तु इह किंचित्रपो इति ॥ २ ॥ -- .. तृतीयादिषु भापितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य ॥ ७ । १ । ७४ ।। किमिह पुंवद्भावेनातिदिश्यते । नुम्प्रतिषेधः । कथं पुनः पुंवदित्यनेन नुम्प्रतिषेधः शक्यो विज्ञातुम् । वतिनिर्दशोऽयं कामचारश्च वतिनिर्देशे वाक्यशेष समर्थयितुम् | तद्यथा | उशीनरवन्मद्रेणु यवाः । सन्ति न सन्तीति । मातृवदस्याः कलाः | सन्ति न सन्तीति । एवमिहापि पुंवद्भवति पूवन्न भवतीति वाक्यशेयं समर्थयिष्यामहे । यथा पुंसो न नुम्भवत्येवं तृतीयादिषु भापितपुस्कस्यापि न भवतीति || किमुच्यते नुम्प्रतिपेध इति न पुनरन्यदपि पुंसः प्रतिपदं कार्यमुच्यते यत्तृतीयादिपु विभक्तिप्वजादिपु भापितपुंस्कस्यातिदियेत | अनारम्भात्पुंसि । न हि किंचित्पुंसः प्रतिपदं कार्यमुच्यते यत्तृतीयादिप्वजादिषु भाषितपुंस्कस्यातिदिइयेत | नुम्प्रकृतस्तत्र किमन्यच्छक्यं विज्ञातुमन्यदत्तो नुम्प्रतिपेधात् ।। पुंवदिति नुम्प्रतिषेधश्चगुणनाभावनुडौत्त्वप्रतिषेधः ।। १ ।। पुंवदिति नुम्प्रतिषेधश्चेद्गुणनाभावनुडौत्त्वानां प्रतिपेयो वक्तव्यः । गुग | ग्रामण्ये ब्राह्मणकुलाय | गुण । नाभाव | ग्रामण्या ब्राह्मणकुलेन | नाभाव । नुन् । ग्रामण्यां ब्राह्मणकुलानाम् । नुट् । औत्वम् । ग्रामण्यां ब्राह्मणकुले । इस्वत्वमप्रतिपिद्धं इस्त्रायाश्चैते विधयः प्रामुवन्ति ।। .२.३.१०८. ६०.३. १९१७ १२.१.१.५ १.१.११२, ·क्तव्यः ॥ इदं तर्हि प्रयोजन नुटि कृते नुम्मा भूदिति । किं च स्यात् । वपूणाम् उत्तरार्थ तर्घज्यहणं कर्तव्यम् । अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्तः [७.१.७९] २६६ । व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ५.१.२. सरो वै श्रूयमाणेशप भूयमाणेऽपि नुमि स्वरो भवति | पञ्चत्रपुणा पक्षत्रपुण इति ।। लुप्ते किं न भविष्यति ॥ लुप्त इदानों किं न भविष्यति || किं पुनः कारणं धूयमाणेऽपि नुमि स्वरो भवति । संघातभक्तोऽसौ नोत्सहतेऽवयवस्येगन्ततां विहन्तुमिति कृत्वा ततः श्रूय- माणेऽपि नुमि स्वरो भवति || इदं तर्हि | अतिराभ्याम् अतिराभिः । नुमि कृते रायो हलि [७.२.८५] इत्यात्वं न पामोति | इदमिह संप्रधार्यम् | नुक्रियतामा- त्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादात्वम् ॥ इह तर्हि प्रियतिसृभ्याम् प्रियतिसृभिः नुमि कृते तिसृभावो न पामोति । इदमिह संप्रथार्यम् । नुक्रियतां तिस्भाव इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वात्तिसभावः । अथेदानी तिसूभावे कृते पुनःप्रसङ्गानुम्क- स्मान भवति | सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्वाधितं तद्बाधितमेवेति । अत उत्तरं पठति | इकोचि विभक्तावग्रहणं नुमुटगेविप्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ इकोचि विभक्तायज्महणं क्रियते नुमो नुड्विप्रतिषेधेन यथा स्यात् । वपूणाम् जतूनाम् ।। इतरथा हि नुमो नित्यनिमित्तत्वान्नुडभावः ॥२॥ अक्रियमाणे ह्यज्यहणे नित्यनिमित्तो नुम् | कृतेऽपि नुटि प्रामोत्यकृतेऽपि नित्यनिमित्तत्वानुमि कृते नुटोऽभावः स्यात् || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | क्रिय- माणेपि वा अन्ग्रहणेऽवश्यमत्र नुडों यत्नः कर्तव्यः । पूर्वविप्रतिषेधो व- जतूनाम् । नामि [६. ४. ३] इति दीर्घत्वं न स्यात् । मा भूदेवम् | नोपधायाः [६. ४. ७] इत्येवं भविष्यति । इह नहि शुचीनाम् इन्हन्पूपार्यम्णां शो सोच [६. ४. १२, १३] इत्यस्मानियमान प्राप्नोति दीर्घत्वम् । अर्थवद्हणे नानर्थ कस्येत्येवं न भविष्यति । नेपा परिभाषेह शक्या विज्ञातुम् । इह हि दोप: स्यात् । वांग्मीति । एवं नहि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति ॥ उत्तरार्थं च ॥ ३॥ 1..९.५४, १.९५* ·1 पा० ७. १. ७४.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २६७ अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । अस्थिभ्याम् अस्थिभिरिति ॥ यद्युत्तरार्थ स्यात्तत्रैवायमज्ग्रहणं कुर्वीत | इह क्रियमाणे यदि किंचित्प्रयोजनमस्ति तदुच्य- ताम् । इहापि क्रियमाणे प्रयोजनमस्ति । किम् । अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । वपु जतु || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । विभक्तावित्युच्यते न चात्र विभक्तिं * पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमताङ्गस्य [१. १. ६३] इति प्रत्ययलक्षणस्य १ प्रतिपेधः ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यदज्ग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवतीह कश्चिदन्योऽपि प्रकारः प्रत्ययलक्षणं नामेति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । हे वपु | हे पो । अत्र गुणः सिद्धो भवतीति ।। इकोचि व्यञ्जने मा भूदस्तु लोपः स्वरः कथम् । स्वरो वै श्रूयमाणेपि लुप्ते किं न भविष्यति ॥ १ ॥ रायात्वं तिसृभावश्च व्यवधानान्नुमा अपि । नुडाच्य उत्तरार्थ तु इह किंचित्रपो इति ।। २ ।। . तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य ॥ ७ । १ । ७४ ॥ किमिह पुवन्नावेनातिदिश्यते । नुम्प्रतिषेधः । कथं पुनः पुंवदित्यनेन नुम्प्रतिषेधः शक्यो विज्ञातुम् । वतिनिर्देशोऽयं कामचारश्च वतिनिर्देशे वाक्यशेष समर्थयितुम् । तद्यथा | उशीनरवन्मद्रेणु यवाः । सन्ति न सन्तीति । मातृवदस्याः कलाः | सन्ति न सन्तीति । एवमिहापि पुंवद्भवति पुंवन भवतीति वाक्यशेष समर्थयिप्यामहे | यथा पुंसो न नुम्भवत्येवं तृतीयादिपु भाषितपुंस्कस्यापि न भवतीति || किमुच्यते नुम्प्रतिपेध इति न पुनरन्यदपि पुंसः प्रतिपदं कार्यमुच्यते यत्तृतीयादिपु विभक्तिप्वजादिपु भापितपुंस्कस्यातिदिश्येत | अनारम्भात्पुंसि | न हि किंचित्पुंसः प्रतिपदं कार्यमुच्यते यत्तृतीयादिप्वजादिषु भापितपुंस्कस्यातिदिइयेत । नुम्प्रकृतस्तत्र किमन्यच्छक्यं विज्ञातुमन्यदतो नुम्प्रतिपेधात् ।। पुंवदिति नुम्प्रतिपेयश्चद्गुणनाभावनुडौत्त्वप्रतिषेधः ।। १ ।। पुंवदिति नुम्प्रतिषेधश्चेद्गुणनाभावनुडौवानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । गुग | ग्रामण्ये ब्राह्मणकुलाय | गुण | नाभाव | ग्रामण्या ब्राह्मणकुलेन | नाभाव | नुट् । ग्रामण्यां ब्राह्मणकुलानाम् । नुट् । औत्वम् । ग्रामण्यां ब्राह्मणकुले । स्वत्वमप्रतिपिदं हस्वाश्रयाचैते विधयः प्रामुवन्ति । । .२.३.१०८. ६०.३.१११ १२.०, १.५४ ०.३. ११२, ·क्तव्यः ॥ इदं तर्हि प्रयोजन नुटि कृते नुम्मा भूदिति । किं च स्यात् । अपूणाम् उत्तरार्थ तज्महणं कर्तव्यम् । अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्तः ७.१.७९] २६६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ५.१.२ स्वरो वै श्रूयमाणेशप भूयमाणेऽपि नुमि स्वरो भवति । पञ्चत्रपुणा पतनपुण इति ।। लुप्ते किं न भविष्यति ।। लुम्म इदानीं किं न भविष्यति ।। किं पुनः कारणं भूयमाणेऽपि नुमि स्वरो भवति । संघातभनोऽसौ नोत्सहतेऽययवस्येगन्ततां विहन्तुमिति कृला ततः श्रूय- माणेऽपि नुमि स्वरो भवति ॥ इदं नार्ह । अतिराभ्याम् अतिराभिः । नुमि कृते रायो हलि [७.२.८५] इत्यात्वं न प्रामोति । इदमिह संप्रधार्यम् । नुम्क्रियतामा- त्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादात्वम् ॥ इह नहि प्रियतिसृभ्याम् प्रियतिसभिः नुमि कृते तिसभावो न प्रामोति । इदमिह संप्रधार्यम् । नुम्क्रियतां तिसभाव इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वात्तिसभावः । अथेदानी तिमभावे कृते पुनःप्रसङ्गानुम्क- स्मान भवति । सकृद्तो विप्रतिषेधे यद्वाधितं तवाधितमेवेति । अत उत्तरं पठति । इकोचि विभक्तावग्रहणं नुमुटोविप्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ इकोऽचि विभक्तावज्ग्रहणं क्रियते नुमो नुडिप्रतिषेधेन यथा स्यान्। | अपूणाम् जतूनाम् ॥ इतरथा हि नुमो नित्यनिमित्तत्वान्नुडभावः ॥ २ ॥ अक्रियमाणे ह्यग्रहणे नित्यनिमित्तो नुम् | कृतेऽपि नुटि प्रामोत्यकृतेऽपि । नित्यनिमित्तत्वानुमि कृते नुटोऽभावः स्यात् ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | क्रिय माणेषप वा अज्यहणेऽयश्यमत्र नुडर्यो यत्नः कर्तव्यः । पूर्वविप्रतिषेधो व जसूनाम् । नामि [६. ४. ३] इति दीर्घत्वं न स्यात् । मा भूदेवम् | नोपधायाः [६. ४. ७] इत्येवं भविष्यति । इह तर्हि शुचीनाम् इन्हन्पूषार्यम्णां शौ सौ च [६. ४. १२, १३] इत्यस्मानियमान प्रामानि दीर्घत्वम् । अर्थवद्हणे नानर्थ- कस्येत्येवं न भविष्यति । नेपा परिभाषेह शक्या विज्ञातुम् । इह हि दोपः स्यात् । वाग्मीति । एवं तर्हि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति ॥ उत्तरार्थ च ॥ ३॥ +७.१.१४. * ०.१.९५.

·: पा० ७.१, ७४.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २६७ अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । अस्थिभ्याम् अस्थिभिरिति ॥ यद्युत्तरार्थ स्यात्तत्रैवायमज्ञहणं कुर्वीत | इह क्रियमाणे यदि किंचित्प्रयोजनमस्ति तदुच्य- ताम् । इहापि क्रियमाणे प्रयोजनमस्ति । किम् । अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । पु जतु ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । विभक्तावित्युच्यते न चात्र विभक्ति " पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमताङ्गस्य [१. १. ६३] इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यदग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्या भवतीह : कश्चिदन्योऽपि प्रकारः प्रत्ययलक्षणं नामेति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । हे वपु | : हे पो । अत्र गुणः सिद्धो भवतीति ।। इकोचि व्यञ्जने मा भूदस्तु लोपः स्वरः कथम् । स्वरो वै श्रूयमाणेपि लुप्ते किं न भविष्यति ॥ १ ॥ रायात्वं तिसृभावश्च व्यवधानान्नुमा अपि । जुडाच्य उत्तरार्थ तु इह किंचित्रपो इति ।। २ ।। .. तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंबगालवस्य ॥ ७ । १ । ७४ ।। किमिह पुंवन्नावेनातिदिश्यते । नुम्प्रतिषेधः । कथं पुनः पुंवदित्यनेन नुम्पतिषेधः शक्यो विज्ञातुम् | वतिनिर्देशोऽयं कामचारश्च वतिनिर्देशे वाक्यशेष समर्थयितुम् । तद्यथा | उशीनरवन्मनेषु यवाः । सन्ति न सन्तीति । मातृवदस्याः कलाः । सन्ति न सन्तीति । एवमिहापि पुंवद्भवति पुंवन्न भवतीति वाक्योपं समर्थयिष्यामहे । यथा पुंसो न नुम्भवत्येवं तृतीयादिषु भाषितपुस्कस्यापि न भवतीति ।। किमुच्यते नुम्प्रतिपेध इति न पुनरन्यदपि पुंसः प्रतिपदं कार्यमुच्यते यत्तृतीयादिपु विभक्तिष्वजादिषु भापितपुंस्कस्यातिदिश्येत | अनारम्भात्पुंसि । न हि किंचित्पुंसः प्रतिपदं कार्यमुच्यते यत्तृतीयादिप्वजादिषु भापितपुंस्कस्यातिदिश्येत । नुम्प्रकृतस्तत्र किमन्यच्छक्यं विज्ञातुमन्यदतो नुम्पतिपेधात् । पुंवदिति नुम्प्रतिपेधश्चेद्गुणनाभावनुडौत्त्वप्रतिषेधः ॥ १ ॥ पुंवदिति नुम्प्रतिषेधश्चेद्गुणनाभावनुडौवानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । गुग | ग्रामण्ये ब्राह्मणकुलाय । गुण । नाभाव | ग्रामण्या ब्राह्मणकुलेन | नाभाव । नुट् । ग्रामण्यां ब्राह्मणकुलानाम् । नुट् । औत्वम् । प्रामण्यां ब्राह्मणकुले । इस्वत्वमप्रतिपिळू हस्वाश्रयाश्चैते विधयः प्रामुवन्ति । १.२३. +१.१.६२. 12.३.२०८. ६०.३.११७१२.०.१.५४% ०.३.१९९.

·। २६८ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ५.१.२. इस्वाभावार्थ च ॥ २॥ किं च । नुम्पतिधार्थ च । कथं पुनरत्राप्रकृतस्यासंशब्दितस्य इस्वत्वस्य प्रतिषेधः शक्यो विज्ञातुम् । अर्थातिदेशात्सिद्धम् ॥ ३ ॥ नैवं विज्ञायते भाप्यते पुमाननेन शब्देन सोऽयं भाषितपुंस्कः भाषितपुंस्कस्य शम्दस्य पुंशब्दो भवतीति । कथं तर्हि । भाप्यते पुमानस्मिन्नर्थे सोऽयं भाषितपुंस्कः भाषि- नपुंस्कस्यार्थस्य पुंवदों भवतीति || तद्धितलुक्मतिषेधश्च ॥ ४ ॥ तद्धितलुकथ प्रतिषेधो वक्तव्यः । पीलुर्वृक्षः । पीलु फलम् । पीलुना पीलुन इति ॥ न वा समानायामाकृती भापितपुंस्कविज्ञानात् ।। ५ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । समानायामाकृतौ भाषितपुंस्कविज्ञानात् । समानायामाकृतौ यद्भाषितपुंस्कमाकृत्यन्तरे चैतद्भापितपुंस्कम् । किं वक्तव्यमेनन् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । एतदप्यर्थनिर्देशात्सिद्धम् || ई च द्विवचने ।। ७ । १ । ७७ ॥ किमुदाहरणम् । अक्षी ते इन्द्र पिङ्गले । नैतदस्ति । पूर्वसवर्णेनाप्येतत्सिद्धम्।। इदं नहिं । अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्याम् । इदं चाप्युदाहरणम् । अक्षी ते इन्द्र पिङ्गले । ननु चोक्तं पूर्वसवर्णनाप्येतसिद्धमिति । न सिध्यति । नुमा व्यवहितत्वात्पूर्वसवर्णो न प्रामोति || उन्दसि नपुंसकस्य पुंवद्भावो वक्तव्यो मधोर्गृभ्णामि मधोस्तृप्ता इवासत इत्येवमर्थम् । पुंवद्भावेन नुमो निवृत्तिर्नुमि निवृत्ते पूर्वसवर्णेनैव सिद्धम् ॥ स्वरा यस्तीकारो वक्तव्यः । उदात्तस्वरो यथा स्यानपुंसकस्वरो मा भूदिति । ननु । पुंवद्भावातिदेशादेव स्वरो भविष्यति । अशक्यः पुंवद्भावातिदेशः स्वरे तन्त्र अयितुम् । इह हि दोप: स्यात् । मध्वस्मिन्नस्ति मधुर्मास इति । सनहि पुंबगायो यक्तव्यः । न यक्तव्यः । प्रकृतं** पुंवदिति वर्तते ॥ ४१.१५. +१.१०२. १.१.१६८*.

·पा० ५. १. ७७-८२.]. || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २६९ नाभ्यस्ताच्छतुः ।।७।१ । ७८ ॥ कस्यायं प्रतिषेधः । नुम इत्याह । तन्नुमो ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृ- तमनुवर्तते | क प्रकृतम् । इदितो नुम्धातोः [७.१.५८] इति । तदा अनेकन- हणेन व्यवच्छिन्नमशक्यमनुवर्तयितुम् ।। एवं तर्हि सर्वनामस्थान इति वर्तते सर्व- नामस्थाने यत्नामोति तस्य प्रतिषेधः । तद्वै वहुतरकेण ग्रहणेन व्यवच्छिन्नमशक्य- मनुवर्तयितुम् ॥ अथैदानी व्यवहितमपि शक्यतेऽनुवर्तयितुं नुमेवानुवर्त्य इहार्थमु- तराय च | इह चैव प्रतिषेधः सिद्धो भवतीह चाच्छीनद्योर्नुम् [८०] इति नुम्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति ।। आच्छीनद्योर्नुम् ॥ ७ । १ । ८० ॥ इह कस्मान भवति । अदती नती लुनती पुनती | लोपे कृते ऽवर्णाभावात् । किं तद्यस्मिन्योग उदाहरणम् | याती यान्ती । अत्राप्येकादेशे कृते व्यपवर्गभावान्न पामोति । अन्तादिवनावेन व्यपवर्गः । उभयत आश्रये नान्तादिवत् ॥ नोभयत आश्रयः करिप्यते | नैवं विज्ञायते ऽवर्णान्ताच्शतुर्नुम्भवतीति । कथं तर्हि | अव- र्णानुम्भवति तच्चेदवणं शतुरनन्तरमिति ।। शश्यनोनित्यम् ।। ७ १ १ । ८१ ॥ नित्यग्रहणं किमर्थम् । विभाषा मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धोऽत्र पूर्वेणैव तत्रारम्भसामर्थ्यानित्यो विधिर्भविष्यति ॥ तदेतनित्यग्रहणं सांन्यासिकं तिष्टतु तावत् ॥ सावनडुहः ॥ ७ । २ । ८२ ।। अनडुहः सावाम्प्रतिपेधो नुमोऽनवकाशत्वात् ॥ १ ॥ अनडुहः सावाम्पतिषेधः प्रामोति । किं कारणम् । नुमोऽनवकाशत्वात् । अनव- काशो नुमाम विाधते ॥ 1१.१.१०१. 1 २.४.०२.१. ११२. ६०.१.८०. १०.१.१८ ·२७० || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७.१.२. न वावर्णोपधस्य नुम्वचनात् ।। २ ।। न वैप दोषः । किं कारणम् । अवर्णोपधस्य नुम्वचनात् । अवर्णोपधस्य नुमं वक्ष्यामि ।। तदवर्णग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते | क प्र- कृतम् । आच्छीनद्योर्नुम् [७. १.८०] इति । यदि तदनुवर्तते ऽनडुहि यावन्त्य- वर्णानि सर्वेभ्यः परो नुम्पामोति । नैष दोपः । मिदचोऽन्त्यात्परः [१.१.४७] इत्यनेन यत्सर्वान्त्यमवर्ण तस्मात्परो भविष्यति || पुनःप्रसङ्गविज्ञानाहा सिद्धम् अथवा पुनःप्रसङ्गानुमि कृत आम्भविष्यति । यथावादिषु द्विवचनम् ॥ ३ ॥ तद्यथा जग्ले मम्ले ईजतुः ईजुरित्यात्त्वादिषु कृतेषु पुनः प्रसङ्गाद्विर्वचनं भव- त्येवमत्रापि नुमि कृत आम्भविष्यति ।। नैष युक्तः परिहारः । विप्रतिषेधे पुनः प्रसङ्गो विप्रतिषेधच द्वयोः सावकाशयोर्भवति । इह पुनरनवकाशो नुमाम वाधते || एवं तर्हि वृत्तान्तादेष परिहारः प्रस्थितः । कस्मादृत्तान्तात् । इदमयं चोद्यो भव- त्यनडुहः सावाम्पतिषेधो नुमोऽनवकाशत्वादिति । तस्य परिहारो न वावर्णोपपस्य नुवचनादिति । ततोऽयं चोद्यो भवति यत्र तवर्णप्रकरणं नास्ति तत्र त आमा नुमो धाधनं प्रामोति वदनवाहित ब्राह्मणकुलानीति | तत उत्तरकालमिदं पठित पुनःप्रसङ्गविज्ञानाहा सिद्धमिति । दिव औत् ॥ ७ । १ । ८४ ॥ दिव औचे धातुप्रतिषेधः ॥ १॥ दिय और धातोः प्रतिषेधो यतव्यः। अक्षयूरिति ॥ अधात्यधिकारासिद्धम् । भधानोरिति यर्तने । क प्रकृतम् । उगिदचां सर्वनामस्थाने धातोः[७.१.७०] इति । अधावधिकारासिद्धमिति चेन्नपुंसके दोषः ॥ २ ॥ अधारयधिकारास्सिदमिति मेनपुंसके दोषो भयनि । काठनति कूटनडि । नपुं- गकरप मतगः [७२] अधानोरिति प्रतिषेधः प्रामोति ।। .Mr. t....९८ ·- पा० ७. १.८४-९०] 11 व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २७१ उक्तं वा ॥३॥ किमुक्तम् | अननुवन्धकग्रहणे हि न सानुवन्धकस्येति । अथवा संवन्धमनुव- तिष्यते ॥ इतोऽत्सर्वनामस्थाने ।। ७।१।८६ ।। इतोऽद्वचनमनर्थकमाकारप्रकरणात् ॥ १॥ इतोऽवचनमनर्थकम् । किं कारणम् । आकारप्रकरणात् । आदिति वर्तते ।। षपूर्वार्य तु ॥ २॥ पपूर्वार्थ तयद्वक्तव्यः । ऋभुक्षाणमिन्द्रम् । ऋभुक्षणमिन्द्रम् ।। पुंसोऽसुङ् ॥ ७ ॥१। ८९॥ असुङयुपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्ध्यर्थं वहिरङ्गलक्षणत्वात् ।। १ ।। असुङयुपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । उपदेशावस्थायामेवामुवतीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशावस्थायामनुङि कृत इष्टः स्वरो यथा स्यात् । परमपुमानिति । अक्रियमाणे ह्युपदेशिवद्भावे समासान्तोदात्तत्वेऽऽमुडा- न्तर्यतो ऽस्वरकस्यास्वरकः स्यात् । किं पुनः कारणं समासान्तोदात्तत्वं तावद्भ- वति न पुनरमुङ् । न परत्वादमुङा भवितव्यम् | बहिरङ्गलक्षणत्वात् । वहिरङ्ग- लक्षणोऽमुङ् । अन्तरङ्गः स्वरः । असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ स तद्रुपदेशिवन्द्रा- वो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आद्युदात्तनिपातनं करिष्यते स निपातनस्वरः समा- सस्वरस्य वाधको भविष्यति ॥ एवमप्युपदेशिवायो वक्तव्यः । स यथैव हि निपातनस्वरः समासस्वरं वाधत एवं प्रकृतिस्वरमपि वाधेत । पुमान् । तस्मात्तुदू- च्यते ऽमुङन्युपदेशिववचनं स्वरसिद्ध्यर्थ वहिरङ्गलक्षगत्वादिति || गोतो णित् ॥ ७ । १ । ९० ॥ किमिदं गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य णित्त्वमुच्यत आहोस्वित्सर्वनामस्थाने परतो णित्कार्यमतिदिश्यते | कात्र विशेषः । ४. १.१५.. 10. १.५ ·२७२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ५.१.३ गोतः सर्वनामस्थाने णित्कार्यातिदेशः ॥ १॥ गोतः सर्वनामस्थाने णित्कार्यमतिदिश्यते ॥ सर्वनामस्थाने णित्त्ववचने ह्यसंप्रत्ययः पाठ्यनिर्देशात् ॥ २ ॥ सर्वनामस्थानस्य णिचने ह्यसंपत्ययः स्यात् । किं कारणम् । पाठ्यभावात् । पधीनिर्दिष्टस्यादेशा उच्यन्ते न चात्र पछी पश्यामः।। एवं तर्हि वतिनिर्देशोऽयम् । गोतो गिद्भवतीति । स तर्हि वतिनिर्देशः कर्तव्यो न ह्यन्तरेण वतिमतिदेशो गम्यते । अन्तरे- णापि वतिमतिदेशो गम्यते । तद्यथा । एष ब्रह्मदत्तः । अब्रह्मदत्तं ब्रह्मदत्त इत्याह मन्यामहे ब्रह्मदत्तवदयं भवतीति । एवमिहाप्यणितं णिदित्याह णिदिति गम्यते ॥ अथवा पुनरस्तु गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य णित्वम् | नंनु चोक्तं सर्वनामस्याने णित्त्ववचने ह्यसंप्रत्ययः पश्यनिर्देशादिति । नैप दोपः । गोत इत्येषा पञ्चमी सर्व- नामस्थान इति सप्तम्याः षष्ठी प्रकल्पयिप्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१.६७] इति । भय तपरकरणं किमर्थम् । इह मा भूत् । चित्रगुः शवलगुरिति । नैतदस्ति । इस्वत्वे कृते न भविष्यति । स्थानिवद्भावात्मामोति ॥ अत उत्तरं पठति । तपरकरणमनर्थकं स्थानिवप्रतिषेधात् ॥ ३ ॥ तपरकरणमनर्यकम्। किं कारणम्। स्यानिवत्प्रतिषेधात्प्रतिपिध्यतेत्र स्थानियद्रावो गोः पूर्वणित्त्यात्वस्वरेषु स्थानिवद्भावोन भवतीति । स चावश्यं प्रतिषेध आभयितव्यः। इतरथा हि संबुद्धिजसोः प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ यो हि मन्यते तपरकरणसामर्थ्यादत्र न भविष्यतीति संवुद्धिजसोस्तेन प्रतिपेयी यक्तव्यः स्यात् । हे चित्रगो चित्रगव इति । अथेदानी सत्यपि स्थानिवद्भावप्रति- पेधे गुणे कृते कस्मादेवात्र न भवति | लक्षणपतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । ननु चैदानीमसत्यपि स्थानिवद्भावप्रतिषेध एतया परिभाषया शक्यमुपस्यातुम् । नेत्याह न हीदानी कचिदपि स्थानियत्स्यात् ॥ तृवत्कोटुः ॥७।१ । ९५ ॥ स्त्रियां च ।।७।१।९६ ।। अपात्र यिभक्तायित्यनुपर्नत उताहो न । किं चातः । 1.1.16. ...

·: पा० ७.१.९५-९६.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ - ... तृस्वस्त्रियां विभक्तौ चेत्क्रोष्ट्रीभक्तिर्न सिध्यति । तृज्वस्त्रियां विभक्तो चेत्क्रोष्ट्रीभक्तिरिति न सिध्यति ॥ एवं तहकार एव : तृज्वनावं वक्ष्यामि । तदीकारग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् | स्त्री ई स्त्री स्त्रियामिति । ईकारे तन्निमित्तः सः ईकारे चेत्तन्न । किं कारणम् । तनिमित्तः सः। तृज्वन्नावनिमित्तः स ईकारः। नाकृते तृज्वन्नाव ईकारः प्राप्नोति । किं कारणम् | ऋनेभ्यो डीप् [४.१.२] । इत्युच्यत ईकारे च तृज्वद्भावः । तदिदमितरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । एवं वर्हि गौरादिपु पाटादीकारो भविष्यति । गौरादिषु न पट्यते ।। न हि किंचित्तुनन्तं गौरादिषु पद्यते ।। एवं तीतज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्यत्रे- कार इति यदयमीकारे तृज्वन्नावं शास्ति । तेनैव भावनं चेत्स्यादनिटोपि प्रसज्यते । यद्यपि नास्ति विशेपो डीपो वा डीपो वा डीनपि तु प्रामोति । इह च न पामोति । पञ्चभिः क्रोष्ट्रीभिः क्रीते रथैः पञ्चक्रोट्टभी स्थैिरिति ।। एवं तर्हि न चापरं निमित्तं संज्ञा च प्रत्ययलक्षणेन । न चापरं निमित्तमाश्रीयते । अस्मि- न्परतः क्रोटुस्तृज्वद्भवतीति । किं तर्हि । अङ्गस्य क्रोटुस्तृज्वद्भवति । अङ्गसंज्ञा च भवति प्रत्ययलक्षणेन || किं पुनरयं शास्त्राविदेशः । तृचो यच्छास्त्रं तदतिदिइयते । आहोस्विद्रूपातिदेशः। तृचो यद्रूपं तदतिदिश्यत इति । कचात्र विशेषः । तृज्वदिति शास्त्रातिदेशञ्चेवथा चिणि तहत् ।। १ ।। तृज्वदिति शास्त्रातिदेशश्चेद्यथा चिणि तइत्यामोति । कथं च चिणि | उक्तमङ्ग- स्थति तु प्रकरणादाङ्गशास्त्रातिदेशासिद्धमिति | आङ्ग यत्कार्य तदतिदिश्यते । एवमिहाप्यनङ्गुणदीर्घत्वान्यतिदिष्टानि रपरत्वमनतिदिष्टम् || तत्र को दोपः । २. १. ०१ १.१.६३. + ४.१.११. ६.१.१०४. . U . ti.१.१४; १.३.११७ ६.१.१२. 35..

·२७४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७.१.२. तत्र रपरवचनम् ॥ २॥ तत्र रपरत्वं न सिध्यति तद्वक्तव्यम् ।। नैष दोषः । गुणेऽतिदिटे रपरलम- प्यतिदिष्टं भवति । कथम् । कार्यकालं संज्ञापरिभाष यत्र कार्य तत्र द्रष्टव्यम् । कतो ङिसर्वनामस्थानयोर्गुणो भवति । उपस्थितमिदं भवत्युरअपरः [१.१.५१] इति ॥ एवं तर्थयमन्यो दोपो जायते । आहत्य तृचो यच्छास्त्रं तदतिदिश्येतानाहत्य वेति । किं चातः । यद्याहत्य दीर्घत्वमतिदिष्टमनडणरपरत्वान्यनतिदिष्टानि । अथानाहत्यानगुणरपरत्वान्यतिदिष्टानि दीर्घत्वमनतिदिष्टम् । अस्त्वाहत्य । मनु चोक्तं दीर्घत्वमतिदिष्टमनगुणरपरत्वान्यनतिदिष्टानीति । नैय दोषः । दीर्घत्वेति- दिटेऽनङ्गुणरपरत्वान्यप्यतिदिष्टानि भवन्ति । कथम् । उपधाया इति वर्तते न चा- कृतेष्वेतेषु दीर्घभाविन्युपधा भवति । कुतो नु खल्वेतदेतेषु विधिषु कृतेषु योपधा तस्या दीर्घत्वं भविष्यति न पुनः क्रोटोर्योऽन्तरतमो गुणस्तस्मिन्कृते ऽवादेशे च योपधा तस्या दीर्घत्वं भविष्यति । नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयतीति । तत्र तृवचनसामर्थ्यादेतेषु विधिपु कृतेषु योपधा तस्या दीर्घवं भविष्यति ।। अथवा किं न एतेनाहत्यानाहत्य वेति । आहत्यानाहत्य च तृचो यच्छास्त्रं तदतिदिश्यते ॥ अथवा पुनरस्तु रूपानिदेशः 1 अथैतस्मिनूपातिदेशे सति किं प्रागादेशेभ्यो यद्रूपं नदतिदिश्यत आहोस्विकृतेष्वादेशेषु । किं चातः ! यदि प्रागादेशे यो यद्रूपं तदतिदिश्यत ऋकार एकोनिदिष्टोऽनङ्गुणरपरत्वदीर्घत्वान्यमतिदिष्टानि कृतेप्यादेशेप्यकारोऽनतिदिष्टोऽनङ्गणरपरत्वदीर्घत्वान्यतिदिष्टानि | उभयथा च स्व- रोऽनतिदिटो न हि स्वरो रूपवान् ॥ अस्तु प्रागादेशेभ्यो यद्रूपं तदनिदिइयते । ननु चोक्नमृकारोतिदिष्टोऽनडुणरपरत्वदीर्घत्यान्यननिदिष्टानीति 1 नेप दोषः । ककारे प्रतिदिष्टे स्वाश्रया अत्रैते विधयो भविष्यन्ति । यदप्युच्यत उभयथा च स्वरोऽन- निदिटो न हि स्वरो रूपवानिति स चकारमहणसामर्थ्यात्स्वरो भविष्यति ॥ रूपातिदेश इति चेत्सर्वादेशप्रसङ्गः ॥ ३॥ रूपानिदेदा इति चेत्सर्यादेशः प्रामोति । सर्वस्य तुनन्तस्य तृशम्द आदेदाः अय प्रागोनि" ॥ 11.....१.९५, ०.१ ११०,१.१.५१.

·: पा० ७.१.९६.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २७५ सिहं तु रूपातिदेशात् ॥ ४ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । रूपातिदेशात् | रूपातिदेशोऽयम् ॥ ननु चैवमेव कृत्वा चोद्यते रूपातिदेश इति चेत्सर्वादेशप्रसङ्ग इति । सिद्धं तु प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादितदन्तविज्ञानात् ॥ ५ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य च ग्रहणं भवतीत्येवं तुनन्तस्य तृजन्त आदेशो भविष्यति ॥ एवमपि किंचिदेव तृजन्तं : प्रामोति | इदमपि प्रामोति पक्तेति । आन्तरतम्याच सिद्दम् ॥ ६ ॥ क्रोटोर्यदन्तरतमं तद्भविष्यति । किं पुनस्तत् । क्रुशेर्यस्तृज्विहितस्तदन्तम् ॥ तृज्वद्दचनमनर्थकं तृज्विषये तृचो मृगवाचित्वात् ।। ७ ॥ तृज्विषय एतत्तृजन्तं मृगवाचि || तुनो निवृत्त्यर्थं तीदं वक्तव्यम् । तुनः सर्वनामस्थाने निवृत्तिर्यथा स्यात् । तुनो निवृत्त्यर्थमिति चेत्सिद्धं यथान्यत्रापि ॥ ८ ॥ तुनो निवृत्त्यर्थमिति चेत्तदन्तरेण वचनं सिद्धं यथान्यत्राप्यविशेषविहिताः शब्दा नियतविपया दृश्यन्ते । कान्यत्र| तद्यथा । घरतिरस्मा अविशेषेणोपदिष्टः स घृतम् घृणा धर्म इत्येवंविषयः । रशिरस्मा अविशेषेणोपदिष्टः स राशिः रश्मिः रशनेत्येवंविषयः । लुशिरस्मा अविशेषेणोपदिष्टः स लोट इत्येवंविपयः ।। इदं तर्हि प्रयोजनं विभापां वक्ष्यामीति | विभापा तृतीयादिष्वचि [७. १.९७] इति । वावचनानर्थक्यं च स्वभावसिद्धृत्वात् ।। ९॥ वावचनं चानर्थकम् । किं कारणम् । स्वभावसिद्धत्वात् । स्वभावत एवं तृतीयादिप्वजादिपु विभक्तिपु तृजन्तं च तुनन्तं च मृगवाचीति || गुणवृद्ध्योत्त्वतृज्वद्भावेभ्यो नुम्पूर्वविप्रतिषिद्धम् ॥ १० ॥ गुणवृद्ध्योत्त्वतृज्वन्नावेभ्यो नुम्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ।। नत्र गुणस्यावकाशः । अग्नये वायवे | नुमोऽवकाशः । वपुणी जतुनी | इहोभयं प्रामोति 1 त्रपुणे जनुने || वृद्धेरवकाशः । सखायो सखायः । नुमः स एव । इहोभयं प्रामोति | अनि- २. २. १९७१.१.१२(२.२.११५);.. * ·२७६ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० ५.१.२. सखीनि ब्राह्मणकुलानीति ॥ औत्त्वस्यावकाशः । अग्नौ वायो । नुमः स एव । इहो- भयं पामोति । त्रपुणि जतुनीति ॥ तृज्वद्भावस्यावकाशः । क्रोष्ट्रा क्रोष्टुना | नुमः स एव । इहोभयं प्रामोति । कृशक्रोटुनेऽरण्याय | हितकोष्टुने वृपलकुलाय | नुम्भ- वति पूर्वविप्रतिषेधेन ॥ स तहि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । इष्टवाची परशब्दः* । विप्रतिषेधे पर यदिष्टं तद्भवतीति ॥ नुमचिरतुज्वद्भावेभ्यो नुट् ॥ ११ ॥ नुमचिरतृज्वदायेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिपेधेन वक्तव्यः ॥ नुमोऽवकाशः । प्रपूणि जतूनि । नुटोऽवकाशः । अमीनाम् वायूनाम् । इहोभयं प्रामोति । अपूणाम् जतू- नाम् ।। अचि रादेशस्यावकाशः | तिस्रस्तिष्ठन्ति चतसस्तिष्ठन्ति । नुटः स एव ! इहोभयं पामोति । तिमृणाम् चतसृणाम् ।। तृज्वद्भावस्यावकाशः । क्रोट्रा फोटुना । नुटः स एव । इहोभयं पामोति । क्रोष्टूनाम् । नुवति पूर्वविप्रतिषेधेन || स तर्हि पूर्व- विप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वा नुदिपये रमतिपेधात् ।। १२ ।। न वैतद्विप्रतिषेधेनापि सिध्यति तिमृणाम् चतसृणामिति । कथं तार्ह सिध्यति । नुदिपये रप्रतिषेधात् । नुद्धिपये रप्रतिषेधो वक्तव्यः । इतरथा हि सर्वापवादः ॥ १३ ॥ इतरथा हि सर्वापयादो रादेशः । स यथैव गुणपूर्वसवर्णी याधत एवं नुट- मपि याधेत ॥ तस्मान्नुदिपये रमतिपेधः ॥ १४ ॥ नस्मानुद्धिपये रादेशस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ।। न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्ति शापयति न रादेशो नुट याधत इति यदयं न निस्चतम् [६. ४. ४] इति प्रतिषेध शास्ति नामि दीर्घत्वस्य । चतुरनडुहोरामुदात्तः ॥ ७ ॥१॥९८ ॥ आमनहः खियां या ॥ १ ॥ भामनदुरः नियां येति वक्तव्यम् । भनदुही अनडाही ।। ......."

·पा० ७. १. ९८-१०२.]
|| व्याकरणमहाभाप्यम् ।।
२७७
ऋत इद्धातोः ॥ ७।१ । १०० ॥
।
..
उपधायाश्च ।। ७।१ । १०१ ।।
उदोष्ठयपूर्वस्य ॥ ७।१।१०२॥
: इत्त्वोत्त्वाभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन | इत्त्वोत्त्वयोरवकाशः | आस्ती-
। र्णम् निपूर्ताः पिण्डाः । गुणवृद्ध्योरवकाशः । चयनम् चायकः | लवनम् लावकः ।
इहोभयं प्रामोति । आस्तरणम् आस्तारकः । निपरणम् निपारकः । गुणवृद्धी भवतो
विप्रतिषेधेन । अयुक्तोऽयं विप्रतिषेधो योऽयं गुणस्येत्त्वोत्त्वयोश्च । कथम् ।
नित्यो गुणः ॥
इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये सप्तमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे
द्वितीयमाह्निकम् || पादश्च समाप्तः ।।
--
---
७. ३.८५७. २. १२५.

·नदन्तविधिना ॥ इद ताई प्रयोजनम् । अयमन्तशब्दोऽस्त्येवावययवाची । सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ॥ ७ । २।१ ।। सिचि वृद्धावोकारप्रतिषेधः ।। १ ।। सिचि वृद्धावोकारस्य प्रनिषेधो वक्तव्यः । उदवोढाम् उदवोढम् उदवोढेति || स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । ओकारादृद्धिर्विप्रतिषेधेन । ओत्त्वं क्रि- यतां वृद्धिरिति वृद्धिर्भविष्यति विप्रतिषेधेन || ओकारादृद्धिविप्रतिषेधेनेति चेदोत्वाभावः ॥ २॥ ओकारादिविप्रतिषेधेनेति चेदोत्त्वस्याभावः । उदयोढाम् उदवोढम् उदयोटेति ॥ मेष दोषः । उक्तं तत्रो वर्णग्रहणस्य प्रयोजनं वृद्धावपि कृतायामोत्त्वं यथा स्यात् ॥ पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्वा सिद्धम् अथवा पुनःप्रसङ्गादत्र वृद्धौ कृतायामोत्त्वं भविष्यति । यया प्रसारणादिषु द्विवचनम् ॥ ३॥ तद्यथा । जग्ले मम्ले ईजतुः ईजुरिति प्रसारणादिषु पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्विवचन भवति ॥ इहापि तर्हि पुनःप्रसङ्गविज्ञानादोत्त्वं स्यात् सौदामित्रिरिति । सौढामित्री बहिरङ्गलक्षणत्वात्सिद्दम् ॥ ४ ॥ बहिरङ्गलक्षणा वृद्धिः । अन्तरङ्गमोत्त्वम् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ।। अतो लीन्तस्य ॥ ७ । २।२॥ अन्तमहणं किमयं नातो ले इत्येयोच्येत । केनेदानी नदन्तस्य भविष्यति । नपया । यखान्तः पसनान्तः । अस्ति सामीप्य वर्तने । तद्यथा | उदकान्तं गतः । ६१.१५,४५.. ६.१.९५७० १.११.

·पा० ७. २. १-३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २७२ उदकसमीपं गत इति गम्यते | तद्यः सामीप्ये वर्तते तस्येदं ग्रहणं यथा विज्ञायेत | अङ्गान्तो यौ रेफलकारौ तयोः समीपे योऽकारस्तस्य यथा स्यात् । इह मा भूत् । अश्वल्लीत् अवधीत् ॥ वव्रजहलन्तस्याचः ॥ ७ । २ । ३ ॥ हल्ग्रहणं किमर्थम् | समुच्चयो यथा विज्ञायेत | वदिव्रज्योश्च हलन्तस्य चाच इति । नैतदस्ति प्रयोजनम् | अज्ग्रहणादेवात्र समुच्चयो भविष्यति । वदिव्रज्योधाचश्चेति । : अस्त्यन्यदज्ग्रहणे प्रयोजनं वदिवजिविशेषणं यथा विज्ञायेत | वव्रिज्योरच इति | यद्येतावत्प्रयोजनं स्याइदिव्रज्योरत इत्येवं वयात् | अथवैतदपि न ब्रूयात् । अत इति" वर्तते || इदं तर्हि प्रयोजनं हलन्तस्य यथा स्यादजन्तस्य मा भृत् । कस्य पुनरज- न्तस्य प्रामोति | अकारस्य । अत्रिकीपात् अजिहीत् | लोपोनि वाधको भवि- प्यति | आकारस्य तर्हि प्रामोति । अयासीत् अवासीत् । नास्त्यत्र विशेषः सत्यां वा वृद्धावसत्यां वा । संध्यक्षरस्य तर्हि प्रामोति । न वै संध्यक्षरमन्त्यमस्ति । ननु चेदमस्ति ढलोपे कृतं उदवोढाम् उदवोढम् उदवोदेति । असिद्धो ढलोपस्तस्या- सिद्धत्वानेतदन्त्यं भवति || अत उत्तरं पठति । हल्ग्रहणमिटि प्रतिषेधार्थम् ।। १ ॥ हल्यहणं क्रियत इटि प्रतिपेधार्थम् । नेटि [७.२.४] इति प्रतिषेधं वक्ष्यति स हलन्तस्य यथा स्यादजन्तस्य मा भूत् । अलावीत् अपावीत् ।। न वानन्तरपतिपेधात् ॥ २॥ न वैतत्ययोजनमस्ति । किं कारणम् । अनन्तरस्य प्रतिषेधात् | अनन्तरं यदृन्द्धि- विधानं तत्प्रतिपिध्यते । कुत एतत् । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति ॥ तचानन्त्यार्थम् ॥ ३॥ तचानन्तरं वृद्धिविधानमनन्त्यार्थ विज्ञायते ।। कयं पुनरनन्तरं वृद्धिविधानम- नन्त्याच शक्यं विज्ञातुम् । 1 ६.१.१८. ८.३.११७६.२.११२.

·पनदपि नास्ति प्रयोजनम् । कयम् । हलादरिति नेपा बहुग्रीहेः पटी । हलादिर्यस्य सोय हलादिः हतारित | का हि । कर्मधारयात्पञ्चमी । हलादिहलादिः हताः परस्येति । यदि कर्मधारयात्पञ्चमी अचकासीत् अत्र पामोति | सिवानन्तर्य २८० । व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ७.२.१. अन्त्यस्य वचनानर्थक्यात् ॥ ४ ॥ अन्त्यस्य वृद्धिविधाने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वानन्तरं वृद्धिविधानमनन्त्यार्य विज्ञायते ॥ अतो विभाषार्थ नींदं वक्तव्यम् । अतो हलादेर्लघोः [७.२.७] इति विभाषा वृद्धि वक्ष्यति सा हलन्तस्य यथा स्यादजन्तस्य मा भूत् । अचिकीर्षात् अनिहीत् | अतो विभापार्थमिति चेत्सिदं वृद्धेर्लोपवलीयस्त्वात् ।। ५ ।। अतो विभापार्यमिति चेत्तदन्तरेणापि हल्यहणं सिद्धम् । कथम् । वृद्धलॊपव- लीयस्त्यात् । वृद्धोपो बलीयान्भवतीति । इदमिह संप्रधार्यम् | वृद्धिः क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादृद्धिः । नित्यो लोपः । कृतायामपि वृद्धी प्रामोत्य- कृतायामपि ! अनित्यो लोपो न हि कृतायां वृद्धौ प्राप्नोति । परत्वात्सगिड्भ्यां म- वितव्यम् । नात्र सगिटी प्रामुतः । किं कारणम् । एकाचस्तौ वलीति वा । एकाचः सगिटावुच्येने अथवा वलीनि तत्रानुवर्तते । । किं पुनः कारणमेकाचस्ती वलीनि था | दरिद्रानेर्मा भूदिति । दरिद्रातेर्न सगिड्भ्यां भवितव्यम् । उक्तमेतदरिद्राने. रार्धधातुके लोपः सिद्धश्च प्रत्ययविधाविति । यथेदानी प्रत्ययविधी सिद्धः सिद्धोऽसी सगिविधी । एयमर्थमेव नर्येकाज्यहणमनुवयंमत्र सगिटी मा भूतामिति । स एष नित्यो लोपो वृद्धि धाधिप्यते ।। कं पुनर्भवान्वृद्धेश्यकाशं मत्वाह नित्यो लोप इति | मनः वकाशा वृदिलोपं वाधिप्यने । सावकाशा वृद्धिः । कोऽवकाशः | अनन्त्यः । अकणीत् अकाणीत् । कथं पुनः सत्यन्त्ये ऽनन्त्यस्य वृद्धिः स्यात् । भवेद्योऽनाङ्गं विशेष येत्तस्यानन्त्यस्य न स्यात् । वयं तु खल्यङ्गेनाकारं विशेषयिष्यामः । तत्रानन्त्यो परैरवकाशोऽन्त्यस्य लोपो धाधको भविष्यति ॥ एवं वृद्धापवलीयस्त्यात् । अयवा. रभ्यते पूर्वविप्रतिषेधो ण्यातोपावियडचण्गुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविप्रतिषिद्धम्।। सा नपानन्त्यार्या वृद्धिर्थतन्तस्य यया स्यादजन्तस्य मा भून् । अपिपठिपीन् । 11..४८. ...१.१५.१. ७.१.१.. ts...१८' ·। पा० ७. २. ५.८.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २८१ विशेषयिष्यामः । हलादेः परस्य सिच्यनन्तरस्येति । यदि सिचानन्तयं विशेष्यते अकणीत् अकाणीत् अत्र न पामोति | वचनाद्भविष्यति । इहापि तर्हि वचनात्यामोति । अचकासीत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् । वर्णेनैकेन । संघातेन पुनर्व्यवधानं भवति न च भवति । यदि सिचानन्तर्य विशेष्यतेऽस्तु बहुव्रीहेः पष्ठी । कस्मान्न भवति । अपिपटिपीत् । व्यवहितत्वात् ॥ एवं तलतिदूरमेवेदं हल्ग्रहणमनुसृतम् । हल्ग्रहणमनन्त्यार्थम् । अज्ग्रहणमनि- -- ; गर्थम् ॥ यन्तक्षणश्वसजागृणि व्यदिताम् ॥ ७।२।५॥ किमर्थं जागर्तेर्वृद्धिप्रतिषेध उच्यते । सिचि वृद्धिर्मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयो- जनम् । जागर्तेर्गुण उच्यते। वृद्धिविपये प्रतिषेधविपये च स वाधको भविष्यति । . गुणे तर्हि कृते रपरत्वे च हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्रामोति । नेटि [७. २. ४] इति तस्याः प्रतिषेधो भविष्यति । इयं तर्हि प्रतिपेधोत्तरकाला वृद्धिरारभ्यते ऽतो लान्तस्य [२] इति ॥ अपर आह । कक्ष्यया कक्ष्या निमातव्या । सिचि वृद्धिश्च प्रामोति गुणश्च । गुणो भवति । गुणे कृते रपरत्वे च हलन्तलक्षणा वृद्धि प्राप्नोति नेटि [४] इति च तस्याः प्रतिषेधो भवति । प्रतिषेधोत्तरकालमतो हलादेर्लघोः [७] इति विभापा वृद्धिः प्रामोति न च किंचित् । अतो लान्तस्य [२] इति च वृद्धिः प्रामोति न च किंचित् ।। नेवशि कृति ॥ ७।२।८॥ किमर्थ पुरस्तात्प्रतिषेध उच्यते न विध्युत्तरकालः प्रतिषेधः क्रियेत । तद्यथा । अन्यत्रापि विध्युत्तरकालाः प्रतिपेधा भवन्ति । कान्यत्र । कर्तरि कर्मव्यतिहारे न गतिहिंसार्थेभ्यः [१. ३. १४, १५] इति । देवताइन्द्रे च नेन्द्रस्य परस्य [७.३.२१, २२] । तत्रायमप्यर्थो हिरिग्रहणं न कर्तव्यं भवति प्रकृतमनुवर्तते ॥ नैवं शक्यम् । इडर्थं सार्वधातुकग्रहणं लिङः सलोपे संनिहितं तद्विच्छिद्येत ।। + २.३. ८५. . 361-11 ·.. नुल्यजातीयेऽसति यथैव प्रकृतिलक्षणस्य नियामको भवत्येवं प्रत्ययलक्षगस्यानि नियामको भविष्यति || इदं तर्हि प्रयोजनम् । इह मा भूत् । रुदियः रुदिमः ॥ पदेनदनुकान्तमेनदार्पधानुकस्य द्रष्टव्यम् । तत इङ्लादेरिति । नत्र खेतायाटर्य २८२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ५. २.८ याद पुनर्न वृद्भ्यचतुर्थ्यः [७.२.५९] इत्यत्रैवोच्येत । किं कृतं भवति । विध्युत्तरकालथैव प्रतिषेधः कृतो भवति विश्वग्रहणं न कर्तव्यमिडर्थ च सार्वधातु- कमहर्ण लिड: सलोपे संनिहितं भवति । तत्रायमप्यर्थो द्विः प्रतिषेधो न कर्तव्यो भवति ॥ नैवं शक्यम् । इह हि तुष्टोथ दुद्रोथेत्य॒तो भारद्वाजस्य [७.२.६३] इत्येतस्मानियमादिवसज्येत । कृसभृवृस्तुद्रुश्रुयो लिटि [१३] इत्येष योगः प्रतिषेधार्थ भविष्यति । यथेष योगः प्रतिषेधार्थो य एतस्माद्योगादिद परिप्राप्यते नियमात्स न सिध्यति । पेचिव पेनिम । शेकिव शेकिम | एवं नहि कृसृभृ इत्येतेषां महणं नियमार्थं भविष्यति स्तुद्रुश्रुनुवां प्रतिषेधार्थ युओर्ता- पकार्थम् । एवमपि सामान्यविहितस्यैवेटः प्रतिषेधो विज्ञायेत विशेषविहितधा थलीति || पुरस्तात्पुनः प्रतिपेधे सत्यनारभ्यापवादोऽयं भवति तेन यायानिण्नाम तस्य सर्वस्यैव प्रतिषेधः सिद्धो भवति । यदि खल्यप्येपोऽभिप्रायस्तन क्रियत इति पुरस्ता- दपि प्रतिषेधे सनि तन्न करिष्यते । कथम् । इदमस्ति नेडशि कनोति । ततो व. क्ष्यामि । आर्धधातुकस्य यतादेरिति । इडित्यनुवर्तते नेति निवृत्तम् ।। अथ कृद्रहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । विभिदिव विभिदिति । नैतदस्ति प्रयोज- नम् । कृमृभृवृस्तुद्रुश्रु वो लिटि [१३] इत्येतस्मानियमादत्रेडविप्यति ॥ मात्र नेन परिमापर्ण प्रामोति । किं कारणम् । प्रकृतिलक्षगस्य प्रतिषेधस्य स प्रत्यारम्भः प्रत्ययलक्षणवाय प्रतिषेधः ।। उभयोः स प्रत्यारम्भः । कथं ज्ञायने । ओमेह- णान् । कयं कृत्वा ज्ञापकम् । हमी युवायुदात्ती तयोः प्रकृतिलक्षणः प्रतिषेधो न पामोनि । पइयाने त्याचार्य उभयोः स प्रत्यारम्भ इति ततो वृद्धार्महणं करोति । न पल्यपि कधिदुभयवान्प्रतिषेधः प्रकृतितक्षणः प्रत्ययलागव । ततः किम् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । उपरिष्टायोगविभागः करिष्यते । आर्धधातुकस्य ! गदि किंचिगवान्यदप्यार्थधानुकमहणस्य प्रयोजनमस्ति । अथ न किंनिरिह या TE नियेन नत्र गार्धधानुकपाणं को न्यत्र विशेषः । + . .

·: पा० ७. २.९-१०.] || व्याकरणमहामाप्यम् ॥ २८३ नेवरमनादौ कृति ॥ १ ॥ वरमनादौ कृतीतिषेधं प्रयोजयति | ईशिता ईशितुम् ईश्वरः | व | र । दीपिता दीपितुम् दीपः । र ! म | भसिता भसितुम् भस्म | म | न | यतिता यतितुम् यत्नः || अथान्ये ये वशादयस्तत्र कथम् | उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि || तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च ॥ ७ । २ । ९ ॥ . तितुत्रेष्वग्रहादीनाम् ।। १ ।। तितुत्रेप्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । निगृहीतिः उपन्निहितिः नि- कुचितिः निपटितिरिति ।। .. एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ।। ७ ।२।१० ॥ एकाग्रहणं किमर्थम् । एकाग्रहणं जागर्त्यर्थम् ॥ १ ॥ एकाग्रहणं क्रियते जागतेरितिषेधो मा भूदिति | जागरिता जागरितुम् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् | उपदेशेऽनुदात्तादित्युच्यते जागतिश्योपदेश उदात्तः ।। न बेम इहार्थं जागर्त्यर्थमेकान्ग्रहणं कर्तव्यमिति | किं तर्हि | उत्तरार्थम् | युकः किति [११] इतीहतिषेधं वक्ष्यति स जागर्तेर्मा भूदिति । जागरितः जागरितवानिति ।। : एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | जागर्तेर्गुण उच्यते वृद्धिविपये प्रतिषेधविषये च स वाधको भविष्यति । तत्र गुणे कृते रपरत्वे च कृतेऽनुगन्तत्वादिसतिषेधो न भविष्यति | ननु चोपदेशाधिकारालामोति | उपदेशग्रहणं निवर्तयिष्यते | यदि निवर्त्यते स्तीवा पूर्खा इत्त्वोत्त्वयोः कृतयो रपरत्वे चानुगन्तत्यादिवतिषेधो न पामोति । नैप दोपः । आनुपूर्व्या सिद्धमेतत् । नात्राकृत इननिषेध इत्त्वोत्त्वे प्रामुतः । किं कारणम् । न त्वा सेट् [१.२.१८] इति कित्त्वप्रनिषेधात् । इदं नहि | आतिस्तीर्पति निपुपूर्पति । इत्त्वोत्वयोः कृनयो रपरत्वे चानुगन्नत्वान्ट्रितिषेधो न प्रामोति । माभूदेवं युकः किति [११] इति । इसनि वा [११] . . । +....

·२८४ || प्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ५. २. ५. इत्येवं भविष्यति । इदं तर्हि | आस्तीर्णम् निपूर्ताः पिण्डाः । इत्त्वोत्त्वयोः कृतयो रपरत्वे चानुगन्तलादिवतिषेधो न पामोति । मा भूदेवम् । इसनि येति सनि विभाषा यस्य विभाषा [१५] इति प्रतिषेधो भविष्याते ।। इहार्थमेव तर्हि वध्यर्थमेकाज्यहणं कर्तव्यम् । वध इसतिषेधो मा भूदिति । वधिपीटेति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणोऽपि वा एकाज्महणे वध इसतिपेधः प्रामोति । वधिपोटेति । किं कारणम् । वध इतिषेधः संनिपात एकाच्त्वात्प्रकृतेश्चानुदात्तत्वात् ॥२॥ संनिपाते चैव हि वधिरेकाच्श्रूयते प्रकृतिधास्यानुदात्ता ।। किं पुनः कारणमेवं विज्ञायत उपदेशेऽनुदानादेकाचः श्रूयमाणादिति । यड्डो- पार्थम् । यड्लोपे मा भूदिति । बेभिदिता बेभिदितुम् । चेच्छिदिवा चेच्छिदितुम् । एकाच उपदेशे ऽनुदात्तादित्युपदेशवचनमनुदात्तविशेषणं चेहआदिभ्यो लिटि नियमानुपपत्तिरमाप्तत्वात्प्रतिपेधस्य ॥ ३ ॥ एकाच उपदेशे ऽनुदात्तादित्युपदेशवचनमनुदात्तविशेषणं चेत्कृआदिभ्यो लिटि नियमस्यानुपपत्तिः । किं कारणम् । अप्राप्तत्वालतिषेधस्य । द्विवचने कृत उपदे- शेऽनुदात्तादेकाचः श्रूयमाणादित्तीसतिषेधो न पामोति । असतीशतिषेधे . नियमो नोपपद्यते || असति नियमे को दोपः । उपदेशे तल पचादिभ्य इवचनम् ॥ ४ ॥ नत्र पचादिभ्य इड्वक्तव्यः । पेचिम शेकिम ॥ सनश्चेष्टुतिषेधः ॥ ५॥ मनधेसतिषेधो वक्तव्यः । विभित्सति चिच्छित्सति । द्विवचने कृत अनुदासादेकाचः भूयमाणादिनीटुतिषेधो न पामोति || इह च नीत्तः तत्वं कृते ऽनच्कत्वादितिषेधो न प्रामोति ।। नैप दोषः । आनुपूर्व्या सिद्धमेतत् । मात्राकृत इटनिषेधे तत्वं प्रानोति । किं कारणम् । नि किनीत्युच्यते ॥ यदप्युच्यत एकाच उपदेशेऽनुदात्तादित्युपदेशवचन- मनुदानायटोपगं चेत्कृआदिभ्यो लिटि नियमानुपपत्तिरप्राप्त्यात्मतिषेधस्येति मा भूमि- +...११.

·: पा० ७. २.१०.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। २८५ . ... : यमः | ननु चोक्तं तत्र पचादिभ्य इवचनमिति | नैष दोपः । उक्तं तत्र थल्ग्रहण- : स्य प्रयोजनं समुच्चयो यथा विज्ञायेत थलि च सेटि कृिति च सेटीति || यद- - प्युच्यते समधेशतिपेध इति उभयविशेषणत्वात्सिद्दम् ॥ ६ ॥ उभयमुपदेशग्रहणेन विशेषयिप्यामः । उपदेशेऽनुदात्तादुपदेश एकाच इति || यलेापे कथम् । यङ्लोपे च तदन्तर्विचनात् ॥ ७ ॥ सन्यडन्तस्य स्थाने द्विर्वचनं तत्र संप्रमुग्धत्वात्प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टः स भवति यः स एकाजुपदेशेऽनुदात्तः ।। अथापि द्विःप्रयोगो हिर्वचनमेवमपि न दोपः । न ह्यस्य भिद्युपदेश उपदेशः । किं तर्हि । बेभिद्युपदेश उपदेशः ।। अथापि भिद्युपदेश उपदेश एवमपि न दोपः । अकारेण व्यवहितत्वान भवप्यति | ननु च लोपे कृते नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवन्नावाव्यवधानमेव | न सिध्यति | पूर्वविधौ स्थानिवन्नावो न चायं पूर्वविधिः । एवं तर्हि पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिः ।। कः पुनरुपदेशो न्याय्यः। यः कृत्तः । कश्च कृत्नः । य उभयोः । यदि तर्हि य उभयोः स कृत्तः स च न्याय्यो वध इतिषेधः प्रामोति | आवधियीष्टेति ।। नैप दोपः । आद्युदात्तनि- पातनं करिष्यते स निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरस्य वाधको भविष्यति । एवमप्युपदे- शिवगावो वक्तव्यः । यथैव हि स निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरं वाधत एवं प्रत्ययस्व- रमपि वाधेत | आवधिपीटेति | नेष दोषः। आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्त्यन- वस्थितेषु प्रत्ययेषु । तत्रार्धधातुकसामान्ये वधिभावे कृते सति शिष्टत्वात्प्रत्ययस्वरो भविष्यति || अथ के पुनरनुदात्ताः । आदन्ता अदरिद्राः । इवान्ताचाश्विग्रिडीशीदीधीवे- वीङः । उवर्णान्ता युरुणुक्षुदणुस्नूर्णवर्जम् । ऋदन्ताश्चाजागृवृतः । शकिः कवर्गा- न्तानाम् । पचिवचिसिचिमुचिरिचिविचिपच्छियजिभजिसृजित्यजिभुजिभ्रस्जिभचिरु- जियुजिपिजिविजिसचिस्वञ्जयश्चवर्गान्तानाम् । सदिशदिहदिच्छिदितुदिस्विदिभि- दिस्कन्दिक्षुदिखिद्यतिविन्दिविद्यतिराधियुधिवुधिशुधिक्रुधिरुधिसाधिव्यधिवन्धिसि- ध्यतिहनिमन्यतयस्तवर्गान्तानाम्. । तपितिपिवपिशपिचुपिलुपिलिपिस्वप्यापिक्षि- पिसृपितृपिदृपियभिरभिलभियमिरमिनमिगमयः पवर्गान्तानाम् | रुशिरिशिदिशिवि- ६.१. १२२ + ६.२.९. * ६.४.१८ १९. .

·किमों योगविभागो नादितो विभाषा भावादिकर्मणोरित्येयोच्येत | केनेदानी २८६ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ५.२.१. शिलिशिस्मृशिशिकुशिमृशिदंशिविषिकृषिशिपिविषिपिपितुपिदुपिदिपिघसियसिद- हिदिहिवहिदुहिनहिरुहिलिहिमिहयथोष्मान्तानाम् । वसिः प्रसारणी ॥ कृसृभृवृस्तुद्रुशुश्रुवो लिटि ॥ ७।२।१३ ॥ कृञोऽमुटः॥१॥ कृमोऽसुट इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । संत्रस्करिव संचस्करिम || तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । गुणे कृते रपरत्वे चानुगन्तत्वादितिषेधों न भविप्यति || एवमप्युपदेशाधिकारात्मामोति । तस्मादसुट.इति वक्तव्यम् ॥ श्वीदितो निष्ठायाम् ।। ७।२।१४॥ श्विमहणं किमर्थ न प्रसारणे कृते प्रसारणपूर्वत्वे चोगन्तादित्येव सिद्धम् ॥ अत उत्तरं पठति । श्विग्रहणमिदन्तत्वादुपदेशस्य ॥ १ ॥ श्विमहणं क्रियत इदन्तस्वादुपदेशस्य | उपदेश उगन्तादित्युच्यते श्वयतिथोपदेश इदन्तः ॥ यस्य विभापा ॥ ७ । २ । १५ ॥ यस्य विभाषाविदेः ॥ १॥ यस्य विभाषाविदेरिनि वक्तव्यम् । इह मा भूत् । विदितः विदितयानिति ॥ तत्ताई यक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः । शयिक- रणस्य विभापा लुम्विकरणवायम् ।। आदितश्च ॥७।२।१६ ॥ विभापा भावादिकर्मणोः ॥ ७।२।१७॥ ६.१.१११.८, .. २.11. ....

·पा० ७. २. १३-२०.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २८७ . * कर्तरि प्रतिषेधो भविष्यति | यस्य विभाषा [७. २. १९] इत्यनेन || एवं तर्हि सिद्धे सति यद्योगविभागं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेध इति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् | यस्य विभापाविदेरित्युक्तं तन्न वक्तव्यं भवति ॥ क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टवाढानि मन्यमनस्तमःसक्ता- विस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥ ७ । २ । १८॥ क्षुब्धं मन्याभिधाने |॥ १ ॥ क्षुब्ध मन्याभिधान इति वक्तव्यम् । क्षुभितं मन्येनेत्येवान्यत्र | क्षुब्ध || स्वान्त | स्वान्तं मनोभिधाने || २ ॥ स्वान्तं मनोऽभिधान इति वक्तव्यम् । स्वनितं. मनसेत्येवान्यत्र | स्वान्त ॥ ध्वान्त । [ध्वान्तं तमोभिधाने ॥ ३॥] ध्वान्तं तमोऽभिधान इति वक्तव्यम् । ध्वनितं तमसेत्येवान्यत्र ।। धृषिशसी वैयात्ये ॥ ७ । २।१९ ॥ किमिदं वैयात्य इति | वियातभावो वैयात्यम् ॥ दृढः स्थूलबलयोः ॥ ७।२।२० ॥ . दृढनिपातनं किमर्थ न दृहेर्नेभवतीत्येवोच्येत । दृढनिपातनं नकारहकारलोपाथ परस्य च ढत्वार्थम् ॥ १ ॥ दृढनिपातनं क्रियते नकारहकारलोपार्थम् । नकारहकारलोपो यथा स्यात् । परस्य च ढत्वार्थम् । परस्य च दत्वं यथा स्यात् ।। .

·किमिदमध्ययनाभिधायिकायां निठायां निपातनं क्रियत आहोस्थिदध्ययने २८८ ।। व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ७.२.१. अनिड्वचने हि रभावामसिद्धिरलघुत्वात् ॥२॥ अनिड्वचने हि रमावस्याप्रसिद्धिः । द्रढीयान् । किं कारणम् । अलघुत्वान् ॥ नलोपवचनं च ॥ ३॥ नलोपच वक्तव्यः ॥ इह च परिद्रढय्य गतः ल्यपि लघुपूर्वस्य [६.४.५६) इत्ययादेशो न स्यात् । इह च पारिदृढी कन्येति गुरूपोत्तमलक्षणः प्यासज्येन ॥ प्रभौ परिवृढः ॥ ७ । २ । २१ ॥ परिवृढ इति किमर्थ निपात्यते न परिपूर्वाट्टहेर्नेभवतीत्येवोच्येत । परिवृढनिपातनं च ॥ १ ॥ किम् । नकारहकारलोपार्थ परस्य च ढत्वार्थमनिड्चने हि रभावाप्रसिद्धिरलघु- त्यानतोपवचनं चेत्येव । परिवढीयानिति र ऋतो हलादेलघोः [६. ४. १६१] इति रभावो न स्यात् । इह च परिबढय्य गत इति ल्यपि लघुपूर्वस्य [६. ४. ५६] इत्ययादेशो न स्यात् । इह च पारिवृढी कन्येति गुरूपोत्तमलक्षणः प्यास- घुपिरविशब्दने ॥ ७ । २ । २३ ॥ किमर्थमविशम्दन इत्युच्यते न विशम्दने चुरादिणिचा भवितव्यम् ॥ एवं तर्हि सिद्ध सति यदयमविशम्दन इत्याह मज्ज्ञापयत्याचार्यो विशम्दने घुविभाषा गि. भवतीति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । महीपालवचः श्रुत्वा जुघुपुः पुष्यमाणवाः एप प्रयोग उपपनो भवति ॥ णेरध्ययने वृत्तम् ।। ७।२।२६ ।। ......... १६९. ज्येत॥ 1४.१.१५:१५. +प - .

·पा० ७. २. २१.२७.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। २८९ चेद्वृतिर्वर्तत इति । किं चातः । यद्यध्ययनाभिधायिकायां निष्ठायां निपातनं क्रियते सिद्धं वृत्तो गुणः वृत्तं पारायणम् वृत्तं गुणस्य वृत्तं पारायणस्येति न सिध्यति । अथ विज्ञायते ऽध्ययने चेतिर्वर्तत इति न दोपो भवति । यथा न दोपस्तथास्तु ।। अध्ययने चेहृतिर्वर्तत इत्यपि वै विज्ञायमाने न सिध्यति | किं कारणम् । वृतिरयम- कर्मकः । अकर्मकाथापि ण्यन्ताः सकर्मका भवन्ति । अकर्मकश्चात्र वृतिः । कथं पुनर्जायते ऽकर्मकोऽत्र वृतिरिति । अकर्मकाणां भावे क्तो भवतीत्येवमन भावे क्तो भवति । तत्रोदितः वि विभाषा यस्य विभाषा [७.२.१५] इतीतिपेयो भविष्यति ॥ अथ णिग्रहणं किमर्थम् । वृत्तनिपातने णिग्रहणमण्यन्तस्यावधारणप्रतिषेधार्थम् ॥ १ ॥ वृत्तनिपातने णिग्रहणं क्रियतेऽण्यन्तस्यावधारणं मा भूदिति ।। कैमर्थक्यान्नियमो भवति । विधेयं नास्तीति कृत्वा । इह चास्ति विधेयम् । किम् | ण्यधिकाइतेरि- ट्रतिषेधो विधेयः । तत्रापूर्वो विधिरस्तु नियमोऽस्त्वित्यपूर्व एव विधिर्भविष्यति न नियमः || कुतो नु खल्वेतदधिकार्थ आरम्भे सति ण्यधिकस्य भवप्यति न पुनः सनधिकस्य वा स्याबङधिकस्य वेति | तस्माणिग्रहणं कर्तव्यम् || अथ किमर्थं निपातनं क्रियते । निपातनं णिलोपेङ्गणप्रतिषेधार्थम् ।। २॥ निपातनं क्रियते णिलोपार्थनिडणप्रतिषेधार्थं च ।। वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः ।। ७।२।२७॥ अथ दान्तशान्तयोः किं निपात्यते । दान्तशान्तयोरुपधादीर्घत्वं च || १ ॥ किं च । णिलोपेट्छतिषेधौ च ॥ उपधादीर्घत्वमनिपात्यम् । वृद्ध्या सिद्धम् । न सिध्यति । मितां हस्वः [६.४.९२] इति इस्वत्वेन भवितव्यम् । एवं तनु- नासिकस्य विझलोः कुिति [ ६.४.१५] इत्येवमन दीर्घत्वं भविष्यति । न सि- ध्यति । किं कारणम् । णिचा व्यवहितत्वात् । णिलोपे कृते नास्ति व्यवधानम् 371-11 ·२९० ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ५.२.१. स्थानियद्भावाद्यवधानमेव । प्रतिषिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावो दीर्घविधि प्रति न स्या- निवदिति ॥ अथ स्पष्टच्छन्नयोः किं निपात्यते । स्पष्टच्छन्नयोरुपधाहस्वत्वं च ॥ २॥ किं च । णिलोपेट्रतिषेधौ च ॥ रुष्यमवरसंघुपास्वनाम् ॥ ७ । २।२८॥ घुपिस्वनोर्वावचनमितिपेधाद्विप्रतिषेधेन ॥१॥ घुपिस्वनोर्वावचनमिष्ट्रतिषेधाद्भवति विप्रतिषेधेन । घुरिट्रनिषेधस्यावका- शोऽसंपूर्वादविशम्दनम् । धुष्टा रज्जुः घुष्टो मार्गः । वावचनस्यावकाशः संपूर्यादिश- ब्दनम् । संघुष्टं वाक्यम् संघुषितं वाक्यम् | संपूर्वादविशब्दन उभयं प्राप्नोति । संघुटा रज्जुः संघुपिता रज्जुः । वावचनं भवति विप्रतिषेधेन ॥ स्वन इष्टानिषेधस्या- वकाशोऽनार्वान्मनोऽभिधानम् । स्वान्तं मनः । वावचनस्यावकाश आर्वाद- मनोऽभिधानम् । आस्वान्तो देवदत्तः आस्यनितो देवदत्तः । आइन्मिनोषभधान उभयं प्रामोति । आस्वान्तं मनः आस्वनितं मनः । वावचनं भवति विप्रतिषेधेन ।। हुपेलॊमसु ॥ ७।२।२९ ॥ हपेर्लोमकेशकर्तृकस्येति वक्तव्यम् । हृष्टानि लोमानि हपितानि लोमानि । इष्ट लोमभिः हपितं लोमभिः । हृष्टाः केशाः हपिताः केशाः । इष्टं केशैः हपितं केशैः ॥ विस्मितपनीघातयोरिति वक्तव्यम् । हष्टो देवदत्तः हपितो देवदत्तः | हा दन्ताः इपिता दन्ताः ॥ अपचितश्च ॥ ७ । २ । ३० ॥ अपचित इति किं निपात्यते । चायश्चिभायो निपात्यते । अपनितः ॥ निनि नित्यमिति वक्तव्यम् । अपचितिः ।। +..२.२० ++ २१८:२३.

·. । पा० ७.२.२८-३५.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २९१ .. आर्धधातुकस्येवलादेः ॥ ७ । २ । ३५ ॥ आर्धधातुकग्रहणं किमर्थम् । यथा वलादिग्रहणमार्धधातुकविशेषणं विज्ञायेत । वलादेरार्धधातुकस्येति ॥ अथाक्रियमाण आर्धधातुकग्रहणे कस्य वलादिग्रहणं विशेषणं स्यात् । अङ्गस्येति वर्तते । अङ्गविशेषणम् । तत्र को दोषः । अङ्गस्य वलादेरादित इट्सज्येताडावत् । तद्यथाडाटावङ्गस्यादितो भवतस्तद्वत् ।। क्रिय- माणेऽप्यार्धधातुकग्रहणेऽनिष्टं शक्यं विज्ञातुम् । बलादेरार्धधातुकस्य यदङ्गमिति | अक्रियमाणे चेष्टम् । अङ्गस्य यो वलादिरिति । किं चाङ्गस्य वलादिः । निमित्तम् | यस्मिनङ्गमित्येतद्भवति । कस्मिचैतद्भवति । प्रत्यये । यावता क्रियमाणे चानिष्टं विज्ञायते क्रियमाणे चेष्टं तत्राक्रियमाण एवेष्टं विज्ञास्यामः ।। इदं तर्हि प्रयोजनम् | इह मा भूत् । आस्ते शेते ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । रुदादिभ्यः सार्वधातुके [७. २. ७६] इत्येतन्नियमार्थ भविष्यति । रुदादिभ्य एव सार्वधातुक इड्भवति नान्येभ्य इति ।। एवमपि वृक्षवम् वृक्षता अत्र प्रामोति । नैप दोषः । धातोरिति वर्तते । एवमपि लूभ्याम् पूभ्याम् अत्र पामोति । एवं तर्हि विहितविशेषणं धातुग्रह- णम् । धातोर्यो विहितः । ननु धातोरेवायं विहितः । न चायं धातोरित्येवं विहितः ॥ व पुनर्धातुग्रहणं प्रकृतम् । ऋत इद्धातोः [७. १. १००] इति । तदै षष्ठीनिर्दिष्टं पञ्चमीनिर्दिष्टेन चेह विहितः शक्यते विशेषयितुम् । अथेदानीं पष्ठीनि- दिटेन चापि विहितः शक्यते विशेषयितुं शक्यमार्धधातुकग्रहणमकर्तुमिति ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये सप्तमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ ६.४.२. + ६. १.०१ ७२.

·२९२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०५.२.२. स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते ॥ ७ । २ । ३६ ॥ नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्यानम् ।। १ ॥ नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रस्तविता प्रनवितुम् प्रस्नवितव्यम् । प्रक्रमिता प्रक्रमितुम् प्रक्रमितव्यम् || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् | अविशेषेण नुक्रमोरिडागममुक्त्वात्मनेपदपरे नेति वक्ष्यामि | आत्मनेपदपरमतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः ॥२॥ आत्मनेपदपरप्रनिषेधे च तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । तसर- परे तावत् । प्रमुस्नूपिप्यते प्रचिक्रंसिप्यते । सीयुटि । प्रस्नोपीट प्रक्रंसीट । एका- देशे | पसोप्यन्ते प्रकंस्यन्ते । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावान प्रामोनि | भन्नादि- वद्भावेन व्यपवर्गः । उभयत आश्रये नान्तादिवत् । एवं तटंकादेशः पूर्वविवि पनि स्थानिवद्भवतीति' स्थानिवद्भायाद्यपवर्गः । तत्परपरसीयुटोस्तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ सिद्धं तु स्नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येवातिपेधात् ।। ३ ॥ सिद्धमेनत् । कथम् । स्नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्य नेड्यतीति वक्तव्यम् ।। यदि नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीत्युच्यते प्रनवितेयाचरति प्रस्नवित्रीयते अत्र न पामोति । बहिरङ्गत्वाच । बहिरङ्गलक्षणमत्रात्मनेपदम् ।। क्रमेश्च ॥४॥ क्रमेवात्मनेपदेन समानपदस्थस्येन भवतीति वक्तव्यम् ।। अथ किमर्थ क्रमः पृथग्पदणं क्रियते न स्नुक्रमिभ्यामित्येवोच्येत । कर्तरि चात्मनेपदविपयाकृति नेति वल्पनि तत्क्रमेरेव यया स्यात्नोर्मा भूत् । व्यतिप्रनपितारी व्यतिप्रश्नवितारः ॥ कर्तरि चारमनेपदविपयाकृति ॥ ५ ॥ करि चारमनेपदविषयास्कृति मतिषेधो वक्तव्यः । अन्ता उपक्रन्ताः ॥ नत्तनदि बहु वक्तव्यम् । नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येन भवतीति यन- प्पम् । फ्रमेथेनि यतश्यम् । करि चात्मनेपदविषयात्कृतीति वक्तव्यम् | सूत्र पभिपने ॥ 1....... . . . .

·: . पा० ७. २. ३६-३७.] ।। व्याकरणमहामाप्यम् ।। २९३ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्यान- मिति । नेप दोपः । स्नुक्रमी एवात्मनेपदनिमित्तत्वेन विशेपयिष्यामः | न चे- त्नुक्रमी आत्मनेपदस्य निमित्ते इति | कथं पुनर्धातुर्नामात्मनेपदस्य निमित्तं स्यात् । धातुरेव निमित्तम् । आह हि भगवाननुदात्तङित आत्मनेपदं शेषात्कर्तरि परस्मै- १. पदम् [१. ३. १२; ७८] इति । यत्र तर्हि धातु श्रीयते । भावकर्मणोः [१. । ३. १३] इति । अत्रापि धातुरेवाश्रीयते । भावकर्मवृत्ताद्धातोरिति | कथं प्रक्र- : मितव्यम् । सत्यात्मनेपदे निमित्तशब्दो वर्तते । कथं प्रक्रन्ता उपक्रन्ता | तस्मा- दसत्यपि | कथं प्रक्रमितव्यम् । तस्मात्सत्येव | कथं प्रक्रन्ता उपक्रन्ता । वक्तव्य- मेवैतत्कर्तरि चात्मनेपदविपयात्कृतीति | अथवा कृतीति वर्तते ।। ... ? ग्रहोलिटि दीर्घः ॥ ७ । २ । ३७ ॥ r ग्रहेंर्दीर्घत्व इङ्ग्रहणम् ॥ १॥ ग्रहेषित्व इड्रहणं कर्तव्यम् । इटो दीर्घ इति वक्तव्यम् ।। न वक्तव्यम् । : प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् ! आर्धधातुकस्येलादेः [७.२.३९ ] इति || एवमपि कर्तव्यमेव । अग्रहणे ह्यसंप्रत्ययः पट्यभावात् ।। २ ॥ आक्रियमाणे हीड्रहणे ऽसंप्रत्ययः स्यात् । किं कारणम् । पाट्यभावात् । पाटीनिर्दिष्टस्यादेशा उच्यन्ते। न चात्र पटीं पश्यामः ।। क्रियमाणे चापीङ्ग्रहणे चिण्वदिवः प्रतिषेधः ॥३॥ चिण्वदिटः। प्रतिपेधो वक्तव्यः । ग्राहिप्यते ।। यङ्लोपे च ॥ ४ ॥ यङ्लोपे च प्रतिषेधो वक्तव्यः । जरीगृहिता जरीगुहितुम् जरीगृहितव्यम् ॥ यदि पुनरिदीर्घ आगमान्तरं विज्ञायत | इड्दीर्घ इति चेप्रितिपिद्दम् ।। ५ ॥ इड्दी इति चेदिप्रतिषिद्धं भवति | यदि इन दीर्घः । अथ दीर्घा न इट् ! इड्दी- र्घश्चेति विप्रतिपिद्धम् ॥ ग ·२९४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ७. २.२. प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वाभावः ॥ ६॥ प्रतिपिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वस्याभावः । वुवूर्षते विवरिपते विवरीपते । अत्रापि इदीर्घ इत्यनुवर्तिप्यते ॥ यत्तर्हि विदेशस्थं प्रतिषिध्य पुनर्विधानं तन्न सिध्यति । जुवयोः वि [७.२.५५] । युकः किति [११] इत्यनेन प्रतिषि- दे दीर्घत्यं न प्रामोति । जरित्वा जरीवा| ईटो विधिरिटः प्रतिषेधः । यथाप्रान इड्दी! भविष्यति ॥ यदि ताई इटो ग्रहण ईटो ग्रहणं न भवति जरीत्वा न त्वा सेट् [१ २. १८] इति कित्त्वप्रतिषेधो न पामोति । इह च भग्रहीदिति इट ईटि [८.२.२८] इति सिज्लोपो न पामोति । इह च अग्रहीत् नेटि [७.२.४] इति वृद्धिप्रतिषेधो न पामोति | मा भूदेवम् । यन्तानामित्येवं भविष्यति । अत्रापि नेटी- स्येयानुवर्तते । तमावश्यमिडहणमनुवर्त्यमधाक्षीदित्येवमर्थम् । तथा अपहीप्यम् अपहीट्सम् विभापेटः [८.३.७९] इति मूर्धन्यो न प्रामोति । तस्मान्नैवं शक्यं वक्तुमिटी ग्रहण ईटो पहणं न भवतीति । भवति चेत्सतिपिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घाभाव इत्येव। तस्मादशक्य इड्दीर्घ भागमान्तरं विज्ञातुम् । न चेविज्ञायत इटो ग्रहणं कर्तव्यम् ।। न कर्तव्यम् । आर्धधातुकस्येति "वर्तते । महः परस्यार्धधातुकस्य दीर्घत्वं वक्ष्यामि । हापि तर्हि प्रामोति । ग्रहणम् महणीयम् । वलादेरिति वर्तते । एवमपि महीता ग्रहीतुम् अत्र न पामोति | भूतपूर्वगत्या भविष्यति ॥ एवमपि माहकः अत्र पामोति । किंचेतीघातेन खल्यपि दीर्घत्वमुच्यमानमिटं वाधते । तस्मादिटो महणं कर्त- व्यम् || न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । आर्धधातुकस्येवलादेरिति । ननु चोक्तमेवमपि कर्तव्यमेयामहणे ह्यसंप्रत्ययः पश्यनिर्देशादिनि । नेप दोषः । मह इत्येषा पञ्चमीटिति प्रथमायाः पठीं प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१. ६७] इति ।। एयं च कृत्या सोऽप्यदोपो भवति यदुक्तं चिण्यदिटः प्रतिषेध इति । कथम् । प्रकृतस्येट इदं दीर्घत्यं न च चिण्यदिट्रकृतः ।। यड्डोपे कथम् । यो पोतमिटि सर्वत्र | क सर्वत्र | यद्येव प्रकृतस्येटो दीर्घत्वमयापि इदीर्घ आगमा- न्तर विज्ञायेन । योपे चोक्तम् ॥ ७॥ किमुनाम् । तदन्तचिनादिति || ..२.०१२:४५. २.१५३८ 1t..1 ·पा० ७. २. ४४.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २९५ - स्वरतिसूतिसूयतिधूनूदितो वा ॥ ७ । २।४४ ॥ अथ वेति वर्तमाने पुनर्वावचनं किमर्थम् । पुनर्वावचनं लिकिचोनिवृत्त्यर्थम् ॥ १॥ पुनर्वावचनं क्रियते लिङ्गचोनिवृत्त्यर्थम् ।। अथ किमर्थं सूतिथ्यत्योः पृथग्ग्रहणं क्रियते । सुवर्मा भूत् ।। अथ किमर्थं धूञः सानुवन्धकस्य ग्रहणं क्रियते । धुवतेर्मा भूदिति || किं पुनरियं प्राप्ने विभापाहोस्विदप्राप्ते । कथं च प्राप्ते कथं वाप्राप्ने । यदि स्वरतिरुदात्तस्ततः प्राप्ते । अथानुदात्तस्ततोऽप्राप्ते । स्वरतिरुदात्तः ॥ २॥ स्वरतिरुदात्त: पद्यते ।। किमर्थं तर्हि वावचनम् । वावचनं निवृत्त्यर्थम् ॥ ३ ॥ वावचनं क्रियते निवृत्त्यर्थम् ।। अनुदात्ते हि किति वाप्रसङ्गः प्रतिषिव्य पुनर्विधानात् ॥ ४ ॥ अनुदात्ते हि सति किति विभापा प्रसज्येत | स्वृत्वा | किं कारणम् । प्रति- पिध्य पुनर्षिधानात् । प्रतिपिध्य किलायं पुनर्विधीयते । स यथैवैकाज्लक्षणंS प्रतिषेधं वाधत एवं युकः किति [७. २. ११] इत्येतमपि वाधेत || यदि त - दात्तः स्वरतिः पठिष्यति विप्रतिषेधं स्वरतेर्वेट्त्वावृतः स्ये विप्रतिषेधेनेति स विन- तिषेधो नोपपद्यते । किं कारणम् । स विधिरयं प्रतिषेधो विधिप्रतिपेधयोश्चायुक्तो विप्रतिषेधः । सोऽपि विधिन मृदूनामिव कार्पासानां कृतः प्रतिषेधविषय आरभ्यते | स यथैवैकाज्लक्षणं प्रतिपेधं वाचत एवमिममपि वाधिप्यते || अथवा येन नामामे तस्य वाधनं भवति न चाप्राप्ते वलादिलक्षण इयं विभापारभ्यने स्यलक्षणे पुनः प्राने चाप्राप्ने च । अथवा मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्वाधन्त इत्येवमियं विभाषा बलादि- लक्षणमिदं वाधिप्यते स्यलक्षणं न वाधिष्यते ।। अथवा पुनरस्त्वनुदात्त: । ननु नोक्तमनुदात्ते हि किति बाप्रसङ्गः प्रनिषिध्य ·२९६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ५.२.२. पुनर्विधानादिनि । नैष दोषः । येन नामाप्ने तस्य वाधनं भवति न चाप्राप्त एका- ज्लक्षणे प्रतिषेध इयं विभापारभ्यते युकः कितीत्येतस्मिन्पुनः प्राप्ने चापाप्ने च | अथवा थुकः कितीत्येप योग उदात्तार्थच येभ्यश्चानुदात्तेभ्य इमाप्यते तद्दाधना- र्थश्च । अथवा युकः कितीतीहानुवर्तिप्यते । अथवाचार्यप्रवृत्तिापयति नेयं विभापोग्लक्षगस्य प्रतिषेधस्य विषये भवतीति यदयं सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुभिस्वयूठे- भरज्ञपिसनाम् [७.२.४९] इति स्वग्रहणं करोति ।। इनिष्ठायाम् ॥ ७।२।४७ ।। इडिति वर्तमाने पुनरिग्रहणं किमर्थम् । इड्रहणं नित्यार्थम् ॥ १॥ नित्यार्थोऽयमारम्भः ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धात्र विभाषा पूर्वेणैव तत्रा- रम्भसामर्थ्यानित्यो विधिभविष्यति ॥ नात्र पूर्वेण विभाषा प्रामोति | किं कारणम् । यस्य विभाषा [७.२.१५ ] इति प्रतिषेधात् । तत्रारम्भसामाद्विभापा तभ्येत पुनरिग्रहणादिडेव भवति || तीपसहलुभरुपरिपः ॥ ७।२।४८॥ इपेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात्प्रतिषेधः ।। १ ।। इषेस्तकारे इय-प्रत्ययालतिषेधो वक्तव्यः । इह मा भूत् । प्रेषिता प्रेषितुम् प्रेषितव्यम् ॥ वसतिक्षुधोरिट् ।। ७ । २ । ५२ ॥ इटिनि वनमाने पुनरिहणं किमर्थम् । पुनरिवहणं नित्यार्थम् ॥ १॥ टिनि धनमाने पुनरिशरणं क्रियने नित्यार्थम् । नित्यार्योऽयमारम्भः ।। .

·घा० ७. २. ४७.५९.] || व्याकरणमहामाप्यय ।। २९७ गमेरिट्रस्मैपदेषु ॥ ७ । २ । ५८ ।। गमेरिरिस्मैपदेषु नेत्कृत्युपसंख्यानम् ।। १ ।। गमेरिट्रस्मैपदेषु कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । जिगमिपिता जिगामिपितुम् जिगमिपितव्यम् ।। तत्तद्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् | अविशेषेण गमेरि- डागममुक्त्वात्मनेपदपरे नेति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपरप्रतिषेध उक्तम् ॥ २॥ किमुत्तम् । आत्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेध इति । इहा- प्यात्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्पर परसीयुडेकादेशेषु प्रतिरेको वक्तव्यः । तत्परपरे ताबन्। संजिगंसिप्यते । सीयुटि । संगंलीप्ट । एकादेशे । संगस्यन्ते । एकादेशे कृते । व्यपवर्गाभावान्न पामोति ।। सिद्धं तु गमेखत्मनेपदेन समानपदस्थस्येतिषेधात् ।। ३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । गमेरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येन भवतीति वक्तव्यम् ।। न वृदयश्चतुर्थ्यः ।। ७ । २ । ५९ ।। वृत्तादिनतिषेधे च ।। १ ।। किम् । कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । विवृत्सिता विवृत्सितुम् विवृत्सितव्यम् ॥ तत्तयुपसंख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अविशेषेण वृतादिभ्य इतिषेधमुन्का- त्मनेपदपर इवतीति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपर इड्चने तत्परपरसीयुडेकादेशेष्विवचनम् ।। २ ।। आत्मनेपदपर इवचने तत्परपरसीयुडेकादेशेबिक्तव्यः । तत्परपरे तावत् । विवर्तिपिप्यते । सीयुटि । वर्तिपीट } एकादेशे । वर्तियन्ते वधिप्यन्ते ।। सिझं तु वृतादीनामात्मनेपदेन समानपदस्थत्येचनात् ॥ ३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । वृतादीनामात्मनेपदेन समानपदस्थस्येदयनीति वक्तव्यम् ।। 38 31-1HI ·सिद्धमेतत् । कथम् । हलादिग्रहणं कर्तव्यम् ॥ तचावश्यं कर्तव्यम् । अपनी सैटी चेमी तासी | अज्यभूतहि प्रयोजयतः | अञ्चभू चापि न प्रयोजयतः1 कि कारणम् । तासी नित्यानिट इत्युच्यते विभाषितेटी चैती। | अदिस्तहि प्रयोजयनि | आदिय ।। क्रियमाणेपि चे हलादिग्रहणे ऽत्र प्रामोति | जयसिथ । एपोप हतारिः। नामायनिट इत्युच्यते न च घसिस्तासायस्ति ॥ ननु च यस्तासी नास्त्यनिट २९८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७.१.२ चतुस्तासिकूपिग्रहणानर्थक्यं च ॥ ४ ॥ चतुर्यहणं चानर्थक सर्वेभ्यो हि वृतादिभ्यः प्रतिषेध इप्यते । तासिमहणं चान- र्थकम् । किं कारणम् । निवृत्तत्वात्सकारस्य ॥ ५ ॥ निवृत्तं सकारादाविति । तास्महणे चेदानीमक्रियमाणे कृपिग्रहणेनापि नार्थः । एषोऽपि हि वृतादिः पञ्चमः ॥ भवेत्कृपिग्रहणं न कर्तव्यं तास्महणं तु. कर्तव्यम् । यदि तत्सकारादाविति न तच्छक्यं निवर्तयितुं तृच्यपि हि प्रसज्येत । वर्तिता वर्धिता । तास्महणे चेदानी क्रियमाणे कृपिग्रहणमपि कर्तव्यमन्येभ्योऽपि वृतादिभ्यस्तासौ मा भूदिनि ।। भवेत्तास्ग्रहणं कर्तव्यं कृषिग्रहणं तु नैव कर्तव्यम् | अन्येभ्योअप वृता- दिभ्यस्तासौ कस्मान्न भवति । परस्मैपदेष्विति वर्तते कृपेरेव च तास्परस्मै- पदपरो नान्येभ्यो वृतादिभ्यः । यद्येवं तास्ग्रहणेनापि नार्थः । तृचि कस्मान भवति । परस्मैपदेविति वर्तते ॥ उपदेशेऽवतः ॥ ७।२।६२ ॥ तासावत्वत्प्रतिषेधे घसेः प्रतिषेधप्रसङ्गोकारवत्त्वात् ॥ १ ॥ तासावत्वलतिषेधे घसेः प्रतिषेधः प्रामोति ! जयसिथ । किं कारणम् । भकारवत्त्वात् । सोऽपि यकारवान् । सिहं तु हलादिग्रहणात् ॥ २ ॥ प्रयोजयतः । अट्यशी तावन्न प्रयोजयतः । किं कारणम् । तासायनिट इत्युच्यने तस्य चाभावात्तासी ॥३॥ 10.२.५८. इ..."

·: पा० ७. २. ६२-६४.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २९९ प्यसौ तासौ भवति । नैवं विज्ञायते यस्तासावनिडिति । कथं तर्हि । यस्तासाव- स्त्यनिट्वेति । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते | सप्तम्यर्थे ऽपि वै वतिर्भवति । तद्यथा । मथुरायामिव मथुरावत् । पाटलिपुत्र इव पाटलिपुत्रवत् । एवं तासाविव तास्वत् ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ॥ ७ । २ । ६३ ।। किमर्थमिदमुच्यते नाचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् [७.२.६१] इत्येव सिद्धम् । एवं तर्हि नियमार्थोऽयमारम्भः । ऋत एव भारद्वाजस्य नान्यतो भारद्वाजस्येति । क मा भूत् । ययिथ वविथेति | ऋतो भारद्वाजस्येति नियमानुपपत्तिरप्राप्तत्वात्प्रतिषेधस्य ।। १ ।। ऋतो भारद्वाजस्येति नियमानुपपत्तिः । किं कारणम् । अप्राप्तत्वात्प्रतिषेधस्य | गुणे कृते रपरत्वे चानजन्तत्वात्पतिषेधो न प्रामोति || असति नियमे को दोषः । तत्र पचादिभ्य इवचनम् ॥ २॥ तत्र पचादिभ्य इवक्तव्यः । पेचिथ शकिथेति ।। यदि पुनरयं भारद्वाजः पुरस्तादपकृप्येत । अचस्तास्वत्यल्यनिटो नित्यं भारद्वाजस्य । उपदेशेऽत्वतो भार- द्वाजस्य । तत ऋतः | भारद्वाजस्येति निवृत्तम् | सिध्यत्येवमयं तु भारद्वाजः स्व- स्मान्मतात्पच्यावितो भवति || एवं तर्हि योगविभागासिकम् ॥ ३ ॥ योगविभागः करिष्यते । अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यमुपदेशे | ततोऽत्वतः । अत्वतोपदेश इति ।। बभूथाततन्थ जगृभ्म ववति निगमे ।। ७।२।६४ ॥ वृग्रहणं किमर्थं न कृसभृवृस्तुद्रुश्रुनुवो लिटि [७. २. १३] इत्येव सिद्धम् । एवं तर्हि नियमार्थोऽयमारम्भः । निगम एव यथा स्यात् । क मा भूत् । ववरिथ ॥ २.६२.

·. पगिनिर्विगायन | आकारान्तो यो भूतपूर्व इनि | पकामहणमेय नहि शापकम्। नोन नागययमेततस्यात् । नैकमुदादरणमेकायदणं प्रयोजयनि । यपेनार- ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। म० ७.२.२ वस्त्रेकाजाद्वसाम् ॥ ७ ॥२।६७ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । वस्त्रेकाजाद्वसांवचनं नियमार्थम् ॥ १॥ नियमार्थोऽयमारम्भः | वसावेकाजादसामेव । क मा भूत् । विभिद्वान् ॥ किमुच्यने नियमार्थमिनि न पुनर्विध्योऽपि स्यात् । प्रतिषेधोऽपि ह्यत्र पामोति ने- इशि कृति [७.२.८] इति । कृचैव ह्ययं घशादिश्च | एवं तर्हि कृसृभृवृस्तुद्रुश्रुसुत्रो लिटि [७.२.१३] इत्येतस्मानियमादबेभविष्यति ।। नात्र तेन परिमापणं प्रानोति । किं कारणम् । प्रकृतिलक्षगस्य प्रतिषेधस्य स प्रत्यारम्भः प्रत्ययलक्षणश्चायं पति- पंधः ॥ उभयोः स प्रत्यारम्भः । कथं ज्ञायते । वृत्रोहणात् । कथं कृत्वा ज्ञाप- कम् । इमो वृद्धाबुदात्ती तयोः प्रकृतिलक्षगः प्रतिषेधो न प्रानोनि ! पदयति स्वाचार्य उभयोः स प्रत्यारम्भ इति ततो वृपोहणं करोति । न खल्यपि कधि- दुभयवान्नतिधः प्रकृतिलक्षणः प्रत्ययलक्षणश्च । तुल्यजातीये ऽसति यथेव प्रकृति- लक्षगस्य नियामको भवत्येवं प्रत्ययलक्षगस्यापि नियामको भविष्यति ।। अय यावता यमावेकानन्य इटा भवितव्यं कोन्यत्र विशेपो नियमाणे या सति विध्यर्थे या । न खलु कविदिशेपः । आहोपुरुपिकामात्रं तु भवानाह विध्यर्यमिति । वयं तु वुमो नियमार्थमिति ।। अधैकाग्यहणं किमर्थम् । इह मा भृत् । विभिदान् चिच्छिदानिति ।। क्रिय माणेपि या एकान्महणे व प्रामोति । पोषप ह्येकाच् ।। एवं तर्हि कृने दिर्वनने य एकान् । किं वनाव्यमेनन् । न हि । कथमनुच्यमानं गैस्यते । एकान्महन- सामर्थ्यान् । न हि कधिदकने द्विवचने नेकाजस्ति यदर्थमेकानदणं क्रियते । ननु चायमस्ति जागतिः । जागृयांसो अनुग्मन् | यत्ताकारमहर्ण करोनि न kि कभिदाने दिन आकारान्तोऽनेकानस्ति । ननु चायमस्ति दरिद्रानिः । न र रिद्वारिका भवितव्यम् । किं कारणम् । उत्नामेनहरितानेरार्धधानुको लोपः सिद प्रत्ययविधापिनि । योदानी प्रत्ययविधी मिद्धः सिदो-सायिद्विधौ । एयमपि भतः मा गगन म्याजागयय बृयात् ।।

·पा० ७. २. ६७-७३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ३०१ .: अथ घसिग्रहणं किमर्थं नैकाजित्येव सिद्धम् । घसिग्रहणमनच्कत्वात् ॥ २ ॥ घसिग्रहणं क्रियते लोपे कृतेऽनच्कत्वादिण्न पामोति | इदमिह संप्रधार्यम् । इट्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् | परत्वादिडागमः | नित्यो लोपः । कृतेऽपीटि प्रामोत्यकृतेऽपि । इडपि नित्यः । कृतेऽपि लोपे प्रामोत्यकृतेऽपि | अनित्य ' इन हि कृते लोपे प्रामोति | किं कारणम् । अनच्कत्वात् । एवं तर्हि द्विवचने - कृते ऽभ्यासे योऽकारस्तदाय इनविष्यति । न सिध्यति | किं कारणम् | हित्वा- : लोपस्य परत्वात् । हिर्वचनं क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाल्लोपः । : लोपे कृते ऽनकत्वाहिर्वचनं न प्रामोति । घसिग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति । : कथम् । वचनाविनविष्यति । इटि कृते द्विवचनं क्रियतां लोप इति यद्यपि परत्वा- : लोपः स्थानिवन्नावार्विचनं भविष्यति || .. विभाषा गमहनविदविशाम् ।। ७ । २ । ६८ ॥ वृशेश्चेति बक्तव्यम् । दश्वान् वृशिवान् ।। तत्तार्ह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । दृशेरिति वर्तते ॥ ऋद्धनोः स्ये ॥ ७ । २ । ७० ॥ स्वरतेवेट्वादृतः स्यै विप्रतिषेधेन ॥ १ ॥ स्वरतिलक्षणाबावचनादृतः स्य इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । स्वरतिलक्षणस्य वावचनस्यावकाशः | स्वर्ता स्वरिता | ऋतः स्य इत्यस्यावकाशः । करिप्यते हरिप्यते । इहोभयं प्रामोति । स्वरिप्यति अस्वरिष्यत् । ऋतः स्य इत्येतद्भवति विपतिपेधेन ॥ यमरमनमातां सक ॥ ७ । २ । ७३ ।। किमुदाहरणम् | अयंसीत् व्यरंसीत् अनंसीत् अयासीत् अवासीत् || नैनदस्ति । . ६. ४.५८, १०८ + ६.१.८. ६०.२.६.. ७.२.१४. . 20539 ·३०२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ५. २.२. नास्त्यत्र विशेषः सति बेट्यसति वा ॥ इदं तर्हि । अयंसिष्टाम् अयंसिषुः । व्यरंसिधाम् व्यरसिपुः । अनंसिष्टाम् अनंसिपुः । अयासिष्टाम् अयासिपुः । अवासिष्टाम् अवासिपुः । इदं चाप्युदाहरणम् । अयंसीत् व्यरंसीत् अनंसीत् अया- सीत् अवासीत् । ननु चोक्तं नास्त्यत्र विशेषः सति वेश्यसति वेति । अयमस्ति विशेषः । यद्यत्रेण्न स्यादृद्धिः प्रसज्येत । इटि पुनः सति नेटि [७. २. ४] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति | मा भूदेवं दयन्तानामित्येवं भविष्यति | अत्रापि नेटीत्यनु- वर्तते | नचावश्यमिडहणमनुवर्यमधाक्षीदित्येधमर्थम् || आकारान्ताश्चापि पदपूर्धा एकवचन उदाहरणम् । मा हि यासीत् । यद्यत्रेन स्यादनुदात्तस्य ईट: अवणं प्रसज्येत् । इटि पुनः सत्युक्तमेतदर्थवत्तु सिचश्चित्करणसामर्थ्याद्धीट उदा- तत्वमिति तत्रैकादेश उदात्तेनोदात्त: [८.२.५] इत्युदात्तत्वं सिद्धं भवति । ईशः से ॥ ७ । २ । ७७ ॥ ईडजनोधै च ॥ ७।२। ७८॥ किमर्थो योगविभागो नेशीडजना स्व इत्येवोच्येत । ईशो ध्वे मा भूदिति । इष्यत एव ! ईशिध्य इति । ईडजनोस्ताह से मा भूदिति । इष्यत एव | इंडिपे जनिए इति । ईशाह स्वे मा भूदिति । इष्यत एव । ईशिष्वेति । से तर्हि यः ·. कारात्परो याशब्द आर्धधातुकमस्ति । ननु चायमस्ति । चिकीर्ष्यात् जिहीर्ध्यात्।। ३०२ || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ७. २.२. नास्त्यत्र विशेषः सति वेश्यसति वा ॥ इदं तर्हि । अयंसिष्टाम् अयंसिपुः । व्यरसिष्टाम् व्यरंसिपुः । अनंसिष्टाम् अनंसिषुः । अयासिष्टम् अयासिपुः । अवासिष्टाम् अवासिपुः । इदं चाप्युदाहरणम् । अयंसीत् व्यरंसीत् अनसीन् भया- सीत् अवासीत् | ननु चोक्तं नास्त्यत्र विशेषः सति बेटचसति वति | अयमस्ति विशेषः । यद्यत्रेण्न स्याद्वृद्धिः प्रसज्येत । इटि पुनः सति नेटि [७. २. ४] इनि प्रतिषेधः सिद्धो भवति | मा भूदेवं यन्तानामित्येवं भविष्यति । अत्रापि नेटीत्यनु- वर्तते । तद्यावश्यमिडहणमनुवर्यमधाक्षीदित्येवमर्थम् ॥ आकारान्ताश्चापि पदपूर्वा एकवचन उदाहरणम् । मा हि यासीत् । यद्यत्रेन स्यादनुदात्तस्य ईटः अवर्ण प्रसज्येत् । इटि पुनः सत्युक्तमेतदर्थवत्तु सिचश्चित्करणसामर्थ्याद्धीट उदा- नत्यमिति तत्रैकादेश उदात्तेनोदात्तः [८.२.५] इत्युदात्तत्वं सिद्धं भवति || ईशः से ॥ ७ । २ । ७७ ।। ईडननोचै च ।। ७।२ । ७८॥ किमर्थो योगविभागो नेशीडजनां स्व इत्येवोच्येत । ईशो ध्वे मा भूदिति । इष्यत एव । ईशिष इति । ईडजनोस्ताह जनिष इति । ईशस्तर्हि स्वे मा भूदिति । इप्यत एव । ईशिष्वेति । से तर्हि यः स्वशब्दस्तत्र* यथा स्यास्क्रियासमभिहारे यः स्वशब्दस्तत्र मा भूदिति ! अत्रापी- प्यते । स भवानीशिष्वेशिष्वेत्येवायमीष्ट इति | आतश्चेष्यत एवं ह्याह सिद्धं तु लोण्म- ध्यमपुरुपैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्विवचनादिति || अतो येयः ॥ ७।२।८० ॥ किं सार्वधातुकमहणमनुवर्तत: उनाहो न | किं चार्थोऽनुवृत्त्या | वाढमर्थो यथा मा भूदिति । इप्यत एव । ईडिपे लोपोज घाधको भविष्यति ॥ किं नीस्मिन्योग उदाहरणम् । पचेत् यजेत् ।। ८.१.३५. . 65 ३.१.११६.

·३०४ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ७.२.२. अष्टन आ विभक्ती ॥७।२।८४ ॥ अष्टन्जनादिपथिमथ्यात्वेप्वान्तरतम्यादनुनासिकप्रसङ्गः ।। १॥ अटन्जनादिपथिमथ्यात्वेष्वान्तरतम्यादनुनासिकः प्रामोति । अटाभिः अटाभ्यः। जातः जातवान् । पन्थाः मन्थाः ।। सिमनण्त्वात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् । अनण्त्वात् | कथमनवम् । अण्सवर्णान्गृह्णातीत्युच्यते। न चाकारोऽण् ॥ उच्चारणसामर्थ्यादा ॥ ३ ॥ अथवा शुद्धोचारणसामर्थ्यान भविष्यति || नेतौ स्तः परिहारौ | यत्तावदुच्यने ऽनण्वादिति न बमोऽण्सवर्णान्गृह्णातीनि | कथं तर्हि । तपरस्तत्कालस्य [१. १.७०] इति । यदप्युच्यत उचारणसामर्थ्यादेत्यस्त्यन्यदुबारणे प्रयोजनम् । किम् । उत्त- रार्थम् । रायो हलि [७. २. ८५] इति । एवं तर्हि नेमो पृथक्परिहारौ | एक- परिहारोऽयम् । सिद्धमनण्त्वादुच्चारणसामर्थ्यावति । इह तावदष्टाभिः अष्टाभ्य इत्य- नण्यात्सिद्धम् । जातः जातवान् पन्थाः मन्थाः उच्चारणसामर्थ्यात्सिद्धम् ।। यद्येवं पृथक्परिहारयोरपि न दोषः । यो यत्र परिहारः स तत्र भविष्यति ॥ . युष्मदस्मदोरनादेशे ॥७।२। ८६ ॥ अनादेशग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । हलीत्यनुवर्तते न चादेशो हलादि- रस्ति । तदेतदनादेशग्रहणं तिष्ठतु तावत्सांन्यासिकम् ॥ योचि ॥७।२ । ८९ ॥ भन्महणं शक्यमकर्तुम् | कथम् | अविशेषेण यत्वमुत्सर्गस्तस्य हलादावा- त्यमपवादः ॥ . - .

·: श ७.२.८४-९८.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। शेषे लोपः ॥ ७।२।९० ॥ शेषग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । भविशेषेण लोप उत्सर्गस्तस्याजादौ रहत्वमएवादो हलादावात्वम् ।। मपर्यन्तस्य ।। ७।२। ९१ ।। परिग्रहणं शक्यमकर्तुम् । मान्तस्येत्येव सिद्धम् ।। न सिध्यति । किं कार- णम् । अन्तशब्दस्योभयार्थत्वात् । कथम् । अयमन्तशब्दोऽस्त्येव तह तेन वर्तते । तद्यथा । मर्शवन्तं देवदत्तस्य क्षेत्रम् | सह मर्यादयेति गम्यते । अस्तिः प्राक्त- स्मार्तते । तद्यथा । नद्यन्तं देवदचस्य क्षेत्रमिति । प्राङ्गद्या इति गम्यते । तद्यः सह तेन वर्तते तस्येदं ग्रहणं यथा विज्ञायेत || नेतदस्ति प्रयोजनम् । सर्वत्रैवान्त- शब्दः सह तेन वर्तते । अथ कयं नद्यन्तं देवदत्तस्य क्षेत्रमिति । नद्याः क्षेत्रत्वे संभवो नास्तीति कृत्वा प्राङ्गद्या इति गम्यते ।। अवश्द्यिोतनार्थ तर्हि परिग्रहण कर्तव्यम् । मान्तस्येतीयत्युच्यमाने यत्रैव मान्ते युष्मदस्मदी तत्रैवादेशाः स्युः । क्व च मान्ते युप्मदस्मदी । युप्मानाचष्टे अस्मानाचष्ट इति युष्मयतेरस्मयतेशाप्रत्ययः ।। प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ॥७।२।९८॥ किमर्थमिदमुच्यते न त्वमावेकवचने [७.२.९७] इत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । कि कारणम् । एकवचनाभावात् । एकवचन इत्युच्यते न चात्नैकवचनं पश्यामः। प्रत्ययलक्षणेन । न लुमनाङ्गस्य [ १.१.६३ ] इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः ।। एवं नींदमिह संप्रधार्यम् | लुक्रियतामादेशाविति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादादेशौ । नित्यो लुक् । कृतयोरप्यादेशयोः प्रामोत्यकृतयोरपि । अन्तरङ्गाबादेशी ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यत्पत्ययोत्तरपदयोस्त्वमा शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्तरङ्गानपि विधीन्वाधित्वा वहिरो लुग्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । गोमान्प्रियो ऽस्य गोमत्प्रियः यवमप्रियः गोमानिवाचरति गोमत्यते यवमत्यते अन्तरङ्गानपि २.८१. २१.१.५८'. +०.२.८८६. ६२.४.१. ३१५-10 ·[म० ७.२.. । स्थमायकपने [७. २. ९७] । यद्यपि समासो पर्यो भयनि यहाँ कार्य || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। नुमादीन्बहिरङो लुग्याधत इति ।। नैतदस्ति ज्ञापकम् | अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । येऽन्य एकवचनादेशाः प्रामुवन्ति तद्वाधनार्थमेतत्स्यात् । नद्यथा | तव पुत्रस्त्वत्पुत्रः मम पुत्रो मत्पुत्रः । तुभ्यं हितं त्वद्धितम् मह्यं हित मद्धितमिति || यहि मपर्यन्तग्रहणमनुवर्तयति । यद्यवान्य एकवचनादेशाः स्युर्मपर्यन्तानुवृत्तिरनधिका स्यात् ॥ त्रिचतुर्युष्मदस्मद्रणेप्वर्थग्रहणं शब्दविशेषणम् ॥ १॥ त्रिचतुर्युष्मदस्मद्हणेप्यर्थग्रहणं शब्दविशेषणं द्रष्टव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियां निस्- चतसृ [७. २. ९९] । यद्यपि समासः पुंसि नपुंसके वा वर्तते त्रिचतुरी च सियां वर्तेते भवत्येव तिसृचतसृभावः । प्रियास्तिस्रो ब्राह्मण्योऽस्य ब्राह्मणस्य पियतिमा प्रियतिसौ प्रियतिस्रः । प्रियचतसा प्रियचतस्रौ प्रियचतस्रः प्रियास्तिस्रो ब्राह्मण्योश्य ब्राह्मणकुलस्य प्रियनिसृ प्रियनिसणी प्रियतिसृणि । प्रियचतसृ प्रियचतसृणी प्रियच- तसृणि ।। यदा हि समासः खियां वर्तते विचतुरौ च पुंसि नपुंसके वा तदा मा भू- मामिनि ! प्रियास्त्रयो ब्राह्मणा अस्या ब्राह्मण्याः प्रियत्रिः प्रियत्री प्रियत्रयः । प्रियः चत्याः प्रिय चत्वारी प्रियचत्वारः । प्रियाणि त्रीणि ब्राह्मणकुलान्यस्या ब्राह्मण्याः प्रियविः मियत्री नियत्रयः । प्रियचत्वाः प्रियचत्वारौ प्रियचत्वारः ॥ युवायौ द्विवचने [७. २. ९२] । यद्यपि समास एकार्थो वा भवति यहयों या भवनि व्यर्थे च युष्मदस्मदी भवत एव युवावो । किमविशेषेण । नेत्याह । यूप- वयो जसि त्याही सौ तुभ्यमयो उथि तयममी उसि [७.२. ९३-९६] इत्येना- विधीन्यनयित्वा । अतिक्रान्तो युवामतित्वम् अत्यहम्। अतिक्रान्ती युयामनियुवाम् अत्यायाम् । अतिक्रान्ना युवामतियूयम् अनिययम् । अतिक्रान्तं युवामतियुवाम् भत्यायाम् । अनिक्रान्ती युवामनियुयाम् अत्यावाम् | अतिक्रान्नान्युवामतियुवान् अत्यावान् । अनियुषया अत्याचया अनियुवाभ्याम् अत्याचाभ्याम् अतियुयाभिः अन्यायाभिः । अनिनुभ्यम् अतिमह्यम् अनियुवाभ्याम् अत्यावाभ्याम् अतियुषभ्यम् अत्याय-यम् | अनियुयन् अत्यावन् अतियुयाभ्याम् अत्यायाभ्याम् अनियुक्त् भरया पन् । अनिता अनिमम अनियुषयोः अत्याययोः अनियुयाकम् अत्यायाकम् । भनियुपपि अत्याययि अनियुषयोः अत्याधयोः अतियुयाम अत्यायारा ॥ .. 1 + . ...१.१.

·: पा० ७. २.९९.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। च युष्मदस्मदी भवत एव त्वमौ । किमविशेषेण | नेत्याह | तानेव विधीन्वर्ज- यित्वा । अतिक्रान्तस्त्वामतित्वम् अत्यहम् । अतिक्रान्तौ त्वामतित्वाम् अतिमाम् । अतिक्रान्तास्त्वामतियूयम् अतिवयम् । अतिक्रान्तं त्वामतित्वाम् अतिमाम् । अतिक्रान्तौ त्वामतित्वाम् अतिमाम् । अतिक्रान्तांस्त्वामतित्वान् अतिमान् । अति- त्वया अतिमया अतित्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतित्वाभिः अतिमाभिः । अतितुभ्यम् अतिमह्यम् अतित्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतित्वभ्यम् अतिमभ्यम् । अतित्वत् अतिमत् अतित्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतित्वत् अतिमत् । अतितव अतिमम अति- त्वयोः अतिमयोः अतित्वाकम् अतिमाकम् । अतिस्वाय अतिमयि अतित्वयोः अतिमयोः अतित्वासु अतिमासु ।। यद्येवं यूयवयो जसि त्वाही सौ तुभ्यमह्यो उयि तवममौ उसीत्येतेभ्यो वि- धिभ्यः परत्वात्वमावेकवचन इति प्रामोति सावकाशा ह्येते विधय इदानीं भवन्ति । कोऽवकाशः । अनेकार्थे युष्मदस्मदी | त्वमावेकवचन इत्यस्यावकाशः । अन्यानि वंचनानि । एकार्थयोयुष्मदस्मदोरेतेषु वचनेपूभयं प्रामोति । परत्वात्त्वमावेकवचन इति प्रामोति || नैष दोषः । शेप इति वर्तते | कश्च शेषः । जसादिभिरव्याप्नं यदेकवचनं तस्मिञ्शेपे । अशेषत्वान भविष्यति । अथवा त्वमावेकवचन इत्यत्र यूयवयौ जसि त्वाही सौ तुभ्यमह्यौ ङयि तवममौ डसत्येतदनुवर्तिष्यते ।। त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ ॥.७ । २ । ९९ ॥ तिसृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ तिसृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तिसृका नाम ग्रामः ।। चतसर्याद्युदात्तनिपातनं च ॥ २ ॥ चतसर्याद्युदात्तनिपातनं कर्तव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ ! किं प्रयोज- नम् । चतस्रः पश्य । शसि स्वरो' मा भूदिति || किं चान्यत् । उपदेशिववचनं च ॥ ३ ॥ उपदेशिवद्भावश्च वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । ७.२. ९०. । ६. १. १६७.

·नयोईस्यः [७.३.१०७] इनि स्वत्वेन भवितव्यम् ! भवेदीर्घाणां इस्ववचनसामान मध्यम् ।। अयापि कयंनित्सावकाशो गुणः स्यादेवमपि न दोपः । पुरस्तादपवाड़ा ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म०७.२. १, स्वरसियर्थम् ॥ ४॥ उपदेशावस्थायामेवाद्युदात्तनिपातने कृते विभक्तिस्वरेण* वाधनं यथा स्यात् । चतसृणामिति ॥ स लघुपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तं वा ॥ ५॥ किमुक्तम् । विभक्तिस्वरभावश्च हलादिग्रहणादायुदात्तनिपातने हि हलादिपह- णानर्थक्यमिति ॥ अचि र ऋतः॥७।२।१०० ॥ अचि रादेशे जस्युपसंख्यानं गुणपरत्वात् ॥ १॥ अचि रादेशे जस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तिमस्तिष्ठन्ति | चतस्रस्तिष्ठन्ति | किं पुनः कारणं न सिध्यति । गुणपरत्वात् । परत्वाद्गुणः पामोति । तर्हि वक्तव्यम् । न वानवकाशत्वाद्रस्य ॥२॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । अनवकाशत्वाद्रस्य । अनवकाशो रादेशो गुण वाधिष्यते । सावकाशो रादेशः । कोऽवकाशः । तिस्रः पश्य ] चतनः पश्य । मेषोऽस्त्यवकाशः । अत्रापि पूर्वसवर्णदीर्घः प्रामोति । स यथैव पूर्वसवर्ण वाधत एवं गुणमपि याधिप्यते ॥ गुणोऽप्यनवकाशः । सावकाशो गुणः । कोऽवकाशः । हे कर्तः । नैप सर्वनामस्थाने गुणः । कस्तर्हि | संवृद्धिगुणः | | अर्य नहिं । हे मातः रपोपप संवुद्धिगुण एव । नात्र संबुद्धिगुणः प्रामोति । किं कारणम् । अम्वार्थ- स्याद्रस्यानां नु खलु हस्वत्वं क्रियतां संवृद्धिगुण इति परत्वात्संबुद्धिगुणेन भवि- भनन्तरान्यिधीन्याधन्त हत्येवमयं रादेशो जसि गुण वाधते सर्वनामस्थानगुणों न याधिभ्यते । तस्मात्मुच्यतेचि रादेशे जस्युपसंख्यानं गुणपरत्यादिति ।। 1.१.११... .....१.८ 11 ....११.. ......१० ९९० १.१०.

·: पा० ७. २. २००-१०२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३०९ जराया बरसन्यतरस्याम् ॥ ७ । २ । १०१ ॥ नुमोऽनकुरसी भवतो विप्रतिषेधेन | नुमोऽवकाशः । वपुणी जतुनी तुम्बुरुणी] अनडोऽवकाशः । प्रियसक्या ब्राह्मणेन । इहोभयं प्रामोति | दना सक्था | जर- सोऽवकाशः । जरसा जरसे । नुमोऽवकाशः । कुण्डानि वनानि । इहोभयं प्रामोति ! अतिजरांसि ब्राह्मणकुलानि | अनार सौ नुमो भवतो विप्रतिषेधेन || अथेह लुक्कस्मान्न भवति | अतिजरसं पश्येति । किं पुनः कारणं द्वितीयैक- वचनमेवोदाहियते न पुनः प्रथमैकवचनमपि | अतिजरसं तिष्टनीति | अस्त्यत्र विशेपः | नात्राकृतेऽम्भावे| जरस्भावः प्रामोति । किं कारणम् । अचीत्युच्यते । यदा च जरस्भावः कृतस्तदा लुन भविष्यति संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विधा- तस्येति । यद्येवमतिजरसम् अतिजरसैरित्यत्र न पामोति। अतिजरम् अति रेरिति भवितव्यम् । गोनर्दीय आह । इष्टमेवैतत्संगृहीतं भवति | अतिजरम् अतिजरिति । भवितव्यं सत्यामेतस्यां परिभाषायां संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति || त्यदादीनामः ॥ ७ । २ । १०२ ॥ त्यदादीनां विपर्यन्तानामकारवचनम् ॥ १॥ त्यदादीनां द्विपर्यन्तानामत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । युप्मदस्मदन्तानां भवदन्तानां वा मा भूदिति || तत्तार्ह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । त्यदादीनामकारेण सिद्धत्वाद्युप्मदस्मोः। शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक्ततोदिति ॥ १ ॥ यदयं त्यदादीनामत्वेन सिजे युष्मदस्मदोः शेपे लोपं शास्ति तज्ज्ञापयत्या- चार्यः प्राक्ततोऽत्वं भवतीति । न सर्वेषामिति ।। अपि वोपसमस्तार्थमत्वाभावात्कृतं भवेत् । नैतदस्ति ज्ञापकम् | उपसमस्तार्थमेतत्स्यात् । अतियूयम् अतिवयम् | उपस- मस्तानां हि त्यदादीनामत्वं नेप्यते । अतितत् अतितो अतितदः ॥ . * ०३. 10.१.०५ ०.१.२१७९. ११.१.२०, ग. ६०.१.२३. ti७. २. १०१.

·३१० ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ५.२.२. टिलोपटावभावार्यः कर्तव्य इति तत्म्मृतम् ॥ २॥ यस्तु शेषे लोपष्टिलोपः स वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् | टाप्पतिषेधार्थम् । टामा भूदिति || स तर्हि टिलोपो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । अथवा शेषसप्तम्या शेषे लोपो विधीयते । इह युष्मदस्मदोलौंप इतीयतान्त्यस्य लोपः सिद्धः । सोऽयमेवं सिद्धे सति यच्छे. पमहणं करोति तस्यैतत्लयोजनमवशिष्टस्य लोपो यथा स्यादिति ॥ लुप्तशिष्टे हि तस्याहुः कार्यसिद्धिं मनीषिणः ॥.३ ॥ एवं ताचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति न सर्वेषां त्यदादीनामत्वं भवतीति यदयं किमः कः [७. २. १०३] इति कादेशं शास्ति । इतरथा हि किमोद्भवतीत्येव ब्रू- यात् । सिद्धे विधिरारभ्यमाणो ज्ञापकार्थो भवति न च किमोऽत्त्वेन सिध्यति । अत्ते हि सत्यन्त्यस्य प्रसज्येन ! सिद्धमन्त्यस्य पूर्वेणैव तत्रारम्भसामर्थ्यादिकारस्य भविष्यति । कुतो नु खल्वेतदनन्त्यार्थ आरम्भे सतीकारस्य भविष्यति न पुनः ककारस्य स्यात् ॥ यत्तर्हि किमो ग्रहणं करोति । इतरथा हि कादद्भवतीत्येव ब्रूयात् । एवमपि ककारमात्रात्परस्य प्रामोति । त्यदादीनामिति वर्तते न चान्य- किमस्त्यदादिषु ककारयदस्ति । एवमप्यनैकान्तिकं ज्ञापकम् । एतावत्तु जाप्यने न सर्वेषां त्यदादीनामत्वं भवतीति तत्र कुत एतविपर्यन्तानां भविष्यति न दस्मदन्तानां या स्याद्भवदन्तानां वा । किंचावश्यं खल्वप्युत्तरार्थ किमो महा कर्तव्यम् । कु निहोः कानि [१०४; १०५] इति ! कादेशः खल्वप्यवश्यं साक- कार्यों वक्तव्यः कः को क इत्येवमर्यम् । तस्मादिपर्यन्तानामत्वं वक्तव्यम् ।। त्यदादीनामकारेण सिद्धत्वाशुष्मदस्मदोः । शेये लोपस्प लोपेन ज्ञायते प्राक्ततोदिति ।। १ ॥ भपि वोपसमस्तार्यमत्वाभावात्कृतं भवेत् । टिलोपटावभावार्थः कर्तव्य इनि नम्मृतम् ॥ २॥ अथवा शेपसप्तम्या शेपे लोपो विधीयते । लप्तशिष्टे हि तम्पाः कार्यसिद्धिं मनीपिणः ।। ३ ।। काति ॥ ७।२।१०५ ।। किमर्थ कादेश उय्यने न कु निहात्स्यित्येवोत्र्येत । का रूपमितिः । पगारेशेन मिदम् । न सिध्यति | ओर्गुणः प्रसज्येतां ॥ पुनयुष्म- ·पा ० ७. २. १०५-१०७] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ तदोः सः सावनन्त्ययोः ॥ ७।२।१०६ ॥ किमर्थमनन्त्ययोरित्युच्यते | अन्त्ययोर्मा भूदिति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । अत्वमन्त्ययोर्वाधकं भविष्यति* | अनवकाशा विधयो वाधका भवन्ति सावकाशं चात्वम् । कोऽवकाशः। द्विशब्दः । सत्वमपि सावकाशम् । कोऽवकाशः । अनन्त्यः । कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्य सत्वं स्यात् । भवेद्यस्तकारदकाराभ्यामङ्गं विशेषयेत्तस्यानन्त्ययोर्न स्याद्वयं तु खल्वङ्गेन तकारदकारौ विशेषयिष्यामः || एवमप्युभयोः सावकाशयोः परत्वात्सत्वं प्रामोति । किं च स्याद्यद्यन्त्ययोः सत्व स्यात् । इह हे स इत्येतस्वादिति सिंवुद्धिलोपो न स्यात् । इह च या सा अत इति टान्न स्यात् । तस्मादनन्त्ययोरिति वक्तव्यम् ॥ न वक्तव्यम् । एवं वक्ष्यामि । तदोः सः सौ । ततोऽदसः । अदसश्च दकारस्य सो भवतीति । इदमिदानी किम- र्थम् । नियमार्थम् । अदस एव दकारस्य नान्यस्य दकारस्येति । यदि नियमः क्रियते हीयतेरप्रत्ययो इ इति प्राप्नोति स्व इति चेष्यते । यथालक्षणमप्रयुक्ते ॥ con अदस औ सुलोपश्च ॥ ७।२।१०७ ॥ अदसः सोर्भवेदौत्वं किं सुलोपो विधीयते । अदस एव सोर्भवेदौत्वं । किमर्थ सुलोपो विधीयते । हूस्वाल्लुप्येत संवुद्धिः इह हेऽसावित्येहस्वात्संबुद्धेः [६. १. ६९] इति लोपः प्रसज्येत ॥ न हलः हलो लोपः संवुद्धिलोपः । तद्धल्ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतं हि तत् ॥ १ ॥ प्रकृतं हल्ग्रहणम् । क प्रकृतम् । हल्ङयाब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल [६. १. ६८] इति । तदै प्रथमानिर्दिष्टं पष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । हूस्वादित्येषा पञ्चमी हलिति प्रथमायाः पष्टीं प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१. १. ६७] इति । * ७. २. २०२. + १.१.४, ६०.२.१०७. + ६.२.६९. ७.२.१०२, ६.१.८८. .

·अकृत एकादेश आदेशा यथा स्युरिति । किं पुनः कारणमेकादेशस्ताव पनि ३१२ ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७.२.२. भाप एवं भवेत्तस्मिन् इह हेऽसौ ब्राह्मणि आडि चापः संवुद्धौ च [७. ३. १०५, १०६] इत्येत्वं प्रसज्येत । न झलीत्यनुवर्तनात् । झलीति तत्रानुवर्तते | क्व प्रकृतम् | मुपि च बहुवचने झल्येत् [७.३.१०२ १०३] इनि ।। प्रत्ययस्थाच कादित्वम् इह च असको ब्राह्मणीति प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्य [७.३.४४] इतीत्त्वं प्रस- ज्येन । नैप दोषः । प्रतिष्टानर्देशोऽयम् | आ आप् आविति । इहापि तर्हि न पामोति | कारिके हारिके इति । शीभावश्च प्रसज्यते ।।२।। इह च शीभावश्व प्रामोति । असी ब्राह्मणी । आप उत्तरस्यौङः शी भवतीति शीभावः प्रामोति । तस्मात्सोलोपो वक्तव्यः ।। सावौत्वप्रतिषेधः साकच्कादा सादुत्वं च ॥ १ ॥ सावीत्वप्रतिषेधः साकच्कादा वक्तव्यः । साथ परस्योत्वं वक्तव्यम् । असकी असुकः ।। उत्तरपदभूतानामदेिश उपदेशिववचनम् ॥ २ ॥ उत्तरपदभूतानां त्यदादीनामादेश उपदेशिवद्भायो वक्तव्यः । परमाहम् पर- मायम् परमानेन । किं प्रयोजनम् । अनादिष्टार्थम् ॥ ३ ॥ न पुनरादेशाः ! न परत्वादादेशभवितव्यम् । पहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ ४ ॥ पहिरगा आदेशाः । अन्तरङ्ग एकादेशः । असिदं यहिरङ्गमन्तरङ्गे ।। स भर्युपदेशियद्भायो यक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिापयनि पूर्वप दोनरपदयोस्लायत्कार्य भवति नैकादेश इति यदर्य नेन्द्रस्य परस्य [७. ३. २२] ·प्यार ७. २.९१४-११५.] al व्याकरणमहाभाष्यम् ।। इति प्रतिपेयं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञाएकम् । इन्द्रे दावचौ । तत्रैको यस्येति लोपेनापहियोऽपर एकादेशेन । अनच इन्द्रः संवृत्तः । तत्र को वृद्धेः प्रसङ्गः । पश्यनि त्याचार्यः पूर्वपदोत्तरपदयोस्तावत्कार्य भवति नैकादेश इति तवो नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिपेयं नास्ति !! अदसः सोमवेदौत्वं किं सुलोपो विधीयते । दृश्याप्येन संवुद्धिर्न हल: प्रकृतं हि तत् ।। १ ।। आप एवं भवेत्तस्मिन्न अलीत्यनुवर्ननान् । प्रत्ययस्थाच कादिवं गीभावश्च प्रसत्यते ॥ २ ॥ 7 मृजेवृद्धिः ।। ७।२।११४ ॥ मृजेर्वृद्धिविधौ क्विप्रतिषेधः ॥ १ ॥ मृजेर्वृद्धिवियों कयन्तस्य प्रतियो वक्तव्यः । कंसपरिमृड्भ्याम् कंसपरिमृभिः ।। धातोः स्वरूपग्रहणे वा तत्प्रत्ययविज्ञानात्सिद्दम् ॥ २ ॥ अथवा धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानासिद्धम् । धातुप्रन्यये कार्य भवतीत्येया परिभाषा कर्तव्या || कान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि | प्रयोजनं सृजिदृशिमस्जिनशिहन्तिगिरत्यर्थम् ।। ३ ।। सृजि | रज्नुस ड्भ्याम् रज्जुमृद्धिः । सृभि | वृशि । देवदृग्भ्याम् देववृम्भिाः । इशि! मस्जि ! उदकमग्भ्याम् उदकमग्भिः । मस्जि | नाश । प्रनड्भ्याम् प्रनधिः । ऋशि । हन्ति । वानः भ्रोणन:S | हन्ति } गिरति । देवगिरी देवगिरः ॥ यदि स्वरूपग्रहण इत्युच्यने प्रसृभ्याम् प्रवृभिः अनुदात्तस्य चर्दुपयस्यान्यतर- स्याम् [६. १.५९] इत्यम्पामोति | एवं नहींयं परिभाषा कर्नव्या धातोः कार्य- मुच्यमानं तलत्यये भवतीति || सा नपा परिभाषा कर्नल्या ! न कर्तव्या। आचार्यप्रवृत्ति पयति भवत्येया परिभाषेति यदयं भ्रीणहत्ये तत्वं शास्ति || . अचो णिति ।। ७।२।११५ ।। अज्ग्रहणं किमर्थम्।।

·पधाया वृद्धिः प्रमज्येत । छेदक इति । अकारेण तपरेणाचं विशेषयिष्यामः । अनोज्न इति । रहेदानीमच इत्येवानुवर्तते ऽन इति निवृत्तम् । अथवा मण्डूकमत ३१४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ {म० ५. २.२. वृद्धावग्रहणं गोर्थम् ॥ १ ॥ वृद्धावज्ग्रहणं क्रियते गोतो वृद्धिर्यथा स्यात् । गौरिति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । णिकरणसामादेवात्र वृद्धिर्भविष्यति ॥ अथ योगविभागः किमर्थो न गि- त्यत उपधाया इत्येवोच्येत । का रूपसिद्धिः चायकः तावकः कारकः । गुणे कृते ऽयवो रपरले चात उपधाया इत्येव सिद्धम् । योगविभागः सखिव्यन्जनाद्यर्थः ।। २॥ योगविभागः क्रियते सख्यर्थो व्यञ्जनाद्यर्थश्च | सख्यर्थस्ताव! | सखायौ सखायः । व्यञ्जनाद्यर्थः । जैत्रम् यौत्रम् च्यौनम् ॥ योगविभागे चेदानी सखि- व्यञ्जनाद्यर्थे क्रियमाणे ऽज्यहणमपि कर्तव्यं भवति । किं प्रयोजनम् । गोर्थम् । ननु चोकं णित्करणसामर्थ्यादेवात्र वृद्धिर्भविष्यतीति । अस्त्यन्यण्णिकरणस्य प्रयोजनम् । किम् । गावौ गावः । अवादेशे कृते ऽन उपधाया इति वृद्धिर्यथा स्यात् । यत्तु सौ णिकरणं तदनवकाशं तस्यानवकाशत्वादेव वृद्धिर्भविष्यति । यथैव खल्वपि णित्करणसामर्थ्यादनिकोऽपि वृद्धिः प्रार्थ्यत एवं तत्वमपि प्राप्नोति । तलमपि हि यितीत्युच्यते । तस्मादज्यहणं कर्तव्यम् ॥ तद्धितेब्वचामादेः ॥ ७।२ । ११७ ।। अन्ग्रहणं कर्तव्यम् । ननु च क्रियत एव । द्वितीयं कर्तव्यं यथाचामादिपह- णमज्यिोपणं विज्ञायेत । अचामादरच इति । अथाक्रियमाणेऽज्ग्रहणे कस्याना- मादिपहणं विदोषणं स्यात् । इग्विशेषणमित्याह । अचामादेरिक इति" | नत्र दोषः । इहैव स्यान् । ऐतिकायनः औपगवः । इह न स्यात् । गायः वात्स्य इति । तत्तद्यज्यहणं कर्तव्यम् | न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते | व प्रकृतम् 1 अनो गिति [११५] इति । यदि तटनुवर्ततेन उपधायाः (११६] अवश्चेत्यज्मात्रस्यो. योधिकाराः । यथा मण्टुका उत्सुत्योमुत्य गच्छन्ति नइदधिकाराः । अय- को ३.८४. ..१.२९ ·पा० ७. २. ११७.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३१५ कयोगः करिप्यते | अचो णित्यत उपधायाः । ततस्तद्धितेप्वचामादेरिति । न चैकयोगेऽनुवृत्तिर्भवति ॥ तद्धितेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणप्रतिषेधः ॥ १ ॥ तद्धितेप्वचामादिवृद्धावन्त्योपथलक्षगाया वृद्धेः प्रतिपेयो वक्तव्यः । क्रोष्टः जागत इति | ननु चाचामादिवृद्धिरन्त्योपधलक्षणां वृद्धि वाधिप्यते । कथमन्य- स्योच्यमानान्यस्य वाधिका स्यात् । असति खल्वपि संभवे वाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् ।। लोकविज्ञानात्सिद्दम् ।। २ ।। सत्यपि संभवे वाधनं भवति । तद्यथा । ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं कौण्डि- न्यायेति सत्यपि संभवे दधिदानस्य तक्रदानं निवर्तकं भवति । एवमिहापि सत्यपि संभवेऽचामादिवृद्धिरन्त्योपधलक्षणां वृद्धिं वाधिप्यते || विपम उपन्यासः । नापाने दधिदाने तक्रदानमारभ्यते नत्याप्त आरभ्यमाणं वाधकं भविष्यति | इह पुनरमा- मायामन्त्योपधलक्षगायां वृद्धावचामादिवृद्धिारभ्यते । मुश्रुत् सौश्रुत इति || पुष्करसदाणादा ॥ ३ ॥ अथवा यदयमनु शतिकादि पुष्करसादं पदनि तज्ज्ञापयत्याचार्योऽचामादि- वृद्धावन्त्योपधलक्षगा वृद्धिर्न भवतीति ।। इति श्रीभगवत्पतन्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये सममस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् || पादश्च समाप्तः ॥ 10.३.२०, ग.

·देविकाशिंशपादित्यवादीर्वसत्वश्रेयसामात् ॥ ७ ॥ ३ ॥१॥ देविकादिपु तदादिग्रहणम् ।। १ ।। देविकादिषु तदादिग्रहण कर्तव्यम् । देविकाद्यादीनामिति वक्तव्यम् | हापि यया स्यात् । दायिकाकूलाः शालयः । शांशपास्थला देवाः ।। किं पुनः कारणं न सिध्यति । अन्यत्र तद्ग्रहणाचदन्तग्रहणादा ॥ २॥ अन्यत्र हि तस्य वा महणं भवति तदन्तस्य वा न चेदं तन्नापि तदन्तम् ।। आद्यग्विशेपणत्वात्सिद्धम् ।।३॥ आद्यविशेषणं देविकादयः । नैवं विज्ञायते देविकादीनामझानामचामादेरा. कारो भवतीति । कर्य तर्हि । णित्यनस्याचामादेराकारो भवति स चेहेविकादीना- माद्यज्भवतीति । आन्तरतम्यनिवर्तकत्वाहा ॥४॥ अयंवा नानेनानन्तरतमा वृद्धिनिर्वय॑ते । किं तर्हि । अन्तरतमानेन निवर्त्यते । सिद्धात्र वृद्धिस्तन्दिनेष्वचामादेः [७.२.११७] इत्येव तत्रानेनान्तरतमा वृद्धिनिव- स्यते । परिहारान्तरमेयेदं मत्या पटिनं कथं चेदं परिहारान्तरं स्यात् । यदि मादग्वि- शेषणं देविकादयः । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयमाद्यविशेषणं देविकादय इति । यदि नायविशेषणं देविकादयः स्युरिदापि प्रामोति मुदेविकायां भवः सौदेविक हनि । भयावाप्यापधिशेषणत्यादित्येव सिदं परिहारान्तरं न भवति ।। न बूमो यत्र क्रियमाणे दोषस्तत्र कर्तव्यमिति । कि त । यत्र क्रियमाणे न दोपस्तत्र कर्तव्यम् । च क्रियमाणे न दोपः । संज्ञाविधी । वृद्धिरादैन्देविकादीनामाकार इति । सिध्यति । स्त्र ना मियते ॥ ययान्यासमेयास्तु । ननु चोक्तं देविकादिषु तदादिमहणमन्यत्र नड गात्तदन्तपालगानि | परिकतमेतदायग्यिोषणत्यासिमिति | ·1 इह वैयाकरणः सौवश्व इति शाकलं मामोति बोध स्थानिवद्भावादायावी ३१८ । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ५.३.१. अचामादेवीभ्यां हि तो अचामादिनात्र वी विशेषयिष्यामः । अचामादेयों खाविति ॥ कथं द्याशीतिक न तौ ॥ २॥ याशीतिक इत्यत्र कस्मान तौ भवतः । यत्र वृद्धिरचामादेस्तत्रैचावत्र घोहि सा। यत्राचामादेरित्येवं वृद्धिस्तत्रैचावुच्येते । अत्र घोरित्येवं वृद्धिः । किमिदं घोरिति | उत्तरपदस्येति ॥ उत्तरपदाधिकारेऽप्यवश्यमैजागमोऽनुवर्त्यः पूर्वव्यतिन्दे भयः पूर्वत्रैयलिन्द इत्येवमर्थम् । नैप दोपः । उत्तरपदेनात्रावामादि विशेषयिष्या- मोऽचामादिना य्वो । उत्तरपदस्याचामादे वाविति ॥ अथ कस्मात्पदान्ताभ्याम् अथ किमर्थ पदान्ताभ्यामित्युच्यते । पयेणो न भवेद्यणः॥३॥ इणो यणादेशे मा भूत् । यत छाचा याता इति || मामुतः । शाकलायावादेशेषु चोक्तम् ॥ २॥ किमुक्तम् । शाकले तावदुक्तं सिनित्यसमासयोः शाकलपनिषेध इति" मायावोः किमुक्तम् । अचः पूर्वविज्ञानादैचोः सिद्धमिति ॥ प्वाभ्यां परस्यावृतित्वमपवादी वृद्धार्ह नौ । नित्यावैची नपार्वृद्धिः किमर्थ नेति शिष्यते ॥१॥ पत्र प्वाभ्यां परावृद्धिम्नत्राध्यश्धेर्यथा न तो। अचामादेवाभ्यां हि तो कथं द्याशीनिके न तो ॥२॥ पत्र वृद्धिरचामादेनत्रैचावत्र घोहि सा । भय कम्मापदान्नाभ्यां पयेणो न भवेद्यणः ।। ३ ।। द्वारादीनां च ॥ ७।३।४॥ भय परस्यादिरित्यनुयनन उताहो न कि गानः । यद्यनुवर्तते शीर्य मांसम् ।। . इस... 11 १.१.५...

·पा० ७. ३. ४-८.] !! व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ ३२९ लोपे* कृत ऐजागमो न प्रामोति । अथ निवृत्तं स्वाध्यायशब्दो द्वारादिपु पद्यते तत्र यावन्तो यणः सर्वेभ्यः पूर्व ऐजागमः प्राप्नोति | यथेच्छसि तथास्तु ।। अस्तु ताव- दनुवर्तते । कथं शौवं मांसम् | आनुपूर्व्या सिद्धमेतत् । नात्राकृत ऐजागमे टिलोपः प्रामोति । किं कारणम् । प्रकृत्यैका [६.४.१६३] इति प्रकृतिभावेन भवितव्यम् । तदेतदानुपूर्व्या सिद्धं भवति || अथवा पुनरस्तु निवृत्तम् । ननु चोक्तं स्वाध्यायशब्दो द्वारादिषु पद्यते तत्र यावन्तो यणः सर्वेभ्यः पूर्व ऐजागमः प्रामो- तीति | कः पुनरईति स्वाध्याय शब्दं द्वारादिषु पठितुम् । एवं किल पठ्येत स्वमध्ययनं स्वाध्याय इति । तच्च न | सुष्टु वाध्ययनं स्वाध्यायः शोभनं वाध्ययनं स्वाध्यायः । अथापि स्वमध्ययनं स्वाध्याय एवमपि न दोपः । अचामादेरिति वर्तते ।। + श्वादेरित्रि ॥ ७। ३ । ८ ॥ अयं श्वन्शब्दो द्वारादिपु पद्यते तत्र कः प्रसङ्गो यत्तदादेः स्यात् । नैव प्रामोति नार्थः प्रतिपेधेन । तदादिविधिना प्रामोति । नैव तदादिविधिरस्ति ।। अत उत्तरं पठति । प्रतिपेधे श्वादिग्रहणं ज्ञापकमन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिग्रहणस्य शौवहानाद्यर्थम् ।। १ ।। प्रतिषेधे श्वादिग्रहणं क्रियते ज्ञापकार्थम् | किं ज्ञाप्यम् । एतज्ञापयत्याचार्यो ऽन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिविधिर्भवतीति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । शौवहाना- द्यर्थम् । शौवहानं नाम नगरम् । शौवादंष्ट्रो" मणिरिति ।। इकारादिग्रहणं च श्वागणिकाद्यर्थम् || २ ॥ इकारादिग्रहणं च कर्नव्यम् । किं प्रयोजनम् | श्रागणिकाद्यर्थम् | श्वगणेन चरति वागणिक: ॥ तदन्तस्य चान्यत्र प्रतिषेधः ॥ ३ ॥ नदन्तस्य नान्यत्र प्रनिषेधो वक्तव्यः । श्राभलेः स्वं भाभग्नम् ॥

·। व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ५.३.५. ३२० 1 उत्तरपदस्य ।।७।३।१०॥ किमर्थमिदमुच्यते । अवयवावृतोः [७. ३. ११] इति वक्ष्यति तदुत्तरपदस्य यथा स्यादचामादेर्मा भूत् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अवयवादिति पञ्चमी तत्रान्त- रेणाप्युत्तरपदग्रहणमुत्तरपदस्यैव भविष्यति । उत्तरार्थ तर्हि मुसर्वार्धाजनपदस्य [१२] इति । मुसर्वार्धादिति पञ्चमी । दिशोऽमद्राणाम् [१३] | दिश इति प. ञ्चमी । प्राचां मामनगराणाम् [१४] । दिश इत्येव । संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च [१५] । संख्याया इति पञ्चमी । वर्पस्याभविष्यति [१६] । संख्याया इत्येव | परिमाणान्तस्यामंज्ञाशाणयोः [१७] इति । संख्याया इत्येव । इदं तर्हि प्रयोजनं जे प्रोष्ठपदानाम् [१८] उत्तरपदस्य यथा स्यात्पूर्वपदस्य मा भूत् । प्रोठपदामु जातः प्रोष्टपादो। ब्राह्मणः ॥ तहितप्वचामादिवृदेरुत्तरपदवृद्धिविप्रतिषेधेन याशीतिकाद्यर्थम् ॥ १॥ तद्धितेप्वनामादिवृद्धरुत्तरपदवृद्धिर्भवति विमनिषेधैन । किं प्रयोजनम् । व्यांशीति- काद्यर्थम् । अचामादिवृद्धरवकाशः। ऐतिकायनः औपगयः । उत्तरपदवृद्धरवकाशः। द्विपाष्टिकः त्रिपाटिकः | इहोभयं प्रामोति । ब्याशीतिकः त्र्याशीतिकः । उत्तर- पदवृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन । कः पुनरत्र विशेषोऽचामादिवृद्धी वा सत्यामुत्तरप- दवृद्धौ वा । अयमस्ति विशेषः । यद्यत्राचामादिवृद्धिः स्यादैजागमः प्रसज्येत ।। + प्राचां ग्रामनगराणाम् ॥ ७।३।१४ ।। नगरमहणं किमर्थ न पाचां पामाणामित्येव सिद्धम् । न सिध्यति । अन्यो ग्रामोऽन्यनगरम् ! कथं ज्ञायते । एवं हि कश्चित्कंचित्पृच्छति | कुतो भयानागच्छति मामात् । स आह । न सामानगरादिति || ननु च भी य एव मामस्तनगरम् । कथं ज्ञायते । लोकतः । ये हि पामे विधयो नेप्यन्ते साधीयस्ते नगरे न क्रिय- न्ते | नद्यथा । अभक्ष्यो गाम्यकुक्कुटो ऽभक्ष्यो याम्यशूकर इत्युक्ते सुतरां नागरी पि न भक्ष्यते । तथा प्रामे नाध्येयमिति साधीयो नगरे नाधीयते | तस्माद्य एवं +१२,४.३.२६. ६७ ३.२५ +१.२.११०,११८.

·पा० ७.३.१०.१५.] | व्याकरणमहामाप्यम् ।। ૩૨૨ ग्रामस्तनगरम् । कथं यदुक्तमेवं हि कश्चित्कंचित्पृच्छति कुतो भवानागच्छति ग्रामात् स आह न घामानगरादिति । संस्त्यायविशेषमसावाचष्टे | संस्त्यायविशेषा ह्येते यामो घोपो नगरं संवाह इति । एवं तर्हि सिद्धे सति यहासग्रहणे नगरग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र ग्रामग्रहणे नगरग्रहणं न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । विशिष्टलिङ्गो नदी देशोऽयामाः [२.४.७] इत्यत्र नगरप्रनि- पेपश्चोदिवः स न वक्तव्यो भवति ।। यद्येतज्ज्ञाप्यत उदीच्यग्रामाच वचोऽन्तोदा- त्तात् [४.२.१०९] इत्यत्र नगरग्रहणं कर्तव्यम् । बाहीकग्रामेभ्यश्च [ ४.२.११७] नगरग्रहणं कर्तव्यम् | दिक्शब्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराटेयु [६.२.१०३] नगर- ग्रहणं कर्तव्यम् । इदं चतुर्थ ज्ञापकार्थम् । तत्रातिनिर्वन्धो न लाभः । तस्माद्य- स्मिन्नेव ग्रामग्रहणे नगरग्रहणं नेप्यते तस्य प्रतिषेधो वतव्यः ।। संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च ॥ ७।३।१५॥ संवत्सरग्रहणमनर्थकं परिमाणान्तस्येति कृतत्वात् ॥ १ ॥ संवत्सरग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् | परिमाणान्तस्येवि कृतत्वात् । परि- साणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः [७. ३. १७] इत्येव सिद्धम् ।। ज्ञापकं तु कालपरिमाणानां वृद्धिप्रतिषेधस्य ।।२।। एवं तहि ज्ञापयत्याचार्यः कालपरिमाणानां वृद्धिर्न भवतीति । किमेतस्य ज्ञा- पने प्रयोजनम् । द्वैरात्रिकः त्रैरात्रिकः अत्र वृद्धिर्न भवति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । नास्त्यत्र विशेपः सत्यां चोत्तरपदवृद्धावसत्यां वा । इदं तर्हि । इसमिकः त्रैस- मिकः । इदं चापि प्रयोजनं द्वैरात्रिकः त्रैरात्रिकः । ननु चोक्तं नास्त्यत्र विशेषः सत्यां वोत्तरपदवृद्धावसत्वां वेति | अयमस्ति विशेषः । यद्यत्रोत्तरपदवृद्धिः स्यादचामादेवृद्धिर्न स्यात् ।। अपर आह । ज्ञापकं तु कालपरिमाणाना परिमाणाग्रहणस्य । एवं ताई जाप- यत्याचार्यः कालपरिमाणानां परिमाणग्रहणेन ग्रहणं न भवतीति | किमतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अपरिमाणविस्तावितकम्बल्येभ्यो न तद्धिनलुकि [४. १. २२] द्विवर्षा त्रिवर्पा । परिमाणपर्युदासेन पर्युदासो न भवति ।। 21-ITE ·३२२ । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ५. ३.१.. प्रवाहणस्य ढे॥७।३।२८॥ परस्य वृद्धि;त्यनुवर्तत उताहो न । किं चातः । यद्यनुवर्तते प्रवाहणेयी भार्यास्येति प्रवाहणेयीभार्यः वृद्धिनिमित्तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधो न पामोति । अथ निवृत्तं न दोपो भवति । यथा न दोषस्तथास्तु ॥ अथवा पुनरस्त्वनुवर्तते । ननु चोक्तं प्रवाहणेयी भार्यास्य प्रवाहणेयीभार्यः वृद्धिनिमित्तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधो न प्रामोतीति । नैप दोषः । मा भूदेवम् । जातेरित्येवं भविष्यति ।। यथातथयथापुरयोः पर्यायेण ॥ ७ । ३ । ३१ ॥ अयं योगः शक्यो ऽवक्तुम् । कथमयाथातथ्यम् आयथातथ्यम् भयाथापुर्यम् आयथापुर्यम् । यदा तावत्पूर्वपदस्य वृद्धिस्तदैवं विग्रहः करिष्यते । न यथातथा भयथातथा । अयथातथाभाव आयथातथ्यम् । यदोत्तरपदस्य वृद्धिस्तदैवं विग्रहः करिष्यते । यथातथाभावो याथातथ्यम् । न याथातथ्यमयाथातथ्यम् ॥ हनस्तोचिण्णलोः ॥ ७।३।३२ ॥ हन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधः ॥ १ ॥ हन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधो वक्तव्यः । वामम् भ्रौणनम् ॥ उक्तं वा ॥२॥ किमुक्तम् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानासिद्धमिति** ।। आतो युकिण्कृतोः ॥ ७१३ । ३३ ॥ कृद्रहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । ददौ दधौ । नैतदस्ति प्रयोजनम् । भचिण्ण- लोरिति वर्तते । यद्यचिणलोरिति वर्तते अदायि अधायीत्यत्र न प्रामोति | व- चनाच्चिणि भविष्यति । अत्रिणलोरिति वर्तते ॥ एवमपि चौडिः बालाकिरित्यत्र 1४.१.१२३. . ६.५.९३५. ** . 1+ ..३.३१.

·पा० ७. ३, २८-४४.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ૨૨૩ प्रामोति | लोपो ऽत्र वाधको भविष्यति । इदमिह संप्रधार्यम् । लोपः क्रियतां यु- गिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्युक् । एवं तीचामादेरिति वर्तते । यत्राचामा- दिराकारस्तत्र युगिति ।। एवमपि ज्ञा देवतास्य स्थालीपाकस्य ज्ञः स्थालीपांकः अत्र प्रामोति | तस्मात्कृद्रहणं कर्तव्यम् ।। नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः ॥ ७।३।३४॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽनाचमेरिति । अवमिकमिचमीनामिति वक्तव्यम् । वामः कामः आचामः ॥ शाछासाह्याव्यावेपां युक् ॥ ७।३ । ३७ ॥ णिच्प्रकरणे धूञीजोर्नुग्वचनम् ॥ १ ॥ णिप्रकरणे धूनीजोर्नुग्वक्तव्यः । धूनयति प्रीणयति ।। पातेलुग्वचनम् ॥ २॥ पालयति ॥ प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ॥ ७।३।४४॥ स्थग्रहणं किमर्थम् । इदं विचारयिप्यत इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं वा स्याइ- र्णग्रहणं वेति । तद्यदा संघातग्रहणं तदा स्थग्रहणं कर्तव्यमिहापि यथा स्यात् कारिका हारिका । यदा हि वर्णग्रहणं तदा केवलः ककारः प्रत्ययो नास्तीति कृत्वा वचना- द्भविष्यति ॥ अयामुप इति कथमिदं विज्ञायते । असुब्बतोऽङ्गस्येति । आहोस्विन्न चेत्सुपः पर आविति । किं चातः । यदि विज्ञायतेऽनुव्वतोऽङ्गस्येति बहुमिका अत्र न पामोति । अथ विज्ञायते न चत्सुपः पर आविति न दोपो भवति | यथा न दोपस्तथास्तु || इदं विचार्यत इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं दा स्याद्वर्णग्रहगं वेति | कश्चात्र विशेषः। ६.१.१४८. + ७.२.१२०० * १. २. २४.

·३२४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ५.३.१. ५ इवे कग्रहण संघातग्रहणं चेदेतिकास्वप्राप्तिः ।। १ ॥ इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेनिकास्वप्राप्तिः । एतिकाचरन्ति । वचनाद्भवि- प्यति | अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् ! कारिका हारिका || अस्तु तर्हि वर्णग्रहणम् । वर्णग्रहणं चेयवहितवादप्रसिद्धिः ॥ २॥ वर्णग्रहणं चेयवहितत्वान पामोति ! कारिका हारिका । अकारेण व्यवहितत्वान प्रामोति । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भव- तीति स्थानिवद्भावाव्यवधानमेव ॥ एवं ताहायं प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्येति न कचिदव्यवधानं तत्र वचनाद्भविष्यति । वचनप्रामाण्यादिति चेद्रथकव्यादिप्वतिप्रसड़ाः ।।३।। वचनप्रामाण्यादिति चेद्रथकट्यादिषु दोषो भवति । रथकट्या गर्गकाम्या || मेष दोषः । येन नाव्यवधानं तेन व्ययहितेपे वचनप्रामाण्यात् । केन च नाव्य- वधानम् | वर्णेनैकेन ! संघातेन पुनर्व्यवधानं भवति न भवति च ।। अथवा पुनरस्तु संघातग्रहणम् । ननु चोक्तमित्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेति- कास्वप्राप्तिरिति । परिहतमेतद्वचनाद्भविष्यतीति | ननु चोक्तमस्ति वचने प्रयोजनम् किम् कारिका हारिकेति । अत्राप्येकादेशे कृते व्यपवर्गभावान प्रामोति । अन्ता- दिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयत आश्रये नान्तादिवत् । एवं तर्खेकादेशः पूर्वविधी स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाव्यपवर्गः । एवं नर्वाचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति भवत्येवं- जातीयकानामपीत्त्वमिति यदयं न यासयोः [४५] इति प्रतिषेधं शास्ति । ममकनरकयोरुपसंख्यानमप्रत्ययस्थत्वात् ॥ ४ ॥ ममकनरकयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । मामिका नरिका । किं पुनः कारणं न सिध्यति | अप्रत्ययस्थत्वात् ।। त्यत्त्यपोश्च प्रतिपित्वात् ।। ५ ।। त्यत्त्यपोचोपसंख्यानं कर्तव्यम् | दाक्षिणात्यका** अमात्यिका । किं पुनः कारणं न सिध्यनि । प्रतिपिद्धत्वात् । उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः [४६] इति प्रनिषिद्धत्वात् ।। +५.२.५१. ०३.२.१०२. १.३. ++ .. २. १०४, ५.१.. .

·पा० ७. ३. ४५.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ३२५ न यासयोः ॥ ७।३।४५ ॥ न यत्तदोरिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । यकां यकामधीते | तकां तको पचामह इति ॥ प्रतिषेधे त्यकन उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ प्रतिपेथें त्यकन उपसंख्यानं कर्तव्यम् | उपत्यका अधित्यका || तत्तर्युपसं- ख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्ति पयति नैवंजातीयकानामित्त्वं भवतीति यदयं मृदस्तिकन् [५.४.३९] इतीत्त्वभूतं निर्देशं करोति । पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ २ ॥ पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः । ऋक्षकाः अलोमकाः । छन्दसीति किमर्थम् । पाविका अलोमिका ।। आशिषि च ॥ ३ ॥ आशिपि चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । जीवताज्जीवका । नन्दतानन्दका । भवता- द्भवका ॥ उत्तरपदलोप च ॥ ४ ॥ उत्तर पदलोपे चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । देवदत्तिका देवका | यज्ञदत्तिका य- ज्ञका ॥ क्षिपकादीनां च ॥ ५ ॥ क्षिपकादीनां चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । क्षिपका ध्रुवका धुवका । तारका ज्योतिपि ॥ ६॥ तारका ज्योतिप्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तारका | ज्योतिपीति किमर्थम् । ता- रिका दासी ॥ वर्णका तान्तवे ॥ ७॥ वर्णका तान्तव उपसंख्यानं कर्तव्यम् । वर्णका | तान्तव इति किमर्थम् | वर्णिका भागुरी लोकायतस्य ।। " + ३.१. १५० २.३४. + ५.३. ८६*.

·३२६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ५. ३.१. वर्तका शकुनौ प्राचाम् ॥ ८॥ वनका शकुनी प्राचामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । वर्तका शकुनिः । शकुनाविति किमर्यम् । वर्तिका भागुरी लोकायतस्य । प्राचामिति किमर्थम् । वर्तिका ॥ अष्टका पितृदेवत्ये ॥९॥ अटका पितृदेवस्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अष्टका । पितृदेवत्य इति किमर्थम् । अधिका* खारी ॥ वा सूतकापुलकावृन्दारकाणाम् ॥ १० ॥ वा सूनकापुत्रकावृन्दारकाणामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । सूतका सूतिका | पुत्रका पुत्रिका | वृन्दारका वृन्दारिका । उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः॥ ७।३ । ४६ ॥ किमर्थं खीतिङ्गनिर्देशः क्रियते न यकपूर्वस्येत्येवोच्येत । बौविषयो य आका- रस्तस्य स्थाने योऽकारस्तस्य प्रतिषेधो यथा स्यात् । इह मा भूत् । भुभं यातीनि शुभंयाः शुभंयिका । भद्रयिका ।। यकपूर्वे धात्वन्तमतिषेधः ॥ १ ॥ यकपूर्व पात्वन्तप्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । मुनयिका अशोकिका अपाकिका ॥ भस्त्रपाजाज्ञाद्वास्ता नपूर्वाणामपि ।। ७।३।४७॥ एपादे नपूर्य अनुदाहरणे अमुप इति प्रतिषेधात् ।। भय भवामहणं किमयं नाभापितपुंस्कादित्येव सिदई । भखाग्रहणमुपसर्जनार्थम् ॥ १॥ उपसर्जनायोऽयमारम्भः | अभाविका अभस्त्रका ॥ - 5.1.16 .

·पा० ७. ३.४६-४७.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३२७ नपूर्वग्रहणानर्थक्यं चोत्तरपदमावस्येद्दचनात् ॥ २ ॥ नपूर्वग्रहणं चानर्थकम् | किं कारणम् । उत्तरपदमात्रस्येचनात् । उत्तरपद- मात्रस्येवं वक्तव्यम् । निर्भस्त्रका निर्भस्त्रिका । वहुभस्त्रका, वहुभस्त्रिका ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममात्रिकम् ॥

·३२८ ।। व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ७. ३. २. ठस्येकः ।। ७।३ । ५० ॥ किमिदं वादेशे वर्णग्रहणमाहोस्वित्संघातग्रहणम् | कथात्र विशेषः । ठादेशे वर्णग्रहणं चेदात्वन्तस्य प्रतिषेधः ॥ १ ॥ गदेशे वर्णग्रहणं चेदात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । पठिता पठितुम् । अस्तु तर्हि संघातग्रहणम् । संघातग्रहणं चेदुणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेधः ॥ २॥ संघातग्रहणं चेदुणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । उणादीनां तावत् । कण्ठः वण्ठः शण्ठः । इह च मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यकारलोपे कृते तान्ता- दिति कादेशः पामोति । वर्णग्रहणे पुनः सत्यल्विधिरयं भवति ॥ तस्मादिशिष्टग्रहणम् ।। ३ ॥ तस्माद्विशिष्टस्य ठकारस्य ग्रहणं कर्तव्यम् ।। न कर्तव्यम् । अस्तु तावदर्णमहणम् । ननु चोक्तं ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्धात्व- न्तस्य प्रतिषेध इति । नैप दोषः । अगादिति वर्तते । न वा अङ्गादिति पञ्चम्यस्ति | एवं तर्हि प्रत्ययस्थस्येति वर्तते | क प्रकृतम् । प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः [७.३.४४] इति । तदै पञ्चमीनिर्दिष्टं पष्टीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । अर्थाविभक्तिविष- रिणामो भविष्यति । तद्यथा | उचानि देवदनस्य गृहाणि । आमन्त्रयस्वैनम् । देव- दत्तमिति गम्यते । देवदत्तस्य गावोश्वा हिरण्यम् | आढ्यो वैधवेयः । देवदत्त इति गम्यते । पुरस्तात्पष्ठीनिर्दिष्ट सदर्थात्पथमानिर्दिष्टं द्वितीयानिर्दिष्टं च भवति । एव- मिहापि पुरस्तात्पञ्चमीनिर्दिष्टं सदर्थात्पष्टीनिर्दिष्टं भविष्यति । एवमप्युणादीनां प्रति- धो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि | एवमपि कर्मठ इत्यत्रो मानोति । एवं तयङ्गस्येति संवन्धपष्ठी विज्ञास्यते । अन्नस्य यष्ठकारः । किं चाङ्गस्य उकारः । निमित्तम् । यस्मिनङ्गमित्येतद्भयनि । कस्मिवैतद्भयनि । मत्यये ॥ अथवा पुनरस्तु संघातग्रहणम् । ननु चोक्तं संघातमहणं चेतुणादिमाथि- निकादीनां मनिषेध इति । उणादीनां तायलतिषेधो न वक्तव्यः। परिहतमेतदुणादयो ५१...३.५०६.४.१४..१.५१.

·पा० ७.३.५०.५४.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३२९ ऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीति | यदप्युच्यत इह च मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यकारलोपे कृते तान्तादिति कादेशः प्रामोतीति नैप दोषः । अकारलोपस्य स्थानिवद्भावान भविष्यति । न सिध्यति । पूर्वविधौ स्थानिवद्भावो न चायं पूर्व- विधिः । अयमपि पूर्वविधिः । पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिरिति || अथाप्युणादयो व्युत्पाद्यन्त एवमपि न दोपः । क्रियते न्यास एवं विशिष्टयहणं टस्यति ।। इसुसुक्तान्तात्कः ।। ७।३ । ५१ ॥ इह कस्मान्न भवति | आशिपा तरत्याशिपिकः । उपाई तरत्यौषिकः । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति ॥ अथेह कथं भवितव्यम् । दोभ्ा तरति | दौक इति भवितव्यम् | कथम् | यदि वर्णेकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते ।। हो हन्तोणिन्नेषु ।। ७।३।५४ ॥ किमिदं गिनकारग्रहणं हन्तिविशेषणम् । यिनकारपरस्य हन्तेयों हकार इति | आहोस्विद्धकारविशेपणम् । जिनकारपरस्य हकारस्य स चेद्धन्तेरिति । कश्चात्र विशेषः । हन्तेस्तत्परस्यति चेन्नकारेऽप्रसिद्धिः ।। १ ।। हन्तेस्तत्परस्येति चेन्नकारे प्रसिद्धिः । नन्ति नन्तु अनन् । अस्तु तर्हि ह- कारविशेषणम् । हकारस्येति चेङिणत्यप्राप्तिः ॥ २ ॥ हकारस्येति चेडिणत्यप्राप्तिः। घातयति घातकः । किं कारणम् । नकारण, व्यवहितत्वान प्रामोति || वचनाद्भविष्यति । इहापि वचनात्मामोति । हननमिच्छति हननीयति हननीयतेवुल् हननीयक इति ।। स्थानिवद्भावाचाचो नकारे प्रसिद्धिः ॥ ३॥ स्थानिवद्भावाचाचो नकारेऽप्रसिद्धिः । नन्ति नन्तु || वचनाद्भविष्यति । + ६.४.३४*. . . + १. ४. ५. ६. ४. ९८. 421-III ·॥ व्याकरणमराभाप्यम् ।। [म० ७. ३. २. वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिपेधः ॥ ४ ॥ वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेधो वक्तव्यः । हन्ता हन्तुम् ।। नकार मह- णसामर्थ्यादलोपे न भविष्यति । अस्त्यन्यनकारग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । श्रूयमा- पविशेषणम् । यत्र नकारः श्रूयते तत्र यथा स्यात् । इह मा भूत् । हतः हथ इति* ॥ सिझं तूपधालोप इति वचनात् ।। ५ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । उपधालोपे चेनि वक्तव्यम्। सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते || यथान्यासमेवास्तु | ननु चोक्तं हन्तेस्तत्परस्येति चेनकारे प्रसिद्धिरिति । वच- नाद्भविष्यति ॥ अथवा पुनरस्तु हकारविशेषणम् । ननु चोक्तं हकारस्येति चेक्षिण- त्यमामिरिति । वचनाद्भविष्यति । ननु चोक्तमिहापि वचनात्यामोति हननीयक इति । नेप दोपः । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । न च क्वचिद्धा- त्ववयवेनाव्यवधानमेतेन पुनः संघातेन व्यवधानं भवति न च भवति ।। यदप्यु- प्यते स्थानिवद्भावाचाचो नकारेऽमसिद्धिरिति वचनाद्भविष्यति । ननु चोक्तं वचना- माण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेध इनि । नैप दोपः । आनन्तर्यमिहाश्रीयते हकारम्य नकार इति । कचिच संनिपातकृनमानन्तर्य शासकृतमनानन्तर्य कचिच्च न संनि- पातकृतं नापि शाखकृतम् । लोपे संनिपातकृतमानन्तर्यमलोपे नैव संनिपानकृतं नापि शास्त्रकृतम् । यत्र कुनश्चिदेवानन्तर्य तदाश्रयिष्यामः ॥ अभ्यासाच्च ।। ७ । ३ । ५५ ।। अभ्यासात्कुखममुपः ॥ १ ॥ अभ्यासात्कुत्वममुप इनि वक्तव्यम् । इह मा भूत् । हनममिच्छति हननीयति हननीयतेः सन् निहननीयिपनीति || तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । हन्तेरभ्या- सादित्युच्यने न चैप हन्नेरभ्यामः । हन्तेरेपोऽभ्यासः । कथम् । एकाचो द्वे प्रथ- मस्य [६. १. १] इति । एवं नहि हन्नेरङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्मादित्युच्यने न चैप हन्नरगस्याभ्यासः । हन्तेरङ्गस्यैषोऽभ्यासः । कथम् । एकानो हे प्रथमस्यैनि ! एवं नाई यस्मिन्दन्तिरङ्गं तम्मिन्योऽभ्यामस्तस्मादित्युच्यते यस्मिंश्चात्र हन्निर न नम्मिनभ्यानो यस्मिभाभ्यामो न नस्मिन्दन्तिर भयनि ।।

·पा० ७. ३. ५५.५९. || व्याकरणमहामाप्यम् ।। हेरचङि ।। ७।३ । ५६ ॥ अचङीति किमर्थमप्राजीयहूतम् ।। हेश्वङि प्रतिपेधानर्थक्यमान्यत्वात् ॥ १ ॥ हेश्वङि प्रतिषेधोऽनर्थकः । किं कारणम् | अङ्गान्यत्वात् | ण्यन्तमेतदङ्गमन्य- भवति | लोपे* कृते नाङ्गान्यत्वम् । स्थानिवद्भावादङ्गान्यत्वमेव || ज्ञापकं त्वन्यत्र ण्यधिकस्य कुत्वविज्ञानार्थम् ।। २ ।। एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र ण्यधिकस्य कुत्वं भवतीनि । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रजिघाययिपतीत्यत्र कुत्वं सिद्धं भवति || सन्लिटोर्जेः ॥ ७ । ३ । ५७ ।। जिग्रहणे ज्यः प्रतिषेधः ॥ १ ॥ जिग्रहणे ज्या प्रतिषेधो वक्तव्यः । जिज्यतुः जिज्युरिति ।। स तर्हि प्रतिपेयो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवमेतस्य न भविष्यति । सा तपा परिभाषा कर्तव्या । अवश्यं कर्तव्या अध्याय गत इत्ये- वमर्थम् ॥ न क्वादेः ॥ ७ । ३ । ५९ ॥ काद्यजिवजियाचिरुचीनामप्रतिषेधो निष्टायामनिटः कुत्ववचनात् ॥ १ ॥ काद्यजिवजियाचिरुचीनामप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिपेधोऽप्रतिषेधः । कुत्वं कस्मान्न भवति | निष्टायामनिटः कुत्ववचनात् ! निष्टायामनिटः कुत्वं वक्ष्यामि सेटश्चैते निष्टायाम् || यदि निष्टायामनिटः कुत्वमुच्यते कथं शोकः समुन्न इति | शुच्युञ्ज्योपनि कुत्वम् ।। २ ।। शुच्युज्योधि कुत्वं वक्तव्यम् ॥ कथमर्कः ।. ६.१.२६८. * ६.४.५७.

·३३२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० म० ७. ३. २. अर्चः कविधानासिद्धम् ॥३॥ नैतसवन्तम् । ओणादिक एप कशब्दस्तस्मिन्नाटमिकं कुत्वम् ।। भुजन्युजौ पाण्युपतापयोः ॥ ७ । ३ । ६१ ॥ भुजः पाणी ॥ १॥ मुनः पाणाविति वक्तव्यम् ।। कथं न्युज उपताप इति । न्युजेः कर्तृत्वादप्रतिषेधः ॥ २॥ अनर्थकः प्रतिषेधो ऽप्रतिषेधः । कुवं कस्मान्न भवति | कर्तृत्वात् । नैतरब- न्नम्। । कर्तृप्रत्यय एपः । न्युजनीति न्युजः ।। अधिकरणसाधनो वै लक्ष्यते पम् । न्युजिताः शेरतेपस्मिन्युम्न उपताप इति | एपोऽपि हि कर्तृसाधन एव । कयम् । न्युम्जयतीति न्युजः ॥ यजयाचरुचप्रवचर्चश्च ॥ ७।३ । ६६ ॥ प्रवचिग्रहणमनर्यकं वचोवब्दसंज्ञाभावात् ॥ १ ॥ प्रथनिमहणमनर्थकम् । किं कारणम् । वचोऽशम्दसंज्ञाभावात् । यचोऽशाम- संज्ञायां प्रतिषेध उच्यते अपूर्वश्व यनिरगम्दसंज्ञायां वर्तते ॥ उपसर्गनियमार्थ नहीं पक्तव्यम् । प्रपूर्वस्येव थचेरशम्दसंज्ञायां शनिषेधो यथा स्यात् । इह मा भून् । अविवाक्यमिति । उपसर्गपूर्वनियमार्थमिति चेदविवाक्यस्य विशेषवचनासिद्धम् ।।२।। विगेप एतदक्तव्यम् । अविवास्यमहरिति । क मा भृत् । अविवाच्यमे- मान्यदिति ॥ ण्यानिधे व्यरूपसंख्यानम् ॥ ३ ॥ ध्यान पनेरुपसंग्ल्यानं कर्तध्यम् । स्याज्यम् ।

·पा० ७. ३, ६१-७१.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। भोज्यं भक्ष्ये ॥ ७।३।६९ ॥ [भोज्यमभ्यवहार्ये ॥ १॥] भोज्यमभ्यवहार्य इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । भोज्यः सूपः । भोज्या यवागूरिति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । भक्षिरयं खरविशदे वर्तते तेन द्रवे न प्रामोति || नावश्यं भक्षिः खरविशद एव वर्तते | किं तर्हि | अन्यत्रापि वर्तते । तद्यथा । अभक्षः वायुभक्ष इति ।। घोलीपो लेटि वा ॥ ७ । ३ । ७० ।। वेति शक्यमवक्तुम् । कस्मान्न भवति । तदग्निरमये ददात् | अस्त्वत्र लोप आटः श्रवणं भविष्यति तेनोभयं सिध्यति । दधद्रत्नानि दाशुषे । ददाद्रत्नानि दायुपे ॥ ओतः श्यनि ॥ ७ । ३ । ७१ ॥ [ओतः शिति ॥ १॥] ओतः शितीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । उत्तरत्र शिद्हणाभावाय ॥ २ ॥ तत्रायमप्यर्थः ठिवुक्लम्बाचमां शिति[७९] इति शिद्गृहणं न कर्तव्यं भवति || ननु च भोः श्यन्ग्रहणमपि तद्युत्तरार्थ कर्तव्यम् । शमामष्टानां दीर्घः श्यनि [७४]इति श्यन्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । अत्राप्यस्तु शितीत्येव | यदि शिवीत्युच्यते अनु वेन्द्रो भ्रमतु मदतु अत्रापि प्रामोति | शमादिभिरत्र शितं विशेषयिष्यामः । शमादीनां यः शिदिति | कश्च शमादीनां शित् । शमादिभ्यो यो विहितः । एवमपि तस्यति यस्यति अत्र प्रामोति | अष्टानामिति वचनान्न भविष्यति || ३.४.९४, + ३.२.१०.

·। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७. ३. २. प्ठिवुल्लमुचमां शिति ।। ७।३ । ७५ ॥ दीर्घलमाडि चमः ॥ १॥ दीर्घत्वमाडि चम इति वक्तव्यम् । आचामति | इह मा भूत् | उचमनि विचमतीति ॥ इपगमियमां छः॥ ७।३ । ७७ ॥ इपेश्छत्वमहलि 11 १ ॥ इपेश्छत्वमहतीति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । इप्याति इप्यति || तर्हि वक्त- व्यम् । न वक्तव्यम् । अचीति वर्तते । एवमपीपात्यत्र' प्रामोति । अथाहलीत्यु- च्यमाने कस्मादेवात्र छत्यं न भवति । नैवं विज्ञायते न हल् महल अहलीनि । कथं तर्हि | अविद्यमानो हलस्मिम्सोऽयमहल अहलीति | यद्येयमचीत्यपि वर्तमाने न दोषः । न त्वचा शिविशेष्यने । शिति भवनि कतरस्मिन् भचीति । कथं तर्हि | शिनाविशेष्यते । अनि भयति कतरस्मिन् शितीति । पानाध्मास्थानादाणदृश्यतिर्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठम- नयच्छपश्यछंधौशीयसीदाः ।।७।३।७८॥ पिवेर्गुणप्रतिषेधः ॥ १॥ पिवेर्गुणप्रनिषेधो यक्तव्यः । पिचति । लघूपधगुणः प्रामोति ॥ स ताई प्रतिरेधी वक्तव्यः । न पन्नाव्यः । गुणः कस्मान भवति । पिविरदन्तः । अदन्त इति चेदुक्तम् ॥२॥ किमुक्तम् । धातोरन्त इति चेदनुदात्तेचयमहणमिति ॥ भययागने पुन सुनायविधिनिटिनायेत्येयं न भविष्यति || 12.१.८१. १.८६. ६.१.११..

·पा० ७. ३. ७५-८५] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३३५ ज्ञाजनोर्जा ॥ ७।३ । ७९ ॥ दी!च्चारणं किमर्थ न ज्ञाजनोर्ज इत्येवोच्येत । का रूपसिद्धिः जानाति जायते । अतो दीर्घो यत्रि [७.३.१०१] इति दीर्घत्वं भविष्यति || एवं तर्हि सिद्धे सति यही!च्चारणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषाङ्गवृत्ते पुनर्वृत्ताव- विधिरिति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् | पिवेर्गुणप्रतिषेधश्चोदितः स न वक्त- व्यो भवति ॥ जुसि च ।। ७।३। ८३॥ जुसि गुणे यामुवतिषेधः ॥ २ ॥ जुसि गुणे यासुडादौ प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिनुयुः सुनुयुरिति || न वक्तव्यः । नैवं विज्ञायते मिदेर्गुणः [८२] जुसि चेति । कथं तर्हि | मिर्गुणोऽजुसि चेति । किमिदमजुसीति | अजादावुस्यजुसीति । इहापि तर्हि प्रामोति | चक्रुः जहुरिति । एवं तर्हि शितीति वर्तते ॥ एवमपि अजुवुः अविभयुरित्यत्र न प्रामोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । न सिध्यति न ह्युस्शिद्भुतपूर्वः । उस्शिद्भूतपूर्वो नास्तीति कृत्वोसि यः शिद्भूतपूर्वस्तस्मिन्भविष्यति || अथवा क्रियते न्यास एव | अविभक्तिको निर्देशः । नैवं विज्ञायते मिदेर्गुणो जुसि चेति | कथं तर्हि । मिर्गुण उजुसीति । उकारादो जुसि ॥ अथवाचीति वर्तते तेन जुसं विशेषयिष्यामः | अजादौ जुसीति ।। जाग्रोऽविचिण्णलिङत्यु ॥ ७।३ । ८५ ॥ इह जागरयति जागरक इति गुणे कृते रपरले चान उपधायाः [७.२.११.६] इति वृद्धिः प्रामोति तस्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिण्णलोः प्रतिपेधसामर्यादन्यत्र गुणभूनस्य वृप्रितिषेधः ॥ १ ॥ यदयमचिण्णलोरिति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न गुणाभिनिवृत्तस्य वृद्धिर्भवतीति || ·|| व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ७. ३. २. किं पुनरयं पर्युदासः । यदन्यविचिण्णल्डिन इति । आहोस्विमसज्यायं प्रति- पेधः | चिचिण्णल्डि त्सु नेति | कश्चात्र विशेषः । प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधप्रसङ्गः ॥ २॥ प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधः प्रामोति । अजागरुः ।। उत्तमे च णलि ।। ३ ।। उत्तमे च णलि प्रतिषेधः प्रामोति । अहं जजागर || न वानन्तरस्य प्रतिषेधात् ॥ ४ ॥ न वैप दोपः । किं कारणम् । अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरं यद्गुणविधा- नं तस्य प्रतिषेधः । कुत एतत् । अनन्तरस्य विधिर्या भवति प्रतिषेधो वेति ।। जुसि पूर्वेण गुणविधानम् ।। ५ ।। जुसि पूर्वेण गुणो विधीयते जुसि च [८३] इति ।। णलि च ॥ ६॥ किम् । न वानन्तरस्य प्रतिषेधादित्येव । णलि च पूर्वेण गुणो विधीयते सार्वधातुकार्धधातुकयोः [८४] इति ।। अथवा पुनरस्तु पर्युदासः । अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वम् ॥ ७॥ अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वं वक्तव्यम् । जागृविः ।। न वा पर्युदाससामर्थ्यात् ॥ ८ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । पर्युदाससामर्थ्यादत्र गुणो न भविष्यति ॥ अस्त्यन्यत्पर्युदासे प्रयोजनम् । किम् । किवर्थ पर्युदासः स्यात् । शुद्धपरस्य विश- ग्दस्य प्रतिषेधे ग्रहणमनुनासिकपरश्च को विशब्दः ॥ वस्वर्थ तर्हि पर्युदासः स्यात् । जागृयांसो अनुग्मन् । कथं पुनर्वेः पर्युदास उच्यमानो वस्वर्थः शम्यो विज्ञानुम् | सामादस्वर्थमिति विज्ञास्यते । वस्वर्थमिति चेन्न सार्वधातुकत्वारिसद्धम् ॥ ९॥ यस्वर्थमिति चेत्तम । किं कारणम् । सार्वधातुकत्यासिद्धम् । कयं साधा- १.४.२०१५ ०.1.८३. १०.१.९१०.३.८४.

·पा० ७. ३. ८६.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। तुकसंज्ञा । छान्दसः कनुः | लिट्ल च्छन्दसि सार्वधातुकमपि भवति । तत्र सार्वधा- तुकमपिन्डिदिति। ङित्त्वात्पर्युदासो भविष्यति ।। अथवा वकारस्यैवेदमशक्ति- जेनेकारेण ग्रहणम् ॥ पुगन्तलघूपधस्य च ।। ७।३।८६ ।। संयोगे गुरुसंज्ञायां गुणो भेतुर्न सिध्यनि । संयोगे गुरुसंज्ञायां भेत्ता भेत्तुमिनि गुणो न प्रामोति || विध्यपेक्ष लयोश्चासौ विध्यपेक्षं लघुग्रहणं कृतं लघोश्चासौ विहितः ।। कथं कुण्डिर्न दुप्यति ॥ १ ॥ कुण्डिता हुण्डिता अत्र कस्मान्न भवति । धातोर्नुम धातोर्नुम्विधावुक्तं तत्र धातुग्रहणस्य प्रयोजनं धातूपदेशावस्थायामेव नुम्भ- वतीति। कथं रजेः कथं र रुपवालक्षणा वृद्धिः। । आश्रर्यो रागः | विचित्रो रागः स्यन्दिश्रन्थ्योर्निपातनात् । यदयं स्यन्दिन्थ्योरवृद्ध्यर्थ निपातनं करोति तिज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येवंजाती- यकानां वृद्धिरिति ॥ अनोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः ॥ २ ॥ अनलोपः । दना सक्था | शिदीर्घत्वम् । कुण्डानि वनानि$$ || एवं तर्हि अभ्यस्तस्य यदाहाचि यदयं नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके [८७] इत्यज्ग्रहणं करोति तज्ज्ञापय- त्याचार्यो भवत्येवंजातीयकानां गुण इति । +१.२.१. * १.१. ११. १७.१.५८*. ** ७.२. ११६. ६.४.२०. ++६.४.२८, २९. ७.२.७५, ६.४.१३४. 56 ०.१. ७२, ६.४. ८. 43 M-III ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। म० ७. ३. २. लङथै तत्कृतं भवेत् । लडर्थमेतत्स्यात् । अनेनेक् ।। कुसनोर्यत्कृतं किचं नापकं स्यालघोर्गुणे ॥ ३ ॥ यदयं त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्रुः [३.२.१४०] इको झल्हलन्ताच [१.२.९,१०] इति असनो कितौ करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येवंजातीयकानां गुण इति ॥ संयोगे गुरुसंज्ञायां गुणो मेसुर्न सिध्यति । विध्यपेक्षं लघोश्चासौ कथं कुण्डिन टुष्यति ॥ १॥ धातोर्नुमः कथै रजे. स्यान्दिश्रन्थ्योर्निपातनात् । अनलोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः ।। २ ।। अभ्यस्तम्य यदाहाचि लडर्थ तत्कृतं भवेत् । कुसनोर्यत्कृतं कित्वं ज्ञापकं म्यालयोर्गुणे ॥ ३ ॥ नाभ्यस्तस्याचि पिति सर्विधातुके ॥७।३। ८७ ॥ अभ्यस्तानामुपधारस्वत्वमचि पस्पशाते चाकशीमि वावशतीरिति दर्शनात् ॥ १॥ अभ्यस्तानामुपधाहस्वत्वमचि वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पस्पशाते चाक- शीमि वावशतीरिति प्रयोगो दृश्यते | कपोतः शरदं पस्पशाते | अहं भुवनं चा- कशीमि | वावशतीरुदाजदिति ।। बहुलं छन्दस्यानुपरजुजोपदिति दर्शनात् ।। २ ॥ बहुलं छन्दसि वक्तव्यमुपधाहस्वत्वम् । किं प्रयोजनम् । आनुपग्जुजोपदिति दर्शनात् । यस्त आतिथ्यमानुपाजुजोपत् ।। ययुपधारस्वरवमुच्यते प्रियां मयुरः प्रतिननृतीनि यद्वत्वं नरयर ननृतीपि हटः अत्र गुणः प्रामोति ! नस्मानार्थ उपधाहम्यत्वेन । कस्माच भवति । परपदाते चाकमोमि वायानीरिति । स्पशिकशिवायः प्रकृत्यन्तराणि || ·पा० ७.३.८७.९५. || व्याकरणमहाभाप्यम ।। भूसुबोस्तिङि ।। ७ । ३ । ८८ ॥ भूसुवोः प्रतिपेध एकाग्रहणं वोभवीत्यर्थम् ।। १ ।। भूनुवोः प्रतिषेध एकाज्यहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् | वोभवीयर्थम् । इह मा भृत् | बोभवीति । यद्येकाज्यहणं क्रियते अभून् अब न प्रामोति | व ताई स्यात् । मा भूत् | तस्मानार्थ एकाज्यहणेन | कस्मान्न भवति | बोभवीतीति । वोभूत्वित्येतन्नियमार्थ भविष्यति । अत्रैव यङगन्तस्य गुणो न भवति नान्यत्रेति । क मा भृत् । वोभवीतीति ।। तृणह इम् ।। ७ । ३ । ९२ ।। किमर्थ तृहिरागतनम्को गृह्यते न तृहेरिम्भवतीत्येवोच्येत । तृणहिग्रहणं नमिमोर्व्यवस्थार्थम् ॥ १ ॥ तृणहिग्रहणं भमि कृत इम्यथा स्यात् ।। तृहिग्रहणे हीम्विषये नमभावोऽनवकाशत्वात् ।। २ ।। तुहिग्रहणे हि सतीस्विपये भमोऽभावः स्यात् । किं कारणम् । अनवकाशत्वान् । अनवकाश इम्भमं वाधेत || इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तम् । तृणहिग्रहणं अमिमोर्व्यवस्थार्थमित्युत्वा तत उच्यते तृहिग्रहणे हीम्विषये भमभावो ऽनव- काशत्वादिति । तत्र वक्तव्यं तृणहिग्रहणं भमिमोर्भावाय तृहिग्रहणे हीस्विषये नम- भावोऽनवकाशत्वादिति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । व्यवस्थार्थमित्येक सिद्धं न बसतो व्यवस्थेति ॥ तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके ।। ७ । ३ । ९५ ॥ सार्वधातुक इति। वर्तमाने पुनः सार्वधातुकग्रहणं किमर्थम् | पुनः सार्वधातुकग्रणमपिदर्थम् || १ ॥ अपिदर्थोऽयमारम्भः | अधिगो शमीध्वं तुशमि शमीयं शमीवमध्रिगो || ११.३. ८७.

·३४० || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म. ७. ३. २. बहुवचने झल्येत् ॥ ७ । ३ । १०३ ।। अतो दीर्घाद्वहुवचन एवं विप्रतिषेधेन ॥ १॥ अतो दीर्घाद्वहुवचन एवं भवति विप्रतिषेधेन । अतो दी| यबि मुपि च [१०१,१०२] इत्यस्यावकाशः वृक्षाभ्याम् प्लक्षाभ्याम् । बहुवचने झल्येदित्यस्या- वकाशः| वृक्षेषु प्लक्षेषु । इहोभयं प्रामोति। वृक्षेभ्यः प्लक्षेभ्यः। एत्त्वं भवति विप्रतिषेधेन। अम्बार्थनद्योईवः ॥ ७।३।१०७ ।। डलकवतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । अम्बाडे अम्बाले अम्बिके ।। तल्हस्वत्वं या डिसंबुद्ध्योः ।। तल्हस्वत्वं वा डिसंबुद्ध्योरिति वक्तव्यम् । देवत देवते । देवतायाम् देवते ।। स नहि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । स कथं न वक्तव्यो भवति । अम्बार्थ यक्षरं यदि । यद्यम्वार्थ यक्षरं गृह्यते ॥ तर्हि इस्वत्वं वक्तव्यम् । अवश्यं छन्दसि हस्यत्वं वक्तव्यम् उपमायन्तु मां पत्नयो गर्भिणयो युबतय इत्येवमर्थम् ।। मातृणां मातच्पुत्रार्थमर्हते ।। मातॄणां मातजादेशो वक्तव्यः पुत्रार्थमर्हते । गार्गामात यासीमात || हस्वस्य गुण. ।। ७।३।१०८ ॥ हह कस्मान भवति । नदि कुमारि किशोरि ब्राह्मणि ब्रह्मवन्धु । हस्त्रवचन- सामर्थ्यात्' । अस्त्यन्यस्ववचने प्रयोजनं पृथग्विभक्तिं मोचीचरमिति । शक्य पृथग्विभक्तिरनुचारयितुम् । कथम् । एवमयं ब्रूयात् । अम्बार्थानां इस्वः नदीह- स्तयोर्गुग इति । यद्येवमुच्यने जमि च [१०९] इत्यत्र नद्या अपि गुणः प्रामोति ।। एवं नाई योगविभागः करिष्यते । अम्बार्थनधोईम्बः । नतो इस्वस्य | स्वस्य न ..३.१०..

·पा० ५. ३. १०३-११३.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ इस्वो भवति । किमर्थमिदम् । गुणं वक्ष्यति तज्ञाधनार्थम् । ततो गुणः । गुणश्च भवति हस्वस्येति ।। अथवा इस्वस्य गुण इत्यत्राम्बार्थनद्योईस्व इत्येतदनुवर्तिप्यते ।। बसि च ।। ७।३।१०९ ॥ गो च- जसादिषु च्छन्दसि वावचनं प्राङ् जो चङ्युपधायाः ॥ १ ॥ जसादियु च्छन्दसि वेति वक्तव्यम् । किमविशेषेण | नेत्याह | प्राङ् उयुपधायाः । किं प्रयोजनम् । अम्बे दर्वि शतक्रत्वः पश्चे नृभ्यः किकिदीव्या ।। २ ॥ अम्बे अम्ब | दर्वि दर्वे | शतक्रत्वः शतक्रतवः । पश्वे पशवे | किकिदीव्या किकिदीविना॥ घेर्डिति ।। ७।३।१११ ॥ घेडिति गुणविधाने ङीसार्वधातुके प्रतिषेधः ।। १ ॥ घर्डिति गुणविधाने डीसार्वधातुके प्रतिषेधो वक्तव्यः । पट्वी मृद्दी । कुरुत इति ॥ सुवधिकारात्सिद्धम् ॥ २ ॥ सुविति वर्तते । क प्रकृतम् | सुपि च बहुवचने झल्येत् [१०२,१०३] इति || याडापः ॥ ७ । ३ । ११३ ॥ इह अतिखट्वाय अतिमालायेति हस्वत्वे । कृते स्थानिवद्भावाद्याट पामोति तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । याड्विधानेतिखट्वायेत्यप्रतिषेधो हस्वादेशत्वात् ॥ १॥ याविधाने अतिखट्वाय अतिमालायेत्यप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः । * 11.३.४४. * ०.३.१०७ १०८; १०९, १२२; १२०. T१.२. ४८.

·३४२ ॥ ध्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ५. ३. २. याट्स्मान भवति । हस्वादेशत्वात् । हस्वादेशोऽयम् । उक्तमेतन्डयाब्यहणेऽदीर्घ इति । अथेदानीमसत्यपि स्थानिवद्भावे दीर्घवे' कृत आपासौ भूतपूर्व इति कृत्वा यास्मान्न भवति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । ननु चेदानी सत्य- पि स्थानिवद्भाव एतया परिभाषया शक्यमुपस्थातुम् । नेत्याह । न हि तदानीं क्वचिदपि स्थानिवद्भावः स्यात् ।। रामद्यानीभ्यः ।। ७।३ । ११६ ॥ इदुयामाम्विधानमौत्त्वस्य परत्वात् ॥ १॥ इदुग्यामायिधेयः { शकट्याम् पद्धत्याम् धेन्वामिनि । किं पुनः कारणं न सिध्यति । औवस्य परत्वात् । परत्वादौत्त्वं प्रामोति ।। योगविभागात्सिद्धम् ॥ २ ॥ योगविभागः करिष्यते । डेरामद्यानीभ्यः । तत इदुद्भ्याम् । इदु यामुत्तरस्य डेराम्भवतीति । शकट्याम् पद्धत्याम् धेन्वामिति । तन भौदच घेः ।। औदच्च घेः॥ ७।३ । ११८-११९ ।। औत्वे योगविभागः ॥ १॥ औत्त्वे योगविभागः कर्तव्यः । औत् । औद्भवतीदुद्भ्याम् । ततोऽच घेरिति । भकारश्च भवति घेरिति । किमर्थी योगविभागः । सखिपतिभ्यामौवार्थः ॥२॥ सखिपतिभ्यामौत्त्वं यथा स्यात् । सख्यो पत्योः ॥ एकयोगे ह्यप्राप्तिरत्त्वसनियोगात् ।। ३ ।। एकयोगे हि सत्योत्त्वस्याप्राप्तिः । किं कारणम् । अत्त्वसंनियोगात् । अत्त्वसं- नियोगेनौचमुच्यते तेन यत्रैवात्त्वं तत्रैवोत्त्वं स्यात् ।। न वाकारस्यान्वाचयवचनाद्यथा क्या सलोपः ४ ॥ न वार्थ औत्वे योगविभागेन । किं कारणम् | अकारस्थान्याचयवचनात् १०.३.१०२ 1.1..14 ·पा० ७. ३, २१६.१२०. ॥ व्याकरणयहाभाष्यम् ।। प्रधानशिष्टमौत्वमन्वाचयशिष्टमत्त्वं यथा क्यडि सलोपः । तद्यथा । प्रधानशिष्टः क्यङ् प्रातिपदिकमात्राद्भवति यत्र च सकारस्तत्र लोपः ॥ अत्त्वे टाप्रतिषेधः ।। ५ ।। अत्त्वे टापः प्रतिषेधो वक्तव्यः । शकटी पद्धती धेनौ | अत्त्वे कृते टाप्पामोति ।। न वा संनिपातलक्षणस्यानिमित्तत्वात् ॥ ६॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् । संनिपातलक्षणस्यानिमित्तत्वात् । संनिपात- लक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति टान्न भविष्यति ।। डित्करणादा ॥ ७॥ अथवा डिदोकारः करिप्यते । औ डिच्च घेः ।। आङो नास्त्रियाम् ।। ७।३ । १२० ॥ किमर्थमस्त्रियामित्युच्यते नाङो ना पुंसीत्येवोच्येत । का रूपसिद्धिः पुणा जतुना । नुमा सिद्धम् ।। नैवं शक्यम् | इह हि अमुना ब्राह्मणकुलेनेति मुभाव- स्यासिद्धत्वानुम्न स्यात् । अस्त्रियामिति पुनरुच्यमाने न दोपो भवति | कथम् । वक्षत्येतन मु टादेश इति || इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् || पादश्च समाप्तः ।। ११. १.४. . *६. ४. १४३. ८.२.३*.

·. णो चङ्युपधाया हसः ।। ७।४।१॥ अथ णिमहणं किमर्थ न चडयुपधाया हस्व इत्येवोच्येत । चङधुपधाया इस्त्र इतीयत्युच्यमाने अलीलवन् अपीपवन ऊकारस्यैव हस्वत्वं प्रसज्येत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । वृद्धिरत्र वाधिका भविष्यति । वृद्धौ नहि कृतायामौकारस्यैव हु- स्वत्वं प्रसज्येत । नैतदस्ति | अन्तरङ्गत्वादत्राबादेशो भविष्यति । न हीदानी हस्वभाविन्युपधा भवति । तस्माणिग्रहणं कर्तव्यम् ।। अथ चनहर्ण किमर्थं न णावुपधाया इत्येव सिद्धम् । णावुपधाया हस्व इती- यत्युच्यमाने कारयति हारयतीत्यत्रापि प्रसज्येत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । आचार्य- प्रवृत्तिर्ज्ञापयति न णावेव इस्वत्वं भवतीति यदयं मितां हस्यत्वं शास्ति । इहापि सहि न पामोति | अचीकरत् अजीहरत् । वचनाद्भविष्यति । इहापि तर्हि वचना- मामोति | कारयति हारयति । तस्माचाहणं कर्तव्यम् ॥ अथोपधाग्रहण किमर्थम् । णौ चङ्युपधाग्रहणमन्त्यप्रतिषेधार्थम् ॥ १ ॥ णौ चङयुपधामहणं क्रियते ऽन्त्यस्य इस्वत्वं मा भूत् । णौ चङि हस्व इतीय- त्युच्यमाने अलीलवत् अपीपयत् अन्त्यस्यैव हस्वत्वं प्रसज्येत ॥ नैतदस्ति प्रयो- जनम् । अन्तरङ्गत्वादत्रावादेशो भविष्यति । न हीदानी हुस्वभाव्यन्त्योस्ति । अन्त्यो स्वभावी नास्तीति कृत्वा वचनादनन्त्यस्य भविष्यति । इहापि ववना- स्पामोति | अचकाड्डत् अववाञ्छत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनमा- माण्यात् । केन च नाव्यवधानम् । वर्णेन । एतेन पुनः संघातेन व्यवधानं भवति न भवति च || उत्तरार्थ नर्युपधागहणं कर्तव्यम् । लोपः पिबतेरी चाभ्यासस्य [४] उपधाया यथा स्यात् । अपीप्यत् अपीप्यताम् अपीप्यन् ।। अथेह कथं भवितव्यम् । मा भवानटिटदिति । आहोस्थिन्मा भवानाटिटदिति | मा भवानाटिददिति भवितव्यम् । इस्वत्वं कस्मान्न भवति । द्विवचने कृते परेण ६.१.१५. ११.१.९२.

·पा० ७.४.१.२.] ।। व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३४५ रूपेण व्यवहितमिति कृत्वा । इदमिह संप्रधार्यम् । द्विवचनं क्रियतां हस्वत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वास्त्रत्वम् । नित्यं द्विवचनम् । कृते स्वत्वे प्रामोत्यकृ- तेऽपि ॥ एवं ताचार्यप्रवृत्तिर्जापयति विचनास्त्रत्वं बलीय इति यदयमोणिमृदितं करोति | कथं कृत्वा ज्ञापकम् ! ऋदित्करण एतत्प्रयोजनमृदितां नेति प्रतिषेधो यथा स्यात् । यदि चात्र पूर्व द्विवचनं स्यादृदित्करणमनर्थकं स्यात् । हिर्वचने कृते परेण व्यवहितत्वाद्रस्वत्वं न भविष्यति | पश्यति त्वाचार्यो हिर्वचनाद्रस्वत्वं वलीय इति तत ओणिमृदितं करोति । तस्मान्मा भवानटिटदित्येव भवितव्यम् ।। उपधास्वत्वे णिच्युपसंख्यानम् ।। २ ।। उपधाहूस्वत्वे णिच्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । वादितवन्तं ' प्रयोजितवान् अ- बीवदहीणां परिवादकेन । किं पुनः कारणं न सिध्यति । णिचा व्यव- हितत्वात् । णिलोपे कृते नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाव्यवधानमेव । प्रतिपिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावश्चपरनिइसे न स्थानिवदिति ॥ एवमप्यग्लोपिनां नेति प्रतिषेधः प्रामोति । वृद्धौ कृतायां लोपस्तन्नान्लोप्यङ्गं भवति । इदमिह संप्र- धार्यम् । वृद्धिः क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् | परत्वादृद्धिः । नित्यो लोपः । कृतायामपि वृद्धी प्रामोत्यकृतायामपि | अनित्यो लोपः । अन्यस्य कृतायां वृद्धौ प्रामोत्यन्यस्याकृतायां शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति | उभयोरनित्ययोः परत्वाद्वृद्धिः । वृद्धी कृतायां लोपस्तनाग्लोप्यङ्गं भवति । एवं तर्वाचार्यप्रवृत्तिापयति वृद्धेर्लोपो वलीयानिति यदयमन्लोपिनां नेति प्रतिषेधं शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । यत्र वृद्धावपि कृतायामगेव लुप्यते । अत्य- रराजत् । यहि प्रत्याहारग्रहणं करोति । इतरथा ह्यलोपिनां नेति ब्रूयात् || एवं वा वृद्धेर्लोपो बलीयानिति । अथवारभ्यते पूर्वविप्रतिषेधो ण्यल्लोपावियङयण्गुणवृद्धिदी- र्घत्वेभ्यः पूर्वविप्रतिपिद्धमिति | तस्मादुपसंख्यानं कर्तव्यमिति ॥ नाग्लोपिशास्तृदिताम् ।। ७ । ४ । २ ॥ अग्लोपिप्रतिषेधानर्थक्यं च स्थानिवद्भावात् ।। १॥ अग्लोपिप्रतिषेधश्वानर्थकः । किं कारणम् । स्थानिवद्भावात् । स्थानिवद्भावादत्र ९.४.२. ६ ७. २. २२५. f६.४.५१. + १. १.५८*. मा ६.४.१८*. 443-III ·३४६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ७. ४. १. हस्वत्वं न भविष्यति || यत्र तर्हि स्थानिवद्भावो नास्ति तदर्थमयं योगो वक्तव्यः । क्क स्थानिवद्भावो नास्ति । यो हलचोरादेशः । अत्यरराजत् । किं पुनः कारण हलचोरादेशो न स्थानिवदित्युच्यते । अजादेशः स्थानिवदित्युच्यते। न चायमच एवादेशः । किं तर्हि । अचश्चान्यस्य च । अग्लोपिनां नेत्यपि तर्हि प्रतिषेधो न पामोति | किं कारणम् । अग्लोपिनां नेत्युच्यते न चात्रागेव लुप्यते । किं तर्हि । अकान्यश्च । योऽवाग्लुप्यते तदाश्रयः प्रतिषेधो भविष्यति । यथैव तर्हि योऽत्रा- ग्लुप्यते तदाश्रयः प्रतिषेधो भवत्येवं योऽवाज्लुप्यते तदाश्रयः स्थानिवद्भावो भवि- प्यति || एवं तर्हि सिद्धे सति यदग्लोपिनां नेति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्य इत उत्तरं स्थानिवद्भावो न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदित्युक्तं तन्न वक्तव्यं भवति ॥ यधेतज्ज्ञाप्यते आदीधयतेरादीधकः आवेवयतेरावेवकः योवर्णयोर्दीधीवेव्योः[७.४.५३] इति लोपो न पामोति । इह च यत्सलुनीह्यत्र तिङि चोदात्तवति [८.१.७१] इत्येप स्वरो न प्रामोति । नैप दोपः । यत्तावदुच्यत आदीधयतेरादीधकः आवेवयतेरावेवकः यीवर्णयोरिति लोपो न प्रामोतीति यीवर्णयोरित्यत्र वर्णग्रहणसामर्थ्याद्भविष्यति । यदप्युच्यते यत्प्रलुनीह्यत्र तिङि चोदात्तयतीत्येप स्वरो न प्राप्नोतीति बहिरङ्गो यणादेशोऽन्तरङ्गः स्वरोऽसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ . भ्राजभासभापदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्याम् ॥ ७।४।३ ॥ काण्यादीनां चेति वक्तव्यम् । के पुनः काण्यादयः । काणिराणिश्राणिभाणि- हेडिलोपयः । अचकाणत् अचीकणत् । अरराणत् अरीरणत् । अशाणत् अशि- अणत् । भवभाणन् अवीभणत् । अजिहेटत् अनीहिटत् । अतुलोपत् अलूलुपत् ।। दयतेर्दिगि लिटि ।। ७।४।९॥ + इह अवदिग्ये अवदिग्याने अवदिग्यिरे दिग्यादेशे कृते द्विवचनं पामोति तत्र साभ्यासस्येति वक्तव्यम् । ननु च दियचने कृते साभ्यासस्य दिग्यादेशो भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् । * 1141* ·पा० ७. ४. ३-१० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३४७ - दिग्यादेशस्य परत्वात्साभ्यासस्यादेशवचनम् || १ ॥ दिग्यादेशः क्रियतां द्विवचनमिति परत्वादिग्यादेशेन भवितव्यम् । तत्र सा- भ्यासस्येति वक्तव्यम् ।। एवं तर्हि दिग्यादेशो द्विवचनं वाधिप्यते । पुनःप्रसङ्गविज्ञानाहिर्वचनं प्रामोति | पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्यम् । पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्य- मेतद्भवति । तद्यथा । अमादिषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गाच्शिशीलुमुमो न भवन्ति । एवं दिग्यादेशे कृते पुनःप्रसङ्गार्विचनं न भविष्यति । अथवा विप्रतिषेधे पुनःप्र- सङ्ग इत्युच्यते विप्रतिषेधश्च द्वयोः सावकाशयोरिह पुनरनवकाशो दिग्यादेशो द्विर्वचनं वाधिष्यते || यदि तीनवकाशा विधयो वाधका भवन्ति बभूव भूभावो। द्विर्वचनं वाधेत | सावकाशो भूभावः । कोऽवकाशः । भविता भवितुम् । इह तर्हि चक्षिङः ख्याचा लिटि [२.४.९४,५५] इति ख्यार्विचनं वाधेत । इह चापि वभूवेति यदि तावत्स्थाने द्विवचनं भूभावः सर्वादेशः प्रामोत्यथ द्विःप्रयोगो विर्वचनं परस्य भूभावे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्रामोति ॥ नैप दोपः । आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्त्यनवस्थितेषु प्रत्ययेषु । तत्रार्धधातुकसामान्ये भूभावे कृते यो यतः प्रत्ययः प्रामोति स ततो भविष्यति ।। ऋतश्च संयोगादेर्गुणः ॥ ७ । ४ । १० ॥ संयोगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कृअर्थम् ॥ १ ॥ संयोगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कर्तव्यम् । किमर्थम् । कृअर्थम् । इहापि यथा स्यात् । संचस्करतुः संचस्करुः ।। यदि संयोगोपधग्रहणं क्रियते नार्थः संयो- गादिग्रहणेन । इहापि सस्वरतुः सस्वरुः संयोगोपधस्येत्येव सिद्धम् । भवेत्सिद्धं सस्व- रतुः सस्वरुरिति इदं तु न सिध्यति संचस्करतुः संचस्करुरिति । किं कारणम् । मुटो' वहिरङ्गलक्षगत्वात् । बहिरङ्गः मुद् । अन्तरङ्गो गुणः । असिद्धं वहि- रङ्गमन्तरङ्गे । संयोगादिग्रहणे तु क्रियमाणे संयोगोपधग्रहणमनन्यार्थ विज्ञायने ।। ऋतो लिटि गुणागिति वृद्धिविप्रतिषेधेन ।। २ ॥ तो लिटि गुणाड्रिगति वृद्धिर्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन | ऋतो लिटि गुणस्या - १.१.२६,०२. २.१.५२. ह ·॥ व्याकरणमहाभाप्पम् ।। [म० ७.४.१. वकाशः । सस्वरतुः सस्वरुः । णिति वृद्धेरवकाशः । स्वारकः ध्वारकः । इहो- भयं पामोति । सस्वार दध्वार । णिति वृद्धिर्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ।। पुनःप्रसङ्गविज्ञानाहा सिद्धम् ॥ ३॥ अथवा पुनःप्रसङ्गाद्गुणे कृते रपरत्वे चात उपधायाः [७. २. ११६] इति वृद्धिर्भविष्यति ।। नैप युक्तः परिहारः । पुनःप्रसङ्गो नाम स भवति यत्र तेनैव कृते प्रा- मोति तेनैव चाकृते | अत्र खलु गुणे कृते रपरत्वे चात उपधाया इति वृद्धिः प्रामोत्यकृते चाचो णितीति । तस्मात्मुच्यत ऋतो लिटि गुणाणिति वृद्धिविप्रतिषेधेनेति ।। अदृप्रां ह्रखो वा ॥ ७ । ४ । १२ ।। किमर्थ इस्वो वेत्युच्यते न गुणो वेत्युच्येत । तत्रायमप्यर्थो गुणग्रहणं न कर्तव्यं भवति । प्रकृतमनुवर्तते । क्व प्रकृतम् | ऋतश्च संयोगादेर्गुणः [१०] इति | ऋतो इस्वत्वमित्वप्रतिषेधार्थम् ।। १ ।। नो हस्वत्वमुच्यत इत्त्वप्रतिषेधार्थम् । इत्त्वं मा भूदिति । गुणो वेतीयत्युच्यमाने गुणेन मुक्त इत्त्वं प्रसज्येत । हस्वो वेत्युच्यमाने हूस्वेन मुक्ते यथाप्राप्नो गुणो भविष्यति ।। केऽणः ।।७।४।१३ ॥ केष्णो हस्वत्वे तद्धितग्रहणं कृन्निवृत्त्यर्थम् ॥ १॥ केणो इस्वत्ये तद्धितग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । कृन्निवृत्त्यर्थम् | कृति मा भूत् । राका धाकेति ।। तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् | उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ उपसर्गाख ऊहतेः ॥ ७ । ४ । २३ ॥ इह कस्मान भवति । प्रोह्यते उपोद्यते । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् ।। एव- मपि आ ऊपते ओह्यते समोह्यत इत्यत्र प्रामोति । अण इति वर्तते ॥ 1.४.१२.

·पा० ७.४. १२-३५.] !! व्याकरणमहामाप्यम् ।। एतेलिङि ॥ ७ । ४ । २४ ॥ एतेलियुपसर्गात् ॥ १ ॥ एतर्लिङयुपसर्गादिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । ईयात् ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् | उपसर्गादिति। वर्तते । एवं ताचार्योऽन्वाचष्ट उपसर्गादित्यनुवर्तत इति । नैतदन्वाख्येयमधिकारा अनुवर्तन्त इति । एप एव न्यायो यदुताधिकारा अनुवर्तेरन् ॥ रीकृतः ॥ ७ । ४ । २७ ॥ दीर्वोच्चारणं किमर्थं न रित इत्येवोच्येत । का रूपसिद्धिः मात्रीयति पित्री- यति | अकृत्सार्वधातुकयोरिति दीर्घत्वं भविष्यति || एवं तर्हि सिद्धे सति यही?- च्चारणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येया परिभाषाङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिनिष्टि- तस्येति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पिवेर्गुणप्रतिषेधोदितः स न वक्तव्यो भवति ॥ यङि च ॥ ७।४।३० ॥ यङ्गकरणे हन्तीहसायामीट् ॥ १ ॥ यङ्गकरणे हन्तेहिंसायामीद्वक्तव्यः । जेनीयते || यदीडभ्यासरूपं न सिध्यति । एवं तर्हि यङ्गकरणे हन्तेहिँसायामीक् । एवमप्युपधालोपो न प्रामोति || एवं तर्हि यङ्गकरणे हन्तर्हिसायां नी ॥ न च्छन्दस्यपुत्रस्य ॥७।४ । ३५ ॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽपुत्रस्येति । अपुत्रादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । जनीयन्तो न्वग्रवः पुत्रीयन्तः सुदानवः ।। +०.१.२३. ७८. ६६.१, ९८; १. १. ५९.

·३५० ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म. ७, ४.१. छन्दसि प्रतिषेधे दीर्घप्रतिषेधः ॥ १॥ छन्दसि प्रतिषेधे दीर्घत्वस्य* प्रतिषेधो वक्तव्यः । संवेदयुः मित्रयुः।। , न वाश्वाघस्याद्वचनमवधारणार्थम् ॥ २॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । अश्वाघस्याहचनमवधारणार्थ भविष्यति । अश्वाघयोरेव च्छन्दसि दी| भविष्यति नान्यस्येति ॥ शाछोरन्यतरस्याम् ॥ ७।४ । ४१ ।। इयतेरित्त्वं व्रते नित्यम् ॥ १॥ श्यतेरित्त्वं व्रते नित्यमिति वक्तव्यम् । संशितव्रतः । तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । देवत्रातो गलोयाह । इतियोगे च सद्विधि:** । मिथस्ते न धिभाप्यन्ते गवाक्ष:11 संशितव्रतः ॥ दो दद्वोः ॥ ७।४।४६ ॥ अवदत्तं विदत्तं च प्रदत्तं चादिकर्मणि | सुदत्तमनुदन्तं च निदत्तमिति चेप्यते ।। किं पुनरयं तकारान्त आहोस्विकारान्त उत धकारान्तोऽथवा थकारान्तः । कश्चात्र विशेषः । तान्ते दोषो दीर्घत्वं स्यात् यदि तकारान्तो दस्ति [६.३.१२४] इति दीर्घलं प्रामोति ॥ दान्ते दोषो निष्ठानत्वम् । अथ दकारान्तो रदाभ्यां निष्ठात इति नत्वं प्रामोति ॥ धान्ते दोपो धत्वप्राप्तिः अथ धान्तो झपस्तथोोऽधः [८.२.४०] इति धत्वं प्रामोति ।। . . . + ७.४. ** ३.२.१२६. . ३.११४३. t६.२.१२३. १८ २.१२. ។ ·३५१ पा० ७. ४.४१-४८.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। थान्तेऽदोषस्तस्मात्थान्तः ॥ अथ थकारान्तो न दोपो भवति ॥ अच उपसर्गात्तः ॥ ७।४।४७ ॥ अच उपसर्गात्तत्व आकारग्रहणम् ॥ १ ॥ अच उपसर्गात्तत्व आकारग्रहणं कर्तव्यम् || न कर्तव्यम् । अलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्याकारस्य भविष्यति ॥ न सिध्यति । किं कारणम् । आदेहि परस्य ॥ २ ॥ अत्र हि तस्मादित्युत्तरस्यादेः परस्य [१.१.६७,५४] इति दकारस्य प्रामोति || नैष दोपः । अवर्णप्रकरणात्सिद्धम् ।। ३॥ अस्येति वर्तते । क्व प्रकृतम् | अस्य च्चो [३२] इति || यद्यवर्णग्रहणमनुवर्तते दद्भावेदोपो भवति । एवं तवं वक्ष्यामि दोऽद्धोरिति । दो य आकारस्तस्याङ्गवति | ततोऽच उपसर्गात्तः । अस्येत्येव । एबमपि सूत्रभेदः कृतो भवति | नासौ सूत्रभेदः । सूत्रभेदं कमुपाचरन्ति । यत्र तदेवान्यत्सूत्रं क्रियते भूयो वा । यद्धि तदेवोपसंहृत्य क्रियते नासौ सूत्रभेदः ॥ अथवा द्वितकारको निर्देशः क्रियते सोऽनेकाल्शिसर्वस्य [१.१:५५] इति सर्वस्य भविष्यति । इहापि तर्हि प्रामोति | अनिः अङ्ग्य इति । अच इति वर्तते । तच्चावश्यमज्ग्रहणमनुवर्त्य लवाभ्यामित्येवमर्थम् ॥ अथवा वितकारको निर्देशः करिप्यत इहार्थो द्वावुत्तरार्थश्चैकः ।। यतरित्वादचस्तः ॥ ४॥ द्यतेरित्त्वादचस्त इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । द्यतेरित्त्वस्यावकाशः । । निर्दितम् निर्दितवान् । अचस्त इत्यस्यावकाशः । प्रत्तम् अवत्तम् । इहोभयं प्राप्नोति । नीत्तम् वीत्तम् । अचस्त इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन || अपो भि ।। ७।४।४८ ॥ अपो भि मासश्छन्दसि ॥१॥ अपो भीत्यत्र मासश्छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । मानिरिष्ट्वा इन्द्रो वृत्रहा ॥ 10.४.४६. * ०.१.४८. ६३.३.५०. ०.१.४०.

·३५२ || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ५.४, १. अत्यल्पमिदमुच्यते । स्ववस्वतवसोर्मास उपसश्च त इप्यते । स्ववद्भिः स्वतवद्भिः । समुपद्भिरजायथाः । माद्भिरिष्ट्वा इन्द्रो वृत्रहा || सनि मीमाधुरभलभशकपतपदामच इस् ॥७।४।५४ ॥ ॥ इस्त्वं सनि राधो हिंसायाम् ॥ १॥ इस्त्वं सनि राधो हिंसायामिति वक्तव्यम् । प्रतिरित्सति | हिंसायामिति किम- र्थम् । आरिरात्सति ॥ आज्ञप्यधामीत् ॥ ७ । ४ । ५५ ॥ ज्ञपेरीत्त्वमनन्त्यस्य ॥१॥ ज्ञपेरीत्वमनन्त्यस्येति वक्तव्यम् । जीप्सति || तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । लोपो ऽन्त्यस्य वाधको भविष्यति | अनवकाशा विधयो वाधका भवन्ति सावका- शथ णिलोपः । कोऽवकाशः ! कारणा हारणा | एवमपीत्त्वमन्त्यस्य लोपस्य बाधक स्यात् । अनवकाशा हि विधयो वाधका भवन्तीत्त्वमपि सावकाशम् । कोऽव- काशः । अनन्त्यः । कथं पुनः सत्यन्त्ये ऽनन्त्यस्येवं स्यात् । भवेद्योऽचाङ्गं विशेषयेत्तस्यानन्त्यस्य न स्याइयं तु खल्वङ्गेनाचं विशेषयिष्यामः । अङ्गस्याची यत्रतत्रस्थस्येति ॥ एवमप्युभयोः सावकाशयोः परत्वादीत्त्वं प्रामोति तस्मादनन्त्य- स्येति वक्तव्यम् ॥ अत्र लोपोऽभ्यासस्य ॥ ७।४।५८॥ अभ्यासस्यानचि ॥ १ ॥ अभ्यासस्येति यदुच्यते तदनचि द्रष्टव्यम् । पतापतः चराचरः वदावः ।। + ६.१.१२*.

·पा० ७, ४.५४-६१.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। हलादिः शेषः ॥ ७।४। ६०॥ किमयं पष्टीसमासः । हलामादिहलादिः हलादिः शिष्यत इति । आहोस्वित्क- मधारयः । हलादिहलादिः हलादिः शिष्यत इति । कचात्र विशेषः । -- हलादिशेपे पष्टीसमास इति चेदजादिषु शेपप्रसङ्गः ॥ १ ॥ हलादिशेपे पष्ठीसमास इति चेदजादिपु शेपः प्रामोति | आनक्ष आनक्षतुः आनक्षुः ॥ अस्तु तर्हि कर्मधारयः । कर्मधारय इति चेदादिशेपनिमित्तत्वाल्लोपस्य तदभावे लोपवचनम् ॥ २॥ कर्मधारय इति चेदादिशेपनिमित्तत्वाल्लोपस्य तदभाव आद्यस्य हलोऽभावे लोपो वक्तव्यः । आटत्तुः आटुः ॥ तस्मादनादिलोपः ॥ ३॥ तस्मादनादिहल्लुप्यत इति वक्तव्यम् ।। उक्तं वा ॥ ४ ॥ किमुक्तम् । प्रतिविधास्यते हलादिशेष इति । अयमिदानीं स प्रतिविधान- कालः । इदं प्रतिविधीयते । इदं प्रकृतमत्र लोपोऽभ्यासस्य [५८] इति । ततो वक्ष्यामि । हूस्वः [५९] । इस्वो भवत्यादेशः | अभ्यासस्य लोप इत्यनुवर्तते | तत्र स्वभाविना इस्वो लोपभाविनां लोपो भविष्यति । ततो हलादिः शेपश्चेति || अथवैवं वक्ष्यामि | हस्वोऽहम् । इस्वो भवत्यभ्यासस्येति । ततोऽहल् । अहल्च भवत्य- भ्यासः। तत आदिः शेपः। आदिः शेषो भवत्यभ्यासस्येति ॥ अथवा योगविभागः करिष्यते । हस्वादेशो भवत्यभ्यासस्य । ततो हल् | हल्च लुप्यतेऽभ्यासस्य । तत आदिः शेषः। आदिः शेपश्च भवत्यभ्यासस्य ॥ शपूर्वाः खयः ।। ७ । ४।६१ ।। शपूर्वशेषे खपूर्वग्रहणम् ॥ १ ॥ शर्वशेषे खपूर्वग्रहणं कर्तव्यम् । खपूर्वाः खयः शिष्यन्ते खरो लुप्यन्त * ६.१.२*. 45H-IIT ·|| व्याकरणमहाभाप्पम् ॥ [म० ७. ४.१. इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । उचिच्छिपनि व्युचिच्छिपति | तुकः श्रवणं मा भूदिति ।। तार्ह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । चर्वे कृने तुन भविष्यति । असिद्धं चर्व तस्यासिद्धत्वात्तुपामोति । सिद्धकाण्डे पठितमभ्यासजश्त्वचवमेत्त्वतुको. रिति । एवमप्यन्तरङ्गत्वासामोति तस्मात्खपूर्वपदणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । एत्यतुग्ग्रहणं न करिप्यते । अभ्यासजश्वचर्ष सिद्धमित्येय ।। आदिशेषप्रसस्तु ।।२॥ आदिशेषस्तु प्रामोति | निष्ठासति । ननु चानादिशेष आदिनोपं वाधिप्यते । कथमन्यस्योच्यमानमन्यस्य बाधकं स्यात् । असति खल्वपि संभवे याधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् ।। यद्यादिशेषोपि भवति शपूर्ववचनमिदानी किमर्थ स्यात् । शपूर्ववचनं किमर्थमिति चेत्खयां लोपप्रतिपेधार्थम् ।। ३ ॥ शपूर्ववचनं किमर्थमिति चेत्खयां लोपो मा भूदिति || व्यपकर्षविज्ञानासिद्धम् ॥ ४ ॥ व्यपकर्षविज्ञानासिद्धमेतत् । किमिदं व्यपकर्षविजानादिति | अपवादविज्ञानात् । अपवादत्वादवानादिशेष आदिशेष वाधिष्यते || ननु चोनं कथमन्यस्योच्यमान- मन्यस्य वाधकं स्यादिति । इदं तावढयं प्रष्टव्यः | यदि तनोच्येत किमिह स्यात् हलादिशेपः । हलादिदशेपश्चेवामाप्ठे हलादिशेष इदमुच्यते तबाधकं भविष्यति ।। यदप्युच्यतेऽसति खल्वपि संभवे वाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यादिति सत्यपि संभवे वाधनं भवति | तद्यथा | दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तकं कौण्डिन्यायेति सत्यपि संभवे दथिदानस्य तक्रदानं वाधकं भवति । एवमिहापि सत्यपि संभवे नादिशेष आदिशेपं वाधिप्यते ।। F दाधर्ति दधति दर्पि बोभूतु तेतिक्ते ऽलापनीफणसंसनिप्यदत्क- रिक्रकनिक्रदद्वारभविध्वतो दविद्युतत्तरित्नतः सरीसृपतं वरीवृजन्मम॒ज्यागनीगन्तीति च ॥७।४।६५॥ दाधर्तीति किं निपात्यने । धारयतेः लावभ्यासस्य दीर्घत्यं णिलुक् ।। .

·पा० ७. ४. ६५.६७.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३५५ भनिपात्यम् | तूतुजानवदभ्यासस्य दीर्घत्वं पर्णशुपिवण्णिलुग्भविष्यति ॥ धृङो वाभ्यासस्य दीर्घत्वं परस्मैपदं च || अनिपात्यम् । तूतुजानवदभ्यासस्य दीर्घत्वं युध्यतिवत्परस्मैपदं भविष्यति ॥ दर्धर्तीति किं निपात्यते | धारयतेः लावभ्यासस्य रुग्णिलुक || अनिपात्यम् । देवा अदुहवद्रुट्पर्ग पिवण्णिलुग्भविष्यति ।। धृङने वाभ्यासस्य रुक्परस्मैपदं च || अनिपात्यम् । देवा अदुहवद्रुड्युध्यतिवत्परस्मैपदं च भविष्यति । दर्धपति किं निपात्यते । धारयतेः सावभ्यासस्य रुग्णिलुक्क ।। अनिपात्यम् । देवा अदुहवद्रुवर्णशुपिवण्णिलुक्क भविष्यति ॥ धृङो वाभ्यासस्य रुक्परस्मैपदं च ।। अनिपात्यम् । देवा अद्रुह्रवद्रुयुध्यतिवत्परस्मैपदं च भविष्यति || वोभूत्विति किं निपात्यते । भवतेर्यङगन्तस्यागुणत्वं निपात्यने । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धमत्रागुणत्वं भूसुबोस्तिडि [७.३.८८] इति । एवं तर्हि नियमार्थ भविष्यति । अत्रैव यजुगन्तस्य गुणो न भवति नान्यत्रेति | क्व मा भूत् | वोभवीतीति || तेतिक्त इति किं निपात्यते | निजेर्यङ्गुगन्तस्यात्मनेपदं निपात्यने । नैतदस्ति प्रयोजनम् | सिद्धमत्रात्मनेपदमनुदात्तङित आत्मनेपदम् [१.३.१२] इति । नियमार्थ तर्हि भविष्यति । अत्रैव यजुगन्तस्यात्मनेपदं भवति नान्यत्रेति | क्क मा भूत् । वेभिदीति चेच्छिदीति || द्युतिखाप्योः संप्रसारणम् ॥ ७ । ४ । ६७ ।। किमर्थ स्वपेरभ्यासस्य संप्रसारणमुच्यते यदा सर्वेष्वभ्यासस्थानेषु स्वपेः संग्र- सारणमुक्तम्।। स्वापिग्रहणं व्यपेतार्थम् ।। १ ।। स्वापिग्रहणं क्रियते व्यपेतार्थम् | व्यपेतार्थोऽयमारम्भः । सुष्वापयिपतीति ।। अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तीति । तत्र क्यजन्तेतिप्रसङ्गः॥ २ ॥ तत्र क्यजन्ते ऽतिप्रसङ्गो भवति । इहापि प्रामोति । स्वापकमिच्छति स्वापकीयति स्वापकीयतेः सन्सिस्वापकीयिषतीति || +०.१.८. + ६.१. १५; ११८, १९, (१.२. ८.)

·. ३५६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म. ५.४.१. सिद्ध तु णिज्ग्रहणात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । णिग्रहणं कर्तव्यम् || न कर्तव्यम् । निर्देशादेव हि व्यक्तं ण्यन्तस्य यहणमिति ।। नात्र निर्देशः प्रमाणं शक्यं कर्तुम् | यथा हि निर्देशस्तथे- हापि प्रसज्येत । स्वापं करोति स्वापयति स्वापयतेः सन्सिस्वापयिपतीति । तस्मा- णिमहणं कर्तव्यम् ॥ निजां त्रयाणां गुणः श्लौ ॥ ७ । ४ । ७५ ॥ त्रिग्रहणानर्थक्यं गणान्तस्वात् ॥ १ ॥ त्रिमहणमनर्थकम् । किं कारणम् । गणान्तत्यात् । त्रय एव निजादयः ।। उत्तरार्थ तु ॥ २ उत्तरार्थ तर्हि त्रिमहणं कर्तव्यम् । भृामित् [७६] त्रयाणां यथा स्यात् । इह मा भूत् । जहाति ॥ . अतिपिपोश्च ।।७।४।७७ ॥ अर्तिग्रहणं किमर्थ न बहुलं छन्दसि [७८] इत्येव सिद्धम् । न ह्यन्तरेण छन्दोऽर्तेः झुर्लभ्यः ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यदर्तिग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भाषायामतेः भुर्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् | इयतीत्येतसिद्धं भवति ।। ॥ गुणो यडकोः ॥ ७॥४ । ८२ ॥ ऐचोर्यडि दीर्घप्रसङ्गो दूस्वाद्धि परं दीर्घवम् ॥ १ ऐचोर्यङि दीर्घत्वं प्रामोति । डोटीक्यते तोत्रोक्यत इति । ननु च हस्वत्यै कृते दीर्घत्वं न भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् | हस्वाद्धि परं दीर्घत्वम् । हस्वत्वं क्रियतां दीर्घत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादीर्घत्वेन भवितव्यम् .

·पा० ७.४. ७५-८३.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३५० न वाभ्यासविकारप्वपवादस्योत्सर्गावाधकत्वात् ।। २ ।। न वैष दोषः । किं कारणम् | अभ्यासविकारेप्वपवादस्योत्सर्गावाधकत्वात् । अभ्यासविकारप्वपवादा उत्सर्गान वाधन्त इत्येपा परिभाषा कर्तव्या || कान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनं सन्वद्भावस्य दीर्घत्वम् || ३ || अचीकरत् अजीहरत् । सन्वद्भावमपवादत्वाहीर्घत्वं न वाधते ॥ मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमित्त्वस्य ।। ४ ।। मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमपवादत्वादित्त्वं न वाधते ॥ गणेरीत्वं हलादिशेपस्य ।। ५ ।। गणेरीत्वमपवादत्वाद्धलादिशेपं न वाधते || इदमयुक्तं वर्तते | किमत्रायुक्तम् । ऐचोर्यङि दीर्घप्रसङ्गो हस्वाद्धि परं दीर्घ- त्वमित्युक्त्वा तत उच्यते न वाभ्यासविकारेप्वपवादस्योत्सर्गावाधकत्वादिति । तस्याश्च परिभापायाः प्रयोजनानि नामोच्यन्ते प्रयोजनं सन्वन्द्भावस्य दीर्घत्वं मान्प्र- भृतीनां दीर्घत्वमित्वस्य गणेरीत्वं हलादिशेषस्योति च । न च सन्यद्भावमपवादत्वा- हीर्घत्वं वाधते । किं तर्हि । परत्वात् । न खल्वपि मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमपवादत्वादित्त्वं वाधते | किं तर्हि | अन्तरङ्गत्वात् । न खल्वपि गणेरीत्वमपवादत्वाद्धलादिशेपं वाधते । किं तर्हि | अनवकाशत्वात् || एवं तीयं परिभाषा कर्तव्याभ्यासविका- रेपु वाधका न वाधन्त इति | सा तपा परिभाषा कर्तव्या | न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्ति पयति भवत्येपा परिभाषेति यदयमकित इति प्रतिषेधं शास्नि । दी? कितः ।। ७।४।८३ ॥ अकित इति किमर्थम् | यंयम्यते रंरम्यने । अकित इति शक्यमकर्तुम् । कस्मान भवति यंयम्यते रम्यत इति | नुकि कृते ऽनजन्तत्वात् ।। अत उत्तर पटति । + :... ६.४. ८.. १.४.८५.

·३५८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ७. ४. १. अकिचनमन्यत्र किदन्तस्यालोऽन्त्यनिवृत्त्यर्थम् ॥ १॥ भकिद्वचनं क्रियते ज्ञापकार्थम् । किं ज्ञाप्यम् । एतज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र किद- न्तस्याभ्यासस्यालोऽन्त्यविधिन भवतीति* ॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रयोजनं इस्वत्वावच्वगुणेषु ॥२॥ स्वत्यम् । अवचच्छतुः अवचच्छुः । अत्त्वम् | चच्छृदतुः चच्छूदुः । इत्त्वम् । चिच्छादयिषति चिच्छर्दयिषति । गुणः । चेच्छिद्यते चोच्छुप्यते | सुकि कृतेऽनन्त्य- त्यादेते विधयो न प्रामुवन्तिो । विप्रतिषेधात्सिद्धम् ॥ ३ ॥ नैतानि सन्ति प्रयोजनानि । विप्रतिषेधेनाप्येतानि सिद्धानि ॥ तुक्रियतामेते विधय इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादेते विधय इति ॥ तदन्ताग्रहणाद्वा ॥ ४ ॥ अथवा नैवं विज्ञायते अभ्यासस्याजन्तस्यर्कारान्तस्याकारान्तस्यगन्तस्येति । कर्य तर्हि । अभ्यासे योऽजभ्यासे य ऋकारोऽभ्यासे योऽकारोऽभ्यासे य इगिति । एवं च कृत्वा दीर्घत्वं प्रामोति ।। एवं तहदिमिह व्यपदेश्यं सदाचार्यों न व्यपदिशति । किम् । अपवादो नुग्दीर्घत्वस्येति ।। एवं तर्हि सिद्धे सति यदकित इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येषा परिभाषाभ्यासविकारेषु वाधका न वाधन्त इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । ऐचोर्यङि दीर्घप्रसङ्गो हस्वाद्धि पर दीर्घत्वमित्युक्तं स न दोपो भवति ।। नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ७।४ । ८५ ।। नुकि यंयम्यते रंरम्यत इति रूपासिद्धिः ॥ १ ॥ नुकि सति यंयम्यते रंरम्यत इति रूपं न सिध्यति ॥ अनुस्वारागमवचनात्सिद्दम् ।। २ ॥ अनुस्वारागमो वक्तव्यः ।। एवमपीदमेव रूपं स्यात् यय्यम्यते॥ इदं न स्यात् यंयम्यते । + ६.१.१३. ५९,६६,०९८२. १८.३.२४. १.५८ 10.४.८२.

·पा० ५.४, ८५-९३.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। ३५९ पदान्तवच्च ।। ३॥ पदान्तवच्चेति वक्तव्यम् | वा पदान्तस्य [८. ४. ५९] इति || रीगृदुपधस्य च ।। ७ । ४ ।९० ॥ रीगृत्वतः संयोगार्थम् ॥ १ ॥ रीगृत्वत इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । संयोगार्थम् । संयोगान्ताः प्रयो- जयन्ति | वरीवृश्यते परीपृच्च्यते वरीभृज्ज्यते ।। रुग्रिको च लुकि ।। ७ । ४ । ९१ ॥ मर्मुज्यते मर्मृज्यमानास इति चोपसंख्यानम् ।। १ ।। मर्मूज्यते मर्मुज्यमानास इति चोपसंख्यानं कर्तव्यम् | मर्मुज्यते मर्मुज्यमानासः ।। ऋतश्च ।। ७।४।९२ ॥ किमिदमृकारग्रहणमङ्गविशेषणम् | ऋकारान्तस्याङ्गस्येति | आहोस्विदभ्यास- विशेषणम् | ऋकारान्तस्याभ्यासस्यति । अङ्गविशेषणमित्याह | कथं ज्ञायते यदयं तपरकरणं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । न हि कश्चिदभ्यासे दीर्घाऽस्ति यदर्थ तपरकरणं क्रियते || अथाङ्गविशेषण ऋकारग्रहणे सति तपरकरणे किं प्रयोजनम् । इह मा भूत् । चाकर्ति चाकीर्तः चाकिरति || किरति चर्करीतान्तं पचतीत्यत्र यो नयेत् । प्राप्तिज्ञं तमहं मन्ये प्रारब्धस्तेन संग्रहः ।। सन्वल्लघुनि चकरेऽनग्लोपे ।। ७ । ४ । ९३ ॥ इह कस्मान भवति । अजजागरत् । लघुनि चङ्कर इत्युच्यते व्यवहितं चात्र लघु चङ्करम् । इहापि तर्हि न पामोति । अत्रीकरत् अजीहरत् । बचनानविष्यनि । इहापि वचनात्यामोति | अजजागरत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यवाहितेषप वचन- ·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ७. ४.. प्रामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् | वर्णेन | एतेन पुनः संघातेन व्यवधान भवति न भवति च । एवमपि अचिक्षणत् अत्र न प्रामोति । एवं तर्खाचार्यप्रवृत्तिपियति भवत्येवंजातीयकानामित्त्वमिति यदयमत्स्मृदृत्वरप्रथम्रदस्तृस्पशाम् [९५] इती- त्वचाधनार्थमत्त्वं शास्ति || सन्वद्भावदीर्घत्वे णिच्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ सन्वद्भावदीर्घत्ये ऐणिच्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । वादितवन्त प्रयोजितवान् अवी- वदद्दीणां परिवादकेन ! किं पुनः कारणं न सिध्यति | णिचा व्यवहितत्वात् । लोपे कृते* नास्ति व्यवधानम् | स्थानिवद्भावाव्यवधानमेव | प्रतिविध्यतेऽत्र स्थानिव- द्भावो दीर्घविधि प्रति न स्थानिवदिति ।। एवमप्यनग्लोप इति प्रतिषेधः प्रामोति | वृद्धी कृतायां लोपस्तनाग्लोप्यङ्ग भवति । एवं तहीदमिह संप्रधार्यम् । वृद्धिः क्रियता लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्याइद्धिः । नित्यो लोपः । कृतायामपि वृद्धौ प्रामोत्यकृतायामपि । लोपोऽप्यनित्यः । अन्यस्य कृतायां वृद्धौ प्रामोत्यकृतायाम- न्यस्य शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवनि | उभयोरनित्ययोः परत्वाद्वृद्धिः । वृद्धौ कृतायां लोपस्तन्नाग्लोप्यङ्गं भवति । मीमादीनां तु लोपप्रसङ्गः ॥२॥ मीमादीनां तु लोपः प्रामोति । अमीमपत् ।। सिद्धं तु रूपातिदेशात् ॥ ३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । रूपातिदेशोऽयम् । सनि यादृशमभ्यासरूपं तत्सन्वगा- वेनातिदिश्यते न च मीमादीनां सन्यभ्यासरूपमस्ति । अङ्गान्यत्वाद्वा सिद्धम् ॥ ४ ॥ अथवा ण्यन्तमेतदङ्गमन्यत् । लोपे कृते नाङ्गान्यत्वम् । स्थानिवद्भावादगमः न्यत् ।। कथमजिज्ञपत् । अत्र सन्यपि ण्यन्तस्यैवोपादानमाप्क्षप्यधामीत् [७.४.६९] इति । अत्राङ्गान्यत्वाभावादभ्यासलोपः स्यात् । तस्मात्पूर्व एव परिहारः सिद्ध तु रूपातिदेशादिति ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ॥ पादश्च समामः ।। || सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥ चतुर्थे पादे +१.१.५८. ६..१.४५८.

·३६२ ।। व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ८. १.१. यदुच्यते । किं पुनस्तत् । विशब्दोऽयं संख्यापदं संख्यायाध संख्येयमर्थः संख्येये हे भविष्यतः । के पुनस्ते । पदे वाक्ये मात्रे वा । तद्यदा तावत्पदे वाक्ये वा तदानेकाल्वात्सर्यादेशः सिद्धः । यदा मात्रे अपि तदानेकान्दिात्सर्वस्य [१.१.५५] इति सर्वादेशो भविष्यति ।। यदा तर्धमात्रे तदा सर्वादेशो न सिध्यति । नैप दोपः । न चार्धमात्रे द्विरुच्येते । किं कारणम् । इह व्याकरणे यः सर्वाल्पीया- न्स्वरव्यवहारः स मात्रया भवति नार्धमात्रया व्यवहारोस्ति । तेनार्धमात्रे न भविष्यतः । एवमपि कुत एतत्पदे द्वे भविष्यत इति न पुनर्वाक्ये स्यातां मात्रे वा । नित्यवीप्सयोई भवत इत्युच्यते न च वाक्यद्विर्वचनेन मात्रादिर्वचनेन वा नि- त्यता वीप्सा वा गम्यते ।। पष्टीनिर्देशार्थमेव तहि सर्वग्रहणं कर्तव्यम् । न वा पदाधिकारात् ।। ४ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । पदाधिकारात् । पदस्येति प्रकृत्य द्विवचनं वक्ष्यामि ।। तञ्च समासतद्धितवाक्यनिवृत्यर्थम् ।। ५॥ तचावश्यं पदग्रहणं कर्तव्यं समासनिवृत्त्यर्थं तद्धितनिवृत्त्यर्थं वाक्यनिवृत्त्यर्थ च । समासनिवृत्त्यर्थ तावन् । सप्तपर्णः अष्टापदम् । तद्धितनिवृत्त्यर्थम् । द्विपदिका विपदिका । माषशः कार्षापगशः । वाक्यनिवृत्त्यर्थम् । ग्रामे पामे पानीयम् । मापं मापं देहि || अय क्रियमाणेऽपि वै पदग्रहणे समासनिवृत्त्यर्थमिति कथमिदं विज्ञायते । समासस्य निवृत्यर्थ समासनिवृत्त्यर्थमिति । आहोस्वित्समासे निवृत्यर्थ समासनि- वृत्त्यर्थमिनि । किं चातः । यदि विज्ञायते समासस्य निवृत्त्यर्थ समासनिवृत्त्यर्थमिति मिळू सप्तपर्णः सप्तपर्णी सप्तपर्णा इति समपर्णाभ्याम् सप्तपर्णेभ्य इत्यत्र प्रामोति | अथ विज्ञायते ममासे निवृत्त्यर्थं समासनिवृत्त्यर्थमिति सप्तपर्णः समपर्णी सप्तपर्णा इत्यत्रापि पामोति । तथा तद्धिननिवृत्त्यर्थमिति कमिदं विज्ञायते । तद्धितस्य निवृत्यर्थं तद्धिननिवृत्यर्थमिति । आहोस्वित्तहिते निवृत्त्यर्थं तद्धितनिवृत्यर्थमिति | किं चातः । यदि विज्ञायने तदितस्य निवृत्त्यर्थ तद्धितनिवृत्त्यर्थमिति सिद्धं द्विपदिकाः त्रिदिकाः द्विपदिकाभ्याम् विपदिकाभ्याम् मापशः कार्पापणश इत्यत्र प्रामोति । . 1 ·पा० ८. १. १.] 11व्याकरणमहाभाष्यम् ।। अथ विज्ञायते तद्धिते निवृत्त्यर्थ तद्धितनिवृत्त्यर्थमिति द्विपदिकाः त्रिपदिका इत्य- चापि प्रामोति || तथा वाक्यनिवृत्त्यर्थमिति कथमिदं विज्ञायते । वाक्यस्य निवृत्त्यर्थ वाक्यनिवृत्त्यर्यमिति । आहोस्विद्वाक्ये निवृत्त्यर्थ वाक्यनिवृत्त्यर्थमिति । किं चातः । यदि विज्ञायते वाक्यस्य निवृत्त्यर्थ वाक्यनिवृत्त्यर्थमिति यदि वाक्यं चीप्सायुक्तं भवितव्यमेव द्विवचनेन । अचाप्यवयवो भवत्येव || तदेतक्रियमाणेऽपि पदग्रहण आलूनविशीर्णं भवति । किंचित्संगृहीतं किंचिदसंगृहीतम् ।। सगतिग्रहणं च ।। ६॥ सगतिग्रहणं च कर्तव्यम् । प्रपवति प्रपचति । प्रकरोति प्रकरीतीति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । न हि सगदिकं पदं भवति || समासनिवृत्त्यर्थेन तावन्नार्थः पदग्रहणेन | समासेनोक्तवाही साया द्विवचनं न भविष्यति । किं च भोः समासो वीप्सायामित्युच्यते । न खलु वीप्सायामित्युच्यते गम्यते त सोऽर्थः। तत्रोक्तः समासेनेति कृत्वा हिर्वचनं न भविष्यति | यत्र च समा- सेनानुक्ता वीप्ला भवति तत्र द्विवचनम् । तद्यथा । एकैकविचिताः अन्योन्यसहाया इति । अथवा यदत्र वीप्सायुक्तं नादः प्रयुज्यते । किं पुनस्तत् । पर्वणि पर्वणि सप्त पर्णान्यस्य । पनौ पडावष्टौ पदान्यस्येति ।। तद्धितनिवृत्त्यर्थेन चापि नार्थः पदग्रहणेन । तद्धितेनोक्तत्वाहीप्साया द्विवचनं न भविष्यति । तद्धितः खल्वपि वीप्सा- यामित्युच्यते । यत्र च तद्धितेनानुक्ता वीप्सा सवति तत्र हिर्वचनम् । तद्यथा । एकैक शो ददातीति ।। वाक्यनिवृत्त्यर्थेन चापि नार्थः पदग्रहणेन । पदचिनेनोक्त- स्वाहीप्साया वाक्यर्विचनं न भविष्यति । चत्र च पदहिर्वचनेनानुक्ता वीप्सा भवति तत्र द्विवचनम् । तद्यथा ! प्रपचति प्रपचति । प्रकरोति प्रकरोतीति ।। उत्तरार्थ तर्हि पदग्रहणं कर्तव्यम् । तस्य परमानेडितमनुदात्तं च [२; ३] इति वक्ष्यति तत्पदद्विवचने यथा स्याहाक्यर्विचने मा भृत् । मह्यं ग्रहीप्यति मद्यं ग्रहीप्यति । मामभिव्याहरिप्यति मामभिव्याहरिप्यति । कथं चात्र हिर्वचनम् । छान्दसत्वात् । स्वरोऽपि तर्हि च्छान्दसत्वादेव · न भविष्यति || उनरार्थमेव तर्हि पदग्रहणं कर्तव्यम् । पदस्य पदात् [१६; १७] इति वक्ष्यति तत्पदग्रहणं न करेंचं भवति । सर्वग्रहणमपि तद्युत्तरार्थम् । अनुदात्तं सर्वमपादादो [१८] इति वक्ष्यनि तत्सर्वग्रहणं न कर्तव्यं भवति ।। उभयं क्रियते तत्रैव ।। इहार्थमेव तहि पटीनिर्देशार्थमन्यतरत्कर्तव्यम् । पटोनिर्दिष्टस्य स्थाने निर्वचनं १५. ?.१,१३.

·३६४ || व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ८. १.१. यथा स्याहिःप्रयोगो मा भूदिति । किं च स्यात् । आं पचसि. पचसि देवदत्ता३ आम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिके [५५] इत्येकान्तरता न स्यात् । इह च पौन:- पुन्यम् पौन:पुनिकमित्यप्रातिपदिकत्यात्तद्धितोत्पत्तिर्न स्यात् ।। यदि तर्हि स्थाने ट्वि- वचनं राजा राणा बाग्वाक् पदस्येति नलोपादीनि न सिध्यन्ति | इदमिह संप्रधार्यम् । द्विचनं क्रियतां नलोपादीनीति किमत्र कर्तव्यम् । परवानलोपादीनि | पूर्वत्रासिद्धे नलोपादीनि सिद्धासिद्धयोश्च नास्ति संप्रधारणा | एवं नर्हि पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचन इति वक्ष्यामि | तचावश्यं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । विभाषिताः प्रयोजयन्ति । द्रोग्धा द्रोग्धा | द्रोढा द्रोति। ।। इह तर्हि विसं विसम् मुसलं मुसलम् आदे- शप्रत्यययोः ८.३.५९]इति पत्वं प्रामोति | आदेशो यः सकारः प्रत्ययो यः स- कार इत्येवमेतद्विज्ञायते ।। इह तर्हि नृभिनूभिः रपाभ्यां नो णः समानपदे [८.४.१] इति णत्वं प्राप्नोति । समानपद इत्युच्यते समानमेव यनित्यं न चैतन्नित्यं समान- पदमेव | किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गस्यते । समानग्रहणसाम- र्थात् | यदि हि यत्रामानं चासमानं च तत्र स्यात्समानग्रहणमनर्थकं स्यात् ।। अथवा पुनरस्तु दिप्रयोगो द्विर्वचनम् । ननु चोक्तमां पचसि पचसि देवद- ता३ आम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिक इत्येकान्तरता न प्रामोतीति । नैष दोषः । मुप्तिड्भ्यां पदं विशेषयिष्यामः । मुप्तिडन्तं पदम् [१.४.१४] । यस्मात्सुप्तिड्वि- धिस्तदादि सुप्निडन्तं च । ननु चैकैकस्मादेवात्र सुप्तिविधिः । समुदाये या वाक्य- परिसमाप्तिस्तया पदसंज्ञा । कुत एतत् । शास्त्राहानेः । एवं हि शास्त्रमहीन भवति ।। यदप्युच्यत इह पौनःपुन्यम् पौन:पुनिकमित्यप्रातिपदिकत्वात्तद्धितोत्पत्तिर्न प्रामोतीति मा भूदेवम् । समर्थादित्येवं भविष्यति । अथवाचार्यप्रवृत्तिपियति भवत्ये- पंजातीयकेभ्यस्तद्धितोत्पत्तिरिति यदयं कस्कादिषु कौतस्कुतशब्दं पठति ॥ । नित्यवीप्सयोः ॥८।१४ ॥ इह कस्मान भवति | हिमवान् खाण्डवः पारियात्रः समुद्र इति । नित्ये हे भयत इति पानोति । नैष दोपः । अयं नित्यशब्दोऽस्त्येव कूटस्थेप्यविचालिपु भावेषु पर्तते । तद्यथा । नित्या द्यौः नित्या पृथिवी नित्यमाकाशमिति । अस्त्याभीक्ष्ण्ये वर्तते । नद्यया । नित्यप्रहसितः नित्यप्रजल्पित इति । तद्य आभीक्ष्ण्ये वर्तते तस्येदं ग्रहणम् ।। 1 ८.२.३३. 1८३.४८, ग.

·पा० ८. १.५.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। अथ किमिदं वीप्सेति । आमोतेरयं विपूर्वादिच्छायामर्थ सन्विधीयते । यद्येवं चिकीर्पति जिहीर्पतीत्यत्रापि प्रामोति | नेप दोपः । नैवं विज्ञायते वीप्सायामभिधे- यायामिति । कथं तर्हि | कर्तृविशेषणमेतत् । वीप्संश्चेत्कर्ता भवतीति | कः पुनर्वीप्सार्थः । अनवयवाभिधानं वीप्सार्थः । अनवयवेन द्रव्याणामभिधानमेप वीप्सार्थः । अनवयवाभिधानं वीप्सार्थ इति चेजात्याख्यायां द्विवचनप्रसङ्गः || १ || अनवयवाभिधानं वीप्सार्थ इति चेज्जात्याख्यायां विचनं प्रामोति । व्रीहिभिर्य- वैर्वति ॥ न वैकार्थत्वाज्जातेः ॥ २॥ न वैप दोपः । किं कारणम् । एकार्थत्वाजातेः । एकार्थो हि जातिः । एक- मर्थ प्रत्याययिप्यामीति जातिशब्दः प्रयुज्यते ।। अनेकार्थाश्रयत्वाच्च वीप्सायाः ॥ ३॥ अनेकार्थाश्रया च पुनर्वीप्सा | अनेकमयं संप्रत्याययिप्यामीति वीप्सा प्रयुज्यते । एकार्थत्वाजातेरनेकार्थाश्रयत्वाच्च वीप्साया जात्याख्यायां द्विवचनं न भविष्यति । निवर्तकत्वादा ॥ ४ ॥ अथवा नानेन द्विवचनं निर्वय॑ते । किं तर्हि । अद्विवचनमनेन निवर्त्यते । यावन्तस्तेऽर्यास्तावतां शब्दानां प्रयोगः प्राप्नोति । तत्रानेन निवृत्तिः क्रियते । नित्यवी- प्सयोरर्थयोई एव शब्दरूपे प्रयोक्तव्ये नातिवहु प्रयोक्तव्यमिति || सर्वपदसगतिग्रहणानर्थक्यं चार्थाभिधाने द्विवचनविधानात् ॥ ५ ॥ सर्वग्रहणं चानर्थकम् । किं कारणम् । सर्वस्यैव हि द्विवचनेनार्थो गम्यते नाव- यवस्य | पदग्रहणं। चानर्थकं पदस्यैव हि द्विवचनेनार्थो गम्यते नापदस्य । सगति- ग्रहणं चानर्थकं सगतिकस्यैव हि द्विवचनेनार्थी गम्यते नागतिकस्य ।। किं पुनरिदं वीप्सायां सर्वमभिधीयत आहोस्विदेकम् । कश्चात्र विशेषः । वीप्सायां सर्वाभिधाने वचनाप्रसिद्धिः ॥ ६ ॥ वीप्सायां सर्वाभिधाने वचनं न सिध्यति | ग्रामो ग्रामः । जनपदो जनपदः । वहव- स्तेऽस्तत्र वहुषु बहुवचनम् [१.४.२१] इति वहुवचनं प्रामोति || अस्तु तकम् | 1 ८. १. *. * ८. १.१.

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८. १. १. एकाभिधानेऽसर्वद्रव्यगतिः ॥ ७॥ एकाभिधाने सर्वद्रव्यगतिर्न सिध्यति ।। अस्तु तर्हि सर्वम् । ननु चोक्तं वीप्सायां सर्वाभिवाने वचनाप्रसिद्धिरिति । न वा पदार्थत्वात् ।। ८॥ न वैष दोषः । किं कारणम् । पदार्थत्वात् । पदस्यार्थो वीप्सा सुबन्तं च पदं उन्याप्रातिपदिकाचैकत्वादिष्वर्थेषु स्वादयो विधीयन्ते न चैतत्प्रातिपदिकम्। यत्तर्हि प्रा- तिपदिकम् । दृषपत् समित्समिदिति । एतदपि प्रत्ययलक्षणेन मुबन्तं न प्रातिपदिकम्॥ अपर आह | न वा पदार्थत्वात् | न वैप दोषः । किं कारणम् । पदार्थत्यात् । पदस्यार्थो वीप्सा मुवन्तं च पदं ड्यापातिपदिकाचैकत्वादिष्यर्थेषु स्वादयो विधी- यन्ते न चैतत्यातिपदिकम् । यत्तर्हि मातिपदिकम् । दृषकृषत् समित्समिदिति । एत- दपि प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तं न प्रातिपदिकम् ।। अथेह कथं भवितव्यम् । पचति पचतितरां तिष्ठति । आहोस्थित्पचतितरां पचतितरां तिष्ठतीति । पचति पचतितरां तिष्ठतीति भवितव्यम् | कथम् । दिर्वचनं क्रियता- मातिशायिक इति द्विवचनं भविष्यति विप्रतिषेधेन । इहापि तातिशायिकार्विचनं स्यात् | आद्यतरमाद्यतरमानयेति । अस्त्यत्र विशेषः । अन्तरङ्ग आतिशायिकः । कान्तरङ्गता | डयाप्पातिपदिकादातिशायिकः। पदस्य द्विवचनम् । आतिशायिको अपि नान्तरङ्गः । कथम्। समर्थात्तद्धितोऽसावुत्पद्यते सामर्थ्य च सुबन्तेन ] अथवा स्पर्धायामातिशायिको विधीयते न चान्तरेण प्रतियोगिनं स्पर्धा गम्यते ।। एवं तहीह हावी वक्तव्यौ नित्यवीप्से चातिशयश्च न चैकस्य प्रयोक्तुरनेकमर्थ युगपद्वक्तुं संभयोऽस्ति । तदेतत्प्रयोक्तर्यधीनं भवति । एतस्मिंश्च प्रयोक्तर्यधीने क्वचित्काचित्य- सृततरा गतिर्भवति । इह तावत्पचति पचतितरां तिष्ठतीत्येषा प्रसृततरा गतिर्यन्नित्य- मुक्त्वातिशय उच्यते । इहेदानीमाद्यतरमाद्यतरमानयेत्येपा प्रसृततरा गतिर्थदतिश- यमुक्त्वा वीप्साद्विवचनमुच्यते ॥ परेवर्जने ॥८।१ । ५ ॥ परेरसमासे ॥ १॥ परेरसमास इति वक्तव्यम् | इह मा भूत् । परिनिग वृष्टो देवः || तर्हि 1 ५.३,५५-५.. २.१.१२.

·पा० ८.१, ५.१.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ३६७ वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । परेवर्जन इत्युच्यते न चात्र परिवर्जने वर्तते । कस्तहि । समासः ।। परेर्वर्जने वावचनम् ॥ २॥ परेर्वर्जने वेति वक्तव्यम् । परि विगतेभ्यो वृष्टो देवः | परि परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः ॥ वाक्यादेरामन्त्रितस्यासूयासंमतिकोपकुत्सनभर्सनेषु ॥८।१।८॥ असूयाकुत्सनयोः कोपभर्त्सनयोश्चैकार्थत्वात्पृथक्त्वनिर्देशानर्थक्यम् ॥ १ ॥ अल्या कुत्सनमित्येकोऽर्थः । कोपो भर्त्सनमित्येकोऽर्थः । अत्दयाकुत्सनयोः कोपभर्त्सनयोश्चैकार्थत्वात्पृथत्वनिर्देशोऽनर्थकः । न वनसूयन्कुत्सयति न चाप्यकु- पितो भर्सयते । ननु च भो अकुपिता अपि दृश्यन्ते दारकान्भर्त्सयमानाः । अन्त- तस्ते तां शरीराकृतिं कुर्वन्ति या कुपितस्य भवति || एवं तर्वाह सामृतैः पाणिभिनन्ति गुरवो न विपोक्षितैः । लाडनाश्रयिणो दोपास्ताडनाश्रयिणो गुणाः एकं बहुव्रीहिवत् ॥८।१ । ९॥ इह कस्माद्वहुव्रीहिवद्रावो न भवति । एक इति । एकस्य द्विवचनसंवन्धन* वत्रीहिवद्भाव उच्यते न चात्र द्विवचनं पश्यामः ॥ एकस्य द्विवचनसंवन्धेनेति चेदर्थनिर्देशः ॥ १ ॥ एकस्य द्विवचनसंवन्धेनेति चेदर्थनिर्देशः कर्तव्यः । द्विवचनमपि पत्र कस्मान्न भवति । तस्मादाच्यमस्मिन्नर्थ द्वे भवतो बहुव्रीहिवञ्चेति || न वा वीप्साधिकारात् ।। २॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । वीप्साधिकारात् । नित्यवीप्सयोः [४] इति वर्तते ।। अथ बहुव्रीहिवत्त्वे किं प्रयोजनम् । ८. १.१.

·. ३६६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म०८.१.१. . बहुव्रीहिवखे प्रयोजनं मुब्लोपपुंबद्भावी ॥ ३ ॥ सुब्लोपः । एकैकम् । पुंवद्भावः । गतगता || यद्येवं सर्वनामस्वरसमासान्तेषु दोषः ॥ ४॥ सर्वनामस्वरसमासान्तेषु दोषो भवति । सर्वनामविधौ दोषो भवति । एकैक- स्मै । न बहुव्रीही [१.१.२९] इति प्रतिषेधः प्रामोति । सर्वनाम | स्वर | नन सुसु । नमुभ्याम् [६.२.१७२] इत्येष स्वरः प्रामोति | स्वर । समासान्त । गृक् पू:पूः । ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे [५.४.७४] इति समासान्तः प्रामोति || स- र्वनामविधौ तावन्न दोषः । उक्तं तत्र बहुव्रीहिग्रहणस्य प्रयोजनं बहुन्नीहिरेव यो बहुव्रीहिस्तत्र प्रतिषेधो यथा स्याद्बहुव्रीहिवद्भावेन यो बहुव्रीहिस्तत्र मा भूदिति । स्वरसमासान्तयोरपि प्रकृतं समासग्रहणमनुवर्तते तेनैव बहुव्रीहिं विशेषयिष्यामः ! समासो यो बहुव्रीहिरिति ॥ कर्मधारयवदुत्तरेषु ॥ ८ । १ । ११ ॥ कर्मधारयवत्त्वे कानि प्रयोजनानि | कर्मधारयवत्वे प्रयोजन सुब्लोपबद्भावान्तोदात्तत्वानि ॥ १ ॥ सुब्लोपः । पटुपटुः । पुंवद्भावः । पटुपट्टवी । अन्तोदात्तत्वम्।। । पटुपटुः ।। प्रकारे गुणवचनस्य ॥ ८।१।१२॥ गुणवचनस्येति किमर्थम् | अग्निर्माणवकः । गौर्वाहीकः । प्रकारे सर्वेषां गुणवचनत्वात्सर्वमसङ्गः ॥ १॥ सर्वे हि शब्दाः प्रकारे वर्तमानाः गुणवचनाः संपद्यन्ते तेनेहापि प्रामोति । अमिर्माणवकः । गौर्वाहीक इति ॥ . + ८.११०, ६.३.३५. ६.१. २२३, ५.४, ६८. 11 ६.१.२२३.

·पा० ८.१. ११.१२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३६९ सिद्धं तु प्रकृत्यर्थविशेषणत्वात् || २ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । प्रकृत्यर्यविशेषणत्वात् । प्रकृत्ययों विशेष्यने । नैवं विज्ञायते प्रकारे गुणवचनस्येति | कथं ताई । गुणवचनस्य शब्दस्य दे भवतः प्रकारे वर्तमानस्यति || अथवा प्रकारे गुणवचनस्येत्युच्यने सर्वश्च शब्दः प्रकारे वर्तमानो गुणवचनः संपद्यते तत्र प्रकर्षगतिर्विज्ञास्यते । साधीयो यो गुणवचन इति । कञ्च साधीयः । यः प्रकारे च प्राश्च प्रकारात् || अथवा प्रकारे गुणवचनम्येत्युच्यते सर्वच शब्दः प्रकारे वर्तमानो गुणवचनः संपद्यते त एवं विज्ञास्यामः प्राक्प्रकाराद्यो गुणवचन इति ॥ [आनुपृष्ये ॥ ३॥] आनुपूर्ये वे भवत इति वक्तव्यम् । मुले मूले स्थूलाः । अग्रेऽग्रे सूक्ष्माः ।। स्वार्थेऽवधार्यमाणेनेकस्मिन् ॥ ४॥ स्वार्थेऽवधार्यमाणेऽनेकस्मिन् भवत इति वक्तव्यम् | अस्माकार्यापणादिह भवद्भ्यां मायं मापं देहि | अवधार्यमाण इति किमर्थम् | अस्मात्कार्यापणादिह भवद्भ्यां मापं देहि दो देहि जीन्देहि | अनेकस्मिन्निति किमर्थम् | अस्मात्कार्यापणादिह भवन्या मापं देहि | मायमेव देहि || किं पुनः कारणं न सिध्यति । अनवयवाभिधानं वीप्सार्थ इत्युच्यते ऽवयत्राभिधानं चात्र गम्यते | आतथादयवाभिधानं यो खुच्यते ऽस्मात्का- पीपणादिह भवयां मापं मापं देहीति मापं मापमसौ दत्त्वा शेपं पृच्छनि किमनेन क्रियतामिति । यः पुनरुच्यत इमं कार्यापणमिह भवट्यां मापं मापं देहीति मापं मापमसौ दत्त्वा तूष्णीमास्ते ।। [चापले ॥ ५ ॥] चापले हे भवत इति वक्तव्यम् | अहिरहिः बुध्यस्त्र बुध्यस्व ॥ न चावश्यं हे एव यावद्भिः शब्दैः सोऽर्थो गम्यते तावन्तः प्रयोक्तव्याः । अहिरहिरहिः वुध्यस्व बुध्यस्व बुध्यस्वेति ॥ क्रियासमभिहारे ॥ ६ ॥ क्रियासमभिहारे हे भवत इति वक्तव्यम् । स भवाँल्लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति॥ . * ८.१.?". +.१.२. 47 4-III ·|| व्याकरणमहाभाप्पम् ।। [म. ८.१.१. [आभीक्ष्ण्ये ॥ ७॥] आभीक्ष्ण्ये वे भवत इति वक्तव्यम् । भुक्त्वा भुक्त्वा व्रजति । भोज भोज प्रजति ॥ डाचि च ॥८॥ डाचि च हे भवत इति वक्तव्यम् | पटपटायति मटमटायति ॥ पूर्वप्रथमयोरातिशयविवक्षायाम् ।। ९ ।। पूर्वप्रथमयोरातिशयविवक्षायां द्वे भवत इति वक्तव्यम् । पूर्व पूर्व पुप्प्यन्ति । प्रथमं प्रथमं पच्यन्ते ॥ डतरडतमयोः समसंभधारणायां स्त्रीनिगदे भावे ।। १० ॥ डतरडतमयोः ममसंगधारणायां स्त्रीनिगदे भावे द्वे भवत इति वक्तव्यम् । उ- भाविमावाद्यौ कतरा कतरानयोराद्यता । सर्व इम आद्याः कतमा कतमैपामिति । कर्मव्यतिहारे सर्वनामः समासवच्च बहुलं यदा न समासवत्प्रथमैकवचनं तदा पूर्वपदस्य ॥ ११ ॥ कर्मव्यतिहारे सर्वनामो द्वे भवत इति वक्तव्यं समासवच बहुलम् । यदा न समासवत्पथमैकवचनं भवति तदा पूर्वपदस्य | अन्योऽन्यमिमे ब्राह्मणा भोजयन्ति | अन्योऽन्यस्य भोजयन्ति । इतरेतरं भोजयन्ति । इतरेतरस्य भोजयन्ति || स्त्रीनपुंसकयोरुत्तरपदस्य वाम्भावः ॥ १२ ॥ स्त्रीनपुंसकयोरुत्तरपदस्य वाम्भावो वक्तव्यः । अन्योऽन्यमिमे ब्राह्मण्यो भोजयतः। अन्योऽन्यां भोजयतः । इतरेतरं भोजयतः । इतरेतरां भोजयतः। अन्योऽन्यमिमे ब्रा- ह्मणकुले भोजयतः । अन्योऽन्यां भोजयतः । इतरेतरं भोजयतः । इतरेतरां भोजयतः|| द्वन्, रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयो- गाभिव्यक्तिषु ।। ८।१।१५ ।। अस्यन्तसहचरिते लोकविज्ञाते द्वन्द्वमित्युपसंख्यानम् ।।१।। अत्यन्तसहचरिते लोकविज्ञाते इन्दमित्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । इन्द्रं स्कन्दयि- . + ५.४.५७,६१.१००,३.१.२३. ।

·पा० ८. १. १५-१७] || व्याकरणयहाभाप्यम् ।। . ३७१ शाखौ । इन्द्रं नारदपर्वतौ । अत्यन्तसहचरित इति किमर्थम् । हो युधिष्ठिरार्जुनौ । लोकविज्ञात इति किमर्थम् । द्वौ देवदत्तयज्ञदत्तौ ।। अथ इन्द्रमिति किं निपात्यते द्वन्दमिति पूर्वपदस्य चाम्भाव उत्तरपदस्य चात्वं नपुंसकत्वं च ॥ २ ॥ पूर्वपदस्य चाम्भावो निपात्यत उत्तरपदस्य चात्वं नपुंसकत्वं च ।। उक्तं वा ॥३॥ किमुक्तम् । लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्येति तत्र नपुंसकत्वमनिपात्यम् ।। पदस्य ॥ ८।१।२६ ॥ पदात् ।।८।१।१७ ॥ आ कुतः पदाधिकारः । पदाधिकारः प्रागपदान्ताधिकारात् ।। १ ।। अपदान्तस्य मूर्धन्यः [८. ३. ५५] इत्यतः प्राक्पदाधिकारः ।। अथ पदादित्यधिकार आ कुतः पदापाक्सुपि कुत्सनात् ॥२॥ पदादित्यधिकारः प्राक्सुपि कुत्सनात् । कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ [८. १. ६९] इत्यतः प्राक् ॥ यणेकादेशस्वरस्तूचं पदाधिकारात् ॥ ३॥ यणेकादेशस्वरस्तूचं पदाधिकारात्कर्तव्यः ।। इह वचने ह्यपदान्तस्यागामिः ॥ ४ ॥ इह हि क्रियमाणे ऽपदान्तस्याप्राप्तिः स्यात् । उदात्तस्वस्तियोर्यणः स्वरितोऽनु- दात्तस्य [८. २. ४] इतीहैव स्यात् कुमार्यो किशोर्यो इह न स्यात् कुमार्यः किशोर्यः । एकादेश उदात्तेनोदात्तः [५] इहैव स्यात् वृक्षा प्ला इन् न स्यात् चुक्षाः प्लक्षाः ॥ ३.६५ (2).

·३७२ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० ८.१.१. न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् ॥ ५ ॥ न वोर्ध्व पदाधिकारावर्तव्यो यणेकादेशस्वरः । किं कारणम् ! पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् । पदस्येति नैपा स्थानषष्टी | का तर्हि । विशेषणपष्ठी । किं वक्त- व्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । प्रत्याख्यायते स्थानपष्टी । अन्तग्रहणादा नलोपे ।। ६ ।। अथवा यदयं नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य [८. २.७] इत्यन्त महणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो विशेषणपष्टयेपा न स्थानषष्टीति ।। अनुदात्तं सर्वमपादादौ ॥ ८।१।१८ ॥ सर्ववचनं किमर्थम् । सर्ववचनमनादेरनुदात्तार्थम् । सर्वग्रहणं क्रियते ऽनादेर- प्यनुदात्तत्वं यथा स्यादिति । तिडतिड: [८.१.२८] इहैव स्यात्। देवदत्तः प- चतीति इह न स्यात् देवदत्तः करोतीति || सर्ववचनमनादेरनुदात्तार्थमिति चेल्लुटि प्रतिषेधारिसद्धम् ।। १ ॥ सर्ववचनमनादेरनुदात्तार्थमिति चेत्तन्न । किं कारणम् | लुटि प्रतिषेधात्सिद्धम् । यदयं लुटि प्रतिषेधं शास्ति न लुट् [८ १.२९] इति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽनादेरप्य- नुदात्तत्वं भवतीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् | न हि लुडन्तमायुदात्तमस्ति । अलोऽन्त्यविधिप्रसगस्तु ॥ २ ॥ अलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य विधिः प्रामोति । यत्र ह्यादिविधि - स्त्यलोऽन्त्यविधिना तत्र भवितव्यम् । तत्र को दोषः । तिडतिङ इतीहैव स्यात् देवदत्तयज्ञदत्तौ कुरुतः इह न स्यात् देवदत्तः करोतीति || लुटि प्रतिपेधान्सिद्धम् ।। ३ ।। यदयं तृष्टि प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽनन्त्यस्याप्यनुदात्तत्वं भवतीति ! कयं कृत्वा शापक्रम् । न हि लुडन्तमन्तोदात्तमस्ति ॥ ननु चेदमस्ति भोक्ष्य इति । उक्तं वा ॥ ४ ॥ किमुक्तम् । न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्यादिति ॥ . ११.५१. ६८.१५१. १८.१.१६ ·पा० ८. १. १८-२६.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। ३७३ इदं तर्हि प्रयोजनं युप्मदस्मदोः पष्टीचतुर्थीहितीयास्थयोर्वान्नावौ [८. १. २०] इति वानावादयः सविभक्तिकस्य यथा स्युरिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । पदस्य [१६] इति हि वर्तते विभक्त्यन्तं च पदं तत्रान्तरेण सर्वग्रहणं सविभक्ति- कस्य भविष्यति | भवेत्सिद्धं यत्र विभत्त्यन्तं पदं यत्र तु खलु विभक्तौ पदं तत्र न सिध्यति | ग्रामो वां दीयते । ग्रामो नौ दीयते | जनपदो वां दीयते | जनपदो नौ दीयते । ननु च स्थग्रहणं क्रियते तेन सविभक्तिकस्यैव भविष्यति । अस्त्यन्यत्स्थ- ग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । श्रूयमागविभक्तिविशेषणं यथा विज्ञायेत । यत्र विभक्तिः श्रूयते तत्र यथा स्यादिह मा भूत् इति युप्मत्पुत्रो ददाति इत्यस्मत्पुत्रो ददातीति || समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशाः ॥ ५॥ समानवाक्य इति प्रकृत्य निघातयुप्मदस्मदादेशा वक्तव्याः । किं प्रयोजनम् । नानावाक्ये मा भूवनिति । अयं दण्डो हरानेन । ओदनं पच तव भविष्यति मम भविप्यति ॥ पक्ष्यार्थश्च प्रतिपेयः ॥ ६ ॥ पश्याथैश्च प्रतिषेधः समानवाक्य इति प्रकृत्य वक्तव्यः । इतरथा हि यत्रैव पश्यार्थानां युप्मदस्मदी साधनं तत्र प्रतिषेधः स्यात् । ग्रामस्त्वां संप्रेक्ष्य संदृश्य समीक्ष्य गतः । ग्रामो मां संप्रेक्ष्य संदृश्य समीक्ष्य गतः । इह न स्यात् । ग्राम- स्तव स्वं संप्रेक्ष्य संदृश्य समीक्ष्य गतः । ग्रामो मम स्वं संप्रेक्ष्य संदृश्य समीक्ष्य गतः ॥ सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा ॥ ८ ।१ । २६ ॥ युष्मदस्मदोरन्यतरस्यामनन्वादेशे ॥ १॥ युष्मदस्मदोरन्यतरस्यामनन्वादेश इति वक्तव्यम् । ग्रामे कम्बलस्ते स्वम् । ग्रामे कम्बलस्तव स्वम् । ग्रामे कम्बलो मे स्वम् । ग्रामे कम्बलो मम स्वम् । अनन्वादेश इति किमर्थम् । अथो ग्रामे कम्बलस्ते स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलो मे स्वम् ॥ * ८. १. २५.

·३७४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८.१.१. अपर आह । सर्व एव वामावादयोऽनन्वादेशे विभाषा वक्तव्याः । कम्बलस्ते स्वम् | कम्बलस्तव स्वम् । कम्बलो मे स्वम् । कम्बलो मम स्वम् | अनन्वादेश इति किमर्थम् । अथो कम्बलस्ते स्वम् | अथो कम्बलो मे स्वम् ।। न नींदानीमिदं वक्तव्यं सपूर्वायाःप्रथमाया विभाषेति | वक्तव्यं च । किं प्रयोजनम् । अन्वादेशार्थम् । अन्वादेशे विभापा यथा स्यात् । अथो ग्रामे कम्बलस्ते स्वम् । अथो पामे कम्बलस्तव स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलो मे स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलो मम स्वम् || तिङो गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोः ।। ८ । १ ।२७॥ किमिदं तिडो गोत्रादिषु कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं पाठविशेषणम् । कुत्सनाभीक्ष्ण्य- योरर्थयोर्गोत्रादीनि भवन्ति तिङः पराण्यनुदात्तानीति | आहोस्विदनुदात्तविशेषणम् । तिडः पराणि गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोरर्थयोरनुदात्तानि भवन्तीति । तिडो गोत्रादिषु कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं पाठविशेषणम् ॥ १ ॥ तिडो गोत्रादिषु कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं क्रियते पाठविशेषणम् | पाठो विशेष्यते ।। अनुदात्तविशेषणे ह्यन्यत्र गोवादिग्रहणे कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणम् ॥ २॥ अनुदात्तविशेषणे हि सत्यन्यत्र गोत्रादिग्रहणे कुत्सनाभीक्ष्ण्यमहणं कर्तव्यं स्यात् । चनचिदिवगोत्रादितद्धिनानेडितेष्वगतेः [८. १. ५७] इति कुत्सनाभी- क्ष्ण्ययोरिति वक्तव्यं स्यात् ॥ अनुदात्तग्रहणं वा ॥३॥ अथवा यान्यनुदात्तानीति वक्तव्यं स्यात् ॥ तस्मात्मुष्ठूच्यते तिडो गोत्रादिषु कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं पाठविशेषणमनुदात्तविशेषणे त्यन्यत्र गोत्रादिग्रहणे कुत्सनाभी- क्ष्ण्यग्रहणमनुदात्तग्रहणं वेति ।। तिङतिङः ॥८।१ । २८॥ अतिङ इति किमर्थम् । पचति करोति । अतिवचनमनर्यकं समानवाक्याधिकारात् ॥ १॥ अनिड्व वनमनर्थकम् । किं कारणम् । समानवाक्याधिकारात् । समानवाक्य इति वर्तते न च समानवाक्ये द्वे तिडन्ते स्तः ॥ * ८.1.1८*.

·पा० ८. १. २७-४६.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ निपातैर्यद्यदिहन्तकुविन्नेञ्चेच्चकाच्चिद्यत्रयुक्तम् ।।८।१ । ३०॥ निपातरिति किमर्थम् । यत्कूजति शकटम् । यती कूजति शकटी । यत्रयः कूजति || निपातैरिति शक्यमवक्तुम् | कस्मान भवति | यत्कृजति शकटम् । यती कूजति शकटी । यन्त्रयः कूजति | लक्षगप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति || नेपा परिभाषेह शक्या विज्ञातुम् | इह हि दोप: स्यात् । यावद्यथाभ्याम् [३६] इह न स्यात् यावदस्त्यत्रैपः सरो जनेभ्यः कृणवत् ।। चण्णिविशिष्टश्चेदर्थे ।। १ ॥ चण्णिविशिष्टश्चेदर्थे द्रष्टव्यः । अयं च वै मरिष्यति । अयं चेन्मरिष्यति । न च पितृभ्यः पूर्वेभ्यो दास्यति | अप्रायश्चित्तिकृतौ च स्याताम् || छन्दस्यनेकमपि साकाङ्कम् ॥ ८।१ । ३५ ॥ अनेकमिति किमुदाहरणम् | यद ह्यसौ मत्तो भवति अथ यत्तपति । नैतदस्ति ! एकमत्र हियुक्तमपरं यद्युक्तं तत उभयोरप्यनिघातः । इदं तर्हि | अनृतं हि मत्तो वदति पाप्मा एनं विपुनाति || एकं खल्वपि|अग्निहि पूर्वमुद्जयत्तमिन्द्रोऽनूदजयदिति॥ . तुपश्यपश्यताहैः पूजायाम् ॥ ८।१ । ३९ ॥ पूजायामिति, वर्तमाने पुनः पूजाग्रहणं किमर्थम् । अनिघातप्रतिषेधाभिसंवद्धं तत् | यदि तदनुवर्तेतेहाप्यनिघातप्रतिषेधः प्रसज्येत | इप्यते चात्र निघातप्रतिषेधः ।। यथा पुनस्तत्र यावद्यथेत्येताभ्यामनिवाते प्राप्ने निघातप्रतिषेध उच्यत इहेदानी केनानिघाते प्राप्तेऽनिघातप्रतिषेध उच्येत । इहापि यवृत्तानित्यम् [८.१.६६] इत्येवमादिभिः ।। एहि मन्ये प्रहासे लुट् ॥ ८।१।४६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न गत्यर्थलोटा लुडित्येव सिद्धम्।। | नियमार्थोऽयमारम्भः । एहि मन्ये प्रहास एव यथा स्यात् । क मा भूत् । एहि मन्ये रथेन यास्यसीति ।। * ५.२.३९. +८.१.३४,३०. ८.१.३०. १८.१.५१.

·३७६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ८. १.१. जालपूर्वम् ॥ ८।१।४७ ॥ किमिदमपूर्वग्रहणं जातुविशेषणम् । जातुशब्दादपूर्वात्तिङन्तमिति | आहोस्वि- त्तिउन्तविशेषणम् । जातुशब्दात्तिङन्तमपूर्वमिति । जातुविशेषणमित्याह । कर्थ ज्ञायते । यदयं किंवृत्तं च चिदुत्तरम् [४८] इत्याह । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । अत्राप्यपूर्वमित्येतदनुवर्तते न चास्ति संभयो यकिंवृत्तं च चिदुत्तरं स्यात्तिउन्तं चा- पूर्वम् । अत्रापि तिडन्तविशेषणमेव । कथम् । किंवृत्ताच्चिदुत्तरातिङन्तमपूर्वमिति ॥ यत्ताहो उताहो चानन्तरम् [४९] इत्यनन्तरग्रहणं करोति । एतस्याप्यस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । शेषप्रकृप्त्यर्थमेतत्स्यात् । शेषे विभाषा [२०] । कश्च शेपः । सान्तरं शेष इति । अन्तरेणाप्यनन्तरमहणं प्रकृप्तः शेषः । कथम् । अपूर्व इति वर्तते । शेपे विभाषा | कश्च शेषः । सपूर्वः शेष इति ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये ऽष्टमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममाह्निकम् ॥

·पा०८. १. ४७.५५] 11 व्याकरणमहाभाष्यम् ।। गत्यर्थलोटा तृण्न चेत्कारकं सर्वान्यत् ॥ ८।१ । ५१ ।। लुटः प्रकृतिभावे कर्तुरन्यत्व उपसंख्यानं कारकान्यत्वात् ।। १ ॥ लुटः प्रकृतिभावे कर्तुर्यत्कारकमन्यत्तस्यान्यत्व उपसंख्यानं कर्तव्यम् । आगच्छ देवदत्त ग्राममोदनं भोक्ष्यसे | किं पुनः कारणं न सिध्यति । कारकान्यत्वात् । न चेत्कारकं सर्वान्यदित्युच्यते सर्वान्यच्चात्र कारकम् ।। किं पुनः कारणं सर्वान्यत्प्र- तिपेधेनाश्रीयते न पुनरसर्वान्यद्विधानेनाश्रीयेत ! कर्ता चात्रासर्वान्यस्ततः कर्तृसा- मान्यासिद्धम् । कर्तृसामान्यासिमिति चेत्तरेदेऽन्यसामान्ये प्रकृतिभावप्रसङ्गः ॥२॥ कर्तृसामान्यासिद्धमिति चेत्तन्नेदे कर्तृभेदे ऽन्यस्मिन्कारकसामान्ये प्रकृतिभावः प्रामोति | आहर देवदत्त शालीन्यज्ञदत्त एनान्भोक्ष्यते ॥ एवं तर्हि व्यक्तमेव पठितव्यं न चेत्कर्ता सर्वान्य इति । न चेत्कर्ता सर्वान्य इति चेदन्याभिधाने प्रतिपेधमेके ।।३॥ न चेत्कर्ता सर्वान्य इति चेदन्याभिधाने प्रतिपेधमेक इच्छन्ति । उह्यन्तां देव- दत्तेन शालयो यज्ञदत्तेन भोत्यन्त इति प्रामोति भोक्ष्यन्त इति चेप्यते ॥ सिद्धं तु तिङोरेकद्रव्याभिधानात् ॥ ४ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् | तिङोरेकद्रव्याभिधानात् । यत्र तिङ्भ्यामेकं द्रव्यमभि- धीयते तत्रेति वक्तव्यम् ॥ आम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिके ॥ ८ ।१ । ५५ ॥ कस्यायं प्रतिषेधः । आम एकान्तर ऐकश्रुत्यप्रतिषेधः ॥ १॥ आम एकान्तर ऐकश्रुत्यस्यायं प्रतिधः । कथं पुनरप्रकृतस्यासंशब्दितस्यैकश्रु- त्यस्य प्रतिपेधः शक्यो विज्ञातुम् । अनन्तिक इत्युच्यते । अनन्तिकं च किम् । दूरम् । दूरात्संबुद्धावेकश्रुतिरुच्यते ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तहति । + ८.२.५२. १.२.३३. ८. २. २८. 48X-III ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म.८.१.२. निघातप्रसङ्गस्तु ॥ २॥ निघातस्तु प्रामोति । आं भो देवदत्ता३ । आमन्त्रितस्यानुदात्तत्वं प्राप्नोति ।। सिद्धं तु प्रतिषेधाधिकारे प्रतिषेधवचनात् ।।३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । प्रतिषेधाधिकारे प्रतिषेधवचनसामर्थ्यानिघातो न भविष्यति।। नैव वा पुनरत्रैकश्रुत्यं प्रामोति । किं कारणम् | अनन्तिक इत्युच्यते ऽन्यच्च दूरमन्यदनन्तिकम् ॥ यद्येवं प्लुतो ऽपि तर्हि न पामोति प्लुतोऽपि हि दूरादित्युच्यते । इष्टमेवैतत्संगृहीतम् । आं भो देवदत्तेत्येव भवितव्यम् ।। - यद्धितुपरं छन्दसि ॥ ८।१।५६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । यदाद्यैरेव सर्वरेतैरनिघातकारणोंगेनिघात उच्यते । यथैव पूर्योग एवं परैरपि ।। अत उत्तरं पठति । यद्धितुपरस्य च्छन्दस्यनिधातोऽन्यपरप्रतिषेधार्थः ॥ १ ॥ यद्धितुपरस्य च्छन्दस्यनिघात उच्यते ऽन्यपरप्रतिषेधार्थः । अन्यपरस्य प्रति- पेधो मा भूदिति । जाये स्वो रोहावेहि ।। अथेदानी रोहावेत्यनेन युक्त एही- त्यस्य कस्मान भवति । लोड्स गत्यर्थलोटा युक्त इति प्रामोति । न रुहिर्गत्यर्थः । कथं ज्ञायते । यदयं गत्यकर्मकश्लिपशीड्स्थासवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्च[३.४.७२] इति पृथमुहिग्रहणं करोति । यदि न रुहिर्गत्यर्थ आरोहन्ति हस्तिनं मनुष्याः भा- रोहयति हस्ती स्थलं मनुष्यान् गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता स णौ [१. ४. ५२] इति कर्मसंज्ञा न पामोति । तस्मान्नैतच्छक्यं वक्तुं न रुहि- र्गत्यर्थ इति । कस्मात्ताह रोहावेत्यनेन युक्त एहीत्यस्य न भवति । शन्दसत्वात् ।। चनचिदिवगोत्रादितद्धिताडितेष्वगतेः ।।८।१।५७ ॥ आमेडितेप्वगतेः सगतिरपि तिडित्यत्न गतिग्रहण उपसर्गग्रहणम् ॥ १॥ आनेडिनेष्वगतेः सगतिरपितिड् [६८] इत्यत्र गनिग्रहण उपसर्गग्रहणं द्रष्टव्यम् । * + 1८.२.८४. ६८.१.५२.

·३८० !! व्याकरणमहामाप्यम् ॥ म० ८. १. २. सगतिग्रहणमपदत्वात् ।। १ ।। सगतिग्रहणं क्रियते ऽपदत्वात् । पदस्य [१६] इति वर्तते न हि सगतिकं पदं भवति । उत्तरार्थं च ॥ २॥ उत्तरार्थं च सगतिग्रहणं क्रियते । कुत्सने च मुप्यगोत्रादौ [६९] सगतिरपि । प्रपचति पुति ॥ अथापिग्रहणं किमर्थम् । अगतिकस्यापि यथा स्यात् । यत्काष्ठा पचति । नैत- दस्ति प्रयोजनम् । सिद्धं पूर्वेणागतिकस्य* | न सिध्यति । मलोपाभिसंबद्धं तत् । यदि तदनुवर्ततेहापि मलोपः प्रसज्येत । दारुणं पचतीति ।। उत्तरार्थं चापिग्रहणं क्रियते । कुत्सने च सुप्यगोत्रादावगतिरपीति । पचति पूतीति ।। तिङ्गिघातात्पूजनात्पूजितमनुदात्तं विप्रतिषेधेन ॥३॥ तिनिघातात्पूजनात्पूजितमनुदात्तमित्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । तिनिघातस्यावका- शः । देवदत्तः पचति । पूजनात्पूजितमनुदात्तमित्यस्यावकाशः । काष्टाध्यापकः । इहोभयं प्रामोति [ काष्टा पचति । पूजनात्पूजितमित्येतद्भवति विप्रतिषेधेन || का पुनरत्र विशेषस्तेन वा सत्यनेन वा | अयमस्ति विशेषः । सापवादकः स विधि- रय पुनर्निरपवादकः । यदि हि तेन स्यादिह न स्यात् । यत्काष्ठा पचति ॥ कुत्सने च सुष्यगोत्रादौ ॥ ८।१।६९ ।। सुपि कुत्सने क्रियायाः। क्रियायाः कुत्सन इति वक्तव्यम् । कर्तुः कुत्सने मा भूत् । पचति पूतिः ॥ पूनिश्च चानुवन्धः पूतिध चानुवन्धो द्रष्टव्यः । पचति पूति ।। विभाषितं चापि वदर्थम् ॥ विभाषितं चापि बहथें द्रष्टव्यम् । पचन्ति पूति । पचन्ति पूति ॥ सुपि कुत्सने क्रियाया मकारलोपो तिङीति चोक्तार्थम् । पूनिश्च चानुवन्धो विभापितं चापि बहर्थम् ।। * + ८.१.२८. 1 ८.१.३० ६.१ १६३.

·पा० ८.१.६९-७१.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ ३८१ गतिर्गतौ ॥८।१।७०॥ गताविति किमर्थम् । प्रपचति प्रकरोति । गतेरनुदात्तत्वे गतिग्रहणानर्थक्यं तिङ्यवधारणात् ।। १ ।। गतेरनुदात्तत्वे गतिग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । तिङयवधारणात् । तिडि चोदात्तवति[७१] इत्येतनियमार्थ भविष्यति । तिङन्युदात्तवत्येव गतिरनुदात्तो भवति नान्यत्रेति ।। छन्दोर्थ तर्हि गतिग्रहणं कर्तव्यम् । छन्दसि गती परतोऽनुदात्तत्वं यथा स्यान्मन्द्रशब्दे मा भूत् । आ मन्द्रैरिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः । छन्दोWमिति चन्नागतित्वात् ॥२॥ छन्दोऽर्थमिति चेत्तन्न । किं कारणम् । अगतित्वात् । यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो न चात्राडो मन्द्रशब्दं प्रति क्रियायोगः । किं तर्हि । याहिशब्द प्रति ॥ इहापि तर्हि न प्रामोति । अभ्युद्धरति उपसमादधातीति । अत्रापि नाभेरुदं प्रति क्रियायोगः । किं तर्हि । हरति प्रति क्रियायोगः ।। नैप दोपः । उदं प्रति क्रियायोगः । कथम् । उद्धरतिक्रियां विशिनष्टि । उदा विशिष्टामभिर्विशिनष्टि | तत्र यक्रियायुक्ता इति भवत्येव संघातं प्रति क्रियायोगः।। इहापि तर्हि मन्द्रसाधना क्रियाङा व्यज्यते | आ याहि मन्द्रेरिति ॥ ननु पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चा- साधनेन | नैतत्सारम् | पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण | किं कारणम् । साधनं हि क्रियां निवर्तयति तामुपसर्गो विशिनष्टयभिनिर्वृत्तस्य चार्थस्योपसर्गेण विशेषः शक्यो वक्तुम् । सत्यमेवमेतत् । यस्त्वसौ धातूपसर्गयोरभिसंवन्धस्तमभ्य- न्तरे कृत्वा धातुः साधनेन युज्यते । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । यो हि मन्यते पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेणेति आस्यते गुरुणेत्यकर्मक उपास्यते गुरुरिति केन सकर्मकः स्यात् ।। गतिना तु विशिष्टस्य गतिरेव विशेषकः । साधने केन ते न स्याद्वाह्यमाभ्यन्तरो हि सः ॥ तिङि चोदात्तवति ॥८।१। ७१ ।। तिङ्ग्रहणं किमर्थम् ।

·३८२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ८.१. २. तिङ्ग्रहणमुदात्तवतः परिमाणार्थम् ॥ १॥ तिहणं क्रियत उदात्तवतः परिमाणार्थम् । तिडचुदात्तवति यथा स्यान्मन्द्रशब्दे मा भूत् । आ मन्टैरिन्द्र हरिभिर्याहि ।। यद्योगाद्गतिः । यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्यु- पसर्गसंजे भवतो न चाडो भन्द्रशब्दं प्रति क्रियायोगः । किं तर्हि । याहिशब्दं प्रति ॥ यद्योगाद्गतिरिति चेत्प्रत्ययोदात्तत्वे प्रसिद्धिः ॥२॥ यद्योगाद्गतिरिति चेत्प्रत्ययोदात्तत्वे असिद्धिः स्यात् । यत्करोति । तस्मात्ति- ङ्ग्रहणं कर्तव्यम् ॥ यदि तिहणं क्रियत आमन्ते न पामोति । प्रपचतितराम् प्रजल्पनितराम् । असति पुनस्तिहणे क्रियाप्रधानमाख्यातं तस्मादतिशये तरबुत्पद्यते तरबन्ता- स्वार्थ आम्तत्र यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इति भवत्येतं संघातं प्रति क्रियायोगः | तस्मानार्थस्तिकाहणेन ॥ कस्मान भवति । आ मन्द्ररिन्द्र हरि- भिर्याहि मयूररोमभिः । यद्योगाद्गतिरिति । ननु चोक्तं यद्योगाद्गतिरिति चेत्सत्ययो- दात्तत्वेप्रसिद्धिरिति । नैप दोपः । यत्क्रियायुक्ता इति नैवं विज्ञायते यस्य क्रिया यस्त्रिया यक्रियायुक्तास्त प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इति । कथं तर्हि ! या क्रिया यक्रिया यस्क्रियायुक्तास्तं पति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इति ।। आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ॥ ८।१।७२॥ वत्करणं किमर्थम् । स्वाश्रयमपि यथा स्यात् । आं भी देवदत्तेत्यत्राम एका- न्तरमामन्त्रितमनन्तिके [१५] इत्येकान्तरता यथा स्यात् ।। पूर्व प्रति विद्यमानवत्वादुत्तरत्रानन्तर्याप्रसिद्धिः ॥ १॥ पूर्व प्रति विद्यमानवत्त्वादुत्तरत्रानन्तर्यस्याप्रसिद्धिः स्यात् । इमं मे गङ्गे यमु. ने सरस्वति | गङ्गेशन्दोऽयं यमुनेशब्दं प्रत्यविद्यमानवद्भवति । तत्रामन्त्रितस्य प- दात्परस्येत्यनुदात्तत्वं न स्यात् ।। सिद्धं तु पदपूर्वस्येति वचनात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् ।पदपूर्वस्येति वचनात् । पदपूर्वस्य चामन्त्रितस्याविद्यमा- नवद्भावो भवतीति वक्तव्यम् ॥ ८.९.२५.

·३८
॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।।
[म० ८.१. २.
सामान्यवचनं विभापितं विशेपवचने ॥८।१।७४ ॥
इह कस्मान भवति । ब्राह्मण वैयाकरण | बहुवचनमिति वक्ष्यामि ||
सामान्यवचनमिति शक्यमवक्तुम् । कथम् । विभाषितं विशेषवचन इत्युच्यते
तेन यत्यति विशेषवचनमित्येतद्भवति तस्य भविष्यति । किं च प्रत्येतद्भवति ।
सामान्यवननम् ॥
अपर आह । विशेषयचन इति शक्यमवक्तुम् । कथम् । सामान्यवचनं कि-
भापितमित्युच्यते तेन यत्सति सामान्ययचनमित्येतद्भवति । किं च प्रत्येतद्भवति ।
विशेषवचनम् । सामान्यवचनं विभापितं विशेपयनन इति ।।
इति श्रीभगवत्पतन्नलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये ऽटमस्याध्यायस्य प्रयमे
पादे विनीयमादिकम् ॥ पादच समामः ॥
,

·३८६ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८. २.१. पूर्वत्रासिद्धमधिकारः ॥ ३॥ पूर्वत्रासिद्धमित्यधिकारोऽयं द्रष्टव्यः । किं प्रयोजनम् । परस्य परस्य पूर्वत्र पूर्वबासिद्धविज्ञानार्थम् ॥ ४ ॥ परः परो योगः पूर्व पूर्वं योग प्रत्यसिद्धो यथा स्यात् ।। अनधिकारे हि समुदायस्य समुदायेसिविज्ञानम् ॥ ५॥ अनधिकारे हि सति समुदायस्य समुदाये ऽसिद्धत्वं विज्ञायेत ।। तत्र को दोषः। तत्रायथेष्टप्रसङ्गः ॥ ६ ॥ तत्रायथेष्टं प्रसज्येत । गोधुभान् गुडलिण्मानिति । घत्वढत्वयोः कृतयोर्झयः [८.२.१०] इति वत्वं प्रसज्येत ॥ तस्मादधिकारः ॥ ७॥ तस्मादधिकारोऽयं द्रष्टव्यः ।। असिद्धवचनं किमर्थम् । असिद्धवचन उक्तम् !! ८॥ किमुक्तम् । तत्रतावदुक्तं पत्वतुकोरसिद्धवचनमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्ग- लक्षणभावार्थ चेति ! एयमिहापि पूर्वत्रासिद्धवचनमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्गल- क्षणभावार्थ च । आदेशलक्षणप्रतिषेधार्थ तावत् । राजभिः तक्षभिः राजभ्याम् तक्षभ्याम् राजसु तक्षस्विति नलोपे कृते ऽत इत्यैस्भावादयः प्रामुवन्ति । असिद्धत्वान्न भवन्ति | उत्सर्गलक्षणभावार्थं च । अमुष्मै अमुष्मात् अमुप्य अमुष्मिनित्यत्र मुभावे कृते ऽत इति स्मायादयो न प्रामुवान्त । असिद्धत्वान- यन्ति | सुपर्वाणी मुपर्वाणः । णत्वे कृते नोपधाया इति दीर्घत्वं न पामोति। भसिद्धत्वाद्भवति ॥ नलोपः सुप्खरसंज्ञातुग्विधिपु कृति ॥८॥२॥२॥ मुविधि प्रति नलोपो सिद्धो भवतीत्युच्यते। भवेदिह राजभिः तक्षभिरिति नलोपे ८.१. +६.१.८६*. १८.२.८०,..१.१२, १४१५. 1८.२. १.१०२ १०१.

·पा०८.२.२-३.] ।। व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३८७ कने त इत्यस्भावो न स्यात् । इह तु खलु राजभ्याम् तक्षभ्याम् राजन तक्षस्त्रिति नलोपे कृते दीर्घत्वैत्त्वे प्रामुतः ।। नैप दोपः । मुविधिरिति सर्वविभत्त्यन्तः समासः। सुपो विधिः सुविधिः सुपि विधिः नुविधिरिति || अथ संज्ञाविधौ किमुदाहरणम् । पञ्च सप्त | पञ्च सप्तेत्यत्र नलोपे कृते प्णा- न्ता पद [१.१.२४] इति पदसंज्ञा न प्रामोति ! असिद्धत्वाद्भवति | संज्ञाग्रहणानर्थक्यं च तन्निमित्तत्वाल्लोपस्य ॥१॥ संज्ञाग्रहणं चानर्थकम् | किं कारणम् | तन्निमित्तत्वाल्लोपस्य | नाकृतायां षट्स- ज्ञायां जश्शसोर्खन चाकृते लुकि पदसंज्ञा न चाकृतायां पदसंज्ञायां नलोपः प्रा- मोति । तदेतदानुपूर्व्या सिद्धं भवति || इदं तर्हि प्रयोजनं पञ्चभिः सप्तभिरिति पट्- त्रिचतुभ्यो हलादिमुल्युपोत्तमम् [६.१.१७९,१८०] इत्येप स्वरो यथा स्यात् । स्वरेश्वधारणाच ॥ २॥ स्वरेऽवधारणाच संज्ञाग्रहणमनर्थकम् | स्वरेवधारणं क्रियते स्वरविधि प्रतीति ।। तुग्विधौ किमुदाहरणम् । वृत्रहभ्याम् वृत्रहभिः | नलोपे कृते इस्वस्य पिति कृति तुक् [ ६.१.७१] इति तुक्यानोति । असिद्धत्वान भवति । तुग्विधौ चोक्तम् ॥ ३॥ किमुक्तम् । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तयिातस्येति ॥ इदं तर्हि प्रयो- जनम् । कृतीति वक्ष्यामि । इह मा भृत् । ब्रह्महच्छन्नम् भ्रूणहच्छाया । नैप संनिपातलक्षणः ।। नं मु ने ॥ ४ । २ । ३ ॥ इह ने यत्कार्य प्रामोति तत्सति मुभावो नासिद्ध इत्युच्यते नाभावश्चैव ॥ तावन पामोति । एवं तर्हि न मु टादेशे || १ ॥ न मु वादेश इति वक्तव्यम् | किमिदं वादेश इति | वाया आदेशष्टादेश इति । ar . +९.३.२०२१६. 1.1.:'. ६१८.२.८०. .

·३ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म०८. २. १. यदि तर्हि टाया आदेश इत्युच्यते टायामादेशेऽप्रसिद्धिः । तत्र को दोपः । अमु- नेत्यत्र मुभावस्यासिद्धत्यादतो दीर्घो यत्रि मुपि च [७.३.१०१, १०.२] इति दीर्घत्वं प्रसज्येत । नेप दोपः। सर्वविभत्तयन्तः समासः । टाया आदेशष्टादेशः। टायामादेशटादेश इति । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते || यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं ने यत्कार्य प्रामोति तस्मिन्मुभावो नांसिद्ध इत्युच्यते नाभावश्चैव तावन प्रामोतीति | नेप दोषः । इहेङ्गितेन चेष्टितेन निमिपितेन महता वा सूत्र- निवन्धेनाचार्याणामभिप्रायो लक्ष्यते । एतदेव ज्ञापयति भयत्यत्र नाभाव इति यदयं ने परतोऽसिद्धत्वप्रतिषेधं शास्ति || अथवा द्विगता अपि हेतवो भवन्ति । तद्यथा । आम्राथ सिक्ताः पितरश्च प्रीणिता भवन्ति । तथा वाक्यान्यपि विगतानि दृश्यन्ते । श्वेतो धावति । अलम्बुसानां यातेति ।। अथवा वृद्धकुमारीवाक्यवदिदं द्रष्टव्यम् । तद्यथा | वृद्धकुमारीन्द्रेणोक्ता परं वृणीप्वेति सा वरमवृणीत पुत्रा में बहुक्षीर- घृतमोदनं कांस्यपात्र्यां भुञ्जीरनिति । न च तावदस्याः पतिर्भवति कुतः पुत्राः कुतो गावः कुतो धान्यम् । तत्रानयैकेन वाक्येन पतिः पुत्रा गावो धान्यमिति सर्व संगृहीतं भवति । एयमिहापि नेऽसिद्धत्वप्रतिषेधं ब्रुवता नाभावोपप संगृहीतो भवति ॥ उदात्तस्वरितयोर्यणः खारतोऽनुदात्तस्य ॥ ८।२।४ ॥ यणस्वरो यणादेशे स्वस्तियणः स्वरितार्थम् ॥ १॥ यणस्वरो यगादेशे सिद्धो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् | स्वरितयणः स्वरितार्थम् । स्वरितयणः स्वरितत्वं यथा स्यात् । खलप्ठ्यटति | खलप्ठ्यभाति ॥ सत्तार्ह वक्त- व्यम् । न वक्तव्यम | आहायं स्वरितयग इति न चास्ति सिद्धः स्वरितस्तत्राश्रया- सिद्धत्वं भविष्यति । आश्रयारिस इवमिति चेदुदात्तास्वरिते दोपः ॥ २॥ आश्रयासिदत्वमिति चेदुदानासरिते! दोपो भवति । दध्याशा | मध्याशा ।। एवं नाई योगविभागः करिष्यते | उदानयगः परस्यानुदात्तस्य स्वरितो भवनि | १. २. ११.४५ (१.१.१.१..), ८.२.४, १.१... ८.२. . 1८.४.६६.

·पा० ८. २. ४-६.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ३८९ ततः स्वरितयणः । स्वरितयणच परस्यानुदात्तस्य स्वरितो भवति । उदात्तयण इत्येव || अथवा स्वरितग्रहणं न करिष्यते । केनेदानी स्त्ररितयणः परस्यानुदा- त्तस्य स्वरितो भविष्यति । उदात्तयण इत्येव । ननु च स्वरितयणा व्यवहितत्वान्न प्रामोति | स्वरविधी व्यञ्जनमविद्यमानवदिति नास्ति व्यवधानम् || अथवा नैवं विज्ञायते स्वरितस्य यण्स्वरितयण स्वरितयण इति । कथं तर्हि । स्वरिते यण्स्व- रितयण स्वरितयण इति ॥ खरितो बानुदात्ते पदादौ ॥ ८।२। ६ ॥ स्वरितग्रहणं शक्यमकर्तुम् | कथम् । अनुदात्ते परतः पदादौ वोदात्त इत्येव सिद्धम् । केनेदानीं स्वरितो भविष्यति । गाङ्गेऽनूप इति । आन्तर्यत उदात्तानुदा- त्तयोरेकादेशः स्वरितो भविष्यति | इदं तर्हि प्रयोजनं तेन वद्यमानता मा भूत । अथ क्रियमाणेऽपि स्वरितग्रहणे यः सिद्धः स्वरितस्तेन वय॑मानता कस्मान भवति । कन्यानूप इति । वहिरङ्गलक्षणत्वात् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्येवं न भवि- प्यति । यथैव तर्हि क्रियमाणे स्वरितग्रहणे यः सिद्धः स्वरितस्तेन वय॑मानता न भवत्येवमक्रियमाणेऽपि न भविष्यति । तस्मानार्थः स्वरितग्रहणेन | वहिरङ्गलक्ष- णत्वात्सिद्धम् ॥ एकादेशस्वरोऽन्तरङ्गः ॥ १॥ एकादेशस्वरोऽन्तरङ्गः सिद्धो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । अयवायावेकादेशशतृस्वरैकाननुदात्तसर्वानुदात्तार्थम् ॥२॥ अय् । वृक्ष इदम् प्लक्ष इदम्। उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः। तस्यैकादेश उदात्ते- नोदात्तः [८.२.५] इत्येतद्भवति | तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यमान्तर्यत उदात्तस्योदात्तो ज्यादेशो यथा स्यात् ।। अवादेशो नास्ति || आय् । कुमार्या इदम् । उदात्तानुदा- तयोरेकादेशः। तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्येतद्भवति | तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यमान्तर्यत उदात्तस्योदात्त आयादेशो। यथा स्यात् ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । एकादेशेऽकृत उदा- तयणो हल्पूर्वात् [ ६.१.१७४ ] इत्युदात्तत्वं भविष्यति । इदमिह संप्रधार्यम् । ६.१.१५८. 1 ६.१.८. 10.३.१२२, ६.१.२०१८८८.२.५. ६.३.१९९७ ६.१.८८.

·३९० । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०८. २.१. उदात्तत्वं क्रियतामेकादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादुदात्तत्वम् । नित्य एकादेशः । कृते ऽप्युदात्तत्वे प्रामोत्यकृतेऽपि मामोति । एकादेशोऽप्यनित्यः । अन्य- थास्वरस्य कृत उदात्तत्वे पामोत्यन्यथास्वरस्याकृते स्वरभिनस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति। अन्तरङ्गस्तकादेशः । कान्तरङ्गता | वर्णावाश्रित्यैकादेशः पदस्योदात्तत्वम्।। एवं नींदमिह संप्रधार्यम् । आट्रियतामुदात्तत्वमिति* किमत्र कर्तव्यम् । परत्वा- दाडागमः । नित्यमुदात्तलम् । कृतेऽप्याटि प्रामोत्यकृतेऽपि मामोति । आडपि नित्यः । कृतेऽप्युदात्तत्वे प्रामोत्यकृतेषप प्रामोति | अनित्य आद् ! अन्यथास्वरस्य कृत उदात्तत्वे प्रामोत्यन्यथास्वरस्याकृते स्वरभित्रस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति । उदात्तत्वमप्यनित्यम् । अन्यस्य कृत आटि प्रामोत्यन्यस्याकृते प्रामोति शम्दान्तरस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः परत्वादाडागम आदि कृते ऽन्तरङ्ग एकादेशः ।। आव् | वृक्षाविदम् । उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः । तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्येतद्भवति । तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यमान्तर्यत उदात्तस्यो- दात्त आयादेशो यथा स्यात् ।। एकादेशस्वर । गाङ्गेऽनप इति । उदात्तानुदात्त- योरेकादेशः । तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्येतद्भवति । तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यं स्वरितो यानुदात्ते पदादौ[८.२.६]इत्येतद्यथा स्यात् ।। शतृस्वर । तुदती नुदती । उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः । तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्येतद्भवति । तस्य सिद्धलं वक्तव्यं शतुरनुमो नद्यजादिरन्तोदात्तादित्येप स्वरो यथा स्यात् ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिापयति सिद्ध एकादेशस्वरः शतृस्वर इति यदयमनुम इति प्रतिषेधं शास्ति । कयं कृत्या ज्ञापकम् । न ह्यन्तरेणोदात्तानुदात्त- योरेकादेश शत्रन्न सनुम्कमन्तोदात्तमस्ति । ननु चेदमस्ति यान्ती यान्ती । एतदपि निघाते कृते नान्तरेणोदात्तानुदात्तयोरेकादेशं शत्रन्त सनुम्कमन्तोदात्तमस्ति || इदमिह संपधार्यम् । निघातः क्रियतामेकादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वानि- पातः । नित्य एकादेशः । कृतेऽपि निघाते प्रामोत्यकृतेपपि प्रामोति । एकादेशोऽप्य- नित्यः । अन्ययास्वरस्य कृते निघाले प्रामोत्यन्ययास्वरस्याकृते निघाते स्वरभिन्नस्य प मानुपन्यिधिरनित्यो भयति | अन्तरङ्गस्नकादेशः । कान्तरगना । ययात्रि- स्यैकादेशः पदस्य निघातः । निघातोऽप्यन्तरङ्गः । कयम् । उक्तमेतत्पदग्रहणं परि- मागार्यमिनि । उभयोरन्तरङ्गयोः परत्यानिपातो निघाने कृत एतदपि नान्नरेणो- । . ......१८,१.१., ::६१.१५८१०१. ... ..... 11.१.१.१.१५८ ·पा०८. २.६.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३९१ दात्तानुदात्तयोरेकादेशमन्तोदात्तं भवति । शतृस्वर ॥ एकाननुदात्त | तुदन्ति लिख- न्ति | उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः । तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्येतद्भवति | तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यं तेन वय॑मानता यथा स्यात् ।। सर्वानुदात्त ब्राह्मणास्तुदन्ति । ब्राह्मणा लिखन्ति | उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः । तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्ये- तद्भवति | तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । तिङतिङः [८.१.२८] इति निघातो यथा स्यात् ॥ किमुच्यते ऽन्तरङ्ग इति । यो हि वहिरङ्गोऽसिद्ध एवासी भवति | प्रपचतीति । सोमनुत्पत्तीति || तत्तर्हि वक्तव्यम् | न वक्तव्यम् ! सर्वत्रैव नुम्प्रतिपेयो। ज्ञापकः सिद्ध एकादेशस्वरोऽन्तरङ्ग इति ॥ संयोगान्तलोपो रोरुत्त्वे हरिवो मेदिनं त्वा ॥३॥ संयोगान्तलोपो रोरुत्त्वे सिद्धो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । हरिवो** मेदिनं त्वा । संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वाद्धशीत्युत्त्वं न प्रामोति ॥ प्लुतिश्च ॥ ४ ॥ प्लुतिश्रोत्वे सिद्धा वक्तव्या | सुस्रोता३ अत्र न्वसीत्यत्र प्लुतेरसिद्धत्वादतोऽती- त्युत्त्वं प्राप्नोति । अप्लुतादप्लुत इत्येतन्न वक्तव्यं भवति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । क्रियते न्यास एव ॥ सिज्लोप एकादेशे ॥ ५॥ सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्यः | अलावीत् अपावीत् । सिज्लोपस्या- सिद्धत्वात्सवर्णदीर्घत्वं न प्रानोति ॥ यदि पुनरिडादेः सिचो लोप उच्येत ! नैवं शक्यम् । इह हि मा हि लावीत् मा हि पावीत् यद्यत्रेण्न स्यादनुदात्तस्य ईटः श्रवणं प्रसज्येत । इटि पुनः सत्युक्तमेतदर्थवत्तु चित्करणसामर्थ्याद्वीट उदात्त- त्वमिति ॥ ॥ तत्रैकादेश उदात्तेनोदात्तः [८.२.५] इत्युदात्तत्वं सिद्धं भवति । संयोगादिलोपः संयोगान्तलोपे ॥ ६॥ संयोगादिलोपः संयोगान्तस्य लोपे सिद्धो वक्तव्यः । काष्ठतद् कृटतम् । - - * ३. १. ०७३, ६.२. १८५९०. +६.१. (१६२) १५८, 1८.२.१. ६८.२.२८. f६. १. १५३. ** (८.२.१९); २३;(८.३.२); ६. १. ११४. 11 ८.२.८५, ६. १. १२३. 11 ६. १. ११३. ६६ ८.२.२८, ६.१.१०१. 15.१.४४.

·३९२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८. २. १. संयोगादिलोपस्यासिद्धत्वासयोगान्तलोपः पामोति* ॥ नेप दोषः । उक्तमेतदपवादो वचनमामाण्यादिति ॥ निष्ठादेशः पत्वस्वरमत्ययेड्विधिषु ॥ ७ ॥ निष्ठादेशः पत्वस्वरप्रत्ययेड्विधिषु सिद्धो वक्तव्यः । वृक्णः वृक्णवान् । निष्ठादेशस्यासिद्धत्वाज्झलीति पत्वं प्रांमोति । स्वर । क्षीवः । निष्ठादेशस्यासि- द्धत्वानिष्ठा च व्यजनात् [६.१.२०५] इत्येप स्वरो न प्रामोति । प्रत्यय | क्षीवेण तरति क्षीविकः । निष्ठादेशस्यासिद्धत्वायचष्ठनिति ठन्न प्रामोति । इविधि । निष्ठादेशस्यासिद्धत्वाइलादिलक्षण इट् प्रामोति" ॥ ननु च यः प्रत्ययविधौ सिद्धः सिद्धोऽसाविविधौ । इदं तर्हि प्रयोजनम् । भोलस्जी लमः । निष्ठादेशः सिद्धो वक्त- व्यो नेद्धशि कृति [७. २.८] इतीतिषेधो यथा स्यात् । ईदित्करणं न कर्तव्यं भवति || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । क्रियत एतन्यास एष । वस्वादिपु दत्वं सौ दीर्घवे ॥८॥ वस्वादिषु दत्वं सौ दीर्घत्वे सिद्धं वक्तव्यम् । उखासत् पर्णध्वत् । दत्वस्यासि- दत्वादत्वसन्तस्येति दीर्घत्वं मामोति | अधातोरिति न वक्तव्यं भवति ॥ नेतदस्ति प्रयोजनम् । क्रियते न्यास एव ।। अदस ईत्त्वोत्वे स्वरे बहिष्पदलक्षणे ॥ ९ ॥ अदस ईत्वोत्वे स्वरे बहिप्पदलक्षणे सिद्धे वक्तव्ये । अमी अत्र | अमी आ- सते । अमू अत्र । अमू आसाते । ईत्त्वोत्वयोरसिद्धत्वादेच इत्ययावेकादेशाः प्रामुयन्ति" । किमुच्यते वहिप्पदलक्षण इति । यो बन्योऽसिद्ध एवासी भवति | अमुया अमुयोरिति || प्रगृह्यसंज्ञायां च ॥ १० ॥ प्रगृघसंज्ञायां च सिद्धे वक्तव्ये । अमी अत्र | अमी आसते ! अमू अत्र । भमू आसाते । ईवोत्वयोरसिद्धत्वाददसो मान् [१.१.१२] इति प्रगृह्यसंज्ञा न प्रामोनि || किमर्थमिदमुभयमुच्यते न प्रगृह्यसंज्ञायामित्येव स्वरेपि वहिष्पदलक्षणे .८.२.२६२९. 1८.२.१.. .* . १८.२.२.४.१४. ६.४.१४. tit ..२.१०५.१.०६.१ १२७ 1८.२.४५:३१. ६८.२.५५. 11८.१.४५. ८. २.८८१६.१.७८१०६. ३. २०५७ २०४,६१.८८.२.८२.

·पा० ८, २.६.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३९३ चोदितं स्यात् । पुरस्तादिदमाचार्येण दृष्टं स्वरे वहिप्पदलक्षण इति तत्पठितम् । तत उत्तरकालमिदं दृष्टं प्रगृह्यसंज्ञायां चेति तदपि पठितम् । न चेदानीमाचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति | प्लुतिस्तुग्विधौ छे ॥ ११ ॥ प्लुतिस्तुग्विधौ छे सिद्धा वक्तव्या । अन्ना३३ च्छन्नम् | पटा३उ च्छन्त्रम् । प्लुतेरसिद्धत्वाच्छे च [६.१.७३] इति तुग्न प्रामोति || किमुच्यते छ इति । यो ह्यन्यो ऽसिद्ध एवासौ भवति | अग्निची३त् सोमसू३त् ॥ श्रुत्वं धुट्वे ॥ १२ ॥ श्रुत्वं धुटवे सिद्धं वक्तव्यम् । अट् योतति । पट ज्योतति । श्रुत्वस्यासि- द्धत्वाडः सि धुत् [८.३.२९] इति धुसज्येत ॥ अभ्यासजश्त्वचवमच्चतुकोः ॥ १३ ॥ अभ्यासजश्त्वचर्खमेत्त्वतुकोः सिद्धं वक्तव्यम् । वभणतुः वभणुः । अभ्यासा- देशस्यासिद्धत्वादेत्त्वं प्रामोति । उचिच्छिपति । अभ्यासादेशस्यासिद्धत्वाच्छे च [६.१.७३] इति तुक्मामोति ।। दिर्वचने परसवर्णत्वम् ।। १४ ॥ द्विवचने परसवर्णत्वं सिद्धं वक्तव्यम् । सयन्ता सम्वत्सरः तल्लोकम् यलोक- मिति परसवर्णस्यासिद्धत्वाद्यर इति दिर्वचनं न प्रामोति ॥ पदाधिकारश्चेल्लत्वचत्वनवरुत्वषत्वणत्वानुनासिकछत्वानि ॥ १५ ॥ पदाधिकारश्चेल्लत्वघत्वनत्वरुत्वपवणत्वानुनासिकछत्वानि सिद्धानि वक्तव्यानि । लत्व । गरो गरः । गलो गलः । लत्व | घत्व | द्रोग्धा द्रोग्धा | द्रोबा द्रोना । घत्व । नत्व । नुन्नो नुन्नः । नुत्तो नुत्तः । नत्व | रुत्व । अभिनोभिनः । अभि- नदभिनत् । रुत्व | पत्व | मातुःवसा मातुःप्वसा ! मातुःस्वसा मातुःस्वसा । पितुःप्वसा पितुःप्वसा | पितुःस्वसा पितुःस्वसा । पत्व । णत्व । मापवापाणि मापवापाणि | मापवापानि मापवापानि । णत्व | अनुनासिक । वाङ्गायनं वाय- ८. २. ८२; १०७. 1८.४. ५९, ४०. + ६.१.०१. ८. ४.१०. ६८.४.५४ ६.४.१२०. ८.१.२६-८ २.२१% ३३,५६, ०५% ८.३.८५ ८.१.११.४५ ६३-८.१.४. I-III ·३९४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८. २. १. नम् । वामयनं वाग्नयनम् । अनुनासिक । छत्व । वाक्छयनं वाक्छ यनम् । वाक्शयनं वाक्शयनम् ।। उभयथा चायं दोषो यद्यपि स्थाने द्विर्वचनमथापि द्विःप्रयोगः । कथम् । यदि तावत्स्थाने द्विर्वचनं संप्रमुग्धत्वात्मकृतिप्रत्ययस्य लवाद्यभावः । अथ द्विःपयोगीसिद्धत्वाहत्यादीनि निवर्तेरन् ।। नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ॥८।२ । ७ ॥ अन्तग्रहणं किमर्थम् । नलोपे ऽन्तग्रहणं पदाधिकारस्य विशेपणत्वात् ॥ १॥ नलोपे ऽन्तग्रहणं क्रियते । किं कारणम् | पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् । पदाधि- कारो विशेषणम् | कथम् । पदस्येति नैपा स्थानषष्ठी । का तर्हि । विशेषणपठी ।। अहो नलोपप्रतिषेधः ॥ २॥ अह्नो नलोपप्रतिषेधो वक्तव्यः | अहोभ्याम् अहोभिरिति ॥ स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः। न वक्तव्यः । रुरत्र वाधको भविष्यतिअसिद्धो रुस्तस्यासिद्धत्वानलोपः पामोति | अनवकाशो रुनलोपं याधिष्यते । सावकाशो रुः। कोऽवकाशः। अनन्त्यो ऽकारः । आचार्यप्रवृत्ति पयति नानन्त्यस्य रुर्भवतीति यदयमहन्ग्रहणं करोति || अहन्ग्रहणादिति चेत्संबुद्ध्यर्थ वचनम् ॥ ३॥ अहन्महणादिति चेत्संबुद्ध्यर्थमेतत्स्यात् । हेऽहरिति ॥ यहि रुत्वं शास्ति । एतदपि संबुद्ध्यर्थमेव स्यात् । हे दीर्घाहोना ॥ यत्तर्हि रूपरात्रिरथं- तरेषूपसंख्यानं करोति** तज्ज्ञापयत्याचार्यो नानन्त्यस्य रुर्भवतीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । न ह्यस्ति विशेषो रूपरात्रिरथंतरेवनन्त्यस्य रोः वारे वा ॥ न डिसंबुद्धयोः॥ ८।२।८ ॥ न डिसंबुद्ध्योरनुत्तरपदे ॥ १॥ न डिसंबुद्ध्योरनुत्तरपद इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । चर्मणि तिला अस्य धर्मतित इति | राजन्वृन्दारक राजवृन्दारकेति ॥ ८.१.१६१.१.१९:५२. +८.२.६८. भ६.१.६८; १.१.६२७८.२.६८. ६८.२.६१. ** ८.२.६८*. .

·पा०८,२.७.९.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ ३९५ वा नपुंसकानाम् ।। २॥ वा नपुंसकानामिति वक्तव्यम् । हे चर्म हे चर्मन् । हे वर्म हे वर्मन् ।। तत्तनुत्तरपद इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न ङिसंबुद्योरित्युच्यते न चात्र डिसंवुद्धी पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन* 1, न लुमता तस्मिन्निति। प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । न कचिन्डिोपेन लुप्यते सर्वत्र लुमतैव । यथैवेह भवति आर्द्र चर्मन् लोहिते चर्मनित्येवमिहापि स्यात् चर्मणि तिला अस्य चर्मतिल इति । तस्मादुपसंख्यानं कर्तव्यम् ।। एवं तर्हि उन्यर्थेन तावन्नार्थः । भत्वात्तु डी प्रतिषेधानर्थक्यम् ॥ ३॥ डौ प्रतिषेधोऽनर्थकः । किं कारणम् । भत्वात् । भसंज्ञात्र भविष्यति ॥ यदि तर्हि भसंज्ञान भवति रथंतरे सामन्नित्यत्राल्लोपोऽनः [६.४.१३४] इत्यल्लोपः प्रामोति । नैप दोपः । उक्तमुभयसंज्ञान्यपि च्छन्दांसि दृश्यन्ते तद्यथा स सुष्टुभा स ऋक्वता गणेन पदत्वात्कुत्वं भत्वाजश्त्वं न भवति । एवमिहापि पदत्वाद- लोपो न भत्वानलोपो न भविष्यति । तस्मानार्थो डिग्रहणेन । संवुद्ध्यर्थेन चापि नार्थः । कथम् | संबुद्ध्यन्तानामसमासः | राजवृन्दारकेति । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यं समासेन च यश्चैहार्थो वाक्येन गम्यते नासो जातुचित्समासेन गम्यते । अवयवसंवोधनं वाक्येन गम्यते समुदायसंबोधनं समासेन ॥ वा नपुंसकानामित्येतद्वक्तव्यमेव ॥ मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः ॥ ८।२।९॥ रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः॥८।२।४२ ॥ अनन्त्ययोरपि निष्टामतुपोरादेशः ।। १ ।। निष्टामतुपोरादेशो ऽनन्त्ययोरपीति वक्तव्यम् । भिनवन्तौ भिन्नवन्तः । वृक्षवन्तौ वृक्षवन्तः ।। न वक्तव्यम् । वचनान्द्रविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । भिनवान् छिन्नवान् । वृक्षवान् प्लक्षवान् ।। १.१.६२. १.१.१३. ++ ६१.४, १८,२०.

·। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०८.२.१. नार्मते प्रतिषेधः ।। २।। नामते प्रतिषेधो वक्तव्यः । नृमतो नार्मत इति ॥ उक्तं वा ॥ ३॥ किमुक्तम् । निष्ठामतुपोस्तावदुक्तं न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वादिति । नामते ऽप्युक्तं न वा बहिरङ्ग लक्षणत्वादिति ॥ संज्ञायाम् ॥ ८।२।११ ॥ आसन्दीवदष्ठीवञ्चक्रीवत्कशीवद्रुमण्वच्चर्मण्वती ॥ ८।२।१२॥ किमयमेकयोग आहोस्विन्नानायोगौ । किं चातः । यद्येकयोगोऽहीवती कपीवती अत्र न प्रामोति । अथ नानायोगाविक्षुमती द्रुमती अत्रापि प्रामोति । यथेच्छसि तथास्तु ॥ अस्तु तावदेकयोगः । कथमहीवती कपीवती । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति भवत्येवंजातीयकानां वत्वमिति यदयमन्तोऽवत्या ईवत्याः [६. १. २२०; २२१] इत्याह || अथवा पुनरस्तु नानायोगौ । ननु चोक्तभिक्षुमती द्रुमती अत्रापि पामोतीति । यवादिषु पाठः करिष्यते ॥ छन्दसीरः॥८॥२॥१५॥ छन्दसीर इत्युच्यते तत्र ते विश्वकर्माणं ते सप्तर्षिमन्तमित्यत्रापि प्रामोति । नैष दोपः । नैवं विज्ञायते छन्दसि इर इति । कथं तर्हि । छन्दसि ईर इति || एवमपि विपीमान् पतीमानित्यत्रापि पामोति । नैष दोषः। विहितविशेषणमीकारण- हणम् । ईकारान्ताद्यो विहित इति ॥ एवमपि सूर्य ते द्यावापृथिवीमन्तमित्यत्रापि पामोति । इह च न पामोति त्रिवतीर्याज्यानुवाक्या भवन्तीति ॥ एवं तर्हि परिग- णनं कर्तव्यम् । त्रिहर्यधिपत्यग्निरे । त्रिवतीर्याज्यानुवाक्या भवन्ति । त्रि । हरि । हरिवो मेदिनं त्वा । हरि । अधिपति । अधिपतिवतीर्जुहोति । अधिपति । अनि | चरुरमिवानिव । अग्नि | रे । आ रेवानेतु नो विश इति ॥ यदि तर्हि परिगणन 1८.३.१५*. 1८.२.९.

·पा ८.२.११-१६.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३९७ क्रियते सरस्वतीवान्भारतीवान् अपूपवान्दधिवांश्चरुरित्यत्र न प्रामोति । एवं तर्हि च्छन्दसीरो बहुलमिति वक्तव्यम् ॥ अनो नुट् ॥ ८.१२।१६ ॥ यदि पुनरयं नुट् पूर्वान्तः क्रियेत । अनो नुकि विनामरविधिप्रतिषेधः ॥ १ ॥ अनो नुकि सति विनामो विधेयः । अक्षण्वान् । पदान्तस्य नेति प्रतिषेधः प्रामोति । रुश्च प्रतिपेध्यः । सुपथिन्तरः । नश्छव्यप्रशान् [८. ३. ७.] इति रुः प्रामोति ।। अस्तु तर्हि परादिः । परादौ वत्वप्रतिषेधोऽवग्रहश्च ।। २ ।। यदि परादिवत्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । अक्षण्वान् । मादुपधायाश्च मतो? ऽयवादिभ्यः [८. २. ९] इति वत्वं प्रामोति । अवग्रहश्रानिष्टे देशे प्रामोति । अक्षण्वान् ।। अस्तु तर्हि पूर्वान्तः । ननु चोक्तमनो नुकि विनामरुविधिप्रतिषेध इति । भत्वात्सिद्दम् ॥ ३॥ भसंज्ञा वक्तव्या || यदि तर्हि भसंज्ञाल्लोपोऽनः [६. ४. १३४] इत्यसोपः प्रामोति। अनस्तु प्रकृतिभावे मतुग्रहणं छन्दसि ॥ ४ ॥ अनस्तु प्रकृतिभावे मतुव्यहणं छन्दसि वक्तव्यम् ॥ इह तर्हि सुपथिन्तरः ना- न्तस्य टिस्तद्धिते लुप्यत इति लोपः प्रामोति । धग्रहणं च ॥ ५॥ घग्रहणं च कर्तव्यम् ॥ तत्तहीदं वह वक्तव्यम् । नुग्वक्तव्यः । भसंज्ञा च वक्ताच्या । अनस्तु प्रकृ- तिभावे मतुग्रहणं छन्दसि वक्तव्यम् । घग्रहणं च कर्तव्यमिति | न कर्तव्यम् । यत्तावदुच्यते नुग्वक्तव्य इति नुक एप परिहारो भत्वालिमिनि | भसंजा वक्तव्यति ७.१.१६८.२.०. 1८.४.६०.

·३९८ । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८.२.१. क्रियते न्यास एयायस्मयादीनि च्छन्दसि [१.४.२०] इति । यदप्युच्यतेऽनस्तु प्रकृ- तिभाये मतुमहणं छन्दसि घग्रहणं च कर्तव्यमिति न कर्तव्यम् । उभयसंज्ञान्यपि हि च्छन्दांसि दृश्यन्ते | तद्यथा । स सुष्टुभा स ऋक्वता गणेन । पदत्वात्कुत्वं भत्वा- ज्जत्वं न भवति । एवमिहापि पदत्वादल्लोपटिलोपो न भत्यादिनामरुविधिप्रतिपेधी भविष्यतः । सिध्यति । सूत्र तर्हि भिद्यते ।। यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं परादौ वत्वप्रतिषेधो ऽवग्रहश्चेति । यत्तावदुच्यते वत्वप्रतिषेध इति निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्येवं न भविष्यति । यस्तर्हि निर्दिश्यते तस्य न प्रामोति । किं कारणम् नुटा व्यवहितत्वात् । असिद्धो नुट तस्यासिद्धत्वाद्भविष्यति । अवग्रहेऽपि न लक्षणेन पदकारा अनुवाः पदकारैर्नाम लक्षणमनुवर्त्यम् । यथालक्षणं पदं कर्तव्यम् ॥ नाद्धस्य ॥८।२।१७ ॥ ईद्रयिनः ॥ १ ॥ रथिन ईवक्तव्यः । रथीतरः ॥ भूरिदावस्तुत् ॥ २॥ भूरिदानस्तुवक्तव्यः । भूरिदावत्तरो जनः ।। कृपो रो लः ॥ ८।२।१८॥ कृपणादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । कृपणः कृपाणः कृपाटम् ।। वालमूललप्यलमङ्गुलीनां वा तो रमापद्यत इति वक्तव्यम् । अश्ववारः अश्व- वालः । मूलदेवः मूरदेवः । वरुणस्य लघुस्यदः वरुणस्य रघुस्यदः । अलं भकाय भरं भक्ताय । मुबाहुः स्वगुलिः सुबाहुः स्वगुरिः ।। संज्ञाछन्दसोवा कपिलकादीनामिति वक्तव्यम् । कपिरकः कपिलकः । ति: लिवरीकः तिल्विलीकः । रोमाणि लोमानि । पांमुलम् पांचरम् । कर्म कल्म | शुक्रः शुक्लः॥ .

·पा० ८. २. १७.२२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३९९ उपसर्गस्यायतौ ॥ ८।२।१९ ॥ कर किमिदमयतिग्रहणं रेफविशेषणम् | अयतिपरस्य रेफस्य लो भवति स चेदुपस- र्गस्य भवतीति । आहोस्विदुपसर्गविशेपणम् । अयतिपरस्योपसर्गस्य यो रेफस्तस्य लो भवतीति | कश्रात्र विशेषः । रेफस्यायताविति चेत्परेरुपसंख्यानम् ॥ १॥ रेफस्यायताविति चेत्परेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । पल्ययते । वचनानविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । प्लायते पलायते || अस्तु तर्युपसर्गविशेपणम् । उपसर्गस्येति चेदेकादेशेऽप्रसिद्धिः ॥२॥ उपसर्गस्येति चेदेकादेशे प्रसिद्धिर्भवति | प्लायते पलायते । एकादेशे कृते व्यप- वर्गाभावान प्रामोति । अन्तादिवन्नावेन व्यपवर्गः | उभयत आश्रये नान्तादिवत् । एवं तटंकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाव्यपवर्गः । प्रतिपिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावः पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदिति । दोपा एवैते तस्याः परिभापायास्तस्य दोपः संयोगादिलोपलत्वणत्वेन्विति ।। अथवा पुनरस्तु रेफविशेषणम् । ननु चोक्तं रेफस्यायताविति चेत्परेरुपसंख्या- नमिति । वचनाद्भविष्यति । ननु चोक्तमस्ति वचने प्रयोजनम् किम् प्लायते पलायत इति । अत्राप्यकारेण व्यवहितत्वान्न पामोति | एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवन्नावाव्यवधानमेव । प्रतिषिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावः पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदिति । दोपा एचैते तस्याः परिभाषायास्तस्य दोपः संयोगादिलोपलवणत्वेविति ॥ .. अचि विभापा ।।८।२। २१ ॥ णावुपसंख्यानं कर्तव्यम् । हापि यया स्यात् । निगार्यने निगान्यने । कि पुनः कारणं न सिध्यति | अनीत्युच्यते न नाबानादि पश्यामः । मन्ययनक्षगन । वर्णाश्रये नास्नि प्रत्ययलक्षगम् । एवं तदि स्थानियावानवियनि । प्रनिषिध्यनत्र स्थानिवद्भायः पूर्वत्रासिद्धे न स्यानिवदिति ।। अन उत्तरं पनि ।

·. || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ८. २. १. । गिरतेलवे गांवुक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् । तस्य दोषः संयोगांदिलोपतत्वगत्वेप्विति ॥ r परेश्च घाङ्कयोः ।।८।२।२२ ।। योगे चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा, स्यात् । परियोगः पलियोगः ॥ सङि लत्वसलोपसंयोगादिलोपकुत्त्वदीर्घत्वानि ॥ १॥ सडीति कृत्य लत्वसलोपसंयोगादिलोपकुत्वदीर्घत्वानि वक्तव्यानि ॥ किं प्रयोजनम् । प्रयोजनं गिरौ गिरः पयो धावति द्विष्टराम् दृषत्स्यानम् काष्ठशक्स्थाता क्रुश्चा धुर्य इति ॥२॥ गिरी गिर इत्यत्राचि विभाषा [ ८.२. २१] इति लत्वं प्रामोति सङीति वच- नान भवति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । उक्तमेतद्धातोः स्वरूपग्रहणे तत्सत्यये कार्य- विज्ञानासिद्धमिति ॥ पयो धावतीत्यत्र धि च [२९] इति सलोपः प्रामोति सडी- ति वचनान भवति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतद्धि सकारे सिचो लोप इति ॥ द्विष्टरामित्यत्र हस्वादङ्गात् [२७] इति सलोपः पामोति सडीति वच- नान भवति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अत्रापि सिच इत्येवानुवर्तिप्यते.॥ दृषत्स्थानमित्यत्र झलो झलि [२६] इति सलोपः प्रामोति सडीति वचनान्न भव- ति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अत्रापि सिच इत्येवानुवर्तिष्यते || काष्ठ शक्स्था- तेत्यत्र स्कोः संयोगाद्योरन्ते च [२९] इति ककारलोपः प्रामोति सडीति वचनान भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । काष्ठशगेव नास्ति कुतो यः काष्ठशकि तिष्ठेत् ।। क्रुञ्चेत्यत्र चोः कुः [३०] झलीति कुत्वं प्रामोति सडीति वचनान भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । निपातनादेतत्सिद्धम् । किं निपातनम् । ऋत्विग्दधृक्सग्दिगुष्णिगञ्जयुजिक्रुञ्चाम् [३.२.५९] इति ॥ धुर्य इत्यत्र हलि च [८.२.७७] इति दीर्घत्वं प्रामोति सडीति वचनान्न भवति ॥ एतदपि नास्ति प्रयो- जनम् । न भकुर्छराम् [७९] इति प्रतिषेधो भविष्यति । १.१.५८*. ८१.२५. +३.१.५-३.४ ७८. 10. २.११४. ५.४.१८.

·The Department of Public Instruction, Bomery.
THE
VYAKARANA-MANABHÄSHYA
OP
PATANJALI.
e
EDITED
F. KIELHORY, PH.D.,
PROETSSON OF SIXIKRIT IN TO CSITORSITT OF CÖTTINGEN ;
LATE PPGESTOP or ORIXIZI LIGCSGES DECOIX COLLEGT.
VOL. III., PART III.
[7-942"crir? musli, Act IIT. nf 1907,)
Bombas
GOVERNMENT CENTRAL ROOR DIPOT.
1595.

·PATANJALI'S
VYÂKARANA-MAHABHÂSHYA.
VOLUME III.

·The Department of Public Instruction, Bombay.
THE
VYÂKARANA-MAHÂBHÂSHYA
OF
PATANJALI.
EDITED
BY
F. KIELIIORN, PII. D.,
PROFESSOR OF SANSKRIT IX TIIE UNIVERSITY OF GÖTTIXGES;
LATE PROFESSOR OF ORIENTAL LANGUAGES, DECCAN COLLEGC.
VOLUME III.
[Registered under cct XXV. of 1867.]
BOMBAY:
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPOT,
1883.
(All rights reserred.)

·BONBAS. TAINTED AT TXE EDECATION SOCIETY'S PRESS, BYCOLLA

·DEDICATED
TO
DE. RAMKRISHNA GOPAL BHANDARKAR
AS
A TOKEN OF
ADMIRATION AND FRIENDLY REGARD. ,
t

·PREFACE. For this last volume of the text of the Vyakaraña-mahâbhâshya I have chiefly used the Devanagarî MSS. G A a E and B, mentioned in the prefaces of the preceding volumes. I have also compared the MSS. D and g, and for the Angâdhikâra, a modern MS. belonging to myself, but have generally given the readings of these MSS. only in difficult or doubtful cases. The Kaśmîr MS. K has been of hardly any use for this volume, because it ends abruptly at line 8 of pag. 7 of my text. Haradatta's Padamanjarî has been consulted to about the end of Adhyâya VII, where the I. O. MS. ends in the midst of the commentary on P. VII, 4, 93. To the end I have assiduously studied the commentaries of Kaiyața and Nagojíbhatta, without which my task would indeed have been hopeless; but even their help has not, I fear, always enabled me to give a correct text. There are some passages in this volume (as there are in the preceding ones), which I probably have misunderstood, or where the readings may be faulty in the MSS. known to me; and there are others, where something may have been either omitted or wrongly added in the MSS., or where my arrangement of the text may be liable to objection. Those who take an interest in the study of Indian grammar know, that in years of patient labour I have tried to fit myself for the task which I have undertaken ; they will appreciate not only the adyantagesalways gratefully remembered by me—which I have enjoyed in India, but also the difficulties I have had to contend with, and will, I feel sure, view with some indulgence such defects and shortcomings as cannot fail to be discovered in the edition of a work the interpretation of which has tried the strength of India's best scholars. As for myself, I intend, now that the most wearisome part of my work is done, and with such knowledge as I may have acquired during a careful study of the whole Mahâbhâshya, to subject every doubtful passage to a renewed 'examination, and I hope I ·8 U that by doing this and by the collation of additional MSS. I may succeed in making this edition more perfect than it is at present. * I take this opportunity of correcting and justifying my readings in three passages, which are considered of importance for fixing the date of the composition of the Mahabhåshya, and which have been the subject of an animated discussion that has lately been going on in India. In Vol. I, par 177,10, I have printed gsqfhahir, and have omitted the word चन्द्रामसभा which occurs after पुष्पमित्रसभा (or पुष्यमित्रसभा) in the two Kasmir MSS. k K, the Devanagari MSS. Cg B and in another Devanagari MS purchased for Government in 1881-32 and subsequently compared by me. My reason for giving only g591 THPTT was, that only this word is given by the MSS. GD (and A), the readings of which are generally preferable to those of the other MSS. But in arriving at this decision I lost sight of the fact, that sometimes the rejection of the readings of GAD and the adoption of those of the other MSS. is rendered necessary by reasons which are independent of the value that may be attached to the MSS. on general grounds, and that in this particular instance there are reasons, which should have made me follow the MSS k KCg B. For, on the one hand, it is the universal practice of the author of the Mahâbhâshya to give, where this as possible, at least two examples for each rule; and, on the other hand, the Kaáků Vșitti, which copies most of its examples from the Mahâbhâshya, does give the two examples YATETT (or K पुष्यमित्रसभा) चन्द्रगुप्तसभा In Vol. II, pag. 1 19,5 I have printed Shirari nant. At is the reading of the MISS GAa; the MSS. DK E have instead of it macht; B, on which generally little reliance can be placed, has heart, and this would probably hase been the reading of g, which here omits about a whole line; the MS. 99 of 1881-82 has afatili, altered to mafiei. In this case I was right in adopting the reading of the best MSS. G A a, the more so because that reading is supported by a marginal note in G, by the Kaśmir NIS. of the Kasika Vritti, by the Gararatnamahodadhi, and by Någojibhatta's gloss on P. VI, 3, 37. (See Indian Antiquary, VII, pag. 266). In Vol. II, pag. 429, 2 I have printed fata Fiat: feretro sta: Here the readings of the NISS. compared by me are as follows GAa E शिवः स्कंदो विशाख इति, K शिव. स्कन्द: विशाख इति; B शि स्कंदो विशाख इति; स्कंदो विशाख इति. From this statement it will appear that the first voru fera: is given by the best Dovanigari MSS. GA 1, by the independent Kaſmir MŚ K, and by the Devanagari MS. E. It is altogether omitted only in the MS. g, but this omission is of less importance even than it might otherwise be considered to be because a portion of the word is given by B, and because g and B, the least valuable Mşs, are (direct or indirect) copies of one and the same MS., which MS., as is suggested by B, may have con tained a portion of the ford f49. Besides, the reading it is supported by Kaijata's fantota, and by the Käsiki Vsita and Hemachandra's grammar, ܝ I ·I may have to . the reading Beta:, although I suspect that the passages 9. "I reserve for another occasion such remarks as offer on Kâtyâyana's Vârttikas, which it will now be somewhat easier to study as a separate and independent work, on the verses and fragments of verses which occur scattered throughout the Mahâbhâshya, and on Patanjali's own portion of the texts here published; and I intend to print in a separate number various Indices which are in preparation, and which it will be my endeavour to make as complete and useful as possible. Here I would only add a few words on some of the quotations from Vedic works found in the present volume. As in the preceding volumes, I have here also tried to verify every Vedic quotation, and I have generally succeeded in doing so; sometimes however, as e.g. on pag. 213, 13 RTÈ qua 7: and pag. 375, 6 and pag. 379, 8 27tYTU: HTTT: 594, this has been impossible, and as in these cases the MSS. often greatly differ from one another, the readings given by me may be wrong, and will have to be corrected. In other cases the readings of the MSS. of the Mahâbhâshya, sometimes supported by those of the Kâşikâ Vritti and by the authority of the commentators, have been retained, even though the published texts of Vedic works happened to suggest slightly different readings. I have thus on pag. 51, 22 printed कुरवोऽपराम्, on pag. 189, 9 किं स्विद्गर्भ, on pag. 208, I वसपावानः, and on pag. 398,19 & 20 4712, where it would have been easy to substitute the readings of Atharva-veda XIII, 1, 56 & 57, Rigveda X, 82, 5 Vâjasaneyi-samhita VI, 19, and Kig-veda I, 187, 7 करवोऽपरम्, कं विदर्भ, वसापावानः, and भक्षाय. I have similarly retained e.g. on pag. 2205 1.7, the reading thr-U: TEF and on pag. 398, 19 referred to are Atharva-veda X, 4, 7 TARA: 951 and III, 7, 1 CRUTET which both have FETT: before F. In giving in accordance with K) FIFE: for the finet of the Devanagari viss. I have merely followed the general principle of not observing the rules of Sandhl between different examples for the same rule; and that Fire: and FIFTIUT are two examples for one and the samc statement is proved by the compound FTSFerat in Vol. 111, pag. 148, 23 and pag. 370, 23, and by the way in which the examples for Puņini's rulc'. are given in the Kašika Vritti and by Hemachandra. On these grounds. I consider, my rcading Fir: F: Fra 10 bc correct.

·1 Io T5047.. In the case of these and similar quotations to which attention has been drawn under the Various Readings, and which will find their places in the index of quotations, the MSS, of the Mahâbhâshya and the commentators may be wrong. But there are other cases where it is certain that the texts known to Patanjali differed from the published texts; instances of this kind occur eg. on pag. 396, 15 and 18, where in the quotations from Atharvaveda XIX, 18, 7 and 5 Patanjali undoubtedly had Hafia-4 and द्यावापृथिवीमन्तम्, for the words सप्तऋषिवन्तम् and द्यावापृथिवीवन्तम् of the published text. The Mahâbhâshya may be said to be composed in the form of a series of dialogues, and there can be no doubt that its meaning is best brought out by oral discussion among scholars versed in the science of grammar. For this reason I have often regretted that I was obliged to prepare the greater portion of the text of this edition far away from those friendly Pandits, to whom I owe a deep debt of gratitude for all they have taught me; but most of all do I regret that I have not been able to discuss my difficulties with that Indian scholar who has contributed more than any other towards a right understanding of the Mahâbhâshya, and to whom I dedicate this volume as a small token of my sincere `admiration and friendly regard. F. KIELHORN. Göttingen, October 1885.

·पा०८. २. २२-२३.] । व्याकरणमहामाप्यम् ।। २०१ संयोगान्तस्य लोपः ॥ ८।२ । २३ ॥ M संयोगान्तस्य लोपे यणः प्रतिषेधः॥ १॥ संयोगान्तस्य लोपे यणः प्रतिषेधो वक्तव्यः । दध्यत्र मध्वत्रेति ॥ संयोगादिलोपे* च यणः प्रतिषेधो वक्तव्यः । काक्यर्थम् वास्यर्थम् ।। न वा झलो लोपात् ॥ २ ॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् । झलो लोपात् । झलो लोपः संयोगान्तलोपो वक्तव्यः । बहिरङ्गलक्षणत्वाहा ॥ ३ ॥ अथवा वहिरङ्गो यणादेशोऽन्तरङ्गने लोपोऽसिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे । संयोगान्तलोपे सग्रहणम् ॥ ४ ॥ संयोगान्तलोपे सग्रहणं कर्तव्यम् । संयोगान्तलोपः सस्य चेति वक्तव्यम् । इ- हापि यथा स्यात् । श्रेयान् भूयान् ज्यायान् !| किं पुनः कारणं न सिध्यति । परत्वाद्रुः प्रामोति । असिद्धो रुस्तस्यासिद्धत्वालोपो भविष्यति | न सिध्यति । किं कारणम् । रुविधानस्यानवकाशत्वात् ॥ ५ ॥ अनवकाशो रुर्लोपं वाधेत || सावकाशो रुः । कोऽवकाशः । पयः शिरः । ननु चात्रापि जश्त्वं प्रामोति । स यथैव रुर्जरत्वं वाधत एवं लोपमपि वाघेत । न वाधते । किं कारणम् । येन नाप्राप्ने तस्य वाथनं भवति न चाप्राप्ते जरत्वे रुरारभ्यते लोपे पुनः प्राप्ते चाप्राप्ते च ।। योगविभागात्सिद्दम् ॥ ६॥ अथवा योगविभागः करिप्यते । एवं वक्ष्यामि । संयोगान्तस्य लोपोगान् । संयोगान्तस्य लोपो भवत्यरात् । ततः संस्य | सस्य च लोपो भवति संयोगान्तस्य । किमर्थं पुनरिदमुच्यते | प्रतिपिद्धार्थ रुवाधनार्थ च || अथवा यदेतद्रात्सस्येति सग्रहणं तत्पुरस्तादपक्रक्ष्यते | संयोगान्तस्य लोपः । ततः सस्य | सस्य च संयोगान्नस्य लोपो । ८.२.६२. + ८.२.६६ ६८.२.२४. * ८.२.२९. 5131.III 20539 ·४०२ ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८. २. १. भवति । ततो रात् । रात्मस्व संयोगान्तस्य लोपो भवति || अथवा रात्सस्ये- त्यत्र संयोगान्तस्य लोप इत्येतदनुवार्तप्यते ।। धि च ॥८।२।२५ ॥ धि सकरि सिचो लोपः धि सकारे सिचो लोपो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । चकाद्वीति प्रयोजनम् । इह मा भूत् | काद्धि पलितं शिरः || यदि तर्हि सिवो लोप इत्युच्यत आशाध्यं तु कयं ते स्यात् आशाध्यमित्यत्र न पामोति ॥ जश्त्वं सस्य भविष्यति ॥ १ ॥ गरत्वमत्र सकारस्य भविष्यति ।। सर्वत्र प्रसिद्ध स्यात् सर्वत्रैव जरत्येन सिद्धं स्यात् । इहापि आयध्वम् अरन्ध्वमिति जश्त्येनैव सिद्धम्।। शुनिश्चापि न भिद्यते। अतिकृतथापि न कधि दो भवति ।। मुख्शा न मूर्धन्पे ग्रहणम् सवायमप्यर्य इणः पीध्यंलुट्टिां घोङ्गात् [८. ३. ७८] इत्यत्र लुहण न कर्नय्यम् । इटापि अन्योदुम् अग्नोमिनि पत्वे सिनो धस्य दुवे च कृने जन सिद्धम् ॥ सेटि दुप्पनि ॥ २॥ सेष्टि दोषो भानि: । इदमेय न स्यात् अतविद्यम् इदं न स्यान् अलयिष मिति । नरमामियो पर पार्नव्यम् ।। यदि गरि सिगो परणं क्रियते + .

·पा० ८. २. २५-३२.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। १०३ घसिमस्योन सिध्येनु घसिमस्योन सिध्यति | सन्धिश्च मे सपीतिश्च मे बन्धा ते हरी धाना इत्यत्र न पामोति ॥ तस्मात्सिग्रहणं न तत् । तस्माद्धि चेत्यत्र सिचो ग्रहणं न कर्तव्यम् । कथं चकाद्धि पलितं शिर इति | एवं तर्हि सिग्रहणं कर्तव्यम् । कथं सन्धिश्च मे सपीतिश्च मे वधां ते हरी धाना इति । इह तावत्सन्धिरिति नैतदसे रूपम् । किं तर्हि । सबेरेतपम् । वश्यां ते हरी धाना इति नैतनसे रूपम् । किं तर्हि | बन्धेरेतद्रूपम् ।। छान्दसो वर्णलोपो वा यथेप्कारमध्वरे ॥ ३ ॥ अथवा छान्दसो वर्णलोपो भविष्यति यथेप्कारमध्वरे । तद्यथा । तुभ्येदमग्ने । तुभ्यमिदमन इति प्राप्ते | आम्बानां चरुः । नाम्बानां चरुरिति प्राप्ने । आव्याधिनी- रुगणाः । आव्याधिनीः सुगणा इति प्राप्ने | इप्कारमध्वरस्य । निष्कर्तारमिति प्राप्ते । शिवा उद्रस्य भेपजी | शिवा रुद्रस्य भेषजीति प्राप्ते ।। तस्मात्सिज्जहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । यदेतद्रात्सस्य [८. २. २४] इति सकार ग्रहणं तत्सिचो ग्रहणं वि- ज्ञास्यते । कथम् । रात्सस्येत्युच्यते न चान्यो रेफात्परः सकारोऽस्त्यन्यदतः सिचः । ननु चायमस्ति मातुः पितुरिति । तस्मात्सिचो ग्रहणं कर्तव्यम् || न कर्तव्यम् | कस्मान भवति चकाद्धि पलितं शिर इति । इष्टमेवैतत्संगृहीतम् । चकाधीत्येव भवितव्यम् ॥ धि सकारे सिचो लोपश्चकाद्वीति प्रयोजनम् । आशाध्य तु कथं ते स्याउजस्व सस्य भविष्यति ।। १ ॥ सर्वत्रैवं प्रसिद्धं स्याच्श्रुतिश्चापि न भिद्यते । लुब्श्चापि न मूर्धन्ये ग्रहणं सेटि दुप्यति ।। २ ॥ घसिमस्योर्न सिध्येच तस्यात्सिग्रहणं न तत् । छान्दसो वर्णलोपो वा यथेष्कारमध्वरे ।। ३ ।। . दादेर्धातोर्घः ॥ ८।२।३२ ॥ इह दोग्धा दोग्धुमिति घत्वस्यासिद्धत्वाडलं! प्रामोति । नैष दोप: । उक्तमेत- * २. ४.३९, ६, ४. १००८. २.२६, +६.४.२००८, २.२६, * ८.२.६१.

·१०४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८. २. १ दपवादो वचनप्रामाण्यादिति ॥ अथवैवं वक्ष्यामि । हो दो ऽदादेः । हो ढो भवत्य- दादेः । ततो धातोर्घ इति । दादेरित्यनुवर्तते नेति निवृत्तम् ॥ दादेरित्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति | अधोक् | क्क तर्हि स्यात् । मा स्म धोक् । नैप दोपः । धातोरिति नैपा दादिसमानाधिकरणा पष्ठी । दादेर्धातोरिति | का तर्हि । अवयवयोगैषा पष्ठी | धातोर्यो दादिरवयव इति ।। सा चावश्यमवयवयोगा पष्ठी विज्ञेयोत्तरार्था । किं प्रयोजनम् । एकाचो बशो भप्झपन्तस्य स्योः [८.२.३७] इतीहापि यथा स्यात् । गर्दभयतेरप्रत्ययो गर्धविति ।। यद्यवयवयोगा षष्ठी दोग्धा दोग्धुमित्यत्र न पामोति । एषोऽपि व्यपदोशवद्भावेन धातोर्दादिरवयवो भवति ।। हग्रहोभन्छन्दसि हस्य ॥ १॥ हग्रहोश्छन्दसि हस्य भत्वं वक्तव्यम् । गर्दभेन संभरति । मरुदस्य प्रभीना | सामिधेन्यो जझिरे । उदाभं च निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीवृधन् । दधस्तथोश्च ॥ ८।२।३८ ॥ किमर्थधकारः | स्वोरिल्येनदनुकृप्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धं स्वोः पूर्वेणैव । न सिध्यति । किं कारणम् । अवशादित्वात् । ननु च जश्त्वे कृते वशादिः । असिद्धं जश्त्वं तस्यासिद्धत्वान बशादिः । एवं तर्हि सिद्धकाण्डे पठितमभ्यासजश्त्वचर्त्यमेत्त्वतुकोरिति । एत्त्वतुकोहिणं न करिप्यते । अभ्यासज- त्वचर्य सिद्धमित्येव | एवमप्यझपन्तत्वान्न पामोति | लोपे। कृते झपन्तः । स्थानिवद्भावान झपन्तः ॥ अत उत्तरं पठति । दधस्तथोरनुकर्पणानर्थक्यं स्यानिवत्यतिपेधात् ॥ १ ॥ दधस्तयोरनुकर्षणमनर्थकम् । किं कारणम् | स्थानिवसनिपेधात् । प्रतिषिध्यतेत्र स्थानियद्भावः पूर्वत्रासिद्धे न स्थानियदिति** || स चावश्यं प्रतिषेध आश्रयितव्यः । इतरथा ह्यलोपे प्रतिषेधः ॥२॥ यो हि मन्यते ऽनुकर्षणसामर्थ्यान्मेव भयत्यलोपे तेन प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात् । दधानि दधासि ॥ 1 ८.२.३० ६६.४.१९२० ६८.२...

·पा० ८.२,३८-४०.] || व्याकरणयहाभाप्यम् ॥ २०५ तथोवापि ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । झलि झपन्तस्येत्युच्यते तथोत्रायं झलि झपन्तो भवति नान्यत्र ।। अयाप्येतनास्ति पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदित्येवमपि नैवार्थोऽनुकर्षणार्थेन चका- रेण नापि तयोर्ग्रहणेन | आनन्तर्यमिहाश्रीयते झलि झपन्तस्येति । कचिच्च संनिपा- तकृतमानन्तर्य शास्त्रकृतमनानन्तयं वचिन्नैव संनिपातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । लोपे संनिपातकृतमानन्तर्य शास्त्रकृतमनानन्तर्यमलोपे नैव संनिपातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । यत्र कुतश्विदेवानन्तयं तदाश्रयिष्यामः ॥ अपस्तथोर्धीऽधः ॥ ८ ।२।४० ॥ अध इति किमर्थम् । धत्तः धत्यः || अब इति शक्यमकर्तुम् | कस्मान्न भवति धत्तः धत्य इति | जश्त्वे योगविभागः करिप्यते । इदमस्ति दधस्तथोश्च [८.२.३८] इति । ततो वक्ष्यामि झलां जशः । झलां जशो भवन्ति दधस्तथोः । ततोऽन्ते । अन्ते च झलां जशो भवन्तीति । तत्र जश्त्वे कृतेऽझपन्तत्वान भविष्यति ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये ऽष्टमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ * ८.२.३९.

·४०६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ८.२, २. रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ॥ ८।२। ४२ ॥ रदाभ्यामिति किमर्थम् । चरितम् मुदितम् । ननु च रदाभ्यामित्युच्यमाने ऽप्यत्र प्रामोति । अत्रापि रेफदकाराभ्यां परा निष्ठा । न रेफदकाराभ्यां निठा विशेष्यते । किं तर्हि । नकारो विशेष्यते । रेफदकाराभ्यामुत्तरस्य तकारस्य नो भवति स चेन्निष्टाया इति ॥ अथ पूर्वग्रहणं किमर्थम् । निष्ठादेशे पूर्वग्रहणं परस्यादेशमतिपेधार्थम् ॥ २॥ निष्ठादेशे पूर्यग्रहणं क्रियते परस्यादेशो मा भूदिति | भिन्नवद्भ्याम् भिन्नवद्भिः ॥ पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि परस्य ॥२॥ पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि परस्येति* परस्य प्रामोति ।। बृद्धिनिमित्तात्प्रतिपेधः ॥ ३॥ वृद्धिनिमित्तामतिपेधेो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । प्रयोजनं कार्तिक्षतिफोल्लयः ॥ ४॥ कातिरिति वृद्धी कृतायां रदाभ्यामिति नत्वं मानोति । तिरिनि वृद्धी कृताया क्षियो दीर्घात् [८.२.४६] इति नत्यं प्रामोति । फोल्लिरिति वृद्धाकृतायामुदुपध- स्वसंनियोगेन लत्यमुच्यमानं न पामोति ॥ अयोच्यमानेऽपि प्रतिषेधे वृद्धिनिमित्ता- दिनि कयमिदं विज्ञायते । वृद्धिरेव निमित्तं वृद्धिनिमित्तम् वृद्धिनिमित्तादिनि । आहोस्विदृििनमित्तमस्य सोऽयं वृद्धिनिमित्तः वृद्धिनिमित्तादिति । किं चानः । यदि विज्ञायते वृद्धिरेय निमित्तं वृद्धिनिमित्तम् वृद्धिनिमित्तादिनि सैनिः संगृहीतः कातिरमगृहीनः । अय विज्ञायते वृद्धिनिमित्तमस्य सोऽयं वृद्धिनिमित्तः वृद्धि- निमित्तादिति कार्तिः संगृहीनः क्षनिरसंगृहीतः । उभयथा च फोप्सिरसंगृहीतः । ययेसि तयास्नु । अस्तु तावदृदिरेय निमित्त वृद्धिनिमित्तम् वृद्धिनिमित्तादिनि । ननु नोक्न सनि: संगृलीनः कार्निरमंगृहीत इति । कार्निभ संगृहीतः । कयम् । गृद्धिर्भवति गुणो भयनीति रेफगिरा गुणद्धिर्मशको भिनिर्वनने । अथवा पुनरस्तु 1.१.१५.१११०.

·पा०८. २. ४२-४६.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ १०७ वृद्रिनिमित्तमस्य सोऽयं वृद्धिनिमित्तः वृद्धिनिमित्तादिति । ननु चोकं कार्तिः संगृ- हीनः क्षैतिरसंगृहीत इति । क्षेतिध संगृहीतः । कथम् । यत्तदृद्धिशाखं तस्मिन्वृद्धि- शब्दो वर्तते || स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।। ५ ।। न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । बहिरङ्ग लक्षणत्वात् । वहिरङ्गा वृद्धिः । अन्तरङ्गं नत्वम् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । एवं च कृत्वा लत्वमपि सिद्धं भ- वति फोटिरिति ।। लादिभ्यः ॥ ८।२।४४ ॥ ऋकारल्वादिभ्यः क्तिनिष्टावत् ॥ १ ।। ऋकारल्वादिभ्यः क्तिनिष्टावद्भवतीति वक्तव्यम् । कीणिः गीणिः । लूनिः धूनिः ।। दुग्बोर्दीश्च ॥ २॥ दुग्वोर्दीर्वश्चेति वक्तव्यम् । आदूनः विगूनः ।। पूजो विनाशे ॥ ३॥ पूजो विनाश इति वक्तव्यम् । पूना यवाः । विनाश इति किमर्थम् । पूर्त धान्यम् ॥ सिनोते सकर्मकर्तृकस्य ॥ ४ ॥ सिनोते सकर्मकर्तृकस्येति वक्तव्यम् । सिनो ग्रासः । ग्रासकर्मकर्तृकस्येति किमर्थम् । सिता पाशेन शूकरी॥ क्षियो दीर्घात् ॥ ८।२। ४६ ॥ दीर्घादिति किमर्थम् । अक्षितमसि मा मे क्षेष्टाः ॥ दीर्घादिति शक्यमकर्तुम् । कस्मान्न भवति अक्षितमसि मा मे क्षेष्ठा इति । निर्देशादेवेदमभिव्यक्तं दीर्घस्य ग्रहणमिति । यदि हस्वस्य ग्रहणं स्यात्क्षरित्येव ब्रूयात् ॥ नात्र निर्देशः प्रमाणं . + ६.१.६०. * ०.२. १२० १२४.

·१०८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८. २. २. शक्यं कर्तुम् । यथैवात्रापाप्मा विभक्तिरेवमियडादेशोऽपि । नात्राप्रामा विभक्तिः । सिद्धात्र विभक्तिः प्रातिपदिकादिति । कथं प्रातिपदिकसंजा । अर्थवत्लातिपदिक- मितिः । ननु चाधातुरिति प्रतिषेधः प्रामोति । नैष धातुर्धातोरेपोऽनुकरणः । यद्य- नुकरण इयडादेशो न पामोति । प्रकृतिवदनुकरणं भवतीत्येवमियडादेशो भविप्यति । यदि प्रकृतिवदनुकरणं भवतीत्युच्यते स्वाद्युत्पत्तिन प्रामोति । एवं तातिदेशिकानां स्वाश्रयाण्यपि न निवर्तन्ते ॥ अथाप्येतनास्त्यातिदेशिकानां स्वाश्रयाण्यपि न निव- नन्त इत्येवमपि न दोपः । अवश्यमत्र सर्वतो नैर्देशिकी विभक्तिर्वक्तव्या | त- द्यथा । नेविंशः [१.३.१७] परिव्यवेभ्यः क्रियः [१८] विपराभ्यां जेः [१९] इति ॥ अथाप्येतनास्ति प्रकृतिवदनुकरणं भवतीत्येवमपि न दोषः । धातोरजादौ यद्रूपं तदनुक्रियते ॥ अञ्चोऽनपादाने ॥ ८।२।४८॥ अञ्चनवे व्यक्तप्रतिषेधः ॥ १ ॥ भच्चेनत्वे व्यक्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । व्यक्तमनृतं कथयतीति ।। अजिविज्ञानासिद्धम् ॥ २॥ नेतदच्चे रूपम् । अञ्जेरेनद्रूपम् ॥ अञ्चत्यर्थो वै गम्यते । कः पुनरञ्चत्यर्थः । अञ्चतिः प्रकाशने वर्तते । अञ्चितं गच्छति । प्रकाशयत्यात्मानमिति गम्यते | न वै लोके इञ्चित गच्छतीति प्रकाशनं गम्यते । किं तार्ह | समाधानं गम्यते । समा- हितो भूत्वा गच्छतीति । एवं तबच्चतेरकोऽङ्कन्ध प्रकाशनम् । भङ्किता गाव इत्यु च्यते ऽन्याभ्यो गोभ्यः प्रकाश्यन्ते ।। अञ्चत्यर्थ इति चेद स्तदर्यत्वात्सिद्धम् ॥ ३॥ अञ्चत्यर्थ इति चेदन्जिरप्यञ्चत्यर्थ वर्तते । कयं पुनरन्यो नामान्यस्यार्थे वर्तते । कथमनिरञ्चत्यर्थे धर्तते । अनेकार्था अपि पातयो भवन्ति । अस्ति पुनः ऋषि- दन्यत्राप्यनिरञ्चत्ययें वर्तते । अस्तीत्यार । अनेरञ्जनमञ्जनं च प्रकाशनम् । अरे पक्षिणी इत्युच्यते यत्तत्सितं चासितं चैतत्प्रकाशयति । नया र्व्यञ्जनं व्यञ्जनं न ११.२.४५.

·पा० ८. २. १८.५५ || व्याकरणमहामाप्यम् ।।
प्रकाशनम् । यत्ततन्नेहेन मधुरेश च जजीकृतानामिन्द्रियाणां स्वस्निनात्मनि व्यवस्था-
पनं स रागस्तव्यसनम् । अन्वयं खल्बपि निर्वचनम् | व्यज्यतेऽनेनेति व्यञ्जनमिति ।।
निर्वाणोऽवाते ।।८।२ । ५० ।।
अवाताभिधाने ।। १ ॥
अवाताभिधान इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । निर्वाणोऽग्निर्वातेन । नि-
बाणः प्रदीपो यानेनेति ||
अनुपसर्गात्फुल्लक्षीवकृशोल्लाघाः ।।८।२।५५ ॥
अनुपसर्गादित्युच्चने तत्रेदं न सिध्यति परिकृशामिति ।
कृशः क एप विहिन दगुपधान्
नैननिटान्नम् । किं तर्हि । कृश पय गुपयाको विहितः ।।
स्वरे हि दोषो भवति परिकृशे ।
नेवं वास्यम् । इह हि परिकृश इति स्वरे दोषः स्यात् । अन्तस्यायवक्ता-
जवित्र कागाम् [६. २. १४३, १४४] इत्येप स्वरः प्रसज्येत ॥
पदन्य लोपो विहित इति मनम्
एवं तर्हि पदस्य लोपो द्रष्टव्यः । पर्यागतः कार्यन परिकृशः ॥
जगत्यनूना भवति हि सचिरा ।।
फलेलत्व उत्पूर्वस्योपसंख्यानम् ।। १ ।।
फलेलत्व मृत्यूर्वस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । उकुल्लोऽनृतं कथयति ।।
अत्यल्पमिदमुच्यत उत्पूर्वादिति । उकुलसंकुल्लयोरिति वक्तव्यम् । उत्फुल्तः
संफुल्लः॥
कृशेः क एप विहित इगुपधा-
स्वरे हि दोषो भवति परिकृशे ।
पदस्य लोपो विहित इति मनं
जगत्यनूना भवति हि रुचिरा ।।
52 31.III

·४१० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। • [म० ८. २. २. नुदविदोन्दत्राघाहीभ्योऽन्यतरस्याम् ॥ ८।२।५६ ॥ किमयं विधिराहोस्वित्सतिषेधः किं चातः । यदि तावद्विधिनकारमहणं कर्त- व्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः [४२] इति । तदा अनेकेन निपातनेन व्यवच्छिन्नं न शक्यमनुवर्तयितुम् । अथ प्रतिषेधो हीग्रहणमनर्थकं न ह्येतस्मादिधिरस्ति ॥ यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु नावद्विधिः । ननु चोक्तं नकारग्रहणं कर्तव्यम् न कर्तव्यम् प्रकृतमनुवर्तते क प्रकृतम् रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च द इति तदा अनेकेन निपातनेन व्यवच्छिन्नं न शक्य- मनुवर्तयितुमिति | संबन्धमनुवर्तिष्यते । अथवा क्रियते न्यास एव । दिनकारको निर्देशः । नुदविदोन्दत्रामाहीभ्योऽन्यतरस्यां च ध्याख्यापृमूर्छिमदाम् [२७] इति ॥ अथवा पुनरस्तु प्रतिषेधः । ननु चोक्तं हीमहणमनर्थकं न ह्येतस्माद्विधिरस्तीति । नानर्थकम् । एतदेव ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येतस्माद्विधिरिति यदयं हीग्रहणं करोति।। वित्तो भोगप्रत्यययोः ।।८।२। ५८॥ बहब इमे विदयः पद्यन्ते । तत्र न ज्ञायते कस्य नित्यं नत्वं कस्य विभाषा कस्य प्रतिपेधः कस्योडिति । अत उत्तर पठति । यस्य विदेशको तपरत्वे तनवचने तद वाप्रतिषेधौ । अविकरणस्य विभाषा शविकरणस्य प्रतिषेधः ॥ श्यन्विकरणान्नविधिश्किदितुल्यः श्यन्विकरणाद्विदेर्नविधिश्छिदिना तुल्यः ॥ लुम्विकरणो वलि पर्यवपन्नः।। लुग्यिकरणो विदिर्वलादौ पर्यवपनः ।। एष एवार्थः । ययोर्विद्योः अशावुक्तो तयोर्नत्वस्य वानी ! ययोस्तु श्यसको ताभ्यां छिदिवचेट्स इप्यते ॥ अपर आह । २८.२.५६. + ·४२१ पा० ८. २. ५६.६८.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ वेत्तेस्तु विदितो निष्ठा विद्यतेविन्न इप्यते | विन्तर्विनध वित्तश्च वित्तो भोगेषु विन्दतेः ॥ मित्तं शकलम् ॥ ८।२।५९ ॥ भित्तं शकलमित्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति भित्तं भिन्नमिति । नैष दोपः । सर्व- त्रैवात्र भिदिविदारणसामान्ये वर्तते तत्रावश्यं विशेपार्थिना विशेपोऽनुप्रयोक्तव्यः । भिन्नम् किम् भित्तमिति || तत्वमभिधायकं चेच्छकलस्यानर्थकः प्रयोगः स्यात् । शकलेन चाप्यभिहिते न भवति तत्वं निगमयामः ।। किन्प्रत्ययस्य कुः ॥ ८।२।६२ ।। प्रत्ययग्रहणं किमर्थं न विनः कुरित्येवोच्येत । क्विनः कुरितीयत्युच्यमाने व- कारस्यैव कुत्वं प्रसज्येत । ननु च लोपे कृते न भविष्यति । अनवकाशं कुत्वं लोपं वाधेत | सावकाशं कुत्वम् | कोऽवकाशः । अनन्त्यः । कथं पुनः सत्य- न्त्येऽनन्त्यस्य कुत्वं स्यात् । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति नान्त्यस्य कुत्वं भवतीति यदयं किनः कुरिति कवर्गनिर्देशं करोति । इतरथा हि तद्गुणमेवायं निर्दिशेत् ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं येभ्यः क्विन्प्रत्ययो विधीयते नेपामन्यप्रत्ययान्तानामपि पदान्ते कुत्वं यथा स्यात् | मा नो अस्राक् | मा नो अद्राक् ॥ क्विनः कुरिति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणं कृतम् । किन्प्रत्ययस्य सर्वत्र पदान्ते कुत्वमिप्यते ।। अहन् ।। ८।२ । ६८ ॥ रुविधावलो रूपरात्रिरथंतरेषुपसंख्यानम् ॥ १ ॥ रुविधावह्नो रूपरात्रिरथंतरेयूपसंख्यानं कर्तव्यम् । अहोरूपम् अहोरात्रः अहो रथंतरं साम || * ६. १. ६७. ३. २. ५२, ६०.

·४१२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [ म०८, २.२ रोऽसुपि ॥ ८।२।६९ ॥ असुपि रादेश उपसर्जनसमासे प्रतिषेधोऽलुकि ।। १॥ असुपि रादेश उपसर्जनसमासे ऽलुकि प्रतिषेधो वक्तव्यः । दीर्घाहा निदाय इति ॥ सिद्धं तु सुपि प्रतिषेधात् ।। २॥ सिद्धमेतत् | कथम् । भूपि प्रतिषेधात् । प्रसज्यायं प्रतिषेधः मुपि नेति ।। इहापि तर्हि न पामोति । अहर्ददानि | अहर्भुङ्ग इति । लुकि चोक्तम् ॥ ३॥ किमुक्तम् । अह्नो रविधी लुमता लुमे प्रत्ययलक्षणं न भवतीति । - अम्मरुधरवरित्युभयथा छन्दसि ।।८।२ । ७० ॥ छन्दसि भाषायां च प्रचेतसो राजन्युपसंख्यानम् ।। १ ॥ छन्दसि भाषायां च प्रचेतसो राजन्युपसंख्यानं कर्तव्यम् | प्रचेतो राजन् । प्रचेता राजन् ॥ अहरादीनां पत्यादिपूपसंख्यानं कर्तव्यम् । अहपतिः अहःपतिः । अहर्पुत्रः अहःपुत्रः । गीर्पतिः गी:पतिः ।। वसुसंसुधंस्खनडुहां दः॥ ८।२ । ७२ ।। इह कस्मान भवति | पपिवान् तस्थिवानिति | सस्येति वर्तते । एवमप्यत्र पामोति । लोपे कृते न भविष्यति । अनवकाश दत्वं लोपं वाधेत | सावकाश दत्यम् । कोऽवकाशः। पपिवद्भ्याम् पपिवद्भिरिति । अत्रापि रुः प्रामोति । तद्यथैव रु बाधत एवं लोपमपि वाधेत । न वाधते | किं कारणम् । येन नापाप्ने तस्य याधनं भवति न चाप्राप्ने रौ दत्यमारभ्यते लोपे पुनः प्राप्ने चाप्राप्ने च ॥ यदि तर्हि . ६.१.६८,११६२. +१.१.६३* १.२३. ८२ २३. १८.३, १४, ६.३, १११. .

·पा० ८. २. ६९-७८.] || व्याकरणमहामाप्यम् ॥ ૧૩ 1 सस्येति वर्तते अनडुझ्याम् अनडुद्भिरित्यत्र न प्रामोति । वचनादनडुहि भविष्यति ।। यद्येवम् अनहो दत्वे नकारप्रतिषेधः ॥ १ ॥ अनहो दवे नकारस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः | अनड्वान् ।। सिद्धं तु प्रतिपदविधानान्नुमः ।। २ ।। सिद्धमेतत् | कथम् | नुमः प्रतिपदविधानसामर्थ्याहत्वं न भविष्यति । यदि ताई यद्यदनदुहः प्राप्तं तत्तनुमः प्रतिपदविधानसामर्थ्याहाव्यते रुत्वमपि न प्रामोति । अनवांस्तवेति । नेप दोपः । यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासो वाध्यते | दत्वं च प्रति नुमः प्रतिपदविधिरनर्थको रोः पुन- निमित्तमेव ॥ । उपधायां च ।।८।२ । ७८ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न हलीत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । धातोरिति तत्र वर्तते तत्र रेफवकाराभ्यां धातुविशेष्यते । रेफवकारान्तस्य धातोरिति । किं पुन: कारणं पूर्वस्मिन्योगेश रेफवकाराभ्यां धातुर्विशेप्यते । इह मा भूत् । अग्निर्वायुरिति || एवं तर्हि पूर्वस्मिन्योगे यद्धानुग्रहणं तदुत्तरत्न निवृत्तम् । एवमपि कुर्कुरः मुर्मुर इत्यत्रापि प्रामति || एवं तनुवर्तते तत्र धातुग्रहणं न तु रेफवकाराभ्यां धातुर्विशे- प्यते । किं तर्हि । इग्विशेप्यते । रेफवकारान्तस्येको धातोरिति || एवमपि कुर्कुरी- यति मुर्मुरीयतीत्यत्र प्रामोति । तस्माद्धातुरेव विशेप्यो धाता च विशेप्यमाण उप- धायां चेति वक्तव्यम् ॥ उपधादीर्घत्वेभ्यासजित्रिचतुर्णा प्रतिपेधः ॥ १॥ उपधादीर्घत्वेऽभ्यासजित्रिचतुर्णी प्रतिषेधो वक्तव्यः। रिर्यतुः रिर्युः । संविव्यतुः संविव्युः । जित्रिः । चतुर्यिता चर्यितुम् ॥ उणादिप्रतिषेधश्च ॥ २॥ उणादीनां च प्रतिषेधो वक्तव्यः । किर्योः गिरिति ॥ *.७, १.८२. ६८.२. ७४. + ८.३.७. 1 ८.२.१७ प८.२. ७६ ·४१४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८. २. २. अभ्यासपतिपेधस्तावन्न वक्तव्यः । हलीत्युच्यते न चात्र हलादि पश्यामः । यणादेशे कृते प्रामोति । स्थानिवद्भावान भविष्यति । प्रतिषिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावो दीर्घविधि प्रति न स्थानिवदिति । नैपोस्ति प्रतिषेधः । उक्तमेतत्प्रतिषेधे स्वरदीर्घ- यलोपेषु लोपाजादेश इति। || जिविप्रतिषेधश्च न वक्तव्यः । उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि || चर्यिता चतुर्यिनुमिनि मुपि नेति वर्तते । यद्येवं गीाम् गीर्भिरित्य- प्रसिद्धिः । न सुपो विभक्तिविपरिणामागीाम् गीर्भिरित्यदोषः ।। उणादिप्रतिषेधो वक्तव्य इति परिहृतमेतदुणादयो ऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीति ।। अदसोऽसेर्दादु दो मः॥ ८।२।८०॥ अदसोऽनोलेः ॥ १॥ अदसोऽनोलेरिति वक्तव्यम् । किमिदमनोलेरिति । अनोकारस्यासकार स्यारे- फकस्येति । अनोकारस्य । अदोत्र । असकारस्य । अदस्यति । अरेफकस्य । भदः ॥ ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । अविभक्तिको निर्देशः । अदस् ओ इति । ओकारात्परः प्रतिषेधः पूर्वभूतः | ततः सकारः । ततो रेफ इति ।। अथवा नैवं विज्ञायते अदसोऽतकारस्येति । कथं तर्हि । अका- रोऽस्य सकारस्य । सोऽयमसिः असेरिति । यद्येवममुमुयडिति न सिध्यति अद- व्यड्डिति प्रामोति । भर । अदमुपड्डिति भवितव्यमनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य कार्य भवतीति ॥ अदसोऽद्रेः पृथड्डत्व त्वं केचिदिच्छन्ति लत्ववत् । केचिदन्त्यसदेशस्य नेत्येके ऽसेहि दृश्यते । तत्र पदाधिकारादपदान्तस्याप्राप्तिः ॥ २॥ तत्र पदाधिकारादपदान्तस्य न पामोति । | अमुया अमुयोरिति । सिद्धं तु सकारप्रतिषेधात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । सकारप्रनिषेधात्! यदयमसेरिति प्रतिपेधं शास्ति तज्ज्ञा- पयत्याचार्योऽपदान्तस्यापि भवतीति ।। + १.१.५८*. 1८.२.६६८.३.१६. SS८.२.१८ ..... ६८.२. १६. ++ .२.१०२. ८.१.१६.

·पा० ८, २. ८०-८२.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। २१५ अथ दाहणं किमर्थम् । दाहणमन्न्यप्रतिषेधार्थम् ॥ ४ ॥ दाहणं क्रियतेऽन्त्यप्रतिषेधार्थम् | अलोऽन्त्यस्य मा भूदिति । अमुया अमु- योरिति || एत ईह्हुवचने ।। ८।२ । ८१ ॥ ईत्वं बहुवचनान्तस्य ॥ १ ॥ ईत्त्वं बहुवचनान्तस्येति वक्तव्यम् । वहुवचन इतीयत्युच्यमान इहैव स्यात् । अमीभिः अमीषु । इह न स्यात् । अमी अत्र | अमी आसते || तत्तर्हि वक्त- व्यम् । न वक्तव्यम् | नेदं पारिभाषिकस्य बहुवचनस्य ग्रहणम् । किं तर्हि । अन्वर्थग्रहणमेतत् । वहूनामर्थानां वचनं बहुवचनम् बहुवचन इति ॥ वाक्यस्य टेः पुत उदात्तः ॥ ८।२।८२ ॥ वाक्याधिकारः किमर्थः । वाक्याधिकारः पदनिवृत्त्यर्थः ॥ १॥ वाक्याधिकारः क्रियते पदनिवृत्त्यर्थः । पदाधिकारोनिवर्त्यते ॥ न हि काको वाश्यत इत्यधिकारा निवर्तन्ते । दोपः खल्वपि स्याद्यदि वाक्याधिकारः पदाधिकार निवर्तयेत् । इप्यन्त एवोत्तरत्र पदकार्याणि तानि न सिध्यन्ति । नश्छव्यप्रशान् [८.३.७] इति || पदनिवृत्त्यर्थमिति नैवं विज्ञायते पदस्य निवृत्त्यर्थं पदनिवृत्त्य- थमिति | किं तर्हि | पदे निवृत्त्यर्थं पदनिवृत्त्यर्थमिति । वाक्ये यावन्ति पदानि तेषां सर्वेपां टेः प्लुतः प्रामोति | इप्यते च वाक्यपदयोरन्त्यस्य स्यादिति तच्चान्त- रेण यत्नं न सिध्यतीत्येवमों वाक्याधिकारः ।। अथ टिग्रहणं किमर्थम् । टिग्रहणमलोऽन्त्यनियमे व्यञ्चनान्तार्थम् ॥ २ ॥ डिग्रहणं क्रियते ऽलोऽन्त्यनियमे व्यञ्जनान्तस्यापि यथा स्यात् । अग्निची ३त् सोमन३त् ।। अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तहाँति । १.१. १०३. 1८. १. १६. १.१.५२७ १.२.२८.

·4 ४१६ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ८. २. २. सर्वादेशमसङ्गस्तु ॥ ३॥ सर्वादेशस्तु टेः श्रुतः प्रामोति । किं कारणम् । अव इति वचनादन्त्यस्य नान्त्यस्येति वचनादचो नोच्यते च प्लुतः स सर्वादेशः प्रामोति ।। उक्तं वा ॥ ४॥ किमुक्तम् । इस्वो दीर्घः प्लुत इति यत्र यादच इत्येतत्तत्रोपस्थितं द्रष्टव्य- मिति ॥ प्रत्यभिवादेऽशूद्रे ॥८।२।८३ ॥ अशूद्र इति किमर्थम् । कुशल्यसि तुपजक ।। अत्यल्पमिदमुच्यते ऽशूद्र इति । [अशूद्रल्यसूयकेषु ।। १॥] अशूद्ररुयसूयकेविति वक्तव्यम् । तत्र शुद्र उदाहृतम् । खियाम् । गार्ग्यह भोः आयुप्मती भव गार्गि | असूयके । स्थाल्यहं भोः आयुष्मानेधि स्थाली ३न् । नैषा मम संज्ञा स्थालीति । किं तर्हि | दण्डिन्यायो मम विवक्षितः । स वक्तव्यः । स्थाल्यहं भोः आयुष्मानेधि स्थालिन् । न मम दण्डिन्यायो विवक्षितः । किं ताई | संज्ञा ममैषा | असूयकस्त्वमसि जाल्म न त्वं प्रत्यभिवादमईसि भिद्यस्व वृपल स्थालिन् । भोराजन्यविशां वा ॥ २ ॥ भोराजन्यविशां वेति वक्तव्यम् । देवदत्तोऽहं भोः आयुष्मानेधि देवदत्त भो३: । देवदत्त भोः । भोः । राजन्य । इन्द्रवर्माहं भोः आयुष्मानेधीन्द्रवर्मा३न् । इन्द्रवर्मन् । राजन्य | विट् । इन्द्रपालितोऽहं भोः आयुष्मानेधीन्द्रपालिता । इन्द्रपालित ॥ अपर आह । सर्वस्यैव नामः प्रत्यभिवादे भोःशब्द आदेशो वक्तव्यः । देवदत्तोऽहं भोः आयुष्मानेषि भो३: । आयुष्मानधि देवदत्ता३ इति वा ।। इह कस्मान भवति । देवदत्त कुशल्यसीति । इह किंचिदुच्यते किंचित्प्रत्युच्यते । अप्रधानमुच्यते प्रधान प्रत्युच्यते । तत्र प्रधानस्थस्य टिसंज्ञकस्य प्लुत्या भवितव्यं न चात्र प्रधानस्थं टिसंज्ञम् ॥ इहापि तर्हि न प्रामोति | आधेयोऽनी धेया३ इति । १.२.२८*. +८.२.९७.

·पा० ८.२.८३-८५.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। २१७ नैतहिचार्यत आधेयो नाधेयोऽग्निश्चद्भवतीति | किं तर्हि । इहाग्निसाधना क्रिया विचार्यत आधेयोनि धेय इति । यद्येवं द्वितीयोनिशब्दस्य प्रयोगः प्रामोति । उक्तार्थाना- मप्रयोग इति न भविष्यति । यद्येवमाधेयशब्दस्यापि तर्हि द्वितीयस्य प्रयोगो न प्रामोत्युक्तार्थानामप्रयोगो नाम भवतीति | नैप दोपः। उक्तार्थानामपि प्रयोगो दृश्यते । तद्यथा । अपूपो हावानय । ब्राह्मणौ दावानयेति ॥ दूराडूते च ।। ८।२।८४॥ दूराद्धृत इत्युच्यते दूरशब्दश्चायमनवस्थितपदार्थकः । तदेव हि कंचित्यति दूर कंचित्प्रत्यन्तिकं भवति । एवं हि कश्चित्कंचिदाह । एप पार्श्वतः करकस्तमानयेति । स आह | उत्याय गृहाण दूरं न शक्ष्यामीति । अपर आइ । दूरं मधुरायाः पाटलिपु- त्रमिति । स आह । न दूरमिदमन्तिकमिति । एवमेप दूरशब्दोऽनवस्थितपदार्थक- स्तस्यानवस्थितपदार्थकत्वान्न ज्ञायते कस्यामवस्थायां प्लुत्या भवितव्यमिति ॥ एवं तर्हि ह्वयतिनायं निर्देशः क्रियते । ह्वयतिप्रसङ्गे यहूरम् । किं पुनस्तत् । यत्र प्राकृ- तात्मयत्नात्प्रयत्नविशेष उपादीयमाने संदेहो भवति ओष्यति न भोप्यतीति तङ्क्रमिहा- वगम्यते ॥ हैहेप्रयोग हैहयोः ॥८।२।८५ ।। हैहेग्रहणं किमर्थम् । हैहेप्रयोगे हैहेग्रहणं हैहयोः प्रत्यर्थम् ॥ १ ॥ हैहेप्रयोगे हैहेग्रहणं क्रियते हैहयोः प्लुतियथा स्यात् । देवदत्त है३ । देवदत्त हे३ । अक्रियमाणे हि हैहेग्रहणे तयोः प्रयोगेऽन्यस्य स्यात् ।। अथ प्रयोगग्रहणं किमर्थम् । प्रयोगग्रहणमर्थवद्हणेऽनर्यकार्थम् ।। २॥ प्रयोगग्रहणं क्रियतेऽर्थवद्हणेऽनर्थकयोरपि यथा स्यात् । देवदत्त है३ । देवदत्त हे ३ ॥ अथ पुनर्हेहेग्रहणं किमर्थम् । पुनह हेग्रहणमनन्त्यार्थम् ॥३॥ पुर्नर्हे हेग्रहणं क्रियतेऽनन्त्ययोरपि यथा स्यात् । है३ देवदत्त | हे३ देवदत्तेति ॥ 53I-III ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८, २. २. गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम् ॥ ८।२।८६ ॥ गुरोः प्लुतविधाने लघोरन्त्यस्य प्नुतप्रसङ्गोऽन्येन विहितत्वात् ॥ १॥ गुरोः प्लुतविधाने लघोरन्त्यस्य प्लुतः प्रामोति । दे३वदत्त | किं कारणम् । अन्येन विहितत्वात् । अन्येन हि लक्षणेन लघोरन्त्यस्य प्लुतो विधीयते दूराद्भूते च [ ८.२.८४ ] इति ॥ न वानन्त्यस्यापीति वचनमुभयनिर्देशार्थम् ।। २॥ न वैष दोषः । किं कारणम् । अनन्त्यस्यापीति वचनमुभयनिर्देशार्थ भविष्यति । अनन्त्यस्यापि गुरोरन्त्यस्यापि टेरिति । ननु चैतद्गुर्वपेक्षं स्यात् । अनन्त्यस्यापि गुरोरन्त्यस्यापि गुरोरिति । नेत्याह । द्यपेक्षमेतत् । अनन्त्यस्यापि गुरोरन्त्यस्यापि टेरिति ॥ अथ प्राग्वचनं किमर्थम् । प्राग्वचनं विभाषार्थम् ॥ ३॥ प्राग्वचनं क्रियते विभाषार्थम् । विभाषा यथा स्यात् ।। प्राग्वचनानर्थक्यं चैकैकस्येति वचनात् ॥ ४ ॥ प्राग्वचनमनर्थकम् । किं कारणम् । एकैकस्येति वचनात् । एकैकग्रहणं क्रियते तद्विभाषार्थ भविष्यति ।। अस्त्यन्यदेकैकग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् | युगपत्प्लुतो मा भूदिति ॥ अनुदात्तं पदमेकवर्जम् [६.१.१५८] इति वचनानास्ति योगपद्ये संभवः । असिद्धः प्लुतस्तस्यासिद्धत्वानियमो न प्रामोति । नैष दोषः । यद्यपीद तत्रासिद्धं तत्त्विह सिद्धम् । कथम् । कार्यकालं संज्ञापरिभापमिति यत्र कार्य तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यम् । गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम् । उपस्थितमिदं भवत्यनुदात्तं पदमेकवर्जमिति । इहापि तर्हि समावेशो न पामोति । देवदत्ता३ । सिद्धासिद्धावेती । यौ हि सिद्धावेवासिद्धावेव वा तयोर्नियमः । यस्तहि स्वरित- मुतस्तेन समावेशः पामोति । स्वरितमानेडितेऽस्यासंमतिकोपकुत्सनेपु[८.२.१०३] इति । स्वरितेऽप्युदात्तोपस्ता । यस्तईनुदात्तप्नुतस्तेन समावेशः प्रामोति । अनुदात्तं प्रान्ताभिपूजितयोः [१००] इति ।। तस्मालाग्वचनं कर्तव्यम् ।। 1 १.२.३२.

·पा० ८, २. ८६.९२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ४१९ ये यज्ञकर्मणि ।।८।२।८८॥ ये यज्ञकर्मणीव्यतिप्रसङ्गः ॥ १॥ ये यज्ञकर्मणीत्यतिप्रसङ्गोभवति | इहापि प्रामोति | ये देवासो दिव्येकादश स्थेति॥ सिद्धं तु ये यजामह इति ब्रूह्यादिषूपसंख्यानात् ॥ २ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । येयजामहेशब्दो ब्रह्मादिषूपसंख्येयः ।। प्रणवष्टेः ।।८।२।८९ ॥ प्रणव इत्युच्यते कः प्रणवो नाम | पादस्य वार्धर्चस्य वान्त्यमक्षरमुपसंहृत्य तदाद्य- क्षरशेयस्य स्थाने त्रिमात्रमोंकारं त्रिमात्र मोकारं वा विदधति तं प्रणव इत्याचक्षते ॥ अथ टिग्रहणं किमर्थम् । टिग्रहणं सर्वादेशार्थम् ॥ १ ॥ यदा ओकारस्तदा सर्वादेशो यथा स्यात् । यदा ओंकारस्तदानेकाल्शित्सर्वस्य [ १.१. ५५] इति सर्वादेशो भविष्यति ।। याज्यान्तः ॥८।२।९० ॥ अन्तग्रहणं किमर्थम् । याज्या नामों वाक्यसमुदायस्तत्र यावन्ति वाक्यानि सर्वेषां टेः प्लुतः प्रामोति । इप्यते चान्त्यस्य स्यादिति तच्चान्तरेण यन्नं न सिध्यती- त्येवमर्थमन्तग्रहणम् ।। अग्नीप्रेषणे परस्य च ॥ ८।२ । ९२॥ अग्नीत्प्रेषण इत्यतिप्रसङ्गः ॥ १ ॥ अग्नीत्लेषण इत्यतिप्रसङ्गो भवति । इहापि प्रामोति । अग्नीदमीन्विहर ।। + ८.२.५१.

·४२० || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [भ० ८.२.२. सिद्धं बोधावये परस्य चेति वचनात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् । ओश्रावये परस्येति वक्तव्यम् । ओ३ श्राश्चय ॥ अपर आह | ओश्रावयाश्रावययोरिति वक्तव्यम् | ओ३ श्राश्वय | आरे प्रा३चय ॥ बहुलमन्यत्रेति वक्तव्यम् । उद्धरा३ उन्दर । आहरा३ आहर || ततर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । योगविभागः करिप्यते । अमीत्प्रेषणे परस्य च विभापा | ततः पृष्टप्रतिवचने हैः । विमापेत्येव ।। अपर आह । सर्व एव प्लुनः साहसमनिच्छता विभाषा वक्तव्यः ।। आमेडितं भसने ।।८।२।९५ ॥ भर्त्सने पर्यायेण ॥ १ ॥ भर्सने पर्यायेणेति वक्तव्यम् । चौरा३ चौर । चौर चौरा३ । कुशीला कुशील । कुशील कुशीला३ ॥ खरितमाडितेऽसूयासमतिकोपकुत्सनेषु ॥ ८।२।१०३ ।। असूयादिषु चावचनम् ॥ १॥ असूयादिषु वेति वक्तव्यम् । कन्ये३ कन्ये । कन्ये कन्ये । शक्तिके३ श- क्तिके । शक्तिके शक्ति । मुतावैच इदुतौ ॥ ७।२।१०६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । चोरुभयविवृद्धिप्रसङ्गादिदुतोः गुतवचनम् ॥ १ ॥ ऐचोरुभययिवृद्धिप्रसङ्गादिदुनोः नुत उच्यते ।। किमुच्यन उभयविवृद्धिप्रसङ्गा- दिनि यदा नित्याः शम्दा नित्येषु च शप्देषु कूटस्थैरपिचालिभिर्वर्भवितव्यमनपायो- ८.२.१३ ·पा० ८. २.९५-१०७.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ ४२१ पजनविकारिभिः । नैप दोपः । उभयविवृद्धिप्रसङ्गादिति नैवं विज्ञायत उभयोर्विवृद्धिरु- भयविवृद्धिः उभयविवृद्धिप्रसङ्गादिति | कथं तर्हि । उभयोर्विवृद्धिरस्मिन्सोऽयमुभय- विवृद्धिः उभयविवृद्धिप्रसङ्गादिति | इमावैचौ समाहारवर्णी मात्रावर्णस्य मात्रेवों- वर्णयोरिति तयोः प्लुत उच्यमान उभयविवृद्धिः प्रामोति । तद्यथा | अभिवर्धमानो गर्भः सर्वाङ्गपरिपूर्णो वर्धते ।। अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तीति । तत्रायथेष्टप्रसङ्गः ॥२॥ तत्रायथेष्टं प्रसज्येत । चतुर्मात्रः प्लुतः प्रामोति ।। सिद्धं विदुतोर्दीर्घवचनात् ॥ ३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । इदुतोर्दी? भवतीति वक्तव्यम् ।। तदेतत्कथं कृत्वा सिद्धं भवति । यदि समः प्रविभागो मात्रावर्णस्य मात्रेवोवर्णयोः । अथ वर्धमात्रावर्ण- स्याध्यर्धमात्रेवोवर्णयोरर्धतृतीयमात्रः प्रामोति । अथ ह्यध्यर्धमात्रावर्णस्यार्धमात्रेव- ोवर्णयोरर्थचतुर्थमात्रः प्रामोति । सूत्रं च भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चो- तं तत्रायथेष्टप्रसङ्ग इति । तत्र सौर्यभगवतोक्तमनिष्टिज्ञो वाडवः पठति । इष्यत एवं चतुर्मात्रः प्लुतः ॥ एचोऽप्रगृह्यस्यादरास्ते पूर्वस्यार्धस्यादुत्तरस्येदुतौ ।।८।२।१०७ ॥ एचः पुतविकारे पदान्तग्रहणम् ॥ १॥ एचः प्लुतविकारे पदान्तग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । भद्रं करोपि गौ३रिति ।। विषयपरिगणनं च ॥ २॥ विषयपरिगणनं च कर्तव्यम् । प्रशान्ताभिपूजितविचार्यमाणप्रत्यभिवादयाज्या- न्तेप्विति वक्तव्यम् । प्रश्नान्त । अगमा३: पूर्वा३न्यामानिनिभूता३३ । पटा३उ । प्रश्नान्त । अभिपूजित | सिद्धोसि माणवकाग्निभूता३इ । पटा३उ | अभिपूजित | वि- चार्यमाण | होतव्यं दीक्षितस्य गृहा३इ | विचार्यमाण । प्रत्यभिवाद । आयुष्मानेध्य- ८.२.२००९० ८३,९०.

·४२२ । व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ८. २. २. मिभूता३ । प्रत्यभिवाद । याज्यान्त | उक्षानाय वशानाय सोमपृष्ठाय वेधसे स्तो- मैर्विधेमामया३॥ आमन्त्रिते छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ ३॥ आमन्त्रिते छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । अना३इ पत्नीवा३: सर्देवेन लष्ट्रा सोमं पिब ।। तयोविचि संहितायाम् ॥ ८।२।१०८ ॥ अथ कयोरिमी वायुच्येते । इदुतोरित्याह । तदिदुतोर्यहणं कर्तव्यम् । म कर्त- व्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । पूर्वस्यास्यिादुत्तरस्येदुताविति । तदै प्रथमा- निर्दिष्टं पष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्यः । अचीत्येषा सप्तमीदुनाविति प्रथमायाः पष्ठी प्रकल्पयि- प्यति तस्मिन्निति निर्दिटे पूर्वस्य [१.१.६६] इति । किमर्थमिदमुच्यते नेको यणचि [६.१.७७] इत्येव सिद्धम् । न सिध्यति | असिद्धः नुनः प्लुतविकारी चेमौ ॥ सिद्धः प्लुतः स्वरसंधिषु । कथं ज्ञायते । यदयं प्लुतः प्रकृत्येति मुतस्य प्रकृतिभावं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । सतो हि कार्यिणः कार्येण भवित- व्यम् ॥ इदं तर्हि प्रयोजन दीर्घशाकलप्रतिपेधार्थम् । दीर्घत्वं शाकलं च मा भूदिति । भमा३यिन्द्रम् । पटा३चुदकम् ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | आरभ्यते प्लुतपूर्यस्य यगादेशः नुतपूर्वस्य दीर्घशाकलपतियेधार्थमिनि ॥ तन्न वक्तव्यं भवति ।। अवश्य तहक्तव्यं यो प्नुतपूर्वाविठुतावप्लुतविकारौ तदर्यम् । भो३यिन्द्र | भो३यिडेति ।। यदि नहि तस्य निवन्धनमस्ति नदेव वक्तव्यमिदं न वक्तव्यम् ।। इदमप्यवश्य वक्तव्यं स्वरार्यम् । नेन हि सत्युदात्तस्वस्तियोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य [८.२.१] इत्येर स्यरः प्रसज्येत । अनेन पुनः सत्यसिद्धत्यान भविष्यति ॥ यदि तबस्य निबन्ध- नमस्तीदमेव यक्तव्यं तन्न वक्तव्यम् । ननु चोक्नं तदप्यवश्यं वक्तव्यं यो नुनपूर्या- विदुनायब्रुनविकारौ नदयं भो३यिन्द्र भो३यिदेनि । छान्दसमेतदृष्टानुविधिश्छन्दसि भयति । यहि न मन्दसम् । भो३यिन्द्रं साम गायति । एपोप छन्दसि दृष्टस्यानुप्रयोग इति ॥ .८.१.२... 1 १.१.१२५.

·पा० ८. २. १०८.] । व्याकरणमहामाप्यम् ॥ ४२३ किं नु यणा भवतीह न सिद्धं स्वाविदुतोर्यदयं विदधाति । तौ च मम स्वरसंधियु सिद्धौ शाकलदीर्घविधी तु निवौं ।। १ ।। इक्तु यदा भवति प्लुतपूर्वस्तस्य यणं विदधात्यपवादम् । तेन तयोश्च न शाकलदी? यण्स्वरवायनमेव तु हेतुः ।। २ ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये ऽष्टमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ।। पादच समाप्नः ।।

·मतुवसो रु संबुद्धी छन्दसि ॥ ८।३ ११ ॥ * मतुवसो रादेशे वन उपसंख्यानम् ॥ १॥ मतुवसो रादेशे पन उपसंख्यानं कर्तव्यम् । यस्त्वायन्तं वसुना प्रातरित्वः ।। विभाषा भवद्भगवदघवतामोच्चावस्य ।।२।। छन्दसि भापायां च भवत् भगवत् अधवदित्येतेषां विभाषा सर्वक्तव्य ओच्चा- यस्य वक्तव्यः । भोः भवन् । भगोः भगवन् | अघोः अघवन्निति || संबुद्धावि- त्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति । मो ब्राह्मणा इति । तथा विभक्तौ लिङ्गविशिष्टमहणं नेतीह न प्रामोति । भो ब्राह्मणि || नैष दोषः । अव्ययमेप भोःशब्दो नेपा भवतः प्रवृत्तिः । कथमव्ययत्वम् । विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाच निपाता भवन्तीति निपात- संज्ञा निपातोऽव्ययमित्यव्ययसंज्ञा ॥ समः सुटि ॥ ८।३ । ५ ॥ पुमः खय्यम्परे ॥ ८।३।६ ॥ कानामेडिते ॥ ८।३ । १२ ।। संपुंकानां सत्वम् ।। १ ॥ संपुकानां सत्वं वक्तव्यम् । सँस्स्कर्ता पुँस्कामा काँस्कानिति ।। रुविधी ह्यनिष्टप्रसङ्गः ॥ २ ॥ रुविधी हि सत्यनिर्ट प्रसज्येत । इह तावत्सस्स्कर्तेति या शरि [८. ३. ३६] इति प्रसज्येत । पुंस्कामेतीदुदुपयस्येति पत्वं प्रसज्येत । काँस्कानिति कुषोः का प्रसज्येत ॥ +१.४.५७; १.१.१०. ....

·पा० ८. ३. १.१३.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् । २२५ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । क्रियते न्यास एव | समः मुटीति विस- कारको निर्देशः । समः नुटि सकारो भवति । तत्प्रकृतमुत्तरत्रानुवर्तिप्यते ।। यदि तदनुवर्तते नश्छव्यप्रशान् [८. ३. ७] इत्यत्रापि प्रामोति । संवन्धमनुवर्तिप्यते । समः सुटि । पुमः खय्यम्परे सो भवति । नश्छव्यप्रशानुर्भवति पुमः खय्यम्परे सकारः । उभयथर्वा [८] दीर्वादटि समानपादे [९] नृन्पे [१०] स्वतवान्पायौ [११] रुर्भवति पुमः खय्यम्परे सकारः । कानानेडिते सकारः । पुमः खय्यम्पर इति निवृत्तम् ॥ समो वा लोपमेक इच्छन्ति । संस्कर्ता सँस्कर्ता ।। . ढो ढे लोपः ।।८।३।१३॥ ढलोपेऽपदान्तग्रहणम् ॥ १॥ ढलोपेऽपदान्तग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । श्वलिड्डौकते | गुडलिड्डोकते। ।। नतर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । जश्त्वमत्र वाधकं भविष्यति ॥ जरभावादिति चेदुत्तरत्र ढस्याभावादपवादप्रसङ्गः ॥ २ ॥ जरभावादिति चेदुत्तरत्र ढकारस्याभावादसिद्धत्वादपवादोऽयं विज्ञायते । कस्य । जश्त्वस्य ॥ तस्मात्सिवचनम् ॥ ३॥ तस्मात्सिद्धत्वं वक्तव्यम् । कस्य । टुत्वस्य । सङ्ग्रहणं वा ॥४॥ सङ्ग्रहणं वा कर्तव्यम् । सङि ढ इति वक्तव्यम् ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आनन्तर्यमिहाश्रीयते ढकारस्य ढकार इति | कचिच संनिपातकृतमानन्तयं शास्त्रकृतमनानन्तर्य क्वचिच्च नैव संनिपातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । टुत्वे संनिपातकृतमानन्तर्य शास्त्रकृतमनानन्तयं जश्त्वे नैव संनि- पातंकृतं नापि शास्त्रकृतम् । यत्तु कुतश्चिदेवानन्तयं तदाश्रयिष्यामः ।। ॥ १८.४.११. ८.४.६५० t.८.२.३.. 4 ८. २. ३९. । ३. १.५०३. १. ७८. 5431-III ·४२६ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म०८.३.१. खरवसानयोर्विसर्जनीयः ॥ ८।३ । १५ ॥ - विसर्जनीयोऽनुत्तरपदे ॥ १॥ विसर्जनीयोझुत्तरपद इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । नार्कुटः नार्पत्य इति ॥ न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ २॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षगत्वात् | बहिरङ्गो रेफः । अन्तरङ्गो विसर्जनीयः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरले ।। नैप युक्तः परिहारः । अ- तरङ्गः बहिरङ्गमिति प्रतिद्वन्द्वभाविनावेती पक्षी । सत्यन्तरङ्गे बहिरङ्ग सति ब- हिरङ्गे ऽन्तरङ्गम् । न चात्रान्तरङ्गबहिरङ्गयोर्युगपत्समवस्थानमस्ति । किं कार- णम् । असिद्धत्वात् । न चानभिनिर्वृत्ते बहिरङ्गे ऽन्तरङ्गं पामोति । तत्र निमि- तमेव बहिरङ्गमन्तरङ्गस्य || अनिमित्तं बहिरङ्गमन्तरङ्गस्य । किं कारणम् । असिद्धत्वात् ।। कथमसिद्धवं यावता पूर्वत्रासिद्धम् [८. २. १] इत्यसिद्धा परि- भाषा || असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । कथम् | कार्यकातं संज्ञापरिभापमिति खर- वसानयोर्विसर्जनीय उपस्थितमिदं भवत्यसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गः इति । एवमेषा सिद्धा परिभाषा भयति ॥ कुतो नु खल्वेतद्वयोः परिभाषयोः सावकाशयोः सम- पस्थितयोः पूर्वत्रासिद्धमिति चासिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्ग इति च पूर्वत्रासिद्धमित्येना- मुपमृद्यासिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्येतया व्यवस्था भविष्यति न पुनरसिद्ध बहिर- गमन्तरजा इत्येतामुपमृद्य पूर्वत्रासिद्धमित्येतया व्यवस्या स्यात् । अतः किम् । अतोऽयुक्तः परिहारो न वा बहिरङ्गालक्षणस्वादिति ।। रोः सुपि ॥ ८।३।१६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न सरयसानयोविसर्जनीयः [८.३.१५] इत्येव सिद्धम् । नियमार्योऽयमारम्भः । रोरेय मुपि नान्यस्य गुपि । क मा भून् । गीषु धुषु ।। .......८.१.११., ·पा०८.३.१५-२१.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १२७ भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ।। ८ । ३ ॥१७॥ अइग्रहणमनर्यकमन्यत्राभावात् ।। १ ।। अग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् | अन्यत्राभावात् । न ह्यन्यत्र रस्त्यन्यदतो ऽशः । ननु चायमस्ति छन्दःतु पयःस्त्रिति किं पुनः कारणं नकारपर एवोदाहियते न पुनरयं वृक्षस्तत्र प्लक्षस्तत्रेति । अस्त्वत्र विशेषः । विसर्जनीये कृते न भविष्यति । इहापि तर्हि विसर्जनीये कृते न भविष्यति । छन्दःनु पयःस्विति । स्थानिवन्नावा- लामोति । ननु चेहापि स्थानिवद्भावात्यामोनि | वृक्षस्तत्र प्तक्षस्तत्रेति । अनल्विधी स्थानिवद्भावः । अथायमल्बिधिः स्याच्छक्यमश्ग्रहणमवक्तुम् । वाढं शक्यम् । अल्विधिस्तर्हि . भविष्यति । कथम् । इदमस्ति रो रि [८.३.१४] इति । ततो वक्ष्यामि खरवसानयोविसर्जनीयो रः । ततो रोः सुपि विसर्जनीयो र इत्येव ॥ उत्तरार्थ तयग्रहणं कर्तव्यं हलि सर्वेषाम् [८. ३. २२] हल्यशीति यथा स्यात् । इह मा भूत् । वृक्षवयतेर प्रत्ययो वृक्षकरोति ।। . ओतो गाय॑स्य ।।८।३।२०।। किमर्थमिदमुच्यते न लोपः शाकल्यस्य [८. ३. १९] इत्येव सिद्धम् । ओकाराल्लोपवचनं नित्यार्थम् ।। १ ।। ओकारालोपवचनं क्रियते नित्यार्थम् । नित्याध्यिमारम्भः ।। उनि च पदे ।। ८।३।२१ ॥ पद इति किमर्थम् | तन्त्रे उतम् तन्त्रयुतम् तन्त्र उतम् ।। पद दनि शक्यमय- तुम् | कस्मान भवति तन्त्र उतम् तन्वयुतम् तन्त्र उनमिनि | लक्षगानिपोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति: ।। उत्तरार्य तर्हि पदमाशं कर्नव्यं उनो इस्यादनि गुन्नित्यम् [८.३.३२] इत्यपदे मा भृत् । दण्टिना शकठिना ।।

·४२८ | व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ८. ३. १. हे मपरे वा ॥८।३।२६ ॥ यवलपरे यवला वा ॥ १ ॥ ययलपरे हकारे यवला वेति वक्तव्यम् । किय्यः किं वः । किव्वलयति किं हलयति । किल्हादयति किं हादयति ॥ डः सि धुट् ॥ ८।३ । २९ ।। नश्च ।।८।३।३०॥ शि तुक् ॥ ८।३ । ३१ ।। कोः कुक्टुक्शरि ॥ ८।३।२८॥ ङमो ह्रसादचि ङमुनित्यम् ॥ ८।३।३२ ॥ इह धुडादिषु केचित्पूर्वान्ताः केचित्परादयः । यदि पुनः सर्व एव पूर्वान्ताः स्युः सर्व एव परादयः । कश्चात्र विशेषः । धुगादिषु टुत्वणत्वप्रतिषेधः ॥ १॥ धुगादिषु सत्सु टुल्लणत्वयोः प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ टुत्वस्य तावत् । श्वलि- ट्साये । मधुलिट्ल्साये । टुना टुः [८. ४. ४१] इति टुत्वं प्रामोनि | परादौ पुनः सति न पदान्तादोरनाम् [४२] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति ।। णत्वस्य । कुर्वनास्ते । कृपन्नास्ते । रपाभ्यां नो णः समानपदे [८. ४. १] इति णत्वं प्रा. मोति । परादो पुनः सति पदान्तस्य नेति प्रतिषेधः सिद्धो भवति ॥ सन्तु तर्हि परादयः । परादी छत्वपस्वविधिप्रतिपेधः ॥२॥ यदि पगदयइयत्वं विधेयं परवं च प्रतिपेध्यम् ॥ छत्वं विधेयम् । कुर्वन्ते । 4.४.३०.

·पा० ८. ३, २६.३२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १२९ कृपच्छेते । यद्धि तच्शश्लोऽटि [८. ४. ६३] इति झयः पदान्तादित्येवं तत् । किं पुनः कारणं झयः पदान्तादित्येवं तत् । इह मा भूत् । पुरा क्रूरस्य विस्पो वि- रप्शिनिति || पत्वं च प्रतिषेध्यम् | प्रत्यतिसञ्च | उदतिसञ्च | आदेशप्रत्य- ययोः [८. ३. ५९] इति पत्वं प्रामोति । पूर्वान्ते पुनः सति सात्पदाद्योः [१११] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति || तस्मात्संन्तु यथान्यासमेव केचित्पूर्वान्ताः केचि- त्परादयः ।। अयं तु खलु शि तुक्छत्वार्थ नियोगतः पूर्वान्तः कर्तव्यस्तत्र कुर्व- इच्छेते कृपच्छेत इति रपाभ्यां नो णः समानपद इति णत्वं प्रामोति । नेप दोपः । श्रुत्वे योगविभागः करिप्यते । इदमस्ति क्षुभादिषु न णकारो भवति । ततः स्तोः धुना | स्तोः थुना संनिपाते न णकारो भवति । ततः श्रुः । श्रुश्च भवति स्तोः श्रुना संनिपाते | ङमो हखादचि ङमुनित्यम् ॥ ८।३ । ३२ ॥ ङमुटि पदादिग्रहणम् ॥ १॥ ङमुटि पदादिग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । दण्डिना शकटिनेति ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । पदादिति वर्तते । एवमपि परमदण्डिना परमच्छ- त्रिणेति प्रामोति | नेप दोपः । उक्तमेतदुत्तरपदत्वे चापदादिविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणं न भवतीति || एवमपि पदादिति वक्तव्यम् | यद्धि तत्प्रकृतं प्राक्मु- पि कुत्सनादित्येवं तत् || एवं तर्हि उम एवायं उमुट्रियते | कथम् । पद- स्येति। वर्तते उन्म इति च नैपा पञ्चमी । का तर्हि । संवन्धपष्टी । पदान्तस्य ङमो ङमुवति हुस्वादुत्तरस्याचीति । यदि उन्म एव उन्मुष्ट्रियते कुर्वनास्ते कृपन्नास्ते रपाभ्यां नो णः समानपदे [८. ४. १] इति णत्वं प्रामोति | पदान्त- स्य नेति प्रतिषेधो भविष्यति । पदान्तस्येत्युच्यते नैप पदान्तः । पदान्तभक्तः पदान्तग्रहणेन ग्राहिप्यते ।। एवमपि न सिध्यति । किं कारणम् । उक्तमेतन वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वादिति । एवं तर्हि पद इति वर्तते । क प्रकृतम् । उनि च पदे [८. ३. २१] इति ।। * ८.४.४२. + ८.१.३९. ८.१.१०. ६२.४.१२.२.६२, २.४.१४. ८.१.६९. 11 ८.१.१६. ११८. २. १६. . 11 ८. ४.३०० ·४२८ ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० ८. ३. १. हे मपरे वा ॥८।३ । २६ ॥ यवलपरे यवला वा ॥ १ ॥ यवलपरे हकारे यवला वेति वक्तव्यम् । किय्ह्यः किं ह्यः । किव्हलयति किं हलयति | किल्हादयति किं हादयति ।। डः सि धुट् ॥ ८।३ । २९ ॥ नश्च ॥८।३ । ३० ।। शि तुक् ॥ ८।३ । ३१ ॥ श्रोः कुक्टुक्ारि ॥ ८।३।२८॥ ङमो हूवादचि ङमुनित्यम् ॥ ८।३ । ३२ ॥ इह धुडादिषु केचित्पूर्वान्ताः केचित्परादयः । यदि पुनः सर्व एव पूर्वान्ताः स्युः सर्व एव परादयः । कश्चात्र विशेषः । धुगादिषु टुत्वणत्वप्रतिषेधः ॥ १॥ धुगादिषु सत्सु टुत्वणत्वयोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । टुत्वस्य तावत् । श्वति- साये । मधुलिट्ल्माये । टुना टुः [८. ४. ४१] इति टुत्वं प्रामोति । परादी पुनः सति न पदान्ताहोरनाम् [४२] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति || णत्वस्य । कुर्यनास्ने । कृपन्नास्ते । रपाभ्यां नो णः समानपदे [८. ४. १] इति णत्वं प्रा- मोति । परादौ पुनः सति पदान्तस्य मेति प्रतिषेधः सिद्धो भवति ।। सन्तु नहि परादयः । परादी छत्वपत्वविधिप्रतिषेधः ॥ २ ॥ यदि पादयस्त्वं विधेयं पत्यं च प्रतिपेध्यम् । एवं विधेयम् । कुर्वकोते | ·पा० ८. ३. २६.३२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ४२९ कृपछेते । यद्धि तच्शश्योऽटि [८. ४. ६३] इति झयः पदान्तादित्येवं तत् । किं पुनः कारणं झयः पदान्तादित्येवं तत् । इह मा भूत् । पुरा क्रूरस्य विसृपो वि- रप्शिनिति || पत्वं च प्रतिपेध्यम् । प्रत्यतिसञ्च । उदतिसञ्च | आदेशप्रत्य- ययोः [८. ३. ५९] इति पत्वं प्रामोति । पूर्वान्ते पुनः सति सात्पदाद्योः [१११] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति || तस्मात्संन्तु यथान्यासमेव केचित्पूर्वान्ताः केचि- त्परादयः ।। अयं तु खलु शि तुक्छत्वार्थं नियोगतः पूर्वान्तः कर्तव्यस्तत्र कुर्व- छेते कृपच्छेत इति रपाभ्यां नो णः समानपद इति णत्वं प्रामोति । नेप दोपः । श्रुत्वे योगविभागः करिष्यते । इदमस्ति क्षुभादिषु न णकारो भवति । ततः स्तोः श्रुना | स्तोः थुना संनिपाते न णकारो भवति । ततः श्रुः । श्रुश्च भवति स्तोः श्रुना संनिपाते || ङमो हूखादचि ङमुनित्यम् ।। ८ । ३ । ३२ ॥ ङमुटि पदादिग्रहणम् ॥ १॥ उन्मुटि पदादिग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । दण्डिना. शकटिनेति ॥ तत्ताह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । पदादिति। वर्तते । एवमपि परमदण्डिना परमच्छ- त्रिणेति प्रामोति । नैष दोपः । उक्तमेतदुत्तरपदवे चापदादिविधौ लुमता लुप्ने प्रत्ययलक्षणं न भवतीति || एवमपि पदादिति वक्तव्यम् । यद्धि तत्मकृतं प्राक्सु- पि कुत्सनादित्येवं तत् ॥ एवं तर्हि ङम एवायं उन्मुट्रियते | कथम् । पद- स्येतिवर्तते उम इति च नैपा पञ्चमी । का तर्हि । संवन्धपष्टी । पदान्तस्य ङमो ङमुड़वति हस्वादुत्तरस्याचीति । यदि ङम एव ङमुट्रियते कुर्वन्नास्ते कृपन्नास्ते रपाभ्यां नो णः समानपदे [८. ४. १] इति णत्वं प्रामोति । पदान्त- स्य नेति प्रतिषेधो भविष्यति । पदान्तस्येत्युच्यते नैप पदान्तः । पदान्तभक्तः पदान्तग्रहणेन ग्राहिप्यते । एवमपि न सिध्यति । किं कारणम् । उक्तमेतन वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वादिति । एवं तर्हि पद इति वर्तते । क प्रकृतम् | उभि च पदे [८. ३. २१] इति ।। * ८.१.१०. + ८. १.३९. ८.४.४०. ८.१. ६२.४.१ २.१.२ १.४.११. 11 ८.१.१६. ८.१.१६*. 11 ८. ४.३०.

·१३० । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८. ३. १. मय उनो वो वा ।।८।३।३३॥ किमर्थ मय उत्तरस्योत्रो वो वेत्युच्यते नेको यणचि [६. १. ७७] इत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । प्रगृह्यः प्रकृत्येति प्रकृतिभावः प्रामोनि || यदि पुनस्त- वैवोच्येतेको यणचि मय उओ वेति । नैवं शक्यम् । इह हि दोपः स्यात् | किम्बावपनं महत् । मोऽनुस्वारः [८. ३. २३] हलीत्यनुस्वारः प्रसज्येत । वले पुनः सत्यसिद्धत्वान भविष्यति ।। विसर्जनीयस्य सः॥ ८।३।३४ ॥ इह कस्मान भवति । वृक्षः प्लक्ष इति । संहितायामिति। वर्तते । एवमप्यत्र भानोति । किं कारणम् । परः संनिकर्षः संहिता [१.४.१०९] इत्युच्यते स यथैव परेण परः संनिकर्ष एवं पूर्वेणापि । एवं तनवकाशावसानसंज्ञा संहितासंज्ञां घाधि- प्यते । अथवा संहितासंज्ञायां प्रकर्षगनिर्विज्ञास्यते | साधीयो यः परः संनिकर्ष इति । कश्च साधीयः । यः पूर्वपरयोः ॥ यद्येवानवकाशावसानसंज्ञा संहितासंज्ञां वाधने ज्यापि संहितासंज्ञायां प्रकर्षगतिर्विज्ञायत उभयथा दोपो भवति । इप्यन्त इत उत्तरमयसाने संहिताकार्याणि तानि न सिध्यन्ति । अणो प्रगृह्यस्यानुनासिकः[८.४ ५७] इति ॥ एवं नाचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति न सर्वस्य विसर्जनीयस्य सत्वं भव- नीति यदयं खरवसानयोर्विसर्जनीयः [८.३.१५] इत्याह | इतरया खरयसानयोः सो भवनीत्येव ब्रूयात् । तम लघु भवति विसर्जनीयस्य स इत्येतच न वक्तर्य भवति !! अवश्य शारे विसननीयः [८.३.३५] इत्यत्र प्रकृतिनिर्देशार्थ विसर्ज- नीयमहणं कर्तव्यम् । अयेदानीमेतदपि रसांनिध्यार्थ पुरस्तादपफ्रक्ष्यते खरवसानयोः स इत्यत्रैवैवमापे कुप्वोः४करूपी च [८.३.३७] इत्येवमादिनानुक्रमणेन व्यवजिन भोभगोअघोअपूर्वस्य योशि [८.३.१७] इत्यत्र रुपहणं कर्तव्यं स्यात् ।। एयमप्येक विसर्जनीयमहणं व्याजो भवति । सो ऽयमेवं लघीयसा न्यासेन सिदे सति यगरी- यांस यनमारभते तशापयत्याचार्यों न सर्यस्य विसर्जनीयस्य सत्वं भवतीति ।। एवमप्यनैकान्तिक ज्ञापकम् । एतापशाप्यते न सर्यस्य विसर्जनीयस्य सर्व भवतीति १.१.११.१.११ 1८.१.१०८ ·पा० ८. ३. ३३-३७.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ४३१ तत्र कुत एतदिह भविष्यति वृक्षस्तत्र प्लक्षस्तत्रेतीह न भविष्यति वृक्षः प्लक्ष इति ।। एवं तर्वाचार्यप्रवृत्तिर्जापयति नास्य विसर्जनीयस्य सत्वं भवतीति यदयं शर्परे विस- र्जनीयः इत्याह | अथवा हलीति वर्तते | क प्रकृतम् । हलि सर्वेषाम् [८.३.२२] इति । यदि तदनुवर्तते मय उजो वो वा [८.३.३३] हलि चेति हल्यपि वत्वं प्रामोति | शमु नः | शमु योरस्तु | एवं तर्हि विसर्जनीयस्य स इत्यत्र खरीत्यनुवर्ति- प्यते । अथवा संवन्धमनुवतिष्यते ।। वा शरि ॥ ८।३।३६ ॥ वाशर्मकरणे खपरे लोपः ॥ १॥ वाशर्षकरणे खर्परे लोपो वक्तव्यः । वृक्षा स्थातारः,। वृक्षाः स्थातारः ।। - कुप्वोः कपो च ॥ ८।३ ।३७ ॥ सस्य कुप्वीविसर्जनीयजिवामूलीयोपध्मानीयाः ॥ १ ॥ सस्य कुप्वोर्विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीया वक्तव्याः ॥ विसर्जनीयादेशे हि शर्परयोरेवादेशप्रसङ्गः ॥ २॥ विसर्जनीयादेशे हि सति शर्परयोरेवी कुप्वोः कपो स्याताम् । अन्निः प्सा- तम् । वासः क्षौमम् || वचनान्न भविष्यतः । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । पुरुषः सरकः ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् | न वक्तव्यम् । यदेतहिसर्जनीयस्य सः [८. ३. ३४] इत्यत्र विसर्जनीयग्रहणमेतदुत्तरत्रानुवर्तिप्यते तस्मिंश्च शर्परे विस- र्जनीयो सिद्धः । नासिद्धः । कथम् | अधिकारो नाम त्रिप्रकारः । कश्चिदेक- देशस्थः सर्व शास्त्रमभिज्वलयति यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्व वेदमामिज्वल- यति । अपरो यथा रज्ज्वायसा वा वर्द्ध काठमनुकृप्यते तहत् । अपरोऽधिकारः प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ इति योगे योग उपतिष्टते । तद्यदेप पक्षोऽधिकारः प्रति- योगं तस्यानिर्देशार्थ इति तदा हि यदेतद्विसर्जनीयस्य स इत्यत्र विसर्जनीयग्रहण- मेतदुत्तरत्रानुवृत्तं सदन्यत्संपद्यते तस्मिंश्च शर्परे विसर्जनीयः सिद्धः । एवं च * ८.३.१५. 1८.१.३९.

·४३२ । व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म०८. ३.१. कृत्वा शर्परयोरेव कुप्पोः कपो स्याताम् | अद्भिः प्सातम् । वासः क्षीममिति ॥ एवं तहि योगविभागः करिष्यते । शर्परे विसर्जनीयः [३९] वा शरि [३६] | ततः कुप्वोः । कुप्योश्च शर्परयोसिर्जनीयस्य विसर्जनीयो भवतीति । किमर्थमिदम् । कुप्वोः कपो वक्ष्यति तदाधनार्थम् । ततः कपो भवतः कुप्योरित्येव । शर्परयोरिति निवृत्तम् ॥ अथवा शपरे विसर्जनीय इत्येतत्कुप्वोः कापी चेत्यवानुवर्तिप्यते || सोऽपदादौ ॥८।३।३८॥ सोऽपदादावनव्ययस्य ॥१॥ सोऽपदादावनव्ययस्येति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रात:कल्पम् पुनःकल्पम् ॥ रोः काम्ये नियमार्थम् ॥ २॥ रोः काम्य इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । नियमार्यम् । रोरेष काम्ये नान्यस्य | पयस्काम्यति । क मा भूत् । गी:काम्यति पू:काम्यति ।। उपध्मानीयस्य च सत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अयमुरिजरुपध्मानीयो- पधः पद्यते तस्य सत्वे कृते जश्भावे चाभ्युद्गः समुद्न इत्येतद्रूपं यथा स्यात्।। यद्युप- ध्मानीयोपधः पद्यत उजिनिपतीत्युपध्मानीयस्य द्विवचनं पामोति । दकारो- पधै पुनः सति न न्द्राः संयोगादयः [६.१.३] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति । यदि दकारोपधः पद्यते का रूपसिद्धिः उब्जिता उब्जिनुमिति | असिद्धे म उद्ञः । इदमस्ति स्तोः भुना थुः[८.४.४०] । ततो वक्ष्यामि । म उद्नः। उद्जेथ भुना संनि- पाने भो भवतीति। तर्हि वक्तव्यम्। न वक्तव्यम् । निपातनादेनसिद्धम्। किं निपा ननम् । भुजन्युनी पाण्युपतापयोः [७. ३. ६१] इति । इहापि प्रामोति । अभ्युदः समुद्गः । अकुत्यविपये निपातनम् । अथया मैतदुजे रूपम् । किं नहिं । गमेर्युपसर्गा विधीयते । अभ्युदनोऽभ्युद्गः । समुद्गतः समुद्रः ।। इणः पः ॥ ८।३ । ३९ ॥ किमविशेषेण मरयमुम्का नत हश, उत्तरस्य सकारम्य पत्यान्यन भारोस्थिति 1 ·पा० ८.३. ३८-३९.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। उत्तरस्य विसर्जनीयस्यैव पत्वं विधीयते । किं चातः । यद्यविशेषेण सत्वमुल्लेण उत्तरस्य सकारस्य पलमुच्यते निष्कृतम् निप्पीतमित्यत्र सत्वस्वासिद्धत्वात्वत्वं न प्रामोति ।। अथेण उत्तरस्य विसर्जनीयस्यैव पत्वं विधीयते सत्वमप्यनुवर्तत उताहो न । किं चातः । यद्यनुवर्तते सत्वमपि प्रामोति । अथ निवृत्तं नमस्पुर- सोर्गत्योः [८. ३. ४०] इत्यत्र सकारग्रहणं कर्तव्यम् ।। तस्मिथ क्रियमाणे पत्वमप्यनुवर्तत उताहो न । किं चातः । यद्यनुवर्तते पत्वमपि प्राप्नोति । अथ निवृत्तमिदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य [४१] इत्यत्र षकारग्रहणं कर्तव्यम् ।। तस्मिथ क्रियमाणे सत्वमप्यनुवर्तत उताहो न | किं चातः । यद्यनुवर्तते सत्वमपि प्रामोति । भथ निवृत्तं तिरसोऽज्वतर स्याम् [४२] इत्यत्र सकारग्रहणं कर्तव्यम् ।। तस्मिंश्च क्रियमाणे पत्वमप्यनुवर्तत उताहो न । किं चातः । यद्यनुवर्तते पत्वमपि प्रामोलि | अथ निवृन्तं विनिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे [४३] इसुसोः सामर्थे [४४] नित्यं समा- सेऽनुत्तरपदस्थस्य [४५] इति पकारग्रहणं कर्तव्यम् । तस्मिश्च क्रियमाणे सत्व- मप्यनुवर्तत उताहो न । किं चातः । यद्यनुवर्तते सत्वमपि प्रामोति । अथ निवृत्तमतः कृकमिकसकुम्भपात्रकुशाकर्णीप्वनव्ययस्य [४६] इति सकारग्रहणं कर्तव्यम् । यथेच्छसि तथास्तु | अस्तु तावदविशेषेण सत्वमुत्केण उत्तरस्य सकारस्य पत्वमुच्यते । ननु चोक्तं निष्कृतम् निप्पीतमित्यत्र सत्वस्यासिद्धत्वात्यत्वं न प्रामो- तीति । नैष दोषः । आचार्यप्रवृत्तिापयति न योगे योगोऽसिद्धः । किं तर्हि । प्रकरणे प्रकरणमसिद्धमिति यदयमुपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य [८. ४. १४] इत्यसमासेऽपिग्रहणं करोति ।। अथवा पुनरस्बिण उत्तरस्य विसर्जनीयस्य पत्वं विधीयते । ननु चोक्तं सत्वमप्यनुवर्तत उताहो न किं चातः यद्यनुवर्तने सत्वमपि प्रामोतीति | नेप दोषः । संवन्धमनुवर्तिप्यते । सोऽपदादौ [३८] । इणः पः [३९] । नमस्पुरसोर्गत्योः [४०]. सकारः इण उत्तरस्य पकारः । इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य [४१] पक्रार: नमस्पुरसोर्गत्योः सकारः । तिरसोऽन्यतरस्याम् [४२] सकार: इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य षकारः । विलिश्चतुरिनि कृत्वोऽथै [४३] इदुलोः सामर्थ्य [४४ | नित्यं समासेऽनुत्तर पदस्थस्य [४५] इति पकारः तिरसोऽन्यतरस्यां सकारः। अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकविनव्ययस्य [४६] । सकारोऽनुवर्तते पका- रग्रहणं निवृत्तम् ॥ । • ८.३.११. 55H-111 ·1 व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म. ८.३.१. इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य ।। ८।३।४१ ।। इदुदुपधस्य चामत्ययस्येति चेत्पुम्मुहुसोः प्रतिपेधः ।। १॥ इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्येति चेत्पुम्मुहुसोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । पुस्कामा मुहुःकाम इति ।। वृद्धिभूतानां पत्वं वक्तव्यम् । दौप्कुल्यम् नैप्पुरुष्यम् ।। प्लुतानां तादौ च ॥ २॥ प्लुतानां तादौ च कुप्वोचेति वक्तव्यम् । सी३टर बी३ष्टर | नी३प्कुल दू३ पुरुष ॥ न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।। ३ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वादृद्धेः । बहिरङ्ग लक्षणा वृद्धिः।। इह कस्मान भवति । पितुः करोति | मातुः करोति | अप्रत्ययविसर्जनीयस्येति पत्वं प्रसज्येत । अप्रत्ययविसर्जनीयस्येत्युच्यते प्रत्ययधिसर्जनीयवायम् । लुप्यतेन प्रत्ययविसर्जनीयो रात्सस्य [८. २. २४] इति । एवं तर्हि भानुप्पुत्रग्रहणं ज्ञापकमेकादेशनिमित्तात्पत्वप्रतिपेधस्य ॥४॥ यदयं कस्कादिपुः भ्रातुप्पुत्रशब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्यो नैकादेशनिमित्ता- त्पत्वं भवतीति ॥ द्विस्त्रिश्चतुरिति कृलोऽर्थे ॥ ८।३ । ४३ ॥ विविश्चतुर्थहणं किमर्थम्. । इह मा भूत् । पञ्चकृत्वः करोति || अथ कृत्यो- यमहणं किमर्थम् । इह मा भून् । चतुष्कपालः चतुष्कण्टक इति । नैतदस्ति । भस्त्वेनेन विभाषा पूर्वेण नित्यो विधिर्भविष्यति । नाप्राप्ने पूर्वेणेयं विभाषारभ्यने सा यथैवेह याधिका भवति चनुः करोति चतुष्करोतीत्येवं चतुष्कपालेऽपि याधिका स्यात् । नात्र पूर्वेण पत्वं प्रामोति । किं कारणम् । अप्रत्ययविसर्जनीयस्येत्युच्यते + ८.1.11. ६८.८,ग. ८.१.१.

·. पा० ८.३.११.४५.] ॥ व्याकरणमनामाप्यम् ॥ २३५ प्रत्ययविसर्जनीयवायम् । लुप्यते प्रत्ययविसर्जनीयो रात्सस्य [८. २. २४] इति | तस्मात्कृत्वोऽर्थग्रहणं कर्तव्यम् ।। दिस्त्रिश्चतुर्ग्रहणं शक्यमवक्तुम् | कस्मान भवनि पञ्चकृत्वः करोतीति | इदु- दुपयस्येति। वर्तते ।। नैवं शक्यम् । अक्रियमाणे विशिश्चतुर्ग्रहणे कृत्वोऽर्थग्रहणेन विसर्जनीयो विशेप्येत | तत्र को दोपः । इहैव स्यात् हिष्करोति दिः करोति । इह न स्यात् चतुप्करोति चतुः करोनीति । द्विस्त्रिश्चतुर्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे कृ- वोर्यग्रहणेन द्विस्त्रिश्चतुरो विशेष्यन्ते । विस्त्रिचतुणी कृत्वोऽर्थे वर्तमानानां यो विसर्जनीय इति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । पदस्येति वर्तते तत्कृत्वोर्यग्रहणेन विशेषयिप्यामः | पदस्य कृत्वोऽर्थ वर्तमानस्य यो विसर्जनीय इति ॥ कृत्वमुजफै पत्वं ब्रवीति कस्माचनुप्कपाले मा । पत्वं विभाषया भून्ननु सिद्धं तत्र पूर्वेण ।। १ ॥ सिद्धे ह्ययं विधत्ते चतुरः पत्वं यदापि कृत्वोऽर्थ | लुप्ते कृत्वो ये रेफस्य विसर्जनीयो हि ॥ २॥ एवं सति विदानी द्विस्त्रिश्चतुरित्यनेन किं कार्यम् । अन्यो हि नेदुदुपधः कृत्वोर्थे कश्चिदप्यस्ति ॥ ३ ॥ अक्रियमाणे ग्रहणे विसर्जनीयस्तदा विशेप्येत । चतुरो न सिध्यति तदा रेफस्य विसर्जनीयो हि ॥ ४ ॥ तस्मिंस्तु गृह्यमाणे युक्तं चतुरो विशेषणं भवति । प्रकृतं पदं तदन्तं तस्यापि विशेपणं न्याय्यम् ॥ ५ ॥ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य ॥ ८।३ । ४५ ॥ अनुत्तरपदस्थस्येति किमर्थम् । परमर्पिःकुण्डिका । अथेदानीमनेन मुक्ते पूर्वेण पत्वं विभाषा कस्मान्न भवतीनुसोः सामर्थे [१४] इति | नानापदार्थयोर्वर्तमानयोः ख्यायते यदा योगः। तस्मिन्पत्वं कार्य तयुक्तं च मे नेह ॥ १ ॥ व्यपेक्षासामर्थे पूर्वयोगो न चात्र व्यपेक्षासामर्थम् ॥ किं पुनः कारणं व्यपे- क्षा सामर्थ्यमाश्रीयते न पुनरेकार्थीभावो यथान्यत्र । ६८.१.. * 1 ५.१. १८८.२.२४. ५. ४. १८. + ८.३.११.

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८.३.१. । ऐकार्य सामथ्र्य वाक्ये पत्वं न मे प्रसज्येत । ऐकायं सामर्थ सति वाक्ये पत्वं न स्यात् । सर्पिप्करोति । सर्पिः करोतीति ।। तस्मादिह व्यपेक्षां सामर्थ्य साधु मन्यन्ते ॥ २॥ अथ चेकृदन्तमेतत्ततोधिके नैव मे भवेमाप्तिः । यदि कृदन्तमेतत्ततोऽधिकस्य पत्वं न प्रामोति । किं कारणम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेग्रहणं भवतीति || वाक्येऽपि तर्हि न प्रामोति । परमसर्पिप्करोति | परमसर्पिः करोतीति । वाक्ये च मे विमापा प्रतिषेधो न प्रकल्पेत ॥३॥ यदयमनुत्तरपदस्थस्येति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवति वाक्ये विभापति ॥ अथ चेत्सं विज्ञानं नित्ये पत्वे ततो विभाषेयम् । अथाव्युत्पन्न प्रातिपदिकं ततो नित्ये पत्वे प्राप्त इयं विभापारभ्यते ॥ सिद्धं च मे समासे पत्वम् । किमर्थं तहीदमुच्यते । प्रतिपेधार्थस्नु यत्नोऽयम् ॥ ४ ॥ अनुत्तरपदस्थस्येति प्रतिषेधं वक्ष्यामीति ॥ नानापदार्थयोर्वर्तमानयो ख्यायते यदा योगः। तस्मिन्पत्वं कार्य तयुक्तं नस मे नेह ॥१॥ ऐकायें सामथ्र्य वाक्ये पत्वं न मे प्रसज्येत । तस्मादिह व्यपेक्षां सामर्थ्य साधु मन्यन्ते ॥२॥ अथ चेत्कृदन्तमेतत्ततोधिके नैव मे भवेत्याग्निः । वाक्ये च मे विभाया प्रतिषेधो न प्रकल्पेत ।।३।। अथ चसंविज्ञानं नित्ये पत्ते तनो विभापेयम् । सिद्धं च मे समासे प्रनिषेधार्थम्नु यत्नोग्यम् ॥ ४ ॥ अपदान्तस्य मूर्धन्यः ।। ८ । ३ । ५५ ॥ भय मुबन्ययहगं किमयं नापदान्तस्य पो भवतीत्येवोच्येत । नत्रायमप्यर्थः . 1८.६.४४.

·पा० ८. ३. ५५. !! व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ पकारग्रहणं न कर्तव्यं भवनि प्रकृतमनुवर्तते | क प्रकृतम् | इणः पः [८.३.३९] इति || नैवं शक्यम् । अवश्यं मूर्धन्यग्रहणं कर्तव्यमिहार्थमुत्तरार्थं च | इहार्य तावत् । इणः पीध्वंलुलिष्टां धोऽङ्गात् [८. ३. ७८] इत्यत्र मुर्धन्यग्रहणं न कर्तव्यं भवति । उत्तरार्थ च । रपाभ्यां नो णः समानपदे [८.४.१] इत्यत्र णकारग्रहणं न कर्तव्यं भवति । तत्रायमप्यर्थः पदान्तस्य नेति प्रतियो न वक्तव्यो भवति । अपदान्ताभिसंबई मूर्धन्यग्रहणमनुवर्तते ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये ऽष्टमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ * ८.५, ३०.

·५३८ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० ८. ३. २, सहः साडः सः ॥ ८।३।५६ ॥ समहणं किमर्थं न सहेः साडो मूर्धन्यो भवतीत्येवोच्येत । सहेः साडो मूर्धन्यो भवतीत्युच्यमानेऽन्त्यस्य प्रसज्येत । ननु चान्त्यस्य मूर्धन्यवचने प्रयोजन नास्तीति कृत्या सकारस्थ भविष्यति । कुतो नु खल्वेतदनन्त्यार्थ आरम्भे सकारस्य मवि- प्यति न पुनराकारस्य स्यात् । स्थानेऽन्तरतमो भवतीति। सकारस्य भविष्यति । भवेत्प्रकृतितोऽन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्यां सिद्धं स्यात् । आदेशतस्त्वन्तरतमनिवृत्ती सत्यामाकारस्य प्रसज्येत । तस्मात्सकारग्रहणं कर्तव्यम् || उत्तरार्थं च सकारम- हणं क्रियते । आदेशप्रत्यययोः [१९] सकारस्य यथा स्यात् । इह मा भूत् । चितम् स्तुतम् ॥ अथ सहिग्रहणं किमर्थ न साडः सो भवतीत्येयोच्येत । सहेरेय साडूपं भवति नान्यस्य । यद्येवं साडः पत्वे समानशब्दप्रतिषेधः ॥ १ ॥ साडः पत्ये समानशब्दानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । साडो दण्डः | साडी वृधिक इति ॥ अर्थवद्हणासिद्धम् | अर्थवतः साड्शम्दस्य ग्रहणं न चैपोऽर्थवान् । अर्थवद्हणासिमिति चेत्तद्धितलोपेर्थवत्त्वात्प्रतिषेधः ॥२॥ अर्थवद्हणात्सिद्धमिति चेत्तद्धितलोपेर्थवत्त्वात्प्रतिषेधो वक्तव्यः । सहाडेन साडः सास्यापत्यं साडि: अत्र प्रामोति ॥ न वक्तव्यः । पत्वतुकोरेकादेशस्या- सिद्धत्यानैप साट्ाब्दः || एयमपि सह डेन सडः सडस्यापत्यं साडिः अत्र मामोति । तस्मात्सहिमहणं कर्तव्यम् ।। इण्कोः॥८।३।५७॥ नुम्विसर्जनीयशय॑वायेऽपि ।।८।३।५८॥ नुम्बिसर्जनीयगर्यवाये निसेः प्रतिषेधः ॥ १॥ नुम्यिसर्जनीयशवाये निसेः प्रतिषेधो यक्तव्यः । निस्से निरस्येति ॥ नाई --- 11.... •:४.१.९५.३.४.२४८.

·पा०८, ३.५६.५९.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २३९ वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नुमैव व्यवाये विसर्जनीयेनैव व्यवाये शरैव व्यवाय इति । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । प्रत्येकं वाक्यपरि- समामिदृष्टेति । तद्यथा | गुणवृद्धिसंज्ञे प्रत्येकं भवतः । ननु चायमप्यस्ति दृष्टान्तः समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः | तद्यथा | गर्गाः शतं दण्यन्ताम् | अर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकं दण्डयन्ति । एवं तर्हि योगविभागात्सिद्दम् ॥ २॥ योगविभागः करिप्यते । नुम्व्यवाये । ततो विसर्जनीयव्यवाये | ततः शर्व्य- वाये || स तर्हि योगविभागः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । प्रत्येकं व्यवायशब्दः परि- समाप्यते ॥ आदेशप्रत्यययोः ॥ ८।३ । ५९ ॥ आदेशप्रत्यययोः पत्वे सरकः प्रतिषेधः ॥ १ ॥ आदेशप्रत्यययोः पत्वे सरकः प्रतिषेधो वक्तव्यः । कृसरः धूसरः ।। अ- त्यल्पमिदमुच्यते सरक इति । सरगादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । वर्सम् तसमिति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रा- तिपदिकानि | न वा एतत्वत्वे शक्यं विज्ञातुमुणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीतिः । इह हि न स्यात् । सर्पिषः यजुव इति || एवं तर्हि बहुलवचनात्सिद्दम् ॥ २॥ बहलं प्रत्ययसंज्ञा भवति ।। किं पुनरियमवयवषष्टी | आदेशस्य यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकार इति । आहोस्वित्समानाधिकरणा | आदेशो यः सकारः प्रत्ययो यः सकार इति । कथात्र विशेपः । आदेशप्रत्यययोरित्यवयवयष्टी चेर्विचने प्रतिषेधः ॥ ३॥ आदेशप्रत्यययोरित्यवयवपटी चेर्विचने प्रतिषेधो वक्तव्यः । विसं विसम् मुसलं मुसलम् ॥ ८.१.१०.

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०८. ३. २. समानाधिकरणानां चाप्राप्तिः ॥ ४ ॥ समानाधिकरणानां च पत्वस्याप्राप्तिः । एप:* अकार्षीत् ॥ अस्तु नाई समानाधिकरणा । यदि समानाधिकरणा सिपेच सुप्वाप अत्र न पामोति । न धानुर्विचने स्याने द्विवचनं शक्यमास्थातुम् । इहापि तर्हि प्रसज्येन सरीसृप्यत इति । तस्मात्तत्र हिःप्रयोगो दिर्वचनम् । इह तर्हि करिष्यति हरि- प्यति प्रत्ययो यः सकार इति पत्वं न प्रामोति ॥ अस्तु तोदेशो यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकार इति | इह तर्हि अकाति प्रत्ययस्य यः सकार इति पत्वं न प्रामोति । मा भूदेवमादेशो यः सकार इत्येवं भविष्यति !! इह नहि जोपियत् मन्दिषदिनि । प्रत्ययस्य यः सकार इति पत्वं न प्रामोति । एषोऽपीटि कृते प्रत्ययस्य सकारः ॥ इह तर्हि इन्द्रो मा वक्षत् स देवा- न्यक्षत् ॥ नानाविभक्तीनां च समासानुपपतिः ॥ ५ ॥ नानाविभक्तीनां च समासो नोपपद्यत आदेशप्रत्यययोरिति ।। योगविभागासिद्धम् ॥ ६ ॥ योगविभागः करिष्यते । आदेशस्य पो भवतीति । ततः प्रत्ययसकारस्य पो भयतीति ॥ स ताई योगविभागः कर्नव्यः । न कर्तव्यः । कथम् | अस्तु नावदयययपटी । ननु चोक्तमादेशमत्यययोरित्यवयवपठी चेहिर्वचने प्रतिपेध इति । नैप दोपः । दिःप्रयोगो द्विवचनम् ।। यदप्युच्यते समानाधिकरणानां चाप्राप्तिरिति व्यपदेशिद- भावेन भविष्यति ।। अथया पुनरस्तु समानाधिकरणा | कथं करिप्यनि हरिप्यति । आचार्यप्रतिज्ञापयति भवत्येवंजातीयकानां पत्यमिति यदयं सात्पदाद्योः [८. ३. १२१] इनि सात्मनिपेध गास्ति । अथया पुनरस्त्यादेशो यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकार इति । कयमिन्द्रो मा पक्षन् स देयान्यक्षन् । व्यपदेशिवदायेन भवि- यति || स ताई व्यपटेभिवगावो वक्तव्यः । न यत्नाव्यः । उक्तंचा ।। ७॥ किमुताम् । नत्र त्र्यपदेशियलनमकानो दे प्रयमार्थ पते नादेशमंगलयार्यम् .....

·६ पा० ८. ३.६१-६५.] । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ४१ भवचनालोकविज्ञानात्तिद्धमिति ॥ यदपि नानाविभक्तीनां च समासानुपपत्तिरि- त्याचार्यप्रवृत्तिापयति नानाविभत्स्योरेव समास इति यदयं शासिवसिघसीनां च [८. ३. ६०] इति घसिग्रहणं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । यदि यादेशस्य यः सकार इत्येवं स्याद्धसिग्रहणमनर्थकं स्यात् । पश्यति वाचार्य आदेशो यः सकारस्तस्य पत्वमिति ततो घसिग्रहण करोति ॥ स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासात् ॥ ८।३ । ६१ ॥ स्तौतिगिग्रहणं किमर्थम् । अस्तौतिण्यन्तानां मा भूत् । लिसिक्षति || अथै- यकार: किमर्थः । नियमार्थः । स्तौतिण्यन्तानामेव नान्येपामिति । नैतदस्ति प्रयो- जनम् । सिद्धे विधिरारभ्यमाणोऽन्तरेणैवकारकरणं नियमार्थो भविप्यति । इष्ट- नोवधारणार्थस्तर्हि । यथैवं विज्ञायेत स्तौतिण्योरेव पणीति | मैवं विज्ञायि स्तौ- तिण्योः पण्येवेति । इह न स्यात् तुष्टाव ।। अथ पणीति किमर्थम् । सेपीव्यते ॥ को विनतेऽनुरोधः । अविनते नियमो मा भूत् । सुपुप्सतीति || कः सानुवन्धे अनुरोधः । पशब्दमात्रे नियमो मा भूत् । सुपुपिप इन्द्रम् । सुपुपिप इहेति ॥ अभ्यासादिति किमर्थम् । अभ्यासाद्या प्राप्तिस्तस्या नियमो यथा स्यादुपसर्गाद्या प्राप्तिस्तस्या नियमो मा भूत् । अभिपिषिक्षति । नैतदस्ति | असिद्धमुपसर्गात्यत्वं तस्यासिद्धत्वानियमो न भविष्यति । इदं तर्हि प्रयोजनं सनि योऽभ्यासस्तस्माद्या प्राप्तिस्तस्या नियमो यया स्याचङि योऽभ्यासस्तस्माद्या प्राप्तिस्तत्र नियमो मा भूदिति । सोपुप्यतेः सन्तोपुपिपते । अथवाभ्यासाचा प्राप्तिस्तस्या नियमो यथा स्याद्धातोर्या प्राप्तिस्तस्या नियमो मा भूत् । अधीषिपति । ननु च पणीत्युच्यने । पणीति नेपा परसप्तमी शक्या विज्ञातुं सन्यङन्तं हि हिरुच्यते । तस्मादेया सत्सप्तमी पणि सतीति । सत्सप्तमी चेलामोति ॥ स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य ॥ ८।३।६४ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । १.१.२२*. + २.१.३०:४७. . 561-11 ·४४२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म०८. ३.२. स्थादिप्वभ्यासवचनं नियमार्थम् ॥ १ ॥ नियमायोज्यमारम्भः । स्थादिप्येवाभ्यासस्य यथा स्यात् । इह मा भूत् । अभिसुत्तूपति ॥ अथ किमर्थमभ्यासेन चेत्युच्यते । तघ्यवाये चापोपदेशार्थम् ॥ २॥. तयवायेऽभ्यासव्यवाये चापोपदेशस्यापि यथा स्यात् । अभिपिपेणयिपति ।। अवार्थ पणि प्रतिषेधार्थ च ॥ ३ ॥ अवार्थ नावन् । अभिष्टौ । पणि प्रतिपेधार्थम् । अभिपिपिक्षति ।। 4 - उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसेधसिचसञ्च- खताम् ॥ ८।३ । ६५ ।। उपसर्गात्पत्वे निस उपसंख्यानमनिणन्तत्वात् ।। १॥ उपसर्गालले निस उपमस्यानं कर्तव्यम् । निःपुणोति नि:पिन्चति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । अनिणन्तत्वात् । इणन्तादुपसर्गात्यत्वमुच्यते न च निसिणन्तः।। न वा वर्णाश्रयत्वात्पत्वस्य तदिशेपक उपसर्गों धातुथ || २॥ न पा वक्तव्यम् । किं कारणम् | वर्णाश्रयत्वात्पत्यस्य । वर्णाश्रय पत्वम् । नहिशेपक उपसर्गे धातुश्च । नेयं विज्ञायत इणन्तादुपसर्गादिति । कर्य नहि । इण उत्तरस्य सकारस्य स चेदिषुपसर्गस्य स चेत्सकारः सुनोत्यादीनामिति | तत्र शi- याय इत्येव मिद्धम् ॥ यद्येवं धातूपसर्गयोरभिसंयन्धोकृतो भवति । तत्र को दोपः । इनापि प्रामोनि विगताः सेचका अस्माद्वामादिसेनको प्रामः । धानुपसर्गयोभाभिसंबन्धः कृतः । कथम् । मुनोत्यादिभिरलोपसर्ग विशेषयिष्यामः। गुनोरयादीनां य उपसर्गस्तस्य य इनिति ॥ मुनोत्यादीनां पत्वे ण्यन्तस्योपसंख्यानमधिकरवात् ॥३॥ सनोत्यादीनां पत्ते ण्यन्नस्योपसस्यान कर्नव्यम् । अभिपाययति । किं कारणम् । 1८.३.५८ ·पा० ८.३.६५.७२.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। १२३ अधिकत्वात् । व्यतिरिक्तः नुनोत्यादिरिति कृत्वोपसर्गातुनोत्यादीनामिति पत्वं न प्राप्नोति || न वावयवस्यानन्यन्वात् ।। १ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् | अवयवस्यानन्यत्वात् । अवयवोत्रानन्यः॥ नामधातोस्नु प्रतिषेधः ॥ ५ ॥ नामधातोस्तु प्रतिपेयो वक्तव्यः। सावकमिच्छत्यमितावकीयति परिसावकीयति ।। न वानुपसर्गत्वात् ॥ ६॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् अनुपनर्गत्वात् । यक्रियायुक्तास्तं पनि गत्युपन- रारंजे भवतो न चात्र नुनोति प्रति क्रियायोगः । किं तर्हि | साय यति पनि । दशापि तहि न पामोति | अभियावयति । अत्रापि न सुनोति प्रति क्रियायोगः । किं तईि । सावयति प्रति | सुनोनिं प्रत्यत्र क्रियायोगः । कथन् । नासावे प्रेप्यते इन्वभीति । किं तर्हि | उपसर्गविशिष्टामसी क्रियां प्रेप्यने अभियुण्विनि । स्तम्भः ॥ ८ । ३ । ६७॥ अप्रतेरिति वर्तन उताहो निवृत्तम् | निवृत्तमित्याह | कयं मायने । योग- विभागकरणसामर्थ्यात् | इतरथा हि सदिसम्योरप्रतरित्येत्र बृयात् ।। अन्त्यन्य- द्योगविभागकरणे प्रयोजनम् । किम् । अवाचालम्बनाविर्ययोः [६८] इति वक्ष्यनि तत्स्नम्भेरेव यथा स्यालदेर्मा भूदिति ।। नेतदन्ति प्रयोजनम् । एकयोगप नति यस्वालम्बनाविर्य स्तस्तस्य भविष्यनि । कस्य चालम्बनाविन्यं नः । स्तम्भव ।। अनुदिपर्यभिनिभ्यः स्यन्दतेरमाणिषु ॥ ८ १३ । ७२ ॥ अथ यः प्राण्यप्राणी च कथं तत्र भवितव्यम् | अनुन्यन्दने मन्न्योटके इति | आहोस्विदनुस्यन्देने मत्स्योदके इति । यदि नायवाणी विधिनाश्रीयने मन्यत्रा- पाणीनि कृत्वा भवितव्यं पत्वेन | अथ प्राणी प्रनिनाश्रीयने मल्यत्र पाणीनि कन्या भवितव्यं प्रतिषेधेन । किं पुनरत्रार्थनतम् । देवा जातुन्नि !!

·४४४ It व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०८.३,२. 1 परेश्च ॥ ८।३ । ७४॥ अनिष्टायामिनि वर्तन उताहो निवृत्तम् । निवृत्तमित्याह । कथं ज्ञायने । योगविभागकरणसामर्थ्यात् । इतरथा हि विपरिभ्यां च स्कन्देरनिष्ठायामित्येव ब्रूयात् ॥ - इणः पीबलुङ्किटां धोऽङ्गात् ॥ ८।३ । ७८ ॥ विभापेटः ॥८।३ । ७९ ॥ - इण्महणं किमर्थम् ॥ इण्ग्रहणं ढवे कवर्गनिवृच्यर्थम् ।। १॥ इण्महणं क्रियते कवर्गाडलं मा भूदिति । पक्षीध्वम् यक्षीध्वम् ।। किं पुनरिदमिण्महणं प्रत्ययविशेषणम् । इण उत्तरेषां पीध्वंलुडिटां यो धकार इति । आहोस्थिद्धकारविशेषणम् । इण उत्तरस्य धकारस्य स चेत्पीध्वंतुड्डिटां धकार इति | कश्चात्र विशेपः । तत्र प्रत्ययपरत्व इटो लिटि ढत्वं परादित्वात् ॥ २॥ नत्र प्रत्ययपरत्व इटो लिटि ढत्वं न पामोति | लुलुविवे लुलुविध्य इति । किं कारणम् । परादित्वात् । इदरादिः॥ वचनाद्भविष्यति । अस्ति वचने, प्रयोज- नम् । किम् । अलविट्वम् अलविध्वम् । अस्तु तर्हि धकारविशेषणम् । धकारपरत्वे पीध्वम्यननन्तरत्वादिटो विभापाभावः ॥३॥ धकारपरत्वे पीध्वम्यननन्तरत्वादिटो विभाषा न मामोति । तविपीदम् लवि- पीध्यमिति || वचनाद्भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । लुलुविट्वे तुलु- विध्य इति ॥ इण्ग्रहणस्य चाविशेषणत्वाप्यादिमात्रे ढत्वमसङ्गः ॥ ४॥ इपहणस्य चाविशेषणत्वात्प्यादिमात्रै ढत्वं प्रामोति । पक्षीध्यम् यक्षीध्यमिनि ।। 1 ८१.५० ·पा० ८. ३, ७४.८२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २२५ नैप दोषः । अङ्गादिति वक्ष्यामि । अङ्गग्रहणाच दोषः । इह न पामोति । उपदिदीयिध्वे उपदिदीयिट्वे । यो ह्यत्राङ्गान्त्य इण्न तस्मादुत्तर इट् । यस्मा- चोत्तर इनासावङ्गान्त्य इणिति || यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु तावत्प्रत्ययविशेषणम् । ननु चोक्तं तत्र प्रत्यय- परत्व इटो लिटि बत्वं परादित्वात् लुलुविवे लुलुविश्व इति | वचनान्नविष्यति । ननु चोक्तमस्ति वचने प्रयोजनम् किम् अलविट्वम् अलविध्वमिति ! यदेतस्मिन्योगे। लिग्रहणं तदनवकाशं तस्यानवकाशत्वाइचनान्नविष्यति ।। अथवा पुनरस्तुः धकार- विशेषणमिति । ननु चोक्तं धकारपरले पीवम्यननन्तरत्वादिटो विभाषाभावः लविपीढ्वम् लविपीध्वमिति | वचनान्नविष्यति । ननु चोक्तमस्ति वचने प्रयोजनम् किम् लुलुविवे लुलुविध्व इति । यदेतस्मिन्योगे पीध्वंग्रहणं तदनवकाशं तस्यानव- काशत्वाइचनाद्भविष्यति ॥ यदप्युच्यत इण्ग्रहणस्य चाविशेषणत्वाल्यादिमात्रे ढत्वप्रसङ्ग इत्यङ्गादिति वक्ष्यामि | ननु चोक्त मङ्गग्रहणाच दोष इति । पूर्वस्मिन्योगे यदङ्ग ग्रहणं तदुत्तरत्र निवृत्तम् । अथवा पूर्वस्मिन्योग इण्ग्रहणं प्रत्ययविशेषण- मुत्तरत्र धकारविशेषणम् ॥ 2 अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः ॥ ८।३ । ८२ ॥ अग्नेदर्दीर्घात्सोमस्य ॥ १॥ अनेर्दी_त्सोमस्येति वक्तव्यम् । अनीपोमो ॥ इतरया ह्यनिष्टप्रसङ्गः ॥२॥ इतरथा घनिष्टं प्रसज्येत | अग्निसोमो माणवकाविति ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । गौणमुख्ययोर्मुख्ये संप्रतिपत्तिः । तद्य था। गौरनुवन्ध्योऽ जोऽनीपोमीय इति न वाहीकोऽनुबध्यते | कयं तर्हि वाहीके वृद्ध्यान्ये भवतः । गौस्तिष्टति | गामानयेति | अर्याश्रय एतदेवं भवति । यद्धि शवाश्रयं शब्दमात्रे तद्भवति । शबाश्रये च बुद्ध्यात्वे ॥ + 1 ८.२.

·१४६ || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ८.३.३, मातुःपितुामन्यतरस्याम् ॥ ८।३ । ८५ ॥ सान्ताभ्यां चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । मातुःप्वसा मातुःस्वसा । पिनुःप्यसा पितुःस्वसेति । मातुः पितुरिति सान्तग्रहणानर्थक्यमेकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् ॥ १॥ मातुः पितुरिति सान्तमहणमनर्यकम् । किं कारणम्। एकदेशविकृतस्यानन्यत्वान् । एकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति सान्तस्यापि भविष्यति ॥ उपसर्गप्रादु-मस्तिर्यच्परः ॥ ८।३। ८७ ॥ अस्तिग्रहण किमर्थम् । इह मा भूत् | अनुसृतम् विखतमिति । नैतदस्ति प्रयोज- नम् । यक्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो न चैतं सकारं प्रति क्रियायोगः । इहापि तर्हि न प्रानोति अभिपन्ति विपन्तीति न ह्यस्तिः क्रियावचनः । कः पुनराह नास्तिः क्रियावचन इति । क्रियावचनोऽस्तिः । आतच क्रियावचनो व्यत्यनुपते कर्तरि कर्मव्यतिहारे [१.३.१४] इत्यनेनात्मनेपदं भवति । कर्मव्यतिहारध कः । क्रियाव्यतिहारः ॥ प्रादुःशम्दात्तर्हि मा भूत् । प्रादुःशब्दश्च नियतविषयः कृभ्य- स्तियोग एवं वर्तते || उपसर्गात्तर्हि स्यतेा भूदिति | इप्यत उपसर्गात्स्यतेः पत्वम् । आतथेप्यत एवं बाहोपसर्गात्सुनोतिमुवतिस्यतिस्तीतिस्तोभतिस्थासेनयसेधसियसन- स्त्रनाम् [८.३.६९] इति ।। पादुःशम्दादि स्यतेर्मा भूदिति । प्रादुःशब्दश्च नियत- विषयः कृभ्यस्तियोग एव घर्तते ।। इदं तर्हि प्रयोजनमिह मा भूत् अनुसूतेरप्रत्ययो- असूःअनुस्योऽपत्यमानुसेयः ॥ सुविनिर्दुभ्यः सुपिमूतिसमाः ॥ ८।३।८८॥ किमयं स्वपेः सुपिभूतस्य ग्रहणं क्रियते । मुपे पलं पपेर्मा भन् मुपेः पत्यमुच्यते तत्स्यपेर्मा भूदिनि । मुस्वनः विस्वमगिति ।। +..२.६१.

·पा० ८. ३.८५.९१.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। ୧୧୫ विमुप्वापति केन न। विमुप्वापेत्यत्र कस्मान भवति । हलादिशेषान्न सुपि: इलादिशेपे कृते नैप सुपिर्भवति || इदमिह संपधार्यम् । हलादिशेषः क्रियता संप्रसारणमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्धलादिशेषः । इष्टं पूर्व प्रसारणम् ॥ १॥ इप्यते हलादिशेषात्पूर्व संप्रसारणम् । आतचेप्यत एवं त्याहाभ्याससंप्रसारणं हलादिशेगाप्रितिपेनेति ॥ एवं तर्हि स्थादिप्वभ्यासस्येत्येतस्मानियमान भाव- : प्यति। स्थादीनां नियमो नात्र प्रादिसतादुत्तरः सुपिः। प्राक्सितसंशब्दनात्स नियम उत्तरच नुपिः पद्यते || एवं तर्थवद्हणे नानर्थ- कस्येत्येवमेतस्य न भविष्यति । अनर्थके विमुपुपुः यद्यर्थवतो ग्रहणं विपुषुपुरिति न सिध्यति । नैष दोषः । कथम् । सुपिभूनो द्विरुच्यने ।।२।। सुपिभृतस्य विचनम् ॥ सुपेः पत्वं स्वपेर्मा भूहिसुप्वापेनि केन न । हलादिशेषान्न मुपिरिटं पूर्व प्रसारणम् ॥ १ ॥ स्थादीनां नियमो नात्र प्राक्सितादुत्तरः सुपिः। अनर्थके विषुषुपुः सुपिभूतो द्विमन्यते ॥ २ ॥ कपिष्ठलो गोत्रे ॥ ८।३ । ९१ ।।

·| व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०८.३.२. व्यम् | नैवं विज्ञायते कपिष्ठल इति गोत्रे निपात्यत इति । कथं तर्हि | गोत्रे यः कपिठलशन्दस्तस्य पत्वं निपात्यते यत्र वा तत्र वेति ॥ अम्बाम्बगोभूमिसव्यापद्वित्रिकुशेकुशङ्कङ्गमञ्जिपुञ्जिपरमेबर्हिर्दिव्य- निभ्यः स्थः ॥ ८।३ । ९७ ॥ स्य इति किमिदं धातुमहणमाहोस्विद्रूपग्रहणम् । किं चातः । यदि धातुग्रहण गोस्थानमित्यत्र प्रामोति । अथ रूपग्रहणं सव्येष्ठाः परमेष्ठी सव्येष्ठा सारथिरित्यत्र न पामोति || यथेच्छसि तथास्तु | अस्तु तायद्धातुग्रहणम् । कथं गोस्थानमिति । सवनादिपु* पाउ: करिप्यते । अथवा पुनरस्तु रूपरहणम् । कथं सव्येष्टाः परमेठी सव्येष्ठा सारथिरिति । स्थस्थास्थिन्स्थूणांमिति वक्तव्यम् ॥ सुपामादिषु च ॥ ८।३ । ९८ ॥ अविहितलक्षणो मूर्धन्यः सुपामादिपु द्रष्टव्यः ।। इसात्तादौ तद्धिते ॥ ८।३ । १०१ ॥ इस्वात्तादौ तिङि प्रतिषेधः।। ५॥ • इस्यात्तादी निति प्रतिषेधो वक्तव्यः । भिन्युस्तराम् छिन्युस्नरामिति ।। स्तुतस्तोमयो छन्दसि ।। ८।३ । १०५ ॥ स्तुतस्तोमयोश्छन्दस्यनर्थक वचनं पूर्वपदादिति सिहत्वात् ॥ २॥ म्नुनस्नोमयोदछन्दसि यचनमनर्थकम् । किं कारणम् । पूर्वपदादिति सिर- वान् । पूर्वपदान् [८. ३. १०६] इत्येय सिद्धम् ॥ ..६.१९..

·पा० ८. ३. ९७-११०.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। ११९ सनोतरनः ॥ ८।३ । १०८॥ सनोतेरन इति च ॥ १ ॥ किम् । वचनमनर्थकमित्येव । किं कारणम् । पूर्वपदादिति सिद्धत्वात् ॥ नियमार्थ तस्दं वक्तव्यम् । सनोतेरनकारस्यैव यथा स्यात् । इह मा भून् । गोसनिमिति । सनोतेरन इति नियमार्थमिति चेत्सवनादिकृतत्वात्सिद्दम् ॥ २ ॥ सनोतेरनं इति नियमार्थमिनि चेत्सवनादिपु पाटः करिष्यते ॥ सनयं तु ॥ ३ ॥ सनथ विदं वक्तव्यम् । सिसनिपति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | स्तौतिण्यो- रेव पण्यभ्यासात् [८. ३. ६१] इत्येतस्मानियमान भविष्यति ॥ ण्यर्थ नहीं वक्तव्यम् । सिसानयियति । कथं पुनरण्यन्तस्य प्रतिषेधे ण्यन्तः शक्यो हि तुम् । सामर्थ्यात् । अण्यन्तस्य प्रतिषेधवचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वा विज्ञास्यते ॥ अथवायमस्त्यण्यन्तः । सिसनिपतेरप्रत्ययः सिसनीः ।। न रपरसृपिसृजिस्पृशिस्पृहिसवनादीनाम् ॥ ८।३ । ११० ॥ किमर्थं सवनादिप्वश्वसनिशब्दः पद्यते । पूर्वपदात् [८. ३. १०६] इति पन्वं प्रामोति तद्वाधनार्थम् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । इणन्ताविति तत्रानुवर्नतेऽनिणन्न- श्रायम् । नैव प्रामोति नार्थः प्रतिषेधेन || एवं तर्हि सिद्धे सति यत्सवनादिप्यश्व- सनिश पटति तज्जापयत्याचार्यो निणन्तादपि पत्वं भवतीति । किमेतस्य ज्ञापन प्रयोजनम् । जलापाहं माप इत्येतत्सिद्धं भवति । अथवैकदेशायिकृतार्थोऽयमारम्भः । अश्वपा इति॥

·४५० || व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० ८.३.२. सिची यङि ।।८।३।११२॥ उपसर्गादिति या प्राप्तिर्भवितव्यं तस्याः प्रतिषेधेनोताहो न | न भवितव्यम् । किं कारणम् । उपसर्गालत्वं प्रतिषेधविषय आरभ्यते तद्यथैव पदादिलक्ष प्रतिषेधं वाधत एवं मिचो यडीत्येतमपि वाधते || न बाधते | किं कारणम् | येन नाप्राप्ने तस्य बाधगं भवति न चाप्राप्ते पदादिलक्षगे प्रतिपेध उपसर्गात्पत्यमारभ्यते सिनो यडीत्येतस्मिन्पुनः प्रामे चाप्राप्ने च । अथवा पुरस्तादपवादा अनन्तराविधी- न्याधन्त इत्येयमुपसर्गात्पत्वं पदादिलक्षणं प्रतिषेधं वाधिप्यते सिची यडीत्येतं न चाधिप्यते | तस्मादभिसेसिच्यत इति भवितव्यम् ।। सोढः ।।८।३ । ११५ ॥ किमर्थ सहिः सोढभूतो गृह्यते । यत्रास्यैतद्रूपं तत्र यथा स्यात् । इह मा भून् । परिपहन इति ॥ आ स्तम्भुसिवुसहां चङि ॥ ८।३ । ११६ ॥ स्तम्भुसिवुसहां चचुपसर्गात् ॥ १॥ स्तम्भुसियुसहां चङचुपसर्गादिति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । उपसर्गाचा प्रानि- स्तस्याः प्रतिषेधो यथा स्यात् | अभ्यासाचा पामिस्तस्याः प्रतिषेधो मा भूदिति । पर्यसीपदन् ॥ मुनोतेः स्यसनोः ॥ ८।३।११७ ॥ सनि फिमुदाष्टरणम् । गुमपनि । तदम्ति प्रयोजनम् । स्नीनिण्योरेय पी- येनस्मानियमान भविष्यनि: ॥ रदं ना | अभिमुसृपति । एतदपि नास्ति प्रयो- जनम् । स्यादिप्यभ्यासेन चाभ्यागस्य [८.३.६४] इत्येतस्मानियमान भाषष्यति ।। हर माई प्रयोजनम् । अभिमुम्पनेरमल्ययोभिगुतः ।। :.. .

·पा० ८. ३. १२२-२२८.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १५१ सदेः परस्य लिटि ॥८।३ । १२८॥ सदो लिटि प्रतिषेधे स्वोरुपसंख्यानम् ॥ १ ॥ सदो लिटि प्रतियेथे स्व रुपसंख्यानं कर्तव्यम् । परिपस्वजे ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये ऽटमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ।। पादश्च समाप्तः ।।

·. . रपाभ्यां नो णः समानपदे ॥८।४।१ ॥ + रपाभ्यां णत्व ऋकारग्रहणम् ।। १॥ रपाभ्यां णत्व कारमहणं कर्तव्यम् । रपाभ्यां नो णः समानपद काराधेति पक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । मातृणाम् पितृणामिति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । योऽसाकारे रेफस्तदाश्रयं णत्वं भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् । न हि वर्णकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते ।। एकदेशे नुडादिषु चोक्तम् ।। २॥ किमुक्तम् । अपहणं चेनुद्धिधिलादेशविनामेवृकारग्रहणमिति । तस्मागृह्यन्ते ।। एवमपि न सिध्यति । किं कारणम् | अननन्तरत्वात् । यत्तद्रेफात्परं भक्तस्तेन व्यवहितत्यान्न प्रामोति । अयाय' इत्येवं भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् । वर्णकदेशाः के वर्णमहणेन गृह्यन्ते । ये व्यपवृक्ता अपि वर्णा भवन्ति । यचात्र रेफापर भतेन तत्कचिदपि व्यपवृक्तं दृश्यते । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते ।रपाभ्यां नो पः समानपदे । ततो व्यवाये । व्यवाये च रपाभ्यां नो णो भवतीति । ततो कु- प्याम्भिरिति । इदमिदानी किमर्थम् । नियमार्थम् । एतैरेवाक्षरसमानायिकैर्व्यवाये मान्यैरिति ।। अथवाचार्यप्रवृत्ति पयति भवत्युकाराण्णत्वमिति यदयं क्षुभादिषु नृनमनशब्दं पठति । तदस्ति ज्ञापकम् | वृद्ध्यर्थमेतत्स्यात् । नानमनिरिति । यहि नत्रैय तृमोनिशब्दं पठति | यचापि नृनमनशम्दं पठति | ननु चोक्तं वृद्ध्यर्थ- मेनस्यादिति । बहिरङ्गा वृद्धिः । अन्तरङ्ग णत्वम् । असिद्ध बहिरङ्गमन्तरजे ।। भययोपरिटायोगविभागः करिष्यते । तो नो णो भवति । तन छन्दस्ययमहान् । कन इत्येव ॥ अदकुष्पाकुम्व्यवायेऽपि ॥ ८।४।२॥ अहवाये णावे ज्यव्यवाये प्रतिषेधः ॥ १ ॥ अगाये गये ऽन्यध्ययाय मनिषेधो पक्कय्यः । आदर्शन असर न || म्... ...१५ ८...२ ·पा० ८.१.१-२.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। न वान्येन व्यतत्वात् ॥ २॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणन् । अन्येन व्यपेतत्वात् । अन्येनात्र व्यवायः ।। यद्यप्यत्रान्येन व्यवायो ऽष्टापि तु व्यवायो ति तत्रास्त्यनवाय इति प्रानोति । अत्र व्यवाये भवति । किं वक्तव्यनेतत् । न हि | कथमनुच्यमानं गंस्यते । अङ्गणनामर्थ्यात् । यदि हि यत्राटा चान्येन व व्यवायस्तत्र स्यादग्रहणमनर्थकं स्यात् । व्यवाये नो णो भवतीत्येव ब्रूयात् । अस्त्यन्यदऋणस्य प्रयोजनम् । किन् । योनिर्दिटैरेव व्यवायस्तत्र मा भूत् । कृत्तम् नृत्लेति । यद्येतावत्सयो- जनं स्याशळवाये नेत्येव ब्रूयात् ॥ तत्समुदाये णत्वाप्रसिद्यिथान्यत्र ॥३॥ तत्समुदाये व्यवायसमुदाये णत्वस्याप्रतिद्धिः । अर्केण अर्पण । यथान्यत्रापि व्यवायसमुदाये कार्य न भवति । क्वान्यत्र । नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि [८.३.५८] निस्से नित्स्वेति ॥ किं पुनः कारणमन्यत्रापि व्यवायसमुदाये कार्य न भवति । प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिर्दृष्टेति । तद्यथा । गुणवृद्धिसंज्ञे प्रत्येकं भवतः । ननु चायमप्यस्ति दृष्टान्तः समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिरिति । तद्यथा | गर्गाः शतं दण्य- न्तामिति । अर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकं दण्डयन्ति । यद्येवमेकेन व्यवाये न प्रामोति । किरिणा गिरिणेति । उभयथापि वाक्यपरिसमाप्तिदृश्यते । तद्य- था । गर्गः सह न भोक्तव्यमिति प्रत्येकं च न संभुज्यते समुदितैश्च ॥ कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । प्रयोजनं वृलनः सुघ्नः प्राघानीति ॥ ५॥ हन्तेरत्पूर्वस्य [८.४.२२] इत्यत्पूर्वग्रहणं न कर्तव्यं भवति ।। नुम्व्यवाये णत्वे ऽनुस्वाराभावे प्रतिषेधः ॥ ६ ॥ नुम्व्यवाये णत्वे ऽनुस्वाराभावे प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रेन्वनम् प्रेन्वनीयम् ॥ अनागमे च णत्वम् ॥ ७॥ अनागमे च णत्वं वक्तव्यम् | तृम्पणम् तृम्पणीयम् ॥ * .. १. ५८; (८. ३. २४.) -- ·|| व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ८.१. १. अनुस्वारव्यवायवचनात्तु सिद्धम् ॥ ८॥ अनुस्वारव्यवाये नो णो भवतीति वक्तव्यम् ॥ तदनुस्वारग्रहणं कर्तव्यम् । म कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव | नकारेऽनुस्वारः परसवर्णाभूतो निर्दिश्यते | इहापि तर्हि प्रामोनि । प्रेन्वनम् प्रेन्वनीयम् । अनुस्वारविशेषणं नुम्महणम् । नुमो योऽनु- सार इति । इहापि तर्हि न पामोति । तृम्पणम् तृप्पणीयम् । एवं तर्वयोगवाहा- नामविशेषेणोपदेशधोदितस्तत्रानुस्वारे कृते ऽववाय इत्येव सिद्धम् । यद्येवं नार्थी नुम्महणेन । अनुस्वारे कृतेऽड्वाय इत्येव सिद्धम् ।। पूर्वपदात्संज्ञायामगः ।।८।४।३ ॥ पूर्वपदात्संज्ञायामुत्तरपदग्रहणम् ॥ १ ॥ पूर्वपदात्संज्ञायामुत्तरपदग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । तद्धितपूर्वपदस्थाप्रतिपेधार्थम् ॥ २॥ तद्धितस्थस्य पूर्वपदस्थस्य च प्रतिषेधो मा भूत् । खारपायण: करणप्रियः ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् | न वक्तव्यम् । पूर्वपदमुत्तरपदमिति संवन्धिशब्दावेतौ । सति पूर्वपद उत्तरपदं भवति सति चोत्तरपदे पूर्वपदं भवति । तत्र संबन्धादेतद्गन्तव्यं यत्मति पूर्वपदमित्येतद्भवति तत्स्थस्य नियम इति । किं च प्रत्येतद्भवति | उत्तरपदं प्रति ॥ संज्ञायां नियमवचने गमतिपधान्नियममतिपेधः ॥ ३॥ संज्ञायां नियमवचने गमतिपेधानियमस्यायं प्रतिषेधो विज्ञायतेऽग इति ॥ तत्र को दोषः। तत्र नित्यं णखमसङ्गः ॥ ४ ॥ तत्र पूर्वेण संज्ञायां चासंज्ञायां च नित्यं णत्वं प्रामोति ।। योगविभागासिद्धम् ॥ ५॥ योगविभागः करिष्यते । पूर्वपदारसंशायाम् । तनोऽगः । गान्तात्पूर्वपदाया च यायनी णत्वाग्निस्तस्याः सर्वस्याः प्रतिषेधः ॥ •शिप ५'. 1.९९ ·पा०८, ४.३-८.] ८. ४.३-८४ !! व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १५५ अप्रतिषेधी वा यथा सर्वनामसंज्ञायाम् ॥ ६ ॥ न वार्थः प्रतिषेधेन | णत्वं कस्मान भवति | यथा सर्वनामसंज्ञायाम् | उक्तं च सर्वनामसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञायां निपातनाण्णत्वाभाव इति । यथा पुनस्तत्र निपातनं क्रियते सर्वादीनि सर्वनामानि [१. १. २७] इतीहेदानी किं निपातनम् । इहापि निपातनमस्ति । किम् । अगयनादिभ्यः [४.३.७३] इति || नैव वा पुनरत्र पूर्वेण णत्वं प्रामोति | किं कारणम् | समानपद इत्युच्यते न चै- तत्संमानपदम् । समासे कृते समानपदम् । समानमेव यन्नित्यं न चैतन्नित्यं समानपद मेव । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । समानग्रहण- सामर्थ्यात् । यदि हि यत्समानं चासमानं च तत्र स्यात्समानग्रहणमनर्थकं स्यात् ।। विभाषौषधिवनस्पतिभ्यः ॥ ८।४।६ ॥ यक्षरत्यक्षरेभ्य इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । देवदारुवनम् ॥ इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । इरिकावनम् निमिरवनम् ॥ अनोऽदन्तात् ॥ ८।४ । ७ ॥ । अंदन्ताददन्तस्येनि वक्तव्यम् । इह मा भूत् । दीर्घानी शरदिति ॥ तत्तहि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नैपाहन्शब्दात्यष्टी ! का तर्हि । अनशब्दालथमारे पूर्व- सूत्रनिर्देशच ॥ अथवा युवादिषुः पाठः करिष्यते ।। वाहनमाहितात् ॥ ८।४।८॥ आहितोपस्थितयोरिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । इक्षुवाहणम् 'शरवा- हणम् ॥ अपर आह । वाहनं वाचादिति वक्तव्यम् । यदा हि गर्गाणां वाहनमपविढूं तिष्ठति तदा मा भून् । गर्गवाहनमिति ॥ 1 ५.१.८८. + ८.४.२. १८.१.११.

·. ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ८.४... वा भावकरणयोः ॥८।४।१०॥ वामकरणे गिरिनद्यादीनामुपसंख्यानम् ॥ १॥ वाप्रकरणे गिरिनद्यादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । गिरिणदी गिरिनदी | चक्र- णितम्बा चक्रनितम्बा || प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिपु च ॥ ८।४।११ ॥ प्रातिपदिकान्तस्य णत्वे समासान्तग्रहणमसमासान्तप्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ प्रातिपदिकान्तस्य णत्ये समासान्तग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । असमा- सान्तपनिषेधार्थम् । असमासान्तस्य मा भूत् । गर्गभगिनी दक्षभगिनीति ॥ न वा भवति गर्गभगिणीति । भवति यदैतवाक्यं गर्गाणां भगो गर्गभगः गर्ग- भगोऽस्या अस्तीति । यदा वेतद्वाक्यं भवति गर्गाणां भगिनी गर्गभगिनीति तदा न भवितव्यम् । तदा मा भूदिनि । यदि समासान्तमहणं क्रियते मापवापिणी श्रीहि- पापिणी अत्र न पामोति । लिङ्गविशिष्टग्रहणे चोक्तम् ॥ २॥ किमुक्तम् । गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्मुवुत्पत्तरिति । तल युवादिप्रतिषेधः ॥ ३॥ नत्र युवादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । आर्ययूना क्षत्रिययूना प्रपक्वानि परिपक्रानि दीर्घाती शरदिति ।। कुमति च ॥ ८।४।१३ ॥ अये कयं भवितव्यम् । मापकुम्भवापेण ग्रीहिकुम्भवापेणेति । किं नित्यं गत्वेन भविनश्यमाहोस्विदिभाषया | यदा तायदेतज्ञाक्यं भवति कुम्भस्य यापः कुम्भवापा माषाणां कुम्भयापो मापकुम्भयाप इति तदा निर्त्य गत्वेन भयितव्यम् । यदा ·पा०८.४.१०.१४.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ४५७ त्वेतद्दाक्यं भवति मापाणां कुम्भो मापकुम्भः मापकुम्भस्य वापो मापकुम्भवाप इति तदा विभाषया भवितव्यम् ॥ उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य ॥ ८।४।१४॥ . ‘असमासग्रहणं किमर्थम् । समास इति वर्ततेऽसमासेऽपि यथा स्यात् । प्रणमति परिणमति । व पुनः समासग्रहणं प्रकृतम् । पूर्वपदात्संज्ञायामगः [८.४.३] इति । कथं पुनस्तेन समासग्रहणं शक्यं विज्ञातुम् । पूर्वपदग्रहणसामर्थ्यात् । समास एवै- तद्भवति पूर्वपदमुत्तरपदमिति ॥ अथापिग्रहणं किमर्थम् । समासेपि यथा स्यात् । प्रणामकः परिणा- मकः ।। यदि तर्हि समासे चासमासे चेप्यते नार्थोऽसमासेपिग्रहणेन । निवृत्तं पूर्वपदादिति । अविशेषेणोपसर्गाण्णत्वं वक्ष्यामि | समासे नियमान पामोति। असिद्धमुपसर्गाण्णत्वं तस्यासिद्धत्वानियमो न भविष्यति ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यदसमासेऽपिग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो न योगे योगोऽसिद्धः । किं तर्हि । प्रकरणे प्रकरणमसिद्धमिति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । यत्तदुक्तं निष्कृतम् निष्पीतमित्यत्र सत्वस्यासिद्धत्वात्पत्वं न प्रामोतीति। स न दोपो भवति । णोयदेशं प्रत्युपसर्गाभावादनिर्देशः ॥ १॥ अगमको निर्देशोनिर्देशः । यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो न च . . णोपदेशं प्रति क्रियायोगः ॥ एवं ताहायमुपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्येति न च णोपदेशं प्रत्युपसर्गोऽस्ति तत्र वचनाद्भविष्यति । वचनप्रामाण्यादिति चेत्पदलोपे प्रतिषेधः ॥ २॥ वचनप्रामाण्यादिति चेत्पदलोपे प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रगता नायका अस्माद्भामा- सनायको ग्राम इति ।। सिद्धं तु यं प्रत्युपसर्गस्तत्स्थस्येति वचनात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । यं प्रत्युपसर्गस्तत्स्थस्य णो भवतीति वक्तव्यम् । सि- ध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं णोपदेशं प्रत्युपसर्गा- * ८.४.३. 1 ८.३.३९*. . 58 H-III ·४५८ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०८.४.१. भावादनिर्देश इति । नेप दोपः । णोपदेश इति नैवं विज्ञायते ण उपदेशो णोप- देशः णोपदेशस्येति । कथं तर्हि | ण उपदेशोऽस्य सोऽयं णोपदेशः णोपदेशस्येति ॥ हिनु मीना ॥ ८।४।१५ ॥ + हिनुमीनाग्रहणे विकृतस्योपसंख्यानम् ॥ १॥ हिनुमीनामहणे विकृतस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । पहिणोति प्रमीणीते ॥ वचना- भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । पहिणुतः प्रमीणाति ॥ सिद्धमचः स्थानिवत्त्वात् ।। २ ।। सिद्धमेतत् । कथम् । अचः स्थानिवत्वात् । स्थानिवद्भावादत्र णत्वं भविष्यति । प्रतिपिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावः पूर्यत्रासिद्धे न स्थानिवदिति । दोपा एवैते तस्याः परि- भापायास्तस्य दोपः संयोगादिलोपलत्वणत्वेविति ॥ . . आनि लोट् ॥ ८।४।१६ ॥ . लोदिति किमर्थम् । पहिमानि कुलानि । प्रवपानि मांसानि । आनि लोडहणानर्थक्यमर्यवदहणात् ॥ १ ॥ आनि लोहणमनर्यकम् । किं कारणम् । अर्थवद्हणात् । अर्ययत आनि- सदस्य प्रहण नेपोयवान् ।। अनुपसर्गादा ॥२॥ अयया यरिक्रयायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो न चैतमानिशम्द प्रति क्रियायोगः ॥ इहापि तहि न पामोति । प्रयाणि परियाणीति । अत्रापि नानिशद प्रति क्रियायोगः । आनिशाद प्रत्यंत्र क्रियायोगः । कथम् । यत्रियायुक्ता इति मैय विज्ञायते यस्य क्रिया यक्रिया यस्क्रियायुक्तास्त पनि गत्युपसर्गसंशे भयत इति । फर्य नाहं ! या शिया यक्रिया यस्त्रियायुनास्त पनि गत्युपसर्गसंगे भपत इति ।। • १.१.५८..

·पा० ८:४.१५-२०.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १५९ नेर्गदनदपतपदधुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहतिशाम्य- तिचिनोतिदेग्धिपु च ॥ ८।४।१७ ॥ नेर्गदादिष्वड्ड़वाय उपसंख्यानम् ॥ १॥ नेर्गदादिप्वड्वाय उपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रण्यगदत् परिण्यगदत् ।। आङा चेति वक्तव्यम् । प्रण्यागदत् ।। ननु चायमङ्गदादिभक्तो गदादिग्रहणेन पाहिप्यते । न सिध्यति । अङ्गस्याडुच्यते विकरणान्तं चाङ्गं सोऽसौ संघातभक्तोऽशक्यो गदादिग्रहणेन ग्रहीतुम् ॥ एवं तीवाय इति वर्तते । क प्रकृतम् । अदुवाङ्नुम्व्यवायेऽपि [८. ४. इति । तदै कार्यिविशेषणं निमित्तविशेपणेन चेहार्थः । तत्रापि निमित्तविशेष- २] णमेव ॥ अनितेः॥८।४।१९ ॥ अन्तः ॥ ८।४ । २० ॥ अन्तग्रहणं किमर्थम् । अनितेरन्तग्रहणं संबुद्ध्यर्थम् ॥ १ ॥ अनितेरन्तग्रहणं क्रियते संवुद्ध्यर्थम् । हे प्राण ॥ अपर आह । अनितेरन्तः पदान्तस्य | अनितेरन्तग्रहणं क्रियते पदान्तस्य नेति। प्रतिषेधः प्रामोति तदाधनार्थम् ।। यो वा तस्मादनन्तरः। अथवायमन्तशब्दोऽस्त्येवावयववाची | तद्यथा । बत्रान्तः वसनान्त इति । अस्ति सामीप्ये वर्तते । तद्यथा | उदकान्तं गतः । उदकसमीपं गत इति गम्यते । तद्यः सामीप्ये वर्तते तस्य ग्रहणं विज्ञायते । अनितेः समीपे यो रेफस्तस्मान्नस्य यथा स्यात् । प्राणिति | इह मा भूत् । पर्यनिति ।।

·४६० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० ८.१.१. उभौ साभ्यासस्य ॥ ८।४ । २१ ।। साभ्यासस्य द्वयोरिष्टम् । साभ्यासस्य इयोर्णत्वमिष्यते । प्राणिणिपति ॥ हन्तेरत्पूर्वस्य ॥ ८।४ । २२ ।। अत्पूर्वस्येति किमर्थम् । प्रघ्नन्ति परिघ्नन्ति | हन्तेरत्पूर्वस्य वचन उक्तम् ॥ १ ॥ किमुक्तम् । कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेध इति । उपसर्गादनोत्परः॥ ८।४।२८॥ कथमिदं विज्ञायते | ओकारात्पर ओत्परः न ओत्परोऽनोत्पर इति । आहोस्वि- दोकारः परोऽस्मात्सोऽयमोत्परः न ओत्परोऽनोत्पर इति । किं चातः । यदि विज्ञा- यत ओकारात्पर ओत्परः न भोत्परोऽनोत्पर इति प्र नो मुञ्चतम् अत्रापि प्रामोति ! अथ विज्ञायत ओकारः परोऽस्मात्सोऽयमोत्परः न ओपरोऽनोत्पर इति प्रणो व. निर्देवकृता अत्र न प्रामोति । उभयथा च प्रक्रमे दोपो भवति । प्र नः मुञ्चतम् प्र नो मुञ्चतम् । म उ नः प्रो नः । भाविन्यप्योति नेप्यते । भाविन्यप्योकारे णत्वं नेप्यते ।। एवं नर्युपसर्गाबहुलमिति वक्तव्यम् ।। कृत्यचः ।।८।४ । २९ ॥ फरस्थस्य णत्वे निर्विण्णस्योपसंख्यानम् ॥ १॥ कृत्स्यस्य गत्ले निर्षिण्णस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । निर्विष्णो हमनेन पासेन ॥ . 14...

·पा०८.१.२१-३२.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २६१ णेर्विभाषा ॥ ८।४।३० ॥ णर्विभाषायां साधनव्यवाय उपसंख्यानम् ॥ १॥ गर्विभाषायां साधनव्यवाय उपसंख्यानं कर्तव्यम् | प्राप्यमाणम् प्राप्यमानम् ॥ तद्विधानात्सिम् ॥ २॥ विहितविशेषणं णिग्रहणम् | ण्यन्ताद्यो विहित इति ।। अडधिकारावा ॥३॥ अथवाइवाय इति वर्तते ॥ इजादेः सनुमः ॥ ८।४ । ३२ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न कृत्यचः[२९]इत्येव सिद्धम् | नियमार्योऽयमारम्भः | इ- जादेरेव च सनुम्कानान्यस्मात्सनुम्कादिति ! क मा भूत् । प्रमङ्कनम् परिमङ्कनम् ।। सनुमो णत्वे ऽवधारणाप्रसिद्धिविधेयभावात् ॥ १॥ सनुमो णत्वे ऽवधारणस्याप्राप्तिः । किं कारणम् | विधेयभावात् । कैमर्यक्यानि- यमो भवति | विधेयं नास्तीति कृत्वा । इह चास्ति विधेयम् । क्रिम् | ण्यन्तादिभाषा प्राप्ता तत्र नित्यं णत्वं विधेयम् । तत्रापूर्वो विधिरस्तु नियमोऽस्त्वित्यपूर्वो विधि- विप्यति न नियमः ।। सिद्धं तु प्रतिषेधाधिकारे सनुम्ग्रहणात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् । प्रतिषेधाधिकारे सनुम्ग्रहणात् । प्रतिषेधाधिकारे सनुम्ग्रहणं कर्तव्यम् | न भाभूपूकमिगमिप्यायिवेपिसनुमामिति ॥ इहापि तर्हि न प्रामोति | प्रेङ्गणम् प्रेषणीयम् । कृत्स्यस्य च णत्व इजादेः सनुमो ग्रहणम् ॥ ३॥ कृत्स्यस्य च णत्व इजादेः सनुमो ग्रहणं कर्तव्यम् । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ ८.४.२. +८.४.३०. ८.४.१४.

·४६२ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् । [म०८.१.१. यथान्यासमेवास्तु । नतु चोक्तं सनुमो णत्वे ऽवधारणाप्रसिद्धिविधेयभावादिति । नेप दोषः । हल इति वर्तते । क प्रकृतम् | हलचेजुपधात् [३१] इति । तदै तत्रादि- विशेषणमन्तविशेषणेन चेहार्थः । कथं पुनर्जायते तत्रादिविशेषणमिति । इजुप- धादित्युच्यते तत्र नार्थोऽन्तविशेषणेन | तत्रादिविशेषणं सदिहान्तविशेषणं भविष्यति । कथम् । इजादरित्युच्यते तत्र नार्थ आदिविशेषणेन || अथवेजादेः सनुम इत्यत्र णे- विभाषा [३०] इत्येतदनुवार्तप्यते || न भाभूपूकमिगमिप्यायिवेपाम् ॥ ८।४।३४ ॥ भादिषु पूग्रहणम् ॥ १॥ भादिषु पूमहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रपवणं सोमस्येति ।। ण्यन्तस्य चोपसंख्यानम् ॥ २ ॥ ग्यन्तस्य चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । किं पूत्र एव । नेत्याह । अविशेषेण | 4- भापनम् परिभापनम् ॥ पात्पदान्तात् ॥८।४।३५ ॥ . पात्पदादिपरवचनम् ।। १ ।। पात्पदादिपरमहणं कर्तव्यम् । इहैव यथा स्यात् । निप्पानम् दुप्पानम् । इह मा भूत् । ससर्पिप्केण सयजुप्केण ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नैवं विज्ञायते पदस्यान्तः पदान्तः पदान्तादिति | कथं तर्हि | पदेऽन्तः पदान्तः पदान्तादिति ॥ नशेः पान्तस्य ॥ ८।४।३६ ॥ नशेरशः ॥ १॥ नशेरश इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । प्रनानि परिनड्यति || नहि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह नशेः प इतीयता सिदम् । सोऽयमेयं सिद्धे सति यदन्तमहणं करोति नस्यैतत्पयोजन पान्तभूतपूर्वस्यापि यया स्यात् ।। +८.२.१६४१.१.६०, ·पा० ८.४.३४-४२] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। ૨૬૩ पदव्यवायेऽपि ॥८।४ । ३८ ॥ पदव्यवायेऽतड़िते ॥ १॥ पदव्यवायेऽतद्धित इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । आगोमयेण शुष्कगोमये- णेति ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नैवं विज्ञायते पदेन व्यवाये पदव्यवाय इति | कथं तर्हि । पदे व्यवायः पदव्यवायः पदव्यवाय इति ।। क्षुम्नादिषु च ॥ ८।४।३९ ॥ अविहितलक्षणो णत्वप्रतिषेधः क्षुभादिषु द्रष्टव्यः॥ स्तोः चुना श्चुः ॥ ८।४।४० ॥ किमर्थ तृतीयानिर्देशः क्रियते न थावित्येवोच्येत । आनन्तर्यमात्रे श्रुत्वं यथा स्यात् । यज्ञः राज्ञः याजा ॥ अथ संख्यातानुदेशः कस्मान्न भवति | आचार्य- प्रवृत्तिापयति संख्यातानुदेशो नेहेति यदयं शाप्रतिषेधं शास्ति ।। टुना ष्टुः ॥ ८।४ । ४१ ॥ किमर्थ तृतीयानिर्देशः क्रियते न टावित्येवोच्थेत | आनन्तर्यमात्रे टुत्वं यथा स्यात् । पेष्टा लेना ॥ अथ संख्यातानुदेशः कस्मान्न भवति । आचार्यप्रवृत्तिा- पयति नेह संख्यातानुदेशो भवतीति यदयं तोःपि [८.४.४३] इति प्रतिषेधं शास्ति । न पदान्ताहोरनाम् ॥ ८।४।४२ ।। अनामिति किम् । पण्णां भवति काश्यपः ॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽनामिति । भनांनवतिनगरीणां चेति वक्तव्यम् । पण्णाम् पण्णवतिः पण्णगरी ॥ * १.३.१०. + ८.४.४४.

·. ४६४ । व्याकरणमहाभाष्यम् । [म. म०८.४.१. यरोऽनुनासिके अनुनासिको वा ॥ ८।४।४५ ॥ यरोऽनुनासिके प्रत्यये भापायां नित्यवचनम् ॥ १॥ यरोऽनुनासिके प्रत्यये भाषायां नित्यमिति च वक्तव्यम् । वाङ्यम् त्वङ्ग- यमिति।। . अनचि च ॥ ८।४।४७ ।। द्विवचने यणो मयः ॥१॥ दिर्वचने यणो मय इति वक्तव्यम् । किमुदाहरणम् । यदि यण इति पञ्चमी मय इति षष्ठी उल्का वल्म्मीकमित्युदाहरणम् । अथ मय इति पञ्चमी यण इति पठी दध्य्यत्र मध्वःत्युदाहरणम् ॥ शरः खयः॥ २॥ शरः खय इति वक्तव्यम् । किमुदाहरणम् | यदि शर इति पञ्चमी खय इति पठी स्थ्याली स्थानेत्युदाहरणम् । अथ खय इति पञ्चमी शर इति पष्ठी यत्स्सः पीरम् अप्सरा इत्युदाहरणम् ।। अवसाने च ॥ ३॥ अवसाने च हे भवत इति वक्तव्यम् । वाङ याक् । स्वक् त्वक् । मुह सुक् ॥ नहि यक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नायं प्रसज्यातिषेधः । अचि नेति । किं तर्हि । पर्युदासोऽयम् । यदन्यदच इति ॥ नादिन्याक्रोशे पुत्रस्य ।। ८।४।४८॥ नादिन्याक्रोशे पुत्रस्येति तत्परे च ॥ १ ॥ नादिन्यानोशे पुत्रस्येत्यत्र तत्सरे चेति वक्तव्यम् । पुत्रपुत्रादिनि । वा हतजग्धपरे च ॥ २॥ पा रतनग्धपर इति यक्तव्यम् । पुत्रहती पुचहनी । पुत्रजग्धी पुषनधी ।।

·। पा० ८.४.४५.६८.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १६५ चयो द्वितीयाः शरि पोष्करसादेः ॥३॥ चयो द्वितीया भवन्ति शरि परतः पौप्करसादेराचार्यस्य मतेन । वसः ख्वीरम् अफ्सराः ॥ उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ।। ८।४।६१ ॥ उदः पूर्वत्वे स्कन्देश्छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ १॥ उदः पूर्ववे स्कन्देश्छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । अन्ये दूरमुत्कन्द ॥ रोगे चेति वक्तव्यम् । उत्कन्दको रोगः ॥ शछोटि ॥ ८।४।६३ ॥ छत्वममि तच्छोकेन तच्चश्रुणेति प्रयोजनम् ॥ १ ॥ छत्वममीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । तच्छ्लोकेन | तच्छश्रुणेति ॥ झरो झरि सवर्णं ।। ८।४।६५॥ सवर्णग्रहणं किमर्थम् । झरो झरि सवर्णग्रहणं समसंख्यप्रतिषेधार्थम् ॥ १ ॥ झरो झरि सवर्णग्रहणं क्रियते समसंख्यप्रतिपेधार्थम् । संख्यातानुदेशो मा भूदिति । किं च स्यात् । इह न स्यात् । शिण्डि पिण्डीति ।। अ अ॥८।४।६८ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । अकारोऽयमक्षरसमानाये विवृत उपदिष्टस्तस्य संव- तताप्रत्यापत्तिः क्रियते ॥ किं पुनः कारणं विवृत उपदिश्यते | १.३.१०. 59 M-III ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ८.४.१. आदेशाथै सवार्थमकारो विवृतः स्मृतः। आकारस्य तथा इस्वस्तदथै पाणिनेर ।। आदेशार्थ तावत् । वृक्षाभ्याम् देवदत्ता३ । आन्तर्यतो विवृतस्य विवृनौ दीर्घप्लुतौ यथा स्याताम् । सवार्थ च | अकारः सवर्णमहणेनाकारमपि यथा गृ. बीयात् । आकारस्य तथा हस्वः । तथा च अतिखट्सः अतिमाल इत्यत्राकारस्य इस्व उच्यमानो विवृतः प्रामोति स संवृतः स्यादित्येवमा प्रत्यापत्तिः ॥ अस्ति प्रयोज- नमेतत् । किं नहींति । अकारस्य प्रत्यापत्ती दीर्घप्रतिषेधः ॥ १ ॥ अकारस्य प्रत्यापत्तौ दीर्घस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । खट्वा माला ॥ नैष दोषः । यथैव प्रकृतितः सवर्णग्रहणमेवमादेशतोपि भवितव्यं तत्रान्तर्यतो हस्वस्थ हस्यो दीर्घस्य दीर्घो भविष्यति ।। आदेशस्य चानण्वान्न सवर्णग्रहणम् ॥ २ ॥ आदेशस्य चानण्त्वात्सवर्णानां ग्रहणं न प्रामोति । केपाम् । उदात्तानुदात्त- स्वरिनानुनासिकानाम् ॥ सिद्धं तु तपरनिर्देशात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कयम् । तपरनिर्देशात् । तपरनिर्देशः कर्तव्यः । अद इति ॥ अपर आह ! अकारस्य प्रत्यापत्तौ दीर्घप्रतिषेधः । अकारस्य प्रत्यापत्ती दीर्घ- स्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । खट्वा माला | नेप दोपः । दीर्घोच्चारणसामर्थ्यान्न भविष्य ति । इदं तर्हि प्रयोजनम् । वृक्षाभ्याम् प्लक्षाभ्याम् । अत्रापि दीर्घवचनसामर्थ्यान्न भविष्यति ! इदं नहि । अपि काकः इयेनायते। । ननु चात्रापि दीर्घवमनसाम- •देव न भविष्यति । अस्त्यन्यर्षियचने प्रयोजनम् । किम् । दधीयति मधूय- ति || अत्रैव चैप दोष आदेशस्य चानण्यासवर्णानां ग्रहणं न पामोति । केपाम् । उदात्तानुदात्तस्वरितानुनासिकानाम् || सिद्धं तु तपरनिर्देशात् । सिदमेतत् । क- यम् । नपरनिर्देशान् । तपरनिर्देशः कर्तव्यः । अददिति ।। 1८.१.२. १.२.४८.

·पा० ८..४. ६८.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। ४६७ . . एकशेपनिर्देशादा स्वरभिन्नानां भगवतः पाणिनेः सिद्धम् ॥ ४॥ एकशेपनिर्देशादा स्वरभिन्नानां भगवतः पाणिनेराचार्यस्य सिद्धम् । एकशेप- निर्देशोऽयम् । अ अ अ इति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये ऽष्टमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ।। पादश्च समाप्तः ॥ ॥ अष्टमोऽध्यायः समाप्तः ।। ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं व्याकरणमहाभाष्यं संपूर्णम् ॥ ॥ शुभं भूयात् ॥

·॥ अथ पाठभेदः ॥ पृ० पं. ६ Aa पृ. पं. B, In a the first leaf of Adhyâya VI. ४, २७ G om. सेहाते. up to pag. 2, 9, विचनं यथा, is १९ Eg B योगे चापि, torn and incomplete. २१G om. च. ८ In E च has been added after एकवणेपु. २२ इच; Eg Bइड्भावश्च. २२ G तेन धातोरेकाच इति trice. २४ प्रत्ययस्य ; G°प्रत्ययसमुदायस्य. १२ Eg B काच इति सिद्धं. २५ Eg B योगे चापि. २, १B योगविभागोवा एकाज्मालस्य द्विर्व २G A om. हि. चनार्थ. १ GB जरीगृहीता; g om. ६G A B विचनार्थ. E g B'योगे चापि. ९ Eg B प्रथमस्यैवैकाचो, A प्रथमस्य. ९G Eg B om. हि. १२ B प्रसंगात्. १४ G om. चापि. २२ G एकाचोऽयवैका. १४ Eg B सुप्तिङन्तं परं, before यस्मा. २५ The first दोपाश्च3 Eg B दोषा पि. १५ A a om. सुवन्तं तिङन्तं च. २५ G दोपाश्च न सन्ति. १५ A a °कस्मादत्र मु, Eg B कस्मादप्यत्र १६ सन्ति; a Eg B भवंति, A न भवति. सु. २२ भवत्य; G Eg B भवतीत्य. १९ प्रकृतं; all MSS. except G च कृतं. ३, २परि'; GA यत्परि'. २१ G मजादिरिति. ५G नेनिजतः परिवेविपतः. ६, १Eg B तत्र, before द्वितीय १२ तत्समुदायकाच्त्वात्। G तस्य समु; Eg ४G प्रथमद्वितीयवचनं. Bघरवादिति. ४G °च्यमानं विचनमन्यस्य वा. १२ भविष्यति; G भवति. ८Gदानी प्रथमं प्रथमहि. २३ Eg Bom. ऽपि. ९ भवति G न भवति. २३ °समानय; G °समानीयतां, A समानीय. ९Eg B उपजायमाने. २३ B °णीपाः ऋत्विज प्रच. १३ Eg B 'तीत्येव रूपं. २४ A a om. एवमिहापि. १५ For इत्त्वं यो... यथा Kaiyata men- ५, १G समुदायादेशित्वात्. tions the reading इत्त्वं परस्येयडादेशो ३ G A समुदायादशित्वात्. योरिकारयोः सवर्णदीर्घता ईयटिपती- ३ समुदाय आ°; G समुनया'. त्येतद्रूपं यया which he prefers. ७णिलोपे; Eg B लोपे. १६Gईयदिया. ८G भवतीति. २८GA यथा धादि. ९Bom. १९G यथा च आदि. २० चोद्यम्;g B योज्यम्, २० All ISS. except G विधाने आदिवि २२ g B कुत्वसंप्रसार. २२ भवत्यस्ति; GE भविष्यति भस्ति. २२Gg सन्याश्रये. २३ G संभवे तदु २३ a om. नैतदस्ति. १३ त्वादिति; GAa त्वात्. २४ G om. भस्तु. ७, २ निवृत्तिर्भवत्येवं; all ISS. except G नित्तिरवं. २५A & originally a 'पकारादेरेत्व'.

·४७० || पाठभेदः॥ ३ Gom.; EgB व्यंजनस्यानि ६ भार्यावद्भवन्ति; Aa g B & originally Eभायावत् & All NSS. except G TAT:. ९GA मंद्रादि १.नन्द्राः;GA नंद्राः, २. All Niss. except Eom. 8 B GITI ; in E the word appears to be struck out3 E मामेभ्यो मामेभ्यो. २२Ggभानीयतामिति. ८, १सत्तामाह्मणस्य, GA AE सत्ता अत्रा- ह्मणस्य: B सत्ता सर्वत्र अम्राह्मणस्य (Nagoytbhatta has this reading); 8 . om. t १ क्वचिदपि हलाद्यः; Gहलायः, Aaकचि. दाद्यः. २ Aaom. हलो. ३ Gom. a hase added after it. YAa om. चिदन्यत्र लोप इति चैत्र १. न्द्राणां निन्द्राणां. ११ Aa om. संयोगादीनां. २२ GA E orm.; but G has २and Aa have a stop (to which in A hag been added) before a below : B ईप्यतेस्वतीयस्य दे भपतः। यतस्ती. यस्य हे. २३ फेथित्तापदा; all HSS. except G2. चिपा. १ हरेकाध: GA & originally a E अच. 14 MSS. om., but G has & , E . haro a stop before actory below. १८MSS. om., but G has २ & Aa hare & stop before below. २१ Gधातूनां इति दिवम् ; s has only अपर आह यथेष्टं नामधातूनामिति. + G om. - ९ वचनम् : 60 पहणम्. १. All MSS.except Gom. अभ्यस्त.... यसंध्यम्, but A base added abore tho preceding 'वचनम् Gभ्यस्तस्य फायें ४Gपति. २४ EgBयोगपपेन. २१NSS,पातीनि १०, २ GA om one आत्मनेपदेपु. ९ °न भविष्यति; Eg B °नुम्प्रतिषेधो न भविष्यति. १३ B om , and Nigojibhatta rejects, एकादेश:..व्यवधान मेव. २६ अवेविषुः; Eg B पर्यवेविषु: १९ इतन्त्र तावद १९G काचिदति. २२ एवमे...प्रतीक्षते; AEB तथैका. देशमाप. २४ पूर्वस्य विधिःG पूर्वस्य विधि पूर्वविधिः, A पूर्वविधिः २५ G उभमहणं. २७ G गुणवृद्धिसंज्ञे. ११, ५ A जक्षि इत्यादिपु; G here & belon सहमहणं. C After वेव्यते, gB & originally E अभ्यस्वानामादिरित्यागुतात्तस्वं भवति. १२ Agआडशास. १२ यत्रा'EgB यचा. १३ Eg B स्तनाप्यस्यानु. १४ G पशिवसी, A पसिषशी, B पसिवधी. १५ EgB विधिश छंदसि. १४ जाभ्य: Gg जक्ष अभ्य, A जम् अभ्य', E जाक्षिरभ्य', B जक्ष अभ्या २२ Eom. २३ Before अस्मिंश्वा', A ags & in marg. Eमत्ययमहणं च कर्तव्य.. १२, २AE दीपस्य. ७ अनेकांसरवान. ९ पावम: Aa पवं. ९ Bom. च. २३ । विसृविरे. १४Dom २०G नोनूयते । नोनाव. १८G अभ्यासस्य प्रति:Aom.प. २६. Aधातु | मघवा धातु ।- 4G वावचनादतद्धातु ५GA E सान्या. १ पूर्वस्य निर्वचनम्, A & originally. om.; ES B & in marg. विवंचनेन भवितव्यं. 11 un all MSS, liere & in looe 11: see below rag.16,4, वक्तव्यम. पूर्वस्य ·|| पाटभेदः ॥ ४७१ . . om., . om. २२ E om. १३, १३ GEEB om. १६, १८ मृड; G मूल ; AEg B & originally n १५ } om. न. मृडय. २७ Ga hefore सया. २८ Eg B महिदा १७ G तम्मागे द्विवचनम् तम्मादृभाभ्यामेव २२. G & originally a माये चे. ईटो द्विवचनम् नम्मादुभाभ्यामेय इंटो विर्य.. २१ After वतंते, Bg B कयं मिहिमायें चनं कर्तव्यन. वर्तने. २५, १GngB सजापा. २२ भवन्तीति;a भवंति. ५AL ISS. except G om. किं कारणम्. २२ त्रापि निहि ५६ स्मिदपः १७, २ G does not give this separately, but ९GA शिवा रुद्रस्य भेषजी शिवा रुद्रस्य has belor द्विवचनप्रकरणे कृमादीनां के भपजीति. उपसंख्यानं २क. १० Before यजि', GE एवं हि, gB एवं २G चक्तस, Eg B चकस. नहि. BA Eom. ; G but has before ११ वनंत; E originally वत्तेत; after वर्तते वक्तव्यः below. G has कथं पुनजिरइयर्ये वर्तने. ९ B पादयतेणिल; G लुकदी. ११. Aaभनीति; the other ISS. भवति. १० Eg B लुग्वक्त १२G प्रकरणे. १३ G यण. रुत्वेभ्यो, A om. १२ All MSS. except Gदनेऽपि व. णिलोप. १२ G°चोदनयायानु. B om. कम्बलदः Ein marg. १४ G पादी कु। १९ A om. मेष्मन्नं...णिलोपस्यावकाशः. B १५ A om. अरमानमितः कुरु; n has शकडे भाशिशत्. कुरु घटे कुरु, & in marg. को कुरु | २८, ३ g om. विंचना up to 1. 22, भविष्यतः अदमानमितः कुरु. and repeats instead pag. 12, 10, लिहि २६ 8 13 कुत्वसंप्रसारण. धातोः up to pag. 13, 7,समानो निर्देशः. २२. Gom. समुदायस्य. ३ रीत्ववेत्त्वोत्त्व; G रीत्वेवोवोल', A २६ GAn & originally E दीर्घत्वम् (or रीत्वेन्वो', Bरीवेत्वोत्व. परीवेत्त्वेवोत्व; A रीत्वेत्वोच्च', B रीत्वेत्वो. १५, ३ हुः संप्रसारणमभ्य; all ISS. except G तोऽभ्य. ६ प्रयोजनम् only in G. ७G पररूपस्य. ६ तन्न:GA न. ६GA om. च. ८ After इति, G संप्रसारणं भविष्यति. २३ G ऐसन् इति. ९ ईजुरिते: G A E B ईजुः. 34 A om. Fruit a has it in marg., ११ Nigojibhatta rejects the words एका. B has it trice; G समुदाय, आदेश देो... ह्यवधानमेव from the text. G A a वाव्य';g om. आमिश्रत्वात्... १९G सिंचतीति. पदेशः. २८ Gईवोल. २२ कास्मिन्वाव; all AISS. except G २२ a Eg B प्रयोजनम्, after तहि. कस्मिन्नव. २१ GA वर्णादा. २६, ३G द्विवंचने इंडो. २१ G बलीयो भवतीति गुण'. ७ नीति; G ग्रीभाव इति. १९, २G भवतीति. २G has इयत्ति before इयतः, २४ °लाहकः; g B°लाहः. १६ Gom. च. २ GEg B & in marg.a उबोण उवोणिय after इयथः; Kaiyata, too, has this, २७ यद्य पूर्वयोः। किं च पूर्वयोः । ; A किं ५G°दीर्घत्वविधानार्य. च पूर्वयोः; a in marg. किंच before ५G एव. यच्चg B om. किं च पूर्वयोः व) पतन्न.

·. . १०zirth/प्रमा || पादभेदः ॥ ४७३ २१, २१. After कृतेऽपि, G संसारणे प्रामांति. २२, २२ G अभ्यास्वसंमसारणे, E अभ्यस्तस्य २१ 1SS. भूज्यत; see belor pag. 200, प्रसा, B अभ्यस्तसंप्रसा. 11. २२ G हि अभ्याससंप्रसारणामाप्तिः २४ Before भाल्लोपे B has यदप्युच्यते २२ A a om. स्यात्. (Nigojitbhatta supplies this). ३०, २G प्रसारणस्य प्रति. '२४ डचणः; E Bडचण इति. ४ A om. च; n E B om. the whole, २७, १ संप्रसारणाश्रयं; G संप्रसारणं संप्रसार but a has below कृतप्रतिषेधार्थ च । णाश्रयं, E B संप्रसारणं तदाश्रयं च. अभ्य', & E B hare कृदंतप्रतिषेधार्थवा २ उक्तमवो'; An EB उक्तमु. अभ्या. ५ णिति A निणिति, भिणिति. ७ गम्यते; MSS. ऽवगम्यते. See Vol. ५ नीति; Aa EB नास. I., png. 156, 7. ५ A आभिणिति प्र', अत्रिणिति प्र. ८ गम्यते; ISS. ऽवगम्यते. ६A आभिणिति प्रसारणार्थ यथा, अभि २४ Aa DB भ्यस्तप्रकृतिः. णिति प्रसारणं यथा, : अमणिति १४ After ह्वाययतिः, G A a add न हिणिर- प्रसारणं यथा. भ्यस्तः. ७ B कंटकाः. २७ G स्पले आत्म'; A स्पर्द्धर्लड्यात्म'. १९G om. २८ G सारणं आकार २० G श्राश्रयोः, A श्राश्रप्यो।. २८ A वृष्णो; G विष्णोर्यद" here & below.' २८, ३ A om., but has the figure २abore २० G अपपूर्वस्प लडात्म", A अपपूर्वात्म्प- वक्तव्यम् belor. लड्यात्म. CATAT: here & below. २० G हिर्वच ८ नोऽन्धुः; G नॉत्रः, a 'नोऽधुः. २३ GE B आता. २२ नोऽन्धुः; G नांधुः, B नोंधूः. ३२, २E B ग्रहा इति. २२ G om. हि. ५ यणः सर्वेषां 1SS.; यणस्नेषां गर्यपां (1. ७. G A E have न before भवन्ति. १२ मुखम् ; G मुखम्, A E पुण्यं, B पुंखं ९ A a B om. इति. १२ शम्बव्यः; G शंखनकाः, A B शंवद्य (?):. २० E B परिभाषयहापि, १५ संप्रसारणं; Aa प्रसारणं. २६ लिढ्यभ्या: A E Bऽभ्या. २७ Gकादेशेन सिः १९ ज्ञापकार्थी; A LEBजारली. २० पिन्ति ; A B & by alteration E पिति. २२ G om. यदयं...शाम्नि , यदयं... २९, २Aa om. शुशुवुः शुशविथ, B_om. भवतीति. शुशविथ. २३ G°कांतिकं जाननदादावाद नाप्यने. ३ A om. शिश्वियतुः, B om. शिश्वियुः २४ G न पुनः पूर्वम्यान ८E Bom. २५ GER "नामिन्द, ९ Instead of हः... विभागः, A has णौ २२ G An EAT संश्चडिषयार्थः ३२, २ भूत्रथा; Gri rinitially, २०G ततोभ्यस्त च।. भुंक्या. १२ A om. ४ Gue १२ G अजूहुवत्. ५A"पाया १५ GE Bहृयतिरभ्यस्तम्. २५ G बाययतिरत्राभ्यस्तं. २५ GE B वाभ्यस्तं. २७ FB ऽनभ्यस्तसंप्र. १६ }G B अनभ्यस्तस्य संप्र: २०.G B अभ्यस्तसंप्रसारणे ह्यभ्याससंम'. 60-III १. ( Jiternal. yam २१. म. ३irtant .

·॥ पाठभेदः॥ I +r पं. ३३, ५ G निवृत्ति. ५ अन; G तत्र ६G निईत्तम् न ता. १.वक्तन्यम्; GA B कर्त, १२ Aom.,& has a stop after संमसारणं below. १५G कक्ष्यायाः संज्ञायामुपसंख्यानं कर्त- व्यम्: A om., but has a stop after संज्ञायां below. १६ वक्तव्यम्। GA EB कर्त. १६ A औशिज. १९G om. न. २०G समसारणे कृते उपडादेशे च कृते द्विवचनम् अभ्यासस्य संप्रसारणं सव'; A निर्वचनमभ्याससंमसारण । सव'. ३४,१३ नद्यया । लोके; A E B om. तद्यथा; लोके। तद्यथा लोके. १६ इह: Gइदि, B इदं. १६ Bom.ले ग्लानीयम्. १७ निशानीयम् , G शानीयम्. १९ महणाशास्वं पुनर्भ' महणादात्वंभ. १९ Gom. ननु चै...भविष्यति. २३ 6 पूर्वत्वमान भ. २६ कृतेऽपि प्रामोति. ३५, १ GB अंतरंगपू. २G यस्य हि लक्ष. १ समसारणपूर्वस्वम् : G संमसारणपररू- पर्व: E originally संप्रसारणे पूर्वस्वं in marg संप्रसारण (before पूर्वरवं); B संप्रसारणे संप्रसारणं पूर्वस्वं. ५G कार्यस्य कृत. है यहिन क्रियते; G यद्यपदेशपहर्णन क्रि. ३६, ७Gदानीयम् for निशा १. A om. बाध्वम् ; a om. रसध्यम्...शि- शीते; B & by alteration E hare शिशीते घावं. १२ B om. लक; a by alteration has शिसीते.. विनिक्षे before टक. १४ शीड:; सीड एतद्रूपं; belor G has शति for इयति. १५ 6 पुनरन्योन्यस्यायें; after वर्तते GE hare कथं शीद दयत्यर्य वर्नते १६ a 'originally om नयथा...स्थापयति गम्यते; in marg. वपिः..वपतीति क- रोति'...घटे कुरु पटे कुरु भदमानमिनः कुरु स्थापयेति गम्यते. १७ इंडि: Gइंड: A om. इंडि: ... दयन्ति. १७ मेरणे; Gईरणे. १८G मरुतो मरुतश्या. १९ GA E°करणे चापि दृश्यते. २० कटे; Eपदे. २२ Before वाचामति, स्वार्य माध्यमितिनु- इयत्ययेन. २२ G E B लुडेव. २३ G घोलम् । शितीस्यका. २४ G यद्यपि. ३७, ६G शिमतिषेधो. ११ G किं कारणम् before धातोरिति. २२ Above रथिनमपलापयते G has प्र-(1) लापयते वा, and after it छाला. छाव। मुल्लापयते. ३८, ६ वचिदन्यवापि कचित् ७G स्वान्येव कर्मा १३ का । कास्नाGAकाडः कारना'. १५G भवाय इति न सि. १८G भविष्यनः, after यादी. २० Gष भानः पमित्युच्यत. २० । भानश्च वि. २.यु : G युविधिः ३१, १ 'पिई यदुच्यने एच उप. ३ ते वयं विषय; soriginally स एपं. ११Bom. २४ Gईपन्निमय, .ED 'मय:AED सुनिमय १९ A परममया,.EDभयःAEB समय- पहिलय पविनयADED. पक्लियर १. Bom म्लानीयम् : G om. देम वानी. यम् & has छानीयम् for निशा'. २२ After वाघेरन्, G नवाविदहणमनर्थक स्यातं. समाधिरकरण'. २. Bom.प्लानीयम्; Ghas नीयम् for निशा. १४ 1SS. मावनि. १४ Gज्ञापम् । माया...वाधंने 1. १.After 'उति | Ghsचिन, t..nom. Ater पामोनि, अयविधिन प्रामानि. Gनिधःom, helor.

·६ om., ॥ पाठभेदः ॥ ४७५ १. पं. पृ० पं. .३९,१८ G लीनाति. ५३,१४ GA निवर्तय. २० B & originally E om. अहिनैनं भाय २५ G A E B येषां तन णत्व'. यति. १६ All ISS. कारो यः, &G A a hare २१ Gऽप्यत्रापि प्रा. a stop before तदुच्यताम्. २१ G E om. हि. २८ Aom.कथम्. १०, २G om. २८ MSS. नक्कि; Aa a om. नाधृ B has . ५ A a किप्रति. निदि for नन्दि, and नाथनाध. २० G om.; A a शीर्ष छ.. २० Bom. ११ G शीर्षश्छ, A a शीर्ष छ. २२G वलादि. २३ GA विज्ञायते. २३ GE B एवं तर्हि इदमिह. २५ B शिरो मे भिनत्तीति. ४४, ४E B कानिचिदन्यान्यपि वर्णा. १५ G आथर्वणः, A अर्वणः ९E अनेमा" here & below. १२, २ G केशेषु वा. १२ E Bत्रीहयः; A व्रणमिति, G व्रणसिति. ४ E B om. स्थौलशीपिः. २४ A om. संप्रसारण...प्रयोजनम्. MSS. but A E B hare a stop १६ EB वृश्चति, before विनश्चि. &a has besides the figure before १८ G बहिरंगः शिरसः below. ४५, ४ B दविजागृन्यो: प्रतिषेधः before दर्वि- .११. G A a & B (2) इत्युच्यते. जा. १२ All AISS. शीर्पमिति अन्नणीति P. ५ G वक्तव्यश्चेति. VI,4,167. ६ ता; G तथा. २९ शला...महादेवः; Gशला दोषणी मावेया- १. Aa om. विशब्दस्य. वते महादेवः; शला दोपणी । यावते म- १२ G om. दलस्पृक. हादेव; शला दोषणी। मां च (orig. चे) ११ A E °नासिकपरं. दोपणी याचते महादेव; B शला दोषणी १२ Gऽस्मानिति सो. ककुदोपणी याचते महादेवः. १५ B एवमपि धात्वंतस्य प्रतिषेधः । धा. २२ G मांस्पचन्या उखाया मांसपचन्या उ. त्वंतस्य प्रति. खाया इति. Rigveda I., 162, 13. १६ । धात्वंतस्य वार्थव २३ GA a om. the second प्राप्ते. २८ A a तस्य चानुना. ५२, १२ भविष्यतीति; G a भविष्यति, A भवति ४६, ३ G तिस्योश्च हल्ग्रहणं. B भवतीति. ४ Bom. २४ A om. टिनु, & has here & below ९G यजनिति. प्वक, E प्वक ९G om. भवति. २७ A om. ययेवं...नोपदेशः. ११ G °वलीयस्त्वात् यथा कूटतडिनि. २९ After नोपदेशः, G तेन न भविष्यति. १२ G om. पर्णध्वत्. २१ G यस्य द्वितीयः थकार' १३ G वलीयानिति भवति, E B वलीयानिति. A a om. IFTAT; E B have faqah). २७ G दीर्घत्वमिति. २४ E B टीवति. २७ करिष्यते. G क्रियते. ४३, ४ a om. कथम्. १८ An E B दत्वं सिद्धमित्येव. ५GA निवर्तय. १९ A सैपोभयतस्पाशा भवति, a in marg. ७ E B hare अथ before को. तःपाशा रज्जुर्भ; B °यत: स्पाशा .. ९ A om. कथम् ; a has it in marg. · Kaiyata & Någojíbhatta appear to ९ स्वदिनिस्विदिस्वजि', B प्वदिष्विदि. read उभयतःस्पाशा. स्वजिस्वपश्च- २० Gरांतलोपो, B सत्तेलापो. २३ Aa B om. कयम्. २१. G गंनस्य लोपा, Bरात्लॉपी. २३ G नकारादेश १७.१ B नाथा; E मान्नं वति.

·॥ पाठभेदः ॥ ५ Aa om. तु. . पं० ថ្មីៗ ५७ २६ All NMSS. hare लौकिकवैदिकषु च. ६२, १ स्वरिताप्रसिद्धिः A स्वरितत्याभावः & कृतांतेषु. om. the following एकादेशे...स्यात्. २३ E B पुनरिज्यायां न. ५ । कृदंतप्रकृतिस्वरत्वं च । प्र, E त्वं च २४ लभ्यम् ; G E लभ्यते; B पनारविमुपलभ्यं. ॥२॥ म. ५८, १G सुसंस्कृतो. ८ AISS. om., but A a hare a stop be- २६ द्वितीयश्च तृती. fore विप्रतिषेधात् below. २० G om. पूर्व ... प्रतिपेधार्थम्. ९ B om. च. २० G भूदिति. २२ A E B om. अपरवैगर्नकः २३ Bom. २१ G पूर्वेपु अपरेप. २२ तु; G च. ६३, २ G पूर्वोत्तरपद here & below. २६ B om. पष्ठीनिर्देशार्थ त्र; G has 'निाई. ५G इंद्रायः सं. ETË T; E has a for 2. १० A om. आदिवत्वे प्रगृह्यसंज्ञायां. ५९, ३G प्रकल्पयति. 32 MSS. om., but A has a stop & a ६ G यत्पूर्वग्रहणं. a stop & before belovy. १४ G गृह्यते. १९ G B om. तिह॥ २७ G om. २२ 11SS. om., but a has a stop before १८ G E Bअस्यांतवद्धतीति अस्या. प्रयोजनम् below ; instead of पदविधा ६०, ३ a has यो in marg.; G लोके यो यो- A has परोविधौ, B परविधी. स्तुल्य'. See Vol. I., p. 305, 5. &%, 9 MSS.om., but A a have a stop be. fore प्रयोजनम् below. ५ Aa E B om. तत. ५ ISS. om., but A a hare a stop be- ६ Aa E योगपये. fore प्रयोजनम् below. ८G A a B om., but G has २ before ६G om. च. बादशान्यिकः below; E has अंतवत्वं ८ B कार्य हार्य. प्रयोजनं ।। बहपूर्वपदाहविधाने द्वाद° & ११ G E B °पसर्जनहस्वत्वानि. in marg. प्रयोजनं. Below G A a B ११ उपोवाप3G पोवाप, B उपेयाय उपौवाप, hare प्रयोजनं before ववच्यू. १२ परोह्यते; G पपोह्यते, E B om. GA a E om., but A a have a stop १३ A om, अक्कान. & A. & originally E २ before प्रयो- १४ G निर्वारण'. जनं below. २९ A वर्णविधी च. २२ GE B om. प्रयोजनं. २४ A om. कतहि... कादेश in l. 17. २३ G om. किम्. B has प्रयोजनम् below. ६५, २ G पदांतादतादतीति. २८ G यथा कर्तुं शक्यत. ११ A कोऽसिबत् योऽसिचत्, EB कोऽसि- but has a stop & Aa चत् सोऽसिचत् ; here & below. .stop & २ before प्रयोजनम् below. २८ a नान्यस्यासिद्धत्वादन्यस्य. २२G अमी आसाते. २२ Gभवतीति. २२ A & originally E भासते. ६६, २G A तस्माच स्था. .६१, २ A स्वरितत्वे ।२ प्र', स्वारतत्वे । प्र. ८ A B om. संप्रसारणडीह सिद्धः, १३-१५ A. om. २० GA a यतज्ज्ञाप्येत. २६ A a पूर्वपदांतोदात्तत्वं च । प्र', E origi• ६७, २ G om. nally त्वं च । २१ प्र. १६ G E Bहुत इत्युच्यते. 39 MSS. om., but a has a stop before २९ G खदेखा. विप्रतिषेधात् belor'; A has प्रतिषेधात्. २० A एरका खबैरका, a एडका खडका. २६ G om., but a å stop before २० MSS. om., a ·॥ पाठभेदः ॥ पृ. पं. पृ. पं. ६५, v B om.; a has दीपंवाhere & below. | ७३, १ AISS. om., but GA a hare below GEFE before it. 'विकाराश्च । एका", E B 'विकाराध G for four times. एका. १९ EB om वृद्धि. ७३, ४ Aa E B om. ललपतः, पुपुंवत.. २२ एत्येधयोथैचिपचि. ५G चेता स्तोता गौ.. ६९, १G तत मठि च । . ७ भनीनाम् इन्दूनाम् ; E B षण्णां समानां ३ Gसा यथा एडि यथा पर. पंचानां. Kaiyata knows both readings. ५G मानिस तस्य. ८ E लक्षाणां । अमीनां इंदूनां. ७G om. १९ अकरवं, after असुनवम् ८G "दूरियां. १९G स हि विप्रति ११ G स्वादीररिण्यो. ७४, १E Bom. १२ Gईरन् इत्ये २G ननु च आत. १२ स्वैर: A E B स्वैर. ९G पंधो वक्तव्योम वक्तव्य., A 'धो २४ Bom. वक्तष्य.. Bधी नो वक्तव्य १८ A कंबलाण: ; Bom. १. Aa om. नेत्याह. २. ABऋणदशभ्यां च here & below. १३ Gom. एव. ७०,२९G भवतीति १९ 2 B"वापि नावश्यमिहैव. ७१, ५ Ga'गुण' इति न वा. ७९३ ३ द्यां गउंतु; G या गउ या ते धूमो & MSS. om., but A a have a stop be. गछतु. fore her below ५E B om..Gनामा स्थाने. १५ G A & originally E अवचचदनुः ६ MSS. here & below ययाव; अवच. ६. * MISS om, but A a have a stop be ७G om. one शतं. fore यणादशा below. १. A तुन्वैवि B om. निपात... कारादी. २३ G"वृद्धीविधयच. १२ वकारादाविति ; Aaवि निपात इति. २३ G भास्तीण्णी. G oin, FIT; E has it in margi २४ After धनु: A चक्र, चक्रे. has instead म त्वाय (1). ०२.३% MSS. om., but A a hare a stop 19 G om, before यणादेशाच below. १६ MSS. om., but A a E have a stop ५A & originally a "समासांतोदात्तनि- before 164 below, वृत्ति १९GAaom., but Aa have a stop ७ G दधींद्रको before पररूपं below. ८ अपि भलोप...गाज, Niyojibhatta. २०GA om. च. अचि भलोप एकादेशादिप्रतिषेधेनेत्यादि २९ Aom. सीम अन्तः: Ghas सीन भत गाङ्गंयो गाडयन्तं पश्यते तस्य पूर्वinstead. स्मारयी भेदो पक्षी दाभायण इस्यप्यचि १ Mss. omes but A AB hate a stop भदोपस्यष विपतिपंधस्थान गादास्याथ before and below. को विशेष इति चिन्त्यम् । तस्मादय पशि. Y DISS. om., but a B have a stop be- तो मन्धी भाष्यकैयदयोरिति बहवः 1. fore पररुप below. १२GBधी या श्रीपा. ८ अय.. कदादान G भा प्यात् भा. १२ । आधः पाल. यात् भय भाष्यात अपााम. १५E राज both times. ९G अपादि १९MSS.om. but G hasR&An lhare १. कारादेडःGकारात् दंड, G"कारात् दंड, । 'कारान attop bcfore एकादेश' below. . B . । देश .

·॥ पाठभेदः ॥ ४७९ २४ G ११ G A. होल 39 After . 3 पृ० पं० पृ० पं० ७६ १२ A ओस्री ओटी'; G has औश्रीयत् औ- ८०१० अथवा पुनरस्तु सप्तमे. कारीयत् प्रौटीयत. २१ G & originally E om. बहुवचने. २८.G om. विज्ञातम्. २७ G ऽपि नु दीर्घत्वे भर. २८ G भिद्या उस् भिद्युः छिद्या उस् छिद्युः, २० G A a लोपसंबंध. २० स्यादिति: a स्यात्. २३ हुएG'द्वहुत्वे. ७७, ५ MSS. om., but A a hare a stop be २९ भूकं; MSS. भुकुं° here & below. fore Tag below. २७ Aa पंडकान्पश्य पंडकान्पश्यति. ६ कर्तव्यम् ; G वक्तव्यं. ८१, ४ E B स्थूरापत्ये. ११ A B om. See Vol. I., pag. 63, 2. ७ Bअपत्ये. १२ a होतृकारः. १२ पण्डान्पश्य | पण्डकान्पश्य ; A पंडकान्प- श्य पंडकान्पश्य; खंढकान्पश्य पंडका- २३ G A E B om.; aलवा. न्पश्य E पंडकान्पश्य पंडकान्पश्य; B २४ ; GM, A a ल., E B ल. घंटान्पश्य. लकारः १६ G E B स्थूरापत्ये. , ३. होत, E होल', B १९ 4 a भवेनिव्यं. हो. यक्तवत् G has एकार्थे लिंगभे- ७८, ७ पूर्वसवर्ण;A & in marg. a पूर्वसवर्णदीर्य. दात्तु गुणो वा लपि युक्तवत्. ८. पूर्वसवर्ण; G E & in marg. a पूर्वसव- ८२, २ G°वरुणो यज्यमानः मित्रा नो वरुणो नदी. इज्य ९G तदुरन. ३ °ग्रहणमसमानाङ्गप्रतिषेधार्थम् ; G A a २३ वर्तते ; A 'वर्यंत, E°वय, B वय॑त. only ग्रहणं. See Vol. II., p. 205, 4. २२ योरकः; G A & originally a E २४ र्यजेतेत्य'; G Wजते अ, ANजेत अ. ८३, १G om. अधीयाते; A अधीयते twice. २२ G ततः परं पूर्व. ८ विहन्ति; G हि हंति. २४ Aa जसिशसोः, B जश्शसो, B om. ८G प्रतीक्षा. पररूप...जश्शसोः.. २३ G उप इ ईजतः, A उप इजतः. २५ G जसशसोः, Aa जसिशसो.. २३ G अड्योढा इत्येवं स्वर; E writes the - ७९, ९ वाधेत; G वाधते. first SETET STEVIET & the second STEZITET, but in the first the second २३ एतान्गाः पश्य; Aa पश्यति । एता- न्गाश्चरंतो वलीवान्पश्येति, B एतान्गा- syllable is optionally udátta or srarita. श्चतुरो बलीवन्पिश्येति. २४ पररूपवचनं; A & originally a पररूपं. २४ Aa जसिशसोः, B जश्यासोः, here & below. २२ पररूपवचनं AE B पररूपं. २८ a जसिशस्योः. ८४, ४ A & originally E om. प्रयोजनं : G २० यद्यत्त'; G A & originally a E यदि लील अंतरंगवाहि. चोत्त. ६G सवर्ण प्र. २३ भवतीतिG भवति. ७ । पूर्वसवर्णत्वं भ. २. MSS. जसिशस्योः; G यो जसिशस्योः ९ G पूर्वत्वम् || . पररूपं न भव'. ९ An तहिलोपः. २६ G भागश्चदन्यशास्त्रनिवृत्त्यर्थमिति चेद १२Gलोपो भवत्यंतरं. ८०, २Gaनंतरयोगं. ८५, २EB खेरागछति |; A खेरागछानीति ३ दिश्येत; G A a E दिश्यते, B दि- ६G सुश्रीता३: B सुताइ अव त्वमसि. इयत. ६G इत्येवमयं यो. ६A आश्मीदत्त, आत्मीदव. योरेकः. . . सखेः.

·४८० ॥ पाटभेदः ॥ ९G अध; . पु. पं. ८५१४ G E पयोद, Aa पयो३६ १६ ३ वक्तव्य.. १७ । सुोता; G मुश्राताअनावसि, B मुश्रोताअत्र त्वमसि. ६, २G कस्यायां प्र. ६ प्रत्यमि'; Gअस्यग्नेि", B om. प्रत्य'... 'स्यत्, A has it twice. See Rigreda IV., 13, 1. धारोयं. ११ । by alteration सुत , १२E B om. शुक्रं ते अन्यत् १५ Bom. ८७, १A B स्वरे दोषः- See below pag. 170,8 ५ आदेशो भवति;AE B आदेश प्रस- ज्येत. LGaEB विधीयते. ८G आंतर्यादाादा. ९G 'दात्त स्यात् य. २२G कतरस्मिनचि । इन्द्रचीति; a has in marg. [इंद्र इति. ८८, ३ सिनि.. भवति all Iss. Vigojibhatta सिन्नि.. भवतीत्यग्रन्थ उपपत्त्य भावादित्याहु.. ५ Aaजमहणमधिकारा'. १७ G भविष्यति. १८ च्यालेन्द्र; a originally 'छाकले here & below; Nagoyibhatta: शालेन्द्रेति पाठः. ८९, २Gnom. २६ GR पूर्ण च तत्सर्व २० E Bom. २२ ॥ विशम,Eविदेम. ९०, १A प्रकृतिमानम्. २ Aa E B दिषु च छदासे. २ अक्षः, G अभ. ARE B अक्षा. Sea Rigveda VII., 5, 29. ३GE B यथा अंगदः, A यथा अगद, म यथा अगर. ६ Eom. सवार्थम: B has fणार्य: A both times #2: ; Bom, माल ऋदय here & below. ११ Bom, मानाति. २५ Gस ताह पूर्वविमति. १९G उक्त च तत्र. पृ. पं. ९० १८G उपस्थित उच्यते. ९१,११ ॥SS.ई चाक १५ A a अवद्या३ इयं अवश्यम्. ९२, ३ GA a & originally E कात्पूर्वग्रहणम. कका: A कात्पूर्वार्थः ११ G.भूते शब्द शब्दां. २०G Bom २४ यदेता"; GE B यदिवा. ९३, १E लक्षणत्वात् सः २ Aaom. सुरः। १G om. कात्पूर्वग्रहणं कर्तव्यं ७ करोतिश्च कका', करोतिश्चाकका ७ एप G एव- 6 Gक्लप्त्यर्थम् विशे. १०G a E oul. वा. १. Gom. च. ११ यद्येवा;G ययैवाE B यद्य १४ G च्यवहिनश्वोपर. १७ G दीर्घविमति here k below. १८ AE B orm लिट...'षेधार्यम्. २४ GA B निवर्त. २४ G B विशिष्ट अभिनि. २७ GAa E om. तस्य. ९५, १G "कर्मकं उपा. १Anom. सुर १ GAa sन्तरङ्गो; E B & Nigotbhatta अंतरंगतरको. ३ MSS. क्रियते. SE B रुत्वविधौ. १३ Bअभने स्वरे दोषः १५ Gom. सस्करोति. २५ G भक्ष्यार्यम्, E भक्ष्यायी (2). १५, २G सातत्यमिति, instead of 'त्य इति २E B संततस्य भावः- 4 VISS. om., but A a have a stop beforest below. ७GA मनसि च इति व', EB मनसि व व. CUSS. om., but A a have a stop before it below, ११GE B सेवितासवि. १४ G अविद्यमाने सेवि. 14 G Bom, the Sun, A & E bare only विष्किरः. Kaiyata विकिरः शनीः , .

·॥ पाटभेदः ॥ १८१ ... वेति सूत्रपाम्माश्रित्य वात्तिकारम्भः; Nagojibhatta: विष्किर: शनिर्विकिरो वे- त्यनार्पः पाठ इति भावः. १२ २६ ISS. om., but A has belor वति। वक्तव्यं, a.वा इति वक्ताव्यम्. २८ GA: a om. नित्यम् ; Nagojibhatta has it. २० G निपात्यं इति, E originally निपात्य इति. ९६, २ ISS. om., but below a has आश्चर्य- मद्भुते | इति व, A आश्चर्यमद्भुते इति व'; G has below only अद्भुत इति व. ४G पतंति. ८ G पतंतीत्याश्चर्यग्रहणेन न नक्ष': GA वध्यते. २३ G E B मा कृत कर्माणि only once. २७ वरथस्या. ९७, ४ G पना अनुवात्तःप. BB एपां ते पु; एपां ते का. ६ A तुंगो चाट. ८G आनस्य. ९A परस्वरः. २२ A om. धूपायति. १२ A तैत्तिरीयं. २३ B & originally a चैकः स्या. २९ G om. पर्याये. २२ Gज्ञापकत्वं तत्. ९८, ५० खल्वपि सं. ६ नानेनो ...भ्यते; Kaiyata mentions the reading नानेनोवात्तत्वं क्रियते. १२ परेण वेति; GA & originally a परें- ति. १२ एक: G एव (3). १७ B om. एकाननुदात्तं... मेकाननशाना. १७An om. प. २२ Aa E B onm. हि. २६ G नोशत्तमुवात्तमिति. ९२, २ on. एक...संदेहात. ४ ननवात्ते बच'; । तवजमिनि. ५ स्यात्स;AEस. ७ E in marg.; a स्वरसाव; G सिद्धिः म्यात. २० GAEत्तिरीयं. 6! .III पृ. पं. ९९ ११EB om. विप्रतिषेधान्प्रत्ययस्वरः, २४ G चेत्काम्यादियु; E originally om. 'कान्यादियु...ति चे, & has in marg. 'कामायादि १५ G काम्यादयः. २७ A स्वरश्चाभावः. १८ प्रकृतिस्वरे प्रत्ययस्वरस्याभाव: only ina. १८ G कर्तव्यः; A a E तैत्तिरीयं. १२ G°स्त्वात्प्रकृतिस्वर. २२ EB न्भवतीति वक्तव्यं. २३ सति...'वनीति; E B सतिशिष्टस्वरव- लीयस्त्वं च. १००, १ G ऽपस्वरः वा. ४ Gऔपगवत्वक, 'त्वकः. 2G कः स्वरो. ९G स्वराप्रसंगः. १२ B शास्वविमति; Gशपरनिषेधा. १३ वमिष्टं; G व विष्ट (1), A4 शिष्टं. २४ B om. यदि...नाम भवति. १५E नाम स भवति. २६ GEB संग इति।. २७ Ga om., but have २ betreen वली. यान् इति belor. २१ A a B om., but A has a stop, & a a stop &ş before below. १०१, १ MSS, om., but A a barca stop lc. fore great belos; E B hare liclos तस्य च स्वरो. २ B अकणिहते . ३ GAa Bom., but a hare a stop after च belor. १Bसहननिदिधस्य:G1B नवर्ग. ६G 'वांच्यने. ९GA B & originally E भायः वाय:. १. GE विज्ञायते. १६G पणानर्यक्यन. २२G स्वयं न भय १०२. 2G नानाज अनु. 2AE Bol.: Gom. म्बर: titc following अन्न नि न. ६Gमा हिशुभातांना दिक्षानां. ११ Gol. AIRS मर्मच I nin. २G किन्वानं.

·४८२ || पाठभेदः ॥ . J १०३, ५ GAEB om.; belor GE hare १०६, १२G 'वचनग्रहणं. सशनित् क, A संश नित् । क', १५ A a E B स्विसिनौ. सच निक १६GB त्येवं भावि. १२ । तयत उदानो. २२ AaE Bहतीयादिन त. २० कश्चिद,G कस्मश्विद,Aa & ongi २२ G E B प्रकृतिस्तस्य. rally E कस्मिंश्चिद, B कश्चिश्चिद. २३ FB प्रकृतस्वने. २९ Aa om कश्चिदों- २४ G 'नेकाच्त्वसा,EB नकासा २१ 'त्यन्तन. (Kanyata); G A & ori- १०७, ५ श्वोर्जा; श्वानों. ginally a E'त्यत, B'त्यंत त ९ A E om. अव्य... प्रनिषेधार्थम्: B २४ Kaurata says that the sentence has ऊटपधाग्रहण उठ्धुपधामहण कर्न. अथवा ..इति should stand between व्य अत्यस्य. प्रातिपदिकानि and स एषो in l. 23 १३ प्रक्रमेषुःG क्रमेषु here & belor; a (लेखकप्रमाातु स्थानान्तरेन्यस्त , but णोऽमीनादधीत here & below. he adds, पाटकमावार्यक्रमस्य बलीय २६G om. किं कारणम्. स्वादन प्रहदो सबभ्यते ।). २१ किं ज्ञाप्यम् एतज्ज्ञा'G किं ज्ञा १०५, २E बहनका. १०८, २G दाइत्ते. ३ A FB बहुजर्यम; G "जय चेति १३ GA& originally a"महणस्य चाव'. Ya om. सर्वकै विश्वकै; Badds सबके १६G नितबाEadds बहुनितवे इति, B विश्वकै; E सर्वके & in marg विश्वकै बहुतितव इति. ६ B एषां ते पु, एपां ते का. १९ Gउदात्तेरे. ७ ० तुंडो घाट. २०GE Bom. ७ GA चित्वात्, B कित्वाञ्. २१ G Uजानु....भवति. ९ । तिम्रका-; Nigojibhatta बहुबचना- १०९, ३ A B om. न. न्तमेवेदं भाष्य इत्यन्ये (see Karyata ९Gविज्ञास्यते 1 OH. विज्ञायते on VII,2,99) १३ Gom. हलादिः १२ G°शब्द. एतेनै'. १६ Gom. वाचे. २. Gom. च. २१ वर्तत इति: Gaa वर्तते, वर्तते इति, २२ मेक: A मोका !e. either 'मेका, or "मके 1, in the latter eave उपसमस्ता- ११०, ४ इहGEB इ. Eh may have to be regarded as a ४. om. येभ्यो ब्राह्मणेभ्यः. Vårttika ५ प्रतिषेधस्तु; A विप्रतिषेधच, B निषे- धस्तु. १०५, २Aa om. सि. ५ GE B hare किंचित् after 'ग्रहणे.G ७हि: SS. ताह. A E Bom. सति, a has 'वचनपरणे, ७ Gशस स्व', A सस्व. १२ वाधत इतिःGE B बाधते. Bom, इष्टं ; see Vol. I., 151, 20%BII. 191,5. १३E Bom. ६R orm. ताभ्यो ब्राह्मणीभ्य इति. १४ Aa om. म्यान. ८Gom.यदि.. महर्ण. २६ GEB जसिशसी: AE B चातोल'. ८G पुनः before न चावदयं. १८ Anom,तेन. १०G E om. एप. २२ ३ om. तेन. २१ तेन...स्त';G नदि...ने स्तः। १० दोश्च 'A' दोर्म', 'दो'. १९ दिव उत्; Nigojibhatta mestions २०६, ३ Aaom.कि कारणम्. the reading ऋत उत् [६. १. ११०. ६ उघ: AEB तब. २० G कर्नभ्यम् नत्र. OG has उक्तमेनस्पनिषधे twice. २२ इत्यादी .

·॥ पाटभेदः ॥ ४८५ : १३ GA १० पं. २२३, १४ : B om. स्यात. २७ E B तावप्रत्यय. २२E B °तावप्रत्यये; G प्रत्यय इति. २३ - B°तावप्रत्यय इत्येतद्भवति. २४ Gधीचंति. २४ AE B तावप्रत्यय here & below. २३०, १E B°वादप्रसंगः. ८ G वादोयम् अनु ; E B om. इति. १३ G अजादी सर्वनामस्थाने अभिनिवृ; A a द्रूपम् क चास्यैतद्रूपम् यजाना; E B 'द्रूपं भवति । के चास्यैतद्रूपं भवति । यजावा. २३ E B°लोपे च कृते । . २७ Gदीपत्स्वरो भ. २८ B & by alteration a इध्मत्रश्चनः; E B add पलाशयातन:- २९ E B both times °स्फोटकः २०. A a om. ईपत्पिङ्गलः. २२ A om. मागवः. २३२, १MISS. om.; but Aa have a stop after tre below. २ इध्मपत्रश्चनः; A om.;a by alteration इध्मत्रश्चन: E इध्मपत्रश्चनः पलाशशा- तनः; Bइध्मत्रश्चनः पलाशशातनः. ६G om. न वार्थो... वाधकत्वस्य. ७G om. इति. २० किं पुनस्तम्. appears to be the reading of Kaiyata & Nagojibhatta; but the MSS. hare en पुनस्तन्न वाधिप्यते. Compare Vol. I, p. 242,9; 432,63; II., p.246, last line but one. 33 MSS. om., but A a & originally E have a stop after युक्तस्वरश्च below. २९ वृकवची; G A & originally aE वृकबंधी or °बंधी. २९ E B व्याहारी गर्दभोच्चारी. २३२, २ B & originally E om. ५ B om. अन्त्यात्पूर्व...वलमीजः; E has बइभीजः. but a E hare a stor (& a the figure added ) before कर्तव्यम् belor. २० । B गायते; G वध्युपश्चाय, A वध्य- श्वाय; the AISS. hare a stop before पृ पं० 79°; the MSS, of the Ras-Vritti read the same, Compare Rigveda ri., 61,1 दिवोदासं वाध्यत्वाय वाशुपे. १४ A om. अथ गुण ...भवति. १५ G om. सर्व. १७ G om. सर्ववतः. २० a om.; G A & originally E गुणांत- रेण, B गुणातरेण; A समासस्वर. २१ G A गुणांतरेण; A समासस्वर'; E B . समासो वक्तव्यः तरलोपश्च. २१ G सर्वेपां श्वेततरः सर्ववततरः सर्वश्वतः. १३३, ७ A om. बहुव्रीही. ९ Aa E B om. संज्ञायां. २० विश्वामित्र: ISS.; Nagojibhatta reads विश्वमित्रः & mentions विश्वा- मित्र: as a wrong reading. १२ E B om. संज्ञायां. २२ B & originally E om. ; G A वृक्षा- दीनां here & below. मरुहृदः Aसुचयाः. १८ G om. क्षेप. २८ G भ्यामित्येतस्या. २२ Aa सोकपि. १३४, १GA सी इत्येतस्याव. '२E B रुहेम. २ GAa B सुश्रोताः; G A सुपथाः; G सुशराः, E B सुवर्चा २ E B कपि पूर्वमित्यस्या; E B अय- वकः अतिलक. ३ G A a B सुश्रोतस्कः- ४ Before कूल', G आधदात्तः ५ G om. ८ परिकूलम् ; B प्रतिकूलं. २३ G A & originally a 'राज्यादिभ्यः स्वर?. १४ पुवचेलम् ; E B पिटचेलं. २३५,५ कमिति; G A 'कम्. ५ GA माने भव. ८Aa E B om. मत उत्तरं पति. १५ णसिरिति; GAaपसिः. १५ G युक्तस्तं. १८ G कृतिहिर्धातः २१ G A प्रतीति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इनि LASS om., २२ भवत इति; GAa भवतः ·४८६ ॥ पाठभेदः॥ A has २ . पृ. पं. १३५,२३ Gom. स्यात्. २३० वाधको धातु स्तीति. २४ : Bणीनीरिति. २५ विशिटस्य: G विशेषस्य, : B 'विशिष्टस्यैव. २६Aaom. स्वरो. २३६, ५E B विशिष्टस्य वाचक ६EB °वदपीति ।।. ९G न्याछक्यं. १२ A प्रथमका. १६ Before उत्तर', E has उत्तरपदांतोदा- तवे नमुभ्यां ।। B has उत्तर... दात्तवं twice १६ Before वक्तव्यम्, B & originally E hareच. १७ Bom, अज्ञक अस्वकः, GAa & originally E अज्ञका अश्वक.. १९ Bत्सर्गणांतोदा. २१ GAa om. न...कारणम्. • २२G both times भवति. १३७, ३G समासस्यांतोदात्तो, EB भवतीति. ७ नति; A by alteration निनदति । onginally न नदति. ९EBनियम. करिष्यते. २०EB श्रुतयोरिति. २७ सति; Gom.; E B hare हि सति. २० E Bहि, before सति. १३८, Y After बहुमिवः, E B बहुमृत' ६ E B मुखत्यांनोदात्तस्यादुपसर्गारस्वांगं ध्रुवम् । मुखस्यांतोदात्तस्यादुपसगात्स्वांग धुयं भवनि. Gom. मुखम्यान्तोदात्तवान् EB मुखस्यांनोशन. ८ दीप'ID गौर. १९GA&onginally a अय्ययांनस्य २७ Gon.BA aEBीमों वा. १८Gबग्रीहिरिति. २९GAaयुन Instead of पून here & below. २११, २मिरया या: GE "मित्येव, मेव पा. Y Bon. ५०EI अपराति,स्परमिति. Gमरी राकरी. 4Aom.हियिभ्या... संम्यानम् : Bom 'पाणमा...नकारान्त १३९, १३ Eom कारान्ते. २. After ऽपि, E Bमामोति. २१ After ऽपि, G समासांते प्रामोति, EB प्रामोति. २२ After भवितव्यम्, B & originally E भवत्येव लोपः, E by alteration ताव. त्येव लोपः, Nagojibhatta Inows both readings. १५०, १ A प्रतीक्ष्य ६ GB समासांतार्थवि. ११ G A a om, but before कर्तव्यम् below; B अंतोदात्तत्वमक- रणे,E Bछदासि without उपसंख्यानम् See Vol I., pag 396,21. १२ Compare Rigveda I., 118, 2 विव- न्धुरेण निवृता रथेन विचक्रेण. १४१, ५ GA 8 om. उत्तरपदाधिकारस्य; G& originally a°लोप ६G om. अल्पान्मुक्तः E adds कनि- पयान्मनः १३ E B एकवच। एकरचालु A एकस भव. १५ । एकवचन. १४२, १Bगोचरे here s below. a हि सति गोयुचरे ऽतिपसमा भवति. २ GAa om. गोयुचर . GA? E om., but A a have a stor between जे अतिम below. ५ E 13 अपो योनि'...अप्सुघर. added in marg. - ५ । 'तिधु थोपसंख्यानं; E originally न्मति च, altered to "मस्सु च,here & below; Kašika Vpittı on VI., 3. 18 & IIaradatta °न्मनु, but Ilaradatta knows the resdur न्मनिपु. भवनि। जे चरेप ॥जे पर पानिपराङ्गो Gonly iचोपः . में परे । अनिपरांगां भवनि,नरे प भनिमसंगो भवति, जे परे पनि प्ररांगा भवति. 4.अपाध्य, #भगम्यम E by alteration strunar ·|| पाठभेदः ॥ ४८७ . १४२, ९ Before अप्मुजः G.ज . ९ गह्वरेठा, B गटरेटा. २५ °भ्यो गृहीत्वा गृहीत्वाहत्याहृत्य; G भ्य: आहृत्य, A भ्यो गृहीत्वा गृहीत्वा आहृत्य, । भ्यो गृहीत्वाहत्य, B °भ्यो गृहीत्वाहत्याहृत्य. १८ A तृतीयायां अञ्जस् उप; B & originally E तृतीयायां अंजस; by alteration E तृतीयाया अंजस. २९ E B तृतीयाया अंजस. २० G A om., but below G has इति च उप', & A इति च । उप. २२ G जनुपंधा; a नुपांधो विकृताक्ष उप. २२ Ga जनुपांधः । वि, A E B जनुपांधः वि. २५३, २ A om. ५G & originally a आत्मना पंचमो. ५ After पञ्चमः, E B आत्मनादशमः. ७ E B एवेति. 33 A om.; a has here & below, & A below आत्मनेभाषापर. २२ E originally आत्मनेभापा परस्मैभापा. २३ After भवा, G संज्ञा; a आख्या. १४ After वैयाकरणाख्या, E B वैयाकर- णाख्यायामिति, here & below. २५ After भवा, GA आख्या. २० A.om. २४१, २B om. ४ A om. ७.G हलंतादि २२ G इति तत्संध्यक्ष, E originally इति वा तत्संध्यक्ष, B इति वा तत्संज्ञ. २५ a E B निपातनात्सि. १४९, ३ G एतदेव तत् ज्ञापयत्याचार्यः भव. ३GAn समासः यदयं. ७ अपि वै; E अपि वै लोके; B अपि शास्ते. २९ वन्धः चक्रवन्धः; G वंध इति, A बंधश्चक्रबंध उति, 2 'बंधश्चक्रबंधः । इति. २४६, १ G°पेधे तु पुनर्धा', E B पेधेषु च धा. २ FB तेन, betore वमन्ते. ४ बहुलकर्म. G बहुलमकर्म',An बहुलमित्यकर्न' २२ GA B निवर्तकं. पृ. पं. १४६, १२ तर्हि ल°GA a पुनल. See Vol. I., p. 400,7. १४ G A a om. केवल:. १५ G°परिपदं ; A पार्पदं शास्वं. २८ A वादिकप; EB om. the line. २२ : B only आमुप्यायणामप्यपुत्रिका; A om. the line. २२ A आमप्यायणा अमुप्य. २२ B & originally E अमप्यपत्रिका. २३ A B & originally E अमप्य'; A & originally :च |व, चव, B च२ व. २३ A B & originally E अमुष्य. १४७, १ ISS. om., but belor has °सं- ख्यांनं २ क', a इति चौपसं', B & originally E (2) इति च २ उप. ३ : B संज्ञायामुपसंख्यानं; GA a om. the line, but belor G has संज्ञायां उप, A संज्ञायां । उप', a संज्ञायां। २ उप. ५ G शुनः । लंगूलः. ६ MISS. om., but belor GE B hare दासे उप, A a वासे । उप. ७ B & by alteration E गायने. ९ A °स्तत्पूर्वोत्तरपद here & below. १२ व्यतिकरण; E व्यतिकरे न, B व्यतिरे- केन. १५ : B यदि न कचिच्छूयते. १. Gom.वै. २९ ऋका....इन्दः; E B कि ऋकारांतानां योहा इति. २९ Bऋकारांतस्योत. २२ G A om. २४८, २G A a om. ३ E B ऋकारांतस्यनि. ८ चोति; B वति. ९ Aa om. नेपदोपः. १३ G उत्तरपदमनुवर्तने. ११ GA ऽन्तरेण का? २१ B'कारांतस्यैव (1)GA भयान. २२ Eom. १४२, २ G om. न चैते...:. 2G om. ५ GA & originally a अनार्य ८ EB पूर्वोत्तर .

·४८८ || पाटभेदः ॥ . - * . 1 १४९, ९ भोजयतः E B भोजय. ९ अमृतवेन. See Vij. Samhita Ix., 19. १५०, ५ B om. प्रजातभार्य ; E has प्रसूनभार्य in mars. before प्रजात'. ६ Aom. कुटीभार्य पावीभार्यः ७ GA E B प्रसूतभार्य प्रजात ९Gom पृथक ९ नवायमुच्यते. A तवायमुच्येत, E B तत्रैवायमप्युय्येत. १०G सतायमर्थः. ११ GB प्रतिषेधार्थ. १५ G मनिषेधार्थ. १६G मतिषेधार्थ, EB प्रतिषेधार्थ. १७ E B स्वीमहणं रवीप्रत्ययग्रहणमत स्त्री- शवस्य महणमाहोस्विस्थ्यर्थस्य प्र. १९ प्रत्यय', Eस्त्रीप्रत्यय २१ प्रत्यय E°स्तीमत्यय, २३ E पेधोऽयं विज्ञायेन; A विनायते. २२EDom. प्रतिबंध.. २३ यत्स;G तत्स. २४ Before अनारम्भा', B has तक, & E haul if which is struck out, २५१, २A काला.. YG भवतीति एवं. १EB पुम्कस्यापिन: B न स भव'. 4 G gautafa, here & in the nert line. ८G श्रूयते. १. B & originally r om मृदुभार्य. १२ E Bom. aller प्रातिपदिकस्य here & below, २६ Gom. सन. २९ भूयते. २१ G स्वीपरययस्य व निवृ. २२ ।। यहाति. २२ ६ । पुनरयमीकार. २४ । 'विधावपरयय, A विधी दे मायय. २२वायेगारयय'. २९ पस': G रा प (१)रा,1, रा प्रेस': E originally सत्तारा', by alleration गयमय सारासवर. २० काडीमी! (पी)...कोंडीबण्य' (य) A om. कॉपीयान्दारिका. १५२, २ G श्रूयते. ३ Gअस्त्रीविषयः: GA द्विस्वीमाययः ४ GA & originally a मुस्कानूहर माना ५ E B यच्चान भापितपस्कात्परं नैतदुनरप योत्तरपद म सङ्गापितपुंस्कापरमिनि ७ स्त्रीशब्द AR ११ 4 om. अङ्गारकवृन्दारिका.. १२ तनुकेशी,EB तनुकैदयो पू. १३ G वरदा.. १३ ३ दुली. १३ G क्षयस्या A ऋष्यम्या १५ - B हि, before विशेष १५ E B सर्वमसंग: १६ यदा B यावत्, E in marg. यावना- २८ पार्थचार्य, झर्यचाय, Bार्थ चाय २०६°धोनुप २१ ह्याचार्यों Aaहि. २२ G विप्रतिषेध. २४ रूयर्थस्य; B & originally E अयर २५६ अंकारका. २७ तनुकेशी; B सनुकेश्यो ; origi nally Eतनुकैश्य (1) . १५३, १॥ दुली. ३ पंवझायो; E B पुंवदयों. ३ After भवतीति, E B अनुपाहीयमाने हिं विशेष सर्वसमः ३ यहा: a यदा चEB यावता. ४EYपत्तिश्च भवति. ६ निवर्तमानी: GA B निवर्त', here: belor. ७GAइस्वस्य. १६ ८B रखीप्रत्ययस्य प. १४ G'स्मिस्तो. १५ ED राय भानीयते मागी.' २६ Gमूडिति प्रति:G A न्यामादूर अददृशाकाय. १७ ६ वीपायय इति । १८ Gऐडविह. १८ पुष BYएप WEB kare the sample sfaryber fore हाई २४ G समानामा २४ तावप्यती सानाति भरि २५ दनुए। पनड, पनूर- ·४९० || पाठभेदः॥ १. पं. ११७, २१ Aaom.. १५८, ४G'लभेस्. ६Gस चास्स्यस ७GA निवर्तमानं. ८G वरुणस्य च . ८Gयुक्ता. . . ११ 'स्वस्वं; GA स्वो. १२ G कालिमन्य: G हरिणमन्यः, १३ G हरिणिमन्याः; after 'मन्या, E B इस्वों भवति विमतिपेधेन. १५ After पडितमा, EB इस्वो भवति विप्र- तिधेन. २. After ईत इति वर्तते, Aa प्रकृतम् स्वांगाचेत इति; G B & originally Eक प्रकृतम् स्वांगायेतोमानिनीति Kaiyata om. २५ G om. स्त्रियामिति.. स्त्रिया:, a originally om. स्त्रियामिति...पामोति. १५९, ५EB °महणं चापि. '५ EB 'सर्गस्तस्यानेकाच इति नित्य. (EB विभाषेयमार'. १६०, ३EB प्रकृतिरमहा. ४ अन्योऽम'; A B अन्य म. ६G तस्मारवं. १३ Bom. १५ G निर्वर्य GE मन्यते. १७ समासो विहितः स; EB 'श्रयम- नारवं. २८ मन्यते; Bom. लक्षणेन. २२ वचनाच यो. २५ E B प्रतिपदोकं तत्र भवति. १११, २कार्यसं%EB स. ३ ३ ऽभूबध्यते. कर Aaकार here & belon. ६E B°चासमानाधिक. Bासमानाधिकरणाओं द्रष्टव्यः १.GAa Eom., but GAa hare be. low इविषि । उप', & E हविपि ।। उप'. २१ भटाकपाल थरं निवपन्; EBअश. कपालः. NGA a om., but have below Tiit उप. १५ G भागव. 14 After 787774, B & originally E repeat the four rerses अन्य प्रकृति' ...a, but in E they are again struck out. १६१,१७ Gom, अष्टशतम् अष्टसहनम्. २० Gom. विभाषा: E has सर्वेषां महणं सर्वेषां यथा स्यात् विभाषा. २० E B टन त्रेश्व. २१ E B मोहिण', २२ GAaom. डॉष्टनोश्चेति ; E by alterstion ाष्टन इति. २६२, १ यथा; E B तयथा. E B सर्वेषामिति । नैकोगे अनुनि- भतलि अथवो. १. EBअत्यल्पामेद ज्ञाप्यते. १४ EB खिदत उत्तरपदे भवि १६ : B अथवैतज्ज्ञापयत्याचार्यः खित्यन- तरस्य न भवतीति. १७ A & originally aom. नहि...स्ति. १९ After "निपातनं, E पदोपहतार्थ. २१३० १६A om, स्वरसिद्धयर्थम्. २ कर्तव्य.; a E B वक्तव्य: ६G°ख्यानं कर्नव्यम्. ७ पादाभ्यां E Bपादन. ९ . E B haveनिक चापसंख्यान twice. ११ B& originally Eom. १२ EB पदस्य चेति व. १४ E B & originally a उदकस्थान २६ E B om. वर्गों. १६ Aa om. तद्यथा- १९ GA उच्चरितम'; EBउधारतो वर्ण: प्रध्वस्त इति. १६१, ६GA write दृन्भू * भू, " दृन्म. E B दृन्म. ७EBom. हि. ८Gटोके वि. १०G फले भाला २५ Before प्रत्येक. E BAप दोष, २६G इयरवद्भावि. १० काण्डीभूनं वृपलकुलम् कांडीभूतम् वृपलीभूतम्, Aa कांडीभूतं वृपलीभूतं, E कांडीभूत, B कंडीभूत ; sce Vol. •p.229,20. १७ फुधीभूनं; G कुडीभूनम, A मुडपी. भून, १८ भGA अभु. . I, ·॥ पाटभेदः ॥ ४९१ * 3B . पं. १६४, १८ भृकाटः भृकुंसः; E B भूकंस भूकंसः। १६७, १९ तस्य ते; E by alteration भक्षस्यैते ;- भृकुटिः भूकटिः G भक्ष्यंकारस्य. १९ GA a भृकुंसा, B भ्रकुंसा. २० G भक्ष्यकारस्य; E B भक्षकारस्य २९ भ्रकुटिः भ्रकंसः; Gभु भृकुटिः भुकुं- तन्मतमिति. सः, B भ्रकुंसः प्रकृतिः, B अंकसः २२ GA a om. भृकुंटिः २३ G A a om., but belor Ga hare २१ तदित ; E B & originally 4 एकत- पृणे | उप, &A पृणे उप. द्धिते, A om. २५ E B लोकंपृणस्य धन्विनः (E origi- २२ a! B hare इति after सुचः nally धान्वितः), २६५, ५ a E B om. प्रयोजनम्. १६८, २G A a om., but below GA hare ६G om. नसिध्यति. 'शस्य | उप, & a शस्य । २ टप. २८ GA परिहतमेतत् कथं सिद्धं. & GA a om., but below G A hate २२ भवतीत्युच्यते; G A a भवति. परंधे | उप, &a रिंधे। २ उप. २३ GA a°परिभापमिति यत्र. & GA a & originally E om., but G २४ G कार्य तद्रष्ट. A have belor "स्य । उप', "स्य । २ २२ E B इहापि तर्हि वच. उप; Eadded in marg. २१६, २G हणं प्रकृ. ८EB गिलगिले च । गिलगिले चिति. ३ A i om. शुभयंमन्यः; E by alteration ९G A nom., but belor G has करणे। उप, Aa करणे २ उप, शुभयमन्य:. ६ a has अमः...प्रयोजनम् twice. 38 G A a om.; below G has gostam, ६ देदो प्रयोजनमात्व'; Ga देशे आत्व' A Taaa', a originally gargra Aदेश आत्व. व', by alterntion पुत्र ति व. २४ G om. मेरुपुत्री मेरुदुहिता. ७ अमः...प्रयोजनम् struck out in E; १६ A om. कयं...रात्रिमन्यः । अप्राप्ते;- G सवर्णेयदु instead of खितीति...यामाप्ते EB ९ A B भुर्वमन्यः- have यदि सितीत्यनुवर्तते ततो नित्यं २० Gअम्प्रत्या १५ After प्रथमेव, G & in marg. E एवं प्राप्त अय नानुवर्तते ततोपाते. १८ E B om. च (Eom. a) न प्रथमयोरित्युच्यते २२ महणं; Aa निर्देश: प्रथमयोस्तु विज्ञायते. १७ 2 B °देशे हि विशे'; sce Vol. I., २६९, १ वर्ण; EB पर्ण ६A नमो लोप;G अवक्षेपे भवसेपे. p. 134, 16. १९GA'ह्मणे का. a त्वं वे both times. R? After कयम्, E B द्वितीयैकवचनबह- २१ G तवाप्ययनर्य, तवायमर्थ. चनात्. १२ इति; Gइव्यंब. २६७, ८G नापास तत्य. १२Gन कर्तव्यं न भ. २१ G वहिरंगमंतरंगलक्षण त्य', A चाहि- २२ G तवर्गनि', नवगनि. रंगलक्षणमंतरंगलक्षण इत्य. १३ G यावत्यांनः क्रियते सोप्या', ER .१२ G लक्षणेर. यावता पूबातीयं नदो २३ द्विपंतपः; A सिद्धतपः १३ Gनयं श. २३ संयोगान्तलोपो न स्यात् struck out २१ Before अनुन, EBRहि. in E. ११ FB मन्यमित्येव भवि ११ A अनु नि. २६E कार उपसंप्यानं. २१ G नर, नग्य. १८ GAn om. १२ G भक्ष्यस्य. २६. नानातिन च. . ७ १ ९मानि.

·४९२ ॥ पाठभेदः॥ १६९, १४ किमर्थमावुकक्रियते. १४ शतम् ; E } "शित १९GA पररूपं. २० G°दुद क्रियते. २१ GA पसंतादित्यवं here & below. २२ A अधातीति, वनातीति, बन्नः वृध्न वनाति (in marg. दना) गृहातीति ; B बन्नः वधू वृनाति गृभ्णातीति. २३ G विभापया आनु, विभाषा त्यानु २३ नतदेव G नैतदेवं, E B तेनेदमव. १७०, २G धिरुचारग, २Gom. तर्हि. २E Bघ प्रत्यकारोच्चारणमनर्थव भवति सवि. YG दीर्घस्य पुनः ८GEBom. ९ सादेशे...स्यान्; E B सादेशे हि सति स्वरे सोप. ९E त्तयो स्थान स्वरिन आदेशः प्रसज्येत । सपुत सभार्य ।। १९ An E Bom. हि. १२० सेटिश्च सपगुवृधः, EB वंधमिति १९ Bom. ग्रन्थान्ते.. कृनत्वात्. १६ E°पदप्रथांतस्तद, उपदा मंथांतस्तद. १९ A संगो पाविशे; Gशेषत्वात्, २१ अस्यापि G अवापि. २१ Bom. सहवा. १०१. १B "यकस्य सहरावस्योपसर्जनस्य सादेतो. YG om. बहुव्रीहिनिदेशात्. ५ Aa B & originally E om. सहाव. मियः. ५ अवापि: ARE Bअन. ६Atom. बहमीरी ..त्तरपदम् । . १ एवं तरि...'सर्जनम् 3; G एवं तर्हि वहीही यत्पराजनमित्येवं विज्ञास्यते । वरवीरी यदुपसर्जनमिति । मन्वनदापि पायीनापरार्जनम् । एवं नहिं नैव विज्ञायने । पहनीही यदुपसर्जनमिति । किं नहिं । बहुमीहि मति यदुपसर्जनम् : A पहपीरो यनुपरानन । नन्येतदपि पग्रीहावपमनन । बहीहि पनि यदु- परामन : बहनीही यदुपरान निन्- नापि पहनीराइपराभन I [in marg. एवं महिं ने विज्ञायने पानी यदुपरा. T. पं. जन । किं हि ] बहनीहि माति यदुपस. जन। १७१, ९ जनानाम् ; EB जनानामेव. ९ स्तदुपसर्जनम् ; B & originally E स्तदुपरार्जनस्येदं महणं, by alteration E°स्तयुपसर्जन तस्यदं ग्रहणं. ११ एपां3GE Bयेषां both times. १४ G'गवादीनामिति. २४ E B स्वस्ति भवते सगवे सवत्साय सहलायति. १६ चरणे; E Bअन;a in marg. अव किं निपात्यत इति पाठ'. १७ । व्रतकर्म'; G om. the line & has below ब्रह्माण्यापपदे ...नियंतलोपनिय निपात्यते. १८ E B णिनिःप्रत्ययो व्रत. १९ व्रत घरतीति;GE तयारी. २९ Aa om., but hare a stop before कर्तव्यम् belon. २२ प्रतिसदृक्षास:Gसप्रतिक्षासः B om १७२, ३ An EB किमहणं. ९ °ण एव भवति; Aण इति, E Bणे अल्मरणेवतयति. ११ मीत्यलाभ, माश्य,' मियकु- भपानकाकर्णीवनव्ययस्यत्यत्र भ. ११ G om. भवति. 39 After , GAN ATE; see P.I,.3,90, १६ । E B भूदिति. १८ B & originally Eom. १९ E B om घृताची. १७३, ३ Gईखे प्रति', E by alteration स्वाय प्रनि. ५वणीताशित. ५ Before समीपम्, Gडीपम् 02EB अनूपं. ८Gom नसिध्यति. ८n Bkonginally E भरमहरि वापर स्यात् after fare A has suatu १९ Before अपठ । दुगागमाविग्रेन कारकछयो: see Ka Vritti. १२ । कारका अन्यरकारकः, EB कारको न्याकारक पनि. १५ 'गगणिनिःG "कारकरागपु, A- 'रागंधु म + ·|| पाटभेदः ॥ ४९३ 3B struck out. १. पं. १७३, १५ Gia om., bnt G has belor | १७५, ४ स्वरो...वक्तव्यन्; G स्वरो रोहिनी °ख्यानम् । क, & A has the figure छंदति । उत्वं ,A स्वरोहती हंबसे । २abore 'ख्यानं belor%3 below A a दत्वं, स्वरो रोहतौ छंति । २ उत्वं om, कर्तव्यम्. व; B स्वरो रोहती छंदस्यत्वं । स्वरो २६ कुत्सि...कचयः॥; G has only राहतो छंदस्यत्वं व?; E स्वरो रोहती कुत्सितास्त्रयः कचयः; A विभृजु: for juca 17, but I struck out. विभृयु:; E B कचयः। किमिदं कचय ५G एहि त्वं सुनाये सुयो रोहब, A एहि इति । कुत्सितास्वयः [ added in E स्वं जाये ॥सुवा रोहावा! ; E B कचय:1 के वा वयो न विभूय: कचय रोहावेति इति ।।. ६G पीवोपवतनानां, aom, वक्तव्यः; B २९ G°च्यते कानि पुनः पृपोदरादीनि । पीबोपवसनादीनांछंति लोपः पीवोपद- पृपोदरप्रकाणि येपु वर्णलोपागमवि- सनादीनांछंदास लोपो वक्तव्यः Eपीवो. कारा:. पवसनादीनांछंदति लोपः वक्तव्यः,&in १७१, २°टानीति;GAa°ानि. marg. पीवोपवसनादीनां छंदाति लोपो. २E Bउच्चारितानि. ६G पयोवस'; in E पयोपवसनानां १ "विटाः; a in marg. नि (ie. विटानि). ५ शिष्टिपूर्वकं ; A a शिष्टपूर्वकं, B शिष्टा ११ G A a E om. the first लोपः पूर्वकं. १२ Ga Bom. दूलोपः. ८G कालयवना. १३ E B om. कार्य. ८G परियावन, E B पारिपावं. १४ After राजा, Bधूमाकी रयेन. ८ निवाते;G यनिवासे, A यनि १४ E B प्रकल्पयन्. वासे, E B व निवाते. २६ न; G ना, B न हि. १. पारगास्त°E B पारंगताःत. १८G उटवान् २२ E B शिष्परिज्ञा १८ G भवत्यवी. २२ ऽत्र ; E B चास्यां. १७६, ३G संग्रतारणे पर; EB मोरये कृ [E २३ G देवानुग्रहः, a देवोनुग्रहः. in marg. संमसार ] संमसारणे कृते २३ न चाटाGAaनाटा.. संप्रसारणपरपूर्ववं. १५ चान; E B चास्यां. ६ उचिवहं. २१ अयं नूनन; E B नूनमयम; जानातीति. ८G प्रहारः प्रसादः E B प्रसार: प्रहारः, २२ E Bध्यायीति- & G A a om.; belo A las 1997 7 G A a E om., but a E have a stop & इतिव, कृत्रिने । २इति व. the figure before 7777-21: below. १. प्रासादः प्राकार: EB एपोऽस्य मावादः २७ E B उत्तरतीरं उत्तरतारं (after दक्षिण- एपोऽस्य प्राकार. तारम् ). १२ इह मा भूत् ; EB कृविम इति किमय. १८EB वलनाव here & belon. २२ GAa Bom.; belor a has दिनापा। २२ G & originally a यथासूत्तर २वी', B विमापा ।।दी' २२G पशदेवत्वं य. २३ E Badd प्रतिकारः मनीकार: २५ G°पदादेःहत्वं व, A पदादेव दुत्वं व १५ Eाइन्येतस्य तका'E B'रादायिनि. १५EB आहोस्वित्तकारांन इति. २६ पड्यातीति पधेति; G पड्था इनि, १० प्रतिदत्तम् ; Kniragn mentions & re. A पडदधातीनि पड्धा इति, पददधा- jects the reading प्रदत्तन. तीति पड्वा इति. १७१, ३ E B एतदेव ज्ञापयरयाचायाँ न पी. २७९, १MSs. om., but helor GAE hare ३ After गाम्नि, GA! भायंगं नान ध्ये। उव्यं, 'यपु.२.! उत्वं, B पन्नाश्रयो विधिः दनादेश: असप. येषु उत्वं. [a has 'बीर्य पा. 3 २२ पड्या करू.

·४९४ ॥ पाठभेदः॥ 4. पं. १. G मुक्क . 133, Y A om.; E Ba' (for Fahra"). १८०, ७ किमर्थम् :GEB किम. EB पुनः कौमुदगंधीपुनः ८E जीवतु भवान् जोषतात, B जीवन २७, २ यथा; EB& by alteration a यदि जीवता भवान्. सो. 6पच सु सावध | जल्प हि तादाचे, ५G यदि नहि माग'. B पच हिसावद पप तुताव जल्पाहि ६GAR समासेरंगाषि'. सावत्वं जल्प तु तावत्वं. GAa E यत्तु मदु B & originally .GE B किशोरीणाम कुमारीणाम. g य', g by alteration यत्नई. A om, ११ किमर्यम् : GA E किम्. १९ विविभाक्तिG विभक्ति. २२ Before किशोरिका,के इस्वी भवति २६ Kaiyata reads अकारान्ताप, but afat A a have this instead of mentions the reading अकारात्प. के...किशोरिका. २.GE भिस्सा इति, A मिस्सिदा इति, १२ किमर्थम्: G किम् । 'मिस्सा, B मिसिग इति. १३ Gकायतीति. १५ चाप्तिः, चामाप्ति, EB चाम. १७ । अर्थवत्प्रत्यय A om. the line, तिपत्तिा. १८ अर्थवस्मत्यय २०१७ ७ संबन्ध एव,GE संबंधे. १९EB श्येन भदि १ न्ययोग: GEB न्यं योग Nagoji- १९ B प्रत्ययस्य महण: E has कषिप्राय bhatta mentions the reading 'न्ययो यमहणे अपत्ययस्येति ॥; Nagoji. गसंपन्ध. Bhatta reads कचिरपरययमहणेऽमस्या ९G om. सा. यस्यनेति।। १० न्ययोगम'; EB न्यं योगम, न्य २० A स्यांग कार्य here & below, योगं संबंधम. २. Aa यदि ताहि प्र. २३ दीपों, GE" दीर्घरवं. २२ A उपडिटेश्यन्त्र उप. २५ किमर्थम् ; GE ( किम्. २१ A 'त्पूर्वावडाटौ. १५ नाम्सनोश | नाम्सनोच दीर्घवे मG २५ इह, अयेह. नामिसनोच वीर्घर F: A नामि-1 १८१, कारस्य न प्रा; A orm. the line. सनोश्च ॥ भ", E नाम्सनोपित्वे ।। २ GB & originally E अण् इतिः प्र'B नाम्सनोदरिषेप ५ 'नेनेग्महणेन; 'नेन महणेन, A 'नैन २१ वायूनाम् :G इंदूनाम् पायूनाम्, E B ६ Gभण इका. इंदना Eom. अवाचा. १० किमर्थम् G E B किम. ८E B कर्तृचः before कर्तृचा. २७ कृमिणां. ९ Aa निपातनादेतत्सिद्ध. २८ Anom. मधु सनोति- १२ A अथ किमर्थ G किमर्थम् नाम: 3 MSS. om., but a has a stop before २५ G सनकारकस्य, E B समकाररच. प्रयोजनम् below. १. GE'यमामो भक्त. २२ MISS. om., but a has a stop before २१ ने। Gमचे. प्रयोजनम below. २५ नेक':G नेव', चेक' २१ किमर्थम् GEB किम्, १८२, GAa om.; Ehas'भचपर्मनां. २५A भिसा. " भिसटा. २ Gom. धर्मणामिति. २८., MSS. but & a & originally E •ATीपंपसंग have a stop before mais below. । उपेदिष्ट A & in marg.GE B& ८ G&E) कासोः कितीति,A. किसलोरिति. in text भरहिट १. Aa"नियमान भरि'. Bom. भस्माकम्। १२ Aom.मः... निय. : . ET om.

·|| पाठभेदः॥ . पृ. पं. प. पं. १२,१५ वृत्रहणिEB ब्रह्माणि. १८५, ६ ७ गम्योहोघेवज्य', E 'गम्बोदी- १५ अर्थ इन्हन्मभृ° here & below. वेज्म, B गम्योरिवप्वज्म'. १०. G विनियमार्यम्. ६ GaB वीर्य. २० ततः शी। शावक G नान्यत्र ततः शादेव. OG इत्येत्तत्रों; A B द्रष्टव्यं. २८१, १G नियम. ९ a om. प्रामोति; Aa om. कस्य पुनरा- ५ हन्त; a E B इति; the Kasmir MS. दिःवकारस्य।. of the Kasika Vritti also has हन्त; १० After अस्तु, G टिदादि. Kaiyata knows both readings. १२ G नपष्टित. १.विनियम्यम्, Haradatta on P.III.,1, १५ E B om. सिद्धो. 100 प्रमादपाठोऽयम् । विनियाम्य इति १५ G ऽपि हि ठित्क. 'पाठः. १८ A a om,, but A has a stop & a १२ GA om. न. stop & २ before वक्तव्यम् below. १२ A & by addition विनियम्यं. १९ A om. प्रद्युम्. २३ Gर्य इकेहन्म. २२ G नुक् प्रा: EB तुक प्रा; E B तुच प्रसज्येत. १४ G नियम. २२ G निवृत्त. २६ aEB इंति. २२ Before संनिपात, EB तुका सह. २२ G अननुबंधकस्य ग्रहणे सा; B अनन २२ G ननु वै एव. धकमहणे न सानुबंधकस्य ग्रहण । भन १८६, २ वमङ्गस्य; A a वं; G यमस्य, & नंबधकस्य ग्रहणे सानुबंधकस्य ग्रहणं abore it # (ोगस्य. नेत्येवं; E originally अननुबंधकमहणे ४ छः; G इश:. (न) सानुबंधकमहणं (I)(अननुबंधकस्य ७ निवृत्ते E B अय निवृत्तं, Gom. महणे सानुबंधकस्य ग्रहणं) नेत्येवं, but ८ उत् इत्युत्त्वं ; G कदित्यत्वं. the words put here in brackets १० B om. तपरः कृतः । एवमर्य. See pag. have been struck out. 91, 19. २२ G नेति एवं त पितो. १३ GAaसनीति. २४ GE B °कस्य महणे. १४ सनं झल्म; G सनझलतम', EB २५ भवत्यवन्तमेव;GE भवति. सनमन झल्प. २८४, १ Aa E B om..ऽपि. १५ GA प्रहा; G दीयोऽप्रसा', A दीर्घो- २G नाखतं. प्रसा. ५G 'निमहश्च. २६ After शास्ति G has: शूदत्वे किद- ५ G लौकिकमयोगम. धिकारश्वेछापत्वं नुक्मसंजनं । निवृत्त ६G उपादिश्यते. दिव ऊभावः तदर्य तपर:कृत:11. • उपदेशो नाम; GE Bउपदेशः १८७, २ In B tro leares are missing, up to ८GA "मुच्यते. ८G मसज्ये २ A E असिद्धवचनं. ११ G om. च. TAom.3GE असिद्धवचने उक्तम्. २४ E Bइडो गमेरिति. ५G लक्षणं प्रति २६ । देशस्य दी. ६ GE तन आदेश १८ B दीर्घदर्श ७ G, for the second घ. १९ GA दीपवं दर्श; a om. उन्द'.... १२ Gom. यया. 'दर्शनात. २२ A om. अयया...सकारस्य लोपः. २० दृश्यते;G गम्यते. २१ G तवेव्यम २२ G°स्यापि दी. २२ Gom. घ. २. Gन before ययैव. १८८, १हिलोप उहिलोप उत्व प्र? A. २८९, १G om. किमुक्तम्. हिलोप उत्येम G& originally E pag. 188, 22. . .

·४९६ ॥ पाठभेदः ॥ . १. पं. करोहिलोप उखेम', but in E२ has | १९१, १ ISS. om., but a a hare a ster been added before gº. before the belov, १८८, २E सार्वधातुके परे. १. Gयल्लोपा. OG असिद्धाई १३ Aa°प्येप एव परि. १०G तपकरणं. 34 EB om. ; A a om., but a has a step १३ G एनेकाच. SA a stop & before fact below. १३ सर्वेपामेप प. G बुग्यालययणो सिद्धी पुग्युटाव १५ G'कारलोको. यणोः सिद्धौ वक्तव्यो. १५Gउप्यत इति. २५ G°चश्वहे. २. A हिलोपालो" here & below. २६ सत्यपि हि: G सत्यपि, A सरयमपि १८ लोपो, G"लोप. हि,EB सति हि. १९ G हेरल्लोप, in marg. अतो लोप: A १९२, १Gom. स. [reading हेलोप: Aa om. the following लोप: 4 azilitrat; Kaiyata, too, has this १८१, १G घोच्यते। संख्यातानुपदेशो. १२ । संदेहः किं प्राग्भा. Någojibhatta ventions the read १४ Eom. ing हिलोपेऽपि प्रयोजयति. १७ G A नासिद्ध भसिद्ध Y MSS. om., but a has 4 stop before २.त्तिःस्वरः seeVol. I, pag. 307,1, प्रयोजनम् below. २२ For यव तर्हि तृतीयादिस्वरो नालि ८ रेभाव आलोपे। रेभाव आलोपेम', G Kaiyata mentions the rending: व रेभाव आल्लोपे प्रयोजन रिभाव आलोपे तर्हि येन केनचित्माप्तस्य तृतीयादि. मA रेभाव आल्लोपे। प्र', E भाव स्वरस्य । यत्र तर्हि तृतीयादिनारित । . आलोपेम", B रेभावे आल्लोपे प्र. २९ Gमुदात्तस्वरस्यापि; विज्ञायते; Aom. .किं MSS; see Rigvedax.,82,55. निवृत्तिस्वरस्यापि.. नोदान Gप्रयं. २६G शुन्यवरंतरतीति. १२G वतीतिति हिरवं स्वाभ्यारन', २९३, ५ भूगुण. १२ A सार्वधानुकमपि नुकमपि तु दिवाते & Gard twice. & om. up to कृयारिति. ६ भविष्यति;G सिध्यति. १९G कथमो वि. १०G "प्रछादीनां. १६ । धानुक परे इति उवं. १२aom.पुपुयुषः १० एक हि नि. १५ यलोप. २१G°वास्तदर्य A & originally a 'दय, १९ Gom.पि. २५ GAaom. कुयर्यादिति. २३ कुिति: GEB कुितीति. २२GE ये पेति सर. १९५, १ "ति प्रामोतियवापि प्रराऽयेत. ११०, G विनिवनः २ मन्दमान; Kaiyata mentions the ८G°वांस्सस्य reading नन्धमान. २९G A om. पश्य Aller निन्युषः & चिच्युपः. ६ सशकाररय म', Bशकारमा १.GAn Eom., but GE hare .. ११GAD om. पश्य after मनपा १२ & astop before कर्तग्यम् belor, उपपःom.पश्वपः पश्य. १५ Gअचीत्यकार २३GA E om., but below G has १५० सिद्धपाता. निटि उपसण्यानं २ को निरा२ A 'सिद्धपात्. उपE" निउप १८ Gom. पशुपी न पानान्. १७ Aom. निवृपते. २९१, खिम् : MSS. 'रिराइभिनिse Vol. II., Ag.70 26. १७ Before निस्निम, उनिहता. Po E Dom. statuitTeat. Scc l'el Ing5, 13 ५ पनि न.

·४९८ ॥ पाठभेदः ॥ ७ ययु, , १९९, ४ Bom. प्लक्षस्य. २०१, ६A भवति. After याज्यते, B कारणा हारणा. GAL om., but G has before ७GA याजयति पाचयति, पापयति वक्तव्य. belonia धात्वतप्रतिषेधः पाटयति, Badds कारयति राग्यति. १. Bom. यापे...वक्ताच्या G Bhag पपतुः पप. १० गुच्यितुम् . . B माव्यता. ९G अधाता वी. १३ नान्यत; उत्तरस्य: nom. ९ स्नेयात्; Ga स्थयात्, B ग्लेयात्. २४ न वा अG न है, नैव भी, न ९म्लयात्: a ग्लेयात् स्नेयात, E[in marg. वैख. खायात् ] म्लेयात् म्लेयात, B om. २०२, २ . B om. निमित्तम्. २. After वायात्, G ग्लायात्, " B मायाता, २ Gom कस्मिनइवति. ११ A pn. हारिषीष्ट. ४ अथानि',EB अनि. १३ G प्रस्तुवीत, A अस्न वीत, B प्रवीत. ५G इति तन्नि. १८G om. श्रवण. ९G आमतताल्वा. २०GE om, but E has below विम. ११ G अथ निष्ठायां से. तिषेधन२1 भवति. १२ सज्ञपित ; A संपूजित. २१ GB विप्रतिषेधेन भवति. १३ Gधार्यचेAE B om. अनि. २००, १GE B onm. डभावान् ४ Before भ्रस्जा, भ्रस्जादेश. १५ । अनिटः अभा. ७GE om the third ऽपि. १६ मति: G विप्रति;a om the lime १० G £ B अथापि कथचिट्टांत , see १७ G हि सति प्रति. abore pag. 26, 93. २० खालोपस्य,G°वात्. १० कथम् । उप; A B किं कारणमुप. | २०३, १ Aa om. कथम्. ११ G वय. ६ GB चेदृत्ति. ११ GA शृज्यतः ९G om. मुम्ने. १३ B दीर्घभ्य here & below, Nigoji. १. GB रमयत्वि bhatta wishes to read वृद्धिगुण in- १०G सौभागाय. stead of गुणवृद्धि. १६G वक्तव्यम्. १४ Aa have भवत before इयडय', Aa १७ G र कर". E B om. पूर्व १८ G यदि तहि इनु ; E originally यदि १५६ इयादे. हि इनः, by alteration यदि च । १६ After सहि, GAn उदाहरणम्. यदिह इव १८ पिलोपस्य:GE B णिलोपस्यावकाश १९G om. २१ GA a दीर्घस्या. २१ पूर्वस्य ISS. २२ स्यावकाश : कारणा हारणा।; E B | २०१, NIss. om., but below G has "पेधः स्य स एव. २व, & Aa hare 'पंध २14. २२ विप्रति A पूर्वविप्रति. २ ॥SS प्रतिचिकीर्घ्य ; after गत , २३ Aai संखेते. मजिहीर्घ्य गतः- २३ G विधयस्तत एष, A विधय तत १२ GA & originally Eबंधकस्य नि' एतेषु Aa om कृतेपु. १३ AL Bधकानि. २५ After स्यात्,GE B किम्. १४ Before लक्षण', Eकयमभ्याय गत. २०१, १धारणा:G सारणम्, A सारणा. १५ GA E तस्येत्येवं. २G Bप्राययति. २०९. ३ Bom. भावकर्मणारिति. ३ च नास्ति;G न चास्ति. ६ B & originally E उभयथापि वि ४ विमति: A 3 पूर्वविधाते. Kaiyata orm. उभय...पित., but he ६ पर यदि; B यरपरमि,AE यदि. mentions that readiog . 1 ·५०० || पाठभेदः॥ मूत्वं त. GA विमुषः, my sis. of Kaiyata | २२२, २GA & originally a om. पराग्यन. also has विस्व इति, विमुव इति: SS. ५ After निगूहकः, साधुनिगडी. of Kås. Vsi., Padamanjari, & Ni ७ GAnom. समानाश्रयमसिद्ध भयति. gojiuhatta विप्न, विषुवं. ७EB om.क्रयम्. २०९,२४ अहः E Bइह. १० •E Bol. अय. २१०, १G om. परमनियो. १. GA दोषी विकृ. २EB "पूर्वस्यै येप्यते. १. EBन दुप. E om 7. ११ EB'महणे च. ५स्य तिः EB'स्येति: after वक्तव्यम् १२ n om. किम्, ER hare स्वरपूर्वा च यस्योपधा १३ GAa om. हि. पदपूर्वा घ. १३ After गत, LI उपदूप्य गतः ५.५ °पूर्यापधस्य: E B 'पूर्वा both times. १५ GA aom. स्यासिद्धम्यान, असि. ५ कृतम्: G 'कृती, E B 'पूर्वा. १२७ धातोरप्यनुव" १५ E Bom. अवापि. १५ वर्तनस्य, G°वर्नमानस्य, EB पृतो. १५ After सिमित्यव, E B समानाश्रयम- १५ विशंपयिष्यामः, EB विशेष्यते. सिद्ध व्याश्रय चैतत् । णावरयं य॑प्य. १५ यर । 'ति. Y ति यथा कुमार्यों कुमार्य रति. यादेश इति ।. १७ G & by alteration E'पुनर्वति. २७ G has before कर्त, a reads 'न्य &. has!२ added before कर्त: । १९G भुष, २ इति व २९१, १GAak originally B om स्यात् चिण्णमुलोर्णिव्यवंतानां यहोपे च चि. ३ पिय; G विय, Aधिय. ण्णमुलोणिव्यवेतानां यहोपे थोपराल्या. ५ सुष:G सुष', युव'. नं क; । चिणमुलाणिज्च्य येतानां य. ४ रुप; & by alteration Bनुष'. होपे च चिणमुलो [m marg. तिव्य. ४ भस'E Bअयु घेतानां यहो ] पे चौपसंख्यान क. ५ अरु", A भनअनु. १८Gom. शमयतः ६GE. po fool, E B förra vai see Vol. II., . नई कग (1), B युद पर्भ रोरुपतीनाम्, कपमं घ रोख्व- R? After TTT, E in marg for. तीनां: B पभ ॥ (भवतु रोरुपतीनां २२Gडावाण्ण चिण्ण. वृषभं 11) भवत् रोरुपतीनां, but the २२'G ननु च विप्रति sords in brackets struck out २२ऽत्र:AEUसव. B & originally Eon, २१३, १.णिप्यने, व्य. १.GAon. कथमाधानुकरणम्, २ "मित्ययः मिति, Eafter tin marg २१ भन्यपि हि धातुः रामानाश्रयमसिलु भवति. १२0Aom.सति. ३णों: Bणी. १२ En"चार्यो भाषायामापे यड्डग्भवतीति. ३ वमुच्यने, समिनि, Bri. २४EB'यामपीति. ६G अधिमभृत्युपगग्गस्य भविमभृगुनमः ५EI om. भष. गम्यति Als abore वनयं, VEDमगुइ. ८Gaन ये गएप. २.AE Bom., but Aahereastop १.GA परिभरारतिपEY have Before विकृत below. only पगि. २१०विकृनिमः ११.Bहणानधश्यम'. २१ गप.AED मनिगप. after १२ EB वापिहिमापा. गरः, सगूप मम नि. २५ भामि मृणानि, मिनणानि. png. 39,02.

·॥ पाठभेदः ॥ ५०१ १. पं. . : E Bअग्निवनानि. See Rigveda VIII., 43, 3 दशिर्वनानि वप्सति. २९३, १३ G शरावे वप्सति चरुः, A a शराव- [or ब]प्सति चरुः, E शश (?) रा (?) बप्सतीति, B स दारावें वसतीति D प्सरा वसति, g शरावे बप्सतीति, my own AIS. स शरावं वसतीति. २५ G इटः प्रतिषेधः इट:प्रविषेधोव, इक: प्रतिषेधः२व. २६ GA a om., but G hase after पेधः below. .१९ लि इतिGAa'लि चेति. .२१४, ३ छिन्द्धकि भिन्द्ध; G छिद्धकि ोद्ध, A छिन्धर्कि भिंध', a छिथ', E B भिधकि छिध. ५GAa om. the last धिवे. ६GA om. च. ७ E B स्यैवैतदशः. ९G has Rafter तग्रहणं; a E have चिणो...हणं twice.. ९ किं प्रयोजनम् । इह मा; E originally इह मा, by alteration in marg. किं प्रयोजन संघातस्य मा; B किं प्रयोजनं संघातस्य लुक मा. २२ कि...अप्रत्ययत्वात्; E B संघातस्य लु- कस्मान्न भवति | संघातस्याप्रत्ययखात् । १४ G कृत तार्ह. १८ E B & originally a om. लुक. २१ GA a यतेति इत्यन्या. २२ GAa°हाराविति. २२५, ३G A a सुन चिन्विति. ५ E B अक्ष्णुहि तक्ष्णुहि here & belor; A om. तक्ष्णुहि here & below. ५ G प्रामुहि. ८ कुर्विति : GAa B कुरु. १० उकारः; E B उकारो विशेष्यते. See Vol. I.; png. 183, 14. २३ G प्रत्ययाछंदसि. २७ G रस्या न्बोरि', E B रस्यामि २०G स्यांतस्य प्रतिषेधः२वी. २० करिष्यत: E B करिष्यते. २२६, १शः सून आ'; EB शस्तवा ३ G & originally a करोतिरिति. ३E B उकारांतप्रकर. ६ एम सार्व. पृ. पं. २१६, ७ Before उत्तरा', GA उत्तरार्थ. ९ पिण्डानिति; G वीजमिति, An वीज- मिति. See Vol. I., pag. 152, 5. १. तनापि; G अवापि. २० अतो; G A ततो. १० G om. तहि. १४ "बित्युच्यते; G वित्येव. १६G अभ्यस्त्यत्येव. १६ BHःसार्व. १७ तव्यमिति; G "तव्यम्. १८ कर्तु, A 1 वर्तु; a °चनं मनी. २९ भुवा; E B भूभावेना. २४ Before कृते, E B स्थानिवदिति चेत. २२ त्वं भविष्यति Gख पामोति. २२७, ५ G A धानुकभूत. १७ 4 E B अद्यतन्यां वा. २०E B°पकारादेरे here & belor. २२८, २ शादिस्तदानेति शस्तदानेति, & in marg. °शादिस्तस्य नेति; see p. 4, 20. ४ G एवमन्येपि प. ७G वाधते. ८ मध्यम'; G A & originally a मध्य ९ अपवाद; G एवमपवाद. २० इह; GA a इं. १२ G फलभ'. २३ G यद्येहं. ११ A शादित्वाभावः; B om. the line. १५ C पत्र: दमनुः; E om. पेचुः, दमः. १७ A विधानस्य. १८ G शसयोः below शशिदद्या. २० तेयां; E B तेभ्यः. २४ G om. असिद्धो नलोपस्तस्यासिद्धत्वाद. २२९, ३ G अनेशमेनिकेत्येतत्वानानं लिटि; IIradatta rends अनेशन, but he knors the rending अनेशं. ४ यज् आयेजे व आवये; G यजिवयोश्च वक्तव्यम् यज्ञ आयेज वप आवेप: A एज् (१) आयेजे चप आवे; a यज आयेजे वप आवेपे; Bयजायेजे ; वपा- वेपे। यज आयंज वप आयप। ६G भसारत्वे; Gज्ञाप्यत, EBज्ञायत. २३ विज्ञायेत; FB स्यात्. १५ भवति G यति. २५ E B गुणस्य नेति प्रति ..

·५०२ ॥ पाठभेदः ॥ १ YG प्रकृतः . . १. पं० २१९, २१ G_A om., but G has २ before | २२३,१० An प्रसारणे. कर्तव्य- below. १. E B om. अनकारान्तमतिपेधार्यम्. २२०, २G "धिर्नेति एवं च न, A धिनेंति एवं १५ Before अर्दण', EB उत्तमेतत् चन. १७ स्यादिति; GAnप्रामोतीति. A प्रकृत. १० E B om. किमुक्तम्. १३ E भवतीति. ११ ततोऽहो' CBअल्लो'. १७ See Atharra-reda X.,4,इमान्यर्वत, ९९ Gom. च. पदा. १९ ततोऽन. अन; GA a अनः अन, B १८ मन्द्रजिह्वम् । G नजिघां). & originally I ततोऽन. २२१,१० . E B क्रियते उप; EB च्यते. २२ E Bअथ क्रिमिदं. १९ After कानि, EB पुनस्तानि प्रयो २२ G A कथं वालो', EBकयं या अहो. जनानि. २२४, १E B om. स्यात्. १२ E B 'देशेषु. १E Bom. स. १४ Gमामातीति. १ ऽल्लोपार्थम् ; E B विध्यर्थम्. १७ Before अन्यस्य, LB कथम्. ५. EBस, before प्रकृति १७ B मामुवन्विधिरनित्यो भवति. ५ G हि सति अन्यत्र; A यत्प्रकृति २०G यहि ८EB इति च मा. २१ स्याम्तम्ताम: GA °स्तांततामावाय १. GB & originally a E वैमन्य. २४ After क्रियास्त, 2 Bक्रियास. ५७ वायाम् D; GAn वायां निपातनात, २२२, १ A om. ल्यम्भावे.. भवति. EB कायां निपातनादिति. ५ 1SS.om.; but below a has 'कारेषु । २१ G भवति. H, E°कारेषु च ।।प्र २२%, १A om. यदि... स्थ इति. ५ Aom. 'विकारेषु . भवन्तीति.ul. 8. ३ E B om. छान्दसमेतत्. ६G चतुरंतस्येति तिर. ५ ।क्यमाकार. ७G दतम्येति यूय. ११ G भवतीति एवं भEB भवतीति न. CAaE 'विकारः. २३ a has a stop &२ before कर्नव्यम्. ९GA उत्तमसः. १५/GP only डित्यभस्याप्यनुबधकरण ९G त्यदादिविकारस्य त्यादिविकारा. १६ । सामाविष्यति. १२ MSS. om., but below A has २६१ १८E Bनांतस्य. stop & a has a stop before pir- १८ तैतिलि, A तितैतिल, Kaiyata men- जनम् EBhase below उद स्थास्तम्भोः tions the reading faiafes, llar- पूर्वत्वे प्रयोजनं. datta तितलि. १३ Before उदस्थाताम्, Eरदस्थात्. १९ G here & below सूकरसहा. १७ GAa°चरिनेति. २० सन्नह्म';GA ब्रह्म २० स्थान हियते A & Nigajibhatta; २२६ १G सानह्मचराः, before सामान, ER GEB स्थाने क्रियने; Nagojibhatta सम्रह्मचारिण इमे. mentions this caduis. Anom. the last UTT. २३ पठीह ; G प्रदौर: पठाह ,2 B प्रष्ठौहा. NISS. om, २२३, २भविष्यति: Gभ पिति. write को उप', १ को प ३॥ हिणा . here & belon. Phng instead of lunes 6 & 7 only चर्मणः कोश... in marg उपराएयारा .Gलमणस्य अंतरग%Aom. this पाम.. ०G भविष्यतीनि. ७Gघामझोरा. १ रापसारण.SecVol. I. Png.21, MSS. omhut belon GI write 21; 11.pag.205,2. विकार उपशिकार। उप. . but below GAE -- ·५०२ ॥ पाठभेदः ॥ २१९,२१ G_A om., but G has २ before | २२३,१० An प्रसारणे. कर्तव्य below. १. E B om. अनकारान्तप्रनिषेधार्यम्.. २२०, २G चिति एवं चन, A "विनंति एवं १५ Before अर्वण', EB उनमेतत्. चन. १७ स्यादिति GAnमामोतीति. YG प्रकृतः, A प्रकृत. १० B om. किमुक्तम्. १३ E B भवतीति. १९ ततोऽल्लो; EBअल्लो. १. See Atharra-reda X., 4, 7 इमान्यर्वत, १९ Gom.च. पदा. १९ ततोऽन. | अनः GA अनः अन, B १८ मन्द्रनिहम् ; G निघां ). & originally E ततोऽन. २२१,२०.1 E B क्रियते उप; E Bध्यते. २२EBअथ किमिदं. ११ After कानि, EB पुनस्तानि प्रयो २२ GA कथं वाल्लो', E Bकथं या अहो.. जनानि. २२४, १E Bom. स्यात्. १२EB 'दशेय. १E B om. स. २४ Gमानोतीति. १ डल्लोपार्थम् ; E B विध्यर्थम्. २७ Before अन्यम्य, ED कथम्. Ya EB स, before प्रकृति १७ । B प्रामुवन्विधिरनियो भवति. ५ Gहि सति अन्यत: A "न्यत्प्रकृति २० G यहि. 4EB इति चप्रा. २१ स्याम्तम्ताम: GAa °स्तांततामादाय . १. GB & originally a E वैमन्य. २४ After क्रियास्त, LB क्रियास. ५७ वायाम् DGAnकायां निपातनात्, २२२, १ Aom. ल्यम्भावे . भवति. E B स्वायां निपातनादिति. Y MSS. om ; but below a has origi २१ G भवति. में, Eकारेषु च ॥ प्र. २२५, १Aom. यदि...स्थ इति. १ ५ Aom. 'विकारेषु. भवन्तीति. in1 8. ३ EB om. छान्दसमेतत्. ६Ga'चतुरंतम्येति तिर. १॥र्थक्यमाकार ७G"दतभ्येति यूय. ११ G भवतीति एवं भ, B भवतीति न. CARE विकार:. १३ a has a stop &२ before कर्तव्यम्. ९GAa उत्तमस. १९१ GB only इित्यभस्याप्यनुबंधकरण- ९G स्यदादिविकारस्य स्यदादिविकारा. २६) सामोडविष्यति RMSS, om., but below A has &A १८EBनांतस्य. stop & has a stop beloro प्रयो- १८ तेतिलि: A तिनैतिल, Kaiyata men- जनम् EB hare below उद स्थास्तम्भी tions the reading तितिलि, Hari. पूर्वले प्रयोजन. datta तितलि. १. Before उदस्थानाम्, Eदस्थात्. १९G here & below गूफरसहा. १७ GAa°चरिननि. २० सम्राम'; GA ग्रा. २० स्थान इियने Aa & Nagajibhakta, | २२६, 16 साब्रह्मचरा: before सामान, GEB स्थान नियनेSigojibhatta समाचारिण इ. mentious this reading ५As om. the last सपन. २३ पटीहG प्रदोहः पठाह, E BHठीहः MSS. om., but below GAL २२१. २ भविष्यनि: Gभ-पिनि. write को उप', करी । तर ।हणा . here t below. B uns instead of lines 6 only ५A. ऊ. चर्मणः कांश in marg. उपराएदारंग .G'लक्षणम्य अंतरग',Aom. this. घाम. Gर्भारप्यनीति .माम्मकोशः ..संपगारण.Scetol. I.. me.21, MSS. om, but Liclon GAwrite Hag 203, 2. विकार उप', विकारे। उप . ..

·1 || पाठभेद: ॥ ५०२ - . . गृ. २१९,२२ GA om., but G has २ before | २२३,१० प्रसारणे. कर्तव्यः belor. १० E B om. अनकारान्तप्रनिषेधार्यम् २२०, २० धिनॅति एवं चन, चिनति एवं १५ Before अर्वण', E B उनमेनन् चन. १७ स्यादिति, GANमामोतीति. ४ Gप्रकृतः, प्रकृत. १० E B om. किमुक्तम्. १३ EB भवतीति. १९ तनोडल्लोEBअल्लो. १७ See Atharra-reda .x.,4,7 इमान्यर्वत, २९ Gom. प. पदा. १९ ततोऽन | अन; GA मनः अन, B १८ मन्द्रजिहम् G जियां ). & originally ततोऽन. २२१,१० AaEB क्रियते उप? EY °च्यते. २२ । Bअय किमिई. २२ After कानि, E B पुनस्तानि प्रयोग २२ GA कथ वालो',EB कथं या अग. जनानि. २२५, १E Bom. स्यात्. १२ Bोय. E B om. T. ११ Gप्रामोतीति. १ऽदोपार्थम् ; E B विभ्यर्थम्. १७ Before अन्यम्य. ED कथम्. YaEB स, before प्रकृति १७ B प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति. ५Gहि सति अन्यत्र यत्प्रकृति २०G यत्तहि. ८E Bइति घमा २१ स्याम्सम्ताम; GAn'स्नांततामाशय. १०GB & originally a Eमन्य. २५After क्रियास्त, E B क्रियासं. १७ वायाम् DGAnवायां निपाननान, २२२. १ Aom. ल्यभावे...भवति. E Bकायां निपातनादिति. ४ IISS. om.; but below a has 'कारेषु । २१G भवति. में, Eकारेषु च ॥प्र. २२२१, २A om. यदि...स्थ इति. . ५A om. 'विकारपु. भवन्तीति. in 1.8. ३ EB om. छान्दसमेतत्. Ga'चतुरंतस्येति तिर'. ५। क्यमाकार. ७G"दनभ्येनि यूय ११ G भवतीति एवं भ',BB भयंतीनि न. CAa E'विकार: २३ a has a stop & R before कम्यम्. ९GA उत्तमसः. १५१ GB onr डित्यभस्याप्यनुबंधकरण- ९G स्यदादिविकारम्य ग्यशदिविकाता. १६ सामयाइविष्यनि. १२ 11SS. om., but below A has २.8 १८EBमांतस्य. stop &n has a stop before प्रयो- १८ तेतिलि तितनिल, Kaisata men. जनमः EDhare below उद स्थास्तम्ना. tions the reading faiates, llara. पूर्वस्य प्रयोजन datta तितलि. १. Before उदम्पानाम्, Eरदस्थात. १९G here & below गूगरराहा. १.GAधारननि. २० सनम';GA ना. go ratat fra Aa & Någnjihlatta, 275, GMUTT:: before une', E R GEII स्थान क्रियने: Vagojibhatta रामाचारिण इमे. mentious this reading Anom. the last मुम्न. २३ पठाड.प्रौरः पठाह, ठोहः- USS. om., but belos GIE २२३, २ भविष्यति भरिनि. write को उप', को । ना Brat. here I below, 1: 1195 instead of lines 6 & 7ml पनंतःकोश in marg.उपरसदारंग .Gमक्षणग्य अंतरग: Aon. this. चाम. .Gषयनी न. समामा.. .HINणार].Setol. I.ra:.:1, ८MSS, om, Iut belor GArrie शिकार निमार । ', . . . " III..g20s..

·|| पाटभेद: ।। आगतो न रात. - प. पं० २२६, २० D has मनः संच उपसंख्यानं कर्त्तव्यं ; the other MSS. Is printed. १० GAa om. संकोचः २२. अव्ययानां च भव्ययानां चोपस? G अव्ययानां च उपसं,Aa अव्ययानां चा उपसं'; E अच्ययानां च सायंग्रा- तिकान्यर्थ । उपस; B अव्ययानां च सायंप्रातिकाद्यर्थ। अव्ययानां च सायं- प्रातिकाद्यर्थमुपसं. १५ प्रातिकं. २० इवर्णान्त'; originally B & by alteration E इवर्ण. २० वाश्या; A & originally a दाक्ष्यः. २० क्षीति: GEक्षि ईति, B इति २२७, १ GB om., but G has below 'पेधा २ वक्तव्यः २E B on. कुडये. २a om. नाम. ४G तत्रापिसं. on मावा, B भाद्र ८G लेखा. PGA om., but below G has to इय', & A 'द्धीच | इय. २२ : B om. लवनम् लावकः। २३ E B विषयवचनात. ११ An नया विप्रतिपंधन, &n has in marg. अन भवितव्यमिति शेषः; GA a om. कि कारण म्. २०G om. २८ G om. न वक्तव्यः. २२८, ४ शमन्यत्वात्: An EB अंगान्यस्यात् ५EB वतीत्येवं भवि'. ८G om. हि. ८EB मुह for साधु च A has r; before यदि GAn have सिद्धं. ९. EB om.हि. १२ कथं; G किं. २३ G विषयगणनं च. २५ । सूरी; GAa मात्सी. १७ GE Bom., but G has before दयां belor. १९ GAnom., but belown has n stop before morat, & in stop before लापो २abore यो of पुन्ययो?. In E the line is struck out. Below B k originalls E hare यलोपो. पं० २२८,२० E originally पोप:; Nigojtbhatta lias that reading. २१. Gaवात्तं च. २२ Gवात्तं च. २२ GAn & by alteration E B अनित Sce Rigveda II., 27, 13. २१ तमे तांदश्च ।। तमे तांदश्च का; G नमे तादःका',Aa तमे तांदश्चाका', EB तम तादश्व का. २२. अंतितमः, EVतमे. २२९, १GA a om. हि. २.SS. here and belor ची तयाची; see helow pag. 318, 5. ३ अन्तिपत्. See Haradatta: बवास्तु व्यस्तमधीयत, & Rigrela IV., . 11. ४ येऽन्त्य'; Ga and perhaps originally E यत्या. ५ Gदूरका ; sec Atharvareda x., , ये अन्ति ये च दूर. ८G बिल्वस्य विकारर अवयवा बल्यका. १२ G hns विल्वकात् twice. १३ Gउभयारभाव. ११ छथिव; G नस्यव. २८ E B om. नुः; A मंनस्य वचनार्य- क्यात. २० A on. कृत्या... दर्शनात. २२ E has विजयि'... वर्शनात in marg. २३०, ६ स्थूलमाटे स्थवयति; EB दरमाचंट. ९ A om. रभाव. २३ G निवृत्त १५ 15S. 'यतनं. १८ विधिगिनि: GA विधिनिहितम्यनि. २६२, ३E कयं का ५ GA & originally a अर्चयांगिन . या; GA धिनांजनगामीप्य. ८EBअप्रथीयान अग्रदायान. ९ Gउनयथातृवी'; GAE मानिनि १२ नय; B& originall: नय. १९ Bअयनानगरंग प्युन्मयीमा- निनि. १. अयानयोर्गनायनारायनान भन. यानिनि.

·॥ पाठभेदः ॥ १. पं. . पृ० पं० २३१,२२ दिलोपEB लोप:. vart, my MS. of Kaiyata has •२२ ISS उच्यते. एकश्रुत्या निर्दे; Bom. the line २३ कर्तव्यम् , EB क्रियते. २३४,२१ G नपुसकलिंगं स, A नपुंसकलिंगसं. २२ किमिष्ठेय. २३१, १ Aa E B. om. टमि; ARom. दषि २३२, १E अधुना अवापि. below. ५ प्रकृतिभाव ; Nigajibhatta appears ३GAn & originally E द्वितीयाध्याये. to know the reading प्रतिषेधः ४ G द्विग्रहणं. ७ G A इत्यत्र न मा. ५EB विवादिष्वमि मत्यय. १३ ISS. om.. but a has a stop before ६ G नापीयादि प्रकृति below; E has below by २१ GA हिरण्मये; E by alteration हिरalteration विन्मतोलुंगथे. ग्ययस्य. १६ G वाधयिष्यते. १२ राहिरण्यये; in Estruck out. १८ Gइ यतबाधेत, An इत्येतदपि वाधेत. १३ G हिरण्यया नो नयतु. A हिरण्ययी १९ स्याक्तिीदं; G भवति इदै. नो । नयतु, B हिरण्ययी नौरभवत् २१ G विन्मता लुगा. See Atharvareda V., 4, 4 हिरण्ययी २३३, १ वाधतेति; LB वाधेत. नौरचरत् ; the next passage is from २ बाधते; GAa & originally E पाधेत. Ath. V,4,5 २GA नस्तद्धितस्येत्येत. २३६, १ B om. up to भवति in 18. ३ GAa'न्वाधते नोत्तरानित्यवं. ५ E कारकेति. Kaiyata states that ४ इत्येन न: MSS. इत्येतन according to some the proper read- १. G E Bom., but G has below 'नाम्न ing 19 नन्दन कारकति, & g has हे २इतिः नंदन है कारकेति. ११ Atter वक्तव्यम्, AEE originally a ७ °स्तस्यां,Gस्तस्याःGA a om. यासो हैतनामः, हैतनाम हैतनामन . समासाद्विभक्तिस्तस्यां- ११ A on आरोहितो वै हैतनाम ; G orn ८Gaन चतस्यां. समानी हतनामः; for the second ८ G भवेद्युश समानो G has सामनो; E B om. व १२ Aa LB नवा परं. alter इति. १२ Eन चह, B न वहा. १४ GA श्राह्मणस्या. १४ , Bom. च. १४ GA लोपार्थवचन १५A संबंधषष्ठी. १४ च लो', चानो लो°, B यानी लो १८ E B om युतिः 19 GE Bom, but E has added १९GE Bom, but Ghas belor प्रति- after वचन below, GAa ब्राह्मणस्या पंध.२० here & below. २१ In C struck out, २० GA & originally a प्राप्तस्य च प्रति. १२३७, ९ AEB धावतस्य च प्रतिषेधः। २० A om. जाह्मणः. but has belon प्रतिषेधः२५० २३ मातिरेव ; Aa E B जातिश्च. ११ a om तु. २३४, ३G इति अविशेषेण निपात्यते. २३ ३E Bषेधाडापा. EG प्रसज्येत इति, Aa'यतति. २१ E Bधान टापा Aa Eom : B has it in marg. २३८, ६GA om वनारच...टाप ७ GAH भवति. ७Gom.च. १९ E Bहत्यनि किं. ९विमति G प्रति १२ A निपातानर्थक्य. ९१E B 'पेधाहापो १९GADE ऐश्वाक only once. ११ G तइवनि. २. A ऐकस्यनिर्दे', E originally एक १३ G अर्थवतो यु. Gom.

·|| पाठभेदः । ९०५ in marg. २३८,१८ भवनि; G भवतीति. २४२,२२ G om. one रुद. १९ G om. यवमती. २३ G तन्छब्दस्य प्र. २० GA विशिष्टम २५ G पंचमी आदिति. २२ G om.कि कारणम. २४३, २G has परान before रुटि here : २३२, २ AISS. om., but n E Ihare n stop belor; A has it in marg. before प्रयोगनन belor. ५ परस्मिन्निति; An E B परस्मिन्निमित्ते. ५ AISS. om., but An hare a stop C G has quer beforce; A has it before प्रयोजनम् belor. ७ MISS. om., but An E hare a stop १० GA & originally a om. वृशेयं मातरं before TTTH helow; EB Dclow च; E om. the first च. अनडुरु आम्बिधी. १२ G om. .९ Anभवत्यनंन. २४ । E विद्युत्, see Rigveda VII., २२ ISS. om.. but he have a stop 25,1. before प्रयोजनम belor. २४ G & originally A B च्यावयति. २३ GE Bसुपथी. 39 GAA SITT PT, BTT ; G om. २४ MISS, om., but An harc a stop पतिभिः. before प्रयोजनम् belor. २८G वक्तव्यम्. २६ An मुपुंसी. २३ लादेशे; E B & originally A लादेश २७ MSS. om., but a hare n stop here & below. before प्रयोजनम् below. २३ बच्चेवा; GA E यचे अ°, a बहोय २० MISS. om., but A a have a stop अ, B यद्येवम. before प्रयोजनम् below. २४ G उभयथापि पि पूर्व २२ G भवतीभगवत्यपरत्यवापि, DB भव २४४, १ लुग्न भ°; G. लगभ, A लुङ्ग तीभगवत्ययवतीत्यनापि. १० G om. कथम्. २४ G. om. च सत्या. १२ G ऐस् ऐभवति. २१०, २ कृप्यते; An कक्ष्यते. २४ G om. प्लक्षः- ४. नपुंसकस्य नु; A नपुंसकस्य च नु, १४ After मानोति, B has एत्वे कृते विहत- निनित्तत्वादस्त्वं न भविष्यति । एवं भि- ५ नपुंसकलिङ्गस्य ; a E B नपुंसकत्य. सि परत्वाच्चदत ऐक्क भविष्यति ; in E ८G A घादिपु नद्या. this is struck out. ९ व नदीत्येवमे. १८ GA & originally Bom. एवं सति. २० Aa परा ऐपुमति १९G विहित. २२ Gविहित for the first विहिता. २५५, ७ GAa om. the second च. २३ a एवं च विज्ञा?. १. विष्ठेति; a E B विटेति; G विष्टो २१ G, by alteration A, & originally a विजयन्निवि; A विष्टेत्येवं, by alter- शैलेयम् . ation वटे विजनयन्नित्येवं. Sec २४१, १ Bom. उपवेशवचनानर्थक्यम्. Atharrareda VII., 3, 1; Taitt: S. ६ GB & originally E भवंतीति. I., 7, 12, 2. २५२, ५ आप नः श्वो; A अपि न श्वो, B अद्य १५ 6 किमर्थमिदमादुच्यते. श्वो वा. १७ A a E B प्रामुवन्नपि वि. ५ G शयांतो. १८ a L_B & originally A om. नैप दोषः, ६ A a निवर्तेत. १८ Aa E B यं विधि प्रत्यकारोचारणम- १० G °वः प्रतिपेधः: नर्थकं स. २३ B द्धावपरिहारनिवृत्तिः २२ A NE B om. ग्रहणम्. २८ G & A (?) योगे वच. २५६, १G कथं विज्ञायते. EBT. : :. -64 M-III ·५०६ || पाठभेदः ॥ - . पृ. 4. २४६, ३विशेषपति, विपतिः २११, १ GA यद्ययं सभ्यता ६GC B om , but GC have before ५ शिकहिल्क कर्तव्यम् below; B has below भरा ६ & by alteration a E कृरयांतरे- एकादिष्टस्वारस्मा पापिया. १३ A E पूयात्सिद्ध, here & below. ९Gभादेशली शेषनोप: १८ - Bom. नवा... लक्षणस्वात्. १० भादसो; A राबादश in marg भारी २५७, २ एवोग्यताम् ; a LB एवोच्यत. इति वा पाठ २Gom. हि. १. G& originally Aचादेशे. ३ - Bom. यक्तभ्यः. १४ nom. ५ औ इति गुच्या २५२, १२G पत्तेः पुनः GB अथाप्योडिरयु १६G किमर्थ सामः. १५& originally A मसचाः १७ भामः एडये (),GA आमः सऽयं,E २६ पूर्व': G तेन (१). भाममय, Bामोय: । आसमय १८ ची by alteration n; GA E IT & | २९३, ५G & originally u य: शेपे । लोप originally a at liere & liclor सटिलोपोय. १९G किमदम'. ६टाच्मा; Gटास्मान्मा. २१८, .मतिGA विपति. o 1fter Thiel, AER & originally ९G आ यवत, B आरवं न यल, नवनव्यः. ततीदवम्. १२ । 'वाची शब्दः स्त्रीमत्ययष्टायमस्त- १. G°वोदलेन. इसां. १४ इत्येव G एक. १५ Gom. नदेतदेय दृश्यतामर्थरूपमेवे . Ser २७ । B आवं तु यत. Vol 1, png. 362, 18. १८ GARom. after टुक; a has in १६ B°वाची शब्दः स्वीप्रत्ययष्टायब्दस्त. marg.न दसा. १८Gधत्वे. १७GA गम्यते. २० MISS om., Unt helor G hrs भ्यय १८ Bom. २ इति व', & । भ्यचति व: : B २० G सकारमहणे. hare below स्वमो व त्य, २४ लभ्येत ,G लभ्ये. २५९, ५ Gom. शब्दमहर्ण, B°पदार्थति In २४ a & originally A अथापि दिवचन- E the line is struck out. कादेश इति दिवचन ली. ११ G विशेषत. २५१, १3 Gकि, कर्थ. १५ नन्बने Gन पुनरने. 0EWom कि प्रयोजनम्. १७ अवता', तवैता. ७लिडा: Gतिहा. २० G अद्भावे पूर्वसवर्णप्रतिषेध २ वक्तव्यः. ९GA & originally B लिहा. २२ B & by alteration : सिद्ध त्वनु । १० EDom. स. कोपधात्. See above pag 48,23 ११G किस्कार २३ G'कोपधश्च अछब्दः. १९ आतिस्तीर्वान, भातितीवान् भापुपुः २५०, २E Bom अथवा. वान्, B अतितीर्वान्, आपुपूर्वानिति. ५५य इति: । भ्यः पंचभ्यः २२ वपुणी, Gaपुनी. ११ निपुपूर्वानिति; A पुपूर्वानिति, B om. 3Gom, the rule. १५ AaB उपदेशवचन: see Vol. I., pag. १७ लुभुम्विधयः, according to Nigojibhatta the right reading is said to 484, 15. Kaiyata appears to have read उपदेशवचनम्, १८ "पितमेवति, E B चितमेव. Ro G A a B & originally E om, the second हिरवम्. -- . १७ A E Bom. कृतेषु. be "लुम्विधयः.

·|| पाटभेदः॥ ५०७ . १० पं० पृ० पं० २२४, २२, G A B & originally E om. the २२७, १४ वर्षी; G वधीम; Aa & originally second आवम्. वधीम्. २२.GAa B & originally E om. २०G B & by alteration E जसिग्रहणेन. इखम्. २३ a B पररूपं. २२ GA a B & originally E om. २१८, १ Aa om. नेपोपः. the second ईत्वम्. ८ प्रामोतीति; GA E B प्रामोति. २३ शवम् ;G A B शव, a श. १५ Before वृपस्यति, G वृपस्यति वडवा. २३ शवम्। G om., An E B श. १७ G माणवकाः. २९५, १GA a B & originally E om. अ. २५९, ८a पर इति वा परत्वे ।. २ न पर'; B ननु पर; G ल्यप भवि. २० G नायमचात्या', E B नायमंत्या. ७GA B om.ति. १२G आम्यचामंत्यारसत्य. ८GE B om.; a om. च. १५ आम अम; GE B आममी. १२E B om. कथम्. १८G क्रियता २८ वान्य; Eच अन्य', B चान्य. २६०, ९G °मायादस्यादस्यादा कृतेषु. १८ a by alteration विज्ञायते. २६१, २ अच्छेत्सीत् ; G अरोत्सीत. २० नमतिःG प्रति. ६ हुण्डेति; G कुंडे इति (?). २४ प्रहत्य; a प्रकृत्य. ८ a नकाराद्यः प्र. २५ G उत्तमहत्वा (?). २९ A & originally a पा; below A a. २५६, २ भवति all MSS. originally पा. २ The first भवति; G भवतीति (?). २० दीनामिति वक्तव्यं. ९ GE B नपूर्वे; G भव [वि.] तिति. २० A & originally a ढुंफति, a in marg. २४ प्राप्ते । तिडां; G प्रामोतिडां; GE टुंफति. om. . २० किमर्थमिदम् | न; n & originally A २४ Gचखालं. किमर्थं न, G & by alteration A १५ प्राप्ते; G प्रामो. किमर्थ. २७ यत्स्थवीयस आव सन्त GA a%3 E २६२, २ पितः, E फितः. यत् सुचीयस आवसन्नुत, Bg यत्सुवी २ दृपित; a originally दुपित, a E by alteration हफित. यस आवसन्नुत. २२ A a E B om., but a has a stop & २० G आलभ्यो. २ & B a stop before कर्तव्यम् belor'; १२ एप; A a एवं, B इत्येप. G A & originally a इयाजियाडी, १५ नन; G ननु. (G here & below). १७ G भविष्यतीति. २३ परिज्मन् ; A & G (?) परिस्मरन् . २६३, २Gaom., but G has below 'सर्गस्थ २३ इया | डियाच्; G A.& originally a २ इति व. इयाजियाट्. २१ धातो ?; a & originally A ना?; २४ डियाच्; G A & originally a इयाद; स्योगितो; G A a E °स्मादुागतो; scc Vol. II., pag. 202, 18. २९७, १ a has a stop before कर्तव्यम् ; B १२ पूर्वस्यापि(?)GAaपूर्वमालाशप, E B प्यारा च उपसं. पूर्वादपि; the Kasika Vritti has २ सचसे जनम् ; G A D वावसेचनम्, पूर्वस्य. E याचसेवन, B वावसेवनं, g वाबसो २५ GB & by alteration a झलचोर्नु. वनं. My NIS. of the Kisika Vritti १६ G A & by alteration a झलचोर्नु. has सबसे जनं. See Atharvaveda २२ G A a करिष्यते. V., 7,8. नुच. १. G'वचनप्रयोजनम्. २६४, १कृप'; E by alteration वर्ष. . Bom. E Bom.

·५०८ ॥ पाठभेदः॥ २६४, ३ °सवर्ण:: GA B, originally a, s by alteration E °सवणे. ११ED प्रसगादिति. २८ स्ति; Bअस्तीति. १९GAa करिप्यते. २० कृष; Eby alteration क. २३ झल्महGB झलक्ष. पृ. पं. २१९, १३ सम्भवतीति; G ननम् न भव'; GA al & originally Eart. १४ G शतनंतर १७ A B सान्या. २२ Gषेधप्राप्नोति. २७०, १ 'कृतम् ; Gकृतमनुवर्तते ५ सर्वेभ्यः परो Aa सर्वेभ्यो. ५ . E B & originally A om नैप शेपः. १० भव GAE भविष्य १३ वृत्तान्तादेप, G A वृत्तांतादेव, २६ तत3G तव. १९ Bधाती: प्रति २७१, १ वा,B& A (1) च २३ आकर्ष ७ E om.a. . २५ B स्वारे परसवर्णे च कृते तस्य २४ झल्महG झलक्ष. २६५, ५ G किमविशेषण ६ तक पीति: G "तीति, A तक्षी- ति, तपीति, तक्षीति B तक्थीति ७ G वहूजि (१), A बर्जि, E बनि २० G E B om. च ११ झल्न; GB झल. १४ सई, G असर्व २५ G सर्वनाम इत्येपा. २२ GA भवात. २६६, ६ इदं नहि , A एव तर्हि, and in marg. इद तहत्यिपि वा पा. २८७, ८ Aa E B भवति १९ पुंसः प्रतिपर, GEB पुनस्पतिपद. २० B यत्तृतीयादिषु भापिन २१ पुंसः; E B पुसि २९ Before नापित, EB विभतिए २४ G गुणः. २५ G गुण | नाभाव. b.. २६ औत्व. २६८, २a om. the second च २ An पुनरप्रकृ. ५ -B om. शब्देन ९G लुम्मतिषेधो. १२ न वा; G तन्न वा, A तत् । न वा १४ देशादेव सिद्ध १८ 'रिसमिति, G रिसलुम् , E B om न सिध्यति १९ 5 1 गृहामि, मघोस्तप्ता २२ उदात्त, स्वरो. २२ । देशस्तवाश्रयितु, । देशः तन आश्र. * यितुं २६९, ३ अनेकन प्रहणेन ५A चहुसरण ७ इह चैव ; A B इहै, इर चैप १०G अष्टनी. ८GE both times मि. २३ G "सुडः आंत', A मुड आंत. १५ G om परिरडलक्षणत्यात्. १७ Before आधुदा, B अमुङ १८ E B om. स,GAa have नहि for हि. १९ G om पुमान् । तस्मात्मुच्यते २७२, १Aa & below GAaणिका ३ A E Bणिदृचने. ४ णिद्वचने all lSS. ४ पष्ठयभागत् , B षष्ठयनिर्देशात. ७ G om. एप १० Bणिद्वचने १४ । स्थानिवद्भावप्रतिषेधात् herc & below. १६ E B पूर्ववणिस्वा. १९ a has a before चित्रगव. २१ ॥ E B चेदानीं सत्यपि स्थानिवद्भाव एतया. २७३, ८ B तदितरे ११ A om. न हि. पठ्यते १७ । न वापरं both times , sce pag. 236,12. १७ लक्षणेन, E लक्षणा. १८ Before अङ्गसज्ञा, G कि नहि. २२EB om सत्. २३ । उक्त तत्वांगस्थति २४ GAL णात् अंग', E Bणारग', sce par.207,6 २११, १G तस पर, here a below. ६EB विश्यने अना .

·५१० || पाठभेदः ॥ २८१, १५ GAn कक्षया, B कस्माया. १९G, originally a, & by alteration A कक्षा- १७ aom. after इति. १८ ला Gो', EB वा. १८G om. च after इति, A om. च in the next line. २२GE B क्रियते. २८२, २G कर्त्तव्यं भवति इत्य. ३ Gom.द्वि. ५ B& originally a°सुश्रवो- 4GE Bइत्येषां- ८ a by alteration (1) घुश्वां. ९G ज्ञायते(.) १०G वलीति. १९G पुरस्तात्मतिषेधे सत्यनारभ्या. ११G यावानिण्मय तस्य. १२ सर्वस्यव;a E B सर्वस्य. १२ E क्रियेत इति १६ श्रुमुवोG °श्रुयो, B°सवो. २२ लक्षणस्य, G "लक्षणश्च. २३ नियामको; A a E नियमो, B नियो २५ ३ by alteration °धानुकस्यैव द्र' २५ G तवैताव २७ E B क्रियते. २७ G को पत्र, E कोन्यव. २८३, १G & by alteration A नेडररमनादौ. २ वररमनादी कृति वररमनादौ कृति इट प', (वरमनादौ कृति) वरमनादौ कृति इद प्र", A इरम (without वरमनादौ कृति). २वीरG वर र. ३ दीप: A E B दी, G orm. ७G उपस्मि (1). १२ भूदिति, GAE B भून. १४ G जागत्यर्थ एका. १८ । निवर्तते. २० 'पूर्व्यास' B, originally E, & A (1) २८५, ५E B om कर्तव्यम्. १. G उपदेशऽनुदा २३ a EB & originally A om. कृते. २४ E originally आनुपूयात् सि'. २५ Gom. ऽनुवरात्नादित्युपदेश. २०१० २GA विज्ञायते. १. पं. २८५, ६G A om. यड्लोपे कयम्. 08 om.च. ९यस्य,G स्यस्य. १३ a E B om. एवं तहि. १५ आवधेि', EB वधि', २६G A भविष्यतीति. २१ G इवणीताश्च वि. २२ B उकारांताः; E B पुर, Bणुवर्जे. २२ B°मागृहपृवृतः २३ B om. पचि... श्रदर्गान्तानाम् ;GA & Om. सिचि, which is taken frong, & for which E has शुचि: स्यजि. भजिभ्रस्जि:g मस्जि (8) for भन्जि. py a in marg se before aft; Bom. Pre; all MSS. except E add are after तदि; for विन्दिविद्यातGA have विन्दतिविधति, विदतिर्वित्तविद्यात, B विदिविधति. E विदतिविदिविद्यति altered to विन्ति विद्यति (Nigojibhatta on VII., 2, 15 quotes the readings विन्दिविद्यति & विन्दति- विन्दिविद्याति, while Kaiyata states that विद्यति & विनत्ति are anuditta.) २९ B om. यधि and शाधि; GA a add क्षुधि after कृधि; G has for हनि २६ 8 B तिपितपिवपि"; g B and E (1) छुपि for चुपि,g om. रमि , som, नमि. २७ Bhas वशि and दृशि for विशि and दृशि. २८६.१ GA ag& in marg, Edd मृषि after बिषि, for पिषि B has पि and Elias fire in marg.; E only has तुषि, the other MMSS. have रुपि instead. २ For विहि Bhasदि। all MSS. except gom. वहि: Bom. हि. २ For मिहयश्च G has मिहमुहयश्च and in marg. the note 3 (or व:) हयश मूलप्रतिपा'. It is possible that यहि may have to be omitted before, and that we may have to read मिहि. The MSS gire only the beginning of the Sutra up to Z OTOT ·|| पाठभेदः ॥ ५११ १. पं. १० पं० २८, ९ G न संप्रसारणे कृते संप्रसारणपूर्वे; a २८९, १Gom. निष्ठायां. E 'सारणपरपूर्वत्वे. २ G वृत्तो गुणस्य for वृत्तं गणस्य. २२ G भागः आदितो. y G om.. २८७, ७ AnE B om., but B has below १ G अकर्मकाथान. धाने इतिव ६ G om. भवतीत्येवमन भावेतो. ८G क्षुभित. ७A किन विभा. ९ MSS. om. but belor G has 'धाने 9 B & originally E om. इतिव,Aधाने । इति व. २२ n EB & originally A om. किम्. 1 MSS. om. १३ G & in marg. A 'धिकस्य भविष्यति १३ After °वान्यन, G लमं सक्ताभिधान न पुनः सनधिकस्य भविष्यति न पुनः इति वक्तव्यम लागतं सतेनेत्यवान्यन्त्र सन्नधिकस्य वा. म्लिष्टं विस्पठाभिधान इति वक्तव्यम् म्ले. १४ GA णिज्नहर्ण. छितं विस्पष्ठेनेत्यवान्यन विरिब्धं स्वरा. 3G om. this line and the following भिधान इति वक्तव्यम् विरभितं स्वरेणे- निपातनं क्रियते. त्यवान्यन कांटमनायासाभिधान इति २९ An E B om. अथ. वक्तव्यम फाणितमेवान्यन वादं भृशाभि- २१ G पात्य. धान इति वक्तव्यम् वाहितमेवान्यन; A २३ त्येवमन ; a E B येवान. has in marg. ध्वांत लग्नं सताभिधाने। लग्नं सक्ताभिधान इति वक्तव्यं । लागतं | २९०, १ G om. च. ९ मार्गः; G मार्यः (१). सक्तेनेत्येवान्यन । लग्नम्लिट | म्लिष्टं विस्पष्टाभिधाने | म्लिष्टं विस्पष्टाभिधान 3€ Kaiyața ascribes this statement to the Varttikakara. इति वक्तव्यं । म्लेंछितं विस्पष्टेनेत्येवा- न्यव | म्लिष्ट विरिब्धाविरिब्धं स्वरा- २८ B प्रतिघात. २१G चायश्चिभावश्च चायश्चिभावो. भिधाने । विरिब्धं स्वराभिधान इति वक्तव्यं । विरोभितं स्वरेणेत्येवान्यन । २९२, ६ An E B ऽनिरः शक्यो वि. ८ कस्मिंश्चै; G & by alteration A विरिब्धा फांट | फांटमनायासाभिधाने । फांटमनायासाभिधान इति वक्तव्यं । कस्मिन्नंगमित्ये. १२ E B & originally A a om. नैष दोपः. फाणितमेवान्यन | फांट | वाढ | वाढं भृशाभिधाने । वाढं भृशाभिधान इति १३ Gom. धातुमहणम्. वक्तव्यं । वाहितमेवान्यन ।. १४ a B ननु च धातो. १६AE B विहितं. १४ GA & originally E°शशी. १७ Aa E विहितं; B om. 'तः शक्य. २०. E B om. परस्य च दत्वार्थम्, २८८, २G has स्यात् after प्रसिद्धिः २९२, ६ E originally om.; A here and below ३ Ga om. च. सीलुडे. 0 AE B om. च. ५G A om. च. ८G प्रच. १२G परिवृढी. १४ G & by alteration a (1) घुपर; my ९G वर्गभावा. MS. of the Kas. Vritti also has १० विधि प्रति; a E by alteration विधौ. घुपेर. १५ वहिरङ्गत्वाच ; Haradatta quotes the text of the Vârttikas thus : JETE २६ G°चार्यो ऽविश वार्तिककारः सिद्धं तु स्नोरात्मनेपदेन २८ A E पुष्प (1) समानपरस्थस्येदप्रतिषेधात्क्रमेश्व. २१ E B किं पुनरिंदम २८९, १ चेति; G writes here and below १६G om. वृत्ति for वृति; A & B do the same २७ Gस्थिस्य इद भव. once or twice. १९ तत्क्र; G तन क्र.

·५१२ ॥ पाठभेदः ॥ प. 'पं. । . २९२, १९ Before व्यतिप्रसवितागे, FB व्यति- । २२५, ७ कयं वा GB कायं चा. मखविना. ९ GB & originally Liom २० E B & in marg. A° स्कृति प्रतिषेधः; १६ प्रतिषेध only n in marg G om. the line, but has below पंध १७ ॥ E B& onginally Aom. स्वरिन:, २वक्तव्यः. २९१, १ एकाग्लक्षणे; Kaiyata mentions the २१३, ४ भगवा GAn भवा. reading वलादिलक्षणे. ६ वृत्ताद्धा; G वृत्ते(?; A in marg. ३ कितीत्येष , G कितीति. वृत्तरिति वा. ४ अथवा:G अथ. ८AE B hare उपक्रमितव्यम् after ग्लक्ष, a EP & originally A प्रक्रमितव्यम् गिल्लक्ष 3 B & originally E om ; G om., but ५ Gom. 'दम्भुश्रिस्व has below हणं २ कर्त. ९ E B om. ; A has instead पुनरिवहण २४ कर्तव्य'G वक्तव्य' नित्यायें क्रियते, a in marg पुनरि- १५ Bअकरणे. 16 G A E B om, a in marg but द्रहणं नित्यार्थ पुनरिग्रहण क्रियने. written by the writer of the text; १४ Gघुसह. see pag 294,21. २९७,२ G & originally A om. २० ISS. om., but a has below यड्लोपे ३ G रस्मैपदे चे. च। २. ७ Gom. किमुत्तम. २२ GB & originally | विज्ञायते. १०G व्यपवर्गभा. २४ G भवतीति. १. After पामोति, G & in marg. २९४, १GA om., E B om. च, B वस्या- अतादिवद्भावेन च्यपवर्ग उभयत आश्रये भावः, see below l. 12. नांतादिवत्. २GA om. च. १५ Gन for च YaEB & originally A om, FTET १८ B परवचने; a देशविद्धरणं ५ ईटो विधिरिट, प्रतिषेधः; Kaayata २० B om. वर्धिष्यन्ते. has known another reading, he २९८, १ ग्रहणमनर्यक. says : पाठान्तरं न प्रकृतेऽर्थे दुर्योजत्वा २E B om. हि. दम्माभि पन्यम्तम् । सन्मार्गसंभवे को ६G om त. रि विमार्ग मतिमान्भजेन् ।. ९G om. पि. ५ EB यथाभानं:G इदी दीर्घा ११ G नान्येभ्योपि वृता २. धाक्षी'; a°वाक्षी. १४ G घसः here and below. १०G Oml. अग्रहीध्वम्. १९ G तासौ नित्यानिट ई., B नामावनिडि' ११ 'वं श;G°चैतदेवं श', E B नैतच्छ.. २१ तेदौ चैतौ,G तटावती,E Bावती. १२ भाव इत्येव, G भावः. २२ ॥ एषोऽपि हि ह. १५ aom. ग्रहणम्. २९९, २ निड्डेति. १७ G तम्मादीटो. ३ । मधुरा' both times १९ च्यमेवाम", Gध्यमवेन, E B & ८Aa & E B (१) पपिथ. origiually A 49°; A in marg. ९Gता. व्यमेवेदनहर्ण । इम'. ९ B त्वान्निपेधस्य. २२ G"नस्येटी दीर्घ १४ Gष्यते. २२ यरलोप च कथ. २१ श्रुघुवो MSS. (G श्रुमुवा), २३ । यद्यव. ३००, ५। विध्यर्थमाप. २३ GA "थापि ई. & ORI MSS. २१ GB & originally E विज्ञायते. ८G Bom. स. । .

·॥ पाठभेदः ॥ . ३००, ११ न्य; B & by alteration E जा- ३०१, २ After जाना, & in marg. अनादेतो. तिन्य, originally E जाा. ३ वावगपवादः २२ Bom. य. ९ Gज्ञायते. २१ G जागृवान तोऽनु २०G A नयां: Gोलेन. २४ सिद्धो; Kairata mentions the read- १२ A E B नांतत्येत्युन्य. ing सिद्धतिद्धो; see abore pag. 230, १३ After इति, E Bनित्रि. 15. १६ G युनायतेः अलायतेश्वाऽप्रत्ययः । ३०१, ७G अभ्यास. युष्नयतेश्चात्लयतेचामत्ययः, & s in ९ E B om. कृते. marg. before युनीयनयति अलय- २६ तः स्ये वि', G त स्येडि, A त ति: E युनयतेचास्नयेतशाप्रत्यये, B स्योति. युष्मयतेरस्मयतेशाप्रत्यये. २९ E B om. स्वरिप्यति. १८ देशाविति; G, originallr A, Ebr २२ G & originally A om. व्यरंतीत्. alteration RÌ Fla; E B, origi- ६०२, ६ अवापि तलापि. nally a, & by alteration A 'देशा ७E B संतश्चापि पदपूर्व. इति; here and belor ('देशो, देशाः). १२ १ जनोः स्ध्वे च. १९ कृत... तयोरपि G & br altera- २४ इप्यत एव; a E B & originally. A tion a; A E BE originally a . इष्यते here and belor. कृतेष्वप्यादेशेषु प्राप्नोत्यकृतेष्वपि. १४ भूनिति; Ga भूत्. १९ Before अन्तर', G एवं तहि A E B २५ जनिप इति; A a E B जनिषे. & originally a अंतरंगा आदेशाः १५ G E B ईशेस्तहि. ३०६, ४ यवता'; GA तयना. २५ भूनिति; G भूत्. ६ A originally om. १७ 'नीशिष्वेत्येवा. ११ मियतिर Kaiyata mentions the १९ Kaiyata mentions the rending अतो reading मियावे. या इयः (or अतो यासियः?). १२ G om. च. २० Kaiyata dirides वाढमर्थः । यद्य. १३ After प्रियनिः, G & in marg. A २२ याशब्द ; Nagojibhatta mentions the ब्राह्मणी. reading या शब्द. १४ a B om. प्रियाण...प्रियचत्वारः २१ G om. जिहीर्ध्यात्. १६ G यद्यपि च स. २२ G पचेत वजेत. २२ G& by alteration A अतिकांतान ३०३, ४ B om. १० G om.किम्. ३०७, ६G अतिमह्यम् for अतिमभ्यम्. : १६ सोऽयं; G A a सोऽसौ; see png. 112,12. १५ अशेष: G शेष, Bsशेष. १७ G ग्रहीतुति. १८ अथा'; G अथवा, A यथा; A°मभक्तः १८ Before तित, G चतत्तविभक्तो. G°गृह्यते अनु २१ G om. चतसर्याद्युदात्तनिपातनं. १९G अदो या इयइ, A a अतो या इय २१ E B om. विचतरोः... चतर; G has इ, E अतो य इय इ, B अतो येय इ. स्त्रिया. ३०४, ९ शुद्धोच्चा; E by alteration शुद्ध उच्चा. ३०८,१९ तु खलु; GA खलु, ET. ९°ान्न भ%; E°ात् भ', Bा. २०G om. न. १२ G A a एकः परि'; see Vol. I., pag. २२ G AE धंत इति कृत्वा एवम'. 20. ३०९, २Before नुमो, a in marg. नुमोऽनहजरसौ. २७ E by alteration हलीत व ३ After सक्थ्ना, GA FB & originally २८ GAR.B°सान्या. अनभवति विप्रतिषेधेन. यवान् अति. ११ G भवति. : १५ G अथ त्वमा . 239, 651-III ·॥ पाठभेदः ॥ पृ. पं. ३०१, ५GAE B & originally a om भवतो. [३१३, २१ GAa भवति. ९G नाकृते; B has a before the follow २२ भापति; GA E B भापा. ing यदा. २२ GA हत्यति त. ९ Nagojibhatta adopts the following३१४, २० क्रियत. reading which according to him is ३ Gणिकरण. found in very old MSS. Steza ३ After भविष्यति । E B अस्त्यन्य- विशेषः । माकृतेऽम्भावे जरस्मामोति । णिकरणस्य प्रयोजनम् । किम् । गावी किं कारणम् । अचीत्युच्यते । या चा- गाद इत्यवात उपधाया इति वृदिर्यथा म्भावः कृतस्तदा जरख प्रामोति सनिपा. स्यान्।. तेत्यादि। १G om. कारक. E Badd हारक; १३ B सत्यामेव तस्यां. has पाचक.ास्तावकः हारका कारक. १९ Kaiyata mentions the reading पे ५ After सिद्धम्, न सिध्यति. रूपस्य लोपेन. ६ B'च्यजनार्थः २०G मवे सिद्धे युष्मदस्मदो शेषलोपं. ७ व्यजनार्थश्च. २२ B& GE ()आप चोप. ८ च्यानम् , G च्यानम् (C), B च्यौवं. ३१०,१५ । एतावन्न (). ९iG अजम १९ GA येतानामिति भत्वं. १० a E B "विष्यति. २२ E Bअपि चोप १२ B यत्तत्सोर्णिक २७ G तिहास्वि. 1a E B & originally A om. sq. ३११, ५EB अनंत्यं. १४ Aa E om. कर्तव्यम्, ५G सव्यते. १६ क्रियत एव; a E & originally A ६ A E B विशेषयाम. क्रियते, B क्रियत एवं. ७AE B°द्यतयो. १९ E om. ९G वक्ष्यति. २२ a in marg.भेदकः before छेदक; B has भेद छेद इति. ३१२.१० Bकारिके हे हा. २३ a E B इत्यनुय. ११ B प्रसज्येत. २४ G°कार. १२ ३ शोभाव प्रा. ४ सावी; a 2 B सौ औं', GA भदस | ३१५, १ . उपधाया इति. २४ G मंडूकोलत्य ग. औ.. ३१३, २भापहियते all sISS., compare Vol. ३ पधल E B पधाली. ५ पधलक्षणाया: E पधालक्षणाया, B I., rag.310, 18; III., Pag. 63, 4. पधाया. २ संवृत्त'; B संपन्न. २ को वृद्ध; GA वृद्धे क.. ५ Bपधालक्ष. ८प्रसज्येत. ६G बाधन. १०GAom 6 Nagoytbhatta does (in opposition to ११G का both times. Kaiyata) not regard this as a Vartika. १५ Eom प्रयोजनं. ९३ B दधि ब्राह्मणेभ्यो. २७G & originally AE om. मस्जि before नाश. ११ E B पधालक्ष ; A originally 'पलक्ष', by alteration "पधालक्ष (3). १. MMSS प्रणयां प्रणगि १३ B पधालक्ष १८ NMSS. गिरि १६ B पधालभी, A originally 'पलक्षी, २९G "महत्युच्यते. by alteration "पधालक्ष'. १९ G 4 महाभ्यां प्रमृग्भि , E B प्रसङ्गयां | ३१६, २GE om, but have before कर्तव्यम् below. औपगव प्रसृशि..

·|| पाटभेदः ॥ . II.Bom.भिकायादीनामिनि मनग्यमा ३१३,११ मा ५. १२ After निधन, द तम्य या मरणं भवतिनतन्य यान पदं तनापि तदर्त. ९.: 'मागासरत में, नांगाय १२ भय न. आगाग १२ भान्नाकर' Ghr alertin A, & २. ज्ञाप्यम; Gज्ञाप्यत (8),Aज्ञाप्यने. niinally 1.; , originally ... २६GA Sन्यत्र चश्व; B श्वमण G httluretinti 1. नग्नन; Niruji. स्यमादि ht gics भान्सग्नम् the 16 Bom. नाम. unreating GHशामा. २० Gधागणिकन. ११ Gनानतर' २२ 12 13 Gom., but G has belor १९Gon. नंप्यनिति... नय. पंथः २२. २२ 'मिनि: I सि. २२ धान्यमति'. 130. On.. urlor the irrite २२ Eom.. 'मरमान गन्या (Trhars origi- ! ३२०, GAE & originally : उत्तरपरस्य च. pali: मरमात्म) ९G स्यात् अनुत्तरपदस्य मा. २. Bom.हि. ११MSS. 'पाटिकम् or 'कं both times. ३ GA & originallyन्यमो. १८EB अन्यो हि पामो. ol: ol.: Nirujithhaarधिनु यही १२. 'गच्छति । 'गत इति. नरत्याव्यमिमियानिक पदन्ति, २२ Born. लोकतः. G!.मितीनर एपः. २२ G मानक २२, । "युतीययनं. २२ n EB 'सुकर. २२ G 'मंग चाह), 3 'योगचाय. २३ । नगरेपि ना. २९G माध्याधिom. माथ्यश्चिः: Bom. ३२२, १ गच्छति । 'गत इति, B गतग.. मात. An EBहणेन नगर. ३२.८, 11.on.ft. ८ 'चानराठेपु; G°यानरादेएA 'वानरा- २G"योविनि. देए, । 'रादेपु. ५ घा; G यो'; A या'; ग्यो', by ९G 'निर्वयो. ulteration पो' या altered to १३ Eom. संवत्सर... कृतत्वात. यो', घी १९ A om. वृद्धि... परिमाणानां. या'G यो An E originally यो', १८ G योत्तरवृद्धा by alterntion AEचो,Bघा. १८ Bom. वैसनिकः. ७ घो'; G द्या; Gur; An E as beforc; B २० अयमस्ति; GA अस्त्यन. घो(१). २२ Aa E'चामादेर्न स्यात्. १८A याम्यां हि पर. २२ E om. लिवर्षा. २१. G आयामा ३२२, ६GA प्रामोति. २२ घो; Gद्यो'; A यो altered to ६ B जातेश्चेत्येवं. यो"; E घो? (2); B यो. g Någojiblatta states that according २९९, ३ - Y पूर्ध्यात्तिद्ध to some (whom he himself follors) the Sutra ought to be read यथातथा. 4 A (?) & by alteration E ceas भवति, Bात्सिद्ध (१). ८ अयायापु;G आयायापु, A अयथापु. ८ E om. शोभनं याभ्ययनं स्वाध्यायः २३ B तद्धितमति° here & below. १९GA आदायि; A आधा. om. अथापि स्वमध्ययनं स्वाध्याय, २०G चौडिवालांकि, EB वाला. २२G & A (2) अयं वदा, अयं श्वन्', २२G तय twice. ३२३, ६ चमोरति; Ga°चामरिति. - .

·५१६ ॥ पाठभेदः॥ १. पं. + marg. A . in marg. ३२३, ६A E अचमिकमिवमी, Bअनाचामिक- ऋभुक्षा (originally ऋक्षा). कक्षा मिवमी; my Ms. of the Kasika E has ऋक्षा अलोमका in marg. Vritti also has अवमिकमिचमी. ३२९, १० Aa अलोमका. ६ वाम; G चास.(१), A चाम , B आ. ११ ३E B om,, but a E hare below चामः. आशिपि च । उप. ७ आचामः: Gभावाम.(१), B वाम. 38 A UTITI 7;a E Bom, but a ८ G शाळालीला ग्लकावन्यवरस्यां स्नेह has below 'स्यान कर्त. विपातने (VII, 3 39); A शाछा ? Only in a has belov लीलो; a originally लीलो, altered ख्यानाकर्त toशाछा १८ After धुवका, a B चटका. ९णिम'; Gचिम, B णिम'; here ११ GAa B om.; belor G has ज्यो. & below. तिषि२ उप, ज्योतिपि । उपE १६G ककारप्रत्ययो. ज्योतिषि उप. १९G वहुवर्मिका (?). २. राज्योतिषि किम'. १२४, १G Bom., but both appear to laye २१ । दाधी: B has only तारयनीति had 2 after below. तारिका. ३ GA अस्ति वादचने, Bअस्ति ह्यन्यव- २२ ॥SS. om, but belor Ghas नांतवे२ चने. उप', तांतवे । उप, &A E B hare ३ Aa Bहारिकति. तांतये उप°3 besides after 'ख्यानं A ७ GA "त्पूर्वस्यात इदाप्यमुप इति न कचि- has वर्णका तांतव उपसख्यान added दप्यव्यव, Bन च कचि'. .Gगर्गकम्या. ३२६, १MSS. om ; A has below after १२ ३E B भवति च न भ. ख्यानं in marg. वर्तका शकनी १४ GA B 'विष्यति. प्राचामपसख्यान. १९ E B & originally a om Gममकस. Y BISS. om, but belos a E hare रक; my AMS. of the Kasikavritti "देवत्ये | उप,G A B "देवत्य उप also has मामकी. besides after 'ख्यानं A has अटका २०E B मामक पिटदेवत्ये उपसंख्यानं added in marg. २३ अमात्यिका; E B & by alteration a ७ MSS. om., but below Aa hare इत्यिका. "काणां । उपEकाणां उप; besides १२५, १G न यत्तशेन यत्तदोरिति. after 'ख्यान A has वा सू... प्यानं RB om.ent; for ofta & by alteradded in marg. ; B has below T ation E धीमहे; my AIS. of the सूतकापुत्रिका Kasika Patti also has धीमई. १ Ga वृंदारिका दारका. २Bतकातकां. २३ GA & originally a शुभंया. ५GEB om.; An marg , १३ G भद्रयिका. but has below 'ल्यानं । क २ १४ Bom added above the stop. २१ B अभस्त्रका अभस्तिका. ५ Aom. उपत्यका...न कर्तच्यम्, ५२७, २GAE B मानस्येववचनात् ७ भून; भूतस्य,, B भून. ३२८, ३ ३EB °द्धावंतम', 'द्धावंतम < B om. ; G a E & originally A om. ६GEom, but below Ghas प्रतिध. the following पायका.. कर्नव्यम्, but २व'. A has those words added in marg. ८ वण्डः घण्ट: Eपंट, घट:: B ट। .G°वा.GA पावका. पट २. ऋक्षकाःgB DG (१) भुक्षा: A ८GA E om. थ. a om., ·५१८ ॥ पाठभेदः ॥ . Bom. गुण. . . पृ. पं. ३३५,२० वन्यत्र: B'दन. originallyA& a बोभवीति, Bk by ३३६, ३ प्रतिपंधप्रसङ्ग B प्रतिषेध उत्तमे च alteration a बोभवतीति, पलि. ३३९, ७ वोभवीतीति GE; A & originally. 9 B & originally a om. बोभवीति: B& by alteration : ६ G & originally a जजागार. चोभयतीति. १० ११ After महणं a in marg. क्रियते. १६ विधान; G विधाय, below विधाये. १२ G अमऽभाव इमोनवका,A ममोभाव २१ वस्वय; B & by alteration & कस्वर्थ इमोनवका below a has वस्व everywhere al. १३ Gom हि. tered to क्वस्व. १३ G अमऽभाव.. २३ E Bom, वस्वर्थमिति विज्ञास्यते. १८ E व्यवस्थास्ति. ३३७, २पिन्डिदिति EB पिदिति. २० Gom. इति. ६ भेत्ता:G देत. ३५९, ५ GB om. तक्षेषु, GaE & originally PY A & E B om., but below a has aizi Aom प्लक्षेभ्यः रजेः। उप,&E B haveकर्यरंजे: उप. ५ विप्रति,G प्रति १९ After वृद्धिः,Gपामोति. ७G प्रतिषेध २ व%; A has प्रतिषेधो १७ Gथ्योरदृद्धार्थ. वक्तव्या, & in marg. इलकवतानां १९ अनहो; Nagoyibhatta mentions प्रतिषेध before डलक'. the reading अनल्लोप, which is the <a by alteration not tº both reading commented on by flaradatta. times ; E तन्दव & तस्व (2). २०GAa अनड्डोपे, B 'प. २३ G अवश्य छदसि हस्वत्वं वक्तव्यम् २ २० GAa B शिदीर्घत्वे. अवश्य छंदसि हस्वत्वं वक्तव्यम् ; see ३३८, १४ E & originally a पश्पशाते; Eचाक- Vol II, pag. 61, 16. शीति. १६ G गार्गीमातम्, १६ Before पस्पशाते, E पदपशाते चाकशी १९ Ga & by alteration A शक्या, EB तिवावशतीरिति दर्शनात्, B पस्पशाते भक्तिमनुचा. चाकशामि वावशतीरिति दर्शनात् २० GA on. कयम्. १६ a originally पक्षशाते. E चाकशीतिः | ३४१, १ See above pag. 49, 18, the reading १७G पश्पशाते. च्छन्दोवावचनं. १८G चाकशीति. ७ I should have expected प्रयोजनमम्चे २०E Bछंदसीति व; Eइस्वत्वमचि '; Bom. 7-2: ;a has yet instead; वक्तव्य. see Rigveda, I,43,2. २३ E प्रिया, CMSS. दर्वे दविं. २५ G यतत्वं, E B यावं,G & originally ८G पधे नृभ्य पशवे नृभ्यः हष्टं. ११ GB om., but G has below : 38. Before Tots A hag in marg. fars here & below. २ बोभवीत्यर्थम् E & originally & here ३१२, २G दीर्घ कृ. & below 3G बोभवीतीत्यर्थम् A B & ४ B न हीदानी; see Vol.I, Pag 139,7. १२ Gom. पद्धत्याम् by alteration a बोभवतीत्यर्थम् Kai- 3 EB om. yata explains the form वोभवति. १५ GAE Bom. १ बोभवीतGE & originally a; A B १५ GA a om. औत्. & by alteration : वोभवतीति. २१ Gom. अकारश्च भवति घेरित. ५ बोभवीतीति GE & by alteration A १७G मौवार्थम्, २ व..

·|| पाठभेदः ।। ५१९ 7. पं. ३१२,२२ GAa स्यान्वांगावचना' here and ३४७, ५ पुनःप्रसङ्ग इनि is Kairatn's rending; belon. GAn E hare पुनःप्रसंगादिति, B has ३४३, ३ Gom., but has belor पधः२५. पुनःप्रसंगविज्ञानादिति both times ; र कृत इति वा; sce Vol. I., Pag. sce above, pag. 264. 98, 22. ६G om. न. ८ GK originally An hare is for ७ भयवा; Kaiyata mentions the read. डि here and belor. ing नेप युक्तः परिहारः; see ahore, ९ Bom. औ डिच्च घेः. pag.270, 11. १३ . E B om. कयन्. ७Gविप्रतिधेन. ३४८, ५ After नतदस्ति, GA प्रयोजनम्, : भूभाबो; E & originally Aa भुवायो. २G दवावागदेशो(?). १० भूभावः; E & originally a &A (?) ११ । भूदिति. भुवादेशः, B भूरादेशः. १६AEB न तहीवनी. २१ GA E & originally a °सामान्येन. २७ G वचनादत्यस्य. १५ Bom, प्रत्ययः. १७ । उहापि नहि वचना'. १८ किमर्थम् ; a किं प्रयोजनं. १८ A B अवयांअत् २२ G & originally a om. सुनो. २१ वर्णन; B वर्णनैकेन; a originally वर्णन २३ G तु क्रियमाणे तुसं. एकेन । पुनः, by alteration वणेन । २४ B णिद्धि; A वृद्धिविप्र'. एतेन पुनः ; see ahore, pag. 324, 12. ३१८, २ E om. ध्वारकः. २९EB भवति च न भ?. ५A a E om. स. २० पिवतेरी चाGA aE & my JIS. of ७ B पिवृद्धिः पूर्वविप्र. the Kasika Vritti; B पिवतेरीच्या १२ A E B ऋती here & belor; G (i.e. रीचा'). हस्वामित्व. ३२, २ B कृतेऽपि इस्यत्वे प्रा. २२ ॥ वेतीव्युच्य. परेण रूपेण व्य'. २३ E B इस्वो वेनि पुनरुच्य'. .aE Bदिदिति भावि. १८ धाकेति; GA E B धाका इति, राधा ८ उपधाया ह; G_B om. the line, इति. but G has belor' उपधाया है. २२ Kaiyata mentions the reading मा ख्यानं २ क. उाते. २८ ज्ञापकम् G प्रयोजनम्. २९ AaE अस्ति ह्यन्य. ३४९, ३ B इयात्. ५ G न्वाख्याख्ये...आनुवं. B एवं तहि. ३५६, २a B क च स्था?. २१ G पिवर्गुण'. 72 E om. 9 B & originally G°वं योवाग्लुप्यते. २३ A in marg. after 'कः यीवर्णयो', २६ a om. यङ्गकरणे here and below. दाधीवेव्यो. ३५०, २ Bom.. २४ Aa E नीति तिडि. ५ B भवति. २८ A has २ added abore वक्तव्यम् &in ७ISS.इयतेरित्वं here and below. marg. काण्यादीनां च before काण्या?. ८G सशितव्रतम्, A शंसितत्रतः, B संशि- १२. Bहटिलेपयः. तत्रतम्. २३ B & originally E om. च प्रदत्तं. २९ G मशिना for अशा'; B om. अशि- १९ a om. उत धकारान्तः & has below अणत्; A अलोलु for भलुलों. थका" altered to धका?. २२ G इस च भवाद. ३४७, २ E तव साभ्यासस्य तत्र साभ्यासस्योत | ३९१, ४ G B om., but G has २ before कर्तव्यम् - below. ... २० एवं वा; व.

·|| पाठभेदः ॥ ३५१, १२ दोऽद्रो; GA B & originally E दी | ३९५, ३ जश्त्वचर्ष,G.I arचर्वजइस दद्धो. .Eom. १३ नासौ, नैवासौ, E originally नैप. ११ GB घेरखया, E चेत्खयो. १४ कम Gaक उ, E B तमु. १७ स्यादिति स्यात; for भवत्यस्ति .. १४ यद्धि, B यदि सत्यपि, भवति एवमिहापि. E भवति १९ 1SS. द्यतेरिया' here & below. सत्याप. २२G अवदत्तम्. १९ वाधक निवर्तकं. २४ A & originally a मामछसि here & ३५९, १ An E B धृडो वा भी अभ्या. below. Y- E om. ३५२, २GA & originallya स्ववस्वत; E ५भ्यासस्य:Gभ्यासच, भ्यासस्य च स्ववसः स्वत, ४ स्ववस स्वतव', E B ५ रुग्णि',GA रुद्र णि. वसो मास. ५ G & originally a देवा अबुद्रुव here ९ A E om. & below. १२G°काशा हि वि. ५GA °भ्यासस्य चरु. १३ G सावकाश . ७ G om. अनिपात्यम् । देवा. १४G सत्यंते, B सत्यं. १. G कि पात्यते. २० वदावद ;GA & originally a पदापद , १२ G भविष्यति. Bचलाचल वदावद १२ नान्यवेति, GAE मान्यत्र, B om. ३५३, २Gaom. हलादि; a has in marg. हलादि. १२ बोभवीतीति GA; a वोभवीति altered ७G & by addition in A तदभावे to ananifat; E BOTENKai- उत्यलोप. yata explains the form बोभवतिः see above, pag. 339, 7. 4G शेषे निमि १५ G & by alteration E एतन्नियमा: B ९ लोपो, Gऽत्यस्य लोपो%A has अंत्यस्य om तहि. 10 marg. २०E Bध्यवेता' here & below. १. G नाद्यलोप २२ Bomt. स्वापि ... तार्यम्. ११ GA नाद्यो हल्नु २३ क्यजंते here & below G& in marg. १५ Eom. हूस्व. १५ After 'वर्तते, a in marg. तस्य च A; A RE B.कृदंते. २५ A E B सिष्वाप. लोपो भवति. २६ ततो, A तल, GA E B & originally ३५६, १ B णिमह. ३ हलादिशे. २G णिज्ग्रह', Gom, न कर्तव्यम्. १७ a om. हुस्वोऽहल् ३G शक्य. १७ ततोऽहल् । अहल्ब, G ततोऽहल च ३a om. हि अहल्, B ततोऽहल् च. ५A EB सिष्वाम. १८GA a B आदिशे' both times ; a B 99 E om.; G A only paris - दोषश्च भव, °भ्यासत्य स्वप्रसंग. १८ a has अथवा up to the end in marg. १९ EB कृते गुणो भविष्यति दीर्ष',GA, १९ ३ करिष्यते हिस्व । इस्वो भवत्यादेशो दीर्घत्वं न वा भवि', ऽभ्यासस्य...हल् लुप्यते २° E Bom. किमव कर्तव्यम्. '२० ISS, आदिहशेष & आदिशेषश्यA B ३१७, २ अभ्यासविकारेष्वपवाद', G A Ek have आदिशेष. twice. originally a अपवाद". RRE Bom., but E has added above ५G दीर्घवं. कर्तव्यम् below. ९ Bom. ३५४, १B om. व्युचिच्छिषति. १९G एचों',GA E B& originallys २ नमःG सु. । दीर्घत्वमसंगो. . . , ।

·|| पाटभेदः ॥ ५२१ L । . CISS. om., पृ. पं० ३५७, २४ B भृतीनामित्वस्य. ३६२, १३ सर्ववैवाव प. १४ न च; G न खलु. ३६२, १G संख्यापाद. २७ "विकारेषु विकारे. 2G संख्येयो दी. २२ G onm. रंरम्यत. २G om. the first वा. ३५८, २ज्ञाप्यम्: Gज्ञाप्यते. ५ After दोषः E B तनापि सिद्धः, ३ GA अन्त्यस्य विधि. ५ यः सर्वा'; B & originally E यत्सर्वा', y G & originally a EFICITET. Någojîbhatta has both readings. ५ अवर'; E byalteration अपच both ८EB वाक्यद्विवचने मानादिर्वचने. times; see above, pag. 71, 14. १२ Gom. प्रकृत्य. & TT:; G & originally a TT; A ETO. २४ For तच E has तद्यावश्यं पदग्रहणं ११ ॥ तदंतागह. कर्तव्यं. २७ 'विकारेण । 'विकारे. १५ After कर्तव्यां B किं कारणं. २८ G एचो. २७ B om. कापणशः; Nagojibhatta २२ E B वचनानु सिद्धं. rejects मापशः कापणशः. २३ यय्य'; G यंग्य', Aa B यय्य', E २० GB निवृत्त्यर्थमाहो. यंय. २२ G निवृत्तथै. २३ Gइदं तु न सिध्यति यंयम्यते इति. २२ इत्यत्व; Ga इति च, A अवापि. २४ यंय?; । यय्य. २६ दिपदिकाः विपदिका; द्विपदिका इति ३५९, २ Bom. B विपदिकेति. ६G A B & originally E भृज्यते. ३६३, ६ °ण आलूनविशीर्ण;G°णे त्वालूनविशण, but below a has a stop A a °णे त्वालूनविशीर्ण. before कर्तव्यम्, E has २added above ६ °गृहीतम् ; E B गृहीतं च. ख्यानं, & A has मर्मज्यतर्मम...ख्यानं ७EB om. added in marg. before कर्तव्यम्. ८ B om. प्रकरोतीति. २४.G यदयं तः १२ तवोक्तः, G A a तत्र उक्तः, EB ततः २४ क्रियते all MSS. कि उक्तः २० चहारम् ; Nagojibhatta has besides २२ यत्र च; G A a यत्र तु; E originally the reading चद्दरे. यन तु (?), altered to यत्र वा. २२.१ इहापि तर्हि वच. २३ G A a एकैकविचित्रा; Kaiyata has ३६०, २G व्यधानं. विचिताः. २ वर्णेन ; E B वर्णनैकेन. १५ E B°वष्ट प; see Vol. I.,pag. 439, 16. १ न भवति च;G & originally A चन २७ GE B om. च. भवति, by alteration A न भवति, न १९ यत्र च; A यत्र तु; E originally यन च भवति, Eच न भवति च. तु (?), altered to यव वा. २० प्रकरोतीति: GA a प्रकरोति. ३ a°, A; Ga °स्ट'. ५ G° दीले twice. २२EB वक्ष्यते. २२ कृतायामन्यस्य ; E °न्यस्याकृतायां. ३६४, १ देवदत्ता ३ all MSS.; see on VIII., 1, २२ GAa°मेतदंगान्यत्. 55&72. २२ कथम'; G अथं अ. ३ : B पौन:पुनिक इ. ३६२, ६ a E B विंचने. ७ GAa om. वक्ष्यामि । तच्चावश्यं; see ७ Ga E B द्विवचने. ९E B om., but below E had original २१ समानपदमेव; a E B & originally A ly °शार्थ २ च सर्व. समानमेव. १२ A E B अक्रियमाणे हि सर्व २७ After सुप्तिङन्तं च, EB परं; see २२ Gठचर्थः स्याम. , pag. 15,24. pag.5, 15. 66 M-III.

·॥ पाटभेदः ॥ ५२३ . ३७०, २६ A a om. ३७३, १८ a E& originally Aom. ग्रामो...गतः १८ E B इतरेतरमिमे तात्मण्यो भोजयतः, B has only ग्रामस्तव स्वं संप्रेक्ष्य गतः, १९ Ga अन्यायां च भो. ३७४, १E B om. प्रथमाया. १९ । B इतरेतरमिमे ब्राह्मणकुले भोजयतः, १ वक्तव्यं च; G वक्तव्यम्. २२ GAa om., but belor G has 'ख्यानम् ९G तिडपरा. को, ख्यानं ।। को. ९ तानीति; G A तादीनि, E Bत्तानि ३७१, १E B om. नपुंसकत्वं च, but belor भवति. they hare नपुंसकत्वं च trice. १. GA वात्तादीनि भ. ५ Afterनपुंसकत्वं च, G A FB वक्तव्यम्, १८ G 'दिपुत्सना. २२ G & originally A om. पक्षाधिकार.. २० व नुतात्तविशेषणं वेति. १२ इत्यतः, E B इति वक्ष्यत्यतः. २५ E B om. समानवाक्याधिकारात्. For भय...माफ, E B hare आ कुतः ३७२, २ किमर्थम्; G a & originally A किम्. -२६ । पदात् इति । प्राक् सुपिकुत्सनात्पनादि २ यती;G यंती here & below. त्यधिकारः प्राक् सुपिकुत्सनात कुत्सने २a यन् कूजति स्यः च सुप्यगोत्राताविति वक्ष्यति मागेवत * a E B यन् कूजति स्थः इति. स्मात् (B प्रागेतस्मात्). ९G भापा शक्या. १७ B om. ६ यावदस्त्यौपः (8) GA; a यावंतस्त १८G om. स्वर. उपः यः altered to यावदत्तात्रेयः E २० E B om.हि. g B.यावदस्य (or स्प?)नेपः; D याव- २१ G & originally E om. किशोर्यो. दस्यवेपः. See below pag. 379, 8. ३७२, YAa E स्थान पठी. OG FOTTERTÈ; A E B om., but E ९ सर्वग्रहणं; E B सर्ववचनं. hase added before द्रष्टव्यः below. १३ G A & originally a om. सर्व.. ८G चिण्णिाह, E चपो णिदि. त्सिद्धम्;a 'नादरप्यनु. २. The MSS. hare only छंदस्य; for २४ E B om.न लुडिति. अनेकनिति in l. 11G has नेकमिति- २६ E B om. विधि. a has अनेकमिति in marg., A E B om. it. १७ : अलॉत्यविधिस्तु प्राप्नोति, B अलों- त्यविधिश्च प्रामोति. १. G एतं विपनाति, E B एन पुनाति. २१ तृEि B न लँडिति. १९ वळू तत; GA बंधे तत्, E B °वद्धं २१ तज्ज्ञा तभूत्. ३७३, १G स्मदो पष्टी. १६ G A B & originally E'वर्तते उहा'. १E Bीमावाविति वक्ष्यति ते वानावा १८ उच्येत Nagojibhatta; ISS. उच्यते. दयः. २२ E B om. यथा स्यात्, २G वान्नादयः. २२G यास्यतीति. ३ G वर्तते इति विभ'. ३७६, ६ After विशेषणमेव, E B स्यात्. ५E B°कस्यैव भवि. ८ G शेपल ५GA a om. ग्रामो नी दीयते । जनपदो ९ नन्तरग्रहणः G. नंतर. वां दीयते ।। see Vol. I., pga.168,12. | 2७७, २ कर्तुरन्यत्व; B & originally E कर्व- ७ GA & originally a श्रूयमाणविशेषणं. न्यत्व; Kaiyata appears to read कर्तु ८E B यथा स्युरिह मा भूवानिति यू. रन्यत्व ; Nagojibhatta explains the १० A युष्मदादेशाः reading कर्वन्यत्व, but adds कर्व- 74 AISS. om., but A a hare'a stop & a न्यान्यल इति वात्तिकपाठः, E have 2 added before 17°below. ३ E B कषुर्यदन्यत्कारकं सत्या. १६G पश्यार्थना. ४ G मान ओदनं. १७ E B om. ग्रामी...गतः. ६GE B °धानेनाश्रीयते. ... Gज्ञा. .

·५२४ ॥ पाठभेदः ॥ प. प. पृ. 4. ३७७, ६ E B यात्रासन्यित्कारकं तन कर्तृ. ३८०, १ पदस्वात्: GA पवारवान् here & ८EB इंदप्यन्यसा below. ९E Bन्कारके समाने प्रकृ. २नहि, LB न च. १० यज्ञदत्त; G यज्ञह ; a E°एतान्भो. YG A om, but A has a stop before ११ E B सर्वान्या भवतीति. सगति below. १२G 'न्य इति भन्या', ५E Bउत्तगर्थे चापि सगति. १४ E B भक्ष्यते भोक्ष्यंत इति मा. ५ For सगतिरपि E B have पचति पूति. १६ GB °मेकद्रव्यममि. ९ वर्तवहापि, SISS 'वर्तते इहापि. २३ ॥ B बुद्धी चैकश्रु २१ पूजनात्पूजितमनुदात्तमि', A "स्पू. ३७८, २ . B आमनितपदानुदा. जितमि'; E B here & below "त्पूजना. ६G दूर अन्य स्पूजितमि ९ यदायरेव; a originally याद्य न्यास १. Ga Bध्यायक; E B add काठा- एव; E B यदायः भिरूपक. २२ B om. ऽन्यपरप्रतिषेधार्य , G NE & १५ E B om. अयमस्ति विशेष. originally Asन्यपरस्य प्रति. १९ a Bom. क्रियाया १३ "वहि; a & by alteration A "वहि १९G कर्तृकुत्सने. १५ G जनरहिनीर्य. १९ B पति पूतिगिरति पूतिः. २६EB यदिन गत्यर्थ २२ a om. १७ G शब्दकर्माकाणाम'. २२ E om. one पचन्ति पूति. २२ - Bom., but E has २ added abore २४ A क्रियायां, तिडिति, नार्थ. उपसर्गग्रहण below; a उपसर्गरण २२ Com. भाडितेवगते : । गतिमहणः | ३८१, ५ भवति नान्यवेनि ; E B भवतीति. ६GE Bउनुदात्त. GE 3 कर्तव्यम् for द्रष्टव्यम्, ७ B om. मयूररोमभिः ३७१, १ यत्काठा; A यत्काष्टा both times, E ११ उपसमादधातीनि; G उपसमुन्नयतीनि, यकाएं, B यत्काद, E Bom यत्काटा A उपसमादधतीति & in marg. उपस- कृष्णीकरोति. My MS. of Kaayata has Utahta, my MS, of the मानयति वा पा, समुपादधतीति, EB Kasika Vratti here यत्कष्टा & on P. समुदानयति उपसमादधातीति; see pag VIII. I.,68 यरकाष्टा. १३ E B प्रत्यत्र क्रिया. E Before पचतीति, । पचति येन ८GA ददाति. १५ A E B डाभिव्यज्यते. ८ यावदस्त्यत्वेषः (१), G यावदस्त्यने) १५ E B ननु च पू. प;A यवदरत-प. altered to यावद- १६ GA E Bसाधनेनेति. स्त्यविष , . यावदस्त औप ,D यावदम १७ चार्थस्यो; EBचो. उप, यावदस्य उक (१) altered to २९ G 'मेभ्यंतरे कृत्या, E B °मभ्यतरी. यावदस्य उप:यावदस्य उप, for कृत्य; sce pag.93,26. सरोGA hare on, for कृणवत् G २१ G गुरुभिरिति has २२६ नु. कृणुयात्, A कृणवत् altered to कृश्यान्. B कृपावत्, Seerag 375,6. | ३८२, २EB om. ३८२, २ E B om. तिङ्क...णार्यम्. १२ GAकचन एव या ५ B om. १२ दे ED नईय. १०EDभवत्येव स. १५Aयादा' here s below. १२ After 'इतिरिति, यस्क्रियायोगान- १. A Bध्यायक. निम्न प्रति गायुपसर्गराजभवन न चाडो १५ABयायक. मद्रशन्न प्रति क्रियायांग . २१ Baby alterationaE रूपय १. देवरन । भामए: 128, 9.

·|| पाठभेदः ॥ ५२५ - .. २a in पृ० पं० ३८२, १९ A om.; E B विद्यमानत्वादु'; GA ३८६, ३ B om. one परस्य; for 'विज्ञाE has, नंतयस्याम'. त्वविज्ञा', B त्वज्ञाप'. २० F B विद्यमानत्वादु । नंतर्याप्र. ५ B°दुत्वविज्ञानं. २२ After सरस्वति, E B शतुद्रि. ८ Gधुग्मान् गोलि; a लिज्ञानिति. २२ FB गंगाशब्दांयं यमुनाशब्दं. १२ E B अथासिद्ध २१ After भवति, a in marg. न तु मेशव्दं २४ B & originally E om. किमुक्तम्. प्रति. १५ पूर्वत्रासिद्धवचनमादेश'; E B आदेश'. २४ पदपूर्वस्यति; A पूर्वपदस्थति. २० वन्ति; G°वति. २४ A पूर्वस्य आमति. २३ E B om. तक्षभिः २५ वजावो भव'; G A & originally a ३८७, ३ G om. सुबिधिः सुपि विधिः वद्भव. ४G प्णांताः ३८३, १G A om. योगस्य. ९ A पूर्व्यात्सि" (?); G om. भवति. marg. आमंत्रिततिनियातयुष्मद ११ A E B om., but A has a stop be- स्मनादेशाभावाः२ पाठः शुद्धः fore संज्ञा below. ४ G & originally A a विद्यमानत्वादा. २२ After प्रतीति E B hare इदं तर्हि डि- ५ इतीहैव भवति; G a अत्रैव भवतः. दत्तौ दत्तडिनौ; Kaiyata does not ६ G B& originally A विद्यमानत्वादा. explain this, but Nagojtbhatta does. ७ इतीहैव; G A इहैव. See P. VIII., 2,7, (L.,4,7, II., 2, ७ B विद्यमानत्वादा. 32). § MISS. om., but A a have a stop १३ E om. वृत्वहभ्याम्. before प्रयोजनम् below. २६ °घातस्यति; E B°घातस्य. १२ 11SS. om., but a has a stop before २७ a छायं. TEUTETT# below. २८ E B°लक्षणः नलोपः. १५ MSS. om., but A a have a stop & २०G A a om. प्रामोति; but see below. A has २ added before प्रयोजनम् २२ G A a om. ; See pag. 343, 14. below. ३८८, १ सिद्धिः E B तिपिद्धं भवति. २६ B पचति here & below. ३ आदेशष्टादेशः; G E B आदेशः. १८ MSS. om., but A has a stop before ४ देशष्टादेश इति; G °देश इति. प्रयोजनम् below. ६G A प्रामोति. २९ G देवदत्ता३. ६G om. चेष्टितेन; A has it after निमि- २९ देवदत्त मंत्रापि; a B देवदत्तेत्यनापि. षितेन; see pag. 32, 4. २० After भवति, E B अविद्यमानत्वादाम ६F B च for वा ; A निवधनेनाचा'; वितस्य. G°वंधे. त्तचा; A a 'प्राया लक्ष्यंते. २१ The MSS. hare only नामनिते: ७ E B तदेतदेव ज्ञापयत्याचार्यो भव' २२G अग्ने both times3; B विहवे & om. ९ दृश्यते; a भवति. ते. २०G वाक्ये तदिदं. ३८५, १ सामान्यवचनं all MSS.; G विभाषित. २१ G A वृणीत्. विशे. २३ G तन्न तया एकेन. २ Aa°वचन इतिव, B वचनं व?. १९ A 'यण इति स्वरितवं. ८E B om. सामान्यवचनं. २२ A om. ३८५, २G पादानो here & below. ३८९, ५ G om. स्वरितयण; E B_hare only ३ G & originally E om. य. स्वरितस्य यणःस्वरितयण इति. २७ : B om. कूडतद. ६G A om. स्वरितयण. २. Before वचन, E B विधी तौ. ८ परतः पदांदी वो; G परतः पादावु', E ३८६, २ Bom. B परत उ. :- ·५२६ ॥ पाठभेदः॥ प. पं. ३९१,२१ A संयोगांतलोपे. २४ E B om. कूटतद. ३९२, ३ MSS. om., but n has a stop before that belove, ६ B & originally in marg E°स्यात् इसहितस्य निष्ठातस्य निपातनलोपरूप- स्वात् निष्ठा च. SMSS. क्षीवेन. ७ उन्न; A यज्लक्षणष्ठन्न, ७ After इडिधि, E & in marg.A क्षीव, . Bक्षिव. प. प. ३८९ १० A E B भूदिति. १२ G om °मन्तरङ्ग १३GE Bom. स्वरितपरणे, १४ For बहिरङ्गलक्षणत्वात्, E B आसद्धं बहिरगलक्षणमंतरंगलक्षण इत्येव. १६ G A a om. but a has a stop before सिद्धो belor. १८ G"यावकादेश पाट, in A स्वर added before श. १९G वृक्ष इद. २१ After इदम, BB किशोर्या इदं. २३ आयादेशो; GA&originally aआदेशो. २४ EB इत्युदानो भवि. ३९०, ८GB & originally Eom. च. १९ After वृक्षाविदम्,E in marg: लक्षाविदम् १२ G om. तस्यकादेश. १२ तस्याऽसि. १३ GAE B°स्वर. १४ Gom. तस्यैकादेश. १५ इत्येतय', E B इत्येष स्वरो य. १५ GA E B स्वर १५ EBam नदती. १७ E नद्यजादीत्यंतादा. २१ Gशनतमंतोदा?; E B°दात्त भवति. २७ E B परत्वान्निपाते एतदपि. ३९९, १G °कादेश शवतमतादात्त ८B स्पवतीति. 4 A "वैवाल नु',EB वैवानु. १. A संयोगलापी:EB om. हरिवो मे. दिनं वा;a om. the line, but has a stop before the below. १३ ISS. om., but below G B have प्रतिश्च उखे, A Eपुतिश्च । उखे, besides in marg. A has पुतिश्चीत्वे & E पुतिश्च. १४ GaE सुश्री', असान्यसी', E अन स्वसी',Bअव त्वमसी", see pag.85,6. १५ "स्वादतोगतीत्युत्त्व प्रामोति; EB only स्वात. To A in marg.; G a E Bom., but a has a stop before the below, १९ सिचो लोप,GE B& originally a सिलोप, A originally सिघलोप. २०Gइट.. २५ GAom XGA a Bom, . ११EB क्रियते न्यास एक, १२ GA aom. १३ Gउपासत्. & Ga om., but G has before pari below; E B इखोदे here & below. १८ आसातेG आसते. २१ ISS. om, but belowG has चासिद्धे & च । सिद्धे. २२ E B om. अमी भासते । अम अन । २४ EB°लक्षणे.. ३९३, ३ निव; G विविव', विनिव. but a has a stop before fra below; E has here and below; B has belon द्वे च for छ. ६ तुम्न प्रा; G & origioally a tº छ इति; EBछे चेति. ७G सोमसुत्, ८GAa Bom., but a has a stop before the below, & A has abore सिद्ध & in marg. श्रुत्वं घुदखे सिद्ध E bas here & below & B below चवं धाडुधौ. 37 G A a on. १२ G वक्तव्य. १३ Gउचिछिचति. २५ GA a om., but belor G has °वर्ण- त्वम् सिद्ध, & a त्वं । सिद्ध. २६ G सय्यता, A E सयंता, सय्यंता, B. संप्पता; see Vol. I., pag.33, 5. १६G सब्बत्सर-IA सवत्सर, सब्बरसरः Bसवत्सर:- २६ Gत लोकम् यहोकामिति, ३ से लोक य. लोकमिति, Eमोकमिति, B यमोक- मिति.

·|| पाठभेदः॥ ५२७ F Bहत्य. २१ G om., . पृ. पं. १८२, १९ GAn om., but a has n stop before टामतुपोरादेशः अन', E B निष्टामतु- सिद्धानि belor E B यत्यदत्यनत्व पोराशास्तु अन. १९ । हत्यणत्वा', E°घत्यन(?) खपत्य. ३९५, २३ Bom. न वक्तव्यम् , E has न वा व २० G लत्वं for the second लख. २४ । E B om. छिन्नवान्, E Bom. २. After द्रोग्धा I, E घत्व ढत्य, B दत्व. सक्षवान. २२ घरव ३९६, १ Bom. २३ G पिनुः स्वसा पितुःस्वसा पिनुःस्वसा २ E B नृपतोपत्यं नाम: पित:वसा, A पितुस्वसा पितुस्यसा पि- ५ Before न वा, Aa किमुक्तं. तवसा पिनुष्वसा. ८B मेको योग. २४ ॥ अनुनासिकत्व here & belom. ८GB योको यो०. ३९१, १E B भावः । ननप दोषः सिद्धः । अय १०G देको योगः द्विःप्रयोगो द्विवचनं असिद्धत्वा'. १२GE B प्रामोति. ४. & originally A वत्यैरन्. १५ Before तत्र, तत्वे न सिध्यति, B तवेतन सिध्यति ६E B नलोपे अंतमहर्ण. १५ a om. ते after तव. २१. E B नलोपस्य प्रति. १५ विश्वकर्माणं ते (?); G'कर्मणस्ते, A. १५ Bom. १९ GAn°नन्न्ये रीवा रेवा, Eनंत्यस्य काणः,aE°कर्माणस्ते, B°कर्माणास्ते sce Atharva-reda XIX., 18, 7. रीवा.रि वा, B °नंतरेषु री वा. १६ नवं विज्ञायते; G नैप दोषः. Bom. न here & belor. २६ Gइर इति ।।. २३ G वमतिलः चम्मीतल इति; (चर्मतिल १८ द्यावापृ'; E B देवापु; see Atharra- वर्मतिल इति?). reda XIX., 18, 5. ११५, १ B& originally Eom. १९ न प्राप्नोतिः E B न स्यात्.. २ G हे वर्मन् हे चर्म; E has only हे २० निरे; E B°रेभ्यः। वि. वर्मन् हे वर्म, B only हे चर्मन हे धर्म. Do Gom.fi ३ न डिस; E B डिसं. २२ G°पतीवती ज. ४ : B लक्षणप्रति. २२G अधिपती. ५ G लुप्येत. २२ A & originally a चतुरग्निवानव, E B ५ E B स before ययै. चतुरनिवानिव; see Rigreda VII., ६ चमतिल इति; A चमतिलः|| चमणि 104,2. तिल इति, but चमतिलः struck out; २२ G रेवानतु: for विश इति,G विश, A. चर्मतिल: । चर्मतिल इति altered विशंनिति, a विशान्निति; see abore to चर्मतिल वर्मतिल इति: E चमति. लः वर्मतिलः इति, but चमतिलः struck | ३९७, १E B om. भारतीवान्;see Ait. Brahm. II., 24. ८ भत्वात्तु; Aa भत्वात्, B भत्वातु, १°वांश्चरु: Ga E B °वान् चर; A has ९EB भवति. वान् चरुवानित्यत्नsee Atharra-reda २० Ga स्यंतरसा, A स्यंतरं सा. XVIII.,4,17. १२ GAa छंदसि. २ GAa छंदसि इरो. १ Before यदि, G & in २३ E Bल्लोपो न इति लोपो न भवा. marg. A किमयं २४ E Bथनापि. पूर्वांतः आहोस्वित्परादिः. १४ E B°न्तानां न समासः. ४ Gनु पूर्वा; GA क्रियते; after क्रियेत, १५ E B इह तावत्समा. E Bअनो नुगिति. २७ समुदाय; G समवाय' (?). ६EB पांतस्यति निषेधः २२ निष्ठामतुपोरादेशोऽन; GA अन,° a नि- ८G अस्तु हिं. pag. 33, 13. out. :

·५२८ ॥ पाठभेदः॥ पं. ३९७,२९ Bइनि टिलोप, ३९८,२२ तिस्विरीका निल्विलीकः GB A नि- २१ च कर्तव्यम्; G वक्तव्यम्, Aa च ल्पिलीक तिल्पिरीक: तिपिरिकंतिल्पि. वक्तव्यम्. लिक, तिल्पिलिक तिर्पिरिक; my २४ Before भसज्ञा, E B यदप्युच्यते MS. of the Kasiha Vritti felart ३९८, ३ . om. हि,GA a छदसि. तिर्विरीक. ३ G परत्वा. २२ Before रोमाणि, E कर्मषं कल्मष, B. ५ पदत्वा ,G भत्वा. कल्मषं कर्मषम. ७G भवंति एव. ३९९, ८ A उपसर्गस्य चे ७ E B यनहि. १० भावानLB भावादयताविति लत्वं न. १२ A ईथिन , Ga E indistinct. १२ स्थानिवदिति; G स्थानिवद्भवति, As २३ ईद; GA ईड. स्थानिवद्भवतीति. २४ G & originally a om १६ GA अवाप्याकारण. १५ जन; GA . राजा; see Rigreda 28 a has a stop, & E has added be- VIII.,5,39. fore कर्तव्यम्; B has पापसंख्यान twice. १६ कृपो; GAa E & three rss of the Kasika Vpitti ; but see २३ Gडावेन भवि. above Vol. I., pag 21, 19 & 26, 1 ४००, ४G योगे २ चेति व; A योगे चेति व १७ E B कृपणादीनां प्रतिषेध । कृपणादी- in marg before योग, योगेच,योगे नां प्रतिषेधो व. च इति व° & a stop added before १७ G कृपीट , E कृपा before कृपीटम्, B इति; E यांगे च योगे चेति व. has कृपण कृपा कृपीरम् ६G om. लत्व. २८ G°मगलीनां वाल रमापाद्यन, a origi- ८GAa om. प्रयोजनं. nally रत्वमापद्यत ,E B have वाल... ९G कुंच. पद्यते twice. १४ सलोप; E मुचोलोप- १८ Before अश्ववार १६ Gom झलो. १९ After °वाल A E वाल मूल, B मूल. १९ G काहतकि. १९ E B मूरदेव मूलदेव. २० Before कुछे',G इंचा, A फ्रेंच २९ After मूरदेवः, A E मूल लघु, B लघु. ४०१, २ B संयोगांतलांपे. १९ लघुस्यदः, G & by alteration - लघु a has a stop after 'लोपेच; E has F B TEFTF., compare Atharva- २ added abore च. reda IIL., 7, ! हरिणस्य रघुष्यद. After वक्तव्यः, E B किमर्थ. १९घुस्यद , Gaरय स्यद; E has वरुण ४ कास्यर्थम्, EB वाक्यय; see Vol I., रघुस्यद & B twice बरुणस्य लघुस्पद . १९ After रघुस्यद, AE ११ G°लोपे सत्य. लघु अलं, G लघुः po 3T YH|4; compare Rigveda I., १८Gन वाधेत. 187,7 अरंभभाय. २० Before योग', E Bअथवा. २१ GAaF here & Aa below संयो- २. After भक्ताय!, A अलं, अंगलि,Eअल गांतलोपो. अगुलि, B अंगाले. २२ G भवति आरात् २० सुबाहुः स्वालिः सुबाहु स्वगरि, २३ किमयं पुनरिदमुच्यते; FB किमर्थमिद. G A a अलिबाह अगरिबाह: see २४ G°कृष्यते, B कृत. Rigveda 11., 32,7. २४ E Bom. तत. २१ E B hare संज्ञाछंदसोर्वा कपिलकादी- | १०२, १ E B om रात्. ना tirice. ७ यदि तर्हि सिची लोप इत्युच्यते आस- २१ LB कपिलका कपिरका. वंत कथं ते स्यात् ; G यदि...च्यते Gवाल. - pag 155,1. . .

·|| पाटभेदः ॥ . भावावं तु कायम् ; A यदि... ते १२९. GA here & G_belor शास्त्रकृतमा. स्यात् । यदि नार्ह सिची लांप इत्युच्यते; नंतय. EB आशा-यंत कर्य ने म्यान यदि... २ An E B शक्यमयन. °च्यने आशाभ्यं तु कयन, १०. GA on झलां जश: १०२, १६ सर्वतयं. १०६, ३E Bअत्रापि हिरेक १३ G om. इन्नापि. ६ After किनर्थम्, G Eनिष्ठाडो पूर्वग्रहणं Originally E & hy alteration : किमर्थम्. आध्यमिति B has only आयध्यमिति. ८ After भिन्नवद्भिः, E B छिन्नवद्याम १२ भिवतःवध्यते. छिन्नवतिः ११ कर्नव्यं भवति. १२ G वृद्धिप्रतिषेधो. १. GA अयादम भालोमिनि, Eअच्यो २३ GA om. प्रयोजनं. बुनिति; GAa orn. पत्य सिची १५ Gकृतायां उडप. HET; G A a B om. I before it. 7 Gom, sit; see Vol. II., p. 239, 15. २२ GA अलविदा १८ G वृद्धनिमि. १०३, १ सिमतो' here & in the next २४ भवतीनि; Ga भवति. line ; G सिध्यत, B सिध्येतु. २४ G रफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञाका. ७ After इति, EB नंपाय: २१ ऽभिनिर्वर्तन अभिनित्यंते, आभ- ८ बन्धे';a originally वधे'; Kaiyata नियंत, A अभिनिवत्यंते, E मिनि. वय॑ते, B ऽभिनिर्वत्येतो; see abovep. mentions that reading & states that it is rejected. 219, 18 & Paribhashendus. p. 10, 11. १० ध्वरे; a originally :वरस्य; बर - १०७, ५ B वक्तव्यः. ति; B adds निष्कारिनध्वरस्यति प्राप्ते. १E has this in marg, the other १० तवया; E B यथा. JISS. om.; A has a stop before १२.G मेरिति प्राप्त. वक्तव्यम् belor; a B & originally A ??. 70:; E originally 7 (?); sce above Eऋकार, G not clear, Sayana & pag. 14,7. Bhattojî appear to have read ११. G आं व्याधिनीरुगणा आं व्याधिनीत्रु- ल्वादि गणाrithout इति प्राप्त;Aa धिनी(?) १० A a om. गौर्णिः. गणा इति प्राप्ते. १० धूनिः(?); G A a B पूनिः; Ein marg. २२ निष्कतीरमध्वरस्योत प्राप्ते; B_om. पूनिरिति हस्तोपोधूनिरित्यपेक्ष्यतेतस्य इकर्ता ...माप्ते. 17; & om; Kaiyata in the २३ उद्रस्य भेषजी; G रुद्रस्य भैषजी, A MSS. known to me explains 19. रुद्रस्य भेपजी, E Bउद्रस्य भेपजी:. ११ G A a om., but belor a has २ add- २३ EB भेपजीरिति: Eom. प्राप्त. ed abore °श्चेति; below G दुग्बोहाय २०GA कयं जश्त्वंसकारस्य भविष्यति. २३ GAa om., but belor G has 'नागे २२. G प्रसिद्धिः इति, a ना।२ति. २६ व दोग्धा दोन्धव्यामिति. १६ G A a om., but below a has 'कर्तृ- ४०४, १ G om. हो बो भवत्याः ३ Before वादे, BB एवमपि घो. १७ After ग्रासः, E B स्वयमेव. ७G यद्यप्यवयव. १८ GAE B सूकरी. २० अभीता; E B गृभ्णाति. २० aEB शक्यमवम्. २३ G सिद्धः २१ E B'वेदं व्यकं. ? Gom. TFT; B & originally २२ G भेरित्येवं. Eom. धाति. GAशक्यः कस्य । २ इति. ४०८, २ . 67 31-1JI.

·५३० || पाठभेदः ।। . , । 1 ५. प. १०८, १EB यथैव ह्यना ३ करण : E B°करणं १ करण इय(१), AISS. Write °करण इय. ६G निवर्तत इति ६ नास्त्याति';Aa E B°न आति'. ७ Gअवदयमपि स. १ इति; E B इत्येवमर्थ. ९G अथवायत. १२ A om, but has in marg. after प्रतिषेधो below, अचेनवे व्यक्तस्य प्रतिपंधो. १५ G पुनरयमंचत्यर्थ. १९ E B प्रकाशते. २० Gस्तदर्थात्सि. २२ भवंतीति. २४ G& by alteration A यत्तस्मिन्सि'. २५ GAa'काशयते. ५०१, १ यत्तखे';G घेखे. १G व्यपस्था. १ GA a om.; Kaiyata calls this line a Värttika ५ निर्वाणोनि; GA & originally a निर्वाणो दृति'. ९ एप, B एव here & in the next line. ११ Before स्वरे, E B नैव शक्य १५ पर्यागत, & by alteration परिकृशं १७ Gom., but has २ before कर्तव्यम् below, G writes belor फुले". १८G उत्फल्लो; s & onginally A नूनं for अनृतं. २१ B कृो; a om. विहित २२G & originally A°कृशे. ११०, ५G अमेकनिपा, B निपातेन. ५EB निर्थक भवति न होत', G स्माद्विस्तिीति, all ISS.स्तीत. ६ A om. न कर्तव्यम्. ७ Bom. निपातनेन. ९स्यांनG 'स्या न, EB स्यान्न (see P. VHI., 4,59364). १३ तन न G तन्न वि. १५ G मम्शका, for तपर, G क) परवे, A तपर altered to नुनपर'. २६ Gनम्विक १. Gतल्य. १. पं. ४१०, २२ G ययोविदो मावलको, B ययाविदो अशादुनो, G वानी, A by alteration वानती २३ ई by alteration a, E'दूत्वमि, A ongiually a , EB. ४१२, १G वित्तेस्तु. २ विन्ते, वेत्ते', a in marg. भोगे वि. त्तश्च विदते पाट. ३ For भित्त शकलम् ॥ भित्तं शकर, G भिन्तम् शक, मित्तं शकलं। शक ५G वर्त तवा. ६ मिन्नम् किम् भित्तमिति, G भित्तं भिन्न- मिति ७ Before तवम,GAa तबमभिधायक (a "यकमिति) चेत् शकलस्यानुप्रयोगता नास्ति. Batz"; Gom. T. ११ G स्यैव तु कु. १२ GAa वाधते. १३ GA सत्यंते; see abore, p.280, 19. १५ E B om पदान्ने. १६ G नो before अवाक् not clear. १७ वक्तव्ये, E B सिद्धे यत्. २०Gon, but has २ before कर्तव्यम् below; GB & by alteration E रुदवि here t below; Nigojiths. tta states that according to gome the reading रान for पनि occurs on P. VIII,2,7, ahore p. 394, 17. २१ GAa अहोरानम् ४१२ ३ G निदीर्घ ७G अह{क्त इति. ९ Gom. किमुनम्. १२ A छंदास विमापा १४ FB अहरादीनां पत्यादिपु अहरादीनां पत्यादिषूप १४ अहप्पति । अहपतिः। अह पनि । अहपुनः। अह पुत्र | अप्पन । गीति- गीपति । गीपति । धूपति । धूपति । धूपतिः| Bthe same, but correctly अह पति.etc. for अहष्पतिः etc. see P. VIII.,3,37. १७ Gom. एवमप्यत. १८GIवाधते. १९ Before भन्नापि, नेपोस्त्यस्यावकाथ. .

·५३२ || पाठभेदः ॥ - पृ० पं. ११८, ८G स्यात् अंत्यस्यापि गुरी अनन्यस्यापि 1 ४२१, १९ । गौरिति. गुरोः अनंत्यस्यापि गुरोरिति २० GB om. ९ च्यपेक्ष; लध्वपेक्ष २१ Gom.च. ९ : Bom. गुरोरन्त्यस्यापि. २२ अगमा३ पूर्वान्मामाइन, आगमाई २१ G has this twice, & om. विभाषार्थम् पूर्वार मामात् अ, A आगमाः पूर्यात् below. ग्रामात् अ; a originally निगमा ३ १५ अत्यन्य', अन्य'. पूर्वान् मामान् । अoriginally १६ A DB योगपोन. अगमा पूर्वान्यामान् || अ', B अगम ३ २० a E om. समावेशी, Bom समावेशोन. पूर्वान् प्रामान् अ see P. VIII., 2, २१ Aa E B स्वरित प्लत. 105. २३ Aa E B °दात्त सुत ५२२, २G & originally A 'माग्नेया - see ४२९, ५GA येयजामहाब्दो. Rigveda VIII., 43, 11. ८ भोकार विमानमोकार: G °म् उकार ३ Only A in marg., but a E hares विमान ओंकार, E B मोकारमोंकार; stop & B has before the belovy. G विदधाति. १ पनीवा३: GA पत्नीवाः, पनीवा (in ८ तत्प्रणव इत्या', EB तत्प्रणवामित्या. marg _ for वा), E पब्रीवा, B पत्री- ९Gom. टिमहणं किमर्थम्, a Bom the व३. next line. ७ G A ग्वावित्युच्यते. 6 B & originally I om ९ G पठानिर्देशन १९ GAaom. इहापि प्रामोति. १२ a om पुन प्रकृत्येति, BB hare गुतम- गृह्या अचीति instendj see p. 53, 11 ५२०, १B परस्थति व. २३ Aa om कथं...ज्ञापकम्. ५ 'न्यवेति, a has २ added abored, १५ ISS.अमाथिद्र पटावुदकम् see p.53,8. EB'न्यनापीति. १७ A a भोयि, G भौयिमति (?); B only भाइयिन्द्रति. ८GA सर्वत एव. २०G यदि ह्यस्य. ८G वक्तव्या. २२ G भो३इद्रेति भोइडति, A भोइंद्र १० ॥om. भोइडेति, a भोइनें भोइइडेति (& in २१ G चोरी३ चोर चौर चौरी ३ कशील३ marg. यि यि), होइइद्रं होई इडा कुशील कुशीला. (& in marg. यि यि), B होइन्द्र १५ G & originally Aa om. कन्ये कन्ये होयिडा. शत्तिके शनिक, Bhas कन्यकन्य २३ Gom. न. शक्तिक शक्तिक कन्ये कन्या श. निके शनिके, E only कन्ये३ । २३ भोयिन्द्र (1), G रायिंद्र होइंड.. हो इंद्र (& in marg यि) भोथिंद्र, B शात्तिक २१३. भौबिंद्र. १८ Gमुग्यते. ४२३, १ किनु: Gकिप) ED किं नु. २० G एन इत्युच्यते ५२४, २G om. & has below चन for धन: २० GA उभयवृद्धि A has मतयो रादेदो घन उपसण्यान १२१ १ अभि...गर्भ वत्सो पर्द्धमान, EB कर्तव्य twice. गौ पर्दमान. ५.ED om. छन्दसि भाषायां पा G २१ तृतीयमान 3 GAn & by alteration om.च. () तृतीयमावा. ५G औरय अवश्य वनव्यम्, २१ मध्यर्थ: G. by alteration A हि ६ भवन्, G भगवन्. पर्द. A a FITETA I G om. 7 befort 'ग्यामा,GAa'स्य अध्यक्ष्मा. प्रामांति in the next line. + . . .

·॥ पाठभेदः ॥ ७G निश्कुल . पू. पै. १. पं. ५३१, २ यदयं श;G य-श, A & originally (३४, ४ मुह काम AB & originalls E; G मुहु- aE यत् श. कामा, A (1) & by alteration E ५Gश त. महुस्काम. ९G वाश.प्रकरणे. ! There is no indication whatever in ९ वृक्षा स्थातार; G वृक्षा. स्थातर, A the MSS. of the disappearance of a वृक्षा स्थातर. Värttiha. 3 MSS om.; bclos Gwrites AGTUT ५ नैप्पाष्यम् EC originally A('); GR वक्तच्या. by alteration A नैष्कुल्यम्, नष्कुष्य, १९ सर्व शास्वम',G A a सर्वम', B सर्व- B नैष्पौरुष्य. शास्तम'; see Vol. In p. 359, 6 ६ A has प्रतानां तादी च in marg:; a २० अपरी; GA अपर, GABरज्वा om.च. २. GA & originally a om. तद्वत्. ७ वहींक्टर; G वाहीटर, E वहीटर, २३ - Bom. the last च. विहीर. ५५२, ४GA द्वापरयोरिति विस. Before भवतः, E in marg. कपीच. ८३परुष; Gदुप्कुलहुप्पुरुषः ७GA वय for चेय. GA & १४ Ga & originally E भ्रातःपुन originally a 'त्यनु for "त्यवानु १५ G भ्रातु पुत्र १३ Gom. पू काम्यनि; a has धू काम्यति २०E Bअस्वनेन. before it. ५३९० १ लुप्यतेव प्रत्य'. १५E has a stop after उपध्मानीयस्य च २ तस्मात्कृ', G तस्मानार्थ कृ. a in marg. alters च into चवग्ग. ३ G द्विलिचतु, द्वितिभ. २६G उब्जिपती, ३G करोति. १८ उद्जे ; MSS. उजे., उन्जे, or उज्वे, ४ G द्विस्त्रिचतु, द्वित्रिश्चनु. lucre & below; see Vol. 1., p.29,2. ५GA विशेष्यते ११ G has sना before सनि twice, ५ GA दिकरोति विकरांनीति. २. G निपातनाव तसि. ७ द्विस्त्रिश्चनु a & Kaiyata; GAE २२६ भुजन्युजे. द्वितियतुणा- २२ Gom, रामद २० मा, GR by alteration.न. २३ GB only अभ्गुन समुह ; A om. १६ स्वदा, GAn तथा. रामगन समम : c Vol. 1.,p.29,7 १७ तश, GA तथा. २५ Ell om तत २९ पूर्वयोगे ५३३, २निप्पीन; marg. निम्मीत here २. After कारण, IB पूरस्मिन्यांग. 1brlow, ४३६, २E Bom. सामध्ये. २ राव.GA गकार'. २GA करोति. ६ aEB om किं चात, ३ GB by alteration : व्यपेसासा. 'दुपध, GA B दुप Aarom. किंचात.. ५ भवराये or Theres below: २९Gहिस्विच 91. १.31SS.प्रामांति. ५ मामोनिG. भविष्यति २१.LTom किचान. १९G om. नतो. २३ G दुपy १२Gनिरयावं. २२० दिग्निपतु. १२FBom.यं. थर, २GAhere, shelor G, सुपथस्य. १४. om. परयम् । ३ कामा, Gujrकामा, URA (1) १.Gनानापर्थ, पुरकाम. १९G प्रयोम्यंत. मध्ये.

·॥ पाठभेदः ॥ . . पृ. पं. A & originally a hare नेण] उत्तरस्य ५५८, ६ सव्यष्ठा;G सव्या here & belor, धकारस्य मूर्धन्य उच्यते पीध्वमश्चापि ७G तावद्धत. धकार इण उत्तरः । यद्येवं पीध्वम इण्य. ८ अथवा पुअथ तावत्पु. हणमविदोपणं [A E originally a वि. ११ लक्षणो मू; Nigojithatta erplains पिन for 'विदापर्ण] नवति । नव को the readings 'लक्षणमू & लक्षणी मू. 17:1; Kaiyata obserres in regard to १३ B तिड्मनिपेध here & below. this realing- ललुविभ्व इत्यम्यानन्तर ११ G मिद्य',G B छिद्यु. मिण्मरणम्यति युक्त. पाठ । क्वचित्तु नैष ! ५४२, ३ 'कमित्यव; Gk originally A 'कम्. दोष इण उत्तरस्येत्यादि पश्यते तयुक्त ३E B पदादिव्येव सि. मन्थसंगत्यभायात् ।. ६G तत्वादिति सि. ४४४,२२ Bom; G वात् प्यदि" here & ७GA सनोनमुनोनेरन. below. ७ :Bचेत्सयनादिकृतत्वारिसर्द्धसबनादिय. २२G only पक्षीध्वमिति. ५५०, २EB अयोपस'. रल The second दोपा; GAa दोपो भवति, १B वाधेत । नयाधेत । a has n stop before दोपो. ५ पदादि, EJ सारपदादि २G दुत्तरमिद E B °778; G & originally A ७GAa"इविप्यतीति. om. प्रतिषेध. ८E Bधकारविशेपणस्ये; G पीध्वम्य- ७GAE B'स्थतन्न वा. नगर. १. A सौदभूनो (1), I साइभूतो. १. G विवम् ललुविध्वमिति. १८-२१ G om. समूपनि... प्रत्ययो. १९G इमरणं तस्य चा. १८ पणीत्येत', A पणत्या,EB पण्य- २१ a ED गौरनूब भ्यासादिश्येत. ५४६, २ सान्ताभ्यां; ७ ताभ्या. १९ : B अभिससूपते. GA°स्यापि न भवि. २१ ऽभिसुसू , G सुसू भाभिमुगूः, अ. ११ वचन इति; GA a ययन . भिमुसू विमुगू निमुरा, भभिमुराः ११ GA अतथ. निससू विससू, । अभिससूतिमुरा. २१ स्यते', G स्वने'. ५५१, १ सदेः, G रास्विं ज्या:, A only राहि. १४ भूदितिः । भून् २ स्वजेरु here a below:A has be. १४ Gसते. low सलिटि...प्यानं in marg. १५ G एवं नगार उप. Vetr P G A only fromfara; see Vol. I., १५ सिगरान'G'सिजपन', सिचसन'. P. 26.3. २१ स्यनेर्मा भूदिति, G प्यतेम्मा भूर्शित, . एकादेो. ८GA अण्माण. १८on. अनग. ८G A B दृश्यते. २२ मारव:स्वपे', ११ GAk originally a यशाय, २२ सुम्पनED विधी. १. G समानापरे. ma, रामसाप्रसा. १३G om. the last नन. Gपर्व मयाह भन्या'. १.FB om. नवर. 4EIप्याक्षियभ्यासन पाम्यागम्ये. १९ फनपत्त उनम्य, । उनाम्य: le २१. सपना,GI "पदना. forethis A Hदग्नि इंदम्यावा- १Gउनर सपिः दिति, स्नि सहमहाहिति २५ गुपितो. Kanyata mentions the reading एरिना. A & G(2) मम दम्याव २०G भावन; मसान, I. BIT. २२Coin. निन. ६ B मा भूत. घन.

·५३८ || पाठभेदः ॥ प. पं. - पृ० ६० ४५९, २०G गत इति twice. ५६३, ४ णेति. EBण. २१ फस्तस्मानस्य, G रेफ स्यात् नस्य, A ५ G om. पदव्यवायः रेफरतस्मात् नस्य. ST1 7", Nagojibbatta explains ४६०, ६G हेतदपू, हरपू. the readings "लक्षणणख लक्षणो १२ GA } परो यस्मा पख, see p. 448, 11. १२ Gन औत्परः trice १० E Bom. राज्ञ.. १२ मणो वनिर्देयकृता, Gमाणी पनि देखें ११ नेहेंति, EBनति. देवता, मनोवनिदेवं देवता,Eमणो १७ किम् ; E in marg. किमय. पनिर्देवता; see Atharvareda r., 7,3 १७ G भवति २ कश्यपः. २३ भव प्रामाति Eअनापि पामोति & १८ चेति, G देति, in marg निषेध , Bअवापि निषेधः । ४६४, ३E B om. च. मामोति. ४ "यमितिः EB खवय. १३ Aa & originally E on घ ६E Bom,, but below a has मय.। १३ प्र न मुञ्चतम् , G पन पुवतं. इति, &E has added abore यणी. १५ । पत्व betore मेष्यते ८E Bउल्या. GEB वल्मीक १६GA परख before वक्तव्यम् CAfter हरणम्, G & in marg. A यदि १८ । E Ban., but a tits a stop, B२, शरणम्. & Endded before कर्तव्यम् below ९GE B & originally Aध्यत मध्य २१ वार्तव्यम् ; a साधनव्ययाय उर १२ GEB स्थाली स्थाते. संख्यानं । कर्तव्य, and २ ndded be. १३ G बरसाः, A वत्स्साः, E पत्सर, B fore on marg. परिंभापायां पत्स्सर; Ga I Berit, G ED before साधन, साधन .नं कर्तव्यं, अप्सरा. and ण ndded befor: साधन ६२ PP G Bom., but B has before it liefore कन', B साधन'..न २ नपाः telow. व्यम्. १५ या व ३ GA om, बिभापायां १६ Instead of नायं...'च इति Kaisati GAadd प्राप्यमानं before माध्यमाण wishes to read नायं पयंडास. यान्य GST. ६च इति । कि तहिं । प्रसश्यातिपंध. । १०EB only °नावरेव सनुम्कारिति. अचि नेति, according to Nigoji १२॥णवा'G here & belor विधे. bhaltn, others defend the reading राभावाल. of the MSS. २"प्राप्ति मसिद्धि २० Gपत्रस्येति तर'. १Aom. तु. २० ॥ "प्रवादीनि altered to 'पवादिनी । १८ 'प्यापिEB प्यायी'. पुत्रादिनी, पुवादिना. १९E Bअसणीयं प्रसणं. २१ Bom. २.EBom. ४६२EB वसा.,G स्थीरम, AEE R A om. om : G अप्सरा.. ११२.९G 'धयाभावाशित. 4 in marg; the other AISS. ord.. विरोपानिजुप'. but belora hna stop and Raised The USS. gie only 737°. & He before पतिदम् ; helor lost 1. E B on, but C has added कानय्यम before पसंप्यम् below. ६G मर्म, Art originally I: डा. AND TरापिEB भय • A उस्कंदो. २८Gपानर trice. lis fort this E F har भाग २.Gon.नगन्यम् (P. Ill. 3. पानिपालि. ७ जायचा . . .

·।। पाठभेदः ॥ पृ० ० on this. पृ. 40 चरो भवंति | चिचापति । प्रकृतिजशां । ४६६, १९ A तत्पर प्रकृतिजाश्च भवति । जिजनिपति बुबुधे १६ अब इति B & by alteration E; GA Ei II. Nágojibhatta comments a & originally Eअत, अदिति; Kairata explains the reading अद इनि. ५६५, १६ G °संख्यामंति° here & below. १८ G & originally A अकारमव्यापत्ती. १४ a E B om. समसंख्यप्रतिषेधार्थम्. २० a E B om. प्रयोजनम्. १५ G किंवा स्यात्. २० a om. पक्षाभ्याम्. २५ पिण्डीति; a E B पिदि. २२ G'देव तन्न भवि. २६ ३ अ अ इति. २३ चैप; G चैव; E B om. अवैव चैप दोष १६६, G देवदत्तात्. & add before आदेशस्य, आदशम्य १ G अकारसवर्ण. चाणत्वात्सवामहणं. ५ . BB om. च. २५ G अऽविति, An E B अत् अदिति. ६ B om: स. ४६७, १E Bस्वरानुनासिकमिन्नानां; पापिने- ८ दीर्यमति'; Kaiyata mentions the राचार्यस्य सिद्धं. reading दीर्घप्लुतप्रतिषेधः- २ Before एकशेप, A एकदेशनियोयं. ९G दीर्वमति २E Bom. स्वराभिनानां. १२ G आदेशस्या चाr. ६ E Bअभवति. २३ G भादेशस्य अन.

·CORRIGENDA. Page 2, 1. 1, separate iti ar P. 7, 7, separate fitu yg. P. 11, 18, read ligi PIE 11. P 51, 22, rcad vah. P. 53, 25, read EycHA. P. 50, 1, separate care P. 58, 12, read to P 155, 21, read 1444 P. 101, 8rend TETZ). 1. 162, 3, read TH P 165, 1, read PT- P. 190, 26, read 25T P. 213, 13, read acah both times. I. 215, 22, real far. P. 257, 19, read S. P 283, 23, separate At . P 300, 14, separate TT P. 309, 19, read P. 311, 7, read o P. 317, 18, read utt. P. 331, 2, read' PENTUE 1 Fruit'. P 343, 11, rcal TeaT. P. 394, 19, read û for it: