·No text on this page.

·2522 THE KUPPLISWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE, MAOFAS ka mir series of verts and Studies No. THE DESOPADEŠA & NARMAMĀLĀ of KSHEMENDRA Edited With Preface and Introduction BY PANDIT MADHUSU DAN KAUL SHASTRĪ, M. A. M. O. L. Superintendent Research Department JAMMU & KASHMIR STATE SRINAGAR. PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF HIS HIGHNESS LIEUT-GENERAL MAHARAJA SIR PRAIĀP SINGH SAHIB BAHADUR, G. C. S. I., G, C, I. E., MAHARAJA OF JAMMU AND KASHMIR STATE. JAMMU DEPARTMENT KASHMIA 301 it all RESEA ЗНІ EG JIVLS POONA: PRINTED AT THE "ARYABHUSHAN" PRESS. 1923. ( All rights reserved. )

·No text on this page.

·TI!E KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE, MADRAS. 2522 ॐ काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः ४० देशोपदेश-नर्ममालाग्रन्थौ. काश्मीरिकविद्वद्वरक्षेमेन्द्रविरचितौ ) श्रीभारतवर्ममार्तण्ड कश्मीरमहाराज- श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते प्रत्नविद्याप्रकाश-( रिसर्च ) कार्यालये तदध्यक्ष-पण्डित-मधुसूदनकौल-शास्त्रिणा उद्दिष्ट कार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन संगृह्य पुण्यपत्तने 'आर्यभूषण ' मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यमुपनीतो JAMMU DEPARTMENT KASHMIR लग RESEAR HL JIVIS संवत् १९८० काश्मीर-श्रीनगर ( अन्य ग्रन्थस्य सर्वे प्रकाशन-मुद्रापणाधिकाराः प्रोक्तमहाराजवयः स्वायत्तीकृताः सन्ति)

·Printed at
Tie Aryabhushan Press, Poona City,
by Anant Vinayak Patvardhan
and Published
by Pandit Madhusudan Kaul Shastri, Superintendent
The Research Department, Srinagar, Kashinir.

·25२२ THE KUAPUSWAMISASTRI RESEARC": HTTE शुद्धाशुद्धिपत्रम्। देशोपदेशस्य अशुद्धिः शुद्धिः स्थो तिः पृ.सं. . ३२ स्था ति २६ २८ ३२ ३६ २९ चद्रा .८ नर्मयालायाः लिका...भाण्ड लिकाकुण्डमाण्ड मध्य मध्ये कालन वश वेशं षां जां १२ ५० ष २१ ८८ यो १९ पंक्ति ३१ ५१ नि Eि

·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMY SASTRI RESEARCH INSTITUTE, GYLAPORE MADRAS-1 No. 40. THE 25.22 Desopadesa & Narmamāla OF KSHEMENDRA. PREFACE. Although most of the works of Kshemendra have appeared in the Kivyamālā series of Bombay, yet there are many that are still unavailablel*. They either lie scattered in the small and maccessible libraries of orthodox Pandits of Kashmir or have been destroyed by the ruthless hands of the bigoted Mohomadan rulers during the epochmaking days of Na-Bhattoham." This Departinent, while making searches for the old MSS., was rewarded with the find of the two unpublished works of Kshemendra, i. c. Desopadeśa and Xarmamálā representing his satirical proclivity of mind. The MS., on which the present edition of the No. in question is based, was purchased by me from Paudit Śri- 1* Existence of some of the works of Kshemendra is ascertained from their being quoted in several books by the author. For instanco the Kavikanthābharana quotes, Saśivamsa Kanaka jāpaki. Padya- Kādambari etc., etc. 2* "Na-Bhattohan" marks a landmark in the histo., a Kashmir Besides making a great havoc of, and setting ure to, many treasure kouses of literature and ancient monuments of highly Archaeological intorost, the bigoted Mohomadan rulers of Kashmir killed the orthodos Kashmirians and drowned them in the Dul lake by packing them up in bags.

·2 dhar Shār's sons at Kaināwārī, Kashmir, while I had a visit to their MS. Library in 1921, The MS. is written on the country paper and is most probably a couple of centuries old. It does not bear any dute. In size it is half of foolscap. The lines on each page vary from 13 to 16, with seventeen letters, on an average, to each line. Margin of the manuscript is worm-eaten to some extent but its body is intact. There are a few lacune which could not be filled up as no other MS. was available. The MS. contains forty-seven leaves. It begins with: "ॐ देवो जयति हेरम्बः स्वदन्तबिसखेलनैः । यस्योच्चैस्तत्प्रभाः शुभ्रा हसन्तीव दिशो दश ॥" The colophon of the Deśopadeśa is :- " इ:यद्देशनिदर्शनेन विविधं यकंचिदुक्तं मया तत्सर्व स्मित कारणं सहृदयाः etc. etc. Х Х Х Х Х X किन्वेष व्यपदेशतः प्रतिपदं देशोपदेशः कृतः ॥ Just at the end of the Desopadeśa, there are found two verses' which, presumably, are not from the pen of the author and might, in all probability, be an interpolation as is clear from their being irrelevant to the subycct dealt with. But they have been retamed as they appear in the Codex Archetypus. There is no mention of the name of the scribe at the end of the book. The manuscript is written in the Sãradā character and the handwriting is very old. It is, on the whole, free from slips of pen. The copyist seems to be a very careful writer. Under some words in the MS. he has put down the sign of a little circle (0) which indicates their doubtful significance. The NARMAMĀLĀ begins from the 22nd leaf of the said MS, and commences with :- *(1) Fria etc., (2) traat poit qui etc. Page 32, Deśopudesa.

·..
" येनेद स्वेच्छया सर्व मायया मोहितं जगत् ।
स जयत्यजितः श्रीमान्कायस्थः परमेश्वरः ॥"
The first verse culogises, rather sarcastically, the
Kāyastha, the second briefly describes the beauty and
charın of Kashmir, and the third is a panegyric of the poet's
royal patron King Ananta Deva ( 1028-1080 A, D.)
It ends with :-
" इति दिविरनियोगितातदुश्चेष्टितानां
Х
Х
Х
Х
Х
Х
Х
х
Х
Х Х Х
कथयति फलभतं सर्वलोकापदम् ।।
It is a great pleasure to me to appreciate the scholarly
labour of my Pandits. They have, as usual, helped me in
the editing of this book by their valuable suggestions and
learned information. To other hands of my office I am
also much thankful as they have been, in some way or the
other, instrumental in facilitating publication of the present
volume of the Kashmir Series.
Srinagar, Kashmir.
August, 23.
MADHUSUDAN KAUL.

·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMY SASTRI KESEARCH INSTITUTE, WYLASARE MADRAS- INTRODUCTION. 2522 Students of the Sanskut literature and language, in olden times, used to travel in quest of GENIR AI. Icaruing from one University to the other where they were fed and brought up in various branches of Sanskrit learning. And, to give a finishing touch to their study, they felt it incumbent on themselves to make a journey to Kashmir where they got Diplomas. The learned professors, after being satisfied with the scholars' study, granted them a certificate testifying to their success in the study or studies they pursued. • As the standard of examination was stiff, only very few students stood the test. The major portion of them used to while away their time in wandering to and fro through the streets of the Srinagar District. In the extant works of Kshemeudra, theru 15 outlined a vivid picture of the life of such students. It is perhaps due to this fact that he was led to composo, in a humorous style, the Deśopadeśa and the Naumamālā. In them, he also describes, in detail, his own observations pertaining to notorious characters and vicious habits and customs of the day. In the opening and the concluding verses of the Deśopadeśa, the author begs to be excused for his use of uncivil tongue and says that he has done so not because it was his nature to pick holes in th ats of others but because of his earnest desire o see the eople dissociate themselves from unlawful occupations and ignoble manners and customs. He thoroughly understands the importance of using the humorous style, rather than the sarcastic and tauuting language, for training the raw youths in morals.

·6 The Desopadeśa consists of eight Upadešas or lectures. The first ushers in the unprincipled Sypopsis of the Desopadeśa. and dishonest villain ( Khala ). The 1. Khala. author gives the etymology of the word Khala and derives the constituent letters from Khachitra' and 'Laghu' respectively. He means, thereby, that the villain can, within a second, create an acrial picture to delude the worldly men and is the basest being in the whole creation. A lot of the so-called qualifications, that a villain can boast of, has been briefly put in the last stanza of the first lecture. (Cf. verse 24, Deśop. ) The second dwells upon the mean and miserable life of a close-fisted miser whose mission of 2. Miser. KADARYA. life is to store the wealth by foul or fair means. He hears insults but never enjoys his wealth to his great discomfort. All his property, movable or immorable and his life-carned glcanings, lall, in the long run, into the hands of others, though he is ever sparing and all eyes and cars to cconomise the family expenditure to the last farthing. To curtail the most nccded expenditure of raiment etc., the miner clothes himself in leather, likes to be ignorant of the hygienic punciples, nurses on his head and face a luxuriant growth of hair and always avoids salt in his dirty dish. He is evci avaricious and, on the festive days or on the death anniversary of his parents, he pretends to be either impure, owing to the sudden death of a relation, or feverish, thereby intendmg to save some urgent expenditure. Without cither rhyme or rcason, he falls out with his wife and contrives thereby to get rid of his relative or guest. He often foregoes diner in this intentional fury. His head aches at the sight of a dancing entertainment. He is the apostle of “ Don't-touchism." He makes grimaces at a good dish. Fragrant breczes are a nuisance ·7 to him. He is dead to aesthetics In his own interest, he even stoops to lick the feet of a Chandāla and, on gaining his end, he does not cven say a word of thanks to him but, on the other hand, pretends to be dissatisfied with the gain. The miser's homc has been described as minus the happiness of hearth, miserable, dcsolate and without any talk of merriment. The avaricious miser is much averse to sell paddy etc. even though as old as sixty years. He dances, out of joy, at the time of both drought and unseasonable rains, ever cherishing the idca of the occurrence of a famine or any other public calamity. 3. Prostitute. The third is a long description of a prostitute who, by her viles and mischief, ensnares the foolish and lewd persons. She has been spoken of as always exhibiting artificial love and has been compared to a restless dancing mechanical wooden puppet fitted with strings. She is keen and ever wakefulto the preservation of her beauty by cating fish, onion, soup, ghee and other nutritious victuals. By means of her half-covered face, stout breasts exposed to the gaze of the people and the dishevelment of her hair, she, though old, tries to attract the notice of all. She wears one hundred and one amulets on her body, especially on her head and arms, as a protection against evil spirits. In the next, is given the character-sketch of a ruthless and crooked bawd (Kuttanî). She 4. BAWD. Kuttani. makes the impossible possible and vice versa. With her lean face and out-streto jaws, she resembles an unforgiving snake. No part of lisa hody is free from the injuries received in constani brawls: lier hair rooted out, her cars cut and her nose cleft. She collects alms and charity from the people to make a pilgrimage to Bhrigutunga and returns, half way, from Bijoihāra ( Kashmiri-Veji-bror ). 2 ·The fifth lecture brings in an ostentatious voluptuary or a Vita. He is often on pilgrimage 5. VITA. to the houses of different prostitutes who receive him with and treat him to sound flogging. The twisting up of moustaches, the arrangement of curly hair on the head, the foppish dress, the fashionable chewing of beetle leaves accompanied with a zigzag speech full of dentals, all these make him a conspicuous figure in brothels. Being ashamed of his poor and ill-clad mother, he gives her out as his water-carrier. After only a short sojourn in the cottage of a Khasa, he struts out like a fullfledged cock and glibs with the peculiar mannerisms and dashes of the southerners. The sixth relates the evil manners and the vulgar attitude of the Gauda students studying 6 GAUDA STUDENTS IN THE MATHA. in the Kashmir University. Their faith in don't-touchism is specially emphasised. They are lcan and skeleton-like and their contact is avoided out of the ſcar that their fragile bodies may be crushed by the incre touch of the people. The Gauda student, in a short space of time, gathers vigour and strength and grows fattish under the influence of the genial Kashmir climate. By and by, he becomes a terror to his class fellows by the unwieldy appendages of flesh. Though the pronunciation of Omkāra and the mere reading of the word Svasti arc difficult for him, he yet undertakes the study of Patañjali's Bhāshyam, Tarka and Mimāmsā. He goes about slowly and shakes his elated head every now and then. While walking, his peacock-shoes produce a hard cracking noise. veys his well-adorned personality and his waist girt with a red bandage. In order to squceze money from him, bards and other parasites sing false praises and flatter his humour. He resembles a monkey with his black face and white teeth. His heavy triple-made golden ear-rings He sur- ·9 and the peculiar brandishing of a cane in the hand, make him pose for Kuvera, Lord of wealth. Under a slight provocation, he is all wrath. He does not shrink even from using his kufe to cut open his fellow-boarder's belly when any ordinary dispute takes place in mess.matters. He proudly designates himself Thakkura and teases shopkeepers by demanding much and paying little. The seventh begins with an interesting description of an old man's marriage with a youthful 7. Old man's marriage damsel resulting in the miserable condition of the former His wooing of the young girl is as use!:55 as the craving of a miser for gold. The people, with sarcastic smiles on their lips, remark that the old man marries for the purpose of enjoyment in the hereafter. The young wife, says the author, is put to shame at the sight of her aged husband and reproaches him telling that he really deserves the epithet of her grand-papa. The old man, to rejuvenate himself, spares no pains to partake of highly spiced dishes. His young wife, by chance, begets a child which all suspect to be natural. All her relations and other neighbouring ladies are invited at this child-birth. They pour down their blessings on her and with sharing smiles admire the unusual strength of her dotard husband. In a dance they sing :- " Come at once, O God, to see What wonders are wrought by Thee. Withered and leafless tree doth yield Unexpected fruit in field." Kshemendra, like all other sane thinlers, is ud pinion tbat such marriages are cursed and condcmnable. The last dilates upon the daily life of the miscellancous people of the contemporary 8, Types of people Kashmir. In this lecture chicily figure: desoribed. the poeticule struggling with his ·10 shabby verses, the bragging alchemist, the quack, the Nirguta with a bag of rice under his arm-pit to present to his Saiva Guru, the boastful grammarian parading his unsound learning, and the scribe with his hand and face besmeared with drops of ink, NARMAMÃLĀ. The Narmamālā is akin to the Desopadeša in several respects and may be said to be com- General, plementary thereof. The book consists of three chapters. The style is eloquent, simple and humorous and full of bons mots, leaning here and there to vulgarism. tion. Its composition is undertaken by Kshemendra at the persuasion of a luxurious aristocrat or Aim of the composia Bon Vivant. As teeming with jokes and sharp satires, it is intended to be a source of recreation to the good and learned men. Though, herein, the author offers an unmixed condemnation for the past villanous administration of the Kāyastha cabinct, his chief intention is to warn his contemporaries against the adoption of their course of lifc. The Narmamālā gives the tragical account of a Káyastha or a clerk and outlines, indirectly, a low tone of moral discipline possessed, during his time, by the majority of people. The administration is fallen and the country seems to have declared a political bankruptcy. This misgovernment has been laid at the door of the rulers who precoded King Ananta; for, the latter has been complimented for the restoration of peace and order in the state, by ordering a wholesale dismissal and rigorous imprisonment of the Kāyastha officers in the Kingdom.

·11 Among the state officials and officers, there seem to be most prominent in order of administration, (a) the Grihakrityādhipati, (b) the Paripālaka, (c) the Niyogi. Other officials are, in some way or the other, subordinate to the above and work either as treasurers, judicial readers, road-inspectors or as messengers. All of them, i. c. the Kāyasthas, have been described as the blind followers of the Guru,* Kāyastha's Cult who pretend to be the staunch adherents of the so-called Saiva cult. It is truc that the Saiva cult represented by the Guru is very mean and marks the lowest ebb of morality. But this does not mjan that Kshemendra wanted to paint in bad colours the Saivaism in general. He himself was a disciple of the renowned śaiva teacher Abhinavagupta and the Saivaistic cult, adhered to by the line of teachers, Abhinavagupta, Kshemarāja etc., was far superior to that depicted in the book. The present fallen Saiva cult had a large following purely of the low-class people who were admitted into their fold by the greedy so-called Śaiva Gurus. The student of the history of the ſaivaistic religion will fully admit that the 10th, the 11th and the 12th centuries witnessed a very rapid growth of Saivaism, both in its quality and quantity, and one can, with great reluctance, believe that the saivaistic cult, in the time and under the lead of Abhmavagupta ( which is also the time of our author ), breathed and harboured immorality in any way. ABSTRACT ( The Narmamālā begins with a description of the my thological account of the birth of the Kāyastha's birth Kāvasthi who, as the author puts it humorously, is the incarnation of the Home Accountant of * It is a character in the Narmamālī, ( see seq.)

·12 the Daityas. He has been also termed Divira. For, when the Rākshasas, his masters, met with the wholesale destruction at the hands of Vishnu, he wept in the sky so bitterly that Kalı took pity on him and granted him the Kalama, i. e. pen, a sharp sword to terrify the Devas, the Brahmins and other pious men into subjection and to make helots of them. He took his birth to havoc the temples and to reduce the grants for salt and fodder of cows. The Kāyasthas' highest ambition is to occupy the portfolio of the Grıhakrityādhipati or Kāyasthas' amition. Grihakrityamahattama who, it seems, was the head of the Home Department and controlled both civil and military offices as also the Department of the Dharmārtha. Seven executive officers work under him in this capacity and there are eight orderlies to attend on him. He has been described an out and out hypocrite. Before attending his office, he enters, along Kāgasthas' hypocrisy with his retinue, a Saiva temple and, with tears trickling down his cheeks, recites devotional verses?, pretending thereby to be a perfect devotee of the Deity. His devilish nature does not remam hidden cven during this fit of mock religious fervor. For he is busily enquiring as to the number of Brahmins he causcd to go on hunger-strike and to the perpetration of such other cruel deeds. He is a wolf in lamb's clothing'. He is allowed the prerogative of having officers under him of his own choice. The next officer after him is the Paripālaka, or the governor of a province. On receipt Paripālaka. of a false report from the so-called C.I. D.3 he throws one governor out of office and appoints 1. Divira=Divi (in the eky) +ra (rodana, weeping)=one who weeps in the sky. 2. The Verges recited are from the Stavachintāmiņi of Nārāyaṇabbatta A. D. 900. 3. C. I, D. Thoy wore called in the time of Kshepondra by the names of Cbākrikas, Piśunas or Pumścbalakas.

·3 another. Those only, who had a brilliant record, at their back, of being merciless, proud, false and voracious, could compete for the post of the Paripālaka. When appointed as such, the Kāyastha ravaged temples and villages, frightened the Kāyastha as Paripālaka. villagers and their urchins and left the rural maidens in Eve's dress. His roll of honour was a list of murders and such heinous crimes as patricide, Brahmanicide and cow-slaughter. Paripălaka's clerk-in-chief is called Lekhakopādhyāya who is always alive to the interests Lekhakopādbyāya or the clerk.in-chef. of his master. He is in charge of the confidential office record. Even when he is short of pocket by an unhappy accident, he does not give up his overbearing attitude. A tremendous writer, he can draft two hundred dockets at a stretch and issue them promptly. He is also a thorough accountant who can balance the accounts in a trice. For his master's domestic use, he forces from the villagers wooden ladles, grass-mats both large and small, the wicker-work baskets and many other articles that add to his private stock. Prior to his present appointment, his dress' was a mere patch-work and, now, by entering into service, as the clerk-in-cheif, he has become opulent beyond expectation. Similar is the case with his wife. During the days of her penury, she had a piece of cloth rour.d her loins, earthen rings in her ears, and a broken - lowing basket covering the half of her head. And now he is enjoying the days of opulence and decorates herself with the best things which a princess would envy. 1. It has been alluded to here that the dress of males chiefly consisted of Angarakshaka or a modern Angrakbā and the Sıraþśāta the present Pagadi or Dastār, ·11 The superintendent of finances, or the Ganja-Divira, wlio has control also over the treasury Ganja-Divira. is another important Kāyastha officer who produces a sheet of expenditure and receipts before his master, Paripālaka. The income shown by him for the period of six months is four lacs and a half. He is a strong advocate of retrenchment policy. He has laid axe to the land.grants of the Brahmins and has curtailed the funds provided for the maintenance of temples. He brags of his power by which he has reduced to sheer starvation the officials who had, at some time or other in the past, opposed his dishonest motives and tried to expose the unfair policy which made him rich. Being a fellow-initiate of his master, the Ganja-Divira comes to help him to the knowledge of the ways and means for stealing away the state property and thc property of the temples. He further insinuates that he may sell the stocked rations and purchase the fresh paddy for the use of the temples with a view to making money either way in the transaction. The crafty ma-ter takes up the cluc and spares no time to enply the temple-grannaries and, in the words of Kshemendra, mimics an old rat which steals away a store of walnuts in a moment. Kāyastha appears as a Niyogi also. His function, as such, is supervising the villages Kāyastha as Niyogi. and the Paraganas, checking their accounts and inspecting roads etc. He is an executive officer with first class magisterial powers to decide the civil and criminal cases just like a Tahsildar of to-day. His life, before his present appointinent, was most miserable. By becoming the Niyogi he has gained an important status, both in socicty and the state. His wealth has mcreased in kind and cash by his resorting to unfair means.

·15 His camp-luggage consisus of spcar, spittoon, bell, umbrella, jug, copper vessel, copper Kāyastha's camp. dish, shoes, leather water-bag, bastan luggage. for office papers, two sacrificial instruments i, e. Sruk and Sruva, rosary of the Eleocarpus sceds, ink-weil, looking glass, snānapatta, box, few skullcaps, wooden sandals, spell-book, almanac, sword, red blanket, sacred thread, tlırcad and necdle, pen-cut, Vachal, amulets put in lac, razor, Yogapatta, recitation-book containing devotional songs and some spells, Gangā-dust, Bilva leaves, sccond hand cotton garment got on loan. The unusual manner of his riding and his peculiar handling of a hunter, inspire awc in the hearts of the simple villagers. He is compared to an old fish-catcher who comes to devour the rustic-fishes. His tongue is filthy and insulting and the poor villagers have to put up with it. In infliction of severe punishment, he spares neither COWS nor Brahmins. For a slight injury, he causes the COW, do be bound till they are dead. Confiscation of property, imprisonment, severe caning and the damaging of houses and other atrocities make up his amusement. While on tour, he despatches home, by coolies on begar, heavy loads of ghee, honey, honey, hard cash black pepper, ginger, salt, pulses, blankets, peaccck-shoes, rams, game-birds, lotus-stock, grapes, wine-jugs, walnuts, cots, wooden chaukis, household utensils, made of brass, copper and iron, and other necessaries of life. The writs received from the ligher offices, remitting the punishment of some of the criminals in his jurisdiction, are disgracefully cut off by him in presence o vil. lagers to impress his unquestionable authority vi the minds of his subordinates and rural visitors. When 1. Vacha - a kind of an aromatic root. ( Vai'in Kasbmini) 2. " Rustic-fishes is equivalent to the Sanskrit " Gramamatsya." 3. Hard oash = Dinaras. 3 ·16 ever any officer of equal or superior status pays a visit to his village, he eats saltless food consisting of two Palas of pulse, though, at other times, he worships his belly in a princely style. The Niyogi has power to appoint or to dismiss the Patwārīs. There has been describ- Village Divira or a patwāri. ed, working under him, a crafty patwāri who is expert to make false signatures, to obliterate the old letters with saliva and insert new ones to make or mar the man as the case may be. Mention is made of the Asthāna Diviras or the clerks in the court. Their character has been Asthāpa Diviras or the court-clerks. painted in very dark colours. They do not spare even their sons-in-law, when they are, by chance, involved many criminal Case. They frequent the houses of prostitutes, where they pass nights in drinking-bouts, and, in the morning, they try to first open their eyes on such a person its has proved iortunate for them in sccuring a handsome bribe. When leaving for the office, they like more to pass by the riglit side of a swceper than that of a Brahmm. They do not even tolerate the prosperity of their own brethren. The author has set up before the reader a picture of Kayastha's private the Kāyastha not only in his public lifa. (a) Wife. and official life but also in his private. The wife of the Kāyastha, who, prior to her husband's coming to power, lived a miserable life, has now grown extremely proud and casts her disdainful looks upon the neighbouring coevals. She gives herself the airs of a queen. Precious ornaments are a burden to her delicate body. The looking glass is her constant companion. She eats and drinks in silver and golden platcs. 1. Patvari = Grama-divira, ·17 A tutor is appointed for her boys on monthly wages. He teaches the boys disin- (b) Private tutor described. terestedly. When requested by his little pupils as to the removal of some of their doubts and difficulties, he is all fire and does not tolerate their disturbance in his private work such as, sewing, cutting or making medicines. He writes the initial lines on the well-cut writmg-boards to see them busy in the lessons on caligraphy. The wife of Kāyastha bids farewell to the sense of morality in proportion to her riches. (c) Degraded moral life of the wife of A forcign Jatha-Daišika has an eye Kāyastha. on her. A certain Sramanikāplay's the go-between. Some licentious characters seduce her. Husband's company is gall and wormwood to her and her morning prayer is to see him always on tours. When, by chance, he happens to be in, she pretends to be aflicted with some unknown malady. Her husband now feels on a thorny bed and spares neither personal comfort nor mēney to cure the disease of his better-half. He ap. proaches it physician and an itstrologer for the purpose. Before attending the wife of Kāyastha, the physician has hurriedly paid visits to some hun. Tbe Physician dred families. He gets a seat by the side of the patient. He breathes heavily as if labouring under a heavy burden. The drops of sweat, he wipes off his forehead, which mdicate his extreme fatigue. He carries a bundle of prescriptions. He is gratified to hear that the number of scizures is incrcilsing from over-eating in city festivities, pilgrim fills und on marriage occa longs for such opportunities so that h might » the money pour into his pockets. He feels thc pulse of the lady patient, i. c. the wife of Kāyastha, and gives his medical advice in the following terms :- 1, śramaņıkā=A Buddhist female mendicant. ves, and ·18 "She cannot bear fasting. The heavy and nutri. tious food is unwholesome in a stomach-trouble. To be brief, let her, on my responsibility take all things. She is not in her proper senses. Her humours are not in right order. She should, thereforc, first of all, take curd mixed with ghee and sugar." An astrologer is then consulted. Astrologer. He asks boatmen for the fore. cast of weather. Never does he trouble himself to learn the rudiments of Astrology. He carries a sort of hand-bag full of sundry diagrams to pass for a soothsayer. He often indulges in such gencralities:- "In about threc years' time, you may have to incur a handsome expenditure and be attacked with fever and eye-disease. You may also get some unforeseen profit. Nobody admits your help. A lot of enemies you have, but there is no fear from them, only if you guard your body against the:). You look very much reduced, friend! Why don't you take some tonic? You are, co be sure, suffering from jaundice and I shall get you rid of this by means of an incantation." Even though he knows from the hearsay the whole history of the Niyogi's wifc, he diaws a zodiacal diagram on the dust spread on a piece of cloth. On the presentation of a heap of Dmāras by the Niyogi, the astrologer sits silent for a long while, counting his fingers. Then he begins slowly to reveal the results of his enquiry raising up his eye brows very often : “ This lady is suffering froni love-fever. Indeed thus demon of love is too powerful in the female sex. She is also, as indicated by the conjunction of the Venus in the diagram, possessed of a ghost which has entered her naked body in the bath-room." In the meantime a messenger cnters his room and The letter. presents the followiug letter to him from his assistant, ·19 « On the plea of a few rams Your Worship took ten cows, out of which five died and the rest are in the thrashing ground. For their recovery, people came in hot hastc. In casc thc cows are missing you will be a gainer, for you will have the chun e of punishing the village. Thc Brahmin, who was imprisoned on account of a ghec-pot, has died of starvation in the prison, of which Your Honour has becn already informed. I have put his family in the lock-up and kept all his household property under scal. I have also stationed some guards, whom the Paripālaka was kind enough to depute to watch the said property on monthly wages. There is an abundance of crops this time and only Your Honour's presence is anxiously awaited. This is all. Jeth Sunday.” · The Niyogi reads the above letter and praises the active and industrious habits of his assistant. But, owing to the illuess of his wife, he finds no time to be prcmpt in taking action on the letter. He further sees that the advice of the physician and the astrologer is of no avail. He was, as the author describes, a Buddhist first and had recently adopted Vishnavism, but, Ojāoi for the welfare of his convalesccnt wilc, hc, now, takes shelter in Kaulāchāra. A Yāga is instituted for the restoration of her health. In this ceremony the important figure is the Guru ( sec ante. ) who is the spiritual tea- Guru. cher not only of the Kāyastha and his widowed sister but also of the prostitute who sorts to him to get amulcts etc. for the preservation ou llei body, the old Mahājan who, every now and then consuls him for the purposes of läjikarama, the country surgeon' of a very low position, and lastly a third class cvespecialist.? 1. Country surgeon == Nūpita or Salyahartā. 2. Eye-specialist=hakshur-Vaidva ·20 The concluding lines of the Narmamālā depict the tragic fate of the Kāyastia. A cer. Conolusion. The tragic fate of the tam confidentee of the Niyogi informs Kayastha. him that the Home Member has run off having stolen all state property and the Paripālaka, his master, has been caught hold of and shut up in a prisonhouse and that he should not lose time to hide himself as soon as he can. But the soldiers, as the misfortune would have it, enter and fetter him up. He is taken to the king who orders his rigorous imprisonment and the confiscation of his property. Though getting his release from the prison through the machinations of his sister-prostitute, yct, during the later days of his life, the Kávastha's miseries multiply to such an extent that he dies a very sad death. Kshemendra Kshemendra says nothing in his works, either ex. tant or known in names or in quota- Date of the Author tions, as to the date of his birth. But from internal cvidence it is justifiable that he was born after 990 A. D. and died after 1065 A. D. Kshemendra in his Bhāratamañjari says that he studied Sāhitya with Abhinavagupta, author of the Vi. dyāvivriti or the Pratyabhijñā.vrihati-vimaršini. Abhinavagupta wrote his bigger commentary on the Prutyabhijñā Darśana in 1014 A. D. To consider Kshemendra fit enough for studying and not rcading merely the science of Rhetoric with Abhinavagupta and to have general acquaintance with the litcrature of the day, it is reasonable to conjecture that Kshemendra might have been by that time about 25 years old. On the above hypothesis and the supposition that he studied with Abhinavagupta just after the latter completed his Vidyāvivriti, the lowest limit for the ·21 date of Kshemendra's birth must be found somewhere after 990 A. D. His death seems to have taken place after 1065 A. D., because he retired from the world and probably lived in hermitage and breathed his last there on the Tripuresa mountain where he wrote the Daśāvatā. racharita in the reign of Kalasa in the Laukika year 4141 or 1065 A.D. He was born of a rich family. His grand-father was Sindhu, son of Bhogindra one of the His Parentage descendents of Narendra the minister of Jayāpida, and his father Prākāśendra. His high sounding title of Indra was conferred on him on account of the handsome gifts he made to Brahmins. He was a follower of Saiva cult. He installed various idols in the name of Śiva at Svayam, near Xijihāmã in Handawāsā Tahsil, where hc jomed the majority. He is said to have spent about 25 lacks for endowment purposes. Kshemendra's son was Somendra who wrote an introduction to the Avadāna-Kalpalatā. He passed his early life usefully and obtained all the requisite conditions for becoming His Early Life. & poet which he lays down in his Kavikanthābharaṇa. In his opinion, the gift of Poetry is partly acquired and partly natural. It is natural so far as poetry is the outcome of sentimentality. It is acquired so far as the efforts whether human or divine are concerned. By the divine effort is meant the prac. tice of the mantra of Sarasvati. Human effort covers the hundredfold training given in the Kavikanthābir vaņa. Major portion of his life was occup.d in coi versa. tions with cultured people. He shunned the company of dry logicians and grammarians. He studied all the lexicons available in his time. His course of studies compre. bended songs, gấthās and the vernacular works. He was passionately fond of novel and interesting conceits of ·22 poetry. He made friends with persons of nubic charac. ter and was decent in speech and dress. Ho ate rich and nutritious food. Spare hours he employed in witnessing the scenes of the dramas that wcie staged in his dily. He amuse] him.- self with music and was sometimes, being a rich man's 80n, making gifts to deserving writers. He used to hear stories and tales in solitude. He had an insight to cri. cicise the painting. By birth he was a Saiva because his father was an ardent and pious devotee of Śiva- His Religion. His admiration for Salvansa was further enkindled by the teaching of Abhinavagupta. But later on he leaned towards the Vaishnavism under the influence of Soma Bhācavata whom he revered more than Abhinava. His unbiassed mind pushed him to pursue the study of Buddhism. It is no doubt truc that this study exerted a great influence upon his later writings and that he held Buddhism in high esteem. But from his admiration of the Buddhism it should not be mferred that he was a convert to the Buddhism. He was a thorough believer in the religion of the Vedas and continued so till the end of his life. He says in the Chārucharyā that the religion of Śrutis and Smritis should not be given up and that Vishņu should be meditated upon at the end of life. Kshemendra received higher education from Abhinava. gupta, whom he addresses as the His Education. crcst-gem of the teachers of the day and the ocean of learning, from Soma, a tcacher of the Bhāgavata School, and from Gangaka. Abhinavagupta and Soma were his teachers not only in shc secular studies but also in the spiritual realm. Although he mentions the names of the above personages only as his teachers, he might have been taught by others also ·2? because he was always ready to learn as his dictum goes: “One should be ready to be a pupil to all for the attainment of all round scholarship." His literary career, so far as his mention of King Ananta Deva is concerned, begins His literary career. from before the reign of Ananta Deva (1028 A. D.). The period of his apprenticeship begins just after he completed his course of higher studies under Abhinavagupta. So, at the outset of his literary career, he appears as a translator. The fruit of his labour in this direction is the Vrihatkathāmañjari. He was, as he says, the first writer to have conceived the idea of giving a Sanskrit rendering to Guņādyā's Vrihatkatha in the Piśácha dialect. Second version of the Vrihatkathā, given in Kathāsaritságara by Bhatta Somadeva, is subsequent to it. But it is not written, as some say, seventy years after Kshemendra. Bhatta Somadeva was a younger contemporary of Kshemendra and he wrote the Kathā. sarit-Sāgara at the request of queen Sūryamati who died along with her husband after the manner of Satis in 1081 A.D. After this he took to epitomising the Rāmāyaṇa, the Mahābhārata and the Vâtsyāyanasutras. (Cf. Bháratamañjari, Rāmāyaṇamañjari etc. ) Side by side with the work of translation and epitomising, he carried on his study of almost all the sciences and arts then known to the Kashmirian world. He knew Mathematics, Astrology, Medicine, Surgery, Politics, Erotics, Buddhist philosophy and creed and Ma': śāstra, It is believed that he began to be called yásadása after his composition of the Bharatamañjari. Rich was the vocabulary that was at his disposal and that he could readily utilise to picture His Vocabulary. the feelings and the sentiments he wanted to represent in words. Most of the words of his - - ·24 diction are at present wholly unintelligible. The similes and other figures of speech, that he indulged in, are pat to the occasion and complete in themselves. They are appropriate and taken from various professions, from the scenes of daily life, from what passed just before his eyes. He was witty enough to adopt the portions from stock works and used them in expres- His wit and humour. sing his own ideas without marring their sense. Very often he employed then in lampoons and caricatures in condemning the character of quack physicians and other crooked persons. Kshemendra's chief forte lay in satires and criticism. His Darpadalana is a masterpiece His satiros. of the satirical literature in Sanskrit. It points out the vanity of human wishes. Kalāvilāsa, Deśopadeśa, Samayamātrikā, Narmamālā belong to the same species. In them he has levelled his criticism against hypocrisy in various guises. No vice, that prevailed in his time, could escape his vigilant eyes. His criticism was not altogether destructive. He had a constructive programme for reforms. This he furnished to his people in the tenth canto of the Kalāvilāsa. About the tricks of the clerks or the Kāyasthas, their forcing bribes from the people, and their writing dubious letters, the reader is referred to the Narmamālā. 1. See the Desopadeśa and the Narmamala. Algo oompare the following in this connection:- १ सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति । २ यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । ३ समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । 8 + + पद्मपत्रमिवाम्भसा॥

·He was a great traveller. It not so, at least he traversed the whole literature of His acquaintance travels and tours and ringled freely with foreign countries. with foreigners who supplied him with the accounts of cities and towns outside Kashmir. The Kābulis, the Turks, the Chinese, the Jalandharis, the Gaudas, the Dards and the Afghans find their mention together with their peculiar features of service and mental temperaments in the Samayamātrikā. From the chronological point of view, Kshemendra's works stand in the following order :- His Works. (a) Vrihatkathāmañjari, Bhāratamañjari, Rāmāyaṇamañjari. (b) Pavanapanchāśikā and Suvrittatilakam. (c) Vinayavalli, Lāvanyavati, Munimatamimāmsı, Nitilatā, Avadānakalpalatā, Avasarasāra, Lalitaratnamālā, Muktāvalikāvyam, Vātsyāyanasūtrasāra, and Auchityavicháracharchā. (d) Padyakādambari, Śaśivamśakāvyam, Desopadeśa, Narmamālā, Chitrabhārata, Kanakajānakī, Amritataranga, Chaturvargasangraha, and Kavikanthá. bharana. (e) Darpadalana, Kalāvilăsa, Samayamātrikā, Sevyasevakopadeśa, (f) Dašāvatáracharita and Chārucharyā. A work named Lokaprakāśa has also been ascribed to his authorship. But it seems to be the work of a third rate writer of the Mughal period and bristles with numerous Persian terms and Mohonadan names such as Salām Bandagi, Khwājā, Mir etc. etc. The following are the authors quoted in the above works of Kshemendra :- , 'nalarāja, AUTHORS QUOTED BY KSHEMENDRA. Tunjina, Kalasa, Kālidāsa, Bāna, Harsa, Ratnākara, Parimala, Vallata, Gaudinaka, Rājasekhara, Indurāja, Vīradeva, Sāhila, Bhatta Nārāyana, Dipaka, Muktākaņa, Śyāmala, Bhava-. bhūti, Lātadindira, Risso, Yašovarmā, Chakra, Vägblatta, Bhartrimentha, Abhin:ında, Bhāravi, Bhartrihari, Chandra ·26 ka, Šivasvāmin, Indrabhānu?, Mayāra, Muktikalaša, Dámodaragupta, Bhatta Vāchaspati, Bhatta ballata, Vidyānanda, Bhatta Udaya-Simha' and Rājaputra Lakshmaņāditya.' MADHUSUDAN KAUL, 1. Indrabhānu. He was a foreign minister to King Bhimaśābi. 2. He was the great grand-father of Bilbaņa. 3. Son of Ratnasımha, King of Sri Vijayeśa and author of Lalita: mabākāvya and Bhaktıbbava.mahāluvya. 4. Udayasimba and Lakshmanāditya the pupils of Kshemendra. were

·THE KUPPUSWAMY SASTRI
RESEARCH INSTITUTE,
CYLAPORE. MADRAS-4
अथ
देशोपदेशः।
काश्मीरिकविद्वद्वरक्षेमेन्द्रविरचितः ।
( प्रथम उपदेशः)
देवो जयनि हेरम्वः स्वदन्तविसरखेलनेः ।
यस्योञ्चैस्तत्प्रभाः शुभ्रा हसन्नीव दिशो दश ॥ १ ॥
जयन्ति वेश्या व्यसनाभ्रविद्युतो
जयन्ति कौटिल्यकलानटा विटाः।
जयत्यजस्रं जनवृक्षपातिनी
प्रकृष्टमायातटिनी च कुट्टनी ॥२॥
ये दम्भमायामयदोषलेश-
लिप्ता न मे तान्प्रति कोऽपि यत्नः ।
किन्त्वेष हासव्यपदेशयुक्तया
देशोपदेशः क्रियते मयाद्य ॥३॥
हासेन लज्जितोऽत्यन्तं न दोषेषु प्रवर्तते ।
जनस्तदुपकाराय
ममायं
स्वयमुद्यमः ॥४॥
सदा खण्डनयोग्याय तुषपूर्णाशयाय च ।
नमोऽस्तु बहुबीजाय खलायोलूखलाय च ॥५॥
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
वृत्तिच्छेदकृताभ्यासः खलो निर्वाणदीक्षितः ॥६॥

·देशोपदेशः।
जिह्वादूषितसत्पात्रः पिण्डार्थी कलहोत्कटः ।
तुल्यतामशुचिनित्यं बिभर्ति पिशुनः शुनः ॥ ७ ॥
मन्दः पापग्रहः क्रौर्यादनिष्टः शुभकर्मणाम् ।
पिशुनः शनितुल्योऽपि चित्रं यदशनिर्गुणाम् ॥८॥
अहो वत खलः पुण्योऽप्यश्रुतपण्डितः ।
स्वगुणोदीरणे शेषः परनिन्दासु वाक्पतिः ॥९॥
खलः सुजनपैशुन्ये सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमानृत्य तिष्ठति ॥ १० ॥
सत्साधुवादे मूर्खस्य मात्सर्यगलरोगिणः ।
जिहा कङ्कमुखेनापि कृष्टा नैव प्रवर्तते ॥ ११॥
मायामयः प्रकृत्यैव रागद्वेषमदाकुलः ।
महतामपि मोहाय संसार इव दुर्जनः ।। १२ ॥
लज्जाव्यसनसम्मोहहेतुना कामकारिणा ।
को नाम जघनेनेव खलेन न खलीकृतः ॥ १३ ॥
निकटस्थः प्रभोर्नित्यं विस्मृतस्वपराशनः ।
कर्णे पठति पैशुन्यं ब्रह्मविद्यामिवाधमः ॥ १४ ॥
खलो वक्त्येव सर्वस्य दोपं वक्ति खलस्य कः ।
दोषो मलिनवस्त्रस्य कदा केन विचार्यते ॥ १५॥
खचित्रमपि मायावी रचयत्येव लीलया ।
लघुश्च महतां मध्ये तस्मात्खल इति स्मृतः ॥१६॥
खलेन धनमत्तेन नीचेन प्रभविष्णुना ।
पिशुनेन पदस्थेन हा प्रजे क गमिष्यसि ॥ १७॥
भग्नदन्त इव व्यालः श्रेयान्मूर्खखलो वरम् ।
पक्षवानिव कृष्णाहिनत्वेव खलपण्डितः ॥१८॥

·क्षेमेन्द्रविरचितः ।
दूषणानुगतो नित्यं जनस्थानविनाशकृत् ।
दुर्मदो विबुधद्वेषी पुरुषादः खरः खलः ॥१९॥
खलः प्रववृते दैवादार्जवे सुजनस्य यत् ।
तर्ध्वबाहुर्विपिने मर्कटः कुरुते तपः ॥२०॥
गुणान् स्तोतीत्यसम्बद्धं स्निह्यतीत्यसमञ्जसम् ।
ददातीति विरुद्धार्थ खलो हन्तीति नानृतम् ॥२१॥
अनिशं जपता कर्णे मन्ये पैशुन्यमातृकाम् ।
कृत्वेश्वरं वशे ग्रस्ताः खलेन निखिला दिशः ।। २२ ।।
ते दोषा एव न गुणाः कस्तेषामर्जने गुणः ।
येपां खलसभाद्वारि मस्तके पतितं रजः ॥ २३ ॥
भ्रुकुटिकुटिलदृष्टिर्धातुरन्यैव सृष्टि-
धनलवमदलिप्तः प्रौढवादानुलिप्तः ।
सदास कुटिलदोषैर्दुर्जनः सजनानां
मलिनयति यशांसि स्फारकैलासभांसि ॥ २४ ॥
दुर्जनवर्णन नाम प्रथम उपदेशः ॥
(द्वितीय उपदेशः)
कर्कशाय नमस्तस्मै सर्वाशानिष्फलाय च ।
पर्यन्ते विटभोज्याय लुब्धाय खदिराय च ॥ १॥
यतेन्द्रियः पांसुशायी निस्संगः प्रसूतिपचः।
कदर्यो मुनिरक्रुद्धः किन्तु तृष्णास्य वर्धते ॥ २ .
लुब्धात्सर्वजनानिष्टात्कष्टचेष्टानिकेतनात् ।
विमुखाः सततं यान्ति श्मशानादिव बांधवाः ॥३॥
धूत्कृतस्य जनैर्नित्यं निर्निद्रस्य निशास्वपि ।
उलूकस्येव लुब्धस्य न कल्याणाय दर्शनम् ॥ ४ ॥

·10
देशोपदेशः।
कोपविकृतवक्त्रस्य मन्ये सर्वात्मना हितम् ।
कदर्यस्यातिपूर्णस्य पिटकस्येव पीडनम् ॥ ५॥
धनं भूमिगृहं दाराः सर्वथा जन्मसश्चितम् ।
परार्थमेव पर्यन्ते कदर्यस्य जिनस्य च ॥ ६ ॥
सहस्राक्षस्तुणतुषे वज्रहस्तो गृहव्यये ।
अशनाच्छादनच्छेदात्कटयः पाकशासनः ।। ७ ।।
नीरसस्य कदर्यम्य माधुर्य वचने कथम् ।
गृह लवणहीनस्य लावण्यं वदने कुतः ॥ ८ ॥
कदर्यश्चर्मवसनो रूक्षोऽस्नानात्सदा जटी ।
मलेन श्यामलगलः शूली विलवणाशनात् ॥ ९ ॥
कार्यपीडानिरोधेऽपि नार्थ मुश्चति सग्रहः ।
संचयेचेकदृष्टिश्च कदर्यः शुक्रतां गतः ।। १० ॥
निस्सत्त्वस्य समुद्रस्य विच्छायस्य पलाशिनः ।
लब्धस्यावनिसक्तस्य लोकातीनं विचेष्टितम् ।। ११ ॥
कोऽन्यः कदयसहगो दाता जगति जायते ।
नाश्नात्यदत्त्वा योऽथिभ्यो गल हस्तं गृहेऽगलम् ॥ १२ ॥
नक्ताशिनः शाकमूलशुद्धयावकभाजिनः ।
अहो वन कदर्यस्य तथापि नरके स्थितिः ॥ १३ ॥
पटी पितामहक्रीता तत्पूर्वाप्तश्च शाटकः ।
दिव्यवस्खग्य लुब्धम्य क्षीयते न युगरपि ॥ १४ ।।
नष्टोत्सवस्य लुब्धस्य त्यक्तपुण्यदिनस्थितः ।
अदृष्टलवणा भार्या प्रातिश्यनिमन्व्यते ॥ १५ ॥
मुष्टिमानेन दत्त्वापि लुब्धा धान्यं गृहव्यये ।
मृतो मुष्टिं समादाय केशमूल्यं न गच्छति ॥ १६ ॥

·252.2
क्षेमेन्द्रविरचितः।
पितुः पितृदिने लुब्धो देशोत्सवदिनेषु च ।
मृतकाशौचमाचष्टे ज्वरव्याजं करोति वा ॥ १७ ॥
कदर्यः स्वजनं दृष्ट्वा यदृच्छोपनतं गृहे ।
करोति दारकलहव्याजेनानशनव्रतम् ॥ १८ ॥
कदर्यः कुशलप्रश्नं न करोति शृणोति वा ।
अभ्यागतस्य सायाह्ने पश्चाद्भोजनशंकया ॥ १९ ॥
गीतादुद्विजते म्पर्श नेच्छति द्वेष्टि भोजनम् ।
विमुरवः सौरभ रूपेऽलुब्धः सर्वेन्द्रियोज्झितः ।। २० ।
सत्यं कृतार्थिकलहात्कदर्यादुत्तमः शवः ।
यः समानो निरुच्छासः क्रव्यादरुपजीव्यते ॥ २१ ॥
जीवतः सञ्चिताद्यम्य न नियोति कपर्दिका ।
म्रियमाणस्य तस्यैव सकृत्सर्व प्रयाति च ।। २२ ॥
भट्टव्ययं निवायैव व्ययभीगेः करोत्यलम् ।
पुत्रकार्ये कदर्यस्य भार्या जागेत्सवव्ययम् ।। २३ ।।
चण्डालस्यापि साहाय्य दृष्ट्वा लाभलवोद्गतिम् ।
चरणौ चूपति चिरं कदर्यः कार्यगौरवात् ॥ २४ ॥
पश्चात्संशुद्धिसन्त्रासान्नियम समुदाहरन् ।
विषवद्वर्जयत्येव कदर्यः पानभोजनम् ॥ २५॥
नैष्णुर्य नैरपेक्ष्यश्च शाठ्यं क्रौर्यमनार्जवम् ।
कृतविम्मरणं यत्र तत्कदर्यस्य लक्षणम् ॥ २६ ॥
विनव्ययवशाहोपमुपकारऽपि वक्ति यः ।
कृतघ्नो गहितः सद्भिः स कदयों विचानाम् ।। २ ।।
अचुल्लीपाकमस्मेरमसुखं निर्जनश्च यत् ।
यदुत्सवकथाहीनं तत्कदर्यगृहं विदुः ॥ २८ ॥
मन्दाग्निः पाण्डुरोगी च लालास्यश्चल्ललोचनः ।
दुर्गन्धवदनो यश्च म कदोऽभिधीयते ॥ २९ ॥

·देशोपदेशः।
दन्तेषु मलपूर्णेषु कम्बले धूमपिङ्गले ।
नूनं स्थिता श्रीलब्धस्य जघन्यजनवासिनी ॥ ३० ॥
दन्ता ज्वरितमूत्रामा मुखं पक्क फलोपमम् ।
शुष्काशिनः कदर्यस्य शुष्कचर्मनिभं वपुः ॥३१॥
कुम्भीपाकेषु येनार्थाश्चिरं गर्तेषु पीडिताः।
स लुब्धस्तेन पापेन मन्ये कुम्भीषु पच्यते ॥ ३२ ॥
सोऽपि सर्वङ्कषः कालः सत्यं लुब्धस्य विस्मृतः ।
षष्टिवर्षस्य धान्यस्य यः करोति न विक्रयम् ॥ ३३ ॥
नृत्यत्यदृष्टिषु पुरा ह्यतिवृष्टिषु नृत्यति ।
दुर्भिक्षोपप्लवाकांक्षी कदर्यो धान्यगौरवात् ॥ ३४ ॥
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा रात्रिलुब्धचेतसः ॥ ३५ ॥
विरमति मतिहीनो लाभलोभेन वित्तं
जरयति यतिरूपः संयमादिन्द्रियेच्छाम् ।
चरति च रतिविघ्नं सव्ययत्वाद्गहिण्याः
स्वधननिधनरक्षाचार्यवर्यः कदर्यः ॥ ३६ ॥
कदर्यवर्णनं नाम द्वितीय उपदेशः॥
(तृतीय उपदेशः)
अर्थलुब्धामतिप्रौढां चित्रालंकारहारिणीम् ।
प्रौढां वाणीमिव कवेः स्वच्छन्दां बन्धकी नुमः ॥१॥
स्पृहारागविनिर्मुक्ता निष्कामा कामचारिणी ।
स्वध्यानशीला गणिका योगिनीव गुणोज्झिता ॥२॥
नीचोपभोग्यविभवा सदाचारपराङ्मुखी ।
दुर्जनश्रीरिव चला वेश्या व्यसनकारिणी ॥ ३ ॥

·क्षेमेन्द्रविरचितः ।
न लोभात्स्थानमस्थानं जानीते मवंगामिनी ।
आवेशमूढमनसां वेश्या पर्यन्तनिष्फला ॥ ४ ॥
नोपशाम्यति वृद्धापि समस्ताहरणोन्मुखी ।
तृष्णेव बन्धकी नित्यं दुप्पूरा केन पूर्यते ।। ५ ॥
संकोचितांगी सुरते रक्तापचयकारिणी ।
जरेव वारवनिता जनतारूपहारिणी ॥६॥
न सिद्धयति धिया भक्त्या शक्त्या युक्त्या गुणेन वा।
कुलटा खलसेवेव मानम्लानिकरी परम् ॥७॥
न वालेष्वपि सस्नेहा तरुणेषु न सस्पृहा ।
न सानुरोधा वृद्धेषु मृत्योर्मतिरिवासती ॥ ८ ॥
अपि वर्षशतं स्थित्वा सदा कृत्रिमरागिणी ।
वेश्या शुकीव निश्श्वासा निस्सङ्गेभ्यः पलायते ॥ ९॥
पणेन हृतसर्वस्वा कृतलोलाक्षविभ्रमा।
वेश्या कितवमायेव धूर्तानामपि मोहनी ॥ १० ॥
कृत्रिमं देश्यते सर्व चित्तसद्भाववर्जिता ।
मूत्रप्रोतेव चपला नर्तकी यन्त्रपुत्रिका ॥११॥
निर्यात्येको विशत्यन्यः परो द्वारि प्रतीक्षते ।
यस्या सभेव सा वेश्या कार्यार्थशतसङ्कुला ॥ १२॥
मधुधारेव वचास क्षुरधारेव चेतास ।
वेश्या कुठारधारेव मूलच्छेदाय कामिनाम् ॥ १५ ।'
मोग्ध्ये बाला रतौ प्रौढा वृद्धा मायाशतेषु च।
सा कामरूपिणी वेश्या रक्तमांसन तृप्यति ॥ १४ ॥
धीमान्मूढो धनी निस्स्वः शुचिश्वारो लघुर्गुरुः ।
भवितव्यतयेवायं वेश्यया क्रियते जनः ॥१५॥

·दशोपदेशः।
अचिभेद्यामासाद्य वाला प्रौढाभिलाषिणीम् ।
हा कष्टं मुषितोऽस्मीति प्रभाते वक्ति कामुकः ॥१६॥
स्पष्टकूटकुचा भाटीं प्रौढेवादाय बालिका ।
मुष्णाति सुरतायोग्या केवलं परिचुम्बनः॥१७॥
मात्रा समर्पिता लोभादभियुक्तर्विचारिता ।
जन्मावधिं विना वेत्ति वेश्या पुरुषमङ्गमम् ॥ १८ ॥
शयनेऽहं तवाद्यव वाला प्रथमपुष्पिता ।
इत्युक्त्वा कामुकापातर्वेश्या भुंक्ते सदोत्सवम् ॥ १९॥
न निर्विचारसुरतव्यापारोपरमः कचित् ।
आशंशवादनिच्छन्त्या यस्याः सा कस्य रागिणी ॥२०॥
वेश्याया जघनोद्याने फुल्ले यौवनपादपे ।
दिवानिशं भवत्येव मुवर्णकुमुमोच्चयः ॥ २१ ॥
पुण्यः पण्यवधलग्ने यौवनाग्व्ये शरत्फले ।
सहस्र भगमात्मानं शक्ररूपं समीहत ।। २२ ।।
स्तना नखमुखोच्छिष्टौ वेश्यायाः खण्डितोऽधरः ।
न रागाय न लजाय केवलं पण्यवृद्धये ॥ २३ ।।
पर्यन्तविरसाः सर्वे भावाः संसारवर्तिनः ।
आदिमध्यान्तविरसो वेश्यारतिसमागमः ॥२४ ।।
कटिविटशतवृष्टा पान्थपीनोज्झिनं मुखम् ।
स्तना सहस्रमुदिता यस्याः कम्यास्तु सा निजा ॥२५॥
स्पष्टं वराशनं त्यक्त्वा भुक्ते कदशनं रहः ।
विश्ववचनशालिन्या वेश्ययात्मापि कच्यते ॥२६॥
याम कथाभिः पानेन परमीछिपा परम् ।
वेश्या क्षिपति मुग्धस्य शेपं कनकनिद्रया ॥२७॥

·क्षेमेन्द्रविरचितः।
मोक्षगामि मनो मन्ये वेश्याया रतिसङ्गमे ।
लिप्यते यन्न रागेण पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥२८॥
ब्रूते प्रभाते मिथ्यैव दासी जन्मदिनोत्सवम् ।
भुक्त्वैव बन्धुनिधनं शिरःशूलं करोति वा ॥ २९ ॥
विरसा सेव्यते वेश्या जनैनित्यरजस्वला ।
न कामाय न धर्माय धननाशाय केवलम् ॥ ३० ॥
प्रम्लाने यौवने शुक्लकेशरञ्जनतत्परा ।
वश्ययोगार्थिनी याति वेश्या कस्य न शिष्यताम् ॥३१॥
मत्स्ययूपरसैर्दासी घृतक्षीरपलाण्डुभिः ।
प्रियं पराङ्मुखमिव प्रत्यानयति यौवनम् ॥ ३२ ॥
षष्टिवर्षापि यद्वेश्या बालेवोन्मार्जितानना ।
तयुगादौ तया पीतं नूनं काकैः सहामृतम् ॥ ३३ ॥
कूटविक्रयदोषेण ब्रह्मस्वहरणेन च ।
पतितौ पण्यवनिता स्तनौ यत्नेन गृहते ॥ ३४ ॥
क तदस्ति न जानीमः पिवामः किं न तद्विषम् ।
तथैव दृश्यते येन प्रपुराणापि पुंश्चली ॥ ३५॥
छन्नाननार्धा प्रोरिक्षप्तस्तनी शीर्णशिरोरुहा ।
मुष्णाति तरुणीभ्रान्त्या मुग्धान्टद्धापि बन्धकी ॥ ३६ ॥
क्षीणध्वान्तपटा वृद्धा सवाष्प नष्टतारका ।
वेश्या प्रभातवेलेव सर्वस्वापहृतिक्षमा ॥ ३७॥
रक्तच्छाया पाण्डुमुखी प्रसवैः कृशतां गतः ।
सा गुरून्सूत्रकं रक्षां याचते भूतशङ्कया ॥ ३८ ॥
मस्तके भुजयोः कण्ठे जतुरक्षाशतान्विता ॥
भूतवित्रासजननी सा भूतबलिमिच्छति ॥ ३९ ॥

·१० देशोपदेशः। सुधौतवसना तीर्थे स्थित्वा पुण्यदिनेऽसकृत् । रण्डावेशेन कुरुते वेश्या मंयुनविक्रयम् ।। ४० ।। प्रसिद्धायतने वेश्या कृत्वा लिगनव्रतम् । महाश्वेतेव निर्यानि शेतको निगीपया ॥ ४१ ॥ सा रागकोशशपथक्षीनिवाकरायरा । शीताम्बरा निष्पुरुषा निशि शीतन कजनि ॥ ४२ ॥ नित्याभ्यक्ता वातलि. नाना पालीमसा । न स प्रतीपमायाति ययायानि - : पथि ॥ ४३ ।। अार्थिनी देवपूजास्वःश्रुतित्पि।। सदा गणकगेहं सा या ग्रहस्थिनिम् ।। ४४ ।। वाराणसी व जाम्येव घोऽस्ति दुःसहः । पलाण्डुना विना नत्र । नावामीति वक्ति सा ॥ ४५ ॥ प्रम्लाननयना दैन्यजन घरचना । दुःखोच्छासवती वृद्धा नचया र नोचिता ।। ४६ ॥ नष्टच्छायाञ्जनवती गणा-या या मादिनी । भूतावेशोल्वणा वेश्या मुक्ता सिद्भागरिव ।। ४७ ॥ हृदयनयनचारी व शेन वेश्या ललितवलितगङ्गभूलना तावदेव । स्थित इह धनिकोऽद्य प्रातरागच्छ गच्छे- त्यनुचितमुचिनं वा वक्ति यावन्न किश्चित् ॥ ४८|| . ॥ वेश्यावर्णनं नाम तृतीय उपदेशः ॥

·क्षेमेन्द्रविरचितः। (चतुर्थ उपदेशः) हालाहलोल्वणां काली कुटिलां कुट्टनी नुमः । वेश्यारतिनिधानस्य अयरक्षामहोग्गीम् ॥ १॥ शक्रराज्यापहरणक्षमा विबुधवर्जिता । कुट्टनी ब्रह्महत्येव भवस्यापि भयप्रदा ॥२॥ कालकापालिकोत्तालकंकालाकृतिराकुला । कुट्टनी मानुपानति भक्ताकपणशालिनी ॥३॥ क्षणाझुधोऽप्यबुधतां समुद्रोऽपि विमुद्रताम् । कुट्टनीदृष्टिपतिनः शेपो प्यावान्यशेपताम् ॥ ४ ॥ भगदत्तप्रभावाच्या कर्णशल्योत्कटस्वरा । सेनेव कुरुराजस्य कुट्टनी किन्तु निष्कृपा ॥ ५॥ न कान्तं न कलावन्तं न शूरं सहते सदा । प्रतीपचारिणी घोरा राहलायेव कुट्टनी ॥ ६॥ नापेक्षते परिचयं नोपकारं स्मरत्यपि । सर्वदेव विरागान्ता ग्वलमैत्रीव कुट्टनी ।। ७ ।। सदंष्ट्रा कुट्टनी क्रूरा भुजंगाकृष्टिकारिणी । याता मूर्तिः कृतान्तस्य ननमन्यप्रकारताम् ॥ ८ ॥ जनपुण्यैरसामान्यः कुट्टनी कुट्टनी नृणाम् । कङ्काली बालकंकाली गधिता व्रजतु क्षयम् ॥ ९। रामेण ताटका मिथ्या हेता कृष्णेन पूतना । विश्वकण्टकतां याता नित: किं न कुट्टनी ॥ १० ॥ नूनं विभेति कुट्टन्याः सोऽपि सर्वहरो यमः । स्नायुचर्मास्थिशेपापि सा मायेव यदक्षया ॥ ११ ॥ .

·१२
देशोपदेशः।
कलहोल्लश्चितकचा त्रुटितश्रवणद्वया ।
छिन्ननासा पिशाचीव घटयत्येव कुट्टनी ॥ १२ ॥
श्वपुच्छैश्छागशृङ्गश्च व्यालैरुष्ट्रगलैः खलैः ।
कुट्टनीहृदयान्मन्ये कौटिल्यमुपजीव्यते ॥ १३ ॥
यौवने मूल्यकुल्येव तुव रविविक्रये ।
पग्यस्त्री गाने का कता दयेन कुट्टनी ॥ १४॥
जाने जावासो व्ये या जरा कुट्टनी ।
रामाय सहवागांसानिमी काम यथा ॥ १५॥
मां का विकासे HITI ।
निदा प्रम.ये निया कुटनी कार्य परयात् ।। १६ ।।
अन्या नविना न: परः ।
सविधागरखुरो मेपः सानिफेनेव गण्यते ॥ १७ ॥
वात्सल्यपेशलगिरा सर्वमातेव कुट्टनी ।
करोति पुत्रेत्याह्वानं पुराणस्यापि वेधसः ॥ १८ ॥
न हृद्यस्त्वत्परः काण खल्वाट शोभसे परम् ।
इति वित्तार्थिनी स्तौति कुरूपमपि कुट्टनी ॥ १९ ॥
हरत्यपकमनिशं पक्कं गिलति लाघवात् ।
पहच्छिष्टं विधत्ते च लुण्ठिता कुट्टनी नृणाम् ।। २०॥
कामिनः सप्रयत्नस्य बन्धकीभोजकारिणः ।
न तृप्यति महाकाली महिपस्यापि कुट्टनी ॥२१॥
अदृश्योपक्रमेस्तैस्तैः करोति मुशिरं नरम् ।
यत्सत्यं जृम्भमाणस्य जिहां नयति कुट्टनी ॥ २२ ॥
रात्री विचिकाक्रान्ता क्रन्दनी वान्तभोजना।
परिष्वक्ता बन्धुजनैः पुनातेव कुट्टनी ॥ २३ ॥

·क्षेमेन्द्रविरचितः १३ छिन्नाधनासिका मात्रा जिह्वां प्रसार्य महती विकृतानना। ॥ २४॥ .... ॥२५॥ .... .... .... .... .... .... ॥ २६॥ भृगुतुङ्ग अनामीति कृत्वा पुण्यदिनावधिम् । भुंक्त नानारसाहारं कुट्टनी वान्धवाहृतम् ॥ २७ ॥ ज्वरातीसारशोफार्ता तीर्थ नीता स्ववान्धवैः । दिनः प्रतीपमायाति कुट्टनी विजयेश्वरात् ॥ २८ ॥ चौराः सर्वे स्थिताः केन नीता सा हेमवालिका । इत्युक्त्वा कुट्टनी स्वस्था निष्कासयति वान्धवान् ॥२९ ।। कामिनः सुरतेच्छायां वेश्याविन्यस्तचक्षुषः । पूर्वराजकथाव्याजेर्विघ्नं चरति कुट्टनी ॥ ३० ॥ क्षीणं व्यसनिनं मूढं दुर्दशेव विनाशिनी । कुट्टनी प्रेरयत्येव सपत्नकलहादिषु ॥ ३१ ॥ विरक्ता रिक्तहस्तस्य प्रच्छन्नव्यक्तयुक्तिभिः । सक्ता निष्कासनोपाये निद्रां नायाति कुट्टनी ॥ ३२ ॥ सर्वस्वेनाप्यसन्तुष्टा रूक्षा स्नेहशतैरपि । निर्मिता कामिनां विघ्नः कृतघ्ना केन कुट्टनी ।। ३३ ।। नयननयनसक्ता रक्तमांसप्रसक्ता सकलसकललोकग्रासमुक्ताट्टहासा । कलितकलितरङ्गम्फारसंचारचारा भ्रमति जगति पुंसां कटनी कुट्टनी सा ॥ ३४ ॥ ॥ कुट्टनीवर्णनं नाम चतुर्थ उपदेशः॥

·देशोपदेशः।
( पश्चम उपदेशः )
क्षीणाय गुणहीनाय सदोषाय कलाभते ।
विटाय कृष्णपक्षेन्दुकुटिलाय नमो नमः ॥ १ ॥
सर्वोद्वेगकरी चेष्टा भुजङ्गस्य विलासिनः ।
विटस्यानेकजिह्वस्य भोगमात्राभिमानिनः ।।२।।
परदारानुबद्धस्य सरागस्य विकारिणः ।
विशेपं नाधिगच्छामि विपश्य विटकस्य च ॥३॥
सदा विप्लवशीलेन कोपनेन प्रमादिना ।
चटुलेन विटः स्पष्टं मकटेनोपमीयते ॥ ४ ॥
अन्तर्मुखोऽन्तरालीनो व्यानवान्यहन्द्रियः ।
क्षणात्याप्तो योगित्वमान्मागमयनिर्विटः ॥ ५ ॥
वेश्यानिस्थूत्कृतमुखः सुजनेन विजितः ।
अमङ्गलाकृतिरिव भ्राम्यतेऽविन्तं विटः ।। ६॥
सूचीहस्तः मूत्रधारः सकङ्कणप्रवेशकः ।
क्षीणो नटायने स्पष्टं विटः ऋपटनाटके ।। ७॥
विटो राम इवाभाति काकुम्थः कुलटागृहे ।
निकृत्तकुट्टनीशपणग्वाश्रवणनासिकः ।। ८ ।।
गतागतेप्वम्विन्नेन सततं चक्रचारिणा ।
खरस्वनेन प्रकटं विटेन शकटायते ॥ ९ ॥
शूरो दोपाकरः स्त्रीणां वक्रश्चिचे खलो बुधः।
गुरुः पाप व्यये शुक्रो विटः परि नैश्चरः ॥ १० ॥
वेश्याभिविप्रलब्धोऽपि निरग्ना यसकृविटः ।
पुनर्विशति तद्नेहं श्वा हतो लगुडैरिव ॥ ११ ॥

·क्षेमेन्द्रविरचितः। १५ क्षीणः कृतोपवासोऽपि शून्यदेवकुले कचित् । मिथ्यैव भोगानाचष्टे यविराटायते विटः ॥ १२ ॥ निदाघे स्थूलवसनं माघे तनुतराम्बरम् । पिङ्गं धत्ते विटो वेश्याहस्तान् सनकुङ्कुमैः ॥ १३ ॥ विलेपनाङ्कितपः स्वदत्तनग्यमाण्डिनः । वेश्यासम्भोगसौभाग्यं यानि प्रकटयन्वि-।।१४।। फणाटोपकृताम्फोटविचटपटपल्लवः । विटस्ताम्बूलगण्डूपवेश्याभिः परिपू ।। १५ ।। उदश्चितकचः किञ्चिचिबुकमश्रुवेष्टने । दिने देवगृहाधीशवदनं बी विटः ।। १६॥ दर्पयन्दन्तताम्बूलो दन्त्यवायाक्षरः पदः । अलग्नोष्ठपुटो वक्ति कस्वनः टुको हिटः ।। १७ ।। रूक्षैः पश्चात्पुर: स्निग्धः कचैः कृत्रिमश्चितः । शिरो विलोलयन्वते वेश्यां शिधन विटः ॥ १८ ॥ सुचिरं वालकं कृत्वा हस्ते प्रस्तावजितम् । अङ्गुल्या वर्णवत्येव सर्व सर्वोद्भवो विटः ।। १९ ॥ यत्नेन खादिरं रागं रक्षन्वद्धमिवाधरे । प्रपायां मण्डकं भुंक्त वेशमात्रधनो विटः ।। २० ॥ निद्रां न याति विवलन्पलालशयने निशि । तूस्तमावरणं दृष्टा सजने जननी पुरः। ममेयं कुम्भदासीति वक्ति मानधनो विटः ।। २२ ॥ टक्कराकोटिटाङ्कारविस्फुटन्मस्तको रटन् । खल्वाटः शङ्कितो याति वेश्यावेश्म जरविटः ॥ २३ ।। ॥ .... ......

·देशोपदेशः।
ऋणेन खण्डितो रागी पुंश्चलीनखमण्डितः ।
सपत्नैर्दण्डितो याति विदेशं विटपण्डितः॥ २४ ॥
मासमानं शठः स्थित्वा कचिवशकुटीरके ।
प्रगल्भते दाक्षिणात्यभंगीभणितिभिर्विटः ॥२५॥
दुनिमित्तमिवासह्यं यूकानां विपुलं पटम् ।
जूटं बध्नाति हा कष्टं बहिर्देशगतो विटः ॥ २६ ॥
रसायनैर्विलज्ञानर्योगशास्त्रैरसङ्गन्तैः ।
गन्धयुक्तिकथाभिश्च मुग्धान्भुंक्ते जगविटः ॥ २७ ॥
क्षपितविकलकालो शतवादी विटाग्रयः
सततमलिनभस्वाभम्ममूषांगहस्तः ।
विकटकचकरालः कन्जलालिप्तभाल-
श्चरति रसविदग्धो दग्धचीरः पिशाचः ॥ २८ ।।
॥ विटवणे नाम पश्चम उपदंशः ॥
( पष्ठ उपदेशः)
नमछात्राय सततं सत्रे यामाहारिणे ।
उग्राय विपभक्षाय शिवाय निशि शूलिने ॥ १
कालकङ्कालसदृशश्छात्रो देशान्तरागतः ।
करडूशंकया दृगत्सजने वज्यते जनः ॥ २ ॥
क्षत्रिणः सपवित्रम्य स्पर्शहुङ्कारकारिणः ।
लजन्ते मुनयोऽप्यग्रे गौडस्यापरपाकिनः ॥ ३
ग्रहवारेषु भुञ्जानः स्नातकः संशितव्रतः ।
प्रणतश्चानसंकाङ्क्षी जपति प्रहरद्वयम् ॥ ४ ॥

·2522
क्षेमेन्द्रविरचितः।
अवाप्ततिलकः सत्रे भोज्यैरुद्वर्तनैश्च सः ।
भुजङ्गः कञ्चुकमिव त्यक्त्वा सञ्जायते नवः॥५॥
भाटीः पृच्छति वेश्याना द्यूतं पृच्छति निर्जितम् ।
मांसं संपृच्छति भोज्ये बखिन्नेषु दैशिकः ॥६॥
छात्रः प्रवृत्तः पाण्डित्य वृद्धकीरजिगीषया ।
कप्टेन जानान्योंकार स्वास्तिज्ञाने कथैव का ॥७॥
अलिपिज्ञोऽप्यहंकारस्तव्यो विप्रतिपत्तये ।
गौडः करोति प्रारम्भं भाप्ये तर्के प्रभाकरे ॥८॥
स्पर्श परिहरन्याति गांडः कक्षाकृताञ्चलः ।
कुञ्चितेनैकपार्श्वन दम्भभारभरादिव ॥९॥
अलक्तकान्निोद्धृष्टनखश्चित्राम्बरोऽथ सः।
लज्जते मलपत्रेण चक्रनागचसञ्चये ॥१०॥
क्रुद्धः कर्मकरान्सवान्निरस्य लगुडाहतान् ।
तमेव सहते दासं तरूगी यस्य गहिनी ॥११॥
उपानत्कुत्सितारावगर्वितः स शनैर्ऋजन् ।
लोहितारिकापट्टष्टितां वीक्षने कटीम् ।। १२ ।।
लीलाञ्चितलतापाणिभ्रूविलासविकार कृत् ।
वेश्यावेश्माग्ररथ्यासु सायं भ्रमति दैशिकः ॥ १३ ॥
कितवः कुट्टनी वेश्या चर्मकारः सनापितः ।
पञ्च गौडशरण्डस्य करण्डग्रन्थिभेदिनः॥१४॥
निर्दीपपात्रतुल्यास्यकान्त्या जिनशनैश्चरः ।
गीयते रूपकन्दर्पश्छात्रो दुर्गतगायनैः ॥१५॥
यातः प्रसिद्धिं काठिन्यादाविश्रान्तरतिः सदा ।
त्रिगुणेनापि मूल्येन वेश्यां नाप्नोति दैशिकः ॥ १६ ॥

·१८ देशोपदेशः। यदैव शयने गाढं जूटं वनोंति दैशिकः। तदैव हा मृतास्मीति वेश्या ब्रूते भयार्दिता ॥ १७॥ भाटीं गृह्णाति या वेश्या परनाम्नापि देशिकात् । सैव तस्याः कटीशूलपथ्ये याति चतुर्गुणा ॥ १८ ॥ यस्योपस्पृशतः शौचे पर्याप्ता नाभवन्नदी । स एव भुक्ते वेश्याभिरुत्सृष्टं मधुभोजनम् ॥ १९ ॥ शीतकाले शिरःशाटी वेश्यावेश्मसु दैशिकः । हसन्कालमुखः शुक्लदशनो वानगयते ॥ २० ॥ रण्डां परवधूं वापि यत्नादन्वेष्टुमिच्छति । पितुर्नाम्ना परिचयं स करोनि गृहे गृहे ।। २१ ॥ हसन्ति किं भणन्तीति मुग्धोक्त्या परयोपितः। विश्वास्य सेवते धूतः सत्रभोजनवर्णनः॥२२॥ चञ्चत्कर्णसुवर्णाकः स्थूलत्रिगुणवालकी । प्रभाते धनदाकारस्तूर्ण नियानि देशिकः ॥ २३ ॥ स पिशाच इवाभानि दिनान्ते द्यूतनिर्जिनः । नग्नो भग्नमुखः पांसुलिप्तसत्रपसत्रपः ॥ २४ ॥ उदरावद्धवस्त्रेण ग्रन्थिजूटेन नादिना । लगुडोद्धतहस्तेन च्छात्रेणोन्मूल्यते मठः ॥२५॥ अनेकारिकाघातक्षुण्णकुक्षः क्षयैषिणः । को नाम गौडयक्षस्य सत्र यानि विपक्षताम् ॥ २६ । भुक्तं करोति न प्रीत्या न भयान्नच गौरवात् । गौडश्चरति लोकेऽस्मिन्दुग्रहोऽपि सविग्रहः ॥ २७ ॥ द्वादश्यामन्यवद्गांडः सत्रच्छदादुपापितः । स्वयं पकेन कुरुने मन्स्यमसिन पारणम् ।। २८ ।।

·क्षेमेन्द्रविरचितः।
नापितश्चर्मकारो वा धीवरः सौनिकोऽपि वा ।
स्वदेशे दैशिको नूनं सन्ध्यापाठं न वेत्ति यत् ॥ २९ ॥
सत्रे च्छात्रेण पात्रेण कृते भोज्यप्रतिग्रहे ।
तुष्यन्ति देवता वेश्याः क्षीरिणीघृनमोदकैः ॥ ३० ॥
वेश्यासक्तो द्यूतकरश्वाक्रिकः प्रायकृत्सदा ।
कुक्षिभेदी मठवने च्छात्रः पञ्चतपा मुनिः ॥ ३१ ॥
न ब्रह्मचारी न गृही न वनस्था नवा यतिः ।
पञ्चमः पञ्चभद्राख्यछात्राणामयमाश्रमः ॥ ३२ ॥
दैशिकः कृपया येन पीतकोशः प्रवेशितः ।
तस्यैव लिखति प्राये ब्रह्महत्यां विपाशनः ॥ ३३ ॥
वेश्यावारज्वरः सत्रसन्निपातो मठक्षयः ।
न सङ्ग्रहेन हृदयः साध्यतामेति देशिकः ॥ ३४ ॥
शृंगग्राही दधिक्षीरे मूदाघातेषु दण्डधृत् ।
मठच्छात्रः सदाच्छत्री न तथापि स दीक्षितः ॥ ३५ ॥
चाक्रिकः शिवतां यातश्चौरः कर्मकरधृतः ।
गौडो गर्वोन्नतग्रीवष्ठकुरोऽस्मीति भाषते ॥ ३६ ॥
सत्रान्नेनोदरस्थेन ये मृता बुद्धदैशिकाः ।
ते सत्रतूर्ये क्रोशन्ति जातास्तत्रैव कुकुटाः ॥ ३७॥
याचते पण्यमधिकं मूल्यमल्पं प्रयच्छति ।
वणिजस्तिष्ठति पुरः प्रभाते दैशिकः कलिः ॥ ३८ .
मत्स्या मत्स्यमिवाश्नन्ति भागीकृत्यातुरं क्षणात् ।
छात्राछत्रकरण्डादिपटशाटककम्बलैः॥ ३९ ॥
श्राद्धपक्षे मठच्छात्रो भुक्त्वा ठक्कगृहे काचेत् ।
न पश्यत्यू नयनः शूलारूढ इव क्षितिम् ॥ ४० ॥

·२०
दशोपदेशः।
नायं मठः शठमठः प्रांशुहठमठोऽपि वा ।
वृद्धराक्षसपूर्णेयं घोरा दारुगिरेगुहा ॥ ४१ ॥
मठश्मशाने वेतालाः पिशाचाः स्नानकोष्टके ।
घटयन्ति जनं छात्राः सत्रे सन्त्रासभैरवाः ॥ ४२ ॥
कुपितं कपिमालिङ्गय कण्ठे बद्धा महोग्गम् ।
गोडं चातुरमासाद्य वैद्यस्य कुशलं कुतः ।। ४३ ॥
स्नाने दाने व्रते श्राद्ध निष्कारणरुपा ज्वलन् ।
मातरं चोदयामीति वदन्सर्व कगेति सः ॥ ४४ ॥
व्रजति दिनमखिन्नः सत्रपां सत्रपाली
रमयति च कुमारी दन्तरूपा विरूपः ।
क्षपयति भजमानः स्वां कुलाली कुलाली
विलसति मठचट्टः पापकार्ग विकारी ॥ ४५ ॥
॥ च्छात्रवर्णनं नाम षष्ठ उपदेशः॥
( सप्तम उपदेशः )
नुयः पुष्पवती कान्तां कन्यां यौवनशालिनाम् ।
पुरुषस्पर्शहितां श्वभ्रजातां लनामिव ।। १ ।।
अविद्ययेव जग्या म्पृहया च विमोहितः ।
कुमारी याचते वृद्धः कदय इव संपदम् ॥२॥
विवाहं परलोकार्थ कगन्येप विचक्षणः ।
इति वृद्धस्य वरण वक्ति मिगतगुम्वा जनः ॥ ३ ॥
कृतारुचिः पृथुश्वासनमादृष्टिविगगवान ।
कन्याया वरण वृद्धो मूता ज्वर इवागतः ॥ ४ ॥

·२१
क्षेमेन्द्रविरचितः।
अकाले जरया पुत्रि व्याप्तोऽयं धनिनां वरः।
इति वृद्धः पिता ब्रूते तनयामश्रुवर्षिणीम् ॥ ५ ॥
वृद्धहस्तेन कुचयोः स्पर्शो मे कथमेतयोः ।
इत्युच्छासवती कान्तं कन्या शोचति यौवनम् ॥ ६ ॥
आलम्भ्य कन्यामञ्जर्या विवाहे पाणिपल्लवम् ।
वृद्धः कुचफलन्यस्तवदनो वानरायते ॥७॥
वधूवरोत्सवायाततरुणन्यस्तलोचना ।
नोपसर्पति वृद्धस्य शय्यां वध्यशिलामिद ॥ ८॥
भार्यासमागमे वृद्धः प्रणामानतमस्तकः ।
पादास्फोटनभग्नास्यः पतितो मूर्छितः क्षितौ ॥९॥
लालापूर्णेन वक्त्रेण परिचुम्बनमीहते ।
धिगहो वत नष्टा धीरिति वृद्धं ब्रवीति सा ॥१०॥
पितुः पितामहोऽस्तीति त्वत्तुल्यः किं न लज्जसे ।
आनीताहं कुपतिना वद कस्य कृते त्वया ॥११॥
इति प्रलापिनी वृद्धः शयनं याचते वधूम् ।
वाक्यैः पतितदन्तालीगलल्लालालवाकुलैः ॥ १२ ॥
वधूद्धभुजङ्गेन स्पृष्टा हाकष्टवादिनी ।
दष्टेव खटामुत्सृज्य गेहाद्नेहं पलायते ॥ १३ ॥
बलाद्वन्धुजनैनीता पुनः शय्यानिकेतनम् ।
वधूद्धस्य संस्पर्श चण्डालस्येव रक्षति ॥ १४
पृथगंशुकसंवीतां सुप्तामालिङ्गतः प्रियाम् ।
वृद्धस्य निद्रा नायाति कुपितेव तदीर्घ्यया ॥१५॥
रजस्वलोत्सवे वध्वाः पूर्वजारसमागमात् ।
प्रातः क्षिपति सिन्दूरं वृद्धस्य वदने जनः॥१६॥

·२२
देशोपदेशः।
विधेयं सकलाज्ञासु पुष्पालंकारवस्त्रदम् ।
कटुकौषधवगृद्धं मुहूर्त सहते वधूः ॥ १७॥
मुहुः शक्तिदरिद्रस्य गूढांगं स्पृशतो मुहुः ।
न रतिर्विरतिर्वापि स्थविरस्य प्रजायते ।। १८ ॥
प्रमादाद्यदि वृद्धस्य शक्तिराकालिकी भवेत् ।
तदर्थ तस्य निर्यान्ति शुक्रेणव सहासवः ॥ १९ ॥
पीनस्तनोरुजघनां जीर्णवीणोपमाकृतिः ।
तरुणी संस्पृशन्द्धः शुष्कोऽप्यायानि शुष्कताम् ॥ २० ॥
वृद्धस्य वृप्यराहारीजीकरणमिच्छनः ।
अतीसारैः सवमननष्ट पष्टिस्त्रिवार्पिकी ॥ २१ ॥
अहो वृद्धस्य पर्यन्ते लग्नः सुकृतसञ्चयः ।
भार्या सुरतमन्त्रेण नामग्रहणकारिणी ॥ २२ ॥
गर्भिणी परवीजेन वृद्धस्योत्सवकारिणः ।
ददात्यनुज्ञा सननं पादसंवाहने वधूः ।। २३ ॥
प्रहर्षात्पादपतनबन्धुमध्ये वधृगिग ।
पुत्रजन्मनि वृद्धेन सपत्नोऽपि निमन्त्रितः ॥२४॥
घुणजग्धस्य दग्धस्य नरोजानोऽयमंकुरः।
इति ब्रुवाणा वृद्धस्य प्रनृत्यन्त्युत्यवे स्त्रियः ॥ २५ ॥
पष्टीपजागरणव वृद्धस्या जीर्णकारिणः ।
पर्यन्तकारी विपमः श्वासः समुपजायते ।। २६ ॥
धन्या त्वं वृद्धदायत पुत्रिकाविधवाधुना ।
गृहिणी स्त्रीभिरिन्युक्ता वाष्पं नोज्झत्यमङ्गलम् ॥ २७ ॥
अभियुक्तस्तथा चोक्तं कैश्चिकुशलवादिभिः ।
भाग्ययोग्यं न नारीणां यौवन म्रियते पतिः ॥ २८ ॥

·२३
२
क्षेमन्द्रविरचितः।
माश्रीपं मापि काद्राक्षं निंद्यं सर्वापदां पदम् ।
स्थविरं तरुणीभार्य वेश्यासक्तंच निर्धनम् ॥ २९ ॥
क कियत्कि तवास्तीति कण्ठप्राप्ताधजीवितम् ।
वृद्धं चौरमिवाभ्येत्य धनं पृच्छति गहिनी ॥ ३० ॥
विरतसुरतशक्तिः स्पर्शमात्रकभक्ति-
निशि निशितवचाभिर्भय॑मानो गृहिण्या ।
भुजभुजगनिवद्धं स्वक्षये वृद्धयक्षः
सुभगभगनिधानं रक्षति न्यस्तहस्तः ॥ ३१ ॥
।। वृद्धभार्यावर्णनं नाम सप्तम उपदेशः ॥
.
( अष्टम उपदेशः)
एकत्र संक्षिप्तधिया प्रकीर्णजनवर्णनम् ।
देशभाषापदैर्मिश्रमधुना क्रियते मया ॥ १ ॥
रागद्वपसमाकुल-
मुग्रमहामोहलोभदम्भभयम् ।
गुरुमाप लाघवहेतुं
भवमिव बहुविभ्रमं वन्दे ॥ २
गुणरहितो रुतकारी
शिष्यवधूनां सदा गुरुर्गदितः।
दीनारक्षयकरणा--
दीक्षेत्युक्ता कृता तेन ॥३॥

·२४ देशोपदेशः। सुलभमहो वत पुंसा कलिकाले लीलयैव मोक्षपदम् । हीषामण्डकमधुना वक्ति गुरुनिसर्वस्वम् ॥ ४ ॥ गुरुः लुण्ठितसकलसुरद्विज- पुरनगरग्रामघोषसर्वस्वः। पुनरपि हरणाकांक्षी व्रजति गुरुं दीक्षितो दिविरः ॥ ५ कलमशिखाहतजनता- दीनतराक्रन्दलब्धविभवस्य । दिविरस्योन्नतिहेतो- योगविधाने मतिर्भवति ॥ ६॥ वचनविरचितपटली- संग्रहमिश्रश्च दीर्घसञ्चारः। निगिलति मेषमशेष तालक्षुद्रोऽथ वाचालः ॥ ७॥ दिविरः वक्त्रालोकिनि सदने प्रागल्भ्यादासभावमानीते । पत्यो विगचिनवेशा यानि गुरुं दीक्षिता पन्नी ॥८॥ पशुसंस्पशाहिमुखी समयविहीनस्य गेहिनी भर्तुः।

·२५
क्षेमेन्द्रविरचितः ।
आयाति सदा कृत्वा
गुरुसुरतपवित्रमात्मानम् ॥९॥
खरतरपृष्ठकटीतट-
मन्थरगमना गृहानेत्य ।
पादाघातैः पत्नी
हन्ति पतिं भोजनस्य चिरात् ॥१०॥
कुळवधूः
मधुपाने कृतबुद्धिः
कौलकथानष्टजातिसंकोचः।
मत्स्यशरावकहस्तो
गुरुगृहमायाति दीक्षितो भट्टः॥११॥
घटगलगलगलशब्दै-
गैलपूरं भैरवं पिवन्भट्टः।
संलक्ष्यते प्रवाहे
लुठित इवाम्भोभरात्खिन्नः ॥ १२ ॥
नीत्वा निखिलां रात्रिं
क्षीवो वान्तासवः श्वलीढास्यः ।
अभिवादनपरिशुद्धः
प्रातर्भट्टोऽन्यभट्टेषु ॥१३॥
भट्टः
निक्षेपक्षयकारी
निवदक्षः कलाक्षपायक्षः ।
पणिगर्योदयकांक्षी
गुरुराहमाप्तो न मोक्षार्थी ॥ १४ ॥

·'२६ देशोपदेशः। मार्जनरेणुकरालो गुडमधूघृतपिङ्गन्तैललिप्तकरः । ग्राहकधट्टनसक्तो हद्दपिशाचो वणिमूर्तः ॥ १५ ॥ दुर्गन्धोत्कटसंचित- धननिचयक्लिन्नहट्टनिगडस्य । वाणिजः कृतो विधात्रा श्रीगुरुनाथः प्रणालनिष्कर्षः ॥ १६ ॥ वणिक सारस्वतमन्त्रार्थी किंचित्संस्कारलिप्तजिह्वाग्रः । कुलवागीशीसिद्धय याति गुरुं काव्यहेवाकी ।। १७ ।। अज्ञातधातुलिंग मुखकूणनमुल्वणमपकम् । अविरामिव वमति कविः श्लोकं कृच्छ्रात्सह प्राणः ।। १८ ।। शुष्क श्लोकध्याना- त्कुष्णाति दिवानिशं हृदयम् । मन्दः काव्येन विना गत्वा कुरुते न वृत्ति स्वाम् ॥ १९ ॥ कविः भरया जीर्णशरीरः कासश्वासमयासहसशक्तिः। - ·क्षेमेन्द्रविरचितः। व्रजति रसायनसिद्धः स्वगुरुं:वृद्धोऽप्यशेषायुः ॥ २० ॥ मूषामुखविस्तीर्णं- भूरिसुवर्णैः करोमि सम्पूर्णम् । निजजनमपरं च रस- रित्युक्त्वा निधनो म्रियते ॥ २१ ॥ पर्यन्तातीसारे लग्ने वृद्धस्य मूतसिद्धस्य । शुद्धिर्देहमलानां जातेत्युपजायते हर्षः ॥२२॥ धातुवादी श्वेतार्काकृतिगणपति- मन्त्रार्थी कितवचक्रविजयाय । कितवः शफरीमण्डक- सिन्दूरकरो गुरुं याति ॥ २३॥ मूत्रनिरोधात्कृच्छ्री सततमनशनव्रतो जितो मौनी । धत्ते तापसवृत्ति चित्रं संसारवञ्चकः कितवः ।। २४ ।। भस्मविंलिप्तशरीरः सततं नग्नः कपालपाणिश्च । ईश्वररूपोऽपि भृशं दारिद्यनिकेतनं कितवः ॥ २५ ॥ द्यूतकरः गुरुरिति वितरति सर्व पशुसकाशा गतानुगात ·२८ देशोपदेशः। बुद्धिविहीनः शिष्यः केवलभक्तो गलाट"मध्यः॥२६॥ बुद्धिविहीनः यागगृहेष्वासनो भोजनपानकसेवकः शिष्यः । चौरस्याप्यतिचौर- श्वरति सदा वञ्चकस्य गुरोः ॥ २७ ॥ जय जय भगवन्मोक्ष- क्षपणेकनिमित्तदत्तसंसार । मनमधर्मपथे मा- मुद्धर नाथ स्वहस्तेन ॥ २८ ॥ इत्यादिस्तुतिवचनैः पादाग्रालीनमस्तकः स गुरोः । भुंक्त पिवति च दम्भा- द्भक्तिविहीनो महाधूनः ॥ २९ ॥ गुरुभक्तः आह्वानेऽपि विसर्जन- कारी देवस्य घर्घरगीतः। तुम्बकवीणास्कन्धः प्रविशति यागे गुरोः शिष्यः ॥ ३० ॥ सोत्कण्ठेषु श्रोतृषु कृच्छादिवसेन सारणां दत्त्वा । तन्त्रीघर्पणखपखप- शब्दः श्रुतिशूलमाधत्ते ॥ ३१ ॥ नार तुम्बुरुगर्वः स्वरटांकारशब्देन ।

·२९ क्षेमेन्द्रविरचितः। मुहुरीक्षते मुखानि श्रोतॄणां साधुवादाय ॥३२॥ वैणिकः आतुरधनसम्पूर्ण- चूर्णार्ध श्लोकपाठपाण्डित्यः । वैद्यो गृहमति गुरोः शिष्यधनव्याधिभक्षस्य ॥ ३३ ॥ हृदयविहीनो धूर्तः संग्रहरहितः स वंचको वैद्यः। वक्ति न दोषान्दोषी चरकश्चरकं न जानाति ॥ ३४ ॥ शब्दाटोपैर्भयकुद् दुःसहतरसंनिपातहतलोकः। वैद्यो विद्युदिवोग्रः पतति निधानेषु सदनेषु ॥ ३५॥ वैद्यः यूकांगचुल्लमुख- श्चद्रापीडान्वयी नयनपीडः। कुलगुरुमेति ग्रामात्- तण्डुलत्रस्त्रां वहन्कक्षे ॥ ३६॥ चूर्णहरिद्रारञ्जित- नवहिमसूत्राभशीर्षशाटांकः। खञ्जन्या सितसङ्कट- विकटमोचोटनिर्गताङ्गुष्ठः ॥ ३७॥ ऋणराशिर्लेखशतै- भुक्तफलो निगुटः कुटुम्बिभटैः। - - ·१. देशोपदेशः। नीराजदण्डभीत्या प्रविशति वर्षेण राजकुलम् ॥३८॥ निर्गुटः चरितैौरवहेतु- मूर्खाणां पण्डितो गुरुं याति । पदमन्दसानुनासिक- दीर्घपदैर्जनितशिरःशूलः ॥ ३९ ॥ वाक्यसमन्वयहीनो मेलाकलमस्फारभारमलपत्रः । विपरीतच्छिन्नाधैः पठति पदैष्टिप्पिकाबन्धः ॥ ४० ॥ विद्वानसाधुशब्दो विस्मृतलिङ्गो नपुंसकप्रकृतिः । अविदितसकलसमासो सत्सु सदा द्वन्द्वमेव जानाति ॥४१॥ नासास्थूत्कृतिमिश्र- मिथ्याकाशः सकण्ठटांकारः। पृष्टो विघ्नं कुरुत विस्मृतलट्प्रत्ययो विद्वान् ।। ४२ ।। पण्डितः मिथ्या प्रातः प्रात- ता सर्वस्य चर्मकार इव । लिखति भगार्चनकल्पं यानि गुरुं लेखको भक्तः ॥ ४३ ।। संकरकवर्णानां विधानां पतितपंक्तिभिर्भयदः ।

·३१
३
क्षेमेन्द्रविरचितः।
सततामध्यः पापी
कलिकालो लेखकः साक्षात् ॥ ४४ ।।
आकारशीर्षहारी
नवदरकारी पदार्थसंहारी।
अक्षरभक्षकमेला-
लिप्तमुखो लेखकः कालः ॥ ४५ ॥
लेखकः
नयनशिवः खल्वाटो-
........
दन्तुरश्च रूपशिवः।
जटिनो विशन्ति यागे
ध्यानशिवस्तन्त्रमन्त्रहीनश्च ॥ ४६॥
त्रिफलाक्षालनविमलो
धूपाढयो भस्पमुष्टिहतयूकः।
वश्यानामुपधान
धन्यो जटिनां जटाजूटः ॥ ४७ ।।
तन्त्रस्थानायातः
प्रायतपोभिः शटीजपध्यानैः।
अश्नाति मठतपस्वी
शिवतासिद्धथै पुनर्विषमः ॥ ४८ ।
जटाधरः
कुशतिलराजतवालिः
ककितकरा स्नानदानजपनिरता ।
मधुमांसासनहीना
रण्डा त्राणं गुरुं स्मरति ॥ ४९ ॥

·३२ ३ देशोपदेशः। श्राद्ध भर्तुरविद्या त्यक्त्वा सा भट्टभोजकश्राद्धम् । भक्त्या मृतकोद्धारे जघनं हस्ते गुरोः क्षिपति ॥ ५० ॥ मण्डितपीवरजघना धनकुचकलशा विलोलाक्षी । अस्तु सुखाय विटाना नवरतरसवाहिनी रण्डा ॥ ५१॥ रण्डा इत्यु शनिदर्शनेन विविधं यत्किञ्चिदुक्तं मया तत्सर्व स्मितकारणं सहृदयाः शृण्वन्तु सन्तः क्षणम् । भेपेन्द्रः प्रणतिं करोति न पटुर्लोकोपहासेष्वलं किन्त्वेष व्यपदेशतः प्रतिपदं देशोपदेशः कृतः॥ ५२ ॥ प्रकीर्णवर्णन अष्टम उपदेशः॥ दीर्घा दूरे दुराशा खलमुखरमुखालोकने का कथैव सेवासन्तापशान्तिः प्रशमपरिचिता स्वान्तसन्तोषलक्ष्मीः । सर्व श्लाघ्यं वदन्ते पयास बुसरजः किन्त्वयं दोपलेषा- यस्योन्मेषः कथानां हृदयपरिमलः शुद्धयते कंन सार्धम् ॥१॥ दोन्धो नगरे तथापरगुणोत्कर्षे महामत्सरो ग्राये शेपवृषाशयस्तरुशिलाप्रायः परो गह्वरः । सोन्मेषमतियः प्रगल्भवचसामन्तश्चमत्कारिणां चित्रं नास्ति विचारचारुचतुरः प्रत्युत्तराईः सुहृत् ॥२॥ ॥ कृतिः क्षेपेन्द्रस्यनि शम् ॥ देशोपदेशः समाप्तः ·THE KUPPUSWAMY SASTRI RESEARCH INSTITUTE, YLAPORE MADRAS-6 2522 अथ नर्ममाला। काश्मीरिकविद्वद्वरक्षेमेन्दविरचिता । ( प्रथमः परिहासः) येनेदं स्वेच्छया सर्व मायया मोहितं जगत् । स जयत्यजितः श्रीमान्कायस्थः परमेश्वरः॥१॥ अस्ति स्वस्तिमतामण्यं माण्डितं बुधमण्डलैः । खण्डिताखण्डलावासदर्प कश्मीरमण्डलम् ।। २ ।। 'यस्मिन्माज्यभुजस्तम्भम्तम्भिताहितविक्रमः । त्रिविक्रम इवे श्रीमाननन्ता बलिजिन्नृपः ।। ३ ॥ तेन प्रजोपसर्गेषु वारितेषु विवेकिना । दुनियोगिषु सर्वेषु नीतेषु स्मृतिशेपताम् ।। ४ ।। विदग्धचूडामणिना केनचित्केलिशालिना । विद्वद्गोष्ठीगरिष्ठेन कश्चित्सहृदयो जनः ।। ५ ।। हासायातीतकायस्थचरितं कर्तुमीरितः । करोति तत्प्रसंगेन दुराचारविडम्बनाम् ।। कृतविश्वप्रपञ्चाय नमो मायाविधायिने । उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणे पुरहारिणे ।। ७ ।। व्यापिने जन्महीनाय निर्गुणाय कलाभूते । सर्वाधिकारिणे सर्वकालकूटाशनाय ते ॥ ८ ॥ ॥

·नर्ममाला।
पुरा हतेषु दैत्येषु विष्णुना प्रभविष्णुना ।
दुःखितो दीर्घवैराग्यस्तद्गहगणनापतिः ॥९॥
गत्वा वैतरणीतीरं तपो वार्षसहस्रकम् ।
स्वमूत्रचुलकाहारः सुरवैराच्चकार सः ॥ १० ॥
तुष्टस्तमेत्य वरदः कलिः साक्षादभापत ।
सर्वदेव विनाशाय गच्छ वत्स महीतलम् ।। ११ ।।
अनेन कलमात्रेण मद्दत्तन प्रहारिणा ।
विच्छिन्नदीपकुमुमान्धूपहीनान्निग्म्बरान् ॥ १२ ॥
भ्रष्टालयान्‘लिलिप्तान्हाहाभूतां छुभितान् ।
करिष्यसि सुगन्सर्वान्भक्तपानीयकाक्षिणः ॥ १३ ॥
जगति ब्राह्मणानाञ्च वृत्तिच्छेद त्वया कृते ।
यज्ञच्छेदाद्विनश्यन्ति दिवि देवा न संशयः ॥ १४ ।।
दैत्यक्षये कृत यम्माद्भवता दिवि गदिनम् ।
तस्मात्त्वं दिविगं नाम भुवि ख्याता भविष्यसि ॥ १५ ॥
मपी सकलमा यम्य काली कवलिताग्विला ।
सदा सकलमायम्य तम्य सवार्थसिद्धिदा ॥ १६ ॥
त्वद्वंशेऽत्र भविष्यन्ति देन्या दिविरूपिणः ।
यरियं लब्धविभवः पृथिवी न भविष्यति ॥ १७ ।।
इत्युक्त्वान्नाहन नम्मिन्कला कल्मषमानमः ।
याति काले मुविपुलं महीमवननार सः ॥ १८ ॥
मानिकन प्रजानाऽथ भूनले ममघानिना ।
म कुदालकभायायां जगदुन्मूलनव्रतः ।। १९ ।।
तीक्ष्णम्नदन्वये जानः सर्वनिविलापिभिः ।
हसन कम्यचिन्मित्रः पापः मर्यापहारिभिः ॥ २० ॥

·ह क्षेमेन्द्रीघरीचता। कल्पान्तैरिव सर्वत्र ग्रस्तम्थावरजङ्गमः । मषीविलिप्तसागः कालेनालिंगिग्वि ॥ २१ ॥ अधोगतमदुनर्गम्तब्धैरभ्युद्गतः क्षणान् । पुरीपैग्वि कायम्थैः कायम्थैर्दोपकारिभिः ॥ २२ ॥ सेवाकाले बहुमुग्वलुब्धकबहुबाहुभिः । वञ्चने बहुमायश्च बहुरूपैः मुगरिभिः ।। २३ ॥ व्याप्तामु नगग्ग्रामपुर पत्ननभूमिषु । तस्मिन्काले मपीलिप्तकलमेन ग्वमुल्लिग्वन् ।। २४ ।। ननत कर्तगहम्ता भूर्जप्रावरणः कलिः ।। भस्त्राकक्ष्याभिधानोऽयं मवभक्षी महामुग। जानो जगक्षयायति पिशाचनिचया जगुः ॥ २५ ।। देवापहारिणा तन गोयामलवणच्छिदा । • भुज्यते पायने भूरि दिविग्ण दिवानिशम् ।। २६ ।। भक्त्या भगवना विष्णास्त्रलोक्याक्रमण पुग। धर्मः प्रयातो वतां मीरूपण तिष्ठति ।। २७ ।। देवनागमनुष्याणां निन्यनमिनिकच्छिदः । तस्य कायम्थनाथम्य त्रैलोक्याक्रमणे पुनः ।। २८ ।। कलिः प्रयाता द्रवतां मारूपेण तिष्ठति । यथा स्वर्गप्रदा गङ्गा नथपा नग्कप्रदा ।। २९ ।। व्यथिनः प्रथिनग्रामनिंगडलंगडम्तथा । भयाद्वैराग्यमापन्नः स बभूव महाव्रती ।। ३० ।। भग्नव्यथोऽथ सन्त्यज्य व्रतं प्रायादिगन्तरम् । फालेन विस्मृतोऽभ्येति भूर्जज्ञोऽलीकनिःस्पृहः ।। ३१ ।। क्रमादामनियोगेन नगर गणनापतेः । दम्भसम्भावितः प्राप गृहकन्यं विधर्वशात् ।। ३२ ॥

·नर्ममाला। तस्यानुजीविभिः क्रूरैरनुवर्तनजीविभिः । वसुहीना वसुमती कृता प्रकटतस्करैः ॥ ३३ ॥ दम्भध्वजो निष्पपञ्चो लुब्धकः कलमाकरः । मूचीमुखो भूर्जगुप्तो महीमण्डश्च दुस्सहः ॥ ३४ ॥ दैत्यावताराः सप्तैते तन्माहात्म्यात्रियोगिनः । लुण्ठया वध्याश्च पूज्या ये सर्व इत्यवदन्मदात् ॥ ३५॥ उपतापो वज्रतापः परिघो द्वारभञ्जकः । धूमकेतुः कपिमुखः कुक्षिभेदो गृहोल्मुकः ।। ३६ ॥ अष्टौ पिशाचास्तस्यैते भटमुख्याः पुग्म्सगः । मर्यलोकविनाशाय बभ्रमुष्टिपाणयः ।। ३७ ।। स वृतः सेवकशनः सदा दम्भहगर्चने । स्तोत्रं पठति हाहनि कुर्वन्साविलोचनः ।। ३८ ।। 'मुगिग चित्तहारिण्या पश्यन्न्या दृश्यमानया ।' यः कियन्तो मया दत्ताः प्रायम्था विजयश्वरे ।। ३९ ।। 'जयत्युल्लामितानन्तमहिमा परमेश्वरः ।' आदा स्थितानामुपरि प्रयान्वने त्रिसप्ततिः ॥ ४० ॥ 'यः स्फीतः श्रीदयावाध परमानन्दसम्पदा मायस्थाने मृता भट्टाः कृप्यन्तां गुल्फदामाभः ॥ ४१ ॥ 'विद्योदयातितमाहात्म्यः स जयत्यपगजिनः ।' निर्धामधूमकनागे ग्रामान्यान्तु नियांगिनः॥ ४२ ॥ 'मवानन्दम्वरूपाय सर्वमङ्गल्यहेतवे ।' सर्वस्वहरणं कृत्वा वध्या दण्डानिपधिनः ॥ ४३ ।। 'सर्वक्लेशापहर्षं च चिद्रूपब्रह्मणे नमः ।' पीडिताः प्रस्रवन्न्यव प्रजा गुग्गुलुबीजपत् ।। ४४ ।।

·क्षेमेन्द्रविरचिता।
इत्यादिस्तोत्रमुग्वगे घण्टावधिग्तिाखिलः ।
समादिश्याविशञ्चाशु नियागिनिविडां सभाम् ।। ४५ ॥
मरीचः प्रथितम्थानमाथिनो जनदुष्कृतः ।
ददर्श दूगदायान्तं कायंदूनं नियागिनम् ।। ४६ ।।
पदालग्नाशिवं देवगृहोचाटनचक्रिकम् ।
सुमुक्ष्मदलविन्यामविभागोन्नतटिप्पिकम् ॥ ४७ ।।
अतसीकुमुमच्छायं मृदुम्पशाङ्गरक्षकम् ।
जात्यकस्तूरिकामोदम्धृलतलपटीवृतम् ॥ ४८ ।।
हस्तांगुलीन्यम्नहमत्रिगुणावतवालिकम् ।
दूराध्वक्लमसाच्छामान्कुर्वाणं विकृतीमुग्व ।। ४९ ।।
दृष्ट्वा पिशुनमायान्नं नं भागवतमन्निक ।
उत्थाय हर्षाढालम्य पाणी पार्श्व न्यवेशयन् ।। ५० ॥
इति गृहकृत्याधिपतिः
पिशुनेभ्यो नमम्तभ्यां यत्प्रमादानियोगिनः ।
दरम्था अपि जायन्ते महमश्रोत्रचक्षुपः ।। ५१ ।।
सोऽब्रवीत्त्वामहं
श्रुत्वा
थितं शक्तिमतां धुरि ।
प्राप्ता देवगृहादेष गगिमागप्रदशकः ।। ५२ ।।
वस्त्रालंकाररत्नादि यत्किञ्चिद्दववेम्मसु ।
विद्यमानमशेषं तत्करिष्ये प्रकटं तव ।। ५३ ।।
विजयश्वरवागहमार्तण्डादिषु विद्यते ।
त्वद्भाग्योपचयाद्रागिरपोष्यपरिपूरकः ।। ५४ ।।
अभीरुरपवादेषु निश्शङ्कः पातकंषु च ।
तत्र नीक्ष्णा भृशं शश्वन्क्रियतां परिपालकः ।। ५५ ॥
स चाम्ति भुवि विख्यातः कायस्थो भवता ममः ।
विना धनं विनायासं सर्वम्बहरणं विना ॥ ५६ ।।

·4 नर्ममाला। ब्रह्महत्या न गण्यन्ते गोवधेषु कथैव का। प्रभुभक्तिकृता येन मूलादुन्मूल्यते जनः ।। ५७ ॥ अन्येऽपि सन्ति सर्वत्र तद्विधस्तु न लभ्यते । नीतः स्वजनको येन निधनं बन्धने धनी ॥ ५८ ।। यदि नाम भवत्पुण्यः स समेप्यनि मद्गिरा । तत्म्बगेहं निधानानां विद्धि म्वच्छन्दमन्दिरम् ।। ५९ ॥ इति ब्रुवाणमसकृत्कण विहितसंविदम् । महत्तमस्तमवदत्तूर्णमानीयतामिति ॥ ६० ॥ नतः स सत्वरं द्विगदराय गतागतः । नमानिनाय निश्चित्य पापिनं परिपालकम् ।। ६१ ।। इति चाक्रिकः पुंश्चलको वा काष्ठम्तन्धोन्नतग्रीवः सनिःम्पन्दोर्बलोचनः । कामलाहग्तिच्छायशिरशाटककञ्चुकः ।। ६२ लम्बमानेन महतामध्यक्रांडानकारिणा । उदरेण दरेणेव व्याप्तः पिशितवेटमना ।। ६३ ।। नीवटा महाकोपः प्राणहृन्नि प्रतिक्रियः । सोपद्रवः मापतापः मन्निपा इव ज्वरः ।। ६४ ।। स महान्तं समामाद्य दुःसहं दंमनं विटम् । लालयव वशीकृत्य लभ दंवगृहान्वहन ।। ६५ ।। ननो मूतग्विा यामः महमंव पुर:मगः । अर्घवेलां यया कममङ्ख्यः पग्विाग्निः ।। ६६ ।। काचगऽयं हिरण्याक्षः पूर्वग्मनुम्मग्न । देवानवाप्तः संहमिनि नं वृधे जनः ।। ६७ ।। भयान्पलाय्य यानंषु धनिक मुगलयात् । तमयुः पुनरक्षीणा देवागारनिवामिनः ।। ६८ ।।

·क्षेमेन्द्रधिचिता।
भेटेरगलितद्वारकवाटस्फोटनाकुलः ।
प्रारब्धे गृहभाण्डादिविलुण्ठनमहोत्सवे ।। ६९ ।।
सहसा हृतवत्राणां गृहिणीनां ममायया ।
सन्त्रस्तबालकानाञ्च करुणा गदनध्वनिः ।। ७० ॥
इति परिपालकः
अथाययौ चिगवाप्तवहुपस्वलदानिः ।
कृशः शनैश्चगकागे धूमरः क्षुन्मतादरः ।। ७१ ।।
बहुच्छिद्रशिगःशाटलटत्पयन्नतूम्तकः ।
शतचक्रलिकाम्यूतमललिप्तांगरक्षकः ।। ७२ ।।
शीर्णजीणपटीगुमकक्ष्यानियमिताञ्चलः ।
याचितानीनमंशुष्कपाट व्यथितः खलः ।। ७३ ।।
लावाधिकारी निम्म्बालपि लम्बसम्भारगर्विनः ।
परिपालकनिर्दिष्टा वायुमक्ष वाग्गः ।। ७४ ।।
नद्गहिनी शीणवत्रग्वण्टाउतकटीतटा ।
कज्जलालिप्तनामाया लटन्मत्कणभूपणा ।। ७५ ।।
क्षुधितापत्यकुपिता शृपाघाटनमम्तका ।
समुत्थाय मशूकार कपन्ती वगः म्फिजा ।। ७६ ।।
पत्या चिगन्प्राप्तपद हटादाय यनम्नतः ।
साक्षनापूपधूपाद्यगणाधिपमपूजयत् ।। ७७ ।।
सोऽप्यनेकार्थमन्देशानाकण्यावाहनः प्रभोः ।
दाप्यप्रसारितको लग्यानम्वलितोलियन् ।। ७८ ।।
धावत्कलमचीत्कारतारः कपिरिवाहनः ।
दीनारान्गणयन्नाशु ददी लग्वशनद्वयम् ।। ७९ ।।
परिपालकपादानां यत्किश्चिदुपयुज्यते ।
दी वृसी पटलिका कुण्डभाण्डकरण्डिका ।। ८० ।।

·नर्ममाला। इत्यादिलेखदानेन प्रसिद्धिं परमां गतः । सोऽचिरेणाभवत्पुष्टः पूर्णपाणिर्मदोद्धतः ।। ८१ ।। लेखपत्राणि विगलल्लोचनः परिवाचयन् । चकार विकृतीस्तास्ता नानाभ्रूनेत्रकुश्चनैः ॥ ८२ ॥ इति लेखकोपाध्यायः ततो गृहीतमध्यस्थच्छत्रभङ्गव्यवस्थया । आययौ गजटिविरो भट्टभागवतार्थितः ॥ ८३ ॥ स प्रायस्थखलीकारान्मानी सन्त्यक्तकर्पटः । शिरःशाटकविन्यामश्वित्रिताधललाटभूः ।। ८४ ।। सर्वदेवगृहग्रामराशिसंहारतत्परः । रज्जुशेषीकृनाशेषनिर्जरः परिपालकः ॥ ८५ ॥ स प्राप्य प्रददी दीर्घा गगत्पण्मामकल्पनाम् । यम्या मध्यऽस्ति लिग्वितं माधं लक्षचतुष्टयम् ।। ८६ ॥ स्वार्थापायं ततः पृष्टस्तेन म्वीकारसंविदा । उवाच भागमन्नोपाकिञ्चित्सद्भावमास्थितः ॥ ८७ ।। अस्मिन्देवगृह ने ने प्रसिद्धाः परिपालकाः । विक्रीतनिनसर्वम्वाः प्रयाता मद्विगंधिनः ।। ८८ ॥ भवतोऽद्य तु कर्तव्या म्नादपकनिमया । कुलाचार्यः म भगवानको हि गुरुगवयोः ॥ ८९ ॥ म्वीकृतम्हि दानन पञ्चपश्चक्रिकाशिवः । भुज्यने निग्विलं देवदव्यं भुक्तिश्च पापढी ।। ९० ।। विक्रीनशेपं यत्किञ्चिदियने मुग्मण्डले । तन्मतनव तन्मय भुज्यत निजवत्त्वया ।। ९१ ।। तथाहि ताम्रजः पूर्व महान्नीना घटो मया । भक्तिनस्तच्छनांशन कृता घण्टा मुरालये ।। ९२ ॥

·2522 क्षेमेन्द्रविरचिता। कालन घण्टा विक्रीय नदंशन कुता घटी । क्रमेण भाक्षिता सापि कृता शेषण यष्टिका ॥ ९३ ॥ चिरं सञ्चूर्णिता मापि कृता मृश्मझिलीमली । इति कृत्वा ततः ग्ताकघण्टांगः परिपालिनः॥१४॥ एवं चतुर्भुजा लुण्ठिः क्रियते शिवजया । सन्ति धान्यसहस्राणि क्रियतां भवनात्र तु ।। ९५ ॥ यविक्रयिका नाम ननो विज्ञप्यम मया । इत्युपायशनम्नम्नम्तदुक्तः परिपाच्यः । जरढाखुग्विालोटं गृन्यं चक्रं मुगलयम् ।। ९६ ।। इति गञ्जदिविरः अथान्यगशिप्रवणः प्रवीण: माधुलट ने । आपप्रशमनं प्राप ग्रामं तम्मान्नियोगवित ।। ९७ ।। तम्यावस्करसंछन्नमहागबमोदरे । खण्डम्फुटितनामाग्रवारिधानीमहाधने ।। ९.८ ।। दामप्रोतजरद्वारम्बलत्व डग्बटाग्वे । यम्य स्थितिरभूद्गह कुकुटीकोटगेटर ।। १० ।। दग्धकम्बलिकाग्वण्टकतमुण्डावगुण्टनः । श्वजग्धजीणशीणाग्रोपानम्वञ्जः शनत्रजन ।। १० ।। कपटीनिलमृद्दभपवित्राघसमुद्गकैः । दारुपात्री वहन्पूर्णा भग्नामाग्वुविग्वण्टिनाम् ।। १०१ ।। स्नायी जपोच्चलकृचः सदाचारपथे स्थितः । दिनार्धमपठत्म्तात्रं गत्वा यः सुग्मंदिरम् ।। १०२ ।। गोपदक्षिणकृद्विप्रप्रणतो द्वादशीवनः । ददा दीनजने मार्ग यन्ननककपदिकाम् ॥ १०३ ।।

·नर्ममाला। तस्यैव देवादायातकार्यस्याशु नियोगिनः । उपस्करणभाण्डादिपरिपूर्णमभूगृहम् ।। १०४ ।। शिशिरे यस्य नांगारं प्रददुः प्रातिम्मिनः । अयाचितं ददुस्तस्य वस्त्रालङ्करणप्सिनम् ॥ १०५ ॥ ततः मुधाधवलिनं तम्य सम्मार्जिताङ्गनम् । बहुदासमभूद्हं सिन्दूरोदर मन्दिरम् ।। १०६ ।। मिष्टभोजनसञ्जाननवलावण्यमच्छविः । तस्याभूत्तरुणी भायां दिनैग्मामः ममा ।। १०७ ।। ततोऽपि बजतो ग्रामं करण्टुशयनादिकम् । निययो पुग्न छत्रं कलशं ताम्रकुण्टकम् ।। १०८ ।। शक्तिः पतद्ग्रहा घण्टा ताम्रपात्रमुपानहीं । करिका भगवत्पादा भूजभम्बाथ मुक्मवौ ।। १०९ ।। अक्षमूत्रं मपीमाष्टं दपणः म्नानगाटिका । सम्पुटर्टीटुष्पिकाग्वगाः पादुकं मन्त्रपुस्तिका ।। ११० ।। नक्षत्रपत्रिका बगपत्रं लोहिनकम्बत्रः । पवित्रसूत्रकं नन्त्री मूची कलमकनरी ।। १११ ।। वचा जनुमयी रक्षा क्षुरिका योगपट्टकः । स्तोत्रमन्त्रााण गङ्गामृदिल्बमुच्छिएकालकम् ।। ११२ ।। इत्येकीकृत्य तम्याग्र भाण्डापकरणं यया । इनम्तनः ममानीनमपुनदानचनमा ।। ११३ ।। उच्चकृतलनापाणिभाटकानीनघाटकः । भांकाग्पाणिप्रहतिवदननाञ्चना मुहः ।। ११४ ॥ सन्नजयन्निव जनं ज्या · · तमिव कुर्वता । शिथिलम्थूलवमनः म ययाँ पुग्मुन्छन्लन ।। ११५ ।।

·भेमेन्द्रविरचिता।
१५
प्रविवेश नतो ग्रामं मुधानमितकर्पटः ।
क्षयाय ग्राममत्म्यानां वृद्धो बक इवागतः ।। ११६ ।।
अथ भोजनचयादिव्यपदेगः महम्रगः ।
तस्य यक्षेश्वरम्यव निधानान्याययुः पुरः ।।११७ ।।
योगी हग्णचिन्तामु प्रयोगी भूजयोजने ।
वियोगी निजदागणां भागी नग्कमम्पदाम् ।। ११८ ।।
नोपयोगी फलोत्पत्ती दोपाद्योगी त केवलम् ।
अशोकः मननं गी नियोगी जयति प्रभुः ।। ११९ ।।
वृक्षागहमहमेषु प्रायः कान्तशतेषु च ।
ग्रामे तम्य विपत्र नम्कयतिमाभवत् ।। १२० ।।
गवां दण्टाय यश्चकं निधनावधि बन्धनम् ।
का नाम गणना नम्य तृगु मवापगधिषु ।। १२१ ।।
सर्वम्बहरणं बन्धा निग्रहो गृहमन्जनम् ।
इति तम्य मुग्वादारं न चचाल वचः सदा ।। १२२ ।।
पञ्चपाः सततं नम्य करभा ट्व भारिकाः।
घृतमाक्षिक-नाग्मग्चिाकमैन्धवम् ।। १२३ ।।
मुद्गकम्बलमागेपानन्मपविहङ्गमम् ।
विसद्राक्षामधुघटाबाटपयङ्कपीठिकम् ।। १२४ ।।
काम्यताम्रायमान कगृहापरकरणादिकम् ।
निन्युम्नत्तदविश्राला गृहं यचावदनः ।। १.२५ ।।
दण्डन्याजनलंग्वांश्च म प्राप्ताम्वामिनोन्तिकान् ।
साधिक्षपं मचकारं चकार तिलशा नग्वैः ।। १२६ ।।
नित्यं मामताहार: म गजपुरूप स्थिते ।
भुंक्तं विलवणं दम्भादको मुद्गपदयम् ।। १२७ ।।

·१२
नर्ममाला ।
इति मार्गपतियापारिको वा
निरस्य मूलदिविरं चौर्याणामचिकित्सकम् ।
चकार दारिकं सोऽथ चिकित्साचतुरं परम् ।। १२८ ।।
स मुक्तो बन्धनात्नेन क्षिप्रं द्वादशवार्पिकात् ।
लिलेख कूटकपटप्रकटाक्ष कोविदः ॥ १२९ ॥
कृत्ताङ्गुष्ठः स वामेन पाणिना दिविगे रहः ।
खलस्तस्य गृहं गत्वा विदधे भूनयोजनम् ।। १३० ।।
गृहीत्वा मद्यकलशं म जानुयुगलान्तरे ।
मुहुर्मुहुः परिमितं पिबन्वहुतरं शनैः ।। १३१ ।।
लिलख चीगचीकारतारं कलमांखया ।
अन्यामुग्ल्या सनिघापं लालयोन्पुंमिनाक्षरः ।। १३२।।
विलुम्पन्विप्रगोटेवनिन्यनैमित्तिकव्ययम् ।
श्रीचर्मकारगुरुणा रुग्णनाथन भापितम् ।। १३३ ।।
शिवभक्तिभगक्रन्दं मुहुर्गायनवगम्बरः
यूकाः पिपन्नग्वाग्रेण मुहुरूञ्चिन्य कम्बलान् ।। १३४ ।।
मुहुनिःश्वम्य निःश्वम्य निन्दन्नमारचष्टितम् ।
व्ययन म समीकुर्वन्प्रवंश हपनिभरः ।। १३५ ।।
आविष्ट इव वैतालश्चकम्प मद्यघृणितः ।
उन्मग्त्पटल मिश्रकङ्कावलयमालिनः ।। १३६ ।।
स्थूलभूजफडन्य
इत्कारम्फारवाद्यग्माकुलः ।
कपगच्छिद्रनियानव्यावल्गिपणद्रयः ।। १३७ ।।
लुटन्पूर्णमपीभाण्डच्छटाछुग्निविग्रहः ।
ननन दिविरः श्रीवा नग्नो भग्नवृमीघटः ॥ १३८ ।।
धूमग मलदिग्धांगः म पिशाच टवान्धिनः ।
जनजीवापहारण ननन्द मदनिभगः ॥१३९ ॥

·क्षेमेन्द्रविरचिता।
कक्षाकुट्टनसङ्घटकागगवकारिणः ।
स्कन्धवाद्यरमः कोऽपि नम्याभृन्निजन चिरम् ।।१४० ।।
इनि ग्रामदिविरः
व्यापृतोऽप्यनिशं नेन दिविग्णापहारिणा ।
वाननेवानलः साध जञ्चाल, जनकाननम् ।। १४१ ।।
अचिगदथ संवृत्तं गृह तम्य महाधन ।
अलङ्कृता
माल्यवती
नाम्बलदलनवना ।। १४२ ।।
गृहिणी दर्पणपग गजमागावलाकिर्ना ।
वभार तद्विहिता भूपालललनामदम् ।। १४३ ।।
हागे भागयने हेमनाटडूंगे न बटुभम् ।
धिग्वणिग्वनितायांग्यां गुवी कनक पत्रिकाम् ।। १४४ ॥
एकवकावली कान्ता ललितयं प्रिया मम ।
इति दपगिरा तम्या नाभव कम्य विम्मयः ।। १४५ ।।
अहो भगवती कायमसिद्धिप्रदा मपी ।
अहो प्रबलवान्कोऽपि कलमः कमलाश्रयः ।। १४६ ॥
या पपी याचितं चामं भग्नम्यूतात्मभाजने ।
तयव पीयते गप्यपात्र कम्तृरिकामधु ।। १४७ ।।
इत्यधस्तां समालोक्य हम्य कायस्थमुन्दगम् ।
तत्प्रातिवश्मिकमुताः कुलीना जगुग्गनाः । १४८ ।।
नर्ममालायां प्रथमः परिहासः ॥
THE KUPPUSWAMY SASTRI
RESEARCH INSTITUTE.

·१४
नर्ममाला।
(द्वितीयः परिहासः)
सापि वालकुरङ्गाक्षी यौवनेन प्रमाथिना ।
भिद्यमानव दर्पण न ददर्श वसुन्धराम् ॥ १॥
श्वश्रूजनविरुद्धा मा तरुणप्रातिम्मिका ।
परिहासकथाशीला गीतवाद्यानुगगिणी ।। २ ।।
चाम्माग्भलिप्तांगी न मा जग्राह कञ्चकम् ।
दर्शयन्ती म्तनाभांगमधमस्तशिगंगुका ॥ ३ ॥
जृम्भमाणा पगवृत्त्य साची कृतविलोचना।
जनमत लोलाक्षी वलितत्रिवलीलता ॥ ४ ॥
अयन्नसाव्यां नां वीक्ष्य विटा ललिनलोचनाम् ।
वभ्रमुग्नद्गृहोपान्ते निव्यापारगतागताः ॥ ५ ॥
चिरं तदार्थिनश्चित्रवनवग्मविभूपिताः ।
मुगन्धितलताम्बूलधुपादिव्ययकारिणः ।। ६ ॥
नियांगिधनवद्धागाः वीगन्नप्राप्तिमान्सुकाः ।
सम्मिनाक्षिनिकाचादिविकारशतकारिणः ।। ७ ।।
तज्जरप्यपरिज्ञानपदाछिद्रप्रतीक्षिणः ।
दंगकामा भुजङ्गास्ते लीलाकुटिलगामिनः ।। ८ ।।
गन्यां देवकुटी गन्वा प्रमिद्धाः पाग्दारिकाः ।
द्वित्राम्तन्मङ्गमापायं प्रानिवग्म्या व्यचिन्नयन ॥ ९ ॥
एकोऽवदत्तत्र विटः मुलभपा न संशयः ।
खल्वाटं नुन्दिलं वृद्धं म्बपतिं महतं कथम् ॥ १० ॥
निन्यप्रवामिनं लुब्धी यालं मुग्नामहम् ।
मत्तच्छागमदामादं बहलष्ठीविनं गठम् ॥ ११ ॥

·क्षेमन्द्रविरचिता। मुतोपरोधो वन्च्याया नाम्या नच वयःक्षयः । नच दुःग्वाभिभूनामा गगदग्धा न लक्ष्यने ।। १२ ।। एतर्हि दापनीयान्ति दुःशील। अपि यापितः ।। अपरः प्राह भवता माभिप्रायं विचिन्तितम् । प्रत्यासत्त्या परिचय किन्तु यन्ना विधीयताम् ।। १३ ।। विवाहयज्ञतीर्थादिदनयात्रामविना । न लभ्यत परिचयः परदागपसपण ॥ १४ ॥ सुचिरं प्रेक्षणं लालकुन्तलांचालनं मुहुः । तत्सम्बद्धाः मापदंशाः कथाम्न्यागप्रकाशनम् ।। १५ ।। भागमाभाग्य यशमां प्रसिद्धिप्रनिपाठनम् । मन्दमन्दं वचः वा नद्राक्यश्रवणादरः ।। १६ ।। नन्मुखन्यम्तनयनं चुम्बनालिङ्गनं शिशोः । .शिल्पसम्पादनं चाम्या वबालङ्कग्णप्मितम् ।। १७ ।। जाने परिचय माल्यताम्यूलादिममपणम् । भित्ता निपीडनं गादं विजने परिचुम्बनम् ।। १८ ।। गुह्यस्पों रनिश्चनि गीलवि-मयक्तयः । इत्थं का नाम न मया कृता शीलपगडमुवी । नियोगिभाया लभ्यैव सवदा गमनोन्मुखी ॥ १९ ॥ इति पाग्दाग्किः अथावदत्तृतीयोऽपि स्वाधीनं सवमव नः । किन्त्वत्र विधिवमुग्न्यादिन्नः समुपलभ्यते ।। २० ।। योऽयं तीक्ष्णाक्षिपटले चित्रगुप्तविचणितः । निःशेषजीवनातंकविधायी निगुणान्तकः ।। २१ ।। भाग्कोच्छट्सलायामग्वण्टलेदयादियक्तिभिः । निर्गुणाः प्रापिना यन गोपालपशुपालनाम ॥ २२ ।।

·१ १६ नर्ममाला । न कालो यदि नामासौ तत्कि जीवनहन्नृणाम् । पक्षाघातो न रोगश्चेत्तत्किमेकांगनाशनः ॥ २३ ॥ कियन्तोऽद्य मृताः कुत्र पृच्छन्निति मुहुर्मुहुः । मृतजीवी श्वतुल्योऽसौ भुंक्ते कापालिकवतम् ॥ २४ ॥ हरणोद्यतहस्तोऽसौ साधूनामपि वर्तने । सदोषैर्दीयतेऽस्माभिर्नरकाय तिलाञ्जलिः ॥ २५ ॥ यद्यप्यसौ स्नुपाकामी कल्यपालकुलोज्ज्वलः । तथापि सर्वः सर्वज्ञः परदोपानुदर्शने ॥ २६ ॥ अथवास्त्येव मे मित्रं शक्तिमात्राजवल्लभः । वाङ्मात्रेणैव नः सर्व संरक्षिष्यति जीवनम् ॥ २७ ॥ अगारदाहिनो धेनुस्त्रीशिशुब्राह्मणान्तकाः । बहवो रक्षितास्तेन दिग्वार्तामात्रसेवकाः ॥ २८ ॥ इति जीवनदिविरः गृहं नियोगिकान्तायाः प्रविशत्यतिनिर्भरम् । एषा श्रमणिका नित्यं कुट्टनी वज्रयोगिनी ॥ २९ ॥ या माता वश्ययोगानां जाराणां सिद्धतिका । नरोपपत्तिदीक्षासु स्त्रीणां समयदेवता ॥ ३० ॥ अरुन्धतीमपि क्षिप्रं प्रतारयति लीलया। पुराणपुंश्चली सा हि जाह्नवीं मन्यते तृणम् ॥ ३१ ॥ सा समीहितमस्माकमचिरेण विधास्यति । इत्युक्त्वा ते ययुधूर्ता वृद्धश्रमणिकागृहम् ॥ ३२ ॥ इति श्रमाणिका कदाचिदथ तामेव हर्ये हरिणलोचनाम् । सत्रभोजनपूर्णाङ्गः पुनरायातयौवनः ।। ३३ ।।

·श्रमेन्द्रविरचिता। निदग्धचन्दनस्फारतिलकः पृथुजटभृत् । मागपानदामन्दमन्दगगवगदिनः ।। ३४ ।। कक्षान्तमंतपटो ब्राह्मणानपि न म्पृशन् । रे रे टासीमुतत्यादि जनं कांपेन भर्पयन ।। ३५ ।। मलपत्रं वहन्मयों ददर्श मदेशिकः । सहसा विस्मयाविष्टो दष्टो मकरकेतुना ॥ ३६ ॥ नियोगिगृहवालानःमुपा यायमुपन्य सः । आययौ मागमूल्यन निन्यमक्षरशिक्षकः ।। ३७ ।। लब्धप्रवेशस्तामंव यायन्धृतः पपाट मः । जानन्नपि लिपिं सामाकाग्गलिग्वच्छनः ।। ३८ ।। कोतकाद्गृहनाभितस्तम्यौ तदुन्मुग्यः । उपाध्यायोपि दीनारगणनां विदधद्धिया ।। ३९ ।। 'अष्टावतारस्तांत्रण सर्वज्ञ इव गर्वितः । देशिकं पाठयामीति माऽभूदधिकमृद्धतः ।। ४० ॥ पान्तु नो भगवत्पाढा जघन्यजनवन्मलाः । परलोकम्य हन्नागे गमन श्रमकारिणः ।। ४१ ॥ भाभूना कुंकुमाद्रौ रइनइसदृशी मुसिमुसिलक्षणों फेनपौं माणिकनकधगै दिव्यगन्धानुलिप्ता मङ्नामेन प्रविष्टौ पलुप नौ लभ्यतां गज्यल नीः ॥४२ गङ्गायमुनयोविल्ववृषभं कृणकुम्भयोः । पञ्चचन्द्रन ली पट्टवन्धं भविष्यति ॥ ४३ ॥ इत्यादि दत्त्वा वालानां नित्यं मुफलकपु सः । वर्ष तिष्ठति निःशंको गणयन्मासवेतनम् ॥ ४४ ॥ .

·१८
नर्ममाला
कर्तनं लिखनं मूर्चापट्टिकावानमापधम् ।
कुर्वन्नवैति पुरतः स्थितान्नो वा कुमारकान् ।। ४५ ।।
उपाध्यायेत्यभिहितो वक्ति क्रोधाग्निना ज्वलन् ।
गान्धर्विकश्चर्मकृता किं तवास्मीति निष्ठुरः ॥ ४६ ॥
इति दारकोपाध्यायः
सस्मितं सरिमतालापं मुहुर्गोष्ठीविधायिनम् ।
नियोगिकान्ता पश्यन्ती देशिकं नाचलत्ततः ॥ ४७ ।।
स भापा बुद्धधमानाऽपि यत्तस्वीभिरुदाहृताम् ।
किं भणन्तीनि पप्रच्छ प्रोल्लसद्भलतो महुः ।। ४८ ॥
स ताभिर्नर्मसात्प्रासमाधिपविडम्बनः ।
आयास्यमानो मत्नाभिरभूत्यहमिताननः ।। ४९ ।।
नायं किञ्चिन्महाभागा जानाति नच बुद्धयन ।
इति नो भर्जिर लजा विवम्रा अपि तम्य ताः ॥ ५० ।।
ऋष्यशृङ्गवतः सोऽथ वि
तासां गोष्ठीरमाभिज्ञः म्तनी पपर्श पाणिना ।। ५१ ॥
स बीजाश्व इवोत्सृष्टो वडवामण्डले युवा ।
सिपवे ललनाः सवाः प्रापितस्य नियोगिनः ॥ ५२ ।।
भ्रातृजायां स्वसारं च नां च भार्या मृगीदृशम् ।
अन्याश्चास्य सदा स्वैग्मकामयत देशिकः ॥ ५३ ॥
तास्तेन जारगुरुणा कृतदीक्षा वराङ्गनाः ।
बभूवुः सर्वगामिन्यो निर्विकल्पनने स्थिताः॥ ५४॥
इति मठदेशिका
नया श्रमणिकादूत्या ननस्तऽपि कृतोद्यमाः।
धूर्ताः स्वाधीनतां प्राप्तां स्वरिणी नां सिपेविरे ॥ ५५॥

·१९ क्षेमेन्द्रविरचिता। अथाधिकारी तरुणी सोत्कण्ठस्तां स्मरन्प्रियाम् । भृतवस्त्रो विवेशाशु मिथ्याग्रामचिकित्सया ॥ ५६ ।। स सेवार्थं समानीनघूनमाक्षिकसपिंपाम् । भारिकैनिकान्या नगरं समपूरयत् ।। ५७ ॥ प्राप्तं विलोक्य मुचिरात्तं दृष्टानेककामुका । पीवरं ग्राम्यमासन्नरोगं पूर्णमिवान्बुना ।। ५८ ॥ ताश्च मेषघृतामिक्षाकिराटमधुसम्पदम् । रुरोदेकेन नेत्रेण जहासान्येन तद्वधः ॥ ५९॥ इदं सुरुचिरं वस्त्रं क्रीतमाघरगश्च ने । नस्येतिवादिनी दृप्ता सा चक्रे सवमश्रुतम् ।। ६० ॥ सा शिरोवेदनाव्याजनिवद्धाभ्यंगपट्टिका । स्तनन्नी सस्वनं पत्युनाभवत्पावर्तिनी ।। ६१ ॥ ततो वाचालवाचालमालाकलकलाकुलं । गृहे तस्याभवयाग्रामदास महोत्सवः ।। ६२ ।। दिनान्तं बहुभक्तागी लोहितासवदुर्मदः । नियोगी शयन तम्यों कुम्पकण इवापरः ।। ६३ ।। अथ कृच्छ्रादिवाभ्येत्य गत्रिशप तदङ्गना । आलिङ्गने समुद्विग्ना चुम्बने वलितानना ।। ६४ ।। रुन्धाना जघनस्पर्शमूरुस्वस्तिकनिश्चला । गृहव्यापारखिन्नेव निद्रां चके मुधैव सा ॥ ६५ ॥ ततः प्रभाते प्रमृते मूर्जमाण्डादिके पुरः । वदन्ती सर्वगात्रेषु शूलं साप्यकरोत्तमम् ।। ६६ ।। अथाहूतः परिजनैवैद्यो मद्यारिप्रियः । निधि हस्तगतं देवान्मन्यमानः समाययौ ।। ६७ ॥ इति सभतृका ·२. नर्ममाला नमो विद्याविहीनाय वैद्यायावद्यकारिणे । निहतानेकलोकाय सायेवापमृत्यवे ॥ ६८ ॥ भ्रान्तो गृहशतं नूर्ण भाराकान्त इवोच्छ्वसन । ललाटस्वेदसलिलं पाणिना विक्षिपन्मुहुः ॥ ६९ ।। वहन्नौपधसङ्केतनामसंयोगचीरिकाम् । कृतान्ताधिकृतस्याग्रायः प्रायस्थ इवागतः ।। ७० ।। चिकित्सकोऽर्थप्राणानां व्याधीनामचिकित्सकः। आजीवमीश्वरः शूली यन न न्यज्यते जनः ।। ७१ ।। स वैद्यः कालकूटो वा व्याला वेताल एवं वा । भूयसा यानि मांसेन यः क्षिप्रमनुकूलताम् ।। ७२ ।। स वद्य एव कुपितो वायुगयुःक्षयङ्करः । हस्तस्पर्शन त्रिमलक्षालकः अपितन्द्रियः ॥ ७३ ।। कृच्छ्रसन्न्यासकृत्पुंसां प्राणाचायः किमुच्यते । स्थितं भुक्तं नु पीतं नु वैद्य नेति प्रलापिनः । योऽति विधत्ते यत्नेन भिपगातापजीवकः ।। ७४ ।। नगरोत्सवयात्रामु विवाहपनिभाजनान् । जनता याति यन्मान्यं नवैद्यस्य शनेः फलम् ।। ७५ ।। गुह्याङ्गस्पर्शकृत्स्त्रीणां वह्याशी जीवितापहः । नृणां त्रिदोपकृत्सत्यं वद्य एव नतु ज्वरः ॥ ७६ ।। विद्याविरहिता वैद्याः कायस्थाः प्रभविष्णवः । दुराचागश्च गुग्वः प्रजानां क्षयहेनवः ।। ७७ ।। उपमृत्य स पम्पर्श स्तनौ तस्याः मुमंहतो। कठिनी सततम्पनी खलः खलनगविध ।। ७८ ।। लंयनं सहन नेपा हितं शूल न हणम् । कंगेतु पग चिन्नामु सवाहारं मया मह ।। ७९ ।।

·2522 क्षेमेन्द्रविरचिता। जडा ह्यस्याः स्थिता बुद्धिर्धातुश्च विषमः स्थितः । तस्मात्स्निग्धं दधि पूर्वमत्र योज्यं सशर्करम् ।। ८० ॥ इत्यक्तं वैद्यनाथन वीभिस्तृर्ण ससम्भ्रमम् । आहूनः पादपतनैज्यांनिगणक आयया ॥ ८१ ॥ इति वैद्यः ज्यानिःशास्त्रविद तस्मै नमोऽस्तु ज्ञानचक्षुपे । वर्य पृच्छन्यवर्ग वा धीवगन्या विनष्टधीः ॥ ८२ ।। ग्रहनक्षत्र काराणां संग्व्यानेऽप्यकृतश्रमः । अतीतानागतज्ञानदम्भाय मलपत्रभृत् ।। ८३ ।। नव वर्षत्रयीमय कश्चिद्वित्तव्यया भवेत् । ज्वरश्च नत्रपाडा च लाभांशाऽप्यविचिन्तितः ।। ८४ ॥ 'न कश्चिदपकारं ते मन्यते शत्रवश्च ते । मन्ति तभ्यां भयं देहरक्षायां नव बाधते ।। ८५ ।। दुवलो दृश्यस भ्रातयूपं न कुरुपे कथम् । अप्यस्ति कामला नूनं तां मन्त्रेण नुदाम्यहम् ।। ८६ ।। इति साधारणज्ञानमन्त्रवैद्यकमिश्रितम् । ज्योतिःशास्त्रं विगणयन्यो मुष्णाति जडाशयान् ।। ८७ ॥ प्राडियागिवधूवृत्तं जानन्नपि जनश्रुतम् । धूर्तो धृलिपटे चक्र राशिचक्रं मुधैव सः ।। ८८ ।। क्षिप्त नियोगिना तत्र दीनारकुसुमाकरे | दम्भस्तब्धश्चिरं तस्थौ स्वांगुलीगणनापरः ॥ ८९ ।। नतोऽवदन्मन्दमन्दं प्रोत्क्षिप्तभूलना मुहुः । इयमापाण्डग्मुग्वी निकामेन पीडिता ।। ९० ।।

·नममाला
दुर्निवारश्च नारीणां पिशाचो रतिरागकृत् ।
पुनः शून्यगृहे स्नाता गुह्यकेन निरम्बरा ।
गृहीतेत्यत्र पश्यामि चक्रे शुक्रसमागमात् ॥ ९१ ।।
इति गणकः
ततः प्रयाते गणके चिन्तिते शुक्रपूजने ।
निर्यत्पलालपूलीकः पादतो धूलिधूसरः ॥ ९२ ।।
दामबद्धकटियाम्यः शीर्णकम्बलकावृतः ।
विसृष्टं तत्सहायेन ददो लेखं नियोगिनः ॥ ९३ ॥
एडिकाव्यपदेशेन गावः पादेहता दश । .
तासां मध्यान्मृताः पञ्च पञ्च शेषाः स्थिताः खले ॥ ९४ ।
तन्मुक्तये त्वरायाताः सहन्तोऽपि दिनत्रयम् ।
तदभावेऽपि लाभस्ते ग्रामे दण्डः पतिष्यति ।। ९५ ॥
घृतनाडीनिमित्तेन यश्चासौ बन्धने धृतः ।
सोऽपि विप्रो निराहारस्तीक्ष्णः पञ्चत्वमागतः ॥ ९६ ॥
पादान्तिके च प्रहितं तस्य प्रधनपत्रकम् ।
बद्धं मया तत्कलत्रं मुद्रिनं सकलं गृहम् ।। १७ ।।
यान्स्कन्धकनिमित्तेन प्रायस्थान्परिपालकः ।
प्रददा मासवृत्त्यैव ते मया तद्गृहे धृताः ॥ ९८ ॥
धान्यराशिः प्रभूतोऽस्ति तूर्णमागम्यतामिह ।
तात्पमिति विज्ञप्ताः पादा ज्येष्ठार्कवासरे ॥ ९९ ॥
इति खाशपतिः तूणरक्षको वा
वाचयनित्यसो लेखं तस्य कर्मण्यतां ततः ।
प्रशशंस सहायस्य नियोगी हनिर्भरः ॥ १० ॥
सोऽभूत्पूर्वतरं बौद्धस्तनो दम्भाय वैष्णवः ।
रक्षार्थमथ भार्याया जानकौलागमादरः ॥ १०१ ॥

·२३
क्षेमेन्द्रविरचिता।
आनिनाय गुरूं गवेदम्भलाभनिकेतनम् ।
मायाकुहकलोल्यानां दीक्षाममयमण्डलम् ।। १०२ ॥
नमस्ते गुरुनाथाय धनदारापहारिणे ।
शोभिणे सर्वभक्षाय यक्षायेव क्षपाशिने ।। १०३ ॥
नालन्यस्तासिन्दूरपत्रिकापुप्पगुन्छिकः ।
विन्दूपविन्दुनियाद्रमहालालाटकर्परः ॥ १०४ ।।
कर्णमूलाशिखामात्रग्रथितस्वल्पटिकः ।
कुङ्कुमाङ्कितकांग्रः काचगक्षो महाहनुः ॥ १०५ ॥
खल्वाटा विग्लम्मश्रुदीर्घवाक प्रस्खलन्कचित् ।
विभ्राणो वदनं वृद्धमहिपीभगविभ्रमम् ।। १०६ ।।
क्षणात्पिवति यो मद्यघट घटघटाग्वैः ।
तस्य कण्ठप्रणालस्य स्थौल्यं केनोपमीयताम् ॥ १०७ ।।
मझमांसदुगमोदमलिनं योगपट्टकम् ।
दधानः स्तनसम्पूर्ण वक्षसा राक्षसाकृतिः ॥ १०८ ॥
सिन्दूरपूर्णगम्भीरनाभिरन्नोपशोभितः ।
लोपिकापूपशफरीमिश्राभृतमहोदरः ॥ १०९ ॥
मधुमांसकृताजीर्णप्रत्यग्रामोददुःसहान ।
धूमोद्गारगडङ्कारान्मुञ्चन्मेघ इवाकुलः ॥ ११० ॥
गुरुर्गुरुतराविद्यावद्यमद्यमदान्धधीः ।
अहङ्कार इवाकारमागतः प्रत्यदृश्यत ॥ १११ ॥
आकारण गुरुर्गुरुश्च वचसा कौसीद्यमौख्यगुरु-
मेंद्रेणातिगुरुस्तथास्यकुहरश्मश्रूदरस्फिग्गुरुः ।
वेश्याकामिनियोगिवञ्चनगुरुः सद्वृत्तशून्यो गुरु-
श्चित्रं सर्वगुरुः शिवोदितमहाशिक्षासु नित्यं लघुः॥११२॥

·नर्ममाला। अपि नाम स जायेत पवित्रचरितः क्षिती। अशाचनिधयो यन गुरवो नोपसविताः ।। ११३ ।। अहंपूर्विकया सर्व पतितास्तस्य पादयोः । चक्रुः शिरोभिर्भूकम्पलुठत्पिठिरकभ्रमम् ।। ११४ ॥ रक्षायै निजभार्यायाः सम्पदां च विवृद्धये । नियोगिना यागविधौ विज्ञप्तो भगवान्गुरुः ॥ ११५ ॥ लिग्वित्वा कुङ्कुमेनाशु स्वल्पसम्भाग्चीरिकाम् । हृष्टः प्रातः समेप्यामीन्युक्त्या पायात्महानुगैः ।। ११६ ।। इति गुरुः श्वशुरो यागसम्भारे यत्नाइनो नियोगिना । पापाधर्माधिकरणदिविगेऽथ समाययाँ ।। ११७ ।। तस्मै नमोऽस्तु नगराचार्यवर्याय भोगिने । यस्य हस्ते स्थिता भूमिः मशैलवनकानना ।। ११८ ।। करोति प्रश्रयं वक्ति मधुरं दिविरः पुरः । जरच्छगलशृङ्गामा नच न्यजति वक्रताम् ॥ ११९ ।। कलमांकितकर्णन भूर्जपत्रकपाणिना । आस्थानदिविरेणेयं ग्रस्ता भगवनी मही ।। १२० ।। मिथ्या महावगहेण दत्येप्वाइम्बरः कृतः । आस्थानदिविरग्रस्ता यदियं नौद्धृता क्षितिः ।। १२१ ।। उत्थाय वैश्याशयनान्प्रभाने मद्यर्णितः । धनार्थी दिविरः शस्तमुग्वं द्रष्टुं प्रतीक्षने ॥ १२२ ।। नूनं निशि भगापानं करोनि दिविरः सदा । प्रातः प्रातमदा वक्त्रं झालयन्यन्यथा कथम् ।। १२३ ॥ स्नातो मृदर्भतिलभृत्कगेनि मुचिरं जपम् । दिविरः कूटसंकेतपटीपात्रााण चिन्तयन ।। १२४ ।।

·क्षेमेन्द्रविरचिता। वित्रं पुरः समायान्तं थूत्कृत्य त्वरितः पुनः । प्रविश्य गेहं निर्याति शंकमानः पराभवम् ॥ १२५ ॥ श्रीकामो गोमयभ्रान्त्या वन्दते श्वशकृत्पथि । पुरश्चाप्तां सिद्धिकामश्चण्डाली सकरण्डकाम् ॥ १२६ !। सुप्रभाततरायातः सकष्टशटिलतः। आस्थानं याति कलयन्भृष्टमांसं सपानकम् ॥ १२७ ।। भूर्जपीडालडक्लिन्नमसीसुभृतभाजनः । कथयन्निव गन्धेन भाविनी नरकस्थितिम् ।। १२८ ।। मषीविपाया निन्नन्साधून्कलमदंष्ट्रया । आस्थानजलधेरन्तर्दिविरो मकरायते ॥ १२९ ।। नन्मषीविग्रुपस्तस्य दृश्यन्ते कलमच्युताः । 'भुवो विलुण्ठयमानायाः साञ्जनानुकणा इव ॥ १३० ॥ अधोमुखा विमानेभ्यः पनन्तो दिवि गेदनम् । कुर्वन्ति' पितरस्तस्य यो भुक्ते दिविरोदनम् ॥ १३१ ॥ जामातुः श्रीमतो दृष्टा स गृहं हर्षनिर्भरः । अचिन्तयत्कदास्यापि शटिदैवाद्भवेदिति ॥ १३२ ।। इत्यास्थानदिविरः नत्सङ्गन्यायदृश्यन्त भूजभट्टा भयङ्कराः । नद्गृहे कल पन्नोऽन्तस्तस्य स्थावरविल्यम् ।। १३३ ।। संहान्ति मदा लोकान्ये सस्थावरजङ्गमान् । नभ्यः प्रलयकारिभ्यो अभ्योऽग्नु नमो नमः ।। १३४ ।। शटीपाशसमाकृष्टः प्राप्तोऽधिकरणं भयात् । साधुर्निगीर्यते भट्टैमत्स्यैरिव जले वलिः ॥ १३५ ।। भट्टैर्भः सदिविरैः शटीनिपतितो जनः । मुच्यते नास्थिशषोऽपि रक्तक्षीवैग्वि श्वभिः ।। १३६ ।।

·नर्ममाला। ग्रामण्याये हता नेव रामेण ब्रह्मराक्षसाः । भास्थानभट्टास्ते मन्ये सदा वादन्ति मानुषान् ॥ १३७॥ कृतः पगजितो जता जयी यश्च पगजिनः। तेषां स्वतन्त्रवचसा वचमा केन जीव्यते ॥ १३८ । अन्त नरकपालयं वृता तालतां गताः । शट्यन्तःकृतहदण्टा भट्टास्त कस्य नान्नकाः ॥ १३९ ॥ पश्यन्नन्धा वदन्कः शृण्वंश्च वधिरोऽधमः । उत्कोचेन विना भट्टश्चि निद्रायते शठः ।। १४० ।। उन्कोचभक्षणं छिद्रशिक्षणं माधुनक्षणम् । शटिसन्धुक्षणं कूटरक्षगं भट्टलक्षणम् ।। १४१ ।। चमकन्नतकाभ्राना मगल्या ननकोऽ [ऽभवन् सोऽथ गारुडकल्पज्ञः प्रयानः सस्यपालनाम् ।। १४२ ।। मोऽपि ग्रामगणेशस्य मानः प्रामादपालनाम् । मन्धिविग्रहकायस्थचक्रिकागेवकोऽधमः ।। १४३ ।। भट्टत्वमाप्तवान्दुनो द्रङ्गदशगतागतान् । तस्य पुत्राश्च पौत्राश्च संवऽधिकरणद्विजाः ।। १.४४ ॥ कुनोऽन्यथा भवन्यपां वचश्चमकनामित्र । कले मुमही भम्रा गटिटीनारभाजनम् ।। १४ ।। इन्याधिकरणभट्टाः मात्रिका वा पनि नर्ममालायां द्वितीयः परिहामः ॥

·क्षेमेन्द्रविरचिता। ( तृतीयः परिहासः) . अथ यागोत्सव तम्मिन्स दिविग्वान्धवाः । अलङ्घनाश्च ललना नियोगिगृहमाययुः ॥ १ ॥ ग्वटिका करणी हैमी पागना रन्नमृटिका । मिन्दुगद्या ग्जाभदाः पञ्चरङ्गकमूत्रकम् ।। २ ।। शालिचूर्ण सिनच्छत्रं श्वेनवम्त्रं विनानकम् । नागचाः क्षुरिका मुत्रं दपणं वीरकतर्ग ।। ३ ।। पनाका व्य'जनं कृचः पुष्पलक्षाणि पांडश । वाधानीकलगा ताम्रो निलाम्नेलं. मृगाजिनम् ।। ४ ।। स्रक्सवा समिधा दा लाजाः सिद्धाथका घृतम् । बिल्वपूगफलाक्षांटजातीफलयवादनम् ।। ५ ।। धूपकुंकुमकपूरकोनापधिचन्दनम् । पादुकापीठपर्य याष्टिकाघटकुण्टकम् ।। ६ ।। मद्यमांमसुगपूपपलाण्डुशफगैदनम् । पिष्टभृष्टरसस्वच्छभक्ष्यगेचकमोदकम् ।। ७ ॥ चटिकापूर्णपात्राणि श्रीरिणी कुसग दधि । दश कृष्णा दश श्वना छागा मंपाश्चतुदश ॥ ८ ॥ भस्त्रा चत्यादिसम्भारश्चारिकालिग्वितः क्षणात् । मन्जीकृतः श्रीमचिर्वभौगमित्रनियागिनः ।। ततो नित्यावधानेन भगलिङ्गविभूषितम् । चकार मण्डलं शिष्यः सिन्दूगन्तग्तिान्तरम् ॥ १०॥ अथात्मारामतादम्भमीलितापूर्णितेक्षणः । गुरुगृहीतः शिप्याभ्यां सव्यदक्षिणहस्तयोः ।। ११ ।।

·२८
नर्ममाला।
शतमात्रेणानुयातः शिष्याणामाययौ शनैः ।
लुण्ठि कर्तुमिवात्युग्रो नगराधिपतिः स्वयम् ॥ १२ ॥
चर्मकृत्सानिकश्चक्री धीररो हट्टतापसः ।
वृद्धवेश्या कल्यपालो मद्यभट्टो जरद्विदः ।। १३ ।।
पश्च नारङ्गका रुग्णाविटांकारोऽथ पाचकः ।
गोपक्षी भैरवाचार्यः कुलाचार्योऽथ वायकः ।। १४ ।।
चूलिकाकनरुद्राक्षो घटिलश्छिन्ननामिकः ।
महावनी भगमुखः शवाचार्यस्त्रिघण्टिकः ।। १५ ।।
नग्नो वेलाव्रती मौनी स्तोत्रकृजानुपण्टिकः ।
विवाश्चोन्मत्तवनिताः श्वभिः परिवृतास्तथा ॥ १६ ॥
गृथलिप्तस्तथोन्मत्तो मन्त्रवादी रसायनी ।
इन्द्रजाली लनावेशी विज्ञानी कामनत्त्विकः ॥ १७ ॥
भट्टाश्वान्ये गुरोधूर्ताः पानभोजनसेवकाः ।
विविशुः स्विन्ननैवेद्यामोदमत्तोदकाकुलाः ।। १८ ॥
अथामपकसंहारकारिणः सर्वहारिणः ।
मत्ता गुरुभटाश्चक्रुस्तिलधृपघृतक्षयम् ।। १९ ॥
एको द्वौ बहवः पश्चान्निन्युस्ते भस्त्रया तथा ।
शालिचूर्णयवाक्षोटविल्वार्घघृतचन्दनम् ॥२०॥
इति गुरुभटाः
ततः स्वभगिनी रण्डा बालैव व्रतशालिनी ।
धृता नियोगिना यागपरिचर्याविधौ गुरोः ॥२१॥
जयत्यखण्डशीतांशुमण्डलद्युतितस्करी ।
पुण्डरीकमुखी रण्डा नवयौवनमण्डिता ॥२२॥
मदशौण्डं समुद्दण्डचण्डं मुखकरण्डकम् ।
विना चण्डतरोघृष्टं रण्डा खण्डितमानसा ॥२३॥

·25.22 क्षेमेन्द्रविरचिता। विस्तीणश्राणिपुलिना पीवरांरुकुचस्थली । हरिणीहारिनयना रण्डा नेत्ररसायनम् ॥ २४ ।। रण्डा ग्कन्धद्वयासक्तमुक्तकेशी विराजते । नेत्रोत्पलमुग्वाम्भोज गव्यामेव पद्मिनी ॥ २५ ॥ निःपूत्ररुचिरः कण्ठः सुवर्णमुभगो भगः । रण्डायाः कर्णपाशौ च निगभरणमुन्दरी ॥ २६ ॥ पुप्पताम्वूलरहिता रण्डा सन्त्यक्तभूषणा । लावण्येनातिमात्रेण संविभक्तेव वेधसा ॥ २७ ॥ हारेण किं. सुमध्यायाः सुकश्याः कुसुमेन किम् । किमञ्जनेनायताभ्या रण्डाया मण्डनेन किम् ॥ २८ ॥ किं धर्मा यत्र नो रण्डा धिक्सुखं रण्डया विना । गण्ठाहीनोऽस्तु मा मोक्षः प्रोग्त्युिदितं विटैः ।। २९ ॥ ' रण्डा विलोक्य तरुणं करोति भृकुटि मृषा । कण्ठगृहं चिन्तयन्ती मनसा तु प्रहप्यति ॥ ३० ॥ सम्मरन्ती रतिसुखं पीवरोरुकुचस्थली । रण्टा भगस्थली रात्री मृद्गात्युच्छासिनी सदा ॥ ३१ ॥ वीक्षते तरुणं तिर्यकान्तं सुभगमानना । स्रवन्ती निर्भरं रेतो रण्डा धेनुः पयो यथा ॥ ३२ ।। गौरः सुपीवरो धत्ते रण्डाया मुण्डितो भगः । मेरोरहयोल्लीढशप्पहेमतटभ्रमम् ॥ ३३ ।। तुरगाद्याचितानीतस्तब्धदीर्घध्वजो नरः । यदि नाम रते शक्तो रण्डां तोषयितुं न वा ॥ ३४ ॥ श्राद्धेषु मुग्धविप्राणां जटिनाश्च तपस्विनाम् । वशे पतति धन्यानां रण्डा रसतरङ्गिणी ॥ ३५ ॥.

·३०
नर्ममाला।
चूलिकान्यस्तकुसुमः कर्ण कृतपवित्रकः ।
युवा रण्डाप्रियो विप्रः कन्दर्पणोपमीयते ॥ ३६ ॥
उदञ्चद्गुरुदण्डस्य चण्डस्य ब्रह्मचारिणः ।
रण्डा ददाति सतनं श्रद्धया मृतभोजनम् ॥ ३७॥
नमेव नीर्थयात्रासु पश्चान्नयति सर्वदा ।
वहन्ती खड्गपात्रेण वलिधूपसमुद्किाम् ॥ ३८ ॥
परस्परप्रार्थनया सुमुण्डिनभगवनौ ।
भूकम्पकारिणी रात्रों ना रण्डाब्रह्मचारिणा ॥ ३९ ॥
दिवा दम्भनिधानाय नमस्तीर्थोपसविने ।
गत्री रण्टाभगापानक्षीवाय ब्रह्मचारिणे ॥ ४० ॥
रण्टा जटाभृतां भीत्या गौडलाटनपस्विनाम् ।
ददाति.. जितां प्रीत्या तल्लिप्तोरु.. वासकृत् ॥ ४१ ॥ •
गत्वा गुरुगृहं रण्डा पत्युः पर्वदिने सती ।
कपन्ती कटिमाभीण्याद्रण्टा नियमेहनैः ॥ ४२ ॥'.
रण्टा तत्तन्मृतोद्धारदीक्षादिवतकारिणी ।
ददानि निशि निका काममत्रं तपस्विनाम् ।। ४३ ।।
लिङ्गार्चनापदंशन दत्त्वा वेश्मनि तालकम् ।
कगनि चमलिङ्गेल रण्टा कण्डूविखण्डनम् ।। ४४ ॥
तयोपचर्यमाणाऽथ मृगाक्ष्या गुरुगकुलः।
शिप्याश्च नां पपुनः क्षुधानाः सीरिणीमिव ॥ ४५ ।।
अनि रण्डा
नतः प्रविविशुस्ते ने दीक्षासमयिनी नराः।
बद्धनेत्रपटा मिथ्या मोहेनेवान्धकारिताः ॥ ४६॥
अथ व्यजिज्ञपभूमिन्यस्त जानुः कृताञ्जलिः।
गुरुं नियोगिनः श्रद्धाशुद्धान्तं हट्टतापसः ॥ ४७॥

·क्षेमेन्द्रविरचिता।
इहैव सुचिरं नाथ यागव्यग्रे त्वयि स्थिते ।
प्रतीक्षन्ते पंग शिष्या यागोत्सवसमुत्सुकाः ॥ १८ ॥
य एप प्रथितो लोके गृहकृत्ये महत्तमः ।
कृतयागसमारम्भः स भवन्तमुदीक्षते ॥ ४९ ॥
ब्रह्महत्यादि पापं यन्निःसंच्यं तस्य विद्यते |
एकघण्टाटनत्कारमात्रेण भवता हृतम् ॥ ५० ॥
मन्यते स तृणं सर्व मवमंहारपातकम् ।
यतो मूर्ध्नि त्वया हस्तस्तम्य पञ्चफणो धृतः ॥ ५१ ।।
त्वत्प्रसादात्समुत्तीर्णा म कामपि दगां श्रितः ।
शङ्कगयननभ्योऽपि शैवः सबै जहार यत् ।। ५२ ।।
सबम्बहरणं धर्मसत्कार्य ब्राह्मणक्षयः ।
यत्तस्य निर्विकल्पस्य नत्तवैव विपिनम् ।। ५३ ।।
इनि गुरुकृत्यमहत्तमः
स्वामियं नाथ गणिका निमन्त्रयितुमागता ।
चटीप्रतिष्ठा गहऽस्याः क्रियतां शिष्यवत्सल ।। ५४ ।।
वितीर्णभवता नित्यं वशीकरणचूर्णकैः ।
अस्थिशपाः कृतास्त तं यया धनिककामुकाः ।। ५५ ॥
मशानकोशशपथैः क्षीणजिह्वाकराधग ।
त्वद्रक्षाक्षिनवधा कामकच्छद्मचारिणी ।। ५६ ॥
तलोन्मृष्ट मनाकम्नहो बदने नतु चक्षुपि ।
वेश्यायाः श्रीणविनेगु संकाचो नान्य जातिषु ।। '५७ !'
यदि सद्भाविनी वेश्या यदि कालः कृपापरः ।
अचौगे यदि कायस्थत श्याप्यनुगगिनी ।। ५८ ।।
इति वेश्या
चक्षुर्वेद्योऽयमायातस्तपस्वी सर्वसंश्रयः ।
किंशारुवर्तिभिर्येन सर्वमन्धीकृतं जगत् ॥ ५९ ॥

·नर्ममाला। ग्रीष्मेऽक्षिकोपबाहुल्यादस्य लग्ने शरत्फले । सम्पूर्णः क्रियतां यागः पाण्डुवल्लीनिरन्तरः ॥ ६० ।। इति चक्षुर्वैद्यः नापितः शल्यहायं नृणां येनोपजीविना । नीतान्यण्डानि दुर्लेपैः स्थूलस्थालीप्रमाणताम् ।। ६१ ॥ प्राक्षनिष्ठापिता येन चामुण्डा मण्डकार्थिना। यासी तस्यास्त्वया वर्षदिने यागं समीहते ।। ६२ ।। मूल्येन महता धीमानासासंश्लेषणाय यः । मांसपेषीमपि च्छित्वा ददाति स्ववधूभगान् ।। ६३ ॥ इति शल्यहता अयश्च तरुणीभायों वणिग्द्धो महाधनः । मथुने शक्तिदारिद्रयाद्वाजीकरणमिच्छति ॥ ६४ ॥ लालिना सुतनत्रेण वृद्धेन श्वासकासिना । श्लथप्रलम्बशिश्नेन तरुणी रमते कथम् ।। ६५ ।। आरूढोऽपि रते यत्नादुत्थानोपहतध्वजः। वृद्धः प्राप्नोति नो निद्रामृणं ध्यायन्निवाधनः ॥ ६६ ॥ निष्पीडितान्त्रसंकाशशिश्नोऽपि सुरनोल्मुकः । हस्तं दत्त्वा भगे वृद्धो निधानमिव रक्षनि ॥ ६७ ।। मांसक्षीरघृताहारं कृत्वा वृद्धो रताशया । रात्री वमति तत्सर्व भजते वा विचिकाम् ॥ ६८ ॥ शुष्कर्मोपमं वृद्धं मधुपर्के क्षणं पतिम् । सजने तरुणी दृष्टा हीता याति रसातलम् ॥ ६९ ॥ एतेन वृद्धवणिजा द्रव्यद्धविटोदिनैः । लिगलिगन्न सततं दग्धवायामिना वधुः ।। ७० ।।

·.
क्षेमेन्द्रविरचिता।
३३
स एप बहुनिक्षेपसंभक्षणकृतक्षणः ।
द्रविणावस्करक्षेत्रं वणिग्वासरतस्करः ॥ ७१ ।।
नृत्यति व्याधिकालेषु कुटिलः कलिपन्नगः।
अज्ञानतृणकाष्ठादिविक्रयी द्रव्यनामभिः ॥ ७२ ।।
तरुणाकांक्षिणीं वृद्धः प्रियामविचलेक्षणः ।
सोऽयं निरीक्षते दूरान्मिष्टं भोज्यमिवातुरः ।। ७३ ॥
तस्मात्पौप्पिकमासाद्य क्रियन्तां मन्त्रसंपदाः ।
गृहिणी रागिणी येन लब्धशक्तेः प्रजायते ॥ ७४ ।।
इति वृद्धवाणिक
इत्यादि शिष्यस्याख्यानं
श्रुत्वा
तेन निवेदितम् ।
सर्व करोमीत्यवदद्भूविकागकुलो गुरुः ॥ ७५ ।।
ततो दिनान्ते विपुलां कृत्वाग्रे शिवकुण्डिकाम् ।
गुरुणा सह ते शिष्याः पपुर्युक्तोत्तरं चिरम् ॥ ७६ ॥
नियोगिललनाः सर्वास्ते च तन्मित्रबान्धवाः ।
कपालेषु तदुच्छिष्टं वन्दित्वा बहुशः पपुः ॥ ७७ ।।
कश्चिद्गातुं प्रवृत्तोऽथ कश्चिद्रोदिति सस्वनम् ।
कश्चिद्वयाघूर्णते कश्चित्प्लवते कृतशूत्कृतिः ।। ७८ ।।
कश्चिदत्यन्तवैकल्यं नाटयन्भक्तिसम्भवम् ।
निश्चेष्टस्तिष्ठति चिरं संप्राप्तः शवतामिव ॥ ७९ ॥
काश्चिद्वि लोलस्रन्दामभूषितो मदनिर्भरः ।
कृतकण्ठग्रहः पुंसां चुचुम्ब ललना अपि ॥ ८० ॥
ततः क्षीवो गुरुः कंचित्स्वकाव्यं देशभाषया :
वीणावंशरवोदग्रं कोच्छिकावाद्यकृज्जगौ ॥ ८१ ।।
अर्थकभुजमानन्दादुद्यम्यैकेन पाणिना।
गुरुननर्त द्वाभ्यां च शनैरुत्थाय चासनात् ॥ ८२ ॥

·३४
नर्ममाला।
ततः शिष्याः समुत्तस्थुरट्टहासनिनादिनः ।
कृतांगनापरिष्वंगा विस्रस्तकटिकपटाः ।। ८३ ।।
शनैः प्रयाते राव्यर्धे विनष्टे दीपमण्डले ।
निर्विभागोऽभवत्तेषां रतिचक्रमहोत्सवः ॥ ८४ ॥
प्रभाते गुरुरुत्थाय त्वरया कलशप्रदः ।
कृतवद्विदये सर्व शिष्यरन्यैर्निमन्त्रितः ।। ८५ ।।
ज्वरादिकाले वैद्यानां शरत्काले नियोगिनाम् ।
पुष्पकाले गुरूणां च हेमपूर्गा वसुन्धरा ॥ ८६ ।।
अथाविशत्पृथुश्वासः कम्पमानः स्फुटन्निव ।
पार्थावलोकी पुरुपः परमाप्तो नियोगिनः ।। ८७ ।।
सोऽब्रवीदय गव्यर्थे गृहकृत्यमहत्तमः ।
राजराशिधनं भूरि हत्वा यातः सहानुगः ।। ८८ ॥
अनुक्त्वापसृते नस्मिस्तत्सम्बन्धिनियोगिनाम् ।
पलायनव्यतिकरः कोऽपि जातो गृहे गृहे ॥ ८९ ॥
चपेटोत्स्फोटितमुखस्त्वत्स्वामी बन्धनं भटैः ।
नीतः पतत्पुरीपोऽग्रे स तावत्परिपालकः ॥ ९० ॥
यावन्नोलुण्ठितम्मश्रर्वद्ध्या त्वमपि नीयसे ।
तावद्राजभये घोरे नीतिरस्मिन्विधीयताम् ॥ ९१ ॥
इति बुवाणे तन्मित्रे तैः शिष्यैः सहिते गुरौ ।
तूर्णं प्रयाते निःश्वस्य नियोगी दुःखितोऽवदेत् ॥ ९२ ।।
अहो नु कालदारात्म्यादोरता कियती कलेः ।
माधवः सर्वथा नष्टाः कष्ट धर्मोऽस्तमागतः ॥ ९३ ॥
इत्युक्त्वा सानुगो यावत्पलायनकृतोद्यमः
स सुस्राव भयान्मूत्रं तावदेत्य भटैर्वृतः ॥ ९४ ॥

·क्षेमेन्द्रविरचिता।
३५
स राज्ञा हुनसर्वस्वः प्रक्लिन्नो बन्धने चिरम् ।
धनेन वेश्यया स्वस्रो मोचितो निरगात्ततः ॥ ९५॥
ततो विभवहीनोऽसौ जापी स्वप्ननिरीक्षकः ।
बभूव मवप्रणतश्चाटुकारः प्रियंवदः ॥ ९६ ॥
योऽभूदभ्युन्धितस्तब्धो नियोगी लिंगसन्निभः ।
अधिकारपग्भ्रिंशार्स वृद्धवृषणायंत ॥ ९७ ॥
अधिकारमदान्धानां दृष्टिकोपवतां सदा ।
नेत्रनमल्यजननं वन्धनं परमाञ्जनम् ॥ ९८ ॥
यः पादपनिनानानान्धानप्यवमन्यते ।
भ्रष्टाधिकारश्चरणौ शकल्लिप्तौ स वन्दते ॥ ९९ ।।
अहो वत मुहर्तन भवन्ति न भवन्ति च ।
पलालदहनज्वालाचपला दिविगश्रियः ॥ १० ॥
स्वयमुत्थाय यातायां जायायां निधनोऽथ सः ।
'वभ्राम लोल्यनिलयः पिण्डार्थी वन्धुवेश्मसु ॥ १०१ ॥
रूक्षः कृशाजातेमालेनः स्यूतदग्धपटचर:
पिशाचा इव दुष्प्रेक्ष्यो दिनैरेव बभूव सः ॥ १०२ ॥
तुषाग्निकुण्डिकातापदग्धस्फिवृषणोदरः ।
वानशूलापनोदाय जानुग्रथितदामकः॥ १०३ ॥
देवद्विजधनग्रामजातकोष्ठगलग्रहः ।
क्षुत्क्षामकुक्षिः शुष्कास्यः पतितोऽवस्कर भ्रमन् ॥ १०४ ।
श्वजग्धजानुचरणः प्रस्रवद्भूरिशोणितः ।
कृपाद्रोच्छिष्टभुग्दत्तभक्तगोलकनिस्तः ॥ १०५ ॥
दग्धाधकपटीनिर्यत्सकेशवृषणद्वयः ।
भस्मप्रलिप्तशीपासवक्षःपार्थो गतत्रपः ॥ १०६ ॥

·३ ३६ नर्ममाला। .. प्रलपकाचिकाकांक्षी केनचिहत्तमण्डकः । प्रपापालिकया डोम्बभ्रान्त्या पाने तिरस्कृतः ॥ १०७॥ रजस्वलापलालेन च्छन्नांगस्तुहिनागमे । शरावकर्परादानकलहे याचकाः ॥ १०८ ॥ वह्निपात्रप्रहारेण दग्धभ्रूःमश्रलोचनः । चण्डालेः प्रतकार्येषु लगुडैराहतः सकृत् ।। १०९ ।। पङ्क-शायी स चुक्रोश सत्रतीर्थाग्रवद्मसु । नृपुरीषप्रणालेऽथ पतितोऽसावधोमुखः ॥ ११० ।। उच्चैःकृतकटिः प्राणानुत्ससर्ज नराधमः । इति दौर्गन्यतपसा प्रयातः सोऽस्थिशेषताम् ।। १११ ॥ सशरीरः स्वयं प्राप्तो नरकं नरकण्टकः । एवं क्रमेण शान्तेषु नियोगिदिविगाग्निषु ।। ११२ ।। मोदते गतसन्तापः सन्तोषसुभगो जनः ।। ११३ ।। इति दिविरनियोगिवातदुश्चोष्टताना कुसृतिचरितचर्चा नर्ममाला कृतेयम् । अपि मुजनविनोदायोम्भिता हास्यसिद्धयै कथयति फलभूतं सर्वलोकोपदेशम् ।। ११४ ।। इति नर्ममालायां तृतीयः परिहासः ॥ समाप्तेयं नर्ममाला। कृतियासदासापरनाम्नः क्षेमेन्द्रस्येति शिवम् ॥ श्रीमत्प्रतापभूभर्तुराज्ञया प्रीयते सताम् । मधुसूदनकौलेन संपायेयं प्रकाशिता ।।

·No text on this page.