·,
--
*~
*-

·IRILINDRUMUNSKRIT SERIES
No. XC.
Šri Setu Laksmi Prasadamala
No 11
THE
MÍMÁM SÁ SLOKAVĀRTIKA
WITH
Ill. (OVVIKTI hisik!
SUCARITAMISRA
I DITID BY
K. -ÂN BASITI SASTRI
f
(rint li. 1. pin?!11111
Sigurnost Ham 14
Part 1.
ܙܕܢ ||1 ܕ1 ܐ ܙܐ ܝ ܐ ܐܐ ܐ 1، ، ܕ | ܐ ܢܐ܇ ܐܐܐ ܐ ܐ ܐܐܐ ܐ ܙܐ ܐܙ ܐܢ ܐ ܙ| ܐܐܐܢܐ ܙ ܐ: ܐ
Illius ill "1111111 Will AllII.
*

·No text on this page.

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ९०.
श्रीसेतुलक्ष्मीप्रसादमाला
ग्रन्धाङ्क: २.
मीमांसाश्लोकवार्तिकं
सुचरितमित्रप्रणीतया
काशिकाख्यया टीकया
समेतं
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
के. सास्वशिवशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
प्रधमः सम्पुटः।
तच
अनन्तायने
मरामहिमश्रीसेतुलक्ष्मीमहाराज्ञीशासन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये नदध्यक्षण
मुद्रचिला प्रशामिनन् ।

·ܕܐ ·PREFACE The present work named Kasıkū is a commentary by lipiellyy Sucautamist on the Jimin -ī Slokaviitiki. 0. the two systems of vīmāmsi plulosophr, wu, Kamillimimi and Bahnız-Jimimse the first is clealt with by Jummi in twelve chyīvas contaming about 2700 sūtras beginning with "Athitordharma Jiñasri' The extint Bhi. sia on these sūtis is by Subana srīmin, and Bhatta Kule mules elaborate metricil commentally on the first Padoo known as Tu kapīda of the tiist adliyżya of tlie Bnisva is called Slokratike, on which the like now offered in : learned and dignified cominentur The commentus being voluminous, it is intended to publish it in pats, the first part dealing with the first four Entras is now issued and the rest will follow in due course. It hrós not been possible to know exactly the date of Sumit mái , but this much is certain that he flouri lier earlier than Venkatanātha (1218-1950 A D ), as the latter cite the Kasika is authority in his Seśvan Vimāmā als follous - "तथा च काशिका-सजियमादिति पदव्यवहित प्रयोगशब्दो लोक इत्यस्या- नन्तर सम्बन्धनीच । तदयमर्थ -लोके प्रयोग सलियम , सम्यनिवन्धनात्मको युक्त, चक्षुरादिसजिर्पान् . नतु वेदे, अतीन्द्रियार्थत्वात् । इद च विपरिणामव्यव- हितक्ल्पनयो. साधारणमप्युदाहरण विपरिणामस्योक्तवाद् व्यवधानमानोदाहरणवे- ti fa fenoti argari area. Sūti 1 ;) The edition is based on four mu-' pt- The first numed Fohtuned from Thurrpu Swamvar Vitom contuus the whole of the Tırk ypadi bu lick-the portion from Inumina Piricched to joidi, and its leue 112 broken and decued. The second muuscuipt belongng to the Rijlof lillminur, portions of whuch hudle made 11 of in pipirmy the extition for the foles, 17 returned to the wt 1)* The thud ind the fouth mum-pt 1 mei it na Perspectively, he he! Men from li liisirr of 1101-11 Intirjm Thalm in house Une of them runs up to the (d of Pilah Muse of rin lari: 11 Mining ind the renummy on 101 While the thirrmina delle lines on buddy femri io > ut litt' 11 for this lite Name of ili !" !.-1!" mientrs cumpere hotelerpralele wat ile yp: 11.1icrotiri it!--- the 1:41... SEE KSIDASI1.1 SI TRI

·No text on this page.

·निवेदना। इयमुपाध्यायश्रीसुचरितमिश्रकृता मीमांसाश्लोकवार्तिकव्याख्या नाम्ना काशिका । 'अथातो धर्मजिज्ञासा' 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे'ति धर्म ब्रह्म च प्रति- पादयन्ती द्वयी मीमांसा सुप्रसिद्धा । अत्र पूर्वा श्रीमजैमिनिमुनिनिर्मिता. उत्तरा श्रीभगवद्वेदव्यासप्रणीता । यासावत्र पूर्वा कर्मकाण्डात्मिका सा माकी त्रिगत्यूनया सूत्राणा त्रिसहसया द्वादशभिरध्यायैराचिता । अस्याश्चाचार्यभट्ट- शवरम्वामिविरचित भाप्य प्रथितम् । तस्य प्रपञ्चनपर श्रीभट्टाचार्यकुमा- रिलस्वामिनिबद्ध श्लोकात्मक वार्तिकं च सर्वत प्रकाश, यदाहुरभियुक्ता श्लोकवात्तिकमिति । प्रथमाध्यायस्य तर्कपादाभिधान प्रथमपादं यावत् परि- समाप्य समाप्तस्यास्य श्लोकवार्तिकस्य विगदा विपुला च कूलङ्कपा कापि न्यान्यासो प्रस्तुता काशिका । नैकसञ्चिकापूरणीयाया अमुप्याः प्रथमेयं मञ्चिका सद्य प्रकाश्यते, यत्र प्रतिज्ञासूत्रमारभ्य प्रत्यक्षसूत्रान्तो विषय प्रवेशित । प्रौढोदारसरमाभिश्चर्चासहाभिरुपन्याससरणिभिर्वाढमसावनुकरणीय कमपि व्याख्यागुणमविकल विभर्ति । एतादृशो व्याख्याया कतीर श्रीमदुपाध्यायसुचरितमिश्राचार्य प्रति जीवितकालादिनिधारणाय न कोऽपि मागों विवृत । किन्तु शक्यमय क्रिम्त्व- ब्दीयत्रयोदगगतकात् सर्वथा नावाचीन इति म्थापयितुम् । यत् किल (१२४८-१३५०) जीविना कवितार्किकसिह-सर्वतन्त्रन्वतन्त्रेण वेदान्ताचार्या- परनामा श्रीमद्वेटनाथेन निवद्भाया सेश्वरमीमांसाया (वंदम्यार्थप्रत्यायकना- धिकरणे तृतीय 'लोक सनियमात् प्रयोग सन्निकर्ष म्यात्' इति सूत्र) कीवंत हर न्याख्या। तथाहि "तथाच कागिता 'मनियमादिति पदव्यबहिन प्रयोगान्दो लोक इत्यम्यानन्तर सम्बन्धनीय । तदयमर्थ -लोक प्रयोग, मनियम. मन्यनिवन्धनान्नको गुननगदिमनिपात नत दे . अतीन्द्रियार्थत्वात । द न विपरिणान्व्यवहिनकलानयो. गधारणमप्युदा- विपग्जिामन्योन्तत्वाद् व्यवधान गोदाहरणनीमिनि वेदिल्या . पनि ।

·एतत्संशोधनावलम्बा आढश्चित्वार । तत्रकः क.संजितः कोयं तिरुवापुस्वामिना मठादानीता मध्ये मध्ये नेकधा त्रुटितपत्रबहुल', यत्र मध्ये अनुमानपरिच्छेदात् प्रभृत्यपाहवादान्तो भागो नापलभ्यते । द्वितीय. ख.सनित. किलिमानूरगजसम्बन्धी अगा. परिशोधनाया. पयुक्तचरम्तत्म्वामिने पूर्वमेव प्रतिप्रेपित । तृतीयतुरीयो ग.घ.मज्ञिता कोट्टयम् इट्टिगरि अन्तर्जनसम्ब- न्विनौ । तयोर्ग सजित. प्राय प्रत्यक्षसूत्रावधिव्याख्यावास्तत्र तत्र द्वित्रपत्रवि- कलोऽतिजीर्णकल्पः । घ.सज्ञितम्तु पत्राणामनुम्यूत्या रहिता भृयमा वमिभक्षित- श्चानुपयोगी उपेक्षितः परिशोधनावमरपु । जाग्रत्म्वपि बहुप्वादशैवविकल परिशुद्ध चकतममप्यनुपलभमानम्रन्थ- गौरवादपरित्यागश्रद्वयास्मदनन्तगयनमस्कृतग्रन्थावली प्रवेश्य प्रकाशितय महृदयजनसमक्षमवतार्यते । अनन्तगयनम्, १०-४-१०२.) के. साम्बगिवशास्त्री. ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·विषयानुक्रमणी। विषय. पृष्ठम्. १ २ " ३ " " महलाचरणम् । विद्यागुरूणा वन्दनपूर्वकं तत्प्रसादेन मीमांसाश्लोकवार्तिक- करणप्रतिज्ञानम् । साधून विद्वज्जनान् प्रत्यभ्यर्थना । मध्यस्थजनान् प्रति परीक्षाविशेषार्थमभ्यर्थना । स्वनिवन्धने दोपोपलम्भेऽपि स्वस्यानपवाद्यत्वम् । कैमुत्यन्यायन स्वनिवन्धनस्य सुतरा गोभमानत्वकथनम् । स्वय मीमासामन्थरचनस्य हेतुकथनम् । धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञासूत्रम् ॥ १ ॥ साहेण तात्पर्य प्रदर्शनम् । शाम्रप्रयोजनकथने विनिगमकम् । सूत्रकृतः पूर्व प्रयोजनकथनस्य युक्तत्वम् । श्रोतृप्रवृत्त्यर्थ सम्बन्धकथनम्यावश्यकता । हेतुप्रयोजनसहितसम्बन्धकथनस्य निगमनम् । अर्थपट्क प्रदर्शयितु लोकइत्यादिभाप्योपादानम् । पण्णामांना सुखग्रहणार्थमुद्देश । उतभाप्यस्य सर्वव्याल्यार्थत्वविवरणम् । उपारगर्भवपक्षपरिमर । भकामाता नुवाद निरसने । प्रत्याग्यानपक्षपरिग्रह । परिमयपक्षः। स्मिरमादिपकनन् । . १० १३ . १.

·पृष्ठम्. २० २३ २४ २६ २७ २८ ३० ३२ ३४ विषयः, परिसल्यास्वरूपप्रदर्शनम् । अधिकरणोपन्यासेनाध्याहारादाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन विपरिणामोद्राहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन व्यवधानोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन सूत्रान्यथाकथनोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन वाक्यभेटोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन गुणकल्पनोदाहरणम् । स्तुतिपक्षपरिग्रहः । अथशव्ददूपणार्थत्वपक्षपरिग्रहः । तत्र पूर्वोत्तरावधिभ्या भाप्ययोजनम् । अन्यस्यापि कर्मणोऽनन्तरमित्यादिभाप्याक्षेपसमाधाने । वेदाध्ययनानन्तयोपसहारः । वाक्यभेदप्रपञ्चनम् । परिहारभाप्यसमर्थनम् । अपिच नैव वयमिह वेदाध्ययनादित्यादिभाप्यार्थवर्णनम् । अत्राध्याहारपूर्वकव्याख्यानोपन्यासदूषणे । अध्ययनविधिप्रयोजकविचार. । आचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वशकोत्तर । प्रासनिकोपनयनविचारः । अत्र सिद्धान्तः । स्मृत्या सहाविरोधप्रकारकथनम् । प्रकरणाापमंहारः । स्मृतिवाधमुपपाद्यात्रैबाधिकरणोपन्याम. । पमहात् स्नातकशब्दार्थनिष्कर्ष.। अनश्शनाक्षेपपरिहारौ। धर्म जिज्ञामितुमिच्छेदितिपोनरुक्त्यमाशक्य विषयभेदेन परिहारः । धर्मजिज्ञासतिपदस्य विगृह्यार्थप्रदर्शनम् । ३५ .. ३६ ३७ ३८ ३९ ४५ ४८ ४९ ५३

·No text on this page.

·विषयः, पृष्ठम्. " ७८ वेदप्रामाण्ये नास्तिकानामाक्षेपः । तत्रैव प्रयोगान्तरम् । तत्रैव दृष्टान्तहेत्वन्तरम् । श्ववराहकलहन्यायेन नैयायिकादिमतानुनया नास्तिकमतस्थस्य वादिनो मीमांसकं प्रति प्रयोगः । अत्र प्रयोगभेदाः पौरुषेयत्वे वापौरुषेयत्वे वा सर्वथा वेदप्रामाण्यं दुर्लभमिति पूर्वपक्षी- पसंहारः । विप्रतिपिद्धमिदमभिधीयते ब्रवीति च वितथं चेतिसमाधानभाप्यस्य च जात्युत्तरत्वम् । एवमाक्षिप्तभाप्यस्य समाधानमुपेक्ष्योपोरातत्वेन सर्वविज्ञानविषयमामा- ण्याप्रामाण्ययोः स्वतस्त्वपरतस्त्वादिपरीक्षारम्भः । ज्ञानप्रामाण्याप्रामाण्ययोरुभयोरपि स्वतम्त्वमिति सत्कार्यवादिना साख्यानां पक्षपरिग्रहः । स्वतो द्वयमितिपक्षनिराकरणम् । परतो द्वयमितिपक्षमुत्थाप्य निरसनम् । स्वतो न द्वयं विरोधादित्युक्तेऽर्थे गड्कापरिहारौ । अप्रामाण्यं स्वतःप्रामाण्यं तु परापेक्षयेतितृतीयपक्षप्रदर्शनम् । परत एव प्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्ये च सर्वेषां स्वमादिज्ञानानामपि प्रामाण्यं स्यादितिकथनम् । एवं पूर्वपक्षे कृत स्वत. प्रामाण्यवादिनो मीमांसकस्य सिद्धान्तारम्भः । इत.प्रभृति अस्यैवार्थस्य नानाशकासमाधानपूर्वकमुच्चावचेन ग्रन्थसन्द- भैण समर्थनम् । म्वत प्रामाण्यऽनवस्थाभावकथनम् । अनवस्थापरिहारबाजोद्धाटनम् । पूर्वोचरयोः प्रतीत्योर्वाध्यबाधकभावविमर्शः । शब्द दोपा वक्त्रधीनाः, नतु स्वाभाविका इति कथनम् । ८२ ९० ९३ ·२२ विषयः. पृष्ठम्. गुणानां दोपनिराकरण एव व्यापारः नतु प्रामाण्य इत्यस्मिन् विवेके निमित्तदर्शनम् । नास्तिकैः कृतस्याप्ताप्रणीतत्वेनाप्रामाण्यप्रसञ्जनस्य नित्ये वेदे दोषाना- वहत्वकथनम् अन शक्षासमधाने । असम्भवन्मूलान्तराणामसम्भवत्संवादाना च चोदनाना कथ प्रामाण्य- मित्याशयातएव प्रामाण्यमन्यथानुवादकत्व स्यानितिकथनम् । संवादनिवन्धने च प्रामाण्येऽनवस्थाकथनम् । १०१ किन्चैवं श्रोत्रजवुद्धेरिन्द्रियान्तरजन्यबुद्धिभिरनवादादप्रामाण्य स्यात् , श्रोत्रज्ञानान्तरसवादेन प्रामाण्ये वेदेऽपि तत्तद्वाक्योचारणानुगा- मिन्या बुद्धेदशतकृत्व उत्पद्यमानत्वेन नाप्रामाण्यमितिकथनम् । १०२ सवादापेक्षिणि प्रामाण्ये दोपसत्त्वेनासन्दिग्धस्याविसवादिनी विनय स्वत एवं प्रामाण्यम् । १०३ शब्दादीना प्रमाणताया अनुनानासाध्यत्वमन्यथानुमानमानाबान- नुमानान्तरसापेक्षतयानवस्वेतिकथनम् । प्रमाण प्रमाणत्वेनागृहीत व्यवहाराय न कल्पत इत्यासहाय निरपेक्षता- रादीन्द्रियदृष्टान्तेन म्दन एव तत् म्बकायें विश्वपरिच्छेदे प्रा- वतीति तद्रणमनुपयोगमितिक्यनम् । अनुमानेन चोदनान्दियाभावं ददतामागमविरोधकथन. नरपरि ६०७ देपासम्मतिगात्रेणाप्रमाणता नावकरपत इति मनम् । ज्य प्रागण्यमपि नालेच्जन्यनुना न्द्रित गादी प्रदर्शनम् । वेदप्रामाण्य सिद्धार्थ नेपामाजिक हारी। नोखातल रकन स्त स्हल एलान देश विधामा ·विषयः, यन लौकिक बना तजेल पगमिताहिगामा - विनार । ९१२ द्रपृत्वसत्यवादित्ये प्रत्ययिनपदार्ग नि पारित नगागानं नवना पतिश्च । ११३ अशक्यं हि तत् पुरुपेण ज्ञानुगृते बननादिनिमायग गनिग- करणपरत्वाभाव । ११८ दिव्येन चक्षुषा सर्व बुहो जानातीनि वदतां नौहाना व्यानि प्रदर्शनम् । ११० बुद्धचक्षुपोऽतीतादिविषयत्वाभावे प्रयोगः । प्रत्यक्षे चक्षुप. स्वभावानतिलचन विपयनियगा । १२० सकलातीतादिविषयकमानसप्रत्यक्षनिगम । १२१ योगिप्रत्यक्षनिरास । १२३ वैदिकानां वेदनित्यत्वकल्पनाया अन्येषां बुद्धसर्वत्रत्वकल्पनायाश्च तुल्यत्वातुल्यत्वसम्प्रधारणा । १२५ आगमेन वुद्धसर्वजताया अमिद्वि बुद्धागमसत्यताया दूपणम् । १२७ परोक्तसर्वज्ञसाधनस्य प्रतिसाधनप्रदर्शनम् । १२० प्रतिहेतोः प्रयोगेण प्रदर्शनम् । १३० सर्वज्ञवादस्यातिस्थवीयस्त्वम् । बुद्धः सर्वज्ञ इति स्मृतेर्विगीतत्वं छिन्नमू ठत्वं कैश्चिदेव परिगृहीतत्वं च । १३१ बुद्धादन्यस्य सर्वज्ञस्याभ्युपगमे सर्वज्ञबहुत्वापत्तिकथनम् । १३२ अत्रैव दूपणान्तरम् । बुद्धस्यागमप्रणयने वह्वो दोपा. । पुरुपातिशयमाश्रित्य तत्प्रत्ययेनागमप्रामाण्याश्रयणे दोषमुक्त्वा केनचित् पुरुपेणार्पदर्शनवलादागमोऽवगत इतिवादे दूषणकथनम् । १३४ अत्र मते दूपणान्तरम् । आगमपारतन्त्र्येऽपि मीमांसकस्य बौद्धसमानतापरिहारः । १३९ " ।

·विषयः. पृष्ठम्. यहूनां वेदसम्प्रदायप्रवर्तकत्वे गुणकथनम् । १४० वेदानां यथा नैकः कर्ता. एवं सम्प्रदायप्रवर्तकोऽपि नैवैक इत्यस्योप- संहारः । ननु विदुपामुपदेशो नावकल्पते इतिभाप्यविमर्श । १४२ अनुमानाभिप्रायेणास्य भाप्यम्य योजनान्तरम् । अत्र परिहारभाप्याभिप्राय. । असति व्यामोहे वेदादपीतिभाप्यविवरणम् । १४३ अपिच पौरपेयाद् वचनादेवमयं पुरुषो वैदेत्यादिभाष्यार्थविचारः । एतनाप्यस्याक्षेप. । १४५ आक्षिप्तभाप्यस्य समाधानम् । वक्तृधीराप्तवाक्येषु गम्यते इत्युक्तौ कारणप्रदर्शनम् । रचनाया विवक्षावशत्वप्रदर्शनम् । १४७ ओतुर्थप्रत्यये जातेऽपि वक्त्रायमों ज्ञात इति वक्तृज्ञाने मनिर्भवतीति कथनम् । आप्तवाश्यन्य तम्ज्ञानपरतन्त्रत्वावगति । पतृदोपागवया पौरपयागमानानप्रामाण्येऽपि स्वभावतो निदांपन्य वेददचसो न तस्वभावलम् । एनन्मरणार्थोपसहारः । माध्यानासनिताप्रदर्गनपरतया भाज्याभिप्रायवर्णनम् । मगध्यानासशिनाप्रकारकथनन् । ननु मागन्यतोहरमनुमान भविष्यतीत्यादिभागभिप्रारवर्णनम् । न. अन्यत्यादिन्याय परिमापदाय । ज्यानुव गाय भिधानन् । भागम्यान्मायोजनम् । नपान नगर निगम . .. २ - पिन चन्नमयी देवर निः ·~ १. . विषय . एवति गागे जागि:"; "... प्राती प्रमिला. नाना : गा" प्रतिपादनग । गागागनुपातरि भागिदगोगण गागांमा ! लौकिकमयोगानुगांगण गागादीना मे irat प्रमिदनागि निजागागगोलो गाली ग । भाष्यकारगतानुगारण गर्मपलाएका गाना शुक्तधर्मपदार्थनिगम । अपूर्वाभ्युपगमे श्रुतहान्यश्न कल्पनाशका । १.२ अत्र समाधानम् । १.२ फलमाधनगक्तमत्वाभाव । अर्थपदव्याग्न्यानरूपम्य कोऽयं काऽनरी इत्यादिभाप्यम्य मिनार । १० श्येनादीना प्रत्यवायहेतुत्वे प्रमाणविमर्श । १३" निषेधश्रुत्यर्थापत्तिरेव निपिद्धाना प्रत्यवायकरत्व प्रमाणमिति कथनम्। १६% अत्र मानान्तरोपन्यास. । १६० यो हि हिंसितुमिच्छेत् तस्यायमभ्युपाय इनि हि तेषानुपदेग इनि भाप्यस्य विचारः। प्रासनिकः क्रमप्रमाणविचारः । २७० श्येनादीनामविधेयत्वे सिद्धान्तहानि. । १७२ विधिसम्बन्धिप्रवर्तनस्य साध्यसाधनाद्गगोचरत्व, फलमाधनात्मकस्यो- भयस्य चोदनालक्षणत्वं फलस्यार्थानात्मकत्वेन द्विविधत्वं च । १७६ तत्रैव कारणप्रदर्शनम् । विधिस्पृष्टे प्रतिषेधोऽनवकाश इति शङ्कासमाधान । ২৩৩ अनहिंसाया विहितत्वेन फलांगम्थाया एव हिंसाया न हिम्यादिति- निषेधशास्त्रविषयत्वादनर्थत्वम् । १८० क्रियाविशेपा. विषयानुरूपफलदायिन इत्यनुमानकुगलानां मतस्योपन्यास- निरसने। १८३ ·९ पर पृष्ठम् . विपयः. विषयानुरूपेत्यत्र विषयपदस्य कर्मवचनत्वऽपि दोपकथनम् । १८५ विहितहिसाया अपि प्रत्यवायजनकत्वाशङ्का । १८७ अत्र समाधानम्। १८८ शातानुसारेणैव कर्मणा फलगक्तिरङ्गीकार्येत्युपसहारः । स्वधातुरकर्तृकभोजनन्य गरीरवर्धनकृशीकरणवत् हिसायाः फल- साधनांगभेदेन प्रत्यवायजननगक्तितदभावो । अङ्गहिसाया. क्रत्वर्थत्वेन न पृथक् फलकल्पनावकाग । ऋत्वर्थत्वेऽपि तन्या प्रयाजादिवन्नागदुपकारकत्व. किन्तु पशुमस्कार- रूपत्वम् । . .. संस्कारत्वेऽपि न प्रोक्षणादिवदृष्टार्थत्व तम्या . किन्तु अवधातादि- वद् दृष्टार्थत्वम् । मर्वधानद्गभृतायामेव फलागम्थाया हिंसायामनर्थत्वमित्यस्योप- महारः । इयेनो न स्वरूपेण धर्मः नाप्यधर्म फलम्यानधानुवन्धित्वात तु नद्- द्वारेणानर्थ इत्युपर्यत इत्युपमहार । दयनन्य स्वरूपेण धर्मत्वाभावेऽधर्मत्वाभावे च गेयपरिहारी । वाक्यभेदपरिचोदना कृत्वा तत्परिहारभाप्यन्य उच्चन इत्यादेगक्षेप- १९३ परिहारौ । १२५ १२६ वाक्यभेदेऽप्यावृत्त्य तन्त्रण वा मूत्र व्याग्येयनिति धनन् । भिन्नयोरेद वाक्ययोरिनादेकदेशौ इति दढते भावारन्यामिनाये- पन्यासः । अथवार्थम्य मतधोदनालक्षपन्य धर्मत्वनिन्दति या चोपपरितारा । धर्मानुपादेन प्रग हिंसीना दर्शनार्थ चयन .. निमित्नशम् ।। ॥ दिद।

·No text on this page.

·पृष्ठभ. २१४ २१५ २१६ २१८ २२० २२१ १६ विषयः अन केपाञ्चित् प्रत्यवस्थानप्रदर्शनं तद्वीजकथन च । अतीतानागतादिविषयप्रत्यक्षवादिनामभिप्रायवर्णनं तन्निरसन च । योगिप्रत्यक्षनिरास:- योगिज्ञानम्य प्रत्यक्षत्वेप्रत्यक्षत्वं च दोपकथनम् । प्रत्यक्षस्येन्द्रियजत्वमनभ्युपगच्छतां वाघानां मतानुवाददूपणे । भावनाबलजज्ञानस्य गृहीतग्राहितयाप्रामाण्यकथनम् । प्रत्यक्षस्य विद्यमानोपलम्भनत्वेन धर्मेऽनिमित्तताया उपसहारः । सूत्रतात्पर्यार्थमुक्त्वा तदवयवविचारे सच्छब्दार्थचिन्ता । सम्प्रयोगे सशब्दार्थविचार । संशब्दव्यावर्त्यदुष्प्रयोगप्रदर्शनम् । श्रोत्रचक्षुपोरप्राप्यकारित्वे बौद्धाभिप्रायवर्णनम् । तयोः प्राप्यकारित्वेऽनुमानस्याप्युपन्यासः । अधिष्ठाने प्रयुक्तत्व चिकित्सादेस्तद्भिनतद्वृत्तीन्द्रियोपकारकत्व- कथनन् । मत्र शासमाधाने । नेरन्तराधिकाहणोपपादनम् । बेच्छिन्नबोधोपपादनम् । इन्द्रियाणा कापिलाभ्युपगतमाह झारिकत्वं निरस्य तेपा भौतिकन्व- समर्थनम् । एव सत्सम्प्रयोगशब्दविवरणानन्तरमाक्षेपपूर्वक पदान्वयप्रदर्शनाप- २२२ २२३ २२४ २२५ २२६ २२७ २२८ .. पुरुष आत्मा न गरीरमिति कथनन् । नजन्नम्पदिकारेऽप्यात्मनो मीमामकाभ्युपगतनित्यनाया अहानि । सूत्रस्थस्य बुद्धिजन्नेतिपदस्य दिगृह्मादिचर.। का बुद्धिर्जायत इति वद्धता मान्यभाव उन्नाव्यतिरकपा कठिन रति धनम् । खकारने करवाये जन्मति पिकमिदनापति दो नास्तीनि क्धनम् ।

·No text on this page.

·विषयः. एम्. अस्यैवार्थस्य प्रपञ्चनम् । २५३ निर्विकल्पकव्याख्यानानन्तर सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्वप्रमाणत्वे दर्शयि- तुमादौ प्रत्यक्षताकथनम् । २५४ आत्मनो ज्ञानाश्रयत्वकथनम् । इन्द्रियमात्रप्रभावितं प्रत्यक्षमित्यभ्युपगमे नानाशासमाधानानि । २५५ प्रत्यक्षशब्दस्य यौगिकत्वरूढत्वादिविचार । २५६ परीक्षकै. सिद्धानुगममात्रं कर्तुं शक्य. नतु लोकसिद्धस्य लक्षणेन निवर्तनमिति प्रतिपादनम् । २५७ मनस इन्द्रियत्वेन सुखादिस्वसवेदनम्येव तन्निमित्तजात्यादिविकल्प- धियः प्रत्यक्षता। २५९ पारिशेप्यादपि तस्याः प्रत्यक्षान्तर्भावः । तस्या स्मृतित्वेनाप्रामाण्यशङ्कासमाधाने । तस्या भ्रान्तित्वशङ्कासमाधाने । २६० प्रकारान्तरेण भान्तित्वस्यायुक्तत्वकथनम् । २६१ जात्यादीनामेकान्तिकभेदवादिन काणादान् प्रति चोद्यम् । २६२ अयुतसिद्धिदूषणम् । समवायदूपणम् । २६३ निर्विकल्पकज्ञानविषयीभूतस्य धर्मिणो भेदनानुपलब्धिशङ्कापरिहारौ । २६४ अक्षाणामेकत्वानेकत्वविचारपूर्वकमनेकत्वसमर्थनम् । अक्षकत्वे दोपकथनम् । अन्तविषयवेदने मनस स्वातन्त्र्यम् । चारविषयबोधे मनोल्यापृतेरावश्यकता. मनम महावे हि । २६९ धम्वभावस्यापि पुरुषम्य दोधे करणानामपेक्षा । ज्ञानरूपकार्यवराद् प्राणप्राहकशक्तिद्वारणोपवर्णितयोय॑वम्धामहग्यो- त्पसहार । বিলন স্যাম অপতত্তাব: । - . i -

·No text on this page.

·॥श्रीः॥
सीसासाश्लोकवार्तिक
नुकारिनमिश्रमणीनया
मागिकाम्ययावीकया समेतम् ।
विशुद्धतानदेहाय त्रिी दिव्यचक्ष ।
श्रेयःप्रातिनिनिनार ननः सानाधारिणे ॥ ॥

·भीमांसालोवानिक कामिनाटीकापनम् । अभिवन्ध गुरुनादी शिष्यधीपन्निनीरवीन् । तत्प्रसादात करियेऽहं मीयांना ट्रोलवार्तिकम् ॥ २॥ तद् विद्वांसोऽनुगृह्णन्तु चित्तात्रः प्रसादिभिः । सन्तः प्रणचिवाश्यानि गृहन्ति व्यनसूयत्रः॥३॥ न चात्रातीच कतव्यं दोपदृष्टिपरं मनः । दोपो त्यविद्यमानोऽपि नचित्तानां प्रकाशते ॥ ४ ॥ कुतो वा गृत वायं खुरयो मद्वियोक्तिषु । नेप्यते यः परन्थोऽपि न स्वयं गृयत कथम् ॥ ५॥ विद्यागुरुणागिहानी स्तुतिनमस्काग करानि-अभिवन्यति । जियागजिनीनां स्वीनिव विकामकान गुम्नादौ वन्दे । नतो वानिक नेपामेव प्रमादेन इंट्रनाथनत्योपदेगेनादृष्टन च .म्नुनिनमस्कार- ': । गुगनुगमनादत्रापि याचारप्रमाणका एव । वानिकग्रहणेन च कमा मनुकावचनं च समाधन । मीमांमागचंन न्यायशासामिदमता कान मांगाधिकरतापदामिनि दर्शयनि । शोकांदन च लायन. दिशा निनटांगनि । ततश्च मृत्रितप्रायमिममर्थमयहिना जिवा- मनापर्याय रति ।। || यात्रागाद्रियाणी यायाम : ग्योपकारमगण- मगर यतन्ने मन्दन्तान प्रगा--- विहांम नदी मायनपत्यति ॥ ३ ॥ गुदानित शाग्यन्नपदाय गुणयन्ना- मायाको ---- यात्रा । (गीय र ना निरूपया भवन्तः । नयागमन . + . here ~ न T ही । सनाटीमाधान .. ::. :- ·पाटात । ३ निर्दोषलेकवायत्वं कालोकस्य श्या । सापवाना यतः केचिन्मोक्षरवर्गावपि प्रति॥६॥ आगसप्रवणशाहं नापवायः स्खलन्नपि । नहि सद्वर्त्मना गच्छन् स्खलितेव(प्य)पोयते ।। यथाकथञ्चिदारब्धा प्रयीमार्गानुसारिणी । वाग्वृत्तिरल्पसारापि श्रद्धधानस्य शोभते ॥ ८ ॥ सम्प्रति नत्सरा नूनं दूपयिष्यन्ति मन्निवन्धनम् । अतस्तद्दोपोद्भाव- नेन शुभूपूणामुत्साहभजो मा भूदित्येवमर्थमाह - निदोपत्वेति । प्रसि- द्वातिशयावपि मोक्षस्वगो पति नास्तिका विवदन्ते । वदन्ति च "सु- खदुःख लौकिके स्वर्गनरको" इति । मोसे च नद्भावतः प्रभृति विवाद. । एके हि नास्ति नोक्ष इति वदन्ति । अन्ये पुनः सकलविषयोपरागरहिन रुवेदनप्रवाहमपवर्गनाहुः । अन्ये तदुपरमन् । अपरे सकलवैशेषिकात्मगुणो- च्छेदलक्षणं निरतिशवनविषयपरिजलजमनवसानमानन्दसन्दोहन् । अपरे च पूर्व च भान्तिसमुत्यैर्नानाविकल्पै. पारमार्थिकमजिस्वरूपमपलपन्ये- वति ॥६॥ अपिच यदि नाम शुश्रूषवो मनिवन्धने दोपानुपलनन्तं . तथा- प्यहमनपवाघ । नयाँ स्वतन्त्र. किञ्चिदामिदवे । गागमानुसारिणस्तु से यधागम वर्तमानस्य स्खलितमपि देवादवजनीयतयापनमित्युपेक्षणीयमेव । नहि किमप्यभिमत वस्तु निदाप भवति । दोपांस्तु समाधाय गुणा उप- जीवितच्या इत्याह- आपनेति । सता हि मागोऽयमागमानुसारो नाम । तदिह बहुलं गुणा एव । दोपास्तु कपचिन् मन्तोऽप्यत्रत्वादमकल्पा इत्युपेक्षितव्या इति ॥ ७ ॥ किवास्तु तावदनाहगाना ककिनिनामानानुनारियो वाचः सोमन इति । अन्यस्यापि धानस्य वीमानानुसारिणी कभाव- विदारयाहिट अल्पसारापि वान्कृति. नान्ने । अरनाक तु बलात महेदनिनिता शोभतेनरामिल्लाह-ति ।। ८ ।।

·घ मौनांगालोकवानिक काशिकाटीकापतम् । मीमांसाशान्तजोभिविशेषणावलीकृत । वेदार्थज्ञानरत्न से तृष्णातीव विजृम्भते ॥ ९ ॥ प्रायेण हि मीमांसा लोके लोकायतीकृता । नामास्तिकपथे कर्तुमयं यत्नः कृतो मया ॥ १० ॥ इन्युपाहातः।

·प्रतिज्ञासू म् । सर्वस्यैव हि शाखास्य कर्मणो वापि कस्यचित् । यावत् प्रयोजनं नोक्तं तावत् तत् केन गृह्यते ॥१२॥ मीमांसाख्या तु विद्येयं वहुविद्यान्तरानिता। न शुश्रूपयितुं शक्या प्रागनुवत्वा प्रयोजनम् ॥१३।। हि चाववचनं वाचनिकम् । पौरुपेनं तु प्रमाणान्तरवलेनान्यार्थमपि प्रति- भासमानमन्यपरतया प्रतिपाद्यत इति ॥ ११ ॥ ननु कि प्रयोजनाभिधानेन । शास्त्रमेव प्रणीयताम् । प्रयोजना- भिधानं हि शाखाद् वहिर्भूतं शासं प्रणेतुकामस्य न युक्तम् । किञ्चास्य प्रयोजनन् । प्रयोजनविशेषात् शायेषु शुश्रूषप्रवृत्तिरिति चेत् । तन्न । न हि प्रेक्षावतां पुवचनादेवमयमर्थ इति विश्वासो युक्तः. विशेषतो हेतुदर्श- नात् । अन्यार्थमपि शास्त्र धर्मप्रयोजनतया श्रोतॄन् प्रवर्तयितुमयमाहेति शकमाना नाश्वसेयुः । अतो मन्दफलं प्रयोजनवचनमत आह -- सर्व- स्येति । यदन्यदल्पायास साध्यमपि किञ्चित् शास्त्रं लौकिक वौदनपाकादि कर्म. तदप्यनुक्तप्रयोजनं नाद्रियन्त । कि पुनर्मामांसामिति युक्तः गाखारम्भे प्रयोजननिर्देश. । यत्तु पुंवचनादनाधास इति. तन्न । आप्ता- नाप्तविशेषात् । वक्ष्यति हि --- "तचेत् त्ययितात्" इति भाष्यकारः । जैमिनिय "अपि वा कारणात्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन्(१. ३. ७) इति । यत्तु विप्रलिप्समानो घृत इति । तन्न । नह्यस्य महपेरेनृतव वनं सम्भवति । न चान्य विप्रलम्भे प्रयोजनं किञ्चिदुपलभ्यते । यदि श्रोतारः प्रवर्तन्तानिनि. किमस्य तैरफलंऽधर्नफले वा धर्नच्छलेन प्रवर्तितः । प्रत्यु- तापन एवान्य नियन् भ्रामयतो नहान् दोप आपधेन । न च परमधा- निकोऽधर्मनाचरतीत्वलेभितुमपि नत्यम् । न उ तन्त्रकारस्तन्त्रप्रयोजने भान्यनीति सम्भालले गत एखासन्नवद्भनविलम्भत्वापीणानष्टकादि- लापानि श्रुतिमूलनति रमृत्यधिकरणे वसंत । सर्वपुन्पवचनाविधासे पुनत्तदपि भज्येतेति सुज योजनानि वानमिति ।। १२ ।। सर्वस्यैवति का नीनांसायां विपी चोऽन्तपीतलमभिद्योत- यति-गीताज्यति । मानन्तरापि हिवाकारिपानिवन्धनानि ४ त म प.

·No text on this page.

·पतिनानन्। सिद्धार्थ ज्ञातसम्बन्ध श्रोतुं श्रोता प्रवर्तने । शाम्बादी तन कलव्यः सम्बन्धः सुप्रयोजनः॥१७॥ शान प्रयोजनं चैव लल्वन्धल्याश्रयावुभौ । तदुक्त्यन्तर्गतस्तस्माद् भिन्नो नोक्नः प्रयोजनात् ॥ सिद्धिः श्रोतृप्रवृतीनां सम्बन्धकथनाड यतः । तस्मात् सर्वेष शास्त्रेषु लस्बन्धः पूर्वमुच्यते ॥ १९॥ यावत् प्रयोजनेनास्य सम्बन्धी नाभिधीयते । अतस्वरूपलापित्वाद् भवेत् तावदसङ्गतिः ॥ २०॥ कारादिनिः करिश्चनालो बत्र बस्नान जैमिनिनोपक्षितः, अत आह- यदिति । चन् नेन निनिनोनं तदेव भाष्यकारान्यः कथं नाम वदेयु- रिति । इतरया स्वच्छन्दाः को वेत्ति की प्रयोजननभिन्युरिति । तथाहि व्याकरणे सूत्रकृतोपेक्षितं प्रयोजनननेश्या व्याख्यातृभिर्विकल्पितम् । नचाहि- पचन साइशनाने धर्म इत्यभिधाय पुनः गानपूर्व प्रोगे- ऽन्युदय इल्लुकतन् इति । सल्याने युक्त तावत् प्रयोजनाभिधानमिति ॥ अपैतेन प्रयोजननास्य वामन्यावं मन्यन्य इत्यपि सूत्रकारस्य युक्तं वानुन् । अनानाजननिवारिदिनसम्वन्धमाप ओतुं नाद्रियले शिष्या। स्मान् नहोउन्न अस्य सान्यो वाच इति चोदयात -सिद्धा- यमिति ॥ १७॥ परिहानि शामिति । गर्दवास नानभ्य प्रयोजनमि- न्युक्त. दैव नगेन्योलमन मन्योऽादुल एव । न चैवमर्थ- शासन कारा अनिन्ति अत्रत्वमझाविति ॥ १८ ॥ नतु यदि दान कर प्रयोजनद देत नबन्यो नोपात्तः. व्याल्यातृनिन् नान् । यिने हि मनं बोलारः प्रव- तेन्ते । म मान्नथति सनन्दः सुदनादन्तिः । तथाहि नियश्नानन्न कानुना तन्त्र तिमिलनानामुन्नानिचाह - सिद्धिरिति ।। १९ ॥ -

·No text on this page.

·९ प्रनितान्नन् । तस्माद् व्याख्याहमिच्छङ्गिः सहेतुः सप्रयोजनः। शास्त्रावतारसम्बन्धो वाच्यो नात्यस्तु निष्फलः ॥ लोक इत्यादिभाष्यस्य पडर्थान् तम्प्रचक्षते। भाष्यकारानुसारेण प्रयुक्तस्यादितः पृथक् ॥२६॥ नपेक्ष्याह - अथातो धर्म व्याख्यास्यामः" इति । गुरुपर्वक्रमात्मकश्च सम्बन्धो यहेव कैश्चिदुक्तः 'नमा महेश्वरो वा मीमांसां प्रजापतये प्रो- वाच. प्रजापतिरिन्द्राय. इन्द्र नादित्यावेसेवमादि । पर्वाण्यवच्छेदाः गुरूणां पर्वणि गुरुपर्वाणि गुरुपर्वणां क्रनो गुरुपर्वक्रम इति विग्रहः । न चात्र द्विविधो घर सम्बन्ध उपयुज्यते । नहि नस्त सम्बन्धस्य तप- सदसझावयोः सतोः श्रीतुः शारे प्रवृत्तिनिवृत्तीविष उपलभ्यते शास- विपये वा ज्ञान इति विधिनिषयोः कार्ये प्रवृत्तिनिवृत्ती । तान्यां ते त्यतीति ॥ २३, २४॥ यतोऽय सम्बन्यो नि प्रयोजनः, तन्माद् वे सूत्रधाख्याना सम्ब- धमनिषित्मन्ति. ते सोपपत्तिकः सप्रोजनच नम्वन्धी वाच्यः । यथात्र शावर भाष्ये कृतमित्याह तस्मादिति । शार नवतातेऽनेनेति "सकारि च कारक संज्ञायाम्" (पा० ३.३. १९) इति वाले पञ् । शारखावनारयाली सम्बन्धयेति शासवतारमन्दन्यः।म चौपायोमेपलम इत्युत्तामिति ॥ २५ ॥ भापनिदानीगनुसन्धते-लोक इति । ननु परेव नाम स एवार्थो व्यारचातुरचित । नय पडीन सत्रचक्षते । बत अह- गायक सन्नाति । एतापनि सर्वत्र भाप मारन इति । कम पुनरनेगी माज्या . बन जानाति "'- देपरचा इमि ! स्कार-युग्न नि । अभिनय-गुरुप पुननिद बज्न । पुरसन्नु । नि दे पावसाला सने । ८८ जन- कि। हैद निहला- གི༌དཝ་ "हो ।

·१० मीमांसाश्लोकवात्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । सर्वव्याख्यामुपालम्भं प्रत्याख्यान तथा परे । परिसक्यास्तुती केचिदथशब्दस्य दूपणम् ॥२७॥ साधारणी विशिष्टा च सूत्रव्याख्या द्विधा कृता । विशिष्टा प्रतिसूत्रं या सर्वार्था स्त्रियमुच्यते ॥२८॥ प्रवृत्तिस्तु पदेष्वेव निवृत्तिः सूत्रसंश्रया । वेदवाक्याविरुद्धेपु न तु सर्वेषु केचित् ॥ २९ ॥ इति । ननुच सन्निधानात् प्रथमसूत्रगताथशब्दपणमेवास्य भाष्य- स्यार्थो युक्तः कथं सर्वगाम्नगतसूत्रव्याख्यानाङ्गत्वमत आह आदित इति । एवं हि मन्यते - सर्वादौ प्रयुक्तमिदं वाक्यम् । अतः सूत्रसमु. दायस्यैवेदमादिम स्थानमिति न स्थानतो विशेषलाभः । प्रत्युत सूत्रेष्विति वहुवचनसामर्थ्यस्वरूपलिङ्गानुरोधेन सर्वसूत्रविषयत्वमेव स्पष्टं प्रकाशत इति । ननु 'तत्र लोकेऽयमयशव्द' इत्यादिभायकवाक्यतापन्नस्य भा. प्यस्याथशब्ददूषणार्थत्वमेव स्पष्ट प्रकाशत । न ह्यन्यथा तदेकवाक्यतो पृथगिति । यनगौरवं प्रसज्यतेत्येवमन्तस्य तत्रे. त्यादिकात् पृथक्कृतस्य पञ्च व्याख्याविकल्पा भवन्ति । तदेकवाक्यताप- नस्यायशब्ददूपणमेवार्थ इति ॥ २६ ॥ पडर्थानिदानी सुखग्रह्णार्थमुद्दिशति - सर्वव्याख्येति । ते च यथास्वमवसरे वन्यन्त इति ॥ २७॥ सर्वव्याख्या तावद् विवृणोति -- साधारणीति । भाप्यकारेण दि द्विधा सूत्रव्याख्या कृता । एका सर्वार्था येयं 'लोक' इत्यादिका । प्रतिमृत्रगना तु विशिष्टा । समासव्यासाभ्यां हि विदुपामविधारणमिष्ट- मिति ॥ २८ ॥ अत्र भाष्यकारेण 'लोके येप्वयषु प्रसिद्धानि पदानि तानि सति सम्भव नान्येव मुत्रबिन्यवगन्तव्यमिति प्रवृत्तिरुपदर्शिता । तथा 'नाव्याहागदिभिरि न्यादिना निवृनिः । तदिह प्रवृत्तिनिवृत्ती तावत् स्वरू- पनी दर्शित । प्रवृत्तिपुरम्मर्ग च निवृत्तिः । तथा 'प्रमिहानि पदानीति 1 'एमगन्यत', .. 'रम', ३. 'गोचग नु' स पाट. पपद्यते । मत आह ·प्रतिज्ञासूत्रम् । ११ अध्याहारस्य वाक्येषु व्यत्यासस्य च सम्भवः । तेनैषामिति सूत्राणां पारार्थे सत्यपि ग्रहः ॥३०॥ पदान्यग्रेऽभिधाय 'तदर्थान्येव सूत्रेश्चि'ति पश्चात् सूत्राणि दर्शितानि । तदिह सर्वत्र वार्तिककारः पदविन्यासविशेषेण तात्पर्यमाह --- प्रवृत्ति- रिति । प्रवृत्तिनिवृत्ती शब्दो प्रयुञ्जानो द्विधैव प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां सूत्राणि प्रवर्तन्त इति भाष्यकृतोक्तमिति दर्शयति । तयोश्च क्रमविशेषेण भाष्यका- रस्यापि प्रवृत्तिपूर्विका निवृत्तिर्युपायेति दर्शयति । तथा पदसूत्रयोः पौ- पर्यविवक्षया भाप्यकारस्यापि पदार्थपूर्वको वाक्यार्थोऽभिमत इति सूच- यति । तदयमर्थः--येवं प्रसिद्धार्थग्रहणं कर्तव्यमिति प्रवृत्तिः, सा तेषु पदेषु प्रसिद्धार्थो ग्रहीतव्य इति यावत् । या च वाक्यदोषाणामध्याहारादीना निवृत्तिः, सा सूत्रेषु नैषामध्याहारादिभिरर्थवर्णनं कार्यमिति । अत्र भाष्य 'सति सम्भव' इति । तस्यार्थनाह-वेदवाक्याविरुद्धेष्विति । वेदवाक्या- विरुद्धेषु पदेषु सूत्रेषु च प्रसिद्धार्थग्रहणप्रवृत्तिरध्याहारादिनिवृत्तिश्च, न तु सर्वेषु विरुद्धेष्वपि के चित् पदेषु सूत्रेषु च । तत्र विपरीते प्रवृत्तिनिवृत्ती । तदिदं सति सम्भव' इत्यनेनोक्तम् । एवं वेदाविरोधसम्भवे कार्यमिदं नान्यथेति ॥ २९ ॥ ननु युक्त तावत् पदेषु प्रवृत्तिरिति । कथ सूत्रसंश्रया निवृत्तिः यावता पदान्येव तु प्रधानतया प्रकृतानि एषामिति सर्वनाम्ना परामर्श- मर्हन्ति । प्रधानगोचरतया व्युत्पत्ते । न ह्येष दण्ड इष्टकाकूटे तिष्ठति प्रहरानेनेत्युक्ते इष्टकाकूटेनेति गम्यते, अपि तहिं दण्डेनेति । दण्ड- विशेषणतयोपात्तत्वादिष्टकाकूटस्य । तदिहापि पदविशेषणानि सूत्राणि न परामर्शाहाणीति । अत आह - अध्याहारस्येति । अयमर्थ यत्राध्याहारादयः प्रसजन्ति तत्रैव निषेधमर्हन्ति, प्राप्तिपूर्वकल्वात् प्रति- पेधस्य । न चेह तो पदेषु सम्भवतः ! अध्याहारो नाम न्यूनवाक्यपूर- णसमर्थाधिकपदाहरणात्मकः । स च न पदेषु सम्भवति, अपभ्रंशत्वन न्यूनपदप्रयोगासम्भवात् । व्यत्यासो हि व्यवहितकल्पना । सा चान्यत्र स्थितस्यान्यत्र सञ्चारः । न चासो नियतपोवापर्यप्रकृतिप्रत्ययात्मके पदे सम्भवति, पदनागप्रसङ्गात् । अतः सूत्राण्येव सम्भवदव्याहारादिकानि १ 'द', १. भोप, ३ मतियेस 1-17 ·-- एवशनोऽन्यवान्गलादम्यानाम गारगम । प्रसिजयादवाच्यं ना कोपः गनिगमगा ॥ ३ ॥ एपामिति गर्वनाम्ना पगममनि।पदमा- वेव । पदे दि प्रकृति. पगमा निः।। if --सीमारिति प्रतिग्राहयेदिति भवति । निमकर्म नि नि मानि । गुम कल्पनापि पदगोचरा । मा गया पनि नि । नारोए नु नानयोः सम्भवः । न हि पद गमाया मिनि । न न गोणो म- वति । अतो न पदसूत्रयोः कागद निगमः । उगो-माय हि नाम न पदेभ्यो न्यतिरिक्तमन्यदेव किमपि नत्तम् । अपि हि पदान्यबैक- कार्यपरिप्वइसमासादितसमन्वयानि । नदिह युक्त यन पदधर्मोऽप्यन्ये- तीति । अतः प्रसजतः पदद्वारेण वाक्येषु विपरिणामगुणकल्पने इति प्रति- पेधाधारत्वोपपत्तिः । वान्यधर्मयोन्तु पदमात्रे न कथनित् प्रसक्तिरिति न तन्निपेधो युक्तः । तस्माद् युक्तम यादागदिनिषेधार्थमेपामिति सर्वनाम्ना सूत्राणामभिधानमिति ॥ ३० ॥ भत्र भाष्यकारेण सर्वव्याख्याप्रयोजनमभिदधतोक म् ‘एवं वेदवा- क्यान्येवेभिर्विचार्यन्ते' इति । तस्यार्थः साधारणव्याख्ययैव सूत्राणां व्याख्यातत्वान्न पुनस्तानि व्याख्येयानि । वेदवाक्यान्येव तैः परिज्ञातार्थ- र्व्याख्यातव्यानीति । तदयुक्तम् । उक्तं हि- "साधारणी विशिष्टा च सूत्रव्याख्या द्विधा कृता ।" इति । अतो विशिष्टव्याख्ययापि सूत्राणां स्पृश्यमानत्वात् कथं वेद- वाक्यान्येवेत्यवधारणोपपत्तिरित्यत आह एवशब्द इति । यल- गौरवपरिहाराथों हि विशेषव्याख्याप्रत्यादेशः । गौरवं च पदच्छेदादि- प्रपञ्चेन तार्किकवत् क्रियमाणायां व्याख्यायामापद्यते । न चेह तथा करि- प्यते । अतोऽल्पस्य विशेपस्य सूत्रगतस्य वाच्यत्वादवधारणं कृतमित्य- दोष इति । अपरमपि 'इतरया यत्नगौरवं प्रसज्येते'ति भाष्यम् । तस्या- यमर्थः - वेदवाक्यान्येव तावद् व्याख्येयानि । यदि विदं व्याख्यानं वेदसूत्रोभयगोचरतया वर्ण्यते, ततो यत्नगौरवमापद्यत इति । तदाह अस्येति । भाप्यं व्याचक्षाणो व्याल्येया इत्यतः प्रकृतं व्याख्यानमस्येति ·प्रतिज्ञानत्रन् । व्याख्याङ्गत्वाभिमानेन योऽध्याहाराद्यपेक्षते । स्वसंज्ञां वापि तस्येदं शास्त्ररूपं निरूप्यते ॥ ३२॥ वृत्त्यन्तरेषु केपांचिल्लौकिकार्थव्यतिक्रसः । शब्दानां दृश्यते तेषामुपालभोऽयमुच्यते ॥ ३३ ॥ अथात इत्ययं लोके नानन्तयें प्रयुज्यते । तस्मात् तादर्थ्यमेतस्य परिभापादिभिर्भवेत् ॥३४॥ पराशति । यदीह वेश्च सूत्राणि च व्यान्गायन्ते, नतो व्याख्यानावृत्ती यल्गौरवं प्रसज्यते । द्रव्यभेदेऽपि हि त्रियावृत्तिष्टा ययावत्लो जा. हजा भुक्तवन्त इति । अत्र चोदयति-प्रसिद्धति । स्वतःसिद्धनेव ह्य- विरोधे प्रसिद्धार्थग्रहणनव्याहारादिवर्जनं च किमनेनोजेनेति । परिह- रति - दोष इति । नहि वेदपत्रांतिविपयं भाष्यनिति ॥ ३१ ॥ तथाप्यनुक्तमुनानस्वार्थस्य पुनर्वचन प्रयोजनापेक्षनिव दृश्यत इति मन्वानं प्रति प्रयोजनमाह -व्याल्याइन्वेति । गे नाम नन्त्रा- नरेऽध्याहारादि स्वपरिभाषा वा गुणवृयादिका हत्यत्रापि प्रयो- जयति तस्य हो शामस्वरूपमनेन निरूप्यते. अव्याहागविवर्जितने लाल्यानं नानांसागनुपपक्षनिति ।। ३२ ॥ पत्त तु नन्दप्लवदेवनयपतिपः लन्या वयति वृत्त्यन्तरेविति । वैशाचिद्धि नवालादीनां वृत्त्यनेप हल्लानानलोनि- तोऽर्थ उपवर्जित । तेऽनेन नामोजलन्दले ! गवद्धि पूर्वन्धितोको- जावन्न स्वतन्यगुबत्ता यानेन वा दिन प्रदेवले नाबन को- नारः श्रेनुनाहिरन् । सुन यादव गन्ना चोरनीति बद- निमयः पहनो दुजेन । न. प्रजनन व नेता. सम्म इति ।। ३३॥ ह पुनर्मोचन कि नगन्ने । न अर-भयान इति । इमान्दस्वदलदने । कमलनयान बटन ! प्रदा नत् - - - ·१२ मीमांसाश्लोझवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् । एवशब्दोऽल्पवाच्यत्वादस्यावृत्ती तु गोरवम् । प्रसिद्धत्वादवाच्यं चेन्न दोषः पुद्गिरामयम् ॥ ३१ ॥ एपामिति सर्वनाम्ना परामर्शमर्हन्ति । ननु विपरिणामगुणकल्पने पदधर्मा- वेव । पदे हि प्रकृतिः प्रत्ययो वा विपरिणमति । यथा-प्रतिग्रहीयादिति प्रतिग्राहयेदिति भवति । विप्रकर्ष इति च विग्रकर्षादिति भवति । गुण- कल्पनापि पदगोचरा | सा यथोत्पत्तिकाटिपदेषु वक्ष्यत । वाक्येषु तु नानयोः सम्भवः । न हि पदसमुदायो विपरिणमति । न च गौणो म- वति । अतो न पदसूत्रयोः कश्चिद् विशेषः । उच्यते-- वाक्यं हि नाम न पदेभ्यो व्यतिरिक्तमन्यदेव किमपि तत्त्वम् । अपि तर्हि पदान्येवैक- कार्यपरिष्वड्समासादितसमन्वयानि । तदिह युक्त यत् पदधर्मोऽप्यन्वे- तीति । अतः प्रसजतः पदद्वारेण वाक्येषु विपरिणामगुणकल्पने इति प्रति- पेधाधारत्वोपपत्तिः । वान्यवर्मयोस्तु पदमात्रे न कथञ्चित् प्रसक्तिरिति न तन्निपेधो युक्तः । तस्माद् युक्तमध्याहारादिनिषेधार्थमेषामिति सर्वनाम्ना सूत्राणामभिधानमिति ॥ ३०॥ भत्र भाष्यकारण सर्वव्याख्याप्रयोजनमभिदधतोळम् ‘एवं वेदवा- क्यान्यवेभिर्विचार्यन्ते' इति । तस्यार्थः साधारणव्याख्ययैव सूत्राणां व्याख्यातत्वान्न पुनस्तानि व्याख्ययानि । वेदवाक्यान्यव तैः परिज्ञातार्थ- ाख्यातव्यानीति । तदयुक्तम् । उक्तं हि- "साधारणी विशिष्टा च सूत्रव्याख्या द्विधा कृता ।" इति । अतो विशिष्टव्याययापि सूत्राणां स्पृश्यमानत्वात् कथं वेद- वाक्यान्यवेत्यवधारणापपत्तिरित्यत आह - एवशब्द इति । यत्न- गाग्वाग्दिागर्या हि विशपन्याग्व्यापत्यादयः । गौरवं च पदच्छेदादि- प्रपचेन तार्किकवत् क्रियमाणायां व्याल्यायामापद्यते । न चेह तथा करि- प्यते । भनाल्पम्य विशुपम्य सूत्रगतम्य वाच्यत्वादवधारणं कृतमित्य- दोप इति । अपरमपि 'दतग्था बन्नगौग्वं प्रमत्येत'ति भाष्यम् । तम्या- यमर्थः -- बंदवाक्यान्यव नावद् व्याययानि । यदि लिदं व्याल्यानं दमत्रोमयाचग्नया वर्ण्यन, तनो यन्नगौग्यमापद्यत इति । तदाद अन्यति । भायं व्याचक्षाणां व्यायया नुत्यन. प्रकृतं व्याल्यानमस्येति - ·A प्रतिज्ञासूत्रन् । १५ व्याख्याङ्गत्वाभिमानेन योऽध्याहाराद्यपेक्षते । स्वसंज्ञां वापि तस्येदं शास्त्ररूपं निरूप्यते ॥ ३२॥ वृत्त्यन्तरेषु केपांचिल्लौकिकार्थव्यतिक्रमः । शब्दानां दृश्यते तेषामुपालम्भोऽयमुच्यते ॥ ३३ ॥ अधात इत्ययं लोके नानन्तयें प्रयुज्यते । तस्मात् तादर्थ्यमेतस्य परिभापादिभिर्भवेत्॥३४॥ परामृशति । यदीह वेदाश्च सूत्राणि च व्याल्यायन्ते, ततो व्याख्यानावृत्तौ यत्नगौरवं प्रसज्येत । द्रव्यभेदेऽपि हि क्रियावृत्तिष्टा यथाष्टकृत्वो ना. खणा भुक्तवन्त इति । अत्र चोदयति - प्रसिद्धति । स्वतःसिद्धर्मव छ- विरोधे प्रसिद्धार्थग्रहणमध्याहारादिवर्जनं च किमनेनोक्तेनेति । परिह- रति न दोष इति । नहि वेदवदप्राप्तविपयं भाष्पमिति ।। ३१ ॥ तथाप्यनुक्तसुज्ञानस्यार्थस्य पुनर्वचनं प्रयोजनापेक्षमिव दृश्यत इति मन्वान प्रति प्रयोजनमाह -- च्यापाइयेनि । यो नाम नन्त्रा- न्तरेऽध्याहारादि स्वपरिभाषा वा गुणवृद्धयादिका रटेलवापि तत् प्रयो- जयति तस्य कृते शाररस्वरूपमनेन निरूप्यते. अपादागदिवस्तिमेव प्याख्यानं मीमांसायामुपपन्नामिति ॥ ३२ ॥ यस्य तु मन्दफलत्वादेवमप्यपरितोषः, त प्रलन्यथा दयनि---- पृत्त्यन्तरेप्पिति । केषामिति भवदालादीनां वृत्पन्न वामानामतीकि- सोऽर्थ उपवर्णितः । तेऽनेन भाषणोपाल पते । गति सन्पटी- रावनेन स्वगन्मगुणवत्तार चापनेन वा विपीन प्रदेयत. नाना भी तार सेतुमाहिचरन । त्युत पूर्वमन्याने पापमपाका चोपन नि दद- शिरसपर्क रामपामुल्लाको बन्दः । अतः एमेजबाने परता. सम्म इति ।। ६३ ॥ ६. पुनरागमालकिन TE-अपान निमार्णपित गरा। འབ; ་ ་ ས |༌་་ हमने ! .

·मीमांना सोकवात्तिक काशिकाटी कोपेतम् ।
प्रसिद्धहानिः शब्दानामप्रसिद्धे च कल्पना ।
न कार्या वत्तिकारेण सति सिद्धार्थसम्भवे ॥३५॥
सूत्राः किश्यते चैत्र दरे वेदार्थनिर्णयः ।
नत्र यत्नस्य भारत्न वस्तोत्रोः प्रसज्यते ।। ३६ ॥
न माग्गास्थति सूत्राणि चोदनार्थपरत्वतः ।
गना पारिता त्याल्वानेन वोच्यते ॥ ३७॥

·प्रतिज्ञामूत्रम् । १५ प्रयासो वेदवाक्येषु कार्यः सूत्रेष्वनेन किम् । फलवत्वाफलत्वाभ्यामेभिः करणसम्सतैः ॥३८॥ चोदतार्थ उपेतव्यो नोभयं यत्नगौरवात् । पदार्थानां प्रसिद्धत्वाद व्याख्येयं नावशिष्यते ॥३९॥ माद्रियन्ते किं गुणगणहारिणा दौर्जन्येनेति. तं प्रत्यर्थान्तरमवतार- यति - न व्याख्यास्पतीति । एप हि भाष्यकारः सूत्रोचारणानन्तरं वेदवाक्यान्युदाहत्य संशयपूर्वोत्तरपक्षविभागेनार्थनिर्णये पलं करिष्यति, न सूत्रावयवविवरणादरन् । तत्र श्रोतृणामाशला जायेत किं स्त्रिदयमज्ञ- तया सूत्राण्युपेक्षितवान्, आहोस्विदनर्थकत्वाद् , उत प्रसिद्धत्वादिति । तदयमकुशलो भाष्यकार. यत् सूत्रेषु भाष्यं कर्तुमभिप्रवृत्तस्तान्युपेक्षितवा- निति । इमं दोए व्याख्याप्रत्याख्यानेन परिहरति । न वयमनभिज्ञाः, न पैतानि सूनाण्यनर्थकानि. चोदनार्थपरतन्त्रत्वान्न व्याख्येयानीत्युपेक्षि- तानीति ॥ ३७॥ किं पुनश्चोदनार्थपरतन्त्रले कारणमत आह - प्रयास इति । किं पुनः सूत्रेषु न प्रयन्यते । अत नाह-फलबत्त्वेति तन्योन्तेन । फल- पन्ति हि वेदवाक्यानि, फलपत्ननुप्रमितिप्रत्यासत्तेः । अफलानि सूत्राणि. तेषामनासत्तेः । अत एव च सून. करणभूतश्चोदनार्थ एवोपेतन्यः, न पुनरुपायभूतानि स्त्राण्युपेक्षितव्यानि । तदिदं 'वेदवाक्यान्येवेभिरिति । भाप्यकारणोक्तमिति देदितव्यम् । इह हि वेदवाक्यानां प्राधान्यमुपदिशति यत् प्रधानविभक्त्या सयुज्य निर्दिशति विचार्यन्त इति । सूत्राणि करप- विभक्त्या तृतीययभिरिति । ननु मा नाम साक्षादफ़ल्त्वात् केवलानि सूत्राणि च्यात्यायन्तान् । उभयं तु व्यास्वायता सूत्रानि च तेष वेद- वाक्यानीत्यत जाह नोभयनिति । उनग्न्याख्यायां मुधा पत्नगौरव- मापद्यत इति । इदं तु इतरत्यादिन्नोतननिति वेदितव्यन् । ननु सत्यं पत्नगौरवम् । न तु सुधा । न राव्यात. नाजायते । न च तदन- भिक्षा देवा तुभीष्ट. तदुतावत्यत् नन्त । न लाह पदार्याना- मिति । एवं हि मन्दने मचं दार्पोपायभूतानि स्त्रानि । १. मरोहानन्।'

·नामामालसानि काशिकाटीकोपतम् ।
प्रसिनहानिः शब्दानामप्रसिद्धे च कल्पना ।
न कार्या बत्तिकारेण सति सिद्धार्थनम्भवे ॥३५॥
सूत्रायें निश्यते चैवं दरे वेदार्थनिर्णयः ।
नन गनन्य भारत्वं वक्तृश्रोत्रोः प्रसज्यते ॥ ३६॥
नगाग्वाम्गति सूत्राणि चौदनार्थपरत्वतः।
निगरानन्यायानेन बोच्यते ॥३७॥

·- प्रतिज्ञासूत्रम् । नाभिधित्सया भाष्यकारेण पृष्टम् 'अय किमर्थमुभयं सूत्रितम् अयमक- त्वादेकं वाक्यमिति विभागे साकादक्षमिति चेति । तत्र प्रयोजनमुक्तम् । 'भवति हि किञ्चिदेकार्थ न तु विभागे साकाङ्क्षम् । यथा भगो वां विमजतु । पूषा वां विभजतु । अर्यमा वां विभजतु इत्यादि । अत्र झेक- विभागमभिवदन्तः सर्वे एकार्याः सन्तोऽपि नानावाक्यत्वं प्रतिपन्नाः । वसति तु विमागे साकादमिति विशेषणे एकार्थतामात्रेणैव सर्वेषामैक- मन्त्र्यमापद्यते इति । तथा विभागे साकाक्षमित्येतावत्युच्यमाने 'स्योनं ते सदनं करोमि । घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामीति, तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ । नीहीणां मेध सुमनस्यमानः' इत्यनयोरेकवाक्यता विभागे सा- साक्षत्वादापयते । तस्मिन् सीदेति विभक्तं सत् साकाक्षं तवृत्तस्य पूर्वप्रकृतपरामर्शात्मनस्तेन विनानुपपत्तेः । सत्यपि च विभक्त्तसाकाक्षत्वे प्रयोजनभेदाद् वाक्यभेदः । द्वे हि तत्र प्रयोजने । पूर्वस्य सदनकरणमु- तरस्य पुरोडाशप्रतिष्ठापनम् । एवमुभयोः प्रयोजनमुक्त्वान्त उपसंहृतं 'त. स्मात् सम्यक सूत्रितमिति । तथा 'विशये प्रायदर्शनात्' (जै०२. ३. १६) इति सूत्रम् । तत्रोदाहरणापरिज्ञानादगमकं स्त्रमित्युक्तम् । इहै हि संशये प्रापदर्शनं हेतुर्निर्दिश्यते । तत्र न विनः कः संशयः, कुत्र वा संशयः, कत्या प्रतिज्ञायां प्रायदर्शनं हेतुरित्येवमाक्षिप्य वृत्तिकारमतेन समाहितम् । वृत्तिकारेण हि 'वत्समालभेत' 'वत्सनिकान्ता हि पशवः' इत्युदाहृत्य विचारितं किं यागचोदनेयमुतालम्भमात्रं वत्ससंस्कार इति । तदिह मन्दाशहानिराकरणार्य सामान्यतोदृष्टेन पूर्वपक्षितम् । आलभतिः किल प्राणिद्रव्यसंयुक्तो यागसहतो दष्टः, यथा 'यो दीक्षितो यदनीपोमीयं प- सुनालमत' इति । तदयमपि प्रापिद्रव्यसंयोगाद् पजिमानिति भवति मन्दाशहा । तामपनेतुमिदमुक्तं 'विशये प्रायदर्शनादिति । अस्यार्यः- रत्ससंस्कारैः समभिन्याहतोऽयमालभतिः । तदयमपि साहचर्याद वत्ससं- स्कार एवेति भवति मतिः । यथा मध्यप्राये लिखितोऽन्य इति । ननु लिमिदन् । लिमं च प्रमाणभाप्तममियोतपति, नतु प्रापयति । तत् कुतः प्राप्तत्त्वेदं लिङ्गमिति वक्तव्यम् । उच्यते । न तावदिह 'सोनेन १.दिल', २. सदसरा.पा ३ '१९.:... 'सच'. १४.५ , ६. 'रविष्टे दि. पार.. म.

·१६ मीमांसाम्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् । एवंशब्दादिको ग्रन्थः पक्षे चास्मिन् समर्थ्यते । पदच्छेदायभावेन प्रत्याख्यानमतिस्वियम् ॥ १०॥ ब्रवीत्येव हि सूत्रार्थमतिरिक्तादि चेक्षते । नन्वशक्तमिदं सूत्रं सम्यक् सूत्रितमित्यपि ॥४१॥ न तु तान्यव्याख्यातदु तीर्थानि । पदार्थास्तावत् लोकप्रसिद्धा एव तत्प्रसिद्ध्यैव च तत्पूर्वको वाक्यार्थोऽपि प्रसिद्ध एवेति न किञ्चिद् व्या- ख्येयमवशिष्यत इति ॥ ३८, ३९ ॥ अत्र च पक्षे भाप्यं सङ्गच्छतेतरामित्याह - एवंशब्दादिक इति । सर्वव्याख्यायां हि विशेषव्याख्याया अल्पत्वादसत्त्वमुपचरितम् । इह तु सर्वथैव सूत्रव्याख्या प्रत्याख्यायते इत्यवधारणयत्नगौरवपरिहार- योरुभयोरुपपत्तिरिति । पक्षान्तराभिधित्सयेदानीमिममपि पक्षं दूषयति पदच्छेदादीति । यतः पदच्छेदादि न करोति, तस्मान्नायमभिनवो भाष्य कारः सूत्रार्थ विजानीत इति भवदासतन्त्रोपजीविभिरेवैतत् प्रत्यास्या- पितं बुभुत्सुजनोत्साहमपहन्तुमिति ॥ ४० ॥ परमार्थतस्तु सूत्राणां तात्पर्य प्रवीत्येव न्यूनाधिकादिप्रत्यवेक्षणं च तत्र तत्र करोत्येवेत्याह -ब्रवीत्येवेति । क पुनरतिरिक्तादीक्षते अत नन्वशक्तमिति । चोदनास्त्र एव तावत् 'नन्वशक्तमिदं सूत्रम- मावावभिवदितुं चोदनालक्षणो धर्मो नेन्द्रियादिलक्षणः, अर्थश्च धर्मो नानर्थ इति । उभयविवक्षायां वाक्यभेद आपद्यते' इति परिचोद्य 'तत्तु वैदिकेषु, न सूत्रेष्विति परिहरिष्यति । तथा यजुर्लक्षणानन्तरं कियदेके यजुरिति यजुःपरिमाणज्ञापनार्थमुक्तम् 'अथैकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क चेद् विभागे स्यात्' (जै० २. १.४६) इति । अस्यार्थः-यावन्ति पदान्ये- कप्रयोजनानि प्रविभज्यमानानि साकाङ्क्षाणि च, तावन्त्येकं वाक्यमिति । उदाहरणं तु 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसव' इति मन्त्रः । अत्र हि सकल- सवित्रादिविशेषणविशिष्टैकप्रधानभूतनिपिप्रकाशनं प्रयोजनम् । सर्वाणि च देवस्य खेत्यादीनि निर्वपामीत्यतो विभक्तानि सन्ति साकाङ्क्षाणीति देवस्य त्वेत्युपक्रम्य निर्वामीत्यन्तमेकं वाक्यमिति स्थिते अवयवप्रयोज- आह १ 'नानि', २. 'लेवमादी', ३. 'त्यन्तानि विभज्यमानानि स स. पा. प.

·प्रतिज्ञासूत्रम् । वाक्याथें तत्र सन्देहाद व्याख्यानं चेत् प्रवर्तते ॥ सूत्रेष्वपि समानत्वात् प्रत्याख्यानं न युज्यते । न व्याख्यातव्यमित्येवं प्रत्याख्याने च सिध्यति ॥ दुष्टव्याख्यानिषेधेन तदपेता न वार्यते । अस्य दृष्टविरुद्धत्वात् फल्गुत्वाच्चापि पूर्वयोः ॥१६॥ मध्यमे चातिदौर्जन्यात् परिसङ्ख्यैव युज्यते । दैदिकं जैमिनीयं च यत्र वाक्यं विरुध्यते ॥४७॥ यथाश्रुतगृहीतेऽथें तत्रेदमुपदिश्यते । तेष्वपि हि लोकप्रसिद्धान्येव पदानि पदार्थाश्च । वक्ष्यति हि 'य एव लौकिकाः शन्दास्त एव वैदिकास्त एव तेपामर्थः' इति । तदिदमुक्तं तुल्यार्थत्वादिति । तुल्या हि लोकवेदस्त्रेष्वपि पदार्या इति ।। ४३॥ अथैवमुच्यते-- यद्यपि वेदवाक्येषु प्रसिद्धा एव पदार्थाः, त- थापि वाक्पार्थेषु वचनव्यक्तिविशेषानवधारणाद् यथायथं संशयाः समुप- निपतन्तीति तन्निरासाय तत्र व्याख्यानं प्रवर्तत इति. तत् सूत्रेष्वपि समान- मिति तय्याख्याप्रत्याल्यानमयुक्तमित्याह-वाक्यार्थइति ।। ४४॥ अपिचायं भाष्यकारः सूत्रव्याख्या प्रत्याचक्षाणः स्पष्टमेव न व्याख्येयानीत्याचक्षीत. एतावतैव प्रत्याख्याने सिध्यति यदवमध्याहा- रादिदोषदुष्टव्याल्यानिषेध करोति. तदवगम्यते दोषापेता तु व्याल्यानेन. न निवार्यत इत्याह-न व्याख्यातव्यमिति ।। ४५।। तदेवमस्य प्रत्याख्यानपक्षस्य रेष्टन्यायाविरुद्धत्वात्, पूर्वयोश्व सर्वव्याख्योपालम्भयो. फल्गुत्वादनतिप्रयोजनवाद, मध्यमस्योपालम्भस्य विशेषतो दोर्जन्यापादनाद्. न्यायाभालप्राप्तवेदवाक्गन्ययाकरणनिराकर- पेन महाफला अनुक्तदुर्शना च परिसस्पैदाम्य भाष्यस्यार्थ इत्गह अत्येति॥४६॥ परिसंस्थाविश्यं नाददाह-वैदिमित्वन्लेन । वेदवाश्य- पाल्पानानि हि स्लानि । तदिनानि प्रायेण धातहीतान्यपि वेद- वास्यानिपिनमन्पापल्लामन्च । स्वस्तिव नेपां प्रतीपालो ·१८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिफाटीकोपेतम् । सूत्रे चागमकत्वादि प्रत्याख्याने विरुध्यते। न चोपायानभिज्ञेन शस्योयेयावधारणा ॥ ४२ ॥ नान्यतो वेदविद्भयश्च सूत्रवृत्तिक्रियेष्यते । प्रत्याख्यानस्य हेतुश्च पदार्थानां प्रसिद्धता ॥४३॥ योक्ता सां वेदवाक्यानां तुल्यार्थत्वान्निवारयेत्। यजेते'तिवद् यागः प्रत्यक्षः । न च दैक्षपश्चादिवदनुमीयते । तत्र हि द्रव्यदेवतासम्बन्धान्यथानुपपत्तिांगावगमे हेतुः । इह तु न द्रव्यं देवता- संयुक्तमुपलभामहे, द्रव्यमानश्रुतेः । अतो दृष्टार्थ एवायं वत्ससंस्कार आ. लम्भः । स ह्यालभ्यमानो गां प्रस्तावयिष्यतीति बहेवजातीयकं भाष्य- कारेण व्याख्यातमित्यूहनीयम् । अतः सूत्रव्याख्याप्रत्याख्याने सकलमेव मादि भाष्यकारस्य विरुद्धमापद्यत इति । यत्तु प्रत्याख्याने कारणमुक्तमु पायंभूतानि वेदार्थज्ञाने सूत्राणि, अतः किमेभिर्व्याख्यातैः, उपेय एव तु वेदार्थ एभिः करणमूतैर्व्याख्यातव्य इति । तद् दूषयति यत एव च तान्युपायभूतानि, अत एव सुतरां व्याख्येयानि । न छुपाया- नभिज्ञ उपेयमवधारयितुमलम् । ननु च तान्यपि व्याख्यायमानानि सा. ध्यानि भवेयुः । न चासिद्धमसिद्धेनैव साध्यते । उच्यते । असिद्धमपि साधनमन्यसाधितं कार्ये व्यापार्यते, यथा द्रव्यदेवतोपपादितो यागः फल- भावनायां, यथा चान्यतरासिद्धानि साधनानि साधनान्तरसिद्धानि साध्य साधयन्त्येवेति ॥ ४१, ४२ ॥ सत्यमुपायानभिज्ञस्योपेयावधारणा नास्ति । उपायान्तरादेव तु विदितवेदार्थस्य किं सूत्रव्याख्यया । अत आह ये धन्यत एव विदितवेदार्थास्तेपामर्थे नैतानि सूत्राणि जैमिनिना प्रणी तानि, भाष्यकारेण च व्याख्यातानि । अन्यतोऽनभिज्ञांस्तु प्रति सूत्राणि प्रणीतानि माप्यकारेण च व्याख्यातानि । न च तेऽव्याख्यातमेव सूत्रा- यमुनयन्ति । न चानितिमूत्रार्था वेदार्थमवधारयन्तीति युक्तस्तदर्थों व्याख्याप्रयास इति ॥ ४२६ ।। यदुक्तं पदार्थानां प्रसिद्धत्वात् इति, तन्निराचष्टे नस्येति । प्रसिद्धपदार्थकत्वं हि वेदवाक्यानामप्यव्याख्येयत्वमापादयति । १. 'माषितानि,' १. 'दयुक्त' रा. पाट . न चेति । नान्यत इति । प्रत्याख्या ·प्रतिज्ञासूत्रम् । १९ वाक्याथें तत्र सन्देहाद् व्याख्यानं चेत् प्रवर्तते ॥ सूत्रेष्वपि समानत्वात् प्रत्याख्यानं न युज्यते । न व्याख्यातव्यमित्येवं प्रत्याख्याने च सिध्यति ।। दुष्टव्याख्यानिषेधेन तदपेता न वार्यते । अस्य दृष्टविरुद्धत्वात् फल्गुत्वाञ्चापि पूर्वयोः ॥ ४६॥ मध्यमे चातिदौर्जन्यात् परिसङ्ख्यैव युज्यते । वैदिकं जैमिनीयं च यत्र वाक्यं विरुध्यते ॥४७॥ यथाश्रुतगृहीतेऽर्थे तत्रेदमुपदिश्यते। तेष्वपि हि लोकप्रसिद्धान्येव पदानि पदार्थाश्च । वक्ष्यति हि 'य एव लौकिकाः शन्दास्त एवं वैदिकास्त एव तेषामर्थः' इति । तदिदमुक्तं तुल्यार्थत्वादिति । तुल्या हि लोकवेदस्त्रेष्वपि पदार्या इति ।। ४३६॥ अथैवमुच्यते-- यद्यपि वेदवाक्येषु प्रसिद्धा एव पदार्थाः, त- यापि वाक्यार्थेषु वचनव्यक्तिविशेषानवधारणाद् ययाययं संशयाः समुप- निपतन्तीति तनिरासाय तत्र व्यावान प्रवर्तन इति. नत् स्त्रेष्वपि समान- मिति तथाल्याप्रत्याल्यानमयुक्तमित्याह- दाक्यार्थहति ।। ४४॥ अपिचायं भाष्यकारः सूत्रव्याख्या प्रत्याचक्षागः स्पष्टमेव न व्यास्येवानीत्याचक्षीत. एतावतैव प्रत्याख्याने सिध्यति यदयमध्याहा- रादिदोषदुष्टव्याल्यानिषेध करोति. तदवगम्यते दोषापेता तु व्याख्यानेन- ननिवार्यत इत्याह- व्याख्यानव्यमिति ॥४५॥ तदेवमस्य प्रत्याख्यानपक्षस्य दृष्टव्याच्याविरुद्धत्वात्, पूर्वयोश्च सर्वव्याख्योपालम्भयो. फल्गुत्वादनतिप्रयोजनवाद्, मध्यमस्योपालम्भस्य विशेषतो दौडन्यापादनाद्. न्यापाभासामवेदवाक्यान्यपाकरणनिराकर- पेन महाफला अनुक्तीना च परिसंवाद भाष्यलार्थ इत्यह अस्येति ॥ ४६॥ परिसंपाविप तावदाह ----वैदिकानिललेन । वेदवाक्य- पारपानापानि हिनानि । नदिनानि प्राय यानाहीतान्यपि वेद- पाल्पानिपसमन्दिापल्ला मनापल्लेद । परिदेव नेता प्रतापाती . '' Fr ·१८ भीगोगामोश ! सूत्रे चागमकत्वादि अन्नागाने निगलने। न चोपायानभिजन गानोमानधारणा ॥ १२ ॥ नान्यतो वेदविद्या मूत्रनिक्रियागते । प्रत्याख्यानस्य हेतुश्र पदार्थानां प्रमिनना ॥ १३॥ योक्ता सा वेदवाच्यानां नुल्यार्थत्वान्निवाग्यन् । यजेते तिवद् यागः प्रत्यक्षः । न नशामालिनुमीयते । तर हि द्रव्यदेवतासम्बन्धान्ययानुपपत्तियोगागमे हेतुः । तुम इत्यं देवता संयुक्तमुपलभामहे, द्रव्यमानथुनेः । अनो टायगाय वमगम्का आ. लम्मः । स खालभ्यमानी गां प्रम्नावमियनीति बोलतानीयकं भाय. कारेण व्याच्यातमित्यहनीयम् । अतः मुनव्यायानन्यायाने सकलमेव. मादि भाष्यकारस्य विरुद्धमापद्यत इति । यनु प्रन्यायाने कारणमुक्तमु पायभूतानि वेदार्थज्ञाने सूत्राणि, अतः किमभिाग्याने.. उपेय एव तु वेदार्थ एभिः करणमाम्यातव्य इति । तद दूरयनि न चेति । यत एव च तान्युपायभूतानि, अत एव मुतग व्याख्येयानि । न शुपाया नभिज्ञ उपेयमवधारयितुमलम् । ननु च नान्यपि व्यायायमानानि मा. ध्यानि भवेयुः । न चासिद्धमसिद्धेनव माध्यते । उच्यते । अमिद्धमपि साधनमन्यसाधितं कार्ये व्यापार्यते, यथा द्रव्यदेवतोपपादितो यागः फल- भावनायां, यथा चान्यतरासिद्धानि साधनानि साधनान्तरसिद्धानि साध्यं साधयन्त्येवेति ॥ ४१, ४२ ॥ सत्यमुपायानभिज्ञस्योपेयावधारणा नास्ति । उपायान्तरादेव तु विदितवेदार्थस्य किं सूत्रव्याख्यया । अत आह --नान्यत इति । ये शन्यत एव विदितवेदार्थास्तेपामर्थे नैतानि सूत्राणि जैमिनिना प्रणी तानि, भाप्यकारेण च व्याख्यातानि । अन्यतोऽनभिज्ञांस्तु प्रति सूत्राणि प्रणीतानि भाष्यकारेण च व्याख्यातानि । न च तेऽव्याख्यातमेव सूत्रा- यमुन्नयन्ति । न चानिणतिसूत्रार्था वेदार्थमवधारयन्तीति युक्तस्तदर्थो व्याख्याप्रयास इति ।। ४२६ ।। यदुक्तं पदार्थानां प्रसिद्धत्वात् इति, तन्निराचष्टे प्रत्याख्या- नस्येति । प्रसिद्धपदार्थकलं हि वेदवाक्यानामप्यव्याख्येयत्वमापादयति । १. 'ग्राषितानि, ३. 'दप्युक' स. पाठ.. M - ·प्रतिज्ञासूत्रम् । वाक्याथें तत्र सन्देहाद व्याख्यानं चेत् प्रवर्तते ॥ सूत्रेष्वपि समानत्वात् प्रत्याख्यानं न युज्यते। न व्याख्यातव्यमित्येवं प्रत्याख्याने च सिध्यति । दुष्टव्याख्यानिषेधेन तदपेता न वार्यते । अस्य दृष्टविरुद्धत्वात् फल्गुत्वाचापि पूर्वयोः ॥ ४६॥ मध्यमे चातिदौर्जन्यात् परिसङ्ख्येव युज्यते । वैदिकं जैमिनीयं च यत्र वाक्यं विरुध्यते ॥ ४७॥ यथाश्रुतगृहीतेऽर्थे तत्रेदमुपदिश्यते। तेष्वपि हि लोकप्रसिद्धान्येव पदानि पदार्थाश्च । वक्ष्यति हि 'य एव लौकिकाः शन्दास्त एव वैदिकास्त एव तेपामर्थः' इति । तदिदमुक्तं तुल्यार्थत्वादिति । तुल्या हि लोकवेदस्त्रेष्वपि पदार्या इति ।। ४३२॥ अथैवमुच्यते ---- यद्यपि वेदवाक्येषु प्रसिद्धा एव पदार्था., थापि वाक्यार्थेषु वचनब्यक्तिविशेषानवधारणाद् यथायथं संशयाः समुप- निपतन्तीति तन्निरासाय तत्र व्याख्यान प्रवर्तत इति. तत् सूत्रेप्वपि समान- मिति तद्याल्याप्रत्याल्यानमयुक्तमित्याह-वाक्याइति ॥४४॥ भपिचायं भाप्यकारः सूत्रव्याख्या प्रत्याचक्षाणः स्पष्टमेव न व्याख्येवानीत्याचक्षीत. एतावतैव प्रत्याख्याने सिध्यति यदयमध्याहा- रादिदोपदुष्टच्याख्यानिषेधं करोति. तदवगम्यते दोषापेता तु व्याल्यानेन- न निवार्यत इत्याह-न व्याख्यानव्य मिति ।। ४५।। तदेवमस्य प्रत्याख्यानपक्षत्य दृष्टव्याच्याविरुद्धत्वात्, पूर्वयोश्च सर्वव्याल्योपालम्भयोः फल्गुत्वादनतिप्रयोजनवाद्, मध्यमस्योपालम्भस्य विशेषतो दौर्जन्यापादनाद्. न्यायाभासप्राप्तवेदवाक्चान्ययाकरणनिराकर- पेन महाफला अनुक्तदुर्शना च परिसत्यान्द भाप्पस्यार्थ इत्याह अत्येति ॥ ४६६ ॥ परिसंपाविषय ताददाह-वैदिवामित्वन्नेन । वेदवाक्य- चारपानानि हि मालि। नदिनानि प्रदे यालहीतान्यपि वेद- पाक्पार्थनिर्णयसमन्यादब्लम नन्द । चरिदेव नवां प्रीपानी त- - ·. मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । अध्याहारादिभिः सूत्रं व्याख्येयं च यथाश्रुतम् ॥४८॥ नेयं विरोधेऽन्योन्यस्य वैदिकानां भवन्तु ते । यथा धर्मावबोधस्य प्रमाणं वैदिकं वचः ॥ ४९ ॥ तदर्थनिर्णये हेतुजैमिनीयं तथैव नः । वाक्यसामर्थ्यतुल्यत्वात् तथा पदतदर्थयोः ॥ ५० ॥ अध्याहारादिभिर्मुक्ता व्याख्या सर्वत्र युज्यते । भवति । तद् यत्र वेदसूत्रयोर्ययाश्रुतगृहीतयोः परस्परविरोधो भवति तदि- पया परिसंख्येति । एवमवगते विषये स्वरूपमाह-तत्रेतिनेयमन्तेन । विरोधविषयेऽपि हि स्वरसतो यथाश्रुतगृहीतसूत्रग्रहणं प्रसक्तमनया वार्यते। यदिदं प्रसिद्धार्थग्रहणमध्याहारादिवर्जनं च तद् वेदाविरोधे । विधेि तु सूत्रमध्याहारादिमियाख्येयं, वैदिकमेव वाक्यं ययाधुतं नेयमितीदमत्रो- पदिश्यत इति । अथ किं सर्वदैव वेदवाक्यं यथाश्रुतं नेयं, नेत्याह-वि रोध इति । यत्र दि वेदवाक्ययोरेवान्योन्यं विरोधो भवति, तत्र तयोरेक- मध्याहारादिमियत एव । यथोपक्रमावगतदातृश्रुतिविरोधादुपसंहारस्या प्रतिगृहीतृश्रुतिः दातृगोचरा दर्शिता । एवं युक्तं 'यावतोऽश्वान् प्रतिगृही. यादनि प्रतिग्राहयोदिति । इदं तु विपरिणामोदाहरणम् । अध्याहारादयस्त वेदवाक्ये विस्तरमयान्न प्रपचिता इति ।। ४७-४८३ ।। ननुचोमयत्र प्राप्ती परिसंख्या भवति । यथोक्तं. "तब चान्यत्रं च प्राप्ती परिसंग्व्योति कीर्त्यते" दनि । न चह विगेधाविरोधयोरुभयोरपि ययाश्रुतसूत्रग्रहणं प्रसक्तम् । नदि जातु प्रधानाननुगुणं गुणं यथाथमुपादाय प्रधानमन्यथा नीयत इति मामवनि । यपिच नित्यं वेदवाक्यमनित्यं सूत्रम् । अतोऽपि च नास्य नन मद म्पर्धा युक्ता । तेन वेदविरोधे यथासुतस्त्रग्रहणं न प्रमुक्तमिति कि नत्रिवृत्य थया परिसरयंयन्यन आद-यनि । एवं हि मन्यते- सत्य. मयं न्यायः यद्दविगधे सूत्रमन्यथा क्रियत इति । न्यायामामेन तु प्राम्यतः प्रति भाग्यकाग 'लोक' न्याटिमायण परिमवाटे । एवं विप्रान्ताः श्रोतारो 'द'द १८. पाट.

·-- प्रतिज्ञासूत्रम् । ११ असम्भवावश्यं या विरोधेऽन्यतरस्य तु॥५१॥ अन्याय्यकल्पना सापि विकल्पेन प्रसज्यते। प्राथम्येनावरुद्धत्वादुपायवशगोऽथवा ॥ ५२ ॥ यथावतेन सूत्रेण न्याय्यां वाधेत चोदनाम् । मन्दीरन् -- न सूत्रः सह वेदवाक्यानां कश्चिद् विशेषः । यया हि वेदो धर्मे प्रमाणम् , एवं वेदार्थनिर्णयोऽपि नर्ते सूत्रेभ्यः सिध्यतीति नास्मान् प्रति वेदमूत्रयोः कश्चिद् विशेष इति । न च वेदमूत्रवाक्यानामन्यः स्वगतो विशेषः । लौकिकास्तावत् पदपदार्था उभयत्र तुत्याः, वाक्यमयका भितयोग्यसन्निहितपदसमन्वयात्मकमुभवं वैदिकं जैमिनीयं च । नहि तयोरन्यतरदप्यध्याहारादिकमपेक्षते । तदेतदाह पास्यसामति ॥१९-५०१ ॥ ननु न विरद्धार्थमुभयं सम्भावयितुं शक्यते । अतोऽन्यतरदन्याय- मिति स्थिते, गुणत्वात् सूत्रमन्यथा कार्यमिति प्रागृत्तामन आद- अस- म्भवादिति । विचित्राशया हि निशसवः । अतग्ने कदाचिन् प्रधान गुणगोचरं लावलं जानन्तो वेदानुरोधेन सूत्रमन्यथा नयन्ति । कयारि- इभूताचार्यगौरवा एमालोचयन्ति नाथ दि न्यायमदिन रस्मदादिगोचरामनुपपति नाकालयतीति सम्मापयामः, पद तु नेना- स्पातंत्र्य प्रत्यक्षों युक्तः । अन्यकसत्पनुरोधेन बनिदिका पित इति । तदेवमालोचनागेदाद दिकत्व इति ।। ५१ ।। अथवा समसामययोरभवोर्विकलो भाति । शानिक- पगारवायां सत्राणि प्रथमपानिपतन्ति । नान्पनुपानी योनि पमानामायापन्ति । तर प्रायन्नादर नोनिशानिनीमेप पोदना दाता लाइक 'पादला (३.०१६...दर ग्पनीमापानि पनि Sariदापामार कर ६ ।

·२२ मागमाया ! तेन वेदाविरोधम्य मति सम्पत उलायम ।। ५३ ॥ विधीयतेऽर्थः शपं तु यथायाममनने । शेपभाजां भवेटोप इत्यच्याहारकल्पना ॥ ५ ॥ वाक्यानि, तवाम्यानानि हि तानि । न न गुणानुगान प्रधानमन्यथा- कर्तुमुचितम् । प्रधानमविगुणं कयं निवननि निगुगाः नियन्ले । प्रवा. नवैगुण्ये तु किं गुणैः । अत एव वयनि 'अजगुणविर्गव च तादात (जै० १२. २. २५) इति । एप च न्यायः पूर्वमा गुण्यानुग्रहन्यायन्या पवादकः । अत एव मुख्यदीक्षाकालवायः प्रधानकालानुगेलेन दर्शिनः। उक्तं हि 'पर्वणि दीक्षा पर्वणि मुत्येति । अतः मूक्तं न्याय्यामिति ।। ५२ ।। एवं विकल्पनियमाम्यामुभव प्राप्त्या परिसंख्यां प्रमाव्यात्रव मात्र योजयति --तेनेति । वेदाविगंवग्रहणमुपलक्षणार्थ न्यायाविरोधमप्युर लक्षयति । तदयमर्थः- यदिद प्रसिहायग्रहणमध्याहारादिवर्जनं च, तदुः चितप्राप्तमन्द्य सत्यविरोधसम्भव इति विधीयत इति । ननु चानापि पत्रे त्रयो दोषाः प्राप्नुवन्ति । तथाहि- सति सम्भव इति विधिमुन्वेन प्रवन. मानस्य नासतीत्यन्यनिषेधार्थना वक्तव्या। तत्र म्वार्थहानिरस्वार्थकल्पना- चापद्यते । तथा विरोधाविरोधयोरुभयोरपि यथाश्रुतसूत्रग्रहणं प्राप्त, नद वाध्यते । तत्र प्राप्तवाधः । अतः केन विशेषणेयं परिसंख्या प्रस्तुतति । उच्यते । यदि सति चासति च विरोधे यथाश्रुतसूत्रग्रहणं कार्यमिति सामान्यवचनमभविष्यत , ततो दोषत्रयं पर्यहरिप्यत् । यदा तु न्यायाभा- सेन सामान्यवचनं कल्पयितुमभिप्रवृत्तः सति सम्भव इति प्रत्यक्षोपदेशं पश्यति, तदा सामान्यवचनमलब्धात्मकमेवेति न प्राप्तवाधादिदोपत्रयप्र- सङ्गः । अप्राप्तविधिरेव तदा सति सम्भव इति। विनापि विधिना प्राप्स्यतः किं विधिनति प्रयोजनालोचनायामन्यनिवृत्तिः फलं विज्ञायते । परमार्थ- तस्तुं अप्राप्तविधिरेवायम् । यथा रशनामन्त्रे वक्ष्यति "अप्राप्तविधिरेवायमतो मन्त्रस्य निश्चयः । परिसंख्या फलेनोक्ता" इति । तदिदं विधीयतेऽर्थ इत्यनेनोक्तमिति वेदितव्यामिति ॥ ५३ ।। . - १. नि हिक पाठः २: स्य' स. पाट ३. 'या', ४ तक.पाठ' ·प्रतिज्ञासूत्रम् । विप्रकर्षात् पशोचोति विभक्तिः परिणस्यते। पदेन व्यवधानं तु लोके सन्नियमादिति ॥ ५५ ॥ इदानी विरोषविषयेऽध्याहारादिकल्पनां सूत्रेध्दाहरणैर्दर्शयिष्यन्न- ध्याहारोदाहरणं तावदाह-शेषभाजामिति । वक्ष्यति हि जैमिनिः 'अपि वा शेषभाजां स्यात्-' (जै० ६. ४. ३) इति । क्षेत्र हि शेषकार्या- पीडाप्राशिवादीन्युदाहृत्य विचारयिष्यते~वधेपामर्थन गृहीतस्य हविषो दैवादपचारो भवनि. किं तदा हविरन्तरमागमयितव्यं, शेषाद् वावदेयं, कर्नलोपो वेति । तत्रोक्तम् बापे वा शेषभाजा स्मादिति । न चानेन पूर्वपक्षो गृह्यतेअपिवाशब्दसम्बन्धात् । न च सिद्धान्तः, पूर्वपक्षीभावात् । अपि- च अनन्तराधिकरणे प्रधानार्यावत्तहविर्ना शेषादवदानेन पूर्वपक्षं परिगृह्य सिद्धान्तितं 'निदेशाद्वान्यनागनयेत्' (जै० ६.४.२) इति । द्रव्यान्तरोपा- दानेन तद् पदि द्रव्यान्तरागम एवानन्तर्यादत्रानुपमने. ततो न्यायान्तर- विरोध आपद्यते । दोषकार्याणाम् ‘एकदेशद्रव्यश्वोत्पत्तौ विद्यमानसंयो- गात्' । (जै० ४.१.२८) इत्यनेनाधिकरणेनाप्रयोजकत्वस्य स्थितत्वात् । भयोत्तरपक्षातिकनेण शेषादवानं शेवभाजामन स्यादिति सम्बन्धः, तदप्ययुक्तन् । शेषत्व प्रतिपत्त्यन्तसम्बन्धाद्. नष्टावयवत्रतिपत्तिसम्ब- न्धाभावाच । तेनोत्सूत्रनेव द्रमालरागनेन पूर्वपक्षं परिगृह राद्धान्तितम् 'अपि वा शेषभाजां स्यालेर इति लोपरदायाहारं दर्शयिष्यति । तदेष नृत्राथों भवति- दोष भजन्ते यानीडाप्राशिवादीनि. नेयां द्रध्यान्तरप्रयु- क्तिशक्तेरभावाद् विधनानशेषस्व पतिसत्यनसम्बन्माल्लोप. अमरनमेव स्यादिति ॥ ५४॥ विपरिणाममुदाहरति-विप्रकर्णदिति । अस्ति हि सवनीयः पशुः 'जाधिन अहं गृहीत्वा त्रिता दू पग्विीया नवनीवं पशुमुला- करोतीति अनुसवनं सबाणः पुरोडामा दिनप्यन्त इति । सन्ति च सव- नीर्गः पुरोडामाः । नत्र तन्त्रिगो धर्नाः प्रदिन अनुर्वन्तीति स्थिते. परतन्त्रमध्यपानि पुरोडागनां प्रतिपादयितुं न शोध विलन्त्र.

·मीमांसाहोकवार्षिक काशिकाटीकोपेतम् । सूत्रेण व्यवधानं तु पानव्यापदि कल्पितम् । मध्ये विधानात्' (जै० १२, २.३२) इति । तचैतद् यथाश्रुतगृहीतन विवक्षितार्थाख्यानक्षमम् । विप्रकर्षो पत्र प्रथमान्तः साध्यभूतोऽवगम्यते। तन्त्रमध्ये विधानादिति पञ्चम्यन्तं हेतुभूतम् । तच्चायुक्तम् । विप्रकों कि पशोंः प्रातरादिकालत्रयसम्बन्धः । स च प्रत्यक्षवचनसिद्धो न साध्यः । एवं हि श्रूयते 'वपया प्रातस्सवने चरन्ति पुरोडाशेन माध्यन्दिने सवने अझै स्तृतीयसवने' इति । तन्त्रमध्यविधानमपि साध्यं न हेतुनिर्देशाम् । अतः प्रथमापञ्चम्योर्विपरिणामो वक्ष्यते । पशोर्विप्रकर्षात् प्रातरादिकालत्रये- व्यापित्वात् पुरोडाशानां पशुतन्त्रमध्ये विधानम् । पशुर्हि पुरोडाशकाल- मपि व्यामोति । पुरोडाशास्तु स्वसवनसमातेरव्यापकाः । अतः पशुतन्त्र मध्यपतिताः पुरोडाशा इति पश्वर्थमनुष्ठानं पुरोडाशेषु प्रसज्यत इति । एवं च वार्तिककारेण विपरिणतमेवोदाहृतं विप्रकर्षादिति । व्यवहितकल्पनाम: दाहरतिपदेनेति । वेदाधिकरणे ह्येवं वक्ष्यति-पदसडातात्मानो वेदाः । पदसज्ञाताश्च पुरुपकृता दृष्टाः, यथा नीलोत्पलवनाद्यर्थविषयाः । अत एतेऽपि कृत्रिमा इति । तद्विशेपप्रदर्शनार्थ चेदं सूत्रं 'लोके सन्नियमात् प्रयो- गसन्निकर्पः स्यात्' (जै. १. १. २६) इति । अत्र च सनियमादिति पद- ध्यवदितः प्रयोगशब्दो लोक इत्यस्यानन्तरं सम्बन्धनीयः। तदयमर्थः- लोके शब्दप्रयोगः सन्नियमः सम्यनिवन्धनात्मको युक्तः, अर्थस्य चक्षु रादिमन्निकर्षात् । न तु वेदे, अतीन्द्रियार्थत्वादिति । इदं च विपरिणाम- व्यवहितकल्पनयोः साधारणमप्युदाहरणं विपरिणामस्योक्तत्वाद् व्यवधान मात्रोदाहरणलेनोक्तमिति वेदितव्यामिति ॥ ५५ ॥ मूत्रव्यवधानमुदादरति-मृणति । इदं हि समामनन्ति 'सो. मेन्द्र चनं निवपन श्यामाकं मोमवामिनः' इति । तत्र सन्देहः । कि ठोकिके मामवमन मोमेन्द्रथमः, उत वैदिक इति । तत्र 'पानच्यापर टान' (१० ३.१.३८) इति । अधप्रतिनदेष्टिवाक्यगनायविचार- पूर्वपशानिदेगः कृतः । नत्र 'यावनाप्रधान प्रतिदीयात् तावतो वार- प्रधानन्यारालान निवपेदि'त्युदाइन्य विचाग्नि किं लौकिक प्रतिग्रह hing urge विatm या 'पाय. ., 'गमम्ममा' .. ६८ ·। प्रतिनामूत्रन् । २५ इष्टिरियम् , उत वैदिक इति । नन पूर्वपक्षसूत्रं 'दोषान् विष्टिलौकिके स्यात्-(३. ४. ३४इति । दोपनिर्धाताहीयगिष्टिः दोपयोगेन प्रवणात् । एवं हि मनामनन्ति वस्नो वा एत गृति योऽयं प्रतिगृहा- तीति । स चायं दोपो लोक सम्भवति न वेडे, विहिनत्वादश्वदनि- पाया ज्योतिष्ठामाझे । अो लौकिन इति प्राप्त उत्तम ----- 'अर्थवादो धानुपपानात् तस्माद बने प्रनीयत' (३. ४.३.) नि । अस्यायः नेयं दोपनियातायष्टिः दोपाभावात . न घावनिग्रह न बननग्रहणान्मनो दोपस्यापपानः प्रत्यक्षादिनावगम्यते । नतोऽयवादमात्र बोपमहाननमिति फलकल्पनाया अनागद वैजिकलमामान्याच वैविक इति स्थित पुनर्वि पारितं भवतु वैदिक. या तु किं दानु उन प्रतिबदीनुगिन । नत्र पूर्व- पक्षमूत्रम् --'अचोदितं च कर्मभेदात् (३. ४. ३६) इति । अन्याथ दानप्रनिमहलमभवात् । इह च 'यावतोऽवान प्रनिगादान प्रनिग्रही- तृश्वपादचेदिननितिन दानुः अ प्रतियतु जनजाति प्राम उक् -'मा लिहावान्दिन गन्' (३.१ ३५ प्रति सम्मान - विजान नालिंदो दलमानः से दक्षिणाण नाना । तर दातुरिनिटिभ- वति । कुतः. लिलान् । किलिम विगविमानोनपद- मानधन । न हि प्रजापति ना. मीने न तिमिद शीत प्रान । १६ या महाग दु. सावनिपतित वाचनातन विन विभिने। तदिए 'पानमापदना. म्याद 'बदिन च बाद को गरम मनि मानो नि. दिए ... पर बिन ·। विवि प्रकरणागिमात् (३. ६. १८) इति । इदं च वयात विवक्षितविििनत्यापीतेन व्याख्यानं तुल्यः मां पाविधिका सवनीय प्रकरणाम्नाता इति मनीयायी इति पलं पन्गृिह्य स्थानानानी- मीवायी इति नातितम् । अग्नीपामीयभ्य हि स्थान औपत्र धर्मा विहि :: । अन्नदया एव । यनु सबनीयानां प्रकरणमिति, वर मुपाकगनीति सबनीयानामुत्पत्तिः । पूर्वयुपत्ताविह दनुवादनावित सरकालविधानाम्भवात कालम्यानुपायवान् । काले हि कर्मच पूर्व मन्यन्नकमा कर्यादिह नहिपरिवृत्ती न कर्मान्नरचोदना मन्भवतीय अतः आश्विनं ब्रहमिन्यवात्पत्तिवाक्यम् । एवं च तदनुवादनाग्नेयमननि २६ मीमांसारमा मानिदी-नान! पशुसामान्यविध्याटी चमवान्यथा ऋनप॥ ५" विकृतियोमा पानमान बानित. मिसलाहिनि पति में विहितं - 'दोषातु वैदिक स्यात् -'(३. १. २०) जति । ग्गा हि वमनायव पानम् । वानेन हि गुदवायभ्य सम्यगाहा म्परया ग्थैयं भवति । गोमतिपनिम्नु सम्यगजाणान्या इनि गाभिमतिगा' इति मन्त्रवर्गनायगाम । जतन व अननन पानन्यः । जातायां नन्निवणार्थश्रमः । नदिदं त्रत्रयन्यवयाने अपि पनि म दायापेक्षयकवचन मिनि ।। ०५|| मृत्राच्याकरणमुढाहानि - पश्चिति । ज्यानिष्टाम धन- यसवनीयानुवन्ध्याः पावः सन्ति । मन्नि योपाकरणादयः पशुधनी ।। किमविशेषेण सर्वपवर्थाः उनाग्नीपानीयम्य नवनीयस्य वनि मन्ते । तत्रावि-यात् ययित्र प्राप्त विशेपप्रदर्शनार्थ सूत्रं 'तुल्य मा या प्रकरण विभपा नवेत् । अस्ति त प्रकरणे विशेषः आग्नयः पर मिष्टोम आलब्धव्य व्यानिभिहि यवर्नायं प्रकृय धर्मा विहिताः ज्योतिष्ठामप्रकरणे हि पानाचाम्नानातिन प्रकरणी वि. लाभः। उनगचिन ग्रहं गृहीत्वा त्रिता या परिवीयाग्नेयं मवनीयं प न कर्मगि काल. । नत्र प्रकरणान्नगाधिकरणवायन कमभद्रा भवन एवं चादृष्टकल्पनागौग्वं स्यात् । म्यादेतत् । वपया प्रातस्मवने चरन्ती पाय गुणपरन्त्रमध्यवर्मायन इनि । नन्न । अङ्गभृतो हि वपाप्रचारः । ना पुत्रगुम्यन्नं माझं प्रधानकमाऋष्युमईनि प्रधानानामनगवशवर्तित्वात 'मन', . 'त्र मदिन'स पार'.

·२७ Pr प्रतिज्ञासूत्रम् । अन्नयश्च स्वकालत्वाद् देयधपियातनम् । त्यादिनोपादेयगुणविधानं सम्भवतीति वाक्यद्वयमपि सम्भवतीति सिद्धमे- वोत्तरेयुः सवनीयविधानम् । पूर्व तु गुणविधानार्थमिति । आह च "गुणाौंपवसध्येऽहि सवनीयपुनश्शूति । उत्पत्तिः प्रक्रिया चैपामाधिनग्रहणोत्तरा ।। इति । अतः सिद्धं स्थानादनीयोमीयार्थी धर्मा इति । किमि हसू मान्यधाकरण नाम । उच्यते--व्यवधारणकल्पनेयन् । यत्रान्यथाप्रतिभासमानोऽर्थः प्र- करणवले नान्यथा वर्ण्यते सा व्यतधारणकल्पना ! ननु नेयमध्याह.रादिषु सन्निविष्टा । उच्यते । नायनादिशब्दो व्यवस्थि विन' प्रापच स्वात् । अन्याहारप्रकाराणां वाक्यदोपाण मेवमादीनाना f नामिति ।। ५६ ॥ वाक्यभेदमुदाहरति-अग्नय इति पादत्रण ! व पनि । सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वादनयश्व ग्वकालत्वात्' (३. ७. ३९ ॥ इ. । । वरणमरणोपात्तानानृविजां लौकिकवैदिकसर्वकार्यत्वेन पक्ष गृहीत्या 'नि देशाद वा वैदिकानां स्यात्' (१२. २. ३) इत्यत्र यय विनियोा कार्य- व्यवस्थोक्ता । तदेकवाक्यतयाग्निप्यापि तदेव विचार्वन नि भवति मनिः । तदयुक्तं, 'विहारो लौकिकानान साधयेत् प्रभु मात्' (१२. २. १ ) इत्यत्र लकिवैदिकसर्वकर्मार्थवन पूर्वपक्षं गृहीत्वा निशाद् दिकानां रवादित्यत्र वधानिर्दिष्टवेदिककर्थित्वस्य प्रतिपादितत्वात् । अत. ते सार्धाः प्रयुक्तत्वादिलतो विच्छिद्य भिमा वकालवादि'त्यन्यत्र व्यायातम् । एव हि तत्र पूर्वपक्षितं यथा यस्य तानिरः नमो भव- तीति सस्य सादिरतानार यादीता प्रकृती वाहियान (३ ६.२) इत्वा महासंयनि वर्णिता. एदनमयोऽपि द पहावी एवेनि । अवोत्तरम् गा सकारवादिति बस्न. अनमः प्रकृतिविक- न्यपी । एनः बकाल वात् । न हि ने महति विकृति रमानाताः, मनार बालाना अतोऽमनापानिपल्लामा देति बुर । यदा- मीना समय ननिसमादिकानन तिविमानमावि है च ':

·विमंज खेन गुणभावश्चरं प्रति दधिभृतयोगश्रित इति प्राप्ते, उक्तं-दोहार दधिपयसी अभ्युदयेऽपि स्वधर्मयुक्ते स्यातां पूर्वावगतप्रक्रान्तदेयापरिच गात् । अधिकरणत्वं तु तयाः सम्पतिपन्नदेवताकत्वेन तण्डुलेः मह श्रम दधिपयसोदयधर्मा कनव्या इति । 'अपनयो वार्थान्तरे विधानादित ऽवगम्यते । एवमिहापि सहव दधिपयोन्यां चरुदेवताभाग इति सिन तयोरेवाभ्युदये दोहापनय' इति सूत्रेग प्रतिज्ञातान् दयधर्मान् वाशब्देव वाग्यतीति सम्भाव्यमान न्यायविरोधादन्यत्र व्याख्यातं पशुकामेष्टयामन्यु दयष्टिवाक्यसदृशगदान्तरविहितवादविपयसोदयधर्माणामपनयो वार्यान्न चमश्रपणाय विधानादिति । गुणकल्पनामुंदाहरति-~~-गुणकल्पास्त्वमी कृताः औत्पत्तिकस्विति । गुणकल्पा इति । कल्पनं कल्यः गुणाना कल्या गुणकल्पः । गोणा हि गुणादेवान्यवचनः शब्दोऽन्यत्र कस्बा २८ मीमांसाश्लोकवानिक कागिकाटीकोपरम । व्याख्यातं वाक्यभेदेन गुणकल्पाम्त्वमी कृताः॥५७४ औत्पत्तिकस्नु गव्यस्य तथोप्णिककुभोगिति । प्रत्यक्षश्रुतम् । अतो द्वाराविशेषात् प्रकरणाविणेपाच सर्वार्थी एवाग्नय इनि युक्तम् । तथा 'अभ्युदय दोहापनयः स्व वर्मा स्यात्-' (१.४.४१) नयो वार्थान्तर विधानात्-' (९. ४. १३) इति सूत्रद्वयमकवाक्यन्द प्रतिभासमानं भित्त्वा व्याख्यातम् । तथा हि - दर्शपूर्णमाययोर्दविषय प्रधानभूते प्रदेयतयानाते 'ऐन्द्रं दध्यमावाम्यायामन्द्रं पयोऽमावास्यान मिति । तत्र तावद् देयधर्माः कर्तव्याः । पुनश्च नैमित्तिकानुष्ठानान्तरमाना 'यस्य हविर्निरुतं पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युढियात् स धा तण्डुलान ये मध्यमाः स्युस्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद् ये स्थविष्ठाता निन्द्राय प्रदात्रे दधनि चरं येऽणिष्ठा. तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चा मिति । तदिह दधिपयसी देयधर्मानहनो न वेति विचारे नार्हतः चत्ता देयः न दधिपयसी, अत एव हि 'दधनि चरं' 'शृते चरुमिसधिनात माणयोराद ज्ञातं न तद्गुणभावमापादयितुं क्षमते । दृष्टश्च प्रधानमूतस्या प्यधिकरणतया निर्देशः । यथा रुक्मपाच्यां महाही मणयः एको भाग देवदत्तस्य रजतपाच्यां प्रभूतं सुवर्ण यज्ञदत्तस्येति, सहैव पाया : 'न निया, 'मिदानामु' म पाट , भाग- .

·- प्रतिज्ञासूत्रम् । २९ दर्शनाच्च विशेषस्य तथाभ्युदय इत्यपि ।। ५८ ॥ ययाग्निर्माणवक इति । ज्वलनजातिवचनोऽनिशब्दस्तज्जातीयां व्यक्ति लक्षयति । ततस्तत्समवेतपैङ्गत्यादिगुणलक्षणया तद्गुणयोगिनि माणवके वर्तते । आह च - "अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणेष्यते । लक्ष्यमाणगुणैयोंगाद् वृत्तरिष्टा तु गौणता" ॥ इति । तदिहौत्पत्तिकसूत्रे ह्योत्पत्तिकशब्द उत्पत्तौ भव इत्यनया व्युत्पत्त्या शब्दार्थसम्बन्धानां त्रयाणामनित्यताभिधानाद् विवक्षितनित्यत्वविपरीत. वचन इति विवक्षितासम्भवेन गौणो गृहीतः । उत्पत्तिशब्दो हुलत्तिलक्षि- तोत्पद्यमानसमवेतसत्तागुणयोगात् शब्दार्थयोर्वर्तमानो गौणो भवति । अ- तश्च शब्दार्थस्वरूपाधीनः सम्बन्ध इत्युक्तं भवति । तस्वरूपनित्यत्वाच सम्बन्धोऽपि नित्य इति विविक्षितसिद्धि । तथादित्यानामयनादिषु सत्रेषु किं द्वादशाहिको विध्यन्त उत गावामयनिक इति सन्देहे अहर्गणसा- मान्याद् द्वादशाहिक इति प्रतिज्ञाय. 'गव्यरस च तदादिषु (८. १.१८) इति गव्यस्य विधन्तो दर्शितः न । चायं गव्यशब्दः कचित् कनुभेदे प्र- सिद्धः । न च विवक्षितगवामयनार्पणक्षम इति विवक्षितासम्भवाद् गौणो व्याख्यातः । एष च गोरवयवे तद्विकारे वा मुख्यः । तत्रैव 'गोपयसो- यत् (पा० ४.३, १६०) इति रमरणात् । तदय सम्बन्धविशेषवचननद- लगतलक्षितसामान्यसम्बन्धगुणयोगिनि गवामयने प्रयुक्तो गौणो जायते गवामयने हि गावो वा एतत् सत्रमासते त्यर्थवादोदितगोकर्तृकत्वावग- माद् भवति गोसम्बन्धः । तदयनर्थ. ~~ आदित्यानामयनादिषु गवाम- यनस्य विध्यन्तोऽयनमामान्याति जादिति । तपा दी गनासयोः सन्ति काम्याः साभिधेनीकला 'एकवि-निनन वा प्रतिष्ठाकामध्ये त्यादयः । तत्रागमेन सादापूरणनिति स्थित भानीवनानाम्दु नन्देहः कि ता अन्ते निविदान्नामुत नमि-समानवतीसमिद्धदत्योर्मम इति । तर यथाव- गतनमानुगधनागन्तुनाननं निवा इति प्राने. उस माने-मानवतीमामि- सवत्योर्म य इति । जतः । एक बार इवं सनि-नानी अभी नाम- स्वती यदलरा नराति पालानां नामिनिकानन्नालन मस्तवा- ·। भीमामामांकगनिर काजिमाटीपेनम ! मुत्रकारशला बा लोक इत्यादिनाच्यने । प्रसिद्धगभिधानाद्धि न शिप्याः शिना वनः।। ५२॥ दन्नगले विधानमवीयते । नया 'उगिठमोग्न्न वर्गनात (१.३.१) इति लिङ्गमुपदिष्टन् । नचायुनम् उ-गामामुन्ययान्न अभावान 'त्रिष्टुभा परिदयाती ति त्रिष्टुमान दर्शनात । नदाभिप्रायमिदमानीयना. नामु च मध्ये मनीषु ममिवत्या जुहोतन्ने(?) भवतः । ते च मनाइने त्रिष्टुमा समयमये इति सनायामामान्यात त्रिवन्ने भवति । एवमति त्रिष्टुभोऽन्न दशनादिति वक्तव्यम् । मन्यम् । तथापि त्रिटमी वा पद बीय यदुन्जिय कुमा'विन्यर्थवादावनत्रिय कार्यन्वादुन्निर कुभाः अारने कार्योपचागदुग्गिचकुम्छदाबि गुमि प्रयुक्तः । नथा ज्योतिष्टीने 'द्वादन शतं दक्षिण ति समविगत पांडशानामृविना या विभाग उन विषम इति मंगये, विशेपा नभागमाम्यनुन्चा कमपरिमागाइ दक्षिगारिमार्ग लोके तथा दर्शनादिति विशेषा दर्शित । पुनश्च 'दर्शनाच विभवन नया-मुदये इति लिङ्गमुपदिष्टम् । अत्र चा-बुढयगइनान्युट्यसाधनगद द्वादशाह लभ्यते । नत्र हि दीक्षाऋम वचने 'अ-वग्रहपनि दीक्षविवेत्यादि 'अधिनी दीक्षयान' 'तृतीविनी दीक्षति इत्यादिमि. नमास्यामिनीव. जाम(वाया दिभिः सम्बन्धोऽनदिनः । स चाय ज्युनिष्ट्रामविकान्वाद द्वादशाहम्य प्रकृती मार्गवषयमन्नणानुपपद्यमानी वैयन् लिङ्गनिति । ननु च गुणकन्या उन्युक्तम् । इह चौधनिकायदयांग्वं जयश्चित गुगवादी दर्शित उजिजुनं तृपचार. अभ्युदयश तु लमा अतः कय गुरुकला इति बहुवचनन् । उच्चते-जन्यवृनिवामान्यान् लिङ्गममवाराहा प्राणभृत उपत्यानी निवद् गुणकल्ला इयुलमित्यदोष इति ।। ५८॥ वस्तुनयनांनभन्दबात पग्मिन्ध्यामपि नानुमन्यत, न प्रत्ययान्तर- माह-त्रकारति। नायकारी हि शियानान्मानं च मुत्रकाप्रशंसया प्रगति । अनेन बछ मृत्रकोण प्रमिव पहै. पदायी अमिहिनाः, न तु गुगवृत्यादिवत परिभाषा क्राचित कृता । अनाऽगन गन्यार्थत्वा- दनान्यत्र भानु व्याख्यानु च युक्तानाति ।। ५९ ।। २ 'ति'3.

·प्रतिज्ञासूत्रम् । भवितव्यं तु तेनेति प्रागस्मादेकवाक्यता। वेदाध्ययनवाक्या वा तेनाथेत्यरय दूषणम् ॥ ६०॥ प्रसिद्धार्थपदैः शस्यः सूत्रैर्वेदार्थनिर्णयः । न च सोऽस्त्यथशव्दस्य विना ते पूर्वकर्मणा ॥६१॥ प्रसिद्धार्थ पद युक्तं तच नास्तीति दूपणम् । प्रसिद्धोऽप्यथशब्दादेः किं पदार्थोऽत्र वर्ण्यते ॥६॥ प्रदर्शनार्थमित्येके केचिन्नानार्थवाचिनः । समुदायादवच्छिय अवदान कल्पितात् ॥ ६३ ॥ शक्तितोऽवयवं चैव वर्णयन्त्यष्टमादिवत् । न चात्र चोदनाव्याख्यागौरवं तत्र दोदितम् ॥६४॥ ये तु स्तुतौ वास्तुतौ वा तावानेवार्थ इति न स्तुतावाद्रियन्ते, तान् प्रत्ययशव्ददूपणारमिदं भाप्यमित्याह- सविता लिति । 'भवितव्यं तु तेने त्यतः प्रागेकवाल्यतामापनेन. 'तत् तु वेदाध्धयनमित्यतो वा पूर्व- मेकवाक्यतामापनेनाधशब्दपणमनेन भायेण क्रियत इति ॥ ६० ॥ प्रथमावधिना भाप्य योजयति ~प्रसिहारिनि ।।६।। द्वितीयावधिना भाग्यं योजयति -- लिडालिनि । भवित तु तेनेति प्रसिद्धार्थ पदं युक्तमित्यर्थः । नन्वयनन्दपणचतिरिक्त मासे- द्धार्थपरिहस्योक्तत्वादधादिशब्दवाव्यानमयुक्तमिति न्यनि--- प्रन्नि- दोणीति ॥ ६२ ॥ परिहरति - प्रदर्शनार्थमित्वे हति । अयं तु वदनि यदन्यद भाग्यनागलनामोदित पनिता पदं तक नाम गम्याय- ताम् । वं वपात इति पाचं भानानामा जन्मिान् । अ- तोऽवच्यिाथाब्दमानचाननपिन्य वरीयम् । क्यानावारगद. न्यानन्तपर्धिता पनि जप विपन्न १८..) नि । नहा- ह -चिदिनि दानेन । अपिच नौवनी चान्यगा. त्याल्यानअन नालापियवानिदान मान- 1:- ·मामांमाश्लोकवार्तिकं कामिकाटीकापेनम् । यद्वाक्षेपो यथोक्तस्य वृत्ताभावादसम्भवात् । यदि लोकप्रमिाहार्थग्रहणं क्रियते पदे ॥ १५ ॥ स नास्त्यत्राथशव्दम्येत्यध्याहारादिकल्पनम् । वेदाध्ययनवृत्तत्वं स्नानस्योत्कर्षकल्पना ॥ ६६ ॥ नाव्यान्यानाथशब्दार्थ ज्ञायने नेन वर्ण्यने । अनर्थकेऽथ वान्यार्थ प्रसिद्विध्यते ध्रुवम् ॥ ६७ ॥ तस्मात् श्रुतार्थसिद्धयर्थं वृत्तं किमपि गम्यते । प्रेक्ष्येरन् निर्विषयमेव भाष्यं स्वादिनि युनत्र मत्रव्याख्येवाह - नति ॥६३,६४॥ अथवा यत् प्रसिद्धार्थग्रहणमुक्तं तदेवं वृत्तामावादयशब्दस्यानन- र्थित्वासम्भवादामिप्यत इत्याह -यडेनि । अत्रैव भाग्यं योजयति यदीति । तत्रेत्यादिना भाष्यकारः प्रसिद्धार्थग्रहणमाक्षिपति । प्रसिद्धार्थन- हणे ह्यानन्तर्यमयशब्दार्थः, न च तद् वृत्तमन्तरेण सम्भवतीति प्रसकम- घ्याहारादिकल्पनमिति । अत्र च पक्षे भवितव्यमित्यादि सामान्यविशेषो- त्तरतयायशब्ददृपणवद व्याख्येयमिति ॥ ३५॥ अन्यथा परिहरति-वेदाध्ययनेति । अयमभिप्रायः-नाव्याख्या तदुीनत्वादयशब्दो व्याग्न्यायने । किन्वयशब्दव्याख्यानमिषेणान्यदेव भाष्यकारस्य विवक्षितम् । तच्चैतन्यशनार्ये कथिते चोद्यपरिहारक्रमण शक्यते दर्शयितुम् । तथाहि वेदाध्ययनानन्नगेपानिपातिनः नानस्य 'अधील लायादिति म्मानस्याध्ययनविधिदृष्टार्थनावलेनोत्कर्षकत्यनाथशब्दव्या- म्याने सन्युपपत्तिक्रमणावतग्नीति युक्तमथगब्दोपवर्णनमिति ॥ ६६३ ॥ अत्र भाष्यकारण 'भविनन्य तु तेने त्यनेनायशब्द आनन्तर्वार्य इति प्रतिज्ञाय 'नथाही'नि प्रयि पदार्थकत्वं हेतुमक्तः । तद व्याचष्टे- अनर्थक इनि । आनन्नयं ययगुदाय भवनि प्रमिद्धार्थना । आनर्य- क्यान्यार्थत्वयोम्नु प्रमिद्धिवाव. : अतः श्रुनानन्नयापपादनाय किमपि वृत्तं गम्यते । नन्वधिकागोप्यथगन्दी दृष्टः यथा नुगामनमिति । अतः कथमन्याय प्रायडियाथः । उच्चन--- तत्र हि 'अथ शब्दा- .. दायादार पाठ..

·प्रतिज्ञासूत्रन् । विशिष्टलिङ्गविज्ञानाद् विशिष्टे लिङ्गिनीक्षिते ॥६८॥ सूत्रेणासम्भवं सत्वा नैतदित्यन्नवीत् परः। आनन्तर्योपदेशेन तदृष्टार्थतयापि च ॥ ६९ ॥ वेदाध्ययनमाक्षिप्तं किमसूत्रितचोदना। येन वृत्तेन जिज्ञासा विना नैवोपपद्यते ॥७॥ तदानन्तर्यमुक्तं हि दृष्टार्थमवकल्पते । क्रियमाणा च जिज्ञासा नियमाद् यस्य कस्यचित्॥ क्रियेतानन्तरैवेति व्यर्थ तदुपदेशनम् । सझल्पादिभिरप्पा विना सत्यं न लिध्यति ॥७२॥ साधारणात् तु तेऽप्यत्र नोपदेश्याः कथञ्चन । शब्दानुशासननेवोपरिष्टादधिकरिप्यते इति युक्तमधिकारार्थत्वम् । इह तु जिज्ञासाधिकाराभावात् सूक्तनन्यार्थत्वे प्रसिनिर्वाध्यते इति ॥ ६७ ॥ बत्र भाष्यम् 'अन्यस्यापि कमणोऽनन्तर धर्मजिज्ञासा प्रामोतीति । तदाक्षिप्य समादधाति विशिष्टेति । नयमभिप्राय ययपि वेदा- विचारात्मकविशिष्टलिजविज्ञानाद् विशिष्टो वेदाभयनात्मको लिङ्गी वि. ज्ञायते अनन्तरवृत्त.. तथापि नेप सामानुपादानादिद चोदिनमिति ।। पुनराक्षिपति-आनन्नयति । अयमभिपाय. --~ नहि मन्वा- दिवददृष्टायोपदेनी जैमिनिः, अनेन चानन्तर्यमुपविष्ट. तद् यस्यानन्तर्य स्टार्थ भवति तदानन्ननिति गन्यते । वेदाध्ययनमेव वेदार्थविचागनि. कायां धनजिनानादां टा. तेन विना तदनुपपत्ते । अन्तवाहिनन् । अतः अविनोपामो नमन इति !! ६९: ।। का पुनरावेदानाने नर-नेति ।। न ८ नमानेन किन प्रान्तियार-नाणेनि !!: । कि होलान देवाच्यन्मदिन - ननिस्नेि २॥ .', .

·No text on this page.

·प्रतिज्ञामूहन् । जिज्ञासानन्तरं कायेंत्यत्रापि द्वयसीप्सितम्। नानधीत्य न चाप्यन्यत् कृत्वेत्येतन्न लभ्यते ॥७९॥ वक्ष्यमाणवचोभङ्ग्यो क्यभेदप्रसङ्गतः। अधीत्यैवेति हि विधौ स्नानादेरप्यनन्तरा ॥ ८० ॥ भवेद् धर्मस्य जिज्ञासा नानन्तर्यविधिस्तदा । आनन्तर्यविधाने तु यो वेदाध्ययने कृते॥ ८१॥ इत्येवमनुवादत्वात् प्रागप्येषा प्रसज्यते । बुद्धवाक्यादिपाठस्य तादृशीं वित्यपाक्रिया ॥८॥ येन । अस्यार्थः --- वेदमधीत्याध धर्मजिज्ञासेतीगेऽपि सूत्रे परिचोद- नावकाशोऽन्त्येव. उभयं हि विवक्षितं नानधीत्यानन्तरं नान्यत् कृतेति । तव वचोमझिमेदेन वाच्यमेदादयुक्तमिति ॥ ७९३ ।। वास्यभेदनेव प्रपञ्चयति-अधीत्यैनि यन । एक हि वेद- मवीत्साय धर्मजिज्ञासेति वाच्यम् । तद् यदि वेदमधीयैवेति विदधाति, तदानन्तर्याविधानादन्यस्यापि स्नानसहधर्मचारिणी मयोनादिकर्मणोऽन- न्तरं धर्मजिज्ञासा प्राप्नोति । अथैतद्भयादानन्तर्यमानीयते ततो योवीस जिज्ञासते तं प्रत्यानन्तर्यमात्रविधानादनधीतवेदत्य धर्मजिज्ञासा न वार्यत इति प्रागपि प्रसज्येत । उभयविवक्षा तु वाक्यभेदप्रसड़ाइयुक्कैवेति । वस्यनागालोचनेन तु नेतदेवनिति परिचोदनायां प्रागपि च वेदाध्ययना. दिति मिनिकनं योजनीयन् । अपित्र प्रान् वेदाध्ययनादिति । अयमर्थ :- पद्यपि वेदायों विचारयितव्यः. तथापि प्रयनमेव विचारयितुमुचितः । सर्व हि हानोपादानार्थ वन्तु प्रयननेव जिज्ञास्यते । ततो होयतोषादीयेत वा । यत्वविचारितसिद्धार्थ प्रथममेवोपादाय भष्टावस जिनाम्यते. तश्युद्धिर्व- मारतावत्यापि चोबत्य ताजीनित्येतदेवोत्तरनिति वयानः॥८॥ परिहारमाध्यनिदानी समर्थयते बुद्धतास्यादीति । ततु वेदाध्ययनमिति वक्ष्यमाजालोचनेन देवामयन इननिनन् । तदना- समय पश्यनाजानालोचनेन नैतदेवनिति परिचारित ताजीनित्यनेन - ।

·-- + । f +M .;:.1 - -- - प्रागेव धर्मजिजामा गुरुनि, नगर परिका नागीयमनक- ':... - ,' .. : :: : प्रागनीदिन - -- ननी .: ॥ अपिनेयानि ..! प्रगनिया : 1. : . मम्मी :: :: :... . एका मानना चोदनाया नमः प्रतिपादन HTTET परियन नत्पर रोऽयमानामा | EP गिनने । न स्यापि ताणीमि गा. मनायनल मात् । नहीयमनमान।। याकाम ययनात M गा विधविचागयत्ता या तिनामिण नागरेण मनाया । विचार्य त्वधीयानी विवाग्म्याने कमाल मागताः ययनकालापाताद वाचना मापयेत । नचैवमनर्धातवेदस्तदर्थ यायितुमलमिन्यविनारित पात्तवेदाध्ययनपूर्वकवं धर्माज्ञामायाः । यतकमविचारितोपादानेऽबुद्धि पूर्वकमुपादानमिति । केन योक्तं बुद्धिपूर्वकमपादानमिति । हितैषिणः पित्रा- दय एवैन कुमारमनाकलितपारलौकिककल्याण प्रयतयन्ति ! आपिचं सत्रा तीयानहरहरविरतप्रवृत्तस्वाध्यायाध्ययनानुपलभमान. मामान्यतो जानाति नूनमस्मात् कर्मणः कोऽप्यभ्युदय एपा भविता कथमपरथा श्राम्याग्नि हितकामैः पित्रादिभिरमी प्रवर्त्यन्त इति । एव विदितवतोऽहमप्यनुतिष्ठन् श्रेयः प्राप्स्यामीति चिन्तयतः स्वयमपि प्रवृत्तिरुपपद्यत एवेति ॥ ८२३ ॥ अत्रापरम् 'अपिच नैव वयमिह वेदाध्ययनात् पूर्व धर्मजिज्ञासायाः प्रतिषेधं शिष्मः' इति भाप्यं, तस्यार्थमाह नवेति । ये एते पूर्वकल्पिते वचोभङ्गी तयोरेकोऽप्यों नानेन सूत्रेण विवक्ष्यते किन्तु वेदाध्ययनम् । अनन्तरमुभयमुपनिपतति, यदर्थो विचारयितव्यः यचाधीत्य स्नायादिति - ॥ १, 'माणवकम 'सितम् ग'स. पाठ २. 'नायमपि म', । 'ऐनदनुति', 'धीयते', Y ·तत- प्रतिमान् । आनन्तर्य पुरन्ताच्च नापि शिष्म इतीह तु ॥ ८४॥ फेचियाहरन्त्यस्य सूत्रस्यान्यपरत्वतः । न वार्य नधीत नानन्तर्य विधीयते ॥ ८५ ॥ सामालिध्यदृष्टार्थप्रसङ्गात् तेन लक्षणा। आनन्तर्यवीव्यक्तिराश्रितेवात्र लक्ष्यते ॥ ८६ ।। श्रुतार्थं तु परित्यज्य लक्षणार्थो विधीयते । स्मृतिवचनवलेन गुरुकुलसनाशापवर्तनम् । तत्रासनावृत्तः कयं नाम वे- बार्य विचारयेदिलेवनान स्वनि त्यपि,त्यादिकनोतनिति ॥८३३॥ इदं च ना न्यून मन्यनाः नाश्चच्याइत्य व्याख्यातं, स्तनन्दस्वति-आनन्न मिति । अन्य हि सूत्रत्य गुरुकुलवासावसा- ननिवृत्तिपरत्वदननानन्तयं नयनपि न विवक्षितन् । भायं तु य- धाधुतनध्ययनविधाननिवनावपालन्यते । तो नाति परस्तादानन्तर्य शिष्म इत्यमाइलोभयानन्यचिनिषेधार्थतया माननिति ।। ८४३॥ न्दु नानन्दितादायों बयार्थः । न ह सूत्रे तादानां पदा- थानानन्दयो इश्ते, येन गुत्कुल्वासावसाननिवृत्तिः प्रनीत । प्रत्यु- ताध्ययनानन्तयारले भुत्ला दिवाननुालन्यते । ततस्तदेव युज्तनत भाह-न वार्यत इति । जनधीतवेदन सर्वक्रियास्वगतत्यानवि- नारान् धर्मजिज्ञासा देवाश्व वारिता. किं तनिवृत्त्ययनाध्ययनविधानेन । अनन्ननपि न नन्गदिनानुदिश्यते । नगटायोपदेशी जैमि- निरिटुन्नन् । ती मनाननबलेन गुरुकुलवासावसाननिवृ- तिलान्यासीयत इति ।। ८५ एकनभ्यहारमन्दर दृष्यति-आनलति । अयमान- प्रायः-धृतार्थत्व हिलमा नवति । यदि चानन दवनन्म- तिनभिता. किमान गन्न . वरूनानन्नवचयक्तिमाभित्र श्रोतापनि हेत विकृतोऽनाना- भावो विधीपने जननायराइ सविन विन्यतालि८६॥ ।

·विरोधी स्मृत्यनुरोधेन प्रत्यक्षश्रुतवेदवावप्रसङ्गाद्, मूलमूलिबलाबलविपर्ययप्रस- कः पुनर्वेदः योऽधीत्यस्नानं बाधते । ननूक्तं 'स्वाध्यायोऽध्येतन्य' प्रनीता धजिनामानामागाटनन्नग॥2॥ तत्कालम्सावाललगान नानाभा लगन । गुगपत्रानंदी नशानान॥८॥ स्नानस्य नेन वागः म्याद मजिजाममा बलात्। केन पुन नबनाना नाना नयन नगर प्रतीतेनि । अगमभित्राय - Tin: ग गमानित व्याप्तः । तद गदेव दा गगनाननग मिजिनामा पना मानि, नदेव ध्ययनानन्तकालम्प नया नाममा मिनि म्नान निदिने । हि गुरुगृहादनावृत्तः म्नानि । न न ममाना धर्म विज्ञापितुष्टेि । ययन गुरुणा विनाध्ययन न मि यति, नगगाजानमति । अनोऽययनानन्य धर्मजिज्ञासा कार्यन्यु। मन्यानन्तर घटायनामलेः म्नानाना+ लक्षणा युक्तति ॥ ८७ ॥ ननु सत्य विरोविनारकनावरूद्र पर निवन्ने । विगव एव तु कुनः । अध्ययनानन्तरं हि 'अधीत्य नायादिति स्मृत्यनुमित निवलेन स्नास्यति । ततः सन्दिग्वप्रयोजनवदायगोचरं विचारमाप्स्यते, अन आह रोधो युगपदिति । अयमभिप्रायः- - दृष्टायांध्ययनविविवलेन ह्यध्यरने प्रवृत्तो न प्राइ मीमांमाश्रवणाद् विरन्तुमहनि । एको हुपनीतम्य माणवकस प्रणवादिरात्विज्यविचारावसानः शान्नार्थ. । अतो युगपटुभयमुपनिपति तमिति युक्तो विरोध इति । ननु विरोपिनोः महासम्भवादेको बाध्यताम् । 'अधीत्य स्नायादिति स्मृत्यनुमितश्रुनिचलन न्यायप्राप्तदुर्बलधर्मजिज्ञासा- चाधो मुक्त., अत आह-दौर्बल्य वेदवाधनादिति । एवं हि मन्यते 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यधीतेन स्वाध्यायनाय जानीयादिति विध्यर्थः । तद् यद्यध्ययनानन्तरं स्नायादितीममाम्नायमतिकामेत् । तच्चायुक्तम् । गाच । अतो बलवद्धर्मजिज्ञासानुरोधेन दुर्बलस्नानबाघो युक्त इति । वि. - इत्यर्थज्ञानपर्यन्तः शास्त्रार्थोऽनन्तरस्नानानुष्ठानेन बाधितो भवतीति । 1. 'प्रतीमा भ',२ पन्त वेदा'ल पास . 'च', 'या', पार ·प्रतिज्ञासूत्रम् । ३०. स्यादेतदेवं यद्यर्थज्ञानार्थमध्ययन भवेत् । इदं त्वाचार्यकरणविध्यौपयिकं, अध्ययनविधावधिकाराश्रवणात् । आचार्यकरणविधिप्रयुक्त्या चानुष्ठान- लाभे विश्वजिदादिवत् कल्पनानुपपत्ते । अतः स्वयमधिकारविधुरोऽपि विधिरधिकारवन्तमाचार्यकरणविधिमनुरुध्य सिध्यति । आचार्यकरणविधी त्वाचार्यकमेव कामयमानस्याधिकार । कथ पुनराचार्यकरणविधिरनगभू. तमेवाध्ययनं प्रयोक्तुमुत्सहते । प्रयाजादयो हि दर्शपूर्णमासप्रकरणाधीता- स्तदङ्गभूता इति युक्तं यत्ताभ्यां प्रयुज्यन्त इति । अध्ययनं त्वनारभ्याधीतं न ध्रुत्यादिभिः कस्यचिदातया शक्यमवधारयितुम् । सत्यमेवमेवैतत् । अ- नगभूतमेव तूपकारकमध्ययनमाचार्यकनियोगस्य । अतस्तत् तेन प्रयुज्यते ऋतुनियोगैरिवाधानम् । कः पुनराचार्यकरणविधेरध्ययनेनोपकारः । श्रूय- ताम् । उपनीयाध्यापनादाचार्यों भवति । न चाध्यापनमध्ययनमन्तरेण सम्भवति । अतोऽध्यापनपरमध्ययनम् । स्वाध्यायोऽपि 'भूतभव्यसमुच्चा- रेण भूतं भव्यायोपदिश्यत' इत्यभ्ययननिष्पत्त्यर्थः । अतश्चान्यपरत्वात् स्वा- ध्यायाक्षराणामविवक्षित. प्रतीयमानोऽप्यर्थः । न चाविवक्षितोऽर्थो विचारं प्रयुते । अत. स्वाध्यायाध्ययनमात्रेणाचार्यकनियोगनिप्पत्तेरनारभ्या मी- मासा इति न स्नानस्मृतेः केनचिद् विरोधमुपलभामहे । अत्राभिधीयते यत्तावदाचार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनमिति । तत्र न विद्मः कोऽयमाचार्यकरणविधिरिति । यदि मतम् -~~-'अष्टवर्ष ब्राह्म- णमुपनयीत तमध्यापयेदिति , अविधिज्ञो देवानां प्रिय. । नानाचार्य भावयदिति विधीयते । अपितु अध्ययने अष्टवर्पो ब्राह्मणोऽविकारीरीते पोध्यते । ननुच नात्राटवर्क नाह्मणोऽधीयीतेति श्रूयते । किन्तु अष्टव- पमध्यापपीतेति । सत्यम् । प्रयोजकव्यापारपरा अपि विधय प्रयोज्य- व्यापारपरा दृष्टाः यथावेष्टो 'एतवान्नायकामं याजयेदिनि 'अतिगत्रेण प्र- जाकामं पाजयेदिति च । ननुचोपनचीतन्याचार्यकरणे नय गन्मनेपद- मित्युपनयनेनाचार्य निर्वनवेदिति प्रत्येप्यने । नैवम् । नात्राचार्यका- र्धमुपनयनमात्मनेपदादवगम्यते । अपितु माणवकाधादुपनयनादानुपाई- कमा यत्तं वैश्वदेव्यामिक्षार्धादिवट् दध्यानयनाद वापिनेया । अक भिप्रायार्य हि नयरात्मनेपदविधानन् । आचार्यकार्यले सनयनम्य १. भरने 'ए ० -- ·it , trafi कवित यदप्युक्तम् उपनयनमाचार्यकनियोगाङ्गमित्युपनीयाध्यापनेनाचा- in :: :: कतारमन गिगारलगा। वय मतम् -- नुमा गाग- IIf नि-- ''डानीय न ग मिला। मक गहन नमाना॥" इति । तदस्याः स्मृतमूलभना उपनामा माननाना मागदिनि श्रुति रनुमास्यते । नन्न । म्गान-नाममा म्यानमाय । यथाट कादि गोचरं कर्तव्यताव नमुपलभ्याए का करेगा शर्गिीयनाविषये- वानुमीयते । न चहापनयनादिनानायक दिनि स्मृति चिनम् । भनि तहि उपनीयाव्यापयितीर लोकिका आनागमण नग्नीनि लोकमिद्र- मेवाचार्यपदार्थ दर्शयति । नन कामिनः सिद्धानुसादात कन यताश्रुति- रनुमातुं शक्यते । न चाहवनीयादिबदलौकिमानायकम् । आहवनीय- शब्दो हि आधानपवमानहविगदिजन्यमलौकिमनिणयविशेषमभिनिविश- मानोऽलौकिकार्थ इति युक्तम् । आचार्यशब्दस्तृपनीय वेददातरि उप- "उपनीय ददद् वेदमाचार्य. म उदाटतः । इति स्मृतेः । एवं तु सान्दृष्टिकमेव शिष्योपाध्यायवद्, नालौकिकमाचा- यकम् । अपिचाप्रवृत्तप्रवर्तनं हि विधरर्थः । स्वयमेव चाचार्यके धनायन यशस्यन् वा प्रवर्तत इति किं तद्विधानेन । अतः शुन्यहृदयैर्व्यवहृतमेवे- दमाचार्यकरणविविप्रयुक्तमध्ययनमिति । कथञ्चप व्रतनियमादीतिकर्त व्यतावतोऽध्ययनविधेः प्रयोजकः । अध्यापन अध्ययनमन्तरेणानुपपद्य- मानं लौकिकन रूपेणा-ययनमात्र प्रयुक्ताम् । अतोऽनन्यपरत्वात् स्वा- घ्यायाध्ययनविधेर्नाविवक्षितार्थतया शक्यं पूर्वपक्षयितुम् । चरितः । र्यकं भावयेदिति श्रुतिरनुमिता । अत्र च क्त्वाश्रुतराचार्यकभावनासमा नकर्तृकमुपनयनमवगम्यते । न च प्रयोगैक्याहने समानः कर्ता भवति । न च तदङ्गाङ्गिभावारते सम्भवतीत्याचार्यकरणविचौ सहारगमुपन- यनम् । तच्च केन द्वारेणोपकुर्यादिति चिन्तायामुपनेयामादनमेवोपनयन- स्वभावालोचनया द्वारमवधारितम् । उपनेयोऽपि नाकिञ्चित्करोऽङ्गमिति 'रस्मान क' पाठ 'भावयेदि' ग स पर: का पाद ·प्रातेजासूनम् । ११ तद्व्यापारापेक्षायानुपनयनं प्रकम्पाध्ययनमामातम् । उपकारकं च तद- ध्यापनाविधः । अतस्तदेवोपनयनद्वारेणाध्यापनविधिना प्रयुज्यते । उक्तं च 'कथमाचार्यकरणविधेः प्रयोजकत्वमुपनयनद्वारक हि तदिति । अत्राच्यते नवम ययनविधिः शक्यते प्रयोक्तुम् , अनङ्ग- त्वादनुपकारकत्वाच्च । यत्र समानकर्तृकत्वादुपनयनमध्यापनाङ्गमित्युक्त, तन्न । विसष्टं हि वयमवर्ष वामगनुपनयीतेति द्वितीयासंयोगादुपनीयमा- नद्विजकुमाराइनुपनयनमवाच्छामः । तस्य च तमव्यापयदित्यध्ययनस- म्बन्धाद युन्तमेव नाराहलम् । अतो माणवकद्वारणाध्ययनविध्यङ्गमुप- नयनमिति सत्यप्युगनीयाध्यापनेनाचार्यकं भातयदिति विवावनगमेवोप- नयन कृतार्थसंयोगेषु कालोपलक्षणार्थत्वस्य स्थितत्वात् । यया 'दर्श पूर्ण- मासाभ्यामिष्टवा सोनेन यजतेति ! नहि तयोरन्योन्यमझाओंभावः, उभयोरपि कृतार्थत्वात् . वनिहापि भवितुनहति । अरसुवाच्यापनामु- पनयनम् । तत्तु सनीपनापनमात्रम् । अतस्तावन्मात्रमाचार्यकरणविधिना प्रयज्यताम् . अध्यचनाझ तु विनिष्टनन्द्रायुपेतननेन प्रयुनामिनि न प्र माणं करते । न च फर चमनवदधिकारतो विशेषतामः । तत्र हि वागाश- सोनमक्षणप्रकरणालाला भक्षयतिस्तरमेव भजन बिगाने । न यह तथा. लपिकारानानात् । न च जुहूयदेतद् नीतुन ति। सा रानुन्जिन- नासम्बन्पनि दूरऽ दिमाका ६ नीयने । उपनयनं तु नमीपना- उपनेता किसमिति र विहिगती विकि समन् । अस्तुमा विनिधनानमाचाजपविर. भाज्यतां च न देन । न च न- होणा-य...तिः सनि । दिन-परम । न ना माह का पानी पानामानन. दानिधान । नम्मान कपविदाचार्यकर दियः प्रयोजकतम् । यस मानविचित पार. विधिपतला निपनि । पित् -शिरस्न गीहि विपन्न वरून् । तर पानी निगन्नान अधिकारवार जयपजीवतीति चेत् । २ । उतान्त् ि. उन्न - सोधिनति , पद दिन नविनगा । : चा वननिति ननम्मानित ·১ নাম্বার্থ अतो नार्याविवक्षायां किश्चित् कारणमस्ति । अस्तु वा आचार्यकरणविन्यौ पयिकत्वेन विध्यन्तराणामीविवक्षा, तथापि न मीमांमानारम्भेण पूर्वपक्ष भगांगा का जमाना । नहीदगध्यापनम्वरूपवानग, मनंगागनानं मम नु नत्र प्रवृत्तः । अध्ययनमिति गुनाविकागाणिमशिने । नपि वानं केन सा-यायोगंतव्य दनि । मनोगक्षितनिनिगलाद गगनशिला पोपदेश एवागं नम-यापयदिनि । नाम: तति । अतः प्रयोजकव्यापारद्वारण प्रगोव्यायापारामिदमिनि बस्तिन वति । अय मतम आत्मानम-गगन न मागतको तुल्यत इति न प्रान्त इति , यद्येवमाचार्यार्थमपि न बुभ्यत इति न प्राव । आचार्य एवं रमार्य प्रवर्तयतीति चेत्, तुन्यमस्य माणवकार्यवऽपि प्रवर्तकत्वम् । म अन्य हितकामो जानाति चाम्ययमभ्युदयकारिणी क्रियनि । तमिममविद्वत्त्वान स्वयमप्रवृत्तमन्यो हितकामः प्रवर्तयिष्यति नियमिव स्वाविकारे निपार- मिव स्थपतीष्ट्याम् । आपेच आचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वेऽध्ययनम्य ना विवक्षायां किञ्चित् कारणमुपलभ्यते । तयदि अध्ययनमात्रमात्मानुगुप्त तया प्रयुद्धे नतु स्वाभाविकं शब्दानामर्थपरत्वं विहन्ति, स्वाध्यायाय यनस्वरूपमात्रेण चाचार्यकानियोगनिप्पत्तरभिधान्यापारस्यानन्यपरत्वात् । वर्णना शक्या कर्तुम् । आचार्यकरणविध्यर्थमात्र निरूपणस्यापि मीमांसा गतन्यायकलापाधीनात्मलामत्वात् । तस्यापि स्वाध्यायशब्दवाच्यवाद विवक्षितार्थत्वमिति चेत् । न । कल्पितस्य विवेरनधीतस्यास्वाध्यायशब्द. वाच्यत्वात् । तस्य चाविवक्षितार्थत्वेऽन्यार्थविवक्षा अन्यायविवक्षायां पुनस्तद्विवक्षेत्यनवस्था स्यात् । न च व्यवस्थासम्भवेऽव्यवस्थितः शा. सार्थो युक्तो वर्णयितुम् । तद् वरं स्वाध्यायाध्ययनविधेरदृष्टार्थत्वं, न वा चार्यकरणविध्यर्थत्वेनाव्यवस्था । एवं हि स्वाभाविकमर्थपरत्वं शब्दाना मपलपितं न भवति । न चैकविध्यनुरोधेन कृत्स्नस्वाध्यायाप्रामाण्यप्रसङ्ग भूयोविरोधे ह्यल्पमन्याय्यमिति वक्ष्यति 'विप्रतिषिद्धधर्मसमवाये भूयसी स्यात् सधर्मत्वम्' (१२. २. २२) इति । 'त्यजेदेकं कुलस्याय' इति न्याय- विदो वदन्तीति नाविवक्षितार्थतया पूर्वपक्षो युक्तः । १. 'वनमाचार्याय' स पाट २ 'न्ति जाय', ३ 'निवृत्ते' 5 पाठ · ·ALA . प्रतिज्ञासूत्रम् । यदपि चात्र राद्धान्तितं सत्यप्याचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वेऽध्ययनस्य न तन्निवृत्तिरेव प्रयोजनं, बहिरङ्गत्वात् । यदेतदध्येतर्ययज्ञानं जायमानमु- पलभ्यते तदेव तस्य प्रयोजनं न्याय्यम् । यत्कर्तृका हि या क्रिया सा त- दर्थेवेति युक्तं. तयाँ दर्शनात् । ननु प्रथमभावी प्रयोजकविष्यधिकारानु. प्रवेशश्वरमभाव्यर्थज्ञानाद् वलीयान् । अतो नाध्येत्रर्थतामध्ययनस्यापाद- यितुमुत्सहामहे । किं हि । प्रथमावगताचार्यकरण विध्यधन्वे पवादावि- न्यन्तरागता करिष्यति । नैवम् । प्राग'पविकारान्तरसम्बन्धानवगमादश्र- वणात् । बन्यप्रयुक्तया चानुष्ठानोपपत्तौ विश्वजिदादिवत् कल्पनानुप- पत्तेः । अत आचार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनमसान प्रयोजनसम्बन्वे दुःस्थि- तमेव. सर्व विधीनामधिकारपर्यवसायित्वात् । सोऽयमधीनसागवेदस्वान्तरा मीमांसाध्ययनं चाधिकारी निप्पद्यते । स हि तदा विदिनपदायों वाक्यार्थ बुध्यमानो मदर्थमिदं कर्मनि जानाति । युक्त चैतद् यत् कन्वपक्षितमय- ज्ञानं प्रयोजनतया सम्बभ्यत इति । एवं र परप्रयुक्तावयपरत्वाविधा- ताद् युक्तैव तद्विचारार्थी मीमांसेति । तदिदमनुरपन्नम् । नहि नियोगार्थ- निवृत्तेरन्यदस्ति प्रयोजनं सर्वविधीनी येन परप्रयुक्तानुष्ठानोऽपि विवि. प्रयोजनमपेक्षते । इतरथा हि नित्येऽपि नकल्पनाप्रमङ्गात् । यादेनद् मसत्यानपि विध्यपेक्षायामीजातमर्थज्ञान न हयिनि अर्थज्ञानन जान न नियोगतः प्रतिपन्न मिति । नन्न । होमादप्पी जातस्य हविविकागद- प्रयोजनलापत्तेः । कपेक्षितमन्नान व हविविकागदति चेत् । तत्र । पसत्यर्थपरत्वे भवनष्टानाभावात् किं केनाध्य । कफ प्रदत्वमपि क्रियाणां नैकान्तिकम् , ऋविवर्मनु यभिचागत् । क्त प्रोजनावि ध्यर्थः स्वाधों वाध्ययनविधिरिनि नार्थपरत्वे प्रमाण परसाम । मध्य चा- धिकारकल्पना वृक्षेत्र, प्रवृत्त्वनात्वात् । भवन्नी वा स्वनिनांग एव १८३. स्वेत् । एव हि तदाता नानानि नित्यो हि विनय सादो मर्मति । एवं च नियोगनिवृत्त नभवन. नदर्ष बागर होने नाविन । अन्तु जीवनानोऽपि पूर्वादिवाने नवधित इत्यविचार नादविचारितननादत्वादस्प इस पाकिम्वा नचान वान्दः । म उच्यते । मध्यायोदेवर. बानीन इनि • और ।

·हि यं य ऋतुमधीत तन तेनास्य ऋतुनेष्ट भवनी ति ऋतुफलग्रामिरध्यय. ध्ययनविधिनापेक्षितं सम्बन्धमिति नानाश्रयफलपदविपरिणामः शक्यते कल्पयितुम् । अतो नेपापि कल्पना युक्तेति विश्वजिदादिवत् स्वर्गफल. वा। सवथा तावदध्ययनविध्यथा निष्पन्न इति न कथाचिद वेदविरोध- मोगांमागंकना शामिटीमा । च विधिरत्र श्रूयते । फलतः पारगोन नामानिमावि गिना मित्यपुरुषार्थालगनोऽ गगनानी पुका फलमामि मानि ! अव्यय नमपि साध्यत्वाधीन गान निसिपी । नदगमा जाने अभ्अयनेट किमपि पुरुषाभिलगिन कुर्यादिति । न नमानमित्यामानमाम विश्वजिदादिवन वर्ग एन गकला गनगनीति लगने । ननु च द्वितीयान्तस्वाध्यायादमानिया नामान वागवावगम्यते । ततश्चाध्ययनेन ग्वाध्या । सम्यानि नामागोजानने । न च मस्तु बदसंस्कार्यः स्वाध्याय.. फलबमानुजना गुनगान । अतो न फलान रकल्पनावकाशः । न । अविनियोगात् । न गल ना यायम्यविज्ञान नियोजिका अतिरुपय 17771 भना ननाद मागमिति र सस्क्राग- ईत्वम् । भूतश्च स्वाध्यायः भव्यमभ्ययन, मूनग्य भव्यातायां दृष्टार्थना ! इतरथा कल्यमदृष्टम् । न च तद् युक्तम् । अना विनियोगमान स्वा या येनाध्ययन मस्कुर्यादिनि शामाथी युक्तः । हुफडादीनां चानथकानामय यनादव्यापकमर्थज्ञानम् । नेपामदृष्टार्थम-ययनं भवतीति चेत् । तदर्थजन्ती यम् एकस्यैव विवेदृष्टादृष्टार्थत्वकल्पनात् । अत एकतणावार्थनेय युक्ता ननु च रात्रिसत्रबदार्थवादिकमेव फलं श्रुतन्याद युक्तमाश्रयितुम् । अयने नस्य फलम् । अथोच्यत न प्रथमे गुरुसकागाद व्ययन फलमिदम् , तर्हि धारणाद्यर्थ इति । तन्न । धारणाद्यर्थिवादस्यातिदंशतः प्रथमा-यत्र नसम्बन्धात् । अतो रात्रिसत्रन्यांयनार्थवादगतमव विपरिणामन फलम- कल्पयितुमुचितम् । स्यादतदेवं यद्यर्थवादाः स्वरूपताऽतिदिश्येरन् । न त्वेतदेवं, शास्त्रातिदेशनिराकरणात् । प्ररोचनामात्रंमिहार्थवादोत्थापितम- नव युक्ता कल्पयितुम् । अत. स्वर्गार्थ गुरुयकामादधीत्य स्नानस्मृतित्र- लेनानन्तरं म्नान्या पश्चात् मन्दिग्धं प्रयोजनवन्तं वेदार्थ विचारयतु मा मुपलभामह। अपि १ "काणा' स पाटः २ 'हार्य, ३ 'नम्य वि', वा ययन', ५. 'नाव क. पाठ . 'यनमात्रादे , ·प्रतिज्ञासूत्रम् । अनोच्यते--- 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य.' 'रवाध्यायमधीयीतेति च विस्पष्ट स्वाध्यायरयाध्ययनकर्गत्वमवगम्यते । न च सक्तुवद् विनियोग- भगो युक्तः । सक्तवो हि भूतभाव्युपयोगराहेता न संस्कारमर्हन्ति । न च तथा स्वाध्यायः, भाव्युपचोगितात् । इह खध्ययनानन्तरमक्षरग्रहण, ततः पदावधारणं, ततः पदार्थ मरणं. ततो वाक्यार्थज्ञान, ततोऽनुष्ठानं, ततोऽभ्युदय इति परम्परया पुरुषार्थप्रयोजनपतिलग्भेन विपरिवृत्त्या व्यय- नमानान्नादृष्टकल्पनावकाश । यावद्धि विप्रकृष्टमपि दृष्टसुपलभ्यते, तावत् तदेवातुरारणीयम् । तदिह नाराणवाक्येषु प्रधानवाक्यानां फलवकर्माव- वोधन कलस् अङ्गवाऱ्यानां तु सन्नित्योपकारकाराऽपकारकदृष्टादृष्टार्थेति- कर्तव्यतापकाशनन् । अर्थवादानां च विध्यपेक्षितविपयप्राशस्त्यप्रतिपा- दनम् ! उद्भिदादीनां हैं नाम्ना गुणफलविधानम् । उपनिषदां तु साम्प- राषिकफलोप्नोलोचितचेतनकर्तृप्रनिपादनद्वारेण सक वेदप्रामाण्यप्रतिपा- दनमित्यूहनीयम् । मन्त्राणा च केपाश्चिदनुशीयमानपदार्थप्रकाशनम् । येषां तु न ट प्रोजन तेपा ऋतुपुरुषार्थादृष्टकल्पना । न च तददृष्टार्थत्वेना- यत्रापि दृश्यनानप्रयोजनपरित्यागी युक्तः । स्वाध्यागांध्ययनविध्यध्या- पित मन्त्रवाहणल्य प्रयोजनकल्पनावसरे यथाशक्ति प्रयोजनकल्पनैव युक्ता । तन हुनादीना दृष्टप्रयोजनासम्भवे जपब्रह्मयज्ञादावदृष्टार्थता । दृष्ट कप्रयोगविविगोचराणा दृष्टादृष्टप्रयोजनव प्रोक्षणावघातादीनान् । अतो नावश्यनै करू नेत्र सर्वत्रैवारधेयम् । तदेप पूर्वोत्तरपक्षसंक्षेपार्थः-पार- लौकिकाफलत्वादध्ययनत्य नार्थज्ञानपर्यन्तोऽध्ययनविर्य इति नाव- श्यमनन्तरवाया सामालिनवः । अतो न स्नानर नृत्य व्ययनवियार्वि- रोवः । अविरः च न दुर्बलगपि वा बसहतीनि पूर्व पक्ष । सिद्धान्तस्तु- स्वाध्यायस्वाध्ययनसस्कार्यत्वादामादधतिन स्वाव्यायेन किं कुर्यादित्यपे- क्षिते योग्य नार्याने साव्याया विनियोगात् , तस्य चैहिकत्वादनन्तरं दृश्यमानत्वा न यवहितालामाका दृष्टस्वर्गफरकल्पना युक्तत्वधीतेन स्वाध्यायनार्थ जानीयादिति करणी गूतस्य वेदत्यानुप्राहकापजागां. योग्य- वादनान्दा' ज 'जाननविदा - ५६ नर्मद'८. प.

·নান। हि 'न चावीतवेदस्य'न्यादिभाष्येण पूर्वकालनामात्रं स्वाग्रत्ययनाचं नानन्तर्यम् । न च तदध्ययनदृष्टार्थले विश्व्यत इति स्मृत्या सहाविराय त्यर्थपरिग्रहे वेदविरावाद् वरं लक्षणेति । पार्वापर्यविशेष आनन्तर्ये उत्त केवलस्य प्रयोगो दृष्टपूर्व । अत इडो रूपे समुदायमासद्धिः । इणस्त्व iftीना - म ! प्रार्थन्वादियुक्त वातयं लक्षाणया विनि ॥ १५ पुनमन्या गवार्थत्वात त्यनं कश्रित नदुच्यने । यद्यप्यस्य भवेद वाच्यमानन्नयंगसंगयम् ॥ १० ॥ तथापि पूर्वनामात्रं लक्षयंदविगंधतः । प्रन्थग्रहणमात्र च कृत स्नानं विरुध्यते ॥ २१॥ अधीत्येत्यधिगम्यति व्याख्यान विरोधिना । वेनेतिकर्तव्यतांशापनिपानिनी मीमांसा व्ययनानन्तरमुपनि पतन्नी व लोपनिपातिना मानेन विरुध्यत इति श्रुनिवलीयम्बन युक्तः धि इति सूक्तं लानम्य तंन वायः स्यादिति ।। ८८ ॥ अत्र भाप्य 'दृष्टायना चाध्ययनस्यानन्न व्याहन्येत, लमा स्वपाऽर्थः स्याद्' इति । तदव्ययनदृष्टार्थनाप्रतिपादनस्य पुनरुक्तवान णया त्वेषोऽर्थः स्यादिति चाविज्ञायमानार्थत्वान् कश्चिद् व्याख्यान स्त्यक्तम् । तत्तावदाह दृष्टायनि कश्चिदन्नेन । स्वयं तु चिन्तन लेख्येषु विद्यमानत्वान समायत्ते- तदुच्यत इति । अयमभिप्रायः-- दर्शितः । इदानीं तु यद्यप्यानन्तर्यवचनः क्त्वाशब्दः, तथापि समस्तस्य तदन्तर्गतपूर्वकालनामात्रमध्ययनस्य लभ्यते । एवं हि दृष्टाध्ययनेन म- हाविरोधो भवतीति ।। ९० ॥ अपरमपि स्मृत्या सहाविरोधप्रकारमाह इले रूपे विरोध नण इति । इदं चान्वारुधवचनमिति नातावादर णीयम् । इडो हि नित्यसहचरितोऽधिशब्द एकदेशभूतः, नहि तस्व वयवप्रसिद्धिः । सा च समुदायप्रसिद्धेवला । स्वाध्यायाध्ययनाधिकारे चाधीत्वेति श्रुनं तद्विपयमेवावगम्यत इत्यतोऽपि नाधिगमार्थकल्पना युः तेति ।। ९१३ ॥ अन्धेति । अधीत्येति . ति' पाट ·५७ पांतेज्ञासूत्रम् । यस्त्वेवमविरोधित्वं कुर्वन्नाप्लवनं वदेत् ।। ९२।। अदृष्टायाथवाप्यन्यः संस्कारस्तस्य चोत्तरम् । इहास्नानादिनियमो यः कृतो ब्रह्मचारिणः॥ ९३ ॥ अवधित्वसनाश्रित्य सोऽवसानसपेक्षते । ततोऽपेक्षावशात स्नानसस्नानादिनिवर्तनम् ॥ विरोधसाहचर्याभ्यां दृष्टार्थत्वेन लक्षयेत् । अत्र भाप्य 'न चेदं स्नानमदृष्टार्थ विधीयते' इति । तद् व्याचष्टे यस्त्विति । यो हि श्रुतिस्मृत्योरेवमविरोधो भवतीति गुरुगेहादनावृत्तस्या- प्लवनमात्रम् 'अधीत्य स्नायादिति प्रयाजादिवत् प्रधानमदृष्टार्थ विधी- यते । अथवा मन्त्राद्युपेतमध्ययनस्त्र प्रवानकर्मणः प्रोक्षगादिवददृष्टार्थ नरसं- स्काररूपं स्नानं विधीयत इति नन्यते, तस्य वक्ष्यमाणमुत्तरमिति।।९२३॥ तदिदानीमुत्तरमाह-~- इहेति द्वयेन । बसचारिणो हि 'न स्ना- यादि'त्यस्नानादिनियम उक्तः । न च तत्र कस्यचिदबधित्वमाश्रितम् । अतोऽसौ कियन्तं कालमिति भवत्यवसानापेक्षेति । यद्येवं ततः किमत आ- ह-तत इति । अपेक्षितविधो दृष्टार्थत्वम् । इतरथादृष्टार्य स्नानविधानम् । न च दृष्टे सम्भवति तद् युक्तम् । अतोऽपेक्षावशादस्नाना।दोनेयमनिवृत्ति- मेव 'अधीत्य स्नायादिति स्नानं लक्ष्यति । तद्धि अस्नानविरोधि स्नान. विगेधिमत्ता च विरोध्यन्तरनिवृत्वा व्याप्ता । अतः स्नानेनास्नाननियम- निवृत्तिलक्षणा युक्त्तैव । तत्सहचरिताश्च गुरुकुलवासादय इति तन्निवृत्ता तेषामपि निवृत्तिलक्ष्यत इति । ननु युक्त विरोधिनो. सहासम्भवात् स्ना- नेनास्नाननिवृत्तिलभ्यत इति । गुरुकुलवासादिधर्मनिवृत्तौ (कृ' कु)तो हेतुः । यचास्नानादिनिदमसहचरितो गुरुकुलवामादिन्नन्निवृत्वा निवर्षांत इत्युक्तं तदयुक्तम् । प्रमाणान्नरगोचो हि विष नद् युक्तम् । यया लोके भोजनकाले केवलस्थलपरिमार्जनोपदेगे सलादीने परिमृचन्तामिति भवति तत्मचरितनिखिलभोजनापकरणाक्तिकाविपरिमार्जनोपदेश । भूतिकृत्योन्तु गवदुपातनात्रावेदपत्वात् ननचरितादिगणनन्याचम ! उच्यते स्वावं यदि तिम्लेग र सामादि नि मृति ·मीमायाश्लोकवानिक काशिकाटीकोपेतम् । तस्मादध्ययनस्नानजिनालाकामवाचिना ॥२५॥ दृष्टार्थत्वाय शवदानामयं व्याख्येयसाथिता। स्नात्वा जिलासमानांऽपि ननु वदं न वो ॥ ९६ ॥ तेनाविरोधिता तस्यत्येवं वदन उत्तर यथैवाध्ययनातू स्नानं म्मयत समनन्तरम् ॥ २७ ॥ स्यात् । व्य तु न्यायमूला ! न्यायश्च नकलबपचारिधर्मनिवृत्ती समानः। कः पुनरसी । शृयताम । ब्राह्मचारिखमा हि गुरुकुलवासादयोऽव्यवनाङ्गम- ध्ययनसमाप्ती समाप्यन्त इष्टिगमाप्ताविव व्रतमिनि न्याय. अनोऽम्नाननि- यमनिवृत्तिमूलेन सकलानीन्धनादिवत्मचारि वर्मपर्यवसानल मणा युक्तेति । इदं तु 'किन्तु लक्षणय त्यादिभाष्यणास्तमिति बेदितव्यम् ।। ९४. ।। प्रकरणार्थमिदानीमुपसहरति चरमादिति । अवमर्थ:-यह- ध्ययनशब्दोऽधिगमार्य इति व्याल्यात. यत्र नायादिलनानानिनियम- निवृत्तिलक्षणार्थः स्नानशब्द इनि, तथा यथातो धर्मजिज्ञासति धर्मजि- ज्ञासाक्रमवचनोऽथ शब्दोऽव्ययनानन्नगेपनिपातिरमार्नजानामावलक्षणार्थ इति यदुक्तं तत्रं च सर्वत्र दृष्टार्थत्व हेतुरिति ।। ०५ ॥ अत्र चोदयति स्नात्तीत्यन्तेन । एवं हुक्त टोगल्यं वेदवाधनादिति । एवं च यंदवायो भवति यदि वदा सर्वथैवोपक्ष्यत । यदि तु मृत्यनुरोधनाध्ययनानन्तरं स्नात्वा सन्दिग्ध प्रयोजनवन्तं वेदार्थ बुध्यमानो जिज्ञासत, ततो न कश्चिद् वेदविरोवो दृश्यत इत्यविगंधिता स्नानोति । एवंवादिन उत्तरमाह-एवमिति स्नानवाचनान्नेन । अयम- थ.-~-भवेदपि स्मृत्यनुरोधनानन्तर ‘नानं यदि तावन्मात्रयेव स्मृत म्यात । इह चं स्नानादुत्तरकालमपि नानाविधानि नित्यानि नैमित्तिकानि च क- माणि स्मर्यन्ते । तद् यदि तान्यप्यनुरुध्यन्ते, ततोऽन्यन्ताय बंदवावः । न च तान्यप्यविचारितवेदार्थो यथावदतुष्ठातुमीष्टे । न चाविकुपोऽधिका- रोऽस्ति । वक्ष्यति हि - 'न चाविद्वान् विहितोऽस्तीति । नवश्यमनु- रुध्यापि स्मृतिं कियन्यध्यध्वनि गत्वा पुनन्तद्वावो वक्तव्यः । नद् वरम- वीतवेदत्वन विचारयोग्यत्वान्माणवकन्याध्ययनानन्तरमागते काले प्रथ- 3 ‘नि जि', २ 'प्रम', " यदत' १ ४. तुम पाठ. ५ नम' क. पाट ·४९ प्रतिज्ञासूत्रम् । तथा ततः परोऽप्यन्यः पदार्थ ऽन्यः परस्ततः । ततश्चावश्यकर्तव्ये वाधे स्मार्तस्य कस्यचित् ॥९८॥ योग्यत्वादागते काले प्राथम्यात् स्नानवाधनम् । सोऽयं पाठक्रमस्वार्थाद् वाध इत्यवगम्यते ॥ ९९ ।। गुणप्रधानयोर्वापि विरोधाद् गुणवाधनम् । नोपनिपातिनो विरोविन लानस्लेव बाधनम् । अतोऽनधीतवेदत्वेन याव- नित्यनेनितिककर्नपोऽनुहानायोग्यः, तावदकुर्वन्नपि तानि न प्रत्यवैति । अधीनवेदतग योग्योकुर्वन् प्रत्ययात् । न चाविद्वान् कर्तुं शक्नोति । न चाविचारयन् जानातीत्वध्ययनानन्तरमेव धर्मजिज्ञासा युक्तेति । इदं चो- चरविनवादुक्तन् । परमार्थतरूप-ययनवियर्थसम्पादनाय प्रवृत्तो न प्राङ् मीमांसाश्शवणाद् वेरन्तुनर्हतीत्यध्ययनविधिकलप्रभावित एवायमर्थः । नहि प्रधानननननुहिन पर्यवस्याते। वक्ष्यति हि साङ्गं प्रधानमकशब्यादिति ।। ९८३॥ एवं स्मृतिवापनुपपायात्रैवाविकरणनुदाहरात - सोऽयमिति । इतिरिगर्थे । पाठकमस्येव श्रुतिकनस्यायधमीद वाघोऽवगम्यत इत्यर्थः । उक्तं हे मनोविकरणे नमोणेऽर्थशब्दान्यान् -' (५ ४. १) इति । अत्र हि माग्नहोत्रं होति वा पचतीत्युदाहृत्य विचारवि- पते-निंजा पक्तयन् , उन परला होतव्यमिति । अन पाउआमा- प्वाद् हुत्ता ५६व्यानेति पूर्वपदेत उक्तं पाठक्रनस्यार्यक्रमात् कोपो वाधः । अधिवशेन सत्र पाउनमोऽतिक्रमितव्यः । यथापाठक्रमानुष्ठाने द्यों न संवन्त । होनाधों ई पान । न होनादुत्तरैननुष्ठितोऽनर्थनः न्यान् । होनश्च वीणने न लिन् । तामाबादौ ततो होन इनि । तदिहानि नानानन्तता त्या स्नानन्य जनोऽवगतः, त- पायधनानासानन आदितर इति । तमिहेननवि- पर्थ एव वापि स्यात् । गलेऽपीतुम्न बमत , अर्था- पत्नत् नवराति कनवाधिक टोकालोननिति । अधिकग्नान- पं.

·No text on this page.

·प्रतिज्ञासूत्रम् । गुरुगेहादनावृत्तः स्नातको हि न कथ्यते ॥ १०३ ॥ तत्परत्वविधानाब न तावद् दारसमहः । व्याख्याय कीर्तिता चान स्नायादिति पुनः स्मृतिः ।। समावर्तिष्ट खेत्यादिस्मृतेवप्यनन्तरम् । विपरीतार्थनित्यस्मात् तद्वाक्पादपनीयते ॥ १०५ ॥ अथशब्देन यो बाधः पुरस्तादुपवर्णितः । तन्मात्रस्यैव वाघोऽत्र दृष्टार्थत्वात् प्रदर्शितः ॥१०६॥ नादिनियमनिवृत्ति. पर्यवस्यति । स्नानं न प्राप्नोतीत्यर्थः । सकलब्रह्मचा- रिधर्मनिवृत्तिवाची स्नातकशब्द इति ॥ १०२३ ॥ व्याख्याय तदेव प्रयोगानुसारेणाह - गुरुगेहादिते . यावद्धि गुरुगेहान्न निवर्तते न निष्कामति. तावत् स्नातको न कथ्यते । अतो न स्नातकधर्म लभत इति । यद्येवं तर्हि मा स्नातु. दारपारे ग्रह किन्तु न क- रोति । उपात्तदारोऽपि गुरौ निवसन् धर्म जिज्ञासत एवं, अत आह तदिति । गुरुग्हान्निष्क्रान्तस्य कृतमन्त्रापेतस्नानस्थ तत्र स्नानात् परो दारसग्रहो विहेतः 'स्नातकः सदृशी भार्या विन्देत' इति । तत् कथमकृत- स्नानस्य भवेदिते ॥ १०३: ।। अत्र भाप्यं 'वेदमधीत्य नागद् गुरुकुलान्मा समावतिष्टति । तद- सङ्गतार्थमिव लक्ष्यते । कथं हि वेदनधीत्य स्नायाद् गुरुकलान्मा समाव- तिष्टेति । तद् विच्छिद्य योजयति-व्याख्यायेति । पूर्व हि न चेद स्ना- नमदृष्टार्थमित्यादिना भाप्पेण स्मृतिवान्य व्यायाय पुनन्तदेव कीर्तित- मत्या. रपृतेत्यमय इत्युक्तं भवति ॥ १०४ ।। नन्वानन्तर्गद् गुरुतुलान्मा समावनिष्यनेनेकनन्धोऽवगन्यते । कि तत्परित्यागे कारणभंत आह-सनावर्निटेनि । नधानन्तर्यमेव सम्बन्ध कारणम् । अपिनहि. योग्यतापि । इह च विगेवादाननप्यसम्बन्ध इति ॥ १०५॥ अथापनीतं वयं व्याख्येयमन आह-अधनाच्दनेति । पूर्व हि गुरुकुलवासावसानवापनार्थोऽधनाद इति चाम्यानं 'गुरुकुलान्ना नना- ·मीमांसाश्लोकवात्तिक क्रानिकाटीकापेनम् । स्मृतिप्राप्तमिदानी तु मधुमांसाधवजनम् । प्रतिषेधन्नदृष्टार्थ सूत्रकारो न शोभते ।। १०७ ।। निवृत्य गुरुगेहाच्च जिज्ञासार्थः पुनर्भवेत् । प्रवेशः सोऽप्यदृष्टार्थ इाते नवेह सूत्रितः ॥ १०८ ॥ निर्गमो हि कृतार्थस्य दृष्टार्थी गुम्वेश्मनः । स्मयते तस्य नार्थः रपादकृतार्थस्य निर्गमे ॥१०॥ अथशब्दप्रसिद्ध्यैव वेदग्रहणहेतुता । आनन्तयोपदेशित्वादतशब्देन किं पुनः ॥ ११० ॥ वर्तिष्ट कयं वेदवाइमानि विचारयेदित्यादिना मायेण । न च तत्र हेतु- रुक्त इति स्मृतिदृष्टायता सङ्गेन मनसि विपारेवर्तमानोऽमिहितः । अथगन्दी ह्यानन्तर्यपरत्वेऽदृष्टार्थः सादिनि तत्परिहाराय गुरुकुलान्मा समावतिष्टेत्ये- वंपरो व्याख्यायत इति । यद्वा गुरुकुलवासनिवृतिमानं वाध्यने न कृत्स्न- स्मृत्यर्थ इति, तत्रायं हेतुरित्याह -~~ तन्मात्रस्येति ।। १०६ ।। एतदेव विवृणोति-स्मानप्राप्तामाते । इदानीमधीत वेदे- ऽधीत्य स्नायादिति स्मृतिप्राप्तं मम्बादिसेवन प्रतिपेवयन् सूत्रकारोऽदृष्टायों- पदेशी स्यात तेषां धर्मजिज्ञासायामविगेवात् । न च तयुक्तमिति ।। १०७॥ यस्तु स्मतेरविरोध वदन्नेवमाह स्मृतिवशादनन्तरं स्नात्वा गुरु गेहं प्रविश्य धर्मो विचारयिष्यते नन्न कश्चिद् विगेवः स्यादिति, तं प्र- लाह-~-निवृत्याते । निर्गत्य हि पुन. प्रवेशोऽदृष्टार्थः स्यादिति । पूर्व चेदमुनाप्यमेव परिचोद्यान्यथा परिहनम् । इदानी भाष्यानुसारेणादृष्टार्थ- तया परिहियत इत्यानरकासम् ।। १०८ ॥ ननु कथं प्रवेशोऽद्यार्थः स्यात्, नस्य हि विचागे दृष्टमेव प्रयोज- नमन आह ~ निर्गम इति । कृतार्थस्य निगमो निस्मरणं दृष्टाथै स्यात् । इतरथादृष्टार्यम् । अतो निनत्यमेवगाइष्टार्थ इति वदता निवृत्तरदृष्टार्थत्व- मुक्तं भवति ॥ १०९॥ अनशब्दमिदानीमनुसन्धन-अनि । यदवावशब्देन दृष्टार्थ- १. 'बगगनु' . - - ·प्रतिज्ञासूत्रम् । ५३ योग्यत्वसथशब्देन यद्यपि प्रतिपादितम् । तदेव हेतुरत्रेति नातशब्दाद् विना भवेत् ॥१११।। लक्षणं पुरुषस्यैव तदा ताद्ध प्रसज्यते । जिज्ञासायाश्च हेतुत्वे फलायित्वादि सम्भवेत् ॥ अतशब्द गृहीतं वा तत्राध्यनमाश्रेिनम् । हेतावकश्यमाने हि मङ्गलाययसो भवेत् ।। ११३ ।। स्नानवाधस्य वा हेतुरत इत्युच्यते पुनः । योग्यस्याधीतवेदत्वान्नावस्थातुं हि लभ्यते ॥ ११४ ॥ मानन्तर्यमुपादष्ट तदैव ।बेगामात्रानन्तर्यस्यादृष्टार्थवाद वेदग्रहण वेदा. थनिर्णये हेतुरियुक्तमेवेति किमतशब्देनेति ॥ ११० ।। परिहरति -ग्यत्वमिति । आनन्तयापदमाद वेदा-ययन्न धर्मज्ञाने बायो भवति ज्ञायते. न तु तनुव धर्मविनामेति ॥११॥ अनर्गवविधः पुरुषो मनाने योग्य इत्यनारदेवापादनालं स्वात् . न तुविशेष इत्यार तानि । न च तनावान पातिप्यनिसमन्यन शास्त्र वाणिवार--नाग निः धर्मफला त्याचा कायापाले जिल्लामाया देवीन नानाति । तदेतत्वे च पहासागः पिजार दोप हाते परिवागतमाह--- अनन्द दाले । म पानी दिन पर देहासनान नागरित्दाखल । न. स्था पार : 1 - दवावमाली सानो लालन र ।

·। मीमांगा नन्यायछान्न कर्मनानं गानोनिनावना। ज्ञानं पसना नंब न नुनियादि गम्य ।। ११५॥ इ,म्नु कई बा : म्यासः लावायना इयन । समानककन्वं तु तुमुनीक लिडाविधिः ॥ १६॥ गवं विपयनानात्यान्न काचिन मनना। मुनिनेछाभिनिहितीयेच्छात्र मृत्रिता ।। कानुष्ठानयान्यों जाता यावे नया नानुनि प्रत्यावात । अनामी- दत्वान्नावस्या लगत निनि विनानां यनिनन्यमिति ।। १22 ॥ अत्र भाष्य 'धर्म जिज्ञामिनु मदिति । नत्र मन्नानुलितः नामिच्ार्थवान् पनि कन्यमागाय विशवभटात पारेहति - मन्या- च्येति । मन्त्राच्या नावदिच्चा जान्न मनानपटोपातं जानमेव कम या नाति । तन्कभिकति यावत् । नायता च भागन नव गन्यने. न निक देरया विध्यादे । इपिस्तु यद्यपीच्छावचन', नथाचालवचनवार पुनरुक्तः । तथाहि -- मन्त्राच्येन्छाया बाप. पदान्नगपानी वा - कर्म, ज्ञानेन्छा वा धर्मज्ञानेन्चाय वा ! कर्मभदग्रक्रटनमिजाद स्फुटीकरणार्थम् । लिनुमुन्नेन्ट विधिममानक कन्ववचनत्यान् सो विपयभेद इत्यपुनरुक्ततनि । किं पुनग्नावितीयमहोगदान मा कारस प्रयोजनं, धर्म जिनानन्येवं हि वचनीयमन आह - सुनित च्छेति । एवं हि मन्यते -- यथा न्यो बाल: प्रेपणायामयोग्यबाद धर्मज्ञाने प्रवर्तयितुं सूत्रकारणाव्येषितो धर्मजिज्ञामति वदता, तथा नाति मनुविदयानेन भाष्यकारेण सत्रितेच्चा कथं निवलेनेति द्वितीय असूत्रितोक्ता । अत इच्छापदेशेनापि कर्तव्यतोपदिष्टा भवेत् , तरम भाविवादिच्छायाः । नयेच्छा नव्यने । बुभुक्षावत् । तथाहि एक बुभुक्षमाणो भुझे । अवस्तु मन्दानलवादधुमुक्षुस्तामपि कामयत । वेति ।।११५-११७ ॥ . ܙܕ १ २. 'ग्यो भवति पार २. 'सावि', .. 'विपनदादपु' तु पाठ:: ६. 'ताचे मनक, पाठ. , 3. 'नो यन। ज्ञा', ८. 'म।

·प्रतिज्ञासत्रम् । ५५ प्रकृत्या विकृतिर्यस्माचतुर्यन्ता समस्यते। तादयें यूपदार्वादो तेनास्तिसमासता ॥ ११८ ॥ सा हि तस्येत्यनेनोक्तो धर्मस्येत्येप विग्रहः । ? तत्र धर्मजिज्ञासासमासपदं विगृहता भाष्यकारेण 'धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा । सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छेत्युक्तम् । तदाक्षिपतिप्रकृत्येति । यत्र हि तादयं चतुर्थीसमासो भवति. तत्र प्रकृत्या विकृतिः समस्यमाना दृष्टा । यथा यूपाय दारु यूपदाविति । अप्रकृतिविकारयोस्तु न समासः यथा रन्धनाय स्थाली. अवहननायोलूखलनिति । तथा 'प्रकृतिविकृतिग्रं- हणं कर्तव्यमिति तादर्थ्यसमासे वार्तिककारेणोक्तम् । न च सामर्थ्य - प्रदर्शनार्थ तत् । अतोऽप्रकृतिविकारयोरपि यत्र सामर्थ्य तत्र समासो भव- येव । अतो धर्मजिज्ञ.सापदेऽपि सामर्थ्यम्य विद्यमानत्वाद् युक्तस्तादर्थ्य- समास इति वचनीयम् । सामर्थ्यस्यैव प्रकृतिविकारभावमन्तरेणानुपपत्तेः । वेग्रहवाक्यार्थाभिधानशक्तिहि सामर्थ्यम् । न च यथा रन्धनाय स्था- लीति भूयमाणा चतुर्थी बाह्यनिमित्तभूताया अरन्धनप्रकृतेरपि स्थाल्या- स्तादर्थ्यमभिद्योतयति तथा रन्धनस्थालीति समासः, मन्दत्वात् ताद- यस्य । प्रकृतरेव तु दार्वायूपादिविकृतिभावापत्तळक्तं तादर्थ्यमिति यूपाय दाविति विगृह्य कथितं यूपदारुसमासादपि सुज्ञानम् । अत एव समासविध, तादर्थ्यग्रहणं प्रकृतिविकृतेिगोचरं पाख्यातं तत्रैव तादयस्य सष्टत्वात् । आह च - "वाद्यस्य हि निमित्तस्य तादयं नेव तादृशम् । यादृश प्रकृतेः स्पष्टं विकारं प्रति दृश्यते ।।" इति । तथाच नाप्रकृतिविकृत्योन्तार्थ्यसमासो दृष्टचरः । अश्वपासादिषु षष्ठीसमासाश्रयणात् । वैयाकरणाख्यायां तु सत्यपि समासेऽलुम्विधानाद् विभक्तिः श्रूयते इति युक्तमेव वृत्तिविग्रहयोरेकायमसत्यपि प्रकृति- विकृतिभावे । धर्मजिज्ञासापदसमासस्तु विवादास्पदीभूत एव । तस्माद- समासोऽयम् ॥ ११८ ॥ १ पदागंदाविति... 'या तावनमानेम' ३. तिवा', ५ 'धन्नयत्या' क पात: ६. 'एटवा', ७ 'चरा पाठ ४ ताया' स.पाठ.

·1.
1
,
एतदेवाभिव्यनक्ति-ऋत्वर्थमिति । क्रत्वर्थ हि पर्णमयादि
'मा - ना.निगम 1972
CAT 7 Ent: 117017:
रामान्यमाने
मा
मानन्।
मिनियाका भाग कारणाने || १२१॥
गायनानागनागिन ।
अन्गगानगम्य गाभास उन्चा॥१२२॥
कल पाग नदीन कनामिनि ।
शरलभगन्दा कन्नमायाया ।। १२३ ॥
मानिसमा साना भीममा ।
जिन्तु अंगगामात पगमा म । नया माहि नम
भानुमिन् पश्यना ना ना नाय जिजामनि वि.
हवननं तत् कांच्या यमन मा. निमा विग्रहवयन
किन्नु पष्ठ यसरदर्शन मिति ॥ ? १९ ।।
अत्र चोटयनि-प्राप्नाती.. । नादयसपालविवक्षायां हि
चतुर्यव प्राप्नोति । सम्बन्धमामान्यविवक्षाया तु नादयवचन का
मिति ।। १२० ॥
परिहरति-सम्बन्ध- नि । सूत्रकारेण हि मन्वन्धसामान्य
विवक्षाया धर्मजिज्ञामेति षष्ठीसमासः प्रयुक्तः । निविशेषमामा पानुपपत्तेरुद्ध
विशेषाकाङ्क्षायां भाष्यकारेणेव तस्य सामान्यस्य तादर्थ्यरूपविशेषनिष्ट
वर्ण्यते, तेनायमपि न दोप इति ॥ १२१ ॥
अत्रापरं धर्मजिज्ञासावरु प्रदर्शनार्थ 'कान्यन्य साधनानि कादि
साधनाभासानी ति भाप्यम् । तत्र साधनामामपदं व्याचष्टे-सा
नाभासतेति । पूर्वपक्षरमार्थ, धर्मस्य साधनाभासमिति । कथं पुन
पूर्वपक्षस्यार्थः साधनाभासः, अत आह
असायनमिति । अन्य
हि साधनमन्यस्य साधनवदवभासमान साधनाभासं भवतीति ॥१२२॥

·प्रतिज्ञासूत्रम् । प्रसिद्धः शक्यते ज्ञातुं प्रसिद्धत्वात् तु नेष्यते । अप्रसिद्धम्त्वशक्यत्वान्नतरामित्यतोऽब्रवीत् ॥ १२४॥ जिज्ञास्यः संशया धर्मः श्रेयस्करतयापि च । असन्दिग्धो ह्यजिज्ञास्यो यो वा स्यान्निष्प्रयोजनः॥ स्वरूपादिए धर्मस्य द्विधा विप्रतिपद्यते । पूर्व प्रमाणरूपाभ्यां पादेनायस्य निर्णयः॥ १२६॥ पुरुषार्थस्यापापश्लोकश्रवणादेरुच्यमान साधनाभासं भवति । पुरुषार्थ च गोदोहनादि क्रतोरुच्यमानं तदाभासं भवतीति । अत्र भाष्यकारेण 'को धर्मः कथंलक्षणः इति चोदनासूत्रेण व्याख्यातमित्युक्त्वा 'कान्यस्य साध- नानीत्यादि शेषलक्षणेन व्याख्यातमित्युक्तम् । तदयुक्तमिव दृश्यते, शेष- लक्षणशब्दो हि तृतीयाध्याये प्रसिद्धः । न च तत्र साधनादि सर्व व्या- ख्यायते, अत कथमित्याशङ्कयाह-शेषलक्षणेति । नायं तृतीयाध्याय- विवक्षया शेषलक्षणशब्दः प्रयुक्तः, किन्तु परिशिष्टसकलशास्त्रविवइया । अत एवैकवचनमिति ॥ १२३॥ अत्र भाप्यकारेण शास्त्रारम्भमाक्षिपतोक्तम् - 'धर्मः प्रसिद्धोऽप्र- सिद्धो वा स्यात् । यदि प्रसिद्ध , न जिज्ञास्यः । अयाप्रसिद्धः, नतरा- मिति । तत्राभाववचनत्वान्नन. कोऽयमातिशायनिकः प्रत्ययः । नहि निषेधस्य स्वगतो विशेपः कश्चिदस्तीत्याशङ्कयाह - प्रसिद्ध इति । सत्यम् । नाभावस्य स्वगतो विशेषः, तथापि निषेव्यतन्त्रत्वाद् निषेधस्य तदतिशयात् सोऽप्यतिशेने इति । तदिह प्रसिद्ध ज्ञानेच्छामात्रस्यैवाभावः, न ज्ञानस्य । अप्रसिद्धे तु न ज्ञानं न चेच्छेति द्वयनिषेधादतिशयो युक्तः। अशक्यत्वान्नेष्यते न ज्ञायते चेत्यर्थ इति ॥ १२४ ।। अत्र परिहारभाप्यं धर्म प्रति विप्रतिपन्ना बहुविदः । स हि निःश्रे- यसेन पुरुषं संयुनक्ती ति, तद् व्याचष्टे-जिज्ञास्य इति । सन्दिग्धस्य हि प्रयोजनवतो निर्णयाय मतिमन्नो यतन्ते । तथाच धर्मः । तस्मादय- मपि जिज्ञात्यत इति ।। १२५ ॥ कीदृशः पुनर्धमै संशयः किन्निमित्ता वा, अत आह् ----स्वरूपा- दिष्विति । पूर्व तावद् धर्मस स्वरूपादिषु मध्ये प्रमाणस्वरूपाभ्या द्वधा .

·५८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् | स्थिते वेदप्रमाणत्वे पुनर्वाक्यार्थनिर्णये । मतिर्वहुविदां पुंसां संशयान्नोपजायते ॥ १२७ ।। केचिदाहुरसावर्थः केचिन्नासावयं स्विति । तन्निर्णयार्थमप्येतत् परं शास्त्रं प्रणीयते ।। १२८ ॥ विप्रतिपद्यते । विप्रतिपत्तिः क्रियते इति भावे प्रत्ययः । वादिविप्रतिपत्तिश्च संशये निमित्तमिति नैयायिकाः । तस्मादेप संशयो भवति किं खलु धर्म प्रमाणं, किंस्विट् योगिप्रत्यक्षमुत चोदनति । प्रमाणसशयादेव तु स्वरूप- संशयः, किं यागादिधर्म उत चैत्यवन्दनादीति । तदत्रावस्याव्यायस्य प्रथमपादे निर्णयः कार्य इत्याह-पादनेति । अत्र हि सम्भावितेतरप्रमा णनिपेधेन सम्भाविताप्रामाण्यनिपेवेन च प्रामाण्यमुपपादयिन्यते । तदु- पपादनाच स्वरूपोपपादनमपि कृतं भवति । त्रिपायां तु कथंलक्षण इत्य- गुना प्रतिज्ञातः प्रमाणप्रकारो निरूप्यते । प्रामाण्यं विहवोपपादितम् । अत एव पादावसाने 'इति प्रमाणत्वमिद प्रसिद्धम्' इति वदति । अर्थवादावि- करणे च 'सिद्धप्रमाणभावस्य' इति, प्रकास्य तु तद्वतः प्रमाणादनति- भेदात् कृरनोऽध्यायः प्रमाणलक्षणमित्या व्यायत इति ॥ १२६ ॥ एवमाद्यपाढप्रयोजनमुक्त्वोपरितनतन्त्रप्रयोजनमाह--स्थिन इति द्वयन । अज्ञानामकमार्गदृश्वनां चासशयाद् बहुविदां वाक्यार्थनिर्णय संगयान्न मतिम्पजायते । प्रथमं तावद वि यर्थवादमन्त्रनाम्नामय प्रयोजन मंशयः स्तुत्यायु पयागर्मनिपाटनेनार्थवादाधिकरणाद्यम्पने न्य। पुनश्च द्वि- नांव यजनि ददाति जुदातीत्यादिनां चायमदाभावाद दमंगयः शब्दा न्नगविणादिमिनियंपादिक ! अतः मन्दिग्धप्रयोजनबत्त्यात परमपि शास्त्रं प्रणतव्यमिनि ॥ १०८ ।। 3 .

·No text on this page.

·- ६० मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकापतम् । किमाउपेक्षितः पूर्णः समर्थः प्रत्यया विधी । तेन प्रवर्तकं वाक्यं शान्ऽस्मिश्रीदनोच्यते ॥३॥ चोदनैव प्रमाणं चेत्येतद्धमऽवधारितम् । साकाङ्क्षमिति मन्वानो युक्तिलेशं द्वयेऽस्पृशत् ।। वर्थात् स्वरूपमिद्धिमत्ता ! म्वरूपवियावपि प्रमाणमान् पियनीत्याह- स्वरूप इति । यत्रोदनालक्षणः य धर्म इत्युक्तेऽर्याचोदना धर्म प्रमाा- मित्युक्तं भवति । नाप्रमाणकं वन्नु स्वन् पक्लप्य प्रभवतीति ॥ २ ॥ अत्र माप्यकारण चांदननि क्रियाया. प्रवर्तकं वचन मिति चांद- नापढायों व्याख्यानः । तदयुक्तं, प्रवर्तकस्य चोदनात्वात् प्रत्यय लिडादेस्तत्त्वादन आह-किमादीनि । अयमभिप्रायः पलं प्रत्यय मात्रस्य प्रवर्तनान्मको विधिर्थः । नतु तावन्मात्रस्य प्रवर्तकत्वं खन्या पारे हि पुरुपः कत्वेन नियुज्यने । अंशुनयात्मिका च भावना नया पारः। अतः समानप्रत्यापादानश्रुतिबलपतिलब्धमावनापरिरम्मा विक्षिण- नदीवनिखिलविणलामाद न नरं प्रवतयिनुमुन्महत । मकललद्विय । लामश्च न वाक्यान् मित्र्यनीति उन्मुक्तं प्रवर्तकं वात्यं चाइनति एवंचावयवार्यः किमिनि माव्याकाइयां निर्दियादिगदन मापनेति कर्तव्यताकाइले निर्दिशति । एतदुनं भवति ननान्मनापक्षिनः माध्यादिभिः पूर्ण. प्रत्ययः प्रवृनिपर्यने दिया ममय, नद्रहिनस्य मावस्यानुष्ठानायोग्ययात् । सन्पग्णं चंदमननेन्यं कुर्यादित वास्यादिति वाश्यमंत्र चाटनति ॥३॥ अत्र भायकारण चाटनायाम्नदिनपा च प्रमाणानां धर्म प्रार प्या प्रामा प्रदर्शनार्थमुनं चांदना हि मृतामन्याठि । नढयुनं, मृत्रका मावनिमत्रान्यां बध्यमामवाद भान्यकाम्यापि तय नटिव मुचितम् । अत. किमत्राक्षेत्र होनात भाद प्रायः- चोदनाला नि नमामपदम् । ममामा पनि माम : वति । विपनगियावत्रन च पहाना मामयन । नत्र पर 'ट',., किशन कपनिय चोदननि । अब : from पर ·चोदनान्त्रम् । ११ सम्भाव्यते प्रमाणत्वं शब्दस्यैवंविधेष्वपि । इन्द्रियादेरसामर्थ्य वक्ष्यमाणमदीदिशन् ।। ५ ।। अत्यन्तासत्यपि ज्ञानसर्थे शब्दः करोति हि। तेनोत्लगें स्थिते तस्थ दोपाभावात् प्रमाणता ।।६।। चोदनेत्यत्रवीचात्र शब्दमात्रविवक्षया । नहि मृतादिविषयः कश्चिदस्ति विधायकः ।। ७ ।। दाहने पदानां विशेषणविनयभाव. । अतश्चादनालक्षगवयोतिरेनरव्य- वच्छेदात् चोदनैव प्रमाणं. प्रमाणमेव चोदनेवव्यागायमत्र विवक्षि- तम् । तत्रोपपत्तिमाकाइममिति नामान गोत्रानुस । भा र कागेऽनुपरनि- कार्थ वचन क्षणमप्यक्षममान निजानन ॥ मावनाप्रनिड्यनव- धारणद्वये गुत्तिलेगमम्प्रगदिति ।। ४ ।। नत्र प्रमाणवेन्यवधारणाया नादचा व्यत इति । एवंचितान्त्रिक पाप ? .. ना अतः प्रतिज्ञायां चम्भावित प्रान लोपना. त्यपधारो मुक्तिका दति .:: गि {gབ། - ཀནsའ7 པ་ ་ - . - ।

·मामांसाश्लोकवार्तिकं कामिकाटीकोपेनन् । इन्द्रियादिव्युदासेन शब्दो यावन्न साध्यते । नावञ्च तदिशेपस्य कुनो वायसरी भवत ॥८॥ निमित्तमात्रं वाच्येत प्रमाणं चेह लक्षणम् । प्रमाणं वापि शब्दो वा नज्ज्ञानं वा निरूप्यते ॥९॥ पदार्थस्तन्मनिर्वा स्याद्वाक्याधिगमोऽपि वा। पूर्वपां तु प्रमाणत्वे फलत्वं तस्य गम्यते ॥ १० ॥ ज्ञाने लक्षणशब्दोऽयं यदि नाम प्रयुज्यते । चोदनोक्तिस्तदा कार्य तत्कार्य वापि लक्षयेत् ॥११॥ शब्दो मुख्यश्चोदनापदार्थः । न चासो भूतादिविषयः सम्भवतीनि शुभ- सामान्य लक्षयतीति ।। ७ ।। इतश्चैतदेवमित्याह --- इन्द्रियति । समानजातीययोरेव म्पर्वाद- त्वात् शब्दमात्रमेव प्रत्यक्षादिसामान्येन स्पर्धामर्हति, न तहिशेषः । म- वति हि सम्प्रधारणा किं लौहमानीयतामुत दारवमिति । न तु किं लोहमुन खादिरमिति ।। ८॥ अत्र भाष्यकारेण 'लभ्यते येन तल्लक्षणमिति लक्षणपदार्थो विवृतः। तदिदं निमित्ताभिप्रायं प्रमाणाभिप्रायं वेत्साह -निमित्तमात्रमिति । प्रमाणं वेत्यत्रापि पक्षे शिव्यबुद्धिप्रथिम्ने प्रमाणविकल्पानाह-प्रमा। वेति । प्रमाणं वत्यत्रापि पक्ष इत्यर्थः । प्रमाणं हि कारकविशेषः । विव. क्षातश्च कारकप्रवृत्तिः । अतो यदेव शब्दादीना वाक्यार्थज्ञानावमानाना मध्ये प्रकृष्टसाधनया विवन्यत तत् प्रमाणमिति । प्रमाणप्रसङ्गेन फल- मपि दर्शयति-पूर्वपामिति । शब्दादीनां प्रामाण्ये वाच्यार्यज्ञानं फलम् । आन्तरालिकं तु करणव्यापारतया प्रतिपादयितव्यम् । वाक्यार्थनाने तु प्रमाणे हानादिबुद्धिः फलमिति विवेचनीयमिति ॥ १० ॥ ननु प्रमाणपक्षे ज्ञानमपि लक्षणपदार्थः । तद्धि प्रमाणम् । अतः कय शब्दविगपवाचिना चोदनापदेन सामानाधिकरण्यमत आह - Her- - ज्ञान 1 'दानानन्त्र पाठ • 'न', : ना', पाट ·: ॥ चोदनासूत्रम् । ६३ निमित्तमात्रे शब्दे च प्रमाणे मुख्यवृत्तयोः । सामानाधिकरण्यं स्याच्चोदनालक्षणत्वयोः ॥ १२॥ द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामैन्द्रिायिकत्वेऽपि न तान्येण धर्मता ॥ १३ ॥ श्रेयस्साधनता लेषां नित्यं वेदात् प्रतीयते । ताद्रूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः ॥१४॥ इति । अस्वार्थः - न तावद् ज्ञानमेव प्रमाणमिति नियमः । विवक्षाव. शेन हि शब्दादीनां प्रामाण्यमुक्तमेव । अपिच यदि ज्ञानमेव प्रमाणं त- द्विवक्षया च लक्षणशब्दः प्रयुक्त . तथापि चोदनाशब्देन तद्गोचरं ज्ञानं तत्कार्य लक्ष्यते यदि तद्विवक्षया लक्षणशप्रयोगः । अथ तु पदार्थ- ज्ञानादिविवक्षया. तदा शब्दकार्यस्यं ज्ञानस्य यदपर कार्य पदार्थज्ञानादि तचोदनापदेन लक्ष्यते । अस्ति हि कार्यकार्यस्यापि परम्परया सम्बन्धो लक्षणावीजमिति ॥ ११ ॥ निमित्ताधे तु लक्षणपदे शब्दे च प्रमाणे मुख्यार्थियोरेव द्वयोरपि सा- मानाधिकरण्यमित्याह -निमित्तेति ॥ १२ ॥ अन चोदनैवत्यवधारणे धर्मस्येन्द्रियादिगोचरत्वमपाकृतम् । तद- युक्तं, द्रव्यादिर्हि धर्मः । स चैन्द्रियिक एवेति प्रत्यक्षसूत्रे वक्ष्यते, अत आह द्रव्येति । अयमर्थः- सत्य द्रव्यादयो धर्माः। न तु स्वरूपेण किन्तु श्रेयस्साधनंतारूपेण । अतो न तदेन्द्रियिकमिति न धर्मस्येन्द्रिय- गोचरत्वापत्तिः । आदिशब्देनाकृतेरुपादानमिति ।। १३ ।। केन नहि रूपेणामी धर्माः यद् वेदवेद्यमिति. तद् दर्शयति-श्रेय इति त्वमन्तेन । श्रेयस्साधनंशवात्मना हि द्रव्यादयो धर्माः । न तद्- पममीषां वेदाइते शक्यतेऽवगन्तुन् । नहि गोदोहनेन पशुकामस्य प्रण- येत्' इत्यादिश्रुतिमन्तरेण गोदोहनादयः श्रेयस्साधना इति प्रमाणान्तरं प्रक्रमत इति । प्रकृतमनेन्द्रिविकत्वं धर्मन्योपसहरनि तनादिति ।। १४ ॥ ६ नवम. २ न्य', ', ४. ना'... 'दम' .

·६४ गीमांगा छोकवानिक काशिकाटीकोपेनग । प्रदर्शनार्थमत्रोक्तमिन्द्रियं सूत्रकारवत् । नान्यत् किश्चेति वा छेदः सामान्यार्थः प्रयुज्यते ॥ तदसामर्थसिद्धये च पुनरिन्द्रियकीर्तनम् । किश्चेति मध्यमच्छदो हेतुप्रश्ने प्रयुज्यते ॥१६॥ यद्यपि त्वनुमानस्याप्येवमादी समर्थता । विना सम्बन्धबांधेन न तु तस्योद्भवः कचित् ॥१७॥ न सामान्यविशेपाभ्यां धर्मसम्बन्धदर्शनम् । लिङ्गस्य कस्यचित् सिद्धं येन स्यादनुमानता॥१८॥ अत्र भाष्यकारेण 'नान्यत् किञ्च नेन्द्रियमितीन्द्रियमात्रमशक्तं धर्म इत्युक्तम् । न चैतावता चोदनैवेत्यवधारणोपपत्तिः । अनुमानादिशक्तिप्र- सक्तेरनिवारितत्वात् , अत आह - प्रर्दशनार्थमिति । यथा हि सूत्र- कारेण सर्वप्रमाणानिमित्तत्वे विवक्षिते 'तत्प्रत्यक्षमनिमित्तमिति प्रत्यक्ष- मात्रस्यानिमित्तत्वमुक्तं, तथा तच्छीलमनुविदवानेन भाष्यकोरण प्रदर्शना- र्थमिन्द्रियमात्राशक्तिरुपवर्णितेति । नान्यत् किञ्चेति वा प्रमाणसामान्य निराकरणाय भाष्य छेत्तव्यमित्याह - नान्यदिति । कथं पूर्वस्माद् वि- च्छिन्नं नेन्द्रियमिति व्याख्येयमत आह तदिति । इन्द्रियपूर्वकं हि सर्वमितरदिन्द्रियाशक्तावशक्तमिति भावः । नान्यदिति वा सर्वार्थ छित्वा किञ्चेति हेतुं पृष्ट्वा नेन्द्रियमिति पूर्ववद्धेतुतया वक्तव्यमित्याह - कि- ञ्चति ॥ १६॥ नन्वनुमानमेवजातीयकपु समर्थम्, अनुमीयते खल्वगारेभ्यो भूतो. ऽग्नीन्धनसंयोगः । तथाचेन्धनाग्निसंयोगाद् भविष्यदङ्गारावगमः । विप्र- कृष्टश्च धूमादग्निः । कुड्यादिव्यवहितश्च स्वरेण पुत्रः । गन्धाच सूक्ष्म द्रव्यावगमः । अतः कथं सर्वनिपेधसिद्धिरत आह- यद्यपीति द्वयेन । सत्यं भूतादावनुमानं समर्थ, न तु तद् विना सम्बन्धबोधमुद्भवति । सम्बन्ध कचित् सामान्यतोऽवगम्यते, यथाग्निसामान्येन धूमसामान्यस्य । क्वचि- . १ 'कृता प्र', २. 'मिन्द्रि' स पाठ, ३ 'न्यवोचव' क. पाठ..

·- चोढनासूत्रम् । ननु शब्दोऽपि सम्बन्धवोधान्नतें प्रवर्तते । पदं तन्न तु तद्वाच्यो धो वाक्यार्थ एव सः॥ १९॥ वाक्यस्यावाचकत्वं च पदार्थानां च हेतुता । सम्वन्धेक्षानपेक्षाणां वाक्याथै स्थापयिष्यते ॥२०॥ द्विशेषतः. यथा रोहिणीकृत्तिकयोः । न च द्विधापि किञ्चिलिङ्गं नित्याती- न्द्रियेण धर्मेण सम्बद्धमुपलब्ध, येनानुमान भवेदिति ॥ १८ ॥ अत्र चोदयति-नन्विति । गन्दोऽपि नागृहीतसम्बन्धः प्रति- पादकः, चालानामनवगतेः । अतः कथं गन्दमयी चोदना धर्म प्रमाणं भविष्यतीति । परिहरति --- पढमिति । तत फिमन आह-~~न विति । कस्तचसो अत आह-वाक्यार्थ इति ॥ १९ ॥ नतु च न वाक्यमपि सकलवर्णपदोपसंहारातिक्रमेण किञ्चिदती- न्द्रिय तत्त्वम् , अपि तर्हि संहत्यार्थमभिदधति पदान्येव । अन कथमगृ. हीतमम्बन्ध वाक्यं वाक्यार्थस्य वाचकं भविष्यतीति. अत आहवा- क्यस्येति । ग्यादयं दोषो यदि वाक्य वाचकमित्यभ्युपेयते, नत्वेत- देवमिति । कुतस्तहि वाक्यार्थावगनिः. अत आह -~~~ पदार्थानामिति । ते वा कथमगृहीतसम्बन्धास्तं गमविप्वन्ति । नयन्यस्य दर्शनेऽन्यक- ल्पना युत्ता. अतिप्रमजात् । अन्यमपि नत्प्रतिबद्ध विद्वानन्यमनुमि- नोति इति प्रतिवन्धवलादृचितमन आह सम्बन्धेति । सम्बन्धदर्शन- निरपेक्षाणामेव पदार्थानां वाक्याथ ज्ञातये नजावनावेन नहताधिकरणे हेतुत्वमुपपादपियन इति ।। २० ।। अत्रापर भाष्य, नन्दनपाभूतमप्य व्याञ्चोदना. यया यकिशन लौकिकं वचनं नपातीर फलानि नन्नी देवमादि । नदयुनान् । काहि चाहानारयापुत्सनावरमानं चोदनापा ! पौरुषेवी हि मा । पुरुपामा हिमपंदोपासला. दानापानावाला। अन्न चिन्ह दासिनिम्पहार प्रतिनिट भाष्यम् । अलिक चोदनासंग दार्थ इति प्रतिज्ञा नद- । 7 ·P ·६७ चोदनासूत्रम् । दृष्टं स्वर्थ परस्मै प्रतिपादयितुं पुरुषाः प्रयुञ्जते वाक्यानि । ततश्च प्रमाणा- न्तरेणायमनेन दृष्ट इत्येतावच शब्दादवगम्यते । अतोऽत्र प्रमाणान्तरेण तस्यार्थस्य यद् दर्शनं तदेव बाधितं भवति । हस्तियूथे तु शब्दो न प्रमा- गामिति तच्छब्दादप्रसक्तमेवेति न तद् वाध्यते । कथं तर्हि हस्तियूथसंस- र्गावगमः । पदानां सन्निधानदोषात् पदार्थविवेकाग्रहणनिबन्धनोऽयं भ्रमः । न पुनराभिधानिकः ससर्ग. । योग्यता हि निवन्धनमन्विताभिधानेऽभिहि- तान्वये वा । नचाङ्गुल्यग्रस्य करिधारणयोग्यता सम्भवति । तस्मान्ना. सस्पर्शी शब्द इति सूक्तमयावशेषप्रतिज्ञानं चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति । इमो स्वाक्षेपपरिहारौ न मृयामहे । तत्र यत् तावदुक्त कार्यरूपो वेदार्थ इति चोदनासूत्रेण प्रतिज्ञातमिति, तदयुक्तं, भाज्यविरोधात् । भा प्यकारो हि 'को धर्म. कथंलक्षण इत्येकेनैव सूत्रेणं व्याख्यातमि'त्युक्त्वा सूत्रमवतारयति । तत्प्रमाणस्वरूपयोरेक श्रौतमन्यदार्थमित्येव वक्तुं युक्तम् । उक्तं च तद् वार्तिककृता 'कार्यताप्रतिज्ञानं पुनरशावरमजै- मिनीयं चेति । नहि चोदनासूत्रे तादृशः पदार्थानामन्वयो दृश्यते । न च पदार्थान्धयनिरपेक्षो वाक्यार्थी युक्तः । कथं च प्रमाणलक्षणे का- र्थिताप्रतिज्ञानं सङ्गच्छते । ननु च प्रामाण्यमेव कार्याधतां विना न स- म्भवतीति प्रमाणलक्षणानुगुणैव कार्याधताप्रतिज्ञा । नाकार्यार्थ वचः प्रा- माण्यमहति । अनपेक्षालक्षणं हि तत् । न च सिद्धार्थ वचनमनपेक्षं भ- वति । तस्य हि साधकबाधकयोरन्यतरोपनिपातः सम्भवति । तत्र साधक- सम्भवेऽनुवादत्तम् , इतरत्र बाधितविषयत्वादप्रमाणत्वम् । अतएव चापौ- रुपेयत्वमपि वेदवाक्यानाम् । प्रमाणान्तरप्रतिपन्नविषयता हि पौरुषेयता, न पुनः पदवर्णादिकार्यता । न चातीन्द्रियमर्थ पुरुषाः शक्नुवन्त्यवगन्तुम् । अतः कथमतीन्द्रियार्थान् शब्दान् निवनीयुरिति प्रयोजनवदर्थविशेषप्र- तिज्ञानमिति । यत् तावत् सिद्धार्थत्वादनुवादस्वमिति, तदयु- तम् । यदि प्रमाणान्तरसिद्धोऽयमर्थ इति सिद्धमय वोधयति, भवतु तत् सापेक्षत्वादप्रमाणम् । भूतार्थमपि तु यद् ज्ञानान्तरागोचरतया स्वगोचर- दि तपिद र पाठ. * पपन न्यु, ३ जानर' म. पाट. अन्न वदामः ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् । मवगमयति, न तत् सापेक्षम् । अथ मतं परिनिष्पन्नविषयाणि खलु प्रत्य- क्षादीनि, तानि तादृशविषयविशषे सम्भवन्तीति प्रमाणमनुवादीकुर्वन्ति इति । तन्न । नहि प्रमाणान्तरसम्भावनया प्रमाणमनुवादो भवति, अतिप्र. सङ्गात् । दूरस्थो हि वहिरनुमानादवगतः शक्य आसीदता प्रत्यक्षयितु- मिति न तस्यानुवादत्वमापद्यते । यत्तु बाधितविषयत्वादप्रमाणत्वमिति, तदस्तु यदा तु नैतदेवमिति विपर्ययः । अबाधितार्य तु सिद्धार्थगोचरमपि किमप्रमाणं भविष्यति । तदपि वाधकसम्भावनयाप्रमाणमिति चेद् , अस्तु तावत् पौरुषेयेषु । अपौरुषेय तु सिद्धार्थमपि कथं वाध्यतया सम्भाव्यत । नह्यदुष्टकारणलं ज्ञानं बाध्यते । शन्दे च न स्वाभाविका दोपाः । पुरु- पो ह्ययथार्थज्ञानानुरोधेन शब्द दूपयति । ननु सिद्धार्थमपौरुपेयमिन्येव दुर्भणमित्युक्तम् । किमिदानीमतीन्द्रियार्थत्वमपौरुषेयत्वम् । हन्तवं मुरमि गगनकुमुममित्यपि वाक्यमपारुपयमापद्यत । तस्यापि न केनचिदिन्दि येणार्थोऽवगम्यते । स्यादेतत् । असदर्थमेवेदं वाक्यं, सदर्थं चातीन्द्रियार्थ मपौरुषेयमिति वैदिकं वाक्यं कार्यार्थ कथ सदर्य, तस्यापि न प्रमाणान्तर णायाऽनुभूयते । मानुभावि । न तु प्रतिक्षिप्यते, शब्दादवगम्यते च । ग गनकुमवाक्य तु प्रमाणान्तरप्रतिक्षिप्तार्यमेव , नास्तीति हि तदर्थमवगम यनि । केन पुनः प्रमाणान्तग्णाम्यार्थः प्रतिक्षिप्यते । न तावद भावप्रमाणे, भावविपयन्वनाभावानवमासनात् । अभावस्तु प्रमाणमनभिमतमेव भवः नाम् । नन्वम्ति तावद् नाम्नीनि जान तन प्रतिक्षेप्म्यति । तद प्रमाणमप्रमाणं वा । नाप्रमाण प्रनिक्षेपायालम् | प्रमाणले च पठप्रमाणा पनि । ननु च गगनकमुममम्नि नाम्नानि च व्याहन्यते । अतो व्यापा नाद् गगनकममवाक्यमयदर्थम । किमत्र व्याहन्यते । मदमत्त्वं हि वस्तुन मिदम्य परम्परविन्द्वमवगम्यमान व्यायानमंविदमुपजनयति । नर परम्पर्गवमयटमवावगम , निम्बभाववादभावम्य मवत्मिदान्ते । २ पिन नावन्नाम्नानि अब्दप्रयोगः । मा भृन्जानम अतः म नमस्सुमन म्यन प्राम्यनि । न, अनियन्यनन्यायदाना विरोधस्य । नच ना नदि अश्चिटम्यायों दृष्ट्यंत । न चानः शब्दाचीन विरुणादि नट मनः, विविक्त दि कुमुमन गगनमत्र नम्यार्थः । विधिकनकि मोः कि . ।

·चोदनासूत्रम् । ६९ त्सवाच्यमनषिकार्थत्वात् । गगनं तु गगनपदप्रवेदितमिति पुनरुक्तं ना- स्तीति पर्यायतापत्तिश्च । दृश्यते प्रतियोगिनि कुसुमे केवलगगनोपलम्भो नास्तीत्युच्यत इति चेत् , स तर्हि नास्तीति कुसुमवद् गगनमपि न स्या- देव । नास्तीति पदास्पदमेवासदिति लौकिका मन्यन्ते । तस्मान्नास्तीति ज्ञान प्रमाणमप्रमाणं वा शब्दो वा नास्तीति गगनकुसुमं न प्रतिक्षिपतीति तदपि स्वशब्दादवगतं सदेव स्यात् । यदि तु तथाविधमेव नास्तीति वक्तुमिच्छा, न शब्दप्रयोगं वारयामः । वस्तुसत्ता तु न निवारयितुं शक्यत इत्युक्तम् । अतः सदतीन्द्रियार्थ गगनकुसुमवाक्यमपौरुषेयमापन्न- मायुष्मताम् । यों चेदमसर्थ, तथा वैदिकमप्यतीन्द्रियकार्यार्थमसद- र्थम् । नहि प्रमापागोचरं वस्त्वस्तीति शक्यते वक्तुम् । न च कार्य प्र- त्यक्षादिगोचरम् । न च शब्दगम्यम् • अपदार्थस्यावाच्यार्थत्वात् । अगृ- हीतसम्बन्धस्य चापदार्थत्वात् । प्रमाणान्तरागोचरे च सम्बन्धस्य ग्रही- तुमशक्यत्वात् । प्रपञ्चविष्यते चैतदौत्पत्तिकसूत्रे इत्यलमनेनातिपरिस्प- न्देन । अतः सिद्धमिदं न कार्यार्थत्वादपौरुषेयत्वमिति । कथ तर्हि, पूर्वा- परकोटिविरहात् । यस्य खलु न पूर्वापरकोटी प्रसंख्यायेते, तन्नित्यं यथा गगनम् । एवञ्च वेदाः इति नित्याः । का पुनरियं नित्यता वेदानाम् । यदि नित्यवर्णपदारम्भः. समानोऽयं लौकिकवाक्येषु । अथानुपूर्व्यनित्य- वात् तान्यनित्यानि. तुल्यं तदनित्यत्वं वेदवाक्यानाम् । अतो न पुस- पप्रमाणगोचरागोचरार्थत्वादन्यत् पौरुषेयापौरुषेयत्व पुंवेदवचसाम् । वाच्यो वा विशेषः । स उच्यते । क्रमवन्ति हि पदानि वाक्यमुच्यते । तद् पत्र स्वतन्त्र एव पुरुषः क्रमनारचयति तत् पौरुषेयम् । यत्र तु क्र- मरचनायामस्वतन्त्रः पुरुषः यथैव पूर्वपूर्वाध्यतृभिरक्तः नमस्तथैव विव. क्षनि. तदपोत्पेयन् । अनित्यत्वेऽपि च कमव्यक्तीनामवान्तरजातितस्त- त्वान्यत्वव्यवस्था शब्दाधिरणे कल्यते । पदनित्यले चैप एव प्रकार- लौव दविषते । पूर्वापरकोटिविरह एवं देदेऽपि स्थमिति दो नन्चने रि, ६ ·गीगांमामाकानिक कामिनाटीकोगमा स वक्तव्यः । न नानन पीपाकोटी बटाना प्रत्यक्षगोपलगन । न वा नुगीयते, विपरीतानुमानात । एतावानुमीगनं अनागनः कालो न वेद- शून्यः, कालन्नादिदानीलनकालादिति । एतमतीनेऽपि काले प्रयोगोद शयितन्यः । नच प्रागभावी बंदानां गिदपलब्धः । जगदादी वंदा मंहवरण प्रणीता इनि नद, न । जगदादंग्भावान् । नचावाचीन एवं काले केनचिद् वेदाः मन्दव्या इनि कम्मरणमन्नि ! नचाम्मर्यमाणोऽपि जीणकृपादिवदासीन कति युक्त वातुम् । नत्र हि प्रयोजनामावादप- पद्यतापि कर्तुरम्मग्णम् । अष्टार्थनिर्मिता वटेप प्रन्यायितनानिमीत- स्मरणमन्तरण के अधीग्न् । वक्ष्यति च "वैदिको व्यवहारस्तु न कम्मग्णादन ।' इति । तदेवं पूर्वापरकोटिविग्हावापामपंयन्य, न कार्यातयेति व्यर्थ न- प्रतिज्ञानम् । अव्यापकं च, मन्त्रार्थवादापनिपदामनादात् । ननु च तेपामपि कार्यार्थता द्वितीय पाद वक्ष्यते --'विधिना वंकवाक्यत्वात- (१. २. ७) इति । इहापि च भाष्यकारणोक्तं 'चोदना हि मूतं भवन्न मित्यादिशक्नोसवगमयितुमन्तेन । एतदुक्त भवति कार्यमेव प्रति- पादयन्ती चोदना भूतादिकमप्यवगमयति, न तु प्रतिपादयति । नदुतं 'शक्नोत्यवगमयितुम्' इति । अवांच्यते- न तावदर्थवादानां कार्यार्थना अर्थवादाधिकरणे उक्ता । अपि तु भूतार्थानामेव स्तुत्या विध्यन्वया दर्शितः । चोदना हि भूतमित्यादिभाष्याभिप्रायस्त्वनन्तरमेव वार्तिक- कारेण व्याख्यातः । यस्त्वयमस्यायों वर्ण्यत चोदना हि भूतादिकं गम- यति, न तु प्रतिपादयतीति । तन्न । यदि भृतादिकं गमयति, कयं न प्रतिपादयति । नहि गमकत्वादन्यत् प्रतिपादकत्वम् । अथ कार्यपरत्व मनेन प्रकारेण वर्ण्यते, सर्व हि पदजातं कार्यपरं न भूतादिस्वरूपे प्रमा णमिति कथमनाद्यनन्तं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मोपनिषद्भ्यः सेत्स्यति । को स्मिंश्च कार्यार्थ प्रामाण्यमुपनिपदाम् । ननु तासामपि प्रतिपत्तिकर्तव्यता परत्वमेव । अस्ति च ज्ञानविधानमात्मा ज्ञातव्य इति । तदयमर्थो भव- ति-विज्ञानमानन्दमात्मानं जानीयादिति । नन्वेवमस्वरूपपरान्छन्दात कथमात्मरूपसिद्धिः । नद्यन्यपरः शब्दोऽर्थान्तरे प्रमाणं, प्रत्युत विपरी- १ 'यस्त', २. 'ति न यस्मि', . ३ 'वावगम्यते ।म' स्व. पाठ..

·चोदनासूत्रम् । ७१ तमपि सम्भाव्येत । अतद्रूप एव हि तद्रूपज्ञानकर्तव्यतावचनं लोके दृश्यते । तथा अपितयेव पितरं जानीयादिति । वेदे चानुद्गीथ एवोझारे उद्भीयोपासनाविधानम् 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेति । स्यादेतत् । प्रमाणान्तरादेवात्मस्वरूपसिद्धिरिति । केषां प्रमाणान्तरात् ! संसारिणो हि न तावत् कार्यकरणसद्धातातिरिक्त सच्चिदानन्दं ब्रह्मापरोक्षमीक्षन्ते । ते हि देहमेवात्मान मन्यमानाः दुःखिनमनित्य जड च पुरुप जानन्ति । ये पुन- ग्पवर्तितनिखिलानाधविद्यानुबन्धोपदर्शितशरोरेन्द्रियादिप्रपञ्चा. सगुत्खा- तयकलमितिमातृमेयमानविभागमपरिस्पन्दमानन्द फलभूत ब्रह्माधिरूढाः, ते किं केन पन्येयुः । अतो न कथञ्चिदात्मस्वरूप गि-येत् । तस्मादुप- पत्तितो अन्यतश्च न कार्थिना प्रतिज्ञातुं शक्यते । यञ्च 'नन्वनथाभूतमिलावरपर्शितया शब्दानां प्रतिज्ञामिप्यत' इति, तदयुक्तम् । तथाहि-कोऽयमर्थायरपर्गः । यदि तावत् योगा- धन्यतमसम्बन्धाभाव., सोऽनुज्ञायत एव । नयनी दावार्थयोः संयो- गादिलक्षणः सम्बन्धोऽभ्युपेयने । अथार्थानवयोधकरतं. कुनोऽर्थमंविन् । ममयादिति चेद्, नन्वय सम्बन्धपरिहार एवं प्रतिमन्यादिपक्षासम्मवान् समयो निगकरिप्यते । किं तन्निराकरणामित्र प्रयस्यने । यशामिसर्गि- तानिराकरणार्यमुक्त प्रमाणान्तरदर्शनमत्र पाध्यते । न पुनर्हन्तिपमिनि । नम्य कोऽर्थ इति न विभः । प्रमाणान्तरादिपर एक लीमित नन्दः । म कथं प्रमाणान्तरवाधन वाध्यते । चान्म- देशाला विशेगदामिन- मर्थ प्रमाणान्तगणि पाधयन्नादनिदानीमत्र ऐति । सो नादिनिए- फलमर्गवा नानि पाक्षितानि भवन्ति । दे कि - मर्थनाचानो न स्वर्ग पवाद वा दार ! एव भनों का योगदान को कम नहि कालापानीकार, - - मानना E: 1:- ·- ." . -- जी येतीति युक्तं वक्तुम् । अपिच यदि पुगिगमर्थ न प्रामाण्य, कुनम्ताई RE fi : 13: !! : कान:::: .:.;- in .. ii. .. 177 मागा। it jin. it if it :निना 10 : - in :: , मां मर Mitra- मानामा *. fitीदर नानीगंगाना: RAE HEAR नान ज्ञाने वा प्रमानम्मानामिनी । माणमिति । नाना लि. मागल. सम्बनाः । लोक तु काचिद् व्यभिचारदानाद प्रमाणपतसाद वात्यानां व. पतृज्ञानपर्यवमानं, नाय निश्चयन कायम । दिन नाभावासायं प्रा. माण्यं विहन्यते । नदि नन प्रमाणानपरतन्त्र अदा वर्नन दानि । तन्न ! नहि क्वचिद व्यभिचारदर्शनन प्रमाणमनतिपय मानि । नहि शुन्ती रजतज्ञानं बाधितमिनि म्यगोचरमन्यगोचर वा भाति । अयमेव तु दो- पादन्यथा स्थितमन्यथा बोधयतीति वृनिकाग्ग्रन्थे यक्ष्यामः । नदिहापि सर्व शाब्दमर्थविषयमव । किदिव तु दोपत्रगाद विष शनी नाने प्र. । विशिष्टा वक्तृधीरनुमास्यते । नद्यनासादितार्थविशषपग्विद्गा म्वरमेन संविदोऽप्यनुमीयन्ते । तदवश्यमासां विशेषमनुमित्सना अर्थविशेषपरिरम्मा वक्तव्यः । न चानारूढो बुद्धावर्थो वक्तबुद्धिं विशिनष्टि । यदप्यके मन्य- न्ते - पुंचाक्येषु तावत् क्वचिद् व्यभिचारदर्शनादर्थ निश्चयो न जायते । न चानिश्चितोऽर्थो जानो भवति । नहि ज्ञानमनिश्चयात्मकं किञ्चिदस्ति । । ។ 'धा वो' के पाठ 'दा व्यतिनिद्यन्ने' क स पठ - ·तस्मादनातऽपि वाक्याथै श्रोतुयं विमा भवति । अयमानोऽन्योन्यान्व- योग्यमेव परजानं त्रीनि, नेन नूनममुनानीषामन्वयो ज्ञात इति - उनुग्यान्वहानमनुमिनानि । आतुम्नु विन मात्रनिनि । न्युनम् । कय हि धोना बुद्धावनाभवान्दयविनेयं वक्तवानविपणनमा अन्यति । नावादिन्यापागदेवामस्य प्रतीयान्वयमय वाम्य चयनीयन्ववियमन- मिनातीनि चन् । न । अन्वयानमात्रानमानान । विशिष्टान्यज्ञानानुमान न वारि नानाविपनानमन्तगणोरपनने । अनिश्चितता पान नि । पत्रम या पिक निकास नि.

·No text on this page.

·७५ चोदनासूत्रम् । प्रमाणान्तरदृष्टं हि शब्दोऽर्थ प्रापयेत् सदा । स्मृतिवच्च स्वयं तस्य प्रामाण्यं नोपपद्यते ॥२२॥ नूनं तत्रानुभूतोऽसावित्याप्तोक्तिनिवन्धना। बुद्धिः साक्षाददृष्टेऽपि युक्तार्थे पुरुषोक्तितः ॥२३॥ प्रमाणान्न. पितप्रायाणि प्रजापतिवपोत्खननादीनि वाक्यानि विध्येकवाक्यतया प्राश- स्त्यप्रतिपादनेन प्रमाणमाहुः । अतो युक्तं यादृशतादृशरथ्यापुरुषवाक्योप- मानं चोदनानाम् । तत्साधाद् वैतध्यानुमानमिति । अथवा नित्यत्वम- भ्युपेत्य प्रसङ्गमापादयन्तीत्याह – अभ्युपेत्येति । एवं हि मन्यते - यदि नित्या वेदाः, सुतरामप्रमाणं भविष्यन्ति । पौरुषेयवाक्यं हि कदाचिद् गुणवक्तप्रणीत प्रमाण भवति । नित्यं तु कुतः प्रमाणं भविष्यतीति- ॥ २१ ॥ ननु पौरुषेयमपि न वक्तृगुणापेक्षया प्रमाणम् । अपितु स्वभा- वादवे । कथं घुसन्नमविपर्यस्तमसन्दिग्धं च ज्ञानमप्रमाणं भविष्यति । अतः किमपौरुषेयतया सुतरामप्रामाण्यमापद्यते. अत आह रोति । प्रमाणान्तरदृष्टार्थगोचरं हि पुंवच. कथं स्वमहिमा प्रमाण भवि- प्यति । न हि प्रमाणान्तरपरतन्त्रा स्मृतिः स्वतः प्रमाणं भवति । भवति चात्र प्रयोगः । न स्वतःप्रमाणं पुंवचः. प्रमाणान्तरप्राप्तार्थप्रापणात् । स्मृतिवदिति ।। २२ ॥ ननु च निरपेक्ष एवाप्तपुरुषवाक्यमात्राद् व्यवहार. प्रतायमानो रयते । स कथंमस्वतःप्रमाणादुत्वत्स्यते. अन आह - नृनामिति एवं हि मन्यते-वक्तृगोचरार्ध हि पुवच । अत स्वरमदृष्टेऽप्यर्थे नून- मयमों वरुनुभूत इति वक्तुभवपुरस्मरमेवाप्ताक्तिनिवन्धना प्रामा- पिकन्य मनिषुका । न पुनगतत्वमदृष्टेन रूपेण प्रामाग्यकारणम् । रस्त्वनपेक्षितप्रमाणान्तर एव पोरसेवाद् व्यवहरति. म प्रतिदन्येता- पीति ।। २३ ॥ ''रा ..

·प्रत्यक्षादिमिरवगम्यत इत्यसिद्धा हेतुरिति । तं प्रत्युच्यते । कस्यचित् घगतार्थत्यादिति । अत्र च लोकायतिकप्रयागे युद्धवाक्य दृष्टान्तः, तन- मीमांसाश्लोकवानिक कागिकाटीकोपेतम् । नात्मीयादन्यदीया वा प्रत्यक्षादेविना क्वचित् । वचसः सत्यता दृष्टा तथा स्याच्चोदनास्वपि ॥२१॥ तेन सत्यपि विज्ञान प्रतिसादर्थथव हि । स्वातन्त्र्यान्न प्रमाणत्वं तथा वेदेऽपि दृश्यताम् ॥२५॥ स्वर्गयागादिसम्बन्धविषया चोदना मृषा। प्रत्यक्षाद्यगतार्थत्वादीदृग्युद्धादिवाक्यवत् ॥ २६ ॥ कस्मादेवं बुद्धिर्युक्ता, अत आह-नात्मीयादितिदृष्टान्नेन ! तदेवं लोकवाक्येषु प्रमाणान्तरपरतन्त्रं प्रमाण्यमुपपादितं चोदनास्वापार- यति--तथेति ॥ २४ ॥ कथं पुनरुत्पन्नमसन्दिग्धमविपर्यस्त प्रमाणान्तरण ज्ञानमप्रमाणं म विष्यति, अत आह- नेनेति । यदा हि प्रमाणान्तरपरतन्त्र सर्वश- ब्दानां प्रामाण्यमित्युपपादितं, वेटे चाभ्युपेतनित्यत्वे वक्तृप्रमाणान्तग- भावः । तदा कयं प्रमाणं भविष्यति । नहि स्वतन्त्रमनियतनिमित्त जान प्रमाणं भविष्यति । नहि प्रतिभा ज्ञानमुत्पन्नमित्येनावता प्रमाणमिटम् । अतो वेदादुत्पन्नं ज्ञानमप्रमाणं, स्वातन्त्र्यात् प्रतिभादिवदिति ॥ २५ ॥ दर्शयितव्यं प्रयोगान्तरमाह स्पर्गेति । प्रत्यक्षाद्यगतार्यवा- दिति हेतुसिद्ध्यर्थमुक्तं स्वर्गयागादिसम्बन्धविषया इति । यो हिम- न्यते - भावना हि वाक्यार्थः । म च म्पन्दो वा प्रयनो वा । सर्वया केनचित् क्रिया भावना, या म्वरूपेण प्रत्यक्षापि साध्यसाधनसम्प न्यान्मना शब्दाढवावगन्यत । अत एव धर्मस्यातीन्द्रियत्वमपि सेत्स्यनि । माध्यमाधनसम्बन्ध एव गन्द्रस्य विषयः । नानासादितयागस्वर्गादि- माध्यमावनसम्बन्धविशेपा भावयदिति अब्दार्थः । अन सिद्धं प्रत्यक्षा यांग लोकायतिकवाक्यमिति द्रष्टव्यामिति ।। २६ ।।

·७७ चोदनासूत्रम् । यद्याप्तेनाप्रणीतत्वाद वालोन्सत्तादिवास्यवत् । व्योमादिनच्च नित्यत्वात् प्रामाण्यस्य निराकृतिः॥ यदि वा पुरुषाधीनप्रामाण्याः सर्वचोदनाः । खतो वा न प्रसाणं स्युक्यित्वात् पुरुषोक्तिवत् ॥ प्रामाण्यं वा नरापेक्षं सर्वशब्देषु गम्यताम् । शब्दैः लम्बध्यमानत्वादप्रामाण्यं यथैव हि ॥ २९ ।। न स्याद् वक्तृगुणानां चेद वचः प्रामाण्यहेतुता। तहोपेरप्रसाणत्वं किमित्यस्य भविष्यति ॥३० ।। एतस्मिन्नेव साध्ये दृष्टान्तहेवन्नरमाह गति । सिद्धं च नित्यानां वेदानामाप्ताप्रणीतत्वमिति वदानामेव वाप्रमाणत्व नित्ववाद व्योमादिवदिति । ये च चौदा निन्य व्योमेति मगिरन्ने नेपामय प्रयोग इति ।। २७ ॥ इदानी श्ववराहकलहन्यायेन नैयायिकादिमतानुज्ञया नावनास्ति- कमतरथ एवं वादी मीमांमकं प्रति प्रयोगमाइ - दि वेनि । पपवरप वेदा. प्रमाण मिनि वार पर याविरुक्त 'तरचनादानापस प्रामाण्यमिति नमान्यताम् । यत् परिद गीमानकर नित्य दा प्रमाणं चेति । तदतिदूरमपना चेति भावः । मर्दादेन च धार्थपुर- पानवायुपशा निलमापनमा निगमगेति । तदपनों भव- नि - Cr अपि तिकोना पनि ! पराधीनमाया sii 'p ; | '༣ 71 ང -i༢ | ། · ཊzཔེ་དེ प्रजिताय नाप नानाविकार सदनि ।

·یه ·७६ चोदनासूत्रम् । सर्वविज्ञानविपयमिदं तावत् प्रतीक्ष्यताम् । प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः किं परतोऽथवा ॥ ३३ ॥ त्तरं च केचित् क्वचिद् विषयविशेष साध्वेव मन्यन्ते । एवं ह्याहुः --'दु- ष्टसाधनप्रयोगे दुष्टमेवोत्तरं देयमिति । तचायुक्त, निग्रहस्थानद्वयापत्तेः । यो हि सन्त दोषमनुक्त्वा अन्यमसन्तं जल्पति, नस्य पर्यनुयोज्योपेक्षण- निरनुयोज्यानुयोगाख्ये द्वे निग्रहस्थाने स्याताम् । तस्मादनुत्तरमवेद- मिति ॥ ३२ ॥ अत्रानन्तरमाक्षिप्तभाप्यसमाधानमुपक्ष्यैव तावदीपोद्धातिकी कथाम- वतारयति --सर्वविज्ञाननिति। एवं हि मन्यते-~-यदा हि सर्वसंवि- दामौत्सर्गिक प्रामाण्य, बाधकारणदोपाधीनं चाप्रामाण्यमिति सिद्ध भवि- प्यति । वेद चापौरुषेये तदुभयाभावादसन्दिग्धार्थप्रवेदनाच प्रामाण्ये सिद्धे यदि परं ज्ञानानुत्पत्तितो वैतथ्यभाशयेत, तत्र विप्रतिषिद्धमिद ब्रवीति ज्ञानं जनयति वितध न जनयतीति समञ्जसमेवोत्तरं भविष्यतीति । नर्नु तथापि पराधीनं शन्दप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षिते तन्मात्रस्यैव स्वत प्रामाण्यप्रतिपादनेन सिद्धान्तयितुमुचितं, किं महाविषयविचारण । उ- च्यते-प्रासनिकं सर्ववचनम् । अपिच यावज्ञानस्वभावानुवन्धि प्रामा- यमिति सामान्यतो न साध्यते, तावत् तद्विशेषे कचित् साधितमपि प्रा- माण्वं न प्रमाण स्वतः शाब्दज्ञान ज्ञानत्वाद ज्ञानान्तरवदित्यभिभूयेतापि। यज्जातीयानुबद्धं हि यद्रूप तज्जातीयान्तरमपि नातिकामनि, औप्ण्यमि- वाग्निजातीयम् । अतो यदि ज्ञानजात्यानुवद्ध परन.प्रामाण्य, तत् कथ शाब्दमप्यतिकामेत् । आह च- "सामान्यानुगता शक्तिर्या काचन निरूपिता, तदन्वितो विशेषोऽपि तद्वारव्यपदेशभाक ।। इति । सर्वज्ञानानुबन्धि स्वतःप्रामाण्यमागन्तुनाप्रामाण्येनापोद्यत इति साधित निरपवादं वेदानां प्रमाण्यं सेत्स्यतीति सूक्तमव सर्ववचनम् । एषा चात्र मीमासा किं प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे द्वे अपि स्वतःसिद्धे. अपि वा परैतः, अप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं परतः. विपर्ययो वेनि पूर्वपक्षप्रतिक्षेपे- जान्त्वपक्षपरिग्रहेण सिद्धान्तो भविष्यतीति ॥ ३३ ॥ 'ति', १.१ पर. ६. नः प्रम परोडमा'. .. --- - --- - 'त:दि.पा.

·तस्यापि ततो भिन्नस्य तत्त्वं दुर्भणमेव । अव्यतिरके तु वस्तुमात्रमनतिशयः (n त । - पादानमिति चेद् , वृत्तिनियमहतुर्वक्तव्य. । तत् खलु मर्वस्मादसदेव जातमिति किंकृता बृत्तिनियम । अन्ति स नामांपादानम्य कोऽप्यतिम यविशेषः यत् तंत्रव काय वर्तत इति चत् । म तर्हि शक्तिभेदो वक्तव्य । निमित्तमंसमवायि च नोभयमनभ्युपगमात् । दण्डादयो हि घटक व्यतिरिच्यते, न वा । व्यतिरेके उपादानस्य पूर्ववद् भावादनुपादानलन्। म्वता उपनाममा गमान कनिमा मनः । नातिना सोमना- मिनि । माकागानो ; गामा कागना मा इनि मन्य माना. पामायामाया: EIहि मन्त ने-गनमानी मनमान, सामान न टार न गा-गा. नम्मान मन. म. गावात नापासागनियमान नात् गनित मलमा TET मदागादान कार पार्माि नियमो दृश्यते । नागदपनाया, जगत्ला शिपण हि मन मर्यस्मादुपयेत । नत्रोपाहानिगान गाद मंदा मटम्य, करम्य जी रणमिति । नत्र मचीनी मा प्रतित, शिगात । मस्तितो नियम इति चेद , न । अनिपान । नत म्यान शक्तिरस्ति तामन्वयव्यतिरेका या निश्चिय यो यदर्थी म तदुपादन इति । तश नैवम् , अविशेषात् । वयं हि म. शस्त्यान्मना विकार उपादारे- ऽस्तीति । भवन्तोऽपि विकागेन्पत्तिकिपाटाने प्यतीति । तदत्र वा चोयुक्तिमात्र भियत, नायविशेषः कबिदुपलभ्यत इति । अपिच, अ. दाननियमदर्शनाद् उपादाननिमित्ताममवायिभ्ययि यः खत्वपि का णेभ्यो भवतां कार्यमुत्पद्यते । त्रिम्वपि च तन्नास्ति । असदवोत्पन्न तन्। कुतोऽय कारणविधानियम ददमुपादानमिद नेति । यत्र काय बतते नर- निमित्तकारणम् । असमवायिकारण मृदवयवसंयोगविशेष इति वः द्धान्तः । स उपादानमिति चेद् , न । व्यतिरेकाव्यतिरेकविकत्यानुपपत्तेः । स्यादेतत् । उपादानकारणं शक्तिभेद इति । मैवम् । स छुपादाना यम्य भावम्य यदुत्पनि मि १. चाननि' क पाठ १ 'मे', ३ 'मेवास, 'वा' ग. पाठ. .

·चोदनास्त्रम् । ८१ मुपादानमिति वस्तुत्वाविशेषात् सर्वोपादानत्वापात । तस्माद् विकारोत्प- त्तिशक्तिमुपादानेषु सझिरमाणैर्तिकाग एवोपादाने शक्त्यात्मना सन्तीति संगविन्ते । वयमपि चाव्यक्तानेव विकारानुपादानेषु संगिरामहे, न स्थूला- निति नाक्योर्विशेष इति । सत्त्वे कारकन्यापारानर्थक्वमिति चेद् न । अभिव्यक्तिफलत्वात् । तत्रैतत् स्यात् - सन्ति चद् विकारा उपादानेषु तदर्थिनां कारकन्यापारोऽनक स्यात् । ते हि तदा सतामेवोत्पादनायं नेहेरन् । तस्मादमन्तो विकारा इति । तच्च नैवम् , अभिव्यक्तिफलत्वात् । सन्तोऽपि हि विकाराः पूर्वमनभिव्यक्ताः कारकव्यापारगभिव्यध्यन्ते । अ- तोऽधवत्त्वं दारकन्यापाराणाम् । अभिव्यक्ताबुत्पत्तिशब्दोऽनर्थक इति चेद. न । अभिव्यक्तिमेदान् । तत्रैतत् स्यात्-यदि पूर्व सन्त एव मृदा- दिपु पटादयो गृहोदरभित्र दीरादिभि कुलालादिव्यापाररभिमन्यन्ते . कोऽय विभाग. दीपो वटमभिव्यनक्ति कुलासग्नृत्पादयतीनि । तच नवम. अभिव्यक्तिदात् । देधा खत्वाभियक्तिः । एका अप्रतिवद्धाकारम्य पम्नुनो वोपनिमितस्य तन्निमित्तभावो येन प्रतिव ने नदुल्लारण, घटस्यान्धकारनिवारिका जदुत्सारणमपि यन्ति । अन्या तु प्रतिवद्धा- कारवाका प्रतिभा कोलारण यादि पटाका पूर्वाकाण प्रांत तन्य पूर्वस्याकारण प्रासारण पटारिवाति । अभि-मति नसिप एवा. गुरुतिगदः. नामादिशेप पर जलादि दोपचार दवनदयन् । स्या- रतम् अगिवानिवदाजपरिहार इति । न. मन्नात् । दोन- नी समावादिको भानकर पोसत नीतिका- पारान... नाम का . . . परमात् बाइक दोपः पानिपतितकी पारियो । सीमाला- गा। दर- -: नाम प :

·निन्यावृतिग्वं प्राप्नोति । प्राच्या मृत्पिण्डसन्निवेश इति चेत् । स वा किमु- रोधात् । असन्निकृष्टार्थविषय हनुमान, तत् कुनो मृदि योग्यानुपलम्म- निराकृतसद्भावविपयं घटं विपयीकरिष्यति । उपादाननियमस्तु शक्तिमेदा- न कार्यकारणान्तरालपतितां परां शक्तिमीक्षामह इति । न, शक्तिसिद्धिम- पत्तिग्रन्थे वक्ष्यामः । यत्तुक्तं विकारा एव अक्त्यात्मना सन्तस्तदुत्पत्ति- शक्तिर्वापादानेवस्तीति नावयोर्विशेष इति । तन्न । महानयं विशेषः यद विकारमत्तामभावो बाधते, शक्ति तु सूक्ष्मामापत्तिः साधयतीति । तेऽपि केयं शक्त्यात्मता । यतस्तेऽसन्तोऽपि जनिष्यन्त इति चेत् । तदिष्टम् । अनभिव्यक्तिरिति चढ़ , न । साक्षस्याप्यालोकेऽनुपलम्भात् । नन्वालो- तावद्रुपादानं कार्यमावृणोति, नित्यावरणप्रसङ्गात् । मृदाकार आवृपो- नानि चन् । कोऽयं मृढाकारः । यदि तज्जातिः, सोपरिष्टादप्यनुवर्तत उति ८२ भीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । अपरे कारणोत्पन्नगुणदोपावधारणात् ॥ ३४ ॥ स्वतस्तावद द्वयं नास्ति विरोधात् परतो न च । रभिव्यज्यन्त इति, प्रामाण्याप्रामाण्ये स्वतस्सती एवेति सत्कार्यवादिन्न सिद्धान्त इति । मतान्तरमुपन्यस्यनि- अपर इति । एवं हि मन्यत सर्वं खल्वपि कारणावीनात्मलामं कार्य तत्काग्णगुणदोपाभ्यां शुद्धममुद्धं च भवति । तद यावदिन्द्रियाविज्ञानकारणवशादुत्पन्नौ गुणदोपान ज्ञानस्य स्वतोऽवधार्यत, न तावत् प्रामाण्याप्रामाण्ययोरन्यतरन्निश्चीयन, नचानिश्चितयोर्व्यवहाराङ्गत्वं, तदर्थ च प्रमाणानुसरणम् । अतः कार णोत्पन्नगुणदोपावधारणादेव यमाहुरिति सम्बन्ध इति ॥ ३४ ॥ स्वतो दूयमिति तावन्निराकरांति--स्वत इति । कारणमाह विरोधादिति । इदमत्राकूतं -- यत्तावदुतम् असतः शशविषाणाद व्या वृत्तं साध्यत्वं घटे दृश्यमानं सत्तां गमयतीति । तदयुक्तम् । अभाववि दुपपन्न एव । किञ्चिदेव हि मृत्तन्त्वादि कस्यचिदेव घटादेरुत्पादने गई न सर्व सर्वस्येति, यो यदर्थी स तदुपादत्त इति किं नोपपद्यते । यदि मन हि शक्त्यात्मना सन्तो न योग्यानुपलब्ध्या निगकर्तुं शक्यन्त इति चेत् . केऽपि नावृतमुपलभ्यते । किमिदानीमावृतो मृदि घटः । सत्यम् । केन । प्री' ग पाट ·૮૨ चोदनासूत्रम् । निःस्वभावत्वमेवं हि ज्ञानरूपे प्रसज्यते ॥३५॥ परिष्टान्न भविष्यति, यन घटमावरिष्यति । हन्त सोऽप्यनुत्पत्त्यविनाशधर्मा सद्वादिभिरिष्यत इत्यनिवार्येव नित्याबृतिः । सूक्ष्माश्च मृदवयवसन्निवेश- विशेषा न महान्तं घटमाच्छादयितुमुत्सहन्ते इति यत्किञ्चिदेतत् । यत्तु त्रिभ्योऽपि कारणेभ्यः सदुत्पत्तौ किकृतो विधानियम इति । शक्ति- भेदकृत एव । किञ्चिदेव तथा नाम शक्तं. यद् विकारभावमनुभवति । किञ्चित्तु बहिरेव सत् तदुत्पत्तौ व्याप्रियते । स चायं शक्तिभेद. कार्यद- र्शनसमधिगम्य एवेति नाप्रमाणकः । भेदाभेदो तु न कचिदात्यन्तिकाविति नाप्रसज्ञातिप्रसङ्गो । यत्तु पृष्टमुपादाननिमित्तासमवायिनां का शक्तिरिति । तदतिदूरमपभ्रष्टम् । शक्तिहि शक्तिरेव. न कारण, तद्वतो द्रव्यम्य कारण- त्वात् । कारणवच्च कारणशक्तिरपि कार्यसिद्धिमनुधावतीति प्रमाणवलादु- पपत्स्यते । कारकव्यापारानर्थक्यं च दुप्परिहरमेव । अभिव्यक्त्यों व्यापार इति । अत्र तूक्तो दोषः । अपिचाभिव्यक्तिसत्त्वे तुल्यमानर्थक्यम् । असत्त्वे च सर्वत्र प्रसङ्ग. शन्त्यमनुमातुम् । सर्व हि विमतिपदं कार्यमसन् . कार्य- त्वादभिव्यक्तिवत् । कार्य चाभूत्वा भवनात् तद्वदेवाभूत्वा भवति, उप- लब्धियोग्यत्वे सत्यनुपलम्भाद् अभिव्यक्तिवदेव । यत्तु अभिव्यक्तौ प्रसङ्ग इत्युक्तम् । तदयुक्तम् । प्रत्यभिज्ञानं हि बलबदभूतप्रादुर्भावं घटस्य वारयति । विपरीनं च तत् सत्कार्यवादिनामिति किमनेनातिनिर्वन्धेन भ्रान्तभाषितेन । प्रकृते च विरोधात् कय होकज्ञानजात्यनुवन्धिनी प्रमाण- त्वाप्रमाणत्वे भविष्यतः. विरुद्धधर्मावेशस्य भेदनिवन्धनत्वात् । अतो यथा नैकस्याः शीतोष्णत्वम् . एव न ज्ञानस्य प्रमाणत्वाप्रमाणत्वमिनि । सोऽय प्रकृताप्रकृतगोचरे तन्त्रेण विरोधो व्याख्यानव्यः । प्रामाण्याप्रामाण्यात्मक- ह्य न स्वतः. स्वभावविरोधात् । कार्यकारणात्मकतं च द्वयं न न्वत सिद्ध, कार्यसत्ताया अभावविरोधादिति । परनो दूयमिति निराकरपार्थ- परत इति । कारपमाह ----नि.न्वभावत्वमिति । एवनुभयपरा- धीनवादी वक्तव्यः-कि खलु कारपोत्पन्नगुणदोषावधारणात् प्राग् जान न जायत एव, जातमपि वो रूपान्तरेणावतिष्ठत इति । न तावज्ज्ञान १. 'हमिति ने', २ 'दसदर', ३. नवनवव' 3. Y. पने माह Pawan ·तथाभावमुपरिष्टादवधार्यत इति चेद् , न । गुणावधारणाधीननिश्चयान्युर- गमात् । तदवधारणाद्धि पाड् निश्चय एवं नासीत् । कयं प्रामाण्यमामी- कथमिति । उक्तमिदमस्माभिः नेकस्यां ज्ञानजाती परस्सरविपरीतयां क्षश्च तास्वीण्यभ्रमः । स्वाभाविकोभयवादिनस्तु नान्यानपेक्षस्य जानम्यां भयात्मकता सम्भवतीति । परता न द्वयं निस्स्वभावत्वप्रसङ्गादित्येनद विवृणोति - किमात्मकमिति । सर्व हि जगद् राशिद्वये शक्यमन्तात्र यितुं प्रमाणमप्रमाण चति । तदवोभयपरावीनत्ववादिनो ज्ञानमुन्मुक्ती स्वता न यं विगंधादित्यत्र किञ्चिदागकते-विज्ञानेति । एवं हि मन्यते ---- यदि ज्ञानजानेवायं स्वभावभेदोऽभ्युपेयते, एकस्मादेव वा ज्ञानव्यक्ती, नत. स्यादपि विरोधः । यदा तु शीतोष्णस्वभावतोयनको द्रव्यवत् प्रमाणाप्रमाणज्ञानव्यक्तिभेदाभ्युपगमः, तदोभयोयधिकरणय कम्य कन विगध इति । परिहरनि-तथापीति । अयमभिप्रायः तोर तंजमोदि भिन्नजानीययाः स्वभावभदो युक्तः । ज्ञानव्यक्तयत्वेकजानीया ! नंत्र न ताबदामां जान्यनुबन्धी स्वभावभटो न्याय्यः । व्यक्त्यनुबन्धी इ नन्काग्णाद मवतीनि युक्तं वक्नुम । नदनपक्षत्वे तु प्रामाण्याप्रामाण्यया मीमासाश्लोकवात्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । कथं ह्यन्यानपेक्षस्य विपरीतात्मसम्भवः। किमात्मकं भवेत् तच्च स्वभावद्वयवर्जितम् ॥ ३६॥ विज्ञानव्यक्तिभेदेन सवच्चेदविरुवता । जायते, संविद्विरोधात् । जातं तु केनात्मनावरथास्यते । नयेतद्राशिद्वयाति रिक्तमस्ति राश्यन्तरं यनावतिष्ठत ! अन्यतरधर्मकमेव तदुसन्नं प्रागनवष्ट दिति शक्यते वक्तुम् । अथ पूर्वमपि निश्चिताकारमंत्र ज्ञानं, किं गुणा धारणेन । दोपानाशमानस्तु तन्निराकरणार्थमंत्र यतत इति युक्तम् । एनई वक्ष्यत एवेति सूक्तं निःस्वभावत्वमिति ॥ ३५ ।। स्वतो न द्वय विरोवादिति यदुक्तं, तत् प्रकृतगोचर विवृणोति प्रामाण्याप्रामाण्यात्मनोः सम्भवः समावेगः सम्भवतीति । एकस्तु स्त्रमा उपाध्यन्तरसन्निधानादाभिभूतो भवति, अविवाग्निसंयोगे शैत्यम् । तद भयरुपं केन रूपेण निरूप्यत इति ॥ ३६ ।। 2 उमेर नि', म १८, . ममेव । नय', - ३ 'बनना' ग. .

·No text on this page.

·मुवमुत्पन्नावनिश्चयान्मकमप्रमाणमेव जानमा गुणसंवादज्ञानोदयात् । कि प्रमाणीभविन्यति । यदा तावत्तदासीन् तदा महजेनापामाग्यनानिट नम्नु नान ग्रामाण्य जायन नस्य । नन्विदानीममदेवानिवृनं जाननिति नमुनकाल च नदनदवनि किमन्यतः प्रामाण्यं भविन्यति । सत्यमवन । अन्यदेव गुगमवादनानानग्कालभाविप्रमाणम् । अवगते हि कचित मागपत्यभिचागे नानम्वभावालोचननाजानविश्वासो न तावन्निविधि- चिनानि । गुलविधारणात मवादनानाद् वा प्रमाणे जातऽवगते च तन्य किन्यं व्यवति यावदिन्द्रियादिगुणावधाग्णपुरस्सरमवमवेतदिति न दि मीमामाशोकवानिकं कागिकाटीकापनम् । वस्तुत्वात् तु गुणस्तपां प्रामाण्यमुपजन्यते ॥३९॥ कारणदोपत इति च कारणदोषाणामेव परप्रामाण्यकारणवनानका क्तम् । यदेव मीमांसका मन्यन्तं कारणदापेम्यायामाण्यं जायत इति ! तन्न । अकारणकवादवम्नुन इति । परापेक्षं प्रामाण्यमित्यत्र प्रत माह-वस्तुत्वादिति । तेषां कारणानां गुणः प्रामाण्यं जन्यन इन्धयः। प्रयोगश्च भवति -प्रामाण्यं कारणवद वन्नुवाद घटबन् । न चार नाम किञ्चिद् बौद्धानां बम्वस्ति, येनाने कान्तिका हेतुर्मवत् । नन ऽप्यावरणाभावमात्रस्यावस्तुत्वात् । गुणैरिति चानुवादमात्र म् । का हि प्रामाण्ये कारणमिति मन्यन्ते । न पुनरत ब्याप्तावनुप्रवेशीयाः ।। पुनरमी गुणा नाम, ये प्रामाण्यस्य कारणम् । न हीन्द्रियादिव्यतिरिक्त गुणाः केचिदुपलभ्यन्त । यदि मतं-भपजमदराहिनातिशयविशेषा गु" इति । तन्न । एवं हि तैरनाहितानिशयविशेषाणां न प्रामाण्यं बायेन । अनो वक्तव्या गुणा. । त उच्चन्त । विशुद्धिरिन्द्रियादीनां गुणपढायः । वातादिधातूनां मान्यमिनि यावत् । साम्येन हि त इन्द्रियेषु वर्तमान गुणा उच्यन्त । तथा स्थिनार्थं प्रामाण्यं जनयन्ति । विषमं तु वर्तमा धानुषु तापममुत्यातिमिराठया दोया जायन्ते । शब्देऽपि वस्तुगार विशुद्धिर्गुणः । विप्रलम्भाभिप्रायादयो दोपाः । तेषां च प्रामाण्यामा मन्यबस्नुन्यप्रामाण्य काग्णत्वासम्भवान्न नजन्यमप्रामाण्यम् । प्रामा न्वर्थनिश्रया बम्बामक इति युक्तं यद्गुणम्या जायने ज्ञायने चेति । न', ( बटा' ग. पट ३ 'स्तु प्रमा'म पाट ·चोदनननन । प्रामाण्यं हि यदोत्सर्गात् तदभावोऽध कृत्रिमः । तदा स्वप्नादिवोधेऽपि प्रामाण्यं केन वार्यते ॥४०॥ सत्पक्षे कारणाभावात् प्रामाण्यं नोपजायते। हेतुनत्त्वप्रसङ्गोऽतो न भविष्यत्यवस्तुनः ॥ ११ ॥ इन्द्रियादिगुणाश्चास्य कारणं तदस द्विधा । दुष्टत्वादिन्द्रियादीनामसावेऽन्यतरस्य वा ॥ ४२ ॥ प्रामाचे व्यवहारा प्रबनले । तन्यापि न ज्ञानस्वभावालोचनेन प्रामाण्यं. नपस्यामानान्यतिबन्धात् । किन्तु गुनावधारणादेव ! अतः सूक्त गुणैः सामान्य जन्यत इति । यदाहुः- निश्चयान्मकत्रामाप्योत्पादनं तु वस्तु- सत्वान् नवादकारणगुणानकार्यत्वेन स्वयवमानमिति तदेवाधीयते ने ॥ ३९ ॥ किन इतश्च न बन प्रामाण्यनित्याह-प्रालयं हीनि । नर्थ -यदि मानस्वभावानुवन्यौलनिक प्रामानन् , एव सति प्रा- मानावाचावन्तुनोऽकृत्रिनवास पनीनत्यनिति सर्वज्ञानानामपि प्र- वसई. । स्वप्नादिनानानानपिनत्वाविशेषात् . तन्मात्रानुवन्धि- प्राणाप्यस्य । समानाप्यन्ध चावन्नुनोऽनागादिति ।। १० । का नानागनामिनन् । दोपदे हि तत्व ना.. तदनावे पाते। वाणिती तिमिदनिनि जनाति नागने दालम् । नीनः पानोपनावमाकामाय नत् निति. अत आह- सनि । मभिप्राय ना दजानार जन्ते । मल्ल नो गुनः म मगर न कि मनुनेन्न- ति।। १६ पुन मगरले हा. भिवादन ! : दिन समा - गु ·A -- - विशुद्धिगुण. । विप्रलम्भाभिप्रायादयो दोपा. । तपांच पानावना नन्तु तद्वशन प्रामाण्य जायते तस्य । नन्विवानीममदेवानिवृनं ना किं प्रमाणीभवियनि । यदा तावनटामीन् तदा महनारामायनानि तमुत्तरकाल च तदनदवति किमन्यत. प्रामाण्यं भविष्यति । सचन्तन अन्यदेव गुणसंवादज्ञानोत्तरकालभाविप्रमाणम् । अवगते हि शक्ति किल्लं व्यवहगति यावदिन्द्रियादिगुणावधारणपुरस्सरमंवमेवननिति नदि प्रागदृष्टव्यभिचारो ज्ञानस्वभावालोचनेनाजातविवानो न नावरिति चिनोति । गुणावधारणात् संवादनानाट् वा प्रमाणे जानेवगने र वन्नुत्वात नु गुणेने प्रामासजन्यने ।।३. कारणटोपन नि ? क्तम । गंदे नमाग- हामी नन । अकामाला :: ! मायन माह-यनुनादिनि । मायन प्रयोगध भनि प्रामCI नाम किनिद पाना मालिनुभवत कर ऽप्यावरणाभायमानम्यारालान । अनि नमानम ! हि प्रामाण्य कारणमिति गम ! नया नाम: पुनरमी गुंगा नाम, ये प्राम्य बापा । न इन्द्रियादिन्यांनी गुणाः केचिदुपलन्यन्न । यदि मन- भाजगदिनानिगाविस इति । तन्न । एवं हि नग्नादिनानिगपबिगगाला न माग्य अनो वक्तव्या गुणाः । न उच्चन्ने । विशुद्विन्द्रियादीनां गुर वातादियातूनां मान्यमिनि यावत । नान्येन हि न इन्द्रिया बन गुणा उच्चन्न । तथा स्थितार्थ प्रामाण्य जनयन्ति । विपनं नुवन धातुषु तद्दोपसमुत्यानिमिगढयो दोवा जायन्ते । मलंऽपि वक्तगत मन्यवस्तुन्यप्रामाण्य कारणत्यासम्भवान्न नजन्यमामाग्यन् ! का त्वर्थनिश्चयो वस्वात्मक इति युक्त यद्गुणभ्यो जायने ज्ञायं सर्वमुत्पत्तावनिश्चयान्मकमनागमत्र जानमा गुणसंवादज्ञानोदयात् । , 'न्नु प्रमाग 'सपाट ६. 'वदाग १ ना , ..'ज्यानां न', .. जनक. पाट पाठ ·चोदनासत्रम् । प्रामाण्यं हि यदोत्सर्गात् तदभावोऽध कृत्रिमः । तदा स्वप्नादिवोधेपि प्रासापयं केन वार्यते ॥४॥ सत्पक्षे कारणाभावात् प्रामाण्यं नोपजायते। हेतुसत्त्वप्रसङ्गोऽनो न भविष्यत्यवस्तुनः ॥ ११ ॥ इन्द्रियादिगुणाधास्य कारणं तदन्द्र द्विधा । दुष्टत्वादिन्द्रिादीनाससावन्यनरम्य वा ॥ ४२ ॥ माप्य व्यवहाग' प्रवीन्ले । तम्यापि न ज्ञानस्वभावालोचनेन लामाज्यं. उपग्यापागाण्यानिनन्यान । किन्तु गाव वाग्गादेव । अनामक गुणेः माय जन्यन इनि । चाहः 'निगवान्मकनामाण्या वादनं तु वानु पन्वान गंवादकार गुणानकायलेन ग्यमानाति तंबाश्रीयने नि ॥ ३९ ॥ मिनरका सामामिला -~भाका मर्थः रविन्दमानक मिगिन, प्रा. . . : पारावधानोनिगरा: नि: :: :- पाणका जावितामानामा का पा, २ । सामान ... - TRAILER - - + . ...: " . . + - m ·. को . . है -- --..- Hin AN -- । अतो दोपत्र्यतिरकऽपि कारणाभावमात्रान्वयेत्रामाण्यदर्शनास दोयनोट तपन बमोगादि : नापन्न गणामाता :.; ना ॥ २ ॥ नन्गात कामजान म्यगानीमा काम अन्नययनिक नाजाने या 12.॥ नध पुनयामाता माता भगवान कारणनिति । li, , . . !::Mirit दर्शयनि-festi 111 ., if; fI | उनि यादीनामन्यतममामा नि Hot Hindi नामानि कीर नामा यन एव दापगगा निशियन. भानामा दामि याचाजन्यन नि । पाचन मागता दोगाम्नांना नि वाग्यन्ति । अतः काणानापाटार प्रामा' सामागारमा एन इल्याह -अत एवनि ॥ १३ ॥ अनः मिद्ध शुद्धिपर्यायगाव-वामा मन प्रामाण्यम । बभावना ज्ञानानामग्रामाण्य, शुद्ध्यभावेन नन्दश्यते । अनि युद्धन्वं का भावनिगकृतन प्रामाण्यनानपादितमग्रामाण्य लक्ष्यन इन्युपमहानि- स्मादिति ॥ १४॥ इनश्च दोपता नाप्रामाण्यमिन्याह अन्यायनि । अभ्यार्थ- विविधमग्रामाण्यमज्ञानमायविपर्यये. । नत्रानानान्मक तावदप्रामाण्य के णाभावमात्रयमविगम्यमंव, न दोपानपेक्षत उति मीमांसभ्युपगन्तव्यम् । १ - माण्यमिति ॥१५॥ एवं च गुणावीनग्रामाण्याभ्युपगमानिन्ययंदवादिनां च पुरुषान वाद, अनाश्रयगुणासम्भवान, कमवादिनामपि कर्तृगुणेषु प्रमाणा १ F नत्र तद', 'त में पाट ·-- बोदनानूनन् । निस्लवात् प्रमाणत्वं चोदनायां न युज्यते ॥ स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यसिति गल्यताम् । नहि स्वतोऽसती शत्तिः पर्तुसत्येन शक्यते ॥ सम्भवादर्सन्मूलभूत कर्तृगुणेषु न चोदनानां प्रामाण्यमवकल्पत इत्याह- ननश्चेति ।। ४६ ॥ एक नावत् पन्तः प्रामाण्येन कृतः पूर्वपक्षः । सिद्धान्तमिदानीमार- भन-वन इति । कारणमाह नहींनि । अयमभिप्रायः -- तावद् गुणज्ञानात् मंगवानाद् वा प्राग नान न जायत एव । नवोत्पन्नमपि सशया- लनमवमानते । नहि त्याद् वा घटो न वेति इन्द्रियसन्निकृष्ट घटं युष्या- महे. अपिलहि घट एवायमिति निश्चयात्मकमेव ज्ञानमुत्पद्यते । अत एव जानोन्पनेनन्तरमेव नर्वत्रमातॄणां व्यवहारप्रवृत्तिरुपलभ्यते । भान्तिविदि- तरजनोऽपि हिनन्यजनबोध इवाक्रियायै घटमानो इयते । तदत्य मं- शथानस्य नोपनन् । अतो जातो निश्चयः । किमन्यत् प्रामाण्यं भवि- प्यनि । बल िनवाद गुपनाने वा तावदेव मानाप्यस्य तत्वं नाधिकं कि- विदिति नि नलदुपेक्षन । नारनत्वैव व्यभिचारादस्ति पगपेक्षेति चेद, न । एनपि जानत्यानपशलाद. विपलब्धपूर्वस्यापि निममेव निवा- मक ज्ञानगुनाने । प्रमाता तु विप्रसन्मनस्मिानात नधान्ननाशु- ले र मायापि न मानावानिवनीताने. पूर्वजन् प्रन्यादित । गन्नु मानेर । नदी नावागावोन्ननिमने नि- बनले. नाजायते । सहि पटाने नागर विमा- मान्न करित नाला किन मन !' नातु --- - ----- ·स्वतोऽमदी शक्तिरन्येन कर्तु न शक्यत इति यदुक्तं तत् प्रार सेवापेक्ष्यन्ते; किन्तु दोपनिराकरणापयिकतया । दापा हि प्रमाणोत्पतिं दि घ्नन्ति । ते गुणैरुत्सारिता न तां विहन्तुमुन्महन्ते इति । अत एकाम वक्तृगुणेषु कारुणिकत्वादिपु वदे दोपाभावमात्रादेव प्रामाण्य मिष्यति' अपिच कारणं नाम गुणः प्रमाणोत्पत्ती । नैतावता प्रमाणकार्यऽप्यर्थनिन प्पत्तौ । नहि मृत्पिण्डदण्डादिकारणापक्षो जन्मनि घट इति उदकाहर तस्य तदपेक्षा दृष्टा । लन्धात्मनस्तु स्वयमेव कारणनिरपेक्षा प्रवृत्तिरवाना अतः सर्वथा नावदर्थव्यवस्थापनायामन्यानपेक्षमेव प्रमाणमिति सिद्धांत आत्मलाभ न भावानां कारणाशनानन्। लब्धात्मनां म्बकापुमानिः गगन तु ॥१८॥ जानेऽपि यदि विज्ञान नागनानीयमागते । च गर्वगावानामेव मकाननकिता नपा नि अनि की मात्रकरणात । नन्नानुग्न गंगागा मलादिलित भेदैगधीयते । मैन । निगदिनानिमः । महिनामा त्पादधर्मिकल्पनाभिरनिगौग्न भात । न देंगी प्रतीकारः । अमती तु गाजिम्पामा नागना, श्रीमान । अन. मई भावाः म्यहेतुभ्य. शक्तिगली नाना पाला बदागन्तुकानोन्निगेडिट शक्तयः सामग्रीविपेभियालगाला. कागमारभन्ने । नचैव ज्ञानेश्व भिव्यक्त्येपेक्षा सम्भवति, पर्यावग्रहाल, पानेग्ण जानम्यानिमः: पत्तावार्थपरिच्छित्तेग्वव्यम्भावादिनि ॥ १७ ॥ ननु स्वतःप्रामाण्यवादिनापि गुणवदिन्द्रियादिकारणिय अन्न त्पत्तिरास्थया । तद यदि गुणाः प्रमाणान्पनी कारणम् । एवं मति नन्का ऽप्यर्थनिश्चये तदर्धानतैव युक्ता । नदायत्तप्रामाण्याश्रयणाद् . अन आहे. आत्मलाभ इति । अयमभिप्रायः ---प्रमाणात्पत्तावपि न गुणा गुप तदपेक्षा युक्ता । आत्मलाभमात्र एव हि भावाः कारणमपेक्षन्ने, न कार्य ॥४८॥ यति-जातेऽपीति त्रिभिः । अयमभिप्रायः प्रामाण्यस्य ह्यन्यान १. 'व 'स. पाठा.

·चोदनासूत्रम् । यावत् कारणशुद्धत्वं न प्रमाणान्तराद् भवेत् ॥ ४९ ॥ तत्र ज्ञानान्तरोत्पादः प्रतीक्ष्यः कारणान्तरात् । यावद्धि न परिच्छिन्ना शुद्धिस्तावदसत्समा ॥५०॥ तस्यापि कारणे शुद्ध तज्ज्ञाने स्यात् प्रमाणता । तस्याप्येवसितीत्थं च न कचिद् व्यवतिष्ठते ॥ ५१ ॥ यदा स्वतःप्रमाणत्वं तदान्यन्नैव गृह्यते । निवर्तते हि सिध्यात्वं दोषाज्ञानादयत्नतः ।। ५२ ॥ तस्माद् वोधात्मकत्वेन प्राता वुद्धेः प्रमाणता । क्षत्वमेव निवन्धनन् । यदि जातेऽपि विज्ञाने कारणगुणावधारणाधीनं प्रा- माण्य भवेत् . ततः शुद्धिज्ञानोत्पादः कारणान्तरात् प्रतीक्षितव्यः । तस्या' शुद्धरपरिच्छिनाग असत्नमत्वात् तस्यापि शुद्धिज्ञानस्य कारणशुद्धौ सत्या तस्याः शुद्धाने च सति प्रमाणता भवति । एवमेव मूलकारणशुद्धिज्ञान- स्थापनपरशुद्धिज्ञानापेक्षायामनवस्थापातान्न कथञ्चित् प्रामाण्यमापद्यत इति ॥ ४९-५२॥ स्वतन्तु प्रामाज्ये नानवस्थेत्याह-यदेति । कारणमाह-निवर्तत इति । अयनभित्राय:-अनिश्चयस्तावज्ञानस्वभावादेव निद्ध. । मिथ्या- त्वया तु तदेतुनृतदोपासनादयलेनैव निवर्तते । नहि दोषाणामनानं प्रागभावो यनलाध्य । ननु नानाननावादनावः निष्यति । मन्यपि नस्मिन् भागन् । नच टोपालमानापमन्नण प्रामाग्य नियति । मन्द. तदपि त्वयामा नेव, गण नावत् प्रगमानना एव ज्ञानोत्पत्तो व्यवहागे इते । जातामा न्यानिमिता सेनानिकानोसाना . वाहदान्य. स्वीकाविति । कानापन्जनातनिद्वयन एदेति ।। ५२॥ कन्नाराम नानक काडी. पान्दानापन मानित ·अप्रामाण्यमिति । यदि नाम त्रेधा भिन्नमप्रामाण्य ततः किं जानमन न्यंत, जानकाग्णाभावादब त्वदुक्तिवत् तत्मिहः । अतस्तम्मिन्न कारण माण्य गटवाव्यतामांत्रण यायविपर्यययारण्यकारणकत्वं शक्यमनुमानुन, म्बत प्रामाण्यवादिनां मीमांसकानां दोस्तान ९२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकापेतम् । अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोपज्ञानादपोद्यते ॥ ५३॥ अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्न मिथ्यात्वाज्ञानसंशयः । वस्तुत्वाद द्विविधस्यात्र सम्भवो दुष्टकारणात् ॥ अविज्ञाने तु दोषाणां व्यापारो नैव कल्प्यते । कारणाभावतस्त्वेव तत्सिद्धं नस्त्वदुक्तिवत् ॥ ५५॥ दोषतश्चाप्रमाणत्वे स्वतःप्रामाण्यवादिनाम् । गुणज्ञानानवस्थावन्न दोपेषु प्रसज्यते ॥ ५६ ॥ त्वज्ञान च द्वेषा। नैतदेवमिति पूर्वावगतरूपोपमर्दनेन, तत्त्वप्रकाशनेन वा । हेतवो ज्ञानानामिन्द्रियादयः । तैपु वातादिसमुत्थास्तिमिगदया दोषाः न ज्ञानेनोत्सर्गतः प्राप्नुवती प्रमाणतापोद्यत इति ॥५३॥ यत्पुनरप्रामाण्यमवस्तुत्वान्न कारणैर्जन्यत इत्युक्तं, तत् परिहरति- आह-वस्तुन्वादिति । अयमभिप्रायः-त्रिविध खल्वप्रामाण्यं ज्ञानामा मायविपर्ययः । तत्र संशयविपर्यया प्रति अवस्तुत्वादिति हेतुरमिद्ध., जा नात्मकवस्तुन्वात् तयोगिति ॥ ५४॥ ज्ञानप्रागभावस्ववस्तुतया सिद्ध एव । नचास्माकमष्यमा दोष माव्यमान मिट्ठमाध्यनबन्यभिप्रायणाह - अविज्ञान इति । न चान अज्ञानवद , वाचाऽपि गागनवाच्यतया विषाणित्वापत्तरिति ॥ ५५॥ नन्वियमनवम्या प्रामाण्य व पगयऽप्रामाण्यऽपीष्यमाण आ इन एय. पाग्नन्त्र्य घनवम्धामापादयति । अन. को विशेषः, अन आहे. दापन नि ! अम्या. मान्य नान्यथा मयनि । टोपा ज्ञातव्या यया गुणज्ञानऽनयम्यागारि ६ । १ ·साक्षाद् विपर्ययज्ञानालव्ये ससाणता । पूर्वावाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यति ॥ ५७ ॥ दुष्टचारणबोधे तु लिपि विषयान्तरे । स्वतालामाण्यवादिनानिति चानवन्यापन्हिाग्त्रीजमुक्तं. तदुवाट्य- ति -- लाक्षादिति । अयमभित्रायः -- सनातीयोनायां बनवस्था भ वति । यथा नामावन्य प्रमागाववायागुतम् । अप्रामाण्य तु स्वत. प्रमा- पन तंत्रनिति मामाद विपर्वयानन यत्र नावावगम्य, नत्र यु- नव तृतीननिति न पश्यन्यमानमनवम्यामानादयनीति । नतु खन.- प्रानाने पूर्वनपि हानमुत्तममन्दिग्धमिनि किन विवाति चन पंग पूर्व वा यने । नेनैव तु किन पर. TE सानिमार. मयम , उन्नत पवामि लामा तन नंगा बालमान नाम । नि । कानागालो : नत नाय बानी पापा जाना । -- -- 44 . ।

·- । - मिति चमसो निवर्तते । नन्वमावत की विनियुक्त नि कथ नन्परित्यागन स्वीयतया । तब काय फलार्थत्वादेव गोदाहनादामादित अनुनति किमारा इति । तदिह यथा पुरुषार्थनव गुणन भिन्नविपयोऽपि कलर्थश्चमसोऽर्थात् किमप एवोत्सर्गः गन् सर्वदा परेण पूर्व बाध्यने. नेत्याह-तत्रेति। रणदीपज्ञान वा, तदा पूर्वस्य बायो भवति न त्वन्यथति । अयोभयार- न्यतरादभूती कि नाम भविष्यति, अत आह ----- तदुभूताविति । तदा वाधके सापवादे प्रथममव निरपवादमीत्मगिंक प्रामाण्य लभत इति ॥५९॥ अर्थात न्यानां प्राण नाली गानादिनन् । तत्र दोषान्तरज्ञानं नामजी पग न त । तदुत्ता मिनीयम मि गालावामानना ।। ५२,।। यगजानन तुम मिनि । गोदानादिन दिनि । दर्गमागयोः नामीन मिना नि माया गुणफलगम्बन्. । म ग म प्रगति स्यायः - गादोहन गगन भाग : मामिपिताम्मतवा पुस्पार्थमेव गट गाठोहन मालागस मिते । न स्फुटो विषयभट । कनाताग न गाग. पण गादीदनस्या- देव तुल्यार्थनया नत्रादिना । गोयग । नमा क्रियामनाश्रितमुद्रामीनं फल मागविमलमिन यांगजन लियागायनमा समीहमानं सन्निहित कन्वयमपा प्रणयन गृजातीनि नटाभिनन पगली भा- वयितव्या इति शालार्थोऽवनिष्ठते । एवन नल कन्वर्थमपां प्रणयन सिद्ध गोदोहनेन ऋतृपकारा भाव्यते । मन्यम् । पशुकालप्रयोग तु कनुपि गोदी हनमेव स्वापकारसाधनतयानुजानानि । कार्याची हि म्वगुण प्रत्यादर, न स्वगुण । आह च- "सर्वस्यैव हि कार्यार्थः स्वगुणग्रहणादरः । अन्यार्थगुणसिद्धे तु कार्यऽस्याः स्वगुणन किम् ॥" तुल्यार्थतया वाध्यत, एवमत्रापीति न दोप इति ॥ ५८ ॥ यदि तत्र दुष्टकारणवाध नैतदेवमिति विपर्यय वा परा बाधीन भवति का १. 'य', २ 'व गो ग पाठ ·चोदनासूत्रम् । स्वत एव हि तत्रापि दोपाज्ञानात् प्रमाणना । दोपज्ञाने त्वतुत्पन्ने नाशङ्का निष्प्रमाणिज्ञा ॥६॥ ननु प्रमाणेन सता तृतीयेन वाधक बाध्यते । नव- मत आह-स्थत इति । सर्व खलु विनानं जातयन बन यमानदोपम् । तथाच तृतीयम् । अतस्तेन वायकवायन ऋ नवयन ननेति। नन्वसत्स्वपि दापषु दोपागदा यथा आदिन माता - प्रामाण्यं नावतिष्ठते. अत आह् दापति । अयमित ज्ञाने सम्भाविता दोषा. प्रामाण्य विनन्ति । तृतीये बरतन - त्पन्नम् । ना तु नोत्प्रेक्षामात्रेण कमुचिता. सर्वात "अत एव च गीनानु नर नागवानी नाय लोकोऽस्ति कौन्तेय ' न परः मह इति । यस्य तु तृतीये विज्ञाने दोपज्ञान वा चतुर्थदानावयानो निर्णयः । नन्वतदेवं, निरपवादो निर्णयो श्यते । हाचित् नु नातिप्रचुरः । नतरां चतुर्पज्ञानजन्न । विहन्यने इत्येदम्पत्तयैवेदमग्नागिन् पातिककागेऽप्यत एव एव निरः कारणमनुको दोपलाने का चमिचरम्य हि प्रमानुक रागः । काम प्रमा निमाविमति :- मना बाना पनि ·९६ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । एवं त्रिचतुरनानजन्मनो नाधिका मतिः। प्रार्थ्यते ताबदेवैकं स्वतः प्रामाण्यमश्नुते ॥ ६१ ॥ शब्दे दोषोद्भवस्तावद् वनधीन इति स्थितिः। तदभावः क्वचित् ताबद् गुणवद्वक्तृकत्वतः ॥६२ ॥ एवं सन्तमसे गव्यश्वभ्रमे स एव दोपः । दिवा तु गोज्ञाने न कश्चिद्दोषः सम्भाव्यत इति तत्प्रमाणम् । एव चक्षुरादिदोषाणां तिमिरादीनामभावेऽवगते निष्प्रमाणिकैव दोषाशङ्का । यत्रापि सादृश्यचलत्वादयो विषयदोषा भ्रान्ति- हेतवः, तत्रापि भेदकधर्मावधारणे निश्चलत्वेऽवगते च न काचिद् दोपाश- केति न तत्समयभाविनो ज्ञानस्याप्रामाण्यमिति ।। ६० ॥ एवं त्रिचतुरैरेव ज्ञानैर्दोपाभावसिद्धेन ततोऽधिका मतिः प्रार्थनीया प्रामाण्यसिद्धये, येनानवस्था भवेत् । यावदेव तु तृतीयं चतुर्थ वा ज्ञान- मुत्पन्नं, तावदेवैकं पूर्वमुत्तरं वा निरपवादं स्वतःप्रामाण्यमापद्यत इत्याह - एवमिति ।। ६१ ॥ समधिगतं तावत् सर्वप्रमाणानां स्वतःप्रमाणत्वं दोषतश्चाप्रमाणत्व- मिति । प्रकृतमिदानी वेदानां प्रामाण्यं यथा सिध्यति तथा प्रतिपादनीयम् । तदर्थ च वक्त्रधीना एव शब्दे दोपा न स्वाभाविका इत्याह शब्द इति । अयमभिप्रायः यदा वक्त्रधीनाः शब्दे दोषा इति समधिगतं भ- वति, तदा वेदे वक्तुरभावान्निराश्रया दोपा न सम्भवन्तीति निरपवाद प्रा- माण्यमुपपन्नं भवति वेदानाम् । स्थितं चेदं यत् पराधीनः शब्दे दोप इति, स हि ना(र्था ? र्थ)संस्पर्शीति पूर्वमुपपादितम् । पुरुप एव भ्राम्यन्नन्यदन्यथा बुद्ध्वा तथैव परस्मै प्रेतिपादयन् शब्द दूपयति । कचिच्चान्यथैव ज्ञात्वा विप्रलिप्सयान्यथा वदति, तत्रापि तदधीनैव शब्दे दोपावगतिः । स्थानकर- णादिदोपाद् वा कलाध्माताम्बूकृतणीकृतादिदोपदुष्टः शब्दो लक्ष्यते । स- र्वथा पराधीन एव शब्दे दोपावगमः, न पुनरसुरभिगन्धवत् स्वभावदुष्ट शब्द इति । स इदानी वक्त्रधीनो दोपो गुणवद्वक्तृप्रयुक्ते वा क्वचित् पौरुपेय वाक्ये न भवतीत्याह तदभाव इति ॥ ६२॥ - १. पन' क पाट 'कययञ्चन्द' रा ग पाठ , ·चोदनासत्रम् । तद्गुणैरपकृष्टानां शब्दे सङ्क्रान्त्यसम्भवात् । यद्वा वक्तुरभावेन न स्युदोषा निराश्रयाः॥ ६३ ।। पौरुषेये द्वयं दृष्टं दोपाभावो गुणास्तथा । प्रामाण्यं तत्र गुणतो नैव स्थादित्युदाहृतम् ॥६४॥ तस्माद् गुणेभ्यो दोपाणासभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यव्यासत्त्वं तेनोत्सगोऽनपोदितः ॥ ६५ ॥ प्रत्ययोत्पत्तिहेतृत्वात् प्रामाण्यं नापनीयते । ननु वक्तृगुणा वक्तवैव दोषानुसारयन्ति, कथ तैर्निरस्तेः शब्दो निदोषो भवत्यत आह - तद्गुणैरिति । उक्त वक्तृदोषा एव शब्द दूषयन्तीति । स चेद् गुणैरुत्सारितो दोष.. कः प्रसङ्गः शब्दे दोषाणाम् । नहि वक्तर्यनाश्रितानामेव दोषाणां शब्दे सदान्तिः सम्भवतीति फलत. सान्तिवाचोयुक्तिरिति । वक्त्रभावादेव वा निराश्रया दोषा नोत्लहन्ते भवितुं नित्यवेदवाक्य इत्याह ---- यद्वति । दोषाभावाच न स्वतःप्रामाण्य वेदानां विहन्यत इति भावः ॥ ६३ ।। नन्वङ्गीकृत तावद् भवतापि पुवाक्येषु गुणेन्यो दोषाभाव इति । एवं च कृतोऽय विवेक दोपनिराकरण एव गुणा व्याप्रियन्ने नतु प्रा- माण्य इति. अत आह पौरपेय इति । अयमर्थ. -सत्य पौरुषेय- वाक्येषु दोपाभावगुणात्मकमुभयं दृश्यत एव । यथा तु गुप्तो न प्रामाण्यं तथा प्रामाण्यं प्रागुक्तमेव अनवस्था हि नधा स्यादिति । अतो दोषाभाव- मात्रौपयिका गुणा न स्वरूपेण प्रामा-च उपयुज्यन्त इति ।। ६४ ।। एनदेवोपमहाति-स्मादिति । भानापन्य हि दूर करण कारणदोपज्ञानं बाधकप्रत्ययो वा । गुनिने र दो पुमागे नो- भवमपि नन्भवति । न खन्नो दोपहीत स्मन्ने । न चाटवाग्लज- नितत्य ज्ञानस्य पदका प्रतिनिति । सोमनालय यत साहब तदसत्त्वादुनर्गत प्रामाजमनादिननिति ।। ६.. !! समति चापवादे न प्रदान क्यानाननीयत इत्याह-प्रन्ययात्पत्तिनित । .

·। । अतोऽत्रापि प्रमातृभदाद व्यवस्थितविकल्प एव प्रमाणानां, शाखादिविक- गोभिलीय छन्दोगाना, याज्ञवल्कीय वाजसनयिनां प्रमाणं विकल्प्यत्वात् । दाँत् प्रामाण्यम , धर्मद्राणाध्यायिनामपि नान्यान्यसंवादः प्रामाण्य कारणम्। १०० तेनेतरः प्रमाणी चोदनानामसानिः । नयेव म्यान प्रमाणयमनुवादवगन्यथा ॥ ७२ ॥ अन्यम्यापि प्रमाणत्वं सहवित्र कारणम । तुल्यार्थानां विकल्प्यत्वाद्रेक नत्र हि बाधकम ॥७३॥ यत अगमलालगणामसम्मानन्गनादानां का प्रामाणगामिनि, नद- युक्तम । येनैव हि कागणेन प्रमाणान्नामला न लादनाः, न ययमम- गतिस्तामा प्रमाणान्तरे., गेव मुनगं प्रामाण्य कारणम । अन एव 'अर्थेऽनु- पलब्ध' इति वक्ष्यति । 'अप्राप्त शायमादिति न । प्रमाणान्तग्मूलन्वेऽनु- वादत्वमेवामामापयंत, न प्रामाण्यम । न हि नो गन्तृमात्र प्रमाणमित्यभि- प्रायेणाह-नेनेति ।। ७२ ।। यदपि तावत प्रमाणान्नग्गोचगर्थ पुवचन. तम्यापि प्रामाण्य न सवादः कारणम् । किमा, पुन प्रमाणान्तगगाचगानां बंटवाक्यानामित्य- भिप्रायणाह अन्यम्नागाति । तदपि म्वत एव प्रमाणमिति भावः । नन्वक एवार्थोऽनकम्य आप्तवाक्ययाऽवगम्यत । मर्वाणि च तानि प्रमा- 'अष्टवपं ब्राह्मणमुपनयीत "गर्भाष्टमऽन्दै कुर्यात ब्राह्मणस्योपनायनम् इति च । अतः कथमुच्यत प्रमाणान्तरागाचगर्थत्वमेव प्रामाण्ये कारणमिति, अत आह तुल्यार्थानामिति । एकार्थोपनिपातिनां हि ब्रीद्यादीनां विकल्पो वक्ष्यत 'एकार्थास्तु विकल्परन् – ' (१२. ३. १०) इति । ल्पवत् । न पुनरन्योन्यसवादः प्रामाण्य कारणम् । तथा हि~ गौतमीय- विकल्पनीयत्वाटेकैक स्मृतिवाक्यमकेकस्य प्रमातुवाँधकं न त्वन्योन्यमंवा णानि । यथा एकस्माद्धि तमर्थ विदितवताऽन्यदनुवाद एव । अन्यस्यैव तु तत् प्रमाणम् । एव भिपग्विद्यास्वपि दर्शयितव्यमिति ॥ ७३ ॥ मानविषय 'ग पाठ 'या', ३ द प्रामाणे कारणममत ग गा.

·चोदनासूत्रम् । १०१ यत्रापि स्यात् परिच्छेदः प्रमाणैरुत्तरैः पुनः । नूनं तत्रापि पूर्वेण सोऽथों नावधृतस्तथा ॥ ७४ ॥ सङ्गत्या यदि चेष्येत पूर्वपूर्वप्रमाणता । प्रमाणान्तरमिच्छन्तो न व्यवस्था लमहि ॥७५॥ कस्यचित् तु यदीष्येत स्वत एव प्रमाणता । यत्र तर्हि प्रमातुरेकस्यैवैकार्थगोचरा नानाप्रमाणे. परिच्छेदा जायन्ते तत्र कथम् । यथा कश्चिद् दूरे सन्तमग्नि प्रथममाप्तवाक्यादवगच्छति. पुन- श्रोपसर्पन् धूमादनुमिनाति. तत. पुनरत्यन्तमादिन् प्रत्यक्षयति । तत्र हि सर्वाण्यव प्रमाणानि. परस्परसङ्गतार्थानि च । अतः कथ न सवादः प्रा- माण्य कारणमित्यत आह-त्रापीति । अयमभिप्रायः-यदि तावदनधि- कविषयाण्येव तानि सर्वाणि. तत एकमेव तत्राद्य प्रमाणम् । इतराणि त्वनु- वादभूतानि । नचैतान्यनधिकविषयाणि । न ह्यमावर्थः पूर्वेण प्रमाणेन तथा- वगत. यथोत्तरैरवगम्यत. उत्तरोत्तरकालसम्बन्धातिरेकात् । अपिचाप्तवाक्यात् पर्वतोऽग्निमानिति सामान्यतोऽवगम्यते । पुनस्तदेकदेशविशेषो धूमानुमाना- दवगम्यते । असाधारणधूमदर्शनाच काष्ठादिभेदभिन्न. प्रत्यक्षेण च समुन्मी- लिताखिलविशेषो विशदतरमयमित्यपरोक्षमवीयत इत्यधिकाधिकविषयाणां न संवादतः प्रामाण्यमिति ।। ७४ ।। मंवादनिबन्धनं च प्रामाण्येऽनवस्थापद्यत इत्याह-सत्येति ॥७५।। नन्वविसवादि ज्ञान प्रमाणमर्थक्रियास्थितिश्चाविसवाद इति जाताया- मर्थक्रियायां कि प्रमाणान्तरापेक्षया । यथाहु. "प्रमाणमविनवादि ज्ञानमर्थक्रियास्थिति' । अविसंवादनम् इति । 'प्रत्यक्षमनुमानं च द्वे एव प्रमाण इति प्रतिज्ञाय नधान्यामर्थ परि- च्छिद्य प्रवर्तमानार्धक्रियायां विनवाघने इति च । अतार्थक्रियाबमानव प्रनापस्थितिरिति न जानान्नपक्षायामनवस्था । अत आह -- कत्यति । अयमभिप्रायः- अर्थक्रियानानपि न तावदप्रनागमश्यिा व्यवस्थापयि- • पं:

·मीमांसाशोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । तावतैव च मिथ्यात्वं गृह्यते नान्यहेतुकम् । उत्पत्त्यवस्थमेवेदं प्रमाणमिति मीयते ॥ ८७ ॥ अतो यत्रापि मिथ्यात्वं परेण प्रतिपाद्यते । तत्राप्येतद द्वयं वाच्यं नतु साधर्म्यमात्रकम् ॥ गा नी. नेदं रजतमिति वा शुक्तिरियमिति वा सा कारणं, दुटकारणविषया गा । यथा नः गति-~- 'गरम च दुर्ग करणं यत्र च मिथ्येति भवति पगा' इति ।। ८६॥

·A चोदनासूत्रम् । १०७ चोदनार्थीन्यथासावं कुर्वतश्चानुमानतः । तज्ज्ञानेनैव यो वाधः स कथं विनिवार्यते ॥ ८९ ॥ तन्मिथ्यात्वादवाधश्चेत् प्राप्तमन्योन्यसंश्रयम् । नानुमानादतोऽन्यद्धि वाधकं किञ्चिदस्ति ते॥९॥ नचान्यैरग्रहेऽर्थस्य स्यादभावो रसादिवत् । तेषां जिह्वादिभिर्यस्मान्नियमो ग्रहणेऽस्ति हि ॥९१॥ आगमविरोधश्चानुमानेनाप्रामाण्यं साधयतामित्याह - चांदनेति । अयमभिप्रायः–चोदनाजनितं ज्ञानं त्रिविधाप्रामाण्यरहितं स्वतश्च प्रमाण- मिति स्थितम् । अतस्तेनैवाप्रामाण्यप्रतिज्ञा वाध्यते । तस्मिन् परिपन्थिनि न वाक्यत्वादीनामप्रामाण्येन सम्बन्ध एव ग्रहीतुं शक्यत इति ॥ ८९ ।। अत्र किञ्चिदाशङ्कते-तन्मिध्यात्वादिति । अयमभिप्राय. - प्रमाणं सचोदनाजनितं ज्ञानमनुमानमुपमृद्गाति । तदेव तु तत्प्रतिहत मिध्या सत् कथ तद्वाधाय प्रभवतीति । परिहरति-प्राप्तमिति । अयमभिवाय. मिथ्या सता चोदनाज्ञानेनानुमान न वाध्यत । तदवाधितेन लब्धप्रतिष्ठेनानु- मानेन मिथ्या क्रियते । अतस्तन्मिथ्यात्वादनुमानप्रमाणता, तत्त्रामाण्याच तन्मिध्यात्वमितीतरतराश्रयमिति । यदि चोदनाज्ञानस्य वाधकान्तरं भवेद्, एवं तदापादितमिध्यावं नानुमानवाधाय प्रभवतीति इतरतराश्रयं च ना- शवयेत. नत्वतो भवदुक्तादनुमानादन्यत् किञ्चिद् वाधकमस्तीत्साह - नेति ।। ९० ॥ ननु प्रमाणान्तरैश्चोदनार्थस्यापरिग्रहात् सवादाभावादेव चांदनाज- नितस्यै जानस्य चिहं मिध्यावमिति नतरेतराश्यमत आह --~-नति । उक्तमिदं न संवादनिनन्वनं प्रामापमिति मा भूद् ग्लादेनानाप्रामानाद- भानो रमादीनानिति ! कय पुनम्नां मवादन प्रामाऽभावो मादीनामि- त्यत आह --तणनिति । तवांग्लानीनां जिहादिनिवि महानिपतन । अन इन्द्रियान्नमंगदानाबाद मनानासानाचे ग्लादीनाननायो भव- दिति ॥ ११ ॥ - ·११० मीमांसाश्लोकवार्तिक कागिकाटीकोपेतम् । वेदस्यापौरुषेयत्वे सिद्धा वेवं प्रमाणता । कर्तृमत्त्वे तु वेदस्य सम्यमिथ्यात्ववादिभिः॥१७॥ कर्ता गुणाश्च दोपाश्च महाजनपरिग्रहः । एवमादि विना युक्त्या कल्प्यं सीमांसकैः पुनः ॥ इदानीमिव सर्वत्र दृष्टान्नाधिकमिप्यते । पाणामशक्तः । स्वयमेव च तैः स्वागमानां पौरुषेयत्वमाश्रितमिति बुवा त्मानं समर्पितवन्तः कथमधुनातिनामन्ति । अपौरुषेयास्तु वेदा इति बंदा- धिकरणे वक्ष्यामः । ततश्च दोपाभावाद एवम् उक्तेन प्रकारेण स्वतःप्रमाणना वेदस्य सिद्धा भवतीति पौरुषेयत्वमपौरुषेयलं चान्तरं बौद्धाद्यागमानां वेदस्य चेति ॥ ९६३ ॥ एवं तावदपौरुपयत्वान्नित्या वेदाः स्वतः प्रमाणमित्युक्तम् । ये तु नै- यायिकादयः प्रामाण्यसिद्ध्यर्थ कर्तृमत्त्वं वेदानां कल्पयन्ति, ये च मिथ्यात्व- वादिनो मिथ्यात्वसिद्ध्यर्थमेव , तेषां न तावदस्मर्यमाणकर्तृकल्पना प्रमाण वर्ती । अपिचादृष्टकल्पनापि वहीं विना युक्त्या प्राप्नोतीत्याह – कर्तृ मत्त्वे इति कल्प्यमन्तेन । सम्यग्वादिभिस्तावदीश्वरः कर्ता, तस्य चा- प्रतिघातज्ञानादयो गुणाः "ज्ञानमप्रतिष यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टयम् ।।" इति कल्पिताः । नच तत्कल्पनायां युक्तिरपि साधीयसी दृश्यत इति मम्बन्धपरिहार वक्ष्यामः । एवं मिथ्यात्ववादिनामपि दोषवत्कर्तृकत्यना निष्प्रमाणिकैव । तथा सति ।हे नाद्य यावद् वेदसम्प्रदायोऽनुवर्तेत । म हना खलु प्रयत्नेन शिष्याचार्यपरम्परया वेदान् धारयन्तो दृश्यन्ते, तदध चानुतिष्ठन्तः । तदनाप्तसन्दृन्धानामनुपपन्न, तथा सति हि जातवाधैरचि गदेव हीयरन् । अतोऽस्मान्महाजनपरिरहादवगच्छाम. न कर्तृमन्तो वेढा इति नतरां दोपवत्कर्तृका इति । मीमांसकैस्तु न किञ्चिद दृष्टादधिकमि प्यत । गिष्याचार्यपरम्परया प्रतता हीदानी वेदा दृश्यन्ते । ईदृशमेव संव- 1. माश्चान, ९ 'टा न' ग. पाट..

·- बोदनासूत्रम् । १११ एवम्भूतस्य वेदस्य ज्ञानोत्पत्ति प्रकुर्वतः ॥ ९९ ॥ स्वरूपविपरीतत्वसंशयौ भाष्यवारितो। निवारयिष्यते चापि दुष्टकारणकल्पना ॥ १०० ॥ पुरुषाभावतस्तेन तद्द्वारेणाप्यशङ्कितौ । तथा सत्यतथाभावो बुद्धयनुत्पत्तिमाश्रितः ॥ १०१ ॥ काले मीमांसकरिष्यते । अतो न काचिन्मीमांसकानामदृष्टकल्पनेत्याह - मीमानकरिति ।। ९८ः ।। तदस्यैवम्भूतस्य नित्यस्य वेदस्य ज्ञान चोत्पादयतः स्वरूपविपरी- तत्व विपर्ययः संगयश्च भाष्यकारेणेव व्यक्तं निराकृतावित्याह एव- भूतस्येति । अयमभिप्राय. एतावदेव हि प्रामाण्यं यदुत्पन्नमसन्दि- ग्धमवाधित च प्रत्ययान्तरेण ज्ञानमिति । चोदनाजनितमपि ज्ञानमुत्पन्न तावत् । संगवविपर्ययावपि भाष्यकारेणास्य वारितौ । एव शाह -'नच वर्गकामो यजेताते वचनात् सन्दिग्धमवगम्यते भवति वा स्वो न वेति । नचैप कालान्तरे देशान्तरे पुरुषान्तरेऽवस्थान्तरे वा विपयति । तस्मादावे- तथामिति । अतसिविधाप्रामाण्यविरहात् प्रामाण्य चोदनाजनितज्ञानाना- मिति ।। ९९ः ॥ नन्वेवमपि कारणदोपाशझायामप्रामाण्यमेवात आह -निवार- विष्यत इति अभावतोऽनन । पुरुषाश्या ।हे शब्दे दोपा ३त्यु- क्तम् । ते चापौरुषेयत्वप्रतिपादनेनैव वेदाधिकरणे निराकरिप्पन्न एव । तवम्भूतस्येत्यनेन सूचितमिह विवृतम् । वनमाण एवार्थ. पूर्वमेवम्भूत- गनोक्त इाते वेदितव्यमिति । एवञ्च माक्षादनुरजातावपि मंशयविपर्ययो कारगदोपाशमायापि न वेदे शदितव्याविरवाह-तेनाने ।। १०० ॥ एवं नाबाक्षिप्तं भाप्पमुपेव नदुपोहाननून स्वत.प्रामाण्यं प्र- साध्य वेदा. प्रमाणनिति निद्धान्नितन । इदानी यत्तु 'प्रोती न्यादि- भाष्यमाक्षिप्तं . नन्नाभित्रायानाह नथेति । अयं भाथ्याभिप्राय अत्याभूतातिच्या चादनानामामान प्रमाने । नई विविधनियुलन् ।

·मीगंगालोकताति काशिकाटीकोपेतम् ।
नत्र विप्रतिषिलत्वं ब्रवीतीयेत्रमादिना ।
यथाप्रार्थवादित्वं तत् प्रत्ययितादिति ॥ १० ॥
इन्द्रियेनि त मूलं चेदस्यास्तीत्येवमत्रवीत् ।

·चोदनासूत्रम् । ११३ द्रष्टुत्वसत्यवादित्वे तच्चेत् प्रत्ययितादिति ॥ १०३ ॥ श्यमानार्थवादिवे स्यादनातोक्तिसत्यता । एवं वेकाङ्गबैकल्यात् प्रत्युदादरणस्थितिः ॥१०४ ॥ एकैकाभावमात्रे स्यादाप्तत्वैन्द्रियकत्वयोः । श्वायमुष्टमुखवद् बहुव्रीहि । तद् यदि प्रमाणपतिपत्नविषयमाप्तवचो दृष्टान्तः तदा साध्यविकलः तस्यावैतथ्यात् । अधाप्रमाणमूलमनाप्तवाक्यं वा तद् यदि नाम वक्तृदोषदुष्टमप्रमाणं, न तेनोपमानेन नित्यं वेदवाक्यं वित- यम् । मिथ्यात्वहेतोः पुरुषदोपत्य तत्रासम्भवात् । पुरुषबुद्धिप्रभवमिति चाप्रामाण्यवीजकयनम् । पुरुषबुद्धिप्रसूत हि तत् । अतो यादृशं पुरुषेण बुद्धं न तदनुरूपं तेन वाक्य प्रयुक्तमनाप्तेन वा विप्रलिप्सुना । विप्रलम्भा- भिप्रायेव हि तस्य बुद्धि. । आतस्यापि भ्रान्तिः । अनाप्तवाक्यं च वक्तुः प्रमाणमूलमपि श्रोतुरप्रमाणनेव, विसंवादबाहुल्याइनावासात् । अत एव च तत्य संदपि द्वैविध्यं नोपदर्शितमस्माभिः । अन्यतरविधानुपातिनोऽप्य- नातवाक्यस्थाप्रामाण्यात । अतएव वक्ष्यति 'शक्येऽप्यसत्ये मिथ्यात्व- मिति ॥ १०२१ ॥ अन्ये तु द्रष्टुत्वसत्यवादित्वे प्रत्यवितपदार्थ इत्याहुरित्याह-~द्रष्ट- त्वेति । यथावस्थितार्थदर्शी यथादृष्टार्थवादी च पुरुषः प्रत्ययितपदेनाभि- धीयत इति । एवं च प्रत्ययितस्याप्रमाणज्ञानासम्भवादनकमिन्द्रियविषय वेति विशेषणमित्यप्रत्ययितवचनविशेषणार्थमेव प्रयुक्तम् । ततश्चायमर्यो भ- वति-~-अनातोक्तिरपि सत्या भवति यदि दृश्यमानार्थवाद्यनाप्तो भवती- त्याह-दृश्यमानेति ॥ १०३३ ।। इदं तु व्याख्यानमतुपपन्नमित्याह --~-एवमिति । अयमर्थ.. मत्र एवैतथ्ये प्रत्ययितवाञ्यमिन्द्रियविषय चेतरस्योदाहनन् । ययाहु.- 'प्रत्ययितत्य वचनमब्यभिचारिप्रमाणान्तरपूर्वक यच्चोपलन्यनानविपरनना- सत्येति । तदत्र प्रत्ययितेन्द्रियविषयमत्युदाहरणे एकाङ्गवैक्ल्याद् या प्र- त्युदाहरणस्थितिः. सातत्वेन्द्रियकत्वयोकैकाभावमात्र एव भवेत् । उन- याभावे तु बङ्गविकलं प्रत्युदाहरपमापधेत । १०४ः ॥ सेपिस.. ३ 'क' ... १. ईतग. ए

·No text on this page.

·चोदनासूत्रम् । ११५ अतो न यथार्थदर्शी प्रत्ययितः । किन्तु यथादृष्टार्थवादी । सत्यवादीति यावत् । एषैव हि सत्यवादिता यो वामनसयोर्विसवादविरहः । अत एव सत्यनियमे साक्षिणां "सत्यं साक्ष्ये हुकन् साक्षी लोकानाप्नोति पुष्कलान् ।" इति फलं दर्शयिता व्यतिरेके दोपं दर्शयन्तो मानवा. पठन्ति "साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद् विश्वनार्यससदि अपाड्नरकमाप्नोति प्रेस स्वर्गाच हीयते ॥" इति । अत्र हि दृष्टश्रुताभिधान सत्यमितरदसत्यमिति गम्यते । अत. सत्यवादितैव केवल प्रत्ययितपदेनोच्यते न साधुद्रष्तृत्वमिति तस्यैवेन्द्रिय- विषयं वेति विशेषणं. नाप्रत्सवितवचसः, तद्धीन्द्रियविषयमप्यप्रमाणमेव । न चदमवैतथ्यमात्रप्रदर्शनार्थम् . अप्रामाण्यानुनानस्य दृष्टान्ने साध्यवैकल्य- प्रदर्शनार्थत्वात् । तस्य च प्रामाण्यप्रतिपादनमन्तरेण कर्तुमशक्यत्वात् । अत एवं भाप्यान्त 'तत् पुरुषद्धिप्रभवमत्रमाणमित्याह । एव हि तदुप- पद्यते । यदि पूर्व प्रमाणतोक्तासीदनातवाच्य च श्रोतु. नाणान्तरसङ्गतार्य- मप्वप्रमाण प्रागनिश्चयात् उपरिवादनुबादादातवाक्यमरि नार्य प्रनाणमिति चेत् . अयमपरोऽत्य दोपः । न चिन् पुवच. प्रमाणं. क नाध्यविकलता प्रतिपाद्यते । नच दृष्टान्तदूपणादयोन्तनल्य मान्यस्य मनोहरमुपलभामहे । तदेव तावन्न समुदायशक्त्वा प्रत्यक्तिमन्द. साबुद्रनि वर्तत इत्युताम् । स्वादेतत् --सज्ञान प्रत्यय एक प्रत्यायेन. । प्रत्यय एव तु न सम्यक्त्वं व्यभिचरति. सबंदियां यथार्थत्वात् अतः यथापवित्र प्रन्यक्ति इति । तन । वक्ष्यंत हि वृत्तिकारग्रन्धवाति याचीवानानविभाग. । एवं तावत् प्रत्यक्तिपदार्यानुसारेण नापनयों नाप्नत्य यदि त विकल्पवाधि- वाशब्दानुपपत्त्यैव व्याख्याते प्रत्यचिकितने हीलियविस्य वत्यस्मिन् मुमुक्षयायों वागन्दा भवेदिनि । नत. सामिातनान । दृष्ट हि निपातानामनेकार्थतन् । न तु अलपिता दल माही चलन् । अपि च समानोऽयनारयोरनुयोगः । तथापि हिनदान न सख्य- : देद । दर्शन

·No text on this page.

·।" -- अतो न यथार्थदर्शी प्रत्ययितः । किन्तु यथादृष्टार्थवादी । सत्यवादीति यावत् । एपैव हि सत्यवादिता यो वा जनसयोर्विसवादविरहः । अत एव सत्यनियमे साक्षिणां "सत्यं साक्ष्ये सुबन् साक्षी लोकानासोति पुष्कलान् इति फलं दर्शयित्वा व्यतिरेके दोपं दर्शयन्तो मानवाः पठन्ति "साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद् विश्वनार्यससदि । अपाड्नरकमाप्नोति प्रत्य स्वर्गाच हीयते ॥" इति । अत्र हि दृष्टश्रुताभिवानं सत्यमितरदसत्यमिति गम्यते । अतः सत्यवादितैव केवल प्रत्ययितपदेनांच्यत न साधुद्रष्तृत्वमिति तस्यैवेन्द्रिय- विषयं वेति विशेषणं, नाप्रत्ययितवचसः, तद्धीन्द्रियविषयमप्यप्रमाणमेव । न चेदमवैतथ्यमात्रप्रदर्शनार्थम् , अप्रामाण्यानुमानस्य दृष्टान्ते साध्यवैकल्य- प्रदर्शनार्थत्वात् । तस्य च प्रामाण्यप्रतिपादनमन्तरेण कर्तुमशक्यत्वात् । अत एवं भाष्यान्ते 'तत् पुरुषबुद्धिप्रभवमप्रमाणमित्याह । एव हि तदुप- पद्यते । यदि पूर्व प्रमाणतोक्तासीदनाप्तवाक्य च श्रोतु प्रमाणान्तरसङ्गतार्थ- मप्यप्रमाणं प्रागनिश्चयात् उपरिष्टादनुवादादाप्तवाक्यमपि नार्थे प्रमाणमिति चेत् , अयमपरोऽस्य दोषः । न कचित् पुवचः प्रमाण, क साध्यविकलता प्रतिपाद्यते । नच दृष्टान्तदूषणादर्थान्तरनस्य भाष्यस्य मनोहरमुपलभामहे । तदेव तावन्न समुदायशक्त्या प्रत्ययितशब्दः साधुद्रष्टरि वर्तत इत्युक्तम् । स्यादेतत् -- सजातप्रत्यय एव प्रत्ययितः । प्रत्यय एव तु न सम्यक्त्व व्यभिचरति, सर्वधियां यथार्थत्वात् अतो यथार्थविदेव प्रत्ययित इति । तन्न । वक्ष्यते हि वृत्तिकारग्रन्धवार्तिके यथार्थायथार्थज्ञानविभागः । एवं तावत् प्रत्ययितपदार्थानुसारेण नायमों भाष्यस्य । यदि तु विकल्पवाचि- वाशब्दानुपपत्त्यैव व्याख्यायते प्रत्ययितविशेषणे हीन्द्रियविषय वेत्यस्मिन् समुच्चयार्थों वाशब्दो भवेदिति । तन्न, अनेकार्थत्वान्निपातानाम् । दृष्ट हि निपातानामनेकार्थत्वम् । न तु प्रत्ययितशब्दस्य साधुदर्शिवचनत्वम् । अपि च समानोऽयमावयोरनुयोगः । तवापि हि प्रत्युदाहरणगतो वाशब्दः समुच्च- २ वान्ते क पाठ ग्न एव त' 7 पा.. ५ 'वेत् । तदपि न अ । ३ दि। क.ग पाठ ग पाठ .

·११६ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । परेण मूलसद्भाव इन्द्रियेण तु दर्शितः । अप्रामाण्यनिवृत्त्यर्थं दोपाभावोपवर्णनम् ॥ १०७ ।। यार्थ एव । न ह्यप्रत्ययितवाक्यमात्रमनिन्द्रियविषयमात्रं वा मिथ्या, भवत्सि- द्धान्ते अप्रत्ययितन्द्रियविपयानिन्द्रियविषयत्रत्ययितवाक्यसम्यक्त्वाभ्युपग- मात् । अतो न कश्चिद् विशपः । पूर्वापरविरोधमात्रमधिकमेवादिभिः स्वी- कृतम् । यदि तूच्यते न प्रत्ययितप्रत्युदाहरणमथाप्रत्ययितादिति । किन्तु प्र- त्ययितवाक्यमनपक्षं प्रमाणमित्युक्तम् , इतरच स्वप्रमाणापक्ष, तदेव तु अनि- न्द्रियविषयमप्रमाणमिति 'अयाप्रत्ययितादि'त्यादिनाच्यत इति । तदयुक्तम् । यदैव हीन्द्रियविषयमनाप्तवाक्य प्रमाणमित्युक्तं, तदैवार्थादिदमुक्तं भवति विपरीतमप्रमाणमिति कि तत्प्रदर्शनन । यस्य तु प्रमाणोदाहरणे विशेषणद्व- यमुपात्तं, तस्यैव तद्यतिरकै तत्कथनमर्थवत् । प्रत्यायितामावमात्र एव ताव- दप्रामाण्यम् । अप्रत्ययितस्य प्रितीतवादितयावधृतस्य वचनान्नैतदेवमिति विपर्ययः, कथञ्चिद् वा सशया भवति । उभयथापि चाप्रामाण्यमेव । यद्यपि चात्र न शब्दः स्वमहिम्ना संशयहतुः, तथापि वक्तरि क्वचिद् व्यभिचारद- शनाद् यथायथ संशयविपर्ययो भवतः । तावता चाप्रमाणमनाप्तवचः । प्रत्ययितस्य त्वनिन्द्रियविषयमप्रमाणमेव । तस्य हि निश्चयजनकं वचः स्वतःप्राप्तप्रामाण्यमवापवाददर्शनादप्रमाणं भवति । एवंचोमयप्रत्युदाहरणोप- पत्तिः । अतः सूक्तं परमत ग्रन्थव्याघात इति । यत इदं व्याख्यानमनुपप- नमतः पूर्वव्याख्या साधीयसीत्याह -तस्मादिति । अस्यार्थः -- पूर्वेण 'तञ्चत् प्रत्ययितादि'त्यनन प्रत्ययितवाक्यस्य सत्यतोच्यते । परेण तु 'इ- न्द्रियविपयं वत्यनेन मूलसद्भावा दर्शितः । प्रत्ययितस्य वचो वक्तुरेव प्रमाणमूलं प्रमाणं, न श्रोतुरिन्द्रियविषयमनुवादप्रसङ्गादिति भाव इति ॥ १०६३ ॥ नन्येवं प्रत्ययितवन प्रामाण्यं वदता भाष्यकारण गुणत एव प्रामा- ध्यमुक्तं भवति । गुणो हि प्रत्यायितत्वमत आह-अप्रामाण्येति । दोषा- माव एवात्र प्रत्ययितत्वोपन्यासनोपवर्णितः, न तु गुणादेव प्रामाण्यमिति । अनूतवादितया' ग., 'अप्रत्यापित २. 'यमा म पाट, 3 तयाग पाट .

·चोदनासूत्रम् । गुणात् प्रामाण्यमित्येवं तत् पूर्व सुनिराकृतस । पूर्वत्र प्रतिषिद्धत्वान्नैतत् प्रामाण्यकारणम् ॥ १०८ ॥ समुच्चयार्थों वाशब्दः पूर्वस्सिन्नुत्तरत्र च । विकल्पेनोभयोराह प्रत्युदाहरणे पृथक् ॥ १०९ ॥ शक्येऽप्यसत्ये मिथ्यात्वं दृष्टं सत्येऽप्यशक्तिके। कस्मादेवं व्याल्यायते, अत आह गुणादिति । वर्णितमिद दोषाभाव- मात्रौपयिका गुणाः, न गुणतया प्रामाण्ये कारणमनवस्थाप्रसङ्गादिति । अतस्तदनुसारेणैव भाष्यव्याख्यानमुचितमिति ।। १०८ ।। ननु यदीन्द्रियविषयत्वं प्रत्ययितवाक्यस्य विशेषणमव न राश्य- न्तरस्य, कथ तर्हि विकल्पार्थवाची वाशब्दः, अत आह --- समुच्चयोति पूर्वम्मिन्नन्नेन । पूर्व तावत् समुच्चयार्थ एव वाशब्द इति । उत्तरस्तु विकल्पार्थ एवेत्याह उत्तरत्रेति । उभयो. प्रत्यवितेन्द्रियविषयविशे- पणयोर्विकल्पेन प्रत्युदाहरणे दर्शयतीति ।। १०९ ।। ते एव प्रत्युदाहरणे दर्शयति शऽपीति । असत्य असत्य- वादिनि पुरुपे शक्येऽप्यर्थे यद् वाक्य तस्य मिध्यात्व शक्यते ग्रहीतुमिति शस्ये अनंतीन्द्रिये दृष्टार्थ इत्यर्थः । दृष्टसत्योऽपि प्रत्ययितो यदाशक्तिको भवति. प्रत्याप्यमानमर्थ ग्रहीतुमसम्भावितशक्तिरिति यावत् । तदा तद्वा- क्यमपि मिध्येति कि पुनस्तथाविधेऽर्थे प्रत्ययितो वाक्यं प्रणयति । बाढम् । पदा भ्राम्यति यथा ध्रुतिविरोधवाध्यस्मृतिसिद्धान्ते स्मृतिनिवन्धनकारः. रथा च टार्थसंव्यवहार एवातः कुश्विद् भमनिमित्तात् कमपि सतर्गमार- चयति नदसम्भवत्त्रमाण वचो मिया भवति । वित्रलिप्मा तु तस्य न मन्भवति । नच न भ्रान्तिरपि. प्रसपानामपि मान्तिरामयते. किमा पुनर- चीनानामाप्तानामिति । अत्रापर भाप्पन अगस्य हि तत् पुसेन जाने वचनात्' इति ! तत्र न विभः कि तद्वृत्तंन परायन इति । वाक्य हि प्र- कृतं. न तद् ज्ञातुमणक्य नुहानत्वात् । विपन्नु मनामान्त कि न तावत् नदा निकृष्यपरान नहति : विलित्वाद : पुटिहो हि विषय. नामा नपु- रनर प.

·. भा. १ रन नि: " पकांगणालिन । ..... तु मीशानमा । i... { if is fre-- वचना ि- ! Hity, : भारप्रमाग मत्तगे भागाभाना नानी प्रपाटा मिला सर्व प्रमयमवगम्यत पानि :- दीति । नन्ववत नानद नानक निक नाम- नेन निल्यते । पूरा का पावापानमनायो दर्शितः । अयं च मान्यतिरा। तला पानी नियमित देनाशकाच निगनियन इति न आन । उन-सास्यगनी- न्द्रियविषयमप्रमाणमिन्युक्ता । नंदमानच किनिट प्रतिवचन- तीन्द्रियविपयमिति । अग्रनिनिदान किन शाम., म गनुकाटयामानान- प्रकर्षो धर्माधावप्यपक्षमीक्षत एव, अनच न चोदनै सधारणमुपपद्यते । तत्रेदमुत्तरमशक्य हाति । नायमतावानतिशयः कस्यचित पुरुषस्य यदती- न्द्रियं विपय द्रष्टु वचनमन्तग्ण शत्नांतीति । इद च सूचकांगणेव प्रत्यक्ष १. 'गते', . 'नुमा', ३. 'मनेनाश' प ग पाट ·प्रायः - चोदनातूनन् । एकेन तु प्रसाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुपा सर्वान् रसादीन् प्रतिपद्यते॥११२ ॥ यज्जातीयैः प्रसाणैस्तु यज्जातीयार्थदर्शनम् । भवेदिदानी लोकस्य तथा कालान्तरेऽप्यभूत् ॥११३॥ यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलवनात् । सूत्रे पक्ष्यमाणमनागतावेक्षणेन भाष्यकृता प्रतिज्ञासमर्थनार्थमुक्तम् । तदेव तुं न्यायायाया. क्षेत्रनिति तत्रैव विस्तरेण सर्वज्ञ निराकरिष्यामः ॥ १११॥ नन्वस्तु षड्भिः प्रमाणैः षट्प्रमेयवित् सर्वज्ञः । एकेनैव तु चक्षुषा सर्वगोचर ज्ञान जन्यत इति निराकार्यम् . अत आह- एकेनेति । अयमभि- दिव्येन चक्षुषा सर्व बुद्धो जानातीति ये वदन्ति. ते नूनं स्वय- मपि चक्षुषा रसादीन् प्रतिपद्यन्ते । कथमपरया स्वभावनियम जानन्तो बुद्ध- चक्षुषः सर्वगोचरतामातिष्ठन्ते । एव च सन्तु स्वयमेव सर्वसविदः । किं परप्रत्ययाश्रयणेनेत्युपालभमानोऽतितुच्छतया नायं पक्षो निराकरणं प्र- योजयतीति दर्शयति । एष चानिराकरणच्छलेन निराकरणमार्ग एव वाति- कहता दर्शितः शिष्यान् व्युत्तादयितुम् । इतरथा तु क्रियमाणोऽसङ्गत एव भवेदिति ।।११२॥ आह - यद्यप्यर्वाचीनानां चक्षुर्न सर्वगोचरं. तथापि बुद्धचक्षुः सा- तिशयं दिव्यनासीत् सर्वगोचरमिति किननुपपन्नम् . अत आह तीरिति । अस्यार्थ. चक्षुगनिजातीयैर्हि प्रमाणे रूपादिजातीयस्य सम्ब- वस्य वर्तमानस्य चाचवे दर्शनमुपलभ्यते. अत कालालेऽपि तयैवामू- दिति युक्तम् । एव हि दृष्टानुसारिणी कल्पना कृता भवति । प्रयोगश्च म- पति बुद्धचद्धनीतीतादिविपये. चक्षुष्टवादस्मादिक्षुर्वत । अचक्षुर्वा. अतीतादिविषयत्वात् गश्वविति ।। ११३ ॥ नन्वगतं तान्त् प्रमातृभबाद दू दृन्त च चक्षु. कागयतीति तत् काष्ठानातप्रकर्ष सर्व प्रकाशयिष्यति । जानयापि योनर लोशाक्योर- यजा- 'जनाद.

·सविशेषनिखिल वनावलम्बिनि भावभेद नो खल्वस्ति नाम माजनमतावतो- १२० मीमांसाश्लोकवार्षिकं कागिकाटीकोपेतम् । तिशयो दृष्टः । तत् क्वचिदाश्रये समासादितपरप्रकप सर्वगोचरं मविप्यति । भवति चात्र सातिशयं काष्ठाप्राप्तमवगतं यथा वियति परिमाणम् । माति- शयं च ज्ञानम् । अतस्तेनापि कचिदाश्रय पगिनिष्ठातव्यम् । एपा च ज्ञा- नस्य परिनिष्ठितिर्या सर्वविषयता महाविषयतयैव यथोत्तरमतिगयागमादि- त्यत आह-यत्रापीति सामर्थ्यमन्तंन । अयमभिप्रायः-- सत्यं च चक्षुषः प्रकर्षो ज्ञानस्य च. नतु स्वार्थमतिक्रम्य । उन्मीलितचक्षुपो दि प्रतियतः यद्यपि नीलपीतादिभेदभिन्नमनकमपि रुपं प्रकाशत इति नैकत्र रूपं चक्षुनियम्यत, नानादशपरिमाणार्थपरिच्छेदाच न देशपरिमाणाभ्याम् । तथापि तु न स्वार्थमतिक्रम्य चक्षुपा किञ्चित प्रकाश्यत इत्यस्ति नियमः । कश्चास्य स्वार्थः. येन सन्निकृष्यत । यथा रूपी रूपं रूपकार्यसमवायिनश्च । रूपिणा तावद् द्रव्येण सयुज्यते 'भौतिक हि तदिति प्रत्यक्षसूत्रे वक्ष्यते । रूपतदेकार्यसमवायिभिश्च संयुक्तसमवायात् सन्निकर्षः । नचैतावता रसा- दिषु प्रसङ्गः, योग्यतासहिता प्राप्तिः सन्निकर्ष इति तत्रैव वक्ष्यते । योग्यता च कार्यदर्शनानुसारेण यथाकार्यमवतिष्ठते । अत एवातिदूरवर्तिनाऽपि मात्रा न चक्षुपः स्वार्थाः । एवमजातातिवृत्तादयः । तदेतेष्वेव स्वार्थेषु चक्षुः प्रक र्पमनुभवेत् , न परविषये शब्दादौ । एवं श्रोत्रेऽपि दर्शयितव्यम् । एता- वांश्च स्वार्थे दृश्यते प्रको यदनतिदूरानतिसूक्ष्ममावप्रकाशनम् । तदिह स्वार्थाव्यभिचारात् तदवच्छिन्नैव व्याप्तिरवगतेति न सर्वविषयप्रकाशनानुमा- नाय घटने । प्रतिहेतुर्वणित एव । ज्ञानस्यापि चाय स्वार्थो यत्रास्य कार- णमस्ति । पोढापि च प्रमाणज्ञानकारणं विभक्तं तद् यत्रास्ति, तत्र यया यथमभ्यासवशाद ज्ञानं प्रकृप्यत एव, इष्यते च । पभिः प्रमाणः संक्षिप्त. सर्वज्ञ इत्युक्तमेव । विस्तरण तु सर्वेऽर्थाः प्रत्यक्षमीक्ष्यन्ते इति नैप ज्ञानस्य प्रकर्यः सम्भवति, प्रत्यक्षकारणानां स्वविषयप्रकाशप्रकर्षनियमात् । तदधीन- त्वात् तु ज्ञानस्य तन्नियमादेव नियमः । अतो न स्वार्थमतिक्रम्य प्रत्यक्षम्य मामयं मम्भवति । भविष्यद्ग्रहणमुपलक्षण भविष्यत्यतीत वर्तमान च। ऽनिशयम्य कश्चिद् यो देहस्यवेकस्य कस्यचिल्लोमानि परमाणन् वा सकलयि- तुमलम् । (प्रागेव सर्व ?) नन्ववर्तमानमपि चक्षुपा प्रकाश्यत एव प्रान्ता- 'दि यद्य' पार. २ 'रिणी ' स. ग. पाठः, ३. 'पग पार. १ ·चोदनासूत्रम् । १२१ दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ॥ ११४ ॥ विदं रजतमिति । न च तत् स्मरणं, बाह्येन्द्रियापेक्षत्वात् । न च शुक्ति- कैव तत्र प्रकाश्यत इति युक्तं वक्तुम् , अन्यतरप्रकाशस्यानन्यविषयत्वात् । इतरथानाश्वासात् । अतः कचिल्लब्धप्रकर्षण चक्षुषैव सर्वमजातादि प्रकाश- यिष्यते । अस्तु वा संयुक्तसंयोगात् सर्वार्थसन्निकर्षः । यदेव हि किञ्चिच्- चक्षुषा सन्निकृप्यते, तेनैव प्रणाल्या सयुक्त सर्वमिति संयुक्तसमवेतानामि- वानिवार्यस्तत्संयोगिनां सन्निकर्षः । मैवम् । एव हि न कश्चिदैसर्वज्ञो भवेत्, सर्वस्य तथाविधसन्निकर्षाव्यभिचारात् । यत्त्ववर्तमानमपि चक्षुपो विषय इति, तन्न । शुक्तिरेव हि भ्रान्तौ चक्षुपो विषयः प्राप्यकारित्वात् , अस- न्निहितरजतप्राप्त्यसम्भवात् । इतरथा त्वनपेक्षितार्था एवासन्निहितरजतादि- विभ्रमा भवेयुः । नचैवमस्ति. निराधेष्ठानविभ्रमादर्शनात् । कथ तर्हि तैमिरि- कस्य केशदर्शन. न हि तत् किञ्चिद् ग्राह्यमपेक्षते । असत्केशारोपप्रवृत्ते । न । तत्राप्यालोकांशानां तथा प्रतिभासात् . सूक्ष्मत्वाच तेषामन्यदन्याका- रतया गृहीतमिति न लक्ष्यते । कथमिदानीमन्याकारतया वेदन, दापेभ्य इति भाष्यकारो वक्ष्यति । समान चेदमितरस्यापि । तवापि ह्यवर्तमान रजतं वर्तमानतयावगम्यत इति समानोऽनुयोगः । यदि दोपत., को दोषः शुक्तौ रजतानुभवस्य । शुक्तिरेव रजतानुभवस्य दोष इति चेत् , हन्तवम- पेक्षिता चोपपादिता भवति । नेद रजतमिति च प्रसक्तताप्यनिवारणन वाधकज्ञानमितीदमेव साधु मन्यामहे यद् वर्तमानमवर्तमानरजताकारणावसी- यते. नो वर्तमानमेव रजतं वर्तमानतया । तस्मात् सिद्ध मन्निहितवर्तमान- विषयमेव चक्षु रजतादीन् प्रकाशवतीति न तावचाक्षुष प्रत्यक्षमनागतादी- नामक्षिणाय क्षमते इति । स्यादेतत् --- अस्तु चक्षुषो विषयनियम प्राप्यकाग्न्विात । मनम्नु मकलातीतादिविषयं कि नेप्यते इति मानमप्रत्यक्षगोचग भविष्यदाढयो भावा भविष्यन्तीति । तन्न । मनसो पहिरस्वातन्त्र्यात् । इनग्या बन्धाद्यनावार- सद्भात् । तस्यापि मनसो भावात् । कथ तर्हि प्रथमज्ञानमणिन्द्रिय-गगरे 'त् , . दोन न. पाट

·No text on this page.

·-- -- । चोदनासूत्रम् । १२५ सर्वज्ञकल्पनान्यस्तु बेदे चापौरुषेयता । तुल्यता कल्पिता चेन तेनेदं सम्प्रधार्यताम ।। ११६॥ सर्वजो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभिः । प्रत्यक्षज्ञानस्यति विवेक इति । प्रत्यक्षागाचरे भविष्यदादो सर्वस्मिस्तव्याप्त- लिङ्गदर्शनासम्भवादनुमानमपि न सम्भवति । सादृश्यान्यथानुपपद्यमानार्थ- दर्शनासम्भवाच नोपमानार्थापत्ती । अभावोऽपि न सर्वस्य कस्यचिदेवावग- न्यते. दृश्यादर्शनात्मको भाव. । नतु सर्व कदाचन दृश्यम् । शब्देनापि विस्तरेण सर्वार्थावधारणमसम्भावनीयमवेत्यभिप्रायेणाह नानुमानादे- रिति ।। ११५ ॥ अत्र पररुक्त नन्वियमसम्भावना नित्यवेदाभ्युपगमेऽपि समाना। नहि सम्भवत्यकृत्रिम नाम वाक्य भवतीति सर्वागमानां कृतकत्वेनाव- गतेः । तद्यथेदमागमनित्यत्वमसम्भावनीयमाश्रित्याभ्युदयनि.श्रेयसार्थमारम्भो वेदवादिनाम् . एवमितरेषामग्यदृष्टपूर्वसर्ववित्प्रामाण्यनेति न विशेषः । अत आह - सर्वज्ञेति । अयमभिप्रायः- सत्यमिदमुक्तं परैः । किन्तु सम्प्र- धारणीयमिदनस्ति अनयोः कल्पनयोस्तुल्यत्वं न वेति । येन कारणेन परै- स्तुत्यत्वमापादित तन कारणेनेट तुल्यत्वमस्ति नास्तीति सम्प्रधारणीयम- स्माभिरिति ॥ ११६ ॥ तामिदानी सम्प्रधारणामवतारयति ~ सर्वज्ञ इाते । अयमभि- नायकवाधकप्रमाणतुल्यत्वे हि तुल्यत्व भवनि । न चह तदसि । सर्वज्ञी हि न नावदस्मदादिभिरुपलन्यते । अत एव नाम्मजातीय.. स्वभा- वनियमान् । एतदेवानिववादिशन प्रयुक्त. । अन्येपामप्यस्मद्विधानामम- विदा न संविज्ञान नम्भवतीत्यभिप्राय. । एतचोपरिष्टाद् विवरियत एव । वेदानां च न ताबन कनाद्यत्वे हन्यत. पूर्वकोटेरनवगमात् । नच सम्भाव्यते. अतीन्द्रियार्थात् वन्यन्येतत् "लोके भन्निवमात्- (११.२६) इति . न चानुमीयते. अनावविरोधात् । असनिकृष्टार्थविपर घनुमान, वेदेषु चादृष्टार्थनिर्मितववश्यमेव निर्माता स्मन । अतोऽदी- नादस्मरणाचावताभावस्य न तुरनुमान मन्भवति । एव च निन्यता प्रायः s क ·यन्नयं हेतुरनुगुण इत्यभिप्रायणाह - अश्रद्धयति । विगेपविरुद्धतामंद वः पूर्वज्ञानानुवादिता दृष्टति तद् व्यभिचारात् श्रद्धेयार्थस्यापि बुद्ध Amt.:::. ::::: :: : । यथेगानेन्द्रियाणि कामना ! श्रदयगि नया गाना माग ।।१२।। गथा न नेणं गया नियनननना। नथान्यानननकानामागमामा || १० ॥ अश्रन्गाशगगन नाना। पूर्वजानानुवादित यान२५ ॥ भवति नान माना...t-1: 'माना । प्रमाणानगपक्षामा गाभिमान टीप मागच्या प्रमाणता मिन्यनानि ॥ १२ ॥ पाग्न समेत पिणानि --जन । माध्य पानगपरिकद्री हेतुरिति ।। १२३ ॥ न केवल धर्मविगेपनिमा.. निमद्राभिचारी चाय हेतुरि यथा चेति । शस्यने हि या युद्धनगनमतीन्द्रियेऽन्यानव- बुद्धऽर्थे न प्रमाण, बुद्धवास्यत्वात क्षणिकादिवास्यवदेव । नानि यती- न्द्रियेऽर्थेऽप्रमाणान्येव । अय चैक एवं हेताकद्वमर्थद्वय न व्यभिचग्नीनी- दमवैकवचनान्तविरुद्धाव्यभिचारिपदीदाहरणम । हतद्वय नु नैकवचना- न्तपदवाच्यमित्यनुमान वर्णयिप्याम इति । नव नाच्य मन्यत्वमपि ना- वदय हेतुः माधयतीति सिद्वा नः पक्ष इति । नहि व. मन्यतामानं मा च. श्रद्धयार्थसत्यतायाः माध्यत्वात् । अत एवोक्त 'श्रद्धयार्थेऽपि कल्पयंद इति ॥ १२४ ॥ तदयमश्रद्धये सत्यतां श्रद्धये चासन्यतां माधयन नेटसाधनाय व प्रभवति । अस्माकमेव तु श्रद्धेय सिसाधयिषतामसत्यतां बद्धवचसः माव पूर्वोक्तां विवृणोति -- पूर्वेति । दृष्टान्तानुसारण हि हेतुर्गमको भवति । तत्र त्याह - तु । , मेnि. 'दायोंदा, . १. 'येऽनव ग पाट 'वन् । ता', ५ 'न वा' क. पाट. ६ 'पि' ग पाठ " ·चोदनासूत्रम् । १२५ अपिचालौकिकार्थत्वे सति पंवाक्यहेतुकम् । मिथ्यात्वं वेदवाक्यानां स्यादन्योन्यं सपक्षता॥ धर्माधर्मातिरिक्तार्थे प्रामाण्यं च प्रसज्यते । सांख्यादिषु च जीवत्सु दृष्टान्तो दुर्लभोऽस्य च ॥ अलौकिकार्थवाचित्वं नृवाक्यत्वे सतीति च । परस्परमपक्ष्यैव बौद्धादेः स्यान्मृषार्थता ॥ १२८ ।। वदेदेवं च यो नाम वादी प्रथमसङ्गतः । तस्यापि हेतुः स्यादेष भवन्तं प्रत्यसंशयम् ॥ १२९॥ वचसः पूर्वज्ञानानुवादित्वमेवायं साधयेत् । स्वातन्त्र्य तु प्रमाणताया विशेष विरुध्यादिति ॥ १२५ ॥ अपिच य एव कश्चिद् वेदबाह्य. पापण्डोऽनेन हेतुना पौरुषेया- गमानां सत्यत्वं सिसाधयिषति. तस्यैव सप्रतिसाधनोऽयमन्योन्यदृष्टान्तोप- दर्शनेन हेतुर्भवतीत्याह - अपिचेति । बुद्धवचनमतीन्द्रिगार्थ मिथ्या, अलौकिकार्थत्वे सति पुंवाक्यत्वाद् दिगम्बरागमवत् । सोऽपि तन एव मिथ्या, बुद्धागमवदित्यन्योन्यसपक्षतेति ॥ १२६ ।। अविशेषितेनैव वा पुवाक्यत्वेन हेतुना धर्माधर्मातिरिक्तेऽर्थे प्रामाण्य प्रसज्यत इत्याह-धर्मेति । अत्र च धर्माधर्मयोः प्रामाण्याभाव एव साध्यः । नातिरिक्तार्थे प्रामाण्य. तस्य सिद्धत्वादिति । यदपि क्षणिकादि- वाक्यं दृष्टान्ततयोक्त. तदपि सांख्यादिषु प्रतिपक्षिषु जीवत्सु साध्यवि- कलमित्याह - सांस्यादिष्विति । नवनित्यत्ववादिनो हि नामा. । यावन्न निर्जिताः. तावत् कथ भगभगवाक्य गत्यनयोपन्यस्यते । नया चेदमसत् . तथा शब्दाधिकरणे वभ्याम इति ।। १२७ ।। अलौकिकार्थवादिता वा पुवाश्यत्वविठोपिता नत्यन्वानुमान प्रनि- हन्ति परस्परागमदृष्टान्तेनैवेत्याह-अलौकिकनि । विशेषाविसबभा- वन्यत्वंयोऽतिरक इति ॥ १२८ ॥ प्रतिहेतुप्रसङ्गेनदानी यदपि नवनगसाधनार्य पंगनुमाननुज, नर्व- १. 'लपपोरतिक पान. ते

·No text on this page.

·चोदनासूत्रम् । १३१ नचापि स्मृत्यविच्छेदात् सर्वज्ञः परिकल्प्यते । विगानाच्छिन्नमूलत्वात् कैश्चिदेव परिग्रहात् ॥१३३॥ सर्वज्ञोऽसाविति ह्येव तत्काले तु वुभुत्सुभिः । तज्ज्ञानजेयविज्ञानरहितैर्गस्यते कथम् ।। १३४ ।। प्रमाणान्तराविरुद्धा बुद्धे सिद्धाः शक्नुवन्ति तस्य सर्वज्ञतां वारयितुम् । नचात्र विपक्षे वाधकप्रमाणाभावादसिद्धा व्याप्तिरिति वाच्यम् । सर्वज्ञान- कारणाभावेन सर्वज्ञासम्भवस्योक्तत्वादिति ॥ १३२ ॥ नन्वस्तीयं चिरप्रवृत्ता वुद्धः सर्वज इति दृढा स्मृतिः, तदस्या एव वुद्धेढिम्नः सर्वज्ञप्रमाणमनुमास्यामहे. अत आह-चेति । किमिति नानुमीयते, अत आह विगानादिति । अविगीता हि स्मृतिर्मूलमुपस्था- पयति । सर्वज्ञस्मृति तु नास्तिका एव परस्पर विगायन्ति सर्वविझेदानाश्र- यन्तः । वेदवादिनस्त्वत्यन्ताय सर्वज्ञं निराकुर्वन्तीति । ननु समानमिद वि- गानं मन्वादिस्मृतिष्वपि. ता अपि नास्तिका विगायन्ति. अत आह---छि- न्नेति । अयमभिप्रायः - स्मृतिर्हि पूर्वज्ञानकार्यतयावगता कारणभूत पूर्व- विज्ञानमनुमापयति । असन्निकृष्टार्थगोचरं चनुमान भवति । इह च सर्व- ज्ञानकारणाभावात् छिन्न पूर्वविज्ञान स्मृतिमूलतया असम्भावितमिति वेप- रीत्यपरिच्छेदाद् नानुमानावकाशः । वेदसंयोगस्तु त्रैवर्णिकानां सम्भव- तीति स शक्यो मन्वादिस्मृतिमूलतया कल्पयितुमिति । विगान विवृणो- ति- कैश्चिदिति । इदं चान्वास्यवचनम् । यदि हि नर्वाविगान भवेद . एवमपि या काचित् कल्पना स्यात् । नवमस्ति. अत्रिदेव महाजनैकदेशभूतैर्बुदादिभिः सर्वज्ञताया. परिग्रहादिति . १३३ । छिन्नमूलतां विवृणोति - लत इति स्मृति देना : सर्वज्ञो ज्ञात इति कल्पनीयं. न एव तु सर्व नातु लन - माद वेद्य जानाति । यावत्येतावदेव सर्वनिदं च बुद्धो कोसन हारले. न तावदसौ सर्वज्ञ इत्यवधारयितुं गन्यो । न चाहनचाल - मन, राम :: 'चाग पास ·णिकोऽनुपर्भतवत्या वाणीतव देशना भवदिनि । आपच यावदिद १३२ मीमांसाश्लोकवात्तिकं काशिकाटीकापेतम् । कल्पनीयाच सर्वज्ञा भवेयुर्वह्वस्तव । य एव स्याद सर्वज्ञः ल सर्वज्ञं न बुध्यते ॥ १३५ ॥ सर्वज्ञाऽनवबुद्धश्च यनव स्यान्न तं प्रनि । तद्वाक्यानां प्रमाणत्वं मृलाजानेऽन्यवाक्यवत् ॥१३६॥ रागादिरहित चास्मिन् निव्यापार व्यवस्थिते । देशनात्यप्रणातव स्याहने प्रत्यवेक्षणात् ॥ १३७ ॥ विदिति नारय सर्वज्ञानकारणमस्ति । न चानवगत स्मर्तु शक्यते । अनी- ऽसम्भावितमूलैवजानीया स्मृतिग्माणमवति ।। १३४ ।। यदि तु बुढादन्योऽपि कश्चिदकः सर्वज्ञः तेन च सर्वज्ञा बुद्ध इति ज्ञात्वा स्मृतं तत एपा स्मृतिपरम्परा प्रवृत्तत्युच्यने, एवं सति तत्सर्वज्ञता विना सर्वज्ञे(न) नावगन्तुं शक्यते इति मवज्ञानन्त्यमित्याह -कल्प- नया इति । अत्र कारणमाह -य एवति ॥१३५ ।। एवं तावत् सार्वज्य दुनिमित्युक्तम् । तदनवगम च सर्वज्ञागमप्रा- माण्यमपि न सिध्यतीत्याह सर्वज्ञ इति । सर्वज्ञप्रणीतता हि तदा. गमप्रामाण्यमूलं, तदनवगम च न यादृशताशपुरुषवाक्यवत् सर्वज्ञान- मप्रामाण्यमध्यवसातुं शक्यत इति ॥ १३६ ।। दूपणान्तरमाह रागादोति । अयमाभेप्रायः हि रागाद वा कञ्चिदनुग्रहीतु द्वेषाद् वा निग्रहीतुं सम्भवति । बुद्धस्तु प्रक्षीणाखिलरागट्ठप इति नास्यागमप्रणयने किञ्चित् कारणमुपलभ्यत इस न्यप्रणीतव धर्मातिदशनेति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । नन्वयं परमकामणिक तद्वश एव दुःखात्तरान् प्राणिनी दृष्ट्वा दूर दूयमानमानमा हिताहिनप्राप्ति- परिहारोपायर्यापदेशान् प्रणयतीत किमनुपपन्नमत आह अयमभिप्रायः प्रत्यक्ष हि तद् योगिनः सर्वविषयं ज्ञानमिप्यते । तब कल्पनापढिम् । अतो यदा ध्यानस्तिमितलोचनो जगदखिलमविकल्पेन वि लोकयमानाऽवनिष्ठत, तदाम्यास्मृतशब्दादिसम्बन्धस्य विवक्षाप्रयनतावा- दिव्यापारासम्भवान्न कथञ्चिदप्यस्मृतस्य देशनाप्रणयनं सम्भवतीनि कार आगमग्रणयन निधीपार इति । १ पामिानवाट', "प्यु पतन्य' ग. पार .

·१ चोदनासूत्रम् । १३३ सान्निध्यमात्रतस्तस्य पुंसश्चिन्तामणरिव । निस्सरन्ति यथाकामं कुड्यादिभ्योऽपि देशनाः ।। एवमायुच्यमानं तु श्रद्दधानस्य शोभते । कुड्यादिनिस्सृतत्वाच्च नाश्वासो देशनासु नः॥१३९॥ किन्तु वुद्धप्रणीताः स्युः किमु कश्चिद् दुरात्मभिः । अदृश्यप्रिलम्मार्थ पिशाचादिभिरीरिताः ॥ १४०॥ एवं यैः केवलं ज्ञानमिन्द्रियाद्यनपेक्षिणः । वृत्तम् . इद वर्तिष्यत इति न प्रत्यवेक्षते, न तावदागमो निर्मातु शक्यते । न चैतदप्यनुत्थितस्य सम्भवतीत्यभिप्रायेणाह - ऋत इति । तदिह कारण- यमप्यन्यप्रणीतत्वे देशनानामुक्तमित्यनुसन्धातव्यम् । स्यादेतत् । व्युत्था- योपदेक्ष्यतीति, तन्न । व्युत्थितस्य अभिलापिनी प्रतीतिन्तिरिति भ्रान्त- भाषितमप्रमाणं भवेदिति ॥ १३७॥ स्यादेतत् -- बुद्धानुभावादसत्येव तत्प्रयत्नविशेषे कुड्यादिभ्योऽपि देशना धर्मोपदेशा निर्गच्छन्तीति । तदिदं नाश्रधाना वेदवादिनो बुध्या- महे । वय हि वस्तुस्वभावमनतिक्रामन्तो यज्जातीयो यतः सिद्वः ततस्त- सिद्धिमनुजानीमहे । ग्रन्थसन्दर्भश्च विवक्षाप्रयत्नवाय्वीरणताल्वादिसयोग- विभागपूर्वक एवावगत इति न ध्यानस्तिमितान्तःकरणयोगिसन्निधाना- देव सिध्यतीति सम्भावयामः । तदेतदाह - सान्निध्येति सार्धेन । (श्रद्दधानस्य कुत इत्यर्थः ।) अपिच, आप्तप्रत्ययानुसारो शब्दान्निणय इति न कुड्यादिनिस्सृताभ्यो देशनाभ्य आश्वासो भवेदित्याह - कुड्या- दीति ॥ १३९ ॥ -- किञ्च बुद्धप्रणीतत्वेऽपि नाश्वासः । एवं च संगेमहे-कि चुद्धा नुभावान्निस्सृता इमा देशनाः. आहोस्वित् पिशाचादिभिर्दुगत्मभिरदृश्य- रीरिता इत्याह --किन्त्विति । अदृश्यातिवाहिकायोनिजदेहाः पिशाचा इति पुराणेषु नीयते । तन्मतेनेदमुक्तमिति । एवं मनमाने यो देशना न प्रमाण भवेयुरिति भावः ॥ १४० ॥ अन्यदर्शनं-बोधस्वभावः पुरुषो भवान्तरीयनातिदेहेन्द्रिया- . पाह. २ दिन पास ·१३६ गीगांगाधोकतानि कागिताटीकोनमा । पुरुपातिशयश्चेष्टः नेत्र चागमनित्यता। कल्पितं म्मरणं चास्य जन्मान्तरनिवन्धनम् ।। अयमपरोऽस्मिन् दर्शन दीप इत्याह --- पुरुषेति । पुरुषम्य ताव- दतीन्द्रियदर्शनशक्तिरभ्युगगतैन यदनुजरितगन्दग्रहणमजीकृतम् । सा चंद्र- ड्गीकृता, किमागमनित्यताग्रहेण । एवं हि तर यत् परक्त पुरुषप्रत्य- यादेवागमप्रामाण्यमिति तदेवाश्रितमिति । एवं तावदनुजरितगन्ददर्शनं निराकृतम् । सारणमिदानी निगकरोति - -- कल्पितीमनि । अम्यातिश- यवतः पुरुपस्याद्यतनजानेष्वदृष्टपूर्व जन्मान्तरीयज्ञाननिवन्धनं वेदानां मृ. ट्यादौ स्मरणमिति कल्पनामात्रं, नतु प्रामाणिकम् । जन्मान्तरे निबन्धन कारणमस्येत्यर्थः । कः पुनग्न दोपः यज्जन्मान्तरानुभूता वेदाः स्मर्यन्त इति । ग्रहण ह्यनुचरितशब्दगोचर न सम्भवति, नतु स्मरणम् । अद्य- वेऽपि हि तावचिरतरानुभूतानामान्तरालिकानेकान्तरायपरम्परातिरोहिताना भावानां नानाविधानेकगदंवेदनाभर दूयमानमानसैरपि स्मरणं दृष्टम् । तद भवान्तरीयस्मृतौ किमनुपपन्नम् । देहध्वसे संस्कारानवस्थानमिति चेद् । न । अतदाधारत्वात् । तत्रैतत् स्यात् -- अध्रियमाणेपु देहेषु किमाश्रयाः संस्कारा भवन्ति न वा भवन्ति । कथं भवान्तरे फलं भावयितुमुत्सहन्त इति । तन्न, अतदाधारत्वात् । नो खल्वपि भवान्तरीयपटुतरानुभवप्रभा- वितं भावनाबीज शरीराधिकरण, यदस्य नाश नश्येत् । ज्ञानसमानाधिक रणत्वादात्मनश्च ज्ञानाधारत्वात् । आत्मापि परिगृहीतदेहान्तरोऽपि स एवा- वतिष्ठत इति नाश्रयानुपपत्तिः । अपिचेदानीमपि पूर्वजातिस्मरः कश्चिदुप- लभ्यत एव, यो भवान्तरीयरहोवृत्तवृत्तान्तं सम्पादयति । देहनाशाच स- स्कारनाशे तदनुपपत्तिः । जरामरणगर्भवासजन्मवेदनाश्च संस्कारोच्छेदह- तवः तस्यापि तुल्या एव । अतोऽवश्यमाश्रयणीयः कोऽपि प्राग्भवीयध मानुग्रहात् तस्य नाम भाजनमतिशयस्य योऽत्रामुत्र वा विदितमप्यशेपण स्मरतीति । अपिचेतिहासपुराणवेदवादा अपि जातिस्मरणसद्भावे प्रमाणम् । भवति हि गीतासु वासुदेववचनं . १. 'यार्थद', २ 'भ', ३ व परिक्षा', ४ 'मप्यविशे' क. पाठ..

·चोदनासूत्रम् । १३७ - "वहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन! । तान्यह वेद सर्वाणि न त्व वेत्सि परन्तप ॥" इति । पौराणिका अपि "प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनन्तरं च वक्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिस्सृताः॥" इति पठन्ति । स्मरणाभिप्रायमेवेद वेदविनिस्सरणं पुराणेषु. तत्कृतकत्वान- भ्युपगमात् । वेदवादाश्च भवन्ति देहान्तरप्रतिपत्तिकाले 'त विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च' इति । मानवेऽपि विशिष्टकर्मफलतयैव जातिस्म- रत्व दर्शितम् । स्मयते हि "वेदाभ्यासेन सतत सत्येन तपसैव च । अद्रोहेण च भूतानां जाति स्मरति पौर्विकोम् ।।" इति । तत्रैतत् स्यात् । अन्यार्थत्वावधृतवेदाभ्यासादिसमभिव्याहारात् पर्ण- मव्यादिफलार्थवादवदर्थवाद एवाय न फलकल्पनायै प्रभवति । तथा हि-वेदाभ्यासस्तावद् धारणार्थ एव. प्रत्यक्ष हि गुण्यमान न भ्रश्य- तोति । योऽपिच 'अहरह स्वाध्यायोऽध्येतव्य.' इति विशिष्टेतिकर्त- व्यतायुक्तो ब्रह्मयज्ञविधि.. सोऽपि यावज्जीवदर्शपूर्णमासाग्निहोत्रादिवि- धिवदुपात्तदुरितक्षयाकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारप्रयोजन एवेति नासमी- हितफलान्तरसम्बन्धमतुभवति । सत्यमपि शब्दार्थभेदभिन्न स्वर्गादिमहा- फलार्थमवगतमेवेति न फलान्तरेण सम्बध्यते । तपांस्यपि नानाविधैनोनि- चहणार्थानि स्वर्गादिश्रेयोन्तरार्थानि च चान्द्रायणादीन्यवधारितानीत्यनपे- क्षाण्येवेति न जातिस्मरणफलकानि भवन्ति । अद्रोहोऽप्यहिसा भूताना तत्तत्कालभेदेन फलार्थ एव विहितः । यदि व्रत यदि निषेधः कस्य जातिस्मृतिः फल भवेत् । तस्माद् वेदाभ्यासादीनामर्थवाद एव फलश्रुतिर्न फलकल्पनायां प्रमाणमिति । तन्न । प्रत्येक हि वेदाभ्यामादीना फलान्तर- मवगतं न समुचितानाम् । इह तु कय इवारुणादीनां मत्यादीनामेकत्र फल उपादीयमानानां साहित्यं विवक्षितमिति न समुदितानां फलान्तर- २ खादव'. पिंपदाना नम' ८ न पाह : ना. पा. पा' -

·No text on this page.

·चोदनासूत्रम् । १३९ ग्राह्यत्वे चागमस्यैवं द्वेषोऽर्थग्रहणे वृथा । यो ह्यनुच्चरितं शब्दं गृह्णात्यर्थेऽस्य का कथा॥ १४७॥ पुमांस्तावत् स्वतन्त्रः स्यादर्थग्रहणवादिनाम् । आगमप्रतिभाने तु पारतन्त्र्यं द्वयोरपि॥१४८ ॥ अनेकपुरुषस्थत्वादेकत्रैव च जन्मनि । ग्रहणस्मरणाद्र वेदे न स्वातन्त्र्यं विहन्यते ॥ १४९॥ त्वतीन्द्रियार्थाभिप्रायमेव तदस्तु । सर्वथा सिद्धमिदमेकस्यागमस्मृतिक- ल्पना न साधीयसीति ॥१४६॥ पुनरपि ग्रहणपक्षमेवोपसङ्क्रम्य दूषणंमाह ग्राह्यत्व इति । नन्वागमस्यातीन्द्रियोऽर्थः नत्वागम इति कथं तुल्यत्वमत आह यो हीति । अनुचरितो ह्यागमोऽतीन्द्रिय एवेति भावः ॥ १४७ ॥ ननु तुल्यत्वेऽपि तावदस्मदादिभिरागमग्रहणमाश्रितम् । को दोष., अत आह-पुमांस्नावदिति । अयमभिप्रायः नात्र तुल्यत्वम् । अर्थप्रतिभाने हि पुरुषः स्वतन्त्रो भवति, तदनुसारित्वादर्थनिश्चयस्य । आगमप्रतिभाने तु पुरुषोऽर्थ प्रत्यागमपरतन्त्रः । आगमोऽपि स्वरूपस्थितये तत्परतन्त्र इति सापेक्षत्वादुभयाप्रामाण्यमिति ॥ १४८ ॥ नन्विदमागमपारतन्त्र्यं तवापि समानम् । नहि पुरुषप्रत्ययात तस्य यायात्म्य शक्यं श्रद्दधातुम् , अत आह– अनेक इति । अयमभि- प्राय.--एकपुरुषपारतन्यं दोषाय भवति, अनेकधा संशयोपजननात् । एव हि तत्र संशयो भवति -किमयमनेनागमो दृष्टः कृतो वा, दृष्टोऽपि यथा- वस्थितोऽन्यथा वेति । एवं सशयाना न कचिदाधासयेयु । अनेकपुरु- पाधारे तु वेदे न तावत् कृतकाशहा. नाप्यन्यधात्वमिति वक्ष्यति । अतो- ऽव्याहतस्वातन्त्र्यो वेद. प्रामाण्यं लभते इति । अपिच येय भवान्तरव- नुभूतानां भवान्तरे निरवशेषस्मृतिकल्पना. सापि वेदानां पारतन्त्र्यमापाद- ३. द ग १. १. यनि--'ग पाह: परम पाटः ·अनश्चति । अद्यत्ववदव तु पुगपि ययः -बत इति । एतच प्रयोगण चारितम् । अता यन पंग्ग्नयोः कल्पनयामतुल्यत्वमापादिन, तंदककम्पनी- १४० मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकापतम् । अन्यथाकरणे चास्य बहुभिः स्यान्निवारणम् । एकस्य प्रतिभानं तु कृतकान्न विशिष्यते ॥१५०॥ अतश्च सम्प्रदाये च नैकः पुरुष इष्यते । वहवः परतन्त्राः स्युः सर्वे ह्यद्यत्ववन्नराः॥ १५१ ॥ एवं च कल्पयन्त्यन्ये यावदागमसिद्धये । तावन्न कल्पयत्येतत् समत्वं जैमिनेः परैः ॥ १५२ ॥ यत्येव । एवं हि तत्र शङ्कयते - कथं खल्वयं महान् ग्रन्थसन्दर्भो निश्शे- पसंस्कारच्छिदा मरणेनान्तरितोऽनेन स्मृतः । तदयमस्मान् विप्रलब्धुकाम एव स्वयं निर्मितमागम स्मृतमपदिशति । एव च शङ्कमाना न स्वातन्त्र्येणा- गमप्रामाण्यमध्यवस्येयुः । अस्माकं तु ग्रहणस्मरणयोरेकभवभावित्वान्नाय दापा भवतीत्याह --एकत्रति ॥ १४९ ॥ अथानेकपुम्पस्थत्व को गुणः, अत आह-अन्यथेति । बहुपु हि मम्प्रदायप्रवर्तकंपु या तस्य वेदस्यान्यथाकरणाशङ्का सा निवर्तते । एकंन हि विनाशितं वेदमन्यो नैतदेवमिति निवार्यान्यथा दर्शयति । अतो बहु मवादाद वेदम्य यथावस्थितस्वरूपावधारणं भवतीति । एकस्य प्रतिमानं तु कृतकवेदकल्पनाया न विशिष्यते, उभयत्रोग्यविश्वासतुल्यत्वादित्याह- एकम्यति ॥ १५ ॥ अना न यथा बंदानामकः कर्ता, एव सम्प्रदायप्रवर्तकोऽपि नकः पुम्प टन्युपमंहगति मत्राचयादिपरतन्त्रा नग आमन्निन्याह दानायमिति ॥ १५१ ॥ व नावन पुम्पानियकल्पना नापामपयकल्पनया तुल्यति मात्र वहानापादानाच्यामनि मापहायमाह एवञ्चति ।। १५२॥ 'या' ग पाट .

·चोदनासूत्रम् । १४१ नहि दृष्टाधिकं किञ्चित् प्रामाण्ये तेन कल्प्यते । अप्रामाण्यनिमित्तेषु परस्यादृष्टकल्पना ॥ १५३ ॥ दृष्टप्रामाण्यवाधश्च नास्तिकस्य प्रसज्यते । उत्पन्ते सति विज्ञाने बलाद् वाधप्रकल्पना ॥१५४॥ साधिते पुरुषाभावे निर्दोषज्ञानजन्मनः । प्रत्यक्षान्नास्तिकैर्वाच्यो विशेषश्चोदनाधियः ॥१५५॥ उपदेशोऽन्यथा न स्यादतीन्द्रियनिवन्धनः । एतदेव स्पष्टयति-नहीति । अद्यवदेव सर्वदा वेदव्यवहारः प्रता- यते इति जैमिनेर्दर्शनम् । इद च दृष्टानुसारीति नालौकिक किञ्चिज्जैमि- निना कल्पितं परेरिवादृष्टपूर्वः पुरुषातिशयः । पौरुषेयानुमानदूपण तु पूर्व- मुक्तमेवेति ! वेदाप्रामाण्यवादिनामेवं तु दृष्टहानिरदृष्टकल्पना चेत्याह- अप्रामाण्येति । दोषो ह्यप्रामाण्ये निमित्तम् । स चापौरुषेये वेदेऽदृष्टः कल्पनीयः । त्रिविधाप्रामाण्यशून्यस्य ज्ञानस्य दृष्टं प्रामाण्य हातव्यमिति । नन्वय दृष्टबाधो भ्रान्तिष्वपि समानः । अथ तत्र बाधकसामर्थ्याद् विप- यय.. सोऽप्यत्रानुमानिको भवेदित्यत आह- उत्पन्न इति । अयमभि- - 'उत्पन्नमिदं ज्ञानं सम्यक्त्वसन्देहविपर्ययविरहादित्युक्त भाष्ये । अनुमानानामप्यागमविरोधः प्रतिहेतुविरोधश्चेत्युक्तमेव । अतो विनैव कार- णेन बलादयं बाध' कल्प्यते । भ्रान्तौ तु नेतदेवमिति स्फुटो विपर्यय इति ॥ १५४ ॥ यत्तु स्वपरप्रत्यक्षासवादी कथ शब्दः प्रमाणमित्युक्त, तदयुक्तम् । यदा ह्यपौरुषेया वेदा इत्युपपादयिष्याम. तदास्याश्चोदनाबुद्धे प्रत्यक्षण सह विशेष नोपलभामहे । उभयोरप्यदुष्टकारणजत्वात् । अत. किमत्र प्रत्यक्षसवादेनेत्याह साधित इति । निदापं च तज्ज्ञानजन्म चे. त्वयः ॥ १५५॥ प्राय.- २ 'वह'ग. पाट " दि' पाह ·मस्ति तावद द्रष्ठति । ततश्च वागमार्थदर्शनमपि बुद्धम्यानायासमुपपाद- णात्र व्यतिरेकमुखन हतोर्गमकत्वमुक्तम् । यो हि यन्न जानाति स तन्नो. नर्थान्नोपदिष्टवन्तः । अतोऽविद्वद्भ्या व्यावृत्तमुपदेशित्वं विद्वत्तामनुमाप- अन्यथेति । अर्थापत्त्यभिप्रायेण परिचोदित. 'उपदेशो हि व्यामोहादपि भवती'सनेन भाष्येणान्यथोपपत्तिप्रदर्शनन तद्गः कथ्यते । व्यामोहेनाप्यु- पदेशोपपत्तौ नातीन्द्रियज्ञानं कल्पयितुं शक्यत इति । दृश्यते चायवेऽपि १२२ मीमांगा होगा। तम्य का न वेद दृष्टः मोर्श इत्यर्थकल्पना ॥ यद्वानुमानमवदमुपदेशित्वमुच्यते। दृष्टार्थपूर्वताव्यासं व्यनिकोडम्य नन्विति ॥ १५७॥ अन्यथाप्युपपन्नत्वं व्यामाहादिति कथ्यते । लिङ्गस्य व्यभिचारो वा बालवाक्य निदर्शनात ॥ अत्रापरं भाग्य 'नननिदगामुपदेगा नानकमत' इत्यादि । नन्या भिप्रायमाह- उपदंशा इति । अशोपनिग्यि मा यकारं गाता । उपदेगा हि बुद्धमन्यादीनागुपलन्यने । न गायमर्शमविदुपामुपदेश उपपद्यते । अना दृष्ट उपदेशविषयोऽर्थी मन्वादिभिगिनि कायने । मन्वादिग्रहण प्ररोच- नाय । एव हि जानानि-एप ग्नलु मीमांगकोऽतीकृतमन्याद्यागमसन्यन्व-, तदहमेनं मन्याग्रुपदर्शनेनैव तावदनीकाग्यामि यथानीन्द्रियाणामाना- यिष्यामीति ॥ १५६ ॥ अनुमानाभिप्राय वेद भाष्यमित्याह -- यति । उपदशित्वं हि दृष्टार्थपूर्वतया व्याप्तमवगतं वैद्यापदशादी । तदतीन्द्रियार्थगोचरमप्यवगत तामनुमापयतीति । ननुच नात्र भाष्यकारणोपदगित्वं हेतुरुक्तः, किन्तु अविदुपामुपदेशानुपपत्तिः । अतः कथमनुमानाभिप्रायवर्णनम् , अत आह. व्यतिरेक इति । अयमभिप्राय. व्यतिरेकप्रधानवादिमतेन भाष्यकार- पदिशति, यथा चिकित्सको धर्माधौ । नच तथा मन्वादयोऽतीन्द्रिया- यतीति ॥ १५७॥ एवमुभयथा परिचादनाभिप्रायमुक्त्वा परिहारभाष्याभिप्रायमाह - १. 'य च भा', २ 'य', ३. 'कोऽनही', ४. 'तवाद्यागम' क. पाठ ।

·चोदनासूत्रम् । वेदाज्ज्ञात्वोपदिष्टं चेदित्येवं सिद्धसाधनम् । वेदादपीत्यनेनोक्तं मन्वादेश्चैतदिष्यते ॥ १५९ ।। न्यामुग्धानामन्यधाशासार्थोपदेशः प्रवन्धरचना च निवन्धृणामिति । यदा पुनरनुमानाभिप्राया परिचोदना. तदानुमानदोषो लिङ्गस्य व्यभिचारोऽनेन कथ्यत इत्याह - लिड्गस्येति । बालोऽज्ञः । तस्याप्युपदेशदर्शनेनानैका- न्तिको हेतुरिति ॥ १५८ ॥ अपरमपि 'अमति व्यामोहे वेदादपीति भाष्य. तद् व्याचष्टे वेदादित्युक्तमन्तेन । अयमभिप्रायः- - अनुमानढूपणमेवेदम् । प्रथम तावदनैकान्तिको हेतुरित्युक्तम् । इदानीं तु सिद्धसाधनतोच्यते । यदिदमुप- देशाद् ज्ञानानुमानमुक्तम् , अतः सिद्धं सा-यते । सत्यम् । वेदाद् विदितव- तामतीन्द्रियार्थविषय उपदेश. । एव हि वेद एवातीन्द्रियेऽर्थे प्रमाण, न स्वमहिम्ना पुरुष इति । कय पुन. सिद्धसाधनम् । नहि बुद्धादीनामती- न्द्रियार्थज्ञानं वेदात् सम्भवतीति नहि ते वेदाज्ञापयितव्या.. तत्समीपे- ऽनध्ययनात् । अतो वेदस्वरूपमविदुषां न वेदाद् ज्ञात्वोपदेशः सम्भवति. अत आह-मन्वादेरिति । अयमभिप्राय.- सत्य नेद बुद्धाद्यभिप्रायेण सि- द्धसाधनत्वमुच्यते. किन्तु उपदिष्टवन्तश्च मन्वादयः' इति ब्रुवाणेन मन्वादय उपदर्शिताः । तेषां च वेदादेव ज्ञात्वोपदेश इति स्मृत्यधिकरणे वध्यते । यथा वक्ष्यति "भ्रान्तेरनुभवाचापि पुवाक्याद् विप्रलम्भनात् । दृष्टानुगुण्यसाध्यत्वाचोदनैव लघीयनी ॥" इति । वेदविरुद्धार्थाभिधायिना तु वेदादुपदेश इत्यसम्भावनीय एव । यथा वक्ष्यति विरोधे वनपेक्ष्यं स्यात्' इति । एतत् निद्धमाधनं मन्वादिनम्ब- न्धितयेप्यत इत्यर्थः । अपरमपि पौरुषेयापौरुषेययोविशेषकथनार्थ भाप्यम्- 'अपिच पौरुषेयाद् वचनादेवमयं पुरुषो वेदेति भवति प्रत्ययः नैव- मर्थ इति । विप्लवते खल्वपि कुनश्चित् पुरुषकृताद् वचनात् प्रत्ययः । न तु वेदवचनस मिध्याले किचन प्रमाणमस्तीति । अन्सार्थ:--- पूर्व हि ·तद्द्वारेण प्रमाणमेव । यथाह-~'एवमयं वेद, नैवमर्थ' इति । वक्तृप्रमाण- दपिम्पोद्यत इति दर्शितं भवति । नचान वक्तृगुणाः प्रामाण्य कारण म्वभावनिदीपाद वेदवचमा जातं जान कथमप्रमाण भवतीति । एतचाना मापक्षिना या नदवीननिश्चयानां पुवाक्यानां तथा नाम, अप्रमाणता न १४४ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । पुरुषवाक्योपमानेन 'नन्वतथाभूतमित्यादिना वेदवचसां मिथ्यात्वगुपपादि- तम् । तत्र मीमांसागोत्रानुसारिणा स्वतःप्रामाण्ये स्थित्वा 'विप्रतिषिद्ध- मि'त्यादिना सिद्धान्तितम् । पुनश्च प्रत्ययितग्रन्थेनांशे दृष्टान्तस्य साध्यवैक ल्यम् अंशे च हेत्वन्तराधीनं वैतथ्यमित्यनुमानदूपणमुक्तम् । मध्ये च प्राम- गिकी कथा प्रवृत्ता । अधुना लोकवेदवाक्ययोः स नाम विशेषः कथ्यते येन निरपेक्षमेव वेदवाक्यं प्रमाणं, सापेक्षं पौरुषेयं किञ्चिचाप्रमाणमेव । एकत्र यत् त्वतथाभूतप्रतिज्ञायामन्तीतं प्रत्ययान्तरसापेक्षं सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं, वार्तिककृता च 'प्रमाणान्तरदृष्टं ही'त्यादिना विवृतं, तत् तावत् परिहतं भवति । वाक्यत्वस्य च मिथ्यात्वहेतोरन्तीतस्याप्रयोजकत्वं मिथ्यात्वे साध्ये दर्शितं भवति । यद्यपि च तत् पुरुषबुद्धिप्रभवमप्रमाणमित्यत्र पुरु- पदोपायत्तमप्रामाण्यमित्युक्त, तथापि प्रतिज्ञामात्रेण तदुक्तं न तूपपादितम् । अधुना तु भवत्याशङ्का कथं पुनरिदमवगम्यते पुरुषाधीनमग्रामाण्यं न वाक्यस्वभावानुवन्धीति । तत्रेदमुच्यते-पुंवाक्यमपि किमपि वक्तृप्रमाणा वधारणसमुत्सारिततदीयनिखिलदोपाशङ्कमायर्थे साक्षादनादधदपि निश्चर्य निगहितोऽर्थे निश्चयः न स्वतन्त्र इति यावत् । वाक्यस्वभावानुवन्धिनि त्वप्रामाण्ये न किञ्चित् पुंवचः प्रमाणं भवेत् । अतोऽवगच्छामः स्वभावतः प्रमाणमेव वाक्यं पुन्दोपादप्रमाणं भवतीति । तदिदमुक्तं 'विप्लवते खत्विति । अनाप्तवाक्यादुपजातः प्रत्यया विप्लवते । विविधं प्लवते, एव नैवमिति संश यात्मक इति यावत् । विपर्येति वा । तदेवमौत्सर्गिक प्रामाण्यं वाक्यानां दोपनिराकरणमात्रे व्यापारात्, इतरथा अनवस्थानादित्युक्तम् । अतः गन एवाम्मिन बार्तिककृता सर्वमुद्ग्राहित 'शब्दे दोपाद्व' इत्यादिना । नदिदमुक्त 'नतु वदवचनम्य'ति । तदयं मंक्षेपार्थः वक्तृप्रमाणतन्त्रवादर्थनिश्चयस्य नहीपादस्तु नाम । वेदवाक्य यस्तु म्पन बदायमामध्यप्रभाविता वाक्यार्थबुद्धिर्न जानान्तरमपेक्षते, न चाप्रमाण मिति ।। १५॥ यय प्रत्ययान्ना ·१४५ - चोदनासूत्रम् । अन्यथा संविदानोऽपि विवक्षत्यन्यथा यतः। तस्मादेकान्ततो नास्ति पुंवाक्यात् तद्धियां गतिः ॥ भ्रान्तस्यान्यविवक्षायामन्यद वाक्यं च दृश्यते । यथाविवक्षमप्येतत् तस्मान्नैव प्रवर्तते ॥ १६१ ।। वक्तृधीरातवाक्येषु गम्यतेऽन्यत्र विप्लुतिः । इसमेवार्थमस्य भाप्यस्य व्याख्यास्यन्नाक्षेपं तावदाह-अन्यथेति । पोऽय वक्तृज्ञानपूर्वक. पुवाक्येभ्योऽयनिश्चय उक्तः, सोऽयुक्तः । तज्ज्ञाना- वधारण एव प्रमागाभावात् । न ह्यन्यभिचरितस्वार्थगोचरज्ञान पुवाक्यं, यत- स्तदवगम्यते । अनाप्तो ह्यन्यथा विजानन्नन्यथा विवक्षति । विवक्षाधीना च वाक्यनिप्पत्तिः । अतो विवक्षावशेनान्यथैव वाक्यं निष्पद्यते, अन्यथा च ज्ञायत इति नेकान्ततो वाक्याज्ज्ञानानुमानमिति ॥ १६० ।। आस्त तावद् वाक्याज्ञानानुमानं, विवक्षामात्रमपि ततोऽवगन्तु न शक्यत इत्याह - भ्रान्नस्येति । विवक्षा हि तावदत्यन्त वाक्यनि- माणे सन्निहिता । तस्यामप्यन्यथा सत्यां कदाचिद् भ्रान्तस्यान्यथा वाक्य- रचना दृश्यते । अतो यथाविवक्षमपि वाक्य न प्रवर्तत एव । कथमसत्यां विवक्षायां वाक्यरचनेति चेद् , न । विवक्षान्तरसम्भवात् । कथमन्यवि- वक्षा अन्यनिर्माण हेतुरिति चेत् को दोषः । विवक्षा हि प्रयलद्वारेण वाक्यनिष्पत्तो हेतुः. नादृष्टेन रूपेण । स च विवक्षान्तरप्रयुक्तेनेव कृतः कुंतश्चिद्वैगुण्यान्न सम्यक् परिनिष्पन्न । ततोऽशक्तिजन्यमन्यदेव जा- तम् । यथा कश्चित् शुष्क पतिष्यामीति कर्दमे पनति । सूक्ष्मविवक्षास्तित्वं तु सूक्ष्मदृश एव प्रतिमचन्ते । विवक्षा हि वक्तुमिच्छ। सा चेदात्मगुणा- न्तरं. तर्हि सुखादिवन्नानस प्रत्यक्षवेध कथमज्ञायमानमस्तीति गत्यते व- पतुन् । अधाभिलापात्मज्ञानरूपा. तथापि कर वातान्तरप्रकाशेऽन्य- विवक्षान्तीति शाक्यो कल्पयितुनिति यत्किदितत ॥ १६ ॥ एवमाक्षिप्त नाप्प मनादधाति वस्तृवीरिति । अपमाभि- द्विविधो हि वक्ता जातोऽनासप । नत्र व गवनवधान्तिो भवति प्रायः -- ·, --- am ht: ननान्गापणा कमन्यते ॥ १६ ॥ पदार्थग्ननायनो माया। विलक्षाविज्ञानागान निनानिः ॥ १३ ॥ नायगामाज्ञानमा पनि य मनभीकमगी। friffffउगादिनी- कग । तागत भान • LITERAFTII जान जान व्यवहारमा पानः न गित गाणं! | जानागर रयापि कानुगमन मनमा नजानपुरगमन निगो जायने ! आ- तस्य च अगो न नानदान गरे । " : गुनिएगा । नारत प्रायो भ्राम्यति । न नागम्यग्निदिने नाती नया भवनि यो पनि पत्तये वाक्य प्रणयनि । तथापि ना मंशयानाम्य नगरिननादव तत्प्रमाण- निश्चयो भवति । म एल निव-यपृष्टो गरि जितु ज्ञानमात्मन उपदि- गति, तावतैव स्वप्रमाणबदनामयन्यवहामिद्धिः । विश्वथानाप्तवा- क्याद् विविधो व्याख्यात एवेति । एव तावद ज्ञानप्रत्ययविश्वौ विषयव्यव- स्थया व्याख्याती। इदानी भाग्यतात्पर्य दर्शयति - -- तनति । यत तावद वाक्यत्वमतथाभूतत्वे हेतुतयोक्त तस्याननाप्रयोजकत्वमुच्यते । आप्तवाक्येषु हि गुणनिराकृतदोपेपूत्सगैग मत्यत्व दृष्टम् । अत एव हि तज्ज्ञानानुमा- र्यर्थनिश्चयो भवति । इतरथा तस्यापि मिथ्यात्व भवेत् । अनाप्तवाक्येषु तु तद्दोपादपवादादप्रामाण्यम् । एवंच स्वाभाविकसम्यक्परिच्छेदशक्ति- रत्र वचसश्शब्दस्योच्यते । मिथ्यात्व चौपाधिक न वाक्यत्वेन प्रयुज्यते परप्रयुक्तव्याप्त्युपजीवि हि तत् , निपिद्धत्वप्रयुक्त इवाधर्मत्वे हिंसात्व- मिति ।। १६२ ।। वक्तृधीराप्तवाक्येषु गम्यत इत्युक्त, तत्र कारणमाह थैति । श्रोतुर्हि वक्त्रा पदार्थेपु विरचितेषु वाक्यार्थप्रत्ययो जायते । वक्तुश्च रचनाकृतिर्विवक्षापूर्विका । सा चाप्तस्याविज्ञाते न सम्भवतीति पूर्वज्ञानम- पेक्षते । अतः प्रतिवन्धवलेनाप्तवाक्यात् पूर्वविज्ञानमवगम्यत इति ॥१६॥ १ तदुक्त', २ '', ३ 'तन न' ग पाठ. - पदा- - ·चादनासूत्रम् । १४७ विवक्षान्तरयुक्ता हि कुर्वाणा रचनान्तरम् । आवापोद्वापयोगेन दृश्यतेऽर्थेषु मानवाः ॥ १६४ ॥ तेनार्थप्रत्ययोत्पादे श्रोतुर्जातेऽपि वाक्यतः। ज्ञातो नूनमनेनेति वक्तु ने मतिर्भवेत् ॥ १६५ ।। आप्तोक्तिकारिणं कश्चिदनुयुङ्क्ते नरं यदा । तदा च निर्दिशत्याप्तं स जानात्येतदित्यसौ ॥१६६ ॥ तज्ज्ञानान्तरितत्वाच्च शब्दास्तावदुदासते । विवक्षावशत्वमेव रचनाया दर्शयति-विवक्षान्नरेति । पूर्ववि- वक्षाया यद् विवक्षान्तरागमेन रचनान्तरं दृश्यते पूर्वोत्तरपदाद्वापावापभे. देन, अतो विवक्षाधीना रचनेत्यवगम्यत इति ॥ १६४ ।। एवञ्च यद् विवक्षाधीना रचना सा च ज्ञानपूर्विका. तेन कारणन वाक्यादर्थप्रत्ययोत्पाद श्रोतर्जातेऽपि नूनमनेनायमों वक्त्रा ज्ञान इति वक्तृज्ञाने मतिर्भवतीत्याह - नेनेति । वक्तृप्रमाणपूर्ववाद रचनाया न स्वतन्त्रोऽर्थज्ञानमात्रान्निश्चय इति भावः । तदिह 'तेनाल्मापवादाभ्या- मित्यत्र स्वाभाविकी वचसशक्तिरिति भाष्यतात्पर्यमुक्तम् । पदार्थरच- नायत्त' इत्यतः प्रभृति 'तेनार्थप्रत्यय' इत्येवमन्तेनाप्तवचनां प्रत्ययान्तगप. क्षितति भाज्याभिप्रायो विवृत इत्यनुसन्धातव्यमिति ।। १६५ ।। इतश्चाप्तवाक्य तज्ज्ञानपरतन्त्रमवगम्यत इत्याह आप्ताक्ति- रिति । यदाप्तोक्तमधमेकोऽनुतिष्ठति त चापरोऽनुयुझे किमत्र ने प्रमाण- मिति. तदा असावाप्ताक्तिकारी नमाप्तमेव नत्र मूलनया दर्गवति य व वादी स एवाप्त एतज्जानाति नाहमिति । स्वातन्त्र्ये हि तज्ज्ञानप्रकारानमनर्थक भवेदिति ॥१६६॥ किमिदानीमाप्तवास्यमधैं न प्रमाणनेव. नवन इति तु आवम् माणानवधारणाजाताराकाल वास्यदान्ने । यदा हि कविता हेदना- मदुटमिन्द्रियापस्थान्ति भवति. नरा दोषासानिका -- ·दाह- । १४८ मीमासाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । प्रामाण्यस्थापनं तु स्याद्वक्तृधीहेतुसम्भवात् ॥१६७।। अर्थे पूर्वप्रतीतेऽपि निश्चयो हि तदाश्रयः । तेनार्थज्ञानगम्यापि प्रामाण्ये सैव पूर्वभाक् ॥ १६८॥ स्थाप्यते । तदिहावगतिहेतुतया शब्दानां प्रामाण्यमुपक्रान्तमप्रामाण्यशङ्कया शिथिलीकृत वक्तृप्रमाणावधारणनिराकृतेषु दोपेषु दायं लभते, तदेत- तज्ज्ञानेति । तज्ज्ञानान्तरितत्वात् वक्तृज्ञानान्तरितत्वात् । निश्चयजनने शब्दस्येत्यर्थः । तावच्छब्देनात्यन्ताप्रामाण्यं निराकरोति । कि यतापि विलम्बनेन प्रामाण्यं प्रतितिष्ठतीति । नन्वेवं वक्तृप्रमाणानुसारिणि निश्चये सत्यनुवाद एव शब्दः प्रागनिश्चयादप्रमाणमिति कदा प्रमाणम् । उक्तमिदं स्वकाल एव तत् प्रमाण, दोषाशङ्कानिराकरणमात्रे वक्तृज्ञानस्य व्यापार इति । श्रोत्रा हि प्रथममविदितपूर्व एवार्थोऽवगतः ' क्वचिद् व्यभि- चारदर्शनेन जातायामाशङ्कायां तन्निराकरणेन तस्यैव प्रामाण्यं प्रतिष्ठाप्यते । अत एव स्थापनमित्युक्तमिति ॥ १६७ ॥ कथं पुनः प्रथम शब्दा उदासते । स ह्यर्थः शब्दन प्राक् प्रत्यायिता न वा । यदि नेत्याह कथमेव वेदति वक्तृज्ञानमुन्नीयत । प्रकारार्थो धव- शब्दः । नच निराकार विज्ञानमनाश्रितार्यपरिष्वङ्गे स्वरूपेण प्रकारवद् भवत् । नच श्रीतुबुद्भावनारूढोऽर्थो वक्तृज्ञानमवम्भावन विशिनष्टि । यदि तु पूर्वमप्यर्थप्रत्ययोऽवगम्यते, ततः पारतन्त्र्य कारणं वाच्यम् । उत्प द्यमानव हि तेन स्वविषयपरिच्छेदः कृत इति किमन्यदपेक्षते । निश्च- यार्य वक्तृप्रमाणापेक्षनि चंद्, न । अनिश्चयज्ञानासम्भवात् । निश्चय एव हि ज्ञान, तंबदस्ति कथं निश्चयो नास्तीति शक्यते वक्तुम् । अतोऽनुपपन्न मिदमर्थनानगम्यैव वक्तृधीस्तत्रामाण्य कारणमिति । अत आह इति । यत ताबढुक्तम अनवगतेऽर्थे नवम्भावा भवतीति, तत्राभ्युपगमनवा- नग्म । मन्य पूर्व प्रतीत एवार्थ इति । यत प्रतीतऽनिश्चयो न घटत इति । नन्न, जानागदम्य नदुपपनः । यद्यपि न शब्दात् मंशयः, तथापि व्यभिचार दानात मंदाया जायन एव । यत्त्वनिश्चयात्मक जानमेव नास्तीति नाना पनी निश्चय एव जायत इत्युच्यते । नन्न । मायस्यापि ज्ञानन्यान् । अना अर्थ ·चोदनासूत्रम् । १४९ अतोऽत्र पुन्निमित्तत्वादुपपन्ना मृषार्थता । नतु स्यात् तत्स्वभावत्वं वेदे वक्तुरभावतः॥ १६९॥ तबुद्धयन्तरयो स्तीत्यर्थोऽर्थेश्च प्रतीयते । अतो न ज्ञानपूर्वत्वमपेक्ष्यं नायथार्थता ॥ १७० ॥ अप्रमाणत्वसिद्धौ वा दृष्टान्तो य उदाहृतः । बुद्धादिवचनं तस्य साध्यानासङ्गितोच्यते ॥ १७१ ॥ तेषामपि हि यत् कार्य पूर्वत्र प्रतिपादितम् । तत्र सम्यक्त्वमर्थे तु व्यापारो नैव विद्यते ॥१७२॥ जातेऽपि ज्ञाने कुतश्चिन्निमित्तात् सशयोत्पत्ती वक्तृप्रमाणाश्रयत्वान्निश्चय- स्यार्थज्ञानसमधिगम्यापि सैव वक्तृधी. पूर्वज्ञानप्रामाण्य पूर्वभाग भर्वतीति तया समुत्सारितायां दीपाशङ्कायां प्रामाण्यस्याध्यवसानादिति ॥ १६८ ॥ एव तावत् पुरुषवाक्यपु ज्ञानान्तरापेक्षया प्रामाण्य कचिचौपाधिक- मप्रामाण्यमित्युक्तम् । वेदवाक्ये तु स्वाभाविकत्वादेव वचसः सम्यगर्थ- परिच्छेदशर्न मृपार्थता सम्भवतीति न तु वेदवचनस्येत्यादिनोक्तं. तदेत- अन इनि । अस्तु नाम वक्तृदोपागकया पुवचसामग्रामाण्य, स्वभावनिर्दोपं तु वेदवचो न तत्स्वभावमनुभवितुमर्हतीति ॥ १६९ ।। वक्तृवुद्धयन्तरयोय॑वधानमपि वदे नारतीति पदाथैरेव केवलेनि- त्यनिर्देपर्वाक्यार्थ प्रतीयत इत्याह नद्बुद्वीति । अन. सिद्ध न वेद प्रत्ययान्तरापेक्षा, न चायधार्यत्वमिति प्रकरणार्यमुपसहरति इति ।। १७० ॥ अन्यथा मायाभिप्रायमाह अप्रमाणन्वेति । देवानामप्र- माणत्वसिद्धये यत्कियन लौकि वचन बान्तायोत. नत्यानन मान्न सान्तस्य साध्यानामड़िता माध्यविकतारले इनि ।। ६७ !! कप नाचानानता. तार पामिति । परमतेनेदं भाग्यकारण पगन प्रत्युत । नहि - दा कडा - दाह अन ·नानुमानमुक्त तद दर्शयतीति यदि च यत्र पुवाक्यं व्याप्रियत वस्तु व्यापारिति । स्वविषयातिरकेण वढानामपि मिथ्यात्वमिप्यते । पूर्वपक्षायें स्याभिप्रायमाह-अज्ञात्वति दृष्टभन्तन । वास्यत्व मिथ्याले न प्रयो- मिथ्यात्वहेतुदापस दसद्भावयोरुक्तिमात्र भाष्यकारेण कृतमिनि ज्ञानात् परः म्वव्यापागनिनियापि माना पूर्वपार्थवीन प्रयका गिदमागता ॥ १३ ॥ अजावेवमभिप्राय जनकामनालगोः । सत्यमि गावनितिमात्रज्ञानान पगेऽत्रीन् । तिकाभिप्राग. प्रयोग. गोदना गा गागनालाइ मुद्राति वास्यवलिनि, नदा नी गाभिषांगणागते । गा गानागती ष्टान्त इति । तन्मत हि गन्दी नारी प्रमाणम् । नगात पानि तानदर्भ म्माग्यन्ति, नतु कचित् किनिदपनयन्गपनन्ति वा । नात्यपि व्यभिनाग्दर्शनानायं प्र माणम् ! अतः का नत मानि भात । कालभिप्राग एव तु प्रतिवन्धनलान 'न खेत माध्यगिनिनेपां तन प्रतिबन्धामिद वस्त्रभिप्रायं तु सूचयेयुरिति । अंना यद बुद्धादिवनयां कार्य प्रतिषाय- मुक्तं, नत्र तेषां सम्यक्त्यमवान्यभिचागत । अथे तु नेपा व्यापागे नयन एव । अता न किनिद वेदवाक्यानां मिथ्याने कारणमम्नीनि पूर्वत्र प्रति पादितमिति ॥ १७२।। 'पदाथरचनायत्त' इत्यादिना यत प्रतिबन्धवलन वास्याद् वस्तुमा ज्ञान तदतिरिक्तऽर्थ एव दृष्टान्ततयाच्यते, ततः सिद्धमाघनमित्याह- मृपात्वाभ्युपगमादिति ॥ १७३ ॥ अत्रापर भाष्यं -'ननु सामान्यतो दृष्टमनुमान भविष्यति, पुरुषवः चन वितथमुपलभ्य वचनसामान्याद् वेदवचन मिथ्येत्यनुमीयते' इति । जकमिति योऽयमभिप्रायो भाष्यकारस्य, तमनात्वाप्तानाप्तवाक्ययो. सम्य शुदैवाध्यत । तयाः पुर्वपक्षवादी ननु सामान्यतो दृष्टमित्याद्यवर्वात् । अतो नैव चादनीय कथ हेतोरप्रयोजकत्व उक्तं पुनस्तेनैव हेतुना प्रत्यवस्थानमिति । अगृही- १. 'र्थन प्रतिबद्धम अग. पाठ २ 'मिनि' पादः ·- गोदनासत्रम । ननु सामान्यतो दृष्टं नान्यत्वादित्यदूषणम् । एतस्मादेव दृष्टान्तो न हि पक्षे सपक्षता ॥ १७५॥ तस्मादयमभिप्रायो भाष्यकारस्य वर्ण्यते । अभ्युपेत्यार्थविषयं वाक्यव्यापारमुच्यते ॥ १७६ ॥ यदि स्याद व्यवधानेऽपि वाक्यार्थापेक्षयानृतम् । दृष्टान्तो नृवचोऽत्रापि हेतुः साधारणो भवेत् ॥ सत्येष्वपि हि दृष्टैव पौरुषेयेषु वाक्यता। ताभिप्रायस्य परिचोदनात् । एवं हि मन्यते - भवतु यथातथा वा पुरुष- वचमां मिध्यात्वम् . एवमपि प्रतिवन्धसिद्धहेतुर्गमक एवेति कृतकाकृतक- वाक्ययो. सामान्यतोदृष्टमित्यन्वय इति । अत्र परिहारभाष्यं 'न, अन्यत्वा- दिति, तदाक्षिपति --- नान्यत्वादिति । कथमदूषणमत आह एतस्मा- दिति । वेदवाक्यमियत्वे साध्ये पुंवाक्य दृष्टान्त उक्तः । तत्र किमयं दोषः यदन्यत्व नाम, प्रत्युत गुण एवायम् । अन्यत्वादेव हि दृष्टान्तो भवति । अनन्यत्वे नाध्यममत्वापत्तेः । नहि पक्ष एव सपक्षो भवति । प- क्षस्य माध्यत्वात् . मपक्षस्य सिद्धत्वात् । सिद्धसाध्ययोश्चकत्वविरोधा- दिति ॥ १७५ ॥ तस्मादुपेक्ष्यैव तावद् ग्रन्धव्याख्यां भाष्यकाराभिप्रायमभिदध्महे इत्साह तत्लादिति । तमेवाभिप्राय वर्णयति -- अन्युपेत्येति वाक्यता- न्नेन । अयमर्थः --- परमताभिप्रायेगापिचेत्यादि भाष्य वक्तृज्ञान एव वाक्यं प्रमाणम् . अर्थे तु न नस्य व्यापार इत्युक्तम् । तदन्पगच्छाम । भवतु पुवायं पाय एवार्थे प्रमाण न वक्तज्ञाने । वाधारेव चाप्रामानवा- दिनो दृष्टान्तोऽस्तु नाम । तथापि दपणमुन्यते - व्यवधानजीति । तदा नानसहित प्रमाणनेव पुवाय. नपापि नद्विपमानामान्तुगर्भनेत्र इनः नावाणानकान्तिको तुरिति । नत्य दयावाने गन्दसन्य तोहवादितीदना नामान्यतोटानुमानाप नासम्म ननमि विक- विती । अननवामित्रादेप मापनपि मनदिन पनि मदः । नन्- - ।

·-विपक्षमिति । अयमभिप्राय. - वाश्यत्वहेतुगमवाक्येषु सत्येष्वपि दृष्ट इति विपक्षवृतिन माध्य माधयनीति तदेव दूषणं. योजनामानं तु भिद्यत । मिथ्यात्व साध्य विपक्षम्य मत्यत्वस्य तताऽन्यत्वात् तगामित्वाच अन्यथा व्याचष्ट --- यति । यत् तद वाक्यत्वस्याप्रयोजकत्वन तदेव 'न अन्यत्वादिति भाग्यकारणाद्वाटितम् । अन्यः खलु अप्रामाण्यस रुषेयत्वात् । पुरुषानपत्वाच शब्द दापाणाम् । अदुष्टकारणजनितस्य च ज्ञानस्य विसंवादासम्भवात् । नेतदवमिति प्रत्ययविपर्यासो विसंवादः कथमदुष्टकारणज भविष्यति । अन्यत्लान्मिथ्यात्वकारणस्येति भाम्यगमनि- in . .: । अनान्निगनि किशिनि गगं गहनच्या ॥ নায়ানিন ননন নালা-নান। अन्यानवामाना पलं नान्नमत्रीत ।। यहान्यम्मानिनवादानागावं नत्र न विह। न्द्रियामले गी IFTTTER. मायाचनं म मीन्द्रियाग मानिन नाम: -- भन्द्रियति । अनीनियमित मालवीय यात्यं प्रगति ययेन्द्रीनागी नहात, मनानादयोग्यतोग नियोगत सत्येन भनिनयामामामय सम्मना । नहान्नमदमहायान्य नरदपि प्रमाणान्तरणाननानि । अनामनात्यमपि काचिद यदन्छ। प्रयुक्तमतीन्द्रियाविषयमा म मिनि विशिष्टऽपि हेतावनेकान्ति त्वमवति ।। १७८ ॥ एव भाप्यकागभिप्रायमुफ्ला तव भाष्य योजयनि- नान्य वादित्यामानान्तन । अबमर्थः नोदृष्टानुमानमुक्त, ननोऽन्यदिदमन कान्तिकहेतुक नदाभासमुक्तम् । तोऽस्मात् सामान्यनादृष्टाभामात माध्य न मिध्यति इति । प्रमाणभूतान सामान्यतादृष्टादस्य तदाभासस्यान्यत्वादिति भाप्यार्थ इति व्याख्यानान्तर माह तोरिति भावः ॥ १७९ ॥ 'अपिच'त्यादि भाष्य दर्शित यदज्ञात्वा परेण सामान्यतोदृष्टानुमानमुक्त, प्रयोजको हेतुर्विसंवाद., न वाक्यत्वम् । नचासो वदे सम्भवति, अयो याच्या पनियायिकैः मामान्य- - ·चोदनासूत्रम् । १५३ विषयस्यापि चान्यत्वात् साध्यानासङ्गितैव सा ॥ नह्यन्यस्येति नैकस्मिन् सृषार्थेऽन्यसृषार्थता । विवक्षया मृषार्थत्वे नच वाक्ये मृषार्थता ॥ १८१ ।। श्यामवे पुंस्त्ववचैतत् साधारण्ये निदर्शनम् । परोक्तेऽपि दुष्टत्वाद् विकल्पसमसुच्यते ॥ १८२ ॥ केति व्याख्यानान्तरमाह --विषयस्येति । पूर्व हि परमतेन साध्यानासङ्गी दृष्टान्त इत्युक्तम् । सैवेयं साध्यानासङ्गिता विषयान्यत्वादुच्यते । अन्यो हि पुंवाक्यस्य विषयो वक्त्रभिप्राय. । नच तत्र मिथ्यात्वमव्यभिचारात् । पूर्व त्वर्यविषयव्यापारमुपेत्यान्यत्वमुक्तम् । अधुना पुनः परमत एव स्थित्वा माध्यानासङ्गितोच्यत इति ॥ १८० ।। अपरमपि 'नधन्यस्य वैतथ्येऽन्यस्यापि वैतथ्यमिति भाष्यम् । तस्यार्थ दर्शयति-नहीति । नान्यस्येत्यादिना भायेण नान्यस्यान्य- यात्वेऽन्यस्य मृषार्थता भवतीत्युच्यत इति । एतदेव विवृणोति -- विव- क्षेति । विवक्षा हि वक्तुस्तत्रायथार्थगोचरत्वान्मृषार्था । न वाक्य, तस्य तत्प्रतिपादनमात्रण प्रामाण्यात् । तस्याश्च ततः प्रतिवन्धवलात् सिद्धेः । अतो न वाक्यं मृषार्थमिति सिद्धा साध्यानासङ्गितेति । प्रथमपक्षेऽपि चैव 'नहीं'त्यादि भाष्य व्याख्यातव्यम् । नान्यस्यानाप्तवाक्यस्य नृपार्थत्वेऽन्य- स्याप्तवाक्यस्यापि तद् भवतीति । सत्ये विपक्षे पुवायत्तस्य भावादनैका- न्तिको हेतुरिति । एवमेव द्वितीये तृतीये च विसंवादस्य वैतध्ये साध्ये- ऽन्यस्य वाक्यत्वस्य वैतष्य साध्य न सम्भवतीति व्याख्येयम् । चतुर्थे तु वार्तिकस्था व्याख्येति ।। १८१ ।। अन्यच 'नहि देवदत्तस्य श्यामत्त्व' इत्यादि भाय. तत्याभिप्राय- श्यामत्व इति । यथा दयामत्वे माध्ये पुंस्त्वनकन्निकं गौ- रादिप्वभावाद् . एव वास्यत्वमपि नसातवास्पस्य माधार मिनि मापान- प्रदर्शनार्थ वेदं निदर्शन मिति । अन्ये तु दुधमापनप्रयोगे दुर्भगेनर देव- मिति मन्वाना विकल्पसमा नाम जातिरिय गायकारेण नान्दवादिल्ली- रेरा', २ र T - ·" १ ॥ -- हेतुकमनुमानं सामान्यतोदृष्टादनकान्तिकहेतुका बलवत् । अनकान्तिकता तथेति । देशकालादिभेदादी बाधवर्जनादित्यन्वयः । अत्र च बाधवर्जना- '; मम या प्रमाणावर सोपवननगने विरुणाव्यभिचारिक नामी वा यनुमाननः ॥ १० ॥ चोदनाजनिता बुनि.प्रमाणं दोपर्जितः । कारणर्जन्यमानमाविहामानवअवधिवत् ॥ १८ ॥ नथा नामाप्रणीनतिजन्यवाद वाधवनात देशकालादिभेदादी नातोक्तिप्रत्ययो यथा ॥ १८५.' त्याइरियाह ---- पंगेगिन । मीनापनात मा यामविकासापादन विकल्पममा । माया दर्शनीगा नागमेव विनित पुरुषवात्यादन्य दृष्ट यथा वेदवाक्यम । किनिनन्यः यथा नदेय । एवमन्यानन्यन्वयोगः विकल्पनात् मत्यमिथ्यात्वयोरपि वात्ययाविशेष शिकल्पो भविष्यनीति ना वश्यं वाक्यत्वान्मिथ्यात्वं मिष्यतीति । इय च यायानुक्तीनगक्तिजनित्र- हस्थानद्वयापत्तेग्वाच्यैव पग्मतनापन्यन्नान वंटितव्य विकल्पमममुत्तमिति ॥१८२ ॥ एवं तावन्नान्यत्वादिति दपणाक्तिरियमित्युक्तम् । इदानी साधन वचनमेवेदमिति व्याख्यानान्तरमाह यडेति । परेण हि मिथ्यात्वं सा- विते सिद्धान्ती हेत्वन्तरेण सत्यत्व माधयति । प्रमाणमनुमानम् । तदुपर- टाद् वक्ष्यत इति । कीदृश पुनस्तत प्रमाणमित्याह - विरुद्धति । यदि तुल्यवलत्वं, विरुद्धाव्यभिचारी नाम मंशयहेतुः । अय यान , ततोऽनुमानबाधः । इह चानुमानवाध एव, न्यत्वादसत्यत्वहेतृनामिति भाप्यार्थ इति ॥ १८३ ।। तदेव सत्यत्वे प्रमाणमुपन्यस्यति च केवलस्य सविशेषणस्य च हेतोरुक्तव । अनोऽनेनैव बलवता मिथ्यात्वा- नुमानं वाध्यत इति ।। १८४ ।। अस्मिन्नेव साध्येऽपरमपि हेतुद्वयमाप्ताक्तिनिदर्शनेनैव दर्शयति सिद्धान्तहेतुबली- मत्यत्वहतौलीयस्त्वाद- चोदनेति । इद चैकान्तिक- १. 'स्पा' ग. पाट ६. पाठ २ 'नि पग्वेिं', ३ 'तुव', 'मम्यर .

·चौदनासूत्रम् । अकर्तृकत्वसिद्धया च हेतुत्वं साधयिष्यते । एवमाधवबुध्यायं नान्यत्वादित्यवोचत । १८६ ।। प्रत्यक्षस्त्विति दाय वा प्राथम्यं वापि लक्षयेत् । स्वरूपतः प्रमाणत्वं सिध्यात्वं पररूपतः ॥ १८७ ॥ दिति हेतोर्लिङ्गाक्षबुद्धयोरपि दृष्टान्तता सम्भवत्येव । साधारण्येन त्वाप्ता- क्तिप्रत्ययो निदर्शित इति ।। १८५ ।। नन्विदमदुष्टकारणजनितत्वमनाप्ताप्रणीतोक्तिजन्यत्वं चासिद्ध, सर्व- वाक्यानां कृतकत्वादत आह - अकर्तृकत्वेति । साधयिष्यते हि वेढा- नामकर्तृकत्वम् . अतो नासिद्धो हेतुरिति । एवमादिसत्यत्वानुमानाभिप्राये. णेदमन्यत्वमुक्तवान् भाष्यकृदित्याह एवमिति । आदिशब्देन सम्बन्धा- क्षेपोक्ता हेतवोऽनुसन्धातव्याः । भाभ्यव्याल्याविकल्पाच षोढायग्रन्धवत् कृताः। इति ॥ १८६ ॥ अत्रापरं सामान्यतोदृष्टस्यागमवाधप्रदर्शनार्थ भाष्यम् 'भपिच पुरु- पचनसाधाद् वेदवचनं मिध्येत्यनुमानं. प्रत्यक्षस्तु वेदवचने प्रत्ययः' इति । तद् यदि वाक्यगोचरप्रत्ययाभिप्राय, तदयुक्तम् । अनाप्तवाक्येऽपि समानत्वात् । तत्त्वरूपप्रत्ययोऽपि प्रत्यक्ष एव । नच तन्मिध्या । अर्धस्तु वेदवाक्यानामतीन्द्रिय इति प्रत्यक्षसूत्रे वक्ष्यते । अतो नार्थाभिप्रायमिदम् । अथ प्रत्ययस्वरूपाभिप्रायेण प्रत्यक्षतोच्यते. माप्ययुक्ता । शून्यवादे तस्या- प्यनुमेयताया वक्ष्यमाणत्वात् । अतो व्यान्येयम् , अन आह इति । अयमभित्राय. मुख्यप्रत्यक्षवामनभवाद गौण. यक्षगन्दः । रट हि प्रत्यक्ष प्रथम च स्वत प्रमाज परनो विनवादावमानम् । एतन्न- तुध्यन्यतमगुणविवक्षया प्रत्यक्षात मालिक एर पद न्युन । मोऽपि रटः, नायविपर्ययाभाशत् हिमानीच. निनावानुमानाष्टा- लापेक्षाविरहात् । उसनत्य चानुमानेन मिना-वमानात . " पामाययोः स्वपरापयत्वं मर्वपमाणानां दिना दन्यो प्रत्ययः कपनन्दधा भवति । नतरिकातिना किन कि ।

·No text on this page.

·चौदनासूत्रम् । १५७ धर्म इत्युपसंहायें यच्छ्रेयस्करभाषणम् । तद् धर्मपदवाच्यार्थनिरूपणविवक्षया ॥ १९० ॥ श्रेयो हि पुरुषप्रीतिः सा द्रव्यगुणकर्मभिः । चोदनालक्षणैः साध्या तस्मात् तेष्वेव धर्मता ॥ अन्यत् साध्यसदृष्टूव यागादीननुतिष्ठतः । धार्सिकत्वसमाख्यानं तद्योगादिति गम्यते ॥ एवं चोदनालक्षणत्वमुपपाद्य भाष्यकारेणोपसंहृतं 'तस्माचोदनाल- क्षणः श्रेयस्करः' इति । अत्र च यथासूत्रमेव निगन्तव्ये श्रेयस्करपदप्रयोगे- ऽभिप्रायमाह - धर्म इति । धर्मपदार्थमेव व्याख्यातुं श्रेयस्करशब्दः प्रयुक्तः । तत्प्रयोगे हि चोद्यपरिहारक्रमेण श्रेयस्करो धर्म इत्यावेदितं भव- तीति ॥ १९० ॥ अत्र भाष्यकारण ‘एवं तर्हि श्रेयस्करो जिज्ञासितव्यः' इति परिचो- दनापूर्वमुक्तं य एव श्रेयस्करः स एव धर्मशब्देनोच्यते' इति । तत्र कस्या- नेन प्रकारेण धर्मतोक्तेति न ज्ञायते । अतस्तद्विवेकार्थमाह-श्रेय इति । श्रेयश्शब्दोऽय पुरुषप्रीती प्रसिद्धः । तत्कारणानि च द्रव्यगुणकर्माणि चो- दनासामादवगम्यन्ते । अतस्तेष्वेव श्रेयस्करतया धर्मता भाष्यकारेणो. तेति ॥ १९१॥ अत्रापरं भाष्यं-'यो हि यागमनुतिष्ठति त धार्मिक इति समाच- क्षत' इति । तस्यार्थः --- श्रेयस्करो धर्मः यत्कारणं चोदनावधारितश्रेय- स्करत्वयागादिरि धार्मिकशब्द लौकिका उपचरन्ति । तदेवमुपपद्यते यदि चागादिधर्म.. यो हि धर्म चरति स धार्मिक. । अतो यागादेर्धमन्वम्। अत एव हि तवरितनि धार्मिलपदप्रयोगो पटने. नान्यति । नदधुनाम् । नावश्यमय प्रयोगो यानादीनामव पर्मना गमवति. नृगुमायादि मंचना- प्यस्योपपत्तेः । चागादिकाप खपूर्वापपि कोनि । नन नोन दिन यागचरणादवं धार्मिकः नापूर्वादिचरणादिति, अन शह-- अन्नादिति । अयमभिप्रापः -- मलं. दागायनुनिमादिन्वमिलिगिने दिसाध्यमपूर्व प्रपोभिनिदिश्यते । शनिकमात् नम्ब मनेशनी-

·No text on this page.

·चोदनासूत्रम् । १५९ पश्चादीनि च धर्मस्य फलानीति व्यवस्थितम् । चित्रागोदोहनादीनां तान्युक्तानि फलानि च ॥१९३॥ तस्मात् तेष्वेव धर्मत्वं धर्माणीति च दर्शनात् । स उच्यते-~-धर्मशब्दोऽयं पाचकादिवत् सभाग एव धृतिसावने वर्तते । धृतिश्च प्रीतिपर्यायः । अयं च यथोपदिष्टानुगतपृषोदरादिमध्ये पठिन. प्रकृतिप्रत्ययविभागेनोहितन्य.। तदिह धृजा धृति . मनिनप्रत्ययेन च तत्साध- नमभिधीयते । नचैवमाहारविहारादौ प्रसङ्गः । पनजादिवद् योगरड्यभ्युप- गमात् चोदनालक्षणश्रेयस्करमात्राभिधानात् । नच योगनिरपेक्षा समुद्राय- शक्तिः, येन विशेषणमात्रे प्रसङ्गो भवत् । नच भावनायां प्रसङ्गः. तस्यां अतत्साधनवाद . यागादीनामेव श्रेयस्माधनत्वस्य चोदनाप्रमाणकत्वात् । केवलरुहरभ्युपगमेनेवोपाधिद्वयस्याभिधानमष्टव्यम् । प्रतिसाधनत्वस्य विहि- तत्वस्य च प्रीतिसाधने विहित च धर्मपदोपचारात् । प्रायिक चैवाखण्डत्य विशेषणमात्राभिधानम् । असत्यां तु गतौ सर्वाभिधानमेव । तुत्य धर्म- पदात् प्रीनिस्तत्साधनं च विहितमवगम्यते इति कि न गन्दनीयते । यदेतदपि रूपमध्यमित्युक्तम् । तन्न, वेदादवगमात् । अत्युदनमापन चाग इत्येताददेव विदितवन्तोऽपूर्वमगणयित्वैव यागादिकपु पार्मिकदा चरन्तो यन्ते । अतस्तादृप्यमात्रणव ने धी इति निर्भया , मि. सुमन्युदयसाधन विहित धर्मपार्थ इति । पल दिगो प्रयनामावत नागादिधर्म इति । ता । नधादिपस्या मुदयमापनातागत कर मत्वात् अथ तत्र धर्मशमः प्रयजने : पल्कार मानाभित्राय एव । अनि तिन नमार्न मपि सपना था जनपद ६ नास्किार मनानमोर .. ९ पेच दिएको गर- पत्रादीनाम: । - ཆཡཔེཔས་པགས་ཁས། ཡཔ་ ཙཱསནྣམ । . :

·म .. -- पितः । वैगषिकास्त्यात्मनो विशेषगुणा धर्मा इति प्रतिपन्नाः । मीमांसक न त धर्माः । कय पुनरन्तःकरणवृत्तमत्वं निरानियने । मीमांसकरति तद्धमत्वामिप्यत एव । यागाधनीक्षणादिमकल्पानां मानसानामेव धर्मवा- लिङ्गका मानिया निदर्शनम।। अन्तःकाना वामनानां नमः । पुनले च पुगंगा नगणेशजन्मनि ॥ १५ ॥ द्विनि काम लगा । कति धर्माणीन तो यजमानाति करणी गन्दन ना नि त ! मालित विम हया मगद गजममाना निदिध्यन । नन्मानान विकण्य हि मन मान । एका जाग्य प्रानवान , पुरिङ्ग त्वाय तम्य, अन आह -लिनि । मशिनलिमायासिंगो गन्द्र एवात्र भाज्यकता दमितः । ननस्य प्रातग्राहियात्. अन्य चाप्रकरणानिधीयते याममानाधिकरणी भमंगल इनि । लिजमस्य योश्च छान्दमा व्यत्यय इति भावः । आयशान यजगन्दी यजमायनल:- णार्थ. । इतरः श्रुत्यर्थ इति ।। १९४ ।। एव तावद मायकागनुमारण धर्मादायों व्याख्यातः । मनान्तरा- णीदानीमुपन्यस्व निरस्यनि अन्तःकरणेनिन दृष्टोन्तन । मा. इख्या घन्तःकरणस्य मनमो वृत्तिविंगपं धर्ममाश्रिताः । शाक्यास्तु स्यैव चित्तान्तरण भावितां शुभा वासनाम् । आईतास्तु कार्यारम्मकान सूक्ष्मान् मृतिमतः पुगलान् धर्ममाहुः । पुलशब्दम्बाहनेलवेव परिमा- कदेशिनस्त्वपूर्वजन्मन्येव धर्मशब्दमुपचरन्नि । वर्णितच तेषामभिप्रायः । अपूर्वजन्मनीति चापूर्वगननिर्वचनम् । न पूर्व जन्माम्यत्ययः । तद्धि न के मणः पूर्व जायत एव, कृतं कर्मणि तन्निष्पनः एतेषु सर्वेषु च लोके धर्म- शब्दप्रयागो न दृष्टः । लौकिकश्च प्रयोग शब्दादयविधारण मूलम् । अनी 'न7 पाट चिन- २ ·चोदनासूत्रम् । १६१ प्रयोगो धर्मशब्दस्य न दृष्टो नच साधनम् । पुरुषार्धस्य ते ज्ञातुं शक्यन्ते चोदनादिभिः॥ १९६ ॥ भ्युपगमात् । नैवम् । न मानसाः सङ्कल्पाः. आत्मकर्तृकत्वादुपनिषत्सु तथा दर्शनात् । श्रूयते हि- 'य आत्मा अपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिघत्मोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इति । तथा 'स यदि पितृलो- ककामो भवनि सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तीति । कृयोगलक्षणा कर्तरि पष्टी आत्मकर्तृकतां सङ्कल्पस्य दर्शयतीति न मनोवृत्तेधर्मत्वम् । चित्तानां च वास्यवासकभावानुपपत्तिः क्षणिकायुगपद्भुवां विज्ञानवादेजभिधास्यत एव । तदुपेक्ष्यैव तावत् प्रयोगाभावान्न चिनवासना धर्म इत्युक्तम् । पुण्या. पुद्गला इति यद्यणवः. न तेषु धर्मशब्दप्रयोगो लोक दृष्ट. । अधान्ये ते. तर्हि प्रमाणाभावात् कुतः सेत्स्यन्ति । कुतम्तरां च तेषु धर्मशब्दप्रयोगोऽलब्ध- सदावेषु । पुंगुणस्नु नित्यो वा वैभवादिवत. कार्यो वा मुखादिवत् । नि- त्यत्वे अनुष्ठानवैयर्थ्यम् | कार्य तु नापूर्वाधन्यनममात्मसमवायिन गुणभेद- मुपलभामहे । अपूर्व तु यथा न धर्मम्तयोक्तमेव । 'अप्रयोगादिनि वक्ष्यति च । यदपि च कर्तृफलदा यात्मगुणः संयोगजो रट. कार्यविरोधीति धर्मन्य लक्षणमुक्त. नदयुक्तम् । अधर्मसाधारण्यात स्पनिहनुमत्कारमापारपाच । नयोग्प्येवलक्षणकन्वेन धर्मत्वासहात । कर्तृफलदायीति चागपरः । पाने त्वकर्तृणां पित्रादीनां तृप्तिफ़ल ग्ते । वैवान पितृजकावा व पुत्रगामि फलमिति वः सिद्धान्त. । 'वैवानर द्वादशकपाल निवीन पने जाने' इति हि विधाय आम्नायने 'पस्मिन जात एनानिधि नितिन एव स तेजस्यबाद इन्द्रियादी पदामान भपती नि । हार (३.७ १८) इत्या. प्रापतितापिता पुकमा ! मिर नान्त.करवृत्यादयो पनि न्न पद : प्रयोग गरिमा प्रदाना नाल N नग इत्यादिनार ༣ འ། བཀགྷ ་སམ

·No text on this page.

·. चांदनामनम् । ११३ तम्मात फले प्रवृत्तम्य यागादेः शक्तिमात्रकम् । उत्पत्तौ वापि पश्वादरपूर्व न ततः पृथक ॥ १९ ॥ शक्तयः सर्वभावानां भावशब्दविशेपिताः । नोपाख्यायन्त इत्येवं नापूर्व धर्मशब्दता ॥ २०० ।। पुररताच्चोदनाशब्दो विधायेव व्यवस्थितः । नच तल्लक्षणा हिंसा प्रत्युदाहरणं कथम् ॥ २०१॥ इद च प्रोटिप्रदर्शनार्थमुक्तम् । नत्वेतद्रूपद्वयरहितस्य धर्मशब्दवाच्य- तोपपयत इति । अतो न तत्त्वान्तरमपूर्वम् । किन्तु फल कर्तुमभिप्रवृत्तस्य यागादरेव शक्तिमात्र, पधादेवोत्पत्तावभिप्रवृत्तस्य शक्तिमात्रमेव सूक्ष्मावस्था अपूर्वम् । न तत्त्वान्तरम् । नच कर्मशक्तिरेव फलसाधनं, कर्मावान्तरव्यापा- रत्वात् । नचावान्तग्व्यापारव्यवधिरकारणतामापादयति, काष्ठादीनां ज्व- लनादिव्यापारव्यवधाने तत्प्रसङ्गात् । अत. कमैव शक्त फलसाधन न श- क्तिरिति शास्त्रादवगम्यमाने कथं शक्तेधर्मपदवाच्यतेत्यभिप्रायणाह स्मादिति ॥ १९९ ॥ इतश्च फलसाधनशक्तिर्न धर्म इत्याह - शक्तय इति । अस्या भावशक्तयः खलु साधारणशब्दैरेव योग्यताशक्तिसामर्थ्यादिभिष्टा- भिधाना. न विशेषतो भावशब्दरुपाख्यायन्ते । धर्मशब्दस्तु विशेषतो भाव- शब्द. । अन्यत्रैवजातीयकेऽप्रयोगात् । नहि लौकिकानां द्रव्यादीनां श- क्तयो धर्मपदेनोपाख्यायन्ते । अतो न यागादीनां शक्तयो धर्मपदेनोपाख्या- यन्त इति सिद्धमिति ॥ २०० ॥ अत्रापरमर्थपदव्याख्यानार्थ भाष्यम् – 'उभयमिह चोदनया ल- क्ष्यते अर्थोऽनर्थश्च । कोऽर्थ.. यो नि अयसाय ज्योतिष्टोमादि. । कोऽनर्थ . यः प्रत्यवायाय श्येना वन इषुरित्यवमादि । तत्रानों धर्म उक्तो मा भूदि- त्येवमर्थमर्थग्रहणमिति । अस्य किलायमर्थ. - यदि चादनालक्षणो धर्म इत्येतावदुच्येत. अतोऽनर्थस्य चोदनालक्षणस्य श्येनादधर्मता भवेत् । अन- थश्चासौ प्रत्यवायकरत्वेन । अतस्तन्निवृत्त्यर्थोऽर्थशब्द इति । तदेतदाक्षि- पति-पुरस्तादिति । अस्यार्थः-एकाङ्गविकल हि प्रत्युदाहरणं भवति। १ 'ति । तद् य ग पाउ - - र्थ.

·पद्यते । कवलनियवांचग एवं कलाभक्षणादयोऽनधीः, प्रत्यवायहेनु- . P । . नाद। न मम्भवति, विधिविषयाणामपि नियंविषयवसम्भवादतिगत्र इन चद्धे विषय निषेधः सम्भवति । यद्यपि कचिद भवति, नयापि न ना- दृशान्निपधादनयत्व विज्ञायते । कंवली हि निपेशाग्नयन्यमापादयति न विधिसहितः यथादाहन पर पाडगिनि ! नयमावनथः, अनुष्ठानवि- कल्पमात्रार्थत्वान्निषषस्य . उभयवापि अनुफलसम्पदोऽविशेषातं । अनी यदि नाम श्येनो निपि येत नवमप्यभिचाविधिना विहितोऽनयत्वं प्रनि- नाम :: नि. गणमाना। विज्ञाय नम:! २३ ॥ : ............. १ .. . .. । मग of Team लान । पा; 17 At iपति मनक्षन इनि नदिनाला 11-14 . । परम्पादिती ! 'नोटीन (गाया titf ॥२१॥ म्यादान --- ना. मा. सहाना न च चांदन लक्षणा येति । नमम । मनोद नालागा..' न्वर्थपंदन यावामित गायन । माग बाद नवग्य । नपा २ विविविषयाणा निपपागाचम्लादित्यभामणा: योऽनयों हिंमा नायौ चोदना रक्षणा, निगलशालान् । ये च चोदना- लक्षणाः दयनादयः, न तेन या हत्यमयत पागा गित ।। २०२ ॥ स्यादेतत् - यदि नाम निपक्षप्रमाणकमनयत्र न । एवमपि इथे पाडगिनः । अत आह- याति । अयमभिप्राय -- नानानि । नदिन न तावद विय. त्वात् । 1. यदि' क. पाट.

·चोदनासूत्रम् । १६५ कि पुनस्तेषां प्रत्यवायहेतुत्वे प्रमाणम् । यदि निषेधः, तदयुक्तम् । नार्थपर्यवसाय्येव हि निषेधविधिर्न निषेध्यस्यानर्थतामापादायितुं क्षमः । तावतैव निषेधविध्यर्थसिद्धेः । निषिध्यमानक्रियाकर्तुरेव निषेधविधिष्वधि- कारः । तस्यां च रागादिना प्रवृत्तः पुमानधिकारी लब्ध एवेति नाधिकार्य- न्तरापेक्षा । एवञ्च न तद्विशेषणेऽपि । अधिकारी हि नानवच्छिन्नो विशेषणेन बोर्बु शक्यत इति तद्विशेषणापेक्षा । तत्र स्वर्गपुत्रादिश्रुतिषु कामाधिकारेषु कास्यपर्यन्तता सिद्धा । जीवनभेदनादिश्रुतिषु निमित्ताधिकारेषु निमित्तपर्य- न्ततेति मीमांसाकृतधियो धीरा विभजन्ते । निषेधाधिकारेषु न तावत् प्रत्यवायपरिहारः साध्यतया श्रुतः । नच पिण्डपितृयज्ञवत् कल्पयितुं श- क्यते । अधिकारिलाभात् । उक्तं हि - निषिध्यमानक्रियाकर्तुरेवाधिकारः इति । कि पुनस्तत्र विशेषणम् । भक्षयतिरेव । नन्वसौ विषयविशेषणम् । सत्यम् , विपयस्यैव विशेषणं गले पातिकया भक्षयतिरधिकारिविशेषणमा- ख्यायते । यत्र खलु नञर्थे पुरुषो नियुज्यते स विषयः । न चासौ भ- क्षयतिनानवच्छिन्नो बोर्बु शक्यत इति तद्विशेषणतयैव पर्युपयुक्तस्य भ- क्षयतेलादधिकारिविशेषणता सम्पत्स्यते । एषा हि तत्र वचनव्यक्तिः यो भक्षयेत् स नेति । एवञ्च सम्पन्नमुभयं यश्च विषयो नर्थः यश्च भक्षयति प्रवृत्तोऽधिकारीति नाधिकार्यन्तरापेक्षायां प्रमाणमस्ति । नच किञ्चिद- धिकारे हेतुतया सम्बद्धं साध्यतया सम्बध्यते । नियोगसिद्धिनान्तरीयक- त्वात् फलसिद्धेः । इतरथा साध्यद्वयापत्तेः । एवं सर्वत्र । किमिदानी प्रत्यवायकराणि । निषिद्धानि महापातकोपपातकादीनि तथा नाम । नतु श्रुतिपरतन्त्राणामशब्दार्थकल्पना मीमांसकानाम् । किमिति तर्हि निषिद्ध न क्रियते. विहितं वा किमिति क्रियते । विहितत्वादिति चेत् , समानमिदं निषिद्धायां क्रियायाम् । तदपि निषिद्धत्वादेव न क्रियते । नहि विधि- निषेधाभ्यामन्यदस्ति नाम हेत्वन्तरं वैदिकेषु प्रवृत्तिनिवृत्त्योः । तस्मान्न किञ्चिनिषिद्धानां प्रत्यवायकरत्वे प्रमाण पश्याम । कस्तर्हि दु खहेतुः । किं नो विदितेन कारणेन । अस्ति तावद् दुःखहेतुः तदेव हि नस्तत्र प्रमाणम् । अत्राभिधीयते--निषेधभ्रुतावर्धापत्तिरेव निषिद्धानां प्रत्यवायकरत्वे प्रमाण विधिश्रुताविव विहितानामभ्युदयहेतुत्वे । तथा व्युत्पत्ते. । यथा ·नादों न सम्भवति, विधिविषयाणामपि निषेधविषयत्वसम्भवादतिरात्र इव पोडशिनः । अत आह - यद्यपीति । अयमभिप्रायः न तावद विध्य- वमद्धे विषये निषेधः सम्भवति । यद्यपि क्वचिद् भवति, तथापि न ता- विधिसहित. ययोदाहृत एव पोडशिनि । नसावनर्थः. अनुष्ठानवि- क.त्पमात्रार्थत्वान्निपधस्य , उभयथापि ऋतुफलसम्पदोऽविशेपातं । अतो यदि नाम श्येनो निपिव्येत नवमप्यभिचारविधिना विहितोऽनर्थलं प्रति- पद्यते । केदलनिपटगोचग एवं कलञ्जभक्षणादयोऽनर्थाः, प्रत्यवायहेतु- मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकापेनम् । चोदनालक्षणो यश्च श्येनादिरिह गम्यते । निषेधाभावतस्तस्य कथं ब्रूयादनर्थताम् ॥ २०२ ॥ यद्यपि स्याद विधिस्पृष्टे निधो नैव तादृशः। विज्ञायते ह्यनर्थत्वं पोडशिग्रहणादिवत् ।। २०३ ॥ न व्यङ्गविकलम् । तद् यदेव चोदनालक्षणपदेन न व्यावर्तयितुमिष्टं, तदर्थ- ग्रहणेन व्यावर्तनीयम् । अनर्थश्च चोदनालक्षणपदन व्यावर्तितः । विषा- यकस्य वाक्यस्य चोदनात्वात् । तन चानयंहतोः हिंसाया अलक्ष्यमाग- त्वात् । प्राणवियोगफलो हि व्यापारी हिंसा । सा च 'न हिंस्वादिति श्रुत्या निषिद्धत्यनर्थः । स च निषेधलक्षितः नतु चोदनालक्षित इति चोदनालक्षणपदनैव तव्यावृत्तिसिद्धरनर्यकमर्थपदमिति । पुरस्तादिति । 'चोदनेति क्रियाया. प्रवर्तकं वचनमित्यत्रेत्यर्थः ॥ २०१॥ स्यादेतत्-श्यनादयोऽत्र भाष्यकारेण प्रत्युदाहृताः तं च चोदना लक्षणा एवेति । तदयुक्तम् । यदि नाम श्येनादयश्चोदनालक्षणाः, त्वर्थपदेन व्यावर्तयितु शक्यन्ते । निषेधप्रमाणकत्वादनयत्वस्य । तेषां न विधिविषयाणां निपेधागोचरत्वादित्यभिप्रायेणाह योऽनों हिंसा नासौ चोदनालक्षणा, निषेधलक्षणत्वात् । ये च चोदना- लक्षणाः श्येनादयः, न तेऽना इत्युभयतःपाशा रज्जुरिति ॥ २०२॥ स्यादेतत् -- यदि नाम निपेधप्रमाणकमनर्थत्वं न । एवमपि श्ये- शान्निषेधादनर्थत्वं विज्ञायते । केवलो हि निपेयोऽनर्थत्वमापादयति. न त न चोदनेति । तदिह त्वात् । १. 'न् परि क. पाट.

·चोदनासूत्रम् । १६५ कि पुनस्तेषां प्रत्यवायहेतुत्वे प्रमाणम् । यदि निषेधः, तदयुक्तम् । नमर्थपर्यवसाय्येव हि निषेधविधिर्न निषेध्यस्यानर्थतामापादयितुं क्षमः । तावतैव निषेधविध्यर्थसिद्धेः । निषिध्यमानक्रियाकर्तुरेव निषेधविधिष्वधि- कारः। तस्यां च रागादिना प्रवृत्तः पुमानधिकारी लब्ध एवेति नाधिकार्य- न्तरापेक्षा । एवञ्च न तद्विशेषणेऽपि । अधिकारी हि नानवच्छिन्नो विशेषणेन वोढुं शक्यत इति तद्विशेषणापेक्षा । तत्र स्वर्गपुत्रादिश्रुतिषु कामाधिकारेषु काम्यपर्यन्तता सिद्धा । जीवनभेदनादिश्रुतिषु निमित्ताधिकारेषु निमित्तपर्य- न्ततेति मीमांसाकृतधियो धीरा विभजन्ते । निषेधाधिकारेषु न तावत् प्रत्यवायपरिहारः साध्यतया श्रुतः । नच पिण्डपितृयज्ञवत् कल्पयितु श- क्यते । अधिकारिलाभात् । उक्तं हि निषिध्यमानक्रियाकर्तुरेवाधिकारः इति । किं पुनस्तत्र विशेषणम् । भक्षयतिरेव । नन्वसौ विषयविशेषणम् । सत्यम् , विषयस्यैव विशेषण गले पातिकया भक्षयतिरधिकारिविशेषणमा- ख्यायते । यत्र खलु नजथें पुरुषो नियुज्यते स विषयः । न चासौ भ- क्षयतिनानवच्छिन्नो बोर्बु शक्यत इति तद्विशेषणतयैव पर्युपयुक्तस्य भ- क्षयतेलादधिकारिविशेषणता सम्पत्स्यते । एषा हि तत्र वचनव्यक्तिः यो भक्षयेत् स नेति । एवञ्च सम्पन्नभय यश्च विषयो नार्थः यश्च भक्षयति प्रवृत्तोऽधिकारीति नाधिकार्यन्तरापेक्षायां प्रमाणमस्ति । नच किञ्चिद- धिकारे हेतुतया सम्बद्धं साध्यतया सम्बध्यते । नियोगसिद्धिनान्तरीयक- त्वात् फलसिद्धेः । इतरया साध्यद्वयापत्तेः । एव सर्वत्र । किमिदानी प्रत्यवायकराणि । निषिद्धानि महापातकोपपातकादीनि तथा नाम । नतु श्रुतिपरतन्त्राणामशब्दार्थकल्पना मीमांसकानाम् । किमिति तर्हि निषिद्ध न क्रियते, विहित वा किमिनि क्रियते । विहितत्वादिति चेत्, समानमिदं निषिद्धायां क्रियायाम् । तदपि निषिद्धत्वादेव न क्रियते । नहि विधि- निषेधाभ्यामन्यदस्ति नाम हेत्वन्तरं वैदिकेष प्रवृत्तिनिवृत्त्योः । तस्मान्न किञ्चिन्निषिद्धानां प्रत्यवायकरत्वे प्रमाण पश्याम । कस्तहि दुःखहेतुः । कि नो विदितेन कारणेन । अस्ति तावद् दुःखहेतुः तदेव हि नस्लत्र प्रमाणम् । अत्राभिधीयते - निषेधश्रुतावर्धापत्तिरेव निषिद्धानां प्रत्यवायकरले प्रमाण विधिश्रुताविव विहितानामभ्युदयहेतुले । तथा व्युत्पत्तेः । यथा ·是一 ·चोदनासूत्रम् । १६ यस्तु वदति-ब्रामणहननादिषु निषेधाधिकारेषु हार्थवादोपात्ता यान- नाविशेषाः 'त शतन यातयादित्यादयः साध्यतया श्रूयन्ते । तैश्च मिलि- तैव निषिध्यमानक्रियाधिकारिणं विशिनष्टि । अत. सवलिताधिकार एवाय, शतादियातनापरिहारकामो हननाभिप्रवृत्तो न कुर्यादिति । दृष्ट चार्थवादो- पात्तमधिकारिविशेषणं रात्रिसत्रे । तदिहाधिकारिहेत्वपेक्षायामगृह्यमाणे वि- शेषे तदपि हेतुतया स्वीक्रियत इति । तदयुक्तम् । अगृह्यमाणे विशेष एव नाम । नचेह तदग्रहणम् । स्वपदवाक्यान्तरोपात्तयोर्महाविशेषात् । रात्रि- सत्रे हि फलान्तराश्रवणादर्थवादोपात्तप्रतिष्ठाब्रह्मवर्चसादीनां चागृह्यमाणवि- शेपाणां च युगपदुपस्थानात् सर्वार्थवादोपात्तफलार्थिन एवाधिकार इति युक्त कल्पयितुम् । एव जातष्टावपि समस्तार्थवादोपात्तपूतादिविशेषाणाम- गृह्यमाणविशेषत्वात् पुत्रजन्मनश्चाधिकारिविशेषणानुरूपेणाश्रयणाद् युगप- देव सर्वविशेषणविशिष्टोऽधिकारीति कथ्यते । इह तु 'न कलञ्ज भक्षयदि'ति समानपदोपात्तो भक्षयतिरधिकारिविशेषणतयावगत इति नाधिकारिहेत्वन्त- गपेक्षा । एवं ब्राह्मणहननादिप्रतिषेधेष्वपीति न कचिदार्थवादिकफलविशे- षणापेक्षौ । यदि तूच्यते - ननर्थविशेषणतयैव धात्वर्थोऽवगतो यावदधि- कारिविशेषणतया कल्प्यते. तावदर्थवादोपात्तविशेषणान्युपस्थितानीति वि- शेषौग्रहणमिति । न, एवमपि विपरीतविशेषणापत्तेः । धात्वर्थो हि यदा विषयविशेषणतयावंगतः पुरुषगुणतयावकल्प्यते । अर्थवादोपात्तानि त्वन- न्यत्रोपयुक्तानीति तद्विशिष्टाधिकारिकल्पनैव न्याय्येति न सवलिताधिकार- सिद्धिः । एवञ्च विषयविशेषणस्यैव भक्षयतेर्गलेपातिकयाधिकारिविशेषण- त्वमित्युपेक्षितव्यम् । यदपि ‘शतेन यातयादि'त्यादिविध्यपनिबन्धन साध्य- त्वमाचक्षते, तदप्ययुक्तम् । अविधिविषयत्वात् फलानां साध्यभावस्य । वक्ष्यते च 'तस्य लिप्सार्थलक्षणे'ति । काम्यतयैव फलानि श्रुतिभिरुपनी- यन्ते, किमत्र विधिश्रुत्या । अत एव रात्रिसत्रे प्रतिष्ठाकाम इति विपरिणा- माश्रयण प्रतिष्ठादीनां साध्यतासिद्धयर्थ, नतु प्रतितिष्ठेयुरिति विध्याश्रय- णमिति यत्किञ्चिदेतत् । अतः सिद्धं निषेधप्रमाणकमनर्थत्वमिति ॥२०३॥ चारदिप . . 'धा पनि । य १. 'नम् । 'वकलय' ग पाठः ·- ·। चोदनासूत्रम् । १६९ श्येनादेरविधाने च कस्यान्यस्य विधेयता ॥ २०६ ।। स्यादेतत् --- अविधेयेष्वेव चोदनालक्षणत्वमात्रेणोपदेशवाचो- युक्तिः । कथमविधयानां चोदनालक्षणत्वमिति चेत् । क्रमवदिति ब्रूमः । यथा खलु 'अध्वर्युहपति दीक्षयित्वा ब्रमाणं दीक्षयतीति न तावत् क्रमो विधीयते । यागादिवद् अभावार्थीभूतस्याविविविषयत्वात् । नच भ्यादिद्रव्यवत् । अकारकत्वात् । अकारकत्व चामूर्तत्वात् । नचारु- पादिगुगवद् द्रव्यावच्छेदेन कारकत्वम् , एकैकपदार्थावच्छेदकत्वेनानुप- लक्ष्यमाणत्वादनेकाश्रयत्वात् । न च सख्यादिवद् विधानम् , अपृथक्- पदाभिधेयत्वात् । पृथक्पदाभिया हि संख्या 'तां चतुर्भिरादत्त' इति सा विवीयेतापि । नचैवं क्रमः, प्रचयादवगम्यत्वात् । अतः कथ विधिवि- षयो भवेत् । तया 'वेदं कृत्वा वेदि कुर्यादिति पदार्थ एव कर्तव्यबुद्ध्या गृह्यते न तु क्रमः । कथं व अतगोचरो विधीयेत । अतोऽविधेय एव क्रमः । अथ च नाचोदनालक्षण. । विध्य तुमतत्वात् । अनुमन्यते हि विधि- रानुपूर्वमग्न्याधानादिवान गतर्पगावसानं पदार्थजातमेकत्र कर्तर्युपसहरन् । न होकः कर्ता युगपदखिलमुपपादयितुमल विधिवितानम् । अतो विध्यभ्य- नुज्ञामात्रेण विधानविनियोगशून्योऽपि क्रम. शास्त्रार्थ एव । एवं श्येनाद- योऽपि नियोगविषयतयावगताचोदनालक्षणाः, न तु विधीयन्ते । यद्धि नियोगसामदेिवोपादीयते तद् विधेयमिति तन्त्रे व्यवहारः । कथं तर्हि विषयभावः । यस्मिन्नर्थे स्थित्वा पुरुषो नियुज्यते नियुक्तोऽस्मीत्यधिकारं बुध्यते स तु विषयः, न तु विषये नियोगो नियुड़े । आत्मन्येव नियो- गात् । वक्ष्यति चापूर्वाधिकरणे - 'आरम्भे हि पुरुषो नियुज्यते न कर्म- पोति । अतः सिमविधेया आपे चोदनालक्षणा. श्येनादय इति । एवं च 'उभयमिह चोदनया लक्ष्यते इति श्येनादिस्वरूगभिप्रायमेव, श्येनस्य विषिविषयत्वेन चोदनालक्षणत्वात् । अविधेयत्वाच निषेधविषयत्वोपत्तिः। अतो निषिद्धत्वाभिधानमरि युक्तमेव । फलार्थिता हि श्येनानुष्ठाने निमितं. न विधिः । तदभिप्रायेण च तस्य लिप्सार्थलक्षणेति । अङ्गहिंसा वफलसाप- नवादसत्यां फलप्रयुक्तो विधिनवानुष्ठापते इति नासदं निषेधस्य । इति- 'तम्। सतो. .. 'ददिभर न.पा.

·No text on this page.

·चोदनासूत्रम् । १७१ यदेव किञ्चित् कथञ्चिदवगत तदेव विध्यनन्यथासिद्ध्या तेनाक्षिप्यते। विरो- धपरिहारश्चोक्तः । अपिच 'वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः' इत्यादावनन्यपराभिधा- नावगतत्वाद्विधर्नाविषेयता सिध्यति । तत्रैव हि विधीयते नान्यत्रेति चेत् । तदर्धजरतीयम् । यतु कर्त यतांबुद्धिावषयो नेति । तन्न । 'वेदं कृत्वा वेदि कुर्यादिति सक्रमपदार्थकर्तव्यतावगमात् । निष्कृप्यकर्तव्यता नावसीयत इति चेत् पदार्था वा कि तद्रहिताः कर्तव्यताधियों गोचरीक्रियन्ते यावधेयतये- प्यन्ते । सर्वधा नः सक्रमकपदार्थविषयैवानुष्ठानसवित् । पदार्थावच्छेदादे- वारुणादिवन्नाकारकत्वम् । यत्त्वकैकपदार्थावच्छेदकतया नावगम्यत इति । नैतावता अकारकत्व शक्यते वक्तुम् । स्वभावो ह्यय क्रमस्य यन्नानाश्रयत्वं द्वित्वादिवत् । न हि द्वित्वादय. संख्या एकैकत्र न समवयन्तीति नाव- च्छेदिका भवन्ति । अकारक वा । अतः सिद्ध तावत् क्रमो विधीयत इति । एवच न तन्निदर्शनेनाविधेयानामेव चोदनालक्षणत्व श्येनादीनाम् । अपि च यदि श्येनादयो न विधीयन्ते, किमन्यद् विधेयमिति न विद्मः । नन्व- झानि विधीयन्त इत्युक्तम् । रागादिभिस्तेषु नराणामप्रवृत्तिविषय वात् । किं पुनस्तेषु रागादयो न प्रवर्तकाः । अप्रीत्यात्मकत्वादिति चेत् । समानमिदं साधनेषु । तान्यपि वहायाससाध्यानि दुःखात्मकान्येवेति न नरं रक्षय- न्तितराम् । यदि तु प्रीतिसाधनत्वात् तेषु रागादयः प्रवर्तका इत्युच्यन्ते. अ प्वपि प्रसङ्गः । अननुगृहीतस्य साधनत्वानुपपत्तेः । अङ्गजन्यत्वाचानु- ग्रहस्य । एवचाइप्रधानद्वयस्याविधेयत्वादविषयो विधिरापद्यते । अपिच विधिविषयाः श्यनादयो न विधीयन्त इति दुरधिगमम् । विधिविषयमेव विधेयविदो विधेय मन्यन्ते । अविधेयस्य विधिविपयभावानुपपत्तेः । नन्वे- नावदेवं विधिविषयत्वं यत् तत्र विधिरवगम्यते । न पुनस्तस्यं कर्तव्यता। यथाः- 'कर्तव्यताविषयो हि नियोगो न तत्कर्तव्यनामाहेति । का पुन कर्नव्यता । यागादय । एपेव हि नियोगस्य बनता पधागानुष्ठानम् । तत्प्रकाराधतिकर्तवता प्रपाजादयः । वय केन रूपेण बागादिप विदि- रवान्यते । यदि पाग पदिति. नन्दियमेवानी वर्त पनि कपनका For: दो- ·एवं तावदुपपत्तितः श्येनादीनां विषयत्वमुक्तम् । इदानीमतपरि- त्याग सिद्धान्तहानिरपीत्याह -- सर्वत्रेति हान्तेन । जानात्सेवासी मबै- तत् कर्तव्यमिति, उपाय तु न वदत्यादी सर्वत्र भाष्यकारानुसारणवांशहप- गामी विधिवगम्यत । तदिह श्यनाद्यविषयपक्ष वाध्यन इति । अयं चापाः ज्यातिष्टामादयो न विधीयन्त एव न निषिध्यन्ते तेऽपीति । कस्माद धर्मना -हिंसति । यद्यपि ज्योतिष्टोमादयो न स्वरूपेण हिमा, पिद्धत्युक्तम् । अतो निपिहालेन प्रत्यवायहेतुत्वादधर्मता ज्योतिष्टोमा- तथाप्यग्नीपामीयादिपशुहिंमा तपां साधनम् । सा चांशद्वयगामिन्यपि नि दीनामिति । आपेचांशयाविधाने तदुत्वाांतरेयेत्साह - नचेति । वि. रयं महिमा यत्स्वभावसाच्या यागः फलागः, तया वक्ष्यति जैमिनि कम ण्यपि फलायन्यात्' (३-१-४) इति । तथेतिकर्तव्यतापि यत् फलमा नाङ्गमसाबपि विधिमहिनव । सा पिहिता सती पुरुषार्यात्मकमाध्यसम्बन्ध मीमाना फलवकत्वगमावमनुमवतीति ‘फलवत्मन्निधावफलं तहमिति वाजतन। सर्वत्रावस्थित न्याया भावनांनध्य विधिः । न वाध्यन च चार्मा ज्योनिष्टायादया मताः॥ धर्मन्बन न न:पि म्युहिमामाधनका हि ने। नचाविधायमानम्य फलवत्लावनाङ्गना ।। २०८ ।। दीनां कर्तव्यतामहन्यच्चन । नन्वान्मन्यत्र प्रवर्तयनीयुक्तम् । पत्ता न तु यागानिक क्रिचित कार्य वायनयानगम्यत इति विविवित्र क्ष्यामः । अनी विधवाः बनाइय. प्रियम् . अन्य मातृन्यत्रयस्य मापन नीनि नानथनया प्रत्युताहणमहन्तीति । यदपि तवव हिंमाशुन्दा सुन्न इत्युक्त, तदक्तम । अभिचाम्पाया हि हिंमाशब्दः । या च हिंसा र व्यनम्य 'अभिचग्न बजे नि हि श्रृयन । नतु ट्यनाढ्य एवामिना ! खादका उनि बानकादिपदकागो गाण. । नचह गौणहिंसापदाया है। ञ्चित कारणम् । इयनशब्द तु फललक्षणाकारण वक्ष्यामः । तस्मात् स्तन मविधेये उयनादौ न किञ्चिद् विधयमिति ।। २०६ ।। २. 'नु ये ज्यो', ३. 'त' क. पाठः श्यनादीनामविषय व दोप इत्याह ये चति स्युरन्तेन । ननु यथा 1. 'दन नु' ग पाट.

·यथावगत- नामिरिन् यजतानि हि सदाननन्ति नाभिचारितनानि सन्ले श्यते। चोदनासूत्रम् । १७५ यागादिब्रह्महत्यादिवर्गयोः स्यानिदर्शनम् । श्येनादीनां विधेयत्वादिष्टस्यापि च साधनात् ॥ उपचारादनर्थत्वं फलद्वारेण वर्ण्यते । प्रतिषिद्धा हि लेत्यत्र स्फुटमेतत् करिष्यते ॥२१७॥ हिंसा हीति च यच्चापि ते नाभिचरेदिति । श्येनादीनां स्वरूपे तु नोत्तरचन्थसङ्गतिः ॥ २१८ ॥ विहितत्वानिधस्य प्रवृत्तिस्तेषु दुर्लभा । स्वगेऽपि नराणां तृप्तिः सम्भवति याशी शत्रुवधे । अतः कथ तेऽनर्थतयो- दाहिनन्ते. अत आह --- श्येनादीनामिति । अयमभिप्रायः मायुप्मतां न स्वरूपेण श्येनादयो नर्था इति । भाष्यकारेणापि न तत्स्वरूप- मनर्थतयोदाहतम् । किन्तु यत् तेषां फल हिसात्मकमायुर्भाग्यविच्छेदः, सो- ऽपि विहितो निषिद्धश्च । स्वयं विहित वादात्मकोऽप्यनर्थानुबन्धीति तदि- दमनर्थत्व न उरचरित. कारणे कार्योपचारात् । रथेन गब्द एव वा त- कल उपचरितः कार्य कारणोपचारादिति भावः । कि पुनरुपचाराश्रयणे कारणमत आह --प्रतिषिद्धति । भा यकारानुसारेणैवेदमुपचाराश्रयणम् । एवहि भाप्रकारो वदाी 'प्रतिपिद्धा हि सेति । नहि श्येनादिस्वरू- पाभिप्रार प्रतिषिद्धा होतीदनुपपद्यते । ततस्तकलाभिप्राय एव श्येनायुप- न्यास इति भावहता स्फुटो तमिति ॥ २१७ ।। इदं चापरं लिङ्गदर्शनमित्याह --हिंसा हीति । 'कध पुनरसा- वनर्यः' इत्युक्त्वा यह 'हिसा हि सेति. ततोऽवगम्यते न श्येनादि रूपमात्रमनर्थत्या विवक्षितमिति । वर्णितमिदमाक्षेपकाले न स्वरूपेण बेनी हिंसति । तो हिना होला भाप्पकारगतत् स्फुटोगतम् । नप । भिवारस्यैर श्येनफर निष पन्नननो स्फुट है। तुजन्य सवाऽचात्तान्यो न ना - जनिति ।। २१८ ॥ प्रतिषिता हो वेतन ताबदालमिला-शिकिका हिता हितासानतया पनाद. 1 न दे

·No text on this page.

·चोदनासूत्रन् । यागादिब्रह्महत्यादिवर्गयोः स्यान्निदर्शनम् । श्वेनादीनां विधेयत्वादिष्टत्यापि च साधनात् ।। उपचारादनार्थत्वं फलबारेण वर्णने । प्रतिपिला हि सत्यत्र स्फुटमेतत् करिष्यते ॥ २१७ ॥ हिंसा हीनि चच्चापि ते नाभिनिति। चाईना कम्पननन्धमानः ॥ २३८ ।' विहिनाभिधाय प्रहनिम्न कुलमा । किन मिनि गाली - बानि -नामिनि । साद मनका. i. : मायन " - 1 f . 7 - - । 1. '' . - 171 1 . . - - - .

·No text on this page.

·नवनियुक्तन् । तद् यदि चोदनालक्ष गा हिसा. कथ निषिद्धत्वादनः। अभिप्राय. --~-उक्तमिदमस्माभि किचिद् विवातुं फलमुद्दिश्यते इत्येता- पविधायकलस्य वक्ष्यमाणत्वात् । वक्ष्यति हि यमिनि उपायं तु न वदे ति । अतः स्वयमेव कर्तव्यषु पुरुषाणा प्रह- नं तद्विषयप्रवृत्तिज्ञापनं विवेः फलम् । साधनोपाययोस्त्वप्रवृत्तः पुरुषः प्र- चत इति तयोविधेयत्वन् । क्रमे तु न तावत् किचिद् विधीयते । ऽपि च विधीपत, कयं चोदनालक्षणो भविष्यति । जैमिनेरप्येतदेवा मिन्तानित्याह -जैमिनिरिति । लिप्सया प्रवृत्ति लक्षपति. तया प्रवृत्ते । मन्दः प्रयोजनवाची फले प्रवृत्तिः पयोजनलक्षणा न वैधाति दर्मितंभ- अतिक्रमेण हिंसादि शास्त्रान्तरनिरीक्षया । फलांशे भावनायाश्च प्रत्ययो न विधायकः ॥ २२२ ॥ वक्ष्यते जैमिनिचाह तस्य लिप्सार्थलक्षणा। तेन सामान्यतः प्राप्तो विधिनान निवारितः॥ २२३ ।। "तस्यापि साधनं यत् तदर्थ एवाभिधीयते । वक्तुं तस्यैव धर्मत्वमुक्तमर्थविशेषणम् ॥" इति । कोऽनर्थ इति तु श्येनादिफलपरो लक्षणया श्येनादिपदप्रयोगः, नत्र चार्यादधर्मत्वमुक्तमिति वेदितव्यमिति । ननु श्येनादिविधिसामर्थ्या- देव श्येनादिफलमासाद्यमानं कथं प्रतिषेधातिक्रमणावाप्यत इत्युच्यते, अत ह-शालान्तरेति । अयमभिप्रायः ~~~ सत्य श्येनचोदनालक्षणं त- तदुद्दिश्य तद्विधानात् । कचित् किञ्चिद् विधीयत इति विधेः स्व- क. तत्र विषेयमिवोद्देश्यमपि विधिविगाहत एव । यत्तु 'न हिस्यादिति शान्तर. तनिरीक्षणेन श्येनादिफलस्य हिसायाः प्रतिषिद्धत्वमवगम्यत ननु विधिस्पृष्टे प्रतिषेधोऽनवकाशः । सत्यपि वा प्रतिषेधे नैवविध-या- चोदनालक्षणत्वेऽप्यविधयत्वमिति तु भवद्भिरेव निराकृतम् । अत एव क्रमो जलांश इति वक्ष्यतेऽन्तेन । अ- तो चोदनालक्षपता । नतु फलमेव विधीयते, भावनायाः फलाशे प्रत्य- इति ॥ २२१॥ विश्व इत्याश्रितम् . अत आह गति ।। २२२॥

·No text on this page.

·उपहाणेचन यो विधिविवक्षया ।। २२७ ॥ युनो नहु साये येऽप्यनुपयोगतः। नित्यादि साम्यवनविधेयस्य हीयते ॥ २८ ॥ सयरहित चेष्टा धिरे नित्यमर्थता। बनुशलार्थ नेग बामुपदेशनम् ।। २२२ ॥ मुन्न् स्कुनीकरोतीष्टनुपरेशो हि नान्यथा । बना-2 - । नाइन् काल - क.. मानना में मनाने के . ना- ·१७८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । फलांशोपनिपातिन्या हिंसायाः प्रतिषेधकः। अनर्थप्राप्तिहेतुत्वं वोध्यते तत्र यद्यपि ॥२२४ ॥ श्येनस्वरूपं नानर्थस्तत्फलस्य वनर्थता। परस्तूभयमित्यादेः फलस्यापि विधेयताम् ॥ २२५ ॥ भावनान्तर्गतत्वाद्वा मत्वानर्थत्वमाक्षिपत् । नैवेत्येतावता चास्य विधेयत्वनिराक्रिया ॥ २२६ ॥ किं विधेयमिदानी स्यादाह श्येनादयस्त्विति । यतश्चाय सूत्रभाप्यानुगतः सिद्धान्तः यत् फलं न विधीयत इति, तन कारणेन 'न हिस्यादिति प्रतिषेधः श्येनफलोपनिपातिन्यां हिंसायां सामान्यतोऽवतरन् विधिना न निवारित इति तस्यानर्थतामापादयतीत्यमि- प्रायेणाह-तेनेति ॥ २२३: ।। एवंच निषेधेन श्येनफलस्यानर्थप्राप्तिहेतुत्वे बोध्यमानेऽपि न श्येनः स्वरूपेणानर्थः, तत्फलमेव तु हिंसानर्थ इत्याह - अनर्थेति ॥ २२४ ॥ अत्रापरं परिचोदनाभाष्यं 'कथं पुनरियादि । तस्याभिप्रायमाह परस्त्विति । अयमभिप्रायः - योऽयं सावनफलयोविंधेयाविधयभेदो द- र्शितस्तमविद्वान् 'उभयमि'त्यादिभाष्ये श्येनादेश्वोदनालक्षणत्वाभिधानात् फलस्यापि विधेयतां मन्वानः, अथवा व्यशभावनाविधानेन फले जातविधे- याभिमानः श्येनंफलस्यानर्थत्वमाक्षिप्तवान् । अय च भाष्यार्थः -- कथं यः कर्तव्यतयोपदिश्यते सोऽनर्थः । यद्यपि ग्रन्थात् कर्तव्यतोपदेशपर्यनुयोगो- ऽवगम्यते, तथाप्यपौरुषेये उपदेशपर्यनुयोगासम्भवादुपदिश्यमानस्य कथ- मनर्थत्वमित्येव पर्यनुयोगार्थः । अतएवोक्तम् -- अनर्थत्वमाक्षिपदिति ॥ २२५३ ॥ अत्र परिहारभाष्यं-- 'नैव श्येनादयः कर्तव्यतया विज्ञायन्ते' इति। तच्छ्येनादिकर्तव्यतानिषेधपरमिवोपलभ्यते । तच्चायुक्तम् । श्येनादिविधा- नस्य पूर्वोक्तत्वात् । अतो भित्ता योजयति-नैवेति । अस्य श्येनफ- लस्य हिंसाया नैवेत्येतावतैव विधेयत्वं निराकार्यमित्यर्थः । किं तर्हि विधेय. १. 'णामि' ग. पाठ. २. 'नस्या' क पाठः ·चोदनासूत्रन् । १७९ प्रश्नांपाकरणे चात्र तव्यो विधिविवक्षया ।। २२७ ।। प्रयुक्तो नतु साध्येऽर्थे द्वयेऽप्यनुपयोगतः । अनर्थस्थापि साध्यत्वमविधेयस्य हीष्यते ॥ २२८ ॥ साध्यत्वरहिते चेष्टा विधये नित्यसर्थता। शतुभ लक्षणार्थत्वं तेषां चाप्युपदेशनम् ॥ २२९ ॥ ब्रुवन् स्फुटीकरोतीष्टमुपदेशो हि नान्यथा । मिति तृपस्कृत्योत्तरग्रन्थ योजनेत्याह किमिति । श्येनान्यो यागाः क- तव्याः. न तत्कलं हिनेति ॥ २२६: ॥ अत्र च नैवेनि भिन्ने कयं पुनरनर्थ इत्यस्य प्रश्नस्यानाकरणेऽनुपक्त- कर्न यतापदे फलस्य कर्नबतायां प्रनिपिध्यमानाग माध्यतातिधान- मपनेतुमाह -- प्रश्नापारण इत्यनेन । नात्र फापना-मका प्रति- पिने. तन्निध न्यनभावनापन्मिमाम । किन्न विधवनेव फलम्ब प्रति- पियन इति । अनुपयुने. च तापक्षयोः पाक ने पाय द्येऽपीति । यदि कय पुनरिनि पश्याविना मनामनि रत्ता भनएवमुनवादी नीति नगियाना का पति कश्चिदुपयोग । नर नजिगरस्य मितानि ॥ ६ ॥ मनोभानुपागला----- नावत् पूर्वपरमादिन मा पा लिनन । नीवन । तो चोदनानुन, नर नर । पाचवा . नवर मा मानिनगर १९ ::: पर नरम त्वात --- : ॥८॥ Pr- ·Re- विधित्वपादिशब्दात गादितिकर्तव्यतावपि ॥ नम्मात फलांग या हिंगा नविकी सा निमिध्यन । अंगाये नु या नाम ननिमाभिधायिनाम ॥ तनि गमागन्नि नाभिनति गमिति जान मागे नाणे गनु- गपति दर्गगनि. या Eि गिनामिनियमिनापानामानात तमंदग अभिनान नाभिनग्नि मिति तग । नगदान युक्तं गिवनावगगने न विनया । गनो न ना पिया निमीयते । नेपागुपदेशः इति न मान गनादानां विमानगुना । अन्यथा अवि- धेयम्योपदंगानुपाते. युदेगानयोः पापनादिति भावः । व्यना- दय उत्सादिगन्दस्य प्रयोजनमाह विनिमामिनि । मारनानि तावद वियन्ने । इतिकर्तव्यतापि हिंमामिका देशमादिका ? गा) विधीयते । एतेन फलांशस्यय हिगा न विसीयत इनि दगिनं भवति । विधिल विवि- शक्तिरित्यर्थः ॥ २३०॥ यनीहहिमा विहिनेव, अतः फलांगम्थवावैदिकी हिमा 'न हिं- स्यादिति निपिध्यते । अनधानय इत्यभिप्रायणाह-नम्मादिनि । • सर्व- स्वारफलस्येदानी का बाना । मरण तस्य फल, न हिंमा । तचानिपिद्ध- मिति चदं न । अमति भाग्यच्छेद नदनुपपत्तः । अतः फलांगोपनिपातिनी सर्वस्वारहिमानी भवेत् । उच्यते - पूर्वापगभूते हि यने तानीयसव- नीयार्भवस्तोत्रकाले सर्वस्वदक्षिणापग्वृितो विपद्यते दीक्षितः । अतो विधि- कोष्ठप्रविष्टैवासौ हिंसा । 'अन्यत्र तीयेभ्यः' इति च तीर्थचहि भूतव हिंसा निषिद्धा । इय तु तीर्थमध्यगता विविस्पृष्टवेति नानर्थः । उयेनफलं तु चिरातिपन्ने श्यने तज्जन्यापूर्वविच्छिन्नभाग्येषु शत्रुषु विपद्यमानेषु जायते । अतस्तीर्थवहिर्भावादर्थो न भवति । तेन ऋतुबहिभूता फलांशहिंसावैदिकी निपिध्यते । नान्तःकत्विति विवेकः इति । किं पुनः कारणं साधनोपायभूता न निषिध्यते । सामान्येन 'न हिंस्यादिति शाम्नं प्रवृत्तम् । अतोऽगसाधन- हिंसयोरपि प्रतिषेधो भवेत्, अत आह–अंशद्वय इति । साधनोपायांशद्वय- १ 'न्त', २. 'चापि नि'. • मर्वस्वारो नाम मरणकामक्र्तव्यो यागविशेष (१० • अधि २३)। ३ 'त्तम ।' ग पाट ·- बोदनासूत्रन् । १८१ अविशेषेण यच्छास्त्रं शिवदिति बोनरम् । निषेधेनानबष्टव्धे विषय न ह्यनर्थना ! २३२ ॥ गामिनी हिला प्रतिपि यने इति ब्रुवाणस 'अविशेषण बच्छाव नन् सन्दि- ग्धमन्गव्यत्वाद् विकल्रत्याराद विशेषनिष्ट स्यात् (१०.८. १६) इति सू- त्रमुत्तरन् ! गिरोवदिति च सूत्रान्तरकन । अत्रमयत्रापि मामान्यशा- सत्य विशेषशास्त्रेण वायो बर्शिनः । पूर्वत्र तावद्यया । ज्योतिष्टाने श्रूयते-- 'वन्मनि जुहोती ति ' अस्ति चानारन्यविधिः यदाही जुदतीति । अत्र मायः-कि यातिटासिके हामे व हवनीयोविकन्यः. उन बाध्यबार- कभाव इति । नत्र विकन्न इति प्रामः । तथानि -- नानो नमु- चयः सम्भवति। नत्र पालिकानुग्रहसम्म आचन्नि कप. । आहवनीयो हिमानान्यताण वमहामना माल्कन्दनीतिक मालगन्याः । ओ विकल्प इति प्राप्त उन.-~यदनदविहानी, कागदावि पशिष्ट न्यादिति । दरे विभिन्न विवाद नीति यावत । गुना । न्यायवाद विवाद: हि माना बहार दिपला प्रनित । वन पोऽन्य विषय इति ोिपारा कि कल्प तय नामा ... - जमावनी वासनिक पचनलाम जान कर नियममिति पिरंतुत :: नदानानी नि ! ::- गया । པ ས ས -པ༌ – ས པྤཝ་ सनद पनि। - . , .

·अत्र कारणमाह १८२ मांमारा कानिन । प्रत्यक्षादग्गस्यत्वात कम्प्यने निनाराणना: नहि हिंसाधनुष्ठान नदानी दोपदर्शनम ॥ ३३ ॥ वायपि विचिकित्सा तु शाबादचापजायने । हिम्यमानम्य दुःखित्वं दृश्यते यत्न नावना ।। २३ ।। गर्नु दुग्वानुमानं स्यात नदानी नविपर्ययः । इति । नवराति निध किमंगद्रयगामिनी विमानों न भवतीत्यन थाह. -- निधनति ।। २३२ ।। प्रत्यक्षांदरित । नानार्य प्रत्यक्षादीनि क- मन्तं । ननाप्रमाणकोय. कनायिनु अत्यन नि । प्रन्यायगनिमंत्र दर्शयति -- नहीनि । नहि निवृत्यानविकियांग्वि मा मायनभावा हिं- माग्रत्यवाययाः प्रत्यक्षः. नटानी प्रत्यवायादर्शनादिति ॥ २३३ ॥ नन्वमन्यपि दापदर्गने वाहिमानामनयंवदनाचोटिता-बपि वि- चिकित्मा जायत एव. अत आह वाशीनि । अयनमिप्रायः नात्र विचिकित्मायां किधित काग्णन । शाखांव वायपि विचिकित्सा। अङ्गहिंसापि शाग्यविहितवति निर्विचिकित्समनुष्टातव्यनि । ननु प्रत्यक्षमेव हिंस्यमानस्य दुःखितत्वमुपलभ्यते । अतः कर्तुगी नतो दुन्वित्वमनुमा- स्यामहे । क्रियानुरूपं हि कतॄणां फलमिति महाजनप्रमिद्धम् । यथा चाहुः "तथाच नागप्वपि मिडमेतत् कगति यो बलभतेऽप्यसौ नत् यत कर्मवीज वपने मनुष्य- स्तस्यानुरुपागि फलानि भु॥" इति । अतः क्रियानुमुप्पणव हिंसानकरीत्यनुमास्यने, अत आह हिं- स्यमानस्येति स्यादन्तन । अयमभिप्राय - यंदतट हिंस्यमानस्य दु:- खित्वदर्शनं, तेन कर्तुः दुःखित्वानुमानमयुक्तम् । व्यामलिङ्गदर्शनामावात् । नहि हिंस्यमानस्य दुःखिता कुर्नुमविन्यता दुःखेन व्याप्तावगति । प्रत्यक्ष- दर्शनानुसारेण तु विपर्यय एव तावदनुमातुं शक्यते, नद्रानी हि कर्तुः -- ·चोदनासूत्रम् । १८३ विषयेऽस्याः फलं यादृक् प्रेत्य कर्तुस्तथाविधम् ॥ हिंसा क्रियाविशेषत्वात् सूते शास्त्रोक्तदानवत् । य एवमाह तस्यापि गुरुत्रीगमनादिभिः ॥ २३६ ॥ सुरापानादिभिश्चापि विपक्षैर्व्यभिचारिता । विरुद्धता च याग्षि दानेस्ताहक फलं भवेत् ॥ विधिगभ्यफलावाप्तिरदुःखात्मकता तथा । स्फुट सुखमेवोपलभ्यते । अतः कालान्तरेऽपि हिंसा सुखकरी, हिंसात्वाद् अघवदिति शक्यते प्रयोगो वक्तुमित्यभिप्रायेणाह तदानीमिति ॥ २३४३ ॥ अत्र कश्चिदनुमानकुशल आह --क्रियाविशेषाः खलु विषयानुरूप- फलदायिनो दृष्टाः । यथा दानादयः शास्त्रोक्ताः । दान हि सम्प्रदानापर- नामान विषय सुखयतीति प्रत्यक्षमवगतम् । तच कालान्तरे दातुः परां प्रीतिमाधास्यतीति शासादवगम्यते । हिसापि च क्रियाविशेषः । अतो यादृगम्या विषये हिस्ये कर्मणि फल दुःखात्मक. तागेव कनुरनुमीयत इति, तदेतदुपन्धस्यति - दिएच इति ।। २३५: ।। अत्र दूषणमाह ८ एचमिति । एववादिनी तुरनैकान्तिकः । क्रियाविशेषाणामपि गुर्वक्षनागमनादीनां विषयानुरूपफलदायित्वाभावात् । दुःखफलत्वात् तेपास् । विश्वे च गुर्व नादौ तदात्वे प्रतिदर्शनात् । सुरापानस्यापि यदि पेया सुरैव विपरः. न तस्स दुःखमदु ख वेति विप- यानुरूपफलनायित्वमेवमादीनामनिद्धनिति विपरनियभिचारिता हेनो- रिति ।। २३६३ ॥ विरुदपाय हेतुरिलाह-रिटेति । कप विरुद्धता, अत आह- यागिति । प्रधानानुसारेण हि हेतुर्गनको भवति । दानं चात्र दृष्टान्नः । अनो पाचन दाने फलसवात. हिनापामपि नागेन पल भवदिने । तार- पवमेव फलप क्षीति-विदिति । दाने हि विपिगन्यफलावामि- रदाता । तदिद चाप्तिकलन हिमापामपि प्रोवोनि । विधिवटन वर्ष- फलत्यो लिावा । अतो मानव निमानि मिलाद- पिपितानफल्त्वविदरता बनानाद दिल्होट विनियदे- ।

·१८ भीमगारांना नच या सम्प्रदानम्य प्रातिम्नाटक फलं भवत ।। दानुम्नेन हि धान्नः माध्यहीनः ग्रनीयते। सम्प्रदानं चबाने ने विषयः कर्म हिमन ॥२३॥ वैषम्यं नम्प्रदान तु पक्ष बनदिकना । प्रायने सम्प्रदानं हि देवनि स्थितं नव ॥ २१ ॥ नाह ~अनि । ननि । वितिगालामामा गमागद पागनयर्थः । नहि कलात्मक पले. विशिः प्रमाण मानानि ।। २३७१।। एव नायईनुदापायुनी । इदानी शानदार दर्शयनि-नन । विषयानुरुपालदायिना मात्र मायने । दाने च मप्रदान विषय. । नच दान दातरि तदनुरूप फलमभिनितादयनि. तनी विशिष्टतमन्य महताऽभ्यु. दयम्य दातार नियनः । अन्य हि प्रोनिी गृहीतवना मवति । दातुम्नु नां पात्रमानवत. 'मयमगंगमम्मितानि नानि बन्नगगि म्यगी भवन नि झावानुमारणावगम्यंत ! याचिन 'ममद्विगुणमाहवानन्नानि फलान्यत्राम- णनाधणात्रियवंदपारगन्यः' इनि माध्यहीनो दृष्टान्त इति । अपिका- थनैव माध्यपढेन पक्षमपयोयाप्तिः कथ्यते । इह च दृष्टानं दान सम्प्र. दानं विपयशब्दयार्थः । हिमने तु हिं-यमान कर्म । नाद युक्तमित्य. भिप्रायणाह सम्प्रदानमिति बपन्यमन्तन यदि तु वैषम्यपरिहार्य पक्षऽपि सम्प्रदानमंत्र विषयावसायी भवेत् . नन. सिवाययिांपतानवि- परीतप्रतिज्ञानाद विरुद्धः पलो मवेदित्याह- सम्प्रदान इति । विन्दना- मंत्र स्फुटयनि - प्रीयत इति । अग्नीपोमदेवनासम्प्रदानको हि पशुवागः । तत्र चानीपानी देवता प्रीयते इति विषयानुरुपफलपतिज्ञाने हिमाकतुगप प्रीतिकरी हिंसति प्रतिज्ञात भवेत् । एकच नानर्यकरत्व मियति. प्रीति- फलस्यानयत्वासम्भवात् । अतो विमट्टः पक्षा मवादाने । किं पुनरिदं देव- धिकरणविपरीतविग्रहयत्त्वमिदामिग्रस देवता प्रायत इत्युच्यते । यद्यपि करणाम सम्प्रदानं देवता स्यात् , तथापि नामो प्रीयते । श्रुनि- १ 'ने', २. '', :, 'त.. 'त..'. , 'न ग पह .

·चोदनासूत्रम् । १८५ दृष्टान्ते कर्म दानं चेत् तस्य कीदृक् फलं भवेत् । अपहोमादिदृष्टान्तात् परपीडादिवर्जनात् ॥ २४१॥ चोदितत्वस्य हेतुत्वाद् विरुद्धाव्यभिचारिता । विहितप्रतिषिद्धत्वे मुक्त्वान्यन्न च कारणम् ॥२४२॥ धर्माधर्मावबोधस्य तेनायुक्तानुमानगीः। अनुग्रहाच्चाधर्मत्वं पीडातश्चाप्यधर्मता ॥ २४३ ॥ समवायित्वात् कर्मसु । अत आह -- इति स्थितं तवेति । सत्यं, नायं सिद्धान्तः । तब तु साल्ल्यस्य स्थितमिदं यद् देवता प्रीयत्त इति । अतस्ते पक्षो विरुद्ध इति ।। २४०॥ पूर्व तावदुभयत्र सम्प्रदाने विषयशदायें दोष उक्तः । कर्मवचनले दोषमाह --- दृष्टान्त इति । यदि हि दाने कमैव विषयो भवेत्, तत- स्तस्य दीयमानस्य गवादेन किञ्चित् फलमिति न तदनुरूपफलमापन युक्त- मित्यभिप्रायः । विरुद्धाव्यभिचारी चायं हेतुरित्याह-जपहोमादीति । जपादयो हि क्रियाविशेषा न परेषां पीडानुग्रहयोवर्तन्ते । चोदितत्वमात्रेणैव तु तेऽयतयावगताः । अतस्तदृष्टान्तेनेव चोदिता हिसा अर्थ इति शक्यते साधयितुम् । अतो विरुद्धाव्यभिचारिता । नचात्र विषयानुरूपमेतत् फल- मिति शक्यते पक्तम् । विपये फलादर्शनात् । जपत्व यदि तावडप्यमानं विषयः. कि तस्य फलन् । अन्यस्य तु न कस्यचित् पीडानुनहीं दृदयते । अतएवोक्त परपीडादिवर्जनादिति । एवंविषं दृष्टान्तनासाथ चोदितवस्य हेतुत्वं सम्भवतीति विरुद्धाव्यभिचारी हेतुर्भवति । नवनि च प्रयोगः देक्षपाहिसा अर्थ . विहितत्वाजादिवदिति ॥ २४१॥ सपिच विधिनिषप्रमापकोषमापनदोरनुमानोरन्यानोनिग्मा- भ्रट इत्यर-विहिनेति ॥ २४२६॥ अपिच विपणनफलादिना पीटानुबनियन्वन वर्माधर्मचा- हितम् । एकर जमिन चान्नानागदुम्पानु न न न्यादि- अनुवादिति ।। २४३ ॥ त्पाह

·No text on this page.

·चोदनासूत्रम् । १८७ अन्योन्याश्रयमाप्नोति विना शास्त्रेण साधयन् । एवमादावशास्त्रज्ञो म्लेच्छो नोद्विजते क्वचित् ॥ तस्य नाधर्सयोगः स्यात् पूर्वोक्ता यदि कल्पना । तस्मादनुग्रहं पीडां तदभावमपास्य च ॥ २४८ ॥ धर्माधर्मार्थिभिनित्यं सृग्यौ विधिनिषेधको । क्वचिदस्या निषिद्धत्वाच्छक्तिः शास्त्रेण वोधिता ॥ प्रत्यवायनिमित्तत्वे विधिना नापगच्छति । शास्त्रेण न हि शक्तीनामावापोद्वापनक्रियाः॥२५०॥ विद्यमाना हि कध्यन्ते शक्तयो द्रव्यकर्मणाम् । तदेव चेदं कति शास्त्रमेवातुधावता ॥ २५१ ॥ हिंतादीनामधर्मत्वं कथ्यते नानुमानतः । तु हृदयकोशात् पीडोपलभ्यत इत्यधर्मत्वम् । एक्वाधर्मले पीडोपपत्तिरि- त्यत आह ---पीडात इति । अनपेक्षितशाग्यस्य प्रागधर्महानोन्यतिनिमि- ताभावात् किंकृता पीडति वक्तव्यम् । पर्मन्चतिति चेत. नदेय किनिमित्तम् । सैव पीडा अधर्मले निमित्तमिति नन्, नदिह पाय- पोरेकतरस्यापि मूलान्तरासम्भवाद् दुरुत्तरमितरेतनमननामपन्नस्यार- चत इति ।। २४६, ।। अपिचं यदि सत्यपि परोपकार करदेगनाद् गुनागनन- मधर्मः. तहिं यस्यातो म्लेरलादेरदेगा न जापते तलाव यादि- एयमादापिति । शारदानगहिरो जाने । नद- नगिन्स्य तदभापादनमाकोऽधनोर इति ॥ १७:। तो बिनुमा त २ . पेक्षादेवानुमतप्यादिपमाल -- नरदिने । Fri पनवे कारण नाही. हा धर्म इति ।। २६८॥ সো । ཙཎསཱ ཙ – { ; ༌ ： ·१८८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकापतम् । एवं ये निपुणं प्राइस्तेरप्येतत् परीक्ष्यताम् ॥ २५२ ।। सुरापानादिभिः शूद्रः किं याति नरकं कृतेः । वैश्यस्तोमेन वा किं स्याद् विप्रराजन्ययोः : फलम् ॥ पञ्चम्यामिष्टिकरणान्मध्याह्ने चाग्निहोत्रतः । तस्माद् यद् यादृशं कर्म यत्फलोत्पत्तिशक्तिकम् ॥ शास्त्रेण गम्यते तस्य तादृशस्यैव तत् फलम् । हिंसा चांशद्वयादन्या या तस्याः प्रतिषेधजम् ॥ प्रत्यवायार्थताज्ञानं विधिनान्यत्र वार्यते । तीर्थातीर्थगता हिंसैव । अतः कथं हिंसा सती काचित् प्रत्यवायं न जन- यिष्यति । नहि देक्षपशुहिंसाविधानं वस्तुनः शक्तिमुत्सारयितुमुत्सहते विद्यमानद्रव्यगुणादिशक्तिमात्रोपदशित्वात् शास्त्राणाम् । नेपां शच्यावापा- द्वापयोापारः । अतस्तदेवेदं 'न हिंस्यादिति शास्त्रोपदर्शितप्रत्यवायहेतुत्वं दैक्षपशुहिंसाक(म ? मणी)ति शास्त्रानुधावनेनैव हिंसादीनामवर्मत्वं कल्प्यत इति । तदेतदुपन्यस्यति -कचिदिति त्रयेण । कचिद बाह्यहिंसायां निषिद्धत्वात् प्रत्यवायहेतुले हिंसायाः शक्तिोंविता न विधानादपगच्छ- तीति सम्बन्ध इति ॥ २५१३ ।। एवमुपन्यस्य निरस्यति--एवमिति द्वयन । एवंवादिनो हि 'न सुरां पिवेदिति निषेवशानात् सुरापानस्य प्रत्यवायशक्तिरवगतेति शूद्रोऽपि तां पिवन् प्रत्यवयात् । तथा वैश्यस्तोमेन वैश्यस्य यजमानस्य विविनाम्यु- दयसिद्धिदर्शितेति वैश्यस्तोमशच्यनुसारेण विनराजन्ययोरपि तत्फलं भवेत् । नचतदिप्यते । तया कालमदेन शक्तिमदो दृष्टः । इष्टयोदशपूर्णमासयोः प- वणि शक्तेः पञ्चम्यां चाशक्तेः । अग्निहोत्रस्य सायंप्रातरनुष्ठितस्य फलसाव- नत्वान्मध्याह्ने च तदमावात् । अतो ययाशानमेव शक्तिसद्भावोऽम्युपेयत इति ।। २५३३ ॥ तस्मात् शास्त्रानुसारेणैव कर्मणां फलशक्तिरास्येयेत्युपसंहरति तस्मादिति ॥ २५४३॥ एवं साधनोपायांशद्वयातिरिक्तायां हिंसायां 'न हिंस्यादिति प्रति- १. 'च्यादि' के. पाठः. २. 'बापाव' ग. पाट..

·चोदनासूत्रम् । १८९ ज्ञानमेव च शक्तीनां नावापोद्वापनक्रियाः ॥२५६॥ ज्ञायन्ते शास्त्रतस्तास्तु क्रियाभेदव्यवस्थिताः । व्यवस्थाः शक्तिभेदानां दृष्टार्थेष्वपि कर्मसु ॥२५७॥ अभिन्नत्वेऽपि दृश्यन्ते भुजेः स्वस्थातुरेष्वपि । रूपाभेदेऽपि हिंसादेर्भेदोकानकारितः ॥ २५८ ॥ तथाप्येकफलत्वं चेत् क्रियात्वात् सर्वसङ्करः । यजित्वाद्यविशेषाच चित्रादिफलतुल्यता । २५९ ॥ पेधाजातं प्रत्यवायहेतुत्वज्ञानम् 'अन्यत्र तीर्थपु यो दीक्षितः 'यदन्नीषोमीय पशुमालभेते'त्यादिविधिना वार्यत इत्याह –हिंसेति ॥ २५५: ॥ यत्तूक्तं न वस्तुगत्त्यावापोद्वापयोः शान्वस्त व्यातार इति, तदि- प्यत एव । केवल शास्त्रानुसारेणेव तत्तत्नियाभदव्यवस्थिता एवं गत्तयो- ऽवगम्यन्ते । अतो नातिप्रसा, इत्यभिप्रायणाह-ज्ञानामिति ॥२६॥ कथमेकस्य कर्मण शक्तिभावाभावाविति चेत् । लौति निक- माणि विदाहुर्वन्तु भवन्त । यथा तावदकंगव भोजन पन्या मित- शत्तिक एम् । स्वस्थेन हि तन् शिरमाण परमहिनामिन रया शरीरं वर्धयति । आतुरेण तु विमानमरमानुमान की करोति । एवमयावपि कर्मन भविष्यतीलनिक' रति ॥ २५७॥ या भोजनदाभेदे पिम्बर सानुमति तत्र शक्तिभेद नमापीयन. एनापि हिसा य पापानिति पारि रूपाभंदी ॥ २५८ ॥ पदि वाममार्गावर समितीविनविन परभर पुरमिक 7 {ཡངས་ - ·१९० मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् । भेदात् तत्र व्यवस्था चेदिहाप्येवं भविष्यति । विधीनां वापि सर्वेषां साक्षाद् व्यवहितोऽपि वा ॥ पुरुषार्थः फलं तेन नानर्थोऽतः प्रतीयते । नचेषु श्रूयतेऽनों निषेधान्नच कल्प्यते ॥ २६१ ॥ नच प्रकरणस्थत्वात् पुरुषार्थः फलं भवेत् । कर्मोपकारः कल्प्यस्तु दृष्टोऽदृष्टोऽथवा पुनः ॥२६२॥ सामान्याभेदादपि चित्रादीनां कर्मणां फलतुल्यता भवेदित्याह - यजि- वेति ।। २५९ ।। यदि तु तत्र व्यवस्थावान्तरभेदाश्रयाभिधीयते, सेहापि समाने- त्याह-भेदादिति । ननु विहिता नामाङ्गहिंसा । तथापि किं नानर्थः । न विधिनानर्थफलेन न भवितव्यमिति राजाज्ञा । अत आह-विधीना- मिति । अयमभिप्रायः-नेयं राजाज्ञा । शब्दशक्तिरेव । विधिर्हि कर्तव्य- ताबुद्धेहेतुः । इष्टाभ्युपायं च कर्तव्यतया लोको बुध्यते । अतोऽवश्यमेव सा- क्षाद् व्यवहितोऽपि वा विधयानां पुरुषार्थः फलमित्यवसीयते । साक्षात् प्र- धानानां, व्यवहितोऽङ्गानाम् । तस्मान्नाता विधेरनर्थफलत्वमवसीयते। विधि- वलादवगम्यमानं विधीनां फलमित्याहति । अपिच, अनर्थकर्यगहिंसेति नेदं सान्दृष्टिकम् । नचानर्थसमभिन्याहारोऽस्याः श्रूयते । अतः कथमनर्थसाथ- नमित्याह - नचष्विति । नन्वयमाणोऽपि कलञ्जमक्षणादिवत् कल्पयि- प्यते, अत आह --- निषेधादिति । तत्र निषेधः कल्पनायां कारणं, नासा- विह सम्भवति । अभावादव विधानदर्शनादिति ॥ २६१ ॥ अपिचाङ्गहिंसानां पुरुषार्थत्व सिद्ध कदाचिदनोंऽपि फलतया क- ल्प्यते । नच तासां पुरुषार्थः फलम् । प्रकरण पाठात् । प्रकरणविविविनि- योगन क्रत्वर्थत्वादित्यभिप्रायणाह नचेति । किं नाम तत्कल्प्यमत आह–कोपकार इति । यत् खल प्रकरणस्थं, ततः प्रधानकर्मापकार एव कल्प्यते दृष्टोऽदृष्टो वा । यथावधातम्य बीहीणां वितुपीमावा विध्यपेक्षितो दृष्टः । अदृष्टो वा यथा प्रयाजादिजन्य इति ॥ २६२ ।। 1. 'तो वा पार २ 'मातक' ग. पाठ.

·चोदनासूत्रम् । कल्पनावसरस्तत्र नानर्थस्यानपेक्षणात् । ऋत्वर्थश्चापि संस्कारः पशो रादुपक्रिया ॥ २६३ ॥ दृष्टैव त्ववदानानां निष्पत्तिः क्रत्वपेक्षिता। अभिचारेऽप्युपायस्था हिंसा नाधर्स उच्यते ॥२६॥ तस्मादनगभूतायां हिंसायामेतदुच्यते । उद्देशाच्च फलत्वेन श्येनादौ न विधीयते ॥२६५॥ अतो नावानर्थकल्पनावसरोऽस्तीत्याह-कल्पनेति । नागहि. सासु फलमपेक्षितं, कतूपकारेण निराकाक्षत्वादिति भावः । क्रत्वर्थेऽपि चायं विशेषः यदयं पशुसंस्कार एव. नतु प्रयाजादिवदारादुपकारोऽम- हिंसा, तत्पुरस्सर विशसनादिसंस्कारानुष्ठानात् । अतएव सज्ञपने पशु- बौहिवत् प्रधानतया श्रुतः 'पशुं संज्ञपयतीति । तदेतदाह--क्रत्वर्थ इति । सन्निपत्योपकारप्रदर्शनेन क्रत्वर्थतैव वलीयसीति दर्शित भवति । आरादु- पकारकत्वे यावान् क्लेशो भवेद् नच तावानप्यस्तीति ॥ २६३ ॥ संस्कारत्वेऽपि चास्यायं विशेषः यदयं दृष्टार्थ एवावधातादिवत् । न तु प्रोक्षणादिवददृष्टार्थः. ऋत्वपेक्षितैकादशावदाननिष्पत्तेः । दैक्षे हि पशौ 'हृदयस्यानेऽवद्यति । अथ जिह्वायाः । अथ वक्षसः' इत्यादिभिरेकादशा- वदानसाध्यो याग उक्तः । नचासति हिसासंस्कारे पशोरेकादशावदान- निष्पत्तिः सम्भवति । अतो दृष्टार्थत्वादगहिसाया नानर्थकल्पनावसरोऽस्ती- त्यभिप्रायेणाह-दृष्टेति । एवं तावज्ज्योतिष्टोमोपायांशस्था हिंसा नाधर्म इत्युक्तम् । ये चाभिचारयज्ञाः श्येनादयः, तत्राप्येकाहानां ज्योतिष्टोमप्रक- तत्वाचोदकप्राप्ताङ्गहिसा नाधर्म इत्याह -- अभिचार इति ।। २६४ ॥ अतोऽनङ्गभूतापामेव फलांशस्थायां हिसायामेनदनर्धन्वमित्युपसंह- रति -- तस्मादिति । ननुच फलाशस्थापि हिना इयेनादेशेन वि. धीयमानों कपमनर्थः अत बाह-उद्देशादिति । अयमभित्रायः येनोोन फलं विधीयते. फलत्वेन हिमाया एवोगान् । फलं हादिन्य साधनं विधीयते, ननु विपर्यय । नदश्ययोरपि देवजालमोविधाननि- नान ·मामाले टिकतम् । भावनाविधिरप्येप फलांशाद विनिवर्तते । अनः स्वनी न धर्मत्वं श्येनाद प्यधर्मता ॥२६॥ फलानर्थानुबन्धित्वात् नवारणापर्यत । निगकाइअस्य चकन श्येनस्य न फलद्वयम ॥ नम्मान कियान्नगदेर्वा हिंसानो नार्थ उच्यते । कलनापि न यत् कर्म नानर्थनानुबध्यते ॥ २६८ ॥ प्रीति लात नम्मलेन हीप्यते । * ·चोदनासूत्रम् । ननुचेष्टाभ्युपायत्वाच्छोनादेधसता भवेत् ।। २६९ ॥ फलं तापसोऽस्य श्येनादेः सम्प्रधार्यते। यदि येतेष्टसिद्धिः स्यादनिष्ठाननुवन्धिनी ॥ २७० ॥ तस्य धर्मरवमुच्येत ततः श्यनादिवर्जनम् । पदा तु चोदनागम्यः कार्याकार्यानपेक्षया ॥२७१॥ धर्मः प्रीतिनिमित्तं स्यात् तदा श्येनेऽपि धर्मता। नर्यफलस्य तद्वारेणानर्थत्वमित्याह-तस्मादिति । कि पुनः कारण, फला- नर्थानुबन्धित्वात् श्येनो न धर्म इत्यत आह - फलत इति । ईदृशे क- मणि लोके धर्मशब्द. प्रसिद्ध इति ॥ २६८ ।। अत्र चोदयति-तुचेति । अयमभिप्रायः --- कि पुनः कारणं स्वतो न धर्मत्व श्येनादेः, नाप्यधर्मतेति । इष्टाभ्युपायो हि चोदनालक्षणो धर्मः । तथा श्येनः फलस्यानर्थानुवन्वित्वेऽपि । अतो धर्म इत्येवायं व- क्तव्य इति । अत्रोगयरूपगहितः श्येन इत्यभिप्रेत्य सम्नवारणामवतारयति- फलामिनि । स्थित तावन श्येनफल हिमा । हिमा च न धर्म इति । येनादिलरूपमिवानी लोकपमियनुनारणागधारयानः धोऽधना वेति ।। २६९ ॥ तनान्यतरनिरिणाम पक्षत्यापन्यस्यति पीति चन । लोकप्रसिद्धिहि नः सर्वदाधीवधारण मृलम् । तदलाव निपीया । तर यद्यनिष्टानुवर गहनेष्टा सुपारपादनालामा पर्नहाति लोकेनोच्चले. ततः सेनादीनामवन न. परवाना नुवन्धिवान् । यदि वना- त्य परम्परमानानुनधि मादत्व पालिका धानाचान्नि चोदनानावित :. नी. कर का- कापीनपेक्षयति । मन का बनविभिनी सामने पिता ने पात्र नि- पारमुक्तम् । च ----- नितिन । पमिति पनि च एमालकिन - .

·। १०५ मीमांगावातिर, यदि त्वीनिहेतुर्थः साक्षाद व्यवहितोऽपि वा ।। सोऽधधिदिनार्थः ग्यान नद्रा पने प्यधर्मना । यस्तु हिंसात्वमाधान बाध्यवादिनाग्बपि ।। बदेदनहतुत्वं तस्याप्यागमवाधनम् । नमनादृत्य यो न्याद यागादरप्यमी वदेत् ॥ २७४ ।। स्वर्गादिसाधनाशक्ति क्रियावाद भोजनादिवत् । गीतामन्त्रार्थवादेया कल्य्यने नर्थहेतुना ॥ २७५ ॥ नन्येवमधर्म एवानिष्टानुवन्धियात यनः फलद्वांग्ण, अन आह --- पदीति । अयमभिप्रायः - - अधर्मपदप्रयोगोऽपि लौकिकानां सम्प्रचारणीयः किंविषय इति । तद् यदि चादनाघोऽपि मामाद् व्यवधानेन वानीति- हेतुरधर्म इति प्रसिद्धः, नतः इयनोऽप्यधर्मः । अय वदविहित नाधर्मशब्द- मग्रीतिकरेऽपि परम्परया लांकः प्रयुक्त, ततो नाधर्मः । नच वंद- विहितगोचरोऽधर्मशब्दप्रयोगा लौकिकानां दृष्ट इति नाधर्म. स्वन्पण श्येना- दय इति भावः ।। २७२ ॥ यस्तु वदति-विहिता नामांशद्वयगामिनी हिंमा । तथापि प्रतिवद्ध- लिङ्गदर्शनन तस्यानर्थहंतुलमनुमास्यामहे । तथाहि हिंमात्वमनथत्वेन प्रतिवद्धं वाह्यहिंसास्ववगतं, तद्धि विहितास्वपि दृश्यमानमनर्थत्वमनुमापय- यतीति । तदेतद्रुपन्यस्य दूपयति यस्त्विति । अयं चागमवाधोऽनुमाने प्रपञ्चयिष्यत इति ॥ २७३९ ॥ आगमानादरे वनवस्था भवतीत्याह-तमिति ।। २७४३ ।। नन्वागमानुसारेण ऋतुगतानामपि हिंसानामवमन्वमवगम्यते । त- थाहि-सन्ति हि केचन मन्त्रार्थवादतिहासादयः ये अनुवर्तिनीमपि हिंसा निन्दन्ति । यथा जपस्तुती "विधियज्ञाजपयज्ञा विशिष्टो दशभिर्गुणः इति हिंसाङ्गत्वेनैव विधियज्ञनिन्दा स्मयते । अत आह -गीतति । अस्थायः -- प्रत्यक्षोऽत्र श्रुतिबाधः । ऋतौ विधानदर्शनात् 'अन्यत्र ती- थेभ्यः' इति च श्रुतेः । १. 'दाः ये', २. 'त', ३. 'साकरत्वे' ग. पाठ, ४. 'स्मक पाठ ·चोदनासूत्रम् । १९५ प्रत्यक्षचतिवाध्यत्वात् सान्यार्थत्वेन नीयते । शिष्यान् प्रत्यविशिष्टत्वात् सूत्रवैदिकवाक्ययो॥ अशक्तेश्वोसयोः साम्यान्न सूत्रेष्वित्यनुत्तरम् । प्रागुक्तपरिसङ्ख्यायाः फलमेतत् प्रकाश्यते ॥ सूत्रेषु बनया युक्त्या गतिरेपापि युज्यते। ''यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुवा । यज्ञा हि भूत्यै लोकस्य तस्माद् यज्ञे धोऽवधः ॥" इति च । अन्यपरतयार्थवादो व्याख्येयः । यथा वक्ष्यति- 'नहि निन्दा निन्छ निन्दितुं. कि तर्हि निन्दितादितर प्रशंसितुमिति ॥ २७५३ ।। अत्रापरं भाष्यं - 'नन्वनक्तमिदं सूत्रमिनावविभिवदितुं चोदना- लक्षणो धर्मः नन्द्रियादिलक्षणः, अर्थश्च धो नानर्थ इति । भिधेत हि तदा वाक्यम् इति । एव वाक्यभेदपरिचोदनां कृत्वा परिहारभाष्यम् - 'उच्चते । यत्र वाक्यादेवार्थोऽवगम्यते तत्रैवम् । तत् तु वैदिकेषु न सूत्रेषु ! अन्यतोऽवगतेऽर्थे सूत्रनेवमर्थमित्लवगन्तव्यमिनि । नहामिपति --शि- प्यानिति । अस्वार्थः ---- अन्यताविदिनवताभ्यो जिलामुग मूत्राणि जैमिनिना न प्रपीनानि । अतस्तानि तवां वेदवाक्यनुमानि उभय च वेदसूत्रालकं वास्यभेदादिदोगदनन् । नचाकनवाचारने प्रमा- पन् । अतो न वेदसूत्रणे कश्चिद विजेट इति न खबिति माबोक्तम- नुत्तरनिति ।। २७६ ॥ अत्र पन्हिामाह -- प्रातति । असाः -- मयन । वास्य- भेदादिना एवाजानाति विशोष किन्नु नई मति मन्नव ति परिसरमोला न २ हिन्यापानमा निन वाचनानिमिति सति प्रदान पद कामगार का मानान्त साडेर ज्या ·१०६ मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् । तस्मादावर्तते सूत्रं तन्त्र वा शक्तिमेदतः ॥ २७८ ॥ एकदेशानुमानाद वा द्वे सूत्रे परिकल्पिते । इतरेतरसामीप्यादेतावेब परस्परम् ॥ २७९ ।। रिमावेकदेशाविति' । तदनेन शिप्यान् प्रत्यविशेषऽपि व्याख्यानृणामेव व्याख्याप्रकारो भाग्यकारणाक्त इति दर्गितम् । व्याख्याकारा हि चिरपरि चितन्यायसामस्त्यस्मरणक्षमा न्यायवलन वास्यभेदादिभिरपि सूत्राणि व्या- चक्षत इति ॥ २७७१ ॥ यतश्च प्रमाणान्तरानुसारेण वाक्यभेदादिभिरपि मृत्र ववनिः स म्भवति, तस्मादावृत्त्या वा तन्त्रण वदं सूत्रं व्याप्येयमित्याह --- नस्मा- दिति । आवृत्ती तावत् सकलमेव सूत्रं हिः पठितव्यम् । नत्रैकम्य चाद- नालक्षणो धर्म इत्यत्र तात्पर्यम् । अपरस्य चाथों धर्म इत्यत्र । अन्यपर- वेऽन्यतरसम्बन्धोऽनुवादः । सूत्रभेदन चाभयविधानात् तसिद्धम्मयानु- बादापपत्तिः । तन्त्र चाटनालक्षणादीनां त्रयाणामन्यतमम् । तदुपरिष्टाद वध्यते । नरिमन पक्षे न बास्यभेदः । तथाहित्रिपदमिट सत्रम् । पद- त्यस्यापि चतन्तरसम्बद्धोऽर्थी वाक्यार्थ । तद यदव प्रयाणामुमयसन्धा- नार्थमावर्त्यत तदव वाक्य भिनत्ति । तन्त्रेण तृभयसम्बन्ध न वाक्यभेदः । यकृवचनात् । मकृदुतम्येव योग्यतयामयसम्बन्ध शक्तिभेदात् । नदिह धर्मपदं वा तन्त्रोचरितमुभान्यां सम्बध्यते । मिथ्यनि चामय बादनालक्षणों धर्माऽर्थी धर्म इति च । मध्यपदं वाघन्तानाम् । एवमपि चेष्ट सिध्यान अथों धर्मः स चोदनालक्षण इति । आयमंव बातायाम् । चांदना- लक्षणार्थः म एव च धर्म इनि । इदमेकमंत्र बास्य त्रयाणामन्यनमम्य नन्त्रणामयसम्बन्धाद अर्थमित्यवगन्तव्यम् । भाहर "चादनालक्षणादीनां तन्त्रणकम्य माना। द्वाभ्यां महायवचिन्वाद अर्थमकं भविष्यति ॥ इति ।।२७८॥ मायकारण 'मिनयोग्य वाक्ययाग्मिायकगायिनि वदना सूत्रहर- 'सकस', ar ·१९७ चोदनासूत्रम् । कल्प्यते वास्यशेषाय नात्यावयरकल्पना । विशिष्टार्थातुदादित्वादधवेत्यपि भाषिते ॥ २८० ॥ वास्यभेदः स एवेति संज्ञातन्त्रत्वसुत्तरम् । अर्थ वा प्रत्युपादानात् संतालक्षणशब्दयोः ॥२८१ ॥ तन्ने लक्षणशब्दो वा वाच्यो धर्थिशव्दयोः । मेवेदं दर्शितम् । तदुपन्यस्यति–एकदेशेति । अर्थो धर्म इत्येक सूत्रम् . अपरं चोदनालक्षण इति । तेन चोदनालक्षणावयवेनानुमितेनानन्तरसूत्र- स्थेन धर्मपदेनैक निप्पद्यते चोदनालक्षणो धर्म इति । तदिदमुक्तन्- एकदेशानुमानादिति । नन्वों धर्म इति चोदनालक्षणाचोदनालक्षणयोर- न्यनरस्यानुपादानात् तदपेक्षायामचोदनालक्षणोऽयुपतिष्ठमानः केन वार्यते। एव चोदनालक्षणो धर्म इत्यत्रायनर्थप्रसझो दर्गवितव्यः । अत आह इतरेतरति । एतावेव चोदनालक्षणार्थ गब्दावितरेतरसामीप्यात् परस्पर सूत्रद्वयेऽपि विशेषणत्वेन वाक्यशेषतया कन्प्यते । अतो नाचीवनालमना- नर्यावयवकल्पनेति । अनुवादत्वेन चात्र चोदनालमनावश्यसम्बन्धी भिनयो. सूत्रयोर्दर्शवितव्यः. यदों धन इत्येकन्ननोल नोनालयन इति. यशोदनालगो धर्म इत्यत्रोक्त तदर्थ इति ।। २७९ ।। अपरमपि 'अथवा अर्थस मनगदनाला व धर्मगनकार्थने- वेति भाप्तम् । तदानिपति-पिटिशलेदागा निमिष्ट- चोदनालक्षणानुवादेन पनविन तिम् । एकापि विकिपोल- यपरत्वेन वावर भिषन एव. का देना सतः केन विदेणाति पनिगमम्मी की स्मात् पूर्वोक्तरेव पाचन :- पनि तीत्वपरब्दयोन्न्नन । एक कद । न पदमुन्यने । ति चंदन । , ..

·No text on this page.

·१९९ चोदनानूत्रम् । लभ्यतेऽर्धानुवादेन संशयो बन्यथा भवेत् । तथा च ये प्यनर्थत्य साधनत्वेन कल्पिताः ॥२८४॥ निधेल्नेऽपि धर्माः स्युश्चोदनालक्षणत्वतः। तस्मादर्थापरित्यागादेकार्थग्रहणं यथा ॥ २८५ ॥ लभ्यते वचनव्यक्त्या सा स्यार्थानुवादतः । अगति हि तस्मिन वचनव्यक्त्यन्तग्नन्देहो भवत । एव हि तदा सम्भाव्यते. यचोदनालक्षणः ल धर्म इति । अत्र तु वक्ष्यमागो दोप. । नित्यानुवादभूने वर्थग्रहण नैव वचनव्यक्तिः सम्भवति. अर्थग्रहणम्य विध्यनुवादयोग्य- म्भवात् । विधा तावद वाक्यवादसम्भवः । अनुगवन्य जानने । नति चोदनालक्षणमर्थसम्बन्धं न व्यभिचरनि अनर्थ गरि नयनवान । अनी नानवादः । चतन्पग्न्यिागन वाक्यार्यन्वम् अनकनार बातम्या अतो यतन्मिन पक्षेऽयपदान्वया घटने, नकः । धर्मान- बांदन प्रमाणनिधी नरभवनि निन्याना बनाने निसीयत । अतो वियनवादसूचना । णाद विना चनादिनि च पाया -- - ·२०० मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । विशेषणाद विना चैतदर्थसासर्यकारितम् ॥ कथ्यते भाष्यकारेण फलं हिंसादिवर्जनम् ॥ २८६३ ॥ यद्येपैवात्र वचनव्यक्तिः, कथं तर्हि भाष्यकारः 'उभयमिहे'त्यादि- ग्रन्थेनार्थपदस्य विशेषणतां दर्शयति । विस्पष्टं हि तत्रोक्तं तत्रानों धर्म उंक्तो मा भूदित्येवमर्थमर्थग्रहणमिति, यदपि चेदम् ‘अथवेत्यादि भाष्यमा- क्षिप्तं तस्याप्यद्ययावन्न किञ्चित् समाधानमुपलभामहे, अत आह --वि- शेषणादिति । अनेन भाष्यद्वयमपि समाहितम् । यत् तावदुभयमिहे- त्युक्तं तदर्थविशेपणाद् विनैवार्थसामर्थ्यकारितमेव भाष्यकारेण कथितम् । किमिदमर्थसामर्थ्यकारितमिति । एतदुक्तं भवति -- यद् धर्मानु यद् धर्मानुवादेन प्रमा- णविधांनादेवानर्थानां हिंसादीनामधर्मत्वेन वर्जनं भवति, प्रमाणानुवादेन च धर्मविधौ तेपामपि धर्मतापयेत । तदिहानर्थों धर्म उक्तो मा भूदित्येव- मर्थमर्थग्रहणमिति वदता वचनव्यक्तिविशेपपरिग्रहार्थोऽर्थशब्द इति द- र्शितम् । आक्षिप्तभाष्यसमाधानेऽप्ययमेव ग्रन्थो व्याख्येयः । नेदमथवेनि शब्दसामर्थ्यकारित भाप्यकारीयमुत्तरम् । तथाहि वाक्यभेदो भवति । इहतु विनैव विशेषणादर्थसामर्थ्यकारितमेवेदमुच्यते । तच वचनव्यक्ति विशेपाश्रयणेन दर्शितम् । नचार्थादापद्यमानो वाक्यभेदमापादयति । अश- ब्दप्रमाणकन्वाद, वाक्यभेदस्य च शब्ददोपत्वात् । अतोऽथवेत्यादिना धर्मो- देशन प्रमाणतिवानमत्र भाष्यकृता दर्शितम् । तत्र चार्थशब्दस्यानुवादत्वाद् वास्यभेद: गुरिहर एव । यदेतद नीनां हिसादीनां वर्जनम्, इद धर्मा- नुवादन प्रमाणविधानवचनव्यक्तवार्थमामर्थ्यकारित फलं भाष्यकारण क- यत त्यर्थ इति ।। २८६ ।। दया मित्र काशिया अदनान समारमा 7 ·तस्य निमित्तपरीष्टिः ॥ ३॥ - तस्य निमित्तपरीष्टिरिति सूत्रम् । तस्यायमर्थः तस्य धर्मस्य य- निमित्त प्रमाण चोदनाभिधानं. तलरीष्टिः कर्तव्येति । पाक्षिकी च परीष्टि- पदरूपसिद्धिः । तथाहि 'इघु गतौ इत्यस्माद् धातोः 'इरनिच्छार्थस्य' इति युचि विहिते 'परेवा' इति क्तिन्युचोविकल्पः स्मर्यते । तेन युविधौ पपणेति भवति । क्तिनि तु परीष्टिरिति । अत्र वदन्ति - किमिदमनव- सर एव परीक्षाप्रतिज्ञानम् । चोदनालक्षणोऽथों धर्म इति हि प्रतिज्ञा- तम् । अतस्तदुपपादनसमर्थहेतुवचनावसरे किमपरं निमित्तपरीक्षा प्रतिज्ञा यते । नहि नैयायिकाः शब्दोऽनित्य इति प्रतिज्ञाय तदेतत् परीक्षामहे इति परीक्षामवतारयन्ति. अपितर्हि सहसैव कृतकत्वादिति हेतुमभि- दधति । तदिहापि चोदनासूत्रप्रतिज्ञातावधारणद्वयोपपादनाय सदौत्पत्तिक- सूत्राभ्यां हेतुवचनमुचितम् । किमन्तरा परीक्षाप्रतिज्ञानेन। यदि मतं - परार्थप्रतिज्ञास्वयं न्याय. यत् प्रतिज्ञानन्तरमेव हेत्वभिधान, स्वप्रतिपत्तौ तु न हेतुधर्मा योजयितव्या इति । तन्न । नहि जैभिनेरपि स्वप्रतिपत्तरे शास्त्र- निर्माणम्. अन्यतो विदितवेदार्थः शिष्यहितार्थाय सूत्राणि प्रणीतवान् । अतो- ऽत्रापि पराथैव प्रतिज्ञा । अयोच्यते-- द्वेधा हि पर., व्युत्थिताब्युत्थितभे- दात् । तत्र व्युत्थितप्रतिपादने प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुरभिधीयत इति न्या- यम् । उत्तरे तु परीक्षापुरस्सरमेव हेत्वभिधानेन प्रतिपाद्यन्त इति । तन्न । लक्षणान्तरेष्वपि प्रसङ्गात् । भेदादिलक्षणेष्वपि यथास्वमर्थ प्रतिज्ञाय परी- क्षाप्रतिज्ञानमापद्यते । नच तथा दृश्यते । कश्शेष न्यायः यद् विप्रतिपन्नाय प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुरुच्यते न शिष्येभ्य इति । प्रत्युत तानेव प्रति लाघवाय प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतर्वक्तुमुचित., किमन्तरा याक्षेपकरी प्रतिज्ञा निक्षिप्यत इति यत्किचिदेतत् । तस्मादयमत्र सनाधिः इहावेन सूत्रेण शास्त्रस्य प्रयोजनं प्रतिज्ञातन् । द्वितीयेन च सनस्तवश्यमाणतन्त्रार्थसंक्षेपप्रतिज्ञानम् । अनेन तु सुखग्रहणार्थनाचा मायार्थप्रतिज्ञानम् । अयान शेपलक्षणमैं' । (३.१.१) 'अथ विशेषलक्षणम् (८.१.१) इतिवद् ऋषिणा प्रणीतम् । . . पाद निदा ba ·२०० मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । विशेषणाद विना चेतदर्थसामर्थ्यकारितम् ॥ कथ्यते भाष्यकारेण फलं हिंसादिवर्जनम् ॥२८६१ ॥ योपैवात्र वचनव्यक्तिः, कथं तर्हि भाष्यकारः 'उभयमिहे'यादि- ग्रन्थेनार्थपदस्य विशेषणतां दर्शयति । विस्पष्टं हि तत्रोक्त 'तत्रानों धर्म उक्तो मा भूदित्येवमर्थमर्थग्रहणमिति, यदपि चेदम् 'अथवेत्यादि भाष्यमा- क्षिप्तं तस्याप्यद्ययावन्न किञ्चित् समाधानमुपलभामहे, अत आह --वि- शोषणादिति । अनेन भाष्यद्वयमपि समाहितम् । यत् तावदुभयमिहे- त्युक्तं तदर्थविशेषणाद् विनैवार्थसामर्थ्यकारितमेव भाष्यकारेण कथितम् । किमिदमर्थसामर्थ्यकारितमिति । एतदुक्तं भवति --- यद् धर्मानुवादन प्रमा- णविधानादेवानर्थानां हिंसादीनामधर्मत्वेन वर्जनं भवति, प्रमाणानुवादेन च धर्मविधौ तेपामपि धर्मतापद्यत । तदिहानों धर्म उक्तो मा भूदियेव- मर्थमर्थग्रहणमिति वदता वचनव्यक्तिविशेषपरिग्रहार्थोऽर्थशब्द इति द- र्शितम् । आक्षिप्तभाष्यसमाधानेऽप्ययमेव ग्रन्यो व्याख्येयः । नेदमथवेति शब्दसामर्थ्यकारित भाप्यकारीयमुत्तरम् । तथाहि वाक्यभेदो भवति । इहतु विनैव विशेषणादर्थसामर्थ्यकारितमेवेदमुच्यते । तच वचनव्यक्ति विशेपाश्रयणेन दर्शितम् । नचार्थादापद्यमानो वाक्यभेदमापादयति । अश- व्दप्रमाणकत्वाद्, वाक्यभेदस्य च शब्ददोपत्वात् । अतोऽथवेत्यादिना धर्मो- द्देशेन प्रमाणविधानमत्र भाष्यकृता दर्शितम् । तत्र चार्थशब्दस्यानुवादत्वाद् वाक्यभेदः सुपरिहर एव । यदेतदनानां हिसादीनां वर्जनम् , इद धर्मा- नुवादेन प्रमाणविधानवचनव्यक्तरेवार्थसामर्थ्यकारित फलं भाष्यकारेण क- थ्यत इत्यर्थ इति ।। २८६३ ॥ इत्युपाध्यायमुस्तिमित्रता काशिराटाकाया चौदनामृत गमातम ।

·तस्य निमित्तपरीष्टिः १३॥ । । . तस्य निमित्तपरीष्टिरिति सूत्रम् । तस्सायनर्थ. तस्य धर्मस्य य- निमित्त प्रमाणं चोदनाभिधान, तत्सरीष्टिः कर्तव्यनि । पाक्षिकी च परीष्टि- पदरूपसिद्धिः । तथाहि 'इषु गौ' इत्यस्माद् धातोः 'इवेरनिच्छार्थस्य इति युचि विहिले 'परेर्वा' इति क्तिन्युचोविकल्स, स्मयते । तेन युनिधी पर्यपणेति भवति । क्तिनि तु परीष्टिरिति । अत्र वदति-किमिदमनव- सर एव परीक्षाप्रतिज्ञानम् । चौदनालक्षणोऽयों धर्म इति हि प्रतिज्ञा- तम् । अतस्तदुपपादनवमहतुवचनावरे क्रिमपर निमित्तारीक्षा प्रतिज्ञा यते । नहि नैयायिका. शब्दोऽनिय इति प्रतिमान तदेतत् परीक्षामहे इति परीक्षामवतारयन्ति, अपिनहिं पहनव कृतमत्वादिति हेतुमभि- दधति । तदिहापि चोदनास्त्रप्रतिज्ञानावधानांनादनार नदी पत्तिक- मत्रान्यां हेतुवचनमुचितम् । किमन्नग परीक्षानिकांनन । यदि मतं - पगर्थप्रतिज्ञात्वयं न्यार यत्प्रनितान- कनिमन तुन हेनुधी योजयिनला नि । नान ::-:- निर्माणम्. अन्यता विभिनंदा : नापि परान प्रनिता । । दात् । नत्र पिता:: पम् । उत्तरे तु पापसाने... . .

·२०० मामांयालोकवार्तिक कागिकाटीकापनम् । विशेषणाद् विना चतदर्थसामर्थ्यकारितम् ।। कथ्यते भाप्यकारेण फलं हिंसादिवर्जनम् ।। २८६ः ।। यद्यपैवात्र वचनव्यक्तिः, कथं तहिं भाष्यकार: 'उभयमिह'त्यादि- ग्रन्थनार्थपदस्य विशपणनां दर्शयति । विस्पष्टं हि नत्रोक्तं तत्रानयाँ धर्म उक्ता मा भूदित्येवमर्थमर्थग्रहणमिनि, यदपि चदम् 'अथवे त्यादि भाष्यमा- क्षिप्तं तस्याप्यद्ययावन्न किञ्चित् समाधानमुपलभामह, अन आह-वि- शेषणादिति । अनेन भाष्यद्वयमपि समाहितम् । यत् तावदुभयमिह- त्युक्तं तदर्थविशपणाद विनवार्थसामथ्र्यकारितमव भाष्यकारण कथितम् । किमिदमर्थसामर्थ्यकारितमिति । एतदुक्तं भवति - यद धर्मानुवादन प्रमा- णविधानादेवानीनां हिंसाठीनामधमत्वन वर्जनं भवति, प्रमाणानुवादन च धर्मविधौ तपामपि धर्मतापद्यत । तदिहानथों धर्म उक्ता मा भूदियेव- मर्थमर्थग्रहणमिति वदता बचनन्यक्तिविशेषपरिग्रहायोऽर्थशब्द इति द. र्शितम् । आक्षिप्तभाष्यसमाधानऽप्ययमेव ग्रन्या व्याख्ययः । नेदमयंवति शब्दसामर्थ्यकारितं भाप्यकारीयमुत्तरम् । तथाहि वाक्यभदा भवति । इहतु विनैव विशपणादर्थसामर्यकारितमवेदमुच्यते । तत्र वचनव्यक्ति विशेपाश्रयणेन दर्शितम् । नचार्यादापद्यमाना वाक्यभेदमापादयति । अश- ब्दप्रमाणकत्वाद, वाक्यभदस्य च शब्ददोषत्वात् । अतोऽथवत्यादिना धर्मो- देशेन प्रमाणविधानमत्र भाष्यकृता दर्शितम् । तत्र चार्थगन्दस्यानुवादत्वाद् वाक्यभेदः सुपरिहा एव । यदेतदनानां हिसादीनां वर्जनम् , इद धर्मा- नुवादन प्रमाणविधानवचनव्यक्तग्वार्थमामर्थ्यकारितं फलं भाष्यकांग्ण क- ध्यन इन्यर्थ इति ।। २८६ ।। इन्युगव्यायमचीनमा जामिना गया गंदन मन मात्रम ।

·तस्य निसित्तपरीष्टिः ।।३॥ . तस्य निमित्तपरीष्टिरिति सूत्रम् । तस्यायमर्थः -- तस्य धर्मस्य य- निमित्तं प्रमाणं चोदनाभिधान, तत्परीष्टिः कर्तव्येति । पाक्षिकी च परीष्टि- पदरूपसिद्धिः । तथाहि 'इपु गतौ' इत्यस्माद् धातोः 'इपेरनिच्छार्थस्य' इति युचि विहिते ‘परेवा' इति क्तिन्युचोर्विकल्पः स्मर्यते । तेन युविधौ पर्येपणेति भवति । क्तिनि तु परीष्टिरिति । अत्र वदन्ति - किमिदमनव- सर एव परीक्षाप्रतिज्ञानम् । चोदनालक्षणोऽथों धर्म इति हि प्रतिज्ञा- तम् । अतस्तदुपपादनसमर्थहेतुवचनावसरे किमपर निमित्तपरीक्षा प्रतिज्ञा यते । नहि नैयायिकाः शब्दोऽनित्य इति प्रतिज्ञाय तदेतत् परीक्षामहे इति परीक्षामवतारयन्ति, अपितर्हि सहसैव कृतकत्वादिति हेतुमभि- दधति । तदिहापि चोदनासूत्रप्रतिज्ञातावधारणद्वयोपपादनाय सदौत्पत्तिक- सूत्राभ्यां हेतुवचनमुचितम् । किमन्तरा परीक्षाप्रतिज्ञानेन। यदि मतं परार्थप्रतिज्ञास्वयं न्याय यत् प्रतिज्ञानन्तरमेव हेत्वभिधानं, स्वप्रतिपत्तौ तु न हेतुधर्मा योजयितव्या इति । तन्न । नहि जैमिनरपि स्वप्रतिपत्तये शास्त्र- निर्माणम्, अन्यतो विदितवेदार्थः शिष्यहितार्थाय सूत्राणि प्रणीतवान् । अतो- ऽत्रापि परार्थैव प्रतिज्ञा । अयोच्यते --- द्वेधा हि परः, व्युत्थिताब्युत्थितभे- दात् । तत्र व्युत्थितप्रतिपादने प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुरभिधीयत इति न्या- य्यम् । उत्तरे तु परीक्षापुरस्सरमेव हेत्वभिधानेन प्रतिपाद्यन्त इति । तन्न । लक्षणान्तरेष्वपि प्रसङ्गात् । भेदादिलक्षणेष्वपि यधास्वमर्य प्रतिज्ञाय परी- क्षाप्रतिज्ञानमापद्यते । नच तथा दृश्यते । कशेष न्यायः यद् विप्रतिपन्नाय प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुरुच्यते न शिष्येभ्य इति । प्रत्युन तानेव प्रति लाघवाय प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुर्वक्तुमुचितः, किमन्तरा धाक्षेपकरी प्रतिज्ञा निक्षिप्यत इति यत्किम्विदतत् । तस्मादयमत्र समापिः इहाधेन सूत्रेण झारस्य प्रयोजनं प्रतिज्ञातम् । द्वितीयेन च समस्तवक्ष्यमाणतन्त्रार्थनक्षेपप्रतिज्ञानम् । अनेन तु सुखग्रहणार्थमाचा-बायार्धनतिजानम् । 'जधान. शेपलक्षणम्' । (३.१.१) अथ विशेषलक्षणम्' (८.१.१) इतिवद् पिणा प्रणीतम् । - ·- २०० मामांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपतम् । विशेषणाद् विना चेनदर्थसामर्थ्यकारितम् ॥ कथ्यते साप्यकारेण फलं हिलादिवर्जनम् ।। २८६ ।। यद्यपैवात्र वचनव्यक्तिः, कथं तहिं भाष्यकारः 'उभयमिहे'त्यादि- ग्रन्थनार्थपदस्य विपणनां दर्शयति । विस्पष्टं हि तत्रोक्त तत्रानों धर्म उक्ता मा भूदित्येवमर्थमर्थग्रहणमिति, यदपि चंदम् 'अथवत्यादि भाष्यमा- क्षिप्तं तस्याप्यद्ययावन्न किञ्चित् समाधानमुपलभामह, अन आह-वि- शेषणादिति । अनेन भाष्यद्वयमपि समाहितम् । यत तावदुभयमिह- त्युक्तं तदर्थविशपणाद विनवार्थसामर्थ्यकारितमव भाष्यकारण कथितम् । किमिदमर्थसामर्थ्यकारितमिति । एतदुक्तं भवति यद धमीनुवादन प्रमा- णविधांनादेवानर्थानां हिंसादीनामधर्मत्वेन वर्जन भवति, प्रमाणानुवादेन च धर्मविधौ तपामपि धर्मतापद्यत । तदिहानथों धर्म उक्ता मा भूदित्येव- मर्थमर्थग्रहणमिति वदता वचनव्यक्तिविशेपपरिग्रहार्थोऽर्थशब्द इति द- र्शितम् । आक्षिप्तभाप्यसमाधानेऽप्ययमव ग्रन्यो व्याख्ययः । नेदमयंवनि शब्दसामर्थ्यकारित भाप्यकारीयमुत्तरम् । तथाहि वाक्यमंदो भवति । इहतु विनैव विगेपणादर्थसामर्थ्यकारितमेवेदमुच्यते । तच्च वचनव्यक्ति विशेपाश्रयणन दर्शितम् । नचादापद्यमानो वाक्यभेदमापादयति । अश- प्रमाणकत्वाद, वाक्यभेदस्य च शब्ददापत्वात् । अतोऽथवत्यादिना धर्मा- देगेन प्रमाणविधानमत्र भाष्यकृता दर्शितम् । तत्र चार्थशब्दस्यानुवादत्वाद वाक्यभेदः मुपरिहर एव । यदेतद नानां हिसादीनां वर्जनम् , इद धर्मा- नुवादन प्रमाणविधानवचनव्यक्तग्वार्थमामर्थ्यकारित फलं भाष्यकारण क- थ्यत इत्यर्थ इति ॥ २८६ ।। दव्युपान्यायानिमिया काशिमाटाया नादन गत "मारम। .

·तस्य निमित्तपरीष्टिः ।३॥ +-- तस्य निमित्तपरीष्टिरिति सूत्रम् । तस्यायमर्थः -तस्य धर्मस्य य- निमित्तं प्रमाण चोदनाभिधानं. तत्परीष्टिः कर्तव्यति । पाक्षिकी च परीष्टि- पदरूपसिद्धिः । तथाहि 'इषु गतौ इत्यस्माद् धातोः 'इषेरनिच्छार्थस्य' इति युचि विहिते 'परेर्वा' इति क्तिन्युचोर्विकल्पः स्मयते । तेन युविधी पर्यपणेति भवति । क्तिनि तु परीष्टिरिति । अत्र वदन्ति - किमिदमनव- सर एव परीक्षाप्रतिज्ञानम् । चोदनालक्षणोऽथों धर्म इति हि प्रतिज्ञा- तम् । अतस्तदुपपादनसमर्थहेतुवचनावसरे किमपरं निमित्तपरीक्षा प्रतिज्ञा- यते । नहि नैयायिकाः शब्दोऽनित्य इति प्रतिज्ञाय तदेतत् परीक्षामहे इति परीक्षामवतारयन्ति. अपितर्हि सहसैव कृतकत्वादिति हेतुमभि- दधति । तदिहापि चोदनासूत्रप्रतिज्ञातावधारणद्वयोपपादनाय सदौत्पत्तिक- सूत्राभ्यां हेतुवचनमुचितम् । किमन्तरा परीक्षाप्रतिज्ञानेन। यदि मतं - परार्थप्रतिज्ञास्वयं न्याय यत्प्रतिज्ञानन्तरमेव हेत्वभिधान, स्वप्रतिपत्तौ तु न हेतुधर्मा योजयितव्या इति । तन्न । नहि जैमिनेरपि स्वप्रतिपत्तये शास्त्र- निर्माणम्. अन्यतो विदितवेदार्थः शिष्यहितार्थाय सूत्राणि प्रणीतवान् । अतो- ऽत्रापि पराथैव प्रतिज्ञा । अयोच्यते--- द्वेधा हि परः, व्युत्थिताव्युत्थितभे- दात् । तत्र व्युत्थितप्रतिपादने प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुरभिधीयत इति न्या. व्यम् । उत्तरे तु परीक्षापुरस्सरमेव हेत्रभिधानेन प्रतिपाद्यन्त इति । तन्न । लक्षणान्तरेष्वपि प्रसङ्गात् । भेदादिलक्षणेष्वपि यथास्वमर्थ प्रतिज्ञाय परी- क्षाप्रतिज्ञानमापद्यते । नच तथा दृश्यते । कश्चैप न्याय. यद् विप्रतिपन्नाय प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुरुच्यते न शिष्येभ्य इति । प्रत्युत तानेव प्रति लाघवाय प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुर्वक्तुमुचितः, किमन्तरा व्याक्षेपकरी प्रतिज्ञा निक्षिप्यत इति यत्किञ्चिदेतत् । तस्मादयमत्र समाधिः ---इहायेन सूत्रेण शास्त्रस्य प्रयोजन प्रतिज्ञातम् । द्वितीयेन च समतवश्यमाणतन्त्रार्थसक्षेपप्रतिज्ञानम् । अनेन तु सुखप्रार्थमाचाध्यायार्थप्रतिज्ञानम् । 'अधातः शेपलक्षणमैं' । (३.१.१) 'अध विशेषलक्षणम् (८.१.१) इतिवद् ऋपिणा प्रणीतम् । - ., नि. पा. . नतिन पात्र ·- २०४ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । सत्सम्प्रयोगे पुरुपस्यन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ॥ ४ ॥ वर्ण्यते सूत्रभेदेन येन प्रत्यक्षलक्षणम् । तेन सूत्रस्य सम्बन्धो वाच्यः पूर्वप्रतिज्ञया ॥ १॥ लक्षणस्याभिधानं तु केनांशेनोपयुज्यते । किमर्थं चानुमानादेलक्षणं नात्र कथ्यते ॥२॥ न तावदप्रमाणत्वं तेषां नाप्यक्षवुद्धिपु । अत्रानन्तरं परीष्टिसूत्रप्रतिज्ञातां निमित्तपरीक्षामवतारयितुं सूत्रम् - "सत्सम्प्रयोग पुरुषस्यन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमा- नोपलम्भनत्वाद" इति । तदिदं वृत्त्यन्तरेऽनिमित्तादवच्छिद्य तत् प्रत्यक्ष- मित्येवमन्तं लक्षणपर व्याख्यातम् । तदेतदुपन्यस्य दूपयति-वर्ण्यन इति । अस्यार्थः-धर्मस्य निमित्तं परीक्षितव्यमिति हि प्रतिबातम् । अनन्तरं च प्रत्यक्षस्य लक्षणमुच्यमानं न पूर्वप्रतिजया सङ्गच्छत इति ॥ १॥ न परमसङ्गतिः, अनुपयोगोऽपीत्याह - लक्षणस्येति । लोक- प्रसिद्धप्रमाणव्यवहारिणो हि मीमांसकस्य किं तल्लक्षणकरणनेति भावः । यंशा हि पूर्वप्रतिज्ञा चोदनैव प्रमाण प्रमाणमेव चादनति तन्त्रार्थसंक्षे- पप्रतिज्ञानम् । पुनश्च परीष्टिसूत्रेण निष्कृप्याद्यलक्षणविपयतया । नचान्य- तरांशप्रसाधनेनापि लक्षणाभिधानमुपयुज्यत इति । यदि तु नैयायिकादि- प्रस्थानमनुविदधता प्रत्यक्षस्य लक्षणं प्रणीयते, तद्वदेव हि 'तत्पूर्वकं त्रिवि- धमनुमानमित्यादिवदनुमानादेरपि लक्षणप्रणयनमापतितमित्याह- कि- मर्थमिति ॥ २॥ स्यादेतत् । अप्रमाणमेवानुमानादि प्रत्यक्षाढन्यत्वात् तदाभास- वदिति तल्लक्षणानभिधानमिति , तदयुक्तमित्याह -न नावदिति । अयमभिप्रायः–यदेव किञ्चित् तदप्रामाण्यसिद्धये प्रमाणमुपन्यस्यते, तत् तेनैव बाध्यते । अपिचानुमा(न ? ना)प्रामाण्यसिद्धयेऽनुमानमु- पन्यस्यत इति स्ववाग्विरोधः । तदलं नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति पापण्ड- ·प्रत्यक्षालनमा ? शक्यतेऽन्तर्गतिर्वक्तुं नच लक्षणतुल्यता ॥३॥ नचापि सिद्धिरेपां स्यादर्थात् प्रत्यक्षलक्षणात् । न हि तत्पूर्वकं सर्व प्रमाणमिति निश्चितम् ॥ ४ ॥ प्रत्यक्षलक्षणोक्तिश्च नानुमानादिलक्षणात् । विना न सिध्यतीत्येवमक्षेपो न युज्यते ॥ ५ ॥ तदतत्पूर्वकत्वे धीर्नच तल्लक्षणादृ भवेत् । जल्पितेनेति । स्यादेतत् --- सम्भवैतिहायोरिवानुमानागमयोः प्रत्यक्षान्त- र्भावादितरेषां लक्षणानभिधानमिति. तन । लक्षणवलक्षण्यादित्याह-ना- पीतिवक्तुमन्तेन । स्यादेतत्-लक्षणवलक्षण्यमेवासिद्ध, सर्वेषां सत्ये- वेन्द्रियार्थसनिक जायमानत्वादिति । तन्न । नहि चक्षुपा सन्निकृष्ट- धूमोऽप्यविदितास्मृतव्याप्तिरतुमिमानो वहिमुपल(भ्य ? भ)ते । अत इन्द्रिय- लिङ्गशब्दसाश्या(न)न्यथासिद्धबुद्धिसमुपलम्भकप्रमाणाभावा एव यथा- क्रम प्रत्यक्षादिप्रमागोदये साधनमिति साधनभेदालक्षणवलक्षण्ये सति नान्योन्यान्तर्भावोपपत्तिः । तदिदमाह --नचेति ॥ ३ ॥ नच वाच्यं सर्वादौ प्रत्यक्षलक्षणाभिधानादेव तत्पूर्वकत्वेनेतराणि लक्षितानीति पृथग्लक्षणानभिधाननिति. तत्पूर्वकस्मृत्यादीनामप्रामाण्यदर्श- नेनाभाससहरप्रसक्तरित्याह -नचापीति ॥ ४ ॥ नच सामान्यातिदेशलक्षणमिव विशेषातिदेशलक्षण प्रत्यक्षलक्षणो- क्तिरनुमानादीनां पारमार्थिक लक्षणमाक्षिपति. तेन विना तदुपपत्तेः । सा- मान्यं तु नानाक्षिप्तविशेषमात्मान लभत इत्याधिपत्यर्थविशेषम् । तदे- तदाह --प्रत्यक्षेति ॥५॥ तत्पूर्वकत्वसिबभ्युपगमेन चास्माभिः पूर्व स्मृत्या व्यभिचार उक्तः। तदपि प्रत्यक्षलक्षणोक्तरनन्यथासिद्ध्यभावान्न सिध्यतीत्याह तदत- दिति । तचातञ्च तदतदी । ते पूर्व यत्तेति बहुव्रीहिः । तदयमर्थः प्रत्यक्षमन्यद्वा पूर्वमनुनानादीनामिति न प्रत्यभलक्षणादवगम्यत इति । तद्वा १ ग पट ·२०६ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तदुक्तेर्वानुमानादि किं न स्यात् तदपूर्वकम् ॥६॥ नच लक्षणभेदस्य स्वरूपेयत्तयोरपि । प्रत्यक्षलक्षणादेषां कथञ्चिदवधारणा ॥ ७ ॥ प्रसिद्धत्वादवाच्यत्वं प्रत्यक्षेऽपि प्रसज्यते । तेनान्यपरिसंख्यार्थं सूत्रं मूढेन वोच्यते ॥ ८॥ न त्वेकं लक्षयेदेषु बुद्धिपूर्वं कथञ्चन । सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदश्च नेप्यते ॥९॥ नचाप्येतेन सूत्रेण प्रत्यक्षं लक्ष्यते स्फुटम् । यदितु विनैव कारणेन प्रत्यक्षलक्षणोक्तरितरेपां तत्पूर्वकत्वमाश्रीयने, हन्त अतत्पूर्वकत्वमपि वाङ्मात्रेण शक्यमाश्रयितुमित्याह - तदुक्तेरिति । तदपूर्व यस्येति विग्रहो दर्शयितव्य इति ॥ ६ ॥ सिध्यतु वा प्रत्यक्षलक्षणोक्तेरनुमानादीनां तत्पूर्वकन्वम्। यस्त्वंपा- मवान्तरलक्षणभेदः स्वरूप च. संख्या चयन्ति प्रमाणानीति, तत् सर्व न मिध्यतीत्याह -नचेति ॥७॥ स्यान्मतं - प्रसिद्धान्येवानुमानादीनि प्रमाणानि, किममीपां लक्ष- णकरणेनेति । तत् प्रत्यक्षेऽपि समानमित्याह - प्रसिद्धत्वादिति । अतो बहुपु प्रमाणेषु यदेकलक्षणकरणं तदन्यपरिसख्यार्थमेव स्यात् । त- दतदाह - तेनान्यति सूत्रमन्तेन । अभिमतप्रमाणपरिसच्यानं चायुक्तमिति भावः । मृढेन वा जैमिनिना प्रत्यक्षमात्रं लक्षितमित्यभ्युपगन्तव्यमापद्येन । एवं चात्मीयमज्ञानमृपेगरोपितं भवदित्याह- मृढन वेति नान्तंन । अपि च वाक्यमेदो नामागत्या कचिढाधीयते 'यथागयश्च स्वकालत्वात' इत्यत्र वध्यते । नचह मृत्रे किञ्चिटनुपपन्न दृश्यते यद भित्त्वा व्याग्यायन इत्याह ---- सम्भवतीति ॥१॥ लक्षणमप्यतदतिव्यामेग्युक्तमित्याह -- नचापीनि । अनिव्याप्ति- मेव दर्शयति ~~ तटामामग्विति । सर्वे हि मृगतृष्णादिवित्रमाः सूर्य- ·२०७ प्रत्यक्षनृतम् । तदाभालेषु तुल्यत्वात् स्वप्नज्ञानैकवर्जनात् ॥ १० ॥ तद्धीन्द्रियार्थसम्बन्धव्यापारेण विना भवेत् । केनचित् तम्प्रयोगे तु भ्रान्त्यादि स्यान्नियोगतः ।। ग्राह्यणान्येन वेत्येतत् कृतं व विशेषणम् । सम्प्रयोगस्य येन स्याद्विशेषो वक्ष्यमाणवत्॥ १२ ॥ रश्मिततोपरादिसयुक्तनयनजन्याः । संशयाश्च स्थाण्वादिसयुक्तनयनज. न्मान इति प्रत्यक्षतामनुवीरन् । सेयमतिव्याप्तिरिति । अल चेदमस्माभि- रुक्तं तदाभासेषु तुल्यत्वादिति । एकं तु स्वप्नज्ञान वर्जयित्वा सकलप्रमा- णाप्रमाणसजातीयविजातीयज्ञानमात्रसाधारणमिदं लक्षणमित्याह-स्वप्नति । लिङ्गशब्दसहशादिसम्बद्धेष्ववन्द्रियेप्वनुमानादिप्रमाणपञ्चकोत्पत्तिरिति भाव. स्वप्नज्ञानवर्जने कारणमाह नहीनि । बाघेलियसम्पयांगा- भावाभिप्रायेण चेदमत्तम् । स्वप्ने त्वान्ममनोदेह नन्गनिम्त्येवेति तद- पनेन लक्षणेन च्याप्यत इति दर्शवितव्यमिति । न्यानानिरिक्तं तु यत्- किचिद भ्रान्त्यादि. तत् केनचित् मन्त्रयोगे नयेव जायानि प्रत्यक्षमा- पपेतेत्याह --- केनचिदिति । वपा केनचित् ननयोग :न्यादिर्भनि. तथा पूर्वमेवान्माभिर्विवृतम् । आदिादन प्रनामावालादानमिति ननु दनचित समयोगमात्र न प्रमानिन् । गतिहि प्रारोग । नच मान्त दियो बाननननन्य सामने ! मिति ::- न्यसनन्दिर निगः । न मानसिक गाभिनन् । सो दृषिमालि नानी भार- दान पनहे. अन ·२०८ मीमासा लोकवार्तिक कागिकाटीकापनम् । असामर्थ्य च मत्वास्य वृत्तिकारण लक्षणे। तत्सम्प्रयोग इत्येवं पाठान्तरमुदाहृतम् ॥ १३ ॥ तेनान्येनापि संयोगे चक्षुगदेर्यबुत्थितम् । विषयान्तरविज्ञानं तत् प्रत्यक्षं प्रसज्यते ॥ १४ :: सत्सम्प्रयोगनिर्देशो व्यर्थश्चेदेतदेव हि । प्रतिपाद्यं परस्थापि लक्षणासिद्धिरेव च ॥ १५ ॥ 'यदाभासं हि विज्ञानं तत्सयोगे तदिप्यते । इति वक्ष्यते । अतो भवन्मत ग्राह्यविषणानुपादानाद् ग्राह्य सम्प्रयोगजमन्य- सम्प्रयोगजं वा ज्ञान प्रत्यक्षमापद्यत । अतोऽस्ति महान् वध्यमाणेन विशेष इति ।। १२ ।। यत एव यथावस्थितमिदं सूत्रं न प्रत्यक्ष लक्षयितुं क्षमते, अतएव वृत्तिकारेणापि प्रासड़गिकलक्षणकरण व्यत्ययेन पठितमित्याह मयं चेति ॥ १३॥ प्रकृतमतिव्यापकत्वं लक्षणस्योपसहरति - नेनेति ॥१४॥ पर इदानीं सत्सम्प्रयोगविशेषणापादानसामर्थ्यादेव ग्राह्यविशेषणा- क्षेपं मन्वानः प्रत्यवतिष्ठते, तदाह - सत्सम्प्रयोगनिर्देश इति । एवं असा. हि मन्यते 'सम्भवन्यभिचारो हि विशेषणकरावुभौं' तद् यदि सम्प्रयोगमात्रज ज्ञानं सूत्रकारस्याभिमतमभविञ्चत् , तदा विशे- पणोपादानमनर्थकमापत्स्य(ते? त ।) नासम्प्रयोगजं प्रमाणमप्रमाणं वा ज्ञा- नमस्ति । अतो विशेषणोपादानसामर्थ्यादेव ग्राह्यविशेषणमवगम्यते । अतो न किञ्चिद् दोक्ष्यतीति । एतदेव दूपयति - एतदेव हीति । एवं हि म- न्यते -नैवंविधनोत्तरण व्युत्थितो बोधयितुं शक्यते । तस्य ह्येतदेव प्र- तिपाद्यं यत् त्वन्मते विशेषणानर्थक्यं, लक्षणस्य चातिव्याप्यादिभिरसिद्धि- रिति ।। १५॥ उपेत्य वा म इत्याह - स्वप्नादीनामिति । उक्तमेतद् बाह्ये- १. 'दपि दृ', २. 'ते अवयवानामानर्थ' ग. पा...

·प्रत्यक्षमूत्रम् । २०९ स्वप्तादीनां निवृत्तिर्वा फलं तस्या भविष्यति। तस्माद् विध्यनुवादित्वं नानुक्ते लक्षणे भवेत् ॥ तेन नपा वचोव्यक्तिर्यत् सतीन्द्रियसबसे । विज्ञानं जायते तस्य प्रत्यक्षत्वं प्रतीयताम् ॥ १७॥ प्रत्यक्षं यज्जने सिद्धं तस्यैवंधर्मकत्वतः । विद्यमानोपलस्सत्वं तेन धमें निमित्तता ॥ १८ ॥ एवंलक्षणकत्वं च न स्वरूपविवक्षया । एवंलिङ्गकलित्येतद् भाग्यकारेण वर्ण्यते ॥ १९ ॥ न्द्रियन्यापारादिनिरपेक्ष स्वप्नज्ञानमिति तन्मात्र वर्जयित्वा सर्वमेव प्रत्यक्ष प्राप्नुयादिति । आदिवाब्देन चादृष्टमात्रोद्योधितसस्कारकारणिका स्मृतिभि- प्रतति । तस्मादनुपात्तमवात्र समग्र प्रत्यक्षलक्षणमिति न तद विधानुमनुव- दितु वा शक्यमित्याह - तस्मादिति । यत् प्रत्यक्षं तदेवलक्षणमिति लक्षणविधिः । चंदवलक्षणक तत् प्रत्यक्षमिति सभणानुवादः । नचा- नतोऽयों विध्यनुवादभाग् भवति. उपयोपि साधारणवादभिधानलेति ॥१६॥ एव लक्षणपरतां प्रसास्वापाननिमतवचनवनिनिकापुरम्मग्न- भिमतां सूत्रस्य वचोशिमाह ---नेनि दाभ्याम् । एतदुक्त भवति- चदेवलक्षणक तत् प्रत्यक्षमिति नैप सूत्रार्थ. । कि नहिं । कोलमिदं प्रत्यक्षं नस्य मत्मन्प्रयोगजल नान पनाति । नव नियमानो- लम्भनल भति । तामविपदवियनान या निमिलि ।।१८।। जन शारऽपि प्रत्यक्ष मिना दिनुपर्ने । तदलक्षणपाले मनपानमा-मान माया दिदलदिनानिदिई : भामरे ना दमोह कान! समान ।

·२१० मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् । यतोऽस्ति तत्र धर्मोऽयं विद्यमानोपलम्भनम् । तस्मात् तेन प्रसिद्धेन गम्यतामनिमित्तता ॥ २० ॥ प्रत्यक्षत्वमदोहेतुः शेषं हेतुप्रसिद्धये । यल्लिङ्गं यस्य च, तदुभयमपि व्यनक्ति-यत इति । विद्यमानो- पलम्भनत्वं नाम धर्मो लिङ्गम् । अनिमित्तता तु लिङ्गि । यदि तु तल्लिङ्गमसि. द्धमिति कश्चिद् ब्रूयात् , तं प्रति सत्सम्प्रयोगजत्वहेत्वन्तरप्रसिद्धेन तेना- निमित्तताधिगन्तव्येति प्रसिद्धनेत्युक्तमिति ।। २० ॥ कुतः पुनर्हेत्वन्तरस्यैव प्रसिद्धिः, अत आह-प्रत्यक्षत्वमिति । एतदुक्तं भवति-त्रय एते प्रयोगाः --प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपल- म्मनत्वात् । विद्यमानोपलम्भनत्वं च सत्सम्प्रयोगजत्वात् । सत्सम्प्रयोगजत्वं च प्रत्यक्षत्वात् । अत्र च विद्यमानोपलम्भनत्वस्य व्यक्तमेव पञ्चम्या हेतु- त्वमुपात्तम् । इतरयोस्तूपादानेनैव हेतुत्वं सूत्रितमिति द्रष्टव्यमिति । अयं च प्रत्यक्षं यज्जने सिद्धमि'त्यस्यैव प्रपञ्चो वेदितव्यः । तथाहि-तत्रैव विद्यमानोपलम्भनत्वादनिमित्तत्वम् , एवंधर्मकत्वोपात्तसत्सम्प्रयोगजत्वाद् विद्यमानोपलम्भनत्वं, प्रत्यक्षं यज्जन इति च प्रत्यक्षत्वादेवधर्मकत्व- मुक्तम् । इदं हि तत्राकूतं प्रत्यक्षं सदेवधर्मकं भवतीति । इदं विह व- क्तव्यम् । किमनया प्रयोगप्रपञ्चरचनया । विमतिपदास्पदं हि प्रत्यक्ष- मनिमित्तं प्रत्यक्षत्वादित्येतावतापीष्टं सिध्यत्येव । तत् तु शुष्कतर्कहेतो- रुद्भावकत्वान्न तथाश्रितमिति समाधातव्यम् । एवंहि श्रुतिसाधार- ण्यमात्रेणानिमित्तत्वमुक्तमिति मन्वीरन् । नच श्रुतिसामान्यमात्रेणैव सर्व- साधर्म्य भवति । नहि भवति गोपदास्पदं वागिति विषाणवती । विद्यमा- नोपलम्भनत्वादनिमित्तत्वमुच्यमानं चित्तं भावयति । कथं च विद्यमानोपल- म्भनमनागते निमित्तं भवति । कथं च सत्सम्प्रयोगजमविद्यमानोपलम्भनम् । वर्तमानसम्प्रयोगजं हि सत्सम्प्रयोगजमभिधीयते, सच्छब्दस्य वर्तमान- वचनत्वात् । नचानागतेन धर्मेण वर्तमानः सम्प्रयोगः सम्भवति । सम्ब- न्धिद्वयाधारो हि सम्बन्धः । नासावन्यतरस्मिन्नवर्तमाने वर्तत इति युक्तमाभ- धातुम् । एवं प्रत्यक्षशब्दोऽपि प्रत्युत्पन्नेन्द्रियसम्प्रयोगाधीनवृत्ति वर्तमान- सम्प्रयोगजे वर्तितुमर्हतीति युक्तं क्रमाभिधानम् । प्रपञ्चरुचयश्च मीमां- सका इति युक्तं प्रपञ्चाभिधानम् । १. 'हि' ग. पाठः.

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २११ इदं तु वाच्यम्- अनेकान्तिकं सत्सम्प्रयोगजत्वं विद्यमानोपलम्भ- नत्वे । सत्येव हि नदीपूरनयनसन्निकर्षे अतीतादिवृष्टिविज्ञानं भवति । वर्तमान एव च मेघचक्षुस्सन्निको भविष्यदृष्टिविषयं विज्ञानं जन- यति । अतो नायमेकान्तः यत् सत्सम्प्रयोगजं ज्ञान विद्यमानोपलम्भ- नमिति । अपिच अपरोक्षनिर्भासमपि ज्ञानं वर्तमानसम्प्रयोगजमविद्य- मानविषयं दृष्टम् । भवति हि वर्तमाने शुक्तिनयनसन्निकर्षेऽतीतानागत- व्यवहितरजतावग्रहः । उक्तं च भवद्भिरपि भवदासदूषणावसरे सकल- प्रमाणाप्रमाणज्ञानसाधारण्यं सत्सम्प्रयोगजत्वस्य । स्यान्मतम्-न तावदती- तानागतगोचरमनुमानं सत्सम्प्रयोगेण जन्यते, अविदितास्मृतव्याप्तेरभावात्। अस्ति हि तस्यापि नदीपूरजलदचक्षुस्सन्निकर्षः । नचातीतानागतवृष्टिपरि- चयो भवति । शुक्तिरजतवेदनेऽपि पुरोवर्तिद्रव्यग्रहण एव सन्निकर्षः कारणम् । रजतानुभवस्तु दोषसाहाय्यात् प्राचीनज्ञानजन्मनः सस्काराद् यत्कारणं सन्निकृष्यते खल्वस्य नानाथैरिन्द्रियम् । नचासत्सु दोपेव- विद्यमानप्रकाशनमुपकल्पयति । अतो विषयादिदोषान्वयव्यतिरेकानुविधा- यिनो विभ्रमास्तमेव स्वात्मनि कारणीकारयन्तीति । तन्न । कारणकारणस्यापि कारणत्वानपायात् । शुक्तिनयनसन्निकर्ष एव हि संस्कारोवोधे कारणं भ्रान्तौ । अनुमाने च लिङ्गसन्निकर्षों व्याप्तिस्मरणे । अतः शक्यं तदुभय- मपि परम्परया सत्सम्प्रयोगजमिति वक्तुम् । अविशेषितं चेह सत्सम्प्रयोग- जत्वमात्रं हेतुरुक्तः । अतो दुष्परिहरमनैकान्तिकत्वं तादृशस्य । अत्रोच्यते-- उक्तमिदं लोकप्रसिद्धस्य प्रत्यक्षस्यायं धर्मः यत् स- सम्पयोगजत्वं नाम विद्यमानोपलम्भनत्वसिद्धौ हेतुरुक्तः । लोके च ग्रावेणैव सति सम्प्रयोगे प्रत्यक्षमिति सिद्धम् । नान्यसम्प्रयुक्तचापोऽन्यत् प्र- त्यक्षमिति दृष्टम् । तदिह ग्राह्मणैव वर्तमानसम्प्रयोगजवं विद्यमानोपलम्म- नले हेतुरुक्तः । नच तदनुमानादिषु सम्भवति । नहि तत्र प्रायेण वृ- पृयादिनेन्द्रियसत्तिकों वर्तते । लधणपक्षे तु यावच्युतमात्रपरतन्त्रत्वादाप- ऐतैव भ्रान्त्यादि प्रत्यक्षम् । तत्रापितु लोकपारतन्त्र्ये वृथा लक्षाकरण - मिति । ननु प्रत्यक्षमनिमित्तं विधमानोपलम्भनत्लादित्यत्र को दृष्टान्तः । १. 'ई' ग. २ डिस', 'द समयुसम्पद x पट ४. मिति' ग. पाट.

·No text on this page.

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २१३ नच न्यूनातिरेकादिप्रसङ्गो लक्षणं प्रति । सर्वथा लोकसिद्धत्वाद् धोऽयं तावदिष्यते ॥२४॥ ततश्च मृगतृष्णादि न प्रत्यक्ष प्रसज्यते । अनिसित्तप्रसस्तु तस्यापि विनिवार्यते ॥ २५ ॥ अतीतानागतेऽप्यर्थे सूक्ष्मे व्यवहितेऽपि वा । निमित्तत्वं शक्यावगममिति न पृथङ् निवध्यते । यथा वक्ष्यति - 'प्रत्यक्ष- द्वारत्वादनुमानादीनामप्यकारणत्वमिति । लक्षणानुपयोगेऽपि यः पर्यनुयोगो दत्तः, सोऽप्यत्र लक्षणानभ्युपगमादेव नास्तीत्याह - नचेति ॥ २३॥ तथा ग्राइविशेषणानुपादानादनुमानाद्यनुपसङ्ग्रहाच्च न्यूनं लक्षण, सर्वसंविदां च सत्सम्प्रयोगेणान्यभिचारात् सत्सम्प्रयोगनिर्देशोऽतिरिच्यत इत्याद्यपि यदुक्त तदप्यत्र नाशयत इत्याह-नचेति । लक्षणकरणस्य हि न्यूनातिरेकादयो दोपाः नालक्षण प्रसजन्तीति । एतब्यत्र सर्वथा प्रति- पाद्य यल्लोकप्रसिद्धं प्रत्यक्षं तदेवधर्मकमिति । सम्पूर्ण तु प्रत्यक्षस्य स्वरूपमनेनाभिधीयतां मा वा । न नस्तत्र तात्पर्यम् । अतश्चान्यपरत्वात् सूत्रस्य लक्षणपक्षोक्ता मृगतृष्णादिसंविदामपि प्रत्यक्षता नापद्यते इत्याह सर्वथेति ॥ २५ ॥ ननु यदि लोकप्रसिद्धधर्मोपदर्शनेनानिमित्तत्वमानमत्र साध्यम् , एवं तहिं प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वादित्येनावदेव वक्तव्यम् । किं सत्सम्प्रयोगजत्वा टुपन्यासेन, अत आह अनीनोति सार्धयेन । अयमर्थः ---- सत्यमेतावताप्यनिमित्तता प्रतिपादितैव । किन्नु विद्यमानो- पलम्भनत्वमेवासिद्ध योगिनां मुक्तात्मनां चातीतानागनादिविषयनानोत्पत्त- रिति ये मन्यन्ते. तान् प्रति हेतुसिमर्थ मत्लन्प्रयोगजत्वमपि हेवन्तरमुप- न्यस्तं . न पुनः प्रत्यक्षस्वरूपविवभया । तपा विद्यमानोरलम्भनत्वादिति हेतुमभिदधता अविद्यमानी भविष्यद्धों भविष्यत्त्वादेव न प्रत्यक्षेपानुभूयत इति यो हेतुरन्ततिः. तत्यापि योगिनुक्तान्मनां प्रायैरन्ति विश्वद्भि- यभिचारिना ना भूदित्येतदर्थमपि समन्प्रयोगजन्यस्योपादानम् । एतद्धय- . न.प ·२१४ मीमांसालोकयात्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । प्रत्यक्षं योगिनामिष्टं कैश्चिन्मुक्तात्मनामपि ॥२६॥ नेनोच्यते--सर्वमेव प्रत्यक्षं सत्येवेन्द्रियसम्प्रयोगे जायते । अतो न किञ्चिद् भविष्यद्विपयमिति नास्ति व्यभिचारः । असिद्धताव्यमिचारिते समाहृत्य मा भूतामिति द्विवचनाभिधानमिति । इदं त्विह वक्तव्यं -निराकृतमेव 'अशक्यं हि तत् पुरुषेण ज्ञातु- मृते वचनादि'त्यत्र योगिप्रत्यक्षस्यानागतादिविषयत्वम् । अत्र किं पुन- रुपन्यासेनेति । तत्रैके वदन्ति -तत्रहि वचनादृते पुरुषाणामतीन्द्रियानु- भवशक्तिनिराकृता । अत्र पुनर्वचनादेव प्रतीत्य चिरं भावयतो धर्माधर्मों प्रत्यक्षौ भविष्यत इति प्रत्यवस्थानं निराक्रियत इति । तदयुक्तम् । सर्व हि तदनागतावेक्षणेन भाष्यवार्तिककाराम्यामुक्तम्, इहैव सूत्रकारेण स्वयमुक्तत्वात् । नचैष परेषामपि सिद्धान्तः यदकस्मादेव वुद्धस्य वा- न्यस्य वा तमिमधिरूढस्याजातातिवृत्तप्रत्युत्पन्नसूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टा- दयः साक्षाद् भावा भासन्त इति । अपितर्हि आगमादेव सामान्यतो विदितान् धर्माश्चिरं भावयतः स्फुटमविकल्पकाश्च प्रकाशन्त इति । भाव- नावलजमेव ज्ञानं दिव्यं चक्षुरित्याचक्षते । यत्तु भौतिकेनैव चक्षुषा सर्व- मपरोक्षीक्रियत इति , तदतिस्थवीयः । प्रौढिप्रदर्शनपरतया तैरुक्तम् । तादृशमपि चात्रैव निराकार्यम् , इहैव सूत्रकारेण निराकृतत्वात् । तस्मा- दत्रत्यमेवानागतावेक्षणेन तत्रोक्तमित्युक्तमेव । ननुच पूर्वपूर्वहेत्वसिद्ध्या- शङ्कयोत्तरोत्तरहेतुप्रदर्शनमिति 'यतोऽस्ति तत्र धर्मोऽयमित्यादिना 'प्रत्य- क्षत्वमदोहेतुरि'त्येवमन्तेनोक्तमिति गतार्थमिदम् । अत्रोच्यते-प्रत्यवस्थानवीजमिदानी परेपामभिधीयते । अविद्य- मानोपलम्भनमेव हि योगजधर्मवलेन योगिनां प्रत्यक्षमितिहि ते प्रति- पन्नाः । अतएव 'अतीतानागतेऽप्यर्थे' इत्यादिना हेत्वसिद्धिवीजमुपदर्शि- तम् । पूर्वं त्वसिद्भयाशङ्कया हेतुक्रमाश्रयणमित्येतावदेवोक्तम् । कथमसि- द्धिरित्यत्र न किञ्चिदुक्तम् । 'योग्यर्थमभिधीयते' इत्यत्रापि योगिनामति- शयविशेषोऽन्तीतः । स एव 'अतीतानागते'त्यादिना प्रकटीकृतः । कः 1. 'स्यान्य' ग. पाठः.

·-- - प्रत्यक्षसूत्रम् । २१५ विद्यमानोपलम्भत्वमसिद्ध तत्र तान् प्रति । भविष्यत्त्वस्य वा हेतोस्तग्राव्यिभिचारिता ॥२७॥ मा भूतामिति तेनाह लोकसिद्धं सदित्ययम् । पुनरतीतानागतादिविषयत्वे प्रत्यक्षस्य तेषामभिप्रायः । श्रूयताम् । एवं हि मन्यन्ते -- यद् विद्यमानोपलम्भनमस्मदादिप्रत्यक्षं तेन मा नाम धर्मो- ऽनुभूयताम् । भावनावलभुवा तु सकलातीतानागतादिविषयेण किं नानु- भूयते । तदसिद्धेरनुपपन्नमिति चेत् । न । अनुमानादुपपत्तेः । तत्रैतत् स्याद् न तस्य भावनावलभुवः प्रत्यक्षस्यास्मदादावदृष्टचरस्य सद्भावे किञ्चन प्रमाणमस्तीति । तच न । एवमनुमानादुपपत्तेः । विजातीयान्तराय- परिहारेण भाव्यमानेषु भावेषु प्रज्ञाप्रसादादतिशयो दृश्यते । तथाहि-किम- न्यत् । इह खलु नितान्तदुरधिगममात्मानमेव निर्धूतनिखिलकायकरणोपरा- गोपप्लवं विगलितसकलमितिमातृमेयमानविभागोग्राहमयमहमिति विशद- तरमवलोकयन्ते कृतिनः केचिदिति वेदान्तवादिनो वदन्ति । नहि तद- स्मदादिवेधं नेति योगिनोऽपि न बुध्यन्ते । तद्वद्वा वयमपि विजानीमः । भवति चात्र कारणप्रकों हि कार्यप्रकर्षेण व्याप्तो दृष्टः चित्रकारादिशिल्प- प्रकर्ष इव चित्रादिकर्मप्रकर्षेण । प्रकृष्यते च कस्यचिद् योगिनो भावना- चलभुवः प्रत्यक्षस्य कारणमिति स्वभावहेतुः । अथापि स्यात् कुतः कारण- प्रकर्षोऽवगम्यत इति । स्वभावहेतोरेव । यो यदभिनिविशमानोऽभ्यस्यति स तस्य प्रकर्षकाष्ठामासादयति चित्रकारस्येव शिल्पम् । अभ्यस्यति च कश्चिदवहितो ध्यानमिति साध्यान्वितहेतुप्रदर्शनम् । अतो ध्यानप्रकर्पात् तबलभुवो ज्ञानस्य प्रकर्षः । कश्च ज्ञानस्यापरः प्रकर्षः स्फुटाविकल्पक- प्रकाशात् । यथाः "तस्माद् भूतमभूतं वा यद्यदेवातिभाव्यते । भावनावलनिष्पत्तौ तत्स्फुटाकल्पधीः फलम् ॥" इति । ननु जीवनाय शिल्लिनां शिलान्यासो युक्तः । नतु ध्यानाभ्या- सस्य किचिनियन्धनमस्ति । कय नास्ति । करुणा हि ध्यानाभ्यासे निच- न्धनम् । कश्चित् खलु भवान्तरीयात् संस्कारात् कारुणिको भवति । , 'तारिग पाठ.. २. 'प्रतिहा' पाठः, 'पमि' ग पाट:. - ·२१६ मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकापतम् । न लोकव्यतिरिक्तं हि प्रत्यक्षं योगिनामपि ॥२८॥ प्रत्यक्षत्वेन तस्यापि विद्यमानोपलम्भनम् । स कमणामवामिनिविशत । अभ्यासातिशयाच मा तस्य प्रकर्यकाष्ठामामाद- • यति । स काष्ठाप्राप्तप्रकर्षकमणा दुःखात्तरान् संसारिगा दृष्ट्वा दरं दृयमान- मानसश्चिन्तयति कथमतानुद्धस्य मिति । ततः स पुम्यार्थयाधनमन्विच्छन् ध्यानाय प्रयस्यति । ततश्चिराभ्यासान्निष्पन्नध्याना धर्माधर्मावप्यपराक्षमी. क्षते । अन्यन्मनं --- ससारिणा हीन्द्रियाधीनजानजन्मानः । प्राग्भवीय- कार्जितदेहन्द्रिया हि ते । अतो युक्तं यद्दहन्द्रियानुविधाविमवेदना भव- न्तीति । यदा पुनरमी योगाम्यामादव प्रवीणनिखिलनानकमीशया भ- वन्ति, तदा देहन्द्रियै विमुच्यन्ते । तदा नियामकामावात् स्वय च प्रकाश- स्वभावत्वान् सर्वमनीतादि बुध्यन्ते । अतस्तान प्रति विद्यमानापलम्भनन्व- ममिमिति तत्प्रतिवांधनाय लोकप्रसिद्धं सदित्याद्ययं जैमिनिगहति । ता- निदानी प्रतिबाधयनि न लोकव्यतिरिक्तमिति । अयमर्थः -- तपामपि प्रत्यक्षं न लोकोत्तर भवितुमर्हनीति ॥ २८ ॥ अत्र कारणमाह प्रत्यक्षत्वेनेति । अयमभिप्रायः गिनां ज्ञान प्रत्यक्ष नवा । यद्यप्रत्यक्ष न नईि प्रमाण, प्रत्यक्षानुमानच्यनि. रिक्तप्रमाणान न्युपगमादनुमानलक्षणामावाच । नचाप्रमाणमर्थव्यवस्थापना- यालग । अन. कि नदभ्युपगमेन । अथ प्रत्यक्षम, अन्वर्थवान् प्रन्य- क्षगन्दम्य अवयमेव ननन्द्रियान्मना भवितव्यम् । नवनिन्द्रिय प्र- न्यामिनि लौकिकानामुपचारा दृश्यते । ननु नन्दिय जन्वं प्रत्यक्षलक्षणम, अपिनाहि, कल्पनापाढममान्न प्रत्यक्षमिति । अभियापममर्गयोग्य प्रतिमासापनीतिः कल्पना । तया हिन निनिगानमणनीयानमाभागाधनादिनविभ्रमन माल जान प्रत्यक्षमिनि । इदं चनमा यागिनामपि ज्ञानं व्यानान्यत्र । नादि निविकल्पफममान्नम । अन व प्रक चतुर्था विभन्न 'नरतुर्विधमिन्द्रियमिन्द्रियाममनन्तप्रत्यया. इव मानम मचिनचन नामात्ममवदनं योगिन पनि । यदि हान्दिय न. दमंत्र प्रवक्षनमार म्यात.नियमान्य म्यान । मानम र मामांगकर मृत्यनियन एव । अतः सानुगनापंगशावमामित्वमायययन एवं प्रत्यक्ष- तद यां- . , , .

·शब्दो निश्चीयते । यथा 'गमेडॉरि'ति डोपत्ययान्तो व्युत्पादितो गोशब्दो- ऽगच्छत्यपि प्रयोगदर्शनात् सर्वानुगतगोजातिमात्रवचनो निश्चीयते, एवं नष्टावयवार्थविभागः प्रत्यक्षशब्दोऽपरोक्षावभासिनि समुदायशक्त्यैवं वर्तत इति । तन्न । अवयवान्वयाव्यभिचारात् । अवयवान्वयव्यभिचारे हि समु- दायशक्तिरात्मानं लभते । नच प्रत्यक्षशब्दवाच्यमिन्द्रियान्वयं व्यभिच- रति । मानसे व्यभिचार इति चेत् । न । मनसोऽपीन्द्रियत्वात् । अथ नास्ति मनो नामेन्द्रियम् . इन्द्रियजमेव तु ज्ञानं धारावाहिकेषु सन्तन्यमा- नेत्तरक्षणग्राहिणो ज्ञानस्य कारणं मन इति गीयते । उत्तरं च मानस- मिति । तदयुक्तम् । अतीते हीन्द्रियजज्ञान उत्तरक्षणोऽनुभूयते । स कथ- मसम्बद्धन तेनावभासयितु शक्यते । अक्षवदिति चेद्, न । प्राप्यकारि- त्वस्याक्षाणामिहैव वक्ष्यमाणत्वात् । अतो द्वितीयक्षणगृहणमपीन्द्रियजमेवेति नास्ति व्यभिचार । तस्यापीन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानात् । नहि निमी- लितनयनस्य रूपबुद्धिरनुवर्तमाना दृश्यते । अतोऽवयवान्वयाव्यभिचारान्न समुदायशक्तेरात्मलाभः । अतोऽनिन्द्रिय सद् योगिनां मुक्तात्मनां वा ज्ञानं न प्रत्यक्षम् । प्रत्यक्षं सन्नियत विद्यमानोपलम्भनम् , अप्रत्यक्षं तु प्रमाणा- न्तरानभ्युपगमादेव निरस्तम् । यच्च भावनावलं योगिज्ञानजन्मनि कारणमुक्तम् । तन्न, अवगत- विषयत्वाद् भावनायाः । नचाकस्मादेवावगतरुत्पत्तिः सम्भवति । सर्वो- त्पत्तिमतां कारणवत्त्वात् । अथ प्रमाणान्तरावगतं भाव्यते किं भावनया, तत एव तत्सिद्धेः। किञ्च नत् प्रमाणं न तावदनुमान, धर्माधर्मयोः पूर्वमग्र- हणेन तद्व्याप्तलिङ्गदर्शनाभावात् । जगद्वैचियार्थापत्तेरपि किमपि कारण- मस्तीत्येतावदुन्नीयते । नतु कश्चिद् विशेषः । नचानिर्दिष्टविशेषविषया भावना भवति । योगशास्त्रेष्वपि विशेपा एव ध्येयतयोपदिश्यन्ते "ध्येय आत्मा प्रभुर्योऽसौ हृदये दीपवत् स्थितः" इत्यादिभिः । तगिमादवगत भावयिष्यते । यदि प्रमाणात् , तत एवा- वगतेः किं भावनया । हानोपादानार्थ हि वस्तु जिज्ञास्यते । ते च तत एव सिद्धे इति व्यर्थी भावना । कारुणिकोऽपि धर्मागमानेव प्रयत्नतः शिष्येभ्यो व्याचक्षीत । न भावोंपरिखेदमनुभवेत् । अथ विप्रलम्भभूविष्ठत्वादाग- मानां प्रमाणमागमो न वेति विचिकित्समानो भावनया जिनासते । तन्न । ग्राहिम र पाट नरे', - प्र.पा.

·२१८ मामांनासोश्वार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् । सत्तम्प्रयोगजवं वाप्यस्मत्प्रत्यक्षवद भवेत् ॥ २२ ॥ तेयामवर्तमानेऽर्थे या नामोत्पद्यते मतिः। प्रत्यक्षं सा ततस्त्वेव नाभिलापस्मृतादिवत् ॥ ३०॥ ततोऽपि तदसिद्धेः । भावनावलपरिनिष्पन्नमपि जानमनाचासनीयायमेव, अभूतस्यापि मान्यमानस्यापरोक्षवत प्रकाशात । तया नैरवाक्तं- 'त. स्माद भूतममृत वेति । अपिच भावनावलजमप्रमाणं गृहीतग्रहणात । यादव हि गृहीतं नावदेव हि भावनया विपीक्रियते । मात्रयापि त्वधिकं भावनया न गो- चरयति । योगाभ्यासाहितसंस्कारपाटवनिमिना हि स्मृतिरेव भावनन्यमि- धीरते । सा च न प्रमाणमिनि स्थिनमेव । नच तदुत्तरकालं साक्षात्का- ग्निानमुदतीति प्रमाणमम्नि । इन्द्रियसन्निकर्पमन्नंग्णार्थसाक्षात्कारम्य क- चिदन्यदर्गनात । भवनि चान प्रयोगः -- योगिनां धर्माधर्मयारपरीक्षाव. मामि ज्ञानं नाम्नि इन्द्रियमनिक भावाद , अस्मदादिवत् । यच कारण- प्रात कार्यकर्ष इन्युज, नदयुक्तम । कारणप्रकर्षानुपपत्तः । भावनामक- पनि वर्णिन र प्रयोगनाभावाद्, अनालम्बनन्यादनधिकविषयलाच । नर नाविधानिणयका कर्याचदद्यले दर्शन, येन दृष्टत्याद युपग- मानिनपसंदानप्रमाण न यातिगयं न किनिदनुपपन्नम । म दिया प्रयगुपया । गचिन्नग कमिरिमामय. ... मा गापिका गामान प्रम दृश्यत तत्रापि ग- Fai ! मा. नारयागनानिन्द्रियन्निकटमीपन यनगम- "{ { • I मी ती तमनमान । पुरतिपदयमापन व्य " यानेनन । प्रिया नानि परमन । कमि ४. मन मायन, मन बाद नाम- TER नाम माया नुमः । मनियम नाप्रदादिमादम गा. । ... { .समक्षा zar i.. " + May ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २१९ लोके चाप्यप्रसिद्धत्वात् प्रत्यक्षत्वप्रमाणतः । प्रतिभावद् व्यासत्त्वं सदित्येतेन कथ्यते ॥ ३१ ॥ लौकिकी प्रतिभा यद्वत् प्रत्यक्षाचनपेक्षिणी । न निश्चयाय पर्याप्ता तथा स्याद् योगिनामपि ॥३२॥ अविद्यमानसंयोगात् स्याञ्चेत् प्रत्यक्षधीः क्वचित् । भविष्यत्यपि धसे स्याच्छतेत्याह सदित्ययम् ॥ प्रयोगद्येन दर्शयति-तेषामिति द्वयेन । ततस्त्वेवेति । अवर्तमान- विषयत्वादेवेत्यर्थः । यदितु निराकृतस्वपक्षो बौद्धोऽप्रत्यक्षशब्दवाच्यमेव तत् प्रमाणान्तरमिति ब्रूयात् , तदर्थ प्रमाणत्वनिराकरणम् । एतच्च सूत्रका- रेणैव सत्सम्प्रयोगग्रहणसामर्थ्यादेवोपात्तमिति ‘सदित्येतेन कथ्यते' इत्युक्त- मिति ॥ ३०, ३१॥ अन्यन्मतं -सिद्धानां खलु धर्मानुग्रहवशेनानागतादिविषया प्रति- भैव जायते । सा चाद्यत्वे क्वचिदस्मदादीनामप्युत्पद्यते यथा श्वो मे भ्राता- गन्तेति । प्रायेण त्वृषीणां तज्ज्ञानमुत्पद्यत इत्यार्पमित्युच्यते । यथा- हुः --- 'आप सिद्धदर्शन च धर्मेभ्यः' इति । तन्निराकरोति -- लौकि- कीति । अयमर्थः -- योगिनामृषीणां वा प्रतिभा नार्थनिश्चयाय प्रभ- वति, प्रतिभात्वादस्मदादिप्रतिभावत् । अस्मदादीनां हि विसंवादभूयिष्ठा प्रतिभोपलभ्यत इति ॥ ३२॥ एव तावद् विद्यमानोपलम्भनत्वस्य हेतोरसिद्धिमाशङ्कय सत्सम्प्रयो- गजत्वादिति यदुक्तं तद् विवृतम् । इदानी भविष्यत्त्वस्य हेतोरनैकान्तिक- शहानिराकरणार्थ यदुक्त तद् विवृणोति -- अविद्यमानेति । अय- मर्थः---- यदि सत्सम्प्रयोगज प्रत्यक्षमिति नोच्येत. ततोऽविद्यमानेऽपि सं. योगे योगिनां कचित् प्रत्यक्ष जायत इति तस्य भविष्यत्यपि धर्मे शक्ति- रनिवारिता स्यात् । ततश्च भविष्यत्वस्य हेतोरनैकान्तिकत्वमिति सदि- त्यादि जैमिनिराहेति ॥ ३३ ॥ १. 'तस्यादिति' ग पाठ ·प्रत्यक्षः प्रागनुष्ठानान्न धमनिष्टिना पि वा। फलमाधनरूपेण तदानी येन नाम्त्यमा ॥ ३ ॥ अम्मत्प्रत्यक्षबच्चापि विद्यमानीपतम्भनम् । प्रत्यक्षं ध्यायिनां धर्म प्रत्यक्षत्वाच नष्यते ॥ ३५॥ अविद्यमानगंयोगात प्रत्यक्षत्वनिगकृतिः । योगिनां कन लभ्यत नष्ट सदग्रहणं यदि ॥३६ ।। ननु भविष्यत्त्वाद धमों न प्रत्यक्ष इत्युच्यते, नद् यदामौ भविष्यंस्तता मा नाम प्रत्यक्षा भवतु । यदानु प्रवर्नत तढा किन्नाम न प्रत्यक्षणानुमुवने, अत आह-प्रत्यक्ष इति । अयमभिप्राय -अनुष्ठानार्य हि प्रमाणमन्त्रि- प्यते । तदनुष्ठानान प्रागेवान्वप्यम् । नचानुष्ठानात प्राग धर्मोऽस्तीनि कयं प्रत्यक्षा भवेदिति । किमिदानीमन्यनानुष्ठितो विद्यमानः प्रत्यक्षो धर्मः नेत्याह- अनुष्ठित इति । न प्रत्यक्ष इति सम्बन्ध इति । अत्र कारण- माह फलसाधनरूपणति । भवेटनदेवं यदि द्रव्यादयः स्वरुपण धमी भवेयुः । फलसाधनरूपेण चैन धर्मा इनि 'तादृष्यण च धर्मत्वमित्यत्री- क्तम् । तच्च रूपमनुष्ठानकाल नास्ति । आमुश्मिकालेश्वत्र फलस्थामावान् । ऐहिकफलेप्वपि चिरेण । निरन्तन्याहिं साध्यसाधनयो. साधनं प्रत्यक्षं म- वति मर्दनसुखयोरिव । इह तु फलकाल साधनं चिगतिवृत्तं, साधनकाले फलमजातमिति न फलसाधनं प्रत्यक्षम् । शक्तिस्तु मर्वभावानां नित्यपरो- क्षैव । तेन न तद्विशिष्टो धर्म. प्रत्यक्षा भवतीति ।। ३४ ।। प्रकृतमिदानी विद्यमानोपलम्भनत्वेन प्रत्यक्षस्य धर्मेऽनिमित्तत्वमुप- संहरति- अस्मदिति धर्मेन्तेन । व्यायिनां प्रत्यक्षं विद्यमानोपल- म्भनं सद्धर्म न प्रमाणमस्मत्प्रत्यक्षवत् । वक्ष्यमाणहेवपक्षया चशब्दः । नेष्यत इति वक्ष्यमाणन सम्बन्ध इति । अयं च सूत्रकारणोपपत्तिक्रमोक्त्या सर्वेषां चित्तं भावयितुं हेतुक्रमा दर्गितः । शक्यते च प्रत्यक्षत्वमात्रणेवानि- मित्तता साधयितुमित्याह - प्रत्यक्षत्वादिति ॥ ३५॥ एवं सूत्रतात्पर्य व्याख्यायेदानीमवयवाननुसन्धत्ते । तत्रापि सच्छब्द- १. जो नंग पाट २ मप्रन्यावादि'. ३. 'तु ' क पाठः -- ·प्रत्यास्त्रम् । २२१ सप्तम्यापितु लभ्येत सदर्थः कल्पना पुनः । परेषां वारणायेति यत्नो जैमिनिना कृतः ॥ ३७॥ सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः । प्रयोग इन्द्रियाणां च व्यापारोऽर्थेषु कथ्यते ॥३८॥ मादौ चिन्तयति । अत्र भिक्षुणोक्तं सद्विशेषणमनर्थकम् , असता सम्प्र- योगाभावेनाव्यभिचारात् । यथोक्तं "सदित्यसद्व्युदासाय न नियोगात् स गंस्यते । सम्प्रयोगो हि नियमात् सत एवोपपद्यते ॥" इति । एतदनभ्युपगमेन निराकृत्य कर्मधारयसमासमेव दर्शयति --- अवि- द्यमानेति । अस्यार्थः --- नायमर्थः सूत्रस्य सता सम्प्रयोगः सत्सम्प्रयोग इति । कि तर्हि । संश्चासौ सम्प्रयोगश्चेति कर्मधारयोऽयम् । सच्छब्दश्च विद्यमानवचनः । तदयमों भवति विद्यमानसम्प्रयोगज प्रत्यक्षमिति । ततश्च यत् तेषामविद्यमानेऽथे' इत्यादिना योगिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वनिराकरण- मुक्तं तदेवं लभ्यते । वर्तमानार्थवाचिनो हि सच्छब्दस्यासद्व्युदासः । स कथमसति तस्मिन् सिध्येत् । अयं च सूत्रार्थ 'सतीन्द्रियार्थसम्बन्ध इति व्याचक्षाणेन भाष्यकारणोक्त इति द्रष्टव्यमिति ।। ३६ ।। नन्वयमों निनित्तसप्तम्यैवात्र लन्यत । नधसत्सम्प्रयोगो निमित्तं भवति । अत आह-ससम्येति । अयमभिप्रायः ---सत्वम् अवर्तमानः सम्प्रयोगो नाक्षजे ज्ञाने कारणम् । अपितु तनपि केचित् कारणतया म- न्यन्ते । तदिह सम्प्रयोग इत्येतावति श्रुते सति भाविन्यतीत चति यथेष्ट क- ल्पयेयुः । अतस्तत्कल्पनानिराकरणार्य व्यक्तमेव जैमिनिना सद्विशेषणमुपात्त- मिति ॥ ३७॥ व्याख्यातः सच्छन्दः । मशब्दमिदानीमनुसन्धत्ने सम्यगिति । सम्यक्प्रयोगः सम्प्रयोगः । तेन दुष्प्रयोगो निवारितो भवतीति । आह- विशेष्यनि भवान् समा प्रयोग. प्रयोगनवं तावदादा भवान् व्याकुल्लामत भाह -प्रयोग इति । रूपादिसवित्कायोन्नयमिन्द्रियाणां व्यापार प्रयोगा- परपर्यायमाचक्षन इति ।। ३८ ॥ में प्रसाद म द

·No text on this page.

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २२३ व्यापारमात्रवाचित्वादविरुद्धं तदत्र नः। यदि वार्थार्जवस्थानं सम्प्रयोगोऽत्र वर्ण्यते ॥ ४२ ॥ योग्यतालक्षणो वाच्यः संयोगः कार्यलक्षितः। साङ्ख्यादीन् वा विनिर्जित्य प्राप्तिपक्षोऽत्र दूष्यताम् ।। तयोश्च प्राप्यकारित्वमिन्द्रियत्वात् त्वगादिवत् । केचित् तयोः शरीराच्च बहिर्वृत्तिं प्रचक्षते ॥ ४४ ॥ माणानां ग्रहणं तत् किलोभयमपि न स्यात् . प्राप्यकारिपु त्वगादिष्वदर्श- नात् । तदेतदुक्तं भवति यत् प्राप्यकारि न तत् सान्तरमधिक च वेद- यति, यथा कायः नच तथा श्रोत्रचक्षुषी इत्यावीतहेतुः । उपालम्भे कि- लशन्दः । उभयस्यापि समाधास्यमानत्वादिति । आर्जवावस्थान वा सम्प्र- योगोऽभिमत इत्याह यदि वेति । आर्जवावस्थितस्य हि रूपादिज्ञान- मुत्पद्यते । तत्रैव सम्प्रयोगशब्दोपचारः । त्वगादिषु सम्प्रयोगशब्दार्थो ज्ञान- हेतुरुपलब्धः । तदिदमार्जवावस्थानमपि तद्धेतुतया तथा व्यपदिश्यते । एवमेव व्यापारेऽपि दर्शयितव्यमिति ।। ४१. ४२ ।। कार्यलक्षितयोग्यतालक्षणो वा यः शब्दार्थयोरिव रूपादिचक्षुरायोः सम्बन्धः सम्प्रयोग इत्याह-योग्यतेति । अथवास्तु साह्यादिसिद्धान्त- सिद्धः प्राप्तिरूप एव सम्बन्धः । नात्रापि किञ्चिद् दुप्यत्तीत्याह-साङ्ख्या- दीनिति । निर्जित्य हि साड्ड्यादीन् प्राप्तिपक्षोऽत्र टूप्यते । नच ते निर्जेतुं शक्याः । अप्राप्यकारिपक्षे हि सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टानामप्राप्तत्वाविशेषण ग्रहणप्रसङ्गादिति भावः ।। ४३ ।। अनुमानेनापि श्रोत्रचक्षुषोः प्राप्यकारित्वमवगम्यते इत्याह योरिति । तयोः श्रोत्रचक्षुषोरित्यर्थः । चक्षुदोत्र प्राप्यकारिणी, वाये- न्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवदिति । ननुच कर्णशकुनी चक्षगोलकं च शरीर स्थमेवोपलभ्यते. कध तत् प्राप्यकारीत्युच्यते । नदेनदेनां नाबत पत्र- कारिवादिनां साड्यानां मतेन समादधाति-वेचिदिति हमच्या मन्यन्ते - आहारिकयोः श्रोत्रचक्षुपोनि दर्गटन देशं प्राप्नोति । ना च कार्यदर्शनानेग मात्र ।।१२।। - ·२२४ मीमामा लोकवानिक काशिकाटीकोपेतम । चिकित्सादिप्रयोगश योऽधिष्ठान प्रयुज्यते । सोऽपि तस्यैव संस्कार आधेयस्योपकारकः ॥१५॥ तद्देशश्चापि संस्कारः सर्वव्याप्त्यर्थ उच्यते । चक्षुराद्युपकारश्च पादादावपि दृश्यते ॥ १६ ॥ तस्मान्नेकान्ततः शक्यं संस्कारात नत्र वर्तनम् । वहिर्वृत्तिस्लयोश्चेष्टा पृथ्वग्रा सन्ततापिच ॥ १७ ॥ अधिष्ठानाधिकं तेन गृह्यते यत्र यादृशम् । पार्थ वृत्तिभागे स्याद दूरेऽपि ग्रहणं यथा ॥ १८ ॥ नन्वधिष्ठानमवन्द्रियं, तत्राद्धरणपूरणादिनिग्रहानुग्रहदशनात् । इतरथा तदसम्भवात् । यदि ह्यधिष्टानातिरिक्तमक्ष मवेत् , तद्यविष्ठान- संस्कारोऽनर्थकः म्यात्, अत आह चिकित्सादीति । अयमभि- प्रायः --- यदीन्द्रियमधिष्ठाने न सम्बद्ध भवत्, ततोऽधिष्ठानसंस्कारस्त- स्योपकारको न स्यात् । अधिष्ठानाधारं तु तत् । अतस्तस्यैवाधारभूतस्या- धिष्ठानस्य संस्कार आधेयस्येन्द्रियस्योपकारको भविष्यति गजाश्वपर्याण- संस्कार इवारोहकस्येति ॥ ४५ ॥ नन्वेवमपि गोलकाधिकरणस्यैव तत्सस्कार उपकारको भवतु, तस्य त्वसम्बद्धस्य भागस्य गोलकेन गोलकसंस्कारो नोपकारकः स्यात् । तेन च संस्कृते न प्रयोजनम् । तस्यैव प्राप्तत्वेन प्रकाशकत्वात् । अतो यत् प्रकाशक तत् संस्कर्तुमशक्यमसम्बन्धात् । यच्च शक्यं न तेन संस्कृतेन प्रयोजनम् , असम्बद्धस्य हि भागस्य प्रकाशयितुमशक्तेः, अत आह तद्देश इति । अयमभिप्रायः --एकैवेन्द्रियवृत्तिरनुगताधिष्ठानदेशसम्वन्या अर्थदेशं यावत् प्राप्ता, अतोऽधिष्ठानदेश एव संस्कारः सर्वोपकारको भवि- प्यति । यथा पादयोः प्रयुक्तः संस्कारो दूरस्थस्यापि चक्षुष उपकारको भविष्यतीति ॥४६॥ अतो नायमेकान्तः यदधिष्ठानदेशे संस्कारात् तद्वत्यैवेन्द्रियमिती- तस्मादिति । निरन्तराधिकग्रहणमुपपादयति -- पहिरिति स्यादन्तेन । कार्यदर्शनवलेन हि तद्वृत्तिः करप्यमाना यथाकार्यमवतिष्ठत त्याह ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २२५ दीपप्रभा यथा तस्मिन् विनश्यति विनश्यति । तथा बहिर्गताप्येषा मूलच्छेदाद् विनश्यति ॥ ४९ ॥ अधिष्ठानपिधाने तु सत्यप्युच्छिन्नयत्नया। तयार्थोऽनुपनीतत्वादात्मना नानुभूयते ॥ ५० ॥ विच्छिन्न इति बुद्धिः स्यादधिष्ठानसपेक्ष्य च । इत्युक्तम् । अतोऽधिष्ठानाधिकपरिमाणार्थदर्शनात् पृथ्वग्रा कल्पयिष्यते । निरन्तरदर्शनाच्च सन्तता । अतो यत्र यादृशं वृत्तिभागे पार्थवं पृथुत्वं भवति, तदनुरूपमेवाधिष्ठानाधिकं महीधरादि गृह्यते । अमूर्तीया अपि वृत्तेरौपा- धिको व्योम्न इव भागव्यपदेशः । यदेव तया प्रकाश्यते तदोपाधिकमेव भागव्यपदेशं लभते इति । नच वाच्य यदि वृत्तिर्गत्वार्थ प्रकाशयति कि- मिति तर्हि नितान्तदूरवर्तिनोऽपि भावान् न प्रकाशयतीति । यावति हि दूरे कार्यमुपलभ्यते तावन्तमेवाध्वानमसो सर्पतीत्यधिकदर्शनवत् कल्पनीयमि- त्याह-दूरेऽपीति ।। ४८ ॥ नन्वेवमपि यदीन्द्रियवृत्त्यार्थाः प्रकाश्यन्ते. सा तर्हि निर्गत्य गता. स्त्येवति किं न पिहितेन्द्रियस्यापि भावा भासन्ते. अत आह-दीप- प्रभेति । नावश्यं पिहितेन्द्रियस्य वृत्तिरस्ति कार्याभावात् तु सा दीपनाश प्रभावन्निमीलयतोऽपि नष्टेत्युन्नीयत इति ॥ ४९ ॥ अस्तुवा अधिष्ठानपिधानेऽपि वृत्तिः । आत्मप्रयत्नानुगृहीता तु सा आत्मन्यर्थमुपनयति । अधिष्ठानपिधाने यात्मन. प्रयत्नाच्छेदात् प्रयत्ना- नधिष्ठितया तयानुपनीतोऽर्थो नात्मनानुभूयत इत्याह -- अधिष्ठा- नेति ॥ ५० ॥ विच्छिन्नबोधमिदानीमुपपादयति -विच्छिन्न इतीति । विभी- रप्यात्मनः प्रान्भवीयकार्जित सकलभोगायतन गरीमिति तदपेक्षया विच्छेदबुद्धिः । कायेन्द्रिये तु शरीरविच्छदाभावादविन्दवोधा युक्त इनि । शन्दे तु विच्छेदाधिकयोधी भ्रान्निरवति किं नदुपपादननं । नथाहि - स्वदेश एव शन्दः श्रोत्रेण प्रकाश्यने । लतन्य विच्छेदः । कुनः विभी-

·No text on this page.

·प्रत्यक्षसूत्रम्। २२७ पुरुषन्द्रियशब्दौ च व्यवधानेन कल्पितौ । स्याभिव्यञ्जकं दृष्टम् । यथा निम्बत्वक् चन्दनगन्धस्य । तत्कषायपरिषि- क्तस्य हि चन्दनस्य स्फुटतरं गन्धोऽभिव्यज्यते । नचाद्भिरसावभिव्यज्यते, केवलानामनभिव्यञ्जकत्वात् । वायुनापि वहिः स्पर्शाभिव्यक्तिरुपलब्धा, यथा हेमन्तशिशिरयोर्वियति विततानामपां सूक्ष्मत्वादनुपलक्ष्यमाणानां वाति वाते शीतस्पोऽवगम्यते । नचासौ वायोः । अनुष्णाशीतस्पर्शत्वाद् वायोः । अतो रूपाभिव्यञ्जकं चक्षुस्तैजसम् । आप्य रसनमभिव्यञ्जक च रसस्य । घ्राणं पार्थिवं गन्धस्य । वायवीय त्वगिन्द्रिय स्पर्शस्य । श्रोत्र- मिदानी किप्रकृतिकम् । तदपि भौतिकमिन्द्रियत्वात् । कि पुनर्भूतं तस्य प्रकृतिः । आकाश इति वदामः । तथाहि --द्विविध कार्य सर्व- भूतानां शरीरमिन्द्रियं च । आकाशस्याप्यवकाशदानेन शरीरोपकारकत्वात् कार्यकारणत्वम् । अतस्तस्यापीन्द्रियेण कार्येण भवितव्यम् । तत्रेन्द्रिया- न्तराणां भूतान्तरप्रकृतित्वादाकाशमेव श्रोत्रस्य प्रकृतिरिति निश्चीयते । अपिच स्वगुणमेव भूतान्तराणि व्यजयन्ति । नच तेषां शब्दो गुणः, आकाशगुणत्वात् । अत आकाशमेव तस्याभिव्यञ्जकमिति युक्तम् । एवञ्च दृष्टानुसारिणी कल्पना कृता भवति । सन्ति हि देहेषु पृथिव्यादिभूत- भागाः क्लप्तगन्धाधभिव्यक्तिशक्तयश्च बहिरिति शरीरेऽपि वर्तमानानां ते- पामेव व्यञ्जकत्वानुमानं युक्तम् । एवञ्च प्राप्तिरपि स(मि? मर्थिता भ- वति । त्वग्घ्राणरसनानां हि स्थितमेव प्राप्यकारित्वम् । श्रोत्रस्यापि कर्ण- च्छिद्रपरिमितनभसो धर्माधर्मोपगृहीतस्य स्वदेश एवं विभुं शब्द प्रकाश- यतः प्राप्यकारित्वमेव । तेजसो हि विसरणस्वभावन्य चक्षुपो निर्गतस्यार्थ- देशप्राप्तिरुपपनैव । अनुद्भूतरूपत्वाच तस्य रूपानुपलम्भः । अत एवा- मितेजसः पृथ्वनादिकल्पना च तस्य कार्यदर्शनानुसारेण मूतत्वादुपपत्ति- मती । सर्वत्र च यथाकार्यदान चोन्यतासनाधा प्राप्तिरिन्द्रियार्थयो नम्ब- न्ध इति दर्शवितव्यम् । अतो न काचिदतिप्रमक्तिर्वक्तव्या यथा वन्यनि- 'प्राप्तिमात्र हि सम्बन्धः इति । अत. निद्धनिन्द्रियाति भौतिकानि प्राप्य- कारीणि चेति ॥५१॥ एव तावत् सत्लन्प्रयोगाव्दाः दिवृता. । पदान्वयनत परमनुमन्या- सामः । बत्र किल पुरुषल सन्चोग इन्द्रियाणां बुद्धिजन्मदच्यते ।

·गुरुपो लोकिको पागोजानिमा चिनिया ज्ञानभाग न नियमि। बुद्धिजन्मनि नागाः जायमान प्रमाण वाम ॥2॥ तलायुक्तं. किमी. का मामा firitri दानशीन । लिगामा - IT. मुरिनि गाली मानसिक रिति । माहामा हात गमावर्ग-1 रिमा माग । गायक कोप-11-11 --~-- --मन्दि यादाविति । गौमायः किमान | मागकोण पुमो- दिगगन्दी न्याहिलालनया गापानी गामार दियागाने पुरुषमा या बुद्धिजीयन तन प्रत्यक्षमिनि । क. पुनग्य गुमाः यम द्धि- जन्मना सम्बन्नः, अन भारत - দি হনি। নান নাসা - प्रस्य । परमार्थतस्तु पुरुषोऽवान्माभिप्रेतः य आन्गलाद प्रमायिन्यते । न शरीरं, तस्य भौतिकवनाचतनत्लादिति ॥५२॥ नन्वयमपि यनित्यमात्मानं मीमांसका मन्यन्ते, तन्न मिध्येत् । ज्ञानजन्मनि विकागपत्त्या चर्मवदनित्यत्वप्रसस्तेः । ज्ञानजन्मना त्वविकृतस्य पूर्वावस्थायामिवाप्रमातृत्वप्रमाः, अत आह - विक्रियेति । एवंहि मन्यन्ते --- न किञ्चिद् विकारमात्रण वस्तु नश्यति, तत्प्रत्यभिज्ञानात् । एतच्चात्मवाद एव भाष्यकारेण वक्ष्यते । अतो दुरुक्त परैः "बुद्धिजन्मनि पुंसश्च विकृतियद्यनित्यता । अथाविकृतिरात्मायं प्रमातेति न युज्यते ॥" इति । अत्र वुद्धिजन्म प्रत्यक्षमित्युच्यते । तस्य कोऽर्थः। किं बुद्धर्जन्मा- तिरिक्तमनतिरिक्त वा, यद्यतिरिक्तं तद् वाच्य कीदृशमिति । नच स्वमते जन्मस्वरूपमभिहितम् । यदि वैशेपिकोक्तस्वकारणसमवायो जन्माभिधी- यते, तस्य नित्यत्वेनाक्षानधीनत्वात् प्रत्यक्षशब्दाभिधेयत्वानुपपत्तिः। अनति- पेतु पुनरुक्ततैव दोपः, अत आह ---- बुद्धिजन्मेति । अयमर्थः बुद्धिजन्मेति पष्ठीसमासः । किन्तु बुद्धिश्चासौ जन्म चेति कर्म- • । जन्मशब्दश्च कर्तरि मनिन्प्रत्ययान्त । तेन जायमाना वुद्धिः प्रमा- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २२९ व्यापारः कारकाणां हि दृष्टो जन्सातिरेकतः। प्रमाणेऽपि तथा सा भूदिति जन्म विवक्ष्यते॥५४॥ नहि तत् क्षणमप्यास्ते जायते वा प्रमात्मकम् । येनार्थग्रहणे पश्चाद व्याप्रियतेन्द्रियादिवत् ॥ ५५॥ णमित्युक्तं भवति । न पुनवैशेषिकादिवन्नित्यमत्यन्तभिन्नं समवायमा- चक्ष्महे । कारणदशाविशेष एव कार्यजन्मेत्युच्यते । नासावत्यन्त कार्यका- रणाभ्यां व्यतिरिच्यते । अतः किमन्यदोपोद्भावनेनेति ॥ ५३ ॥ जायमानविशेषणोपादाने प्रयोजनमाह व्यापार इति । का- रकान्तराणि जनित्वा कियन्तञ्चित् कालं स्थित्वा स्वकार्येषु वर्तमानानि दृष्टानि । तद् वुद्धावपि प्रमाणे मा भूदिति जन्मविवक्षा सूत्रकारेण कृतेति ॥ कि पुनः कारकान्तरसाधर्म्य दुप्यति, अत आह-नहीति । अयमभिप्रायः ~~न किञ्चिद् दुष्यति । किन्तु नेन्द्रियादिवद् जाता सती बुद्धिः क्षणमात्रमप्यास्ते । अतः कथं तद्वदेव स्थित्वा प्रवर्तत इति । न के- वलं जाता नास्ते, किन्तु जायमानापि नोदास्ते । सा ह्युत्पद्यमानैव स्वार्थ प्रकाशयन्त्येवोत्पद्यत इति न क्षणान्तर प्रतीक्षते । नार्थप्रकाशनादन्यद् बुद्धे रूपमुपलभ्यत इत्याह जायत इति । कारकान्तरवैधर्म्यप्रतिपादनेनात्र नित्यबुद्धिवादिनो निराकर्तु बुद्धेरनतिचिरविनाशित्वमुक्तम् । तत्र चाय हेतुः । यदीयमुत्पत्तिमती तस्या विनाशेनावश्यं भवितव्यम् । नचाहैतुको विनाशः सम्भवति, उत्पत्तिमत्त्वादेव । नच प्रहारादिरम्या विनाशहेतुः, अमूर्तत्वात् । अतो ज्ञानान्तरेण वा नाश्यते, तज्जन्मना वा सस्कारेण । तचो- भयमपि सहसैव निष्पन्नम् । अस्ति हीन्द्रियादिका सामग्र्यप्रतिवन्धा । सा किमपर विज्ञानं न जनयति । स्मृतिहेतुरपि सस्कारोऽनयैव जातमात्रया जनित इति कर्मवत् कार्यविरोधित्वादपि तादात्विको विनाशो वुद्धरिति यु- तम् । नच सैवेति वुद्धेः प्रत्यभिज्ञानमस्ति । नच भेदानध्यवसायमात्रा- देकत्वसिद्धिः । अपिचार्थान्तरदर्शने स्फुट एवाशुतरविनाशो वुद्धः. एवञ्च व्यवस्थितकदर्शनेऽपि तद्वदेव तदनुमानम् । अपिच तत्रापि व्यवहिते ज्ञानं निवर्तते. तच्चिरावस्थायित्वेऽनुपपन्नम् । एवहि व्यवहिते कुम्भे प्रत्यक्ष- ज्ञानमनुवर्तेत । नचैवम् । स्मृतिस्त परस्ताद् दृश्यते । सा प्रत्यक्षज्ञानव्याप्तत्वे ·२३० मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् । तेन जन्मैव विपये बुद्धेापार इप्यते । तदेव च प्रमारूपं तद्वती करणं च धीः ॥ ५६ ।। जन्म चाव्यतिरेकेण भाप्यकारेण वर्णितम् । तच्च भूतभविष्यत्त्वात् कृतं बुद्धेर्विशेषणम् ॥ ५७ ॥ न स्यात् । परीक्षापरोक्षयारकगाचग्यारेकदा विगंधात् । स्यादेतदव्यक्तग्रह- णमनवस्थायित्वाद विद्युत्सम्पात रुपाव्यक्तग्रहणवदिति । न । प्रतिव्या- भ्यनुज्ञानात् । यदि मन्यंत बुद्धरनतिचिरानुनी प्रकाशस्य गत्वरत्वाद विद्युत्सम्पात इव न व्यक्तं भावाः प्रकारेग्न , अता नाशुतरविनाशिनी बुद्धिरिति । तन्न । प्रतिपेद्धव्याभ्यनुज्ञानात् । एवंहि विद्युत्प्रकाशजनिते- ऽव्यक्तबोध उत्पन्नमात्रापवर्गितां बुद्धर्बुवाणा निपध्यमेवाशुतरविनाशमन्यनु- जानाति । अपिच विशपाग्रहणे सामान्यमात्रग्रहणमव्यक्तग्रहणम् । नतु स्व- गोचरे किञ्चिदव्यक्तं नामास्ति, विपयामिरूपत्वाद् ग्रहणानाम् । विशेषाग्रहणं च तद्ग्रहणनिमित्तामाबादेव, नतु बुद्धरनवस्थानात् । विद्युत्प्रकाशऽपि यावदाशुतरविनाशिन्या विया विषयीकृतं तद व्यक्तमेव । विशेषास्तु तत्र ग्र- हणहेत्वमावादगृहीता एव, न पुनरव्यक्तपरिच्छिन्नाः । नहि गृहीतमव्यक्तं नाम सम्भवतीति नानवस्थायित्वेऽपि वियामव्यक्तग्रहणापत्तिः । नित्यबुद्धि- वादिनश्चायमभिप्रायः शुब्दाविकरणे भाष्यकारेण वक्ष्यत इति ॥ ५५ ॥ ननु प्रमाणं नाम कारकविशेषः । नचाकुर्वत् क्रियां कारकं भवति । यदि तु बुद्धिर्जनित्वा न व्याप्रियते, कथमसो कारकं प्रमाणमिति च सा- मान्यविशेषशब्दाम्यामभिधास्यते, अत आह -- तेनेति । सलं, न व्या- पारसम्बन्धमन्तरेण कारकत्वं भवति । जन्मैव तु बुद्धापारः, व्यापागन्तरा- सम्मवात् । तदेव च विवक्षावशात् प्रमत्युपर्यते । जन्मना हि तस्याः प्रमा- णत्वं मवति । अतस्तयैव क्रियया कारकं प्रमाणमिति च सामान्यविशप- शब्दाभ्यामभिवानसिद्धिः । चशब्दात् प्रमाणं चत्यर्थः ॥ ५६ ॥ अयं च जन्माव्यतिरेकपक्षा 'या बुद्धिर्जायते' इति वदता मान्य. कारेणैव वर्णित इत्याह -जन्म चेति । अपरमपि जायमानावस्थाविशे- २. 'वे', ३. 'हे', ४, 'नि । दि', १. मनि' ग. पा. १. 'भव'ग, पाठ.. शेया' क. पाटः, ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २३१ यदा त्वौलूक्यसिद्धान्तात् समवायस्य जन्मता । बुद्धिस्तत्रेन्द्रियाधीना तेन प्रत्यक्षमुच्यते ॥ ५८ ॥ प्रमाणफलभावस्तु यथेष्टं परिकल्प्यताम् । सर्वथाप्यनिमित्तत्वं विद्यमानोपलम्भनात् ॥ ५९ ॥ यद्वेन्द्रियं प्रमाणं स्यात् तस्य वार्थेन सङ्गातिः। मनसो वेन्द्रियैर्योग आत्मना सर्व एव वा ॥६०॥ पणोपादानस्य प्रयोजनमाह-तचेति । बुद्धिः प्रमाणमित्येतावत्युक्ते भूता भविष्यन्ती वा प्रमाणमित्यपि केचित् सम्भावयेयुः, यथा सद्विशेषणोपादाने वर्णितम् । अतस्तदाशङ्कानिराकरणार्थ जायमानविशेषणोपादानम् । भूत- भविष्यत्त्वादि(त्यपादाने ? त्यापादने) पञ्चमीति ॥ ५७ ।। अस्तुवा वैशेषिकसिद्धान्तसिद्धः स्वकारणे कार्यसमवायो व्यति- रिक्त एव जन्म, तथापि न किञ्चिद् दुष्यतीत्याह -~-यदा त्विति । स खलु नित्योऽपीन्द्रियाधीनाभिव्यक्तिरिति प्रत्यक्षमपेक्ष्यत इति ॥ ५८ ॥ अत्र भाष्यकारेण 'बुद्धिर्वा जन्म वेत्यादिना प्रमाणानियमो दर्शितः, तत्राभिप्रायमाह --~-प्रमाणफलभावस्त्विति । अयमभिप्रायो भाष्य- कारस्य एकमिदं सूत्र नोभयमुत्सहते कर्तुं यत् प्रमाणं च नियच्छति, अनिमित्ततां च विदधातीति । भिद्येत हि तथा वाक्यम् । तदनानिमित्त. तामात्रमेव विद्यमानोपलम्भनात् प्रतिपाद्यम् । प्रमाणं तु विवक्षावशेन बुद्ध्या- दीनामन्यतम भविष्यति । करण हि प्रमाणं, साधकतम च करणं, विवक्षाधीनश्च साधकतमभावः । अतो यदेव तु बाह्यापेक्षया फल प्रत्यासन्न- मिति विवक्षते तदेव प्रमाणं भविष्यति । ततः पर चाभ्यर्हितत्वविवक्षया फलमिति ॥५९॥ यथेष्टकल्पनामेव दर्शयति यटेति । असतीन्द्रिये ज्ञानोदयामा- वात् तदेव प्रमाणम् । सदपि चेन्द्रियमसङ्गतमधेन न शनं जनयतीति त- दर्थसङ्गतिः प्रमाणम् । सम्बद्धमपि चेन्द्रियमन मनसानधिष्ठितं न प्रमा- णमिति तन्मनस्संयोगः प्रमाणम् । नर्वस्मिन्नपि च सत्यमत्यात्ममनस्संयोग ज्ञानानुदयात् स च प्रमाणम् । अथवा सर्वेषामेकनरापायेऽपि न ज्ञानं १. 'मी', पाठ. -- ·२३२ मीमांसा श्लोकवार्तिकं कागिकाटीकापेतम् । तदा ज्ञानं फलं तत्र व्यापाराच्च प्रमाणता । व्यापारो न यदा तेषां तदा नोत्पद्यते फलम् ॥ नच सर्वात्मनाक्षेण सम्बन्धोऽर्थस्य विद्यते । येन सर्वार्थबोधः स्यात् तत्प्रमाणाभिधायिनाम् ॥ प्राप्तिमानं हि सम्बन्धो नेन्द्रियस्याभ्युपेयते । मा भूत् कारणमात्रेण त्वचा रूपावधारणम् ॥ ६३ ॥ जायत इति सर्व एव संयोगः प्रमाणम् । आत्मना वा मनसा योग इति योजनीयमिति ॥ ६० ॥ एपु प्रमाणेषु फलं दर्शयति ~ तदेति । इन्द्रियादिप्रामाण्यपक्षे ज्ञानं फलमित्यर्थः । ननु यदीन्द्रियादि प्रमाणं, तेन तर्हि सदा ज्ञानं जनयि- तव्यमेव । नच तदस्ति, अस्ति खलु पिहितचापोऽपि चक्षुः । नच तद् ज्ञापयति । संयुक्तं ज्ञापयतीति चेद्, न । व्यभिचारात् । संयुज्यते खल्वस्य नानाथै यनं तेजः । किञ्चिदेव तु ज्ञापयति । अतो व्यभिचारादकारणमि- न्द्रियादि ज्ञानजन्मनीति, अत आह -तत्रेति । उक्तमिदमस्माभिर्व्यापार- वचनः प्रयागशब्द इति । फलानुमेयश्चासौ व्यापारः । अतो यत्रैव फल- मुपलभ्यते तत्रैव व्यापारवत्त्वात् तेषां प्रमाणत्वमिति । असति तु व्यापारे न फलमुत्पद्यत इति नातिप्रसङ्ग इत्याह व्यापार इति ॥ ६१॥ नन्वस्तु व्यापारवाचिप्रयोगशब्दपक्षेतिप्रसङ्गपरिहारः । प्राप्तिवचन- त्वेऽतिप्रसङ्गो दुष्परिहरः । अस्ति हि चाक्षुपस्य तेजसो नानाथैः सम्प्र- योगः । नच तावद् ज्ञापयति, किञ्चिदेव तु कदाचित् । अपिच का चयं प्राप्तिः । यदि संयोगः, स च द्रव्येणैवेति रूपसंविन्न स्यात् । अथ तेनापि संयुक्तसमवायादस्ति सन्निकर्प इत्युच्यते, समानोऽसौ रसादिष्वपीति तेऽपि चक्षुपानुभूयेरनिति सर्वात्मकाथग्रहणमितीन्द्रियसंयोगप्रमाणपक्षे परैरुक्तं नचति ॥ ६२ ॥ कः पुनः सर्वात्मना सम्बन्धी नास्तीति वदतोऽभिप्रायः -- यदि गुणः संयोगो न रसादिभिः सम्भवतीति, स तर्हि रूपणापि गुणत्वाविशे- पान स्यादव । संयुक्तसमवायस्त्वविशिष्टः सर्वेषामित्युक्तमेव, अत आह- यत् तत् परिहरति

·प्रत्यक्षसूनम् ।
२३३
यथा प्रसाणनिष्पत्तौ योग्यत्वादिन्द्रियार्थयोः।
नियता सङ्गतिहेतुः फलेऽप्येवं भविष्यति ॥ ६४ ॥
योगस्य याश्रयत्वेऽपि भवत्यन्यतराश्रयः ।
व्यपदेशोऽथवाप्यक्षं तत्रासाधारणं भवेत् ।। ६५ ।।
-
प्राप्तीति । अयमभिप्रायः-भवेदयं दोषः यदि प्राप्तिमात्रमेवेन्द्रियार्थयोः
सम्वन्धः प्रमाणमाश्रीयत इति । स तु योग्यतासहायः । योग्यता च कार्य-
दर्शनोन्नेया । अतो यदेव यदिन्द्रियसंयोगानन्तरमनुभूयते तत्रैव तत्सम्प्र-
योगस्य योग्यत्वं , नेतरत्र, प्रमाणाभावात् । अत एव जिधृक्षितसूक्ष्मरूपा-
दिग्रहणप्रसङ्गोऽपि परिहर्तव्य इति किमिति नान्युपेयते, अत आह -मा-
भूदिति । अयमभिप्रायः - यो हि ज्ञान प्रमाणमिष्ट्वा सत्सम्प्रयोगं प्रमा-
णकारणमातिष्ठते न तु प्रमाणं, तेनापि प्राप्तेरविशेषात् त्वचा रूपावधारणं
मा भूदिति न प्राप्तिमात्रं सम्बन्धोऽभ्युपगन्तव्य इति ॥ ६३ ॥
अथ तु प्रमाणनिष्पत्तौ योग्यतासहिता प्राप्तिरिष्यते, शक्यं तत्
फलनिष्पत्तावपि वक्तुमिति दोपप्रसङ्गपरिहारतुल्यत्वान्नैकः पर्यनुयोज्यो भव-
तीत्याह ---- यथेति । नियता हि काचिदेव स्वविषयेण रूपादिना चक्षुरा-
दीनां सङ्गतिरिति । योग्यत्वादिति । तत्रैव कार्यदर्शनयोग्यत्वादित्यर्थः
-
एवं तावदिन्द्रियार्थसम्बन्धप्रमाणपक्षेतिप्रसङ्गपरिहारोऽभिहितः ।
इदानी द्याश्रयो योगः कथमक्षेणैव व्यपदिश्यत इति चोयं परिहरति
योगस्येति । अस्यार्थः - नेदमदृष्टपूर्वं यदनेकैरपि सम्बद्धमेनव व्यप-
दिश्यत इति । भवति हि डित्थडवित्ययोर्मातुर्डित्यमातेति व्यपदेश इति ।
आह अस्त्वन्यतराश्रयो व्यपदेशः । इह तु नियमेनैवाक्षण व्यपदेशो
दृश्यते नार्थेन । मातुस्त डवित्येनापि कदाचिद् व्यपदेशो भवत्यत
आह --- अथवेति । असाधारणेन हि व्यपदेशो भवति । नानस्यासाधार-
णमक्षं. तदर्थमेवाक्षाणां निर्माणात् । अर्थतु कार्यान्तरसाधारपः नामो
व्यपदेशहेतरिति ॥६५॥

·२३५ मीमांगालोकतानि हानिकाटीकोपेतम् । संयोग त्वात्ममनसोः ग्यान्चेद विपयभिन्नता। प्रमाणफलयो सावर्थ हि व्यापृतं यम ॥ १६ ॥ अथाप्याश्रय इष्टस्ते न योगाद विषयान्तरम। आत्मस्थत्वेन विज्ञानं न भिन्नविषयं ततः ॥ ६७ ॥ प्रकृष्टसाधनत्वाच प्रत्यासत्तेः स एव नः । करणं तेन नान्यत्र कारके स्यात् प्रमाणता ॥ ६८ ॥ प्रमाणे सर्वसंयोगे दोयो नेकोऽपि विद्यते। प्रमाणं त्विन्द्रियं यस्य तस्येको विषयः स्फुटः ।। प्रमाणफलते बुद्धयोर्विशेषणविशेप्ययाः । यदा तदापि पूर्वोक्ता भिन्नार्थत्वनिराक्रिया ॥ अत्र चेन्द्रियार्थसम्बन्धप्रमाणपक्षे विषयभेदोऽपि प्रमाणफलयोना- स्त्येव, सम्बन्धस्याश्रयत्वाद् ज्ञानस्यापि तद्विषयत्वादिति । आत्ममन- स्सम्बन्धप्रमाणपक्षे तर्हि विषयभेदो भवेत् । स ह्यात्ममनआश्रयः ज्ञानं चा- थविषयमिति शकते तावत्- संयोगे त्विति फलयोरन्तेन । परिह- रति-नेति । कारणमाह अर्थ हीति । अस्यार्थः- यद्यप्यात्ममनस्स- म्बन्धो नार्थाश्रयः, तथाप्यर्थे व्याप्रियते । ज्ञानमपि तद्विपयमेवोत्पद्यत इति व्यापारतः समानविषयत्वमिति ।। ६६ ।। अथ पुनराश्रयो विषयोऽभिप्रेतः, तदुभयोरप्यात्मस्थत्वात् सुतरां समानविषयत्वमित्याह – अथापीति ॥ ६ ॥ अयमेवात्ममनस्संयोगो ज्ञानोत्पत्तेः प्रत्यासन्नतया कारकान्तरेभ्यो विशिष्ट इत्ययमेव प्रमाणमित्याह -प्रकृष्टसाधनत्यादिति ॥ ६८ ॥ सर्वसंयोगप्रमाणपक्षेऽपि पूर्वोक्तसमस्तदोषपरिहारोऽनुसन्धातव्य इत्याह-प्रमाण इति । इन्द्रियप्रामाण्यपक्षेऽपि तस्यार्थप्राप्त्या ज्ञानस्य च तद्विषयत्वेन स्फुटं विषयसाम्यमित्याह -प्रमाणमिति ॥ ६९ ।। एवं तावदिन्द्रियादिप्रामाण्यपक्षे प्रमाणफलयोपियसाम्यमुक्तम् । इदानी ज्ञानप्रामाण्यपक्षेऽप्येवमेव दर्शयितव्यमित्याह-प्रमाणेति । सर्व- - १. 'तिप' ग. पाठ..

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २३५ विशेषणे तु बोद्धव्ये यदालोचनमात्रकम् । प्रसूते निश्चयं पश्चात् तस्य प्रामाण्यकल्पना ॥७१ ॥ निश्चयस्तु फलं तत्र नासावालोचितो यदा। तदा नैव प्रमाणत्वं स्यादर्थानवधारणात् ॥ ७२ ॥ हानादिबुद्धिफलता प्रमाणं चेद विशेष्यधीः । उपकारादिसंस्मृत्या व्यवायश्चेदियं फलम् ॥ ७३ ॥ सविकल्पकज्ञानानि विशेषणज्ञानपूर्वकाणि. यथा दण्ड्यय गौरयं शुक्लोऽयं गच्छत्ययं डित्योऽयमिति । तदिह विशेषणज्ञानं प्रमाणं विशेष्यज्ञानं च फलम् । विशेष्यज्ञानसिद्ध्यर्थत्वाच्च विशेषणज्ञानस्य । तत्रापि व्यापारतः समानविषयत्वमिति ॥ ७० ॥ यदा तु विशेषणमेव बोद्धव्य प्रमित्सितं भवति, तदा तर्हि कः प्रमाणफलयोविवेकः, कथं वा समानविषयत्वमत आह विशेषणे त्विति । अयमभिप्रायः -- तत्रापि विज्ञानद्वयमुपलभ्यते । आलोचनाज्ञान हि तत्र विशेषणे निश्चय प्रसूते । तादाच समानविपयत्वमिति विवेक इति ॥ ७१॥ आलोचनाज्ञानमात्रपर्यवसाने तर्हि को विवेकः, अत आह-निश्चय इति । अयमभिप्रायः -- आलोचनाज्ञानेऽपि हि तदिदमिति प्रत्यभिज्ञा- नात्मकमीशोऽयमिति वा निश्चयात्मक ज्ञानान्तरं शब्दयोजनाशून्यमस्त्येव, यथा तिरश्चामन्येषां वा अस्मृतशब्दानां वाचकरहितमसाधारण वस्तु प्रति. पद्यमानानाम् । अतोऽस्त्येव ज्ञानद्वयप्रदर्शनात् प्रमाणफलविवेक. । यदा पुनरालोचितेऽथै निश्चयो न जायत एव, तदा प्रमाणत्वमेव नास्तीत्याह- नासाविति । अर्थावधारणफलत्वात् प्रमाणत्वस्य, तस्य च तदानीमभावा- दिति ॥ ७२ ।। विशेष्यज्ञान इदानी का वार्ता । न तावदप्रामाण्यं, सर्वत्र प्रसजात्। नचासति फले प्रमाणत्वमापे शक्य समर्पयितुम् । अथ तदेव प्रमाणं फलं चति द्विरूपमिष्यते. अस्तु तर्हि विशेषणज्ञानादिष्वपि द्विरूपत्वमेव, किं भेदोपन्यासेन । युक्तं चैतदेवम् । एवं हि प्रमाणफलयोरत्यन्तप्रन्या- ·२३१ मीमांगा लोकवानिक शामिनाटी संपतम् । संयोग त्वात्ममनसोः म्याच्चेद विषयभिन्नता । प्रमाणफलयो मात्र हि व्याप्तं द्वयम ॥ ६ ॥ अथाप्याश्रय इष्टम्ने न योगाइ विषयान्तरम् । आत्मस्थत्वेन विज्ञानं न भिन्नविषयं तनः ॥ ६७ ॥ प्रकृष्टसाधनत्वाच प्रत्यासत्तः स एव नः । करणं तेन नान्यत्र कारक म्यात प्रमाणता ।। ६८॥ प्रमाणे सर्वसंयोगे दोपी नकोऽपि विद्यते । प्रमाणं विन्द्रियं यस्य तस्यैको विषयः स्फुटः ॥ प्रमाणफलते बुद्धयाविशेषणविशेष्ययोः । यदा तदापि पूर्वोक्ता भिन्नार्थत्वनिराक्रिया ॥ अत्र चेन्द्रियार्थमम्बन्धप्रमाणपत्रे विषयमेदोऽपि प्रमाणफलयोनी- स्त्येव, सम्बन्धस्याश्रयत्वाद् ज्ञानस्यापि तद्विषयत्वादिति । आन्ममन- स्सम्बन्धप्रमाणपक्षे तर्हि विषयमेदो मवेत् । स ह्यात्ममनआश्रयः ज्ञानं चा- थविषयमिति शकते तावत्-संयोगे त्विनि फलयोरन्तन । परिह- रति-नेति । कारणमाह अर्ये हीति । अस्यार्थः- यद्यप्यात्ममनस्स- म्बन्धो नार्याश्रयः, तयाप्यर्थे व्याप्रियते । ज्ञानमपि तद्विपयमेवोत्पद्यत इति व्यापारतः समानविषयत्वमिति ।। ६६ ।। अथ पुनराश्रयो विषयोऽमिप्रेतः, तदुभयोरप्यात्मस्थत्वात् सुनरां समानविषयत्वमित्याह - अथापीति ॥ ६७ ॥ अयमेवात्ममनस्संयोगो ज्ञानोत्पत्तेः प्रत्यासन्नतया कारकान्तरेन्यो विशिष्ट इत्ययमेव प्रमाणमित्याह -प्रकृष्टसाधनत्वादिति ॥ ६८ ।। सर्वसंयोगप्रमाणपक्षेऽपि पूर्वोक्तसमस्तदोपपरिहारोऽनुसन्धातव्य इत्याह प्रमाण इति । इन्द्रियप्रामाण्यपक्षऽपि तस्यार्यप्राप्त्या ज्ञानस्य च तद्विपयत्वेन स्फुटं विषयसाम्यमित्याह प्रमाणमिति ॥ ६९॥ एवं तावदिन्द्रियादिप्रामाण्यपक्षे प्रमाणफलयोर्विषयसाम्यमुक्तम् । इदानी ज्ञानप्रामाण्यपक्षेऽप्येवमेव दर्शयितव्यमित्याह-प्रमाणेति । सर्व- १. 'ति प' ग. पा. - . - ।

·२३७ प्रत्यक्षसूत्रम्। करणत्वोपचारस्तु फले चेत् कल्प्यते त्वया । कथञ्चिद् विपरकत्वं परैर्वा किं न कल्प्यते ।। ७७ ॥ परिच्छेदफलत्वेन वृत्तस्यानन्तरस्य नः । प्रमाणत्वं भवेज्ज्ञाने प्रमाणे तु परं फलम् ।। ७८॥ स्वसंवित्तिफलत्वं तु तन्निपेधान्न युज्यते । प्रमाणे विपयाकारे भिन्नार्थत्वान्न युज्यते ॥ ७९ ॥ यदि तूच्यते --- फलभूतस्यैव ज्ञानस्य करणत्वमौपचारिकं कथञ्चित् कल्प्यते. नतु पारमार्थिकम् । पारमार्थिकं हि द्विरूपत्वमकस्य न सम्भवति । तदीपचारिकं करणत्वमाश्रित्य तदुभयमुपपादयिष्याम इति । एवं तहिं भिन्नयोरेव प्रमाणफलयोः कश्चिद् विपक्रवं किमिति न कन्यते. नथा मत्युभयं पारमार्थिक भविप्यतीत्याह-करणनि । नद कथविद विष- यैकत्वं पूर्वमुक्तमेव । परिनि । वौद्धापक्षया बान्मनि पाम इति ॥७॥ प्रकृतमिदानी प्रमाणफलविवेकामुपयाति-परिच दति :- परिच्छेदफलं आत्ममनम्मयोगाधानन्नविवाया प्रम: । मन च प्रमाणे पूर्वमालोचनादिज्ञान प्रमाणम् । पर न सिंपादितान र प्रकरणार्थः । पर्व चदम् एव सत्यनवाद-मिन्दार द्राव्यमिति ॥ ७८ ॥ यदि तृन्यंत --- नवनौपचारिक कार. मेव दान स्वमादित्या विपला पत्र दिया कार प्रमाण । "दिदा एम. स्वादिति लिपि मोजाना कर बार- नीति-नि: སེསཔ; པ༌ལས་ ·२३८ iſtisitet u upferprét Frities! म्वाकारश्र स्वसंवित्ति मुक्त्वा नान्यः प्रायने । प्रामाण्यं यस्य कल्प्येत म्वसंविनिफले प्रति ॥८॥ स्वाकारस्य परिच्छेदो नचाकारान्तराद विना । तस्याप्येवं तथाच स्यान्नाकारान्तः कदाचन ॥१॥ नचासचेतितः सत्ता स्वाकारः प्रतिपद्यते । ग्राय च विषयाकारे ग्राहकोऽन्यो न लभ्यते ॥ ८२॥ नामार्थन ज्ञानमाधीयत इति ने नः प्रमाण, तदधीनज्ञानवैचित्र्यानुपपत्तेः । यदि लय विषयाकागे विषयम्य एव, तदा तस्मिन प्रमाणे भिन्नार्थत्वमप- रिहार्यमेवेत्याह -प्रमाण इति ।। ७९ ।। अन्यन्मत स्वभावतः स्वच्छ जानमनादिवासनापप्लावितानेक- नीलाद्याकारमात्मानमात्मनैव गृहाति । तदस्य स्वाकारः प्रमाणं, विषया- कारः प्रमेय, स्वसंवित्तिः फलमिति । यढाहुः 'यदाभास प्रमेयं तत् प्रमाणफलने पुनः । ग्राहकाकारसंवित्त्योनय नातः पृथक कृतम् ॥" इति । तदेतदुपन्यस्य दूषयति - स्वाकारश्चेति । स्वसंवित्तिस्तावन्नि- पेध्यत इत्युक्तम् | यश्चायं स्वाकारः प्रमाणतया कल्पितः सोऽपि स्वसं- वित्तेरन्यो नावगम्यते । सविपतेव ज्ञानस्य स्वाकारः । तच्च फलमेव किमन्यत् प्रमाणं भविष्यतीति । विषयाकारस्तु बहिरेवं बाधिताकारसंवि- संविदितो नान्तवृत्तिगनुभवितुमर्हतीति नैवमपि समानविपयत्वमुपपादयितुं शक्यमिति भावः ॥ ८० ॥ अस्तु वा स्वसंवित्तेरन्यः स्वाकारः । स तु परिच्छिन्नो वा प्रमाण- मपरिच्छिन्नो वा । न तावदपरिच्छिन्नः । अपरिच्छिन्नस्य सत्त्वायोगात् । परिच्छेदश्च न तेनैव तस्येत्यपरापराकारकल्पनायामाकारानन्त्यप्रसङ्ग इ- त्याह -स्वाकारस्येति । असञ्चेतितस्य स्वाकारस्य न सत्ता सिध्यती- त्याह-नचति । इदं चानागतावेक्षणेन पूर्वमस्माभिरुक्तमेव । यथाय विषयाकारो ज्ञानादभिन्नो ग्राह्य इति कल्पितः, तस्यापि स्वात्मनि वृत्ति- १. 'नास्ति न' ग. पाठः. २ 'वा' क. पाठः.

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २३९ मनसश्चेन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षा धीः सुखादिषु । मनसा सम्प्रयुक्तो हि नान्यात्मा प्रतिपद्यते ॥ ८३॥ सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना । विरोधेन ज्ञानेन ग्रहीतुमशक्यत्वाद् अन्यस्य च ग्राहकस्यानुपलम्भनादभावः स्यादित्यभिप्रायेणाह ग्राह्य इति । तदेवं परपक्षे त्रितयमेव मानमेय- फलात्मकं लुप्यत इति दर्शितमिति ॥ ८२ ॥ ननु भवत्पक्षेऽपि सुखादिप्रत्यक्षेषु स्वसंवित्तिरेव फलमभ्युपगन्त- व्यम् . ज्ञानातिरिक्तानां सुखादीनामसम्भवात् । तान्यपि ज्ञानसमानहेतु- कानि । ज्ञानं हि समनन्तरप्रत्ययाद् वासनासहायाद भवति । सुखाद्यपि रूपादिज्ञानेभ्यो वासनासहायेभ्यः परिनिष्पद्यते । अतस्तदपि ज्ञानमेव. कारणाभेदे कार्यभेदायोगात् । यथाहुः "तदतद्रूपिणो भावास्तदतद्रूपहेतुजाः । तत्सुखादि किमज्ञानं विज्ञानाभिन्नहेतुजम् ।।" इति । एवं ज्ञानानां सतां ग्राह्यान्तराभावात् संवेदनत्वमेव, अत आह- मनसश्चेति । अयमभिप्रायः न सुखादिसवेदनान्यपि विज्ञानान्तर- विधामतिवर्तन्ते । तान्यप्यन्तःकरणेन मनसेन्द्रियेण सयुक्तान्यात्मगुणान्त- भूतान्येवात्मना प्रतिपद्यन्ते । अतो मातृमेयमानमितयस्तत्रापि भियन्ते । यत्तु ज्ञानकारणत्वेन ज्ञानत्वमुक्तं. तत्र किं समवायिकारणं सुखस्य ज्ञान- माहोस्विनिमित्तम् । न तावत् पूर्वः कल्पः, तेषां ज्ञानवदात्मसमवायित्वात् । निमित्तत्वं तु सर्वार्थक्रियास्वविशिष्टं ज्ञानस्येति तासामपि ज्ञानत्वापातः । तस्मान्न किश्चित् स्वसवेदनमिति । यदुक्तं परै 'सर्वचित्तवेत्तानामात्म- संवेदनं प्रत्यक्षमिति, तत् प्रत्युक्तं भवतीति ।। ८३ ।। ननु समस्तोऽय प्रमाणफलप्रपयो लक्षणाभ्युपगमेन भवना दर्मितः । तदिह विषयविदोषोऽपि दर्शचितुमुचितः । यथान्दै. 'कल्पनासोटममान्न प्रत्यक्षमिनि प्रत्यक्षलक्षणमुक्त्वा नस्य स्वरक्षणविषयत्व दर्शिनमत आह- सम्पदमिति । अयमभिप्राय. -~म नाम पर दयतुं वन्य विश्विद - - -- ·- मीमांमा लोकतानिक कागिकाटीकोनम् । सामान्यं वा विशेषो वा ग्राहां नातांत्र कलायत ।। लक्षणं यच यमक्तं प्रत्यक्षे लौकिक मति । विद्यमानोपलम्भत्वात् सर्वस्येवानिमित्तता ॥ ८५ ॥ निर्विकल्पकपक्षे तु सुतरामनिमित्चना । साध्यसाधनसम्बन्धी नाविकल्प्य हि गृयते ॥ ८६ ॥ कथं प्रत्यक्षपूर्वत्वमनुमानादिनो भवेत् । यदा स्मृत्यसमर्थत्वान्निर्विकल्पेन्द्रियस्य धीः ॥ व्यावर्त्यमस्ति, यथा बौद्धस्यैव सामान्यम् । अस्माक तु सम्बद्धवर्तमानवि- पयं प्रत्यक्षं, न सामान्यविशेषयोरन्यतरदपि व्यावर्त्यमिति किं विषयनिर्दे- शेनेति ॥ ८४ ॥ नन्वत्र भाष्यकारेण 'प्रत्यक्षमनिमित्तम् , एवलक्षणकं हि तत्' इत्यु- क्तम् । अतो यदेवलक्षणलक्षितं तन्नामानिमित्तं भवतु । बौद्धादिलक्षितं तु निमित्तं न भवतीत्याशझ्याह - लक्षणमिति । एवं हि मन्यते बौद्धादिलक्षणलक्षितमपि यदि लौकिकं प्रत्यक्ष, तर्हि नियतं विद्यमानो- पलम्भनम् । नो चेत् प्रत्यक्षमेव न भवतीति सिद्धा सर्वस्यानिमित्त तेति ॥ ८५॥ ये च निर्विकल्पकप्रत्यक्षवादिनो बौद्धाः तेषां सुतरां धर्मे प्रत्यक्षस्या- निमित्ततेत्याह-निर्विकल्पकेति । अत्र कारणमाह- साध्यसाधनेति । स्वर्गयागादिसाध्यसाधनसम्बन्ध एव धर्मः, नासावविकल्प्य ग्रहीतुं शक्यत इति ॥८६॥ अत्र भाष्यकारेण प्रत्यक्षस्यानिमित्तता प्रतिपाद्य तत्पूर्वकत्वाचानु- मानादीनामप्यनिमित्तत्वमुक्तम् । तच्च तत्पूर्वकत्वासम्मवेनाक्षिपति~कय- मिति । किमिति न भवतीत्यत आह-यदेति । एवं हि मन्यते ---इन्द्रि- यार्थसामर्थ्यमात्रजन्मा हि धीः प्रत्यक्षम् । सा च स्मृत्याक्षिप्तनामजातिगुण- द्रव्यकर्मविकल्परहिता । नहीन्द्रियाणि स्मतुं शक्नुवन्ति । नाप्यर्थः । यथाहुः- 'नहीन्द्रियमियतो व्यापारान् कर्तुं समर्थ, सन्निहितविषय- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २११ नचाविकल्प्य लिङ्गस्य लिङ्गसम्बन्धयोस्तथा । गृहीतिरुपमानेऽपि सादृश्यग्रहणात् स्मृतः ॥ ८ ॥ अर्थापत्तिः पुनः प्रायो नान्यदृप्टेऽर्थ इष्यते । प्रवर्तते च यं दृष्ट्वा सोऽप्यर्थः सविकल्पकः ॥ ८९ ॥ चलेनोत्पत्तरिति । अतो नैवंविधप्रत्यक्षपूर्वकत्वमनुमानादीनामुपपद्यत इति ॥ ८७॥ ननु निर्विकल्पकप्रत्यक्षपूर्वकाणि किमित्यनुमानादीनि न भवन्ति, अत आह --नचेति । अयमभिप्रायः --- लिङ्गादिविकल्पपूर्वकाण्यनुमाना- दीनि । न तेपां निर्विकल्पकादेवात्मलाभ' सम्भवति । नच विकल्पसम्भि- नानां ज्ञानानां प्रत्यक्षत्वमुपपद्यते । आन्तरालिकविशेषणविशेष्यार्थस्मरणेने. न्द्रियार्थव्यापारव्यवधानात् । नच निर्विकल्पकोदये व्यापृतं सदर्थेन्द्रियं पुनः सविकल्पकोत्पत्तावपि व्याप्रियत इति प्रमाणमस्ति, विशेषणादि- स्मरणसमनन्तरं सम्भवत् सविकल्पक तद्भावभावात् तत्कारणकमेव भवेत् । अपिच यदि तदिन्द्रियं पुनः सविकल्पकोत्पत्तावपि कारण, तत् प्रागप्या- सीदिति किं न सहसैव सविकल्पकप्रत्ययानपि जनयेत् । अतो नेन्द्रियार्थ- सामर्थ्यजन्मानः सविकल्पकप्रत्यया इति न प्रत्यक्षम् । इन्द्रियव्यापारासत्ति- मात्रेण तु प्रत्यक्षत्वे निमीलितनयनस्यापि विकल्प. प्रत्वो भवेत् । यय नामाविकल्पक प्रत्यक्ष न तल्लिद्वादिविकल्पकमिति न कयचित् प्रत्यक्षपूर्वक वमनुमानादीनाम् । उपमानेऽपि वनस्थस्य गवर्षदर्शिनः स्मृते नगरस्थे गवि यत् सादृश्यंग्रहणं, तदपि नाविकल्प्य भवनीति सम्बन्ध इति ।। ८८॥ अर्धापत्तिरप्यतीन्द्रियेषु विपवेष्वेव शक्ता भोत्रादिषु न परं प्रत्य- क्षेण अन्येनापि प्रमाणेनादृष्टपूर्वेषु प्रवर्तने । सा क्य प्रत्यभपूर्विका भवि- प्यतीत्याह --- अर्धापत्तिरिति । हाचित् पूर्वरोऽपि भनिवेशविशुपवि- शिष्टे प्रवर्तते, पथा गृहामावदा. पुरस्स्य देवदत्तस्य पहिर्भावावगम इति प्राप इत्युक्तन् । ननु भवन्वन्द्रिपविश्या अतिः । यत्त बनुप- पपमानमुपलभ्य प्रदन नन प्रत्यक्षपूर्वच भविष्यतीत्यत आह---- নিন १ ·२४२ मीमांगावाकवात्तिक काशिकाटीकापनग । यत्र चानुमितं लिहू सूर्यगत्यादि लिङ्गि च । तत्र प्रत्यक्षपूर्वत्वं कथमध्यवसीयते ॥ १० ॥ प्रत्यक्षावगने चार्थे कुतस्तेषां प्रमाणता । तैर्यदा स प्रतीयेत तदा नाक्षम्य गोचरः ॥ १.१ ॥ अथ कस्यचिदर्थस्य ज्ञानात् नत्पूर्वता भवेत् । तदार्थस्य भविष्यत्त्वं न स्यादजानकारणम ॥ ९२ ।। वर्तमाने हि कस्मिविद विज्ञातेऽर्थेऽअबुन्छिभिः । चेति । योऽपि दाहादिः शक्त्याद्यर्यापत्तर्निमित्त मोऽपि यावत् कथामिद कदाचित् कार्यमकस्माज्जातमिति न विकल्प्यते, न तावदयीपत्तर्निमित्त भवतीति ॥ ८९ ॥ अपिच यत्र देशान्तरप्राप्त्या सूर्यस्य गनिमनुमाय गतिसाधनं लिग्यनुमीयते, तत्र कथ प्रत्यक्षपूर्वकत्वमित्याह - यत्र चेति । लिङ्ग सूर्यगत्यादीति सम्बन्धः । लिङ्गि तु गतिसाधनमत्र दर्शयितव्यमिति।।९०॥ प्रत्यक्षपूर्वकत्वे च गृहीतग्राहित्वादनुमानादीनामप्रामाण्यं प्रसज्यत इत्याह -प्रत्यक्षेति । नन्वन्यदा प्रत्यक्षं प्रमाण भवति. अन्यदा चानु- मानादीनि प्रमाणं भविष्यन्तीत्यत आह-तैयदति । यद्यनुमानादिप्रवृत्ति- काले न प्रत्यक्ष प्रवर्तते, तदा सोऽर्थोऽक्षस्य न गोचरो भवतीति कथं प्रत्यक्षपूर्वकत्वम् । प्रत्यक्षावगतिवेलायां तु गृहीतग्राहित्वेनाप्रमाणमित्युक्त- मेवेति ॥ ९१ ॥ अथोच्यत न ब्रूमः प्रमेयमेवानुमानादीनां प्रत्यक्षेण गृह्यत इति प्रत्यक्षपूर्वकत्वम् । अपितु लिङ्गादेरन्यतरस्यादौ प्रत्यक्षेण ज्ञानात् , तदि- दमाशङ्कते अथ कस्यचिदिति । सर्वस्य हि जातमात्रस्य प्रथम किञ्चित् प्रत्यक्षं, ततोऽनुमानादीति सदृशं तत्पूर्वकत्वमिति । एतदपि दूषय- ति-तदेति । अत्रहि 'भविष्यंश्चैपोऽर्थो न ज्ञानकालेऽस्ती'ति भविष्यत्वं धर्मरुपस्य प्रमाणान्तरेणाज्ञाने कारणमुक्तम् । तन्न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ९२ ॥ किमिति न स्यादत आह वर्तमान इति । एवंहि मन्यते- प्रमाणान्तरावेद्यतासिद्ध्यर्थं हि धर्मस्य प्रत्यक्षत्वं विनिवार्यते, न पुनः प्रत्यक्ष- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २४३ लिङ्गादविद्यमानोऽपि धर्मो गम्येत तैस्तदा ॥१३॥ प्रत्यक्षेण गृहीत्वा च वर्णान् वेदेऽपि गृह्यते । प्रमेयमिति सोऽपि स्यात् तत्पूर्वत्वादकारणम् ॥९॥ केचित् तत्पूर्वकत्वं तु हेतु वेति मन्वते । तत्पूर्वकत्वाद् यत्तावत् प्रामाण्यं तदसम्भवः ॥९५॥ प्रत्यक्षेण गृहीत्वा च लिगद्यन्यतमं ध्रुवम् । मात्रेण निवारितेन किञ्चित् प्रयोजनम् । तावतापि चोदनैवेति प्रति- ज्ञाया असिद्धेः । तद् यदि कचिदेव प्रत्यक्षेण गृहीतेऽनुमानादीनि प्रवर्तन्त इतीदृशं तत्पूर्वकत्वमनुमानार्दानां, तदा प्रत्यक्षेण वर्तमान एव क्वचिदर्थे विज्ञाते अनुमानेनाविद्यमान एव धर्मोऽवगम्यते । एव प्रमाणान्तरैरपि । ततश्च भविष्यत्त्वेन प्रत्यक्षाग्रहणमाकिञ्चित्करमेव स्यात् । यदि प्रत्यक्षविषय एव तानि प्रवर्तन्त इतीदृश तत्पूर्वकत्व भवति. तदा प्रत्यक्षाविषये तान्यपि न प्रवर्तन्त इति प्रमाणान्तरावेद्यता सिध्यति । चोदनवति च प्रतिज्ञातार्थः । लिङ्गादिति प्रदर्शनमात्रम् । तैरनुमानादिभिरित्यर्थः ॥ ९३ ।। इष्टविघातका(री? रि) चश तत्पूर्वकत्वमित्याह - प्रत्यक्षेणेति ॥ ९४ ॥ एव दूषितमन्येषा मतेन समर्थवते --- केचिदिति । कि नामदमन आह-तत्पूर्वेति । एवहि मन्यते ---- नात्र तत्पूर्वकत्व प्रमाणान्तराणा- मनिमित्तत्वे हेतुरुच्यते, किन्तु प्रत्यक्षानिमित्तत्वे प्रतिपादित यन् तावत् तत्पूर्वकतया प्रामाण्यमन्भावनमनुमानादीनां. नन् तावन्नालीत्येतदनेन प्यणोक्तमिति ।। ९५॥ अत्र चानुमानायनिमित्तत्व हेत्वनभिधानादपरितुष्यन् समाधानान्तर- माह - प्रत्यक्षेणेति । अयमनिप्रारः - प्रत्यक्षदृष्टगोचगन्येवानुमाना- दीनि । तथाहि-- नागृहीतेनी धूनत्य नव्यामिविधारितुं शुन्यत इनि धूमध्यापि नाभिन्नुनीयन एव । पावनगरे गौन प्रत्यक्षणावीयन. तावद् वने गवद पटवतापि नोपनातुं टाक्यते । तद् पदि पनोऽपि प्रत्यक्षेगाव- नीदते. कदाचित् तन्नगालि नर्गनादनु दत ग. अग्नि या। न ·. २४४ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । प्रवृत्तिरनुमानादेनं च धर्मेऽस्ति तादृशम् ॥ ९६ ॥ अनुमानानुमानादेर्न चाप्यस्तीह सम्भवः । सम्बन्धिलिङ्गिलिङ्गानां पूर्वसिद्धेरसम्भवात्॥ ९७ ॥ सत्ता च नानुमानेन कस्यचित् प्रतिपद्यते । धर्मेणान्यद् विशेष्यं चेत् पक्षोऽसिद्धविशेषणः ॥ तस्माददृष्टपूर्वत्वात् केनचिद् वस्तुना सह । धर्मस्य नानुमेयत्वमसाधारणवस्तुवत् ॥ ९९ ॥ अदृष्टसदृशत्वाच्च स्वयं चानुपलम्भनात् । त्वसौ कदाचिद् प्रत्यक्ष इत्युपपादितम् । अयं चार्थो लिङ्गशब्दं प्रयुञ्जानन वार्तिककारेण दर्शितः । नमसति व्याप्तिदर्शने धूमाऽग्नर्लिङ्गं भवति । नच व्याप्तिदर्शनमसत्यग्निजाने । एवमुपमानऽपि दर्शयितव्यम् । आदिशन्डेन महामुपादत्त इति ॥ ९६ ॥ यद्यानुमितानुमान न प्रत्यक्षपूर्वकमित्युक्तं तदप्ययुक्तम् । तत्रापि हि यावद् गतितन्माधनयोः प्रत्यक्षेण सम्बन्धी नावगम्यते, लिङ्गीयगति- साधन लिन च सम्प्रति दृश्यमाना दगान्तग्प्राप्तिगदित्यस्य न तावदनुमान अनुमान नि ।। १७ ॥ अनुमान मर्वन धर्मी धर्मविशिष्टः प्रमयो भवति, न वस्तुमत्तामा- त्रम् । धर्मानुमान तु धर्माऽम्नीनि सत्तामात्रमनुमेयमापद्यते । नच तद् युक्तमिन्याद मत्ता चनि । यदि विहापि धर्मविशिष्टः काश्रिद धम्र्यका नुमीयत, नर्मविाषणामिद्धंग्युक्तमिन्यागदया गद्दाह धर्म- पनि ॥ १८॥ पत्रमुपपादितमननुमंयन्त्र प्रयोगण दर्शयनि-तम्मादिति ।।११।। अनुपमवचन धर्मम्ब प्रयोगमाह - अष्टनि । यम्य दि मार- अमित न यार । अवयवसामान्यानुवृत्निय प्रतियोगिनि माध्यम। न चामा सामान्यावृतिः मम्मनि । नयाहि नम्यामायाणी प्रवर्तत इत्याह - ·प्रत्यक्षमूत्रम् । धर्मस्य नोपमेयत्वमसाधारणवद् भवेत् ।। १०० ॥ नन्वर्धापत्तिरेवं स्याज्जगद्वविध्यदर्शनात् । सुखिदुःख्यादिभेदो हि नादृष्टात् कारणाहते ॥१०१॥ दृष्टस्य व्यभिचारित्वात् तदसावेऽपि सम्भवात् । सेवाध्ययनतुल्यत्वे दृष्टा च फलभिन्नता ॥ १०२ ।। स्थादेवं यदि शक्येत स्वाभाविकनिवारणा। कर्मशक्तेश्च बेचिन्थे हेतुरन्यो भवेद् यदि ।। १०३॥ न स्यात् । तदयमीग(मे ? ए)कः प्रयोगो भवति । धनी नोरमीयते अष्ट- सदृशत्वादसाधारणवन् । तथैव वा नानुमायने नोपर्मायने स्वयमनुस्तम्भाद् गगनकुरामवादिन्यदनीयम् ॥ १० ॥ आह --- अन्नृपमानानुमानयोगनिमिनन्यम् । अयंगनिम्न प्रारमो. नीन्द्रियार्थविपया पनि नयैव जगदियान ना पायो न्याद नन्दिनि । जगहथियार बना पर. दरिद्रादिभेदन दि सुचित्र पारिभाषित कर दचिन्यमननि कारणेऽनुपपद्यमान कार - नन सुखदास्यान्तावा बदनाम कला रएमेवासीदिनि दिमकल्पना. नमति । बनश्चिापि रकम आपल्प in .:: पद माना। १ a . . १ Pr HERE- साल r ·अरिनालोननाजानं वालमूलादिविज्ञानगरां शुमयनुजा ।।१२।। पयामिति । नरना; mriti स्पान भूगने, नदी मालिका रुपमा कामनमाना नामावति ॥ ११ ॥ गा शामिदगिमग, गाना -- गर्न पर मविकाय, मान; मनाम प्रत्यगोगने ग. गदानगमाद मिना भनि । माग 7 प्रमाण नुत्रियने । नन निर्विन न कशिद यामागेऽग्नि, माग विशेषनिमयागीनवाद निगमकामनणाभा । ग तुलने अम्ति बालानां तिरमा नापिका. प्रत्ययः मामलापनि । नत्र । नेगा मपि गुक्ष्मवागुपपनेः । था कि नानं मान्ने पैगरी म-यमा मुन्ना चति । यथाक्नं- "शवीव नेपां हि परिणाम प्रधानवत् । वैखरीमध्यमामुश्मावागवस्थाविभागतः ।।" इति । किं पुनर्वालानां सूदमगन्दसद्भावे प्रमाण, प्रन्ययन्वमेव । प्रत्यया दि ते कथमशब्दा भविष्यन्ति अस्मदादिप्रत्ययवदेव । कथमव्युत्पन्ना बालाः शब्देनाथ योजयन्तीति चद, न । प्राग्मवीयगन्दवासनावशादपपत्ते. । अस्ति हितपां भवान्तरीयशन्दवासना। सादृष्टयशादभिव्यक्ता सती शब्द- स्मरणमुपकल्पयति । ततः सूक्ष्मशब्दसम्भिन्नमर्थ वाला अपि प्रतिपद्यन्ते इत्य- तोऽयुक्तो विकल्पस्यापीत्यपिशब्द इत्यत आह ---अस्तीति । अयमभि- प्रायः- अयमप्यनेकान्तः यः सविकल्पक एव प्रत्यक्ष इति । आलोचनाज्ञान- मपि सविकल्पकात् पृथग्भूतमस्ति । प्रतीमो हि वयमुन्मिपिनचक्षुषः सहसा समुग्धं द्याकारं परमार्थ वस्तु. यत् सामान्यं विशेष इति च पश्चात् परीक्षका विभजन्ते । यदितु नादावुदीयते निर्विकल्पकं विज्ञानमित्युच्यते, ततः सविकल्पकमपि कथमात्मानं लभते । तद्धि सङ्केतकालभाविशन्दादिस्मर णपूर्वकम् । नचाकस्मादेव तत्स्मरणमाविरस्ति, निर्विकल्पकोदोधिनप्राचीन- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २४९ न विशेपो न सामान्यं तदानीसनुभूयते । तयोराधारसूता तु व्यक्तिरेवावसीयते ॥ ११३ ॥ भावनाबीजजन्मानस्तु विकल्पा इति युक्त यदात्मानं लभत इति । यदपि चान्यवहाराङ्गत्वं निर्विकल्पकस्येसुक्तम् । तदयुक्तम् । नहि व्यवहारार्थमेव प्रमाणमाश्रीयते । उपेक्षा हि प्रमाणफलमिष्यत एव । अपिच सन्ति केचिद् व्यवहाराः ये निर्विकल्पकमात्रादेव भवन्ति, यथाग्निना दह्यमानस्य सहसापसरणम् । ताद्ध परामर्शानपेक्षमेव ब्रटिति जायमान- मुपलभ्यते । तिर्यग्वालानां चाविकल्पकेनैव सो व्यवहार. । नच तेषां सूक्ष्मशब्दसद्भावे प्रमाणमस्ति । प्रत्ययत्तस्यास्मदादिस्वसवेद्याविकल्पक- प्रत्ययेनानकान्तिकत्वात् । कयंच तेपामगृहीतसम्बन्वानां शब्दसम्भिन्ना- र्थबोधः । यदुक्त प्राम्भवीयवासनावशादुपपत्तिरिति. तन्न । तस्याः प्रायेण मरणेनोच्छेदात् । भवान्तरानुभूतत्मरणे वा परस्तादपि सम्बन्यग्रहणानर्थ- क्यम् । यो हि जातमात्रः सूतिका नयने शयान. कुमारको भवान्तरयिं स्मरति. स कथमुपरिष्टान्न स्मरिणति । अथ मन परस्ताइस्य सरकागे नश्य- तीति । तन्न । यस्य हि निधनेन योनियन्त्रपीडया च मस्कारो न विनष्टः, तत्य कयमकस्मादेव द्विमेरेव वपः सरकारनाशे नवति । तस्मादस्ति वा- लानामविकलः प्रत्य्य.. तन्मूलश्च व्यवहार इति सिद्ध निर्विकल्पकमपि प्रत्यक्षमिति । आदिशब्दन च जाननात्रस्य पधिरस्य निरश्यां च ज्ञानमुपा- दत्त इति ॥ ११२॥ नन्वन्द्रियमानमात्रज ज्ञान निर्विकल्पकन् । न तत्रानुवृत्ति- घावृत्ती प्रतिभानेते । नको अन्ण मानविपी को। मा का तहिपय निर्विकल्पक नविकीयार गट ---मा एमाहे मन्यते-नत्यनापातन निगम भागाति म जापति । किननानिएमापादितनिति। ननु नाति नको. किं नार तेनावगन्नयर। नहि तनिरिम यानि मह-नितीन- मनिलाया- मतिमनगंदर निविदा मा व्यक्तिका बाट. दोन चिः चिन: नि । पुनरनी दिलेला । सन्तादयः वैदिक मनोविले । ममान्नु ·महासामान्य मन्यम्नु द्रव्यं समिति नागने। सामान्यविषयत्वं न प्रत्यक्षम्यामानिमम ॥ ११ ॥ विशेषाम्त प्रवीगन्ने मरिकल्पनुलिभिः । स्वरकाशमा । इदन किन सामाजिगारगण गामान्यमि Piirituiffet Piipurile this. Foliit F7551 7673177 एन । तरपरिणाम ॥ ११३ अनादिनम्न गमाणिनि प्रक्षमिया नाते, नंद- तदुपन्यति महामामान्यगिनि । पालि मन्गले निकिलाक प्रत्यक्ष नग्नुस्वरूप निदनानि न नम्लननगी निस्ति । समिति हि तत् प्रकागते न पुनर्नवामिनि । ननाप्रमागमान विक निमपाः प्रतिभाता भवन्ति । अपिन गवामयारिननायव दो निशाः । तदिह किमेक- व्यवच्छेदपूर्वको परम्य विविः, आहस्तिदेकधिनिपूर्वकानगम्य व्यवच्छेदः, अथ युगपदुमयम । न तावद् व्यवसपूर्वको विनि सम्भवति, निगश्रय व्यवच्छेदानुपपत्ते. । निजीतम्वरूपं कुनशिद व्यवच्छियते । अनवगते तु किं कुतो व्यवन्छियंत । अतएव योगपयमा यनुपपन्नम् । विविपूर्वकस्तु व्यवच्छेदी न क्षणान्तरमध्रियमाणे मान सम्भवति । नहि तदेक विधाय सहसा निरुद्ध क्षणान्तरेऽन्यं व्यवच्छे नमुन्सहो । अपिच इतरेतराभावो विशेषः । स कथं प्रत्यक्षविपयो भविष्यति, पष्ठप्रमाणविपयत्वात् । अतः सन्मात्रग्राहि प्रत्यक्षम् । तदयमयः द्रव्य सदित्येवमादीतिपर्यायवाच्यं महासामान्यमन्यैः प्रत्यक्षस्य ग्राह्यमुच्यत इति । एवमनन प्रकारेण सामान्य- विषयत्वं प्रत्यक्षस्य तैराश्रितमित्याह -- सामान्योते ॥ ११४ ।। नन्वेवमप्यप्रतिभासमाना विशेषा न सन्त्येवेति कथं सामान्यमपि सेत्स्यतीत्यत आह-विशेपास्त्विति । अनादिकालीनवापनोपप्लावित- विचित्रविकल्पवतीभिवाद्धभिर्विशेपाः प्रकाश्यन्ते । अतस्तदाश्रयः सामा- न्यव्यवहारो भवति । परमार्थतस्तु न तत् सामान्यम् । एकमेव तु प्रत्य- स्तमितसमस्तसामान्यविशेषादिप्रपञ्च तत्त्वमास्थीयते वेदान्तविद्भिः । तथाच - " ·प्रत्यवसूत्रन्। ते च केचित् प्रतिद्रव्यं केचिद् बहुषु संश्रिताः ॥ ११५॥ तानकल्पयदुत्पन्नं व्यावृत्त्यतुगमात्मना । गव्यश्वे चोपजातं तु प्रत्यक्षं न विशिष्यते ॥ ११६॥ संवेविशेपोपसहार उक्तं 'सदेव साम्यदना आफन्' 'नेह नानास्ति किचन ति । के पुनस्त विशेषाः ये नविक रकबुद्धिाम प्रतील इति तत्स्वरूपं दर्शयति-तंचति । द्विधा खनु विगना मा धागा असाधार- पायेति । साधारणा यथा द्रव्यादयः । नहिं पृरिलाय महलरेन्यो गुणकमन्या विगिप्यन्न इति विशेषा इत्युच्यन्ते । तानेच तुका मला इति ॥ ११५ ।।

·-- २५२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तदयुक्तं प्रतिद्रव्यं भिन्नरूपोचलम्भनात् । नह्याख्यातुमशक्यत्वाद् भेदो नास्तीति गम्यते । ११७ ॥ एतन्निराकरोति --- तयुक्तमिति । अयमभिप्रायः - किमुन्मि- पितचक्षुपो विचित्रान् भावानुपलभमानस्य बुद्धिर्विशिष्यते न वा । यदि नेत्याह , किमस्योत्तरेण । अथ विशिष्यते, सैव तर्हि विलक्षणाकारा बुद्धि- रुपजाता असंशयिता दशादिभेदेऽप्यनुपजानव्यतिरेका एकत्वमिव नानात्व- मपि स्थापयति । कथं होकबुद्धिगोचरयोनानात्वैकत्वयारेकं सत्यमितरचा- लीकं भविष्यति । यत्तु विदधाति वस्तुनः स्वरूपं प्रत्यक्षं न निषेधतीत्युक्तम् । सत्यम् । विदधदेतद् भिन्नमेव विदधाति तथा प्रतीतेः । नन्वितरप्रतिषेधाद् विना भिन्न विधातुमेव न शक्यते । मैवम् । न हीदमितरप्रतिपेधाद वस्तु भिन्नं, किं तर्हि स्वरूपेणैव । अतस्तत् प्रकाशते । भिन्न न प्रकाशत इति दुर्भणम् । अतएवेतरेतराभावस्य प्रत्यक्षतापत्तिरिति यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तम् । नहि भिन्नं ग्रहीतुमितरेतराभावो ग्रहीतव्यः । सोऽपि तत्रास्तु तावत् । न प्रत्यक्षणावसी- यते । पश्चात् तु प्रतियोग्यादिस्मरणपुरस्सरं भावविकल्पनासावध्यवसीयते । योऽपि विधिव्यवच्छेदयोः क्रमयोगपद्यविकल्पः, सोऽप्यसदर्थ एव । न ह्यत्र निर्विकल्पकोदयकाले व्यवच्छ हावगतिरस्ति । किं तत्क्रमादिपरिचो- दनया । स्वरूपमात्रं तु वस्तुनः प्रकाशते । तच्चानुभववलादेव विलक्षणमि- त्युक्तम् । ननु यदि स्वरूपभिन्न वस्तु किं विशषैः । न प्रयोजनवशाद् वस्त्वाश्रीयते । किन्तु संविद्वशेन । सा चाविशिष्टा विशेषेष्विति विशेषाः कथं नाश्रीयेरन् । अपिच असत्सु विशेषेषु तद् भिन्न स्वरूपमेव न सवर्तते । यथा असत्सु चित्रावयवनीलादिषु चित्ररूपम् । नचैतावता तत् तेभ्यो भिन्न भवति। नच तद्ग्रहणमन्तरण गृह्यते । तद्वद् विशेपवशप्रभावितमेव द्रव्यस्य भिन्नं रूपं तद्ग्रहणसमकालं चानुभूयत इति तन्निरपेक्षग्रहणप्रसङ्गोऽपि न चोदनीयः । सर्व चैतत् सविद्वलादेवास्माभिरभिधीयते । नपुनरलौ- किकं किञ्चिदुपकल्प्यते । एतदेवाभिप्रेत्य भिन्नरूपोपलम्भनात् इत्युक्तम् । किमुक्तं भवति । रूपमेव तद् यदेतद् भिन्नम् । अतो युक्तं यदन्यव्यवच्छे- दादिवोधनिरपेक्षण प्रत्यक्षणावमीयत इति । आह-तत् तर्हि रूप व्याक्रि- यतामिदं नामति, अत आह-~~ नहीति । अयमभिप्रायः - नोपाख्या । " ·-- प्रत्यक्षत्रम्। २५३ निर्विकल्पकवोधे पि गत्सकस्यापि वस्तुनः । ग्रहणं लक्षणाख्येयं ज्ञात्रा शुद्धं तु गृह्यते ॥ ११८ ॥ नह्यसाधारणत्वेन एव्यावृत्त्यकल्पना । वस्तुनः मत्त्वे कारपन ! अपितई, प्रख्या । अनि चात्र निकित्सक दशायानपि विल्क्षणवस्तुलविद निन्नरूपवित्रामा इति च दगिनन । तच निर्विकन्चकानिभान रूप पश्चात तु हिनामिन पान अर दूरान्तरेण दायितुं यस्यमवति ।। ११७ ।। किमिदानी व्यावृत्त पनि नव निविजयकाने - कल्पनि मानेन । नामानविन न्यर्थः । नचाहि-यहायकवा नानावा कर महनवाविकपकन सामाग गनिनाद वागमन एव । E प्रकागेन । था पर दति । नर नावे : ..

·। २५४ मीमांसाश्लोकवार्तिक कागिकाटीकोपेतन् । विशेषावगमावलुप्तेः सामान्यमिति नापि तत् ।। ततःपरं पुनर्वस्तुधर्मोत्यादिभिर्यया । बुद्ध्यावरतीयते सापि प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ।। १२० । करणं चेन्द्रियं बुद्धिर्न तत्र ज्ञानमाहितम् । तत्स्मृत्याद्यसमर्थत्वाद विकल्पोऽतो न वार्यते ।। आत्मन्येव स्थितं ज्ञानं स हि बोद्धात्र गम्यते । स्मरण चास्य सामर्थ्य सन्धानादौ च विद्यते ॥ सामान्यतया च व्यावृत्त्यनुगमविकल्पाभावात् । ननु किं तदन्यद् व्यावृ- त्तेरनुगमाच विशेपम्य सामान्यम्य च स्वरुपं यद् गृह्यत इत्युच्यते । स एव तयोरात्मा । कथ तदग्रह तयोरग्रहणमुपपत्स्यते । अहो विवेककौशलं तत्रभवताम् । अनुगमव्यावृत्तिधर्माणी सामान्यविशेपो न पुनरनुगतिव्या- वृत्ती एवेति यत्किञ्चिदतत् ।। ११९ ।। एवं निर्विकल्पकं व्याख्यायदानी तलभाविन. सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्वप्रमाणत्वे दर्शयिष्यन् प्रत्यक्षतां तावदाह -नतः परमिति । अस्यायमर्थ - ततो निर्विकल्पकात् परं जातिगुणकर्मनामभिर्यया बुद्ध्या विकल्प्य वस्तु गृह्यते यथा गौरय शुल्लोऽयं डित्योऽयमिति, सापि प्रत्यक्ष- लेन सम्मतेति ॥ १२० ॥ ननूक्तमिन्द्रियार्थसामर्थ्यमात्रज हि ज्ञानं प्रत्यक्षमिति स्मृत्याकृष्ट- समस्तनामजात्यादिवलभुवश्च विकल्पाः । नचेन्द्रियाणामर्थस्य च स्मरण- सामर्थ्यमित्यप्रत्यक्ष सविकल्पकमित्यत आह-करणं चेति । अयमर्थः- यदीन्द्रियाणि स्मृत्वार्थ विकल्पयन्तीत्यस्माभिरुच्येत, तदेवमुपालभ्येमहि यत् तानि स्मर्तुं न शक्नुवन्तीति । नत्वेतदेवम् , इन्द्रियाणां करणत्वात् । कर्तरि चात्मनि स्मरणसमवायात् । अतस्तत्स्मृत्याद्यशक्तिरदोष एवेति ॥ १२१ ॥ किमाश्रित तर्हि ज्ञानमत आह-आत्मन्येवेति । आत्मा हि चतयते । स च प्राग्भवीयधर्मोपार्जितन्द्रियोपनीतमर्थ बुध्यते स्मरत्यनुस न्धत्ते चेति न किञ्चिदनुपपन्नमिति ॥ १२२ ॥ न: स्मृ' क. पाठ.. १.

·२५५ तदसस्वन्धजातं : प्रत्यक्षासूत्रा। तेनेन्द्रियार्थसम्बन्धे विद्यमाने स्मरन्नपि । विकल्पयन् स्वधर्मेण वस्तुप्रत्यक्षवान्नरः ॥ १२३ ॥ तच्चैतदिन्द्रियाधीनमिति तैय॑पदिश्यते । तु नैव प्रत्यक्षसिष्यते ॥ १२४ ॥ पुनः पुनर्विकल्पेऽपि सती जानिः प्रनीयते। तत्संबन्धानुसारेण सर्व प्रत्यक्षमिष्यते ॥ १२५ ॥ न हि प्रविष्टमात्राणामुष्णाद् गर्भगृहानिषु । अर्था न प्रतिभान्तीति गृह्यन्ने नेन्द्रियैः पुनः॥ १२६।। यथा त्वाभासमात्रेण पूर्व ज्ञात्वा स्वरूपतः। पश्चात् तत्रावबुध्यन्ते तथा जात्यादिधर्मतः॥१२७॥ नन्वेवमिन्द्रियसम्प्रयोगस्य शब्दादिस्मरणेन व्यवहितत्वादप्रत्यक्ष- मापद्यतेत्युक्तम् , अत आह नेति । अयनाभिप्रार नात्रन्द्रियार्थ- सम्बन्धो विच्छिन्नः । विद्यमाने च तस्मिन शब्दासिलपि बनव जा- त्यादिना वस्तु विकल्प्य गृहाति तत्र प्रत्यक्षवान नगे भवन्तर । मरने न्द्रियाणामदापितत्वादिति भावः ॥ १२३ ।। नन्विन्द्रियमात्रप्रभावित प्रत्यक्षमिन्युयंत । नर आदिमागमाहि- तानीन्द्रियाणि कारणमिति जय प्रत्यक्ष दामन आनन- दिति । इन्द्रियाधीन ज्ञान प्रत्यक्षमस्यावते गौरमिला नान- मनुपन्तेन्द्रियव्यापारस जायमानमिलियानात दिन एव, स्मृतिसहायानामपि तेपात्र कहिन सन्ति क्षव्यापारा एव नौरवामित्लामिका नगर मनु- त्वान्न प्रत्यक्ष्त पन्त इन्द्रिपसम्मान किन्नु नाम एवेत्साह --- पुनशि ॥१५॥ पतत - पन्तीनि. दार--नाति: - , ·? २५६ मीमांसाश्रीत्वानि, नाशिमाटीकोपेतम् । यदि त्वालोच्य समम्मीन्य नत्र कश्चिद विकल्पयेत् । न म्यात प्रत्यक्षता तस्य मन्वन्धाननुमानतः ।। असम्बन्धविकल्पेऽपि नगमान्मादिकारणम् । तेनासाधारणत्वं ज्यादत्राक्षम्यत्र कल्पने ॥ १२९ ।। निर्विकल्पकोधऽपि नाशं बमकारणम् । यत्पृक्त --- किञ्चिद् दृष्टयता निमीलिननाम्गापि विकल्प इन्द्रि- यव्यापारासत्तिमात्रण प्रत्यक्षा भवादिनि. नन्न । अनभ्युपगमाढवन्याद- यदिन्विति । अयमभिप्रायः -- नन्द्रियव्यापागनिन्दि (य? यि)कत्व कारणं, किं तर्हि, डन्द्रियव्यापागनुपरति । अन टन्दियसम्बन्धानुसारा- भावात् तत्र प्रत्यक्षता न स्यादिति ॥ १०८।। नन्वनकात्माक्षादिकारण सविकल्पक, कय तदरणव व्यपदिश्यते अत आह - असम्यन्यति । अयमर्यः T: -- अमावारण हि गन्दप्रवृत्ती कारणम् । आत्मादि च कारणमिन्द्रियामम्बन्धायेंषु विकल्पेषु स्मरणानुमा- नादिपु तुल्यम् । अक्षमेव त्वपराक्षावभामिनं मविकल्पकस्योदयेऽमाधा- रणकारणमिति तनव व्यपदिश्यते । कल्पन इति मविकल्पकज्ञान इत्यर्थः ।। निर्विकल्पकप्रत्यक्षवादिनामपादं चोद्य ममानमिन्याह - निर्वि- कल्पकेति । यदि विन्द्रियजन्मनो हि निर्विकल्पकस्यानन्तर सम्भवदे- तत् सविकल्पक तत्कारणकमेव, इन्द्रिय तु निर्विकल्पकोत्पत्तावेवोपक्षीण- व्यापारमित्युच्यते, तथापि परम्परयाक्षकारणत्वेन प्रत्यक्ष व्यपदेक्ष्यते । यथा कुसुम पङ्कजमिति । नहि तत् पवाज्जायते । किं तर्हि पकभुवः कन्दात् केवलम् । इदं परम्परयाक्षजत्वमविशिष्टमनुमानादीनामिति तेषां प्रत्यक्षगब्दवाच्यतानिराकरणार्थ रूढिमप्यपिष्यामः । यथा पङ्कजंशब्द एव व्यवहितस्य योगस्य सांगन्धिकादिसाधारण्यान्नियामिका रूढिरिप्यते । सेयं योगरूढिरिति वार्तिककारीयराख्यायते । तदंतदाह-- तत्पारम्पर्येति । इदं त्विह वचनीयम् - रूढिश्चेदाश्रिता कि योगाभ्युपगमेन । समुदायश- क्त्यैव हि तदाश्वकर्णादिवत् क्वचिदेव शब्दो वर्तिप्यते क्वचिच नति किं , 'म्पन्धवि', २ नि' ३ 'मोदय , १. 'णम द', ५ 'जए' पाठ . ।

·प्रत्यक्षसूत्रम् । तत्पारम्पर्यजाते वा रूढिः स्यात् पङ्कजादिवत् ॥ अनिमित्तैव वा रूढिः सुतरां सविकल्पकम् । प्रत्यक्षं सम्मतं लोके न तथा निर्विकल्पकम् ॥ वृद्धप्रयोगगम्याश्च शब्दार्थाः सर्व एव नः। तेन यत्र प्रयुक्तोऽयं न तस्मादपनीयते ॥ १३२ ॥ योगधसनेन । न व्यसनितया योगमाश्रयामः, प्रतीतं तु योगं न हातु क्षमामहे अवघात इव दृष्टम् । यथा तत्रैव नियमान्यथानुपपत्त्या दृष्टकल्पना, तथात्रापि प्रयोगनियमायं समुदायशक्तिकल्पनेति किमनुपपन्नम् । नन्वप्र- योगादेवान्यत्राप्रयोगो भविष्यतीति । किमिदमप्रयोगादप्रयोग इति । यदि पूर्वपूर्वेषां प्रयोक्तॄणामप्रयोगादुत्तरोत्तरेपामप्रयोग इति । तद्युक्तम् । अप्रयो- गाभावात् । प्रयोगमात्र हि प्रवृत्तिहेतुना. अवयवयोः स्वार्थ प्रयोगो दृश्यन एव । समुदायस्तु नान्यः कश्चिद् यस्याप्रयोग इति शक्यते वस्तुम् । समुदायशक्तरनन्युपगमात प्रयोगमात्रादेव पहजादिगदग्रवृत्तः । प्रयुक्तो हि पहशब्दः प । जनिः प्रादुर्भाव । तदनिरिक वस्तु मनुहायो नान्येव । कस्याप्रयोग इति वक्तव्यम् । अर्थान्य हि नया प्रबनी तुः । न च सौगन्धिकादिष्वपि समान इनि नेविपि प..जादावृति । अनामन्य- मन्यत्राप्रयोगार्थ रुबिगारदितना । यदक्तमया रोगानु दिनापाद- यतीति. तविष्यत एव । योगोऽपि को न हात तयुक्तम् । अब कर्णादी वस्वानुगनामानात कवि मलिनान ने तीन रुटि केवला नाशिकवल्यान । पागनिति नन्दन्ने वृदा इति ।। अरवानादकप योग निन्दा कान्टीमा प्रत्यक्षाब्दः विकल्प वतिने । नारिका प्रसाद मुदन्ति । अत्र निधि ह अनिनिन !!१॥ परित ने ! म मानिने ! द गर-समयोति ।

·मीगंगटोकतात्तिकं वानिकाटीकोपेतम् । सिद्धानुगममात्रं हि कर्तु युक्तं परीक्षकः । न सर्वलोकसिद्धस्य लक्षणेन निवर्तनम् ॥ १३३ ॥ कल्पनायाः स्वसंवित्ताविन्द्रियाधीनता कथम् । मनस्तत्रेन्द्रियं चेत् स्याद गोत्वादावपि तत् समम् ॥ स्वसंवित्ती नदिष्टं चेल्लोको न खेवमिच्छति । तस्माद महित्यमेष्टव्यं पारिभापिकतापि वा ॥

·प्रत्यक्षमूत्रम् । २५९ सनसस्त्विन्द्रियत्वेन सुखदुःखादिबुद्धिषु । यथा प्रत्यक्षनै नस्तदधीना भविष्यति ॥ १३६ ॥ तदधीनत्वलाम्येऽपि कल्पनापोडशब्दनात् । प्रत्यक्षं किञ्चिदेवेष्टं यथा तब तथैव नः ॥ १३७ ।। लिङ्गावभावतश्चापि नानुसानादिधीरियम् । बाधकप्रत्ययातत्त्वान्नाप्रामाण्यं च युज्यते॥ १३८॥ नच पूर्वमदृष्टत्वात् स्मृतित्वमुपपद्यते । सत्यमिष्टं कल्पनाज्ञानं स्वसंवेदने प्रत्यक्षमिति भवद्भिः । लौकिकास्तु विपरीत मन्यन्ते । अयं गौरिति पररूपनिरूपणं सविकल्पकं लौकिका मन्यन्ते न पुनरहं गौरित्यात्मनिरूपणम् । यदपि बाधेषु मनो न वर्तत इति । सत्यम् । पहिगिन्द्रियानपेक्षं न प्रवर्तते । गोत्वादयस्तु संयुक्तसमवायेन चक्षुषा सन्नि- कृप्यन्त इत्यस्ति तेषु मनोव्यापार इति तन्निवदमनव्यादेश लभत इति भावः । अतोऽवश्यं स्वमवेदने कल्पनानन्ययं प्रत्यक्षमाचामिनो या अक्षमभ्युपगन्त- रूढिी पन्भिाषा वा । सर्वथा व्यमपि प्रत्ययसातुं शक्ता इत्यभिप्रायेगाह -तस्मादिति ॥ १३५ ।। मुखादिस्वमवेदनेऽपि मन एक अनाधित नहि. ! नदिहारि जाति- विकलो भविमनीत्याह - मनतस्विति ॥ १३६ ॥ अथ समानेऽपि मनोधीनी स्वलनानेटल सानुमाया किविदेव प्रत्यक्षमाधीयते । तथा नतीजनुमान रन्ध जमिनमानागं वयनपि पाराय विनिदेव प्रत्यक्ष वान इबाह - नदधीनत्यनि ॥१३७॥ पारियादपि प्रलमानभव एडया विकको कुन ?- त्यार-दिसादीनि । ननु भी माना ति. कि प्रमाणात बार-बने।।30॥ नद विरोधात् । नर सावन ! दिन. स्मानित न।

·२५८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । सिद्धानुगममात्रं हि कर्तुं युक्तं परीक्षकैः । न सर्वलोकसिद्धस्य लक्षणेन निवर्तनम् ॥ १३३॥ कल्पनायाः स्वसंवित्ताविन्द्रियाधीनता कथम् । मनस्तत्रेन्द्रियं चेत् स्याद् गोत्वादावपि तत् समम् ॥ स्वसंवित्तौ तदिष्टं चेल्लोको न ह्येवमिच्छति । तस्माद रूदित्यप्रव्यं पारिभाषिकतादिया।

·प्रत्यक्षमूत्रम् । २५९ सनसस्त्विन्द्रियत्वेन सुखदुःखादिबुद्धिषु । यथा प्रत्यक्षतै नस्तदधीना भविष्यति ॥ १३६ ॥ तदधीनत्वसाम्येऽपि कल्पनापोडशब्दनात् । प्रत्यक्षं किञ्चिदेवेष्टं यथा तव तथैव नः ॥ १३७ ।। लिहावभावतश्चापि नानुमानादिधीरियम् । बाधकप्रत्ययालत्त्वान्नाप्रामाण्यं च युज्यते।। १३८ ॥ नच पूर्वमदृष्टत्वात् स्मृतित्वमुपपद्यते । सत्यमिष्टं कल्पनाज्ञानं स्वसवेदने प्रत्यक्षमिति भवद्भिः । लौकिकास्तु विपरीत मन्यन्ते । अयं गौरिति पररूपनिरूपणं सविकल्पकं लौकिका मन्यन्ते न पुनरहं गौरित्यात्मनिरूपणम् । यदपि चायपु मनो न वर्तन इति । सत्यम् । पहिरिन्द्रियानपेक्षं न प्रवर्तते । गोत्वादयस्तु सयुक्तसमवायेन चक्षुपा सनि- कृप्यन्त इत्यस्ति तेषु मनोव्यापार इति तन्निवद्धमाप्यपदेश लभन इति भावः । अतोऽवश्यं स्वसंवेदने कल्पनाप्रन्ययं प्रत्यक्षमाचक्षामनो वा अक्षमभ्युपगन्तव्यं रूढि; परिभाषा वा । नवधा वयमपि प्रत्यक्खानु शत्ता इत्यभिप्रायेणाह-तस्मादिति ॥ १३५ ।। सुखादिस्वसवेदनेऽपि मन एवानमाधित भवति । नदिहारि जाति- विकल्पो भविप्पतीत्याह - सनसन्विति ।। १३६ ॥ अथ समानेऽपि मनोधीनले स्वीपकल्पनापोटरसानुमान झिन्धिदेव प्रत्यरमाधीयते । तथा सतीच्छानुमाण परधानामिनमानानां चयमपि यथादा किनिदेव प्रत्यक्ष वयान इलाह দানবনি पारितोपावपि प्रत्यभानार एवाया. मदिनानिको बन ट. त्याह --~-लिहादीनि । ननु मनि आना निल भवति. नलित प्रभागमन भाइ --वाति ।। १८॥ द विर टनर --~ पदादिगपात नर स्पताल स्मृति न। 4 । m ।

·२६० मीमांसाश्लोकवात्तिक कागिकाटीझोपेतम् । तस्मात् प्रत्यक्षमेवेदं व्यवहारस्तथैव च ।। १३९ ।। जात्याद्यर्थान्तरं यस्मादतपेऽपि बम्नुनि । भवत्यध्यस्य धीस्तस्मान्मृगतृष्णादिभिः सभा ॥ नैतदश्वादिबुद्धीनामध्यारोपाद्यसम्भवात् । स्थितं नैव हि जात्वादेः परत्वं व्यक्तितो हि नः ॥ यदि ह्येकान्ततो भिन्नं विशयात् म्याद विशेषणम् । स्वानुरूपां सदा बुद्धि विशेष्य जनयेत कथम् !!?.१२।। स्फटिकादो तु लाक्षादिस्वरूपा या मनिर्भवेत् । दर्शनमस्ति, अप्रत्यक्षविपयत्वात् तस्य भवत्मिद्धान्त । अस्माकमपि स्व- लक्षणान्तरसम्मेदः पूर्वमदृष्ट एव । नचासदर्यत्व, बन्यमाणन्यायेन जात्या- दीनां स्थास्यमानत्वात् । अतो नागृहीतग्रहणादग्रामाण्यं नामदर्थतया वेति, अतः प्रमाणं सत् पारिशेप्यात् प्रत्यक्षऽन्तर्भवतीत्युपसंहति -तम्मादिति । भवन्तोऽपि वाङ्मनमविसंवादनवास्याः बुद्धेरप्रामाण्यमाचक्षते । सर्वव्यत्र- हाराणां सविकल्पकाधीनत्वादित्याह व्यवहार इति ।। १३९ ।। ननु किमिदं 'नाप्रामाण्यं च युज्यत' इति । विशिष्टावगाहिना हि विकल्पाः । भिन्न च विशेष्याद् विशेषणम् । अमंद विशेषणविशश्यानुप- पत्तेः । अतोऽर्थान्तरभूतर्जात्यादिभिर्विशिष्ट वस्तुनि गृह्यमाणे अतम्मिस्तद्- ग्रहणाद् प्रान्तिरेव सविकल्पकज्ञानमित्याह - जात्यादीति ।। १४० ॥ परिहरति-नेतदिति । कारणमाह ---स्थितमिनि । परम्पण हि परस्मिन् निरुप्यमाणे भ्रान्तिर्भवति । नच जात्यादीनां पारम्प्यं, नेपामननि- भेदादिति भावः ॥ १४१॥ नन्वभेद विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तिमक्ता, अन आह यदि हीति । न विशेषणमेकान्ततो जात्यादि विशेप्याद भिद्यन, संवदेव नद्रा- कारावबोधादित्यर्थः ॥ १४२ ॥ नन्वत्यन्तभिन्नमेव लाक्षादिरूपं स्फटिकादि स्वाकारण विशिष्टं वोधयद् दृष्ट्र, तहदेव हि जात्यादिविशिष्टयोधोऽपि भवन मिच्या स्यादिनि, अत आह स्फटिकादाविति । अयमभिप्रायः उत्तमम्माभिः ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २६१ अव्युत्पन्नस्य सा मिथ्या व्युत्पन्नानां हि भेदधीः॥ नहि जात्यादिनिर्मुक्तं वस्तु दृष्टं कदाचन । तद्विमोकेन वा तानि लाक्षादिस्फटिकादिवत् ॥ सदैव जात्यादिविशिष्ट वस्तु गृह्यते । कस्यचित् कदाचिद् विवेकानव- गमात् । अतः कथं मिध्या भविष्यति । लाझोपहितं तु स्फटिक कश्चिदे- वाव्युत्पन्नोऽजानविवेकोऽरुणमिति बुध्यते । अतस्तज्ज्ञान भ्रान्तिर्भवति । तदैव हीतरे दृष्टविवेका जानन्ति नेदमरुणमौपाधिकाध्यमम्णभ्रम इति । अव्युत्पन्नोऽपि चोपाधिविगमे जानात्येव यथा नेदमरुणभिति । अतो युक्त प्रान्तित्वं बाधोत्पादादिति ॥ १४३ ॥ जात्यादितद्वतां तु परस्परविवको न दृष्टपूर्व । अतो न भ्रान्तिवं युक्तमित्याह --नहीति : ननु भवत्वेवं जाती । नहि नया निर्मुक्त वन्तु कदाचिदुपलभ्यते । गुणकर्मभ्यां तु विद्युक्तवस्नुवोधो इष्ट एव । प्रियमाण एव हि द्रव्ये कुतश्चित् कारणात् पूर्वगुणविनाशो गुणान्नगवाना दृश्यते । एवं कर्मण्यपि दर्शवितव्यम् । अतः कथ तयोरव्यतिरेक . अन आह तद्विमोकनेति । अयमभिप्रायः -- यधपि तहिमुक्त वस्तु रदयने. नानि न तद्विमुक्तानि न जातु दृश्यन्ते ! यक्ष नाम यतो भिन्न तन ननो विगुस्त- मपि कदाचिदुपलब्धं मरिचौपाधिकोऽपिमा । ना नया । अनो व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यस्यात्यन्लभेदस्य निवृत्तिः । कपनि पूर्वाग्यो- गुणकर्मणानांगोत्पादौ । प्रत्यभिजायते हि देवेदनिति दन, गुलाम च विनष्टे । तदिदमदे नोपपदने । न नोपपपने मितिविनादालन- मेव नो पस्त्विनि रचा खास कमान । मदिराकानी नदयत्येव । रुप हि तर बन्न र दिन - FE वक्तुन् । तपारपितापन्निना जातापि पैर गति । मासिक दिदत्तोपोऽपि न किसी मालपतली निवासी.

·गीगांगाशी शिकाना। तत्रापि चेन्न दृगत भदः कथित वादावन रक्तादिवृद्धिसम्यक्त्वं विनितांगन केन वा ॥ १५ ॥ नचाप्यगुनसिहानां सम्बन्धित्वेन कल्पना । नानिष्पन्नस्य सम्बन्धी नियनी युतमिदना ॥ तथाच सति सम्बन्ध हेतुः कश्चिन्न विद्यते । रभिधीयते. गावागी गुणकगणागि नामिकिन तिमीण जातातंभ- दमाश्रित्य गुण-कर्मणाम गिगा न. । अतो यदा जागादयो दृश्यन्ते, तदा पिण्डादगंदननावगम्यन्त इत्यभेदोऽगि तपाम् । येव तु कानिदनुपात्ति- रापायत सानकान्तवादिनां नामज्यत इत्यस्तु तानदिदमिनि ॥ १४४ ।। यदितु जात्यादिवोजविधानुविधायिनः स्फटिकादावपि चारणा- दिवोधा भवेयुः, करतेपामपि प्रामाण्यं वारयेदित्याह -तत्रापीति ॥ १४५ ॥ एवं जात्यादीनामभेद प्रतिपायदानीमेकान्तिकभदवादिन काणा. दान् प्रत्याह-नचापीति । एवं हि मन्यन्ते - भिन्नयोरेव जात्यादित- द्वतोः समवायलक्षणः सम्बन्ध इति । तथाच पठन्ति- 'अयुतसिद्धाना- माधाराधेयभूतानामिप्रत्ययहेतुर्यः सम्बन्धः स समवायः' इति । तदयुत- सिद्धयोः सम्बन्धित्वासम्भवादनुपपन्नामिति । कथं पुनरयुतसिद्धानां सम्ब- न्धित्वेमनुपपन्नं भवतीत्यत आह नानिष्पन्नस्य सम्बन्ध इति । अय- मभिप्रायः -- केयमयुतसिद्धिः । किं युतसिद्ध्यभावमात्रम् , अथैवापृथक्- सिद्धिः । यदि युतसिद्ध्यभावः, कस्य केन सम्बन्ध इति सिद्धयोर्हि सम्ब- न्धिनोः सम्बन्धो भवति, नासिद्धयोः । अथापृथक्सिद्धिः, तत्राप्येतदेवोत्तरं नानिष्पन्नस्य सम्बन्ध इति । अपृथनिष्पन्नयोस्तादात्म्यादिति भावः । अथैतदोपपरिहारार्थ पृथनि पत्तिरिष्यते, तथा सति युतसिद्धिरेवापद्यत इत्याह --निष्पत्ताविति ॥ १४६ ॥ किं पुनरनिष्टमापादितम् । नन्विष्यत एव जातितद्वतोरसम्बद्धयो- व कियानपि कालभेदः । तां च तयोरवस्थां योगिनः पश्यन्ति नान्ये । न ३ 'त्व न सम्भव', ४. 'यदि यु' क. पाठ.. ५. 'या', ६ 'रिदमनि' ग. पाठ.. - x १ 'त्री २ 'अ' ग.पा

·--- ਸ . ਨ ਕ ::::
::::: : : :
ਵਤ ਕir
- ----
----
----
:: ਨੇ
: : : :
ਦੇਣ ਤ
: : : :
· ਨੂੰ ਤਾਂ
="
ਤੰ. :-
ਣ - -
ਣ ਤੇ
::: :
- :
7 , ਤੁਣ ਵਤਨ
ਵਣ : . : : : :
- : :
ਜਜਬੇ ਤੇ :-
::
4

·२६४ मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकार्टीकापेतम् । अथ तस्यात्मरूपत्वान्नान्यसम्बन्धकल्पना। अभेदात् समवायोऽस्तु स्वरूपं धर्मधर्मिणोः ॥ नहि स व्यतिरिक्तः सन् सम्बन्ध प्रतिपद्यते । तस्मिस्ताभ्यामभिन्ने तु न नानात्वं तयोर्भवेत् ॥ ननु धर्मातिरेकेण धर्मिणोऽनुपलम्भनात् । तत्सङ्घमात्र एवायं गवादिः स्याद् बनादिवत् । आविर्भावतिरोभावधर्मकेप्वनुयायि यत् । यदि तु समवायिनोरात्मरूपं स्वरूपमेव समवायः नासावन्येन सम्ब- न्धनीय इत्युच्यते, एवं तरङ्गीकृतोऽभेदवाद इति धर्मधर्मिणोरेव स्वरूपं समवायोऽस्तु यद्यवश्य समवायनाम्ना प्रयोजनं, किं समवायान्तरग्रहेण- त्याह अथेति ॥ १४९ ॥ अत्र कारणमाह नहीति । उक्तमिदं व्यतिरिक्तस्य सम्बन्ध- हेत्वन्तराभ्युपगमेऽनवम्था । अभेटे तु परमुभयवादिसिद्धयोर्धमधर्मिणोरेवा- भेदोऽभ्युपगन्तव्यः । कि समवायग्रहणति ॥ १५० ॥ नन्वस्तु जात्यादिधर्माणामभेदः, धयेव तु भिन्नो नोपलभ्यते यः सविकल्पकज्ञानविषयीक्रियते, तत् तावदुपन्यस्यति ~~ नन्विति । एव हि मन्यन्ते-- नायं धर्मी धर्मेभ्योऽतिरिक्ताङ्गुलीभ्य इवाङ्गुष्ठो दृश्यते । नचास्य व्यवस्थापन प्रत्यक्ष प्रक्रमते । तस्येन्द्रियजत्वादिन्द्रियाणां पञ्चानां पञ्चसु रूपादिपूपक्षीणत्वात् । षष्ठस्य च मनमः स्वातन्त्र्येण बहिर्विषयव्यव- स्थापनेऽसामर्थ्यात् । यथाः "क्षीणानि चक्षुरादीनि रूपादिष्वेव पञ्चसु । न पाठमिन्द्रिय तस्य ग्राहक विद्यते बहिः ॥" इति । अतो रूपादियद्यातमात्रमेवेद बहिरुपलभ्यत न तत्त्वान्तर वृक्ष- सद्धात इव वनवुद्विरिति ॥१५१ ॥ अत्र परिहारमाह -आविर्भावनि धर्मान्तन । अयमभि- प्रायः--प्रतीमो हि वय विष्फारिताक्षा रूपादिवदेकं द्रव्यं नच विपर्येति तत्' ·प्रत्यक्षमूत्रम्। २६५ तद्धर्मि यत्र वा ज्ञानं प्राग् धर्मग्रहणाद् भवेत् ॥ अतो जात्यादिरूपेण धर्मि यद गृह्यते नरैः। पाररूप्यं न तस्यास्तीत्यप्रामाण्यं न युज्यते॥१५३ ॥ यस्यापि व्यतिरेकः स्याद् धर्मेभ्यो धर्मिणः स्फुटः। नित्यं तस्यापि ताद्रूप्यान्न मिथ्यात्वं प्रसज्यते ॥ यो ह्यन्यरूपसंवेद्यः संवेद्यो वान्यथा पुनः । स मिथ्या न तु तेनैव यो नित्यमवगम्यते॥१५५॥ नचानेकेन्द्रियग्राह्यं भिन्नतां प्रतिपद्यते । कथमन्यथा भविष्यतीति । यत्त्वभेदेन नोपलभ्यत इति । सत्यम् , केन वा धर्मेभ्योऽत्यन्तभेदो धर्मिण उपेयते । ग्राहकाभावस्तु रूपादिवदन्वयव्यति- रेकाभ्यां दर्शनस्पर्शनयोरेव सामर्थ्यप्रदर्शनेन परिहर्तव्यः । अपिच यदि धर्मातिरिक्तो धर्मी न स्यात् कोऽयमाविर्भावतिरोभावधर्मकेषु रूपादिष्वनु- गत. प्रत्यभिज्ञायते । प्रत्यभिजानीमो हि वयमग्निसयोगपच्यावितप्राच्य- रूपमुपजातरूपान्तरं सोऽयं घट इति घटम् । नच तदत्यन्ताभेदे घटते स्थित्युत्पत्तिविनाशानामेकत्रापातात् । अतोऽस्ति धर्मेभ्यो भिन्नं तेष्वनुगतं, धर्मिरूपं यदशादेवं विभाग इति । अपिचात्यन्ताभेदपक्षे धर्मग्रहणमन्त- रेण धर्मी न ज्ञायतैव । दृश्यते च धर्मग्रहणात् प्रागेव सन्तमसादौ धर्मि- ज्ञानमित्याह --- यत्र वेति । अत. सिद्धमस्ति धर्मि धर्माश्च तदनति- रेकिणो जात्यादय इति ॥ १५२ ।। तद्विशिष्टयोधे पररूपनिरूपणाभावान्नाप्रामाण्य सविकल्पकज्ञानाना- मित्याह-अत इति ।। १५३ ।। अस्तु वात्यन्तभेदः, नथापि न मिध्येत्याह-यत्यापीति दूयेन । अयमभिप्रायः - नान्यरूपसंवेद्यतामात्रेण मिध्यावं. किन्तु पुनरन्यथा- संवेदनेन । वाधकप्रत्ययेनेति यावत् । इह च सर्वेषां सर्वदा च तपा बुद्धिरिति भावनाया इव धात्वर्थविशिष्टबाधो न निथ्येति ॥ १५५ ॥ नन्वेवं कायचक्षुगीचरो पनी भिद्यते प्राहकमेनाद् रूपादिवन् । तानि वा तहदेव सन्यपि नगदे न भिन्नि बनेकन्द्रियग्राहम मुद् ·२६१ भीमामानानि शिकाटी पम् । अथ तम्यात्मरूपत्वान्नान्यस्वन्धकल्पना। अभेदात् समवायोऽस्तु स्वरूपं धर्मधर्मिणाः ॥ नहि स व्यतिरिक्तः : मन् सम्बन्ध प्रतिपद्यते । तमिस्ताभ्यामभिन्न नु न नानात्वं नयाभवेत् ॥ ननु धर्मातिरकण धर्मिणोऽनुपलम्भनात् । तत्सङ्घमात्र एवायं गवादिः म्याद वनादिवत् ॥ आविर्भावनिराभावधर्मकप्वनुयायि यत । यदि तु समवायिनांगत्मरूपं म्वरुपमेव गमवायः नामावन्यन सम्ब- न्धनीय इत्युच्यते, एव तीकृतोऽभेदबाट इति धर्मवभिणाग्य स्वरूप समवायोऽन्तु यद्यवश्य समवायनाम्ना प्रयोजन, कि ममवायान्तरग्रहण- त्याह अथेति ।। १४९ ॥ अत्र कारणमाह नहीति । उक्तमिद व्यतिरिक्तम्य सम्बन्ध- हेत्वन्तराभ्युपगमेऽनवस्था । अभेदे तु परमुभयवादिसिद्धयाधर्मधर्मिणावा- भदोऽन्युपगन्तव्यः । किं समवायग्रहणति ।। १५० ॥ नन्वस्तु जात्यादिधर्माणामभेद.. धन्यव तु भिन्नो नोपलभ्यते यः सविकल्पकज्ञानविपर्याक्रियते, तत् नाव दुपन्यस्यनि ~ नन्विति । एवं हि मन्यन्ते-- नायं धी धर्मेभ्योऽतिरिक्तो-गुलीभ्य इवाङ्गुष्ठो दृश्यते । नचास्य व्यवस्थापन प्रत्यक्ष प्रक्रमते । तस्यन्द्रियजत्वादिन्द्रियाणां पञ्चानां पञ्चसु रूपादिपूपीणलात् । पठख च मनमः स्वातन्त्र्यण बहिर्विषयव्यव- स्थापनऽसामर्थ्यात् । यथा. "क्षीणानि चक्षुरादीनि रूपादिष्वेव पञ्चमु । न पष्ठमिन्द्रिय तस्य ग्राहक विद्यते बहि. ॥" इति । अतो रुपादिसपातमात्रमवद बहिरूपलभ्यत न तत्त्वान्तर वृक्ष- सद्धात इव वनवुद्धिरिति ।। १५१ ।। अत्र परिहारमाह --आविर्भावति धर्म्यन्तन । अयमभि- प्रायः--प्रतीमो हि वय विष्फारिताक्षा रूपादिवदेकं द्रव्यं नच विपर्येति तत् ·केन वा प्रत्यक्षसूत्रम् । २६५ तद्धर्मि यत्र वा ज्ञानं प्राग् धर्मग्रहणाद भवेत् ॥ अतो जात्यादिरूपेण धर्मिं यद् गृह्यते नरैः । पाररूप्यं न तस्यास्तीत्यप्रामाण्यं न युज्यते॥१५३॥ यस्यापि व्यतिरेकः स्याद् धर्मेभ्यो धर्मिणः स्फुटः । नित्यं तस्यापि ताद्रूप्यान्न मिथ्यात्वं प्रसज्यते ।। यो ह्यन्यरूपसंवेद्यः संवेद्यो वान्यथा पुनः । स मिथ्या न तु तेनैव यो नित्यमवगम्यते॥१५५।। नचानेकेन्द्रियग्राह्यं भिन्नतां प्रतिपद्यते । कथमन्यथा भविष्यतीति । यत्त्वभेदेन नोपलभ्यत इति । सत्यम् , धर्मेभ्योऽत्यन्तभेदो धर्मिण उपेयते । ग्राहकाभावस्तु रूपादिवदन्वयव्यति. रेकाभ्यां दर्शनस्पर्शनयोरेव सामर्थ्यप्रदर्शनेन परिहर्तव्यः । अपिच यदि धर्मातिरिक्तो धर्मी न स्यात् कोऽयमाविर्भावतिरोभावधर्मकेषु रूपादिष्वनु- गतः प्रत्यभिज्ञायते । प्रत्यभिजानीमो हि वयमग्निसयोगप्रच्यावितप्राच्य- रूपमुपजातरूपान्तर सोऽय घट इति घटम् । नच तदत्यन्ताभेदे घटते स्थित्युत्पत्तिविनाशानामेकत्रापातात् । अनोऽस्ति धर्मेन्यो भिन्न तेष्वनुगतं, धर्मिरूपं यद्वशादेवं विभाग इति । अपिचात्यन्नाभेदपक्षे धर्मग्रहणमन्त- रेण धर्मी न ज्ञायतैव । दृश्यते च धर्मग्रहणान् प्रागेव सन्तमसादौ धर्मि- ज्ञानमित्याह -- यत्र वेति । अत सिद्धमस्ति धर्मि धर्माश्च तदनति- रेकिणो जात्यादय इति ।। १५२ ॥ तद्विशिष्टयोधे पररूपनिरूपणाभावान्नाप्रामाण्य मविकल्यकज्ञानाना- मित्याह अन इति ॥ १५३॥ अस्तु वात्यन्नभेदः. नगापि न मिध्वन्याह ---यस्थापीति द्वयेन । अचमभिप्रायः नान्यरूपसद्यतामात्रेण मिध्यान्व किन्तु पुनरन्यथा- संवेदनेन । वाकप्रत्ययेनति पावत् । इह च सर्वेषा नवंदा च तपा बुद्धिरिति भावनाया इव धात्वविमिष्टोधो न निति ॥ १५५ ।। नन्वेवं कापचयोचरो धनी निदते ना दाद् रूपादिवत् । तानि वा तहदेव सत्यपि दे न भिन्न नेन्द्रियन्नाद्य मुद् २

·No text on this page.

·२६७ प्रत्यक्षसूत्रम् । यथा हि सनसः सार्ध रूपादौ चक्षुरादिना । प्रवृत्तिः सुखदुःखादौ केवलस्यैव गम्यते ॥ १६० ।। न कचित् सङ्कराभावात् सर्वत्रैव निवर्तते । क्वचिच्च सङ्करं दृष्ट्वा सङ्करोऽन्यत्र कल्प्यते ॥ १६१ ।। श्रोत्रादेरुपघातेऽपि शब्दादिस्मृतिदर्शनात् । वर्तमानस्य चाज्ञानाद् व्यवस्था सम्प्रतीयते ॥ एक यदि भवेदक्षं सर्वैगृह्येत वा न वा । कल्प्यते शक्तिभेदश्चेच्छक्तिरेवेन्द्रियं भवेत् ॥१६३ ॥ श्रोत्रे दुर्वले च चक्षुष्यपि शब्दः श्रूयते । सेय चक्षुश्श्रोत्रयोर्विषयव्यवस्था नाक्षकत्वे घटत इति ॥ १५९ ॥ नन्वियं व्यवस्थानुपपन्नैव, सर्वत्रैव प्रसङ्गात् । यदि हीन्द्रियान्तर- मिन्द्रियान्तरविषये न प्रवर्तते, क्वचिदपि न प्रवर्तेत । प्रवृत्तौ वाव्यवस्थया सर्वत्रैव प्रवर्तेत अतिक्रमदर्शनादत आह --- यथा हीति द्वयेन । नेदम- दृष्टान्तं पक्षीक्रियते यत् क्वचिद् व्यवस्था क्वचित् सङ्कर इति । सड़कीर्यते हि मनश्चक्षुरादिभिः रूपादिबोधे । सुखादिसवेदने च व्यवतिष्ठते । अतः कार्यदर्शनानुसारिणौ व्यवस्थासङ्करौ नानुपपन्नौ । नत्वेकत्र व्यवस्थादर्श- नात् सर्वत्रैव सङ्करो निवर्तते । कचिद् वा दृष्ट इति सर्वत्रैव प्रसजतीति ॥ किपुनरनयोर्व्यवस्थासङ्करयोर्मनस. कारणमत आह -श्रोत्रा- देरिति । उपहतश्रोत्रादिरपि शब्दादि स्मरति इत्यत आन्तरे स्मृतिसुखा- दावन्यनिरपेक्षं, वर्तमान च रूपादि न जानाति । अतस्तत्र बहि.कारणापेक्ष मनः। अतः क्वचित् सङ्करः कचिच्चासकर इति व्यवस्था मिध्यतीति ॥१६२।। एवं कार्यव्यवस्थया व्यवस्थासहगे प्रतिपायेदानीमक्षेकत्वे दोप- माह एकमिति । नन्वकत्वेऽपि शक्तिभेदाद् व्यवस्था सेत्स्यति, अत एकमेव सर्वशरीरव्यापि त्वगिन्द्रिय कल्प्यता, शक्तयस्तस्य देहभागेपु भिन्ना भवन्तु किमिन्द्रियभेदेनात आह - कल्प्यत इति । शक्तिभेदो वा कल्प्यते इन्द्रियभेदो वा । को विशेषः । नन्विन्द्रियकल्पनायां शक्ति- - 'न:'. पाट ·२६८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । शृणुयाद् बधिरः शब्दं सङ्करे चक्षुरादिना । मनसो वा स्वतन्त्रत्वे वर्तमानार्थबुद्धिषु ॥ १६४ ॥ न स्मरेद् बधिरः शब्द श्रोत्रं चेत् स्मृतिकारणम् । स्मृतिवद् वा भवेदस्य वर्तमानार्थधीरपि ॥ १६५ ॥ मद्भेदोऽप्यपरः कल्पनीय इति गौरवम् । अस्तुवा प्रमाणवन्त्यदृष्टानि क- ल्प्यानि सुबहून्यपि, सन्ति देहेपु पृथिव्यादिभूतभागाः क्लप्तगन्धादिप्रका- शनशक्तयश्चेति वर्णितम् । यत्तु सकलशरीरव्यापिन एकस्यैव वायवीयस्य त्वगिन्द्रियस्य रूपादिप्रकाशनशक्तिकल्पनं तदत्यन्तापरिदृष्टमप्रमाणकमिति । भावः । इन्द्रियं भवेदिति । इन्द्रियस्थाने शक्तिः कल्पनीयतया निपतेदि. त्यर्थः ॥ १६३॥ एवं दा_दौर्बल्यभेदेन कार्यव्यवस्था प्रतिपाद्याक्षानेकत्वं समर्थितम् । इदानी व्यवस्थानाश्रयणे दोपमाह -शृणुयादिति । यदि नेन्द्रियाणि व्यवस्थितविपयाणि भवेयुः, बधिरोऽपि चक्षुष्मान् शब्दं शृणुयात् । चक्षुषो- ऽपि तद्विपयव्यापारात् । अतो नैकत्र सङ्करदर्शनेन सर्वत्र तत्कल्पना कार्या । तदिदं दायदौर्बल्यभेदेनेत्यस्यैव व्यतिरेकप्रदर्शनम् । व्यवस्था तावद् दृश्यते । यदि तु सर्वत्रैव सङ्करः स्यादयं दोपः स्यादिति । मनस इदानी यथा हि मनस इत्यनेन निदर्शितयोर्व्यवस्थासकरयोरुक्तयोर्व्यतिरेके दोष दर्शयिष्यन् सङ्करव्यतिरेके तावदाह मनसो वेति । अयमर्थः -- यदि मनो बहिर्विपयवेदने स्वतन्त्रं भवेत् , तत्राप्ययमेव दोपः बधिरः शब्द शृणुयादिति । तस्यापि मनसो भावात् । अयं च वर्तमानस्य चाज्ञाना- दित्यनेन यो बहिर्विपयवेदने मनसः सहरो दर्शितः तस्य व्यतिरेक इति ॥ १६४ ॥ अन्तर्विपयवेदने च यन्मनसः स्वातन्त्र्यमुक्तं तन्यतिरेके दोप- माह-न स्मरेदिति । यदिह्यान्तरेऽपि वाहिर्विषयवेदनवन्मनो वाखापेक्षं भवेद्, बधिरः शब्दं न स्मरेत् श्रोत्राभावात् । अथासत्यपि कारणे - - १. 'तस्य व्यर'म.पाट.

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २६९ स्मृतिश्च न भवेत् पश्चाद् गृह्णीयात् तन्न चेन्सनः । श्रोत्रग्रहणवेलायां नच सर्वा स्मृतिर्भवेत् ॥ १६६ ॥ बोधात्मकतया पुंसः सर्वत्र ग्रहणं भवेत् । स्मृतिः स्याद् , एवमेव वर्तमानोपलब्धिरपि भवेत् । अयं च श्रोत्रादेरुपघा- तेऽपीत्यनेनोक्ताया आन्तरेषु मनसो व्यवस्थाया व्यतिरेक इति ॥१६५॥ परतन्त्रं वहिर्विषयवेदने मन इत्युक्तम् । किंपुनः कारणं वाह्यबोधे मनो व्यापियत इति । सन्ति चक्षुरादीन्येव तत्र कारणानि अत आह- स्मृतिति व लायामन्तेन । अयमभिप्रायः- एववादिनो मन एवा- क्षिप्यते । तत्र चैतदेव तावद् वक्तव्यम् । आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षे ज्ञान- स्याभावो भावश्च मनसो लिङ्गमिति । अस्ति खल्वात्मा । सन्निकृष्यते च नानाथै यनं तेजः । किञ्चिदेव तु ज्ञायते न सर्वम् । तत् कस्य हेतोः कारणवैकल्येन कार्यप्रतिवन्धो दृष्टः यथा सत्सु तन्तुषु पटो नोत्पद्यते तन्तुसंयोगानामभावात् । एवमिहाप्यस्ति तदन्यद् ज्ञानकारण यस्मिन्नव्या- प्रियमाणे न ज्ञानमुत्पद्यते व्याप्रियमाणे च भवति । तच्च मन इत्युच्यते । अपिच श्रोत्रादिभिः शब्दाद्युपलब्धिकाले यदि मनो न व्याप्रियते, कथमु- त्तरकालं स्मरणमुपपद्यत । मनो हि स्मृत्युत्पत्तौ कारणम् । तद् यदि शब्दाद्युप- लब्धिवेलायां मनो व्याप्त भवति, ततः पूर्वमसावों मनसा प्रकाशित इति परस्तादपि स्मर्यत इत्युपपन्नं भवति । बाह्येन्द्रियमात्रकारणके तु पूर्वज्ञाने तेषां स्मृतिसमवाये व्यापाराभावात् स्मृतिर्न स्यात् । न ह्यकारणिका ज्ञानोत्पत्तिः सम्भवति । अतोऽस्ति बहिर्विवयवोवे मनोव्यापारः । सुखा- दिसंवेदनं चासत्त्वे मनसो नोपपद्यतेति । अपिचासत्त्वे मनसो यदिदं पूर्वानुभूतानां सर्वेपामस्मरण तन्नोपपद्यते । किञ्चिदेव तु कदाचित् कश्चित् स्मरतीति दृश्यते । तदेवमुपपद्यते यद्यस्ति किञ्चिदन्तःकरण. तदात्मसयोग- विशेषेण हि तदा स्मृतिर्व्यवतिष्ठते । नच सस्कारोबोधानुबोधकृता व्यवस्था । अनुप्राहको हि करणानां संस्कारः न स्वतन्त्र. करणन् । इतरया तु स एवा- न्तःकरणमापद्यतेत्याह नचेति ॥ १६६॥ भाह-सेत्स्सत्ययं वाह्यान्तःकरणविवेकः । करणसद्भाव एव तु किं कारण, योधस्वभावो हि पुरुषः । तदयमन्यनिरपेक्ष एव शब्दादीन् १. 'ना यदि मग. पाहा, २ '२' क ...

·....... । भात्स्यते. अत आह युगपति या कारणावामन 25॥ नरमान जातानुगांण यस्याना । ग्राहामाहाकिया कानांना लगिनी ॥१८॥ चन्याविभवातु पञ्चधव व्यवनिः नन नीलादिपि नन्द्रियानन्त्यकल्पना ॥ १६ ॥ तस्मात पञ्चमि प्यक्षेत्राधः सनागुणवयोः । द्रव्यमा पुनर्वाभ्यां रूपादावकाः स्थितिः ॥१७० योधनि । यदि हाय बोवम्वभावोन्यनिपेक्षा - ध्यते, युगपदव विश्न जानीयात । अनोऽवव्यमय नियामकानि कारणान्य- भ्युपगन्तव्यानीति ।। १६७ ।। प्रकृताविदानी व्यवस्थामहगै अायग्राहकान्तिद्वारपापवर्णिनाबु- पसंहरति नस्मादिनि । कार्यद्वारण हि ग्राद्यग्राहकानयः । नान्यो व्यवस्थामकरसिद्धिरिति ।। १६८ ॥ ननु कार्यानुसांग्णन्द्रियभेद वर्ण्यमान नीलादिभेदभिन्नानकदर्शनात् तदनुसारिणीन्द्रियकल्पना न व्यवतिष्ठतेव, अन आह~रपादीनि । नानाविधमपि हि रूपं विष्फारितामा बुध्यन्त इत्यवान्नम्भेदमनाइन्य रुप- मात्रप्रकाशकमेव चक्षुरिति निश्चीयते । एवं श्रोत्रऽपि दी येतन्यन । अतो नेन्द्रियानन्त्यम् । वक्षरूमादीति । चक्षुरादिभेदो ज्यादिभेदवशेनति । आदिशब्दस्य प्रत्येकमभिजम्बन्ध इति ॥ १६९ ।। सुखग्रहणार्थमिदानी व्यवस्थायहरो सक्षिप्य दर्शयनि दिति । स्पर्शवद्रव्यपरिमाण मूर्तिः । असर्वगतद्रव्यपरिमाग वा, तद्विशिष्टानि भूम्यतेजांसि द्रव्याणि द्वाभ्यां दर्शनस्पर्शना नामुपलभ्यन्ते । रूपादिपञ्चक वैकैकशश्चक्षुरादिभिः । एवं द्रव्यान्तरगुणान्तरकर्मणां जानश्च यथादर्शनं व्यवस्थासङ्करावनुसन्धातव्याविति ॥१७॥ । नस्मा- १. स्वरूपोऽन्य', २. 'ग प्राहक' पाठ.

·पत्यक्षसूत्रम् । २७१ ननु जात्यादिरूपेऽपि शब्दासेदोपचारतः। प्रवर्तमाना मिथ्या स्या बुद्धी रूऐपु बुद्धिवत् ॥ १७१ ॥ न शब्दाभेदरूपेण वुद्धिरथेपु जायते । शशब्दाद् याशी बुद्धिः शहादधिहि नाहशी॥ नतु गोत्वादिरूपेण गवाकारादिवन्दयः न प्रा शब्दार्थसम्बन्धज्ञानात लन्ति कदाचन ॥ जात्यादेस्तत्स्वरूपं चेदशब्दज्ञोऽपि लक्षयेत् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दरूपत्वनिश्चयः ।। १७४ ॥ एव तावदस्ति धर्मी ग्राहकभेदे चाभिन्नः । जात्यादय ध तदनतिरे- किणो धर्मा इति पररूपनिरूपणाभावान्न सविकल्पकज्ञानाना मिथ्यात्वमि- त्युक्तम् । इदानीमशब्दरूपाणामेव भावानां सविकल्पकज्ञानेषु शब्दाकारेण निरूप्यमाणत्वादस्ति पाररूप्यमिति ये वदन्ति, तेषा मनमुपन्यस्यति नन्विति । अयमर्थः -- यद्यपि जात्यादिरूप। धी, तथापि तेषामेव शब्दातिरिक्तानामभावात् तद्रूपेण वस्तुनि निरूप्यमाणे शब्दान्मनैव नि- रूपणमापद्यते । ततश्चाशब्दात्मनां शब्दात्मना निरूपणे पुनरपि पारूप्य- मापन्नमिति मृगतृष्णादिज्ञानवदेव पञ्च विकल्पा मिध्या स्युरिति । १७१ ॥ परिहरति-न शब्देति । कारणमाह प्रागिति । वृद्विग्वात्र शब्दाकारा नास्तीति भाव. ॥ १७२ ।। अत्र गेदपति --नन्विति द्वयन । अयमथ शब्दाद् यादृशी बुद्धिरित्युच्यते । नहि शब्दासम्मन्यातार प्राग गोन्व- शुक्लत्वादिरूपेण गाकारादिभावविपया बुद्धयो भवा हादसम्बन्धो- त्तरकालमेव तहमा वृद्धिपद्यते । तद् यदि गाजाचादय. सन्ति तेषां च तदृपन्द, ननः प्रागपि शब्दमावन्महादोऽपि तप लक्षयेत् । नच लक्षयति । अत शब्दान्वयव्यतिका नासानान्छन्दन्यैव तपत्वमिति निधीयत इति ।। १७४|| किमिद प्राक ·मीमांमामामालियालम यथा पादयो भिन्नाः बार जन्दात रवान्यानवतु। गम्यन्त नहदवनन मंजिवं कवलं, परम् ॥ १७५ ॥ नचाविकल्पितः शब्दादिति वाच्यो न गृत्यने । तेनागृहानशब्दोऽपि गान्बादीन प्रतिपद्यते ॥१६॥ श्रुतिसंस्पर्शवधिपि नयाभदोपचारना। विवेकादर्थशब्दानां चोनधिया कृनात् ।। अनन्तधर्म धर्मिण्यकधर्मावधारणे । शब्दोऽन्युपायमानं म्यान्नात्माध्यागेपकारणम् ॥ नचोपेये भ्युपायस्य कपाध्यासः प्रसज्यने । नहि दीपेन्द्रियादीनां कपाध्यारोप इप्यते ॥ १७९ ॥ परिहरनि-धनि । ययैव हि रूपरसगन्यम्पगन्दा एवामजायां बुद्धौ विभक्ता भासन्न विनापि शब्दम् , एव गोवादिजातयो गमनादीनि कर्माणि प्रागपि गब्दान्निविकल्पकेनापि विलक्षणन रूपेण प्रतीयन्त एव । सम्बन्धग्रहणोत्तरकालं तु केवलं मनासंनिसम्बन्धग्रहणमेवाधिकं नाप कि- वित् । यदि तु शब्दाढया न सन्नीन्युञ्यंत. कस्याध्याम इति वक्तव्यमिति ॥ १७५॥ सिध्यत्यपि शब्दात्मकता यदि गन्दमम्मदात् प्राग गोत्वादयो न प्रतीयन्त एव । न त्वंतदस्ति. अगृहीनसम्बन्धस्यापि तद्बोधोत्पादादि- त्याह-नचेति ॥ १७६॥ परस्तादपि नाभेदापचारोऽस्तीत्साह-श्रुतीनि । कारणमाह - विवेकादिति । द्वाभ्यामिन्द्रियाभ्यां द्वावर्यशुन्दौ गम्यते इत्ययः ।। १७७।। अन्यतरधर्मनिष्कर्षमाने तु शब्दम्य व्यापारः, न स्वरूपारोप इत्याह- अनन्तति ॥ १७८॥ स्यादेतत् -- उपायः शब्दोऽर्धोये । उपायधर्माश्चापेयेऽध्यारोप्य- माणा दृष्टा दर्पणादिधर्मा इव मुखादों, अत आह - नंचति । अनेका- न्तिको हेतुरिति भावः ॥ १७९ ॥ १ 'न्यांहा ८ पाठ. .

·प्रत्यक्षमूत्रम् । यदि शब्दरूपानुः २७३ नित्यं यदि च गोत्वादिशब्दरूपेण गृह्यते । रूपान्तरं न दृष्टं चेद् भेदाध्यासो कुतो विमौ ॥ यद्यसेदो न सिध्यात्वं भेदश्चेत् स्यात् स्वरूपतः। नाध्यारोपप्रसङ्गः स्याद् भ्रान्त्या त्वध्यासकल्पना ॥ शब्देनैव च निर्देशो गृहीतेथेऽवकल्पते । गौरित्येव च निर्देशो बाच्यनहुद्धिवादिनाम् ॥ निर्देशतुल्यतायां च श्रोत्रा वक्तुस्वरूपता । शब्दज्ञानप्रमेयेषु विज्ञानस्यावसीयते ।। १८३ ।। अत्रापरे वदन्ति - न वय जात्यादीनपलपाम. । किं तहिं । गौ- रयमिति सामानाधिकरण्येन शब्दरूपानुविद्धवाधाद् रूपममारोपमाचक्ष्महे इति । तान्'प्रत्याह --नित्यमिति । अयमभिप्राय विद्ध एव सर्वदा गोत्वादिवोधः रुपान्तर तु तेषा कदाचिदपि न दृष्ट. कथ तर्हि शब्दरूपात् तद्रूपभेदसिद्धि , असनि भेद कुत्र किम-यम्यन इनि ॥ १८०॥ अभेदाभ्युपगमे च पाररूप्याभावान मविवन्यकतानाना मिध्यान्व मित्याह-यत्रभेद इति । पारमार्थिक तु स्वात्पभेदामुपामध्यागेप वाचोयुक्तिरनर्षिका । नघतदीर्णबार वन्तु नस्वलगलना भान्निवनिने रारोपयितु शक्यते । नच नर्दक पा सान्नि समयति. नदेनदा ह भेदश्वेदिति । अतो मान्य करना नहादिनानिचाह - भान्त्येति ॥ १८१ ॥ मान्ती दीमार आग्नान हार' दादा निर्दे शक्यत इति भाव. । नया ... - माग वाचवाचकदानाना हो नि जाननिनि । वाम न गौरिति समाना नि " नाति सिप མ་ ལས་ ལག་ པ - TH

·No text on this page.

·:- प्रत्यक्षसूत्रम् । स्यादनक्षनिवृत्त्या चेन्न प्राक् शब्दात् प्रतीयते । गवादिष्वपि तुल्यं चेन्नैकरूपस्य दर्शनात् ॥१८७ ॥ त्रये विभीतकादीनां नैकधर्मान्वयोऽस्ति हि। शब्दः साधारणस्तेषां जातिशब्दाद विलक्षणः ॥ परस्परविभिन्नं तु ज्ञायनेत्राकृतित्रयम् । तध्याले न युज्येत नपन्याविभागतः ॥ १८९ ॥ सिनाः स्युरक्षशब्दाश्चेन्नार्थे संशयदर्शनात् । न सामान्याहते ल स्यादृपाभेदश्र गम्यते ॥ १९० ॥ नन्वम्त्यवानक्षनिवृत्त्या त्रिवायकन्व. न । मनात प्रगनवगने । अगृहीतसम्बन्धम्य च शब्दस्याप्रत्यायकन्वान् । नंदेनदानका महाह स्यादिति । अध्यासवादी स्वाभिप्राणा चांदवान . इतरश्च स्वमतन्वनोत्तरमाह नति । कारागा - कि प्रागेव शब्दान्निर्विकल्पकनायक रूपमनगमित प्रक' . . .८७ ।। विभीतकादिषु नैकरूपानुगमोऽम्नीलाम: साधारणो गवादिजातिगदविलक्षणी ना हो । १८ . किं पुनरवायकराब्दवाचता गायन अत आह --- परस्परेनि । अब दिदि.. ভােদাটাত্তা ननु नपर्ण गदः । विहार एव मिल रफोट मामी-निा.. नति । कारागार པ? % (༴ - {༌པས : ཤོར न्पादिति । इति । पर अपमानितर ---- 1 ·मीमांमाश्लोकवानिक कामिकाटीकोपेतम् । भवत्यादौ च भिन्नपि नामाव्यातत्वमंज्ञया । रूपैकत्वेन चाध्याम तुल्यार्थत्वं प्रसज्यते ।। १९१॥ शब्दनिप्पत्त्यभदाञ्च तिङन्तार्थम्य साध्यता। कथं कथं च सूर्ताथा बाचक्र स्मृनिवर्जिते ।। १९२।। गवाश्वशुक्लशब्दादेवीच्या पानपेक्षणे । वाचकत्वव्यवस्थानं कथं जातिगुणादियु ॥ १९३ ॥ वृक्षप्लक्षादिशब्दानां तुल्य भेद घटादिभिः । विशेषणविशष्यत्वं कथमर्थानपेक्षया ॥ १९४ ।। सामानाधिकरण्यं च न स्याद वाचकवुद्धिवत् । एकत्र चोपसंहारो न बुध्यानिर्विकल्पके ॥ १९५ ।। दुर्भणः शब्दभेद इति दृषणान्तग्माह भवन्यादाविति ॥ १९१ ॥ अयं चापरी दोष इत्याह -गदति कथमन्तेन । अभिन्ना हि शब्दस्य निष्यन्नरूपता नामाख्यातयोरिति । इदं च नोपपद्यत इत्याह कथं चेति । कः पुनर्मूतीयः । न नावन्जानिः अमूर्तत्वात् । व्यक्तिस्त्व- ध्यासवादिभिरपि नापलपितेव । सा च मृतवति । को दोपः । सत्यम् । इदं तु परिणामविवर्तवादिनः प्रन्युक्तम् । परिणामवादिनो हि वागेवार्यात्मना परिणमतीति मन्यन्त, त उपालन्यन्ते । कथममूर्तस्य मूर्तः परिणाम । मूर्तानां हि मृदादीनां मूतो घटादिपरिणामो भवतीति युक्तम् । एवं विवर्त- वादऽपि वाच्यम । मृत हि मुखमाद विवृत्तं युक्तं यद मुनमुपलभ्यते । अमूर्तविवर्ते तु कथं मूर्तीनीसा त्रुद्धिरिति ।। १९२ ॥ तथा यच्चेदं गवावादया जातिशब्दाः शुक्लादयो गुणशब्दा इति विभज्यन्त, तदपि वाच्यरुपानपक्षण नोपपद्यत इत्याह-गवावति ।। विशेषणविष्यमावोऽपि वाद्याथीनपेक्षया न व्यवतिष्ठत इत्याह वृक्षप्लक्षादीनि ।। १९४ ।। मामानाधिकरण्यं च नीलोत्पलादिए गन्दबुद्ध्योरिवार्थबुद्ध्योरपि नाध्याम उपपन्न इत्याह-मामानाधिकरण्यमिनि । अपिच एकत्रीप ·प्रत्यक्षसूत्रम् । वस्तुमात्रे स चेदेवं सर्वेषामेकवाच्यता। भवेद् गवादिशब्दानां सर्वस्तु हि गम्यते ॥ १९६ ॥ नचासाधारणे भेदे नीलोत्पलसितीप्यते । नहि शब्दप्रवृत्तिः स्यादन्यत्रान्यत्र चेष्यते ॥ १९७ ॥ नच नीलोत्पलं नास वस्त्वेकं किश्चिदिष्यते। शब्दार्थयोर्यतो भेदो गम्यने वयानुगः ॥ १९८ ॥ शब्दद्वयस्य चाध्यासः पयोयेयपि दृश्यते । एकाधिकरणास्तेन स्युस्ते नीलोत्पलादिवत् ॥ संहृते बुद्धी समानाधिकरणे भवन । नदिहाध्यामवादिना कुत्रैकत्रोपसंहागे वाच्यः । न तावदसाधारणे, तम्यापि कल्पनीयवादिन्याह - एकत्रति । अस्मन्मते तु वाच्यभागानुप्रवेशद्वारणान्येकत्रोपमहार इति विवचनीय - मिति ।। १९५॥ यदि त्वसाधारण एव वस्तुन्वनामान्यगोचर उपमहार इप्यते. नतः सर्वेषामेव गवाधादिशब्दाना वस्तुगाचरन्वाविपात मामानाधिकरण्य प्राप्नोतीत्याह-वस्तुमात्र इति । इह वस्तुवा-युपगममनापायैव वार्तिक- कृता दोषवाहुल्यादतिप्रसङ्गोऽभिहित इति ।। १०६ ॥ अभ्युपगम्याप्यमाधारणोपमहार व्यन्यानन्यान्नीलोत्पलपदप्रयोगो न स्यात् , दृश्यते चासाविति दपणान्तरमा नचानेकनीलोपलव्यक्तिमा पाणी कारवजानिनवद्भिरिप्यते चत्र शब्दो वर्तेनेत्याह न त नर बनिय तह चुपगमे न भवतीत्याह --- शब्दार्थयोगित । हो या ना मान्दाध्ययन अतः श्रुतशब्दभागानुगतौ हावत्र शब्दाव्यामम् गवयी गन्यते । नहि शब्दयाध्यसे प्रत्याप्चकन्न सन्मवर्तति ६९८ ।। यदि सहप्रयोगमात्रात् सामानादिशामिन्यु, म नहिं पाय- शब्दयोरपि महादिव्युतायला मागे र इति नगगी मानाना- Eि स्यादित्यार...सटायति । ... ! नति

·२७८ मीमांसाश्लोकवाचित कालिमाटीकोना ।
नचानवगने पूर्व पदमर्थ प्रयुच्यते ।
तत्र सम्बन्धवेलायां कीदृशोऽर्थः प्रनीयते ॥ २० ॥
तदानीं नार्थरुप हि शब्दरूपम्य सम्भवः ।
नचासाधारणांशेन सम्वन्धानुगमः क्वचित् ।।२०१ ।।
तत्र पूर्वानपेक्षत्वे यद्यात्माध्यासशक्तता ।
शब्दस्य प्रथमेऽपि स्वाच्छ्वणेऽध्य स्तरूपता ।।२०२॥
मम वाच्यानभिज्ञत्वान्न भवेत् स्मरणं ततः ।
भवतस्त्वर्थरुपस्य बाचकेवपि दर्शनात् ॥ २०३ ॥
यथा त्वज्ञातशब्दानां वाच्य तन्हीन जायते ।
तथैवाज्ञातवाच्यानामुपलब्धेऽपि वाचके ॥ २०४ ।।
अपिच नानवगतमम्बन्धं पदं प्रत्याययति । नचानवगतेऽर्थे सम्ब-
न्धोऽनुभवितुं शक्यते । तदिहाव्यासवाद सम्बन्धानुभववेलायां कीदृशोऽर्थः
प्रत्येतव्य इति वाच्यमित्याह - नचति । न केनचिद् रूपेण प्रत्येतुं श-
क्यत इति भावः ॥ २०० ॥
किमिति न शक्यते, अत आह तदानीमिति । शब्दरूपो
ह्यर्थः । नचाव्युत्पन्नस्तादृप्यावधारणे समर्थः । तदिहाध्यासात् सम्बन्धबुद्धिः
ततश्चाध्यास इति तत्तरेतराश्रयमिति भावः । असाधारणेन च सम्बन्ध-
ग्रहणं नाशङ्कनीयमेव, पिण्डान्तरेऽप्रयोगप्रसगादित्याह-नचेति ॥२०१॥
तदिदानी सम्बन्धानपेक्षस्यैव शब्दस्यात्माध्यासशक्तत्वं बलादाप-
तितं, तत्र च प्रथमश्राविणोऽपि तद्पार्थबोधप्रसङ्ग इत्याह -तत्रेति ।।
नच वाच्यं तवापि शब्दो नित्यमर्थन सम्बद्धः तत् किमर्थे स्मरणं
नादधातीति । मम झस्ति वाच्यं व्यतिरिक्तं
तद, येन वाच्यवाचकसम्बन्धो-
ऽवगतः स शब्ददर्शनादर्थ स्मरति । यस्त्वस्येदं वाच्यमिति न जानाति
न तस्यार्थस्मरणमिति नानुपपन्न किञ्चिदित्याह - ममेति । भवतस्तु
वाचकरूपातिरिक्तवाच्यरूपाभावात् प्रथमश्रवणेऽप्यध्यस्तरूपता स्यादिति
पूर्वण सम्बन्ध इत्याह भवत इति ।। २०३॥
नत्वेतदस्तीति व्यतिरेकेण दर्शयति-यथेति ॥२०४ ॥

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २७९ तस्मान्नातीव वाच्यानां वाचकाधीनता भवेत् । स्मारकत्वाच्च तेष्वेव पारतत्त्र्यं प्रतीयते ॥ २०५॥ तेन सम्बन्धवेलायामर्थात्मा योऽवसीयते । शब्दादपि स एवति नार्थरूपं प्रणश्यति ॥ २०६ ।। प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा यां शब्दः कुरुते सतिम् । तादात्म्यं तस्य शब्दस्य न कथञ्चित् प्रतीयते ॥ करहस्तादिशब्देभ्यः शब्दरूपस्य भेदतः । सिन्नोऽर्थः सम्प्रतायेत तदध्यारोपकल्पने ॥ २०८ ।। आत्माध्यासश्च सादृश्यादुपरागाच्च दृश्यते । न तावदर्थसादृश्यं शब्दस्येह प्रतीयते ।। २०९ ।। नचानुरागः शब्देन भिन्नदेशस्य युज्यते । दूरस्थप्रतिविम्वं च नारूपस्य प्रतीयते ॥ २१० ।। यतश्च गृहीतशब्दोऽपि नार्थ प्रतिपद्यनं. नतो नैव वाचकाधीन वाच्यमित्याह - - तस्मादिति । प्रमाणान्नगवगताधक पस्मारकत्वात् तु श्रुतेरेव तत्तारतन्त्र्य युक्तमित्याह स्मारकत्वादिति ।। २०५॥ उपसंहरति -तेनेति ॥ २८६ ।। प्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेशेषु कुयाद् न कुवादिन्येवमादिषु शब्दम्यातदा त्मकत्वात् तदात्मकार्थबोधोऽनुपपन्न है. प्रवृत्तावान ॥ २०७॥ पर्यावशब्देषु च शब्दभेदादध(भेद ५ भदा पनिरिन्याह रस्तादीति ॥ २०८ ॥ अपिचायमध्यामः सादृश्याद् वा नवनि गुक्त दिया जतन्य. उप- रागाद् वा मणाविव जपारुपिम्न । नतदुनमावि गडाध्याने सम्भ- वति । दूरस्थेनानुरागानम्मवान् माइमानवनियनि । तदेतदाह आत्माधार इति नापन पदपि विलबादिना प्रवन्यानं दगम्य- मपि चन्द्रादि वरं विन( उल्ले. नहरदोजी प्रत्येप्यत इति । तरयुक्तम् । अरूपस्व प्रनिनिम्बासम्मवादिन्यार - दम्पति ।। २०॥ - ·२८० मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकापेतम् । शब्दसर्वगतत्वेन यद्यर्थप्राप्तिरुच्यते । सर्वार्थानां भवेच्छब्दैः सेंबरेवानुरञ्जनम् ॥२११ ॥ नच भिन्नेन्द्रियग्राह्यं किञ्चिदस्त्यनुरागकृत् । नहि लाक्षानुरक्तेऽपि स्फटिके धीस्त्वगादिभिः ।। अनुमानागमो मिथ्या स्यातामध्यासकल्पने। निरूपणस्य मिथ्यात्वात् सर्वाभावः प्रसज्यते ॥ तथास्त्विति यदि याद मिथ्या स्ववचने सति । कथमेवं वदेदों नानृताद्धि प्रतीयते ॥ २१ ॥ ननु यदिदमुक्तं दूरस्थत्वाच्छब्देनानुरागो न सम्भवतीति, तद- युक्तम् । वैभवेन शब्दस्य सर्वत्र सन्निधानादत आह - शन्देति ॥ २११॥ किच्चायमनुरागः समानेन्द्रियग्राह्येणैव दृष्टः यथा चाक्षुपस्य मणे- ररुणिम्ना चाक्षुषेणैव । नहि त्वचा स्फटिकेऽनुभूयमाने चाक्षुपोऽरुणिमा तमनुरञ्जयति । एवं श्रौत्रः शब्दो न चाक्षुपमर्थमनुरजयितुं शक्नोतीत्याह- नचेति ॥ २१२ ॥ एव तावदशब्दात्मनः शब्दात्मकतया वेदने पाररूप्यप्रसञ्जनेन यत् सविकल्पकज्ञानानां मिथ्यात्वमुक्तं तन्निराकृतम् । अध्यासवादिनां तु सविकल्पकज्ञानमिथ्यात्वेनानुमानादीनां प्रामाण्यं दुर्लभमित्याह - अनु- मानति । न केवलमनुमानादीनां प्रामाण्यं न सिव्यति, सर्वनिरूपणाना- मेव तु विकल्पाधीनत्वात् सर्वलोकवेदव्यवहागच्छेदप्रसङ्ग इत्याह-निरू- पणस्येति । निरूपणं निर्णय इति ॥ २१३ ॥ ननु सर्व मिथ्य॑व वाचाऽतिरिक्त वायत्वाद विश्वस्य, 'तद् यथा शुकुना मर्वाणि पर्णानि मन्तृष्णान्येवमादारेण सर्वा वाक सन्तृण्णा ओ- झार एवंदं मवं' 'वार्गव विश्वा भुवनानि जजिर' इति श्रुतः । अत आह - नथास्त्विनि । सर्वमिथ्याचे प्रतिज्ञाया एव मिथ्यावाद न सर्वमिथ्यात्वं मिथ्यतीति ।। २१४॥ - ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २८१ शून्यवादोत्तराच्चापि यथार्थ बुद्धिशब्दयोः । प्रवृत्तिर्न तु तत् तन्त्रमर्थरूपं कदाचन ॥ २१५॥ तस्मात् प्रागपि ये शब्दाद् भिन्नैकत्वादिवुद्धिभिः। गृह्यन्ते सर्वदा तेषां परमार्थास्तिता भवेत् ॥ २१६॥ शब्दाभ्युपायकेऽप्यर्थे तदभावे च यद्यपि । अर्थबुद्धिर्न जायेत नार्थे रूपं प्रणश्यति ॥ २१७ ॥ चक्षुरादेरभावे हि रूपाचात्सा न गृह्यते । स्वरूपनाशो रूपादेस्तावन्मात्रेण नेष्यते ॥ २१८ ॥ सम्बन्धस्य च नित्यत्वान्नार्थस्य स्यादरूपता। अपि चायमध्यासापरनामा वाह्यापलापः । वायापलापो माहायानिकः पक्षः । स च शून्यवादोत्तरेणैव निराकार्य इत्याह -शून्यवादेति । बुद्धिग्रहणं वुद्ध्यध्यासनिराकरणार्थम् । इद च प्रागपि व्याख्यातमिति ॥ २१५ ॥ प्रकरणार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । भिन्नैकत्वादिबुद्धिमिरिति । अनुगतव्यावृत्तिबुद्धिभिरित्यर्थः ॥ २१६ ।। एवं तावत् प्रमाणान्तरप्रतिपन्नार्थगोचरः शब्दः न तत् तन्त्रमर्थरूप- मित्युक्तम् । इदानीं तु यद्यपि शब्दोपायकोऽर्थोऽसति शब्दे नावगम्यते, तथापि न तस्य स्वरूपनाशो भवति । नहि चक्षुरादेरभावे रूपादिपञ्चकं न प्रतीयत इति तदसद् भवति । तदेतदाह - शब्दाभ्युपायक इति दूयेन । इह चोपायापेक्षत्वेनामत्त्व निराकृतं. 'न हि दीपेन्द्रियादीनामित्यत्र हेतोरनैकान्तिकत्वमुक्तमिति विवेक इति ।। २१७,२१८ ।। नन्वन्तु शब्दातिरिक्तमर्थरूपम् । तत्तु मन्बन्धग्रहणान् प्राज्ञ गन्दा कारेण नावगतन् । उत्तरकालं तु तदाकारनगन्दन इयतदाररस नहा- कारप्रतीनिध्यात्वमत आर- लम्बन्धत्त्येति । निलो हि वाच्यवाद- कसम्बन्ध प्रति पूर्वमपि तदाक्तिगर्गदेव । परम्नान वनिमलता।

·२८२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । युगपन्न हि सर्वेषामन्याकारार्थवेदनम् ॥ २१९ ॥ तदाकारेऽपि तद्वच्चेद द्वये सति परीक्ष्यताम् । किन्न्वर्थस्यातथाभावो ग्रहीतुः किन्न्वशक्तता ॥ सदसद्भावयोरर्थे विरोधित्वादसम्भवः । ग्रहीतुभेदाच्छक्तत्वमशक्तत्वं च युज्यते ॥ २२१ ॥ यथान्धानन्धयोः पार्श्वे रूपस्येत्यभिधास्यते । तेनार्थे ध्वन्युपायस्य तद्वी न्यस्य जायते ।। २२२ ॥ एतावच तदानीमपि शब्दाकारत्वं न तदात्मता । अतो नातदाकारं तदाका- रतया गम्यत इति कुतो मान्तिः । शब्दसम्बन्धमात्रेण चंद शब्दाकारत्र- मुच्यते । न तु शब्दात्मकतया, 'नित्यं यदि च गोवादी'त्यत्र शब्दात्मक- त्वमङ्गीकृत्य भ्रान्तित्वं निराकृतमिति विवेकः । अरूपता अशब्दरूपते- त्यर्थः । कथं पुनरिदमवगम्यते सम्बन्धग्रहणात् प्रागपि तद्रूपमासीदिति, अत्राह-युगपदिति । नहि युगपदेव सर्वे शब्दासम्भिन्नमय बुध्यन्ते । यदैव ह्येकोऽशब्दाकारमर्थ प्रत्येति, तदैव व्युत्पन्ना गौरयमिति विकल्पयति । अतो नातद्रूपस्य तद्रूपतया ग्रहणमिति ॥ २१९ ।। अत्र चोदयति- तदाकार इति । यथैव ह्यतदाकारो न सर्वरवगम्यते । तदाकारोऽपि न तथा सबैरिति कथं तथा।। इति । परिहरतिद्वये सतीति । परीक्षास्वरूप दर्शयति - किन्विति ॥ २२० ॥ निर्णयमाह-सदसद्भावयोरिति । तदाकारत्वमस्ति नास्ति चेति नोपपद्यते, विद्यमानस्य तु शक्त्यशक्तिभेदादुपलम्मानुपलम्भी युक्ती। शक्तिसदसद्भावावपि तदाधारभेदादुपपन्नाववेति विद्यमानैव तदाकारता अशक्तैर्नानुमयत इति निर्णय इति ॥ २२१ ।। अत्रैव दृष्टान्तमाह यथेति । रुपस्य ग्रहण ग्रहीतृभेदात् शक्ता- शक्तत्वं यथेत्यर्थः । एतच सम्बन्धपरिहारेऽमिधास्यत इत्याह इत्यभि- धास्यत इति । इनिरिदमर्थे । शक्तागक्तलं विमजत-तेनेति । येनेयं ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २८३ देवदत्तादिशब्दे तु सम्वन्धावत्वदर्शनात् । अर्थस्यानित्यतायां च ताद्रूप्यस्याप्यनित्यता ॥२२३॥ तत्राप्यौत्पत्तिकी शक्तिस्तद्रूपप्रत्ययं प्रति । ग्राह्यग्राहकयोरिष्टा नियोगस्य त्वनित्यता ॥ २२४ ॥ तत्र सर्वैताद्रूप्यं प्राङ् नियोगात् प्रतीयते । तेनेष्टमेव मिथ्यात्वं कैश्चिदध्यासकल्पने ॥ २२५ ॥ शक्तितो व्यवस्थोपपत्तिमती तेन शब्दोपायकस्य ग्रहीतुः शब्दाकारा धीर्ने- तरस्येति विवेकः ॥२२२॥ अत्र चोदयति - देवदत्तादीति । तुशब्दः पूर्वोक्तनिवृत्तौ । नित्यस्तु स्यादितिवत् । यदेतदुक्तं प्रागपि शब्दाकार एवासावर्थ इति तद- व्यापकं, देवदत्तादीनां कल्पनास्वसम्भवात् , तत्र ह्यादिमान् सम्बन्धः । अर्थोऽपि देवदत्तादिरनित्यः । अतः पूर्वापरयो. कोटयोः प्रसख्यानात् ताप्य शब्दरूपत्वमनित्यम् । अतोऽवश्यमेव तत्रातदाकारं तदाकारतया कल्प्यत इति मिथ्यात्वमिति ।। २२३ ॥ परिहरति -- तत्रापीति । देवदत्तशब्दोऽपि देवा एन दयामु- रित्याशिषा लब्धमर्थ निजयैव शत्त्या वदनि । एव चैत्रादिशब्दा अपि नक्षत्रग्रहादिनिमित्ता गवाधादिशब्दवन्नित्यसम्बन्धा एवेति तद्वदेव नातदा- कारता तपप्रत्ययं प्रतीति देवदत्तो योऽर्थ. स तस्याः अनन्तदर्थरूपप्रत्यय प्रति वासत्राहकयो च्यवाचकयोरोत्पत्तिस्येव शक्ति.. नियोगमात्र तु यद- भिनवे पिण्डे तदनित्यन् । नच तदनित्यतया शब्दार्थमन्बन्धन्यानित्यता भवति । शब्दस्वातदर्थत्वादिति ।। २२४ ।। पत्र तहि पिण्डे नियोगवादेव देवदत्तादादा (?)न्दा एव वर्तन्ते । हित्यादिशब्दाचानुनमान्य. नत्र कप मच. नादि शब्दात्मनेवायों विकल्ल्यनेन मनमानि किपिद निनामावच नामकल्पनेत्युपते । भन्न तु च्यानलमविकसने किया। मतः पुनरपि नामपन नियमानदेह मल्लानेवी- नति ।। २२५॥ तरमाइ - ·२८४ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । यदा तु यादृशः पिण्डः पूर्व शब्दात् प्रतीयते । तादृशस्मरणे हेतुः शब्दस्तत्र यथार्थता ।। २२६ ॥ नियोगात परतो वापि शब्देन त्यज्यतां मिथः । तद्वाह्यशक्तिरर्थस्य पाररूप्यं न तावता ।। २२७ ।। सर्वाकारपरिच्छेद्यशक्तेऽर्थे वाचकपि वा। सर्वाकारार्थविज्ञानसमर्थे नियमः कृतः ।। २२८ ।। . स्वमतेन परिहारमाह -पदा त्विति । सत्यमतद्रूप एवासौ. पिण्डः परस्तादपि न शब्दाकारणावसीयते । किन्तु तदवस्यैव संज्ञा, यादृशो- ऽसावर्थः पूर्वमवगतस्तादृशस्यैव तस्य स्मरणे हेतुः । अतो नान्यदन्या- कारेण प्रतिपन्नमिति कुतो मिथ्यात्वम् । कथं तु नामकल्पनायां डि- त्योऽयमिति सामानाधिकरण्यबुद्धिः । अर्थसमवायिना हि विशेषणेन नीलो- त्पलादिषु सामानाधिकरण्यं दृष्टम् । एकान्तभिन्नगोचरयोस्तु शब्दार्थबुद्धयोः कथं सामानाधिकरण्यमिति वक्तव्यम् । अतो भ्रान्तिरेवेयम् । मैवम् । उक्तं हि- 'नात्र शब्दाकारं वस्तु चकास्तीति । डित्योऽयमिति नायमर्थः डित्यशब्दात्मकोऽयमिति । नहीयमीदृशी प्रतिपत्तिरिति । अपि तर्हि डित्य इति नामास्येति । अतो न नामकल्पना भ्रान्तिरिति ॥ २२६॥ अन्यन्मतं प्रागपि नामनियोगान्नामाकारग्राह्यशक्तिरर्थस्यासी- दिति । अत्यन्तासत्या गगनकुसुमवद् भावयितुमशक्यत्वात् । नियोगे तु कृतेऽसौ शक्तिरभिव्यज्यते परम् । अतः प्रागपि तद्रूपसद्भावेऽस्ति प्रमाण- मिति न पाररूप्यं, तदेतदाह-नियोगादिति ॥ २२७ ॥ एतदेव प्रपञ्चयति - सर्वाकारेति । अस्ति हि सर्वशब्दपरि- छेद्यताशक्तिरर्थस्य । यत्र हि डित्यडवित्ययोरन्यतमः शब्दो नियुज्यते स एव तं गमयति । शब्दोऽपि सर्वाकारार्थविज्ञानसमर्थ एव यत्रैव नियु- ज्यते तमेव गमयति । तदेवमनियमप्रसक्ती नियममात्रं नियोक्त्रा पित्रादिना क्रियत इति ॥ २२८ ॥ १ 'धग' ग, पाठ.

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २८५ तत्र शब्दार्थसम्बन्धं प्रमातुः स्मरतोऽपि या । बुद्धिः पूर्वगृहीतार्थसम्बन्धादुपजायते ॥ २२९ ॥ चक्षुषा सन्निकृष्टेऽर्थे नाप्रत्यक्षमसौ भवेत् । विविक्ता एव तेऽप्यर्थाः स्मृतिप्रत्यक्षगोचराः ॥२३०॥ स्मर्येते शब्दसम्बन्धौ सा भूत् प्रत्यक्षता तयोः । तदप्रत्यक्षभावेन न त्वर्थस्यापि वार्यते ॥ २३१ ।। गृहीतमपि गोत्वादि स्मृतिस्पृष्टं च यद्यपि । तथापि व्यतिरेकेण पूर्ववोधात् प्रतीयते ।। २३२ ।। एवं तावत् सर्वप्रकारं पाररूप्ययुक्तिरुत्सारिता । इदानीं स्मृ- तिसरेणाप्रामाण्यसम्भावनां वारयति ~ तनेति साधेन । शब्दार्थस- म्बन्ध स्मरतोऽपि वा प्रमातुर्या बुद्धिर्भवति नासावप्रत्यक्ष, चक्षुपा सन्नि- कृष्टेऽर्थे या चुद्धिर्भवति सा प्रत्यक्ष तदानीमपि चक्षुस्सन्निकर्पोऽनुपरत एव । एवं स एवायं गौरिति पूर्वगृहीतानुसन्धानादपि जायमाना नेय- मप्रत्यक्षं. प्रत्यक्षकारणस्य चक्षुषोऽनुपरतत्वात् । तदत्र शब्दार्थसम्बन्ध- स्मरणपूर्वगृहीतानुसन्धानाभ्यां प्रत्यक्षत्व न वार्यत इति प्रतिज्ञातः(?)पर- स्तादुपपादयिष्यत इति । नचात्र 'तेनेन्द्रियार्थसम्बन्ध' इत्यनेन गतार्थत्वं तत्र स्मरन्नपि स्वधर्मेण विकल्पयबरः प्रत्यक्षवानिति प्रतिज्ञातं केवलं, तूपपादितम् । अत्र शब्दाच्यासनिरासपर्वन्तेन सन्दर्भण स्वधर्मविकल्पः प्रसाधितः । इदानीं तु स्मरन्नपीत्यस्यार्थः प्रपञ्च्यते । तेन तद् ग्रहणक- वाक्यम् । उत्तरस्तु तत्त्रपच इत्यनवधम् । इदं चानवहितानां चित्तमनु- रलयति नेतरेपामिति । कथं पुनः स्मृतिसन्भेदेनामामात बाद- विविक्ता एवेति ।। २३०॥ विकमेव दर्शयति-न्मयते इति । शब्दनन्दन्ग हि मर्दन अतस्तावप्रत्यक्षो नवपत्य प्रत्यक्षता वाप्नुि नभ्यत इति ॥ २३१ ।। नन्वयों दि पूर्वगीत एव मृदने । म जनिति र प्रनिम- न्धीयते । अतः लप प्रत्यसो भविन्यनन्दन काट - निमपीति । त्पतिरकेण बाधिदेनेत्यर्थः ॥२३॥ न ·२८६ मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् । व्यक्तिकालादिभेदेन तत्रास्त्यबसरो मितेः । यः पूर्वावगतोऽशोऽत्र स न नाम प्रतीयते ॥ २३३ ॥ इदानीन्तनमस्तित्वं न हि पूर्वधियागतम् । नहि स्मरणतो यत् प्राक् तत् प्रत्यक्षमितीदृशम् ॥ वचनं राजकीयं वा वैदिकं वापि गृह्यते । नचापि स्मरणात् पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्तनम् ॥ आधिक्यमेव दर्शयति ~ व्यक्तीति । पूर्व हि व्यक्त्यन्तरे जाति- रवगता इदानी व्यक्त्यन्तरेऽवगम्यते । तथा पूर्वेधुरवगता अपरेयुरवगम्यते निर्विकल्पकक्षणेऽवगता सविकल्पकक्षणेऽवगम्यत इत्यधिकपरिच्छेद्याभावा- दस्ति मितेरवसरः। कालश्च यदिन्द्रियसम्बन्वार्थगोचरोऽवगम्यते तदिन्द्रिय- जन्मनैव प्रत्यक्षेणावगम्यत इति तत्सम्बन्धस्य प्रत्यक्षत्वमुपपन्नमिति । तद- प्रत्यक्षवादिनां तु चिरक्षिप्रादिप्रत्यया अनालम्बनाः स्युः । ननु त एव का- लस्य लिङ्गमस्तु विषयस्त्वमीपामभिधातव्यः । यदि द्रव्यादयः, न, तत् स्वरूपमात्रेऽनुत्पादात्, तद्रांचरत्वे कालानुमानासम्मवात् । स्वांशपर्यवसानस्य च विज्ञानवादे निराकरिष्यमाणत्वाद् न स्वांगालम्बनत्वम् । अतो यदमीपा- मालम्बन (स? तत्) प्रत्यक्षादवसीयत एव । कालति । आदिशब्देनावस्था- भेदो गृह्यत इति । ननु न केवलमधिक गम्यते किन्तु प्रागवगतमपीति कयं प्रामाण्यमत आह-यः पूर्वति । सविकल्पके हि शब्दार्थस्वरूपसम्बन्धकाल- सम्बन्धाः प्रयन्ते । तत्र शब्दादिरंशोऽस्मृतिविषय इति मा नाम प्रमाणविषयो भवतु । इदानीन्तनी तु वस्तुनः सत्ता न पूर्वमवधूतेत्यस्ति तत्र प्रमाणाव. सर इति स्थितं प्रामाण्यमिन्द्रियच्यापारानुविधानाच प्रत्यक्षत्वमिति । एकं चेदं पूर्वविनानजनितसंस्कारप्रत्युत्पन्नेन्द्रियादिकारणकं ग्रहणस्मरणात्मकं प्रत्यभिज्ञानाभिधानं प्रमाणमिति वेदितव्यमिति ॥ २३३३ ।। नन्विदं भवत्यधिकविषय, स्मरणोत्तरकालं भवत् कथं प्रत्यक्षम् । नहि निर्विकल्पस्य प्रत्यक्षस्यैप धर्मो दृष्टः । अत आह-~-नहीति । नहि स्मरणात् प्राग्भाविता प्रत्यक्षलक्षणम् । अपि तहीन्द्रियजत्वम् । तचा- प्राप्यविशिष्टमिति भावः ॥ २३४३ ।। -- ·२८७ प्रत्यक्षातूनन् । वार्यते केनचिन्नातस्तत् तदानी प्रदुष्यति ! तेनेन्द्रियार्थसम्बन्धात् प्रागृर्ध्व वापि यत् स्मृतेः ।। विज्ञानं जायते सर्व प्रत्यक्षमिति गम्यताम् । विमनस्का यदा केचित् लम्बद्धसाप चेन्द्रियैः ॥ न वुध्यन्ते तथा चान्ये सादृश्यादिविमोहिताः । तत्र योऽर्थ विवेकेन कौशलात् लवशेष्वपि ॥ २३८ ॥ सूक्ष्म वापि प्रपद्येत तस्य भानिन नावना। यथा पड्जादिभेदेन गाने लोकिकवेदिक ।। २३९ ॥ विवेकनावगच्छन्ति येपां नमस्ता गतिः। गानमात्रं विजानन्ति नत्रानधिकृनाल्नु रे ॥ २० ॥ तदक्षानान्न मिथ्यात्वं वस्तुंगार विभिनाम् । यदि स्मरणेनेन्द्रियप्रनिन्दलाने का जायमानं सविकल्पकं प्रत्यक्ष भवति । ॥ २३५: ॥ यतः रमृत्या नेन्द्रिय निरी सातेदिन्द्रियासिनन्यादान त्याह-नेनेति ।। २९६ ॥ ननु दिदितनामा जात्यादिना विकल्प पन्निनायो। दप्रतिवन्दपावारपालिका मनस्वामि - पदिनार सार- पर ·२८८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । ते हि पड्जादिशब्देभ्यो विनाप्येषां विविक्तताम् ॥ २४१॥ यथावदवगल्छन्ति तद्वद गोत्वादि वस्त्वपि । सङ्कीर्णमर्थमात्रं तु वुध्यन्तेऽभ्यासवर्जिताः॥२४२॥ विवेकं प्रतिपद्यन्ते ये शब्दस्मृतिसंस्कृताः। यथा रूपादिमत्यर्थे यस्यैवास्ति यदिन्द्रियम् ।। स तन्मात्रं गृहीत्वान्यन्न गृह्णात्यनुपायतः। तथा विवेकहेतूनां यदा यं प्रतिपद्यते ॥ २४४ ॥ तदुपेये तदा ज्ञानं वर्तते तदनुग्रहात् । तेन यावत्प्रमातॄणां विवेकोपायदर्शनम् ।। २४५ ॥ न स्यात् तावद् भवेत् तेषां विज्ञानं निर्विकल्पकम् । यथा पड्जादिप्यकुशलस्यापि विविक्ताकारबोधो भवति विना पड्- जादिशब्दप्रयोगम् , एवं गोत्वाद्यविदितास्मृतशब्दैविविक्तमुपलभ्यत एवे- त्याह -ते हीति ॥ २४१३ ।। नानाजातिगुणादिसङ्कीर्ण तु तदशब्दजस्य विजातीयपिण्डविविक्त- मवभागते । शब्दम्मरणमस्कृनानां तु पिण्टविविक्तजात्यादिमात्रं निर्मासत इत्याद मझीर्णमिनि ।। २४२३ ।। यत एव म्मरणतन्त्रा विकल्पाः, अतो यदा यच्छन्दम्मरणमाविरस्ति तनव नदा बम्नु विकल्प्यने । यथा चक्षुष्मदादिना सुपादि नेतरेण, च. शुप्मनाति अपिंगण रूपमा न गन्दः अनुपायत्वादिति । तदेतन्मर्वमा- - ययनि दयन । विवकतनाम् । शब्दानामित्यर्थः ॥ २४४१ ।। अनः भिद मविकल्पकमपि प्रत्यक्षम् । यावतु विवकोपाया न दादा युद्धा भवन्ति भावन्निविकपकन तु नवन्याद-तनति॥१५॥ हा ·२८९ प्रत्यक्षलूनम् । तलाइ यत्र विकल्प्येत वस्तु वस्त्वन्तरात्मना ॥ प्रसाणासासता तत्र त स्वधर्मविकल्पने। प्रत्यक्षत्वमतः सिद्ध लामान्यत्य तथैव च ॥ २७॥ सम्बन्धल्येति तत्पूर्वसनुलानादि जायते । सर्व बाप्यतुसानादि प्रत्यक्षे निर्विकल्पके ॥ २४८ ।। न प्रवर्तत इत्येतदनुसानेऽभिधाल्यते । नन्वेवं सति याप्यन्तेईरादप्यौप्परकल्पना ॥ २४९ ॥ सापि प्रत्यक्षमेव स्याद् यथा गोत्वादिबुद्धयः । प्रत्यासन्नतरं गोले प्रत्यक्षवेत तस्मतम् ॥ २५० ॥ विज्ञानं नान्यदस्तीति प्रत्यक्षसिदमेव नः । अतो यत् 'कल्पनापि स्ववित्ताविष्टा नायें विकल्पनादिनि बौद्ध- रुक्तं तत् परधर्मविकल्लेऽनुमन्यामहे न स्वधर्मजायानिविकम्पनेविन्या- ह-तस्मादिति ॥ २४६: ॥ अतो लिलिजिनामान्चयोजल्लामन्त्रस्य ८ मनिकापा. वेयत्वादुपपन्नमनुभानादीनां प्रत्यक्षपूर्वकन्दनिवार-रमिनि ।। कि पुनः प्रवस्यता सपिलान्य सामने । निर्षिक- स्पद्वारेणापि दोडादीनामिवादनानाकिसान पति ने इन आर संद घेति । यथा न निर्विकार्यक्रममा लान बने. दनुमा- नेऽभिधास्यत इति ॥२४८ ।। अन चोद 6-~- जात्यादिदिलान ज्यामिति वाँकि, मादिति ॥२४ पनिलति-- FIRE द की सपने -- m ·500 गीगांमा माटीम। तत्राग्यक्षेरसम्बन्ध गवानाम्योपजागने ॥ २५१ ॥ यदा बुटिनदा नव प्रत्यक्षलेन गते । स्पर्शनेन तु सम्बन्ध प्रत्यक्षत्वेन जायते ॥ २५२ ।। मनिगेनाये परोनेयं चक्षुपानी प्रकाजिते । तस्माद गदिन्द्रियं यस्य ग्राहकलन कल्पितम् ॥ नेनेव सति सम्बन्ध प्रत्यक्षं नान्यथा भवेत् । एवं समानेऽपि विकल्पमार्ग यत्राक्षसम्बन्धफलानुसारः । प्रत्यक्षता तस्य तथाच लोके विनाप्यढो लक्षणतः प्रसिद्धम् ॥ २५ ॥ सम्मत किञ्चिदस्ति येन तदेव प्रत्यक्ष नेतरदित्युच्यते । अतो गोत्वमेव प्रत्यक्षमिति ।। २५०.।। यदपि तत्रापि दृगद् गोमहिपादिसंशये शब्दविशेषादिना गोवा- दिनिश्चयो भवति, सोऽक्षसम्बन्ध आनुमानिक एव नतु प्रत्यक्ष इत्या- ह-तन्नेति ।। २५१३ ॥ अपिच संवित्पराहतमेवारादुष्णविकल्पस्य प्रत्यक्षत्वम् । अपरोक्षा हि बुद्धिः प्रत्यक्षं, तद् यदा स्पर्शेन्द्रियेणोष्णमनुभूयते तदा स्वपरोक्षाकारा बुद्धिरिति भवति प्रत्यक्षं. चक्षुपा वही प्रकाशिते भवन्ती परोक्षावभा- सित्वान्न प्रत्यक्षमित्याह --- स्पर्शनेनेति ।। २५२३ ।। अतः स्वेन्द्रियानुसारणैव प्रत्यक्षता । इन्द्रियान्तर त्वसत्कल्पमेवे- तस्मादिति ॥ २५३ ॥ कथ पुनः समानजनगनोरुष्णाग्निविकल्पयोरेक प्रत्यक्षमितरचानमा- निकम् , एवंहि प्रत्यक्ष लक्षयतालौकिकमेव प्रत्यक्ष लक्षित भवेदत आह -~-एवमिति । नेदमलौकिकं यत्र ह्यपराक्षावभासबुद्धिः तत् प्रत्य- क्षमिति लक्षणाद् विनापि लौकिका मन्यन्ते । अक्षसम्बन्धोऽपि चापरो- त्याह

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पृष्ठम् . घाक्यानि. ग्रन्नानाम कनाम. श्रुति माना. " . श्रुति ... पागणिका भगमहीता पुराणम् म्मृति श्रुति , .. बोधायनाः १ १०८ नातं चंदन- ११. 'ज्ञानमप्रतिष यस्य--' ११५ 'सत्यं साक्ष्ये वन-' 'माक्षी इष्टश्रुतादन्यत्- १२३ । ननमियमभिलापेन--' १३५ । 'अनृतवादिनी वाक्- १३७ 'बहूनि मे व्यतीतानि- 'प्रथम सर्वशाम्राणा' 'वेदाभ्यासेन सततं-' १६० यजेन यज्ञमयजन्त- १६१ 'य आत्मा अपहतपाप्मा- १६२ 'आरम्भात् स्वर्ग.....' १८१ 'नाततायिवधे दोप.. १९४ 'विधियज्ञाजपयन:-' १९५ 'यज्ञार्थ पशवः सृष्टा. २०८'सम्भवव्यभिचारी हि- २११ २१७ 'ध्येय आत्मा प्रभुर्योऽसौ- २१९ 'आप सिद्धदर्शनम् -' २२१ 'सदित्यसद्व्युदासाय-' २२२'मान्तरग्रहणं न स्यात्- २०६ । 'साविक एकादशक. १८}'बुद्धिजन्मनि पुंसश्च-' २३७ ('विषयाकार एवास्य- २३८ 'यदाभासं प्रमेयं- २३१ 'तदतद्रूपिणो भावा- 'मर्वचित्तचत्ताना- शब्दब्रह्मव तेपां हि ०५१ । 'मदेव सोम्येदमने- २५७ 'कल्पनापोटमभ्रान्तं-' ६५८'कल्पनापि स्वमवित्ती, 'तेपामत म्बसवित्ति-' .. भवदास योगशाम्यम् भिक्षु. 'कापिला. .. मौत्रान्तिक १ श्रुति . .. ..

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·READY FOR SALE. RS. AS. P. AS (Stuti) by H H. Svits Sri Rama lama Malârijalı. 100 Frangensavintr. (Kirya) Svanandumpuuvarnanapralandhi by H. H. Siti Sri Rima Varma Vahirijah, with the commentai ya Sundarī of Rijarīja Varma Koil Tampuran 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series No 1-14 (Vyakarana) by Deva with Purushakira of Kushnallisukumuni 100 No. 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवो by Krishnılılāsukamum 0 2 0 No 8–7974: (Girya) lis làmina Bhatta Bina (Second Edition) 0 0 No 4-filadistvia: (Kirya) br Nilakantha Diksluita 2 0 0 No. 3-sitsiaao (Alankara) by Jumma Bhatta with commentary 2 12 0 No 6-diegta: (Vyakarana) by Saranadeva. 0 No 7-etara yangat (Vedânta) by Sadasivendra Sirasvati No. S-OFFE93 (Wataka) by Razz Varm? Bhupu 1 0 0 No. 9-a9STRCT (Vedînt) by Virupakshanêtha with the commentary of Vidra. clibraraurtin. 0 S 0 No. 10—705 Act (Gajulakshn ) by Nillkintha. Os No. 11-yalciatori (Vêtiki) hr Kulickluri Varm with the commentiry of Sm3. riin to 1TUST (ciênt) lix Blivildi lodi. ses with the ev'l.lentury of Ravi a. 6 5 6 lo 1: NTT Tita in line Virm, with the current ri ·1 parents No. 14-aart: (Niti) ly Kamandaka, with the commentary of Sankarârya. 3 8 0 No. 15291499TH (Nâtaka) by Bhasa. (Sccond Idlition). 1 S 0 No. 16-afari ETTPOTET (Nataka) by Bhasa. S () No 17-ITTEL Do. Do. No. 1s- rerruf T (Stuti lvy Nûrîyana Bhatta with the commentary of Dewamangula Vîrya. 400 No 19- ATTITUITA: (Mmama) Ivy Narayana Blintta and Narayana Panditn. 10 No, 20-_*fTTTTTI (Natal) by Bhasit. 8 0 lo I - rm777 Da, Do, 0 0 Vi...-~मध्यम गायोग तुराबागग-दूराघटोरकन-फर्णभारोग्भजानि (Natuht) ly Bliântil. 1 y 0 i mitrattivitat. (het) by Kesavns wimu (l'ame I lixo Kanchas). 1 12 Mis of -- This free from. (hüvja) ly (lum hann. 1 0 0 MIT SITTINT (.Vyâyn) loy Cungahanrasferi. O 12 ) 1 1 0 fyrir till civile) ly Blit-it. U1: 0) 7 raptorport (la,s) liy haluaal with !!!1111's rail.it oli اثر ار 111، ، ۱۱ ا ، ا ل ا ، ا ا 5 1 l'oriel (fol.labon Pod Sirke). 11: 0 tirtit siirr (lossoptist labo) hry l'il limites. () rim first, le prin till land) 2 aut $ an } } !1!1,7.,0,1), k soden).

·F. AS. P. No. 52- Firena. (liárra) by Kalulása with the two commentaries, Proba-iba of Irun :- girináth and Trini of Vârårin? Paudita (Part II 3rol, lihof 5th Saras). S 0 No. 33-iosita: (Vrákarana) with the cornmentirs Dipaprahhi nf Viririn. Os No 34-fit. (.) (Právi) hr Rijichintamusmirithin No. 33-T (97583 ) (Fyrs) br Gop. nail 1 0 No. 56-TH: (Kávra) by Râlrlást with thi two commentaire Pribes ha di Ir. nagirinith ni l'hilip of Xir: Pirulit? (Part III fih, ich ans? Yo, 37-STUTTETE (-mr.:) !: 1"! 1 1

·No text on this page.

·5
No. 61-taifaga (Vedânta) by Sri Krishni
nanda Sarasvati (Part IV').
No. 62-Hint: (Sarvamatasangralın).
No. 63-fratsaita (Kirya) br Bharari trith the
commentary Sabdirthadipika nf Chitr.
Whânu (1, 2 and 3 Sargs).
No. 64mmer raat (Rirpa) br Kilidasa mth the
commentary Pradipa of Dakshin irartza
nithi.
No 65mm (Silpa) hr Jaramuni.
No. 66- her (Darsana) with the com
mentary Parimala of Jaihesturáumi:
No. 07 --- HOT7: (Tantra) bi Viririni Wir
the commentary mism of Sinkir.
(Part I. l-1'n...).
No. 68-778474T. (Asım) In D'assise
with the cin!! I wipe
4

·6 19. AS. t No. 74- starachreyfa: (Dharmasastra) with the commentary Bálakridla of Visvarapâchâı ya (Part I-Âchára and Vyarahâra Adhyâyas). 4 0 0 No. 75mfoter (Silpa) by Srikumâra (Part I). 3 4 0 No. 76-HRACISTS ICT: (Part II). 3 4 0 No. 77-Barrayedagara: (Tantra) by Isanakiva. gurudevamısra (Part III. Kriyapada 1-30 Patalas). 30 No. 78-STREET with the commentary Anayıla of Haradattacharya. 5 00 No. 79-FETTETE of Kautalya with commentary by Mahamahopadhyaya T Ganapati Sastri (Part I--1& 2 Adhikaratas). 8 0 0 No. 80-New of Kantalya with commentary by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Sastrı (Part II-3 to 7 Adhikaranas). 8 0 0 No. 81-sfrattatila: (Dharmasastra) with the commentary Bâlakrida of Visvarů pâcharya (Part II Prayaschittâdhyâya) 3 12 No. 82-3TATEA of Kautalya with commentary by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Sastri (Part III-8 to 15 Adbikaranas). S 0 0 No. 83-traforayeamuala: (Tantra) by Isanasivagurudevamısia (Part IV. Kryapada 31–64 Patalas and Yogapada). 4. 0 0 No. 84-raai tot (Part III). 2 12 0 No. 85--facultat (Tantra). 4 8 0 0 ·RS AS 1 12 0 No 8( Hastane (karya) of Su Kushnakavı 2 0 0 No 87 - In FHEIT (Sangita) of Sangitikua Su Pirspulera No SS- $177*12T: (allankâra) of Mammatabhatt with two commentane the Sampradayaprakasım of Su Valvachakravartin and the Salutvachâdâmanı of Su Blattagopala (Paitl l-il låsas) ; No. 99. FOTOAPE (V's ūkarına) by Bharatamıéra ( S 0 Yo 90-PRIATEGIET (Jimimsi) with the courmentar Rūšika of Sucautamisia (Part I) 80 Apply to: The Curator, for the publication of Sanskrit Manusuripts, Trivandrum.

·No text on this page.

·No text on this page.