·Government Oriental Library Series
Bibliotheca Sanskrita No. 41
खादिरगृह्यसूत्रम्
रुद्रस्कन्द व्याख्यासहितम्
THE
KHADIRA GRIHYASUTRA
WITII THE
COMMENTARY OF RUDRASKANDA
EDITED BY
1. MAHADEVA SASTRI, B.A.,
Curator, Crocernment Oriental Library, Mysore
AND
L. SRINIVASACHARYA,
Purulit, Govt. Oricntal Library,
Alysore.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE
GOVERNMENT OF His HIGHNESS THE
MAHARAJA OF MYSORE
MYSORE:
PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS
1913

·अवतरणिका. इदमिदानी प्रस्तूयते- तेन स्मार्तमनुष्टानमन्तरेण न वैदिकम् । प्रवर्तते द्विजातीनां धर्मशुद्धिमभीप्सताम् ॥ इति व्यासस्मरणेन, चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालकः । आचारभ्रष्टदेहानां भवेद्धर्मः पराङ्मुखः ॥ इति पराशरस्मरणेन च सिद्धायां स्मार्तकर्मानुष्ठानावश्यकतायां स्वस्वशाखावगतमन्त्रविनियोगद्वारण मन्वादिप्रणीतस्यैव कर्मक- लापस्य प्रयोजकैः गृह्यकारैः प्रणीतमेव गृह्यशास्त्रमनुसर्तव्य- मित्यविप्रतिपन्नोऽर्थः । तथाच देवलः- मन्वादयः प्रयोक्तारो धर्मशास्त्रस्य कीर्तिताः । तत्प्रयुक्तप्रयोक्तारो गृह्यकारास्तु मन्त्रतः ॥ इति ॥ तत्र छन्दोगानां स्मार्त धर्म मन्त्रद्वारा समुपदिदिक्षुः तत्रभवान् खादिराचार्यः संक्षिप्तं शब्दतो विस्तृतं चार्थतः किंचन रचयामास गृह्यशास्त्रम् । गृह्यशब्दार्थस्तु-औपासनोऽभिः गृह्यः यस्मिन्नग्नौ पाणिं गृह्णीयात्स गृह्यः" इत्यत्रैव शासनात्, नत्साध्यानि कर्माणि गृह्याणीत्युपर्यन्ते इति । प्राधान्येन तेषा- मत्रोपदेशायुक्तमस्य गृह्यशास्त्रत्वम् ॥ इदं च शास्त्रं संवत शब्दतोऽर्थतश्च प्रायशः गोभिलायं गृह्यशास्त्रमित्यस्यैव विस्तरलक्षणं वा गोभिलीयं, आहोस्वित् KHADIRA.

·स्कन्दनाचिरचिताऽति- iy गोभिलीयस्यैव संक्षेपलक्षणं वेदमिति यद्यप्युदेति संशयः सर्वे- षाम् । तथापि स्मृतिसूत्रप्रवाहस्यानादिसिद्धत्वाभ्युपगमान्न वयं पारयामो विनिर्णेतुमन्यतरां कोटिम् ॥ अस्य च शास्त्रस्य श्रीमता #ীযথ মূলিকণা সনি লই সুস্থ হব অখিক प्रकाशम् ॥ হাত্মা মন্তু জাখিস্থবিজ্ঞান ইন- यादिकं न किंचिदपि शक्यमवगन्तुम् । व्याख्यातुस्तु रूद्रस्क न्दस्य ग्रन्थान्ते परिदृश्यमानेल- লাথিং ও অশ্বিখ্যলা। रुद्रस्कन्देन संक्षेपायाख्यातं शृथशासनम् ॥ इति पद्येन किंचिदिवावगम्यते, तदपि नालं निर्णयायोति ॥ वा- अत्रत्यविषयाः सूच्यन्ते- विषयाः पुटसंख्या विषयाः गृह्यकर्मसमुद्देशः 1 पाकयज्ञः सामान्यत: कर्मकाल: 4 ब्रह्मा यज्ञोपवीतम् उपलेपनादि पुटसंख्या .... 1) 12 6 -- प्रपदान्तं प्राग्घोमीयं कर्म .... 7 आचमनम् दर्भासनम् दिग्विधि: होमस्थानम् 18 विवाहः गर्भाधानम् 8 36 ... स्नानम् " गृह्यः हस्त: .... " 39 औपासनम् वैश्वदेवः मन्त्रः " .... 40 ·V पुटसंख्या 46 पुटसंख्या 88 विषयाः आप्लवनम् (स्नानम्) पुष्टिकामस्योपदेशः उपाकर्म : 54 विषयाः दर्शपूर्णमासौ आग्नेयस्थालीपाकः पुंसवनम् सीमन्तोन्नयनम् सोष्यन्तीहोमः 93 56 97 59 अनध्यायः 102 60 आश्वयुजीकर्म 108 निष्क्रमणम् 62 आग्रहायणम् 105 .... 63 अष्टकाः 107 नामकरणम् चौलम् .... 66 121 .... 70 उपनयनम् गोदानादीनि व्रतानि ब्रह्मवर्चसादि पुष्टिकामार्थानि कर्माणि- मधुपर्कार्हाः 77 136 .... एतद्न्थशोधनावसरे सहायीकृतानामादर्शपुस्तकानां स्थित्या- दयः- एतत्कोशालयस्थानि पुस्तकानि- नागराक्षरमयम् नातिशद्रम् नं. 67 मूलम् नं. 1937 " नं. 1945 " " नं.2501 " " " नं. 2990 " " नं. 57 वृत्तिः " " नं.2502 " " नं. 3157 ग्रन्थाक्षरमयम् शुद्धम्

·vi
...
नं. 2673 वृत्तिः प्रन्थाक्षरमयम् शुद्धम्
नं. B731
नं. B817
कर्णाटाक्षरमयम्
श्रीमन्महाराजसदसनस्थितसरस्वतीभण्डारान्तर्गतं
प्रन्थाक्षरमयं व्याख्यानपुस्तकमतिशुद्धमेकम्.
"
"
आहत्य
12 पुस्तकान्यादर्शीकृत्य यथार्ह संशोधितमिदं
गृह्यशास्त्रामति विज्ञाप्यते.

·भी श्री खा दि र गृह्य सूत्र म. रुद्रस्कन्दीयव्याख्यायुतम्. अथातो गृह्या कर्माणि ॥ १ ॥ अथ अनन्तरम् । कस्मादनन्तरम् । 'देव सवितः' इत्यादिमन्त्र- वच्छाखाध्ययनात् । यतोऽनधीतवेदस्य मन्त्र परिज्ञानात् वक्ष्यमा- णेषु वाक्येषु कर्मानुष्ठानयोग्यतया प्रतिपत्तुम शक्यं, अतस्तद- नन्तरमिति गम्यते । ननु-मन्त्रमात्राध्ययनादपि शक्यं प्रतिप- त्तुम् । सत्यम्-यदि मन्त्रमात्राध्ययने विधिस्स्यात् स्यादेवं, कृत्स्नवेदाध्ययन एव विधिप्रवृत्तः । विध्यभावे को दोषः ? इच्छा- निबन्धनमध्ययनं स्यात् । तथा सत्यध्ययनस्य पुरुषप्रतिपत्त्यु- पायत्वात् तस्याश्च तत्साध्यपुरुषार्थपरामर्शापेक्षत्वात् मन्त्रा- णां चातीन्द्रियपुरुषार्थसाधनकारोपकारिप्रकाशनशक्तिसद्भावनि- श्वयप्रमाणाभावेन तद्विवक्षाया असम्भवात् अवश्यमन्यविवक्षया भवितव्यम् । अन्यविवक्षया चोच्चरितस्याप्रामाण्यमाहुर्मीमांसकाः। ग्रन्थगौरवभयादस्माभिर्न लिख्यते । अप्रमाणभूतस्य च साधन- त्वायोगात् न तावन्मात्राध्ययनस्य वृत्तत्वम् । वैधे त्वध्ययने 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यक्षरप्रधानत्वानिर्देशस्य संस्क्रिय.

·खादिरगृह्यसूत्रं [प. १. माणाक्षरद्वारेण च पुरुषार्थावबोधनरूपप्रयोजनसिद्धिसम्भवात् स्वाध्यायाध्ययनस्य ज्ञानसंपादनद्वारा प्रामाण्यम् । वैधं त्वध्य- यनं नियतक्रमत्वात् न तावन्मात्रस्य संभवति । एवमपि कि- मिति न तत्परस्य वृत्तत्वम् । एकत्वाद्विधेरन्तरास्थितौ विधिवि- रोधात् । न हि प्रधानभूतामध्ययनक्रियामपरिसमाप्य तदपे- क्षिते व्यापारान्तरे प्रवृत्तिः॥ अतश्शब्दो वक्ष्यमाणं प्रति वृत्तस्याध्ययनस्य पर्यवसानल- क्षणं हेतुत्वमाह । अध्ययनविधिर्हि अर्थावबोधपर्यन्तोऽनुष्ठानयो- ग्यमवबोधं विना न पर्यवस्यति । 'देव सवितः प्रसुव' इत्यादिम- त्रोत्पन्नश्च अवबोधो न गृह्यशास्त्रोपदेशं* विनाऽनुष्ठानयाग्यो भवति । अत एष सूत्रार्थ:--अध्ययनानन्तरं तत्पर्यवसानादेव हेतोः गृह्याणि कर्माण्युपदेश्याम इति ॥ औपासनाख्योऽग्निर्गुह्यः 'यस्मिन्नग्नौ पाणिं गृह्णीयात् स गृह्यः' शत वचनात् । तत्साध्यानि कर्माणि लक्षणया गृह्याणी- त्याह । अत औपासनहोमादिषु गृह्याग्निमत एवाधिकार इत्यु- क्तं भवति आहत्य विहितं वर्जयित्वा यथा 'पुनर्मामैतु' इति ब्रह्मचारिणः । चौलादीनि बालसंस्काराथर्तया तच्छेषत्वेन यद्य- पि बोध्यन्ते, तथापि ‘पुत्रं संस्कुर्यात्' इत्येवमादिवचनात् पितुरापि तानि कृत्यान्येव । स्वकृत्यानि च सर्वाण्यग्निसाध्यान्य- स्मिन्नेवाग्नौ कार्याणि अस्य सर्वसाधारणत्वेनोत्पन्नत्वात् अग्नय- न्तराक्षेपे प्रमाणान्तराभावाच्च । बालकृत्यमपि प्रसङ्गसिद्धत्वा- नाग्नयन्तरमाक्षिपति । यदा तु सर्वाधानेन पितुरप्यग्नयभावस्तदा * शास्त्रोक्तं.

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 3. बालकृत्येनाक्षिप्यते लौकिकाग्निस्सर्वहोमेषु समाचारसिद्धत्वात् लौकिकस्य । पिताsपि तस्मिन्नेवाग्नौ संस्कुर्यात् विद्यमाने गृह्ये उपात्तस्य विद्यमानत्वादुपादानक्षमः । अत्र परसंस्कारार्थान्येक- देशं प्रणीय तस्मिन्नेव कार्याणि । समाप्तेषु तस्य लौकिकत्वमि- त्यस्मदुपलब्धदेशे समाचारः । यद्येवमेव समाचारस्सार्वत्रि- कस्स्यात् तथैव श्रुतिकल्पनया प्रमाणं स्यात् । अथ तु देशान्तरे विगानं स्यात्, कृत्स्न एव परार्थान्यपि स्युः, नाप्यग्नेरन्ते लौकि . कत्वम् । यदा त्वनग्निः पिता भार्यामरणादिना यदि शास्त्रान्तरे- ध्वनग्नेस्संस्कारप्रतिषेधो विद्यते तदाऽन्येन कारयेत् । अथ तु न विद्यते स्वयमेव लौकिकेऽग्नौ कुर्यात् । ननु-अन्यदीयेऽग्ना- वन्यः किमिति न करोति । आहवनीयादिवत् पुरुषविशेष प्रति नियतत्वात् । यस्य यो गृह्यः स तस्यैव संस्कारयोग्यः ॥ गृह्याणीति पाप्ते छान्दसो लुक्कृतः छन्दस्स्तुल्यत्वमस्थ शास्त्रस्य गमयितुम् । तुल्यत्वं च वेदमूलत्वेन मन्वादेवद- तीन्द्रियार्थे प्रामाण्यात्, वेदमूलत्वाच्च । वेदमूलेषु स्मृतिशा- स्त्रेषु वेदाङ्गेषु च यद्यदस्य शास्त्रस्यापेक्षितं विद्यते तस्य तस्य सङ्गहस्सिद्धो भवति, सर्वेषामध्ययनविध्याक्षिप्ततया एकविज्ञान- विषयत्वात् । अपेक्षाऽभावे त्वविरोधिनामपि न समुच्चयः, परामर्शहेत्वभावेन वाक्यार्थस्य पर्यवसानात् । गृह्याणोतिसिद्धे कर्माणीतिवचनमग्नयन्तरसाध्यस्यान्वष्टक्यादेरनग्निसाध्यस्य सङ्गहार्थम् । तस्य च प्रयोजनं वक्ष्यमाणायाः परिभाषायाः साधारणत्वं सूचयितुम् । अत एष चाक्यार्थः-गृह्याण्यगृ- क्षयः.

·+ खादिरगृह्यसूत्र ह्याणि च कर्माण्युपदेश्याम इति । गृह्यसाहचर्यादगृह्याण्यप्यौ- पासनवत एवेति केचित् ॥१॥ । उदगयनपूर्वपक्षपुण्याहेषु प्रागावर्तनादह्नः का- लोऽनादेशे ॥२॥ यस्मिन् क्षणे मकरं गच्छति सूर्यः ततः प्रभृति षण्मासा उदगयनम् । यस्मिन् क्षणे सूर्याचन्द्रमसौ सह वसतः तत ऊर्ध्व यस्मिन् क्षणे तयोरेव परमो विप्रकर्षः ततः प्राक्पूर्वपक्षः । ज्यो- तिश्शास्त्रे कर्मयोग्य यदहरुक्तं तत्पुण्यमहः । तषां द्वन्द्वसमासः । अन्वये तेषामेतरेतरयोगमाह विभाक्तः । अतो येषु कर्मसु समु- ञ्चितानामन्वयः सम्भवाते तेषु समुच्चितानामेवाङ्गत्वं, येष्वसम्भ- वस्तेषु यथासम्भवं द्वयोरेकस्य वाऽन्वयः । ननु -सकृदुच्चरि- तस्य कथमनेकधाऽन्वयः। सर्वकर्मणामधिकृतत्वादादावर्तते पदं, इतरेतरयोगाववक्षया च । समुच्चयसम्भवेअप यजयोतिश्शास्त्रेनि- षिद्धमहस्तद्वर्जनीयं उदगयनपूर्वपक्षावनाहत्या पि दोषहेतुत्वात् । मध्यंदिनादृर्ध्वमहरावर्तनामत्याहुः। ततः प्राग्ग्रहणं बक्राभावेऽप्यावृ- त्तिरस्ति अह्न इति विशिनष्टि । ननु-प्रातराहुति हुत्वा हावनिर्व- पदित्यनेनैव सिद्धम् । न सिद्धचति पूर्वकालनिषधपरत्वात्तस्य । अपि च 'सर्वमहः प्रातराहुतेस्स्थानम्' इतिवचनात् अपराह्नऽपि स्यात् । काल इति यथाऽन्ये दर्शादयः काला अधिकारहेतवः तथाऽ- यम युक्तः कालोऽधिकारहेतुर्नाङ्गमात्रमिति गमयितुम् । अतोऽन्य काले कृतकृतमेव न विगुणमात्रम् । विशेषादेशस्य बलीयस्त्वे सिद्धे अनादेश इति शास्त्रान्तरादेशस्य सङ्गहणार्थम् । तत्र विरुद्धानां विकल्पः । यथा विवाहे सर्वकालत्वं, उपनयन च पञ्चम- . '

·ख. १.]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
5
वर्षादि । आवरुद्धानां समुच्चयः यथोपनयने वसन्तादि, सर्वेषु
च मुहूर्तादि । एवं सर्वत्र ॥२॥
अपवर्गे यथोत्साहं ब्राह्मणानाशयेत् ॥ ३ ॥
आधिकारप्रयोगे समाप्ते यथाश्रद्धं त्रयवरान् ब्राह्मणान्
भोजयेत् ॥ ३ ॥
यज्ञोपवीतम् ॥ ४ ॥
कर्माङ्गं स्यादिति शेषः । नित्ये विद्यमानेशप यज्ञोपवी-
तान्तरं प्रसङ्गात्सिद्धम् ॥ ४ ॥
सौत्रम् ॥ ५॥
तद्यज्ञोपवीतं कार्पाससूत्रकृतं रज्जुर्वासो वा । स्मृत्यन्तराच्छे-
पावगतिः ॥५॥
कौशं वा ॥ ६ ॥
कुशविकारः कौशम् ॥६॥
ग्रीवायां प्रतिमुच्य दक्षिणं बाहुमुहृत्य यज्ञोप-
वीती भवति ॥ ७ ॥
तत्सौत्रं कौशं वा पाशाकृतिं कृत्वा ग्रीवायामासज्य द-
क्षिणं बाहुमुद्धत्य तस्याधस्तादबलम्वमानं कृत्वा यज्ञोपवीती
भवति । विन्यासविशेषयुक्ते अस्मिन् द्रव्ये यज्ञोपवीतशब्दो
वर्तते, तदर्थे द्रव्ये उपचारात् ॥ ७॥

·6 खादिरगृह्यसूत्र [प. १. सव्यं प्राचीनावीती ॥ ८॥ . ग्रीवायां प्रतिमुच्य सव्यं बाहुमुद्धृत्य प्राचीनावीती भवति । एतत् पित्रये, स्मृत्यन्तरात् । “उपासने गुरूणां वृद्धानामति- थीनां च होमे जप्यकर्मणि भोजने आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात् अन्येष्वप्येवंप्रकारेषु भवति" इति ब्याप्तयर्थ, गृह्यशास्त्र विहितादन्यत्राप्येतद्यमङ्गमिति । निवातिता नोक्ता, अस्मिच्छास्त्रे निवोतिना कृत्यं नास्तीति । कोचित्–'वायसान् वधकामः' इत्यत्र निवीतित्वमिच्छन्ति वधकामे श्येनयागे दर्श- नात् । तदर्थ च “ग्रीवायां प्रतिमुच्य” इति सूत्रं विच्छिद्य निवीतो भवति" इत्यध्याहरन्ति ॥ ८॥ सर्वकर्मणामङ्गमाचमनं आदौ कर्तव्यम् । तदाह त्रिराचम्यापो द्विः परिमजीत ॥ ९ ॥ उदकं त्रिरङ्गुष्ठमूलतलेन पीत्वाऽङ्गुष्ठमूलतलेना लोमप्रदेशा- बहिः परित ओष्ठौ द्विः परिमृजीताद्भिः ॥९॥ पादावभ्युक्ष्य शिरोऽभ्युक्षेत् ॥ १० ॥ पादौ युगपदभिमुखं प्रोक्षेदद्भिः । पृथक्सूत्रकरणं पूर्वो- त्तरसूत्राभ्यां वैलक्षण्यं गमयितुम् । वैलक्षण्यं च पाण्यवयव- विशेषानपेक्षत्वम् ॥ १०॥ इन्द्रियाण्यद्भिस्संस्पृशेत् ॥ ११ ॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां चक्षुषी । अङ्गष्ठप्रदेशनीभ्यां नासिके । अङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां श्रोत्रे । अप इत्यधिकारासिद्धे अद्भिरिति

·ख. १]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
7
प्रत्यङ्गमब्ग्रहणार्थम् । इन्द्रियाणीति सामान्योक्तावपि पादयोः
पृथग्ग्रहणात् पायवादीनामग्रहणमयोग्यत्वात् , मनसश्चाशक्य-
त्वात् , त्वचस्सर्वगतत्वात् सिद्धेः, जिह्वायाश्च पाने । पारि-
शेष्यात्त्रयाणामेव ॥ ११ ॥
अन्ततः प्रत्युपस्पृश्य शुचिर्भवति ॥ १२ ॥
प्रत्युपस्पृश्येत्युक्त पूर्वोक्तानां प्रत्येकं स्यात् अतोऽन्तत
इत्युक्तम् । उपस्पृश्येति सिद्धे प्रतीति पूर्वमप्युपस्पर्शनमस्तीति
सूचयितुम् । पूर्वमुपस्पर्शनमपेक्ष्य प्रत्युपस्पर्शनं भवति । तच्च
स्मृत्यन्तराद्गम्यते-'आमणिबन्धनात्पाणी प्रक्षाळ्य' इति । तत्परा-
मर्शे च तत्सहचरितानां “प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा शौचमार-
भेत, शुचौ देशे आसीनो दक्षिणं बाहुँ जान्वन्तरा कृत्वा
यज्ञोपवीती वाग्यतः, हृदयस्पृशः, अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिः, ती-
थेन पादौ प्रक्षाल्य” इत्येवमादीनामपि परामर्शस्सिद्धो भव-
तीति तैस्समुच्चयः । पादप्रभृति क्रियाविशेषाणां निरपेक्षश्र-
वणान्मुखमार्जनादीनां निवृत्तिः । शुचिरिति न केवलं कर्मा-
ङ्गभाव एवाचमनम्, अप्रायत्ये सति शुद्धयर्थमपि भवतीति वेदित-
व्यम् । भवतीति यज्ञोपवीती भवतीतिवत् ॥ १२ ॥
आसनस्थानसंवेशनान्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ १३ ॥
कुर्यादिति शेषः । विध्युपदिष्टानि नार्थप्राप्तानि आसनादीनि,
वचनस्यान्यथावैयर्थ्यात् ॥ १३ ॥
प्राङ्मुखस्य प्रतीयात् ॥१४॥

·8 खादिरगृह्यसूत्र [प१ प्राङ्मुख इत्युक्त कुर्यादित्यध्याहारे कर्तुरेव प्रामुखत्वं स्या- दिति सर्वस्यैव कर्मसम्बन्धिनः प्राङ्मुखत्वं विधातुं सम्बन्ध- मात्रवाचिनी षष्ठीमाह यथा चौले मातुः । वाक्यशेषात्सिद्धे प्रतीयादिति मधुपर्के दातुश्चौले नापितस्य प्रत्यङ्मुखत्वनियमार्थ प्रामुखस्य प्रति अभिमुखमियात् गच्छेदित्यर्थः ॥ १४ ॥ पश्चादग्नेर्यत्र होमस्स्यात् ॥ १५ ॥ यस्मिन् प्रदेशे होमो विद्यते तत्र प्रधानमङ्गानि च पश्चा- दग्नेरुपविश्य कुर्यात् । स्यादिति ब्याप्तयर्थं भवतीतिवत् ॥ १५ ॥ सहशिरसं स्नानशब्दे ॥ १६ ॥ प्रतीयादिति शेषः, स्नातामहतेन स्नाप्य कुमारं इत्यादौ । स्नान इत्येव सिद्धे शब्द इति 'गृह्यात्मानमभिषिञ्चेत्' इत्यत्र शिरस्य भिषेकार्थम् । इतरथा सेकमात्रमिदं न स्नानमिति न शिरसि स्यात् । स्नाने स्नानतुल्यवाचिनि शब्दे इति सूत्रार्थः ॥ १६ ॥ दक्षिणेन पाणिना कृत्यमनादेशे ॥ १७ ॥ कुर्यादित्यध्याहारात्सिद्धे कृत्यमिति गृह्योक्तादन्यदपि य- त्कृत्यं तदपि दक्षिणेनैव हस्तेन कुर्यादित्येवमर्थम् । आदेश- बलीयस्त्वात्सिद्धे अनादेश इति पदार्थस्वभावादेशेऽपि निवृत्त्य- र्थम् , यथा परिदध्यादित्यादौ द्वयोः पाण्योः ॥ १७ ॥ मन्त्रान्तमव्यक्तं परस्यादिग्रहणेन विद्यात् ॥ मन्त्रान्तं, अव्यक्तं च विनियोगतः परिमाणतश्च। परस्यत्यस्या- काङ्क्षावशात् द्वावाँ, उत्तरस्य मन्त्रस्येत्येकः, प्रधानस्य मन्त्र- ·ख. १.] रुद्रस्कान्दीयसहितम् . 9 . बोध्यस्यार्थस्योते द्वितीयः । आदिश्व ग्रहणं चादिग्रहणम् । यथा- सङ्ख्येनान्वयः । एष सूत्रार्थः । मन्त्रान्तमुत्तरस्यादिना विद्या- दव्यक्तं विनियोगतः परिमाणतश्च अर्थवशेन विनियुक्तं परि- माणयुक्तं च विद्यादिति । अविनियुक्तो हि मन्त्रोऽध्ययनसंस्कृतः कार्यविशेषसम्बन्धाकाङ्क्षः कर्मविशेषार्थानां मन्त्राणां सन्निधावाना यमानस्तत्कर्मशेषभावं प्रतिपद्यते, सन्निधिविशेषादपर्यवसा- नाच । तस्मिन्नापे कर्मणि यत्पदार्थप्रकाशनसमर्थो यस्स तस्यैव शेषः, सामर्थविशेषात् । यस्त्वतत्प्रकाशकः स तत्प्रकाशक एव जपतया आशीर्वादतया वोपयुज्यते । आकाङ्क्षादिवशाच्चेयत्ता- परिच्छेदो मन्त्रस्य ॥ ननु परस्य ग्रहणेऽनेनैव परिमाणस्याप्यु- क्तत्वात् अन्तमादीत्यनेन किम् ! उच्यते-द्वयोर्मन्त्रयोर्मध्यगतस्य यस्य पदस्याभिधानकोऽन्वयो न केनचिदवगम्यते, तस्या- वश्यमेकेनान्वयः कल्प्यः, अन्यथा तस्यानर्थक्यं स्यात् । यस्य वा द्वाभ्यामपि केनापि प्रकारेणान्वयो दृश्यते तस्याप्येकेनैवान्वयः आकाङ्क्षापूर्तेरेकत्वाचावगम्यते । एतदुक्तं भवति-उत्तरमन्त्रादेः प्राक् पूर्व एव मन्त्रोऽनन्वयि यत्किञ्चित्पमित्येकोऽर्थः । उत्तर- मन्त्रादेः प्रागव पूर्वमन्त्रो नोत्तरादिसहित इति द्वितीयः । म- ध्यमं पदं किं पूर्वेण सम्बध्यते उतोत्तरेणेति सन्देहे कल्पनाला- घवाद्विशेषाध्यवसायः। अस्यार्थस्य न्ययसिद्धेर्न दोषः, नैयायिक- त्वात् सूत्रस्य । वाक्यशेषात्लिद्धे विद्यादिति न स्वरुच्या कल्पयेत्, न्यायसिद्धमेव जानीयादित्येवमर्थम् ॥ १८ ॥ स्वाहान्ता मन्त्रा होमेषु ॥ १९ ॥ ये पाठैन स्वाहान्ताः तेऽपि स्वाहान्ताः कार्याः । 'स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽग्नये कव्यवाहनाय' इत्यत्र न स्वाहा- 2 ·10 खादिरगृह्यसूत्रं प.१. न्ताः, आयेनैव कृतार्थत्वात्, ‘पुरस्तात्स्वाहाकृतयो वा अन्य देवा उपरिष्टात्स्वाहाकृतयोऽन्थे'* इति श्रुतेः । अधिकारात्सिद्धे मन्त्रा इति व्याप्तयर्थम् ॥ १९ ॥ पाकयज्ञ इत्याख्या यः कश्चैकानौ ॥ २० ॥ संज्ञा व्यवहारार्था । एकाग्निः गृह्याग्निः । एकाग्निग्रहणं अन्याग्निसाध्यानां संज्ञानिवृत्त्यर्थम् । यः कश्चेति ‘सप्त पाकयज्ञ- संस्थाः' इति दर्शनात् तद्वयतिरेकार्थ शास्त्रान्तरोक्तसङ्गहार्थे . च॥ २०॥ तत्रविक् ब्रह्मा सायंप्रातर्होमवर्जम् ॥ २१ ॥ तत्र तास्मन्नेव पाकयज्ञे नान्यत्र । अतो मथिते लौकिके वा न ब्रह्मा । ऋत्विगिति 'आर्षेयोऽनूचानः' इत्यात्विग्गुणनियमार्थम् ॥ स्वयं हौत्रम् ॥ २२ ॥ सायंप्रात)मवमित्यनुवर्तते, इतरथा सूत्रानर्थक्यं स्यात् । तथा हि सर्वहोमेषु स्वामिनो होमकर्तृत्वं न विधेयं नित्यप्राप्त- त्वात् । सायंप्रात)मे स्वामिनोऽन्यस्यापि कर्तृत्वाभ्यनुज्ञानार्थ सूत्रं, तदधिकारार्थमेव हि ब्रह्मासनमनुक्त्वैतदुक्तम् ॥ २२ ॥ दक्षिणतोऽग्नेरुदङ्मुखस्तूष्णीमास्ते ब्रह्माऽऽ होमात्प्रागग्रेषु ॥ २३॥ अग्नेर्दक्षिणतः, न होतुः । तूष्णीं वाग्यतः । आ होमात् प्रयोगसमाप्तः ॥ २३ ॥ * तै. सं. ३-१-५.

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 11 कामं त्वधियज्ञं व्याहरेत् ॥ २४ ॥ यज्ञोपकार्यन्तरितादि ब्रह्मा ब्रूयात् । अत एव कर्मविदेव ब्रह्मा । कामं त्विति लौकिकस्यापि कर्मोपकारिणो व्याहरणार्थम् ॥ अयज्ञीयां वा व्याहृत्य महाव्याहृतीर्जपेत् ।। वाशब्दात् यशियामप्यन्यथासिद्धाम् । जपेत् मनसा । व्याहृ- तय एव महाव्याहृतयः । इदं विष्णुः इति वा ऋचम् ॥ २५ ॥ हौत्रब्रह्मत्वे स्वयं कुर्वन् ब्रह्मासनमुपविश्य छत्रमुत्तरासङ्गं कमण्डलुं वा तत्र कृत्वा- ऽथान्यत्कुर्यात् ।। २६ ॥ आपत्कल्पोऽयम् । उत्तरासङ्गं उत्तरीयं वासः । अथान्यदिति ब्रह्योपवेशनात्पूर्व निर्वृत्तं यत्कर्म तदनन्तरं विहितं यदवशिष्टं तदि- त्यर्थः । अत एव न कर्मादौ ब्रह्मोपवेशनम् । क्व तर्हि ? 'इदं भूमेः' इत्यस्यानन्तरमेव वक्ष्यामः ॥ २६ ॥ अव्यावृत्तिं यज्ञाङ्गैरव्यवायं चेच्छेत् ॥ २७ ॥ होमाङ्गैस्सहाग्नेः पराङ्मुखो न भवेत्, अन्तरा च न गच्छेदि- त्यर्थः । कुर्यादित्यध्याहारात्सिद्धे इच्छेदिति, याद प्रमादाद्वयावृत्ति व्यवायं वा कुर्यात् तदा पुनः प्रतिमुखः स्यात्, प्रत्यागच्छेदित्ये- वमर्थम् । पाकयशसाधारणमिदं सूत्रम् । एवमुक्ता परिभाषा ॥२७ . इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती प्रथमस्य पटलस्य प्रथमः खण्डः,

·1
12
खादिरगृह्यसूत्र
[प.१
पूर्वे भागे वेश्मनो गोमयेनोपलिप्य तस्य
मध्यदेशे लक्षणं कुर्यात् ॥ १ ॥
गृहस्याभिमुखे गृहैकदेशे भागे पूर्वोपालप्तेऽपि स्वयं गोशक-
तोपलिप्य उपलिप्तस्य मध्यदेशे लक्षणं कुर्यात् । लक्षणस्य
स्वरूपमन्यतोऽवगन्तव्यम् । पांसुभिः स्थाण्डलं कुर्यादित्यर्थः ॥ १॥
दक्षिणतः प्राची लेखामुल्लिख्य ॥ २ ॥
स्थाण्डिलस्य दक्षिणापरकोणादारभ्य प्रागपवर्गा रेखामुल्लि
खेत् ॥ २॥
तदारम्भादुदीची तदवसानात्याची तिम्रो मध्ये
प्राचीः ॥ ३ ॥
पश्चिपरेखारम्भादुत्तराः तिस्रः । कुतः ‘अपित्र्यं सर्व प्राग-
पवर्गमुदगपवर्ग वा' इति स्मृतिबाहुल्यात् । एवं सर्वत्रानादेशे ॥
तदभ्युक्ष्य ॥ ४ ॥
उल्लिखितं स्थाण्डलमाद्भरभ्युक्ष्य ॥ ४॥
अग्निमुपसमाधाय॥ ५ ॥
स्थाण्डिलस्य मध्ये अग्निमसंमुखमभिमुखं निधाय । उप-
त्युपयोगाय यत्र यत्र शास्त्रेणाहोमार्थोऽप्यग्निनिधीयते तत्र तत्रो-
पलेपनाद्यनिधानान्तं कुर्यादित्येवमर्थ, यथा सर्पबलौ । इतरथा
सर्वत्रैतद्धोमेषु कुर्यात्' इति वचनात् अहोमार्थे न स्यात् ॥ ५ ॥

·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 13 इमं स्तोममिति परिसमूह्य तृचेन ॥ ६ ॥ निधीयमानस्याग्नेः प्रकीर्णान् कणान् समन्तत एकीभावं प्रापय्य प्रत्यूचं परिसमूहनं प्रागुपक्रममुदगपवर्ग कुर्यात्, निराका- शत्वाचाम् । अस्य विनियोगमात्रपरत्वान्नार्थैक्यकल्पनायां प्रभुत्वम् ॥ ६ ॥ पश्चादग्नेर्भूमौ न्यञ्चौ पाणी कृत्वेदं भूमेरिति । अग्नेरनन्तरमेव पश्चात्तृणादिभिस्सहितौ भूमिगताववाङ्मुखौ हस्तौ कृत्वा 'इदं भूमेः' इाते जपेत् । 'अन्येषां विन्दते वसु, अन्येषां विन्दते धनम्' इत्यनयोस्तुल्यार्थत्वात् विकल्पेन मन्त्रा. न्तत्वम् ॥ ७॥ तयोर्नियममाह- वस्वन्तं रात्रौ ॥ ८ ॥ रात्रिकाले विहितं यद्रात्रौ क्रियते तत्र वस्वन्तमेव । अनन्तरं ब्रह्मोपवेशनम् । कुतः ? अग्निनिधानात्पूर्व तावन्नोपवेशन 'दक्षिणतो- ऽग्नेः' इति वचनात् । परतोऽपि 'उपसमाधायसमूह्य न्यञ्चौ पाणी कृत्वेदं भूमेः' इति क्त्वाप्रत्ययेन समानकर्नुकत्वस्योक्तत्वाद- वान्तरप्रयोगैकवाक्यत्वावगते धान्नोपवेशनम् । इदानीं तु विरो- धाभावाद्वक्ष्यमाणस्य ब्रह्मापेक्षत्वादुपवेशनम् । पूर्वोक्तानां सूत्रैक्ये पि सुखबोधार्थ सूत्रावच्छेदः कृतः ॥ ८ ॥ पश्चादर्भानास्तीर्य दक्षिणतः प्राची प्रकर्षेदुत्तर- तश्च ॥ ९ ॥ अग्नेः पश्चात् । प्रागग्रान् दर्भान् निरन्तरानास्थण्डिलमुदगप- वर्गान् प्रकीर्य दक्षिणतः प्रकीर्णानग्रेषु गृहीत्वा प्राची प्रकृष्य

·14
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. १.
तथोत्तरतश्च प्रकर्षेत् । यथाऽग्नेः पुरस्तादग्राणि सङ्गतानि स्युः ।
अयमेकः कल्पः ॥९॥
अप्रकुष्य वा ॥ १० ॥
पश्चात्स्तरणमात्रमेवैकः कल्पः ॥१०॥
पूर्वोपक्रमं प्रदक्षिणमग्निं स्तृणुयान्मूलान्यग्रै-
श्छादयंस्त्रिवृतं पञ्चवृतं वा ॥ ११ ॥
अग्नेः पुरस्तात् पूर्व ततो दाक्षणतस्तत उत्तरतस्ततः पश्चात् ।
ननूत्तरतस्समापनयिं प्रदक्षिणम्' इति वचनात् । न, 'मूलान्यग्रे
श्छादयन् ' इति वचनात् । उदगपवर्गे हि मूलैरग्राणि छादितानि
स्युः । ननु अग्राण्युत्क्षिप्य किमिति न स्तरणं, ‘छादयन्, स्तृणुयात्'
इति स्तीर्यमाणावस्थायामेव स्तीर्यमाणैश्छादनोपदेशात् । एवं
तर्हि 'मूलान्यग्रैश्छादयन्' इत्यनेनैन सिद्धत्वात् 'पूर्वोपक्रमं प्रद-
क्षिणम्' इत्यनर्थकम् । न, अन्यदपि यत् प्रतिदिशं तत्पूर्वोपक्रम
प्रदक्षिणमिति ज्ञापनार्थ, यथा 'प्रतिदिशमुपलिम्मेत्' इति । अत्रापि
स्पष्टीकरणार्थत्वात् अत्रैवोक्तम् । अत्र तु 'प्रथम दक्षिणतस्तत उत्त-
रतः' इत्यपि प्रदक्षिणशब्दस्यार्थोऽवगन्तुं शक्यते । इदं स्तरणं त्रिः
कृत्वः पञ्चकृत्वो वा । पूर्वसूत्राभ्यां विहिते सकृत्सकृदेव । पितृयज्ञे-
ध्यायं स्तरणम्, अन्वष्टक्ये द्वितोयम्, इतरत्र तृतीयामेत्युपदेशः।
तृतीये पञ्चवृतपक्षस्य प्रजाकामपशुकामयोर्निवेशः ॥ ११ ॥
उपविश्य दर्भाग्रे प्रादेशमात्रे प्रच्छिनत्ति न
नखेन पवित्र स्थो वैष्णव्याविति ॥ १२ ॥

·ख. २]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
15
उपविश्येतोतः परं दर्भासनार्थम् । प्रच्छिनत्ति न पाणिना।
ओषधिमन्तर्धाय' इति गृह्यान्तरे ॥ १२ ॥
.
अद्भिरुन्मृज्य विष्णोर्मनसा पूते स्थ इति ॥१३॥
उत् ऊर्ध्वम् ॥ ॥ १३॥
उदगग्रे अङ्गुष्ठाभ्यामनामिकाभ्यां च सङ्घन्य
त्रिराज्यमुत्पुनाति देवस्त्वा सवितोत्पुना-
त्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभि-
रिति ॥ १४॥
मन्त्रस्यापि त्रिरावृत्तिः, प्रदेशान्तरे 'द्विस्तूष्णोम् इति, यत्ना-
न्तरात् । उत्पुनाति प्राचीमूर्ध्व क्षिपति । अच्छिद्रेण पवित्रेणेति
संश्लिष्टयोस्समुदायमाह ॥ १४ ॥
.
अभ्युक्ष्यते अग्नावनुप्रहरेत् ॥ १५ ॥
अद्भिरभ्युक्ष्य पावेत्रे उदगग्रे अग्नौ प्रक्षिपेत् । अन्विति
उत्पवनेऽनुगते उदगग्रे इत्यर्थः ॥ १५ ॥
आज्यमधिश्रित्योत्तरतः कुर्यात् ॥ १६ ॥
अग्नेरुत्तरे भागे स्थाल्या सहाज्यमुपनिधाय कुर्यात् । किं
कुर्यात् ? शास्त्रान्तराद्गम्यते-द्विरुल्मुकेनाभिज्वाल्य द्वे दर्भाग्रे
प्रक्षिप्य त्रिरुल्मुकेन प्रदक्षिणं परिहृत्य उत्तरतो बर्हिषि निदध्या-
दित्यर्थः ॥ १६ ॥

·16
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. प.
दक्षिणजान्वक्तो दक्षिणेनाग्निमदितेऽनुमन्यस्वे-
त्युदकाञ्जलिं प्रसिञ्चेत् ॥ १७ ॥
दक्षिणेन जानुना भूमिगतो ब्रह्माग्नयोरन्तरेण उदकपूर्ण-
मालिमवसिञ्चेत् ॥ १७॥
अनुमतेऽनुमन्यस्वेति पश्चात् सरस्वत्यनु-
मन्यस्वेत्युत्तरतः ॥ १८॥
होमाङ्गानामप्युत्तरतः। रेखावदञ्जलिसेकः, दृष्टानुगुण्यादद्दष्टे
कल्पनात् यतः ॥ १८ ॥
देव सवितः प्रसुवेति प्रदक्षिणमग्निं पर्युक्षेदभि-
परिहरन् हव्यम् ॥ १९ ॥
प्रसिञ्चदिति प्रकृते पर्युक्षेदिति एतावत एव पर्युक्षसंज्ञार्थ
'पर्युक्षणवर्जम्' इत्यत्र होमाङ्गं सर्वमन्तर्भावयन् । प्रागुपक्रममुद-
काजील पर्युक्षेत् ॥ १९ ॥
सकृत्रिर्वा ।। २० ॥
सकृन्मन्त्रमुक्त्वा त्रिर्वा पर्युक्षेत् ॥ २० ॥
समिध आधाय ॥ २१ ॥
औदुम्बराः खादिराः पालाशा वा तदभावे यज्ञियाः पञ्च-
दश समिधोऽग्नावाधाय एकामुत्तरतो बर्हिषि निदध्यादित्यध्याहार-
श्शास्त्रान्तरात् । अनन्तरमग्नेरर्चनमाचारात् ॥ २१ ॥

·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 17 , इत्यारभ्य प्रपदं जपित्वोपताम्य कल्याणं ध्यायन् वैरू. पाक्षमारभ्योच्छ्सेत् ॥ २२ ॥ 'तपश्च तेजश्च 'ब्रह्मणः पुत्राय नमः' इत्येव- मन्तस्य प्रपदशब्दो वाचकः । जपित्वेति जपन्नित्यर्थः, 'विरू- पाक्षोऽसि' इत्यस्य प्रपदमध्यपातित्वात् पौर्वापर्यानुपपत्तेः । कल्याणशब्दोऽपवर्गवाचकः । निरुच्छासो भूत्वा प्रपदं जपन् 'भूर्भुवस्स्वरोम्' इत्योङ्कारे परमात्मज्ञानं मे भूयादिति ध्यायन् यथासामर्थ्यमोङ्कारं प्लावयित्वा विरूपाक्षोऽसि दन्ताञ्जिः इत्युच्छ्वसेदित्यर्थः । नित्येष्वेवम् ॥ २२ ॥ काम्यष्वाह- प्रतिकामं काम्येषु ॥ २३ ॥ काम्यग्रहणमुपलक्षणं प्रज्ञातसाध्यविशषेवतां कर्मणाम् । तेषु विशेषमेव परामृश्य इदं मे भूयादिति ध्यायन्नित्यर्थः ॥ २३ ॥ सर्वत्रतहोमेषु कुर्यात् ।। २४ ॥ सर्वत्रेति व्याप्त्यर्थम् । एतत् उपलेपनादि प्रपदान्तं सर्व पदा- र्थजातं सर्वत्र होमात्मके कर्मणि तत्तद्विशेषेभ्यः प्रागेव कुर्यात् । यानि तु धृतेऽग्नौ तस्मिन्नेव देशे क्रियन्ते तेष्वर्थलोपादग्न्युपसमा- धानान्तस्य निवृत्तिः ॥ २४ ॥ इति रूद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती प्रथमपलटस्य द्वितीयः खण्डः. 3 ·18 खादिरगृह्यसूत्रं [१ प. ब्रह्मचारी वेदमधीत्योपन्याहृत्य गुरवेऽनुज्ञातो दारान् कुर्वीत ॥ १ ॥ ब्रह्म वेदः, वेदाध्ययनार्थानि गोदानादीनि व्रतान्यग्नीन्धनादीनि च स्मृतिकारैरुक्तानि लक्षणया ब्रह्मेत्युच्यन्ते । तान्यनुतिष्ठन्नेकां शाखामधीत्याध्ययनप्रयोगमर्थनिश्चयपर्यन्तं षडङ्गं परिसमाप्य उप गुरुसमापं निष्पाद्य स्वयं शुरवेऽभिलषितद्रव्यमार्जयित्वा तत् गुरु- समीपमाहृत्य गुरवे आचार्याय दत्वा तेनैव गुरुणा त्वं विवाह स्नानं च कुर्वित्यनुज्ञातस्सन् दारान् कुर्वीत भार्या कुर्वीत यथाऽऽत्मानं प्रति भार्या भवति तथा कुमारी संस्कुर्यादि- त्यर्थः । दारानिति बहुत्वपुस्त्वे अविवक्षिते । आविष्टलिङ्ग- वचनत्वात् । एवं वृत्त्यर्थेऽध्यापने । अदृष्टार्थे तु गुरुदक्षिणामदत्वाऽ- प्यनुज्ञामात्रादेव विवाहः । 'सहस्रं श्वतं चाश्वं प्रदायानु- ज्ञातो वा' इति श्रुतेः । तदर्थ चोपन्याहृत्य गुरवेऽनुज्ञातो वेति वाशब्दं कोचध्याहरन्ति । दक्षिणात्वान्नोदकपूर्वमिदं दानम् ॥ अपरा व्याख्या वाशब्दाध्याहारेण-ब्रह्मचारी वेदं वाऽधीत्येति । द्वादशवार्षिकं षट्त्रिंशदाब्दिकं तदधिकं पादिकं वा ब्रह्मचारी व्रतं ब्रह्म तच्चरित्वा वेदं सकलमनधीत्यापि विवाहः । अथवा वतं चरित्वा वेदं सकलमधीत्य विवाह इति । अस्मिन् व्याख्यान नार्थावबोधपर्यन्तमध्ययनम् । केचिदाहुः- षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्य गुरौ विद्यकं व्रतम् । तदाधिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥ इत्यस्मिन्मानवे श्लोके वदत्रयार्थत्वेन षट्त्रिंशदादेरुक्तत्वात्, 'वेदानधीत्य वेदी वा वेदं वापे' इति चानेनैवोक्तत्वात्, 1 ·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 19 - वेदहासवशात् काले ह्रासोऽप्युक्त एवेति त्रिवर्षादिचरणमप्यनु- ज्ञातमेवेति । तद्युक्तमयुक्त वेति विचारणीयम् । ब्रह्मचारीत्यस्या- परा व्याख्या-वेदव्रतानि चत्वारे गोदानं ब्रातिकं आदित्यव्रतं माहानाम्निकामत्यतानि, गोदानं बातिकं आदित्यव्रतं माहानाम्निक- मोपनिषदमित्येतानि वा ब्रह्म तच्चरित्वा विवाह इति । अस्यार्थस्य न्यायमूलत्वं कोचिदाहुः-ब्रह्मचारिव्रतानि पुरुषसं- स्कारार्थानि नाध्ययनाङ्गान पुरुषोदेशेन विधानात् । अतस्त- द्विधिपर्यवसाननिबन्धनोऽयं व्रतस्नानोपदेशः । अध्ययनविधि- रपि न विचारपर्यन्तः, रागत एव तत्सिद्धेः । अतस्तन्नि- बन्धनो बेदनानोपदेश इति । तदिदं मोमांसकर्नेष्यते । वाक्य- शेषात्सिद्धे कुर्वीतेति नान्दीमुखादेरुपसङ्गहणार्थम् ॥ १॥ आप्लवनं च ।। २ ।। उपन्याहृत्य गुरवेऽनुज्ञातः कुर्वीत इत्यस्यानुकर्षणार्थश्च- कारः । आफ्लवनं स्नानं समावर्तनम् । दाराप्लवने इति वक्तव्ये पृथग्ग्रहणं पृथक्प्रयोगार्थम् । अत एव कालोऽपि भिद्यते । व्युत्क्रमस्तु दाराधिगन्तुरेवाप्लवनं न नैष्ठिकस्य इत्येवमर्थम् । इतरथा ह्यध्ययनपरिसमाप्तिनिमित्तमाप्लवनमित्युपशङ्कयेत ॥ २ ॥ तयोराप्लवनं पूर्वम् ॥ ३॥ जायापत्यार्विवाहात्पूर्वमाप्लवनं कर्तव्यं, तत् पुरुपस्य मन्त्र- क्रमानुसारेण परस्तावक्ष्यते । आप्लवने पुरस्तात्' इत्यारभ्य ॥ ३ ॥ स्त्रियास्त्वाह- मन्त्राभिवादात्तु पाणिग्रहणस्य पूर्वं व्याख्या- तम् ॥ ४॥ .

·20 खादिरगृह्यसूत्रं [१. प. वध्वाः पाणिर्गृह्यतेऽस्मिन्निति पाणिग्रहणं विवाहः । विवा- हस्य काले वध्वा आप्लवनं मन्त्रलिङ्गानुसारेण कर्तव्यमिति सूत्रार्थः। तुशब्दो विशेषणार्थः । यद्यप्याप्लवनं स्नानं प्रसिद्धं, तथा- ऽपीह वध्वा उपस्थाप्लवनमात्रे आप्लवनशब्दः मन्त्राभिवादा- दिति । पूर्वमिति यत् पूर्वमाप्लवनं पूर्वमन्त्रद्योतितसुरासा- धनकं तदेवोत्तरमन्त्राभ्यामपि कर्तव्यमित्येवमर्थम् । अत एव मध्वाज्यशब्दाभ्यामाप सुरैव लक्षणयोच्यते । सुरति चा- त्र पिटसंयुक्तमुदकं लक्षणया पैप्टोसुरासादृश्यादुच्यते, मुख्य- सुराया, अस्पृश्यत्वात्, अनाचाराच्च । वीति विविक्तवाचि । विविक्तकर्तृकं पाणिग्राहकज्ञातिकर्तृकमिदमाप्लवनमित्यर्थः । अमु- मिति मन्त्रे च पत्युः परोक्षवनिर्देशादप्ययमों विज्ञायते । अध्याहारात्सिद्ध आख्यातामति यदपि वृद्धैरन्यदाख्यातं तदपि कर्तव्यमिति । किं तत् ? नान्दोमुखं कौतुकबन्धनं सङ्कल्पः इत्येवमादि । एवं प्रयोगः-विवाहादेवसात्पूर्वेयुः पूर्वाह्ने नान्दी- मुखश्राद्धं कुर्यात् । युग्मान् ब्राह्मणान् प्राङमुखानुदगग्रेषु दर्भेषूपवेश्य नन्दीमुखेभ्यः पितृभ्यस्स्वाहा नान्दीमुखेभ्यः पिता- महेभ्यस्स्वाहा नान्दीमुखेभ्यः प्रपितामहेभ्यस्स्वाहेति लौकिक- ऽग्नो भोजनार्थ पक्वेन हविष्येणान्नेन चरुतन्त्रेण परिचरणतन्त्रण वा हुत्वा गन्धपुष्पधूपदीपवासोभिर्यथालाभं यथाविभवमर्चयित्वा भोजायेत्वा उच्छिष्ट समीप उदगग्रेषु दर्भेषु दधिवदराक्षतमिश्रान् पिण्डान् दद्यात्, होममन्त्रैरुदगपवर्गान् । स्वाहास्थाने तृप्तिरस्त्वि- ति विकारः । एतन्नान्दीमुखश्राद्धम् । अत्र श्लोकः . पुंसीनामान्नचौलोपस्नानपाणिग्रहेषु च । अग्नायधेये तथा सोमे दशस्वभ्युदयं स्मृतम् ॥ इति ।

·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 21 उपस्थमा- केचिन्नान्दोमुखश्राद्धमागामिनश्श्राद्धस्य प्रत्याम्नायमाहुः । स्वधा ऽस्त्विति पिण्डदाने मन्त्रान्तमाहुः । ततः पत्युर्ज्ञातयो वध्वा स्स्वामिनमागत्य वरणं कुर्युः-- भारद्वाजगोत्राय विष्णुशर्मणे काश्यपगोत्रजां श्रीदेवीदां धर्मप्रजार्थ वृणीमह इतिवद्यथागोत्रं यथानाम वरणं कुर्युः । दास्यामोति प्रतिवचनम् । तत आप्ल- वनं 'काम वेद ते' इत्यादभिर्मन्त्रैः स्वाहाकारान्तैः पिष्टसंयु- क्तेनोदकेन पत्युतियश्शिथिलीकृतवस्त्राया वध्वा प्लाषयन्ति । प्रतिमन्त्रममुमित्यत्र पतिनाम युः--विष्णुशर्माणमि- तिवत् । ततः पुण्याहवाचनम् । सर्वकर्मसु पुण्याहवाचन- मादौ कर्तव्यमित्याचार्या आहुः । नान्दीमुखपुण्याहवाचने अनित्ये, आचार्येणावचनात् । करणेऽभुचदयविशेषः । ततो वध्वात्स्वामी वधूमङ्कमारोप्य भारद्वाजगोत्राय विष्णुशर्मणे काश्यपगोत्रजां श्रीदेवीदां तुभ्यमिमां प्रजासहत्वकर्मभ्यः प्राति- पादयामोतिवत् यथागोत्रं यथानामोक्त्वा पाणिग्राहस्य पाणावुदकं सिञ्चेत् । ततो ब्रह्मोपवेशनान्तम् ॥ ४ ॥ तत आह ब्राह्मणस्सहोदकुम्भः प्रावृतो वाग्यतोऽग्रेणाग्निं गत्वोदङमुखस्तिष्ठेत् ।। ५ ॥ उत्तरवाससा सकर्ण प्रावृतशिरा उदकपूर्णकुम्भं शिरसा धारयन् उदक्प्रदेशात् पूर्वेणाग्निं गत्वा ब्रह्मणः पुरस्तादुदगग्रेषु दर्भेषु उदङमुखस्तिष्ठेत् । आ मूय॑वसेकाद्वाग्यतः॥ ६ ॥ स्नातामहतेनाच्छाद्य या अकृन्तनित्यानीय- मानायां पाणिग्राहो जपेत् सोमोऽदददिति।।

·22 खादिरगृह्यसूत्रं [प.. पाणिग्राहो वधूदेशं गत्वा पूर्वमेव सहशिरसं स्नातां वधू नववस्त्रद्वयेन ‘या अकृन्तन्, परिधत्त' इत्याभ्यां स्वयमे- वाच्छाद्य पुनरग्निदेशं गत्वा प्रदात्रा तं देशं वध्वां प्राप्यमा- णायां तो वोक्ष्य पतिः 'सोमोऽददत्' इति जपेत् । ‘या अकृन्तन् ' इत्यधरवासोदानं, 'परिधत्त' इत्युत्तरीयदानम् । ततः प्र मे पतियानः' इति वधूर्जपेत् । 'प्रास्याः पतियानः' इति पतिर्जपेत्, मन्त्रलिङ्गात् ॥ ६ ॥ पाणिग्राहस्य दक्षिणत उपवेशयेत् ॥ ७ ॥ सन्निधानात्सिद्धे पाणिग्राहस्येति पत्युरेवासन उपवेशना- र्थम् । दर्भेषूपवेशयेत् वधूमानेता । ततः परिस्तरणादिप्रपदान्तं कृत्वा आज्यसंस्कारानन्तरमाज्यं सुवमिध्मं शमीपलाशमिथं सलाजं च शूर्पमझेरुत्तरतो वर्हिषि निदध्यात् । दृषत्पुत्रं चाग्नेः पश्चात् । दृषत्पुत्रोदकुम्भयोः परिषेचने वहिर्भावः, अहव्य- त्वात् ॥ ७॥ प्रपदजपानन्तरमाह- अन्वारब्धायां सुवेणोपघातं महाव्याहृतिभिरा- ज्यं जुहुयात् ॥८॥ अनु सादृश्ये, उपवेशनवत् । अन्वारब्धायां वध्वां दक्षिणेन पाणिना पत्यूदक्षिणं बाहुँ, तस्य सन्निधानात्, स्पृष्टवत्यां वध्वां बर्हिषि निहितेन त्रुवेणोपहत्योपहत्य संस्कृतमाज्यं भूस्स्वाहा भुव- स्स्वाहा स्वस्स्वाहा' इति प्रतिमन्त्रमग्नौ जुहुयात् पतिः । खुवस्य स्वरूपमाध्वर्यवे प्रसिद्धम् । ननु उपघातमित्यवाच्यं, अर्थसि- ·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 23 . द्धत्वात् । आज्यामति चावाच्यं 'आज्यं जुहुयाद्धविषोऽनादेशे' इति वचनात् । जुहुयादिति चावाच्यं वाक्यशेषात्सिद्धः । इदं तर्हि प्रयोजनम्-यत्रोपघातमिति वश्यति, यत्राज्यं प्रधानद्रव्यं, यत्र वा मन्त्रमनुक्त्वा हामं विधास्यात तत्र तत्र व्याहृतिभिः जुहुयादिति । आज्यमेव च द्रव्यं परिभाषितत्वात् ॥ ८ ॥ समस्ताभिश्चतुर्थीम् ॥ ९ ॥ भूर्भुवस्स्वस्स्वाहेति मन्त्रः । अन्वारब्धायामिति वर्तते । अयं होमो नोपघातादिसूाचितेष्वस्ति, समस्ताभिश्चेति सिद्धे चतुर्थीमिति त्र्यक्षरनिर्देशात् । त्रिष्वपि विवाहहोमेषु 'चतु- र्थी स्यात् ' इति अधिकवचनात् चतुर्थी चतुर्थी जुहुयादिति वीप्सार्थो गम्यते नातिप्रसङ्गः । सन्निधिविशेषाञ्च तद्वीप्सा- सिद्धिः ॥ ९॥ एवं चौलोपनयनगोदानेषु ॥ १० ॥ चतुर्थीमात्रातिदेशः । ननु गोदानग्रहणमनर्थकं 'गोदाने चौलवत् कल्पः' इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । न, तत्र केशक्लुप्ति- मात्रस्यातिदेशात् ॥ १०॥ अग्निरेतु प्रथम इति षभिश्च पाणिग्रहणे ॥११ चशब्दोऽन्वारम्भानुकर्षणार्थः ॥ ११ ॥ नाज्यभागौ न स्विष्टकदाज्याहुतिष्वनादेशे।। उपघातादिशब्दसूचितास्वाज्याहुतिषु सतीष्वाज्यभागी स्वि- ष्टकच्च न स्युः । नाज्यभागस्विष्टकृत इति वक्तव्ये पृथग्ग्रहणं ·21 खादिरगृह्यसूत्रं [प. 1. यत्र न स्विष्टकृत् तत्राज्यमागौ न स्तः इत्येवमर्थ, यथा वास्तु- होमे। सौविष्टकृतीमष्टम्योत पशावादेशात्तत्र प्रतिषेधाभावार्थमना- देशे इत्युक्तम् ॥ १२ ॥ सर्वत्रोपरिष्टान्महाव्याहृतिभिः ॥ १३ ॥ सर्वत्रेति व्याप्त्यर्थम् । प्रतिकर्म विशेषविहितं कृत्वा भूस्स्वा- हा भूवस्स्वाहा स्वस्स्वाहेत्याज्यं जुहुयात् । प्रपदान्तवत्स्वेव प्रयुक्ताज्यलाभात् नात्रान्वारम्भः ॥ १३ ॥ . प्राजापत्यया च ॥ १४ ॥ प्रजापते न त्वदेतानि' इति प्राजापत्ययों । चशब्दस्सर्वत्रो- परिष्टादित्यस्यानुकर्षणार्थः ॥ १४ ॥ प्रायश्चित्तं जुहुयात् ।। १५ ॥ प्राजापत्ययेति वर्तते । यत्रान्तरितविपर्यासादौ प्रायश्चि- त्तापेक्षा तत्र प्राजापत्यया सुवेणाज्यं जुहुयात् सन्धानार्थमिति सूत्रार्थः । अन्तरिते अन्तरितं कृत्वा प्रायश्चित्तम् । सन्निपत्यो- पकारकाङ्गान्तराये उपकार्ये निवृत्तप्रयोजने प्रायश्चित्तमेव, नान्त- रितस्थ पुनःकरणम् । पदार्थविपर्यास प्रायश्चित्तमेव न क्रमार्थ पुनरावृत्तिः । आज्यसंस्कारात्पूर्व चेन्निमित्तं स्यात् संस्कृते आज्ये प्रायश्चित्तं कुर्यात् । उत्तरकाले चोन्नमित्तं परिज्ञानानन्त- रमेव । वाक्यशेषात्सिद्धे जुहुयादिति अग्नयनुगतादावप्येतदेव प्रायश्चित्तमित्येवमर्थम् । इतरथा प्रकृतत्वात् प्रपदान्तवत्सु कर्म- स्वेव स्यात् । बहिस्तन्त्रे तु आज्यतन्त्रेण पारचरणतन्त्रेण वा प्रायश्चित्तहोमः । तन्त्रमध्ये तु तत्तत्तन्त्रमेवोपजीवति ॥

·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयमहितम्. . मन्त्रलिमादपि सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थता गम्यत एव । अयं मन्त्रार्थ:--हे प्रजापते ! यान्येतानि निमित्तानि प्रजातानि तानि त्वत्तोऽन्यो न कश्चिदपि प्रतिसमाधाने परि ता बभूव न पदार्थीक समर्थः। अतो यत्समाधानकामा वयं तुभ्यं जुहुमः तदस्माकमस्तु । तत्समाधानाच्च रयीणां वनतुल्यानां च पुरुषार्थानां वयं स्वामिनः भूयास्मेति । स्वद्रव्यत्यागलक्षणानां कर्मणां कालात्यये यत्कु सीदम्' इति होमः प्रायश्चित्तं मन्त्रलिङ्गात् । प्रपदान्तव- कर्मलोपे आज्यतन्त्रं, इतरत्र परिचरणतन्त्रम् । अयं मन्त्रार्थः यत्कुसीदं ऋणतुल्यमवश्यं प्रदेयमप्रदत्तं मया इह जन्मान येन अप्रदत्तेन निधिना निधितुल्येन यमस्य सदने यथेष्टं चरामि तत्पदेयमिदमेवाज्यं तत्कार्यकरं हे अग्ने! जीवन्नेवाहं तुभ्यं तत्प्रति तत्प्रदेयं प्रति तत्समाधानाय ददामीत्यर्थः । सर्वत्राङ्ग- भ्रषं प्रयोगसमाप्तयुत्तरकालं यदि स्मरेत् तत्र न पुनः करणं नापि प्रायश्चित्तं प्रधानसम्बन्धायोगात्, विगुणमेव तदस्तु । प्रधानभ्रेषे तु साङ्गस्य पुनरावृत्तिः । बहुप्रधानके तु भ्रष्टस्यैव प्रधा- नस्थ साङ्गस्य पुनरावृत्तिः नाभ्रष्टस्य । एवमकरणे शाट्याय- निप्रोक्तं प्रायश्चित्तं प्राजापत्यया यत्कुसीमित्यनेन सर्वत्र विक- ल्पते । पूर्ववत्तन्त्रनियमः । अनुगतेऽग्नावग्नयन्तरसंसर्गे रजस्वलाभिगमने दिवामै- थुन कुमारस्य संस्काराकरणे मेखलाऽधारणे सन्ध्यादिलोपे च शाच्यायनिप्रोक्तं प्रायश्चित्तं स्यात् । अनुगतादौ दोषलघुत्वगु- रुत्वापेक्षया तन्त्रनियमः, यथाऽल्पकालविच्छेदे परिचरण- तन्त्रं बहुकालावच्छेदे आज्यतन्त्रमिति ॥ भूस्स्वाहा । भुव- स्स्वाहा । स्वस्स्वाहा । पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा । पाहि नो + ·36 खादिरगृह्यसूत्र. पि. 1. विश्ववेदसे स्वाहा । यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्व पाहि शतक्रतो स्वाहा । पाहि नो अग्न एकया। पाात द्वितीयया । पाहि गोभिस्तिसृभिरूर्जा पते । पाहि चतसृभिर्वसो स्वाहा । पुनरूर्जा निवर्तस्व पुनरग्ना इषायुषा । पुनर्नः पाह्यहसस्स्वाहा । सह र- य्या निवर्तस्वाग्ने पिन्वस्व धारया । विश्वप्नया विश्वतस्परि स्वाहा । पुनश्च व्याहृतिभिराज्यं जुहुयात् इति शाट्यायर्यान विधानम् ॥ . - पुनराधाननिमित्ते तु पुनराधानमेव कुर्यात् । अग्नादशाह- विच्छेदः, अग्नेः स्वेच्छया त्यागः, जायाभोः प्रवासः, श्वकाक- चण्डालरजस्वलादिस्पर्शः, समारोपितसमिन्नाश इत्येतानि पुनरा. धाननिमित्तानि । तस्य विधिः-दिवा हविष्यमन्नमेकभक्तं भुक्त्वा ब्रह्मचारिव्रतः अपरेचुरुपवासं कुर्वन् ‘तपश्च तेजश्च' इत्यादि ब्रह्मणः पुत्राय नमः इत्येवमन्तं शतकृत्वोऽष्टकृत्वश्चारण्ये जपित्वा ‘देवकृतस्य' इत्यादि — अप्सु धौतस्य' इत्यतः प्राक् तथा जपेत् । ततः श्वोभूते 'पुनर्मा' इत्येताभ्यां जलमवगाह्य ब्राह्मणस्यानू- चानस्याग्निमतो गृहात्तदलाभ यथासम्भवं श्रौतस्मार्तपरस्य गृहा- दग्निमाहृत्य प्रपदान्तं कृत्वा ब्याहृतिभिहुत्वा भूस्स्वाहेति त्रिर्जु. हुयात् । ततो भुवस्स्वाहेति त्रिः । ततः स्वस्स्वाहेति त्रिः । ततश्च प्रतिमन्त्रं द्वादशकृत्वः । ततश्च प्रतिमन्त्रं त्रिष्कृत्वः । तत उन्याय नमस्काराञ्जलिं कृत्वा 'आग्नं दूतं, अग्निर्मूर्धा. अग्निस्तिग्मेन. अग्ने रक्षाणः' इति चतुर्कचं जपेत् । अथोपविश्य 'अग्न आयाहिं वीतये, अग्निं वो वृधन्तं, नमस्ते अन ओजसे, उप त्वाऽग्ने दिवेदिवे' इति चतसभिराज्यं जुहुयात् । सोमं राजानं सैवि टकृतं च । तत उपरिष्ट्राद्धोमादि । नात्र वध्वाऽन्वारम्भः - ·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 27 अग्निसंस्कार त्वात् ! सर्वेषां प्रपदान्तानामन्ते वामदेव्यगा- नम् तहग्जपश्च । सायंप्रात)मानामन्ते यथासङ्खथं गौष्क्ताश्व- सूक्तगानम् । अग्निधारणासम्भधे 'अयं ते योनिः' इति समित्समा- रोपणं या ते अग्ने' इत्यात्मसमारोपणं वा । उभयत्र लौकिकाग्नौ उपावरोह' इत्यवरोहणम् । इदं सर्व पुनराधानविधायुक्तम् । दिवा हविष्यभोजनादि देवकृतजपान्तं स्मृत्युक्ताभ्यां कृच्छ्र- चान्द्रायणाभ्यां विकल्पते । एवं विनिवेश:-अकामकृते नि मिते सन्धानसम्भवे सत्यनुपेक्षायामिदं, उपेक्षायां तु कृच्छ्रः । कामकृते चान्द्रायणम् । अत्रापरं मतं-कृच्छ्रचान्द्रायणे त्रेता. ग्निविषये एव । गृह्याग्निनाशे पुनराधानविध्युक्तमेवेति । गृह्या- ग्रेादशाहविच्छेदे पुनराधानमित्युक्तम् । पुनराधानविधावत्रैव गृह्यसङ्ग्रहोपदेशः- विच्छिन्नेऽनुगते सद्यः प्राजापत्यान्तपञ्चकम् । द्वादशाहातिपत्ती चेत् इध्मपाहिप्रकीर्तितः॥ प्राक्ततश्शुद्धपाहि स्यात् अर्वामासात्परं न तु । मासादुवं यथाशास्त्रं पुनराधानमिष्यते ॥ अस्यार्थः-गृह्याग्नयनुगतौ मासादूर्ध्वं पुनराधानं, ततः प्राक् द्वादशाहादूर्घ आज्यतन्त्रेण पाहित्रयोदशहोमः । ततः प्राक् स एव परिचरणतन्त्रेणेति । आज्यतन्त्राणां प्रकृतिविवाहः । परिचरणतन्त्राणां औपासनहोमः । चरुतन्त्राणां दर्शपूर्णमासौ । पशुतन्त्राणां अष्टकापशुः । आज्यतन्त्रे वरणस्याप्रवृत्तिः तस्य प्रदानार्थत्वात् । अर्थलोपात् आप्लवनस्यापि 'समानयामुम्' . । अतत्संस्कार, ग. पाठः.

·खादिरगृह्यसूत्र [प. १. : इति मन्त्रलिङ्गात् भर्तृसम्बन्धार्थवादप्रवृत्तिः । लेखाचतुर्थी- होमयोरपि न पुनराप्लवनम् । कृतस्यैव सकलविवाहशेषत्वात् । होमत्रयात्मको विवाहः । वरणवदुदकसेचनम् । उदकुम्भस्य मूयंवलेकार्थत्वादप्रवृत्तिः ‘स्मातामहतनाच्छाद्य' इत्यस्य । पुंसव- नादौ पुनः प्रतिप्रसवादप्रवृत्तिः । 'सोमोऽ ददत्' इत्यस्य च वधूदा- नप्रकाशनार्थत्वात् 'प्रमे पतियान' इत्यस्य च भर्तृसम्भन्धार्थमार्ग- क्लप्तिपरत्वादप्रवृत्तिः । लेखाचतुर्थीहोमयोरपि न पुनः क्रिया होमत्रयात्मकस्य मार्गस्यैकत्वात् । दृषत्पुत्रस्य चाक्रमणार्थत्वा. दप्रवृत्तिः । शूर्पलाजानां च लाजहोमार्थत्वान्न निधानम् । आज्यतन्त्रेष्वन्वारम्भस्तु संस्कारकर्मसु संस्कार्येण कर्तव्य एव संस्कारार्थत्वात् नान्येषु । होमानामप्रवृत्तिः उपरिष्टाद्धोमान् वर्जयित्वा प्रधानत्वात् । भवतु वा व्याहृतिहोमानामङ्गत्व त. थाऽपि दर्शपूर्णमासयोरप्येतत्प्रकृतित्वात् सर्वेषु प्राप्तानामुप- घातादिसूचनम् । एवं चौलोपनयनगोदानेषु' इति च नियमार्थ भविष्यति । 'प्रयोगमध्ये नाज्यभागौ' इत्यादेस्सर्वार्थस्य विधान- स्यैतत्प्रयोजनम् , कथं नामैतत् प्रागुक्तानामेवेतिकर्तव्यतात्वेन प्रदे शान्तरे प्रवृत्तिः न परस्तावद्वक्ष्यमाणानां हुत्वोपोनिष्ठने' इत्येवमादीनामागे । प्रकृतमनुसरामः ॥ १ ॥ हुत्वोपोनिष्ठतः ॥ १६ ॥ व्याहृतिभिर्खत्वा उपश्लिष्टी जायापती सहोत्तिष्ठतो वध्वा दक्षिणं पाणि दक्षिणेन पाणिना गृह्णन् पतिरुत्तिष्ठेत् तस्याः अस्वातन्त्र्यात् । हुत्वेति समानकर्तृकत्वं होमेऽप्युपश्लेपार्थम् । अनोऽधारब्धाथामेव होमः । न च पूर्ववत्रान्वारम्भः पति- पाणेहोंमे व्यापृतत्वात् ॥ १६ ॥ .

·रुद्रस्कन्दीयसहितम् 29 अनुपृष्ठं गत्वा दक्षिणतोऽवस्थाय वध्वञ्जलि गृह्णीयात् ।। १७ ॥ अनु सादृश्ये । उत्थानवत्पाणिं गृह्णन्नेव तस्याः पृष्ठदेशेन गत्वा दक्षिणतो दर्भेषु स्थित्वा तस्याः आकोशमञ्जलिमुभाभ्यां हस्ताभ्यामुपादद्यात् स्वीकुर्यात् ॥ १७ ॥ पूर्वा माता शमीपलाशमिश्रान् लाजाञ्छूा कृत्वा ॥ १८ ॥ पश्चादुद्वाहवचनात् , वधूगृहं गत्वा विवाह इति वधूमातु- स्सन्निधानात् , सा पूर्वमेव लाजान् स्वयमुत्पाद्य शम्या पलाशेन वा संसृष्टान् शमीपर्णमिश्रान् वा तान् बर्हिषि शूर्पे निधाय तिष्ठति । तदानीं शूर्पणादायाग्नेः पुरस्ताद्वधूमाता तिष्ठेत् । एवं सूत्रयोजना-लाजान् कृत्वा शूर्प निहिताञ्छपिलाशमिश्रानादाय पूर्वा पूर्वदिक्सम्बन्धिनी वधूमाता तिष्ठीदति ॥ १८ ॥ पश्चादग्गेईषत्पुत्रमाक्रमयेद्वधूं दक्षिणेन प्रपदेन इममश्मानमिति ॥ १९ ॥ पश्चादग्नेः स्थितं तं दृषत्पुत्रं सव्येन पाणिना अञ्जलिं गृह्णन्नेव दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमूरं गृहीत्वोत्क्षिप्याडाल[१]मूलेन स्वयं मन्त्रमुक्त्वाऽऽक्रमयेत् । सन्निधानासिद्धे दाक्षेणेनोते प्रागुदी- चोमुत्क्रमदित्यत्रापि दाक्षणनियमार्थम् ॥ १९ ॥ 1 अञ्जील, ·30 खादिरगृह्यसूत्रं [प... सकृद्गृहीतमञ्जलिं लाजानां वध्वञ्जलावा- वपेत् भ्राता २० ॥ वधूभ्राता, वध्वञ्जलाविति वध्वास्सन्निधानात् । शमीपला- शमिश्राणामञ्जलिम् ॥ २० ॥ सुहृदा कश्चित् ॥ २१ ॥ भ्रातुरलाभे वध्या हितैषी कश्चित्पुरुषः आवपेत् । सुह- डेति सिझे कश्चिदिति पुरूषनियमार्थम् ॥ २१ ॥ तं साऽनौ जुहुयादविच्छिद्याञ्जलिं इयं ना- रीति ॥ २२ ॥ प्रकृतत्वालिद्ध तामेति तमेव लाजाअलिं जुहुयात् उप- स्तरणाभिधारणे न कुर्यदित्यवमर्थ, अन्यथा हि होमद्रव्ये द- र्शनात् शङ्का स्यात् । सेति मा वधूः जुहुयादेव न मन्त्रं ब्रूयात् पतिरेव मन्त्रं बृयादित्येवमर्थम् । अग्नाविति प्रभूतेऽग्नावित्येवमर्थम्। पाण्योरविच्छेदं कुर्वती वधूरङ्गल्य ग्रेण जुहुयात् । दृषत्पुत्राक्रमणा- दूर्ध्वमञ्जलिं गृह्णीयादेव पतिः ॥ २२ ॥ अर्यमणं पूषणमित्युत्तरयोः ॥ २३ ॥ उत्तग्योाजहोमयोरिमौ मन्त्रौ ॥ २३ ॥ हुते तेनैव गत्वा प्रदक्षिणमग्निं परिणयेत कन्यला पितृभ्य इति ॥ २४ ॥ •• ·रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 31 इयं नारीति हुते येनैव प्रकारेण दक्षिणतो गतस्तेनैव प्रकारेण पाणिं गृह्णन्ननुपृष्ठमुत्तरतो गत्वा पाणिं गृह्णन्नेव अग्निं प्रदक्षिणीकुर्वन् वधूमनुगमयेत् । आज्यनुवशूर्पषत्पुत्राणां प्रदक्षि- णेऽन्तर्भावः । मातृब्रह्मोदकुम्भकानां* बहिर्भावः । पतिर्मन्त्रं ब्रूयात् ॥ २४॥ अवस्थानप्रभृत्येवं त्रिः ॥ २५ ॥ मध्यमायामावृत्तौ अर्यमणमिति लाजहोममन्त्रः । उत्तमा- यां पूषणामात । इतरत्तमानम् ॥ २५ ॥ शूर्पण शिष्टाननावोप्य प्रागुदीचीमुक्रमयेत् एकमिष इति ॥ २६ ॥ प्रकृतत्वात्सिद्धेऽग्नावित्यग्नौ यत्कृत्यं तत्सर्व तत्रैव समाप- नीयम् । प्रागुदीचीमुत्क्रमयदित्यस्य च गमनापक्रमत्वात् न प्रत्या- वृत्य समाप्तिरिति केचित् । तदयुक्तम्-अग्नावित्यनुक्तेऽप्यन्य- त्राप्यहोमत्वालाजप्रक्षेपप्रसङ्गात् 'अपरेणाग्निमौदकः' इतिवचनाद. न्यर्थमवश्यंभावित्वाच्च प्रत्यागमनस्य च ल्यपा क्रमस्य द्योति तत्वात् । उत्क्रमणं दृषत्पुत्राक्रमणवत् प्रतिमन्त्रम् । सप्त पदानि। सखी सप्तपदीति वधूमीक्षमाणो जपेत् , . मन्त्रलिङ्गात् ॥ २६ ॥ ईक्षकावेक्षणरथारोहणदुर्गानुमन्त्रणान्यभिरूपा- भिः ॥ २७ ॥ वधू द्रष्टुमागताः सुमङ्गलीस्त्रियो वोक्षमाणः सुमङ्गली:' इति जपेत् । 'सुकिंशुकम्' इति वधूं रथमारोहयेत् । अध्वनि * ब्रह्मोद कुम्भयौरीदकस्य च ख. ग. .

·खादिरगह्यसूत्र 39 (प. १. . . भयस्थाने 'मा विदन्' इति जपेत् । सुमङ्गलीरित्यस्यानागताभ्यां सह निर्देशः तत्साम्यार्थम्, यथा महत्यध्वनि रथारोहणबहुत्वे भयस्थानबहुत्वे च तयोरावृत्तिः दृष्टार्थत्वात् तथाऽस्यापि स्त्रया- गमनावृत्तावाविवाहसमाप्तेरावृत्तिरिति ॥ २७ ॥ ईक्षकावेक्षणानन्तरमाह- अपरेणाग्निमौदको गत्वा पाणिग्राहं मूर्धन्य- वसिञ्चेत ॥ २८॥ ब्रह्माग्न्योरन्तरेण गत्वा ॥ २८ ॥ वधूं च ॥ २९ ॥ क्रमेणायसेकः ॥ २९॥ समञ्जन्त्वित्यवसिक्तः ॥ ३० ॥ जपेत् पतिः ॥ ३०॥ दक्षिणं पाणिं साङ्गुष्ठं गृह्णीयात् गृभ्णामि त इति षभिः ॥ ३१ ॥ उत्तरोत्तरेण मन्त्रेणोत्तरोत्तरमभिपीडनम् । अथ प्रदक्षिण- मग्निं प्रत्यागम्य उपरिधाद्धोमादि वामदेव्यगानान्तं कुर्यात् यथा दर्शपूर्णमासयोर्वक्ष्यते । नात्रान्वारम्भः ॥ ३१ ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती प्रथमस्य तृतीयः खण्डः.

·ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 33 प्रागुदीचीमुहहेत् ॥ १ ॥ होमानन्तरमेव प्रागुदीची दिशं वधूमग्निं च प्रापयेत्पतिः॥ ब्राह्मणकलेऽग्निमुपसमाधाय पश्चादग्नेलोहित चर्मानडुहमुत्तरलोम प्राग्ग्रीवमास्तीर्य वा. ग्यतामुपवेशयेत् ॥२॥ विवाहगृहे गृहान्तरे वा । यदि क्षात्रयादिगृहे विवाह: तदा त्वन्यस्मिन्नेव ब्राह्मणकुले अग्न्युपसमाधानान्तं कृत्वा चर्म- णि वधूमुपवेशयेत् पतिरस्तमयकाले । नात्र वध्वा दर्भासनं तत्कार्यकरणत्वाचर्मणः ॥ २॥ प्रोक्ते नक्षत्रेऽन्वारब्धायां स्रुवणोपघातं जु- हुयात् षड्भिर्लेखाप्रभृतिभिस्सम्पातानव- नयन मूर्धनि वध्वाः ॥ अन्यनोदितानि नक्षत्राणीत्युक्त । अत एवोपर्याच्छादिते देशे हामः । प्रशब्दः प्रथमोदयार्थः । परिसमूहनादीनि कृत्वा व्याहृ- तिभिस्समस्ताभिश्च हुत्वा लेखादिभिस्स्वाहाकारान्तर्जुहुयात् । प्रकृतितस्सिद्ध अन्वारब्धायामित्येतत् प्रकृतिसादृश्यार्थत्वात् उपवेशनवत् पत्यरेवालम्भ(१)प्रयोक्तृत्वार्थम् । इतरथा पित्रादे- स्स्यात् । स्रवेणेति सुवेण सम्पातावनयनार्थ, इतरथा दक्षिणेन पाणिना स्यात् । उपघातमिति प्रत्युपधातं व्याहृतिहोमेष्वपि स- म्पातावनयनार्थम् । उपघातमित्याभीक्ष्ण्ये णमुल् । एतत्त्रितयमपि 1 वान्वारम्भ, . 5

·34
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. १.
न्यायसूचनपरमेव । तथाहि-आधे होमे न पितृत्वमन्वारम्भ
प्रयोक्तृत्वे कारणं, किं तर्हि ? तस्याः पित्रधीनता। 'बाल्ये पितृ.
पशे तिष्ठेत्' इति वचनात् पित्रधीनत्वम् । सा त्विदानी भर्बधीना
'पाणिग्राहस्य यौवने' इति वचनात् । न्यायपरत्वात् सूत्रस्य,
न्यायस्य च तुल्यत्वात् । चतुर्थीहोमेऽपि भर्तुरेव प्रयोक्तृत्वम् ।
उपनयनादिषु चाचार्यस्य । सम्पातानामपि सुवगतत्वेन साध-
नान्तरप्रयुक्तिक्षयात्तेनैवावनयनम् । अत एव चतुर्थीहोमेऽपि
तथैव । तथा दशानां होमानां संस्कारार्थत्वात् संस्कारस्य
सम्पातावनयनद्वारत्वात् दशस्वप्यवनयनम् । अत एव चतुर्थीहो-
मेऽपि नवस्वाप्लवनद्वारत्वात् हुत्वा हुत्वा सम्पातावनयनं, हो-
मावशिष्ट संपातप्रसिद्धः ॥ ३ ॥
प्रदक्षिणमग्निं परिक्रम्य ध्रुवं दर्शयति ध्रुवा
द्यौरिति ॥ ४॥
पत्युमन्त्रः ॥ ४ ॥
अभिवाय
गुरून
गोत्रण विसृजेद्वाचम् ॥ ५॥
काश्यपगोत्राऽहमभिवादये इतिवत् स्वगात्रमुक्त्वाऽभिवा-
ध वर्वाङ्यिमं त्यजेत् । नावश्यं वदेत् । अथोपरिष्टाद्धामादि
वामदेव्यगानान्तं कुर्यात् ॥ ५॥
तत आह
गोदक्षिणा ॥ ६॥
होमत्रयार्थमस्मिन् काले ब्रह्मणे देया । अत एव विष्वपि
होमेषु एक एव ब्रह्मा ॥ ६ ॥

·ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 35 अत्राय॑म् ॥ ७ ॥ अस्मिन् काले विवाहकरें तज्ज्ञातिभ्यश्च वध्वा प्रदाताऽध्ये दद्यात् । तस्य विधिमन्त्रक्रमानुसारेण, मधुपर्क प्रतिग्रहीष्यन् इत्यारभ्य वक्ष्यते ॥ ७॥ आगतेष्वित्येके ॥८॥ यदा विवाहार्थ वध्वा गृहमागताः तदेत्यर्थः ॥ ८॥ त्रिरात्रं क्षारलवणे दुग्धमिति वर्जयानौ स- ह शय्यातां ब्रह्मचारिणौ ॥ ९ ॥ होमादूर्ध्व नियमः तदिनप्रभृति त्रिरात्रम् । दुग्धमुद्धृतसार पिण्याकादि। सह एकस्यां शय्यायां रात्रिषु शयीयातां ब्रह्म- चारिणी निवृत्तमैथुनौ परस्परमन्यतश्च । इतिशब्दोऽ न्यस्यापि व्रतविरोधिनो वर्जनार्थः ॥९॥ हविष्यमन्नं परिजप्यानपाशेनेत्यसाविति व- ध्वा नाम ब्रूयात् ॥ १० ॥ त्रिरात्रं भोजनकालेष्वाहृतमन्नमभिमृशन् जपित्वा ॥१० भुक्त्वोच्छिष्टं वध्वै दद्यात् ॥ ११ ॥ सा चाश्नीयात् । लेखाहोमं समाप्य वधूं, 'सुकिंशुकम् ' इति रथमारोप्य अग्निं च गृहीत्वा भयस्थाने 'मा विदन्' इति जपि. त्वा स्वगृहं प्रविश्य 'इह गावः' इति जपित्वा शय्यायामुपविश्य ·खादिरगृह्यसूत्रं [१.५. वधूमीक्षमाणः 'इह धृतिः' इति जपेत् मन्त्रलिङ्गात् । तत्र त्रिरात्रं सह शयीयाताम् ॥ ११ ॥ तत आह- ऊर्ध्वं त्रिरात्राच्चतसृभिराज्यं जुहुयात् अग्ने प्रायश्चितिरिति समस्य पञ्चमी सम्पाता- नवनयन्नुदपात्रे ।। १२॥ चतुर्थेऽहनि पूर्वाह्ने प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धायां महाव्या- हृतिभिः समस्तान्ताभिर्खत्वा 'अग्ने प्रायश्चित्तिः' इत्यादिभिः स्वाहाकारान्तैर्जुहुयात् । नव सम्पाताः । महत्यध्वन्यादुत्कर्षः सहशयनस्य । हविष्यमन्नमित्यस्य प्रकृतत्वात्तयुदासार्थमाज्य- मित्युक्तम् । उदकपूर्ण पात्रं स्नानाय पर्याप्त स्यात् ॥ १२ ॥ तेनैना सकेशनखामालावयेत् ॥ १३ ॥ सहशिरसं पतिस्स्वयमेव स्नापयेत् । ततो चामदेव्यगा- नान्तं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ १३ ॥ ततो यथार्थ स्यात् ॥ १४ ॥ न प्रतिहोम साध्यभेदायत्त(१)याथार्थ्य, किन्त्वेकसाध्यमेवे- दं होमत्रयात्मकमनुष्ठानमित्येवमर्थम् ॥ १४ ॥ ऋतुकाले दक्षिणेन पाणिनोपस्थमालभेद्वि- ष्णुर्योनि कल्पयत्विति समाप्तायाम् ॥१५॥ 1 भेदायेदं. ख. ग. ; साध्यभेदमादाय थाथार्थ्य-घ, ७.

·ख. ५]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्.
37
.
'दायादिराग्निः' इत्यस्यापि पक्षस्याभ्युपगमं दर्शयितुमौपा.
सनहोममनुक्त्वदमुक्तम् ॥ रजोदर्शनप्रभृति षोडशरात्रं ऋतुका-
लः। यदि राज्यास्तृतीये भागे रजस्स्यात् तदोत्तरमेवाहविद्यात्
चतुर्थे भाग इति केचित् । समाप्तायामिति सम्यगवस्थायां
प्राप्तायां वध्वामित्यर्थः । काऽसाववस्था ।
तासामाद्याश्चतस्रस्तु निन्द्या एकादशी च या ।
त्रयोदशी च शेषास्तु प्रशस्ता दश रात्रयः ॥
युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु ।।
एवमादिसूचिता ॥ १५॥
सम्भवद्गर्भ धेहोति ॥ १६ ॥
सम्यगालोच्य मुहूर्तादि मिथुनीभवेत् ॥ १६ ॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यसूत्रवृत्तौ प्रथमस्य
चतुर्थः खण्डः
यस्मिन्नग्नौ पाणिं गृह्णीयात्स गृधः ॥ १ ॥
पाणिं गृह्णीयादिति विवाहकरणं लक्ष्यते । ब्यवहारार्थी
हि संज्ञा ! एवं चेद्विवाहादनु निष्पादितत्वात् गृह्यत्वस्य विवाहा-
वस्थायां गृह्यत्वाभावात् ब्रह्मा न स्यात् । न, ‘गौर्दक्षिणा' इति
लिङ्गात् ॥ १॥
यस्मिन्वाऽन्त्यां समिधमादध्यात् ॥ २ ॥
यस्मिन्नग्नी ब्रह्मचार्यन्त्यां समिधमादध्यात् स वा गृह्यः ।
अस्मिन्पक्षे तु तत्प्रभृति सायंप्रात)मादीनि स्युः । गृह्य एव
च विवाहः ॥२॥

·38
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. १.
निर्मन्थ्यो वा पुण्यस्सोऽनर्धकः ॥ ३ ॥
उक्तस्यैव प्रकारद्वयस्योत्पत्तिनियमोऽयं, न गृह्यान्तरम् ।
वाशब्दश्शास्त्रान्तरोक्तस्यापि श्रोत्रियागारादेस्संग्रहणार्थः । पुण्यः
परलोकहितकरः । अनर्धकः इह जन्मनि ऋद्धयभावकरः ॥ ३ ॥
अम्बरीषाहाऽऽनयेत् ॥ ४ ॥
अपूपविक्रयार्थादग्नेर्वा ॥४॥
बहुयाजिनो वाऽगाराच्छूद्रवर्जम् ॥ ५ ॥
बहुदेवपूजकस्य बहुदातुर्वा गृहादानयेदग्निं विवाहं कर्तु-
मन्त्यां समिधं वाऽऽधातुम् ॥ ५॥
सायमाहुत्युपक्रम परिचरणम् ॥ ६ ॥
चतुर्थीहोमानन्तरं यस्सायंकालः तमारभ्याजीवनपरिसमाप्तेः
आऽऽश्रमपरिसमाप्तेः आऽऽधानकालाद्वा चरण अनुष्ठानं कुर्यात् ।
परीत्यधिकारक्यं सूचितम् । अतो नान्तरा ब्राह्मणभोजनम् ।
अन्त्यां समिधं, दायादिर्वा इत्यनयोरपि पक्षयोस्सायमाहुत्युप-
ऋममेव ॥६॥
प्रागस्तमयोदयाभ्यां प्रादुष्कृत्य ॥ ७ ॥
प्रज्वाल्य समीपकाले॥७॥
अस्तमिते होमः ॥८॥
अस्तमयानन्तरमेव ॥८॥

·ख. ५.]
रुद्रस्कन्दयिसाहतम्
39
उदिते चानुदिते वा ॥ ९ ॥
सन्ध्यायामेव ॥९॥
हविष्यस्यानस्याकृतं चेत् प्रक्षाल्य जुहुयात्पा-
णिना ॥ १० ॥
हविष्यम्यान्नस्य माषवरकादिद्रव्यव्यतिरिक्तस्य लवणाद्य-
संयुक्तस्य येषुकेषुचिद्धोमेषु साधनतया श्रुतस्यौदनस्य षष्ठीनि-
देशात्तदेकदेशस्य साधनतयोपादानम् । न पक्काबस्थस्य कृत्स्न-
स्योपादानम् । अतः पाकधर्मा न स्युः । इतरथा शङ्का स्यात्,
दर्शपूर्णमासादौ दर्शनात् । अकृतं अपक्कं उक्तजातीयानेव तण्डु-
लांस्त्रिः प्रक्षाळ्याङ्गुष्ठपर्वमात्रप्रमाणामाहुतिं जुहुयात् । होमसा-
मान्यात् त्रुवस्य प्राप्तौ पाणविधानम् ॥ १० ॥
दधि चेत्पयो वा कंसेन ॥ ११ ॥
चेदिति सिद्धवद्वयपदेशः शास्त्रान्तरविहितस्यापि द्रव्यस्य
सङ्गहणार्थः । अत आज्यमपि द्रव्यम् । पृथग्ग्रहणमितरेतरसं-
योगव्युदासार्थम् ॥ ११ ॥
चरुस्थाल्या वा ॥ १२ ॥
कंसेन विकल्पः ॥ १२॥
अग्नये स्वाहेति मध्ये ॥ १३ ॥
अग्निमध्ये सायंकाले ॥१३॥
तूष्णीं प्रागुदीचीमुत्तराम् ॥ १४ ॥

·खादिरगृह्यपत्र प. १. . मन्त्रमनुश्चारयन्नग्नावेव प्रागुदीच्यां दिशि द्वितीयां जुहुयात्। सायंप्रात)मस्य देवतासांध्यत्वात् ययाकयाचित्प्राप्तौ तूष्णींध- मस्य प्रजापतावसाधारण्यात् प्रजापतये स्वाहेति मनसा स्मरन् जुहुयात् । तस्मात्प्राजापत्यां मनसा जुह्वति' इति श्रुतेः । तूष्णीं- धर्मत्वं प्रजापतेरेव । या प्रागुदीची आहुतिदर्शपूर्णमासयोः 'अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा' इति तामत्र जुहुयादिति केचित् । तदयुक्तम्-वक्ष्यमाणस्य सिद्धवद्वयपदेशायोगात्, असाधारण- शब्दाभावाश्च । पश्चाद्विधानादेवोत्तरत्वे सिद्धे उत्तरामिति यत्र यत्रैकाहुतिश्चोद्यते तत्र तत्रैवोत्तरा स्यादित्येवमर्थम् ॥ १४ ॥ सूर्यायेति प्रातः पूर्वाम् ॥ १५ ॥ सूर्याय स्वाहेत्यग्निमध्ये ॥ १५ ॥ नात्र परिसमूहनादीनि पर्युक्षणवर्जम् ॥१६॥ बहुवचनमुपारष्टाद्धोमानां समिदाधानादेश्च निवृत्त्यर्थम् । समन्तात् परिषेचनं, पुरस्तादुपरिष्टाच्च पर्युक्षणम् । उत्तराहु- त्यनन्तरमुभयत्र समिधमादध्यादित्युपदेशः । पूर्वाहुतेः पूर्वमिति केचित् ॥ १६ ॥ पत्नी जुहुयादित्येके ॥ १७ ॥ गृहाः पत्नी गृह्योऽग्निरेष इति ॥ १८ ॥ स्पष्टे ॥१७-१८॥ सिद्धे सायंप्रातर्भूतमित्युक्त ओमित्युच्चैद्य्यात् ।।

·ख. ५.j रुंद्रस्कन्दीयसहितम् 41 भोजनार्थमोदने सिद्ध भोजनकालस्य परतन्त्रत्वान्न पूर्वा- हनियमः, कालस्योपलक्षणत्वाच्च । असत्यपि भाजनार्थे पाके पा- कं कृत्वा भवत्येव तस्मिन् काले होमः । सायंप्रातारति रात्रा- वहनि चेत्यर्थः । प्रकृतितस्सिद्ध वचनं परिचरणतन्त्रेषु काल- प्राप्तिास्तीति द्योतनार्थम् । पचनक; भूतमित्युक्ते गृहपति- रोमिति ब्रूयात् ॥ १९॥ माक्षा नमस्त इत्युपांशु ॥ २० ॥ ब्रूयादित्यनुवर्तते ॥ २० ॥ हविष्यस्यानस्य जुहुयात् प्राजापत्यं सौविष्ट- कृतं च ॥ २१ ॥ परिचरणतन्त्रेण । प्रकृतितस्सिद्धे हविष्यस्येति अहविष्य- भोजने भोज्यसंस्कारप्रयुक्तभ्रान्त्या तेनापि होम आशङ्कयताते तन्निवृत्त्यर्थम् । प्रजापतये स्वाहोत मनसाऽग्निमध्ये, अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति प्रागुदोच्यां जुहुयात् ॥ २१ ॥ बलीनयेत् ॥ २२ ॥ वक्षयमाणेषु देशेषु निदध्यात् ॥ २२ ॥ बहिरन्तर्वा चतुर्निधाय ॥ २३ ॥ गृह एव गर्भगृहात् बहिरन्तर्गृहे वा । चतुरिति ग्रहणात् बलिचतुष्टयार्थमादावन्ते च सकृदेव परिषेचनम् । प्रत्येकमिति केचित् ॥ २३॥ मणिकदेशे ॥ २४ ॥ Ki.S. 6 ·42 खादिरगृह्यसूत्रं (प. १.. उदकधारणसमीपे ॥ २४ ॥ मध्ये ॥ २५ ॥ गर्भगृहमध्ये ॥ २५ ॥ द्वारि ॥ २६ ॥ गर्भगृहस्यैव ॥ २६॥ शय्यामनु ॥ २७ ॥ शयनदेशसमीपे ॥ २७ ॥ वर्च वा ॥ २८ ॥ अन्वित्यनुवर्तते । अनुवर्च अवस्करदेशसमोपे । 'वाशब्दो विनिवेशार्थः, शय्यामनु नकम् , वर्चमनु दिवा देशोचित्याद्दे- वतीचित्याच्च ॥ २८ ॥ अथ सस्तूपम् ।। २९ ।। अन्वित्यनुर्वतते । अथेति वक्ष्यमाणानां सर्वेषां बलीनामेष एव देश इत्येवमर्थम् । प्रथमस्थापितः स्थूणः सस्तूपः । तमनु तत्समी- पदेशे ॥ २० ॥ एकैकमुभयतः परिपिञ्चेत् ॥ ३० ॥ आदी बलेरभावात् परिषेकशब्दानन्वयाद्भिस्सचनमात्रम् । मिक्ते व निधाय प्रागुपक्रमं प्रदक्षिणं परिषिश्चेत् ॥ ६० ॥ शेषमद्भिस्सार्धं दक्षिणा निनयेत् ॥३१ ।। । ङ. 'पुरीषोऽवस्करः' इत्यधिकम्.

·ख. ५] रुद्रस्कन्दीयसाहितम्. 43 बलिस्थाल्यां शिष्टमन्नमद्भिस्सह सस्तूपस्य दक्षिणतः प्राचीनावीती पित्र्येण तीर्थेन निनयेत् ॥ ३१ ॥ फलीकरणानामामाचामस्वेति विश्राणिते ।। कणानुदकमोदनावस्वंसनं च मिश्रीकृत्य विगतश्रमेतिथी अग्रं ब्राह्मणाय दत्वा' इत्यस्यानन्तरमित्यर्थः । सस्तूपस्य प्रागुदीच्यां दिशि रौद्रत्वात् ॥ ३२ ॥ पृथिवी वायुः प्रजापतिर्विश्वे देवा आप ओषधिवनस्पतय आकाशः कामो मन्यु रक्षोगणाः पितरो रुद्र इति बलिदैवतानि॥ , उक्तानां बलीनां यथासङ्खयमेता देवताः । कामो मन्यु- वेति पूर्ववद्विनिवेशः ॥ ३३ ॥ तूष्णीं तु कुर्यात् ॥ ३४ ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । बलिदैवतान्येव तूष्णी न होम इति । होमेऽपि प्राजापत्यां मनसैव, 'तस्मात् प्राजापत्यां म- नसा जुह्वति' इति श्रुतेः । कुर्यादिति मनोव्यापारमात्रार्थम् । पृथिव्यै वायवे प्रजापतये विश्वेभ्या देवेभ्योऽद्भय ओषधिवन- स्पतिभ्य आकाशाय कामाय मन्यवे रक्षोगणेभ्यः पितृभ्यो रूद्रायति । चतुर्थ्यन्तं मनसास्मरन् बलिं निदध्यात् ॥ ३४ ॥ सर्वस्य त्वन्नस्यैतत्कुर्यात् ॥ ३५ ॥ सर्वस्यति शाकमांसादिपरिग्रहणार्थम् । इतरथा ओदन- ·खादिरगृह्यसूत्रं [प. १. स्यैव स्यात् । प्रकृतावोपासनहोमे दर्शनात् । अन्नस्येति अद नीयस्य । तुशब्द एवकारार्थे । भोजनार्थस्यैव न. दर्शपूर्णमा- सादिचरोः कृसरस्थालीपाकादेश्चेत्यर्थः । एतदिति । सकल- वैश्वदेवकर्मपरामर्शार्थम्, इतरथा हि प्रकृतत्वात् बलीनामेव एष विशेषस्स्यात् । कुर्यादिति अनग्नेरपि लौकिके करणाथर्म ॥ असकञ्चेदेकस्मिन् काले सिद्धे सकदेव कु- र्यात् ॥ ३६ ॥ रात्रावन्हि वा यदि पाकावृत्तिः स्यात् तदा एकदैव कुर्यात् ॥ ३६ ॥ बहुधा चेद्यगृहपतेः ।। ३७ युगपत् क्रमेण वा यदि बहवः पाकाः स्युः तदा यद्ग- हपतेर्भोजनार्थ तस्यैव कुर्यात् । यदि गृहपतेरपि बहवः तदाऽ- प्येकस्यैव ॥ ३७॥ सर्वस्य त्वन्नस्याग्नौ कृत्वाऽयं ब्राह्मणाय दत्वा स्वयं कुर्यात् ॥ ३०॥ सर्वस्येति अहविष्यस्यापि परिग्रहणार्थम् । अन्नस्यति पक्वोपलक्षणार्थम् , अपक्वान्ननिवृत्तये च । अग्नाविति लो- किकाग्नयर्थम् । तुशब्दो विशेषणार्थः । न पूर्ववदेकस्यैव, किंतु सर्वेषामेव पक्वानां किंचित्किञ्चित् गृहीत्वैकीकृत्य तू. ठणी लौकिकेऽग्नौ द्वे आहुती निदध्यादित्यर्थः । भोज्यसंस्का. रार्थमेतत् । अग्रं प्रथमं ब्राह्मणाय, ततो वर्णान्तरेभ्यो यथा- क्रमेण, तस्योपलक्षणार्थत्वात् । प्रतिवर्णमपि श्रेयसे पूर्व दद्यात् .

·ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयसाहतम् 45 अयं चार्थः-'सर्वान्वैश्वदेवान्ते भागिनः कुर्वीत' इत्येवमादीनि वाक्यान्यालोच्य न्याय्य उक्तः । अवश्यकार्यमेतद्दानं पक्वस्य यथासम्भवं भृत्यानामनुरोधेन । चतुर्थैव सिद्ध दत्वति यथासम्भवं दानमात्रे निवृत्तेऽपि स्वभोजनाभ्यनुज्ञानार्थ, नावश्यं तेषां भोजनपरिसमाप्तिः प्रतीक्षणीयति । दत्वति समानकर्तृ- कत्वं स्वभोजने नित्यसम्बन्धार्थम् । असति स्वभोजने नाव- श्यकार्यमेतद्दानमिति । असत्यपि स्वभोजने सर्वकालसाधार- ण्येन येभ्योऽवश्यं दानमुक्तं 'सान्तानिकं यक्ष्यमाणम्' इत्या- दिना तेभ्यो दद्यादेव । स्वयंग्रहणमात्मन एवानन्तर्यनियमार्थ, न तु भृत्यादीनामिति । भृत्यानामागतैस्सहापि भोजनम् । तथा भार्याया अपि गर्भिण्या रोगिण्याश्च । स्वस्थायास्तु स्वभोज- नानन्तरमेव । भुञ्जीतेति वाक्यशेषात् सिद्धे कुर्यादिति वचनं सत्कारमपि तेषां कुर्यादित्येवमर्थम् । स्मृत्याचारसिद्धस्य सू- चनमात्रमेतत्सूत्रम् ॥ ३८ ॥ व्रीहिप्रभृत्या यवेभ्यो यवेभ्योवाऽऽव्रीहिभ्यः स्वयं हरेत् स्वयं हरेत् ।। ३९ ।' सायं प्रातोमवर्ज स्वयं हौत्रम्, इति कर्तुरनियमे प्राप्ते व्रीहिसम्पत्तिप्रभृति यवसम्पत्तिप्रभृति वा षट्सु मासेषु स्वयं कर्तृत्वं नियम्यते । हरेदिति सहोमस्य बलेरुपलक्षणार्थम् ॥ द्विरुक्तिः पटलसमाप्तिद्योतिका ॥ ३९ ॥ इति रुद्र स्कन्दकृतायां गृह्यवृत्ती प्रथमस्य पञ्चमः खण्डः . समाप्तश्च प्रथमपटल,

·46
खादिरगृह्य सूत्रं
[प. २.
पौर्णमासोपक्रमौ दर्शपूर्णमासौ ॥ १ ॥
नित्यप्रकरणे विधानादधिकारानुक्तेश्च सायंप्रात)मवतू
नित्यावेतौ । तद्वदेवाधिकारैक्यं च यावजीवं यावदाश्रमं याव-
दाधानं वा । अतो नान्तरा ब्राह्मणभोजनम् । सूर्याचन्द्रमसौ
यस्मिन् क्षणे सह वसतः स दर्शः । यस्मिन् क्षणे चन्द्रमाः
पूर्यते सर्वाभिः कलाभिः स पूर्णमासः । तत्कालसम्बन्धी
प्रयोगौ दर्शपूर्णिमासाविति लक्ष्येते । न चैकस्मिन् क्षणे, किन्त्व-
पराह्न उपक्रम्यानन्तरे पूर्वाह्ने समाप्तिर्युक्तेति, तस्मान्मध्यन्दि-
नादूर्ध्वमागामिमध्यन्दिनाञ्च पूर्वमसौ क्षणोऽस्ति, असौ कालो
लक्ष्यते, अत एतत्कालवर्तिनी प्रयोगौ कुर्यादित्यर्थः । वक्ष्यमाण-
सूत्रद्वयेनैव सिद्धे पौर्णमासोपक्रमाविति मध्ये मरणशङ्कायामपि
दर्शनियमार्थम् , उपक्रमस्योपसंहारापेक्षत्वात् । एवं 'साय-
माहुत्युपक्रमम्' इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । समाप्तिप्रकार उक्तो नि-
दाने “तदप्यपरपक्षे” इत्यारभ्य । मृतेऽप्येवमेव समाप्य संस्कर्ता
संस्कुर्यात् ॥ १॥
दार्शी चेत्पूर्वमुपपद्येत पौर्णमासेनेष्ट्वाऽथ तत्कु-
यात् ॥ २ ॥
चतुर्थीहोमानन्तरं यदि दर्शः पूर्वमागच्छेत् तदा दर्शका-
लात् पूर्वमेव पौर्णिमासं कृत्वा स्वकाले दर्श कुर्यात् ॥ २ ॥
अकुर्वन् पौर्णमासीमाकाङ्केदित्येके ॥ ३ ॥
पूर्वोपपन्नमेकदेशम् । आगामिनी पौर्णमासीमाकाङ्केदित्येक
आहुः । तामारभ्यानुष्ठानं स्पष्टम् ॥ ३॥

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 47 अपराह्ने स्नात्वौपवसथिकं दम्पती भुजीया- ताम् ॥४॥ स्नानमपि मध्यन्दिनादूर्ध्वमेव, कर्माङ्गं तु तत् । यजनीया त्पूर्वमहः उपवसथं तदहोग्यं यच्छास्त्रान्तरदृष्टमशनीयं तदौ- पवसाथ कम् । तदुक्तं मांसमद्ये नाश्नीयाताम्, इति ॥ ४ ॥ मानदन्तव्य उवाच श्रेयसी प्रजां विन्दते का- म्यो भवत्यक्षोधुको य औपवसथिकं भुले। मानदन्तव्य इति ऋषिः । विन्दते लभते । काम्यः प्रिय- दर्शनः । अक्षोधुकः क्षुत्पिपासारहितः ॥५॥ तस्माद्यकामयेत तद्भुञ्जीत ॥ ६ ॥ यदीच्छेत् प्रजादीनि तदोपवसथिकं भुओत । नित्यादेवा- नुषङ्गिकं फलमिदं, स्तुतिमात्रं वा । रात्रौ न भोजनम्, अप- राह्नग्रहणस्य सर्वाहनियमार्थत्वात् । यतो रागप्राप्तस्यायं नियमः अत उपवासेऽपि न वैगुण्यम् ॥ ६ ॥ नाव्रत्यमाचरेत् ॥ ७ ॥ व्रतविरोध मधुमांसभक्षणादि न कुर्यात् आ प्रयोगसमाप्तेः॥ प्रातराहुति हुत्वा॥८॥ दर्शपूर्णमासी कर्तव्याविति शेषः । अनयोः पूर्वेयुरुपक्रा- न्तत्वात् प्रातराहुतेश्च सर्वमहः प्रातराहुतः स्थानम्' इत्या- •- क. माषमांसमाज्यं.

·+8
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. २.
स्तमयात् कालाभ्यनुज्ञानात् प्रातराहुतिः पश्चात् स्यादिति त.
निवृत्तये पूर्वत्वं नियम्यते ॥ ८ ॥
हविनिर्वपेदमुष्मै त्वा जुष्टं निर्वपामीति देव-
ताश्रयं सकृयजुषा द्विस्तूष्णीम् ॥ ९ ॥
यद्धविश्शास्त्रान्तरे प्रज्ञातं व्रीहितण्डुला यवतण्डुला वा
तद्धविः पाणिना गृहीत्वा मुष्टिपूर्ण 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्व-
पामि इति निर्वापवद्यादैवतं चरुस्थाल्यां सकृदावपेत् द्विर-
मन्त्रकम् । ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा निर्वापः, अस्यापि ब्रह्मापे-
.
क्षत्वात् ॥ ९॥
त्रिदेवेभ्यः प्रक्षालयेत् ॥ १० ॥
उदकेन प्रक्षाळनम् । प्रकृतत्वात्तिद्धे देवभ्य इत्यन्यत्रापि
यद्देवेभ्यः प्रक्षाळन तत्रिरेवेत्येवमर्थम् । यथोपासनहोमे ॥ १० ॥
अथ प्रक्षालनप्रसङ्गादुच्यते--
द्विर्मनुष्येभ्यः ॥ ११ ॥
भोजनार्थे पाक द्विः प्रक्षालनम् । असत्यपि पाके यत्र
प्रक्षालनं विहितं तत्रापि द्विरेव ॥ ११ ॥
सकृत्पितृभ्यः ॥ १२॥
श्राद्धेऽन्वष्टक्यादौ च असत्यपि पाके पूर्ववत् ॥ १२ ॥
अथ प्रकृतमाह-
मेक्षणेन प्रदक्षिणमुदायुवं श्रपयेत् ॥ १३ ॥

·ख. १.] रुद्रस्कन्दयिसाहतम् 49 .. , मेक्षणं दर्वी । यथा पक्तिवैषम्यमुदकस्य वा बहिर्गमनं न भवेत् तथोदायुवं पचेत् । यदि बहिर्गच्छेत् उदकं ययो. रोजसा' इत्यप आसिञ्चत्, 'यद्यज्ञ उल्बण क्रियते तदप उप- निनयेत् ‘ययोरोजसा स्काभता रजांसि बीभिारतमा शविष्ठाः । यावत्येते अप्रतीता सहोभिः विष्णो अगन्वरुणा पूर्वहूतौ स्वाहा इति श्रुतेः ॥ १३ ॥ अस्मिन् काळे परिस्तरणम्, आज्यसंस्कारश्च, संस्कारापेक्ष- त्वात् शृताभिधारणस्य । तत आह-- गृतमभिधार्योदगुद्वास्य प्रत्यभिधारयेत्॥१४॥ स्रवेणाज्येनाभिधारणम् ॥ १४ ॥ सर्वाण्येवं हवींषि ॥ १५ ॥ सर्वाणोति व्याप्त्यर्थम् । एवं निर्वापादि । हवींषीति भोजना- थे श्राद्धार्थे कृसरस्थालीपाकादौ च निवृत्तयथै, न हि तेषु पाकाव- स्थायां हविष्टं, देवतोद्देशाभावात् । औपामनवैश्वदेवहोमयोरप्येक- देशस्यैवे देवतोद्देशेनोपादानं 'अन्नस्य' इति षष्ठीनिर्देशात् । अतस्तयोरपि पाकावस्था यां न हविष्टुम् ॥ १५ ॥ बर्हिषि साद्य ॥ १६ ॥ साद्यानीत्यर्थः । छान्दसः शेढुंकू । बहुवचनात् सर्वाण्येव हो- माङ्गानि साद्यानि, आज्यं चरुः स्त्रवः जुहूः इध्म इति । बर्हिषीति सिद्धवनिर्देशात् स्तरणावस्थायामेव तथा स्तरणं यथा तब सा. दनं भवेत् । इतरेतरयोगाच्च हविस्सादनावस्थायामेव उत्तरत- K.G.S.

·50 खादिरगृह्यसूत्रं [प. २. स्सर्वेषां सादनम् । बहुलवचनाल्लुक् कृतोऽस्य बहुविषयत्वं गमयि- तुम्। अतो विवाहादिष्वपि होमाङ्गानामेव सादनम् । औपासनादि- षु दर्भाभावादुत्तरतो भूमावेव सादनं प्राक् पर्युक्षणात् । एवं प्रयोग- क्रमः-प्रातराहुति हुत्वा ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा चरुं श्रपयित्वा परिस्तीर्य दर्भग्रूपविश्याज्यं संस्कृत्याभिघार्य हवींष्युत्तरतस्सर्वाणि सादायित्वा परिषेचनादि प्रपदान्तं कुर्यात् ॥ १६ ॥ तत आह : आज्यभागौ जुहयाच्चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा पञ्चावत्तं भृगूणां जामदग्नयानामनये स्वा- हेत्युत्तरतस्सोमायेति दक्षिणतः ॥ १७ ॥ आज्यभागाविति संज्ञा व्यवहारार्था । स्रवेणादायाज्यं जुह्वा- मासिच्य जुलैव चतुहीतं जुहुयात् । सवेण स्त्रच्याज्यं गृह्णीयात् इति परिभाषादर्शनात् गृह्यान्तरदर्शनाच्च वजुह्वोः प्राप्तिः। नव- स्य तु विवाहप्रकृतित्वादपि प्राप्तिरस्त्येव । गृहीत्वति प्रत्यक चतुर्ग्रहणार्थ, पानःपुन्ये ऽपि त्वाविधानात् ॥ १७ ॥ विपरीतमितरे ॥ १८॥ सोमाय स्वाहति दक्षिणतो हुत्वाऽग्नये स्वाहेत्युत्तरत इत्यन्य आचार्या आहुः ॥ १८ ॥ आज्यमुपस्तीर्य हविषोऽवद्येन्मेक्षणेन मध्यात् पुरस्तादिति॥ १९ ॥ आज्यं जुहयान । इति पा॥

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 51 स्रवेण जुह्वामुपस्तीर्य हविषोऽङ्गुष्ठपर्वपृथुमात्रमवखण्ड्य ह- स्तेन जुह्वां निध्यात् । इतिशब्दः पक्षसमाप्तयर्थः ॥ १९ ॥ पश्चाञ्च पञ्चावत्ती॥ २० ॥ भृगुजामदग्नयादयः ॥ २० ।। अभिघार्य प्रत्यनक्तयवदानस्थानानि ।। २१ ॥ खवेण जुहूस्थं हविरभिघार्य आज्येन अवदानस्थानानि यथाक्रममवनक्तयाज्येन ॥ २१ ॥ न स्विष्टकृतः॥ २२ ॥ स्विष्टकृतोऽवदायावदानस्थानं न प्रत्यनक्ति । प्रत्यञ्जनप्रतिधे- धादेवेदं सर्व स्विष्टकृतोऽपि तुल्यमिति गम्यते ॥ २२ ॥ अमुष्मै स्वाहेति जुहुयाद्यद्देवत्यं स्यात्॥२३॥ अग्नये स्वाहतिवत् यथादेवतमग्निमध्ये जुह्वा जुहुयात् । एतत्प्रधान, अत एतद्व्यतिरिक्तं सर्व बरुतन्त्रेषु प्रवर्तते ॥२३॥ स्विष्टकृतस्तकृदुपस्तीर्य द्विभृगूणां सकृद्धवि- पो द्विरभिघार्याग्नये स्विकृते स्वाहेति प्रागुदीच्या जुहुयात् ॥ २४ ॥ शोमनमिष्टं द्रव्यप्रतिपतिद्वारेण करोतीत स्विष्टकृद्यागः । अतोऽप्रधानमिदम् । सकृदुपस्तोर्येत्यनूद्यते भृगूणां जामदग्नयानां द्विरुपस्तरणविशेषं विधातुम् । मध्यात्पुरस्तात्पश्चादित्येतेषां प्रत्याम्रायः सकृद्धविष इति । उत्तरार्धादवदान ‘उत्तरार्धात्स्वि- ·52 खादिरगृह्यसूत्रं. [प. २. एकृतः' इति श्रुतेः, गृह्यान्तरविधानाच्च । द्विरभिघार्यति सक- प्रत्याम्नायः । प्रागुदीच्यामिति मध्यप्रत्याम्नायः । अथोपरिष्टा- द्धोमः आज्येन व्याहृतिभिः तिसृभिः। प्राजापत्यया च ॥ २४ ॥ तत आह- समिधमाधाय ।। २५ ॥ परिषिञ्चेदित्यध्याहारः । 'समिधमाधायानुपर्युक्षेत्' इति गौतमीयवचनात् । पूर्वनिहितां ममिधमग्नावाधाय ‘अदितेऽन्वम- स्थाः, अनुमतेऽन्वमंस्थाः, सरस्वत्यन्वमंस्थाः, देव सवितः प्रा- सावीः' इति पूर्ववत्परिषेचनम् । गृह्यान्तरान्मन्त्रप्राप्तिः ॥ २५ ॥ दर्भानाज्ये हविषि वा त्रिरवधायाग्रमध्यमूला- न्यक्तं रिहाणा वियन्तु वय इत्यभ्युक्ष्याग्ना- वनुप्रहरेत् यः पशूनामधिपती रुद्रस्तन्ति- चरो वृषा पशूनस्माकं मा हिंसीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहा इति ॥ २६ ॥ प्रतिपत्तिकर्मेदम् , द निति द्वितीयानिर्देशात् । अत एव स्तृतान् सर्वान् दर्भान् शिष्ट आज्ये हविषि वा सकृन्मन्त्रमु- क्त्वाऽग्राणि मध्यानि मूलानि च क्रमशस्सम्मृज्य पुनश्चैवं द्विस्सम्मृज्याद्भिरभ्युश्याग्रपूर्व प्रक्षिपेत् ॥ २६ ॥ तद्यज्ञवास्तु ॥ २७ ॥ तत् पूर्वसूत्रोक्तं कर्म यज्ञवास्तु । संज्ञा व्यवहारार्था ॥२७॥ 1चतसृभिः. पा.

·53 ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् सर्वत्र कुर्यात् ॥ २८ ॥ समिदर्भवत्सु कर्मसु सर्वत्र कुर्यात् । अध्याहारात्सिद्धे कुर्यादिति वामदेव्यगानार्थम् ॥ २८ ॥ हविरुच्छिष्टमुदगुदास्य ब्रह्मणे दद्यात् ॥ २९॥ हविग्रहणमाज्यव्युदासार्थम् । उच्छिष्टमिति स्वयं किञ्चि- प्राश्यावशिष्टस्य दानार्थम् । पूर्वमेवोदग्देशस्थितत्वे सिद्ध उद. ग्ग्रहणमुदग्देशात्स्थाल्या सहोद्वासनार्थ. ओदनस्याद्वासनमाशङ्कयेत । चतुर्थैव सिद्धे दद्यादिति स्वयं ब्रह्यत्वेऽप्यन्यस्मै दानार्थम् ॥ २९ ॥ पूर्णपात्रं दक्षिणा ॥ ३० ॥ ओदनेन तण्डुलैर्वा तदभावे फलैर्वा सम्पूर्ण पात्रं ब्रह्म- णे दक्षिणां दद्यात् । स च तूष्णीं ओमिति वा प्रतिगृह्णीयात् ॥ यथोत्साहं वा ॥ ३१ ॥ अन्यथा स्थाल्या यथा ब्रह्मा उत्साही भवति तथा दद्यात् । तदभिलषितं दद्यादित्यर्थः । आज्यतन्त्रेष्वपि यथोत्साहमेव दक्षिणा ॥ ३१ ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां गृह्यवृत्ती द्वितीयस्य पटलस्य प्रथमः खण्डः.

·54
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. २.
.
१
प्रकृतस्य प्रधानदेवता आह-
आग्नेयस्थालीपाकोऽनाहिताग्नेर्दर्शपूर्णमासयोः।
गृहस्थस्यानाहिताग्मदर्शपूर्णमासयोराग्नेयस्थालीपाकः । 'अ-
नये त्वा जुष्टं निर्वधामि' इति निर्वापः । 'अग्नये स्वाहा
इति होमः ॥ १॥
अग्नीषोमीयः पौर्णमास्यामाहिताग्नेः ॥ २ ॥
अग्नीषोमाभ्यां त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति निर्वापः ।
'अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा' इति होमः ॥२॥
ऐन्द्रो माहेन्द्रो वैन्द्रानो वाऽमावास्यायाम् ॥
इष्टिवद्विनिवेशः । ‘इन्द्राय त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति
'महेन्द्राय त्वा जुष्टं निर्वपाम' इति ‘इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टं
निर्वपामि' इति निर्वापः । ‘इन्द्राय स्वाहा, महेन्द्राय स्वाहा
इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा' इति होमः ॥ ३॥
यथा वाऽनाहिताग्नेः ॥ ४॥
दर्शे च पौर्णमासे चानाहिताग्नेर्यथा तथेत्यर्थः ॥ ४ ॥
सर्वमहः प्रातराहुतेस्स्थानम् ॥ ५ ॥
सर्वमिति पूर्वाह्नासम्भवे अपराह्नेऽपि होमार्थम् ॥ ५ ॥
रात्रिस्सायमाहुतेः ॥ ६॥
स्पष्टम् ॥६॥
सर्वोऽपरपक्षः पौर्णमासस्य ॥ ७ ॥

·55
ख. २.]
रुदस्कन्दीयसहितम्.
सर्व इत्युपक्रान्तस्य पूर्वाह्णातिक्रमेऽप्यपराह्ने समाप्तत्यर्थम्,
तदतिक्रमेऽपि रात्रौ । अनुपक्रान्तस्य तु स्वकाले
'अपराहे
स्नात्वा' इत्याद्यहरन्तरेऽपि भवत्येव ॥ ७ ॥
पूर्वपक्षो दास्य ॥ ८॥
सर्व इत्यनुवर्तते । आपत्काला एते, अन्यथा ‘अस्तमिते
होमः' इत्यादेवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । उत्तरहोमोपक्रमकालात् प्रागेवैते
कालाः आपत्कालत्वाञ्च । यथासम्भवं न कालोत्कर्षः कार्यः ॥
अभोजनेन संतनुयादित्येके ॥ ९ ॥
स्वकालात्यये अभोजनेन तत्कार्यसिद्धिरित्यन्ये आचार्य
आहुः ।
आ स्वकालात्ययादभोजनन तत्कार्यसिद्धिरित्यर्थः ।
वाक्यशेषात्सिद्धे सन्तनुयादित्यविच्छेदस्य विवक्षितत्वं दर्शयात ।
अतः कालात्ययेऽपि प्रायश्चित्तं कृत्वोत्तरभ्य करणम । अधि-
कारक्ये सति सन्ध्योपासनादिलापेऽप्यभाजनेनापि सन्तानं
भवत्येव ।
वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ।
स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥
इति मनुवचनाच्च ॥ ९ ॥
अविद्यमाने हव्ये यज्ञियानां फलानि जुहुयात्
औपासनहींमेऽतिपक्वान्यपक्कानि वा । वैश्वदेवे पक्वान्येव ।
दर्श पूर्णमासयोनिर्वापादि कृत्वा ॥ १० ॥
पलाशानि वा ॥ ११ ॥

·56 खादिरगृह्यसूत्रं [प. २. फलाभावे यशियानां पर्णानि वा जुहुयात् । पूर्ववत्पा- कानयमः ॥११॥ अपो वा ॥ १२ ॥ सर्वत्रापां प्रक्षालनं श्रपणं च नास्ति अर्थलोपात् ॥ १२ ॥ हुतं हि ।। १३ ॥ हिशब्दो हेतौ । यस्मादापत्काले मुख्यद्रव्यालाभनिमित्त- गौणद्रव्येण च हुते हुतमेव भवति अतो न तत्र वैगुण्यनि- मित्तं प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ १३ ॥ सन्तनुयादित्युक्तं, कथमहुतस्य सन्तानमित्यत आह- प्रायश्चित्तमहुतस्य ।। १४ ॥ आतपन्नकालस्य प्रायश्चित्तं सन्तानार्थ भवतीत्यर्थः । प्रायः श्चित्तं तु प्राजापत्याद्युक्तमेव । सूत्रान्तरमतात्प्रतिहामं चा कु- र्यात् ॥ १४॥ आज्यं जुहुयाविषोऽनादेशे ॥ १५ ॥ आज्य जुहुयादनादेशे इति सिद्धे हविष इति हविषस्सं- स्कारमपि शृतमभिघार्य' इत्यादिष्वाज्यमेव स्यादित्येवमर्थम् ॥ देवतामन्त्रानादेशे ॥ १६ ॥ यद्देवत्यं हविरुक्तं तद्देवताहोममन्त्रस्स्यात् । अग्नये स्वाहा' इतिवत् ॥ १६ ॥ प्रथमगर्भे तृतीये मासि पुंसवनम् ।। १७ ।।

·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 57 ! सर्वगर्भार्थोऽयं संस्कारः आधारसंस्कारद्वारेण सकृदेव क्रियते । भार्यान्तरे तु कर्तब्यमेव प्रथमगर्भे । दर्शादृर्ध्वमा दर्शादका मासः । यत्र क्वच दिनेऽप्याहिते गर्भ स एको मासो गण- यितव्यः । संज्ञा व्यवाहारार्था । कृत्स्नानावेव । मासीति मास* इत्यर्थः । अत्र कचित् अतिक्रान्तेऽपि मुख्यकाले प्रसवात् प्राक्कालातिक्रमप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्यमेवेत्याहुः, उपनयने द- शनात्, तेन च स्मृतिषु तुल्यवद्गणनात् , कासुाचत्स्मृतिषु कालानिर्देशन विधानादापत्कल्पतयाऽभ्यनुज्ञानं सर्वदा संस्का- राणामस्त्येवेत्याहुः ! जननादूर्ध्व तु द्वाराभावात् प्रायश्चित्तेनैव जातं संस्कुर्यादेकदेशेऽग्नौ । गर्भान्तरार्थं तु द्वितोये गर्भ कुर्या- देव । अपरे तु कालात्यये अधिकाराभावात् प्रायश्चित्तमेवाहुः। पूर्व एव तु पक्षः श्रेयान् । 'अथापि लोपसंशये लोपादलो- पो न्यायतरः' इति निदानकारोऽप्याह ॥ १७ ॥ स्नातामहतेनाच्छाद्य हुत्वा पतिः पृष्ठतस्तिष्ठेत्।। अहतेन अधरेणोत्तरोयण च । ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्बा वधूं दलिणतो दर्भेषूपवेश्य प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धायां व्याहृ- तिभिस्तिसृभिराज्यं हुत्वा पुनश्च हुत्वा वध्वाः पश्चाद्दर्भेषु तिष्ठेत् । पतिरिति भर्तुरभावे पालनाधिकृतनियमार्थम् । भर्तुर- न्यः कुर्वन् प्रणीते लौकिके वा कुर्यात् ॥ १८ ॥ दक्षिणमंसमन्ववमृश्यानन्तहितं नाभिदेशम- भिमृशेत्पुमांसाविति ॥ १९ ॥ * मासे अतिक्रान्ते. इति प्र. कोशे, K.G.S. + व्याहृतिभि: इन्यधिकः पाठः, ४ ·:58 खादिरगृह्यसूत्रम् [प. २. अन्विति वधूमनुगतः प्रहाभूत इत्यर्थः । वध्वा अंसमन्व- वमृश्य वस्त्रादिनाऽनन्तर्हितमभिमृशन्नेव पणिना नाभि प्रापय्य सकलमेवोदरं मन्त्रेणाभिमृशेत् ॥ १९ ॥ अथापरं न्यग्रोधशुगनमुभयतःफलामस्रामा- मक्रिमिपरिसृतां त्रिस्सप्तर्यवैः परिक्रीयो- त्थापयेन्माषैर्वा सर्वत्रौषधयस्सुमनसो भू- त्वाऽस्यां वीर्य समाधत्तेयं कर्म करिष्य- तीति ॥ २० ॥ अथेत्यानन्तर्यार्थन प्रयोगैक्यमाह । अतो नान्तरा ब्राह्मणभोज- नम् । अपरमिात कर्मान्तरत्वमाह । अतो वामदेव्यगानान्तं कृत्वा ब्रह्मणे दक्षिणां दत्वा वक्ष्यमाण कर्म कुर्यात् । कर्मद्व- यात्मकमिदमेकं पुंसवगख्यं कर्म । अस्रामां अशुष्काम् । न्य- ग्रोधाधिदेवताभ्यः परिक्रोणामीत्यनया वुद्धया सप्तभिर्यवैर्मूल्यतया सङ्कल्पितश्शुङ्गां परितास्त्रः प्रकीर्य शुङ्गामूर्धानां मन्त्रण विक- चेत् यथाच्छिद्येत । यवाभाव मापैः ॥ २० ॥ आहृत्य वैहायसी कुर्यात् ॥ २१ ॥ गृहमाहत्यांपर्यनाच्छादिते देशे शुङ्गां निदध्यात् ॥ २१ ॥ कुमारी ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्राह्मणी पेषय- दप्रत्याहरन्ती ॥ २२ ॥ करियसीति.

·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 59 कुमारी च ब्राह्मणी । ब्रह्मचारी च ब्राह्मणः । वाग्यता ब्राह्मणी वा दृषत्पुत्रं प्रतीची दिशं प्रत्यप्रत्याकर्षन्ती पेषयेत् ।। स्नातां संवेश्य दक्षिणे नासिकास्रोतस्यासिञ्चेत् पुमानग्निरिति ॥ २३ ॥ पुनस्स्नातामग्नेः पश्चात् प्राक्शिरसं दर्भेषु संवेश्य शा. ययित्वा तस्याः दक्षिणे नासिकारन्ध्रे शुङ्गारसमासिञ्चत् । सा च तं रसमुदरस्थं कुर्यात् । अथ ब्राह्मणभोजनम् ॥ २३ ॥ अथास्याश्चतुर्थे मासि षष्ठे वा सीमन्तोनय- नम् ॥ २४ ॥ अथेत्यकृतेऽपि तृतीये मासि पुंसवने अस्मिन् काले पुस- वनं कृत्वा सीमन्तकरणार्थम् । अस्या इति . प्रथमगर्भनियमा- र्थम् ॥ २४॥ स्नातामहतेनाच्छाद्य हुत्वा पतिः पृष्ठतस्तिष्ठ - बनुपूर्वया फलवृक्षशाखया सकृत्सीमन्त- मुनयेत् त्रिश्श्वेतया च शलल्याऽयमूर्जाव- तो वृक्ष इति ॥ २५॥ अनुपूर्वयेति न्यग्रोधशुङ्गाधर्मयुक्तयेत्यर्थः । फलवृक्ष उदुः ऊर्वा उदुम्बरः' इति श्रुतः । 'अयमूर्जावतो वृक्षः' इति च मन्त्रवर्णात् । तद्वदेव शाखामाहृत्य वैहायसी कृत्वा पुंसवनवत् पृष्ठतः स्थानान्तं कृत्वा तया शाखया नूर्ध्नि गतान म्बरः

·60
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. २.
.
वध्वाः केशान् प्रत्यञ्चमुन्नयेत् । ‘कृणोमि' इति मन्त्रान्तः ।
ततस्त्रिषु देशेषु श्वेतया वराहसूच्या तदेव 'राकामहम्'
इत्युन्नयेत् । 'रराणा' इति मन्त्रान्तः ॥२५॥
कसरः स्थालीपाकः ॥ २६ ॥
कसरः तिलामेश्रः पाकधर्मयुक्तो भवेत् चौले 'वृथा पक्कः
इति विशेषणात् । निर्वापमन्त्रस्तु नास्ति देवताऽभावात् ॥२६
उत्तरघृतमवेक्षती पृच्छेत् किं पश्यसीति ॥२७
स्पष्टम् । उत्तरे घृते यथा छाया दृश्यते तथा घृतसेकः॥
प्रजामिति वाचयेत् ॥ २८॥
पतिः । अथोपरिष्टाद्धोमादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । वधूः
स्थालीपाकमश्नीयादिति गृह्यान्तरोक्तम् ॥ २८ ॥
प्रतिष्ठिते वस्तौ सोष्यन्तीहोमः ॥ २९ ॥
वस्ती गर्ने प्रतिष्ठिते स्वस्थानात् प्रच्युते, प्रोपसर्गस्तिष्ट-
तिर्गमनवाचकः । प्रतिगर्भमेतत् जायमानार्थत्वात् । प्रणीतेऽग्नावे-
तत् । नात्रान्वारम्भः अतत्संस्कारत्वात् । अकृते यदि जननं
स्यात् न तत्र पुनः क्रिया ‘जनिष्यते' इति मन्त्रलिङ्गात् । त-
त्राशौचात् ऊर्ध्व प्रायश्चित्तेनैव संस्कारः ॥ २९ ॥
या तिरश्चीति द्वाभ्याम् ॥ ३० ॥
प्रपदान्तं कृत्वा व्याहृतिभिस्तिसृभिः हुत्वा 'या तिरश्ची
इति हुत्वा ‘विपश्चित्पुच्छम्' इति जुहुयात् ॥ ३० ॥

·ख. २] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 61 असाविति नाम दध्यात् ॥ ३१ ॥ यदि पुन्नामाभिलषितं 'विष्णुशर्मानाम' इतिवत् मन्त्र- स्थेऽसौशब्दे नाम निदध्यात् । युग्माक्षरं ब्राह्मणस्य माङ्गल्यं शर्मवत्स्यात् । बलरक्षान्वितं क्षत्रियस्य । धनपुष्टिसंयुतं वैश्यस्य । जुगुप्साप्रेष्यसंयुतं शूद्रस्य ॥ ३१ ॥ युग्माक्षरं ब्राह्मणस्य यक्षरं चतुरक्षरम् । माङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात् क्षत्रियस्य बलान्वितम् ॥ वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् । शर्मवद्राह्मणस्य स्यात् राज्ञो रक्षासमन्वितम् ॥ वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम् ॥ इति मनुवचनाच॥ तद्गुह्यम् ॥ ३२॥ वैदिककर्मार्थमेतत् । व्यावहारिकं त्वन्यदेव गुह्यत्वोक्तेः। नामापरिज्ञाने आभिचाराद्यसिद्धिः फलम् ॥ ३२ ॥ प्राङ्गाभिकृन्तनात् स्तनदानाञ्च व्रीहियवौ पेष- येच्छुङ्गावृता ॥ ३३ ॥ प्रागिति विसमासः प्राङ्गाभिकृन्तनादसम्भवे स्तनदाना- त्प्राक् कर्तुम् । द्विवचनाद्वयक्तिद्वयम् । जात्यभिप्रायेणेति केचित् । शुङ्गावृता शुङ्गाप्रकारेण 'कुमारी ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्राह्म- णी पेषयेदप्रत्याहरन्ती' ॥ ३३ ॥ अङ्गुष्ठेनानामिकया चादाय कुमारं प्राशयेदिय- माज्ञेति ॥ ३४॥ ..

·62 खादिरगृह्यसूत्रं प. २. अङ्गष्ठानामिकाभ्यामिति सिद्धे पृथग्ग्रहणं विषयद्वयसूचना र्थम् । अन्नप्राशनमप्याभ्यामेवेति । चशब्दोऽन्नप्राशनेऽप्यतन्म- न्त्रप्रापणार्थः ॥ ३४॥ सर्पिश्च मेधां त इति ॥ ३५ ॥ चशब्दः पूर्ववत् मेधांत मित्रावरुणाविति मन्त्रनियमार्थः, अन्नप्राशने आभ्यां मन्त्राभ्यां अन्नमेव प्राशयेत् । कालस्तु षष्ठेऽन्नप्राशनं मासे' इात स्मृत्यन्तरात् गम्यते । केचित्- चशब्दा हिरण्यमधुसमुच्चयार्थ इत्याहुः । तथाच मनुः-- 'हिर- ण्यमधुर्सीपाम्' इति ॥ ३५ ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती द्वितीयस्य पटलस्य द्वितीयः खण्डः जननाजयोत्स्ने तृतीये तृतीयायां प्रातः स्नाप्य कुमारमस्तमिते शान्तासु दिक्षु पिता चन्द्र- मसमुपतिष्ठेत् प्राञ्जलिः ॥ १ ॥ मातुः पितुर्वा रुच्या यदाकदाचित् शिशोनिष्क्रमणे प्राप्त तदुपक्रमनियमोऽयम् । दैवान्मानुपाद्वा हेतोः निष्क्रमणे कृतेऽपि संस्कारार्थमस्मिन् काले कुर्यादेव । एवमुत्तरत्रापि । कालात्यय तूक्त एव न्यायः सर्वेषु संस्कारेषु । ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा तद्यो- गात् पूर्वपक्षो ज्योत्स्नः । जननादृर्ध्व ये ज्योत्स्नाः तेषां तृतीय तृतीयायां तिथावित्यर्थः । यदि पूर्वपक्षे जननं स्थात् नासौ गण- ·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसाहतम् 63 येतव्यः । कृत्स्नस्य जननादूर्घत्वाभावात् । तथा च मनुः- 'चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात्' इति । उपस्था- नकाले तृतीयानियमः । शान्तासु उपरतादित्यरश्मिषु दिक्षु- पतिष्ठेदिति दर्भेषु तिष्ठेत् चन्द्राभिमुखो वक्ष्यमाणप्रकारेण कुमा- रमादाय मन्त्रैश्चन्द्रमसमभिदध्यादित्यर्थः ॥ १। शुचिनाऽऽच्छाद्य माता प्रयच्छेदुदक्छिरसम् ॥ वस्त्रेणाच्छाद्य दाक्षणतः स्थित्वा कुमारं पित्रे प्रयच्छेत् ॥ अनुपूर्वं गत्वोत्तरतस्तिष्ठेत् ॥ ३ ॥ पूर्वशब्दो दिग्वाची । अनु पृष्ठं गत्वा पितुरुत्तरतः प्रत्यच्यु- खी दर्भेषु तिष्ठेन्माता ॥३॥ यने सुसीम इति तिसृभिरुपस्थायोदश्च मात्रे प्रदाय यदद इत्यपामञ्जलिमवसिञ्चेत् ॥४॥ उदञ्च उदक्छिरसम् । प्रातःकाले पात्रण पूर्ण गृहीता आपः स्युस्ताभिर्दर्भेषु दक्षिणतस्तिष्ठन् ब्राह्मणोऽअलि पूरयेत्, तं भूमा- ववसिश्चेत् ॥४॥ द्विस्तूष्णीम् ॥ ५ ॥ अमन्त्रकं द्विरवसिश्चेत् ॥५॥ जननादृक् दशरात्राच्छतरात्रात्संवत्सराहा ना- म कुर्यात् ॥ ६ ॥ जननदिवसादुर्ध्व यो दशरात्रः तस्मादूर्ध्व यदहस्तस्मि-

·64
खादिरगृह्यसूत्र
[प. २.
नित्यर्थः । द्वादशेऽहनीति यावत् । एवमुत्तरयोः पक्षयोः । ना-
त्रोदगयनपूर्वपक्षादरः, कचित्सम्भवस्य नियतत्वात् । अस.
म्भवेशपे न तद्वशेन कालविनिवेशः, वैरूप्यप्रसङ्गात् ॥६॥
स्नाप्य कुमारं करिष्यत उपविष्टस्य शुचि-
नाऽऽच्छाद्य माता प्रयच्छेदुदक्छिरसम् ।।७
होमारम्भात्पूर्व दर्भेषूपविष्टस्य शुचिना वस्त्रेणाच्छाद्य द-
क्षिणत उपविश्य प्रयच्छेत् ॥ ७॥
अनुपृष्ठं गत्वोत्तरत उपविशेत् ॥ ८ ॥
दर्भेषु माता ॥८॥
हुत्वा कोसीति तस्य मुख्यान प्राणानभिमशेत्
उक्छिरसं कुमारं स्वाङ्क धारयन् प्रपदान्तं कृत्वा द्वि-
स्तिसृभिर्व्याहृतिभिर्तुत्वा कुमारस्य चक्षुषी श्रोत्रे नासिके चा-
भिमृशेत् ॥ ९ ॥
असाविति नान कुर्यात्तदेव मन्त्रान्ते ।। १० ।।
यत्साध्यन्तीहोमे तदेव । परिददातु विष्णुशर्मन्नितिवत्
कुर्यात् । मन्त्रान्तऽसौशब्दे न मध्ये ॥ १० ॥
मात्रे ।। ११ ॥
प्रयच्छेदुदक्छिरसमिति शेषः ॥ ११ ॥
प्रथममाख्याय ॥ १२ ॥

·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 65 मात्र इत्यनुवर्तते । प्रथमशब्दस्य द्वितीयापेक्षत्वात् प्रथम गुह्यं नाम मातुरुक्त्वा द्वितीयमपि व्यावहारिक नामेदानी ब्रूयादित्यर्थः । ततो ब्राह्मण भोजनम् ॥ १२ ॥ विप्रोष्यङ्गादङ्गादिति पुत्रस्य मूर्धानं परिगृह्णी- यात् ।। १३ ॥ ग्रामान्तरे त्रिरात्र* मुषित्वा यदाऽऽगच्छति तदा परितः उभाभ्यां हस्ताभ्यां गृह्णीयात् । विप्रेष्याङ्गादिति प्राप्ते बहुलव- चनाद्धस्वत्वमस्य बहुविषयत्वं द्योतयितुम् । अतः प्रतिपुत्रमे तद्विप्रोष्य कर्तव्यम् ॥ १३ ॥ पशूनां त्वेत्यभिजिघेत् ॥ १४ ॥ मूर्धन्यभिजिप्रेत् । असौशब्दे विष्णुशर्मन्नितिवत् ब्रूयात् ॥ तूष्णीं स्त्रियाः ॥ १५ ॥ जातकर्मादि चौलान्तं मन्त्रवर्ज स्त्रियाः कुर्यात् । साङ्ग- स्तु होमो निवर्तते मन्त्रादिलोपे देवतोदेशस्यापि लोपात् । मानवेऽप्युक्तं- अमन्त्रका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेषतः । संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥ इति ॥ उपनयनं तु नास्ति तत्स्थानापन्नतया विवाहस्य स्मरणात् । अतो विवाहात्प्रागनुपनीततुल्यमाचरेत् । ऊर्ध्व तु भर्तृतुल्यं सहधर्मश्चर्यताम्' इति वचनात् । उपनयनाभावान्नाध्ययनम् । , * रेरात्रिव इत्यपिपाट:. •K.G.S. 9 ·66 खादिरगृह्यसूत्रं. .. १ तदभावात्तदर्था नियमा जपाश्च न सन्ति । आहत्य विहि. तास्तु वचनबलाद्भदन्त्येवेति ॥१९॥ तृतीये वर्षे चौलम् ॥ १६ ॥ अत्र जननादिमासगणनया द्वादशमासास्संवत्सरः, न चैत्रादिः ॥ १६ ॥ तत्र नापित उष्णोदकमादर्शः क्षुरो वौदुम्बरः पिञ्जूल्य इति दक्षिणतः ।। १७ ॥ नापितो वपनकर्ता आयसक्षुरपाणिः 'आयसेन प्रच्छिद्य' इनि वचनात् । उष्णोदकं कंसपात्रपूर्ण, आदर्शः, धुरः औ- दुम्बरो वा विकल्प्यते । दर्भपिञ्जल्य एकविंशतिः एतान्यग्नर्द- क्षिणतः स्युः ॥ १७ ॥ आनडुहो गोमयः कृसरस्स्थालीपाको वृथापक्क इत्युत्नरतः ॥ १८॥ पुंगवशकृत्, पाकधर्मरहितोऽग्न्यन्तरगृतस्तिलमिश्रः स्थाली- पाकश्चाग्नरुत्तरतः स्याताम् ॥१८॥ माता च कुमारमादाय ॥ १९ ॥ पृथनिर्देशः कर्तुरुत्तरतः उपवेशनार्थः । मातुर्न दर्भासनम् । उत्तरत इत्यस्यानुकर्षणार्थः । एतन्नापितादिस्थापनं ब्रह्मोपवेशनादृर्व स्यात् । एतान्यहोमार्थानि । अतः स्त्रिया अपि स्युः । अव्यावृत्तिरव्यवायश्च तेषां नावश्यं स्याताम् । तथा परिषेचनेऽपि नाभिपरिहरणम् ॥ १९ ॥ चकारः ·67 ख. ३.] रुदस्कन्दीयसहितम्. हुत्वाऽयमागादिति नापितं प्रेक्षेत्सवितारं ध्या- यन् ॥२०॥ प्रपदान्तं कृत्वा मातृप्रयुक्त कुमारेऽन्वारन्धे व्याहृतिभि- स्तिसृभिक्षुत्वा पुनस्समस्तान्ताभिश्चतसृभिर्तुत्वा ‘अयमागात्' इति नापितं प्रेक्षेत् सवितारं ध्यायन् ॥२०॥ उष्णेनेत्युष्णोदकं प्रक्षेद्वायुं ध्यायन् ॥ २१ ॥ वायु मनसा ध्यायन् ॥२१॥ आप इत्युन्देत् ॥ २२॥ दक्षिणतः केशान् उष्णोदकेन क्लेदयेत् ॥२२॥ विष्णोरित्यादर्श प्रेक्षेदौदुम्बरं वा ॥ २३ ॥ स्पष्ठम्* ॥२३॥ ओषधय इति दर्भपिजूलीस्लप्तोर्खाग्रा अभि- निधाय ॥ २४॥ केशैस्संहत्य ॥२४॥ स्वधित इत्यादर्शन क्षुरेणौदुम्बरेण वा ॥ २५ ॥ दर्भाग्रयुक्तान् केशानन्यतरेण संयोजयेदित्यर्थः ॥ २५ ॥ येन पूषेति दक्षिणतस्त्रिः प्राञ्चं प्रोहेत् ॥२६ ॥ आदर्शन शुरेणौदुम्बरेण वा केशान् दर्भाग्रसंयुक्तांत्रि- स्संमृज्यादित्यर्थः । मन्त्रस्यापि त्रिरावृत्तिः ॥ २६ ॥ * " ओदुम्बरं ताम्रमा '' इत्यधिकः पाठः कचित्. ..

·68 खादिरगृह्य पत्रं (प. २. सकृदायसेन प्रच्छिद्यानडुहे गोमये केशान् कुर्यात् ॥ २७ ॥ अमन्त्रकमेतत् ॥ २७॥ उन्दनप्रभृत्येवं पश्चादुनरतश्च ॥ २८ ॥ स्परम् ॥ २८॥ त्र्यायुषमिति पुत्रस्य मूर्धानं परिगृह्य जपेत् ।। उभाभ्यां हस्ताभ्यां परितो गृहीत्वा ॥ २९ ॥ उदस्मृप्य कुशली कारयेद्यथागोत्र कुलकल्पम् वपनं कारयेनापितेन । गोत्रादिवशेन शिखाव्यवस्था स्म- येते, तदनुसारेण नापितं संप्रेष्य होमं समापयेत् ॥ ३० ॥ अरण्ये केशानिखनेयुः ॥ ३१ ॥ सर्वान् केशान् गोमयेन प्रच्छाद्य कर्मकरा निखनेयुः ॥ ३१ ॥ स्तम्बे निदधत्येके ॥ ३२ ॥ दर्भस्तम्बे ॥ ३२॥ गौदक्षिणा ॥ ३३॥ इह्मणे देया । अरेदं चिन्त्यते - एते गर्भाधानादयस्संस्का राश्शरीरं संस्कुर्वन्तत्सर्वप्वय कर्मसु योग्यतातिशयं कुर्व- न्ति । फातिशय योगतिशय च । न पुनरयोग्यस्यैव योग्यता कुर्वन्ति संस्कारवन्तमभिनिर्दिश्य पुरुषमात्रस्यैव कर्मणां विधा.

·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 69 नात् स्वत एव विद्यमानत्वाद्योग्यतायाः । नाप्यकिञ्चित्कराः, आनर्थक्यप्रसंगात् । नापि स्वत एव पुरुषार्थाः संस्कारश्रुति- विरोधात् । योग्यतातिशयस्तु संभवति यथा पानीयस्य ग- न्धादि क्षुरादेश्च तैक्ष्ण्यादि । चौलपर्यन्तास्सर्वे संस्कारा आत- क्रान्तस्वकाला उपनयात् प्रागेव कालातिपत्तिप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्याः । ऊर्ध्व त्बकृतानां लोप एव 'तद्वितीयं जन्म' इतेि जन्मान्तरव्यपदेशात् । संस्कारषु द्विप्रकारं शास्त्रमस्ति एक पितुरुपदशकं पुत्रमुत्पादयेत् संस्कुर्याश्चेति । अपरं पुत्रस्यैते संस्कारा आत्मार्थतया कर्तव्या इति । नन्वस्वव्यापारे कथं प्रामाण्यम् । सत्यं, यदि व्यापारकर्तृता बोध्या स्यात्, कर्मजन्यस्य हि पुरुषार्थस्य पुरुषशेषतया जन्यता शब्देन बोध्यते । सा च कदाचित् स्वव्यापारात् स्यात् कदाचित्परव्यापारात् स्यात् । इया- विशेषः स्वव्यापार तत्सिद्धय स्वयमेव प्रवर्तते । परव्यापारे तु यदि स्वाधिकारादेव प्रवर्तमानमन्यं लभते तदोदास्ते प्रस. ङ्गात् कार्यसिद्धेः । अलाभे तु स्वयमेव प्रयोजयति केनाप्यु. पायेन । ननु असौ शिशुत्वात्प्रतिपत्तुं न शक्नोति गर्भाधाना- द्यवस्थायां तु सुतरां प्रतिपत्त्यसंभवः । सत्य, यदि यस्यैव फलं तस्यैव प्रतिपत्त्युत्पादकत्वेन शब्दस्य प्रामाण्यं स्यात् । 'स्वर्ग- कामो यजेत' इति स्वर्गकामिन इदं कर्तव्यमिति तस्यान्यस्य चा- विशेषेण प्रमिति जनयत्येव शास्त्रमुभयोरपि प्रमाणमेव । इया- विशेषः-स्वर्गकामश्चेत ममेदं कर्तव्यमिति प्रतिपद्यते । अन्य- श्चेत् स्वर्गकामिन इदमिति प्रतिपद्यते न ममेदमिति कामसद- सत्वोपाधिनिमित्तोऽस भेदो न शब्दस्य तत्र व्यापारः । अतः पिता तस्य कर्तव्यं शास्त्रेण निश्चित्यात्मनश्चावश्यं कर्तव्यता प्रतिपद्य तत्करोति, पितुरभावे यः तद्रक्षणेऽधिकृतः । तदभावे

·70
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. २.
यः परोपकारं कर्तुं प्रवृत्तः, यो वा तं प्रत्यात्मनो गुरुत्वमि-
च्छति, हितैषी वा कश्चित् कुर्यात् कारयेद्वा । स्वाधिकारप्र-
वृत्तश्चदात्मीयमेव द्रव्यं ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात् । तत्कार्यप्रवृत्त-
श्चेत्कुमारस्य यत्स्वं तदेव ॥ ३३ ॥
इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती
द्वितीयस्य पटलस्य
तृतीयः खण्डः.
:
अष्टमे वर्षे ब्राह्मणमुपनयेत् ॥ १ ॥
अत्र गर्माधानादि वर्षगणनं 'गर्भादिस्संख्या वर्षाणाम्'
इति स्मृतेः । एवमुत्तरत्रापि । 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत,
ग्रीष्ये राजन्यम्' इति शास्त्रान्तरे दर्शनात् ताभ्यामविरोधादुदग-
यनस्य समुच्चयः । केचित्त्वाहुः-'शरादि वैश्यम्' इत्यनेन
विरोधात्तेन च तुल्यश्रुतित्वाद्वसन्तादेर्विकल्प एवेति ॥ १॥
तस्या षोडशादनतीतः कालः ॥ २ ॥
अभिविधौ । आपत्कालोऽयं, अत ऊर्ध्व ब्रात्या भवान्त ।
एवमुत्तरत्रापि ॥२॥
एकादशे क्षत्रियम् ॥ ३ ॥
उपनयेदिति वर्तते ॥ ३॥
तस्या द्वाविंशात् ॥ ४॥
अनतीतः काल इत्यनुवर्तते ॥४॥

·ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 71 द्वादशे वैश्यम् ॥ ५॥ स्पष्टम् ॥५॥ तस्या चतुर्विंशात् ॥ ६ ॥ स्पष्टम् ॥ ६॥ कुशलीकृतमलङ्कतमहतेनाच्छाद्य हुत्वाऽम व्रत पत इति ॥ ७ ॥ कुशलीकृतं रूपम् । अलङ्कृतं चाङ्गम् । वपनालङ्कारी । अतस्तौ चावश्यमुपनयनमुहूर्ते कर्तव्यो । एष क्रमः-वपनं कृत्वा अलङ्कत्य नान्दीमुखं कृत्वा कौतुकबन्धनं कृत्वा पुण्याहं वाच- थित्वा कुमार भोजयित्वोपलेपनाद्यभ्युक्षणान्तं कृत्वा तत्रैकदेशं प्रणीय प्रज्वाल्य ‘इमं स्तोमम्' इत्यादि ब्रह्मोपवेशनान्तं कृत्वा नवेनाधरवाससाऽऽच्छाद्य यज्ञोपवीतमजिनं चामन्त्रकं प्रतिमु. च्याचमयित्वाऽऽत्मनो दक्षिणत उदगग्रेषु दर्भेष्पवेश्य परिस्त- रणादि प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारन्धे माणवके व्याहृतिभिस्तिमृभि हृत्वा पुनश्च समस्तान्तीभश्च चतसृभिर्खत्वा 'अग्ने बतपते' इत्या- दिभिः पञ्चभिर्माणवकं हावयेत् मन्त्रलिङ्गात् । मन्त्रालङ्गनिरी- क्षणार्थमेव हि पञ्चभिरिति नोक्तम् ॥ ७ ॥ उत्तरतोऽनः प्रत्यङ्मुखमवस्थाप्याञ्जलिं कारयेत् अग्नयात्मनोरन्तरेण माणवकं गमयित्वा प्रदक्षिणमावृतं दर्भेषु प्रत्यङ्मुखमवस्थाप्याकोशाञ्जलिं कारयेत् चार्यः ॥ ८॥ माणवकमा- ·72 खादिरगृह्यसूत्रं स्वयं चोपरि कुर्यात् ॥ ९ ॥ प्राग्रुखो दर्भेषु स्थितः ॥९॥ दक्षिणतस्तिष्ठन्मन्त्रवान् ब्राह्मण आचार्यायोद- काञ्जलिं पूरयेत् ॥ १० ॥ आचार्यस्य दक्षिणत उदगग्रेषु दर्भेपूदङ्मुखस्तिष्ठन् ब्राह्मणः 'ब्रह्मचर्यमागामुप मा नयस्व' इत्येतन्मन्त्रवित् । ऋत्विक्त्वात्सिद्धे ब्राह्मण इत्यन्यत्राप्यञ्जलिपूरणे ब्राह्मणनियमार्थ, यथा चन्द्रोप- स्थाने ॥१०॥ आगन्त्रेति जपेत् प्रेक्षमाणे ॥ ११ ॥ अञ्जलिस्थमुदकं प्रेक्षमाणे माणवके जपेदाचार्यः । 'ब्रह्म- चर्यमागामुप मा नयस्व' इति ब्राह्मणो ब्रह्मचारिणं वाचयेत् मन्त्रलिङ्गात् ॥ ११ ॥ को नामासीत्युक्तो देवताश्रयं नक्षत्राश्रयं वाऽ- भिवादनीयं नाम ब्रूयादसावस्मीति।।१२॥ आचार्येणोक्तस्सन् देवताश्रयं स्वजन्मनक्षत्रं यद्देवत्यं तद्दे- वताश्रयं आग्नेय इतिवत्, नक्षत्राश्रयं स्वजन्मनक्षत्राश्रयं अश्वयु- बिष्णुशर्मानामास्मीतिवत् प्रतिव्यात् माणवकः । अभिवादनीयं गुह्यम् । अश्वयुक् अपभरणी कृत्तिकाः रोहिणी मृगशीर्ष आर्द्रा पुनर्वसू षुभ्यः आश्रेषा मखाः फल्गुनी उत्तरफल्गुनी हस्तः चित्रा स्वाती विशाखे अनूराधाः ज्येष्ठा मूलं अषाढाः उत्तराषाढाः श्रवणं श्रविष्ठा शतभिषक् प्रोष्ठपदा उत्तरप्रोष्ठ- ·ख. ४.] रुद्रस्कन्दयिसहितम् 73 पदा रेवती एतानि नक्षत्राणि । अश्विनी यमः अग्निः प्रजापतिः सोमः रुद्रः अदितिः बृहस्पतिः सर्पाः पितरः अर्यमा भगः सविता इन्द्रः वायुः इन्द्राग्नी मित्रः इन्द्रः प्रजापतिः पितरों वा आपः विश्वेदेवाः विष्णुः वसवः इन्द्रः अजएकपात् हिर्बुध्नयः पूषा एतानि दैवतानि । आश्वयुजः आपभरणः कार्तिकेयः रौहिणेयः मार्गशीर्षः आईकः पौनर्वसुः पौषः आ- श्रेषः माघः फाल्गुनः औत्तरफाल्गुनः हस्तः चैत्रः स्वातिः वैशाखः अनूराधः ज्यैष्टः मौलः आषाढः औत्तरापाढः श्रावणः श्रविष्ठः शातभिषजः प्रौष्ठपद: औत्तरप्रौष्ठपदः रैवतः इतेि न. क्षत्राश्रयनिर्देशः । आश्विनः याम्यः आग्नेयः प्राजापत्यः सौम्यः रौद्रः आदित्यः बार्हस्पत्यः सार्पः पित्र्यः आर्यमणः भागः सा- वित्रः ऐन्द्रः वायव्यः ऐन्द्राग्नः मैत्रः ऐन्द्रः पित्रयः आप्यः वैश्वदेवः वैष्णवः वासवः ऐन्द्रः अजएकपादः अहिर्बुध्नयः पो. णः इति देवताश्रयनिर्देशः ॥ १२ ॥ उत्सृज्यापो देवस्य त इति दक्षिणोत्तराभ्यां हस्ताभ्यामञ्जलिं गृह्णीयादाचार्यः ।। १३ ॥ माणवकाञ्जलावुत्सृज्यासौशब्दे विष्णुशर्मन्नितिवत् ब्रूयात् ॥ सूर्यस्येति प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥ १४ ॥ अञ्जलिं गृह्णन्नेव यावत्प्राङ्मखः स्यात् तावदावर्तयत् । असाविति पूर्ववत् ॥ १४ ॥ दक्षिणमंसमन्ववमृश्यानन्तर्हितां नाभिमाल- भेत्माणानामिति ॥ १५॥ K.G.s. 10 ·74 खादिरगृह्यसूत्र [प. २. अनन्तर्हितामेव पाणिभ्यां परितो गृह्णीयात् ॥ १५ ॥ अथैनं परिदद्यादन्तकप्रभृतिभिः ।। १६ ॥ अनन्तर्हितमेव पाणिभ्यां परितो गृह्णीयात् । अन्तक इदं ते परिददाम्युदरम्' इत्युदरम् , 'अहुर इदं ते परिददाम्युरः' इत्युरः, 'कृशन इदं ते परिददामि कण्ठम्' इति कण्ठम् ॥१६॥ दक्षिणमंसं प्रजापतये वेति ॥ १७ ॥ दलिणेन पाणिना गृह्णीयादिति शेषः । इतः प्रभृत्यसौ. शब्द विष्णुशर्मन्नितिवन्माणवकनाम ब्रूयादाचार्यः ॥ १७ ॥ सव्येन सव्यं देवाय त्वेति ॥ १८ ॥ सव्येन पाणिना सव्यं गृह्णीयादित्यर्थः ॥ १८ ॥ ब्रह्मचार्यसीति ॥ १९॥ विष्णुशर्मन्नितिवन्माणबकमुक्त्वा ॥ १९ ॥ संप्रेष्योपविश्य दक्षिणजान्वक्तमालिकृतं प्रद- क्षिणं मुञ्जमेखलामाबधन्वाचयेदियं दुरु- तादिति ॥ २० ॥ समिधमाधेहि' इत्यादिभिश्चतुर्भिस्संप्रेष्योदगग्रेषु दर्भेपूप- विष्टं नमस्काराञ्जलिकृतं त्रिवृत्कृतां मुअमेखलां प्रदक्षिणं त्रिः परिवारयन्नाचार्यो माणवकं मन्त्रं वाचयेत् ॥ २० ॥ अधीहि भो इत्युपसादेत् ॥ २१ ।। . .

·ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 75 अग्नेः पश्चात् स्वस्थान आचार्य उपविष्टे पूर्ववत् प्रत्या- गम्य दक्षिणेन पाणिना सव्यं पाणिमनङ्गुष्ठमुपसंगृह्य 'अधीहि भो' इति दक्षिणत उदगग्रेषु प्रानख उपविशेत्, आचार्याभि- मुखे चक्षुर्मनसी कृत्वा प्रागग्रेषु वोदमखः । अयं विशेषः स्मृत्य- न्तराद्गम्यते । आचार्यश्च तथा कारयेत् । तदेतदाचार्यस्य समी- पनयनं उपनयनं उपनयनशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । अथोपरि टाद्धामादि समापयेत् । नन्वेवं सति सावित्रयध्यापनादेोमप्र- योगान्तर्भावो न स्यात् । नायं दोषः, 'उपनयीत तमध्याप- येत्' इति उपनयनोत्तरकालभावित्वश्रवणादध्यापनस्य । ननु- वेदाध्यापनं तत्रोक्तं, इह तु सावित्रयध्यापनम् । नायं दोषः, स- र्ववेदाध्यापनोपक्रमरूपत्वात्सावित्र्यध्यापनस्य । तथा हि-'सर्वे. यो वै वेदेभ्यस्सावित्र्यनूच्यत इात हि ब्राह्मणम्' । अपि च सर्वदेदात्मकत्वं सर्वसारत्वं च साबित्रयादीनां श्रुतिस्मृतिषु श्रूयत एव । तथाहि-'त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादम- दूदुहत्' इत्यादिभिः । अत उपरिष्टाद्धोमादि समाप्यव सावित्रय- ध्यापनम् ॥२१॥ अत ऊर्ध्व सावित्रयादेरध्यापनप्रकारमाह तस्मा अन्वाह सावित्री पच्छोऽर्धर्चशस्सर्वा- मिति ॥ २२ ॥ पादेपादेऽवसायाध्यापयीत, ततः पादद्वयेऽवसाय, ततस्स- वा संहत्य ॥२२॥ महाव्याहृतीश्चैकैकशः ॥ २३ ॥ भूर्भुवस्स्वरिति प्रत्येकमवसाय ॥ २३ ॥ ॥

·76.
खादिरगृह्यसूत्रम्
[प. २.
ओंकारं च ॥ २४ ॥
ओमिति चाध्यापयीत ॥२४॥
प्रयच्छत्यस्मै वाः दण्डम् ॥ २५ ॥
स्मृत्युक्तं दण्डं प्रयच्छेदाचार्यः ॥ २५ ॥
सुश्रवस्सुश्रवस मेति ॥ २६ ॥
प्रतिगृह्णीयादिति शेषः ॥ २६ ॥
समिधमादध्यादग्नये समिधमिति ॥ २७ ॥
यज्ञियां समिधं तस्मिन्नेवाग्नावाध्यान्माणवकः । औपा-
सनवदुभयतः परिषेचनम् ॥ २७॥
क्षं चरेत् ॥ २८॥
भवति भिक्षा देहीति ब्राह्मणः । भिक्षा भवति देहीति
क्षत्रियः । भिक्षां देहि भवतीति वैश्यः । दण्डहस्त आदित्य-
मुपस्थायाग्नि प्रदक्षिणीकृत्य भैक्षं गचेत ॥ २८ ॥
मातरमग्रे ॥ २९ ॥
प्रथमं मातरं याचेत ॥२०॥
अथान्यास्सुहृदः ।। ३० ।।
सुहृद इति स्त्रीपुंसयोस्साधारण्यात् स्त्रीनियमार्थमन्या
इति विशिनधि ॥ ३० ॥
आचार्याय भैक्ष निवेदयेत् ॥ ३१ ॥

·ख, ५.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 77 . भैक्षमिदमुपयुज्यतामिति ब्रूयात् । आचार्योऽपि गृह्णीयात् प्रतिप्रयच्छेद्वा यथारुचि । उपनयनं वेदाध्ययनाङ्गं पुरुषसंस्कार- द्वारेण तद्धर्ममेव क्रियमाणमपेक्षते 'अध्ययनमध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश्च द्विजातीनाम्' इत्यधिकृत्य विधानादु- पनयनाच द्विजातित्वसिद्धेः । अत उपनयनरहितानां तेष्वन- धिकारः । न केवलं वैधत्वं किं तु निषेधात्प्रत्यवायश्च ॥३१॥ तिष्ठेदाऽस्तमयातूष्णीं ॥ ३२ ॥ त्रिरात्रं क्षार- लवणदुग्धमिति वर्जयेत् ॥ ३३ ॥ स्पष्टे सूत्रे ॥ ३२-३३ ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती द्वितीयस्य पटलस्य चतुर्थः खण्डः. गोदाने चौलवकल्पः ॥ १ ॥ अष्टौ व्रतानि स्मर्यन्ते छन्दोगाना-उपनयनं गोदानं वाति- कमादित्यव्रतं माहानाम्निकमौपनिषदं भौतिकं ब्रह्मसामव्रतमिति । तेषामुपाकरणविसर्गौ च स्मर्येते । तत्रोपनयनं कृत्स्नाध्ययना- र्थमपि सत् व्रतान्तरनिरपेक्षं सावित्रयध्ययने तत्सामाध्ययने च उपकरोतीति व्रतान्तरत्वेन व्यपदिश्यते । निरपेक्षकारस्य च विसर्गः क्रियते उ पनीतं वक्ष्यमाणान्यधश्शय्यादीनि स्मृत्युक्ता- नि च नियमानि समाचरन्तं सावित्री तत्साम चाध्याप्य यथा- श्रद्धे काले गते हविप्यमेकभुक्तं भोजयित्वा प्रागुदयात्प्राडो- ·78 खादिरगृह्यसूत्रं दा ग्रामानिष्क्रम्य कमण्डलुनोदकं गृहीत्वा प्रागुदक्प्रवणे देशे गोमयेनोपलिप्य कुशैः प्रदक्षिणं मण्डलं कृत्वादिते तेनोदकेना- चम्य दर्भमुष्टिं गृहीत्वा प्रतीभूतो वामदेव्येन मण्डलं प्रावशे- दाचार्यः । शिष्यश्च तमन्वारभ्य तथा प्रदिशेत् पुनराचम्य प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धे व्याहृतिभिः हुत्वा ‘इन्द्राय बृहद्भानवे स्वाहा, प्रजापतये मनवे स्वाहा' इत्याधारावाधार्याज्यभागी हुत्वा 'अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा रुद्राय स्वाहेन्द्राय स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा प्रजापतये स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्य- स्स्वाहा ऋषिभ्यस्स्वाहा ऋग्भ्यस्स्वाहा यजुर्व्यस्स्वाहा साम- भ्यस्स्वाहा श्रद्धायै स्वाहा प्रज्ञायै स्वाहा मेधायै स्वाहा सा- वित्र्यै स्वाहा सदसस्पतये स्वाहाऽनुमतये स्वाहा' इति च हुस्वा होमं समाप्य कुशेष्वासीनो दक्षिणेन पाणिना कुशमुष्टिं धारयन् यथाविधं वक्ष्यमाणं तथाविधं श्रावयेत् ओपूर्वा व्या- हृतीः सावित्री चतुरनुद्रुत्य मनसा साम सावित्रीं च सोमं राजानं ब्रह्मजज्ञानम्' इति द्वे पञ्चनिधनं वामदेव्यं वैरूपं वा. चोव्रते द्वे भद्रश्रेयसी च पूर्व गीत्वा माणवकं गायत्रं श्रावयेत् । अ- थोपरिष्यात्सप्त महासामकल्मापवामदेव्यानि गीत्वा पुनरेकदेशं प्रणीयानुप्रवचनीयहोमः-प्रपदान्तं कृत्वाऽन्वारब्धे व्याहृतिभि- र्तुत्वा पुनश्च समस्तान्ताभिश्चतसृभिर्तुत्वा ‘अग्ने व्रतपते ' इत्या- दिभिः पञ्चभिर्ब्रह्मचारिणं हावयेत् । ' उपनयनव्रतमचारिपं तत्ते प्रावाचं तदशकं तेनारात्समिदमहमनृतात्सत्यमुपागाम्' इति मन्त्रविकारः । ऋचं साम सदसस्पतिमिति चाज्यं जुहुयात् । उपरिष्टाद्धोमादि दक्षिणान्तं कृत्वा ततो वामदेब्यन क्रमशो निष्क्र- मण, ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥

·ख. ५]
रुद्रस्कन्दीयसाहितम्.
79
.
,
अथ गोदानोपाकरणं-तत्र चौलवत् केशक्तृप्तिः वपनामि
त्यर्थः । वपनाङ्गत्वान्नापितादिरप्यतिदिश्यते, कृसरस्थालीपाकः
माता यायुषमिति च त्रयं निवर्तते अतदर्थत्वात् । होमस्त्व-
स्ति .. एवं चौलोपनयनगोदानेषु' इति वचनात् । समस्ता
भिऱ्याहृतिभिः होमः कर्तव्यः ॥ ११ ॥
सलोमं वापयेत् ॥ २ ॥
स्पष्टम् ॥२॥
गोअश्वाविमिथुनानि दक्षिणाः पृथग्वर्णानाम्।।
गोमिथुनमश्वमिथुनमविमिथुनं च यथाक्रमं ब्राह्मणादीनां
गोस्थाने स्यात् ॥ ३॥
सर्वेषां वा गौः ॥ ४॥
स्पष्टम् ॥ ४॥
अजः केशप्रतिग्रहाय ॥ ५ ॥
यः केशान् निखनेत् तस्मै देयः ॥ ५॥
उक्तमुपनयनम् ॥ ६॥
चौलवद्वपनान्तं कृत्वा पुनरेकदेशं प्रणीय उपनयनवत्कृत्स्न
कुर्यात् । 'गोदानव्रतं चरिष्यामि' इति मन्त्रविकारः । समी-
पनयनस्याध्यापनार्थत्वात् सावित्रयध्ययनमपि तद्वदेव कुर्यात् ।
दुपनयनं गोदानाद्यपि तदेवोक्तामति सूत्रयोजना ॥६॥
नाचरिष्यन्तं संवत्सरम् ॥ ७ ॥

·80
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. २.
यस्य संवत्सरं चरिष्यामीति बुद्धिस्तमेवेदं ग्राहयेत् ।
यस्य तु न चोरण्यामीति बुद्धिस्तं न ग्राहयेदित्यर्थः । तमपि
केनाप्युपायेन तथावुद्धिमुत्पाद्य ग्राहयेदेव ॥७॥
अनियुक्तं त्वहतम् ॥ ८॥
अनियुक्तमनियतं, तुशब्दोऽवधारणार्थः । अहतमेवानियतं,
सूत्रचर्ममेखलादण्डा नियता एव । असत्यवधारणे कृतकार्य-
तया तेषामपि निवृत्तिराशङ्कयेत, अतः पुराणानि त्यक्त्वा न-
वानि गृह्णीयात् ॥ ८॥
तथाऽलङ्कारः ॥ ९ ॥
अनियत इत्यर्थः॥ ९॥
अथ ब्रातनो नियमा उच्यते-
अधस्संवेशी ॥ १० ॥
खट्रादिनिषेधकः ॥ १० ॥
अमधुमांसाशी स्यात् ॥ ११ ॥
स्पष्टम् ॥ १९॥
मैथुनक्षुरकृत्यस्नानावलेखनदन्तधावनपादधा-
वनानि वर्जयेत् ॥ १२ ॥
भुरकृत्यनिषेधो नोपरिच्छेदनस्य । दृष्टार्थस्य स्नानस्य
निषेधो न विहितस्य । अवलेखनं स्पृश्यमलापकर्षणम् । पाद-
धावनं नखकृन्तनादि ॥ १२ ॥

·ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 81 नास्य कामे रेतस्स्कन्देत् ॥ १३ ॥ कामे निमित्ते रेतस्स्कन्दनं न कुर्यात् । अनेनैव सिद्धे मैथुननिषेधो दोषभूयस्त्वसूचनार्थः ॥ न गोयुक्तमारोहेत् ॥ १४ ॥ गवा युक्तं रथादि ॥ न ग्राम उपानहौ ॥ १५ ॥ उपानही ग्रामे वर्जयेत्, न बहिनिषेधः । एषु सूत्रेष्वधि- कवचनानि सजातीयस्मृत्युक्तोपसंग्रहणार्थानि ॥ मेखलाधारणभैक्षचर्यदण्डसमिदाधानोपस्पर्श- नप्रातरभिवादा नित्यम् ॥ १६ ॥ धारणग्रहणं बस्त्रसूत्रचर्मणामुपसंग्रहणार्थम् । भैक्षचर्यमुक्तेन प्रकारेण । चर्यग्रहणं सायंप्रातर्भेक्षभोजनार्थम् । दण्डेत्यस्या- नन्तरं धारणशब्दोऽध्याहर्तव्यः । विनष्टानप्सु प्रास्यान्यान्मन्त्रण गृहायात् । मेस्वलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् ॥ झते अनुवचनाञ्च । समिदाधानं 'देव सवितः प्रसुव इति लौकिकेऽग्नौ परिचरणतन्त्रेण सायं प्रातश्च । आधानग्रहणं व्याहृतिभिश्व समस्तान्ताभिस्सामिदाधानार्थम् । याशिया एव समिधः । उपस्पर्शनं स्नानम् । प्रातरभिवादो गुरूणां कर्ण- समी बाह उद्धृत्य व्यत्यस्तेन पाणिना दक्षिणेन दक्षिणं पादं , K.G.S.

·2 खादिरगृह्यसूत्रं. [प. २. गृह्णीयात् सव्येन च सव्यम् । अभिवादये विष्णुशर्मनामाहमस्मि भो इतिवद्यथानाम । नित्यमिति समाप्तेष्वपि बतष्वास्नानादनुवृ- त्यर्थम् । एते सर्वव्रतसाधारणाः ‘अनियुक्तम्' इत्यारस्योक्ताः ॥ गोदानवातिकादित्यव्रतोपनिषदज्येष्ठसामिका- स्संवत्सराः ॥ १७ ॥ संवत्सरं च कर्तव्या इत्यर्थः ॥ नादित्यव्रतमेकेषाम् ॥ १८ ॥ एकेषां शाखिनामादित्यव्रत नास्ति येषां शुक्रियपाठो न विद्यत इत्यर्थः । अपर। व्याख्या-एकेषामाचार्याणां मृतेन सर्व- पामेव शाखिनामादित्यव्रत नास्तीति ॥ ये चरन्त्येकवाससो भवन्ति ।। १९ ॥ न वाससां परिवर्तनं कुर्युः ॥ आदित्यं च नान्तर्दधते ।। २० । छायागमननिषेधोऽयम् ॥ न चापाऽभ्युपयन्ति ॥ २१ ॥ स्नानार्थमपि नावगाहनं कुर्युः ॥ शकरीणां द्वादश नव पट्टय इति विकल्पाः ।। संवत्सरा इति वर्तत । विकलपा इति विविधा एते कल्पाः न तुल्या इत्यर्थः । अनेन कालभूयस्तया फलभूयस्त्वं द्योत्यते ॥ अथ महानाम्नीव्रतिना नियममाह-- ·ख. ५.] रुद्रस्कन्दयिसाहतम् 83 कृष्णवस्त्रः ॥ २३ ॥ कृष्णस्तु वर्णविशेषः, आर्द्रवस्त्रता वा ॥ कृष्णभक्षः ॥ २४ ॥ नीरसाहारः अपक्काहारो वा ॥ आचार्याधीनः ! २५ ॥ असत्यप्यध्ययने तत्प्रियकारी स्यात् ॥ तिष्ठेदिवा ।। आसीत नक्तम् ॥ २६-२७ ॥ स्पष्टे ॥ संवत्सरमेकेषां पूर्वैः श्रुताश्चेत् ॥ २८ ॥ यस्य पित्रादिभिस्त्रयवरैश्शक्कोऽधीताः स संवत्सरं चरे- दित्येके मन्यन्ते ॥ उपोषिताय परिणद्वाक्षायानुगापयेत् ॥ २९ ॥ व्यत्ययो बहुलम्' इति द्वितीयास्थाने तादर्थ्यवाचिचतु- र्थी कृता तदर्थानां धर्माणां बाहुळ्यं सूचयितुम् । ते च धर्मा निदानकारणोक्ताः आचारसिद्धाश्च वेदितव्याः । तान् वक्ष्यामः। महानाम्न्यध्ययनकाले आचार्यशिष्ययोर्हस्तेनोदकधारणम्, एको वा द्वी वा गायेतां न बहवः, सकृद्दचमुक्त्वा साम च सकदेव पुरीषपदमुक्त्वा पुनः पादशः सकृयात्, नावर्तयेदेक- स्मिन् दिने । व्रतचरणकाले सायंप्रातस्स्नानं, वर्षति चरणं नातीयात् । नात्रोपेक्षा कर्तव्या कृत्स्नवेदतुल्यत्वात् अस्य साम्रः। १

·84
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. २.
।
व्रतचरणकाले पूर्णेऽहोरात्रं वाग्यत उपवसेत् । प्रागस्तमयाद-
हतेन वासला चक्षुषी पिधाय रात्रावासीत । अथ परेगुरुपो-
षितं परिणद्धाक्षं वाग्यतमुपनयनवच्छ्रेयःपर्यन्तं गीत्वा शक्करी-
र्गापयेत् श्रावयेद्वा श्रावणविधिवचनात् । अनु सादृश्यार्थः । अध्य-
यनकालवदुदकधारणमृग्जपश्चेत्यर्थः । प्रतिस्तोत्रीयं पुरीषपदाभ्या-
सो विशेषः ॥
यथा मा न प्रधक्ष्यतीति तं प्रातरभिवीक्षय-
न्ति यान्यप्रधक्षन्तं मन्यन्तेऽपोऽग्निं वत्स-
मादित्यम् ॥ ३० ॥
शक्करीगानानन्तरं यथा वीक्षणे कृते मां दग्धुं न शक्ष्यति
माणवक इत्याचार्यो मन्यते तथा तं वीक्षयेत् प्रातःकाले । अभी-
त्यनन्यवीक्षणार्थम् । वहुवचनं गुरुत्वात्पूजार्थम् । यानि दग्धुमशक्त
मन्यन्ते तानि वीक्षयेत् । कानि पुनस्तानि? अबादीनि ॥
तेषां वीक्षणमन्त्रान् क्रमश आह-
अपोऽभिव्यख्यमित्यपो ज्योतिरभिव्यख्यमि-
त्यग्निं पशूनभिव्यख्यमिति वत्सं सुरभिव्य-
ख्यमित्यादित्यं विसृजेदाचम् ॥ ३१ ॥
वाग्यमननियमं त्यजेत् नावश्यं भाषेत ॥
गौर्दक्षिणा ॥ ३२ ॥
वीक्षिता गौराचार्याय देया माणवकेन ॥
कंसो वासो रुक्मश्च ॥ ३३ ॥

·ख. ५] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 85 कंसपूर्णा आपः तत्र रुक्मं निधाय वीक्षेत, तं कसं रुक्म च पिधानार्थ च वस्नमाचार्याय दद्यात् ॥ अनुप्रवचनीयेष्वृचं साम सदसस्पतिमिति चा- ज्यं जुहुयात् ॥ ३४ ॥ प्रवचनात् पश्चात् क्रियत इत्यनुप्रवचनीयहोमः । चकार- स्समुच्चयार्थः । उपनयनविसर्गेऽस्माभिरुक्तानाम् । आज्यमि- ति प्रतिनिधिवर्जनार्थ, अलाभेप कालोत्कर्ष एवेति । संहिता श्रवणरहस्यविधयो गृह्यविशेषाद्दष्टव्याः। सर्वानुसारेणास्माभिरु- पनयनमुक्तम् । अथोक्तेन प्रकारेण गोदानव्रतमुपाकृत्य तस्मिन् संव- त्सरे, 'अन्न आयाहि' इत्यादि, 'वर्मीव धृष्ण वारुज' इत्यन्तमृचम- ध्याप्य 'ओग्नायी' इत्यादीने चाग्नेयैन्द्र पावमानानि पर्बाण्यध्यापयी. त । पूर्णे संवत्सरे उपनयनविसर्गवद्विसर्ग कुर्यात् । नान प्रा. गुदयात् गमननियमः वामदेव्येन प्रवेशनिष्क्रमणे । वामदव्यादी- नि श्रेयोऽन्तानि सप्तहादोनि कल्माषान्तानि च निवर्तन्ते । गायत्रस्य स्थाने आग्नेयैन्द्रपावमानानि पर्वाणि श्रावयेत् । अ- शक्तश्चेत् पर्वाद्यन्तानि सामानि, 'सोमं राजानम्', 'इत पत उ- दारुहन्', ‘स पूर्यो महो नाम् ', 'अभित्रिपृष्ठम्' इति च श्राव- येत् । अनुप्रवचनीये गोदानव्रतमचारिषमिति मन्त्रविकारः । अ- थ व्रातिकमुपनयनवत्सर्व कुर्यात् । ब्रातिकमिति मन्त्रविकारः । तस्मिन् संवत्सरे, 'इन्द्रज्येष्ठं न आभर' इत्यादि, ‘सुप्रपाण इहस्ते इत्यन्तमृचमध्याप्यार्कद्दन्द्धव्रताने छान्दसानि त्रीणि पर्वाण्यध्याप- यीत । आदित्यव्रताभावपक्षे शुक्रीयमपि पूर्ण संवत्सरे उपनय नविसर्गवहिसर्ग कुर्यात् । गायत्रस्य स्थाने छान्दसानि पर्वा- . , ·86 खादिरगृह्यसूत्रं [प. २. णि श्रावयेत् अशक्तौ गोदानव्रतवत् । ब्रातिकादित्यव्रतमहाना- म्निकोपनिषदषु नास्ति संहिताहोम इति केचित् । श्रावणवत्यू- वो होमस्संहिताध्ययनार्थत्वात् संहिताहोम इत्युच्यते । इमं हो- में हुत्वाऽऽग्नेयादीनां पर्वणां चाध्ययनं संहिताध्ययनमित्यच्यते। ब्रातिकव्रतानन्तरमादित्यव्रतं, तस्य व्रातिकवदुपाकरणम् । तस्मिन् संवत्सरे शुक्रियाध्ययनं तहग्भिस्लह । उपनयनविसर्गवद्दिसर्ग कुर्यात् । गायत्रस्य स्थाने शुक्रियाणि । अशक्ती पूर्ववत् ‘आ. दित्यव्रतम् ' इति मन्त्रावकारः । अथ महानास्तिकस्योपनयनव- दुपाकरणविसर्गों । 'महानाम्निकव्रतम् ' इति मन्त्रविकारः । गा- यत्रस्य स्थाने शक्वर्यः । शेषमुक्तम् । अथोपनयन बदापनिष- दव्रतम् । 'उपनिषद्वतम्' इति मन्त्रविकारः । गायत्रस्य स्थाने 'देव सवितः' इत्यादि न च पुनरावर्तते' इत्येवमन्तं स्यात् । कृत्स्न- श्रवणाशक्ती यजुगेकारादित्यप्राणानामाद्यन्तानि वाक्यानि सोमं राजादोोने च श्रावयेत् । अथ ज्येष्ठ सामनतमुपनयनवत्सर्वम् । 'ज्ये ठसामव्रतम् ' इति मन्त्रविकारः ‘भौतिकव्रतम्' इति वा । गा- यत्रस्य स्थाने आज्यदोहादित्रयम् । अथ ब्रह्मसामव्रतमेवम् । रुच्या चरणकालनियमः । ब्रह्मसामव्रतम्' इति मन्त्रावकारो गायत्रस्य स्थाने तवश्यावीयम् । 'ऊर्फ ' इत्यादिः 'हिंवम्' इत्यन्तं तवश्यावीयमिति केचित् ॥ इलान्दं पञ्चानुगानमिति केचि- त् । शाखान्तरस्थमित्यन्ये । गोदानादीनि चत्वार्येव बनानि चत्वा- रि वेदव्रताने' इति गौतमवचनात् । आदित्यव्रताभावपक्षे औपनि- पदसंहितानि चत्वारि स्युः । व्रतचतुष्टयपक्षे तूपनयनं सर्वार्थत्वान्न गण्यते बतत्वेन । ब्रतापेक्षाणां वेदभागानां व्रतकालेऽध्ययनाशक्ती व्रतकालोत्कर्षः कार्यः । समाप्य वा व्रतनियतकालमधोयीत इतरस्य तु वेदभागस्य न कालनियमः तथा वेदाङ्गानाम् ॥

·ख. ५] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 87 अथ प्रकृतमनुसरामः चित्ययूपोपस्पर्शनकर्णक्रोशाक्षिवेपनेषु सूर्या- भ्युदितस्सूर्याभिनिर्मुक्त इन्द्रियैश्च पापस्पशैंः पुनर्मामित्येताभ्यामाहुतिं जुहुयात् ॥३५॥ यूपाग्निचयनयोः कर्मापवर्गादूर्ध्वमुपस्पर्शने दोषोस्तीति त- निर्हरणार्थमिदं, श्रोत्रे शब्दिते वामचक्षुःकम्पे च दुनिमित्तत्वा- त्तन्निर्हरणार्थ, स्वपन्तं सूर्योऽभ्युादयादस्तमियाद्वा तत्र दोषनि- हरणार्थ, मनसा निषिद्ध चिन्तित चक्षुषा निषिद्धे दृष्टे श्रोत्र- ण निषिद्धे श्रुते घ्राणेन निषिद्ध आघ्राते वाचा निषिद्धं भा- षित एवमिन्द्रियः पापकृद्भियुक्तस्तद्दोपनिर्हरणार्थ जुहुयात् आ- ज्यतन्त्रेण, परिचरणतन्त्रेण वा । 'पुनमनः' इति द्वितीयमन्त्रादिः ॥ आज्यलिप्ते वा समिधौ ॥ ३६ ॥ ॥ सभित्तन्त्रेण ॥ जपेद्वा जपेद्वा लघुषु ॥ ३७॥ अल्पेषु पापेषु । द्विरुक्तिरादार्था । पटलसमाप्तत्यर्था वा ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती द्वितीयस्थ पटलस्य पञ्चमः खण्डः, समाप्तश्च द्वितीयः पटलः.

·88
खादिरगृह्यसूत्रं
[प. ३.
:
आप्लवने पुरस्तादाचार्यकुलस्य परिवृत आस्ते॥
'तयोराप्लवनं पूर्वम्' इत्युक्तमिदानी पुरुषस्योच्यते । आप्ल
वनं स्नानम् । अत्र कञन्तरानिर्देशेन स्वयमेव सर्व कुर्यात् ।
आचार्यगृहस्याग्रे भागे प्रावृते देशे उदगग्रेषूपीवशेत् ।।
उदङ्मुख आचार्यः प्रागग्रेषु ॥ २ ॥
तस्य दक्षिणत उपविशेत् ॥
एवं ब्रह्मवर्चसकामः ॥ ३ ॥
नित्ये कामोपबन्धोऽयम् ॥
गोष्ठे पशुकामः ॥ ४ ॥
स्पष्टम् ॥
सभायां यशस्कामः ॥ ५॥
ब्रह्मस्थाने ॥
सौषधेनापः फाणयेत् ॥ ६ ॥
सर्वैरोषधिफलैर्यथालाभं संयोज्याग्निनाऽपः फाणयेत् ता-
पयोत् यः कश्चित् ॥
सुरभिभिश्च ॥ ७ ॥
सुगन्धिभिश्च संयोजयदपः ॥
ताभिश्शीतोष्णाभिराचार्योऽभिषिञ्चेत् ॥ ८॥

·ख. १.] रुदस्कन्दीयसहितम्. 89 तप्ताभिश्शीतोदकसंयुक्ताभिश्शिध्यमूर्धन्यवसिश्चेद्वक्ष्यमाणप्र- कारेण ॥ स्वयं वा मन्त्राभिवादात् ॥ ९ ॥ मामिति मन्त्रलिङ्गात् ॥ उसावित्येके तेनेममित्याचार्यो ब्रूयात् ॥१०॥ 'तेनाहं मामाभाषेचाामे' इत्यत्र 'तेनेममभिषिञ्चामि' इति ॥ ये अप्स्वित्यपामञ्जलिमवसिञ्चेत् ॥ ११ ॥ उपनयनवदन्यः पूरयेत् भूमाववाचं सिञ्चेदभिषेक्ता ॥ यदपामिति च ॥ तूष्णीं च ॥ १२-१३ ॥ स्पष्टे॥ यो रोचन इति गृह्यात्मानमभिषिञ्चेत् ॥१४॥ पूर्ववदञ्जलिना पूर्ण गृहीत्वा । गृहोत्यसमासेऽपि बहुल- वचनात् ल्यप् कृतोऽस्य बहुविषयत्वं द्योतयितुम् । अतो गृ. हीत्वा गृहीत्वाअभषेकः । आत्मानमिति शिष्योपलक्षणार्थ, अ. त्राचार्योऽपि शिष्यमेवाभिषिश्चेत् ॥ येन स्त्रियमिति च ॥ तूष्णीं च ॥१५-१६॥ स्पष्टे ॥ उद्यनित्यादित्यमुपतिष्ठेत् ॥ १७ ॥ अनाद्रेण वस्त्रेण परिवायाचम्योदगग्रेषु स्थित उपतिष्ठे- च्छिष्यः ॥ K.G.S. 12

·90
खादिरगृह्यपत्र
[प. ३.
-
समस्येहा ॥ १८॥
'प्रातर्यावभिरस्थात् सान्तपनेभिरस्थात् सायंयावभिर.
स्थात् दशसनिरसि शतसनिरसि सहस्रसनिरसि दशसनि मा
कुरु शतसान मा कुरु सहस्रसनिं मा कुरु' इति समासः॥
विहरन्ननुसंहरेन्चक्षुरसीति ॥ १६ ॥
यथापाठं ब्रुवन् ‘आविश' इत्येषामनन्तरं 'चक्षुरसि' इत्यादि
त्रिरनुषज्य ब्रूयात् ॥
उदुत्तममिति मेखलामवमुञ्चेत् ॥२०॥ प्राश्य
वापयेच्छिखावज केशश्मश्रुलोमनखानि।।
स्पष्टे ॥
अलंकृतोऽहतवाससा श्रीरिति स्रज प्रतिम-
श्वेत् ॥ २२॥
द्वे नववस्त्र परिधाय जं वलयाकृतिं कृत्वा शिरसि
प्रतिमुश्चेत् ॥
नेत्रयौ स्थ इत्युपानहौ ॥ २३ ॥
पादयोः प्रतिमुश्चेत् ॥
वैणवं दण्डमादध्यात् गन्धर्वोऽसीति ॥ २४ ॥
स्मृत्युक्तलक्षणं दण्डं गृह्णीयादित्यर्थः ॥
उपेत्याचार्य परिषदं प्रेक्षेद्यक्षामिवेति ॥ २५ ॥

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसाहितम् 91 आचार्यसमीपं गत्वा संसदं पश्येन्मन्त्रेण ॥ उपविश्यौष्ठापिधानेति मुख्यान प्राणानभि- मृशेत् ॥ २६ ॥ दर्भेषूपविश्य चक्षुषी श्रोत्रे नासिके चाभिमृशन्मन्त्रेण ॥ गोयुक्तं रथमालभेत् वनस्पत इति ॥ आस्था- ता त इत्यारोहेत् ॥ प्राची प्रयायोदीची वा प्रदक्षिणमावर्तयेत् ॥ २७-२९ ॥ स्पष्टानि ॥ प्रत्यागतायायमित्येके ॥ ३० ॥ प्रत्यागताय मधुपर्क दद्यादाचार्यः ॥ उक्तमाप्लवनं, अत ऊर्ध्व स्नातकस्य कृतविवाहस्याकृत- विवाहस्य च साधारणधर्मानाह- वृद्धशीली स्यादत ऊर्ध्वम् ॥ ३१ ।। दादिपरिवर्जक इत्यर्थः ॥ नाजातलोम्योपहासमिच्छेत् ॥ ३२ ॥ विवाहादूर्ध्व मैथुनप्रसक्ती अजातलोम्या असमर्थया मैथु- नं तदर्थी चेष्टां च न कुर्यादित्यर्थः ॥ नायुग्ख्या ॥ ३३ ॥ अस्वास्थ्येनाशक्तयादिनाऽयोग्ययोपहासं नेच्छेत् पीडाहेतु- त्वात् तस्याः॥

·92
खादिरगृह्यसूत्र
[प. ३.
न रजस्वलया ॥ ३४॥
स्वभार्यया आस्नानात् ॥
न समाना ॥ ३५॥
समानार्षेययाऽर्थाद्विवाहस्यापि प्रतिषेधः ॥
अपरया द्वारा प्रपत्रद्विःपक्चपर्युषितानि ना-
श्रीयात् ॥ ३६ ॥
यच कुद्वारप्रवेशितं यच्च योग्यमेव द्रव्यं पक्कमेब पुनः
पच्यते । ब्रीहिमूलफलादेस्तु संस्कारार्थ द्विपक्वस्याप्रतिषेधः ।
यश्च पक्कमुषःकालमत्येति तन्न भुञ्जीत ॥
अन्यत्र शाकमांसयवपिष्टविकारेभ्यः ॥ ३७ ॥
द्विःपक्वपर्युषितयोरभ्यनुज्ञा ॥
पायसाच्च ।। ३८ ॥
अन्यत्रेत्यनुवर्तते । चकारः पयोविकाराणां च संग्रहार्थः ॥
फलपचयनोदपानावेक्षणवर्षतिधावनोपानत्स्व-
यंहरणानि न कुर्यात् ॥ ३९ ॥
उत्पत्तिस्थाने प्रकीर्णानां फलानां सङ्घीकरणं प्रचयनम् ।
कूपादाववाङ्मखानेरीक्षणम् । वर्षति सति तद्देशाद्धावनम् । स्व-
योरुपानहोर्हस्तादिना धारणम् । रज्ज्वादिव्यवधाने न दोषः ॥
नागन्धा स्रजं धारयन्न चेद्धिरण्यस्रक्॥४०॥

·ख. १.] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 93 स्पष्टम् ॥ भद्रमिति न वृथा व्याहरेत् ।। ४१ ॥ भद्रमित्यकारणान्न वदेत् । उक्ता नियमाः॥ पुष्टिकामो गाः प्रकालयेतेमा म इति ॥४२॥ पशुवृद्धिकामः प्रातहान्निर्गमयेत् ॥ प्रत्यागता इमा मधुमतीरिति ॥ ४३ ॥ सायं प्रत्यागता अभिमन्त्रयेतेत्ययमेकः कल्पः ॥ प्र अथापर: पुष्टिकाम एव प्रथमजातस्य वत्सस्य प्राङ्मातुः प्रलेहनाल्ललाटमुल्लिह्य निगिरेत् गवामिति संवत्सरे पूर्व जातस्य ॥ संप्रजातासु गोष्ठे निशायां विलयनं जुहुयात् संग्रहणेति ॥ ४५ ॥ सर्वासु संप्रजातासु सायमाहुत्यनन्तरमाज्यतन्त्रेण । अय- मप्येकः कल्पः ॥ अथापरः पुष्टिकामस्यैव- अथापरं वत्समिथुनयोः कर्णे लक्षणं कुर्यात् भुवनमिति ॥ ४६ ॥ पुंसः स्त्रियाश्च कर्णेषु चिह्नार्थ छेदनं कुर्यात्स्वधितिना ॥

·94 खादिरगृह्यसूत्रं पुंसोऽग्रे ॥ १७ ॥ प्रथममित्यर्थः ॥ लोहितेनेत्यनुमन्त्रयेत ॥ १८ ॥ तूष्णीमन्यासामपि लक्षणं कृत्वा सर्वा एवानुमन्त्रयेत ॥ तन्ती प्रसारितामियं तन्तीति ॥ १९ ॥ निर्गतासु गोषु बन्धनार्थरज्जुमभिमन्त्रयेत । अयपप्येकः कल्पः । एते कल्पा अहरहराफलसिद्धेः कार्याः ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती तृतीयस्य पटलस्य प्रथमः खण्डः श्रावण्यां पौर्णमास्यां गृह्यादानमतिप्रणीय प्रतिदिशमुपलिम्पेदधिके प्रक्रमे ॥ १॥ धावण्यामित्येव सिद्ध पौर्णमास्यामिति अन्यत्रापि श्राव णीग्रहणे पौर्णमास्यर्थ 'श्रावणीमित्येके' इत्यत्र । इतरथा हस्ते स्यात् प्रकृतत्वात् । उपवसथ्येऽहनि पूर्वाह्ने पञ्चदश्यामेतत्कुर्यात् । यदि पूर्वाह्ने पञ्चदशी न विद्यते यजनोयेऽहनीदं कृत्वा पौर्ण- मासं कुर्यात् । एकातरेष्वपि कर्म तु निर्वापशूल्यांस्तण्डुलान् गृह्येऽग्नौ भर्जितात् कृत्वाऽर्ध निधायाधं सक्तून् कृत्वा ओप्य शूर्पे अग्नेरुत्तरतो दर्भेषु शूर्प मुदकपूर्ण पात्रमन्यचोदकपात्रं दर्वी ·ख. २.1 रुद्रस्कन्दीयसहितम् 95 दर्भस्तम्बं च निधाय गृह्याग्नेः पुरस्तात् द्विपदमतीत्याग्नेर्दक्षि- णतो गत्वाऽभ्युक्षणान्तं कृत्वा गृह्याग्नेरेकदेशं प्रणीय तत्र नि- धाय तस्य प्रतिदिशमेकमेकं पदमतीत्य प्रागुपक्रमं प्रदक्षिण गोमयेनोपलिम्पेत् ॥ सकृद्गृहीतान् सक्तून् दव्या कृत्वा पूर्वोपलिप्ते निनीयापो यः प्राच्यामिति बलिं निव- पेत् ॥ २॥ दक्षिणपश्चिमयोरुपलिप्तस्थानयोरन्तरोपविश्य पूर्णपात्रात्पा- त्रान्तरे किंचिदुदकं निनीय तधैं पूर्वस्मिन्नुपालप्तस्थाने पाणिनाऽऽसिच्य तेनैव पाणिना दा सक्तून् निधाय उपालि- तस्थाने दा मन्त्रेण सक्तून्निध्यात् ॥ निनयेदपां शेषम् ॥ ३ ॥ शिष्टमर्धमपाम् ॥ अप उपस्पृश्यैवं प्रतिदिशं यथालिङ्गम्।। ४ ॥ पाणी प्रक्षाल्य यथालिङ्गं मन्त्राः ॥ दक्षिणपश्चिम अन्तरेणाग्निं च संचरः ॥५॥ दक्षिणस्योपलिप्तस्यानेश्चान्तरेण पाणी प्रसार्य पूर्व कुर्यात्। पश्चिमस्याग्नेश्चान्तरणोत्तरे कुर्यात् । अनतिप्रणीतस्योत्तरत एव द्रव्याणि स्युः । तद्देशाद्यावदर्थमेवोपादायोपादाय बलिकर्म ॥

·96 खादिरगृह्यसूत्रं [प. ३. शूर्पण शिष्टानग्नावोप्यातिप्रणीतादनतिप्रणीत- स्याधं गत्वा न्यञ्चौ पाणी कृत्वा नमः पृ- थिव्या इति जपेत् ॥ ६ ॥ सर्वान् सक्तूनतिप्रणीतेऽग्नावोप्यानतिप्रणीतस्य पश्चात् स्व- स्थानं गत्वोपविश्यावाञ्चौ पाणी भूमौ निधाय जपेत् ॥ तत उत्थाय सोमो राजेति दर्भस्तम्बमुपस्थाय। स्तम्बस्थान् सर्वान् मनसा ध्यायन् 'यां संधाम्' इति नम- स्कुर्यान्मन्त्रलिङ्गात् । अतः परं प्रणीतस्य लौकिकत्वम् ॥ अक्षतानादाय प्राङ्कोदवा ग्रामानिष्क्रम्य जुहु- यादञ्जलिना हये राक इति चतसृभिः ॥ निहितानक्षतान् गृह्याग्निं च गृहीत्वाऽभ्युक्षणान्तं कृत्वाऽ- ग्निं निधाय परिचरणतन्त्रेणाबिछिद्याङ्गुल्यग्रैर्जुहुयादाहुतिमन्त्रम् ॥ प्राकुत्क्रम्य जपेद्वसुवन एधीति त्रिस्त्रिः प्रतिदि- शमवान्तरदेशेषु च ॥ ९ ॥ होम समाप्योत्तरतोऽग्नः प्राची गत्वा प्रागुपक्रमं प्रदक्षिण- मग्नरष्टासु दिक्षु तिष्ठन्ननयभिमुखस्त्रिस्त्रियात् ॥ ऊर्ध्व प्रेक्षन् देवजनेभ्यः ॥ १० ॥ वसुवन एधि' इति त्रियात् ॥ तिर्यङ्कितरजनेभ्यः ॥ ११ ॥ .

·ख. २.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 97 तिर्यङ् प्रेक्षन् इतरजनेभ्यो मनुष्येभ्यः त्रियात् ॥ अवाप्रेक्षन् प्रत्येत्यानवेक्षन्नक्षतान् प्राश्री- यात् ॥ १२ ॥ होमशिष्टानग्निं च गृहीत्वाऽनन्यचित्तो गृहं प्रत्यागम्य भक्ष- येत् ॥ श्वोभूतेऽक्षतसक्तून् कृत्वा नवे पात्रे निधाया- स्तमिते बलीन् हरेदाऽऽग्रहायण्याः॥१३॥ पूर्ववत् सक्तुकरणं, नार्थनिधानम् । सायंहोमानन्तरं पूर्व- वदेव प्रतिदिशं बलिनिधानं शूर्पावपनपर्यन्तं आ मार्गशीर्षपौ- र्णमास्याः॥ प्रौष्ठपदी हस्तेनाध्यायानुपाकुर्युः ॥ १४ ॥ प्रौष्ठपदे मासे हस्तेन युक्ते काले अध्यायान् वेदभागान् तदङ्गानि च उपविष्टास्संहता आचार्याश्शिष्याश्च । नोपनय- नादिवत् प्रत्यकम् । आङ् आद्यर्थे । आदावादौ कुर्युः अधी- यीरन् वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । प्रौष्ठपदे हस्त इति वक्तव्ये ब- हन्यथाक्तं अन्यदपि बहुस्मृतिसमाचारसिद्धमत्र कर्तव्यमिति सूचयितुम् । तदुच्यते--यद्यस्मिन् मासि हस्तद्वयसंभवे पूर्व- स्मिन् हस्ते कुर्युः । नात्र पूर्वाह्ननियमः । प्रौष्ठपदीमिति सप्त- म्यर्थे द्वितीया, तस्याः कृत्स्नसंयोगार्थत्वात् । 'अर्धपञ्चमान्मा- सानधीत्य पोषीमुत्सर्गः' इति वचनात् । पूर्वपक्षसम्भवाञ्च पूर्व- 13 K.G.S, ·98 खादिरगृह्यसूत्रं हस्तस्य । प्रौष्ठपद्याः पौर्णमास्यास्सन्निकृष्टत्वाञ्च पूर्वस्मिन् हस्त इति पञ्चगव्यमपामार्ग चूर्णितं दुर्वास्तैलमामलकसुपिष्टं हरिद्राकल्कं तिलाक्षतान् पत्राणि पुष्पाणि फलानि मूलानि वन्यानि धूपं दीपं गन्धमग्निं यज्ञोपवीतं दर्भाश्चादाय नदी गत्वा तदलाभे यथालाभं महोदकं शुद्धजलं तटाकं गत्वा शिष्यैस्सह हर्षमाणो नाभिमात्रे सकृत्प्रगाह्याप आचम्य पञ्च- गव्यं प्राश्याचम्य त्रिरेवं प्रगाह्य नैत्यं कर्म समाप्य उत्सर्जन कर्म करिष्य इति संकल्प्य तीर्थ प्रक्षाळ्यार्कपत्रेषूदगग्रेषु दर्भेषु वसिष्ठादीनां सप्तर्षीणां एकां पति पांसुपिण्डैः प्रकल्प्य तथैव रणायनादीनाचास्त्रियोदश शाट्यादीन् प्रवचनकर्तश्च दश पतिद्वयं प्रकल्प्य गङ्गादिषु नदीषु वसन्तीनां देवतानां नवाना- मेकां पति प्रकल्प्य ब्रह्माणं वायु मृत्युं वैश्रवणं काश्यपमाग्नि- मिन्द्रं प्रजापतिं चैकां पति वंशानुसारेण प्रकल्प्य साध्यानां मरुतां विश्वेषां देवानामष्टी वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः प्रजापतिश्च वषटारश्च त्रयस्त्रिंशा इत्येषां चतुर्णा गणानामर्थे प्रतिगणमेकां पकिं प्रकल्प्य मध्ययोः पङ्कयोः दक्षिणतो दाक्ष- णाग्रेषु दर्भेषु दक्षिणापवर्ग त्रीन् पितृनेकां पति प्रकल्प्य सर्वान् वसिष्ठादीनत्रावाह्य सन्निहितान् ध्यात्वा तेभ्यः स्वेषु स्वेषु पत्रेषु पवित्रमासनार्थ निधायाभ्यञ्जनार्थ तैलं प्रदाय शरीरप- रिमार्जनार्थमपामार्गपिष्टं दत्वा केशप्रक्षाळनार्थमामलकं दत्वा आपो हिष्ठा, तरत्समन्दी, यः पावमानीः, शुद्धवत्यः, सोमं रा- जानं, यत इन्द, ब्रह्म जशानं, पवित्रं ते,' इत्य॒ग्भिस्सामभिश्च स्ना- पनं कृत्वाऽऽचमनार्थमुदकं दत्वा वस्त्रं प्रदाय पुनराचमनं दत्वा यज्ञोपवीतं दत्वा हरिद्राकल्कं मङ्गलार्थ दत्वा अक्षतपुष्पमि- श्रमुदकमयं दत्वा पितृभ्यस्तु तिलमिश्रमुदकं दद्युः ‘गन्ध- ·खै. २.] रुदंस्कन्दीयसहितम्. 99 द्वाराम्' इति गन्धं, 'इंडिष्व' इाते धूपं, पवमानः' इति दीपं, 'अर्चत प्रार्चत, अर्चन्ति गायन्ति प्रागायत' इति द्वाभ्यां पु- ष्पाणि दद्युः । तत आचमनार्थमुदकं दत्वा भोजनार्थ फलानि वन्यानि दद्युः । पुनश्चोदकं ततो दर्भाक्षतान् पत्रेषु कृत्वा देवान् 'यथापूर्वम्' इत्यादि वंशं च ब्रुवन्तः स्वैः स्वैस्तीथैरमुष्मा अमुष्मा इदमुदकं तृप्तयेऽस्त्विति ध्यायन्तस्तर्पयेयुः प्रतिनाम । पितृणा- मक्षतस्थाने तिलाः । पित्रयं सर्व प्राचीन वीतिनः कुर्युः । देवर्षीणां सर्व कृत्वा पश्चापितॄणामभ्यञ्जनादि भोजनपर्यन्तं सर्व मन्त्रवदेव कृत्वा पश्चातर्पणं कर्तव्यम् । दैवं सर्व यज्ञो- पवीतिनः कुर्युः। आर्ष सर्व निवीतिनः । पित्रयं सर्व प्राची. नावीतिनः । ततो देवर्षिपितणामुद्वासनं कृत्वा तानालोड्या- वभृथलाम गायन्तः पांसुभिरात्मानमभ्युक्ष्यापोऽभ्यवेयुः । एत- दुत्सर्जनं नाम । ततो गृहं गत्वा ययाविभवमलं कुर्युः । अथा- चार्यः उपाकर्म कारप्य इति संकल्प्य कृत्स्नेऽनौ ब्रह्मोपवेशनात कृत्वा सप्त कूर्चान् सप्तर्षीन् संकल्प्य उदकपूर्णे कुम्भे साद- येत् । चतुरो वेदानेके सादयन्ति । ततस्सवें स्नानाद्यर्चन- पर्यन्तं पूर्ववत् कुर्युः ॥ अथ प्रकृतमनुसरामः श्रावणीमित्येके ॥ १५ ॥ श्रावण्यां पौर्णमास्याम् ॥ हुत्वोपनयनवत् ॥ १६ ॥ स्तरणादि कृत्वा समस्तान्ताभिोमः । नात्र 'अग्ने व्रतपते' इत्यादीनि अर्थलोपात् । शिष्यास्तु सहिता एव भवेयुः । नात्रा- ·100 खादिरगृह्यसूत्रम् प. ३. न्वारम्भः, अतत्संस्कारत्वात् । अथ होमसमापनं, ततो यज्ञोप- वीतमेखले नव ग्राह्ये शिष्यैः॥ तत आह- न- सावित्रीमनुवाचयेत् ॥ १७ ॥ वाचयेदिति सिद्धे अन्विति सावित्रयाः पश्चादन्यस्य वाचनार्थम् । किं तदनुवाच्यमित्याकांक्षाबलात् 'उपनयनवत्' इत्यस्यापि सूत्रस्य शेष इति ज्ञायते । अतः पच्छोऽर्धर्चशः सर्वा- मेकैकशी व्याहृतीनामोंकारस्य च वाचनं शिष्याणाम् ॥ सोमं राजानं पर्वादींश्च ॥ १८ ॥ 'सोमं राजानम्' इति ऋक्व साम च नियमतो यत्रा- ध्येतारो निरुच्छासमुक्त्वा विर मन्ति चिरकालं तावदेकं पर्व। अग्न आयाहि, तद्वो गाय, उच्चा ते, इन्द्र ज्येष्ठम्, उपास्मै' इत्ये- कैकामृचं वाचयेत् । 'ओ ना इ, तद्वौ हो वा, उच्चा' इत्येकै साम । यद्याकप्राणवाचोबतशुक्रियाद्यशक्करीसामानि पञ्च । ऊहे सप्त स्तोत्रीयाः । तथा रहस्ये ब्राह्मणे पर्वाद्यानि पञ्च वाक्या- नि यावदेकार्थता । डिशे सामबिधावाये देवताध्याये चाद्या- नि वाक्यानि । ' देव सवितरोम्' इत्येतत् , 'असो वा आदित्यः, यो ह वै ज्येष्ठम्' इत्युपनिषदि । संहितोपनिषदि वंशे चाद्य वाक्ये । चकारात्तदङ्गानि लक्षणानि यथाधिगमः ।। धाना दधि च प्राश्नीयुरभिरूपाभ्याम् ॥१९॥ धानावन्तम्' इति धानाः । आचम्य 'दधिक्राव्णः' - .

·ख..] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 101 इति दधि । चकारात् पायसमुत्तरघृतमश्नीयुः । अत्र पूर्वा- हनियमो नास्तीत्युपदेशः ॥ श्वोभूते प्राधीयोरन् शिष्येभ्यः ॥ २० ॥ श्वोभूते पूर्वाह्न एव स्नात्वाऽलंकुयुः । पूर्ववदृषीणां स्ना- नाद्यर्चनपर्यन्तं कृत्वा सावित्रयादीनि पूर्वोक्तानि ब्रूयुः आचा- योशिशष्येभ्यः । बहुवचनं पूजार्थम् ॥ अनुवाक्याः कुर्युः ऋगादिभिः प्रस्तावैश्च ॥२१ ऋक्षु पादमात्रैस्सामसु प्रस्तावमात्रैस्लावित्रीसोमराजे तु कृत्स्ने एव । चकारादनार्थवाक्यमात्रैर्ब्राह्मणादिषु यथाऽनुवचनो- याः शिष्यास्तथा कुर्युराचार्याः ॥ अनुगानमरहस्यानाम् ।। २२ ॥ इतःप्रभृत्यारण्यानामध्ययनानिवृत्तिरोत्सर्जनात् ॥ विद्युतस्तनयित्नुवर्जम् ॥ २३ ॥ उपाकर्मप्रभृति प्रागुत्सर्जनात् प्रातस्तन्ध्यायां विद्युत्स्तन- यित्न यदि दिवाऽनध्यायः । सायंसन्ध्यायां रात्रौ । तथाऽऽह मनुः- प्रादुष्कृतेष्वग्निंषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने । सज्योतिस्स्यादनध्यायशेवं रात्रौ यथा दिवा ॥ यावच्छम्याप्रासं रोहितादिवर्णविवेकावगतिः, यावद्वा विद्युत्ता- बत् भवति तदनध्याय इत्यापस्तम्बमतिः ॥ " ·102 खादिरगृह्यसूत्र [प. ३. अर्धपञ्चमान्मासानधीत्य पौषीमुत्सर्गः ॥२४॥ अर्धः पञ्चमो मासः येषां ते अर्धपञ्चममासाः अर्धाधिक- चतुर इत्यर्थः । षुप्येण युक्तायां पौर्णमास्यां पूर्वोक्तमुत्सर्जन कुर्युः । अर्धपञ्चमान्मासानिति वचनात् प्रौष्ठपदे मासे हस्तद्वय- संभवे पूर्वहस्त एवोपाकरणम् । श्रावण्यामप्युपाकरणे पौष्या- मेवोत्सर्गः॥ तत ऊर्ध्वमभ्रानध्यायः॥ २५ ॥ वर्षसमर्थाः मेघा यदा दृश्यन्ते तदाऽध्यायो न भवति ॥ विद्युत्स्तनयित्नुपृषितेषु च ॥ २६ ॥ सन्ध्यायामेतेष्वाकालिकमनध्यायः । तथाऽऽह गौतमः- 'स्तनयित्नुवर्षविद्युतश्च प्रादुष्कृताग्निषु' इति । पृषितो वर्षः । चकारस्स्मृत्यन्तरोक्तानध्यायसंग्रहार्थः ॥ त्रिसन्निपाते त्रिसन्ध्यम् ॥ २७ ।। प्रातस्सन्ध्यायां त्रयाणां सन्निपाते तदहोरात्रमुत्तरं चाहर- नध्यायः । सायंसन्ध्यायां सा रात्रिरुत्तरं चाहोरात्रम् ॥ अष्टकाममावास्यायां चातुमासीरुदगयने च पक्षिणी रात्रीम् ॥ २८ ॥ माघमासे कृष्णाष्टम्यष्टका । चतुर्यु मासेषु भवाः पौर्ण- मास्यः चातुर्मास्याः । वर्षासु शरत्सु च याः । चकाराह- क्षिणायने च । अष्टकायाममावास्यायां चातुर्मासीवेकमहोरात्र- ·ख...] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 103 .4 मुत्तरं चाहरनध्यायः । अयनयोस्तु दिवा चेत् संक्रमणम- हरुभ यतश्च रात्रिरनध्यायः । रात्रौ चेत्सा रात्रिरुभयतश्चाहनी। अत्र रात्रिग्रहणमष्टकादिषु पूर्वरात्रिवर्जनार्थम् । केचिद्दिवा सं- क्रमणेऽपि यद्रात्रिसन्निधौ संक्रमणं तामुभयतोऽहस्साहितामाहुः । रात्रिग्रहणात् ॥ सब्रह्मचारिणि च प्रेते ॥ २९ ॥ स्वाचार्येणोपनीते मृते तत्प्रभृति कालत्रयमनध्यायः । च. कारान्मातुलादिषु च ॥ उल्कापाते अमिचले ज्योतिषोश्चोपसर्ग एते- प्वाकालिकं विद्यात् ।। ३० ॥ ज्योतिषोस्सूर्याचन्द्रमसौहणे । चकारादव्यक्तेषु निमित्तेषु विद्यादिति स्मृत्यन्तरोक्तसंग्रहणार्थः ॥ कार्य तु कठकौथुमाः॥ ३१ ॥ श्वभ्रेषु यावति वर्षे उदकं तिष्ठति तावति वर्षे सन्ध्यायां सति कठाः कौथुमाश्चानध्यायमाहुः, न वर्षमात्रे ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती तृतीयस्य पटलस्य द्वितीयः खण्डः. आश्वयुजी रुद्राय पायसः ॥ १ ॥ आश्वयुज्यां पौर्णमास्यां 'रुद्राय त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति निर्वापः । चरुतन्त्रमेतत् ॥

·104 खादिरगृह्यसूत्र [प. ३. मा नस्तोक इति जुहुयात् ॥ २॥ प्रधानाहुतिम् ॥ पयस्यवनयेदाज्यं तत्पृषातकम् ॥ ३ ॥ समाप्य होममवनयेत् । आज्यसंयुक्तस्य पयसः पृषातक- मिति नाम ॥ तेनाभ्यागता गा उक्षेदा नो मित्रावरुणेति ॥ सायमागताः ॥ वत्सांश्च मातृभिस्तह वासयेत् तां रात्रिम् ॥५ स्पष्टम् ॥ नवयज्ञे पायस ऐन्द्राग्नः ॥ ६ ॥ तत्काल पक्कैस्तस्यैस्साध्यो यज्ञो नवयज्ञः। अनिष्वा तु नवैर्न भो तव्यम् । शाकादीनां न प्रतिषेधः । शास्त्रान्तरात् काल- द्रव्यावगातः-शरदि पोर्णमास्याममावास्यायां वा व्रीहिभिः । वसन्ते यवैः । ' इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टं निर्वामि' इति निर्वापः । 'इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा' इाते प्रधानाहुतिः । चरुतन्त्रमेतत् ॥ शतायुधायेति चतसृभिराज्यं जुहुयादुपरिष्टात् प्रधानाहुतेरुपरिष्टात् ॥ अग्निः प्रानात्विति च ॥ ८ ॥ अनेनाप्याज्यं जुहुयात् । अथ स्विष्टकृदादि ।

·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 105 . तस्य शेषं प्राभीयुर्यावन्त उपेताः ॥ ९ ॥ यशवास्त्वनन्तरस्य पायसस्य । उपेता उपनीताः, स्वभृत्या- स्स्वयं च ॥ उपस्तीर्यापो दिर्नवस्यावयेत् ॥ १० ॥ भोजनार्थे पात्रे॥ त्रि गूणाम् ॥ ११ ॥ पञ्चावत्तिनाम् ॥ अपां चोपरिष्टात् ॥ १२ ॥ अवत्तस्योपरि चापां निधानम् ॥ भद्रान इत्यसंखाद्य प्रगिरेत्रिस्त्रिः ॥ १३ ॥ पाणिना प्राशनं, मन्त्रस्यापि त्रिरावृत्तिः । नान्तराऽऽचम- नम् । अविवक्षितमेकवचनम् ॥ एतमु त्यमिति वा यवानाम् ॥ १४ ॥ अयं वा यवानां प्राशनमन्त्रः पूर्वो वा ॥ अमोसीति मुख्यान प्राणानभिमृशेत् ॥१५॥ आचम्य चक्षुषी नासिके श्रोत्रे चाभिमृशेत् । अथ शिष्ट- मुदगुद्वास्य ब्रह्मणे दत्वा दक्षिणां दद्यात् ॥ आग्रहायणं कर्म श्रावणेन व्याख्यातम्॥१६॥ मार्गशाा पौर्णमास्यां भर्जनादिप्राशनान्तं पूर्वाह्ने कुर्यात् उपवसथ्येऽहनि ॥ 11 K.G.S.

·106
खादिरगृह्यसूत्र
[प. इ.
नमः
पृथिव्या इति न जपेत् ॥ १७ ॥
मन्त्रत्रयस्य प्रतिषेधः॥
प्रदोषे पायसस्य जुहुयात् प्रथमेति ॥ १८ ॥
तस्मिन्नेव दिने रात्र्यामाये यामे 'हव्यवाहाय त्वा जुष्टं
निर्वपामि' इति निर्वापः । सर्वत्र केवलमन्त्रनिर्देशे तूष्णीं निर्वाप
इति केचित् । मन्त्रेण प्रधानाहुतिः । चरुतन्त्रमेतत् ॥
न्यश्चौ पाणी कृत्वा प्रतिक्षत्र इति जपेत्॥१९॥
होम समाप्य जपेत् भूमिगताववाची पाणी कृत्वा ॥
पश्चादग्नेः स्वस्तरमुदगग्रैस्तृणैरुदक्प्रवणमास्ती-
यं तस्मिन्नास्तरणे गृहपतिरास्ते ॥ २० ॥
स्वस्तरमिति कर्मनाम ॥
अनुपूर्वमितरे ॥ २१ ॥
मर्वे भृत्याः क्रमेणोत्तरतः स्वस्तर एवासते ॥
अनन्तरा भार्या
पुत्राश्च ॥ २२॥
योऽनन्तरं पुत्राः । चकारात् पुत्रानन्तरमितरे ॥
न्यश्ची पाणी कृत्वा स्योनेति गृहपतिर्जपत्॥२३
भूमिगतो कृत्वा ॥
समाप्तायां दक्षिणेः पार्वैस्सविशेयुस्त्रिचिर-
भ्यात्ममावृत्य ॥ २४ ॥

·ख. ३.]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
107
:
'स्योना' इत्य॒चि समाप्तायां प्राक्शिरसस्संविशेयुः ॥
स्वस्त्ययनानि कुर्युः ॥ २५ ॥
आशीर्वचनानि ॥
ततो यथार्थ स्यात् ॥ २६ ॥
तत एव यथार्थ न पूर्वमिति । 'आग्रहायणम्' इत्यारभ्य
एक एवासौ प्रयोग इत्यर्थः॥
ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्तित्रस्तामिस्राष्टम्योऽष्टका
इत्याचक्षते ॥ २७॥
अपरपक्षातम्यः ॥
तासु स्थालीपाकाः ॥ २८ ॥
एकस्यामेकः॥
अष्टौ चापूपाः प्रथमायाम् ॥ २९ ॥
स्पष्टम् ॥
तानपरिवर्तयन् कपाले श्रपयेत् ॥ ३० ॥
'अटकायै त्वा जुष्टं निर्वपामे' इति निरुप्य विभज्या
स्थालोपाक चरुस्थाल्यां निधायापरं चार्धमष्टावयूपान् कृत्वैक.
स्मिन् कपाले युगपच्छ पयेत् ॥
उत्नभायां शाकमन्वाहार्ये ॥ ३१ ॥
उपदंशार्थ ब्राह्मण भोजने दद्यात् ॥
अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ॥ ३२ ॥

·108 खादिरगृह्यसूत्रं. [प. ३. प्रधानाहुतिम् । चरुतन्त्रमेतत् । चरोरेपूपयश्च किचि- त्किचिदादाय स्विष्टकदर्थ संहतमेकैकमवदानम् । उत्तमायां चरुरेव हविः । समानमितरत् । मध्यमायां तु विशेषं वक्ष्यति॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्तौ तृतीयस्य पटलस्य तृतीयः खण्डः- D मध्यमायां गौः ॥ १॥ स्थालीपाकेन समुच्चयः । चरुश्रपणवर्जमाज्यसंस्कारान्तं कुर्यात् ॥ तत आह- तां पुरस्तादग्नेः प्रत्यङ्मुखीमवस्थाप्य जुहुयाद्य- त्पशव इति ॥ २ ॥ स्पष्टम् ॥ हुत्वा चानुमन्त्रयेतानु त्वेति ॥ ३ ॥ व्याहृतिभिश्च हुत्वा पशुमनुमन्त्रयते ॥ यवमतीभिरद्भिः प्रोक्षेदष्टकायै त्वा जुष्टं प्रो. क्षामीति ॥ ४ ॥ स्पष्टम् ॥ प्रोक्ष्योल्मुकेन परिहत्य प्रोक्षणाः पाययेत्।।५।। .. but संहितमेव होतव्यमिति पा, ·109 ख. ४] रुद्रस्कन्दीयसहितम् तूष्णीं प्रोक्ष्य गृह्याग्नेरुल्मुक्रेन पशुं प्रदक्षिणं परिवार्य प्रोक्षणोशेषं पाययेत्पशुम् । उल्मुकमन्नावतिसृजेत् ॥ उदङ्कत्सृप्य प्रत्यक्छिरसीमुदफ्पादी संज्ञपयेत् ॥ ॥ शमिता॥ संज्ञप्तायां जुहुयाद्यत्पशुरिति ॥ ७ ॥ गृहपतिः ॥ तस्याः पत्नी स्रोतांसि प्रक्षाळयेत् ॥ ८॥ तस्याः स्रोतांसि चक्षुश्श्रोत्रनासास्यपायूपस्थानि पत्नी प्रक्षा- लयेत् ॥ पवित्रे अन्तर्धायोत्कृत्य वपामुद्धारयेत्॥ ९ ॥ शमिता॥ यज्ञियस्य वृक्षस्य विशाखाशाखाभ्यां परिगृ- ह्याग्नौ अपयेत् ॥ १० ॥ गृहपतिः॥ प्रसृतायां विशसेत् ॥ ११ ॥ यदा श्रपणाद्वपायाः प्रस्रवेद्वारि तस्मिन् काले शमिता पशु विशसेत् ॥ उक्तमुपस्तरणाभिधारणं यथा स्विष्टकृतः॥१२ स्पष्टम् ॥ 1 “भप्यम गायां जलबायां स्नुवेग शमिता गोविशप्सनं कुर्यात् " इय- धिकं केषुवित्कोशेष्वास्त ॥ एकादशसूत्रस्य वृत्तिनास्ति ॥

·110 खादिरगृह्यसूत्रं [पं. ३. 'सकृदुपस्तीर्य' इत्यादि यथोक्तं तथाऽत्रापि हविम्स्थाने कृत्स्नां वपाम् ॥ अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात् ॥ १३ ॥ स्पष्टम् ॥ सर्वाङ्गेभ्योऽवदानान्युद्धारयेत् ॥ १४ ॥ हृदयजिह्वावक्षोयकृढक्य द्वितयमव्यबाहुपार्श्वदृयदक्षिणाश्री- णिगुदेभ्य एकादशाङ्गेभ्य आहुतिमात्रमुद्धारयेच्छमिता ॥ ल सव्यासक्थ्नः। न क्लोनः ॥ १५-१६ ॥ पूर्वस्यान्वष्टक्यार्थत्वादुत्तरस्याहव्यत्वात् ॥ सव्यं सक्थि निधाय ॥ १७ ॥ अन्वष्टक्यार्थम् ॥ पृथक्रेक्षणाभ्यामवदानानि स्थालीपाकं च श्रप- यित्वा ॥ १८ !! अवदानानां कुम्भ्यां श्रपर्ण, चरोस्तूप्णी निर्वापः, श्रपयि- वाऽवदानानि स्थालीपाकं चाभिघार्योदगुदास्य प्रत्यभिधार्य बहिणि कंसं प्लनशास्वाश्चैकादश नादयेत् ॥ कंसे रसं प्रस्त्राव्य ॥ १९ ॥ अवदानरसम् ॥ लक्षशाखास्ववदानानि कृत्वा ॥ २० ॥ 1 यकृत्पक्ष, पा. .

·ख. ४.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 111 हृदयाघेकादशाङ्गानि निधाय ॥ एकैकस्मात् कंसेऽवद्येत् ॥ २१ ॥ कंसस्थे रसे प्रत्येकं मध्यात्पुरस्ताञ्च ॥ स्थालीपाकाच ॥ २२ ॥ स्पष्टम् ॥ अथ परिषेकाद्याज्यभागान्तम् । ननु हुत्वा चानुमन्त्रयेत' इति व्याहृतिहोमानां विद्यमानत्वादत्राज्यभागी न स्तः । अन्यविषयत्वात्, प्रपदानन्तरं यत्र व्याहृतिहोमस्तत्र तयोः प्रतिषेधः ॥ तत आह चतुर्गृहीतमष्टगृहीतं वाऽत्र जुहुयादनाविति ।। द्वाविंशतिः पञ्चवदानानि, तेषां चत्वार्यष्टौ वा चर्ववदा- नमिश्राणि गृहीत्वा जुहुयात् । अत्रेत्युपस्तरणाभिधारणप्रतिषे. धार्थ, अत्रैव गृहीत्वा जुहुयान्नान्यत इति ॥ कंसाताराभिर्वाभ्यांदाभ्यामेकैकामाहुतिम्॥२४ कैसादेव गृहीत्वा पराभि ऋग्भिः ·औलूखलाः' इत्यादि- भिष्षङ्गिाभ्यामेकैकामाहुतिं द्वाभ्यां पश्यवदानाभ्यां चर्ववदान- मिश्राश्यां जुहुयात् ॥ सौविष्टकृतीमष्टम्या ॥ २५ ॥ कसे यच्छिष्टं तेन 'अन्वियं नः' इति स्विष्टकृत्स्थाना- पन्नं जुहुयात् । अतो न स्विष्टकृदन्तरम् । अथोपरिष्टाद्धो- मादि ॥

·112 खादिरगृह्यसूत्रं वह वपामिति पित्र्ये वपाहोमः॥ २६ ॥ पितृदेवत्ये कर्मणि ॥ जातवेद इति दैवत्ये ॥ २७॥ वपाहोमः॥ तदादेशमनाज्ञाते ॥ २८ ॥ अनिर्दिष्टोभयभावे कर्मनाम्नैव ॥ यथाऽष्टकाया इति ॥ २९ ॥ अत्रैवाभिहितम् ॥ पशुरेव पशोर्दक्षिणा ॥ ३० ॥ एवकार उपालब्धतुल्यार्थः ॥ स्थालीपाकस्य पूर्णपात्रम् ॥ ३१ ॥ यथोत्साहनिवृत्तयर्थम् । चरुतन्त्रप्रकृतिरयं होमः ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृहावृत्ती तृतीयस्य पटलस्य चतुर्थः खण्डः नवमी दशमी वाऽन्यष्टक्यम् ॥ ३ ॥ द्वितोयाऽत्यन्तसंयोगार्था । पूर्वाह्नव्यतिरेकार्था । तेनाना- हते च पूर्वाह्न पित्रयत्वादपराह्नानेयमः। पित्रयत्वं च पिण्डप्र. दानप्रधानत्वात् । प्राचीनावीती कुर्यात् । अत्रापि होमे तदङ्गेषु च ·वं. रुद्रस्कन्दीयसहितम् 118 यज्ञोपवीत्येव । मध्यन्दिनादूर्ध्वमपराह्नः । अहः पञ्चधा विभज्य चतुर्थो वा भागः अह्नस्तृतीयो वा भाग इति केचित् । अप- कामनु क्रियत इत्यन्वष्टक्यं कर्म, एतच्च प्रत्यष्टकमनन्तरं कर्तव्यम्॥ दक्षिणपूर्वे भागे परिवार्य तत्रोत्तरार्धे मथित्वाऽ- ग्निं प्रणयेत् ॥ २ ॥ गृहस्य दक्षिणपूर्वभागे, गृह्याग्नेरिति कोचित् । प्रोक्षणान्तं कृत्वा प्रणयेन् निदध्यादित्यर्थः । अस्य श्रपणार्थत्वात् प्राची. नावीती॥ सकृद्गृहीतान् व्रीहीन सकृत् फलीकृतान प्रस- व्यमुदायुवं श्रपयेत् ॥ ३ ॥ सकृग्रहीतान् सकृत्फलीकृतानिति सिद्धवद्वयपदेशान्न स्वयं कर्तृत्वनियमः । भूतकालनिर्देशाञ्च नापराह्ननियमः । सकदेव तूष्णीं स्थालयां निरुप्य सकृत्प्रक्षाल्य मेक्षणेन प्रसव्यमप्रदक्षि- णमुदायुवं श्रपयेत् मथितेऽग्नौ गृह्ये वा ॥ अमुष्माञ्च सक्दो मांसमिति ॥ ४॥ अन्वष्टक्याथै निहितात् सव्यसनो मांसं भोजनार्थव- च्छकलीकृत्य स्थाल्यन्तरे मेक्षणान्तरेणोदायुवं श्रपयेत् । इतीति चेदर्थे । सक्थि चोद्वद्यते तदैवम् । प्रथमोत्तमयोस्त्वष्टकयो- रन्वष्टक्ये स्थालीपाक एवेत्यपरं मतम् --' अष्टकायै स्वाहेति जुहुयात्' इति तिसृष्वप्यष्टकास्वविशेषण वचनात् मध्यमायामपि पश्वसंभवे केवल स्थालीपाकहोमोऽप्यनुज्ञात एवेति तास्मन् पक्षेऽवष्टक्येऽपि स्थालीपाकश्रपणमेव ।। K.G.S. 15

·114
खादिरगृह्यसूत्र
[प. ३.
दक्षिणोहास्य न प्रत्यभिधारयेत् ॥ ५ ॥
मांसं चलं च शृतमभिघार्य ॥
पश्चादग्नेर्दक्षिणतस्तिस्रः कः खन्याञ्चतुरङ्गुल-
मधस्तिर्यक् ॥ ६ ॥
पश्चादग्नेरुपविष्ट आत्मनो दक्षिणतो. दाक्षणापवर्गाः कर्पू:
खन्यात् श्रपणात् पूर्वमेवास्मिन् देश उपवेशने सिद्धे पश्चाद-
नेरिति वचनं वक्ष्यमाणं सर्वमस्मिन्नेव देश उपविश्य कुर्यादि-
त्येवमर्थम् ॥
तासां पुरस्तादग्निं प्रणयेत् ।। ७ ।।
मध्यमकाः पुरस्तादृजुदेशे द्विपदमात्रं स्वस्तरदेशमतीत्य
तत्रोपलेपनादि प्रोक्षणान्तं कृत्वा मथितं सर्व निदध्यात् यज्ञो-
पवीती सर्वत्र । यदा वा प्राचीनावीती भूत्वा यज्ञोपवीती
भवति तदाऽप उपस्पृशेत् ॥
स्तृणुयात् ॥ ८॥
स्तरणानं यज्ञोपवीती कुर्यात् । नात्र ब्रह्मा । अत्र पश्चात्
स्तरणपक्षः।
कर्पूश्च ॥ ९ ॥
कर्पणामुपरि दक्षिणाः प्राचीनावीती छादयेत् न प्रति
कर्ष दर्भभेदः॥
पश्चादग्नेः स्वस्तरं दक्षिणायैस्तृणैर्दक्षिणाप्रवण-
मास्तीर्य ब्रसीमुपनिदध्यात् ॥ १० ॥

·ख. ५. रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 1is स्वस्तरमिति कर्मनाम । ब्रसी कूर्मफलकं, कटमिति केचित्। स्वस्तरोपरि निधानम् ॥ तस्मिन्नेकैकमाहरेत् ॥ ११ ॥ तस्मिन् ब्रसीसंज्ञके उदकपूर्णानि त्रीणि पात्राणि तिस्रो दर्भपिजलीश्वरुमञ्जनं तैलं गन्धं सूत्रतन्तूंश्चैकैकशः क्रमशो नि- ध्यात् । एतान्येव प्राचीनावीती कृत्वा यज्ञोपवीती दर्भोपवे. शनादि प्रपदान्तं कुर्यात् । बर्हिषि सादनकाले कंसं च सादयेत् ॥ कसे समवदाय मेक्षणेनोपघातं जुहुयात् स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहाऽनये कव्यवाहना- येति ॥ १२ ॥ चलं मांसं च सहावदाय । यदि मांसं विद्यते मेक्षणेन स्रवजुहोर्निवृत्तिः प्रधान होमयोः । नात्रोपस्तरणाभिधारणे । उपघातशब्दः पूर्व व्याहृतिहोमार्थः । अत एव नाज्यभागस्वि- । कृत्स्नमन्त्रोच्चारणमन्ते स्वाहाकारनिवृत्तये । अथ गानान्तं समापयेत् । अत ऊर्ध्व प्राचीनात्रीती !! सव्येनोल्मुकं दक्षिणतः कर्षषु निदध्यादपहता इति ॥ १३ ॥ सव्यन हस्तेन कः प्रबाल्य तासां दक्षि गतो निदध्या- दुल्मुकं यथाऽऽसमाप्तेर्नानुगच्छेत् । 'अस्मात्' इति मन्त्रान्तः ॥ पूर्वस्यां का पितुः ॥ १४ ॥ प्रथमखातायां वक्ष्यमाणं पित्र्ये यत्कृत्यं तत्कुर्यात् ॥ ष्टकृतः ·116 खादिरगृह्यसूत्रं [प. ३ मध्यमायां पितामहस्योत्तमायां प्रपिताम- हस्य ॥ १५ ॥ वक्ष्यमाणं सर्व पितृतीर्थन दक्षिणापवर्ग क्रमेण पितृपिता- महप्रपितामहानुद्दिश्य दक्षिणेन पाणिना कुर्यात् । एत पितरः' इति पित्रादीनावाहयेत्, मन्त्रलिङ्गात् ॥ उदपात्राण्यपसलवि कर्षषु निनयेदेकैकस्य ना- मोक्ताऽसाववनेनि ये चात्र त्वाऽनु यांश्च त्वमनु तस्मै ते स्वधेति ॥ १६ ॥ अपसलवि पितृतीर्थेन । प्रदेशिन्यङ्गुष्ठयोरन्तरा पितृतीर्थम् । 'विष्णुशर्मन् पितः अवनेनिश्च' इतिवत् पित्रादीनां निर्देशः । यदि नामानि न विद्यात् तदा पितः पितामह प्रपितामहेत्येव ब्रूयात् । पुत्रिकापुत्रस्तु मात्रे मातामहाय तरिपत्रे च दद्यात् । अथ वा मातामहाय तत्पित्रे तपित्रं च दद्यात् । यदि जन- यितुः पुत्रान्तरं न विद्यत द्वौ द्वावेकस्मिन् पिण्डे निर्दिशेत् पुत्रिकापुत्रः, तथा दत्तपुत्रोऽपि जनयितुः पुत्रान्तराभावे । एवमन्योपि यो द्वयोः पुत्रस्स्यात् ।। तथैव पिण्डानिधाय जपेदत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृपायध्वमिति ॥ १७ ॥ कंसाद्गहीत्वा ! 'अवनेनिइक्ष्व' इत्यस्य स्थाने 'भुव । उक्तोदावर्तेत सव्यं बाहुमुपसंहृत्य प्रसव्य. मावृत्य ॥ १८ ॥ , १ इत्यूहः ॥ .

·ख...] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 117 व्याहृतिपूर्वा सावित्री तस्यां चैव गायत्रं यद्वा उ वि- श्पतिः' इत्यादीनि पित्र्याणि सामान्युक्त्वा सव्यं बाहुमुपसं- हृत्य दक्षिणं बाहुं प्रसार्य प्रसव्यमावृत्योदङ्मुखः स्यात् ॥ उपताम्य कल्याणं ध्यायन्नभिपर्यावर्तमानो जपेत् अमी मदन्त पितरो यथाभागमा- षायिषतेति ॥ १९ ॥ यथाशक्ति निरुच्छास आसीन उच्छास्य यदात्मनोऽभि- लषितं मेऽस्त्विति ध्यायन् जपेत् । अभिलषितं तृप्ताः पितरः प्रयच्छन्तीति ह स्मरन्ति ।। तिस्रो दर्भपिजूलीरञ्जने निघृष्य कर्षषु निद- ध्याद्यथापिण्डम् ॥ २० ॥ अङवेत्युहः ॥ तैलं सुरभि च ॥ २१ ॥ सुरभि गन्धम् । अभ्यङक्ष्वानुलिम्पेत्यूहः ॥ पिण्डप्रभृति यथार्थमूहेत् ॥ २२ ॥ तत्तद्विषयानुगुणमूहेत् ॥ अथ निह्नवनम् ॥ २३ ॥ अथानन्तरदेशे कर्पूणां पश्चात् पाणी निधाय । निह्नवन- मिति वक्ष्यमाणस्य संज्ञा व्यवहारार्था॥ पूर्वस्यां का दक्षिणोत्तानौ पाणी कृत्वा न- ·118 खादिरगृह्यसूत्र [प. ३. मो वः पितरो जीवाय नमो वः पितर- इाषायेति ॥ २४ ॥ अथ पूर्वस्याः कोः पश्चात्समीपे दक्षिणं पाणिं प्रागग्रा- ङ्गुलिमुत्तानं भूमौ निधाय तदुपरि तथैव सव्यं न्यञ्चं कृत्वा जपेत् ॥ सव्योत्तानो मध्यमायां नमो वः पितरो घोरा- य नमो वः पितरो रसायति ॥ २५ ॥ सव्यस्योपरि दक्षिणं न्यञ्चं कृत्वा ॥ दक्षिणोत्तानो पश्चिमायां नमो वः पितरः स्वः धायै नमो वः पितरो मन्यव इति ॥२६॥ स्पष्टम् ॥ अञ्जलिं कृत्वा नमो व इति ॥ २७ ॥ नमस्काराञ्जलिं कृत्वा पितुनुपतिष्ठते । सूत्रतन्तून् कपुि निदध्याद्यापिण्डमेतह इति ॥ २८ ॥ कमेण ॥ ऊर्ज वहन्तीरिति कर्पूरनुमन्त्रयेत ॥ २९ ॥ सकृत् ॥ मध्यमं पिण्ड पुत्रकामा प्राशयेदाधनेति॥३०॥ पतिर्मन्त्रं ब्रूयात् ॥

·119 ख. ५.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् अभूनो दूत इत्युल्मुकमग्नौ प्रक्षिपेत् ॥ ३१ ॥ यद्दक्षिणतो निहितं मन्त्रलिङ्गात् ॥ द्वंद्व पात्राण्यतिहरेयुः ॥ ३२ ॥ निहितानि परिचारका उद्वासयेयुः॥ एष एव पिण्डपितृयज्ञकल्पः ॥ ३३ ॥ कल्प इति प्रयोगक्लुप्तिरेवातिदिश्यते, न कालः । स त्व- न्यतो विज्ञायते यस्मिन्नहोरात्रेऽमावास्याक्षणः तस्मिन्नेवापराहे कुर्यात् । विशेषस्तूच्यते ॥ गृह्येऽनौ हविः श्रपयेत् ॥ ३४ ॥ चरुरेव न मांसम् ॥ तत एवातिपणयेत् ॥ ३५ ॥ गृह्याग्नेरेवैकदेशम् । प्रणीतस्य कर्मापवर्गे लौकिकत्वम् । अत्र ब्रह्मास्ति, दक्षिणा च हविरुच्छिष्टदानम् ।। एका कर्षः ॥ ३६ ॥ एकस्यामेव पित्रादीनां त्रयाणामपि सर्व यथाक्रम कुर्यात् ॥ न स्वस्तरः॥ ३७॥ न स्वस्तरदेशे द्रव्याणां निधानम् ॥ इद्राण्याः स्थालीपाकस्यैकाष्टकीति जुहुयात्॥ चैत्री पौर्णमासी कालः 'चैत्रयाश्वयुजी' इति गौतमवच- ॥

·120 खादिरगृह्यपत्र प्र.३. नात् । ‘इन्द्राण्यै त्वा जुष्टं निर्वामि' इति निर्वापः । एका- ष्टकेति प्रधानाहुतिः । चरुतन्त्रमेतत् ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती तृतीयस्य पटलस्य पञ्चमः खण्डः. पटलश्च समाप्त:. उक्ताने नित्यानि । पुष्टिकामार्थानि च वक्ष्यमाणभोजन- नियमानपेक्षाणि मन्त्रक्रमानुसारेणोक्तानि । इदानीं वक्ष्यमाण- काम्यविशेषार्थ भोजननियममाह ... काम्येषु षडुक्तानि त्रीणि वा नाभीयात् ॥१॥ . म काम्यग्रहणाबत्र कामप्रतिपादनपरः कामशब्दः इच्छाशब्दो वा नास्ति तत्र नायं नियमः । चतुर्था पञ्चम्या वा आदि- त्यापस्थाने, 'भूर्भुवस्वरोम्, आदित्य नावम्, वास्तोपते' इत्ये. नेषु, कम्बूकपण्योपतापिहोमेषु, प्रन्थिकरणे, हरितगोमयप्रभृतिषु, आ च परिसमाप्तनियमाभावः । व्रीहियवाक्षततण्डुलान् तिलत- ण्डुलान् कणान् कम्बूकान् पुरोपहरितगोमयं च परिचरणत- न्त्रेण जुहुयात्. शङ्कशतं समित्तन्त्रेण वास्तूपतापिहोमो चरु. तम्ण. शियान होमानान्यतन्त्रेण । षड्तानि त्यहम् ॥ नित्यप्रयुक्तानामादितः ॥ २ ॥ नियमानानां नियर प्रयोक्ताशकानामादायभोजनम् ॥ उपरिष्टात्सान्निपातिके ॥ ३ ॥ नैमित्तिकैकं कृत्वा अभोजनम् ॥ :

·ख, 1.]
रुद्रस्कन्दौयसहितम्
121
एवं यजनीयप्रयोगेषु ॥ ४ ॥
यजनीय इति निर्दिश्य विहितेषु कर्मसु ॥
अर्घमासवती ॥ ५॥
'अर्धमासवती पौर्णमास्यां रात्रौ' इत्यादावर्धमासमभोज-
नम् ॥
अशक्तौ पेयमेकं कालम् ॥ ६ ॥
अर्धमासवते । पेयं क्षीरादि ।
अरण्ये प्रपदं जपेदासीनः प्रागग्रेषु ॥ ७ ॥
अत्रासननियमादन्यत्र जपे त्वासननियमो नास्ति ॥
एवं ब्रह्मवर्चसकामः ॥ ८॥
एवं जपन् ब्रह्मवर्चसी भवति ॥
यथोक्तं
पशुकामः
गोष्ठे पशुकामः उदगग्रेषु ॥
सहस्रबाहुरिति पशुस्वस्त्ययनकामो व्रीहियवौ
जुहुयात् ॥ १० ॥
पशूनां शोभनाविच्छेदकामः । मिश्रीकृन्य त्रिः प्रक्षाल्य
होमः । स्वाहेति च होमो द्वितीयः ।।
येनेच्छेत्सहकारं कौतोमतेनास्य महावृक्षफ-
लानि परिजप्य दद्यात् ॥ ११ ॥

·12 खादिरगृह्यसूत्र प. ४.. येन सख्यमिच्छेत्तस्मा उदुम्बरफलानि कौतोमतम्' इत्यने नाभिमन्व्य दद्यात् ॥ अर्धमासवती पौर्णमास्यां रात्रौ नाभिमात्र प्रगाह्याविदासिनि ह्रदेऽक्षततण्डुलानास्येन जुहुयादुदके वृक्ष इवेति पञ्चभिः पार्थिव क॥ १२ ॥ अविदासिनि अशोष्ये तिष्ठन्नेवाक्षततण्डुलान् । अर्थलोपान समित् । अग्निस्थान उदकम् । पृथिवीपातत्वप्राप्तयर्थमिदमु. तं कर्म॥ प्रथमयाऽऽदित्यमुपतिष्ठेन्द्रोगकामोऽर्थपतौ प्रेक्ष- माणे ॥१३॥ वृक्ष इव' इत्यादीनामेव प्रत्यक कर्माच्यते कामनाभेदेन । नार्धमासतित्वम् । व्यानुभवकामः द्रव्यपतावात्मानं पश्यति सति ॥ द्वितीययाऽक्षततण्डुलानादित्ये पारविष्यमाणे बृहत्पत्रस्वस्त्ययनकामः ।। १४॥ स्वाहा' इति द्वितीयाम् । पत्रे गमनसायने, महतामश्वा. दीनां शोभनाविच्छेदकामः । तृतीयया चन्द्रमति लिलाला क्षुद्रपशु- स्वस्त्ययनकामः ॥१५॥ १ .

·ख...] रुद्रस्कन्दीयसहितम्. 198 परिविष्यमाणे चन्द्रमसि । मिश्रीकृत्य होमः । स्वाहेति द्वितीयाम् । क्षुद्रपशवोऽजाविकादयः ॥ चतुर्थ्याऽऽदित्यमुपस्थाय गुरुमर्थमभ्युत्तिष्ठेत्॥ महद्दव्यं प्राप्तुमुद्योगं कुर्यात् । एवं कृते फलातिशयो भवति॥ पञ्चम्याऽऽदित्यमुपस्थाय गृहानेयात् ॥ १७ ॥ वेश्म प्रविशेत् उत्तिष्ठेत् फलातिशयो भवति ॥ अनकाममारं नित्यं जपेत् भूरिति ॥ १० ॥ अहरहरामरणाद्यो जपेत अनकाममरणं स लभते अकामो न म्रियते इत्यर्थः॥ यजनीये जुहुयान्मूनोऽधि म इति षड्भिर्वाम- देव्यभिर्महाव्याहृतिभिः प्राजापत्यया च॥ नित्यादृर्ध्वमेतत् ॥ अलक्ष्मीनिर्णोदः ॥ २० ॥ उक्तस्य होमस्य फलं अलक्ष्म्या अपगमः ॥ अक्षेमे पथ्यहोति जपेत् ॥ २१ ॥ मन्त्रलिङ्गात् क्षेमो भवति ॥ यशोऽहमित्यादित्यमुपतिष्ठेद्यशस्कामः पूर्वाह्न- मध्यन्दिनापराहेषु ॥ २२ ॥ 'तेन मा विश' इत्यन्त एष मन्त्रः। अहरहरुपस्थानम् ॥

·124 खादिरगृह्यसूत्रं प्रातरहस्येति यथार्थमूहेत् ॥ २३ ॥ मध्याह्नस्य सायाह्नस्येति च ॥ आदित्यनावमिति सन्ध्योपस्थानं स्वस्त्ययनम् शुभागमप्राप्तिसाधनमेतदहरहरुपस्थानम् ॥ . उद्यन्तं त्वेति पूर्वी प्रतितिष्ठन्तं त्वेति पश्चि- माम् ॥ २५ ॥ 'उद्यन्तं त्वा' इति पूर्वी सन्ध्यामुपतिष्ठन् ‘उदीयासम्' इति मन्त्रं समापयेत् । 'प्रतितिष्ठन्तं त्वाऽऽदित्यानुप्रतितिष्ठा- सम्' इति पश्चिमाम् ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती चतुर्थस्थ पटलस्य . प्रशतः खण्डः. अर्धमासव्रती तामिस्रादौ ब्राह्मणानाशयेत् बीहिकंसोदनम् ॥ ३ ॥ अपर पक्ष प्रतिपदि ब्रीगोदनं कंसर्भोजयेत् ॥ तस्य कणालपान सन्ध्यासु प्रत्यग्ग्रामात स्थण्डिलमुपलिप्य अलायेति जुहुयागल्ला- येति च ॥ २ ॥ उक्तबीहिकणान् सायंसन्ध्यासु आगामितामिस्रादेः । भलाय स्वाहा भल्लाय स्वाहेति च ॥

·स. ३.]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
125
एवमेवापरस्मिस्तामिस्रादौ ॥ ३ ॥
व्रीहिकंसोदनं ब्राह्मणानाशयेत् ॥
ब्रह्मचर्यमा समाप्तेः ॥ ४॥
आ फलनिष्पत्तेः कर्म आ कर्मसमाप्तेब्रह्मचर्यम् ॥
किं तत्फलम्-
आचितशतं भवति ॥ ५ ॥
यावद्दव्यमस्य पूर्वमाचितं संचितं तच्छतगुणितं भवति ।
इदमस्य फलम् ॥
गौरे भूमिभागे ब्राह्मणो लोहिते क्षत्रियः क-
ष्णे वैश्योऽवसानं जोषयेत् समं लोमश-
मनिरिणमशुष्कम् ॥ ६ ॥
अवसानं वासस्थान सेवेत । श्वभ्रादिरहितं तृणबहुलम-
नूषरमनतिकठिन मुदकबहुलमिति यावत् ॥
यत्रोदकं प्रत्यगुदीची प्रवर्तेत ॥ ७ ॥
प्रत्यगुदकप्रवणम् ॥
अक्षीरिणः कण्टकिनः कटुकाश्चात्रौषधयो न
स्युः ॥८॥
अक्षारिणः कण्टकिनः कटुरसाश्च वृक्षा यत्र पूर्वमपि
स्युः तमपि वर्जयेत् ॥
दर्भसंमितं ब्रह्मवर्चस्यम् ॥ ९ ॥

·[ [प. ४. 126 खादिरगृह्यसूत्रम् दर्भसंयुक्तं, ब्रह्म वेदः तच्चोदितानुष्ठानजनितं वैमल्यं ब्रह्म- वर्चसं तदर्थ ब्रह्मवर्चस्यम् ॥ बृहत्तृणैर्बल्यम् ॥ १० ॥ स्थूलतृणैर्युक्तं बल्यं बलार्थम् ॥ मृदुतृणैः पशव्यम् ॥ ११ ॥ शादाभिर्मण्डलहीपिभिर्वा दीर्घस्थूलीभिः मृदुतृणैर्युक्तं पश्व- धम् ॥ यत्र वा स्वयं कृताः श्वभ्रास्सर्वतोऽभिमुखाः स्युः ॥ १२ ॥ अप्रयत्नजाः कर्व ऊर्ध्वमुखोदका यत्र तदपि गव्यम् ॥ आवासभूमिरुक्ता । अथ गृहमाह -- प्रारद्वारं धन्यं यशस्यं चोदग्द्वारं पुत्र्यं पशव्यं च दक्षिणापश्चिमद्वारे सर्वे कामा अनुद्वार गेहद्वारम् ॥ १३॥ यस्यां दिशि बहिरं तस्यामेवान्तरं स्यात् ।। असंलोकी स्यात् ॥ १४ ॥ गृहमध्ये द्वारं न स्यात् । द्वारद्वयं परस्परमृजु स्यादिति केचित् ॥ अथ तद्गृहवासिनामभ्युदयसाधनं होममाह - पयसो हविः ॥ १५॥ ॥

·127 ख..] रुद्रस्कन्दीयसहितम् वास्तोष्पतये त्वा जुष्टं निर्वपामीति निर्वापः ॥ कृष्णा च गौः ॥ १६॥ वसार्थम् ॥ अजो वा श्वेतः पायस एव वा॥ १७ ॥ पायस एवैको हविः स्यात् । पशोनिवृत्तिरेवास्मिन् पक्षे। होमेपि वसाया निवृत्निरेव ॥ मध्ये वेश्मनो वसां पायसं चाज्येन मिश्र- मष्टगृहीतं जुहुयादास्तोष्पत इति ॥१८॥ यावदन्तर्गृहायाममध्ये रज्जुचतुष्टयं कृत्वा प्रतिदिशं मध्ये बेश्मनः प्रतिकोणं चायम्यान्तहरज्जुसङ्गमदेशे रज्ज्वन्तरेषु च प्रागुपक्रमं प्रदक्षिणं गोमयेनोपलिप्य शमीपलाशश्रीपर्णीनां पत्रः पुष्पैस्तण्डुलैश्च गृहं सर्वतः प्रकीर्य मध्ये उपलिप्ते प्रपदा- न्तं कृत्वा कृत्स्ने गृह्येऽग्नौ व्याहृतिभिराज्यं हुत्वा वसां पायसं च मिश्रीकृत्याज्येन च मिश्रितादष्टाववदानानि जुह्वां गृहीत्वो. पस्तरणाभिधारणवर्ज ‘धानावन्तम्' इति गीत्वा वास्तोष्पते हाते जुहुयात् ॥ याच परा: ॥१९॥ याः पराश्च 'ये राके' इत्याद्याश्चतस्रः ताभिश्च जुहु- यात् । चकारात्पूर्ववदष्टगृहीतम् ।। सप्तालक्ष्मीनिोंदे ताभिश्च ।। २० । 1 गृहीत्वा. पा.

·128 खादिरगृह्यसूत्रं ताभिरिति प्रकृतापेक्षत्वाधाः परा इत्यनुकृष्यते । अल- मीनिणोंदे याः परा वामदेव्यभिर्महाव्याहृतिभिः प्राजापत्ययेति सप्त ताभिश्च जुहुयात् । चशब्दः पूर्ववत् ॥ हुत्वा दिशां बलीन् नयेत् ॥ २१ ॥ हुत्वेति स्विष्टकृत्प्रतिषेधार्थ, उक्तान्येव हवींषि हुत्वति तत्प्रतिषेधात् । नावाज्यभागौ स्तः, । तेषामभावात् पुरस्ताद्वया. हतिहोमाः स्युः। गानान्तं समाप्य बलिहरणम् । नात्र हवि. रुच्छिष्टप्राशनम्, नापि तस्य ब्राह्मणे दानं, तस्य बलिहरणे विनियोगात् । उक्ता बलिहरणमन्त्राः सामविधौ-'अथातो वास्तुशमनम्' इत्यादिना । तलर्व मन्त्रशेषत्वेन परिगृहाते । कथमेतदवगम्यते ? 'पायसं हविः' इति वक्तव्ये बहुलवचनाद्वि- भक्तिव्यत्ययः कृतो बत्रानुक्तमपि विद्यत इति सूचयितुम् । अत एव दिग्ग्रहणं मध्यस्याप्युपलक्षणार्थम् । उपलिप्तस्थानेषु पलाशमध्यमपत्राणि स्थापयित्वा तेषु बलीनिध्यात् 'प्रजाप- तये स्वाहा' इति मध्ये, “इन्द्राय स्वाहा' इति पूर्व, 'वायवे स्वाहा' इति दक्षिणपूर्व, ‘यमाय स्वाहा' इति दक्षिणे, 'पितृभ्य. स्स्वाहा' इति प्राचीनावाती पितृतीर्थेन दक्षिणपश्चिमे, यज्ञो. पवीत्यप उपस्पृश्य 'वरुणाय स्वाहा' इति पश्चिमे, 'महाराजाय स्वाहा' इत्युित्तरपश्चिमे, 'सामाय स्वाहा' इत्युत्तरे, ‘महे- न्द्राय स्वाहा' इत्युत्तरपूर्वे, वासुकये स्वाहा' इति भूमौ य. त्रकुत्रचित्, ‘नमो ब्रह्मणे' इत्यु परिष्टात् । एष एव बलिक्रमः । सर्वेषां वैश्वदेववत् उभयतः परिषेकः ॥ अवान्तरदिशां चोझ्वाचिभ्यां च ॥२२॥ 10 1 ·ख. ३.] रुद्रस्कन्दीयसहितम् 1:29 एतत्पूर्वप्रोष्ठपदे नक्षत्रे कार्यम् । एवं कृते बहुपशुधनधा- न्यहिरण्यमायुष्मत् पुरुषं वीरसूसुभगाऽविधवस्त्रीकं शिवं पुण्यं वास्तु भवति ॥ एवं संवत्सरे संवत्सरे नवयज्ञयोर्वा ॥ २३ ॥ षट्सुषट्सु मासेषु प्रोष्ठपद एव । चतुर्षु मासेषु वा। तथा श्रुतेः । बहुकृत्वः करणे फलभूयस्त्वम् ॥ वशंगमावित्येताभ्यामाहुति जुहुयाद्यमिच्छेद- शमायान्तं तस्य नाम गृहीत्वाऽसाविति वशी हास्य भवति ॥ २४ ॥ मम विष्णुशर्माऽय वशमंत्विातवन्नाम गृहीत्वा ॥ इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती चतुर्थस्य पटलस्य द्वितीयः खण्डः. अर्धमासवती पौर्णमास्यां रात्रौ शङ्कुशती जुहुयादेकालर्ययाऽऽयसान्वधकामः ॥ ३॥ 'आकृतिम्' इति मन्त्रं वध्यमानतया शत्रून ध्यायन् जुहुयात्। आयसशङ्कनामकैकमनु यज्ञियस्य वृक्षत्य शङ्कुनापि जुहुयात् ।। खादिरानायुष्कामोऽथापरम् ॥ २ ॥ अर्धमासवतिन एव खादिरशङ्कभिः कर्तव्यं कर्भान्तमित्यर्थः प्राङ्वोदवा ग्रामानिष्क्रम्य स्थण्डिलं समृह्य 6.G.S.

·130 खादिरगृह्यसूत्र (प. ४. पर्वते वाऽऽरण्यैर्गोमयैस्तापयित्वाऽङ्गारान- पोह्यास्येन जुहुयात् ।। ३ ।। अथेति प्रकृतापेक्षत्वात् अर्धमासक्ती, अपरमिति खादि- रशाखाभिः आकतिमित्यनयाऽपरं कर्म कुर्यादित्यर्थः । आरण्यै- श्शुष्कर्गोमयैः स्थण्डिलमतिशयेन तापयित्वाऽग्निमपोह्य तप्तायां भूमौ वक्रेण शङ्कुशतं जुहुयात् ॥ द्वादश ग्रामा ज्वलिते ॥४॥ स्वादिरशङ्कुना तप्तभूमिसंयोगाद्यदि ज्वलनं स्यात्तदा द्वा- दश ग्रामास्तस्य होमात्सिद्धयन्ति ॥ त्रयवरा धूमे ॥ ५ ॥ धूममात्रे जाते अयवरग्रामास्सियन्ति । कम्बूकान सायंप्रातर्जुहुयानास्य वृत्तिः क्षीयते॥ शङ्खवलयान् ‘आकृतिम् । इत्यहरहर्जुहुयात् । स्वाहेति द्वितीयाम् ॥ इदमहमिममिति पण्यहोमं जुहुयात् ॥ ७ ॥ येन येन पणते तेन तेन होमं हुत्वा व्यवहारतो द्रव्य- वृद्धिर्भवति । द्रव्यानुसारं च तन्त्रं, परिचरणतन्त्रं चेत् स्त्रा हति द्वितीयाऽऽहुतिः ॥ पूर्णहोमं यजनीये जुहुयात् ॥ ८ ॥ * पूर्णहोमम्' इति मन्त्रादिः । इति शब्दाभावो मन्त्रलि- कानुसरणार्थः । अतो यशः फलम् ॥ : "

·ख. ३.]
रुद्रस्कन्दीयसहितम्
131
इन्द्रामवदादिति सहायकामः ॥ ९ ॥
स्पष्टम् ।।
अष्टरात्रोपोषितः प्राङ्गोदडा ग्रामाच्चतुष्पथे स-
मिद्वयाग्निमौदुम्बर इध्मः स्यात् स्रुवच-
मसौ च जुहुयादन्नं वा इति श्रीर्वा इति ॥
नुवचमसौ चौदुम्बरी चमस आज्यधारणार्थः । 'अन्नं
वा इति द्वाम्याम् ' इति सिद्धे पृथग्ग्रहगं विषयबहुत्याथै, अतः
'उपतापिहोमे, अक्षेमे पथि' इत्यत्र चानयोरप्पनुवृत्तिस्तिद्धा
भवति । अन्यथाऽऽनन्तर्यात् 'अनस्य' इत्येकस्यैवानुवृत्ति-
१
स्स्यात् ॥
ग्रामे तृतीयामनस्येति ॥ ११ ॥
तृतीयामिति पूर्वेण निर्देशः पूर्वाभ्यामस्य वक्ष्यमाणे फले
समुच्चयार्थः॥
आधिपत्यं प्राप्नोति ॥ १२ ॥
सर्वेषां स्वामित्वम् ॥
उपतापिनीपु गोष्ठे पायसं जुहुयात् ॥ १३ ॥
व्याधिनासु गोषु ताबहरण ईमे वेदम् । द्वितीयानिर्देशात्
सर्व जुहुया । पूर्वी तनिर्मिः । अतो न स्विष्टकृत् तदभा-
वानाज्यभागी, तेपाम नवादादी व्याहृतिभिहामास्स्युः ॥
अक्षेने पथि वस्त्र शानां ग्रन्थि कुर्यात सहा-
यिनां च स्वस्त्ययनानि ॥११॥

·132
खादिरगृह्यसूत्रं
(प. ४.
क्षेमसापेक्षे पथि गच्छन्नात्मनः सहायिनां च वस्त्रदशा-
नां प्रन्थि कुर्यात् । अन्नं वा' इत्यादिभिर्मत्रैः ॥
क्षुधे स्वाहेत्येताभ्यामाहुतिसहस्रं जुहुयादा-
चितसहस्रकामः ॥ १५ ॥
यावद्दव्ये सति द्रव्यसंचयवानयमिति लौकिका आहुः
तत्सहस्त्रगुणितमस्य फलम् ॥
वत्समिथुनयोः पुरीषेण पशुकामः, अविमि.
थुनयोः क्षुद्रपशुकामः ॥ १६ ॥
पुरीषेण शुधे स्वाहा' इत्येताभ्यामाहुतिसहस्रम् ॥
हरितगोमयेन सायंप्रातर्जुहुयात् नास्य वृत्तिः
क्षीयते !! १७ ॥
आगोमयेन 'क्षुधे स्वाहा, श्रुत्पिपासाभ्यां स्वाहा' इत्ये.
ताभ्यामेव होमः । जुहुयादिति प्रकृते पुनर्वचनं आहुतिसहस्र-
निवृत्त्यर्थ द्विजातिविहितवृत्तरक्षयः फलम् । अहरहामः ॥
इति रुद्र स्कन्दकृतायां खादिरगृह्यवृत्ती
चतुर्थस्य पटलस्य तृतीयः खण्डः,
विषवता दष्टमद्भिरभ्युक्षन् जपेन्मा भैषीरिति।।
विषनाशः फलम् ॥
स्नातकस्संविशन वैणवं दण्डमुपनिदध्यानुर-
गोपायेति स्वस्त्य यनम् ॥ २ ॥

·रुद्रस्कन्दीयसहितम् 133 शयानस्समीपे निदध्यात् । उपद्रवरक्षा फलम् ॥ हतस्त इति किमिमन्तं देशमद्रिरभ्युक्षन जपेत्। क्रिीमनाशः फलम् ॥ पशूनां चेदपराह्ने सीतालोष्टमाहृत्य तस्य प्रा- तः पांसुभिः प्रतिष्किरन् जपेत् ॥ ४ ॥ पशूनां क्रिमिनाशो भवेदिति यः कामयेत स सायाह्ने काले सीतालोष्टं कृषिदेशे कृष्टभूमृतिकाम् वैहायसी कुर्यात् । पूर्व एव मन्त्रः ॥ मधुपर्क प्रतिगृहीष्यन्निदमहमिमामिति प्रति- तिष्ठन् जपेत् ॥ ५॥ दातुः परिचारकैराहतेषु विष्टरादिषु मधुपार्थ गां ध्यायन् अर्हणा' इति जपेत् मन्त्रलिङ्गात् ! तत उदगग्रेषु दर्भेषु तिष्ठन् 'इदमहमिमाम्' इति जपेत् ॥ अर्हयत्सु वा ॥ ६ ॥ मधुपर्कदानकाले वा॥ विष्टरपाद्यााचमनीयमधुपर्काणामेकैकं त्रि- र्वेदयन्ते ।। ७ ॥ पञ्चविंशतिदर्भमयो कृचों विष्टरौ । पादप्रक्षालनार्थमुदकं पाद्यम् । पुष्पसंयुक्तमुदकमय॑म् । आचमनार्थमुदकमाचमनी- यम् । दामधुघृतसंयुक्तो मधुपर्कः । तेषामेकैकमादाय तस्य तस्य प्रदानकाले त्रिस्त्रियाहाता । विष्टरौ युगपत् । विष्टरौ, ·134 खादिरगृह्यसूत्रं. [प. ४. पाद्य, अर्ध्य, आचमनीयं, मधुपर्कः इति वक्तव्ये मधुपर्काणा- मिति बहुवचनं पूजार्थ, दातुरभ्युदयसूचनमेव पूजा ॥ गां च ॥८॥ गोदानकाले गामालभ्य गौौौरिति बिब्रूयात् । पृथक्सू- त्रकरणं गोस्तत्कालाहरणार्थम् ॥ उदश्वं विष्टरमास्तीर्य या ओषधीरित्यध्यासीत।। विटाविति त्रिरु के तादाय एक दगग्रमास्तीर्य तस्मिन् 'या ओषधीः' इति पूर्वेगासीत ॥ पादयोर्दितीय या द्वौ चेत् ॥ १० ॥ वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः पादौ प्रक्षालय द्वितीयं विष्ट र मुदगप्रमध- स्तात् पादयोः ‘या ओपीः इति द्वितीय या स्तृणुयात् । चे- च्छन्दात् पादयोगनित्यो विष्टरः । तदा बिष्टर इति विर्वचनम्।। अपः पश्यत् यतो देवीरिति ॥ ११ ॥ पाद्यमिति त्रिरुक्ते तूष्णीमादाय मन्त्रेण पश्येत् ॥ सव्यं पादमवसिञ्चेतू लव्यमिति । दक्षिणं दक्षि- णमिति ।। १२-१३॥ स्पष्टे ॥ उौ शेषेण ॥ १४ ॥ पूर्वमन्यम्' इति मन्त्रेगोलो पादावसिञ्चेत् ॥ अनस्य राष्ट्रिरतीत्यर्थं प्रतिगृहीयात् ॥ १५ ॥ श्रयमिति त्रिरुते मन्त्रेण प्रतिगृह्य तूष्णीमात्मानमभ्युक्षेत् ॥ 6 ·ख. ४ रुद्रस्कन्दीयसहितम् 135 १ . स्वाहा यशोऽसीत्याचमनीयम् ॥ १६ ।। आचमनीयमित्युक्ते 'यशोऽसि' इति प्रतिगृह्य तूष्णी पीत्वाऽऽचामेत् ॥ यसो यशोऽसीति मधुपर्कम् ॥ १७ ॥ मधुपर्क इति विरुक्तं मन्त्रेण प्रतिगृह्य ॥ त्रिः पिबेद्यसो महसः श्रिया इति ॥ १८॥ 'यशसो भोऽसि. यशो मयि धहि स्वाहा. महसो भक्षो- सि, महो मयि धेहि स्वाहा, श्री भक्षाऽसि. श्रियं मयि धेहि । स्वाहाकारान्तता सूत्रवचनात् ॥ तूष्णी चतुर्थम् ।। १९ ॥ पानम् ॥ भूयोऽपिपाय ब्राह्मणायोच्छिष्टं दद्यात् ॥ २० ॥ अन्ते सकृदाचमनम् । वाक्यशेषात्लिद्धे दद्यादिति ब्राह्म- णालाभे अद्भिस्संप्रोक्ष्यान्यस्मै दानार्थम् ॥ गां वेदितामनुमन्त्रयेत मुञ्च गामित्यमुष्य चे- त्यहयितु म ब्रूयात् ॥ २१ ॥ 'विष्णुशर्मणश्चोभयोः' इतिवद्दातुर्नाम अयात् ॥ एवमयज्ञे ॥ २२ ॥ यज्ञव्यतिरिक्तषु मधुपर्कप्रतिग्रह एवमुक्त एव प्रकारः ॥ 1 श्रियो भ. पा. मन्त्रपाठस्तु---'श्रीभक्षाऽसि' इति. " .

·136 खादिरगृह्यसूत्रं [पं. ३. कुरुतेति यज्ञे ॥ २३ ॥ यज्ञवेलायां तु गवि निवेदितायां कुरुतेति यजमानामात्यान् ब्रूयात् ॥ आचार्य ऋत्विक् स्नातको राजा विवाह्यः प्रिय इति षडाः ॥ २४ ॥ आचार्यशिशष्यस्य । ऋत्विग्यजमानस्य । स्नातक आप्लव- नान्ते आचार्यस्य । विवाह्यः कन्यादातुः विवाहकाले । अन्यदा श्व- शुरः कन्याप्रतिगृहीतुः । राजाऽभिषिक्तस्सर्वेषाम् । प्रियः प्रियस्य॥ प्रतिसंवत्सरानहयेत् ॥ २५ ॥ संवत्सरमतीत्यागतान् ॥ पुनर्यज्ञविवाहयोश्च पुनर्यज्ञविवाहयोश्च ॥२६॥ अर्वागपि संवत्सरादागतानयत् ॥ द्विरुक्तिः पटलसमाप्तत्यर्था ॥ नारायणभ्य पुत्रेण मन्त्रबाटनिवामिना। गदम्कन्दन संक्षेपाहयाख्यातं गृह्म शासनम् ।। इति रुद्रस्कन्दकृतायां खादिरगृह्यसूत्रवृत्ती चतुर्थस्य पटलस्य चतुर्थः खण्डः पटलच नमान.. समाप्तं सवृत्तिकं खादिरं गृहासूत्रम् ·INDEX OF WORDS. खादिरगृह्यसूत्रस्यपदसूची. अ .. , 3; 5. 24. 28. 4; 2. 4. 2,5; 30. 31. 3, 2; 1. 5. 5; 2. 7. 4,3; 10. अग्निः 1.31; 11. 5%; 18. 2, 2; 23. 3,3; 8. अग्रीपोमीयः 2, 2; 2. अग्ने 1, 4; 12. 2, 4; 7. अग्नेः 1, 1; 15. 23.2; 7. 3 ;19. 4; 2. 2, 4; 8. 3, 3; 20.4; 2.5%; 6. 10. . .. . अंसं 2, 2; 19. 4; 15. 17. अकुर्वन् 2, 1; 3. अकृतं 1,5; 10. अकृन्तन् 1,3; 6. अक्तं 2, 1; 26. अक्रिमिपरिसप्तां 2, 2; 20. अक्षततण्डुलान् 4, 1; 12. 14. अक्षतसक्तून् 3, 2; 13. अक्षतान् 3, 2; 8. 12. अक्षिवेपनेषु 2,5; 35. अक्षीरिण: 4, 2; 8. अक्षेमे 4, 1; 21. 3; 14. अक्षोधुक 2, 1; 5. अगन्धां 3, 1; 40. अगारात् 1,5; 5. अग्नये 1,5; 13. 2, 1; 17. 24. 4; 27.3,5; 12. आZ 1,2; 5. 11. 17. 19. % 3 . अग्नौ 1, 2; 15. 3; 22. 26. 5; 1. 38. 2, 1; 26. 3, 2; 6.4; 10.23.5%; 34 अग्रं 1,5; 38. अग्र 2, 1; 26. अग्रे 2,4; 29. 3, 1; 47. अग्रेण 1,3;5. अग्रैः 1, 2; 11. अङ्गादगात् 2, 3; 13. , % -- ; . KHADIRA ·2 % B . . . . अङ्गारान् 4,3; 3. अदिते 1,23; 17. अङ्गष्ठाभ्यां 1, 2; 14. अद्भिः 1, 1; 11.25 13.5; अङ्गष्ठेन 2, 2; 34. 31. 3, 4; 4. 4, 4; 1. 3. अच्छिद्रेण 1, 2; 14. अध: 3,5; 6. अजः 2,5; 5. 4,3; 17. अधस्संवेशी 2,5%; 10. अजातलोम्या 3, 1; 32. अधि 4, 1; 19. अञ्जने 3,5; 20. अधिके 3,2; 1. अञ्जलिं 1, 3; 20. 22. 2,3; अधिपतिः 2, 1; 26. 4. 4; 8. 13. 3, 1; 11. अधियज्ञं 1, 1; 24. 5%3:27. अधिश्रित्य 1,2; 16. अञ्जलिकृतं 2, 4; 20. अधीत्य 1, 3; 1.3, 2; 24. अञ्जलिना 3,2; 8. अधीहि 2, 4; 21. अतः 1, 1; 1. 3, 1; 31. अध्यायान् 3, 2; 14. अतिप्रणयेत् 3,5; 35. अध्यासीत 4,4; 9. अतिप्रणीतात् 3,2; 6. अनकाममारं 4, 1; 18. अतिप्रणीय 3, 2; 1. अनतिप्रणीतस्य 3,2; 6. अतिहरेय: 3,5; 32. अनतीत: 2, 4; 2. अत्र 1, 1; 7.5; 16. 3, 4 अनन्तराः 3,3; 22. 23. 5; 16. 17. 1, 2 ; 3. अनन्तर्हितं 2, 2; 19. अथ 1, 1; 1. 26. 5; 29. 2, | अनन्तर्हितां 2, 1; 15. 1; 2. :); 20. 24. 4; 16. | अनर्धकः 1,5; 3. 3). 3, 1; 16.5; 23. 4, अनवेक्षन् 3, 2; 12. अनाज्ञाते 3,4; 28. अदः 2,3; 1. अनादेशे 1, 1; 2. 17.3; 12. अददत् 1,3; 6. 2,2 : 15. . , .. " - - .. .

·3 . . , . , - . . अनामिकया 2,2; 34. अन्तरेण 3,295. अनामिकाभ्यां 1, 2; 14. अन्तर्दधते 2, 5%; 20. अनाहिताग्नेः 2, 2; 1. 4. अन्तर्धाय 3, 4; 9. अनियुक्तं 2,5; 8. अन्तिकप्रभृतिभि: 2, 4; 16. अनिरिणं 4, 2 ; 6. अन्त्यां 1,5;2. अनु 1,5%; 27, 3, 4; 3.5; 16. अन्नं 1, 4; 10. 4, 3; 10. अनुगानं 3, 2; 22. अन्नपाशेन 1, 4; 10. अनुगापयेत् 2, 5%35 29. अनस्य 1,5; 10. 21.35.38. अनुज्ञातः 1,3; 1. 4,3; 11.4; 15. अनुदित 1,5%; 9. अन्यत् 1, 1; 26. अनुद्वारं 4, 2; 13. अन्यत्र 3, 1; 37. अनुपूर्व 2, 3; 3. 3, 3 ; 21. अन्या: 2, 4; 30. अनूपूर्वया 2, 2 ; 25. अन्ववमृश्य 2, 2; 19.4; 15. अनुपृष्टं 1, 3; 17. 2, 3; 8. अन्वष्टक्यं 3,5%; 1. अनुप्रवचनीयेषु 2,5; 34. अन्वारब्धायां 1,3; 8.4; 3. अनुप्रहरेत् 1, 2 ; 15. 2, 1; 26. अन्वाह 2, 4; 22. अनुमते 1, 2; 18. अन्वाहार्ये 3,3; 31. अनुमन्त्रयेत 3, 1; 48. 4; 3.5; अपः 1, 1; 9. 2, 2; 12. 4; 29. 4, 4; 21. 13.5; 30. 31. 3, 1; 4. अनुमन्यस्व 1, 2; 17. 18. 6. 2 ; 2. 3 ; 10. 4, 4; 12. अनुवाक्याः 3,23521. अपरं 2, 2 ; 20. 3, 1; 46. 4, अनुवाचयेत् 3, 2; 17. 3:2. अनुसंहरेत् 3, 1; 19 अपरपक्ष: 2,23; 7. अन्त: 1,5%; 23. अपरया 3, 1; 36. अन्तत: 1, 1; 12. अपरस्मिन् 4,2; 3. . , .

·4 . , . % ; . . % . . अपरासु 4, 2; 2. अभिमृशेत् 2, 2 ; 19.3; 9.3, अपराहे 2, 1; 4. 4, 4; 4. 1; 26. 3; 15. अपरालेषु 4, 1; 22. अभिरूपाभिः 1,3; 27. अपरिवर्तयन् 3,3; 30. अभिरूपाभ्यां 3, 2 ; 19. अपरेण 1, 3; 28. अभिवादनीयं 2, 4; 12. अपवर्ग 1, 1; 3. अभिवाद्य 1, 4; 5. अपसलवि 3,5; 16. अभिवीक्षयन्ति 2,5; 30. अपहता.3,5; 13, अभिव्यख्यं 2,5:31. अपां 1,5; 32. 2, 3 ; 4. 3, अभिषिञ्चेत् 3, 1; 8. 14 1; 3. 11. 12.3; 12. अभूत् 3,5; 31. अपिपाय 4, 4; 20. अभोजनेन 2,2; 9. अपूपा: 3,3; 29. अभ्यागता: 3,3;4, अपोह 4, 1; 21. अम्यात्म 3,3; 2.4. अपोह्य 4,3; 3. अभ्युक्षन् 4,4; 1.3. अप्रकृष्य 1, 2 ; 10. अभ्युक्षेत् 1, 1; 10. अप्रत्याहरन्ती 2,2; 22. अभ्युक्ष्य 1, 1; 10. 2 ; 4. 15. अप्रवक्षन्तं 2,5; 30 2, 1; 26. अप्सु 3, 1; 11. अभ्युत्तिष्ठेत् 4, 1; 16. अभिघारणं 3, 4; 12. अभ्युपयन्ति 2,5; 21. अभिघार्य 2, 1; 14.21.24. अभ्रानध्याय: 3,2; 25. अभिजिघ्रत् 2, 3; 14. अमधुमांसाशी 2,5; 11. अभिनिधाय2,8;1. अमावास्यायां 2, 23.3,2; अभिपरिहरन् 1, 2 ; 19. :28. अभिपर्यावर्तमानः 3, 5; 19. अमी 3,5; 19. अभिमुखाः 4, 2; 12. अमुष्मात् 3,5; 4. 5 - .

·5 3 4:15 अमुष्मै 2, 1; 9. 23. अलङ्कारः 2,5; 9. अमुष्य 4, 4; 21. अलंकृतं 2,4; 7. अमोसि 3,3; 15. अलंकृतः 3, 1; 22. अम्बरीषात् 1,5; 4. अलक्ष्मोनिर्णोदः 4, 1; 20. अयं 2,23; 25.33; 20. अलक्ष्मीनिर्णोदे 4, 2; 20. अयज्ञीयां 1, 1; 25. अवदानस्थानानि 2, 1; 21. अयज्ञे 4, 4 ; 22. अवदानानि 3, +; 14. 18. 20. अयुग्व्या 3, 1; 33. अवोत् 2, 1; 19. 3,3; 10. अरण्ये 2, 33 31. 4, 1; 7. 4; 21. रहस्यानां 3,2:22. अवधाय 2, 1; 26. अयं 1, 43; 7. 3, 1; 30. 4, अवनयन् 1, 4; 3. 12. अवनयेत् 3,333. अर्घ्य 4,4; 7. अवनेनिङ्व 3,5; 16. अर्ध्याः +, 4; 24. अवमुञ्चेत् 3,13; 20. अर्थ 4, 1; 16. अवलेखन 2,5%; 12. अर्थपतौ 4, 1; 13. अवसानं 4, 23 6. अर्ध 3, 2; 6. अवसिक्तः 1,3; 30. अर्धपञ्चमान् 3, 2; 24. अवसिञ्चेत् 1,3; 28. 2, 3, 4. अर्धमासबती 4. 1; 5. 12.2; 3, 1; 11. 4, 4; 12. 1. 3; 1. अवस्थानप्रभृति 1,33; 25. अर्धर्चश: 2, 4; 22. अवस्थाप्य 2, 43 ; 8. 3, 4; 2. अर्यमणं 1,3; 23. अवस्थाय 1, 3 : 17. अर्हयत्सु 4, 4 ; 6. अवाङ् 3,2; 12. अर्हयितु: 4, 4; 21. अवान्तरदिशां 4, 2; 22. अर्हयेत् 4, 4; 25. अवान्तरदेशेषु 3, 2; 9. ~ , 5 ·6 , " आविच्छिद्य 1,3; 22. अविदासिनि 4, 1; 12. अविद्यमाने 2, 2; 10. अविमिथुनयोः 4, 33; 16. अविमिथुनानि 2, 5; 3. अवेक्षती 2,2327. अव्यकं 1, 1; 18. अव्यवाय 1, 1; 27. अव्यावृत्ति 1, 1: 27. अव्रत्यं 2, 1; 7. 6. अशुष्कं 4, 2; 6. अश्नीयात् 3, 1; 36. 4, 1; 1. अश्मानं 1,3: 19. अश्व 2,5%; 3. अष्टका 3,2; 28. अष्टकाः 3,33; 27. अष्टकायै 3,3; 32.4: 4. 13. अशक्तौ 4, 1; . असंलोको 4, 2; 14. असकृत् 1,5%; 36. असि 2, 3; 9. 4; 12. 19. 3, 1; 19.24. 4,4; 15. 16. 17. असौ 1, 4; 10. 2, 2; 31,3; 10. 4; 12. 3,5; 16. 4, 23 24. अस्तमयोदयाभ्यां 1,5; 7. अस्तमिते 1,5; 8. 2,3; 1. 3, 2; 13. अस्तु 2, 1; 26. अस्माक 2, 1; 26. अस्मि 2,4; 12. अस्मै 2, 4, 25 अस्य 2,5; 13. 4, 1; 11.23 ; 21.3: 6. 17. अस्यां 2,2; 20. अस्याः 2, 2; 24. असामां 2,2; 20. अहं 4, 1; 22. 3; 7.4;5. अहः 2,23; 5. अहतवाससा 3, 1; 22. अहतेन 1, 3; 6.2, 2; 18. 25.4; 7. . ; 29. , अष्टगृहीतं 3, 4:23. 4, 2; 18. अष्टमे 2,4; 1. अष्टम्या 3,4; 25. अष्टरात्र 4,3; 10. अष्टौ 3,3; 29. असंखाद्य 3, 3; 13. 5 ·7 अहुतं 2,5%; 8. अहुतस्य 2,2; 14. अह्न: 1, 1;2. . r आचार्य 3, 1; 25. आचार्यः 2, 4; 13. 3, 1; 2. 8. 10. 4, 4; 24. आचार्यकुलस्य 3, 1; 1. आचार्याधीनः 2,5; 25. आचार्याय 2, 4; 10. 31. आचितशतं +, 2; 5. आचितसहस्रकामः 1,3; 15. आच्छाध 1,3; 6. 2,2; 18. 25. 3; 2.7.4; 7. . आज्ञा 2,2; 31, . . आकाक्षेत् 2, 1; 3. आकाश. 1, 5; 33. आकालिकं 3,2; 30. आक्रमयेत् 1,33; 19. आख्या 1, 1; 20. आख्याय 2,3; 12. आगतेष 1, 4; 8. आगन्त्रा 2,4; 11. आगात् 2,3; 20. आग्नेयस्थालीपाक: 2,2; 1. आग्रहायणं 3,3; 16. आग्रहायण्याः 3,2; 13. 3; 27. आचक्षते 3,3; 27. आचतुर्विंशात् 2, 4; 6. आचमनीयं 1, +; 16. आचमनीय +, 4; 7. आचम्य 1, 1; 9. आचरिष्यन्तं 2,5; 7. आचरेत् 1; 7. . . आज्यं 1, 2; 14. 16. 3; 8. 4; 12. 2, 1; 17. 19.2; 15.5; 34. 3,3; 3. 7. आज्यभागौ 1,3; 12. 2, 1; 17. आज्यलिप्ते 2,5%; 36. आज्याहुतिषु 1, 3; 12. आज्ये 2, 1; 26. आज्येन 4, 2; 18. आत्मानं 3, 1; 14. आदध्यात् 1,5; 2.2, 4; 27. 3, 1; 24. आदर्श 2, 3; 23. आदर्श: 2,33; 17. आदर्शनें 2, 3; 25. , . आचामस्व 1,5; 32. १ ·8 आदाय 2, 2; 34. 3; 19. 3, आप्लावयेत् 1, 4; 13. 28. आबनन् 2, 4; 20. आदिग्रहणेन 1, 1; 18. आयवेभ्यः 1,5%; 30. आदितः 4, 1; 2. आयसान् 4,3; 1. आदित्यं 2,5; 20. 30. 31. 3, आयसेन 2, 3; 27. 1; 17. 4, 1; 13. आयान्तं 4, 2; 24. 16. 17.22. आयुष्काम : 4,3; 2. आदित्यनावं 4, 1; 24. आरण्येः 4, 3; 3. आदित्यव्रतं 2,5%; 18. अरभ्य 1.2; 22. आदित्यव्रत 2,5; 17. आरोहेत् 2,5%; 14. 3. 1; 28. आदित्ये 4, 1; 14. आलभेत् 1, 4; 15. 2, 4; 15. आद्वाविंशात् 2, 1; 4. 3, 1; 27. आधत्त 3,5%; 30. आवपेत् 1,3; 20. आधाय 1, 2; 21. 2, 1; 25. आवर्तनात् 1, 1; 2. आधिपत्यं 4,3; 12. आवर्तयेत् 2, 4 ; 14. 3, 1; 29. आनडुहं 1, 4; 2. आवर्तेत 3,5; 18. आनडुहः 2,3; 18. आवृत्य 3, 3; 24.5% 18. आनुडुहे 2, 3; 27. आवृषायध्वं 3,5; 17. आनयेत् 1,5; 4. आवृषायिषत 3,5; 19. आनीयमानायां 1,3; (6. आशयेत् 1, 1; 3. 4, 2; 1. आनोमित्रावरुणा 3,3; +. आश्वयुजी 3, 3; 1. आपः 1,55:38. 2,3; 22.5; आषोडशात् 2,4; 2. 21. आसनं 1, 1; 26. आप्लवनं 1,3; 2.3. आसन 1, 1; 13. आप्लवने 3, 1; 1. आसमाप्तेः 4, 2; 4. 3; , १ .

·9 . आसिश्चेत् 2, 2; 23. आसीत 2.5%;27. आसीन: 4, 1; 7. आस्तमयात् 2,4; 32. आस्तरणे 3,3; 20. आस्तीर्य 1,2; 9.43; 2. 3,3; 20,5; 10. 4,4; 9. आस्ते 1, 1; 23.3, 1; 1.3; 20. आस्थाता 5, 1;28. आस्येन 4, 1; 12.3; 3. आहरेत् 3,5; 11. आहिताग्ने: 2,2: 2. आहुति 2, 1; 8.5; 35. 3, 4; 24. 4,2; 24. आहुतिसहस्रं 4, 3; 15. आहुत्बुपक्रमं 1,5; 6. आहृत्य 2,23; 21.4,4; 4. आहोमात् 1, 1; 23. इदं 1, 2; 7.4, 3; 7.4;5. इध्मः 4,33; 10. इन्द्राण्याः 3,5%; 38. इन्द्रामवदात् 4,339. इन्द्रियाणि 1, 1; 11. इन्द्रियैः 2, 535. इमं 1.2; 6.3; 19. 3, 1; 10. 4,3; 7.4;5. इमा: 3, 1; 42. 43. इयं 1,3; 22. 2, 2; 20. 34. 4; 20. 3, 1; 49. इव 3,1; 25. 4, 1; 12. इषे 1,3; 26, इष्टा 2, 1; 2. . . .. ई ईक्षकावेक्षण 1, 3; 27. .. , इ इच्छेत् 1, 1;27.3, 1; 32.4, 13 11.2;24. इतरजनेभ्यः 3, 2; 11. इतरे 2,8; 18. 3,3; 21. इति 1, 1; 20. 1,286.3,43 27. इत्यादि. KHADIRA. उक्तं 2,5%; 6. 3, 4; 12. उक्त: 1,5; 19. 2,4; 12. उक्त्वा 3,5%; 16. 18. उक्षेत् 3,3; 4. उच्चैः 1,5; 19. उच्छिष्टं 1, 4; 11. 2, 1; 29. 4,4; 20. उच्छवसेत् 1, 2; 22. B B ·10 , . , उत्कृत्य 3, 4; 9. उदक्प्रवणं 3, 3; 20. उत्क्रमयेत् 1, 3; 26. उदगग्रे 1,2; 14. उत्क्रम्य 3, 2; 9. उदगग्रेषु 1, 1; 13. उत्तमायां 3,3; 31.5; 15. उदगग्रैः 3, 3; 20. उत्तर घृत 2, 2; 27. उदगयन 1, 1; 2. उत्तरतः 1,2; 9. 16. 18. 2,1; उदगयने 3, 2; 28. 17.3; 3. 8. 18.28. 4; 8. उदग्द्वारं 4, 2; 13. उत्तरयोः 1,3; 23. उदङ् 3, 2; 8.4; 6.5; 18. 4, उत्तरलोम 1,4; 2. 3; 3. 10. उत्तरां 1,5; 14. उदङ्डुत्सृप्य 2, 3; 30. उत्तरार्धे 3,5; 2. उदमुखः 1, 1; 23.355. 3, उत्तगसङ्गं 1, 1; 26. 1; 2. उत्थापयेत् 2, 2; 20. उदनं 2,3; 4. 4,4;9. उत्थाय 3, 2; 7. उदपात्राणि 3,5; 16. उत्पुनाति 1, 2; 14. उदपात्रे 1, 4; 12. उत्पुनातु 1, 2; 14. उदपानावेक्षण 3, 1; 39. उत्सर्ग: 3,2; 24. उदायुवं 2, 1; 13. 3,5%; 3. उत्सृज्य 2, 4; 13. उदिते 1,5%;9. उत्सृप्य 3, 4; 6. उदीचां 1, 2 ; 3. 3, 1; 29. उदक् 2, 1;14. 29. उदुत्तमं 3, 1; 20. उदकं -4, 2; 7. उद्यन् 3, 1; 17. उदकाञ्जलि 1, 2; 17. 2, 4; 10. उद्यन्तं 4, 1; 25. उदके 4, 1; 12. उद्वहत् 1, 4; 1. उदक्पादी 3, 4; 6. उद्वास्य 2, 1; 14. 29. 3,5%; 5. उदक्छिरसं 2,3; 2. 7. उद्धारयेत् 3, 4; 9. 14. ; 5 , . . % ·11 . , . . . . उदृत्य 1, 1; 7. उपविश्य 1, 1; 26.2; 12.2, उन्दनप्रभृति 2, 3; 28. 4; 20. उन्देत् 2,3; 22. उपविष्टस्य 2,3; 7. उन्नयेन् 2, 2; 25. उपवेशयेत् 1, 33; 7.4; 2. उन्मृज्य 1, 2; 13. उपसंहृत्य 3, 5%; 18. उपधातं 1, 3; 8. 4; 3. 3,5%; उपसमाधाय 1,285.4; 2. 12. उपसर्गे 3, 2; 30. उपतापिनीषु 4, 3; 13. उपसौदेत् 2,4; 21. उपताम्य 1, 2; 22.3,5; 19. उपस्तरण 3, 4; 12. उपतिष्ठेत् 2, 3; 1. 3, 1; 17. +, उपस्तीर्य 2, 1; 19. 24. 3,3; 1; 13. 22. 10. उपनयनं 2,5%; 6. उपस्थं 1, 4; 15. उपनयन 1,3; 10. उपस्थाय 2,3; 4.3,2; 7. 4, उपनयनवत् 3, 2; 16. 1; 16. 17. उपनयेत् 2, 4; 1. उपस्पर्शन 2,5%; 16.35. उपनिदध्यात् 3, 5; 10. 4, 4; 2. उपस्पृश्य 3, 1; 4. उपन्याहृत्य 1,3; 1. उपहासं 3, 1; 32. उपपद्येत 2, 1;2. उपांशु 1,5%; 20. उपरि 2,4; 9. उपाकुर्यु: 3, 2; 14. उपरिष्टात् 1, 3; 13. 3,3; 7. उपानत्स्वयंहरणानि 3, 1; 39. 12. 4, 1;3. उपानही 2, 5; 15. 3, 1; 23. उपलिप्य 1,2; 1.4,2; 2. उपेताः 3,3; 9. उपलिम्पेत् 3, 2; 1. उपेत्य 3, 1; 25. उपविश 3, 1; 26. उपोत्तिष्टतः 1, 3; 16. उपविशेत् 2, 3; 8. उपोषितः 4,33; 10. , 3 , . .

·12 , .. . उपोषिताय 3, 5; 29. उभयत: 1,5; 30. एकं 1,3; 26. 4, 1; 6. उभयत:फलां 2,2; 20. एकवासस: 2,5; 19. उभौ 3, 1; 10. 4, 4; 14. एकस्मिन् 1, 5; 36. उल्कापाते 3, 2; 30. एका 3,5%; 36. उल्मुकं 3, 5; 13. 31. एकाक्षर्यया 4, 3; 1. उल्मुकेन 3, 4; 5. एकाग्नौ 1, 1; 20. उल्लिख्य 1,2; 2. एकादशे 2, 4; 3. उल्लिह्य 3, 1; 44. एकाष्टकी 3,5; 38. उवाच 2, 1; 5. एके 1, 4; 8. 5; 17. 2, 1; 3. उष्णेन 2, 3; 21. 2; 9.3; 32.3, 1; 10. उष्णोदकं 2,3; 17.21. 30.2; 15. ऊ एकेषां 2,5; 18. 28. ऊर्ज 3, 5%; 29. एकैकं 1,5%; 30. 3,5; 11. 1, उर्जावतः 2, 2 ; 25. ऊर्ध्व 1, 4; 12. 2, 3; 6. 3, 1; एकैकश: 2, 4; 23. 31.2; 10.25.3; 27. एकैकस्मात् 3, 4; 21. ऊर्ध्वाग्रा 2,3; 2.1. एकैकस्य 3, 5; 16. ऊर्ध्वावाचिभ्यां 1,232). एकैकां 3, 1; 21. ऊहेत् 3,5; 32. 1, 1;23. एतत् 1, 2 ; 24.5; 35.2, 1; ऋ 26. 3,5%; 25. ऋगादिभिः 3, 2; 21. एतमु त्यं 3,33; 11. ऋचं 2, 5%; 34. एताभ्यां 2,5%; 35.4, 2; 24. ऋतुकाले 1, 1; 15. 8; 15. ऋत्विक् 1, 1; 21. 4, 4; 24. एतु 1,3; 11. 4; 7. % . - , .

·13 ; , ~ एते 1, 2 ; 15. औ एतेपु 3, 2; 30. औदकः 1, 3; 28. एधि 3, 2; 9. औदुम्बरं 2, 3; 23. एनं 2, 4; 16. औदुम्बर: 2, 3; 17. 4, 3; 10 एनां 1, 4; 13. औदुम्बरेण 2, 3; 25. एयात् 4, 1; 17. औपनिषद 2, 5; 17. एवं 1,3; 10. 25. 2, 1; 15. औपवसथिकं 2, 1; 4. 5. 3; 28. 3, 1; 3. 4. 4, 1; 4.8.2; 3. 23.4; 22. क एव 1,3; 24. 5; 36. 2,3;| कंसः 2, 5; 33. 10. 3, 1; 44. 4; 30.5; कंसात् 3,4; 24. 17. 33. 35. 4,2; 3. 17. कंसे 3, 4; 19. 21.5; 12. एषः 1,5; 18.3,5%; 33. कंसेन 1,5%; 11. क: 1, 1; 20. 2, 3; 9. 4; 12. ऐन्द्रः 2, 2; 3. कटुकाः 4, 2; 8. ऐन्द्राग्नः 2, 2; 3. 3,3; 6. कठकौधुमाः 3, 2 ; 31. ओ कणान् 4, 2; 2. कण्टकिनः 1,2; 8. ओ 1,5; 19. कन्यला 1,3; 24. ओकारं 2,4; 24. कपाले 3,3; 30. ओप्य 1, 3; 26. 3, 2; 6. ओषधयः 2,2; 20.3; 24.4, कयण्डलुं 1, 1; 26. 2:8. कम्बूकान् 4, 3; 6. ओषधि 1,5; 33. करिष्यतः 2,3; 7. ओषधीः 4,4; 9. करिष्यति 2, 2; 20. ओष्ठापिाधन 3, 1; 26. कर्णक्रोश 2,5; 35. . • ऐ . 3 " , .

·14 , . %; 3 , कर्णे 3, 1; 46. कुमारं 2, 2; 34. 3; 1. 7. 19. कर्म 2, 2 ; 20. 3, 3; 16. 4, कुमारी 2, 2; 22. 1; 12. कुरुत 4, 4; 23. कणि 1, 1; 1. कुर्यात् 1, 1; 26. 2 ; I. 16. कबूं: 3, 5; 6. 9. 26. 29. 24.5%; 34. 35. 36. 38. 2, कर्तेषु 3, 5; 13. 16. 20. 28. 1; 2.28.2; 21.3; 6. की 3, 5; 14. 24. 10. 27.4; 9.3, I; 39. कल्प: 2,5; l. 46. 4, 3; 14. कल्पयतु 1, 4; 15. कुर्युः 3, 2; 21. 3; 25. कल्याणं 1, 2 ; 22. 3,5; 19. कुर्वन् 1, 1; 26. कव्यवाहनाय 3,5%; 12. कुर्वीत 1,3; 1. कश्चित् 1,3; 21. कुलकल्पं ), 3; 30. कामं 1, 1; 24. कुशली 2, 3; 30. कामः 1,5;33. कुशलीकृतं ), 4; 7. कामयेत 2, 1; 6. कृताः 4,2:12. कामाः 4, 2; 13. कृत्यं 1, 1; 17. कामे 2,5; 13. कृत्वा 1, 1:26.2; 7.3; 18. काम्य: 2, 1; 5. 5; 38. 3, 2; 2. 6. 13. :); काम्येषु 1, 2; 23. , 1; 1. 19. 23.4; 20.5%; 24.27. कारयेत् 2,3;:30. 1; 8. कृसरः 2, 2 ; 26. 3; 18. कार्य 3, 2; 31. कृष्णभक्षः 2, 5; 24. कालं 4, 1; 6. कृष्णवस्त्रः 2,5%; 23. काल: 2, 4;2. कृष्णा 4,2; 16. काले 1, 1; 2.5; 36. कृष्णे 4,2; 6. कि,9; 27. केश 3, 1;21. . . . % 3 - ·15 केशप्रतिग्रहाय 2, 5; 5. गवां 3, 1; 44. केशान् 2, 3; 27. 31. गां 4, 4; 8.21. कौतोमतेन 4, 1; 11. गा: 3, 3; 4. कौशं 1, 1; 6. गुरवे 1,8; 1. क्रिमिमन्तं 4, 4; 8. गुरुं 4, 1; 16. क्लोम्रः 3, 4; 16. गुरुन् 1, 4; 5. क्षत्रियं 2, 4; 3. गुह्यं 2, 2; 32. क्षत्रियः 4, 2; 6. गृभ्णामि 1, 3, 31. क्षार 2, 4; 33. गृहपतिः 3,33; 20.23. क्षारलवणे 1, 4; 9. गृहपते: 1,5; 37. क्षीयते 4, 3 ; 6. 17. गृहाः 1, 5: 18. क्षुदपशुकामः 4, 3; 16. गृहान् 4, 1; 17. क्षुद्रपशुस्वस्त्ययनकामः 4, 1; 15. गृहीतं 1,3; 20. क्षुदे 4, 3; 15. गृहीतान् 3, 5; 3.. क्षुर: 2, 3; 17. गृहीत्वा 2, 1; 17. 4, 2; 24. क्षुरकृत्य 2, 5; 12. गृहीयात् 1, 3; 17. 31.5; क्षुरेण 2,3; 25. 2, 4; 13. ख गृह्य 3, 1; 14. खन्यात् 3,5; 6. गृह्यः 1,5; 1. 18. नादिरान 4,3; 2. गृह्या 1, 1; 1. ग गृह्यत् 3,2; I. गत्वा 1, 3, 5. 17. 24. 28. 2, | गृह्ये 3,5%; 34. 3; 3. 8. 3,2; 6. गेहद्वारं 4, 2; 13. गन्धर्व: 3, 1; 24. गो 2,5; 3. ग: 1, 4; 16. गोत्रेण 1, 4; 5. % , ·16 .. . . . 35 गोदान 2,5%; 17. चतुः 1,5%3; 23. गोदाने 2,5; 1. चतुरङ्गलं 3,5; 6. गोदानेषु 1, 3; 10. चतुर्ग्रहीतं 2, 1; 17. 3, 4 ; 23. गोमयः 2, 3; 18. चतुर्थ 4, 4; 19. गोमये 2, 3; 27. चतुर्थी 1, 3; 9. गोमयेन 1, 2 ; 1. चतुर्थे 2, 2; 24. गोमयैः 4, 3 ; 3. चतुर्थ्या 4, 1; 16. गोयुक्तं 2,5%; 14. 3, 1; 27. चतुष्पथे 4, 3; 10. गोष्ठे 3, 1; 4. 45. 4,3; 13. चन्द्रमसं 2,33; 1. गौ: 1, 4; 6. 2, 3; 33.5; 4. चन्द्रमसि 4, 1; 15. 32. 3, 1; 42. 4; 1. 4, चरन्ति 2,5%; 19. 2; 16. चरुस्थाल्या 1,5%; 12. गौरे 4, 2; 6. चरेत् 2, 4; 28. ग्रन्थि 4,3; 14. चर्म 1, 4; 2. ग्रामाः 4,3; 4. चातुर्मासी: 3, 2; 28. ग्रामात् 3, 2; 8.4, 2; 2. 3; 3. 10. चित्य 2, 5; 35. ग्रामे 2,5; 15. 4, 3; 11. चेत् 1,5; 10. 36. 37.2, 1; ग्रीवायां 1, 1; 7. 2.5; 28. 3, 1; 40. 4, 4 ; घ 4. 10. घोराय 3,5; 25. चौलं 2, 3; 16. चौल 1,3; 10. च 1, 1; 20. 27.2; 9. इत्यादि. चौलवत् 2,5; 1. चक्षुः 3, 1; 19. चतसृभिः 1, 4; 12. 3, 2; 8. छत्रं 1, 1; 26. 3; 7. छादयन् 1, 2; 11. C . .

·. , ज्योत्स्ने 2,3; 1. जननात् 2,3; 1. 6. ज्वलिते 4,3; 4. जपित्वा 1, 2 ; 22. त जपेत् 1, 1; 25. 3; 6. 2, 3; तं 1,3; 22. 2,5%; 30. 29.4; 11.5%; 37. 3, 2;6. तत् 1,2; 4. 2, 1; 2. 6. 27. 9.33 17. 19.23.5%3 17: 23; 32.3; 10.3, 3; 3. 19. 4, 1; 7. 18. 21,4; 1.| ततः 1,4; 14. 3, 2; 7.25. 3; 3.4.5. 26.5%3 35. जातवेदः 3, 4; 27. तत्र 1, 1; 21. 26. 2,3; 17. जामदग्नयानां 2, 1; 17. 3,5%; 2. जीवाय 3,5%3 24. तथा 2,5%39. 3, 5%3 17. जुष्टं 2, 1; 9. 3, 4; 4. तदवसानात् 1, 2; 8. जुहुयात् 1,3; 8. 15. 22. 4; 3. तदादेशं 3, 4; 28. 12. 5; 10. 17. 21. 2, 1; तदारम्भात् 1, 2 ; 3. 17. 23.24.23; 10. 15.5; तन्तिचरः 2, 1; 26. 34. 35. 3, 1; 45.2; 8.3; तन्ती 3, 1; 49. 2. 7. 18.32.4; 2. 7. 13.| तन्ती 3, 1; 49. 23.5; 12. 38. 4, 1; 10. तयोः 1,3; 3. 12. 19.23; 2. 18. 24.3; तव 2, 1; 26. 1. 3. 6. 7, 8. 10. 13. 15. तस्मात् 2, 1; 6. 17. तस्मिन् 3,3; 20. 5%3 11. जोषयेत् 4,236. तस्मै 2, 4; 22. 3, 5; 16. ज्येष्ठसामिका: 2,5%; 17. तस्य 1, 2; 1. 2, 3; 9.4; ज्योतिः 2,5%; 31. 2. 4. 6. 3, 3; 9. 4, 2 ज्योतिषोः 3,230. 2.4; 4. . ; , KHADIRA. . C ·18 , . " 3 1; , तस्या: 3,4;8. तृणैः 3, 3; 20.5%; 10. तां 3,335.4; 2. तृतीयया 4, 1; 15. तान् 3,3; 30. तृतीयायां 2, 3; 1. तापयित्वा 4,333. तृतीयां 4,33; 11. ताभिः 3,1; 8. 4, 2; 20. तृतीये 2, 2; 17. 3; 1. 16. तामिस्रादौ 4, 2;1. 3. ते 1,3; 31.5; 20.2, 2335. तामिस्राष्टम्यः 3,33; 27. 3; 4. 4; 13. 3, 1; 28.53 तासां 3,5%; 7. 16. 4,433. तासु 3,3:28. तेन 1, 3; 24. 4; 13. 3, तिरश्ची 2, 2 ; 20. 10. 3;4. तिर्यक् 3,5%; 6. तैलं 3,5; 21. तिर्यङ् 3, 2; 11. त्रयः 2, 4; 22. तिलतण्डुलान् 4, 1; 15. त्रिः 1, 1; 9. 2; 14. 20. 38 तिष्ठन् 2, 2; 25.4; 10. 25. 2, 1; 10. 26. 3, 3; तिष्ठेत् 1, 3; 5.2, 2; 18. 3; 3. 11. 13.4, 4; 7. 18. 4; 32.5; 26. त्रिरात्रं 1, 4, 9.2, 4; 33. तिसृभिः 2, 3; 4. त्रिरात्रात् 1,4; 12. तिस्रः 1, 2: 3.2,3; 26. 3,3; त्रिवृतं 1, 2; 11. 27.5%6. 20. विश्श्वेतया 2, 2 ; 25. तु 1, 1; 24.5; 34. 35. इत्यादि त्रिसन्ध्यं 3, 2; 27. तुरगोपाय 4, 4; 2. त्रिसनिपाते 3, 2:27. तूष्णीं 1, 1; 23.5; 14. 34. 2, त्रिसप्तैः 2, 2; 20. 1; 9.33; 5. 15. 4; 32. 3, त्रिस्त्रिः 3, 2; 9.3; 24. 1; 13. 16. 4, +; 19. त्रीणि 4, 1;1. तृचैन 1, 2; 6. त्र्यवरा: 4,3; 5. , , , । .

·19 - , , 3 ; . .. 3B त्र्यायुषं 2, 3; 29. दक्षिणै: 3, 3; 24. त्वं 3, 5%; 16. दक्षिणोत्तराभ्यां 2, 4; 13. त्वा 1, 2; 14. 2, 1; 9.3; 14. दक्षिणोत्तानौ 3.5; 24. 26. 4; 17. 18, 3, 4; 4.5; 16. दण्ड 2,5; 16. 4, 1; 25. दण्डं 2,43 25.3, 1; 24. 4, द 43; 2. दक्षिणं 1, 1; 7. 3; 31. 2,23;/ दत्वा 1,5%; 38. 19. 4; 15. 17. 4, 4; 13. | दद्यात् 1, 4; 11. 2, 1; 29. 4, दक्षिण 3, 2; 5. 1; 11.4; 20. दक्षिणजान्वकं 2,4; 20. दधि 1,5%; 11. 3,2; 19. दक्षिणजान्वक्तः 1, 2; 17. दध्यात् 2, 2; 31. . दक्षिणतः 1, 1; 23.23; 2. 9.3; दन्तधावन 2,5%; 12. 7. 17. 2, 1; 17.3; 17. दम्पती 2, 1; 4. 26. 4; 10. 3,5%; 6. 13. दर्भपिञ्जलीः 2, 3; 24. 3,5%; 20. दक्षिणपूर्वे 3, 5; 2. दर्भसम्मित 4, 2; 9. दक्षिणा 1, 4; 6.5; 31. 2, 1; दर्भस्तम्वं 3, 2; 7. 30. 3; 33.5; 32. 3,4; दर्भाग्रे 1, 2; 12. 30. 5; 5. दर्भान् 1, 2; 9. 2, 1; 26. दक्षिणा: 2,5%; 3. दर्भेषु 1, 1; 13. दक्षिणाप्रैः 3, 5; 10. दया 3, 2 ; 2. दक्षिणापश्चिमद्वारे 4, 2; 13. दर्श 2, 1; 2. दक्षिणाप्रवणं 3,5; 10. दर्शपूर्णमासयोः 2, 2; 1. दक्षिणे 2, 2; 23. दर्शपूर्णमासौ 2, 1; 1. दक्षिणेन 1, 1; 17.2; 17.3 ; दर्शयति 1, 4; 4. 19. 4; 15. दशमी 3,5;1. . 3; 3 .

·20 3 . 3 . दशरात्रात् 2,33; 6. दष्टं 4,4; 1. दारान् 1, 3; 1. दार्शस्य 2, 2; 8. दिक्षु 2,3; 1. दिवा 2,5%; 26. दिशा 4, 2; 21. दुग्धं 1, 4; 9. 2, 4; 33. दुरुक्तात् 1,43; 20. दुर्गानुमन्त्रणानि 1, 3; 27. दूत: 3,5%; 31. दृषत्पुत्रं 1, 3; 19. देव 1, 2; 19. देवः 1,2; 14. देवजनेभ्यः 3, 2 ; 10. देवता 2, 2; 16. देवताश्रयं 2, 1; 9.4; 12. देवस्य 2, 4; 13. देवाः 1,5; 33. देवाय 2,4; 18. देवीः 4,4; 11. देवेभ्यः 2,1; 10. देशं 4,4; 3. दैवत्ये 3, 4; 27. द्यौः 1,4; 4. द्ववें 3,5%; 32. द्वादश 2,5; 22. 4, 3; 4. द्वादशे 2, 4; 5. द्वाभ्यां 2,2%; 30. द्वाभ्यांद्वाभ्यां 3, 4; 24. द्वारा 3, 1; 36. द्वारि 1,5; 26. द्विः 1, 1; 9.2, 1; 9. 11. 24. 3; 5. 3, 3; 10. द्वि:पक्व 3, 1; 36. द्वितीयया 4, 1; 14.4; 10. द्वौ 4, 4; 10. घ धन्यं 4,2; 13. धानाः 3, 2; 19. धारयेत् 3, 1; 40. धूमे 4, 3; 5. धेहि 1, 4; 16. ध्यायन् 1, 2 ; 22. 2,3; 20. 21. 3,5; 19. ध्रुवं 1,4; 4. ध्रुवा 1,4; 4. न न 1, 2; 12. 3; 12. 2,5; 13. 18. 30. इत्यादि. ; .

·21 " . . - नः 3,5%; 31. नारी 1,3; 22. नक्तं 2,5; 27. नासिकास्रोतसि 2, 2; 23. नक्षत्राशयं 2, 4; 12. निखनेयुः 2, 3; 31. नक्षत्रे 1, 4 ; 3. . निगिरेत् 3, 1; 44. नखानि 3, 1; 21. निघध्य 3, 5; 20. नखेन 1, 2; 12. नित्यं 2,5; 16. 4, 1; 18. नमः 1, 5; 20. 3, 2; 6.5; नित्यप्रयुक्तानां 4, 1; 2. 24.25.26.27. निदधति 2,3; 32. नमः पृथिव्यै 3, 3; 17. निदध्यात 3,5%; 13. 20. 28. नयेत् 1,5%; 22. 4, 2; 21. निधाय 1,5%; 23. 3, 2; 13. 4; नव 2,5; 22. 17.5%; 17. नवी 3,5; 1. निनयेत् 1,5; 31. 3, 1; 8.5; नवयज्ञयाः 4, 2; 23. 16. नबयज्ञे 3,3; G. निनीय 3, 2; 2. नवस्य 3, 3; 10. निर्मन्थ्यः 1,5%; 3. नवे 3, 2; 13. निर्वपामि 2, 1; 9. नापितं 2, 3; 20. निर्वपेत् 2, 1; 9. नापितः 2, 3; 17. निवपेत् 3, 1; 2. नानि 2, 4; 15. निवेदयेत् 2,1; 31. नाभिकृन्तनात् 2, 2 ; 33. निशायां 3, 1; 45. नाभिदेश 3, 2; 19. निष्क्रम्य 3, 2; 8. 4, 3; 3. नाभिमानं 4, 1; 12. निद्ववनं 3, 5%; 23. नाम 1, 4; 10. 2, 2; 31. 3; नेत्र्यौ 3, 1; 23. 6. 10. 4; 12. 4, 2; 24. न्यञ्चौ 1, 2; 7. 3,2; 6. 3; 19.23. . - - , 4; 21.

·22 , . न्यग्रोधशुङ्गां 2, 2; 20. प पक्षिणी 3, 2; 28. पच्छ: 2, 4; 22. पञ्चभिः 4, 1; 12. पञ्चमी 1, 4; 12. पञ्चम्या 4, 1; 17. पञ्चवृतं 1, 2; 11. पश्चावत्तं 2, 1; 17. पञ्चावत्ती 2, 1; 20. पण्यहोमं 4, 3; 7. पति: 2, 2; I8. 25. पत्नी 1,5; 17. 18. 3, 4; 8. पथि 4, 1; 21. 3; 14. पयः 1, 5:11. पयस: 4,2; 15. पयसि 3,3; 3. परस्य 1, 1; 18. पराः 4, 2; 19. पराभिः 3,4; 24. परिक्रम्य 1, 4; 4. परिक्रीय 2,27 20. परिगृह्णीयात् 2, 3; 13. परिगृय 2, 3; 29. 3, 4; 10. परिचरणं 1,5; 6. परिजप्य 1, 4; 10. 4, 1; 11. परिणद्धाक्षाय 2, 5; 29. परिणयेत् 1,3; 24. परिदद्यात् 2, 4; 16. परिमृजति 1, 1; 9. परिवार्य 3,5; 2. परिविष्यमाणे 4, 1; 14. परिवृतः 3, 1; 1. परिषदं 3, 1; 25. परिषिञ्चेत् 1, 5%; 30. परिसमूहनादीनि 1,5; 16. परिसमूह्य 1, 2; 6. परिहृत्य 3, 4; 5. पर्युक्षणवर्ज 1,5; 16. पर्युक्षेत् 1, 2 ; 19. पर्युषितानि 3,1; 36. पर्वते 4,3; 3. पर्वादीन् 3, 2; 18. पलाशमिश्रान् 1,3; 18. पलाशानि 2,2; 11. पवित्रे 1, 2; 12. 3, 4 ; 9. पवित्रेण 1, 2; 14. पशव्यं 4,23; 11. 13. पशुः 3,4; 30. पशुकामः 3, 1;4.4,1; 9.3; 16. . . , % - . , 3B 3; .

·23 . 3 3 पशुस्वस्त्ययनकामः 4, 1; 10. पात्राणि 3,5; 32. पशून् 2, 1; 26. 5%; 31. पात्रे 3, 2 ; 13. पशूनां 2, 1; 26. 3; 14. 4, पादं 4, 4; 12. 4; 3. पादधावनानि 2,5%; 12. पशोः 3,4; 30. पादयोः 4, 4; 10. पश्चात् 1, 1; 15.2; 7.9. 18. पादौ 1, 1; 10. 3; 19. 4 ; 2. 2, 1; 20. 3; पाद्य 4, 4; 7. 28. 3,3; 20.5; 6. 10. पापस्पशैंः 2,5; 35. पश्चिमां 4, 1; 25. पाययेत् 3, 4; 5. पश्चिमायां 3,5; 26. पायस 4, 2; 18. 3; 13. पश्चिमे 3,2; 5. पायसः 3, 3; 1. 6. 4, 2; 17. पश्यसि 2, 2 ; 27. पायसस्य 3, 3; 18. पश्येत् 4, 4; 11. पायसात् 3, 1; 38. पांसुभिः 4, 4; 4. पार्थिवं 4, 1; 12. पाकयज्ञः 1, 1; 20. पार्वैः 3, 3; 24. पाणिं 1,3; 31.5; 1. पिञ्जल्यः 2,3; 17. पाणिग्रहणस्य 1,3; 4. पिण्डं 3, 5; 30. पाणिग्रहण 1,33; 11. पिण्डपितृयज्ञकल्पः 3, 5; 33. पाणिग्राहं 1, 3; 28. पिण्डप्रभृति 3, 5; 22. पाणिग्राहः 1,3; 6. पिण्डान् 3, 5; 17. पाणिग्राहस्य 1,3; 7. पितरः 1,5; 33. 3,5; 17. 24. पाणिना 1, 1; 17.4; 15.5; 25.26.29. 10. पिता 2, 3; 1. पाणी 1, 2; 7. 3, 2 ; 6.3; 19. पितामहस्य 3,5; 15. 23. 5; 24. पितु: 3,5; 14 : : . % % ·24 . ; पितृभ्यः 1,3; 24. 2, 1; 12. पूर्वपक्ष 1, 1; 2. पितमते 3,5; 12. पूर्वपक्षः 2, 2 ; 8. पित्र्ये 3, 4; 26. पूर्वस्यां 3, 5; 14. 24. पिबेत् 4, 4; 18. पूर्वी 1, 5; 15. 4, 1; 25. पिष्टविकारेभ्यः 3, 1; 17. पूर्वा 1, 3; 18. . पुंसः 3, 1; 4. 7. पूर्वाह्न 4, 1; 22. पुंसवनं 2, 2; 17. पूर्वे 1, 2; 1. पुण्यः 1,5; 3. पूर्वैः 2,5; 28. पुण्याहेषु 1, 1; 2. पूर्वोपक्रमं 1, 2; 11. पुत्रकामां 3, 5; 30. पूर्वोपलिप्ते 3, 2; 2. पुत्रस्य 2,3; 13.29. पूषणं 1, 3; 23. पुत्राः 3, 3; 22. पृच्छेत् 2, 2 ; 27. पुत्र्यं 4, 2; 13. पृथक् 3, 4; 18. पुनः 2,5; 35. 4, 1; 26. पृथग्वर्णानां 2, 5; 3. पुमांसी 2, 2 ; 19. पृथिवी 1,5; 33. पुमान् 2,2; 23. पृथिव्याः 3, 2; 7. पुरस्तात् 2, 1; 19. 3, 1; 1. 1 : पृषातकं 3,3; . 2.5; 7. पृषितेषु३, 3; 26. पुरीषेण 4,3; 16. पृष्ठतः १,2; 18.25. पुष्टिकामः :, 1; 12.1.1. पेयं 1, 1; 6. घूते 1, 2 ; 1:3. पेषयेत् 2,222. 23. पूरयेत् 2, 4: 10. पौर्णमासस्य 2, 2; 7. पूर्णपात्रं 2, 1; :30.3, 1:31. पौर्णमासों 2, 1; 3. पूर्णहोम 4, 3; 8. पौर्णमासेन 2,1; 2. पूर्व 1, 3; 3. 4. 2, 1; 2. पौर्णमासोपक्रमौ 2, 1; 1. .. , % .

·25 5 , . , , पौर्णमास्या 2, 2 : 2. 3. 2; 1. 4,' प्रतिमुच्य 1, 1; 7. 1; 12.3; 1. प्रतिष्किरन् 4, 4; 4. पौषर्षी 6,23; 24. प्रतिष्ठिते 2,2; 29. प्रकर्पेत् 1,289. प्रतिसंवत्सरान् 4, 4; 25. प्रकालयेत 3, 1; 42. प्रतीयात् 1, 1; 14. प्रक्रमे 3,2; 1. प्रत्यक् 4, 2; 2. प्रक्षालयेत् 2, 1; 10.3,4; 8. प्रत्यक्छिरसी 3, 4; 6. प्रक्षाल्य 1,5%; 10. प्रत्यगुदीची 4, 2; 7. प्रक्षिपेत् 3,5; 31. प्रत्यङ्मुखं 2, 4; 8. प्रगाध 4, 1; 12. प्रत्यनुखी 3, 4; 2. प्रगिरेत् 3,33; 13. प्रत्यनक्ति 2, 1; 21. प्रच्छिद्य 2, 33; 27. प्रत्यभिधाग्येत् 2, 1; 14.3,55. प्रच्छिनत्ति 1,2; 12. प्रत्यागता: 3, 1; 43. प्रजां 2,1; 5.2 ; 28. प्रत्यागताय 3, 1; 30. प्रजापतये 2, 4; 17. प्रत्युपस्पृश्य 1, 1: 12. प्रजापतिः 1,5% 333. प्रत्येत्य 3,212. प्रणयेत् 3, 5; 2. 7. प्रथमं 2, 3; 1:). प्रतिकामं 1, 2:23. प्रथमः 1,3; 11. प्रतिक्षत्रे 3,3; 19. प्रथमगर्भे 2,23; 17. प्रथमजातस्य 3, 15 14. प्रतिगृहीध्यन् 4, 4;5. प्रथमया 4, 1; 13. प्रतिगृहीयात् 4, 4; 15. प्रथमा 3,33; 18. प्रतितिष्ठन् 4, 4; 5. प्रथमायां 3,3; 29. प्रतितिष्ठन्तं 4, 1; 25. प्रदक्षिणे 1,2; 11. 19. 3; 24. प्रतिदिश 3, 1; 4.23; 1.9. 4: 4.2,1; 13.4: 14. प्रनिमुञ्चत् 3, 1; 22. 20. 3, 1:29. KHADIRA . १ - . . , - , .

·, , . , - प्रदाय 2,3; 4. प्रागुदाच्यां 2, 1; 24. प्रदोषे 3,3; 18. प्राग्नीवं 1, 4; 2. प्रधक्ष्यति 2,5%; 30. प्रारद्वारं 4, 2; 13. प्रपदं 1, 2; 22. 4, 1; 7. प्राङ् 3, 2%; 8.9. 4,33; 3. 10. प्रपदेन 1, 33; 19. प्राङ्मुखस्य 1, 1; 14. प्रपन्न 3, 1; 36. प्राची 1, 2; 2. 3. 9. 3,1; 29. प्रपितामहस्य 3,5% 15. प्राची: 1, 2; 3. प्रयच्छति 2,4; 25. प्राचीनावीती 1, 1; 8. प्रयच्छेत् 2,3; 2. 7. प्राच्यां 3, 1; 2. प्रयार 3, 1; 29. प्राजापत्यं 1,5%; 21. प्रयोगेषु 4, 1; +. प्राजापत्यया 1,3; 14. 4, 1; 12. मलहनात् 3, 1; 41. प्रानं 2,3; 26. प्रवर्तेत 4, 2; 7. प्राञ्जलिः 2, 3; 1. प्रसव्यं 3,533.18. प्राणान् 2,3; 9.3, 1; 26. प्रसारित 3, 1:49. 3:15. प्रसिञ्चेत् 1,2; 17. प्राणानां 2,4; 15. प्रसुव 1.23; 19. प्रातः 1, 1:21.5: 15. 19.2, प्रसृतायां 3, 4 : 11. 1: 8.3: 1.5. 30.4,3; प्रस्तावः 32:21. 6.4; 1. प्रखाव्य 3, 4; 10. प्रातभिवादाः 2,5%; 16. प्राक् 1, 1; 2.5; 7. 2, 2; 3:3. प्रातरहस्य +, 1; 23. 3,1; 41. प्रातराहुतेः 2, 2; 5. प्रागग्रेषु 1, 1 ; 23. 3, 1; 2. +, प्रादुष्कृत्य 1,); 7. 1; 7. प्रादेशमात्रे 1,2; 12. प्रागुदीची 1, 3; 25. 1; 1.5; 11. प्राधीयोरन् 3, 2; 20. - -- :

·27 . ब , . . प्राप्नोति 4,3; 12. फलवृक्षशाखया 2,23; 25. प्रायश्चित्तं 1, 3; 15.2, 2; 14. फलानि 2,23; 10. प्रायश्चित्तिः 1,4; 12. फलीकरणानां 1,5; 32. प्रावृतः 1,3: 5. फलीकृतान् 3,5; 3. प्राशयेत् 2, 2 ; 34. 3, 5; 30. फाणयेत् 3, 1; 6. प्राश्नातु 3,3; 8. प्राश्नीयात् 3, 2; 12. बर्हिषि 2, 1; 16. प्राश्नीयुः 3, 2; 19.3; 9. बलि 3, 1; 2. प्राश्य 3, 1; 21. बलिदैवतानि 1, 5%; 33. प्रियः 4, 4; 24. बलीन् 1,5; 22. 3, 2 ; 1:3. 4, प्रेक्षन 3, 2; 10. 12. 2; 21. प्रेक्षमाणे 2, 4 ; 11. 4, 1; 13. बल्यं 4, 2; 10. प्रेक्षेत् 2, 3; 20.21.23. 3, बहिः 1,5; 23. 1; 25. बहुधा 1,5%; 37. प्रेते 3, 2; 29. बहुयाजिन: 1, 5; 5. प्रोक्ते 1,4; 3. बाहुं 1, 1; 7. 3, 5; 18. प्रोक्षणीः 3, 4; 5. बृहत्तणैः 4, 2; 10. प्रोक्षामि 3, 4; 4. बृहत्पत्रस्वस्त्ययनकामः 4, 1; 14, प्रोक्षेत् 3, 4; 4. ब्रसी 3,5; 10. प्रोक्ष्य 3, 1;. । ब्रह्मचर्य 4, 2; 4. प्रोहेत् 2, 3; 26. ब्रह्मचारिणी 1, 4; 9. प्रौष्ठपदी 3, 2; 14. ब्रह्मचारी 1, 3; 1.2, 2; 22. प्पक्षशाखासु 3, 4; 20. 4; 19. ब्रह्मणे 2, 1; 29. फलपचयन 3, 1; 39. | ब्रह्मवर्चसकाम: 3, 1; 3. 4, 1; 8 . . - ·28 .. . %3B ब्रह्मवर्चस्यं 4,29. भुजीयाता 2, 1; 4. ब्रह्मा 1, 1; 21.23.29. भुवनं 3, 1; 46. ब्राह्मणं 2, 4; 1. भूः 4, 1; 18. ब्राह्मण: 1, 3; 5. 2, 4; 10. 4, भूतं 1, 5; 1!). . 2 ; 6. भूत्वा 2, 23 20. ब्राह्मणकुले 1, 4 ; 2. भूमिचले 3, 2; 30. ब्राह्मणान् 1, 1; 3. 4, 2 ; 1. भूमिभागे 4, 2; 6. ब्राह्मणाय 1,5%; 38.4, 4; 20. भूमेः 1, 2; 7. ब्राह्मणी 2, 2; 22. भूमौ 1, 2 ; 7. ब्रूयात् 1, 4; 10.5; 19. 2, 4; भूयः 4, 4 ; 20. 12. 3,1; 10.4,4; 21. भृगूणाम् 2, 1; 17.24.3,3: 11 भ भैक्षं 2, 4; 28. 31. भक्तानि 4, 1; 1. भैक्षचर्य 2, 5; 16. भद्रं 3, 1; 41. भैषीः +, 4; 1. भद्रान: 3, 3; 13. भो 2, 4; 21. भलाय 4, 2; 2. भोगकामः +, 1; 13. भल्लाय 4, 2; 2. भ्राता 1,3; 20. भवति 1, 1; 7.12.2, 1; 5. 4, 2; 5.24. मणिकदेशे 1,5; 24. भवन्ति 2,5%3; 19. मधुपर्क +, 4; 5. 17. भागे 1, 2; 1. 3,5; 2. मधुपर्काणां 4, 4; 7. भार्या 3,3; 22. मधुमती: 3, 1; 43. भुक्त्वा 1,4; 11. मध्य 2, 1:26. भुते 2, 1; 5. मध्यदेशे ], 2; 1. भुञ्जीत 2, 1; 6. । मध्यन्दिन 4, 1; 22. % " - , .

·29 ~ .. मध्यम 3,5%; 30. मांस 3, 1; 37. मध्यमायां 3,4; 1.5; 15. 25. मा 2, 1; 26.4; 26.5; 30. मध्यात् 2, 1; 19. 4, 4; 1. मध्ये 1, 2; 3.5; 13. 25. 4, माक्षाः 1,5%; 20. 23 ; 18. मातरं 2, 4; 29. मथित्वा 3, 5 ; 2. माता 1, 33; 18. 2, 3;2 7. 19. मदन्त 3,5%; 19. मातु: 3, 1; 44. मनसा 1, 2; 13. मातृभिः 3,3;5. मनुष्येभ्यः 2, 1; 11. मात्र 2,3; 4. 11 मन्त्रवान् 2, 4; 10. मादयध्वं 3,5%3 17. मन्त्राः 1, 1; 19. मानदन्तव्यः 2, 1;5. मन्त्रानादेशे 2, 2; 16. मानस्तोके 3,33; 2. मन्त्रान्तं 1, 1; 18. माषः 2, 23 20. मन्त्रान्ते 2,3; 10. मासान् 3,2; 24. मन्त्राभिवादात् 1, 3; 4. 3, 1; 9. मासि2, 2; 17.21. मन्यन्ते 2,5%; 30. माहेन्द्रः 2, 23:3. मन्यवे 3,5%; 26. मिश्र +, 23; 18. मन्यु: 1, 5: 33. मुख्यान् 2, 3; 9.3, 1; 26. महसः 1, 1; 18. महावृक्षफलानि -1, 1; 11. मुश्च 4, 4; 21. महान्याहृतिभिः 1, 3; 8. 13. 4, मुञ्जमेखलां 20 4; 20. 1 : 19. मूर्धनि 1, 33; 28. 4 ; महान्याहृती. 1, 1; 45. 2, 4; 23. मूर्धानं 2, 3; 13. 24). मां),5; 35. मूर्भः 4, 1; 19. मांसं 3,5%; 4. मूलानि 1, 2 3 11. 2, 1; 26, - . 3; 15.

·30 -- . 5%:12. - 12.29. य , , मृदुतणैः 4, 2;11. यत् 1,5%; 37. 2, 1; 6.3; 4. मे 3, 1; 42. 4, 1; 19. 3, 1; 12. मेक्षणाभ्यां 3, 4; 18. यतः 4, 4; 11. मेक्षणेन 2, 1; 13. 19. 3, | यत्पशवः 3, 4; 2. यत्पशुः 3, 4; 8. मेखलां 3, 1; 20. यत्र 1, 1; 15. 4, 2; 7. 12, मेखलाधारण 2,5; 16. यथा 2,234.5%; 30. 3, 1; मेधां 2, 2; 35. मैथुन 2, 5 : 12. यथागोत्र 2, 3 ; 30. यथोत्साहं 1, 1; 3.2, 1; 31. यं 4, 2; 24. यथापिण्डं 8,5:20.28. यः 1, 1; 20. 2, 1;5. 26. 3, यथाभागं 3,3; 17. 19. 2; 2. यथार्थ ], 4; 14. 3, 3; 26.5; यक्षं 3, 1;25. 22.4, 1; 23. यजनीय +, 1; 4. यथालिङ्गं 3, 1; 1. यजनीये +, 1; 19. 338. यथोक्तं 4, 1; 9. यजुषा 2, 1;9. यद्देवत्यं 2, 1; 23. यज्ञवास्तु 2, 1; 27. यव 3, 1; 37. यज्ञविवाहयो: 4, 4; 26. यवमतीभिः 3, 4; 4. यज्ञाङ्गैः 1, 1:27. यवानां 3,3; 1-1. यज्ञियस्य :3, 4; 10. यवः 2,2; 20. यज्ञियानां), 23:10. यश: 4, 1; 22.4; 16. 17. यज्ञे 4, 1:23. यशस: 4, 1:17. 18. यज्ञोपवीतं 1, 1; 1. यशस्कामः:, 1;:. 4, 1; 22. यज्ञोपवीती 1, 1; 7. यशस्यं +2 13 - . B ;

·31 , ; %3; पूषा 2,3; 26. ; यस्मिन् 1,5%81.2. रात्रौ 1, 2; 8. 4, 1; 12.3; 1. या 2, 2; 30. राष्ट्रि: 4, 4; 15. याः 1,33 ; 6. 4, 2; 19.4; 9. | रिहाणा: 2, 1; 26. यान् 3,5%; 16. रुक्मः 2, 5; 33. यानि 2, 5; 30. रुद्र: 1,5%; 33. 2, 1; 26. यावन्तः 3, 3; 9. रुद्राय 3,3; 1. यूप2,5%; 35. रेतः 2,5%35 13. ये 2,5; 19. 3, 1; 11.5; 16. रोचनः 3, 1; 14. येन 3, 1; 15. 4, 1; 11. येन लक्षणं 1, 2 ; 1. 3, 1; 46. योनि 1, 4; 15. लघुषु 2, 5%; 37. र ललाटं 3, 1; 44. रक्षोगणा: 1,5%; 33. लवण 2,4; 33. . रजस्वलया 3, 1; 34. लाजान् 1,3; 18. रथं 3, 1; 27. लाजानां 1, 3; 20. रथारोहण 1, 3; 27. लेखां 1, 2 ; 2. रश्मिभिः 1, 2014 लेखाप्रभृतिभिः 1,4; 3. रसं 3.1; 19. लोम 3, 1; 21. रसाय 3,5; 25. लोमश 4, 2; 6. राके 3, 2 : 8. लोहितं 1, 4; 2. राजा 3,2; 7. 1,43 21. लोहिते +, 3; 6. राजानं 3,2; 18. लोहितेन 3, 1; 48. सात्र 3, 3:5. व रात्रि: 2,2;6. वः 3,5; 21. 25. 26. 27.28. रात्री 3, 2:28. वत्सं 2, 5); 30. 31. १ - . ~ , , ·32 . B , , वत्समिथुनयोः 3, 1; 46. 4,3; 16. वस्तो ?, 23 29. वत्सस्य 3, 1; 44. वनदशानां 4, 33 ; 14. वसतन 3,3; 5. वस्वन्तं I, 2; 8. वधकामः 4,33; 1. वह 3, 4:26. वधूं 1, 3; 19. 29. वहन्ती: 3,5; 29. वध्वञ्जलि 1, 3; 17. वा 1,1; 6.2; 20,5%; 3.4 वध्वजलो 1,3; 20. 5.23.28. वध्वाः 1,4; 3. 10. वाग्यतः 1,33; 5. वध्वै 1,4; 11. वाग्यतां 1,4; 2. वनस्पतयः 1,5%; 33. वाचं 1, 4; 5. 2, 5; 31. वनस्पते 3, 1; 27. वाचयेत् 2,2; 28.4%; 20. वा 3,4; 9. 26. वापयेत् 2,5%; 2.3, 2 ; 21. वपाहोमः 3, 4; 25. वामदेव्यामः 4, 1; 19. वयः 2, 1; 26. वायु 2,3; 21. वर्च 1,5; 28. वायुः 1, 5; 83. वर्जयानी 1, 4; 9. वाः 2, 4; 25. वर्जयेत् 2, 4:33. 512. वास: 2,5; 33. वर्षति धावन 3.1; 29, वासयेत् 3,335. वर्षे 2, 3; 16. 4 : 1. वास्तोष्पते 4, 2; 18. वश 4.2:24. विकल्पा: 2,5; 22. वशंगमौत, 23 24. विद्यात् 1, 1; 18. 3,3; 30. वशी 4,2:24. विद्युत् 3, 2 ; 23.26. वसां 4,23; 18. विन्दते 2, 1;5. वसुवने 3, 2; 9. विपरीतं 2, 1; 18. वसोः 1,2311. विप्रोष्य 2, 3 ; 13. 3 ... . - ·, " . % वियन्तु 2, 1; 26. विलयन 3, 1; 45. विवादः 4, 4; 24. विशसेत् 3, 4; 11. विशाखा 3,43 10. विश्राणिते 1,5; 32. विश्वे 1,5; 33. विषवता 4,4; 1. विष्टर 4,4; 9. विष्टर 4,4; 7. विष्णुः 1, 4; 15. विष्णोः 1,2; 13. 2, 3; 23. विसृजेत् 1, 4; 5. 2,5; 31. विहरन् 3, 1; 19, वीर्य 2, 25 20. वृक्षः 2, 2, 25.4, 1; 12. वृक्षस्य 3,4%3; 10. वृत्तिः 4, 33 ; 6. 17. वृथा 3, 1; 41. वृथापक्वः 2, 33; 18. वृद्धशीली 3, 1; 81. वृषा 2, 1:26. वेदं 1,3; 1. वैदयन्ते 4, 4; 7. वेदिता 4,4; 21. ! वेश्मन: 1, 2; 1, 4, 2; 18. वैणवं 3, 1; 24.4, 4; 2. वैरूपाक्षं 1, 2 : 22. वैश्यं 2, 4; 5. वैश्यः 4, 2; 6. वैष्णव्यौ 1, 2; 12. वैहायसी 2, 23; 21. व्याख्यातं 1,3; 4. 3, 3; 16. व्याहरेत् 1, 1; 24. 3, 1; 41. व्याहृत्य 1, 1; 25. व्रतपते 2, 4; 7. व्रतवती 2, 2; 22. ब्रातिक 2, 5; 17. वाहिकंसोदनं 4, 2; 1. वीहिप्रभृति 1,5%; 39. व्रीहियवौ 2, 2; 33. 4, 1; 10. बीहान् 3,5; 3. , . ७ . , B - डा शक्वरीणां 2,5; 22. शङ्कुशर्ती 4, 3; 1. शतरावात् 2,3:6. शतायुधाय 3, 3; 7. शमी 1,33; 18. शय्यां 1,5%;27. शय्यातां 1, 4; 9. , KHADIRA.

·+ , - . 9 शलल्या 2,2; 2. श्रावणेन 3,33; 16. शाकं 3,33; 31. श्रावण्यां 3,2; 1. शाक 3,1;37. श्रिया: 4,4; 18. शाखाभ्यां 3, 4; 10. श्रीः 3,1; 22.4, 33; 10. शान्तासु 2, 3; 1. श्रुताः 2,5%3 28. शिखावजे 3, 1;21. श्रेयसी2, 1; 5. शिरः 1, 1; 10. श्वभ्राः 4, 2; 12. शिष्टान् 1,3; 26. 3,236. श्वेतः 4, 23; 17. शिष्येभ्यः 3,2; 20. श्वोभते 3, 2; 13. 20. शीतोष्णाभिः 3, 1; 8. ष शुश्रावृता 2,2; 33. षट् 2,535 22. 4, 1; 1.4;24. शुचि: 1, 13 12. षभिः 1, 3; 11. 31.4; 3. 4, शुचिना 2, 33; 2.7. शूद्रवजे 1,55. षष्ठे 2, 2; 24. शूर्पे 1, 3, 18. शूर्पण ], 3; 26. 3, 256 संग्रहेण 3, 1; 45. शूषाय 3, 5%; 24. संचरः 3,235. शृतं 2, 1; 14. संज्ञपयेत् 3,4; 6. शेषं 1,5; 31. 3, 1; 3.3; 9. संजप्तायां 3, 4; 7. शेषेण +, 43, 14. संतनुयात् 2, 2; 9. श्मश्रु 3, 1; 21, संपातान् 1, 4; 3. 12. श्रपयित्वा 3, 4; 18. संप्रजातासु 3, 1; 45. अपयेत् 2, 1; 12.3, 3; 30.4; संप्रेष्य 2, 4 ; 20. 10.5%; 3.31. संभवेत् 1,43; 16. श्रावणी 3,23; 15. संवत्सरं 2,5; 7.28. 1; 19. , . १ , . . , --- ·35 . " संवत्सरा: 2,5%3; 17. समअन्तु 1,3; 30. संवत्सगत् 2, 33; 6. समवदाय 3,5; 12. संवत्सरे 4, 23 23. समस्ताभिः 1,3; 9. संविशन 4,432. समस्य 1, 4; 12. सविशेयु: 3, 3324. समस्येत् 3, 1; 18 संवेशनानि 1, 1; 13. समाधत्त 2,2; 20. संवेश्य 2, 2; 23. समाना 3, 1; 35. संस्पृशेत् 1 1; 11. समाप्तायां 1, 4; 15. 3, 3; 24. स: 1,5%; 1.3. समिदाधान 2,5%; 16. सकृत् 1,2; 20. 3;20.5; 36. समिधं 1,5%; 2. 2, 1; 25. 43; 2, 1; 9. 12. 21.2; 25. 27. 3:27.5; 3. समिधः 1, 2; 21. सकृद्गृहातान् 3, 23; 2. समिधा 2,5; 36. सकेशनखां 1, 4; 13. समिद्रय 4, 3; 10. . % सक्तन् 3, 2; 2. समूध 4,3; 3. सक्थि 3,4; 17. ८ , सक्शः 3, 1; 15.54. सङ्गध 1, 2; 14. सदसस्पति :2,5%; 31. सन्ध्यासु 4,252. सन्ध्योपस्थानं 4, 1321. सप्त 2, 3; 24. 4, 23 20. सब्रह्मचारिणि 3,2; 29. सभायां 3, 1; 5. समं 4,2: 6. सरस्वति 1,2:18. साप: 2, 2; 35. सर्व 2, 2; 5. सर्वः :), 2; 7. सर्वतः 1, 2 ; 12. सर्वत्र 1,2; 24. 3; 13.2, 1; 28.2; 20. सर्वस्य 1,5%; 35. 38. सर्वो2, 4; 23. सर्वाङ्गेभ्यः 3, 4; 11. - ·36 . सर्वाणि 2, 1; 15. साम 2.5%; 34. सर्वे 4, 2; 13. सायं 1, 1; 21.5%; 6. 19. 4, सर्वेषां 2,5; 4. 3; 6. सर्वोषधेन 3, 1; 6. सायंप्रातः 4, 3; 17. सलोमं 2,5%; 2. सायमाहुतेः 2, 2; 6. सवित: 1, 2; 19. सार्ध 1,5%; 31: सविता 1, 2; 14. सावित्री 2, 4; 22. 3,2; 17. सवितारं 2,3; 20. सिद्धे 1,5; 19.36. सव्यं 1, 1; 8. 2, 4 ; 18. 3, 4; सीतालोष्टं 4, 4; 4. 17.5%; 18.4, 4; 12. सीमन्तं 2, 2 ; 25. सव्यात् 3, 4; 15. सीमन्तोन्नयनं 2,2; 24. सव्येन 2,4; 18. 3,5; 13. सुमनस: 2,2:20. सव्योत्ताना 3,5%; 25. सुरभि 3, 5; 21. सस्तूप 1, 5%; 29. सुराभिभि: 3, 1; 7. सह 1, 4; 9.3, ;. सुभिव्यख्यं 2,5; 31. सहकारं 4, 1; 11. सुश्रवः 2, 1;26. सहशिरसं 1, 1; 16. सुश्रवसं 2, 4; 26. सहस्रबाहु: 4, 1; 10. सुसीमे 2,3; 4. सहायकामः 2,359. सुहृत् 1,3; 21. सहायिनां 4,3; 14. सुहृदः2, 1:30. सहोदकुम्भः 1,3; 5. सूत्रतन्तून् 35;28. सा 1,3; 22. सूर्यस्य 1, 2; 14. 2, 4; 14. साङ्गष्ठं 1,3; 31. सूर्याभिनियुक्तः 2,5; 35. साय 2,1; 16. सूर्याभ्युदितः :), 5:36. सानिपातिके 1,1;3. मूर्याय 1,5; 15. . , १ .

·31 . . •• . - 5 , % . सोमं 3, 2; 18. स्नातो 1,3; 6.2, 2; 18.23. सोमः 1,3; 6. 3, 2; 7. 25. सोमाय 2, 1; 17. 3,5%; 12. सात्वा 2, 1; 4. सोऽयन्तीहोमः 2, 2; 29. स्नान 2, 5%; 12. सौत्रं 1, 1; 5. सानशब्दे 1, 1; 16. . साविष्टकृतं 1, 5%; 21. 3, 4; 25. स्नाप्य 2, 3; 1. 7. स्कन्देत् 2, 5%; 13. स्यात् 1, 1; 15.4; 14.2, 1; स्तनदानात् 2,2533. 23.5; 11. 3, 1; 31.3; स्तनयित्नु 3, 2 ; 26. 26. 4, 2; 14.3; 10. स्तनयित्नवर्ज 3, 2; 23. स्युः 4, 2; 8. 12. स्तम्बे 2,3; 82. स्योना 3, 3; 23. स्तणुयात् 1, 2; 11. 3, 5; 8. खजं 3, 1; 22.40. स्तोमं 1,286. खुवचमसौ 4, 3; 10. स्वियं 3, 1; 15. सुवेण 1, 3; 8. 4; 8. स्त्रियाः 2,3; 15. स्रोतांसि 3,4; 8. स्थ: 1, 2 ; 12. 13. 3, 1; 23. स्वधा 3, 5; 16. स्थाण्डिलं 4, 2; 2. 3; 8. स्वधायै 3,5; 26. स्थानं 2,2;5. स्वधिते 2, 3 ; 25. स्थान 1, 1; 13. स्वयं 1, 1; 22.26.5%; 38. स्थालीपार्क 3,4; 18. 39.2,4; 9. 3, 1; 9.4, स्थालीपाक: 2,2:26.3; 18. 28 19. स्थालीपाकस्य 3,4; 31.5:38. स्वस्तरं 3,3; 20.5; 10. स्थालीपाका: 3,33; 28. स्वस्तरः 3,53:37. स्थालीपाकात् 3,4; 22. स्वस्त्ययनं 4, 1; 24. 4; 2. मातक: 4,4; 2.24. स्वस्त्ययनानि 3,3; 25.4,3; 14. . %B . . 3B . ; . % ·38 - 3B " -- . . - . स्वाहा 1,5%; 13. 2, 1; 17.23 हवींषि 2, 1; 15. 24. 26. 3, 3; 22.4; 13. हव्यं 1, 2 19. 5; 12. 4,3; 15. हव्ये 2, 2 ; 10. स्वाहान्ता: 1, 1; 19. हस्ताभ्यां 2,4; 13. स्विष्टकृत् 1,3; 12. हस्तेन 3,2814. स्विष्टकृतः 2, 1; 22 23. 3, 4; हिंसीः 2, 1; 26. 12. हि 2, 23; 13. स्विष्टकृते 2, 1; 24. हिरण्यसक् 3, 1; 40. ह हुतं 2, 1; 26.2; 13. है 4, 2; 24, इते 1,3; 24. इत: 4,4; 3. हुत्वा 1, 3; 16.2, 1; 8.2; हये 3, 2; 8. 18. 25.3; 9. 20. 4; 7. हरितगोमयेन 4,33; 17. 3, 2 ; 16. 4; 8. 4, 2; 21. हरेत् 1, 5; 39. 3,2; 13. होम : 1, 1; 15.5; 8. हविः 2, 1; 9, 29. 3, 5; 24. : होमवर्ज 1, 1; 21. 4,23; 15. होमेधु 1, 1; 19. 2:24. हविषः2, 1: 19.21.23; 15. होत्रं 1, 1; 22. इविषि 2, 1; 26. होत्रब्रह्मले 1, 1:36. हविष्य 1,4; 10. हदे -1, 1; 12. हविष्यस्य 1.5; 10.21. % . 3B , -- ema