·॥श्रीः॥ नामलिङ्गानुशासनं नाम अमरकोषः। पण्डितवरश्रीमदमरसिंहविरचितः । E- महामहोपाध्यायश्रीभट्टोजिदीक्षितात्मजविद्वद्वरश्रीभानुजिदीक्षितकृतया व्याख्यासुधाख्यया व्याख्यया सहितः । जयपुरराजधानीवास्तव्येन पाठशालाध्यापकेन दाधिमथवंश- भूपणसुमतिनीबदरीनाथात्मजश्रीशिवदत्तकोविदेन टिप्पण्यादिपरिष्कारपुरस्कारेणोपस्कृतः। . चतुर्थ सस्करणम् । पुतीकरोपाहलक्ष्मणशर्मतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा संशोधितम् । (m सच मुम्बय्यां तुकाराम जावजीश्रेष्ठिभिः पारास्यमुद्रणा आपसाक्षरैर्मुदायित्वा प्रकाशितः । पवत् १९७१---सन् १९१५.

·चतुर्थावृत्तिप्रस्तावना । - नामलिङ्गानुशासनीयानेकव्याख्यास्वप्रेसरत्वेन यरीवर्ति रामाश्रभ्यपरंपर्यायेय व्यायामुधाग्या व्याख्या । अस्या पूर्वसस्करणं निद्वाललामायमानेर्जयपुरसस्कृतपाठशारामुख्याध्यापकदाधिमथकुटावतंस पण्डितररशियद- त्तशर्मभिरसाधारणायासादनेकविद्वद्भयोऽनेकरिधटीकापुस्तकसपादनयोजनेनेतरविदत्कर्तृकपुन तस्करणनिरपेक्ष शोधनमकारीति निर्विचिकित्स पूर्वावृत्तिमुद्रितपुस्तकादवगम्यत एव । एतावतास्यान्येन पुन सस्करणकरण पि- एपेपणायित स्यादिति न कल्पनीय सख्यावद्भिः । प्रतिमुद्रणावृत्ति पूर्वावशेपदोपापाकरणक सस्करणमावश्यक- मेव । तदपि प्राथमिकशोधकद्वारेवापेक्षितमिति निर्विवादम् । तथापि पुनरकनकालेऽनवसरतया शोषकस्य च दविष्ठत्वेन कालरातिकमभिया चास्या द्वितीयावृत्ते शोधनाय श्रीमद्भिः तुकाराम जामजीप्रेष्ठिभिनियुक्तो- ऽस्मि । उररीकृत्य च सादर तन्निदेश केवल पूर्वतनसरकारकालीनमानुपशेमुषीनसनिकटगादिदोपकारणका- नामुपरि निर्दप्पण्डितवरै शोधनपत्रकेपूढाटितानामनुदाटिताना च मदृष्टिसरणिमापतिताना स्खलिताना यावगुद्धिबल मार्जनमकारि । विशेषतचामरस्थस्य कस्यचिद्वस्तुनो यधासभव नाम्ना नाग्नोम्निश्च व्याख्यावस- रेऽमुकस्य वस्तुन इमाम इद वा नामेति व्यवस्था व्याख्यामुधाया कुत्रचनासीद्वहुन च नासीत्सापि न्युपि- सूनामनायासतोऽनगमाय तर तोमानीयन्त्यमुकस्य वस्तुनो नामानीति स्थूलाक्षरविन्यासेन कृता 13 अभ्यर्थये च नामनाममनापि स्खलित क्षमध्वमिति करुणाररणालयेभ्यो निद्वद्धयोऽह सविनय पणशीपरोपाहलक्ष्मणशर्मसूनु वासुदेवशर्मा। ४६ पृष्ठव्याख्यासुधाटिप्पणीशेपपूर्ति:- "सा दृष्टेदु सिनीवाली" इति मूल 'सा अमावास्या दृष्टेन्दु चतुर्दशीयोगात् दृष्टचन्द्रा चेत् सिनीवाली. पदयाच्या भवति' इत्येव फलितार्थकत्नेन व्यारयातुऱ्याख्यासुधाकारस्याशयस्तु- तिथिक्षये सिनीनाली तिथिवृद्धौ कुहू स्मृता ।' इति प्रचेतोनाक्यानुसारेण अमावास्याक्षयदिने सूर्योदयत प्रान् चन्द्रोदयकाले अमावास्याया असवाचतुर्दश्या एव सत्वेन तदिन एवागत्या अमावास्याकार्यस्यापि करणीयत्वेनामात्यव्यवहारश्चतुर्दशीदिन एवेत्येव बोधनीय ॥ पर त्विद न सार्वदिकम् । व्यर्कचन्द्रस्य (चन्द्रसूर्योभयान्तरस्य ) द्वादशभ्योऽशेभ्योऽनधिकत्वे चन्द्रादर्शनस्य ·॥ श्रीः॥ श्रीमदमरसिंहविरचितः अमरकोपः। व्याख्यासुधाख्यया व्याख्यया समेतः । -por- प्रथमं काण्डम् । । वरवीवाल्लभ नखा गुरु(गिर) भट्ठोजिदीक्षितम् । दयावत्त्वमुक्तम् । 'दयालोरसमथस्य दु सायैव दयालता' इ. आ(अ)मरे विदधे व्यारया मुनिनयमतानुगाम् ॥ त्यतो ज्ञानवत्त्वमुत्तम् । कोहशस्य--अगाधस्य । न गाधस्त' प्रारिप्सितप्रत्यूहापनुत्तये कृत महल शिष्यशिक्षार्थमादौ । लसझे यस्य गम्भीरस्य । विपयानाकृष्टस्येति यावत् । यद्वा निववन्ध- अग शैल वृक्ष वा आमोति । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' (या. यस्य शानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणा' । ३।२।१०१) इति आप्नोते (आप व्याप्ती । स्वा०प० अ०) सेव्यतामक्षयो धीरा. स श्रिये चामृताय च ॥१॥ उ । टिलोप (६।४।१४३) । सवर्णदीर्घ (६११०१) तमर्ग दधाति मनसेत्यगाध । तस्य । परमेश्वरभक्तस्येति यस्येति ॥ हे अनघा , भवद्भि स धीरा सेन्यताम् । यावत् । कीदृशो धीरा-अक्षय । अ वासुदेव , तस्मिन् न अघ पाप येपा तेऽनघा निष्पापा । सुकृतिन इति यावत्। क्षयो ज्ञान निवासी वास्य सोऽक्षय । अनेन ब्रह्मनिष्ठतारूप, 'मुकृतिन एव त सेवितु प्रभवन्तीति त एव सयोध्यन्ते 'धर्मण द्वितीय विशेपणमुक्तम् । यद्वा न क्षयो हिंसा यस्य । 'क्षीप पापमपनुदति' इति श्रुते । घिय राति ददाति । 'रा दाने' | हिंसायाम्' (क्या५० अ० ) 'एरच्' । ३।३।५६) । पू. (अ० प० अ०) अस्मात् 'विप् च' (३।२।७६) इति । वन तु 'क्षि निवासगत्यो' (तु. ५० अ०) । परपीडाप विप् । धीरा ज्ञानप्रदो गुरु । अनेन 'तद्विज्ञानार्थ स गुरुमे । हारक । “यस्मानोद्विजते लोक ' इति गीता । अथवा स याभिगच्छेत्' इति श्रुत्यर्थ उपदिष्ट । 'प्रयोननमनुद्दिश्य न धीरा मया सेव्यताम् । स क । यस्य गुणा अनघा । न अघ मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति गुरुसेवाया फलमाह-श्रिये चाम् | येभ्यस्तेऽनघा । पापनिवर्तका इति यावत् । 'यश फलि- ताय चेति । चद्वयमुभयो प्राधान्यद्योतनाय । भुक्तिमुक्ति । मलापहम्' इति भागवतात् । शेष समानम् । 'आशिपि हि प्राप्तिरसेवातो भवति । "क्रियार्थोपपदस्य- (२१३१४) डोटी (२३११७३) शति कर्मणि लेट् । इत्यहि गुरु इति चतुर्थी । तादयें (या० २।३।१३) वा । तदुक्त भाग | सेवापरान् प्रति कर्तव्यत्वेनोपदिश्यते, वय वा प्रार्थ्यते । वते-'योगद्धिमापुरुभयां यदुहैहयाद्या' इति । ननु गुरो | गुरुसेवामाहात्म्य च ब्रह्मवैवर्तादी प्रसिद्धम् । भागवतेऽपि- नियोऽभावात्तत क्थ सा प्रार्थ्य(प्य)त इत्याशझ्याहय यथाऽह ज्ञानदो गुर ' इति, 'तुष्येय सर्वभूतात्मा गुरुशुशू- स्येति । अस्य गुरोरी लक्ष्मीरस्ति, गुणाश्च सन्ति । तदुक्त पया यथा' इति च । एव 'लक्ष्मीवान् , कल्याण (निर्मल) भागवते-'अते भवत्पादपरायणान मा विन्दन्त्यह बद्ध गुण , शास्त्रसपनो, दयापूर्णा, विषयानाकृष्टो, विष्णुभत्तो, दया यतोऽनित' इति । 'सत्य शोच दया क्षान्तिस्याग | विष्णुसाक्षात्कारवान् , शानदो, गुरु सपत्प्राप्त्यर्थ / 1 समअसम् सतोष आर्जयम् । शमो दमस्तप साम्य तितिक्षोपरति श्रुतम् ॥ प्यर्थ च निष्पापैरधिकारिभि , मया वा सेव्यताम्' पशपाकरणात ज्ञान विरक्तिरैश्वर्य शौर्य तेजो वल स्मृति । स्वातन्त्र्य कौशलं | हितमुपदिशन्, खहितमाशसमानो वा ग्रन्थ निलिङ्गानामेव, व कान्तिधैर्य मार्दवमेव च' इत्यादयो गुणा । वीदृशस्याम्य-क्षणम् (इति) लक्ष्मीस्मरणरक्षण च महर रूपेण व्यायोचिता ज्ञानदयातिन्धो । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञान शास्त्रम् , दया नियामकुट 'स्वेष्टदेवतासकीर्तनाद्विशिष्टादृष्टम रणयोरिवानाम्यशपादि। 'रणपरदु सप्रहाणेच्छा । तयो सिन्धोरिव । शास्त्रसपनस्य, यवोचत । दस देवनानाचकपदर दियापूर्णस्य च । अनेन 'श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठम्' इति विशेष करणापरणयोश्चच्छैव नियामिका-२, मम प्रतिभाति (समाधानार मध्ये श्रोनियलमुक्तम् । स ज्ञानवानपि किमर्थ इति दन्द्रीतर चे मुभीमिलेरयम् ॥ इति शिवदत्त ॥

·अमरकोपः। [प्रथम का सामान्यशब्दाना जिनलक्षणविशेपपरत्वेन व्यारयानस्य वैदि- प्रत्येक फमक्यनेन कृतोत्कर्ष । यद्वा । असाराशरहित. कानामनुचितत्वाद, अमरपतुर्जनत्वे प्रमाणाभावाय । प्रा- शब्दरचनाविशेषवद्धि । त्रिराण्डोत्पलिन्यादीनि नाममार. श्वस्तु–'हे धीरा , स भगवान् सेव्यतामाराध्यताम् । धैर्य-प्रतिपादकानि । वररुच्यारिद्रतानि तु लिममानमतिपादकानि । शालिन एव सेवितुं शक्नुवन्तीति तानेव सबोधयति । प्रकृत- | अन तूभयार्थसग्रहादिदमेव सर्व. पाठ्यमिति भाव ॥ लायुप्मामिहितेच्छुभि । स य यस्य गुणा मैत्रीमर्यादा लिङ्गज्ञानोपाय परिभापते- दयोऽणिमादयो वा अनघा निष्पापा । रागाद्यसपरिता प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच कुत्रचित् । इति यावत् । यद्वा, हृया । तथा च धरणि --'अस्त्रीपुंनपुंसकं शेयं तद्विशेपविधेः कचित् ॥ ३॥ नयोऽपापहृययो' इति । किभूतस्य ज्ञानयासिन्धो । भेदारयानाय न इन्द्वो नैकशेपो न संकरः । ज्ञानं समस्तविद्या(पया वयोध । दृष्ट खार्थमनपेक्ष्य परदु ख- कृतोऽत्र भिन्नलिदानामनुक्तानां कमाइते ॥४॥ ग्रहाणेच्छा दया । तयोरम्बुतुल्ययो सिन्धोरिय सिन्धोपि गिलियां त्रिप्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति । • पुलाधारस्य, अगाधस्य अनवच्छिनमहिन्न । अन्यैरनधिगत- निपिद्धलिहं शेपार्थ त्यन्ताथादि न पूर्वमाक् ॥५॥ झानपारलादपरिच्छेद्यगाम्भीर्य(द्य गाम्भीय य)स्य धा । स किभूत ---परहितापादनेषु नास्ति क्षयो विरामो यस्य, मर- प्रायश इति ॥ ‘महत्पार्थाच्छस्-' (५४४२) इति पादिराहित्याद्वा । फराधीनैव प्रेक्षावता प्रवृत्तिरत आह-थ्रिये शस् प्रायशो वाहुल्येन, रूपभेदेन व्याध्विसर्गविन्दुरूपेण । घेत्यादि । श्रीरन निवर्गसपत्ति , ता प्राप्तुम्, अमृताय मो- स्त्रीपुनपुसक योध्यम् । यथा-'पद्मालया पद्मा' 'पिनाकोऽज- क्षाय च । यद्वा-स सिन्धु सेव्यताम् । स क-यस्य | गव धनु' । क्वचिद्विशेषणपदस्थेन सर्वनामपदस्थेनापि रूप- अगाधस्यातलसशस्य, अक्षयस्य सदा परिपूर्णस्य, अस्य विष्णो | भेदेन सीपुनपुंसकं ज्ञेयम् । यथा--'तत्परो हनु 'अन तत्पर क्षयस निवासस्य वा गुणा अनघा रत्नादिमत्त्वानेमल्यादय , इति विशेषणादनो पुंस्त्रम् । (युत् वृत्ते स्नेहपानम्) सेवात्पा लिये लक्ष्म्य, अमृताय च पीयूपाय च' इत्याहु । अनुप पुमान् । (अत्र) 'सा' इत्युक्त्या कुला सीलम् । निश्चित- समुद्रपक्षस्तु न सम्यगिय । ज्ञानेत्यस्यानन्वयात् । 'अक्षय लिझेनानन्तर्य साहचर्यम् । रूपमेदाभावेऽपि चित्तेनापि लिक ज्ञेयम् । यथा-'अश्वयुगश्विनी' 'भानु पर''वियद्विष्णुपदम्। इत्यस्य प्रथमान्तस्य पध्यन्तस्पेन व्याख्यानस्थानुचितत्वात् । अभीष्टदेवतानमस्काराग्रुपनीतमदृष्ट हि-' इत्यादिसमन्य- अाश्वयुग्भानुवियन्ति साहचर्यास्त्रीपुंनपुंसकानि ज्ञेयानि । विरोधाच । आशीनमस्कियावस्तुनिर्देशेवनन्तर्भावात् । 'हा- | क्वचित तस्य स्त्रीपुनपुसकस्य विशेपोपादानात्तज्ज्ञेयम् । यथा-- नदययो सन्दते प्रवर्तते देवतारूपत्वात्' इति वा, 'ज्ञानदये 'भेरी स्त्री दुन्दुभि पुमान्' 'रोचि. शोचिरमे लोवे ॥३॥ स्सन्देते प्रवर्तते देवतारूपेऽस्मिन्' इति वा समाधेयम् । १-'प्रत्येक परिपाटीस्थापनादिना कृतोत्क.' पाठान्तरम् । पष्टपर्थोऽप्यार्थिवार्थत्वेन समाधातु शक्य । 'स्यन्दते सप्र. | २–अत्रामरवोपे भिन्नलिङ्गाना प्रातिपपेनानुक्ताना भेदमा- सारण धध' (3० ११११) इत्यु । यत्तु मुकुट --'ताभ्या रयातु इन्द्रो न कृतः । परवछिह दि स्यात् । नावयवलिङ्गम् । यया सिन्धुरिवेति प्रकृत्यादित्वात् (१३।१८ वा.) तृतीया । 'कुलिश भिदुर पवि', नतु 'कुलिशमिदुरपवय ' इति । तथा एक- 'तृतीया' (२१॥३०) इति 'योगविभागात्समास' इति शेषो न कृत । शिष्यमाणलिङ्गस्यैव हि प्रवीति. स्यात् । यथा- सर्वधरादयः' इति । तदपि न सम्यक् । अर्थासगते । प्राति | 'नम ख श्रावणो नमा.', नतु 'सनावणौ तु नमसी' इति । तया पदिकार्थे हि सा, तस्य न भेदेनाभेदेन वानान्वय सभवति । सकरो व्यामिश्रतापि न वृता । साहचर्यात्तलिङ्गव हि स्यात् । यथा अमेदे हि तृवीया व्यर्या । प्रथमाया एवौचित्यात् ॥ 'सव स्तोत्र सुतिर्नुति, नतु 'मुति स्तोत्र स्तबो नुति.' इति । अभिधेयप्रयोजने दर्शयति- एतचे त्रमादृते यत्र सग्रहयोका क्रममात्र विवक्षितम्, तत्रानु- समाहत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्त प्रतिसंस्कृतैः। कानो भिन्नरिङ्गाना द्वन्द्वादय. कृता एव । यथा 'वर्ग. पृथ्वीपुर- मारनौषधिमृगादिभि । नभनक्षत्रविरुदै. साङ्गोपाहैरिहोदिता.' इत्यत्र द्वन्द्वसकरौ । भावादादेव शेषश्च कृत । उपाध्यायश्च 'नमा दुते' इत्यन्तगंडु मन्वान क्रिमेणाहते परिपाट्योपादेये ग्रन्थे' इति व्यदरत् । गौद्योऽमीत्यमबुद्धवा ययात्राय संकरः प्रमादृते अनुक्रम पिना भिन्नलिङ्गाना न कृत. । अभिधानानुक्रमेणैवाभिधातु तु कृत एवं । यथा 'कपदोऽस्य जटाजूट. पिनारोऽनगद धनु । प्रमयाः स्यु पारिपदा' इति । मालाकारो हि सीरिजादीप्रकरणैनिरदि- जट । श्रीमोनरत्वन्यथा व्याख्यत् । यधैते ददैकशेपसकरा , क्र. यनिर्देश विना भिन्नलिङ्गा ययुक्ता न ए तदान कृताः ·स्वर्गवर्गः १] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। - . - कोशे, अनुक्ताना वपर्यायेप्वपठितानाम्, मिनं लिङ्ग येषा ते- 'दुति स्तुति ' इति स्त्रीलिङ्गायुक्तौ । नतु 'स्तुति स्तोत्र स्तवो पाम्, लिङ्गभेदमारयातुम्, द्वन्द्व एकशेपश्च न कृत । यथा- नुति' इति कृतम् । एव 'जनुननजन्मानि' इति नपुंसकलि- 'देवतादेवतामरा' इति न कृतम् । परवलिजता सात् । यथा शानिरप्यं, 'जनिरुत्पत्ति' इति स्त्रीलिजावुक्ला, उद्भवशब्द वा-'ख नम श्रावणो नभा' इसन 'खश्रावणौ तु नभसी' इति । पुलिङ्ग उक्त । यत्तु खामिनोक्तम्-‘एतच्च कमाते । यन नवृतम् । शिष्यमाणलिङ्गतैव स्यात् । समानलिझाना तु तौ । सग्रहश्लोकादौ ममान विवक्षितम्, तत्र अनुजाना भिन्न- कृतावेव । यथा-'स्वर्गनाकनिदिवत्रिदशालया' 'पादा रदम्य- | लिङ्गाना द्वन्द्वादय कृता एव । यथा । 'वर्गा पृथ्वीपुरमा - जितुर्याशा' । स्थानान्तरनिर्दिष्टाना तु भिन्नलिझानामपि तौ । द्वनौपधि-' इत्यादी द्वन्द्वसकरौ, 'भ्रानादावेकशेपश्च कृत कृतावेव । यथा-'अप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिनरा' 'माता इति । तन । इत्थ हि 'पृथ्वीपुर-' इत्यादिनिर्वाहेऽपि भ्राना- पितरो पितरौ' । एते स्वखपर्यायेपूक्ता एव । तथा तेपा के | दावनिर्वाह एव । तत्र क्रममावस्याप्रतिपिपादयिषितलात् । मारते क्रम विना सरो न कृत । स्त्रीपुनपुसकानि क्रमेण | अत एव 'अप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्षकिनरा' इत्यादावप्यनिर्वाह । पठितानि, तेषु कमेण पठ्यमानेपु नान्तरीयवस्तु सकरो न यदपि । 'उपाध्यायश्च 'माहते' इत्यन्तर्गड्ड मन्वान 'क्रम- दोप इति भाव । सकरो नाम भिन्नलिदाना मिश्रतारूप ।। णाहते परिपाट्योपादेये ग्रन्थे' इति व्याख्यत्' इति स्वामी । यथा-'स्वय' इति पुलिङ्गमुक्खा, 'स्तोत्र' नपुसकमुक्ता, तदपि न । अन्तर्गडमानस्य निर्वाजलात् । अस्सेदुक्तरीत्या पर्यायनिर्देश विना सूक्तानां कृता एव । यथा 'विद्याभराप्सरोयक्ष- रक्षोगन्धर्व किन्नरा' तथा 'पुत्री पुनश्च दुहिता च' । तथा ना. न कृत । एष कृत -दैवतानि पुसि वा देवता खियाम्' इति लिङ्ग- नार्थे 'सशा स्याश्चेतना नाम हस्तायैश्वार्थसूचना' इति ॥ ४ ॥ इति शान न स्यात् । तथा 'सुश्रावणौ तु नमसी' इत्येकशेपो न कृत , क्षीरस्वाम्युत्प्रेक्षितममरकोशोद्धाटनम् ।। 'ख नभ श्रावणो नभा' इति पुनपुमकलिङ्गशानाय । समानलि. द्वन्दैकशेषयो रूपभेदकृतलिङ्गनिर्णयामावालिशानोपाय सकर. झाना तु तो कृतादेव । यथा 'स्वगनाकनिदिवनिशालया' अना दोपपरिहार चाह मेदेति । अत्रामरकोपे मिनलिङ्गाना लिन | विशुहरच्छागा' । किंभूताना भिन्नलिझानाम् । अनुक्तानाम् । भेदमाख्यातु दद एकशेषश्च न कृत । द्वन्दो यथा 'दैवतादेवता- रूपभेदसाइचर्यविशेषविधिभिरशापितलिङ्गानाम् । शापितलिङ्गाना तु मरा' इति न कृतम् । एकशेषो यथा 'स नभ श्रावणो नभा. दन्दैकशेपा कृतावेव । यथा स्त्रिया बहुभ्वप्सरस', 'शक्षकपिल. इत्सन सिनावणी तु नमसी' इति न कृतम् । एकलिहाना तुक विल-' इति 'यातुरक्षसी' इति शापितलिङ्गानाम् 'अप्सरोयक्षरक्षोग- वावेव । यथा '-स्वगनाकत्रिदिवदिशालया' 'अनाविष्णुहरी न्धवकिनरा ' इति द्वन्द्र कृत 1 यया 'जनयित्री प्रसूर्माता', 'ता- गा' इति । ननु मिन्नलिझानामपि तौ कृती । यथा --अप्सरोष- तस्तु जनक पिता' इति शापितलिङ्गाना 'मातापितरौ पितरौ' इत्ये- क्षरक्षोगन्धर्वकिनरा' इति, 'मातापितरौ पितरौ' इत्यत आह-~- कशेष कृत । तथा भिन्नलिङ्गाना कमाते क्रमेण विना सकरोऽपि अनुक्तानामिति । स्थानान्तरेऽनिर्दिष्टाना न कृतौ, निर्दिष्टाना तु न कृत । क्रम प्रस्ताव । सकरी मिश्रत्वम् । अन तु बज्रप्रस्ताने कृताधव । इह तु स्थानान्तरनिर्देशो यथा 'स्त्रिया बहुध्वप्सरस', 'कुलिश मिदुर पवि' इति पुनपुसकयो सकरो न कृत । वर्ग- 'नैऋतो यातुरक्षसी', 'जनयित्री प्रभूमाता' 'तातस्तु जनक पिता प्रस्ताव 'सुरलोको घोदिवौ दे स्त्रियाम्' इति स्त्रीपुसयो । स्तुतिप्र- इति । ननु रतकोपादिवःस्त्रीपुनपुसकाण्डविधानेनैव कथनमुधिः | स्ताचे स्तव स्तोन नुति स्तुति ' इति स्त्रीपुनपुसकानाम् ॥ ४॥ तम् । तथासति रूपभेदसाहचर्यादिप्रतिपत्तिगौरवमपि न स्यात् । इति दीक्षितरामकृष्णविरचितपीयूपारय यारया ।। सत्किमिति निसंकर पियते, इत्यत थाह-क्रमादृते इति । कम अनेयं विचारणा- विना संकरो न कृत 1 क्रमानुरोधात्तु कृत इति तात्पर्यम् । संक एकशेषाभावोदाहरण 'ख नम श्रावणो नभा' इत्यत्र सन्नावणी रस्तु भिन्नतिगाना मिश्रस्वरूप । प्रम प्रक्रम । प्रस्ताव इति तु नभसी' इति व्याख्यान व्यक्तम् । तत्र सगच्छते । नमोऽ तरीक्ष यावत् । यथा स्वर्गप्रक्रमे घोदिवो भिन्नलिझे अप्यवश्यवाच्यत्वात्क- गगनम्' नभा श्रावणिकश्च स ' इति वपर्याये रिङ्गभेदस्य शापि- थिते । विष्णुप्रस्ताये च लक्ष्मी नाम, इति । यद्वा क्रम विना मि-तत्वेन 'मातापितरौ पितरी' इत्यतो वैरक्षण्याभावादेवशेषेऽपि दो. नलिङ्गानां सकरो व्यामिश्रभावो न कृत । क्रमेण तु कृत एव । पाभावात् । तस्माद् ओक सद्मा प्रयश्चौका' क्त्युदाहतव्यम् । य. यथा 'सुरलोक ' इत्यन्तेन पुरिङ्गशब्दानिरूप्य योदिवौ' इति सी- चोक्त-समानलिङ्गाना तु कृतावेव' इति । तदपि न समजसम् । लिङ्गशब्दायुक्त्या ही 'त्रिविष्टपम्' उत्तम् । एव 'जनुर्जननामा पप क्षीर पयोऽम्बु च' इत्यत्र समानरिङ्गत्वेऽज्यकशेषापरणात् । नि' इति श्रीबालशानिरूप्य ‘जनिरुत्पत्ति' इति स्त्रीलिङ्गायुक्त्वा चस्मादिय परिभाषा न सार्वत्रिकी । किंतु 'समाननिद्रानामव, स्व- अवशद पुलिङ्ग उस । इह तु क्षीरस्वामितव्यायाविशेषो मे. पर्यायेयूक्तानामेव वा कृत' इति परिसरयारूपेण व्याख्योचिता । यगौरवमयाम लिखित ॥ ४॥ इति रायमुकुटकृतपदचन्द्रिया ।। तथा च समे यजेत' इत्यन गगकरणाकरणयोरिवानाप्येक शेषादि. भेदेति । अत्र ग्रथे भिन्नलिङ्गाना भेदाख्यानय लिजभेद- करणाकरणयोश्चच्छेव नियामिका-इति मम प्रतिभाति ( समाधाना- भाख्यातु दन्दो न कृत । यथा देवनादैवतामरा इति द्वन्दो । तर पेनुधीमिर्लरयम् ॥ इति शिवदत्त ॥ - .

·अमरकोपः। [प्रथमं काण्डम् - - तस्य सामअस्यात् ॥ ४ ॥ त्रयाणा लिशाना समाहारनिलि- दिवेऽम्बरे ॥(३)॥ ॥ तिसप्वप्यवस्थामु त्रयो ब्रह्मविष्णुरुद्रा जी, तर 'नियु' इति पदं ज्ञेयम् । इति परिमाप्यते । यथा या दोव्यन्त्यति निदिव ।-धनर्थे कविधानम्' (वा० ३।- "निपु स्फुलिझोऽमिपण' । न्यायसिद्ध चैतत् । निलिङ्गयतिरि- ३.८) इति कः- इसाहु । तन्न । 'स्थानापाव्यषिहनियुध्य- वास्यार्थ[ थान्तर स्यासभवात् । अयोगाच्च । स्त्रीपुंसी मि- र्यम्' (उक्तवातिकशेषे) इति परिगणनात् । उदाहरणत्वेन थुनम्, तर 'द्वयो' इति पदं ज्ञेयम् । यथा-'योलिकी- व्याख्यानस्य निर्मूल्लात् । यदपि-मूलविभुज़ादित्वात् (पा. लो' । 'द्वयो' इति द्विशब्दप्रयोगोपलक्षणम् । तेन 'द्विहीनं | ३३२१५) कालय -इति । तदपि न । अधिकरणव्युत्पत्तिप्र- भरावे सर्वम्' 'यहीने मुकुन्दरे' इलायुपपद्यते । तया नि | दर्शनस्यासपतत्वात् । तर 'वर्तरि कृन्' (३।४।६५) इति घिद्धं लिङ्ग यस्य तनिपिद्धलिङ्ग पर्द, शेपार्थ शेषलिगकं ज्ञेयम्। वाक्यशेषात् । तस्मात् 'हलच' (३।३।१२१) इति पाए। इदमपि न्यायसिद्धम् । विशेषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञानात् ।। सक्षापूर्वकत्वात् न गुण -इति व्याख्येयम् । यद्वा ब्राह्मवष्ण- यथा-'पञमस्त्री' इति । तुरन्ते यस्य तत्वन्तम्, अथ आ.वरीदभेदेन सात्त्विकराजसतामसभेदेन वा विविधो दीव्यति दिर्यस्य तदादि, सन्तं च अधादि च नामपद लिङ्गपदं सर्व व्यवहाति प्रकाशते वा (दियु क्रोडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तु- नामपद अव्ययपद च पूर्वान्काय न भवति । किं तूत्तरान्वयिा विनोदमदखाकान्तिगतियु' । (दि. ५० से.) 'इगुपधत्वात्' 'नगरी बमरावती' 'जयोऽथ शीघ्र सरितम्' इति च नाम- ( ३१११३५) क । त्रिदिवं तु खे । स्वर्गे च त्रिदिया पदम् । 'पुति सन्तधि ' 'शस्त वाथ निघु द्रव्ये' इति लिग-नयाम्' इति मेदिनीदर्शनात् लीयेऽपि ॥ (४) |॥ विदशा- पदम् । तस्य तु प्रिया' इति सर्वनामपदम् । 'वा तु पुषि' नामालय ॥ (५)॥ स्वर्गमुरादय शब्दा स्वरूपपरा । रक्ष. इत्यव्ययपदम् । अयशब्दोऽयोराब्दस्याप्युपलक्षणम् । यथा- गया त्वर्थपरा । अत समानार्थत्वाभावादेकशेपो न ॥ ॥ 'अनुलोशोऽप्यथो हस' । न्यायसिद्धमिदम् । तुना पूर्वला- मुराणा लोक ॥ (६) मुरसादीनामप्युपलक्षणमेतत् । एवं द्विशेषद्योतनात् । अयशब्देन पार्थान्तरारम्भात् । भ्रमविषय | यौगिरेषु सर्वोऽयम् ॥ ॥ द्योतन्तेऽस्या द्या गोवत् । या चेतत् । 'उदपान नु पुमि वा इत्यादी तु न दोष । उत्तर- हुलकार (२०११) घुते ('धुतदीप्तौ' (भ्या से०) डो। स्थानामसात् । लियाचिनाऽन्ययेऽपि दोषाभावात् । वस्तु-योति 'धु अभिगमन (आ० ५० अ०) । विच् (३।२।७५) तस्तु बन पादपूरणाय चाराद्येव पठितुं युतम् ॥५॥ वा । ('चौस्तु वर्गविहायसो) । (७) ॥६॥ दीव्यन्त्यस्या- स्वरव्ययं स्वर्ग-नाक-पिदिय निदशालया। निति बाहुलकात् (३३३३१) दिवे (दिचु क्रीडादिषु । दि०प० सुरलोको धो दिवौ द्वे नियां क्लीये त्रिविष्टपम्॥६॥ से०) दिवि ।यो , दिवी, दिव , घुभ्याम् यः स्वप्न स्वरिति । यद्यपि 'चतुष्टयी शब्दानां प्रति' इति पक्षे भसो') ॥ (2)॥ यत्तु-'दिवेड्यो ' इति ज्योप्रत्यय -इत्या- सहारान्देषु व्युत्पत्तिर्नावस्यकी, तथापि शाक्टायनाभिम-ह मुकुट । तम । उक्तसूत्रस्यादर्शनात् । सामी तु--'यो त्रियीपो व्युत्पत्ति प्रदर्यते ॥ सर्यते स्तूयते इति स्व । शब्दोऽप्योकारान्तोऽस्ति । भाप्ये (६।११९३) 'गोतो णित्' 'शु शब्दीपताफ्यो' (भ्वा०प०अ० )। 'अन्येभ्योऽपि | (१९०) इत्यत्र 'ओतो पित्' इति पाठान्तराम्नानात्' इ- उदयन्ते' (३॥२॥७५) इति विच् । बाहुलकात्वमणि गुण लाह । तदपि न । स्मृत उर्येन स स्मृतीरित्या वृद्धिविधाने- (३८४ ) रपरत्वम् ( ११११५१ ) इत्याहु । तन । नि- न पाटस्योपक्षीणत्यात् । यदपि-दिवे क्विप् (३।२१७६) इ. बाँनबाहुल्काश्रयणस्यायुक्ततात् । 'स्वरति शन्दायते' इति त्युक्तम् । तदपि न । दिवो दिव इसाद 'मझो शूट्-' (हा. व्युत्पत्तिरप्ययुक्ता । उफार्थस्य तमासभवात् । सरल -1) इत्यूट प्रमशात् । मुभूतिस्तु-'धु अभिगमने' - प्रात्या उपतापमति । 'ननं मृताकृते तपते' इति श्रुते खरा- यते अभिगम्यते याहुरपारकर्मणि टोमलय -इत्याह । R(11१1३५) पाटाव्ययतम् । 'अव्ययोऽवी दाद दे ती खर्गे च गगने दियं श्रीव तयो स्मृतम्' । यत्तु-खा. नाविप्नी निव्यये नियु' । म शब्दस महलाघमादी प्रयोग मिना 'दिवशब्दो वृत्तिविषय' इत्युक्तम् । तदेतेन परासम् । ('स्यः प्रेस योनि गारे च') (१)nen मुष्ठ अज्यते सर्ग । उक्तमेरिन्यां वृत्तिविषयत्वानभिधानात् । 'मन्दर शैस्मि 'असं अने' (भ्वा० प.. यमगि (३३१९) पम् । ) शकभव(सद) ने रा दिव नभ' इति त्रिवाण्टशेषाच ॥५॥ ज्यते म्मिमिति वा । मज गतिस्थान नेणु' (वा. विशन्वस्मिन् मुनिन इनि विटपम् । 'विटप विष्टप विशिपो. आ..) 'हब' (११२१) इति पन् : न्यादित स्पा' (उ• ३४५) इति पिश ('विश प्रवेशने' तु. ५० स(३१-३) पुतम्। यत्तु गुकुट -'चनो' अ०) प्रत्यय , तस्य च नुर् । 'मध-' (AIR) इति प्रतिमाह । तन । निष्टायामनिट इतम्' (१३५९) पत्वम् । 'यत्र नभम्य विश्पम्' इति वैदिक प्रयोग । तृतीय पातिक (२) 14'4 गुरव, नविलम्भव दु गम्, विपिशपम् ॥ (१) पूरणप्रलयस्तु पत्तीगतार्थलास प्र. नास्सरमन पति नार । 'नधानपात्-' (१७५)शी मोनको प्रया, तरभावो नाप्रति पा । 'नाफरानि १- पाटरतु म उपलभ्यते। . - ·स्वर्गवर्गः १] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । - - युज्यते । (स्पभेदेनैव क्लीयत्वे लब्धे रूपभेदलब्धलिङ्गविशेष- त्या सुरास्त्येषाम् । अर्शआद्यच् (५।२।१२५) । यद्वा शोभनं स्यानित्यवज्ञापनार्थ क्लीव इत्युक्तम् । तस्य फलं 'कर्म क्रिया | राजते । 'राजू दीप्ती' (भ्वा० उ० से.) 'अन्येभ्योऽपि-' तत्सातत्ये गम्ये स्युरपरस्पराः' इत्यन नपुंसकत्व उक्तेऽपि (३।२।१०१ वा.) इति डः । 'सुरा चपरमद्ययोः । पुंलिङ्ग- पुंलिङ्गत्वं मिद्धम् । अतः 'कर्म व्याप्ये कियायां च पुनपुंसक- | त्रिदिवेशे स्यात् ।। (६) 11. ॥ सुष्ट पर्व अमावास्यादिचरितम्, योर्मतम्' इति रद्रकोशेन सह न विरोधः शङ्कनीयः)। केचि- | अडल्यादिग्रन्थिः, उत्सवो वा पा सुपर्वाणः । 'सुपर्वा ना तु-'पिष्टप' इति सूत्रं पठिला विशतेरादेः पो निपात्यते- | शरे वंशे पर्वधूमसुरेषु च ॥ (७) ॥ ॥ शोभनं मनो येया ते इत्याहुः । अयं पुंस्यपि । तथा चामरमाला-'पिष्टपो विष्टपोऽ- | सुमनसः । 'सुमनाः पुष्पमालयोः स्त्रियां, ना धीर देवयोः॥ प्यत्री भुवनं च नपुंसकम्' इति । 'नभो विष्टपं दृषो गौर्ना पृ- | (6) ॥॥ त्रिदिवस्येशाः ।। (९) ॥ ॥ दिवमोको येषां ते दि- निश्चापि मुरालयः' इति रत्नमाला । एवं शकभवनफलोदया- | चौकसः । दिवशब्दोऽदन्तः । 'मन्दर सैरिभः शमभव(सद)- वरोहोललोकादयोऽप्यूह्याः । नव 'स्वर्गस्य' ॥. नं सं दिवं नमः' इतिः त्रिकाण्डशेपात् । द्यौरोको येषामिति अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विवुधाः सुराः। विग्रहे 'दिवोकसः' अपि । 'स्यादिवौका दिवोकाश्च देवे सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥७॥ चापीह पक्षिणि' इति रन्तिदेयः । 'दिवोकाच दिवौकाश्च आदितेया दिविपदो लेखा अदितिनन्दनाः। पुंसि देथे च चातके' । शब्दपरविप्रतिषेधात्परस्य यणादेशः । आदित्या ऋभवोऽस्वमा अमर्त्या अमृतान्धसः॥ ८॥ स्थानिवत्वेन पूर्वस्य न यण् । 'सद्गतौ' (१।४।२ प०) इति न्यायात् ॥ (१०) ॥ ॥ 'नलो दानो दितिः' इति शाकटाय- चर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः । नः । यद्वा द्यति । 'दो अवसण्डने' (दि. ५० अ.)। वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥९॥ | ‘क्तिच् तौ च-' (३।३।१७४) इति क्तिच् । 'यतिस्पति-' अमरा इति ॥ न प्रियन्ते 'मृट् प्राणत्यागे' (तु० आ० (॥४१४०) इति इत्वम् । दितिभिन्ना अदिति । अदित्या अ. अ०) । पचाद्यच् (३।१।१३४)। 'अमरस्त्रिदशेऽष्यस्थिसंहारे पत्यानि । 'कृदिकारादक्तिनः' (४।१।४५ ग.) इति ढीपन्तात् कुलिशट्ठभे । स्त्री गुडच्यमरावत्योः स्थूणादूर्वाजरायुषु' ।(१) 'स्त्रीभ्यो ढक्' (४।१११२०) ॥ (११) ॥. दिवि सीदन्ति ॥॥ जराया निष्क्रान्ता. । 'निर्जरः स्यात्पुमान्देवे जराल्य- | वर्तन्ते 'पल विशरणगत्यवसादनेषु' (भ्वा०प० अ०, तु.. 'के च वाच्यवत् । निर्जरा तु गुडूच्या च तालपामपि | प० अ०) । 'सत्सूद्विप-' (३३२३६१) इति क्रिप् । 'हृद्यु- स्त्रियाम् ॥ (२) ॥॥ दीव्यन्तीति देवाः । पचादिपु (३।११- | भ्या च' (६।३।९ वा०) इति टेरलुम् । 'सुपामादिषु च' (८1. १३४) पाठादच् । 'देवः मुरे घने राज्ञि देवमाख्यातमिन्द्रि- | ३३९८) इति पलम् ॥१॥ तत्पुरुषे कृति बहुलम्' (६।३।१४) ये । देवी कृताभिषेकाया तेजनीस्पृकयोरपि' ॥(३) u॥ | इति टेलुकि 'युसदः' अपि । 'मनःसु येन युसदा न्यधीयत' तृतीया यौवनाख्या दशा सदा येपाम् । त्रिशब्दस्य तृतीया- | इति माघः ॥ (१२) ॥ ॥ चित्रादौ लिरयन्ते । 'लिरा अक्ष- र्थता त्रिभागवत् । निर्देश वा । 'संख्ययाऽव्यया-' (२।२।२५) रविन्यासे' (तु. ५० से.) । 'अकर्तरि-' (३१३१९) इति इति बहुमीहिः । 'बहुबीही संख्येये-' (५।४।७३) इति डन् । कर्मणि घन् । प्रीवाहस्तपादेषु तिम्रो लेखा सन्त्येपामिति वा। जन्मसत्ताविनाशारयास्तिस्रो दशा येषामिति वा । 'त्रीन् ता- | 'अर्श आद्यच्' (५।२।१२५)। 'लेतो लेरये सुरे लेखा लि. पान् दशन्ति 'दंश दशने' (भ्वा० प० अ०) पचाद्यचि पृपो- पिराजिकयोर्मता' ॥ (१३) ॥५॥ अदितेर्नन्दनाः ॥(१४).॥ दरादिलात् (६३।१०९) न लोपः' इति राजदेवः । तन। | अदितेरपत्यानि । 'दित्यदित्या-' (४i1८५) इति ण्यः । उक्तविग्रहे कर्मण्यणः (३।२।१) प्रसभेनाचोऽप्राप्ते । मूलवि. लिनविशिष्ट (1१1१) परिभाषाया अनित्सलान्डयन्ताण्ण्यो ना भुजादिलादित्येके (३।२।५ वा.) वा समाधेयम् ॥(४) ॥॥ | 'आदित्यो भास्करे देवे' ॥ (१५) ॥५॥ ऋशब्दवाच्यः विशिष्टो बुधो येषाम् । त्रिकालज्ञजीव-शिष्यखात् । विशेपेण खर्गः, अदितिर्वा । खरादि (१।१।३५) पाठादव्ययलम् । बुध्यन्ते वा । 'युध अवगमने' (भ्या०प० से०, दि० आ.. तन ततो वा भवन्ति । “मितहादित्वात्' (वा० ३१२१९८०) अ.)। 'इगुपध-' (३।१।१३५) इति कः । 'विवुधो ज्ञे | डः ॥vii विपि (३।१७६) 'भुवः' अपि-इत्यन्ये ॥ (१६) मुरे' । (५) ॥ ॥ सुरन्तीति मुरा. । 'पुर प्रसवैश्वर्ययोः' (तु.- ॥ ॥ अविद्यमान खमो येपाम् ॥ (१७) ॥॥ नियन्तेऽ. प० से.)। 'इगुपध-' (३।१।१३५) इति कः । यद्वा समुद्रो- | सिनिति मर्तो भूलोक । 'हसिमृप्रिण्वामिदमिलपूर्षिभ्य- १-अय पाठो बहुन नोपलब्धः । २-.-अस्थिसहारे गद्गादि खन्' (उ० ३८६)। तन भवा अन्युपचारान्मर्ताः । ततश्च प्रक्षेप्याणामरमामेकत्र मीलने-इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी । ३- 'नवसूरमर्तयविष्ठेभ्यो यत्' (वा० ५४१३६) इति खार्थे यत्। दश दशदर्गाः । श्रिय विन्दति सौमित्रे पञ्चविंशति वर्षवत्' इति | तद्भिन्नाः ॥(१८)॥ ॥ अमृतमन्योऽनं येपा ते प्याख्यायते च रामायणवाक्येन सदा देवाना पञ्चविंशवर्षात्मकत्वेन तृतीये दशे. १-६द च 'दिव उर' (दा॥१३१) दफनचिद, द्रष्टरपरो. सेव वर्तमानत्वमिति भावः । बोध्यम् । ।

·८ अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् ॥ ॥ शास्तीति शाखा । 'तन्तृची शतिक्षदादिभ्य स वृद्धौ (भ्वा० ५० से.) । अन्तर्भावितप्पर्ध । 'वृहेर्नोऽय' ज्ञाया चानिये' (उ० २११४) इति तृन् तृवा । पितृ-(उ० ४।१४६) इति भनिन् । धातोर्नस्यादादेश । वृहति वच्छास्तुशब्द । ननादिग्रहणस्य (६।४।११) नियमार्थ- वर्धत इति वा । यत्तु-व्योमादित्य (उ० ४११५१) कल्प- स्वान् । चान्द्रे शासे चिचि शिष्टिरेलन 'शाता' इति नमस्य मुकुटेन वृतम् । तत्तूतासूनामरणभूटकम् । ('ब्रह्म प्रत्युदाहरणेऽनीणादिक्तृच एव रत्नमतिना दर्शितत्वाद्रुद्ध- तत्त्वतपोवेदे न द्वयो पुति वैधति । ऋत्विग्योगभिदोविने वाचिनोऽपि दीर्घ - इति मुभूति । तन्न । तृचस्तस्यैग्नस- चाध्यात्मज्ञानयोत्तया') ॥ (१) ॥ ॥ आत्मनो विष्णो नात् । अनागादिक्तृच एवेलन प्रमाणाभावाच । (शास्ता सकाशात् , आत्मना खयमेव वा भवति । 'भुव वान्त- रामन्तभदे ना शासके पुनरन्यवत्') ॥ (१७) ॥ ॥ मन्यते रयो' (३।२।१७९) इति किम् । ('आत्मभूना विधी मुनि । मनेरुच' (उ० ४।१२३) इतीन् । ('मुनिर्वायमे- पामे') । (२) ॥ ॥ सुरेषु ज्येष्ठ ॥ (३) ॥ ॥ परमे व्यो. ऽईति । प्रियालागस्तिपालाशे') । (१८) ॥ ॥ अष्टादश 'यु- मनि, चिदाकाशे, ब्रह्मपदे, वा तिति । 'परमे स्थ किए' (उ० ४११०) इतीनि । 'तत्पुरपे कृति-' (१३१४) शाक्यमुनिस्तु यः ॥१४॥ इललुक् स्थास्थिन्स्थूणाम्' (वा० ॥३९५) इति पत्यम् ॥ स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शोद्धोदनिश्च सः। (४) urn लोकपितॄणा मरीच्यादीनामर्यमादीना वा पिता पितामह । "पितृव्यमातुल-' (४२१३६) इति साधु । गोतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥ १५ ॥ ('पितामह पायोनौ जनके जनकस्य च') ॥ (५) ॥ ॥ शाक्येत्यादि ।। (य)। शवोऽभिननोऽग्य । 'शग्टिया- हिरण्य हिरण्मयमण्ड तस्य गर्भ इव । 'तदण्डमभवद्धम सह- दिभ्यो व्य' (१३९२ ) । यद्वा शाक्क्षपतिच्छन्नं पास | साशुसमप्रभम्' इति मनूफे । तद्वा गर्भेऽस्य ॥ (5) nom यस्साच चमिरे । तस्मादिश्वापुर्वदयास्ते शाक्या इति भुवि लोकानामीश ॥ (७) ॥ ॥ वयमेव भवति । 'भुव -' स्मृता' इत्यागमात् शा भवाः शाक्या । दिगादितायत (३।२।१७५ ) दति विप् ॥ (6) ॥ चत्वार्याननान्यस्य ॥ (१३५४ ) प्रत्यय । तद्वशावतीणों मुनि । शाक्यवासा (९) ॥ ॥ दधाति । 'दुधान् भारणपोषणयो' (जु० उ० मुनियेति ॥ (1) 0.0 (स) । शाक्य सिंह इव । 'उप ..)। तृच् ( ३।१११३३)। ('धाता वेधति पाल्के') मित ध्याना-' (२॥१॥५६) इति समास ॥॥ भीमवत् ॥ (१०) ॥ ॥ अन्ज योनिरस्य ॥ (११) ॥॥ इधति शाय' अपि ॥ (२) ॥॥ रावर्धिषु सिसो निष्पन्न । दुटेभ्य । 'दुह जिघासायाम्' (दि. ५० से.)।-दक्षि Poय-' (२११४१) इति रामारा । सर्वाऽर्थ सिद्धोऽ भ्यामिनन्' ( उ० २५० ) इनिन्-इति मुकुट । सन। स्यतया - सिद्धार्थ' अपि । सिद्धार्थी घुझसर्पपी' । 'हुदक्षिभ्याम्' इति तत्र पाठात् । 'द्रविण दक्षिणा' इत्युदा- इति शाभत ॥ (१) ॥ ॥ शुद्ध ओदनोऽस्येति । शकवादि । हरणात् । अत 'पहुरमन्यत्रापि' (३० २०४९) इत्तीनच् । PHTONY) । शुद्धोदनस्यापत्यम् । 'भत इज' ( पाहुराबागुणाभाव ॥५॥ 'दुघणः अपि । 'ब्रह्मात्मभू स्या- Hum (th usu गोतमसाय शिष्य । तस्येदम्' हुहिणो हुघणध पितामह' इति भागुरे । 'परणेऽयोगि- दुष' (३१३६८२) इति हन्ते करणेऽप् धनादेशश्च । 'पूर्वपदा. त्-' (८४॥३) इति णत्वम् । तु ससाररक्षो हन्यतेऽनेने- त्यधं ।('दुघणो मुद्रेऽपि स्याटुहिणे च परश्वधे') ॥ (१२) ॥७॥ विरचयतीति विरिधि । 'रच प्रतियने' (चु० उ० से.)। सार्थप्यन्तात् 'अच इ' (उ० ४।१३९) । पृपोदरादित्वान् (६१०९) अवारस्येत्व नुमागमश्च । (चिदित्याभावे 'विरशि: अपि । 'चिरै विरचिन चिरं विरगि' इत्यादी प्रयोगदर्शनात् ) ॥ ॥ पचायचि (३।१।१३४) "विरिञ्च.' अपि । (पिरिशो हहिण शिजो पिरिचिपणो मत' इति पदार्णवात् । यत्तु-रिच वियोजनसयमनयो' चुरादि । 'अचर' (उ० ४।१३९)। पृषोदरादित्वान् (६।३।०९) नम्, शरवदुपधारसत्वं च-इति मुकुट । तन्न । "रिच 1-अय पाठः सर्वत्र नोपरम्यते ॥ २-उक्तमयोग परमर. भस्य ( ८४४०५३ ) नित्यत्वेन पिलोमरयासाधु वाम सर्वसमहत्व।।

·स्वर्गवर्गः १] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। - नियोजनसंपर्चनयोः' इति चुरादौ पाठदर्शनाद्रसविधानस्या- | रायण-पुनर्वसु-विश्वरूपा' इति त्रिकाण्डशेपश्च । नर- गुपयोगात् । फुअरवदिति दृष्टान्तोऽप्ययुक्तः । तत्र हस्खवि- स्थापत्यम् 'नडादिभ्यः फर' (४११९९) इति वा । संशापूर्व- धानाभावात् ॥ (१३) ॥॥ कमलमासन यस्य ॥(१४) : कत्यादृद्धयभावो या । नराजाताः नारा आपः तत्त्वानि या सृजति । तृच् (१।१११३३)। 'सजिदृशो:-' (६१११५८) अयनं (यस्य) नारम् अयते जानाति वा, आययति प्रवर्तयति इत्यम् ॥ (१५) 10 प्रजानां पतिः । 'प्रजापतिर्ना द. वा 'अय गती' (भ्या. आ. से.) जिन्तोऽपि । 'कृत्य- शादी महीपाले विधातरि' । ('प्रजापतिब्रह्मराझोर्जामातरि | ल्युटः-' ( ३।३१११३ ) इति ल्युट् ।('नारायणस्तु केशवे दिवाकरे । वही सष्टरि दक्षादी) । (१६) ॥ ॥ विदधाति । नारायणी शतापर्युमा श्रीः') ॥(२) ॥ ॥ कृष्णो वर्णोऽस्या- 'विधामो वेध च' (उ०४।२२५) इति वेधादेशोऽसिप्रत्ययश्च। स्तीति 'कृपेण' (उ०३।४) इति नगन्तात् ‘गुणवचनेभ्यो मुफुटस्तु-अमुन्-इत्याह । तन । (६११११९७) आधुदात्त- मतुपो लक' (वा० ५।२।९४) इति लुक् । कर्षयरीनिति वा सापत्तेः । मिथुनेऽसिः' (उ०४।२२३) इत्युपकमाघ । ('वेधाः पुंसि हपीकेशे युधे च परमेष्ठिान') ॥ (१) विशेषण बाहुलकाद्वर्ण विनापि कृपेः ('कृप विछेसने'। (भ्वा० ५० दधाति । विरन्योपसर्गनित्त्यर्थः। ('विधाता दुहिणे काये') अ०) नक् । ('कृपणः सत्यवतीपुत्रे वायसे केशवेऽर्जुने। ॥ (१८) ॥ विश्वं सृजति । 'विप्' (३।२।७६) 'किन्प्रत्य- कृष्णा स्याद्रीपदी नीली पिप्पलीद्राक्षयोरपि । मेचके वाच्य- यस्स-' (१२।६२) इति कुत्वं तु न । 'रजुमभ्याम्' इति / लिगः स्यालीवे मरिचलोहयोः') ॥ (३) ॥४॥ पिकुण्ठाया ( ॥२॥११४) भाप्यप्रयोगात् । यद्वा सृजियज्योः पदान्ते अपत्यम् । शिवादित्वात् (४१११११२).अण् । विगता कुण्ठा पत्यविधेः कुलापवादत्वात् । यत्तु मुकुटेनोक्तम्-'किन्न | नाशोऽस्य, विकुण्ठं ज्ञानं स्थानं यास्ति स्वरूपत्वेनाश्रयत्वेन त्यय' इति तद्गुणसंविज्ञानपक्षे किनन्तस्य कुत्वम्, न किब- | यास्य । ज्योत्स्नादित्वात् (वा० ५।२।१०३) अण् । यद्वा कि- न्तस्य- इति । तन्न । प्रत्यय ग्रहणवैयर्थ्यात् , दृक् स्पृगिलाद्य- कुण्ठानां जीवानामयं नियन्ता ज्ञानदो वा । 'तस्येदम्' (४। सिद्धिप्रसनाच, तत्पक्षस्यानाग्रहणात् । यद्यपि-'अतद्गुणसं- | ३।१२०) इति, 'शेषे' (४।२।९२) इति वाण । विगता कुण्ठा विज्ञानपक्षे तु विन उपलक्षणत्वात्तदभावे शिवन्तस्यापि कु. | यस्मात् । प्रज्ञाद्यण् (५।४।३८) वा । ( 'वैकुण्ठो वास स्वम्' इत्युक्तम् । तदप्यस्मदुक्तप्रकारद्वयेन प्रत्युतम् ॥(१९) विष्णो')॥ ४ ॥०॥ विष्टरे श्रूयते । असुन (उ०४११८९)। ॥४॥ विथत्ते इति विधिः । 'उपसर्गे घो. कि.' (३।३।९२) विष्टरो वृक्षः । 'पलाशी विष्टरः स्थिरः' इति निकाण्ड. माहुलकार (३।३।११३) कतारे । यद्वा 'विध विधाने' (तु० | शेपः । तस्थात्राश्वत्थोऽभिमतः । 'अश्वत्थः सर्ववृक्षाणाम' ५० से.) । इन् ‘इगुपधारिकत्' (उ० ४।१२०) इति कित्वान्न | इत्युक्ते । विष्टरो दर्भमुष्टिरिव श्रवसी कर्णावस्येति वा ॥ गुणः । ('विधिब्रह्मविधानयोः । विधिवाक्ये च देवे च | (५)॥ • ॥ दाम उदरे यस्य । सप्तम्यन्तस्य वैयधिक- प्रकारे कालक्रपयोः') ॥ (२०) ॥ ॥ विंशति. 'ब्रह्मणः ॥ | रण्येऽपि समासः । 'सप्तमीविशेपणे बहुमीही' ( २।२।३५) विष्णुनारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रयाः । इति लिङ्गात् । गमकत्यादिति मुकटोको 'हेतुस्त्वप्रयोजकः ॥ दामोदरो हुपीकेशः केशवो माधवः स्वभूः १८ (६)॥॥ हपीकाणामिन्द्रियाणामीयः ॥ (७) ... प्रशस्ता. केशाः सन्त्यस्य । कश्च ईशश्च केशी पुत्रपौत्री दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः । स्तोऽस्य । 'केशाद्व.-' (५३२११०९) इति यः । केशी वाति पीताम्बरोऽच्युतः शाहीं विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥ वा । 'पा गती (अ० प० अ०)। 'आतः-' (३।२१३) उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः। इति कः । 'शंभोः पितामहो ब्रह्मपिता शमायधीश्वरः' इति पद्मनाभो मधुरिपूर्वासुदेवत्रिविक्रमः ॥ २० ॥ पायोक्तेः । ( यत्तु)-हन्यांद्वधेः केशिनं हेतवान् । 'अ. देवकीनन्दनः शौरिः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः । न्येभ्योऽपि दृश्यते' (वा० ३।२।१०१) इति डः ! पृषोदरा. घनमाली चलिध्वंसी कंसारातिरघोक्षजः ॥ २१ ॥ दित्वात् ( ६।३।१०९) केशिशब्दस्यकारस्साकारे नलोपेर विश्वभरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलान्छनः। विष्णुरित्यादि । येष्टि । 'विप्ल व्याप्ती' (जु० उ० १-आपो नरसूनवः' इति मनूक्तेः, इति मुकुटः ।।) अ०) । 'विपे किय' ( उ० ३।३९) इति नु ॥ (१) ॥ ॥ 'नराजातानि तत्त्वानि' इति मप्रवर्णादिनि मुकुष्टः ॥ ॥ नराणां समूहो नारम् । 'तस्य समूहः' (४॥२॥३५) इत्यण । | टस्तु 'कृपिरुकृष्टवचनो नश्च निवृतिवाचकः । तयोरैवग्न्यादि. तदयनं यस्य । 'पूर्वपदात्-' (८।४।३) इति णत्वम् ॥ ५ ॥ कृष्ण इत्यभिधीयते' इति लोपनिपदाः । उत्कृष्टा नि!।११३) नरा अयनं यस्येति विग्रहे 'नरायणः अपि । 'पृषोदरादि- व्युत्पत्तिरित्यप्याह ॥४-लात्वर्थप दुष्टात्मा हतरस शीर. त्वात्' (६।३।१०९) इति मुकुटस्तु चिन्त्यः । 'अथ नारायणो देन । तस्साकशवनामा त्वं लोके ख्यातो भ िनित्यं दन्त्या. विष्णुरूर्ध्वकर्मा नरायणः' इति शब्दार्णवः । 'वासुन- शोक्तः, इति मुकुटः ॥ कालिन्या भेदनः । - २ ·अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् केशव -इति मुकुट । तन्न । वैधधातोरभावात् । वध इत्या | ध्योऽपि । 'तालव्या मूर्धन्याश्चैते शब्दा शटी च परिवैप । दौ वधादेशविधानात् । ('केशवोऽजे च पुनागे पुसि केश | विश्वक्सेनो श्रेष प्रतिष्क्स कोशविशदी च' इत्यूप्मविवे वति निषु')(4)माया लक्ष्म्या घव । यद्वा काच । 'विपक्सेना फलिन्या स्वात् विषफ्लेनो जना मैघोरपत्यम् । तस्यत्वात् (मधोहन्तेति वा!) 'शेषे' दने । मुकुटस्तु-'पूर्वपदात्सायामग' (४३) इति (४।२।९२) इत्यण् । मा नासि धोऽस्य था। ('माधवोऽजे न णत्वम् । विप्वाशब्दस्य गकारान्तस्यात् । गवारान्तत्य च मधी राधे माधवे ना स्त्रिया मिसी।मधु शर्करावासन्तीकुट्टनीम | णत्वे कर्तव्ये परस्य 'सरि च' (१४५५, भा०६१) इति दिरामु च') (९) खतो भवति । भुव - (३।२।१७९) चत्वस्यासिद्धबात्-इत्याह । तन्न । 'अनुप्वाइ' (८४) इति क्विप । ('स्वभूना ब्रह्मणि हरी'), (१०) ॥॥ | इत्यधिकारात्सकारव्यवाये प्राप्तेरेवाभावात् ॥ (१८) urll दलानामार ('देत्यारि पुनि सामान्यदेवे च गरुडध्वजे') जनन जन । भावे घन् ( ३।३।१८)। 'जनिवभ्योश्च' ॥ (41) पुण्डरीकमिवाक्षिणी यस्य । 'बहुत्रीही (१६३५) इति न वृद्धि । जनो जम । तमर्दयति जना सक्भ्यक्ष्णो खाशात्पन्' (५।४।७३)। पुण्डरीकेष्वक्षि यस्य | दैन । 'अर्द हिंसायाम्' (चु० उ० से.) नन्द्यादित्यात वा । एतच 'हरिस्ते साहस्र कमलबालमादाय' इत्यन व्यकम्। (२॥१॥१३४) ल्यु 1 जना समुद्रस्थदलभेदा , तेषामर्दन यद्वा पुण्डरीक लोकात्मकम् अक्षति । 'अक्ष व्याप्ती' (भ्वा० इति वा [ जनरर्यत इति वा । 'अर्द गतो याचने च'। 'म प. वे.) । 'कर्मण्यण' ( ३।२।१) तत् क्षायति वा ।' | सल्युट -' (३।३।१३३) इति कमणि ल्युत् ॥ ] ॥ (१९) क्षये' (भ्वा०प० अ.) 'आतोऽनुप-' (३।२।३ ) इति ॥ इदमुपगतोऽनुसत्वात् । उपेन्द्र । 'कुगति-(२।२११८) क । अन्येपामपि-' (६३११३७) इति दीर्घ । आइप्र इति समास । यत्तु-उपगत इन्द्रोऽस्य-इति । तन । 'कु श्वेपो या । तर 'मुपि' (३।२।४) इति ( योगविभा गति-' (२।२।१८) इत्युपन्यासविरोधात् ॥ (3)॥ ॥ गात् ) 'मूलविभुपादि' (वा० ३।२।५) इति क ॥ (१२) | इन्दस्यावर जात । 'अन्येष्वपि-' ( ३।२।१०१) इति ८ । ॥ गा भुव धेनु स्वर्ग वेद वा अविदत् ( विन्दति)। [इद्र अवरजोऽस्य वा ॥ ] (२१)॥॥ चक्र पाणी यस्य । 'विद्ल लाभे' (तु: उ० प्र०) । 'गवादिषु विन्दे सज्ञायाम्' | प्रहरणार्थेभ्य -' (का० २।२।३६) इति सप्तम्या परत्वम् ॥ (घा० ३११११३८) इति श । वराहरूपेणोद्धरणात् । काम (२२) ॥ ॥ चत्वारो भुना यस्य । यद्वा 'मुझे भुनकि' इति धेनोरेश्वर्याले । इन्द्रेण वर्गस्य निवेदनात् । मत्स्यादिरूपेण । भुज । चतुर्णा धर्मार्थकाममोक्षाणा भुन ॥ (२३) ॥ ॥ वेदाहरणाद्वा । ('गोविन्दो कासुदेवे स्याद्वाभ्यः वृहस्स प नाभौ यस्य । (गदादिलात् ( वा. २०३५) सप्तम्या। ती') ॥ (१३)॥ ॥ गरुडो प्वजधिहमस्स ॥ (१४) ॥ ॥ परनिपात ) । 'अच प्रत्य वन-' ( ५।४।५) इत्सन 'अच्' पीतमम्यरं यस्य । ('पीताम्बरस्तु शैलूपे पुंसि कैटभसूदने ) इति योगविभागादच् ॥ (२४) ॥ ॥ मधोरसुरस्य रिपु ॥ ॥ (१५) ॥ ॥ नास्ति च्युत स्खलन स्वपदाद्यस्य । नाच्यो चमुदेवस्यापत्यम् । 'ऋष्यन्धक-' (४।११११४) विवादपति बप्पुल ३३) ॥ ()॥ ॥ लक्ष्मी पद्मालेद वास । 'याहुलकादुण' । वासुधासी 'गस्त्वामस्य । न अ ज्ञानमस्मादिति वा । 'अनहो लक्ष्मीरित्यादि ॥ रक्षयति पश्यति नातज्ञम्वतोऽसौ. दनेऽनङ्गमापाशमनसोरपि' ॥ (6) ॥॥ वाम्यतेऽ | दर्शनानयो' (बु० प० से.) । 'लक्षेमुट् च' (उणा. ३ नन । 'पुसि सज्ञायाम्-' (१॥३॥११८) इति घ । ('काम | १६०) इति ईप्रत्यय , तस्य च मुट । 'लक्ष्मी संपत्तियो मारच्छयो पुमान् । रेतस्यपि निकामे च काम्येऽपि स्याम्न | भयो । ऋद्योषधी च पद्माया रद्धिनामोपधेऽपि च ॥ घुमकम् ) ॥ (९) ॥ ॥ पश्च शरा अस्य । 'उ मादनस्तापनच ॥ ॥ पधमा योऽम्या ॥ (२)॥ ॥ पद्ममस्त्यस्या । अर्श शोषण स्तम्भनतया । समोहनध कामस्य पञ्च वाणा प्रशीर्तिता ॥ (१०) ॥ ॥ स्मरयत्यु कण्ठयति स्मृ आ |न्तरेऽम्बुजे । ना नागे खी फजिकाभीचारटीपनगीषु च। आयच (५।२।१२७) । 'पझोऽवी पद्मके व्यूहे निधिसंग या ध्याने (भा०प० भ०) । पचाद्यच् (३।१।१३४) । सर्य (३) ॥ ॥ यमलैवम् । 'कमलं सलिरे ताने जलजे लो तेनेति वा । 'पुनि सज्ञायाम्-' (१॥३॥११८) घ ॥ (यो)नि भूषण । मृगभेदे तु कमल , कमला श्रीवरत्रियो (११) ॥ ॥ सबेरस्यारि । 'श्रीव नु सवरं नीवी बौद्धनत विशेषयो । विशेष पुसि देसस मस्सस्य हरिणस्य च इति इति वियदीपौं । यत्तु मुटेन 'सप्रसारणनिषेधश्च' इत्यु ।। (४) ॥ ॥ अयति हरिम् । “विवचि-' (वा०३।२।१७८ दत्यादी रभस ॥ ॥ शवरं गरिरे पुति मृगदलविशेषयो' रम् । तचिन्यम् । श्रयतेनदविधानात् । यत्तु-श्रीय इति तालव्यादी मेदिनीकारात् तारव्यादिरपि ॥ (१२) ॥ ॥ सर्वे -इति विगृहीतम् । तन्न । विप वृत्त्वेन वर्तरि विधा १-मवरण मवर , इति मुकुट ॥३-दैत्यानाश कश्याम नेन कर्मण्यसभवात् । बाहुलकप त्वगतिकगतिलात् पृशोति । शशि पातो' (३।२।१४) इत्यापिना- इत्यति मुकुर ॥ - १-विराण्डसषात् ॥

·स्वर्गवर्गः१] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । देवकस्थापत्यं वा । 'अत इम्' (४।१।९५) सज्ञापूर्वकला- | देवरानकदुन्दुमिवादनात् । हरौ जाते, कृष्णे जाते, इति द्धयभावः । 'इतो मनुष्यजातेः' (४११६६५) इति टीप्- खामिमुकुटोक्तिस्तु भागवताद्यश्रवणमूलिका । 'मानकदुन्दुमो इति च मुकुटः । (२८)॥॥शूरस्थापत्यम् , तद्वंशजलात् । वसुदेवपिता' इत्यपि निर्मूलम् ।। (२) ॥ ॥ विष्णुनामसु, वृष्णित्वेऽपि वाहादिलात् (४।१।९६) इम् ॥ ॥ 'सूरो | कृष्णनामोपगमात्कृष्णस्यैव विष्णुत्वमभिप्रेति ग्रन्थकृत् । अ. यादवे दन्त्यवान्' इति माधवी । 'सौरिः' अपि ॥ (२९) । यतारान्तराणां तु तदंशत्वातन्नामानि नोकानि । 'अन्ये ॥॥ श्रियः पतिः ('श्रीपतिर्विष्णुभूपयो.') ॥ (३०) त्वंशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्खयम्' इति वदतो व्यास. ॥ ॥ पुरुषेयूत्तमः, पुरषाणां पुरुपेभ्यो वोत्तमः ॥ (३१) स्याप्ययमाशयो लभ्यते अत एव कृष्णजनकस्थान नामोक्तम्, ॥ ॥ 'आपादपद्मं या माला वनमालेति सा मता' इति । न तु जमदमिदशरथादे. । द्वे 'कृष्णपितुः ।। कलिङ्गः । सास्यास्ति । श्रीह्यादिलात् (५।२।११६) इनिः । बलभद्रः प्रलम्बघ्नो बलदेवोऽच्युतानजः। वनं मलितुं शीलमस्य इति वा । 'मल धारणे' (भ्वा० आ० | रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायुधः ॥ २३ ॥ से०)। 'मुपि' (३।२।७८) इति णिनिः। ('चनमाली | नीलाम्बरो रोहिणेयस्तालाको मुसली हली। तु गोविन्दे वाराष्ट्र वनमालिनी') (३२) ॥९॥ य. संकर्पणः सीरपाणिः फालिन्दीभेदनो बलः ॥ २४ ॥ यलभद्र इत्यादि ॥ वलं भद्र श्रेष्टमस्य, बलेन भद्र इति या। 'वलभद्रा प्रायमाणाकुमार्यो., पुंसि सीरिणि, ('घल- भद्रस्वनन्ते बलशालिनि') ॥ (१)॥४॥ प्रलम्ब हतवान् । | मूलविभुजादिलात् (पा० ३।२।५) कः ॥ (२) ॥॥ यलेन दीव्यति । ('बलदेवो चले वाते प्रायमाणीपधी स्त्रियाम्') ॥ (३) ॥ ॥ अच्युतस्याप्रजः ॥ (४) ॥४॥ रेवत्या रमणः । नन्द्यादिलात् (३।१।१३४) ल्यु.॥ (५) ॥ ॥ रमते । 'ज्वलितिकसन्तेभ्य.-' (३।१।१४०) इति णः । रमन्तेऽस्सि. योगिनः, इति वा । 'हलच' (३३३३१२१) इति घन् । यत्तु-रमयति मोदयति प्रजा रूपमस्य-इति मुकुटेनोकम् । तन्न । णिजन्तस्य ज्वलादिसाभावात् । प्रत्ययान्ताना धाल. न्तरलात् । ('रामा योपा हिनद्यो. क्लीचं वास्तुक्कुष्ठयोः । सा राघवे च वरुणे रेणुकेये हलायुधे । हये च पशुभेदे च १ गरी सितेऽसिते') ॥ (६) ॥॥ कामान् पालयति । पक्षिणाम् शत- त्वाद्वा शोभने पर्णे पक्षावस्य । ('सुपर्णः ड य गरुड कृतमालके । सुपर्णा कमलिन्या च वैनतेयस्य मातरि') ॥ १.---'ता दृष्ट्वा श्रीमिवायतीम्' इति प्रयोगः-इति मुचुः॥ (८)॥ ॥ पनगानश्नाति । 'अश भोजने' (आ० ५० से.)। २-कारग्रहणस्थ तपरार्थत्वे 'तथेकारोकारौ। स्यारस्त्रिंशतः' त्यु. (३।१।१३४) । पनगा 'अशनं यस्येति वा'॥(९) ॥१॥ इति सिद्धान्तकौमुद्यामेव लिखितत्वाप्न मानम् । अत एप 'नदि नव 'गरुडस्य ।। कारग्रहणे केवलग्रहणम्' इति मुनित्रयेण परिभापितमिति रक्षि- शंभुरीशः पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः । तग्रन्थानुवादो मनोरमोणादावेव कृतः ॥ ३--'अन्तः पूर्वपदाद्- | ईश्वरः शर्व ईशानः शंकरश्चन्द्रशेखरः ॥ ३० ॥ ५(४॥३॥६०) इति सूते 'बाझो दैव्यः पाशजन्योऽथ गम्भीराय | भूतेशः खण्डपरशुगिरीशो गिरिशो मृडः। रप्यते' इति वदता भाष्यकृता ध्वनितरय गम्भीरायः' (४॥३मृत्युंजयः रत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः ॥३॥ ५८) इति सूत्रे 'बहिर्देवपञ्चजनेभ्यः' इति पार्तिकस्य काशिकाय 'दृश्यमानत्वेन वाघदैव्ययो: 'बहिपष्टिलोपो या' 'देवाचनमौ' इति वार्तिकान्तरेण सिद्धौ पात्रजन्यस्य साधनाय केवल 'पञ्चजनाद' इत्यस्यैवावश्यक-वमित्यभिमन्तदीक्षितेन कौमुद्यामलेरानेनैव माहि काभावादित्युक्तिश्चिन्त्यैवेति शम् ।। ४-- अमरावत्या ड्यन्तः लिङ्गानुशासनकारामिप्रायेण तु पुमि । गौटमतेन तु सवै । वार्थकैरवाकरकौमुदी॥

·*अमरकोप.1 [प्रथम य - मितद्रादित्वात् (वा० ३।२।१८०) डु । यत्तु 'श भवत्ससाद्' (६।३५६५) ॥ (१५) |॥ कृतिश्चर्म वासोऽस्य ॥ (१८) इति स्वामिमुकुटौ । तन्न । तरि कृतो विधानादपादाने ड ॥ ॥ पिनाकोऽस्सास्ति । इनि (५।२।१९५)॥ (१९) 12}} प्रत्ययाभावात् । ('शभुर्ब्रह्माईतो शिवे') ॥ (१) ॥ ॥ इटे। प्रमथानामधिप ॥ (२०)॥। उच्यति क्रुधा सबभ्यते-उन । 'ईश ऐश्वर्ये' (अ. आ० से.)। इगुपधत्वात् क । (३।११ | 'उच समवाये' (दि.प.से.) 'म'-(२०२८ उ०) इला. १३५) । ('ईश खामिनि रुने च सादीशा हलदण्डके)॥| दिना रन् गश्चान्तादेश । ('उग्र. क्षनियत या सूनायु (२) ॥ ॥ पशूना जीवाना पति । 'तिर्यग्नाती पशु प्रोक (क्टरद्रयो । उग्रा वचालिक्कियो'), (२१) ॥ ॥ कप- सर्वप्राणिषु पुस्ययम्' । प्रमथानामिति वा।'पशुम॑गादी छगरे | दोऽस्यास्ति । इनि (२१११५) ॥ (२०) ॥ ॥ श्री प्रमथे च पुमानयम्' इति तालव्यान्ते रमसात् । ('पशुपति शोभा कण्ठेऽस्य । ('श्रीकण्ठ कुरुजागरे । शकरे च') । पिनादिनि हुताशने ) ॥ (३) u-शिवमस्सास्ति । अर्शआ | (२३) ॥ ॥ शिति कार कण्ठोऽस्स ।। (२४) ॥ ॥ कपाल द्यच् (५।२।१२७) ॥ शिवयतीति वा । 'तस्करोति-' (पा० ३॥ | विति ॥ (२५)॥॥ वामयति दुष्टाना मदमिति वाम । ११२.) इति प्यन्तात्पचायन् (३।१।१३४) । ('शिवो मोक्षे | 'टुवम् उद्गिरणे' (भ्वा०प०से०) । णिच् ( ३।१।२६) पचा- महादेवे कीलवग्रहयोगयो । बालके गुग्गुली वेदे पुडरीकडू यच (३।१११३४) 1 वामश्चासी देवश्च । लोकविपरीतलाद्वा मेऽपि च । मुखे क्षेमे जले क्लोवम् ॥ (४)॥ ॥ शूलमस्यास्ति। वाम । ('वामं धने, हरे पुति कामदेवे पयोधरे) यत्तु इनि (५।२।११५) ॥ (५)॥ ॥ महाश्वासावीश्वरथ । 'स पवि (३॥३॥१८,१९) 'नोदात्तोपदेश-' (३३३४) इत्या- न्महत्- ( २१६१ ) इति समास ('महेश्वरो महादेवे | दिना वृद्धिनिषेधे प्राप्ते 'अनाचमे ' (॥३॥३४) इति 'कम्य- नधितोऽधीश्वरेऽपि च' ) ॥ (६)॥ ॥ ईशितु शीलमस्य । मिवमि'-इत्यादिना निषेध , इति मुकुटेनोकम् । तन्न । तरि 'स्थेशभास-' (३।२।१४५) इति वरच् । ('ईश्वरो मन्मथे घनोऽसभवात् । भवादी सभवेऽपि देवेन सामानाधिकरण्या- शभी नाम्ये सामिनि धाच्यवत् । ईश्वरी चेश्वरोमायाम्') सभवात् । लोकाचारविपरीतलाद्वामो देव क्रोडा यस्येति या १) ॥ ॥ गणाति 'श हिसायाम्' (क्या०प०से.)। 'कृय | समाधेयम् । घामेषु श्रेष्टेषु देवो द्योतो यस्येति वा ॥ (२६) भ्यो व ' (उगा. १११५५) ॥ ॥ 'पर्व गती' (भ्वा०प० ॥ ॥ महांश्चासी देवय । महान् देवो नृत्यादिरूपा क्रीडा से.)। इत्यत 'पर्य हिंसायाम्' (भ्वा०प०से.) । इत्यतो या | यस्येति वा ॥ (२७) ॥ ॥ विविधानि रविचन्द्रामिरूपापक्षी- वघयोरमेदात पचाचि (३॥१॥१३४). 'सर्व' अपि । प्यस्य । यहुग्रोही सपथ्यक्ष्यो साहात्यन्' (५।४।११३) ।। 'सर्यस्तु श? भगवान शंभु कालंजर शिव' इति विरूपेष्वपि अक्षि कृपादृष्टिर्यस्येति वा । विविधरूपाणि विवि नामनिधानात् । ('कालंजरो योगिचक्रे मेलके भैरवे गिरी) धरूपेषु वा अक्षाणोन्द्रियाण्यस्येति वा ॥ (१८) ॥ ॥ ग्रीणि (e) ॥ ॥ ईष्टे तच्छील । 'ताच्छील्य-' ( ३३२।१२९) लोचनानि यस्य । निपु कालेषु लोकेषु गुणेषु वेदेषु लोचन इति चानश् । ('ईशानं ज्योतिपि ग्लोब पुलिङ्ग स्यात्रिलो ज्ञान यस्येति वा । नयो वेदा वर्णा अकारोकारमकारा वा चने ) ॥ () ॥ ॥श करोति । 'शमि धातो सज्ञायाम् | लोचनानि यस्मिन् वा (२९) ॥ ॥ कृशानौ रेतो यस्म कू (१४) इत्यच् यत्तु 'वृमो हेतु-' (३।२।२०) इति ट - इति सामी । तन। अस्यैव टापवादत्वात् ॥ (१०) Inj आतोऽनुपसर्गे (३।२।३) इति क ॥ (३१) ॥ ॥ धूार- शान सूतरूपो रेतोऽस्येति वा ॥ (३०) ॥ ॥ सर्व जानाति। चन्द्र शेखरो यस ॥ (११) ॥ ॥ भूतानामीश ॥ (१२) भूता जटिर्यस्य । 'जट, घट, सघाते' (भ्वा०प०से.) । 'स HAL सण्डयतीति सण्ड परशुरस्य ॥ * ॥ 'खण्डप ' वैधातुभ्य (1११८ उणा) इत्तीन् । 'जटिर्जटा' इति अपि : 'खण्डपशु पशुरामे शकरे चूर्णलेपिनि । (खण्डाम, द्विरूपकोश । धूर्गङ्गा जटाखस्य इति खामी । तन । जटि- लकभपज्ये सिंहिकातनयेऽपि च)' इति विश्वात् ॥ (१३)॥ ॥ वस्यति वक्तुमुचितत्वात् ॥ (३२) ॥ गिरीश गिरीशोऽद्धिपती याचस्पतिशंकरयो पुमान्) लोहितच कण्ठे जटामु च ॥ (३३) ॥ ॥ हरति । पचा- ॥ नीरथासी ॥ (१४) ॥॥ गिरिराश्रयत्वेनास्यास्ति । लोमादित्वात् (५॥ 110) श । खानी तु गिरि इति उपभोगेन तनूकरोति यच् ( ३११।१३४ ) । ( 'हरो नाशकरद्रयो | IST गिरी शेते घा: गिरी उघ दसि (वा०२१५) । लोके १-'धृत कण्ठे विष घोर सत श्रीकण्ठतामगाद' इति नीलक- तु 'आशुगुक्षणिवत् इत्याह ॥ (१५) मृडतिनाव मुसने ण्ठस्तव इत्यपि मुकुट -२ 'पृज्यते यमुरै सर्वमहाचैव प्रमा (तु०प.से.) इगुपधलात्क (३।१११३५) रिणस्य । इत्यविशेपया । धातुमहति पूनाया महादेवस्तत स्मृत' इति शिवपुराण यति ।। संज्ञायां मृत्युजि (AIME ) इति(१२) ॥ ॥ इति मुकुट ॥ ३-पृषोदरादित्वात् (६।३।१०९) भाकारस्यकार नेन स्वामी प्रान्त ! उररूपेण जटिसाधनार इति मुकुट ॥ १-तथा च वाशकरोमि सस ध्यानापरेश व याण काद'नील यन ममाह तु रसात, लोहित विपानील यम् । भूतानामतमधलारोनाह शकर स्मृत ' इत्यपि मुघेर । १-त्सव ततोऽइ परिकीतिन' इति वा-इत्यपि मुकुट ॥ - मा। णत ·स्वर्गवर्गः१] व्याख्यामुधाख्यव्याख्यासमेतः। १५ च')॥ ॥'हीरः अपि । 'हीरः कपर्दी शमिरः' इति पदोऽस्य जटाजूट: संसारावर्तात् । ('हीरो पब्रे हरे सपै हीरा पिपीलिका कपर्द इति ॥ 'पर्व पूरणे' (भ्वा०प०सै०) । संपदादि- त्रियोः ॥ (३४)॥ सरं हरति । 'हरतेरनुयमनेऽच्' त्वात् (वा०३।३।१०८) भावे किप् । 'रातोपः' (६।४।२१) (३।२।९) ॥ (३५) ॥६॥ भर्जते । 'भृजी भर्जने' (भ्वा० केन मुसेन जलेन वा परं पूर्ति ददाति । 'मुपि' ( ३।२।४) आ० से.) । पचायच् (-३।१।१३४) न्यड्कादित्वात् । इति योगविभागात क । क्स जलस्य परा पूरणेन दायतीति (३५३) कुत्वम् । भूज्यन्ते कामादयोऽनेनेति वा । वा। 'दैः शोधने' (भ्वा०प०अ०) । (कपर्दः पार्वतीभर्तु - 'हलच' ( ३।३।१२१) इति घन् ॥ ॥ 'भर्यः' इति पाठे | टाजूटे वराटके' । अर्शआद्यजन्तः शिवेऽपि) (6)॥॥ . ण्यत् (३।१।१२४) ॥ (३६) ॥ त्रीप्यम्बकान्यस्य । जटानां जूटो बन्यः । एकम् 'जटायन्धस्य । निध्यम्बकमस्येति वा । 'अम्बकं नयनं दृष्टि ' इति हला- पिनाकोऽजगवं धनुः। युधः । त्रयाणां लोकानामम्बकः पिता इति वा । त्रीन्वेदा पिनाक इति ॥ पाति । 'पिनाकादयश्च ( उ०४।१५) नम्बते शब्दायते वा । 'अवि शन्दे' (भ्वा० आ० से.)। इति पातेराक इत्यं नुम् च । (पिनाफः शिवकोदण्डे पार 'कर्मण्यम्' (३।२।१) । 'संज्ञायाम्' (५३८५) इति | पृष्टित्रिशूलयो ) ॥ (१) ॥ ॥ अजेन ब्रह्मणा गम्यते । इति का(न)। त्रिपु लोकेषु कालेषु वा अम्बः शब्दो वेदलक्षणो | 'अन्येष्वपि दृश्यते' (या०३।२।४८) इति ड. । असं छा यस्येति वा । त्रयः अकारोकारमकारा अम्याः शब्दा वाचका | गच्छति यज्ञत्वेन प्रविशतीति वा । अजगो विष्णुरसि शरत्- यस्येति वा । तिस्रोऽम्याः यो म्यापो यस्येति तु भारतम् ॥ नासिनिति । 'गाण्टयजगात्संशायाम्' (५।२।११०) इति १ः (३७). ॥ त्रयाणां धातूनां पुराणि, तेषामन्तकः । त्र्यव- ॥ प्रज्ञादित्वात् (५।४।३८) अणि 'आजगवम्' अपि । य पुरं त्रिपुरम्, तस्यान्तक इति वा । प्रयाणां पुराणां समा- | 'पाजगवमजस्य या पिनाकं वा' इति योपालितः । 'स्थाणी- हारः । 'पानादिः' (वा० २।४।३०) इति प्राचः । तन्न । धनुराजगवम्' इत्यमरमाला च ॥ ॥ अजो विष्णु , को तथा सति 'पधपानी' इतिवत् 'निपुरी' इति प्रयोगभावप्र- ब्रह्मा, ताववतीनि 'अजकायम्' अपि 'धनुस्त्वजगवं यु- सङ्गात् ॥(३८)॥ ॥धरतीति धरः। पचाद्यच् (३।१११३४)। ग्यमजकावमजीजकम्' इति शब्दार्णवात् ॥०॥ अजगे गङ्गाया धरः ॥ (३९) ॥॥ अन्धकस्य दैत्यस्य रिपु. ॥ | विष्णुब्रह्माणी वातीति 'श्रजकवम्' अपि । 'मुपि' (३।२।४) (४०) ॥४॥ क्रतुं ध्वसयति । 'मुपि-' (३१२१७८ ) इति इति (योगविभगात्) 'आतोऽनुपसर्गे-' (३।२३) इति पा णिनिः ॥ (४१) ॥ ॥ वृषो ध्वजश्चिहमस्स ॥ (४२) ॥४॥ | कः ।। (२) ॥ ॥ द्वे 'शिवधनुपः ॥ ध्योग्नि केशा यस्य ॥ (४३) ॥॥ भवति भवते या सर्वम्। प्रमथाः स्युः पारिपदाः 'भू प्राप्ती' (चु. आ० से.)। पचायच् (३।१११३४)। यत्तु भवत्यमाद्विश्वम् । याहुलबाद (३३३३११३) अप् । विश्वमस्त्वस्मिन् इति वा । अस्त्यादेशाद्भुवः (२४ार) अप् ( ३३३६५७) । 'त्रिणीभुनः- ( ३१३१२४) इत्यन त्रिणीसाहचर्यागुवो भावादिकादेव पम्-इति मुकुटः । तन । बाहुलकस्यागतिकगतिलात् । अन चोक्तरीया गतिसंभवात् । अधिकरणे ल्युटो बाधकसत्त्वादपोऽसंभवात् । 'अजभ्या वीरालना. ( ३।३११२६) इति वार्तिकोक्ने साहचर्याभ्युप- गमोऽप्यनुचितः । 'गातिस्था-' (२।१७७) इत्सवापि पासाहचयांदस्वादेशस्याग्रहणप्रसमात् । ('भयः क्षेमेशससारे सत्तायां प्राप्तिजन्मनो.')॥ (४४) ॥॥ विभेवस्मात् । 'भीमादयोऽपादाने (३४१७४) । 'मिय. पुक् पा' ( उ०१ १११४८) इति मन । 'भीमोऽम्लवेतसे घोरे सभी मप्य- मपाण्डवे' ॥ (४५)॥ ॥ तिष्ठति । 'स्थाणु. (उ० ३६३५) ('स्थाणुः कीले हरे पुमान् । मन्त्री ध्रुवे')। (४६)॥३॥ रोदयति । 'रोदर्णिलक् च' (उ० २१२२) इति र ॥ (४७) ॥ उमायाः पतिः॥(४८)अष्टचत्वारिंशन् 'शंभो॥

·वर्गवर्गः १]. व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । - - - (२) ॥४॥ द्वयोमानोरपत्यम् । 'मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः' शाखा मे कठिलके') ॥ (१२) ॥॥ शिखी मयूरो वाहन- (४१११११५) इत्यणि उत्वं रपरत्वं च । दुर्गाचामुण्डाभ्यां | मस्य ॥ (१३) ॥ ॥ पण्णा माणामपत्यम् । 'मातुरुल्संख्या पालितलात् । गजमुखतया हस्तिन्या अपत्यत्वात् । गङ्गाया। सं--(४.११११५)। (१४) ॥ ॥ शक्तधरः ॥ (१५)॥॥ अपत्यत्वाद्वा । 'द्वैमातुरो जरासंधवारणाननयोः पुमान्' ॥ | कुमारयति क्रीडति । 'कुमार क्रीडायाम्' (चु.उ.से.)। पं. (३) ॥४॥ गणानां प्रमथानामधिप. ॥ (४) ॥ ॥ एको चाद्यच् (३।१।१३४) कुत्सितो मारोऽस्यति घा। 'कु. पा. दन्तोऽस्य । स्कन्देनोत्पाटितदन्तत्वात् ॥ (५) ॥ ॥ हे | पदर्थयोः' । को मारयति दुष्टान् । पचाद्यच् (३।१।१३४)। रम्बते । 'हः शंकरे हरी हंसे रणरोमाञ्चयाजिपु' इति नाना- । यत्तु-ब्रह्मचारिलात्कुमारः-इति स्वामिनोक्तम् । तन्न । 'शत रत्नमाला । 'अवि रवि शब्द' पचायच् (३।१।१३४)। क्रतो रूपवती देवसेनेति या सुता । सा महेन्द्रेण रत्सर्थ भा. 'तत्पुरुषे कृति-' (६।३।१४) इत्यलक् । हे उपसि रम्वते | त्वेिनोपपादिता ॥ उदीर्णसेनापतये महासेनाय मुव्रत' इति । इति खामी । ('हेरम्बः शौर्यगर्विते । महिपे विघ्नराजे च') वायुपुराणात् । कुमारः स्याच्छुके स्कन्दे युवराजेऽश्ववारके । ॥ (६) ॥ ॥ लम्बमुदरमस्य । ('लम्बोदरः स्यादुद्धमाने वालके वरुणद्री ना न द्वयोजीत्यकाधने') ॥ (१६) ॥ ॥ धेः प्रमथानां च नायके') ॥ (५) ॥॥ गज आननमस्य । (भ्वा०प०से०) क्विन् (३।२।५९) । प्रज्ञाद्यण ( ५।४।३८)। 'समुदायशब्दा अवयवेऽपि वर्तन्ते' इति गजमुसपरो गज- | क्रौचस्य पर्वतस्य दारणः । 'दृ विदारणे' (भ्वा०प०से.) ज्य शब्द. ॥ (6) ॥ ॥ (नन्यत्र द्वन्द्वो न प्राप्नोति । 'विरूपाणा- | न्तात् (३।१।२६) ल्यु. (३।१।१३४) ॥ ॥ 'कैलासे धनदा' मपि समानार्थानाम्' (वा० १।२६६४) इत्येकशेपविधानात् । | वासे कौञ्चः क्रौञ्चोऽभिधीयते' इति वृहद्धारावली। अतः भैवम् । स्वरूपपदार्थकानामेपा द्वन्द्वविधानात् । स्वरूपस्य च 'कौच्चदारणः' अपि ॥ (१७) ॥ ॥ सप्तदश 'कार्ति प्रतिशब्द मिनत्वेन समानार्थताया एवाभावात् । अर्थपरता | केयस्य ॥ तु लक्षणया ज्ञेया । तारतम्यशब्दवत् । सर्वत्रैवं बोध्यम्) ॥ इन्द्रो मरुत्वान्मघवा विडोजाः पाकशासनः । अष्टौ 'गणेशस्य॥ वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरंदरः॥४१॥ कार्तिकेयो महासेनःशरजन्मा पडाननः । जिष्णुर्लेखर्पभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः । पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गुहः ॥ ३९ ॥ सुत्रामा गोत्रभिद्वनी वासवो वृत्रहा वृपा ॥ ४२ ॥ याहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः । वास्तोप्पतिः सुरपतिलारातिः शचीपतिः। पाप्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ॥ ४० ॥ | जम्भभेदी हरिहया वाराण्नमुचिसूदनः॥४३॥ कार्तिकेय इत्यादि ॥ कृत्तिकानामपत्यम् । 'स्त्रीभ्यो संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुरापाण्मेघवाहनः । । ढक् (१५००१२०) (1) महती सेना यस्य । ( 'म आखण्डासहस्राक्ष कभुक्षाः हासेनो महासैन्ये स्कन्देऽपि') ॥ (२) ॥ ॥ शरेषु जन्माstina N३४)। हरेश्चन्दनः । .. ईन्द्र इत्यादि । इन्दति (सनसको स्य ॥ (३) ॥१॥ पड् आननान्यस्य ॥ (४) ॥.॥ पाया से०) । 'ऋनेन्द्र-' (उ० २।२८) इत्यादिना र रग इति नन्दन (५) ॥ ॥ स्कन्दति । पचाद्यच् (३११११३४) ॥(६) ॥ ॥ सेनां नयति । 'सत्सूद्विप-' (३।२।६१) इति किम् ।। दित्यभेदयोगभेदान्तरात्ममु' । 'इन्द्रः फणिजकेऽस्त्री स्यात् ॥ तम । अन्तोदात्ततापतेः । 'इन्द्रः मा गानीः स्यात्पुमान्कार्तिकेये सेनापतौ पुमान् ॥ (५) | (१) ॥ ॥ मरुतः सन्सस्य । गतुम् (५।२।९४ ) । अग्नेर्भवति । ('भुव -' (३।२।१७९) इति क्विप् ॥ (८) झय(८।२।१०) इति यलम् । 'ती मलय' (१।४15) ॥ गृहति रक्षति सेनाम् । ‘गुह संवरणे' (भ्वा०उ०से०) । इति भलामश्वाभावः ॥ (२) ॥ ॥ गह्यते पूज्यते । 'गह 'इगुपध-(३।१।१३५) इति क । 'गुह. पाण्मातुरे गुहा । सिंहपुच्छयां च गर्ने च पर्वतादेव कंदरे' ॥ (5) ॥॥ बहु- ११५९) इत्यादिना 'मघयन्' इति निपातितम् ॥ ॥ n: पूजायाम्' (भ्वा०प०से०, ०३० से.) । 'मुक्षन्-'(उ. लाना कृत्तिानामपत्यम् । 'स्त्रीभ्यो ठम् (४।१।१२०)॥ (१०)॥॥ तारक जयति ॥ (११)॥॥ विशाराति । घवा यहुलम्' (१।४११२८) इति मादेशपशे तु 'मयपा' विशाखायां जात इति वा । 'सधिवेलादि-' (१३१६) इति दीर्घर्गभवान् । गा रायोगान्तालोपरण (८।२।२३) 'शाख लाख व्याप्ती' (भ्वा०प०से०), पचाद्यच् (३।१११३४) इत्यपि बोध्यम् । यत्तु 'प्रादेशे दीर्घाभायात् गमयन्त खामिनोचम् । तन्न । 'सर्वनामस्थाने गारांयुनो' (१।४।८)। त्यणः 'श्रविष्टाफल्गुनी-' (४३३४) इत्यादिना लुकि 'लुच. द्वितलकि' (१।२।४९) । ('विशासो याचके सन्दे वि. अगिद्धलम् । 'मघवा यहुलम् (६।४।१२८) इति घालमह. णेन तहाधनान् । अत एव मतुपा (५।२।९३) अन्तादेशमा १-अयं पाटो न सर्वोपलभ्यते । पचिदुपलब्धोऽपि पुनर- खाण्यानपरं यातिक तद्वाप्यं च (१।४११२८) गंगचागे । 'हपिक्षिति निशको मांगेयु मघवानगी घी गति । एनेन .. । मुकुट' । राप्रायः।

·अमरकोषः। • [प्रथमं काण्डम् हलिका सोमवारी । ब्रह्मशक्ति') ॥॥ 'ब्राह्मी माहेश्वरी (४११४२) इत्यादिना दीप । ('काली गार्या क्षीरकीटे चेन्द्री वाराही वैष्णवी तथा । कोमारीत्यपि चामुण्डा काठियामातृभेदयो । नव्यमेघौघपरिवादयो' ) ॥॥ वर्ण- चर्चिकेत्यष्ट मातर' । 'ब्राह्मयाद्या मातर स्मृता' इति स्याविवक्षाया काला। 'उमा कायायनी दुर्गा माली हम- भागुरि । 'ब्रह्माण्याद्यास्तु' इति पाठे ब्रह्माणममति की | वतीश्वरी । काला कालंजरी गौरा' इति पाचस्पति । तयति । 'अण शब्दे' (भ्वा०प०से.) 'कर्मण्यम्' (३।२।१) (४) ॥॥ हिमक्तोऽपत्यम् । तस्यापत्यम्' (१1१।९२) 'टिवा-(४।१।१५) इति डीप्। ब्रह्माण्पाद्या स्मृता सप्त देवता | इत्यण् । हेमवत्यभयावणक्षीयों श्वेतवचोमयो' । (५) मातरो बुधै' इति हरायुध । स हि 'कौबेरीयपि कौमारी ॥ ॥ ईष्टे । 'ईश ऐश्वर्य' (अ० आ० से.)। 'स्थेशभास-' सप्तव मातर स्मृता' इति पटति ॥ 'ब्रह्मादिशक्तिदेव- (३।२।१७५) इति वरच् । टाप् (४।१।४) ॥ ॥ यनिपि तानाम्' एकैकम् ॥ (३।२।६५) 'वनो र च' (४.१।७) इति टीवी । अत 'ई. विभूतिभूतिरेश्वर्यमणिमादिकमटधा । श्वरी' अपि । यद्वा अश्रुते । 'अशूट व्याप्ती' (खा. आ. विभूतिरित्यादि ॥ भवन भूति । 'स्त्रिया क्तिन्' से.) अश्नोवेराशुक्र्मणि वरट ई चोपधाया ' (उ००५७)। (३३३३९४) भूतिभस्मनि सपत्ती हस्तिहारयो स्त्रियाम्' । टित्वात् (४।१।१५) डीप् । ईश्वरः शकरेऽधीशे तत्पन्या मासपाविशेषोत्पातयोरपि ॥)॥ (0)॥॥ विभूतिरिति मीश्वरीश्वरा' इति वोपालित ॥ (६) ॥ शिवयति । कथनमन्यप्रादिनिवृत्त्यथम् ॥ (१)॥ ॥ ईश्वरस्य भाव । शिवमस्त्यस्या । शिवो वालि भर्तृत्वेन यस्या इति वा । 'गुणवचन-' (५।१।१२४) इति ध्यन ॥ (३) ॥॥ 'अणि- 'शिवं भद्र शिव' शभु शिवा गौरी शिवाभया' इति मा लधिमा प्राप्ति प्राकाम्यं महिमा तथा । ईशिता शाश्वत ॥ ॥ पुयोगे तु शिवी ॥ (७) ॥ ॥ भवस्य पशिता चैव तथा कामावशायिता' । तन, अणोर्भाव | स्त्री । 'इन्द्रवरुण-' (1१४९) इति डीपानुको ॥ (4) 'इमनिच्' ( ५।१।११२ ) ॥ ॥ लघोर्भाव ॥॥ प्राप्तिरछ ! ॥॥ एव रद्राप्यादय ॥ (९)॥ (११) ॥ (१५) ॥१॥ त्यप्रेण चन्द्रादे ॥ ॥ प्रयामस्य भाव इच्छानभिघात सर्वभ्य सर्वेषा वा महरा । सर्वाणि मगलान्यस्या , इति ॥॥ महतो भाव । येन ब्रह्माण्डेऽपि न माति ॥॥ ईशो | वा ॥॥ 'मगला' इत्यपि । 'मङ्गलासितदूर्वायामुमाया ऽस्यास्ति । अत -' (५।२।११५ ) इतीनि । इशिनो भाव । पुसि भूमिजे । नपुराक तु कल्याणे पुति सर्वार्थदक्षिणे ॥ तल् (५।१।११९)। प्रभुत्वम् । येन स्थावरा अप्याज्ञाका (१२) ॥४॥ न पर्णान्यस्या । तपस्यन्त्या पानामपि रिण ॥॥ यशोऽस्यास्ति । इनि ( ५।२।११५) वशिनो त्यागात् ।। (१३) ॥॥ पर्वतस्येयम् । पार्वती । 'तस्ये! भावो यशिता । यया भूमावप्युग्मजननिमजने ॥ ॥ का दम्' (४।३।१२०) इत्यण् । अपत्यार्थे त्वपवादत्वादिन् मानवशेते । शीड (अ० आ० से.) णिनि ( ३।२।७८) (४११९५) स्यात् । 'इतो मनुष्य-' (४११६५) इति.न, कामावशायिनो भाव । मल्यसपल्पता । स्यते (दि०प०अ०) रोप। मनुष्य लिमस्य । 'मुन्य .) मिहिना (३३२१७० इति गिनि ॥ (२५)॥ ॥ हरियो यस्य । 'लकेशवालरो ॥ जयति । 'जि जये, अभिभवे माणि मुवणाभानि यस्य तु । हरि स वर्णतोऽवस्तु पीत- या' (भ्वा०प०अ०) । 'ग्लाजिस्थश्न-' (३।२।१३९) | कौशेयमप्रभ । रति शालिहोत्रम् ॥ २६) ॥ ॥ व खर्गे इति ग्नु । 'जिप्णुना घारापेऽनुने । जिलरे याच्यवत्प्रोक्तो राजते । स्वेषु देवेषु स्वेन धनेन घा,आ रानते वा । 'सरसू- विष्णाव वगुप्वपि' ॥ (१०) ॥ ॥ देखेषु ऋषभ । 'सप्तगी' (३।२६६१) इति क्किए । 'रो रि' (१३३१४) पति लोपे (२।१।४०) इति योगविभागात्समास । लेख ऋषभ इवेति 'ठूलोपे-' (६।३।१११) इति दीर्घ । जान्त ॥ (२5) ॥॥ था । 'उपमित व्याप्रा-' (२॥१॥५६) इति समाम ॥ (११) न मुधति । 'मुच्छ मोक्षणे' (तु. उ० अ०)। "गुपधा. ॥*॥ शक्नोति । 'शक्ल शक्ती' (खा०प०अ०)। 'सायि वित्-' (४।१२०) इतीन् । 'नभ्रानपाद्-' (६३३१७५)। तधि-' (उ० २।१३) इत्यादिना रक् । 'शक पुमान्देव इति न प्रवृत्या । नमुचैर्दै त्यस्य सूदन । 'पूद क्षरणे' (भ्या. राजे फुटजार्जुनभूरहो' । (१२) ॥१॥ शत मन्यवो यागा आ० से०, चु० उ० से.) । नन्दादिलात् (३।१।१३४) अस्य । शते दैत्येषु मन्यु क्रोधोऽस्येति था। शत मन्यवो | त्यु ॥ (२८) ॥ ॥ सफन्दयति । 'ऋदि आदाने रोदने च' दन्यायस्येति वा देत्यै पराजितत्वात् ॥ (१३) ॥ ॥ दिव १-अय न्यायश्च 'नमुने (८१२१३) इति सूत्र भाष्यकृता पति । 'तरपुरुषे कृति-' (६१३१४) इत्यत्र बहुलग्रहणादकृत्य- एवमुप यस्त --'वृद्धकुमारी नेणोक्ता 'वर पृणीष्व इति । सा प्यतुम् इति मुकुट । तन। पातेईति' (४॥५७) इत्युणादिसून | वरमवृणीत 'पुत्रा मे बहुक्षीरपृतमोदन कांस्यपाभ्यां भुजारन्' इति । सत्यात् । वस्तुतस्तु 'पष्टया पतिपुर-' (८३५१) इति न च तावदम्या पतिभवति, कुत पुत्रा 1 कुनो गाव । बुतो धायम् । तत्रान्या एकेन वाक्यन पनि , पुत्रा , गाव , धान्यम्' १-मातुरिति मुकुर । इति सर्व सगृहीन भवति' इति ।। - - ·अमरकोषः। • [प्रथमं काण्डम् हणिका सोमवारी । ब्रह्मशक्ति') - 'नाही माहेश्वरी (४१११४२) इत्यादिना डीप । ('काली गायर्या क्षीरकीटे चैन्द्री वाराही वैष्णवी तथा । कौमारीलपि चामुण्डा कारिकामातृभेदयो । नव्यमेघौघपरिवादयो') वर्ण चर्चिकेत्यष्ट मातर' । 'बायाद्या मातर स्मृता' इति म्याविवक्षाया काला । 'उमा कात्यायनी दुर्गा काली हम. भागुरि । 'ब्रह्माण्याद्यास्तु' इति पाठे ब्रह्माणमपति की वतीवरी ! काला कालंजरी गौरा' इति पाचस्पति ॥ तैयति । 'अण शब्दे' (भ्वा०प०से०) । 'कर्मप्यम्' (३।२।१) (४) ॥॥ हिमवतोऽपत्यम् । 'तस्यापत्यम्' (१९२) 'टिड्डा-(४११११५) इति डीप्। ब्रह्माण्याचा स्मृता सप्त देवता | इत्यण् । 'हेमवत्यभयास्वर्णक्षीयों श्वेतवचोमयो' ॥ (५) मातरो युधे' इति हलायुध । स हि कौवेरीत्यपि कौमारी ॥॥ ईटे। 'इश ऐश्वर्य' (अ० आ० से.)। 'स्थेशभास-' सप्तव मातर स्मृता' इति पठति ॥ 'ब्रह्मादिशक्तिदेव (३।२।१७५) इति वरच् । टाप् (१।४) ॥॥ वनिषि तानाम्' एकैक्म् ॥ (३।२६६५) 'पनो र च' (1१।७) इति टीवी । अत 'ई. विभूतिभूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा । श्वरी' अपि । यद्वा अभुते । 'अशूट व्याप्ती' (खा. आ० विभूतिरित्यादि ॥ भवन भूति । 'खिया क्तिन्' से०) 'अश्नोवेराशुक्रमणि वरट ई चोपधाया' (उ००५७) । (३१३३९४) भूतिर्भसनि सपत्ती हस्तिनारयो स्त्रियाम्' । टित्त्वात् (४।१।१५) डीप् । ईश्वर शकरेऽधीशे तत्पन्या मासपाकविशेषोत्पातयोरपि ॥) ॥ (२)॥॥ विभूतिरिति मीश्वरीश्वरा' इति वोपारित ॥ (६) ॥॥ शिवयति । क्थनमन्यप्रादिनिवृत्त्यथम् ॥ (१)॥ - ॥ ईश्वरस्य भाव । शिवमस्त्यस्या । शिवो वास्ति भर्तृत्वेन यस्या इति वा । 'गुणवचन-' (५1१1१२४) इति प्यत्र ॥ (३) ॥॥ 'अणि | 'शिवं भद्र शिवः शभु शिवा गौरी शिवाभया' इति मा लघिमा प्राप्ति प्राकाम्यं महिमा तथा । ईशिना शाश्वत ॥४॥ पुयोगे तु शिवी ॥ (७) ॥ ॥ भवस्य वशिता चैव तथा कामावशायिता' । तत्र, अणोर्भाव | स्त्री । 'इन्द्रवरुण-' (1११४९) इति डोपानुनी ॥ (6) 'इमनिच्' (५।१११२)॥ ॥ स्पोर्भाव ॥॥ प्राप्तिरह ॥ ॥ एव रद्राप्यादय ॥ (6) ॥ (११)॥ (१५) त्यप्रेण चन्द्रादे ॥॥ प्रकामस्य भाव इच्छानभिघात सर्वभ्य सर्वेषा वा मगा । राणि मनान्यस्या , इति ॥ ॥ महतो भाव । येन ब्रह्माण्डेऽपि न माति ॥ ॥ ईशो- | वा ॥ 'मङ्गला' इलपि । 'मगलासितदूर्वायामुमाया ऽस्यास्ति । 'अत -' (५२१११५) इतीनि । ईशिनो भाव । पुति भूमिने । नपुसकं तु कल्याणे पुति सवार्थदक्षिणे' ॥ तल् ( ५।११११९)। प्रभुत्वम् । येन स्थावरा अप्याज्ञाका | (१२) ॥ ॥ न पाम्यस्या । तपस्यन्त्या पर्णानामपि रेण ॥४॥ यशोऽस्यास्ति । इनि (५५२१११५) वशिनो त्यागात् ॥ (१३) ॥॥ पर्वतस्येयम् । पार्वती । 'तस्य। भावो वशिता । यया भूमावप्यु मजननिमजने ॥ ॥ का | दम्' (४।३।१२०) इलण् । अपत्यार्थे स्वपवादत्वादिन मानवशेते । शीड (अ० आ० से.) णिनि (३।२७८)। (४११९५) स्यात् । 'इतो मनुष्य-' (४११।६५) इति.न कामावशायिनो भाव । सलस पता । स्पते (दि०प०अ०) मनामस्य । मुंप्यारा) गत णिनि ॥ (२५)॥ ॥ हरियो यस्य । 'लकेशवालरो गिनिना (३।२।७८ 15 जयति । 'जि जये, अभिभवे माणि सुवणाभानि यस्य तु । हरि स वर्णतोऽवस्तु पीत- या' (भ्यो० प० अ०) । 'ग्लाजिस्थान-' (३।२।१३९) कौशेयमप्रभ इति शालिहोत्रम् ॥ (२६) ॥ ॥ख खर्ग इति ग्नु । 'जिष्णुना वासवेऽर्जुने । जिबरे याच्यवत्प्रोक्तो रातते । स्वेषु देवेषु स्वेन धनेन चा,आ राजते वा 'सत्सू-' विष्णाव वमुष्यपि ॥ (१०) ॥ ॥ रेसेपु ऋषभ । सप्तमी' (३।२।६१) इति क्विए । 'रो रि' (८।३।१४) ऐति रोपे (२।१।४.) इति योगविभागात्रामास । रेख ऋषभ इयेति | 'टूरोपे-' (६।३।१११) इति दीर्घ । जान्त ॥ (२१) पा । 'उपमित व्याघ्रा-' (२१११५६) इति समास ॥ (११) न मुञ्चति । 'मुच्ल मोक्षणे' (तु० उ० अ०)। गुपधा ॥४॥ शक्नोति । 'शक्ल शकी' (खा. प. अ.)। 'सायि वित्-' (१९२०) इतीन् । 'नभ्राग्नपाद्-' (६।३।७५) तथि-' (उ० २११३) इत्यादिना रक् । 'शक पुमादेव इति नन् प्रहत्या । नमुचेर्दै त्यस्य सूदन । 'पूद क्षरणे' (भ्वा० राजे फुटजार्जुनभूरहो' ॥ (१२) ॥ ॥ शत मन्यवो यागा आ० से०, चु० उ० से.) । नन्द्यादिलात् (३११११३४) अस्य । शते दैत्येषु मन्यु क्रोधोऽस्येति घा। शत मन्यवो ल्यु ॥ (२८) ॥५॥ सक्रन्दयति । 'कदि जावाने रोदने च' दैन्यान्यस्येति वा दैत्ये पराजितत्वात् ॥ (१३) ॥ ॥ दिव १-अय न्यायश्च 'न मुने' (८॥२॥३) इति सूत्र भाष्यकता पति । तत्पुरपे पृति-' (६१३३१४) इलन बहुरग्रहणादकृत्य- एवमुप यस्त - 'वृद्धथुमारी रद्रेणोक्ता 'वर पृणीष्व इति । सा प्यलम् इति मुकुट । तपा'पातेर्डति (४५७) इत्युणादिसून | वरमवृणीत 'पुत्रा मे बहुधीर तमोदन कास्यपाच्या भुजीरन्' इति । गत्वात् । यस्तुतस्तु 'पध्या पतिपुत्र-' (१३५३) इति न च तावदस्या पति भवति, कुत पुत्रा । कुतो गाव । कुतो धान्यम् । तधान्या एकेन वाक्यन पति , पुत्रा , गाव , धान्यम्' १-पत्रमातुरिति मुनु । इति सर्व सगृहीत भवति' इति ।। । - , ·३२ अमरकोपः! ' [ प्रथम - तु मण्ड' । (१) मण्डयति । 'माडे भूषायाम् (धु• ५० ज्यान जी । 'ज्या वयोहानी' (स्या. प्र. अ०)। संपदादि- से.) । धृपादित्वात् (उ० १११०६ ) क्लच् । मण्ड खात् (वा० ३३१०८) । किम् । जिया वयोहान्या मूतो भूषा 'लाति-इति वा । ('मण्डलं देशबिम्बयो । बद्ध इति वा । ('जीमूतो वासनेऽम्बुदे । घोपकेनौ मृति- भुजगभेदे पारधी शुनि द्वादशराजके । संघाते दृष्टभेदे च') करे') ॥ (१२) ॥॥ मोदन्तेऽनेन । 'मुद हर्षे' । (भ्वा. ॥ (२) ॥६॥ द्वे 'मण्डलाकारेण परिणतसमूहस्य' । आ० से.) । 'इपिमदिमुदि--(उ० १५१) इति किरन् । अनं मेघो पारिवादः स्तनयितुर्वलाहकः॥६॥ 'मुदिरः कामुके मेघे ॥ (१३) ॥॥ जलं मुयति । 'मुल धाराधरो जलधरस्तडित्यान्दारिदोऽम्भृत् । मोक्षणे' (तु उ०अ०)। विप् (३।२।७६) ॥ (१४) धन-जीमूत मुदिर जलमुग्धूमयोनयः॥७॥ धूमो योनिरस्य ॥ (१५) ॥॥ यद्यपि शब्दार्णवे 'मेपास्तु निविधास्तत्र वहिजा धूमयोनय । निश्वासजास्तु जीमूतास्ते (सम्रमित्यादि ।) अपो विभति । मूलविभुजादित्वात् | ज्ञेया जीवरूपिण । यज्ञ वास्तु घना घोरा पुष्करावर्तकादय (३१२१५) के ! अभ्रति । 'अध्र गतौ' (भा० ५० से.)। इति विशेषपरखमुक्तम् । तथाप्यन्यनापि धृत्तिर्न विद्धा ॥ अच् (३१११३४) । न भ्रश्यन्त्यापो यत्लात् । 'शु अध: परदा मेघस्य' ॥ पतने' । 'अन्येभ्योऽपि-' (वा० ३।२।१०१) इति ड -इति कादम्बिनी मेघमाला . - ·अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् ३८ दाक्षायण्योऽश्विनीत्यादि ताराः विष-' (३।२।६१) इति विप्। यत्तु-ऋविग्-' (१॥२॥ (दाक्षायण्य इति ।) दक्षस्थापत्यानि । 'वा नामधेयस्य' ! ५९) इलादिना विन्-इति मुकुट । तन। युजे केवरात्वि. (वा० ११११४३) इति वृद्धसशायाम् 'उदीचा वृद्धादगोनात्' विधानात् ॥ (1) ॥॥ अश्व अश्वरूपमस्त्यम्या. । इनि (४११११५५) इति फिञ् । गौरादित्वात् (१४१) डीम् । (५।२।११५) ॥ (0) 10 'अश्विन्या'॥ यतु-आमुरेरुपसख्यानम्' (वा० ४१।१९) इसन वेचिद् राधा विशाखा 'भासुरिदाक्ष्यो' इति-इति मुकुट आह । तन्न । भाध्ये राधेति ॥ रामोति वार्यमनया । 'राध समिद्धी' (वा. दाक्षेरदर्शनात् । यदपि--गोनत्वमुपचर्य 'गोने कुमादिभ्य प० अ०) । 'गुरोध हल ' (३३३।१०३) इत्सवार । राध. ४पन्' (१९८) इति फमि 'जातेरत्रीविषयादयोपधात्' । यति । अच् (३॥1॥१३४) इति वा । 'राधा विद्युद्विशासयो । (४११६३) इति डीप्-इलाह । तदपि न । कुमादिगणेऽस्य विष्णुक्रान्तामलक्योश्च गोपीवेभ्यविशेषयो' इति हैम ॥ पाठाभावात् । उक्तरीयोपचार विना निर्वाहाच । यत्तु-अत (१) ॥ ॥ विशासति । 'शाख व्याप्ती' (भ्वा०प० से.)। इन्' (४।११९५) । अनन्तरापत्येऽपि द्वैपायनवत् 'यनिनोश्च' अच् (३।१।१३४) । 'विशाखो याचके स्कन्दै विशा- (४।१।१०१) इति फक्-इति खाम्याह । तदपि न । अन- खामे कठिालो' इति हैम ॥ (२) ॥॥द्वे "विशाखायाः॥ न्तरापत्ये फोऽदर्शनात् । द्वीपमयनमस्य द्वीपायन । द्वीपा- पुष्ये तु सिध्यतिप्यो गनस्यापत्य द्वैपायन । ऋण्यम् (४.११११४) इति द्वैपायन (पुप्ये त्विति ॥) पुष्णाति कार्याणि । 'पुष्यः कलियुगे शब्दव्युत्पत्तेदृष्टान्तासभवाच्च । यदपि---'इतो मनुष्यजाते' स्मृत । मासनक्षत्रयो दै' ॥ (१) ॥॥ निघ्यन्त्यस्मिन् । (१६५) इसन 'इन' उपसख्यानान्दीप् । 'कौरव्यमाण्ड | ‘पुष्यमियो नक्षत्रे' (३।११११६) इति क्यपि निपातित ॥ काभ्या च'(४।१।१९) इति चकारादासुरायणीवत् फ -इति । (२) ॥ ॥ (तुप तुष्टी) तुप्यन्त्यस्मिन् । 'सूर्यतिप्य-' (६॥४॥ तदपि न । सदुक्तोपसख्यानामसिद्धे । चकारस्थानुक्तसमुच्च .१४९) इति निपातनात्क्यप् उपधेत्व च । 'तिप्यो नक्षन यार्थत्वे मानाभावाच्च । यदपि-दक्षमयते । ल्यु (३।१॥ भेदे स्मारकली धाच्या च योपिति' ॥ (३) ॥१॥ प्रीमि १३४)। प्रज्ञाद्यग् (५।४।३०)-इत्याह मुकुट । तदपि न । 'पुष्यस्य । प्रज्ञाशवद्रूपद्धयप्रसङ्गात् । अश्विन्याद्या सप्तविंशतितारका श्रविष्टया। नसायपर, च्यन्ते । ('दाक्षायणी लपर्णायामचिन्याझुडुपु समा धनिष्ठा था)1 (1) ॥ ॥ ९कम् अश्लिन्यादिभानाम् ॥ (थविष्ठयेति ॥) श्रवण श्रव । 'ऋदोरप्' (३।३।५७)। अश्वयुगश्विनी ॥ २१ ॥ प्रसिद्धि । श्रवोऽस्त्यस्या । मनुप् (१।२।९४) 1 अतिशयेन अश्वयुगिति ॥ अश्व युनक्ति रूपेणानुकरोति । 'सरसू श्रवक्ती । इष्टन् (५।३।५५)। 'पिन्मतोर्लक्' (५५३६६५) इति मतुपो लुक् ॥ (१) ॥ ॥ एवमतिशयेन धनवती ॥ १-लिइशान तेषामन्यतोऽवधायम् । तथा च तत्रान्तरे- 'हस्तस्वातिश्रवणा अलीरे, मृगशिरो नपुमि स्यात् । पुसि पुन. (२) ॥ ॥ सा प्रविष्ठया समेत्सन्यय ॥ द्वे 'धनिष्टाया। में सुपुप्यो, मूल वली, स्त्रिय शेषा' इति वचनशान कर्मप्रदी स्युःप्रोष्ठपदा भद्रपदा. स्त्रियः ॥ २२ ॥ पानुसारेण । तयाहि-'भामयाघऽथ साये विशासाध तथैव च। स्युरिति ॥ प्रोष्टौ गी, तस्यैव पादा यासाम् । 'सुप्रा. आषाढाये धनिष्टाय अश्विन्याये तथैव च ॥ दद्वान्येतानि रहुव- तसुश्व-' (५४.१२०) इत्यादिना बहुमीहावच् पद्भावश्च दक्षाणां जुहुयात्सदा । दद्वय दिवटेषमवशिष्टा यथैक्वत् ॥' | निपातित । प्रोष्ठपदयोर्द्वित्वेऽपि ‘फल्गुनीप्रोष्टपदानाम्-' इति । एव चापाश्चतस्र लिया बहुत्वे, मृगशिरा स्त्रीलीवयोरेश्वे, (१।२६६०) इति नक्षनात्पाक्षिक बहुत्वम् ॥ (१) ॥॥ भई आदी स्यकल्ले, पुनर्वसुपुष्यी पुस्यैर व आशेषाय बहुत्वे, पद यासा ता । अनारोपाहुत्वम् । यत्तु-'मुप्रात-' (५॥ फल्गुन्यौ सीद्वित्वे, हस्तो मिधुनैवले, चित्रा रुयेकले, स्वातिमि- ४११२०) इति प्रोष्ठपदा भद्रपदाच निपातिता-इति मुफुट । भुनैकत्वे, विशाखाये स्त्रीबहुत्वे, ज्येष्टा स्यैकत्वे, मूलमस्रियामरत्वे, तन । भद्रपदाशब्दस्य तनाप्रहणात् । एतेन-अर्धग्रहणा- भाषाढाइये सीबहुवे, श्रवणो मिथुनैरते, धनिष्ठाप स्वीबहुत्वे, दपदा-इति खाम्युक्तिरपि परास्ता ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'पूर्व भाद्रपदाद्य त्रीदित्वे, रेवनी स्पेक्ले इति निकष । मुकुटरत | भद्रपदोत्तरभद्रपदानाम् ॥ मधिनीभरणीरोहिणीमृगशिराद्रापुण्याषाहस्तचित्रारदात्यनुराधा- मृगशीर्ष मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी। ज्येष्ठामूलापादाश्रवणधनिष्ठाशतभिपग्रेवतीनामेक्वचनान्त चम्, पु. नमुपगुनीविशाम्वाभाद्रपदानां दिवचनान्तत्वम् , वृत्तितामयो मृगेति ॥ आकृत्या मृगस्य शीर्षमिव शीट: तोतार्षवाक्यविरोध स्पष्ट एव । अस्य काल्या. 'जडा स्याच्छूकशि होममात्रविश्य वम् जुहुयात्पदोपादानात कल्पनीयम् ।। । शेषात्-इति मुकुट । १-हस्वादिौवायम् । 'प्रहपतिहिस्सास्ति । सिमादिखात है (३२२॥३) वा ('श यारक्वस्मर 지 ·दिग्वर्गः ३] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । । ॥*॥ मृगः शिरोऽस्य । रूपमेदादल्लीयम् । सौम्या मृगशिरः | 'गुरुमहत्याङ्गिरसे पित्रादौ धर्मदेशके । अलपी दुर्जरे चापि' स्युमंगशिरा.' इति वोपालितः स्त्रीत्वमप्याह ॥ ॥ मृगोऽपि । इति हैमः ॥(५) ॥ ॥ जीवयति । अच् (३।१११३४) । मृ- 'मृगशीर्य हस्तिजाती मृगः पशुकुरङ्गयो' इति व्याडिः ॥ | तसंजीवनमन्त्रशत्वात् । 'जीवः स्यानिदशाचार्ये द्रुमभेदे श- (२) ॥ ॥ अग्रे हायनमस्याः । मार्गशीर्षमारभ्य वर्षप्रत्ते । रीरिणि' इति हैमः ॥ (6) ॥ ॥ अगि गतौ' (भ्वा०प० प्रज्ञाद्यण् (५।४।३८) । 'पूर्वपदात्-' (४३) इति णत्वम् । से०) । 'अजिरा.' (उ० ४।२३६) इत्समुन्नन्तो निपातितः । आग्रहायणी पौर्णमासी । तद्योगावक्षनमपि तथा । यत्तु- | अङ्गिरसोऽपत्यम् । 'ऋष्यन्धक-' (1१1११४) इत्यम् । 'आमहायण्यश्वत्था' (४।२।२२) इति निर्देशात्सार्थेऽण् । बहुत्वे 'अनिभृगु-' (२।४।६५) इति लक् । आनिरसः, गौरादित्वात् (४।१।४१) डीप् । अणन्तरवादेव डीपि सिद्धे आङ्गिरसौ, अङ्गिरसः ॥ (5) ॥ वाचस्पतिरित्यन 'पठ्याः गौरादिपु पाठोऽस्य पुंषद्भावनिषेधार्थ । तेनाग्रहायणीभार्य | पतिपुत्र-' (८।३।५३) इति सखविधानात्पष्ठमा अलर ॥॥ इति सिध्यति-इति मुकुट । तन । अपसिद्धान्तात् । नहि लपक्षे 'वापतिः' अपि ॥ (4) ॥॥ ऋषयः सप्त गौरादित्वं पुंवद्भावप्रतिपेधार्थम्, कि तु टीविधानार्थम् । धीमद्भिः स्मृताश्चिशिसण्डिनः' इति हारावली । तदन्तर्ग- नच पाठसामर्थ्यम् । तस्य स्वरभेदार्थत्वात् । नचोदात्तनिर- | तादगिरसो जातलाचित्रशिखण्डिनो जातः । 'पञ्चम्याम्-' त्तिख रेण तदभाव । पाठसामर्थ्यादुदात्तनिवृत्तिखरम्यैव बा- ! (३।२।९८) इति डः ॥ (९) ~॥ नव 'वृहस्पते ॥ धसंभवात् । अस्य गीरादिकत्वमप्रामाणिकमिति सुवचत्वाच॥ शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः । (३) ॥ ॥ त्रीणि 'मृगशिरसः॥ शुक्र इति ॥ माहेश्वरशुरुद्वारा निर्गतत्वाच्छुकः । शो- इन्वकास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥२३॥ चति । 'शुच शोके' (भ्वा० ५० से.) 'ऋजेन्द्र-' (उ० २। इन्वका इति ॥ इन्वन्ति प्रीणयन्ति । 'इपि व्याप्ती | २८) इति रक इति वा ॥ (१) ॥ ॥ दैत्यानां गुरु. । (२) प्रीणने च' (भ्वा० प० से०) इदित्वात् (1१।५८) नुम् । ॥१॥ 'कुइ शब्दे' (भ्वा० आ० अ०)। कोतुमवश्यमाख्या- संज्ञायां कुन् (उ० २।३०)। क्षिपकादित्वात् (वा० ॥३॥४५) तुमर्हलात् काव्यः । 'ओरावश्यके' (३११।१२५) इति ण्यत् । इत्वाभावः ॥ ॥ 'इल्वलाः' इति पाठे तु 'इल खप्ने क्षेपणे कवेरपत्यम् । 'दुर्वादिभ्यो ग्य' (४११११५१) इति वा । च' (तु. ५० से.) । 'सानसिवर्णसि-' (उ० ४।१०७) इति 'काव्यं ग्रन्थे पुमान् शुक्रे काव्या स्यात्पूतनाधियोः') ॥ (३) पलच् गुणाभावश्च निपात्यते । ('इल्बलास्तारकाभेदेऽपी. 'वश कान्ती' (अ० ५० से.) । वष्टि । 'वशेः कनसिः ख्वलो मत्स्यदैत्ययो') ॥(१)॥ ॥ मृगशीपंशिरोदेशस्थानां | (उ० ४।२३९ । ग्रह्मादित्वात्संप्रसारणम् (६।१।१६) । पचानां 'स्वल्पतारकाणां' एक्म् ।। 'ऋदुशनस्-' (१९९४) इत्यनङ् ॥ (४) ॥ ॥ भगोरपत्यम्। बृहस्पतिः सुराचार्यों गीतिर्धिपणो गुरुः। ऋष्यण (४|११११४)। बहुत्वे तु लुक् (२।४।६५) । भृगव । जीव आगिरसो याचस्पतिश्चित्रशिखण्डिजः॥२४॥ ('भार्गवः परशुरामे सुधन्वनि मतगजे। दैत्याचार्य भार्गवी तु कृष्णदूर्वोमयोः स्त्रियाम्') ॥ (५) ॥॥ क्वते । 'कुट् गृहस्पतिरित्यादि ॥ वृहतां पति । तद्वृहतो - शब्दे' (भ्वा० आ० अ०) । 'अच इः' (उ० ४।१३९)! (वा० ६।१।१५७) इति मुट्तलोपौ ॥ ॥ अलुकि 'वृहतां कौतीति वा । ('कविर्वाल्मीकिशुकयो । सूरी काव्यकरे पुति पतिः' इत्यपि ॥ (१) ॥॥ मुराणामानार्य. ॥ (२) ॥* | सलीने स्यात्तु योपिति') । (६) ॥ ॥ पट् 'शुक्रस्य ॥ गिरां पति । 'महरादीना-' (वा० ८।२।७०) इति वा ॥४॥ पक्षे विसर्गोपध्मानीयौ) । कसादित्वात् (१३॥४८) अङ्गारका कुजो भीमो लोहितागो महीसुतः ॥२५॥ प-इति केचित् ।। (३) ॥॥ प्रशस्ता धिषणाम्य । अर्श अङ्गारक इति ॥ अहानि इयर्ति पीनलात् 'ऋगती' आद्यच (५।२।१२७) । यद्वा धृष्णोति । 'निधृपा प्रागल्भ्ये' (जु० प०अ०) । 'कर्मण्यण' (३।२११) । अङ्गति था। (खा०प० से.)। 'धृपेधिप च-'(उ० २१८२) इति क्युः। 'अगि गती' (भ्वा० ५० से.) 'अभिमदि-' (उ० ३११३४) ('धिषणनिदशाचार्ये धिपणा तु थियां मता') ॥ (१) इत्यारन् । सज्ञाया यन् (५।३।९५) । अङ्गार इच । कन् in गृणाति उपदिशति । 'गृ शब्द' (प्रया०प० से.)। (५३३९६) रक्तवर्णवादिति वा । 'अङ्गारकः कुजेऽपि 'प्रोरुथ' (उ० १॥२४) इति कुः उधान्तादेशः (रपर)। स्यात्मुकाशे कुरुण्टके । भवेदङ्गारिका चेक्षुकाण्डे किंशुक- कोरके' ॥ (१) ॥॥ कोः पृथिव्या जातः । “पद्यम्याम्-' नमें परिवका नक्षत्रम् इति श्रुते:-इति स्वामी ॥ २-- (३।२।९८) इति डः । (कुजा भवान्यां वृक्षे तु कुजो मुद्रयति राष्ट्र सुमिचान्द्रोक्तेऽरुचिः सूचिता । गोप्यतिरित्यमाधु- नरकभीमयोः') ॥ (२) ॥ ॥ भूमेरपत्यम् । शिवादिलात ५५)-इति मुकुटेनोकगाये गीपतिः, गी: पति-, गी.पति , इति १-नथा च रामायणे 'अनात्तामष्टमश्च आइताब-गृहस्पतिः । पितपुंस्करवार वद्भावपान करकादिपु पाठकल्पनमरि निरस्तन् ॥ | दिव्यामिर्मप्रयुक्तामिरोषधीभिरजीवयत्' इति मुकुटः ।। रेफः ।

·अमरकोपः। [प्रथमं काण्डम् 1 - प्रत्येक एकम् ॥ (४१११११२) अण् । 'भीमो मालदलयो' इति हेम ॥ शिरा अनि पुरस्य पुलह मनु । यष्टिति राप्तते झया- (३) रोहितान्यज्ञान्यम्य ॥ (४) ॥॥ मह्या मुत ॥ चिनशिराण्डिन' ॥ (१) ॥१॥ एरम् 'सप्तपणाम् ॥ (५) ॥ ॥ पध 'मङ्गलस्य॥ राशीनामुदयो लग्न रौहिणेयो बुधः सौम्यः राशीनामिति ॥ अनुवते व्यामुवन्ति । 'परा व्याप्ती' गैहिणेय इति ॥ रोहिण्या अपत्यम् । 'त्रीभ्यो टक्' (खाआ० से.) । 'अशिषणाथ्यो रहायां च (उ० (४।१।१२०) । 'रोहिणेयो भवेद्वरसै रेवतीरमणे युधे' इति । ४.१३३) इति रडागम इण्प्रत्ययश्च ॥ (1) 14-॥ रगति विश्व ॥ (1) ॥ ॥ युध्यते । 'युध अवगमने' (दि. आ० फ्ले । 'एगे सो (भ्या० ५० मे०) 'धुन्धम्यान्त- (२ १०) । (३।१।१३५) (बुधः सौम्ये क्वा) ॥ (३) १८) इति तस्येडमार , तस्य नश्च निपासते । यत्तु-ल- ॥ ॥ सोम इव । सोम्य । 'शासादिभ्यो य ' (५।३।१०३)। गति साध्ये निजे, इति विग्रहं प्रददर्य 'ओलनी ओरस्त्री मोडे' (तु. आ० से.)-इति धातोपान्यसन मुकुटेन कृतम् । तत प्रज्ञायण (५।४।३८) । ('सौम्यः सोमात्मजेऽनुग्रे तन । उकधातोरंगनिरूपाभायात् । प्रतेऽर्थासगतेश्च । मनोई सोमदैवते । सौम्याः पुनर्मंगशिर शिर स्था- पञ्च अत 'श्वोदितो निष्ठायाम्' (२।१४) 'भोदितच' (८॥२॥ तारका') ॥ (३) ॥ ॥ नीणि 'बुधस्य' । ४५) इति सूनयोरुपन्यासो व्यर्ध । 'लग्नं रायुदये ही समौ सौरिशनेश्वरी। सक्तलजितयोस्निपु' ॥ एवम् 'राश्युदयस्य' । समाविति ॥ सूरस्यावस्थापत्यम् । 'अत इन्' (1१1 ते तु मेपवृपादयः ॥२७॥ ९५) ॥ ॥ 'तरोदम्' (४१३।१२०) इत्यणि 'सौर' अपि ॥ ते विति ॥ ते राशय । मेपरपी आदी येपा ते॥ (१) ॥ ॥ शनैश्चरति पशुलात् । अच् (३।१११३४) ॥ ॥ 'शनिसौरिशनैश्चरा' इति रभसाच्छनिरपि ॥॥ शनैश्चरे 'मन्दः' इति वाचस्पति ॥ (२) ॥॥ द्वे 'शने ॥ सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकरा । भास्कराहस्करमनप्रभाकरयिमाकराः ॥२८॥ समस्तु राहुः स्वर्भानुः सैहिकेयो विधुतुदः ॥ २६ ॥ भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्यहरिदथ्योष्णरदमयः। (तम इति ॥) ताम्यति । 'तमु ग्लानी' (दि० प० | विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारणपूषणः ॥ २९ ॥ से०) । असुन (उ० ४।१८९) । 'तमु पाहायाम्' (दि० ५० | द्युमणिस्तरणिमिनश्निनभानुर्विरोचनः । से०) इति मुकुटस्त्र प्रमाद । ताम्यतीति विगृहीतलात् । विभावसुम्रहपतिस्त्विषांपतिरहप॑तिः ॥ ३० ॥ 'तमांसि गुणतिमिरसैहिकेया' इति त्रिकाण्डशेप ॥ ॥पचा | भानुहंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रवि । वचि (३।१।१३४) अदन्त पुंलिङ्गोऽपि । 'खर्भानुस्तु तमो सूरेति ॥ मुवति प्रेरयति कर्मणि रोयम् । 'पू प्रेरणे' राहु' इति पुस्काण्डे रनकोपामरमालयोर्दर्शनात् ॥ (१) । (तु. प० से.) । 'सुसूधा गृधिभ्य भन्' (उ० २।२४)। ॥ ॥ रहति गृहीला स्यजति चन्द्राौं । 'रह त्यागे' (भ्या० दन्त्यादि ॥ ॥ शवति । 'शु गतौ' (सौत्र) 'शुतिचिमीना प० से.) भ्यादि । बाहुलकादुण् । रहव' इस्युण्-इति । दीर्घष्य' (उ० २।२५) इति मनि शूग्ध । 'शूरचारभटे सूर्य मुकुटस्य प्रमाद । एतादृशमूनादर्शनात् ॥ (२) ॥ ॥ खरा- | इति विश्व । 'सुभटे शूरः सूर्ये च दन्त्योऽपि' इत्यूष्मवि फाशे विपरीतलक्षणया भाति । 'दाभाभ्या नु' (उ० ३६३२) बैक । शूरयते या । 'शूर विकान्ती (कु. आ० से.)। नादि (८।४।३९) । (३) ॥ ॥ सिंहिकाया अपत्यम् ।। अच् (३।१११३४) यत्तु-सूते प्रेरयत्बन्धकारम्, इति विप्रहं 'स्त्रीभ्यो ढक्' (४।१।१२०) ॥ (c) ॥ ॥ विधु तुदति । प्रदर्य 'पू प्रेरणे' (तु० प० से.) इति धातोरुपन्यसन मुकु- 'विध्वरूपोस्तुद' (३।२।३५) इनि सश् । 'अहर्-' (६।३। टेन कृत्तम् । तन । उक्तधातोस्तादृशरूपाभावात् ॥ (१) ॥६॥ ६५) इति मुम् ।। (५) ॥ ॥ पच 'राहो.॥ सरति । स गती' (स्वा० ५० अ०) । मुपति मेरयति । केतुः ॥ ('फेतुना रुपताकाविमहोत्पातेषु लक्ष्मणि') मैणि लोकान् , इति वा । 'पू प्रेरणे' (तु. ० से.)। रा ॥ (१) ॥॥ शिशी । ('शिखी वही यलीवर्दै शरै केनु मह जसूयसूर्य-' (३३१1११४) इति निपातित हमे । मयूरे कुकुटे चाये, शिखावत्यन्यलिजक') इति स्वामी 'सूर्योऽपणे ।। (२) ॥६॥ 'केतो.॥ 1-पृडोबलिङ्गम्' इति इमैन न्यारयातम् । श्यन्ते च सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुसाश्चिनशिसण्डिनः । प्रयोगा अपि ॥३- राशय मेपो पोथ मिथुनं पट सप्तेति ॥ राप्त च ते ऋषयश्च । 'दिक्सरये-' (२० साम्युका शेया ॥ ३-वारुणी वारुणीभूतसौरमा सौरभारपदम्' सिंहकन्या । तुलाथ पृश्विको धन्दी मकरः कुम्भमीनको' इति ५.) इति द्विगु । 'चित्र शिराण्डथूहाविशेषोऽस्येपशम्' इति दण्डियमकात् । 'कुमुदाकरा श्वासोशूरभास' इति वासवर इति व्युत्पत्त्या प्रत्येक सप्तापि चित्रशिखण्डिन । 'मरीचिर- दत्तापात्तालव्यादिरपि-ति मुकुट. ।।

·देग्वर्गः ३] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । ४१ - - पने स्त्री तद्भायौँपधीमितोः' ॥ (२) ॥ ॥ इयति । 'श्वनुक्ष- (२३) ॥ ॥ तरन्त्यनेन संसारम् । तरणिः । 'अतिसुधृ-' पूपन्-' (उ० १११५९) इति निपातितः । ('अर्यमा (उ० २।१०२) इत्यादिना तरतेरनिः। 'तरणियुमणी पुंखि पेतृदैवते । तरणी सूर्यभक्तायाम्') ॥ (३) . ॥ अदितेर- कुमारीनौकयोः स्त्रियाम् ॥ (२४) ॥ ॥ मेद्यति । 'निमिदा त्यम् । 'दित्यदित्या-' (४१११८५) इति ण्यः । ('आदित्य- स्नेहने' (दि. १० से.) । 'अमिचिमिदिशसिभ्यः कः नदशार्कयोः') ॥ (४) ॥ ॥ द्वादश आत्मानो मूर्तयो यस्य | (उ० ४.१६४) इति का । ('मित्रं सुहृदि न द्वयोः । सूर्य । (५) ॥३॥ दिवा दिनं करोति । 'दिवाविभा-' (३।२।३१) | पुंसि' ) ॥ (२५) ॥॥ चिना भानवोऽस्य । 'चित्रभानुः ति टः ॥ (६) ॥ ॥ एवं भास्करादिषु । (कस्कादित्वात् पुमान्वैश्वानरे चाहस्करेऽपि च ॥ (२६) ॥॥ विरोचते। ८१३१४८) भास्कराहस्करो-इति खामी) । ('भास्करो 'रुच दीप्ती' (भ्वा० आ० से.)। 'अनुदात्तेतच-(३॥२॥ ह्रिसूर्ययोः') । (५) ॥ ॥ (८).॥ तिमिरं बनाति । १४९ ) इति युच् । 'विरोचनः प्रहादस्य तनयेऽऽमि. वन्धेधिबुधी च' (उ० ३३५) इति नक् ॥ (९) ॥ ॥(१०) चन्द्रयोः ॥ (२७) ॥ ॥ विभैव वसु यस्य । 'विभावसुः *॥ (११) ॥ ॥ भासः सन्त्यस्य । मतुप् (५।२।९४)। पुमान्सूर्ये हारभेदे च पावके' ॥ (२८) ॥ ॥ ग्रहाणां भास्वान्दी रवा) ॥ (१२) ॥ विविधं वस्ते आच्छा- पतिः । ( २९) ॥ ॥ विषां पतिः । अलुकू ॥ (३०) यति । 'वस आच्छादने (अ० आ० अ०) । किप् (३॥२ ॥॥॥ अहः पतिः। अहर्पतिः ॥ (३१) ॥॥ भाति । १६) । विवो रश्मिः । विवोऽस्यास्ति । मतुप् (५।२।९४)। | 'दाभाभ्यां नुः' (उ० ३।३२)। ('भानुरंशी रवी दिने')॥ तसौ मत्वर्थे' (१।४।१९) इति भत्वात्विाभावः । ('विव- (३२) ॥ ॥ हन्ति । 'वृद्धवदिहनि-' (उ० ३।६१) इति वान्विबुधे सूर्य तन्नगर्या विवस्वती') ॥ (१३) ॥२॥ सः । 'हंसः स्यान्मानसोरसि । निलभित्र्पविष्ण्वकपरमा. प्तिाश्वा यस्य ॥ (१४) ॥ ॥ हरितोऽश्वा यस्य ॥ (१५)॥-11 त्मनि मत्सरे ॥ योगिभेदे मन्त्रभेदे शारीरमरुदन्तरे । तुरं. (प्णा रश्मयोऽस्य ॥ (१६) ॥ ॥ विशेपेण कर्तनं यस्य । गमप्रभेदे च ॥ (३३) ॥ ॥ सहस्रमंशवो यस्य ।। ( ३४) वश्वकर्मणा यन्त्रोलीढत्वात् । विकतयति भक्तरोगान्' इति | ॥५॥ तपति । ल्युः (३।१११३४) 'तपनोऽरुष्करेऽपि स्या- TA 'कृती छेदने' (१० ए० से.) । णिजन्तायुद् (३३३३ भास्करे निरयान्तरे'। प्रज्ञायणि ( ५।४।३८) तापनोऽपि ।१३) ॥ (१७) ॥ ॥ अर्यते । 'अर्च पूजायाम्' (भ्वा० | तापयति वा । ल्यु. ( ३।१।१३४ ) । 'तपनस्तापनो रविः १० से.)। कर्मणि घन् (३।३।१८) 'चजो.-' (७॥३॥५२) इति ससारावर्तात् ॥ (३५) ॥ ॥ मुवति। 'पू प्रेरणे' (तु. 'ति कुत्वम् । यद्वा 'कृदाधारार्चिकलिभ्यः कः' (उ० ३।४०)। प० से.)। तृच् ( ३ 1१1१३३) । यत्तु-सूयते, सूते-इनि चो. कुः' ( ८१२।३०)। ('झरो झरि' ( ८४१६५) क- खामिमुकुटाभ्यामुक्तम् । तन्न । 'खरतिसूतिसूयति-' (१२॥ ठोपः) । यद्वा 'अर्क स्तवने' (चु०प० से०) चुरादिः । ४४) इतीविकल्पात्पक्षे 'सोता' इति रूपप्रसङ्गात् । उक्त- अय॑ते । “एरच्' ( ३।३।५६) “एरजण्यन्तानाम्' इति धात्वोरासगतेश्च ॥ (३६) ॥०॥ रूयते, स्तूयते, रवते, ते पञ् । (अको इभेदे स्फटिके ताने सूर्ये विडोजसि') वा । रविः । ‘रु शब्दे' (अ० प० से.) । 'रुड् गतौ' १८)॥ मृतण्डे भवः । शफन्वादिः (पा (भ्वा० आ० अ०) या। 'अच इ.' (उ० ४.१३९)॥ ४) । 'परा मार्ताण्डमास्यत्' । 'पुनतिण्डिमाभरत्' इत्या- 1 (३७) ॥ ॥ चण्डांशुः, अपि । 'चण्डांशोः पारिपार्श्विकाः देमन्त्रादीर्घोऽपि 'अथ मार्तण्डमार्ताण्डौ' इति नामनिधाना- । इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ॥ सप्तत्रिंशत् 'सूर्यस्य' ॥ छब्दार्णवाच । 'मार्तण्डः कोडसूर्ययो.' ॥ (१९)॥॥ माठरः पिङ्गलो दण्डचण्डांशोः पारिपाश्चिकाः ३१ मेहति । 'मिह सेचने' (भ्वा०प० अ०)। 'इपिमदि-' (उ० ११५१) इति फिरच् । 'मिहिरः सूर्यबुद्धयो' ॥॥ (माठर इति ॥) मनुते मठरः। स एव माठरः। नहेः फिरचि महिरोऽपि । 'महिरमिहिरगीथाः कालक- 'जनेररष्टश्च' ( उ० ५/३८) इत्यनुवर्तमाने 'वचिमनिभ्यां पद्मपाणिः' इति त्रिकाण्डशेषात् ॥ (२०) ॥ ॥ ऋच्छति। चिच' (उ० ५।३९) इत्यरप्रत्ययः ठश्चान्तादेशः । ततः अतेश्ध' (उ० ३॥६०) इत्युनन् । ('अरुणोऽव्यक्तरागे प्रज्ञाद्यण् (५।४।३८) । मठति । 'मट मदनिवासयोः' घ्यारागेसारथी । निःशब्दे कपिले कुष्ठभेटे ना गुणिनि (भ्वा०प० से०) बाहुलकादरच् । मठरस्यापत्यमिति वा। वेषु ॥ अरुणातिविपाइयामामनिष्टानिस्तामु च') ॥ (२१) ऋष्यण् (४।१।११४) । मठन्यनेन मठः । 'पुसि-' (३। ॥ पुष्णाति । पूषति या । 'पुष पुष्टी' (श्या०प० से.)। ३।११८) इति घः । मटं राति । 'रा दाने' (अ.प. पूर वृद्धी' (भ्वा०प० से.) वा वनक्षन्-' (उ० ११ | से.) 1 कः ( ३।२६३ ) ('माठरो व्यासविनयोः । सूर्या- १५६) इति निपातितः ॥ (२२) ॥ ॥ दिवो मणिरिव ॥ नुगे') ॥ (१) ॥ ॥ पिगलो वर्णोऽस्सास्ति । अर्श आद्यच् - १-ही गार्योषधी' इति पाठः ॥ २-मते इत्यनेन १-मत्सरो द्वेषः । तत्र यथा 'मुनी विहमे सरसीव गुप्के' एरजण्यन्तानामिति वचनमनार्पग' इति कैयघोषितारचिः मूचिता । इत्यनेकार्थकैरवाकरकीमुदी।

·४२ अमरकोषः। [प्रथमं काण्डम् । - (५।२।१२७) । पिङ्गं वर्ण लातीति वा । क. (३३२॥३)॥ un मिमीवे । 'माड ऊसो मय च' (उ० ५।२५) इत्यू (१)॥ दण्डोऽस्सास्ति । अच् (५२।१२५) दण्डयः खमत्लयो मयादेशश्च । एतेन मापयन् प्रमापयन् गगनमो. तीति वा । ('दण्डः सन्ये दमे यमै । मानव्यूहप्रभेदेव खति गच्छति । 'मा माने' (अ०प०अ०) । 'उराउसि-' श्रेऽनुपरे मथि ॥ प्रकाण्डे रगुडे कोणे चतुर्थोपायवर्गयो ॥ (भ्वा० प० से ०) इति दण्डकोक्तो गत्यर्थ । अन् (३३११ (1)॥॥ पाः इति परिपार्श्वम् । विभत्त्यर्थऽव्ययीभाव | १३४) । पृषोदरादि (६।३।१०९) इति मुकुट परास्त । (२०१६) परिपाच वर्तते, इत्यर्थे 'परिमुखं च' (१४ | धातुमसुदायात्प्रत्ययानामविधानात् । पृपोदरादिलायणम्य ३९) इति चकाराद्वक् । सूर्यपार्थस्थाना माठरादित्रयाणां' निर्मूरत्वाच । ('मयूपः किरणेऽपि च । ज्वालायामपि एकैकम् ॥ शोभायाम्') ॥ (३) -1 अशयति । 'अश विभाजने' सूर्यसूतोऽरणोऽनूयः फायपिर्गरडामजः । चुरादि । मृगप्पादित्वात् (उ० ११३५) कु । 'अंशुलेश सूर्यति ॥ सूर्यस्य सूत ॥ (1) ॥ ॥ अरुणो वर्गो- रवी रदमौ' इति विश्व । 'अंशुः सूत्रादिसूक्ष्मा किरणे ऽस्यास्ति । अच् (१।२११२७) । गुण-' (वा. पा.१४) चण्डदीथितौ ॥ (४) ॥ ॥ गम्यते । 'अन्यत्रापि' (बा. इति मनुपो लुग्वा । (२) ॥ ॥ अविद्यमानापूर यस्य ॥ ३॥२॥४८) इति ट । गो शेयवर्ग । तं पति दीपयति ॥ (३) ॥ ॥ कश्यपस्यापत्यम् । वाहादियात् ॥ (१९६) गभसि । 'भस भर्सनदीयो' (जु० ५० से.)। जहो. इम् ॥ (3) ॥६॥ गरुडस्याग्रज ॥(५) पर लादि । 'क्तिच्ती च-' (३।३।१४४) इति तिन् । एवं च-गगने भसति दीप्यते । 'भरा भर्सनदीयो । 'वस्ति' 'सूर्यसारथे॥ (उ० ४।१८०) इति याहुलकात्तिप्रत्यय । पृपोदरादित्वात् परिपस्तु परिधिरपसूर्यकमण्डले ॥ ३२ ॥ (६३११०९) गनभागलोप - इति मुकुटकृतं लिटवल्पनम. परिवेष इति ॥ परितो रिप्यतेऽनेन । विप्न व्याप्ती' नरादेयम् । भसतीति विग्रयोक्तधातोरुपन्यसन प्रामादिकम् । (जु. उ. ३०)। पम् ( ३३३३१८) । 'परिवेषः स्यात्प गभस्तिः फिरणे सूर्ये ना साहायो तु योपिति') । (५) रिधी परिवेषणे' इति मूर्धन्यान्ते र ॥ 'विश प्रवेशने' गजिपति । 'पृ क्षरणदौत्यो' (जु० ए० अ०) हो. (तु. ५० अ० ) अस्मादपि तु तालव्यान्त । 'पेटने परि- सादि । सान्दरस्थापि भापाया प्रयोग -इति प्राय । पस्तु. घेशः स्याद्भानो सविधमण्डले' इति तालव्यान्ते रभस ॥ तस्तु घरति । " सेचने' (भवा. प. अ.) भ्वादि ।। (1) ॥॥ परितो धीयतेऽनेन । 'उप-' ( ३॥३॥९२), 'पृषिमुश्नि-' (उ० ४।२) इति निमत्सयो गुणाभावश्च निपा. इति कि । (परिधियंझियतरो शासायामुपसूर्यके' ) ॥ तित । ('पृणिः पुनः । अगुज्यालातरहेषु') । (६) ॥२॥ (२) ॥॥ उपगर्न सूर्यमुपसूर्यम् । प्रादिगमारा (२॥ धृष्णोति । 'भिyषा प्रागरभ्ये' (सा० ५० से.)। 'पृषि. १८) । तत सार्धे वन (५।३।६७) ॥ (३) 9 'मडि । कृषिभ्यां कित्' इति नि रिय-इति मुकुट । तम । तादृश भूषायाम्' (भ्या ५० से.) मन्दति । पृषादिलात् (1० सूत्राभावात् । अतो बाहुलकानि , गुणाभावध ॥ १११०६) बत्तच् ।। (४) ॥२॥ मण्डल परिवेशच परिधि- । 'वृष्णि.' इति पाटान्तरम् । 'पु मेचने' (भ्वा० प० से.)। घोसूर्यकम्' इति भारि ॥ चरवारि 'चन्द्रसूर्ययोत्पा: गापि या तिन्' (उ० ४४) इनि नि पिय ॥७॥ तादिजातमण्डलस्या 'पृश्निः' इवे पेड़ । 'रश संम्पर्शने' (तु. ५० ५.)। किरणोतमयूखांशुगभस्तिणिकृष्णयः । अस सरोगे गुणाभावाच 'पप्रिमि-' (उ० ॥५२) इति भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोदीधितिः स्त्रियां ३३ निपातित । पर्शति । 'पृशु सेचने' (भ्वा० ५० से.) वा ॥ किरण इति ॥ वीर्यते । 'क विक्षेपे' (तु. ५० मे.)। (1) 114] भाति । भानु ॥ (0) ॥५॥ कीर्यते । 'विशेष' 'पी-' (उ० २०४१) इति ययु ॥ (१) ॥६॥ यमन्ति (तु०प०मे.) । 'श्रादोरम्' (३३३५७) । ('करो वर्षांपरे रमी रसा लिन् । 'म नियामे' (भा.प. अ.)। 'सायि पाणी प्रत्याय गुण्डयो') ॥ (5) ॥४॥ नियते तमोऽम्मिन् । तमि' (उ० २११३) ही रत्र । यतारितान् । (1१1१५) 'मृगिभ्यामीचि' (उ० ११.) नीपुंसाधिकारे-'त्रुटि सेप्रगारगम् । 'म रपर-' (३३.१.) इति न पवम् । मरिमरीचय' इति रिदानुशागनम् । 'द्वयोमरीचि रिपो ('उम्रो पपै च हिरणेऽप्युम्रान्युपचिप्रयो') ॥ (6) ! भानुग्य कर पदम्' इति शन्दार्णव । 'मरीचिमुनि 1- यो हाणादश नामा नरमारपरि गारवा । वमो. भेदे ना गभभावनपुगगम्' ॥(१०) ॥५॥ दीधीत दीप्यते । रम् । नको वाम दामो दान पर द. दाधी- दाप्लेटेवनयो ' (आ.) क्तिक (1) पहिलो वामन म ॥ यमेरे दक्षिी पाय भवे- रितुन-' (१) इनाग्निपेयस्नु न । 'अप्रहादीनाम्' माररसा + गुपहरामराः । देणु दाधाय प्रय १०-सार या अयोधुश्च भवारे वर मोपीना नशेसा पनि गुर रामे में इति जानीहरणे यमरान गुर। - - ·कालवर्गः ४] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । - ॥ इति वार्तिकात् । 'यीवर्णयोः-' (१४१५३ ) इतीकारलो. | गुणिनि विशेष्यनिनाः ॥ चत्वारि 'ईपदुष्णस्य ॥ पः । अयं नियामेव । 'दीधितिः स्त्रियाम्' इति लिङ्गानु- तिग्मं तीक्ष्णं परं तद्वत् शासनात् । काकाक्षिगोल कन्यायेन 'दीधितिः' इत्यन स्त्रिया- मिति संवध्यते । उत्तरत्रापि ॥ (११) ॥ ॥ एकादश 'कि- से.)। 'युजिरुचितिजा कुध' (उ०१।१४६) इति मक् क- (तिग्ममिति ।) तेजयति । 'तिज निशाने' (चु. ५० रणानाम् ॥ वर्गश्चान्तादेशः ॥ (१)॥॥ 'निजेदीर्घध' (उ० ३.१८) स्युः प्रभारुग्गुचिस्त्विइभाभारछविद्युतिदीप्तयः। इति सम्पत्यये तीक्ष्णम् । 'तीक्ष्णं सामुद्रलवणे विषलोहा- रोचिः शोचिरुभे क्लीये जिमुष्कके क्लीयं यवाग्रके पुंसि तिग्माधलागिनोस्निपु' ॥(२) स्युरिति ॥ प्रभाति । 'आतचोपसर्गे' (३।१।१३६) ॥॥ समिन्द्रियं रायमिभवति । 'रा दाने' (भ. प. इति कः ॥ (१) ॥ ॥ रोचते । 'रुच दीप्ती' (भ्वा० आ० अ.)। कः (३१२१३) । 'परं स्यात्तीक्ष्णधर्मयोः । गर्दभे- से.)। क्विप् (३।२।१५८) । (रुक् शोभाकिरणेच्छासु')॥ ऽत्री देवताडे' ॥ (३) ॥ ॥ तद्वत्-गुणे लीवम् , तद्वति निपु, (२) ॥ ॥ 'इगुपधारिकन्' (उ० ४११२०) इतीन् । 'रुचि- इत्यर्थः । त्रीणि 'अत्युप्णस्य'। तीक्ष्णोऽतिः इलादायुप- दप्तिी च शोभायामभिप्वज्ञामिलापयोः ॥ (३)॥॥ त्वेप- चारात्प्रयोगः ॥ ति । विप दीप्तौ' (भ्वा० उ० से.) । किप् (३।२।१७८)। मृगतृष्णा मरीचिका ॥ ३५॥ ('त्विट् शोभायां जिगीपायां व्यवसाये रुची गिरि') ॥ (४) ॥ ॥ 'भा दीप्ती' (अ० प० से.) । दृशिग्रहणात् (१।२।१२७) ।। (१) ॥ ॥ मरीचिरिव । 'इवे प्रतिकृती' (मृगेति)॥ मृगाणां तृष्णास्त्यस्याम् । असायन् (वा० ३।२।१०१) डः । टाप् (४।११४) । 'भा भव्यलंकृती (५।३।९६) इति कन् ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'मृगतृष्णाया' ॥ दीप्ती स्त्रियां भाः किरणे धुतो' इति नानार्थरममाला । यद्वा इति दिग्वर्गविवरणम् ॥ किम् (३।२।१५८)। आवन्तलाभावान सुलोपादिः । भाः । विश्वपावत् ।। (५) ॥ ॥ 'भास दीप्ती' (भ्वा० आ० से.)। कालो दिष्टोऽप्यनेहापि समयोऽपि विप् (३।२।१७७)। भाः, भासौ। ('भाः प्रभावे मयूखे काल इति ॥ कल्यते । 'क्ल संग्ल्याने शब्दे च' (भ्वा. च') ॥ (६) ॥॥ यति छिनत्ति या तमः । 'कृविष्वि- आ० से.) । कर्मणि पम् (३।३११९) कालयति सर्यम् , छवि-' (उ० ४१५६) इति विनन्तो निपातितः ॥ (७) इति वा । प्यन्तात्पचायच् (३।१११३४) । 'कालो मृत्यो ॥ 'द्युत दीप्ती' (भ्वा० मा० से.) द्योततेऽनया। 'इगु- महाकाले समये यमकृष्णयो.' ॥ (१) 111 दिशति । 'दिश पधारिकत्' (उ० ४।१२०) इतीन् ॥ (6) ॥॥ दीप्यते. अतिसजने' (तु० उ० अ.) : किच्की च संज्ञायाम्' (१॥ ऽनया । 'दीपी दीप्ती' (दि. आ० से.) । क्तिनायादिभ्यः' | ३।१७४) इनि कः । 'दिष्टं देवे पुमानाले' ।। (२) 40 (वा० ३॥३॥९४) ॥(९) । 'रुच दीप्ती' (भ्वा०आ०से०)। नाहन्ति नागच्छति, नाहन्यते, इति वा । 'नञ्याहन एह च' रोचतेऽनेन । 'अचिशुचि-' (उ० २।१०८) इति इसि. ॥ (उ० ४।२२४) इत्यमुन् , एहादेशध । सो 'ऋदुरानर-' (१०) ॥ ॥ "ईशुचिर पूतीभावे' । (दि० उ० से.) । (१९९४) इसन । 'तम्मानुभूचि' (६१३१७४) इति नुन् । शुच्यति पूतीभवत्यनेन । इसिः ॥ (११) ॥ ॥ एकादश | सान्तः ॥ (३) ॥ सम्यग् एति । 'इण् गती' (अ० प. 'प्रभाया॥ अ.) पचाद्यच् (३।१।१३४)। ('समयः पथे भाषा- प्रफाशो द्योत भातपः ॥ ३४ ॥/ संपदोः कालसविदोः । सिद्धान्ताचारसंकेतनियमावमरेणु च ॥ मियाकारे निदेशे च') ॥ (४) ॥॥ चलारि 'सामान्य. (प्रकाश इति ॥) प्राशयोताविति भावे (३।३।१८) कालस्य ॥ फरणे (३१३६१९) वा धमन्ती । (प्रकाशः स्फुटहागयोः । अथ पक्षतिः। उयोतेऽतिप्रसिद्ध चर)॥ (१) || (२) ॥ आतपस्तु पचायजन्तः।। (३) ॥ प्रीणि 'भातपस्य' ॥ प्रतिपद् हे इमे स्त्रीत्वे फोणं फयोणं मन्दोणं कदुष्णं त्रिषु तदति । (थति ॥ ) पक्षम्य मूलम् । 'पक्षात्ति.' (५।२०१५) 'सर्वतोऽक्तिहर्थात्-' (पा० ४११।४५) इति दीपि तु प. कोणमिति ॥ ईपदणं योष्णम् । 'ईपदर्थे च' ( क्षती । पक्षतिस्तु भवेन्षक्षमूले च प्रतिपत्तिषी' ॥ () ३.१०५) इति पादेशः ॥ (१)॥॥ 'कर चोष्णे' (१॥३॥ प्रतिपद्यते उपग्रम्पतेऽनया मागा। मुंपदादित्यार १०७) इति फोः यवादेशः ॥ (२) ॥२॥ पदादेशध ॥ () (पा. ३३.८) शिप । दान्ता । 'प्रतिपनी तिथी मती' ॥ मन्दं च तदुष्णं च ॥ (३) ॥ ॥ एते गुणे लीयाः । ॥ (२) 'भतिपत्तिये॥ तदापास्तिश्योहयोnan १-पपापजन्त युसर 'रानो घर' यो वापस (तदाचा इति।) मा पनिषद् माया पाणे दाः। ॥ पाट" ·४२ अमरकोषः । [प्रथम काण्डम् (पा२।१२५) । पिझं वर्ण लातीति वा । ६. ( ३।२॥३) * मिमीते । 'माड ऊखो मय च' (३० ५।२५) इत्यू. (१) ॥ ॥ दण्डोऽस्यास्ति । अच् (१।२।१२५) दण्डय- सप्रत्ययो मयादेशश्च । एतेन मापयन् प्रमापयन् गगनमो. तीति वा । ('दण्डः सैन्ये दमे यमे । मानप्यूहमभेदेष्य सति गच्छति । 'मा माने' (अ० प० अ०) । 'उखउसि-' श्वेर्मानुचरे मथि ।। प्रकाण्डे लगुडे कोणे चतुर्थोपायवर्गयो' (भ्वा०प० से.) इति दण्डकोक्तो गत्यर्थ । अच् (19) (१)॥॥ पाः इति परिपाश्चम् । विभक्त्यथंऽव्ययीभाव ! १३४) । पृषोदरादि (६।३।१०९) इति मुकुट परास्त । (२०१६) । परिपार्श्व वर्तते, इत्यर्थे 'परिमुख च' (४॥४॥ धातुसमुदायात्प्रत्ययानामविधानात् । पृषोदरादिलाश्रयणम्य २९) इति चबाराहक् । सूर्यपार्श्वस्थाना माठरादिनयाणां' निर्मूलत्वाच । ('मयूरः किरणेऽपि च । ज्वालायामपि एकैकम् ॥ शोभायाम्') ॥ (३) ॥ ॥ अशयति । 'अश विभाजने' सूर्यसूतोऽरणोऽनूरु काश्यपिर्गरडाग्रज। चुरादि । मृगप्यादित्वात् (उ० १॥३५) कु । 'अंशुलेशे सूर्येति ॥ सूर्यस्य सूत ॥ (१) ॥॥ अरुणो वर्णो रवा रदमौ' इति विश्व । 'अंशुः सूत्रादिमूक्ष्माशे किरणे ऽस्यास्ति । अच् (५1०1१२५)। 'गुण-' (वा० ५।२।९४) चण्डदीधितो ॥ (४) ॥ ॥ गम्यते । 'अन्यनापि' (वा. इति मतुपो लुग्दा ॥ (1) ॥ ॥ अविद्यमानावूर यस ॥ ३॥२५४८) इति । गो ज्ञेयवर्ग । त वभस्ति दीपयति ॥ (३) ॥ ॥ श्यपस्यापत्यम् । याहादिलात् ॥ (१९६) गभस्ति । 'भम भर्मनदीप्यो' (जु० प० से.)। जुहो. इम् ॥ (6) ॥ ॥ गरुडस्याप्रत ॥(५) ॥ ॥ पञ्च त्यादि । 'क्तिच्की च-' (३।३।१७४) इति तिच् । एवं च-गगने भसति दीप्यते । 'भस भर्सनदीयो'। 'सेस्ति' 'सूर्यसारथेः॥ (उ० ४११८०) इति वाहुलकात्तिप्रत्यय । पृपोदरादिखात् परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥ ३२ ॥ (६।३।१०९) गनभागलोप - इति मुकुटकृत लिटकल्पनम- परियेप इति ॥ परितो निष्यतेऽनेन । 'विट व्याप्ती' नुपादेयम् । भसतीति विगृह्योक्तधातोरुपन्यसनं प्रामादिकम् । (जु० उ० अ०) । घन् ( ३।३।१८) । 'परिवेषः स्यात्प (गभस्तिः किरणे सूर्ये ना साहाया तु योषिति') ॥ (५) रिधी परिवेषणे' इति मूर्धन्यान्ते रद्र ॥ ॥ 'विश प्रवेशने' | ॥॥ जिपति । ' क्षरणदीयो ' (जु. ५० अ०) जुहो- (तु० ५० अ० ) अस्माद्वनि तु तालव्यान्त । 'पेटने परि. त्यादि । छान्दसस्यापि भाषाया प्रयोग -इति प्राच । वस्तु/ घेशः स्याद्भानो सविधमण्डले' इति तालव्यान्ते रभस ॥ तस्तु घरति । ' सेचने' (भ्वा०प० अ०) भ्वादि । (१) ॥॥ परितो धीयतेऽनेन । 'उप-' ( ३।३।९१) । 'पृणिनि- (उ० ४।५२) इति निप्रत्ययो गुणाभावश्च नि. इति कि । ('परिधिर्यज्ञियतरो शायायामुपसूर्यके' ) ॥ नित । ('घृणिः पुनः । अगुज्यालातरळेपु) ॥ (६) 0॥ (२)॥३॥ उपगतं सूर्यमुपसूर्यम् । प्रादिसमास (२।२।। धृष्णोति । 'विधृपा प्रागल्भ्ये' (स्वा० ५० से.)। 'दृषि- १८) तत स्वार्थे फन् (५।३।६७) ॥ (३) ॥•n 'मडि धृषिभ्या कित्' इति नि रिच-इति मुकुट । तन्न । तादृश- भूषायाम्' (वा० ५० से.) मन्दति । पृपादिलात् (उ० सूनाभावात् । अतो बाहुलकानि , गुणाभावश्च ।। १९०६) क्लच् ॥ (१) ॥ ॥ 'मण्डल परिवेशश्च परिपि । 'वृष्णि.' इति पाठान्तरम् । 'यूषु सेचने' (भ्वा० प० ०)। थोपसूर्ययम्' इति भागुरि ।। चत्वारि 'चन्द्रसूर्ययोरत्पा- 'यषिभ्या चिन्' (उ० ४।४९) इति नि पिच ॥५॥ तादिजातमण्डलस्य॥ 'पृश्निः' इत्येके पेटु । 'स्पृश सरार्शने' (तु. प. अ.)। किरणोत्रमयूखांभुगभस्तिणिकृष्णयः । अस्य सोपो गुणाभावाश्च 'घृणिपृश्नि-' (उ० ४।५२) इति भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोदीधितिः स्त्रियां ३३ निपातित । पर्शति । 'पृशु सेचने' (भ्या०प० से०) वा ॥ किरण इति ॥ कीर्यते । ‘क विक्षेपे' (तु. ५० से०)। (७) ॥ ॥ भाति । भानु ॥ (6) ॥ ॥ीर्यते । 'कृ विक्षे?' 'कृपृषि-' (उ० २।८१) इति क्यु ॥ (१) ॥ ॥ यसन्ति (नु०प०७०)। 'ऋदोरए' (३३५७) । ('करो वोपले रदमी रमा अस्मिन् । 'वस निवासे' (भ्वा० प० अ०) । 'रकायि पाणी प्रत्यायशुण्डयो ') ३ () 0 म्रियते तमोऽस्मिन् । ताधि' (उ० २॥१३) इति रक । यजादित्वात् । (६।१।१५) 'मृणि यामीचि' (उ० ४७०) स्त्रीपुसाधिकारे-'त्रुटि- सप्तसारणम् । 'न रपर-' (८।३।११०) इति न पत्वम् । मसिमरीचय' इति लिनानुशासनम् । 'द्वयोमरीचि फिरणो (उस्म्रो पे च हिरणेऽप्युनान्युपचित्रयो') ॥ (2) भानुरुस्त कर पदम्' इति शब्दार्णव । मरीचिर्मुनि- दादयो अष्टादश नामा तरेणारपरिवारवा । यमौ । भेदै ना गभग्नादनपुसकम्' ॥ (१०) ॥ ॥ दीपोत दीप्यते । दीधीट दाप्तिदेवनयो ' (अ०आसे.) तिच् (११३३१७४) । रम् । तत्र शको वाम दण्डाख्यो दण्डनायक । वाहतुद- क्षिणे पाय पिहलो वामनश्च स ॥ यमेऽपि दक्षिणे पाय भवे- 'तितुन-' (२९) इतीग्निपेधस्तु न । अग्रहादीनाम्' मायरमशया । एवमय गुहहरादुन्धरादय । ते प्राधान्याप्रम १-ताल यान भयोडबन्धुश्च भयारे यरे महीपधीनष्टक- योक्ता । ति सानिमुग संभ गुभे' इति जानतीहरणे यमरादिति गुडः॥ ॥

·कालवर्गः ४] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । ४३ इति वार्तिकात् । 'यीवर्णयो:-' (१४१५३) इतीकारलो- | गुणिनि विशेष्यनिनाः ।। चत्वारि 'ईपदुष्णस्य' । पः । अयं नियामेव । 'दीधितिः स्त्रियाम्' इति लिशानु- तिग्मं तीक्ष्णं परं तद्वत् शासनात् । काकासिगोलकन्यायेन 'दीधितिः' इत्यन स्त्रिया- मिति संवध्यने । उत्तरनापि ॥ (११) ॥ ॥ एकादश 'कि- से०)। 'युजिरुचितिजा कुश्च' (उ० १११४६) इति मक् क. (तिग्ममिति ।) तेजयनि । 'तिज निशाने' (बु.प. रणानाम्॥ • वर्गवान्तादेशः ॥ (१) arn 'तिजेदपश्च' (उ० ३११८) स्युः प्रभारग्गुचिस्त्विइभाभाइलविद्युतिदीप्तयः । रोचिः शोचिरुमे क्लीये इति सक्यत्यये तीक्ष्णम् । 'तीक्ष्णं मामुद्रलवणे विपलोहा. जिमुष्क। लीवं यवाप्रके पुंसि तिग्मार्थत्यागिनोन्निपु' ।(२) स्युरिति ॥ प्रभाति । 'आतथोपसर्ग' (३।१।१३६) | ॥॥ समिन्द्रियं रात्यमिभवति । 'रा दाने' (म०प० इति कः ॥ (१)॥॥ रोचते । 'रुच दीप्ती' (भ्या० आ० अ०)। कः (३।२।३)। 'परं स्यात्तीक्ष्णधर्मयोः । गर्दभे से.) । क्विम् (३१२११५८) । (रक् शोभाकिरणेच्छासु') ॥ | sश्री देवताडे' । (३) it ॥ तद्वत्-गुणे क्लीयम् , तद्वति त्रिपु. (२) ॥॥ 'इगुपधारिकत्' (उ० ४।१२०) इतीन् । 'रचि. इत्यर्थः । त्रीणि 'अत्युप्णस्य' । तीक्ष्णोऽनिः इत्यादावुपा दप्तिी च शोभायामभिष्वामिलापयो.'। (३) ॥ ॥ स्वेप• चारात्प्रयोगः । ति । 'विप दीप्ता' (भ्या. उ० से.)। किम् (३।२।१७८)। मृगतृष्णा मरीचिका ॥३५॥ (स्विट् शोभायां जिगीषायां व्यवसाये रुची गिरि') ॥ (मृगेति)॥ मृगाणां तृष्णास्त्यस्याम् । अशआद्यन् (४) ॥ ॥ 'भा दीप्ता' (अ० प० से.) । दृशिग्रहणात् (५।२।१२७) । (१) ॥ ॥ मरीचिरिव । 'इवे प्रतिकृती' (वा० ३।२।१०१) ढः । टाप (४११॥४) । 'भा भुव्यलंकृती (पा३२९६) इति कन् ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'मृगतृष्णायाः ॥ दीप्ता स्त्रियां भाः किरणे द्युती' इति नानार्थरनमाला । यद्वा थिए (३।२।१७८)। आयन्तलाभावान मुलोपादिः । भाः । इति दिग्वर्गविवरणम् ॥ विश्वपावत् ।। (५) 11* 'भास दीप्ती' (भ्वा० आ० से.)। कालो विष्टोऽप्यनेहापि समयोऽपि किए (३।२।१७७)। भाः, भासौ। ('भाः प्रभावे मयूखे काल इति ॥ कल्यते । 'कल संख्याने शब्द च' (भ्वा० च') । (६) | | छथति छिनत्ति वा तमः । 'कृविष्यि- आ० से.) । कर्मणि घम् (३।३।१९) कालयति सर्वम् , च्छवि-' (उ० ४।५६) इति किमन्तो निपातितः ॥ (७) इति वा । प्यन्तात्पचाद्यच् (३।१।१३४) । 'कालो मृत्यो The it 'द्युत दीप्ती' (भ्वा० आ० से.) द्योततेऽनया। 'गु- । महाकाले समये यमकृष्णयो.' ॥ (१) ॥ ॥ दिशति । 'दिश पधारिकत्' (उ० ४।१२०) इतीन् ॥ (८) ॥१॥ दीप्यते । अतिसर्जने' (तु० उ० अ०) । 'तिच्क्तौ च संशायाम्' (३॥ या । 'दीपी दीप्ती' (दि. आ० से.) । 'क्तिमायादिभ्यः' । ३,१७४) इति त. 'दिष्टं देवे पुमान्काले' ॥ (२) ॥४॥ वा० ३।३।९४) ॥(९) ॥५॥ 'स्च दीप्ती' (भ्या आ०से०)। नाहन्ति नागच्छति, नान्यने, इति वा । 'नव्याहन एह च' रोचतेऽनेन । 'अचिंशुचि-' (उ० २११०८) इति इसि ॥ (उ० ४।२२४) इत्यमुन् , एहादेशश्च । सो 'अदुशनस्-' (1) * 'ईशुचिर पूतनाये' । (दि० उ० से) (४११९४) इल्यासह । 'तस्माधि' (१३.७४) इति नट् । शुच्यति पूतीभवत्यनेन । इसि ॥ (११) ॥ ॥ एकादश | सान्तः ॥ (३) ॥ ॥ सम्यग् एति । 'इण् गती' (अ० ५० 'प्रभाया। अ.) पचायच् (३।१११३४)। ('समयः शपथे भाषा- प्रफाशो धोत आतपः ॥ ३४ ॥ संपदोः कालसविदोः । सिद्धान्ताचारसंकेतनियमावसरेषु च ।। (प्रकाश इति ॥) प्रकाशयोताविति भावे (३।३।१८) / क्रियाकारे निदेशे च') ॥ (४) ॥4चवारि 'सामान्य- कालस्य ॥ करणे (३३३११९) या धनन्तौ । ('प्रकाशः स्फुटहासयोः । अथ पक्षतिः। उक्ष्योतेऽतिप्रसिद्ध च') । (१) १॥ (२) ! आतपरंतु पचाद्यजन्तः ॥ (३) 1-1 श्रीणि 'आतपस्य' ॥ प्रतिपद् हे. इमे स्त्रीत्वे फोणं फचोष्णं मन्दोष्णं कदुणं त्रिषु तद्वति । (अथेति ॥) पक्षस्य मूलम् । 'पक्षाति.' (५।२।२५) 'सर्वतोऽक्तिमर्थात्-' (वा० ४१११४५) इति हीपि तु प. कोणमिति ॥ इंपदुष्ण कोणम् । 'इपदर्य च' (६॥ ३।१०५) इति वादेशः ॥ (१) ॥ ॥ 'क्वं चोष्णे (६॥३॥ क्षती । पक्षतिस्तु भवेत्पक्षमूले च प्रतिपत्तियो' ॥ (१) 11॥ प्रतिपद्यते उपनम्यतेऽनया मामादिः । संपदादित्वात् १०७) इति को. कयादेशः ॥ (२) ॥५॥ दादेशच ॥ (४) / (वा० ३।३।१०८) क्रिप् । दान्ता । 'प्रतिपत्नी तिथी मती' II*ll मन्दं च तदुष्णं च ।। (३) ॥ ॥ एने गुणे प्लीयाः । ॥ (२) द्वे प्रतिपत्तिथे॥ १-पचापजन्त इत्युत्तर 'एनो पचति घो वा सपि तदाद्यास्तिथयो द्वयोः॥१॥ (तदाद्या इति ॥) सा प्रतिपद् आद्या यास ताः । । पाठ॥

·४६ अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् । पक्षान्तौ पञ्चदश्यो वे वाली । एन विष्णुना सह वर्तते सा रक्ष्मी । तयोगात् । (पक्षेति ।) द्वे पञ्चदश्यौ पूर्णिमामावास्ये पक्षस्यान्ती ॥ | सिनी चन्द्रकला । नौह्यादि वात् (५।२।११६) इनि । सिनी (१) ॥१॥ एकम् 'पक्षान्तस्य ॥ वलति धारयति । 'कर्मण्यम्' (३।२।१) यत्तु--'निया पु. पौर्णमासी तु पूर्णिमा ॥ ७॥ वन्-' (११३५३४) इति न पुंवत्त्वम् । 'सज्ञापूरण्योध' (६। ३॥३८) इति निषेधात्-इति मुकुट । तन । सिनीवालीलन पौणति ॥ पूर्णा मासोऽस्याम् । बहुव्रीही कृते खाऽण् । सामानाधिकरण्याभावात् , असज्ञात्वात् , अभाषितपुंस्त- प्रज्ञादे. (१।४।३८) आकृतिगणत्वात् । 'सास्सिन्पौर्णमासी' स्वाच । यदपि-सिनी चन्द्रकला मा पालापाच-इति तेन (४।२।२१) इति निर्दशाद्वा । यद्वा माचन्द्र । पूर्णो मा विगृहीतम् । तदपि न । वारेयस्य विशेषणत्वेन पूर्वनिपात- पूर्णमा । तस्येयम् । यद्वा 'महाराजप्रोष्टपदाहुन्' (४।२।३५) प्रसङ्गात् । खामी तु-सिनी सिता वालास्त्यस्याम्-इत्याह । इति सूने 'तदस्मिन्वर्तते' इत्यर्थे 'पूर्णमासादण' उपसख्या तन । पुबद्भावप्रसङ्गात् । ('सिनीवाली तु दृष्टेन्दुकलामा- नादण् । ('पौर्णमासः पुमान्यज्ञभेदे स्त्री पूर्णिमातियो) । दुर्गयो स्त्रियाम्') ॥ (१) ॥॥ एकम् 'सिनीवाल्या.' ॥ (१) * 'पूरी आप्यायने' (दि. आ० से.)। भावे क सा नऐन्दुकला कुह.. (३३३।११४) पूर्ण चन्द्रस्य पूरणम् । तेन निर्वृत्ता पूर्णिमा। (सेति ॥) उदये अमायोगानटचन्द्रकला सा अमा कुहू । भावप्रत्ययान्तात् 'तेन निर्वृत्तम्' इत्यर्थे इमप् (वा० ४।४।२०) कुहयति । 'कुह विस्थापने' (चु० उ० से०) चुरादि । 'नृति- टाप् (४१४) ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'पूर्णिमाया.॥ शृध्यो कू' (उ० १।९१) इति कूप्रत्ययो बाहुलकादिहापि कलाहीने सानुमतिः ॥* मृगवादित्वाद्खोऽपीत्यन्ये । धेनूरुरज्जुकुहुसरयुतनु- फलेति ॥ सा पूर्णिमा उदयकाले प्रतिपद्योगात्कलाहीने वरेणव स्त्रियाम्' इति विन्ध्यवासी ॥५॥ 'कुहूः स्त्री कोकि- चन्द्रे । अनुमन्यते-अनुमति । क्तिच् (३।३।१७४)। 'अथा | लालापनटेन्दुकलदर्शयो' ॥ (१) ॥ ॥ एकम् 'कुहा' । नुमतिरुनेन्दुपूर्णिमानुज्ञयोरपि' ॥ (१) ॥॥ एक 'सानु- उपरागो ग्रहः उपराग इति ॥ उपरज्यतेऽनेन । 'रस रागे' (भ्वा० पूर्णे राका निशाकरे। उ० अ०) । 'हलव' (३॥३॥१३१) इति घम् । 'पनि च पूर्ण इति ॥ चन्द्रे पूर्णे तु । राति शुभम् । ‘रा दाने भावरणयो' (६।४।२७) इति नरोप । भावे या भन्। (अ०प० अ०) । "कृदाधारा-' (उ० ३६४०) इति क । (३।३।१८) । 'उपरागस्लु पुंसि स्यादाहुप्रासेऽचन्द्रयो बाहुलास । 'राका नद्यन्तरे कच्छा नवजातरज नि. | दुर्नये प्रहकाोले व्यसनेऽपि निगदते' ॥ (१) ॥ महणं याम् । सपूर्णेन्दुतिथी' ॥ (१) ॥१॥ एकम् 'राकायाः ॥ प्रह 'प्रहह-' (३१३१५८) इलम् । 'ग्रहो निमहनिर्बन्धमा अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसंगमः ॥ ८॥ हणेषु रणोदमे । सूर्यादौ पूतनादौ च सैहिक्योपरागयो' ॥ (२) ॥॥ द्वे 'ग्रहणस्य । (अमेति ॥) अमा, सह वसतोऽस्या चन्द्राौं । 'भमा. राहुनस्ते त्विन्दी च पूणि च ॥९॥ पस्यदन्यतरसाम्' (३।१११२२) इति ण्यत्, पक्षे वृद्धभाव- ध निपात्यते ॥॥ नामैक्देशे नायग्रहणात् 'अमा' अपि | सोपप्लयोपरको दौ ॥॥ वसतेरिन्प्रत्यये (उ० ४११८) ततो डीपि (ग० ४१ (पहिति ॥) 'उपप्लवः सैहिकेये विप्लवोत्पातयोरपि । १।४५) अमावसी ॥२॥ दणजादिभ्य' (वा० ३।३।१०८) सहोपटवेन । 'वोपसर्जनस्य' (६॥३॥८२) इति सभाव ॥ इत्तीणि अमावासी ॥ ॥ 'मसी परिणामे' (दि० प० से.)। (1) ॥३॥ उपरज्यते स । कर्मणि क्त (३॥२॥१०२४७.) • अमा चन्द्रसूर्यो साहचर्येण मस्सत परिच्छिन्तोऽस्या मासम्। 'उपरक्तो व्यसनात राहुमस्तेन्दुसूर्ययो । (२) Mmsो अमागासी । इण् (वा० ३।३।१०८) ॥ ॥ अमामसी । इन् । द्वी 'राहुणा मस्ते सूर्य' च ॥ (उ० ४१११८)॥४॥ “दशीमाऽमावसी च स्यात्' इति अभ्युत्पात उपाहितः। रमसः । अप्यमावस्यमावासी चामामध्यप्यमामसी' (अभ्युत्पात इति ॥) अमेरुत्पतनम् उत्पातो वैकृतम् ॥ इति शब्दार्णव ॥ (१) ॥५॥ (२) ॥ ॥ दृश्यते शास्त्रेण ।। () un उप आसनम् आहित फल यस्य । 'उपाहितो. मुलि सभायाम् (३।३१११८) इति घ । पक्षान्तेऽन्धौ ऽनलोत्पाते पुमानारोपिते त्रिपु' । (२) un द्वे 'भाका. दर्शने च दर्श. सूर्येन्दुसंगमै' । (३) ॥ ॥ सूर्येन्दू संगच्छ शादिष्यग्निविकारस्य। तोऽसिन् । ५ (३१३६११८) । (४)॥॥खारि 'दर्शस्य। १-ममेदिन्योरपि- अनुग्रह' इति पाटो दृश्यते । व्याख्यात साहऐन्दुः सिनीवाली चानकावैरवापरकौमुपाम् 'अनुग्रहे प्रसाद ग्रहदशम सत्यभा. सेति ॥ चतुर्दशीयोगाटचन्द्रा राती सा भमा चिनी• I माया भामाशम्दवत्' इति । L ·कालवर्ग: :४] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। एकयोक्त्या पुष्पचन्तौ दिवाकरनिशाकरौ ॥ १०॥ इति तो मुडागमश्च । 'रालोपः' (६।४।२१) इति छलोपः । (एकयेति ॥) 'पुष्प विकसने' (दि. ५० से.)। भावे 'हलि च' (०२।७७) इति दीर्घः । 'लिट् चोर्ध्वमौहर्तिके' पन् (३।३।१८) । पुष्पो विकासः प्रमाशथ । तद्वन्ती ।। (३।३।१६४) इति निर्देशाद्वा मुहूर्तः ॥ (१) ॥१॥ एकम् मनुप् (५।२।९४)। एकयोक्त्या साधारणवचनेन । प्रत्येक | 'मुहूर्तस्य' । 'पुष्पवान्' इति न प्रयोक्तव्यमिति भावः । अकारान्तोऽपि ते तु त्रिंशदहोरात्रः पुष्पवन्तशब्दः । 'अव रक्षणे' (भ्या०प० से.) । 'ऋषि ते त्विति ॥ ते तु मुहूर्ताः । अहश्च राविध तयोः समा. शिभ्यां झन्' (उ० ३।१२६) इति याहुलकादवतेरपि झन् ! हारः । 'अह.सर्वैकदेश-' (५।४।८७) इत्यच् ! रानाहाहाः 'झोऽन्तः' (1११३) । पुप्पस्यावन्तौ इति विग्रहे शकन्भ्वादिः पुंसि' (२।४।२९)। यत्तु-'अह्रा सहिता रात्रिः' इति वि. (वा० ६।१।९४)। रविशशिनी पुष्पदन्तास्यौ' इति नाम- अहं प्रदर्य 'अहोरात्र:-''इत्युपन्यस्तं मुकुटेन । तन्न । तथा माला । 'पुष्प॑वन्ताभ्याम् , पुष्पवन्तयोः' इत्यादि। ('पुर- सत्यजभावप्रसङ्गात् । अह.पूर्वादानिशब्दारेन्द्र एवाग्विधा- दन्ती पुष्पवन्तायेफोक्त्या शशिभास्करी' । 'पुष्पन्दतौ च | नात् । 'गणरात्रवदज्' इति दृष्टान्तोऽप्यसंमतः । चकारासं- चन्द्रार्कावेकोरत्या' इति हैमतः 'पुष्पदन्ती' अपि बोध्यौ) ॥ | ख्याव्ययादेरप्यग्विधानात् । अन तदादित्वाभावात् यदपि- (१) ॥1॥ एकम् 'समुचितसूर्यचन्द्रयोः' । समाहारे क्लीबमप्यहोरात्रम्-इत्युक्तम् । तदपि न । समा. अष्टादश निमेपास्तु काठा हारेऽपि 'रानाहाहाः पुंसि' (२।४।२९) इत्यनेन परत्वान्पु. अष्टादशेति ॥ क्षणद्वयं लवः प्रोक्तो निमेषस्तु लव- स्त्वविधानात् । यदपि-वामनलिङ्गानुशासने द्विगुरपि पा- यम्' इत्यादिशास्त्रसिद्धा निमेषा. । तेऽष्टादश काठा। काशते। वायदन्तः' इति नपुंसकत्वेन 'अहोरात्रं द्विरानम्' इत्युदा- 'हनिकुषि-' (उ० २।२) इति क्थन् । 'काष्ठा दारुहरिदायां । तम्- इति संमतिप्रदर्शन कृतम् । तदपि न । 'रात्रं प्रा. कालमानप्रकर्षयोः । स्यादिशि स्थानमात्रे च 'काष्ठमाख्या- तदयोगात् ॥ (१) एकम् 'अहोरात्रस्य' ।। संख्ययान्वितम्' इति द्विरात्रस्य नपुंसकत्वेऽपि अहोरावस्य तमिन्द्रिये' इति विश्वः ॥ (१).॥ एकम् 'काष्टायाः ॥ पक्षस्ते दश पञ्च च । त्रिंशतु ताः कला। (त्रिंशदिति ।) ताः काष्ठाः त्रिंशत् कला ॥ कलयति । (पक्ष इति ॥) तेऽहोरात्राः । पक्ष्यते। 'पक्ष परिग्रहे' कल संख्याने' (चु० उ० से.)। पचाद्यच् (३।१११३४) मासाकै गेहे पार्श्वसाध्यविशेषयोः । केशादेः परतो वृन्दे (भ्या०, चु० ५० से.) । कर्मणि घन् (३।३।१९) 'पक्षो 'कला स्यात्कालशिल्पयो.') ॥ (9) ॥4॥ एकम् "काबले ससिसहाययोः ॥ चुल्लीरन्ध्रे पतत्रे च राजकुञ्जरपा- लायाः॥ वयोः' । (१) ॥ ॥ एकम् 'पक्षस्य' । वास्तु त्रिंशत्क्षणः पक्षी पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ (ता इति ।) ताः कलाः । क्षणोति । 'क्षणु हिसायाम (त० उ० से०) । अच (३॥१११३४) । 'क्षणाः पर्यो- क्षोऽपरसंज्ञः ॥ (6) ॥ ॥ क्रमेणैकैकम् ‘शुक्लकृष्णपक्षयोः'। (पक्षाविति ॥) शुक्लपक्षः पूर्वसंज्ञः।। (१) ॥ ॥ कृष्णप- त्सवेऽपि स्यात्तथा मानेऽप्यनेहसः' । (१) ॥॥ एकम् 'क्षणस्य ॥ मासस्तु तावुभौ ॥ १२॥ ते तु मुहूर्तों द्वादशास्त्रियाम् ॥ ११ ॥ (मास इति ॥) तौ पक्षौ । मस्यते परिमीयतेऽयम् , अनेन वा । 'मसी परिमाणे' (दि. प० से.)। कर्मणि घन् ते त्विति ॥ ते तु क्षणाः (द्वादश) 'हुई कौटिल्य । (३।३।१९) । 'हलच' (३।३।१२१) इति वा ।। (१) ॥७॥ (भ्वा०प० से.) । बाहुलकात् 'अचिसि-' (उ० ३१८९) एकम् 'मासस्य। १-'देवताद्वन्द्वे च' (६।३।२६) इति नानछ । तर 'आ- | द्वौ द्वौ मार्गादिमासो स्याहतुः नतो दन्दे' (६।३।२५) इत्यतो द्वन्द्वमहणेऽनुवर्तमाने पुनर्व द्वाविति ॥ इयर्ति, ऋच्छति वा । 'अतश्च-' (उ० 11 न्द्रग्रहणेन वेदलोकसहचरितद्वन्दस्य प्रहणात् । भस्य तु द्वन्द्वस्या ७२) इति तु.। चात् फित्त्वम् । ('क्रतुः स्त्रीकुसुमे मासि तथात्वात् । अत एव रविचन्द्रावपि नोपलक्षिती' इति घटख- वसन्तादीपुधारयो.') ॥ मार्गादीना युगैर्हेमन्तादीतून पर:--इति मुकुटः ॥ २-'प्राक्प्रत्यक परणीधर शिखरसितयु- वक्ष्यति । तदेकदेशमयनपरिच्छेदार्थमनुवदति द्वौ द्वाविति ॥ पवन्ताभ्याम्' इत्याश्चर्यमार्यामदन्तत्वदर्शनात्-इति मुकुटः ॥ (१) ॥ ॥ एकम् 'ऋतो' । ३. अनेकार्थकैरवाकर फौमुद्या व्याख्यातं च। पुष्पे इव पुणे, दन्ताविव दन्तौ, पुष्पे च ते दन्तौ च पुष्पदन्तौ । यथा च । 'वि- १–अत एव भाष्ये 'अर्थहण द्वन्दार्थ द्रष्टव्यम्' रत्युक्तम् ।। श्वस्यास्य विलोचने निरयतो यत्पुष्पदन्ती तमः' इति ॥ २ तेऽहोराना इत्युत्तरं दश पञ्च' इत्यपि दृश्यते । 1 .

·अमरकोषः [प्रथम काण्डम् . 'पौषस्य॥ तपा माघे तैरयनं त्रिभिः। हायण्या युक्ता पौर्णमास्यस्मिन् । 'आप्रहायण्यवस्थाहक (४ (नैरिति ॥) तैनुमिः । अयतेोऽनेन । ल्युट् (३।३२।२२) ॥३॥ ज्योत्यादित्यात (पा० ५।२११०३) अणि ११७)। यत्तु-'अयतेऽर्कोऽनेन' इति विगृह्य 'इण् गतो' 'आग्रहायण' अपीति पुरुषोत्तमः ॥ (४) ॥॥ चलारि (अ० प० अ०) इति धातोरुपन्यसन-मुकुटेन कृतम् । तद. 'मार्गशीर्षस्य॥ सगतम् । इति स्पष्टमेव । 'अयनं' पधि, भानोरप्युदग्दक्षि- पौषे तैपसहस्यौ द्वी णतो गतौ ॥ (१) ॥४॥ एकम् 'अयनस्य' । पौष इति ॥ पुष्येण तिष्येण च युका पौर्णमास्यस्मिन् । अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य 'नक्षण-' (४।२।३) इसण् । “तिष्य पुष्ययोनक्षनागि य. (अयने इति ॥) अयने तु दे। अर्कस्योत्तरा गतिः, लोप.' (वा० ६।४।१४९) डीप् (४५१११५) ततः 'साग्मिन् दक्षिणा च उत्तरदक्षिणाख्ये द्वे अयने तु वत्सर.-इति व. (४।२।२१) इत्यण् । ('पोपो मासमभेदे स्यात्पोपं तु मह- कव्ये 'अस्स' इति ग्रहणं चान्द्रत्वव्यावृत्त्यर्थम् । पक्षादिक युद्धयो.') ॥ (१) ॥ ॥ (२) ॥ सहरि घले साधुः । तु चान्द्रमुकम् । अयनं तु न चान्दं कि तु सौरमेव ॥ 'तन साधु' (४४१९८) इति यत् ॥ (३) ॥॥ त्रीणि (1) 10. ॥ 'अयनवयस्य' एकरम् ॥ वत्सरः॥ १३॥ (वत्सर इति ॥) वसन्यस्मिन् । 'वसेश्व' (उ० ३७१) (तपा इति ।) तपन्सस्मिन् । अमुन् । (उ० ४१८९) इति सरप्रत्ययः । 'स. स्पार्धधातुके' (१४४९) इति | सान्त 'तपो लोशन्तरेऽपि च । चान्द्रायणादी धर्मे च पु. माम् शिशिरमाघयो । (१) ॥ ॥ मघया युक्ता पार्णमा- सस्य तः ॥ स्यलिन् । (२).in द्वे 'माघमासस्य । समयनिन्दिये काले विपुवद्विपुवं च तत् । अथ फाल्गुने। समेति ॥ रात्रिश्च दिया च रानिन्दिवम् । 'अचतुर-' स्यात्तपस्या फाल्गुनिका (५।४७७) इत्यादिना साधु । तत् समं यस्मिन् तादृशे काले तुला पावच्छिन्ने । विषु साम्येऽव्ययम् । ततो मनुषु (५।२४ (वा० ५० से.) 'फलेगुवच' (उ० ३१५६) इत्युनन् गुगा, (अथेति ।) फलति निष्पादयति । 'फल निप्पत्ती' ९४) । 'सज्ञायाम्' (०२१११) इति वत्वम् ॥ (9) ॥॥ प्रकरणेऽन्य प्रापि' (५।२.१०९) इत्युक्तर्य । तेन विधु- गोवर्धनानन्द ॥ ॥ प्रज्ञाद्यणि (१।४।३८) । वृद्धि (७॥२॥ गमश्च । 'फल्गुनस्त्वर्जुगे मासे नक्षत्र फल्गुनी स्मृता' इति घम् । 'विपुवान् समरानिवासरः' इति ताण्डे योपा- ११७) 'फाल्गुनस्त्वर्जुने मासे फाल्गुनी चास्य पूर्णिमा' लित• * विषुणोऽपि । विषु नानारूपं गमनं विष्वर । इति धरणि ॥ फल्गुनीमियुक्ता पौर्णमासी पाल्गुनी । तदन्यास्तीति विग्रहे 'विघ्वगित्युत्तरपदलोपश्चाकृतसंधे.' (५॥ १.) इति पामाद्यन्तर्गणसूत्रेण नम्रत्यय । णत्वम् (चा नदीजार्जुनभूरुहे । तपस्यसज्ञमासे तत्पूर्णिमायां तु फारगुनी' । सास्मिनस्ति फाल्गुन फाल्गुनिश्च । 'फाल्गुनस्तु गुडाकेशे ४॥२) ॥ (२) ॥॥ द्वे 'समरात्रिन्दिवकालस्य' ।। 'विभाषा फाल्गुनीभ्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः' (४।२।२३) इति मार्गशीर्ष सहा मार्ग आनहायणिकश्च सः ॥ १४ ॥ ठक् । पक्षेऽण् ॥ (१) ॥६॥ (३) ॥॥ तपति साधुः । (मार्गेति ॥) मृगशिरसा युक्ता पौर्णमासी । 'नक्षत्रेण 'तत्र साधुः' (४१४१९८) इति यत् । ('तपस्यः फा. युक्तकाल (४।२।३) इत्यण् । 'अचि शीर्ष (६॥१॥६२)। ल्गुने मासे तपस्या नियमस्थिती') ॥ (२)॥ ॥ नीति मार्गशीर्षी पौर्णमास्यस्मिन्मासे । 'सास्मिन्यौर्णमासी' (१२१ | 'फाल्गुनमासस्य' । २१) इसण् । एतेन 'पुष्ययुक्ता पौर्णमासी पापी मासे तु यन सा । नाम्ना स पोषो मापायाश्चैवमेकादशापरे' इति पानिपटयमानं व्यायातम् ॥ (१) ५-५ राहते ‘पह मर्पणे ठवी (४।२।२३) । ('चैत्र मृने देवकुले ना भूभन्मासभे- (स्वादिति ।) चिनया युत्ता पौर्णमास्यस्मिन् । अग्- ध्वा० . अ०) अमुन् (उ• १८९) सान्त । (सहो दयो) (१) ॥ ॥ (२) ॥ ॥ मन्यते एतं मधु । 'मन पल ज्योतिपि च सहा हेमन्तमार्गयो.') ॥२॥ पचायः ज्ञाने' (दि० आ० अ०), 'फलिपादि-' (३० १।१८) इ. माया मार्गे सहः सहा' इति शब्दार्णव ।। (२) u. युधश्चान्तादेश । 'मधु पुष्परसे रुंद्रे मये ना तु मधुडमें। वाशप्रयोगात् मृगोऽपि । 'मृगशिरा मृगः' इति रुद्रः वसन्त लभियंत्रे स्पाचीवन्त्या तु योषिति' ॥ (३) ॥ ॥ कोप । तयुका पौर्णमासी मागी । सामिपन्ति । ('मागा प्राणि गृगमदे मासे सौम्यऽन्वेपणे पघि) । (३) आनः - स्थाशेत्रे चैत्रिको मधुः ॥१५॥ घशाखे माधवो राधः (वैशाख इति ।) विशासया युक्ता पौर्णमास्यस्मि- १.माय तु अन्येभ्योऽपि वि दृश्यते ॥

·कालवर्गः ४] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । ४९ ज्यैठे शुक्र प्रस्ति । ('चैशाखः सानके मासे मन्यानेऽपि') ॥ (१) मात्रम्' इत्यभिप्रेस 'भस दीप्ती' (जु०५० से०) इति जुहो- ॥॥ मधु मकरन्दः । सोऽस्मिन्नस्ति । 'भधोने च' (४. त्यादेः 'न बस्ति' इति व्युत्पत्त्याश्रयणे तु 'अत्वसन्तस्य-' ४।१२९) इति नः ॥ (२) ॥ ॥ राधा विशासा । तद्वती (६।४।१४) इति दी? न स्यात् । 'धनुर्धरै त्रिषु नभाः क्लीवं पौर्णमासी राधी । सास्मिनस्ति । (३) ॥ ॥ त्रीणि 'वैशा- योनि पुमान्यने । घ्राणश्रावणवर्षामु विसतन्तौ पतदहे' खस्य॥ ।। (२).॥ "विभापा फाल्गुनी-' (४१२।२३) इति ठकि श्रावणिकः ॥ (३)॥॥ त्रीणि 'श्रावणमासस्य ॥ ज्येष्ठ इति ॥ पूर्ववदद्वयेन ज्येष्ठः ॥ ॥ संज्ञापूर्वस्य स्युनभस्यमौष्ठ पदभाद्रभाद्रपदाः समाः। विधेरनित्यलाइज्यभावे ज्येष्टोऽपि । 'ज्येष्ठो मासि च युद्धे च ज्येष्ठा च गृहगोधिका' इति त्रिकाण्डशेषः। ('ज्येष्ठः स्युरिति ॥ नभा अभ्रम् । तन साधुनभस्यः ॥ (१) स्यादप्रजे श्रेष्ठे मासभेदातिद्धयोः । ज्येष्ठा भे गृहगोधिका- 10 प्रोष्टपदाभियुक्ता प्रौष्ठपदी । भद्रा भद्रपदा । ताभिर्युक्ता याम्') ॥ (1) 10 विरहिणः शोचन्यस्मिन् । 'शुच भादी भाद्रपदी च पौर्णमासी । तत. 'सास्सिन्' (१।२।२१) शोके' (भ्वा०प० से०) 'ऋग्रेन्द्र-' (उ० २।२८) इति इत्यण् ॥ (२) ॥ ॥ (३) ॥१॥ (४) ॥३॥ चत्वारि 'भाद- रक्, चकारस्य ककारच । 'शुक्रः स्याद्धार्गवे ज्येष्टमासे | पदमासस्य' । वैश्वानरे पुमान् । रेतोऽक्षिरम्भिदोः लीयम्' । (२) ॥॥ | स्यादाश्विन ईपोऽप्याश्वयुजोऽपि वे ज्येष्ठमासस्य॥ (स्यादिति ।) अश्विन्या युक्ता पौर्णमास्यस्मिन्नस्ति । शुचिस्त्वयम् । (१) ॥३॥ 'इप गती' (दि. ५० से.) एपणमिट् यात्रा । ভাষা किम् (३।२।१७८) सास्मिन्मासे जिगीषूणामस्ति । अर्श (सुचिरिति ॥) अयमिति गुचैः पुंस्वामिव्यक्त्यर्थम् ।। आद्यच् (५।२११२७) ॥ (२)॥ ॥ अश्वयुजा युक्ता पौर्णमा- शोचन्ति विरहिणोऽस्मिन् । 'इगुपधारिकत्' (उ० ४.१२०) / सस्मिन् । अण्द्वयम् (४॥२॥३,२१) ॥ ॥ संज्ञापूर्वकत्वादृद्ध्य- इतीन किच ॥ (१)-अषाढया युक्ता पौर्णमास्यस्मिन् । भावे अश्वयुजोऽपि । 'आश्विनोऽश्वयुजश्चैप.' इत्यमरमाला ॥ 'आपाढो बतिनां दण्डे मासे मलयपर्वते । स्त्री पूर्णिमायाम्'। (३) ॥ ॥ त्रीणि 'आश्विनमासस्य । आपाटाभिराट्यातः, इति विग्रहे तु 'अपाढक.' अपि । आ- स्वात्तु कार्तिके ॥ १७ ॥ रयानण्यन्तात् (वा० ३।१।२६) कुन शिल्पिसंझयो' (उ० बाहुलोजो करतिकिका २॥३२) । 'स्यादापाढे त्वपाढकः' इति शब्दार्णव. ॥ (२) ॥॥ द्वे 'आपादस्य॥ (स्यादिति ॥) कृत्तिकामियुक्ता पौर्णमास्यस्मिन् ॥ (5) श्रावणे तु स्यानभाः श्रावणिकश्च सः ॥१६॥ | ॥ ॥ बहुला कृत्तिका । अण्द्वयम् (४।२।३,२१) ॥ (२) ॥४॥ ऊर्जयति उत्मायति जिगीपून् । 'जर्ज वलप्राणनयोः' (श्रावण इति ॥) 'सीपुंसयोक्षभेदे श्रवणं श्रुतिक- । (चु. ५० से.) ण्यन्तात् । (३।१।२६) पचाद्यच् (३३१ र्णयो' इति रभस । श्रवणेन युक्ता पौर्णमासी श्रवणा । १३४) । 'ऊर्जः कार्तिके बले' इति हैमः ॥ (३) ॥1॥ 'लुयविशेपे' (४१२॥४) इति प्राप्तो लम् यद्यपि 'पौर्णमास्यां विभापा फारगुनी-' (४।२।२३) इति उति कार्तिकिकः ॥ नेप्यते' इत्युत्सर्ग । 'विभाषा फारगुनी-' (४१२१२३) इति (४) ॥ ॥ चत्वारि 'कार्तिकमासम्य'। लिङ्गात् । तथापि श्रवणशब्दादिष्यत एव । तत्रैव (११२। हेमन्तः २३) सूत्रे 'श्रवणा' इति निर्देशात् । 'अबाधकान्यपि निपा- तनानि' इति 'श्रावणी' इत्यपि । ततः 'सास्सिन्' (४।२। (हेमन्त इति ।) हन्ति । 'हन्तेमुंद हि च' (उ० ३३ २१) इत्यणि श्रावण । 'श्रावणो मासि पासण्डे दध्याल्यां १२९) इति झन् हिरादेशो मुडागमः । गुणः (॥३१८४) श्रावणा मता' इति हैम ॥ (१) ॥ ॥ विरहिणो नभ्यति, | ॥ ॥ 'हेमा' अपि । 'सर्वत्राण च-' (४।३।२२) इति नन्नाति, नभते, वा नभा. । 'णम झिायाम्' (वा०प० यद्भाप्यम् 'हेमन्तस्य तलोपवचनानर्थस्यं हेम्नः प्रकृत्युन्यत- से०, दि०५० से०, श्या० आ० से.)। अमुन् (उ०४॥ रस्य सत्त्यात्' इति । हिनोति वर्धयति चलम् । “हि गती १८९) । स्वामी तु-न भासते मेघच्छन्नलात्-इत्याह । वृद्धी च' (स्वा० प० अ०) । अन्तर्भावितण्यर्थात् 'अन्ये- तग । नभासां, नभासः, नभाभ्याम् , नमामि , नभा मु, भ्योऽपि' (३।२।७५) इति मनिन् ॥ (१) ॥ ॥ 'मार्गपो. इत्यादिरूपप्रसङ्गात् । 'नभ. सं धावणो नभा.' इत्यनुपप- पाभ्यां निष्पन्नस्य ऋतोः' एकम् ॥ तेश्च । हखदीर्घोषधयो शब्दभेदात् । 'भासते इत्यर्थफथन- १-मूर्धन्यान्तः ध्वनिमिपे निमिषे क्षणमग्रतः' इति माघ. १- मेदिन्यामेवाय पाठः॥ यमकान्-इति मुकुरः॥ । - ·अमरकोषः। [प्रथमं काण्डम् शिशिरोऽस्रियाम् । ११४) । भूग्नि, यहुत्वे । तेन नित्ययहुवचनान्त ॥ (२) (शिशिर इति ॥) 'शश मुतगती' (भ्या०प० से.) | वर्पता श्रावणमादाभ्यामृतो.' ।। 'अजिरशिशिर-' (उ० ११.३) इति रिजन्तो निपातित । अध शरत्स्त्रियाम् ॥ १९ ॥ शशन्ति धावन्ति यस्मिन्पथिका । 'शिशिर• स्याहतो दे तुपारे शीतलेऽन्यवत्' इति विश्व ॥ (१) ॥ ॥ एवम् 'मा. अथेति ॥ शीर्यन्तेऽस्या पानापधय । ' हिंसायाम् (क्या०प० से०) शमसोऽदि ' (उ० १६१३०) । (शरत् घफाल्गुनाभ्यामृतो॥ श्री वत्सरेऽप्यता') ॥ ॥ भागुरिमते टापि शरदा च । शर वसन्ते पुप्पसमय सुरभि द्भवेच्छरदया प्राइट प्रापया सह' इति विश्व ॥ (१) (वसन्त इति ।) वसन्यत्र मदनोत्सवा । 'तृभूवहि ॥ ॥ एम् 'आश्विनकार्तिकाभ्यामृतो' ॥ वनि -' (उ० ३३१२८) इति सच् ॥ (१) ॥ ॥ पुप्पाणा पडमी मतव. पुंसि मार्गादीनां युगेः प्रमात् । समय ॥ (२) | 0 मुष्ठ रमन्ते रभसयुक्ता भवन्यन । 'रभ राभस्ये' (चा. आ० अ०) । इन् (उ० ४।११८) पडिति ॥ अमी हेमन्तादय । 'अ, गती' 'अतश' (उ० 'सुरभिहेम्नि चम्पके जातीफले मातृभेदे रम्ये चयस | ११७२) इति तु , चालित् । यत्तु मुबुटेनोक्तम्-केत्वादय न्तयो । मुगन्धी गवि शल्क्याम्' इति हम ॥ (३)॥ ॥ इति नुन्-इति । तम । गुणप्रसद्वान् , अपाणिनीयत्वाच ॥ नीणि 'चैवैशाखाभ्यामृतो'॥ (१) ॥ ॥ 'हेमन्तादीनां पण्णाम् एकम् ॥ प्रीम ऊमक.॥१८॥ संवत्सरो वत्सरोऽब्दी हायनोऽस्त्री शरत्समा २० निदाध उप्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तप । ग्रीष्म इति ॥ प्रसते रसान् । 'प्रमु अदने' (न्या. 'सपूर्वाचिन्' (उ० ३।७२) इति सरप्रत्यय । 'रा म्याधंधा संवत्सर इति ॥ सवसन्त्य॒तवोऽन । 'घसेच' (३७१) आ० अ०) आतो मक् , धातोपीभाव , पुगागमथ 'ग्री तुरे' (Gir९) इति त ॥ (१) ॥ ॥ एव वरारोऽपि ॥ म' (१११४९) इत्युणादिसूनेण निपानित । 'ग्रीष्म ऊष्मर्तुभेदयो' ॥ (१) ॥ ॥ अपति रुजति । 'अय रुता (२) ॥ ॥ आप्यते 'आप्ल व्याप्ती' (खा०प००)। 'अब्दादयश्च' (उ० ४।९८) इति दन् हस्खत्व च । 'अन्दर या' (भ्वा०प० से.) । 'अन्येभ्य -' (३।२।७५) इति सवत्सरे धारियाहमुस्तकयो पुमान्' ॥ (३) ॥ ॥ भावाप' मनिन् । 'ऊष्माणस्नु निदाघोप्णग्रीमा शपसहा अपि')। | हाति, निहीते वा । 'हश्च श्रीहियालयो' । (३१११४८) इति यावादित्वात् (५।४।२९) क्न् ॥०॥ मकि (बाहुलशत्) अदन्तोऽपि । 'ऊष्मो धर्मऽधुणि तथा ज्येष्ठे, ऊष्मा त्रिया युट । 'हायन स्त्रा' इति पाठ शरदा सयध । 'हायनो लिपि' इनि योपारित ॥ (२) ॥ ॥ नितरा दारोऽन। न स्त्रिया वर्ष पुस्चित्रीडिभेदयो' ॥ (४) ॥ ॥ शृणाति । 'दह भस्मीकरणे' (भ्या० ५० अ०) । 'हरश्च (३३।१२१) “श हिंसायाम् (क्या० प० से.) भसोऽदि" (उ. दति भन्। न्यज्ञादित्वात् (७॥३१५३) कुलम् । 'निदायो ‘समायोपिनि, शारद' इति रनकोप ॥ (4) N- ‘पम प्रज्ञायणि (५।११३८) शारदोऽपि । ग्रीष्मकाले स्यादुष्णस्वेदाम्बुनोरपि' ।। (३) ॥ ॥ उष्णमुप गम (in ॥ ओपति । 'उप दाहे' (भा०प० सर्यम् । पचायचि (३।१।१३४) टाप् (४|१|४) । बहुव- टम चलव्ये' (भ्वा० ५० से.)। समति विहव मुवन्ति से.) । 'इणसिजिदीटायविभ्यो नम्' (उ० ३१२) । 'ऊप्णो चननिदशा प्रायेणाय बहुवचनान्त' इति ध्वनयति । प्रचि प्रोप्मे पुमान् , दक्षाशीतयोरन्यरिज' ॥ (५) ॥ ॥ 'ऊप दूचनान्तरमपि । 'समा रामा विनायते (५।२।१२) इति रुनायाम' (भ्वा० प० से.)। मनिन् (३३२१७.) भाग च्छति । पचायच् (३।१।१३४) ऊष्मा तप आगमोऽन ॥ ॥ सूनाम् । समाया समायाम्' इति तत्र भाप्याच । समाति 'जन्मा' अपि । 'ऊप्मातपनिदाघयो' इति नान्ने योपा सह वर्तन्ते झत्तवोऽस्यामिति वा। मा माने' (अ. Man (s) तपति । पचायन् (३।१।१३४) ॥ (5) अ०) आतधोपरागें (३।३।१०६) इस समा माम्' (२०१२) इति निर्देशान्मलोप । 'समा सवरसरे १-'ननु दे अपने बगर' इत्युक्तम् । तमेव सरपर्य या खियामिति ॥ यर्षण पुर । 'यूए सेग्ने' (भा० प० । वक्तमुचिता । सत्यम् । पूर्वमदनध्यपुरस्कारेणोक्तम् । तन मा. से पदादित्वात् (पा० ३।३।१०८) किम् । प्रष्टा । धादि सौरो व मर, अत्र तु हेमतादिपुरारण मार्गादिश्चाद्र नहिति-' (६।३।११६) इति दार्थ ॥ (१) ॥ ॥ सब सर , इपि न पीरुत्यम् । रोम्नु 'बादशमामा सवत्सर' यणमामि । अर्शआधच् (१२।१२५)। टाप् (४॥ इति मासपुररसारेणैव प्रयुज्यत-' इति पीयूपन्यारया । - ॥॥ सप्त 'ज्येष्ठापादाभ्यामृतो'। स्त्रियां प्रावृट स्त्रियां भूग्नि वर्षा ·कारवर्ग १] व्यारयासुधाख्यव्यारयासमेत । स्त्रियाम् । सर्वसाधुसमानेषु समं स्यादभिधेयवत् ॥ (६) | मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः । ॥ ॥ पट 'संवत्सरस्य। मन्वन्तरमिति ॥ 'मनोरन्तरमवनाश' इति विग्रह मासेन स्यादहोरात्र पेन ॥ ॥ एकाधिश सप्तति । सा च विचिदधिकेति बोध्यम् । मासेनेति ॥ नृणा मासेन । पितॄणामय पंचोऽहोरात्र | एकम् ‘मन्वन्तरस्य' । तन कृष्णपक्षो दिनम् । शुद्धपक्षो रानि ॥ संवत. मलय. कल्प क्षय कल्पान्त इत्यपि ॥ २२॥ वर्षेण देवत । संचत इति ॥ सवर्तते जगदन । 'हलच' (३।३।१२१) (वणेति ॥) नृणा वर्षेण । देवतानामय देवतोऽहो | इति घर । 'संवर्त प्रलयेऽसद्रौ' इति हैम ॥ (१)॥ ॥ सन । तनोत्तरायण दिनम् । दक्षिणायन रात्रि ॥ प्रलीयतेऽन 'लीट शेपणे' (दि. आ० अ०) 'एरच्' (२।३। ५६) 'प्रलयो मृती । सहारे नष्टचेष्टत्वे इति हैम ॥ (२) देये युगसहस्र द्वे ब्राह्म. ॥ ॥ 'कृपू सामर्थ्य (भ्वा० आ० से.) कल्प्यन्ते विरुद्ध (दैव इति ॥) देवाना युगसहस्रद्वयेन ब्रह्मणोऽयम् 'वा लक्षणया क्षीयन्तेऽन । 'पुसि-' (३।३।११८) इति घ । मोऽपाती' (६।४।१७१) ग्रामोऽहोरात्र । देव षष्ट्यधिकै 'कल्पो विक पे करपद्रौ सवते ब्रह्मवासरे। शास्त्रे न्याये खिमिरहोरात्रशतदिव्य वपम् । तदशभि सहस्रमानुप च विधी' इति हेमचन्द्र ॥ (३) ॥ ॥ क्षीयन्ते प्राणिनोऽन । युगम् । तच देवानामे युगम् । तत्सहर ब्रह्मणो दिन 'क्षि क्षये' (भ्वा०प० से.) । 'एर' (३॥३५६) 'पुसि' भूताना स्थिनिकाल । तावत्येव रानि प्रलयकाल ॥ (३।३।११८) इति घो वा । 'क्षयो गेहे च कल्पान्ते कल्पा तु तो नृणाम् ॥२१॥ ऽपचये रुति' इति हैम । (४) ॥ ॥ कल्पस्यान्तोऽवधि । फरपाविति ॥ ये देवे युगसहले तो । यल्पयत स्थिति करप शास्त्रे विधौन्याये सवते ब्रह्मणो दिने' इति शाश्वत ॥ (५) * ॥ पञ्च 'प्रलयस्य॥ प्रलय च । 'पू सामर्थे' (भ्या० आ० से.)। ण्यन्तात् (३।१।१२) पचाद्यच (३११११३४), 'करप. शाम्ने विधौ अस्त्री पदं पुमान्पाप्मा पापं कित्विपकल्मपम् । न्याये सवतं ब्रह्मणो दिने' ॥ (१) ॥ ॥ एवम् 'ब्रह्मणो कलुषं वृजिनेनोधमहोदुरितदुष्कृतम् ॥ २३ ॥ देनस्य ॥ अस्त्रीति । पच्यते दु समनेन । 'पचि व्यक्तीकरणे, वि. स्तारे वा' (भ्वा० आ० से.)। करणे पञ् (३।३।१९) १-'मधातु' इति पाठ । २-इद च मनूक्तमपि निशी कुत्वम् (७३।५२) । यद्वा-पञ्चन पलो व्यक्तीकरणम् , वि. धतो दिना तरप्रवृत्तिमत्त । वस्तुतस्तु कृष्णाष्टम्य) सूर्योदय , | स्वारो वा । त करोति । 'तत्करोति-' (वा० ३।१।२६) अमान्ते मध्याइ , शुष्टाष्टम्यधैं सूर्यास्त , पूर्णिमान्त निशीथ इति णिच् । तत पचायन् (३।१११३४)। 'पट्टोऽये कर्दमे' पितृणा भवति ॥ ३-इदमपि तथैव । देवाना सूर्योदयो इति हैम ॥ (१) | | आप्नोति व्याप्नोति रोकान् । 'आल मषविषुव, मध्याहो मिथुनान्ते, सूयास्तस्तुलापिपुव, निशीको व्याप्ती' (स्वा० प० अ०) 'नामन्सीमन्-' (उ० ४११५१) धनुर त भवति ॥ ४.--'कृत प्रता द्वापर न पलिश्चेति चतुर्यु इति सूत्रेण निपातित ॥ (२) ॥ ॥ पान्यस्मादात्मानम् । गम् । प्रोन्यते तत्सहस्र तु ब्रह्मगो दिनमुच्यत ।' इति । 'पा रक्षणे' (अ० ५० अ०)। 'पानीविपिभ्य प' (उ० विष्णुपुराणनो युगाना नामानि शयानि । न मान च मनु ३।३३)। भीमादिलात् (३१४१७४) अपादाने । यद्वा पियति न थममिहितम्--‘चत्वार्याहु सहस्राणि वर्षाणा तु कृत युगम् । तम्य तावछती सरया सध्याशश्च तथाविध १-मनवो ब्रह्मसुताश्चतुदशैव । तथा च विष्णुपुराण-'मनु ससध्यपु ससध्याशेपु च त्रिषु । एकापायेन वतन्त सहस्राणि | स्वायमुवो नाम मनु स्वारोचिषस्तथा । औत्तमिस्तामसिश्चैव रैक. शतानि च ॥ एतद्वादशसाइन देवाना युगमुच्यते । दैविकाना | तश्चाधुषस्तथा ॥ एत तु मनवोऽतीता सप्तमस्तु रखे सुत । वै. युगाना तु सहस्र परिसरयया । ब्राझमक्रमहशेंय तावती रानि. वन्यतोऽय यस्यैतत् सप्तमो वर्तत युगम् ।। सावणिर्दक्षसावर्णो ब्रह्म. मव च ॥ इति । अस्य निष्कृष्टोऽथस्तु 'कृतयुगमान देववर्षे सावर्ण इत्यपि । धमसावर्णरुद्ररतु सावर्णो रौच्यभौत्सवत् ॥ इति ४८००, वर्षदिन ३६० गुणित नात मानुपवर्षमानम् १७२८०००। । म व तरमानानयन । नामनिधाने सवशनीनारायणचरणा -दकि. त्रेता दिव्यैवर्षे ३६०० मानु १२९६००० 1 द्वापर दिये । काना युगाना तु सहस्र ब्रह्मणो दिनम् । मन्द तर सथैवैक तस्य २४००, मानु। ८६४००० । कलिदिन्यै १२०० मानुपै । मागाश्चतुदर्श ।' इत्यनेन स्फुरमेवोक्तवन्त । तथा चैकस्य मन्द- ४३२००० । चतुयुग दि यै १२००० मानुष ४३१००००1न्तरस्य ३०८५७१४२८ वर्षाणि, ६ मासा , २५ दिनानि, ४२ वृक्षदिन दिल्यै १२०००००० मानुपै ४३२०००००००। घटिका । साग्राण्यकपचाशत् पलानि भवन्तीति-मुकुटाशय ) साथमयसेय ॥ २' इति पाठ ·५२ अमरकोषः । [प्रथमं काण्डम् भक्षयति कर्तारम् । 'पा पाने' (भ्वा० प० अ०) ॥ (३) | मुत्प्रीतिः प्रमदो हपंप्रमोदामोदसमदाः ॥ २४ ॥ ॥॥ त्यति मीडयति विषयेषु । "फिल चैत्यकोडनयो' स्यादानन्दथुरानन्दशर्मशातसुखानि च । (तु०प० से.)। लेिक्च' (उ० ११५०) इनि टिपच् मुदिति ॥ मोदनम् । मुद् । 'मुद् हप' (न्या. आ. युगागमध । 'किल्यिपं पापरोगयो । अपराधेऽपि') " से.)। सपदादि (वा० ३।३।१०८) ॥ (१) ॥ 'प्रीम् (c) शुभ वर्म स्पति समाप्त करोति । 'पोऽन्तर्मणि' तणे' (ग्या० उ० से.)। भाये तिन् (३॥३॥९४) । (दि. प. अ.)। 'आतोऽनुप-' (३१२१३) इति क । पृषोदरादित्वात् (६३४११०९) लत्यपत्वे । 'कलम ('प्रीतियोगान्तरे प्रेम्णि म्मरपन्नीमुदो स्त्रियाम्') (6) ॥॥ 'मदी हर्षे' (दि. ५० से.)। 'नमदसमदी पें' (३। ल्विषे लीय पुसि स्यामरकान्तरे' । (५) ॥ ॥ क्लयति वशीकरोति । 'यल गती, सरयाने' (चु० उ० से०) । 'पुन । (३) ॥॥ () ॥ ॥ 'हष तुष्टी' (दि० प० से.) पन् । ३६८) इत्यप् । 'प्रमदः समदे मत्ते नियामुन्मदयोपिनि' । हिमलिभ्य उपच्' (उ० ४।७५)। 'कलुपं त्वाविले पाऐं। (३।३।१८) । (४) ॥ ॥ प्रमोदामोदा धनन्ती । 'आमोदो (१) ॥ ॥ पृज्यते । “पूजी वर्जने' (अ० आ० से.) । 'जे गन्धहर्षयो॥ (4) ॥ ॥ (६) ॥ ॥ 'दुनदि समृद्धी' रिच' (उ० २१४७) इतीनच् । 'वृजिनं कामपे लीव केशे (भ्वा०प० से.)। 'दितोऽधुच्' (३१३६८९) ॥ () ॥॥ ना कुटिले नियु' ॥(७)॥ यन्लधोऽनेन । एति गच्छति प्राय आनन्दो घान्त ॥ (९) ॥॥ गुणात्यगुभम् । 'शू हिंमा. विसेनेति वा । 'इण् गती' (अ० प० से०) । 'इण आगसि' याम्' (क्या०प० से.)। 'सर्वधातुभ्यो मनिन्' (उ० ४। (उ० ४।१९८) इत्यमुन्, नुडागमश्च । ('एनः पापापरा धयो') ॥ (c)॥ ॥ अवते गच्छति दानादिना । 'अघि १४५)। भावे वा ॥ (१०) ॥ ॥ श्यति दुगम् । शो गतो (भ्वा० आ० अ०)। पचायच् (३।१।१३४) आगम- भावे वा । यत्तु-दयतेः सौनात् इत्युक्त मुकुटेन तन । तनूकरणे' (दि. ५० अ०)। याहुलपात्तन् (उ० ३८५) शास्त्रस्यानित्यत्वान्न नुम् । 'अचं दुखे व्यसनैनसो' इति तस्य गणपठितत्वात् । सानस्य तस्यादर्शनात् ॥*॥ 'अनु. हम ॥ (९) ॥४॥ अमति गच्छति । 'अम गत्यादिषु' पसर्गारिम्प-' (३।१।१३८) इति सूत्रपठितात् 'साते' (भ्वा०प० से०) । 'अमेहुंक्च' (उ: ४।२१३) इत्यमुन, पचाद्यचि (३।१।११४) सातम्' दन्त्यादि । यत्तु-सिनो हुगागमश्च । यद्वा अहति । 'अहि गती' (भ्वा०प० से.)। त्यशुभम् । सातम् । 'पं क्षये' (भ्वा० प० अ०)-इत्युक्त असुन् (उ० ४.१८९) 'अवः' इति केचित्पठन्ति । तन 'अघि गती' (भ्वा० आ० से.) धातुर्बोध्य ॥ (१०) ॥ ॥ | मुकुटेन । तन । सिनोतीति विगृयोक्तधातूपन्यासस्य इणो भावे त (३।३।११४) । दुष्टमित गमनमनेन ॥ (११) रद्धलात् । यदपि-स्थति दु खम् । सातम् । 'पोऽन्तमणि ॥४॥ दुष्ट कृत करणमनेन । 'इदुदुपधस्य-' (८३४१) इति | (दि० ५० अ०)-इति खामिनोक्तम् । तदपि नाते के 'द्यतिस्पति-' (॥४॥४.) इतीलप्रसङ्गात् । तनस्त्ववि- ५ ॥ (१२) ॥४॥ द्वादश 'पापस्य॥ धानात् । पाहुलक्स्य खगतिक्गतिलात् । अन तूगते. स्थाद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृपः। सत्त्वात् ॥ (११)॥ ॥ शोभनानि खान्यनेन । 'सुख, दुस, स्थादिति ॥ धरति विश्वम् । 'इन् धारणे' (भ्या० उ: । तकियायाम्' (चु० उ० से.)। भावेऽच् (३॥३॥५६) वा । से.)। 'अतिस्तुसु-' (उ० १११४०) इत्यादिना मन् । ('सुखं शर्मणि नाके च सुखा पुर्या प्रचेतस') । (१२) 'धर्मोऽस्त्री पुण्य आचारे खभावोपमयो क्तौ । अहिंसो ॥ ॥ द्वादश 'आनन्दस्य॥ पानाध्याय ना धनुर्यमसोमपे' ॥ (१) ॥१॥ पुनाति । 'पूनो भ्य श्रेयसं शियं भद्रं कल्याण मगलं शुभम् ॥२५॥ या एक हवाध' (उ० ५।१५) इति यत् एक हखर्ध । भावुक भविकं भन्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् । यद्वा पुगति । 'पुण कर्मणि शुभे' (तु: ५० से.) । 'इगु | शस्तच पध- (३११११३५) इति क । पुणमर्हति । तर माधुर्वा । (श्व.श्रेयसमिति ॥) श्व आगामि श्रेयोऽन । श्व प्रेय- TH CAREE) ('पुण्यं तु सुन्दरे । मुकृते पापने धर्मे? सम् । 'वसो वसीय श्रेयम' (५४१८०) इलच् समा म अतिशयेन प्रशस्यम् । 'द्विवचन- (१३५ सान्त । 'अ श्रेयस तु कल्याणे परमात्मनि शर्मगि ॥ ॥ सुमधर्मऽतिप्रशास्ते च वाच्यवत् ॥ (३) ॥६॥ म कतम शिवम् । 'शीइ खाने' (अ० आ० से.) । 'सर्यनिघृष्व-' प्रामसमास (२।२०१८) ('सुकृतं तु शुभे पुज्ये शीय सुविहित (उ० ॥१५३) इति वन्, हसथ निपातित । 'शिवं तु Ragns) वर्षति फरम् । षु सेचने"(भवाम मोक्षे क्षेमे मुखे जले। शियो योगान्तरे वेदे गुग्गुली रो)। इगुपधरक्षण (३।१११३५) क ।'वृपो गव्याखुधर्मयो। पुराशिमेदयो राजपा पासके शुरलेऽपि च ॥ श्रेष्ठे स्यादुत्त. }-तथा च देवीशनके अनुलोमप्रतिलोमयमाम् 'सात रस्थश्च' इति हैम ॥ (५) ॥ ॥ पञ्च 'धर्मय॥ । । वर्माननस्यारहसिहरिहरस्थाननर्मादतसा' इति---मुकुट ।

·कालवर्ग ४] व्यारयासुधारयव्यारयासमेत । । . बालके हरे । पुण्डरीकद्रुमे कीले' ।। (२) ॥ ॥ भन्दते | जात द्रव्ये वर्तमान निपु बोध्यम् । तन स्त्रियां क्ल्याणी । 'भदि कस्याणे' (भ्वा० आ० से.)। 'ऋग्नेन्द्र-' (उ० २१ | अन्ये टावन्ता २८) इति रनि निपात्यते । 'भद्र शिये राधरीटे यूपमे च मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजी । पदम्बके । करिनातिविशेषे नाष्ट्रीय मालमुस्तयो ॥ काश्चने प्रशस्तवाचकान्यमूनि च स्त्रिया रानाकृष्णाव्योमनदीपु च । तिथिभेदे प्रसारिण्या मतल्लिकेति ॥ मतल्लिकादयो नियतलिहौ , अव्युत्प- क्ट्फलानन्तयोरपि ॥ निपु श्रेष्ठे च साधौ च न पुसि करणा नाश्चेति प्राय । व्युत्पत्तिरपि सभवति । मत मतिमरति । न्तरे' ॥ ॥ पचाद्यचि (३।१।१३४) भन्दम् । 'भन्दं भद्र | 'अल भूषणादी' (भ्वा० ५० से०) ण्वुल् (३।१।१३३), शियं तथा' इति निकाण्डशेष । ('भन्द कल्याणे सौरये छन् (उ० २।३२) वा । पृषोदरादिलान, (६।३।१०९) अस्य च) ॥ (३) ॥५॥ क्ल्य नीरुतत्वमाणयति । 'कर्मण्यण्' (३।२१)मल्ये प्रात काले अण्यते । 'अण शब्द (भ्या: उ० से.) । पुल (३।१।१३३) कुन् (उ० २।२८) वा । ल ॥ (१) ॥ ॥ म श चर्चति । 'चर्च अध्ययने' (चु० ५० से.) । 'अतरि-' (३।३।१९) इति घञ्या। 'कल्याणं 'म पुन शम्भी' इति हैम ॥ (२) ॥ ॥ प्रकृष्ट काण्डमय- हेति मगले' ॥ (४) ॥ ॥ मगि सर्पणे' (भ्वा० प० से.) : सरो, रसो वास्य । प्रगत काण्डो धर्मोऽस्मादिति वा । 'प्र- मति, मद्यते पा 'मझेरलच्' (उ० ५/७०) । 'मगलं माण्डो टिपे शस्ते मूलस्मन्धान्तरे तरो' इति विश्व ॥ पुन । कल्याणे, मङ्गलो भौमे मद्गला श्वेतदृविका' ॥ (३) ॥ ॥ उद्धशब्दस्तु 'सघोद्धी गणप्रशसयो' (३।३१८६) (५) ॥ ॥ शोभते । 'शुभ शोभायाम्' (भ्वा० आ० से०)।। इति निपातित । उत्पूर्वाद्धन्तेरप् , निरोप , पत्वं च निपा 'इगुपध-' (३।१।१३४) इति + ॥ ॥ शु पूनित भाति । त्यते । 'उद्घो हस्तपुटे वही पाया देहजागिरे' इति हैम ॥ 'आत -' (३॥२॥३) इति को या। अन्येभ्योऽपि-' (या० (४) ॥ ॥ प्रशस्त पुरुष =पुरुषमतहिया । ब्राह्मणमचर्चिका । ३।२।१०१) इति डो वा । 'शुभो योगे शुभं भद्रे' ॥ (६) गोप्राण्डम् । मनुष्योद्ध ॥ ॥ लजतीति लज । 'लन का- ॥ ॥ भवनशीलम् । 'भू प्राप्ती' (चु० आ० से०) । 'लप । न्ता' (भ्वा०प० से०)। पचायच् (३११११३४) । तद्वराज पतपद-' (३१२११५४) इत्युक्न् ॥ (७) ॥ ॥ 'भयो भ तल्लन । कुमारीतन ॥ (५) ॥॥ प्रकाण्ड पुस्यपि । द्राप्तिसत्तयो' इत्यनय । भयो भद्राप्तिरनास्ति । 'अत इनि | 'अस्त्री प्रकाण्डो विटपे तरुस्कन्धप्रशस्तयो'। मतल्लिका- टनी' (५।२।११५) ॥ (2) ॥ ॥ भवति । 'भव्यगेय-' (३॥ दीना रूदिशब्दयात् 'प्रशसायचनेध' (२।१।६६) इति स. ४१६८) इति साधु । (भन्यं शुभे च सत्ये च योग्ये भा. मास । कृष्णसर्पवाप्यश्वादिवदेते नित्यसमासा । उद्धस्त्वस विनि तु त्रिपु। वर्मरजतरी पुसि स्त्रिया करिकणोमयो । मस्तोऽपीति खाम्यादय ॥ पञ्च 'प्रशस्तस्य' । क्लीयमस्थान') ॥ (९)॥ ॥ कुत्सित शलते सपृणोति । 'शल अय शुभायहो विधि. ॥२३॥ चलने सवरणे च' (भ्या. आ० से.)। पचायचे (३।१। अय इति ॥ एत्यनेन सुसम् । 'इण् गती-' (Anm १३४) उशलं क्षेमपुण्ययो । पर्याप्तो कुशलोऽमिझे ॥ (१०) ॥ ॥ क्षयस्यशुभम् । 'सि क्षये' (भ्वा० ५० अ०)। से०) पुसि सज्ञायाम्' (३।३।११८) इति घ ॥ (7) मन् (उ० १११४०) । अस्त्रियामिति क्षेममानान्वयि । एकम् 'शुभावह विधे.॥ यत्तु-क्षिणोत्यशुभमिति विगृह्य 'क्षि क्षये इति धातोरुप | दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ।टा न्यसन मुकुटेन कृतम् । तदसगतम् । 'क्षेमस्तु मङ्गले। देवमिति ॥ देवादागतम् । 'तत आगत' (१३॥६॥ लब्धसरक्षणे मोक्षे क्षेमोमाधनहर्यपि' ॥ (११) ॥ ॥ 'शसु | इत्यण् ॥ (१)॥ ॥ दिश्यते उपदिश्यते स्म । 'दिश अति स्तुती' (भ्वा०प० से०) शस्यते स्म । १ (३।२।१०२)।- सनने (तु० उ० अ०)। क्त (३।२।१०२) ॥॥ 'भाग्य शस्यते । भावे क्त (३।३।११४)-इति मुकुट । 'शस्तं वदेशयोर्भाग.' इति रुद्र । भाग एव । 'भागरूपनामभ्यो क्षेमे प्रशस्ते च ॥ (१२) ॥ ॥ द्वादश 'कल्याणमानस्य'। धेय ' (वा० ५।४।३५) । ('भागधेयं मतं भाग्ये भागप्र अथ त्रिपु द्रव्ये पापं पुण्य सुखादि च ॥२६॥ | त्यययो पुमान्') ॥ (३) ॥ ॥ भज्यते । 'भज सेवायाम्' अथेति ॥ पापपुण्यशब्दो मुसादि च शस्तान्त शब्द (भ्वा० उ० अ०)। 'ऋहलोर्ण्यन्' (३।१।१२४) । 'चजो - (३३५२) इति कुलम् ।-'भागाद्यच' (५।१।४९) इति १---चायच् इत्युत्तर 'यदा-कुश्यति । कुश सोपण' पृथा खामी । भाग्यं कर्म शुभाशुभम् ॥ (४) ॥ ॥ नियम्यते- दि वात् किलच्' इत्यपि पाठ ॥ ऽनया । चिन (३॥३१९४) । नियच्छति । 'क्तिच्क्ती च-' 'कुशलवर्धित ' इति विदग्धमुत्यमण्डनम् । 'कुशल्ययो रूपो (३।३।१७४) इति क्ति वा । अत एव 'स्त्री' इति विधान च्याय' इति वासवदत्ताश्लेप । 'कुप निश्वर्षे' इत्यतो मूध- सार्थम् । 'नियतिनियमे देवे' इति विश्व ॥ (५) ॥ ॥ न्यमध्योऽपि, इत्यलबारोऽमूल - -ति मुकुट । पीयूपकृता I चुपल मूर्थ यमध्यमपि-इत्यु कम् ॥ १ श्युत्तर 'ना विशेष्यतिमा' इति पुस्तका तरे पाठ ।। २-कुशल तालव्यमध्यम् ।

·५४ अमरकोषः । [प्रथम ५ . - विधीयतेऽनेन । डधान 'उपसर्ग घो रि' (३॥३॥९०)। 'पुरुषस्वात्मनि नरे पुनागे च' इति हैम ॥ (३) ॥५॥ 'चिधिह्मविधानयो । विधिवास्यं च देवे च प्रकारे काल-प्राणि 'आत्मन.'। करपयो' ॥ (६) ॥ ॥ पद् 'प्राकनशुमाशुभकर्मणः ॥ प्रधान प्रशतिः स्त्रियाम् । हेतुर्ना कारणं बीजम् प्रधानमिति ॥ प्रधत्तेऽन सर्वम् । ल्युट (३।३।११७), हेतुरिति ॥ हिनोति व्याप्नोति कार्यम् । 'हि गती' (सा. प्रपत्ते सर्वमात्मनीति या । 'बहुलगन्यनापि' (उ० २।७८) ५० अ०) । 'कमिमनि-' (उ० १७३) इति तुन् ॥ (१) इति युच् । प्रकृष्ट धानमनेन या। 'प्रधान प्रती युद्धा- ... कार्यतेऽनेन । ण्यन्तायुत् (३॥३।११७)।-रोतीति वुत्तमे परमात्मनि । महामाने' इति हैम ॥ (१) ॥ ॥ प्र. 'ल्युट् च' (३।३।११५) इति चकाराग्युत्-इति मुकुटस्त्वम् । पृष्टा कृति कार्य यस्या , प्रारोतीति वा ।क्तिच् (३॥३॥ गत । 'कारणं घातने हेती करणे, कारणा पुन । यातना | १७४) । 'प्रातिर्गुणमाम्ये म्यादमात्वादिसभावयो । योनी पार्मण मन्त्रादियोगे कर्मकारये' इति हैम ॥ (३) ॥ ॥ वि.लिने परिवगें' ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'मायायाः ॥ शेषेण जायतेऽनेन । 'उपसर्गे च सज्ञायाम्' (३।२।९९) इति विशेषः कालिकोऽवस्था । 'अन्येषामपि-' (६१३११३५) इति दीर्घ । यद्वा वीय- विशेष इति ॥ कारकृतो धर्मो यौवनादिविशेषोऽवस्था। से । 'ध्येन् सवरणे' (भ्वा० उ० अ०) । सपदादि विप् (वा० ३।३।१०८) विय सस्त जायते जनयति । अन्तर्भा- कारेन नित्त । नितेऽक्षयूतादिभ्य' (१९) इति वित्तष्पर्थ । 'अन्येष्वपि-' (१।११०१) इति । विशे ठम् । अवपूर्वात्तिष्टतेरड् (३।३।१०६) । 'व्यवसायाम्' (१॥ पेण ए कामात्, इनाया जायते । विशिष्ट ई लक्ष्मी य- ११३४) इति ज्ञापरात् ।।(१) 191 एम् 'कालावस्थाया। तेऽस्मादिति वा । जति कार्य गच्छति । 'वज गती'। गुणाः सरनं रजस्तमः ॥ २९ ॥ (भ्या. ५० से.) । अन् (३।१।१३४) । पृपोदरादिलात् गुणा इति ॥ सती भाव सत्त्वम् । मीदन्यम्मिन् गुणा- (६।३।१०९) ईखम् । ववयोरभेदाद्वीजम् । 'यीन तु रेतसि । दय इति चा । सदेस्वन (उ० ४।१०५) 'सत्त्वं द्रव्ये गुणे स्वादाधाने च तत्त्वे च हैतावहरतारणे' इति हैम ॥ (३) चित्त व्यवसायखमावयो । पिशाचादावात्मभावे यले प्राणेषु ॥॥ नीणि 'कारणस्य। जन्तुषु' ॥ (१) ॥ ॥ रचयति । 'भूरजिभ्या पित्' (उ० ४॥ निदानं त्वादिकारणम् ॥ २८ ॥ २१७) इत्यसुन् । ('रजो रेणुपरागयो । स्त्रीपुष्पे गुणभेद निदानमिति ॥ नितरा दीयतेऽसाधारणतया जन्यते. ३) ॥ (१) ॥ ॥ ताम्यत्यनेन । 'तमु रानी' (दि.प. पग्लेन ! 'डदान् (उ० २० अ०)। 'परणा-' (३३११ से.) । अमुन् ॥ ॥ कप्रत्यये 'रजतमी' अदन्तपुलिशापित 'पुष्पे वेशे गुणे चैव रजोऽय रजसा सह' इत्युत्पदिनी । स्वाधर्मर । 'निदानं कारणे शुद्धी तपस फ्लयाचने । - 'रजोऽय रजसा सार्ध त्रीपुष्पगुणधूलिपु' इत्यनय ॥ (१) अवसाने च' ॥ (१) . आदिच्य कारणम् ॥ ॥॥ 'प्रयाणां गुणानामपि' एकैकम् ॥ '* द्वे 'मुख्यकारणस्य॥ जनुर्जननजन्मानि जनिरत्पत्तिरुद्भवः । 'धर्मो आत्मा पुरुषः पनिषशत्रज्ञ इति ॥ क्षीयते इति क्षेत्र शरीरम् । तनानाति । अनुरिति ॥ जननम् । 'जनी प्रादुर्भाव' (दि.आ.से.) अयोधने' (क्या० ५० अ०) । आतोऽनुप-' (३।२। 'उनेहमि ' (उ० २।११५) ॥ (१) ॥ ॥ युटि (३।३।११५) यह) इति क । यत-क्षेने जानाति-इति मुकुट । तन्न ।। जननम् । यत्तु-'जन जमने' (जु० ५० से.) इति मुकु. स्तयो वेति-' इति प्रागुपन्यस्वगीताविरोधात् । क्षेत्रका | टेनोक्तम् । तन्न । तस्य छान्दसत्वात् । ('जननी तु दयामा- वात्मनिपुगी' इति हम ॥ (१) ॥ ॥ अतति । अत सात नोर्जननं यशजन्मनो ') ॥ (२) ॥ मनिनि (३० त्यगम • ५० से.) । 'सातिभ्या मनिन्मनिणः १४५) जन्म ॥ ॥ इपियुधीन्धि-' (5० ११४५) इति (०.१५३) इति मनिण् । ('आत्मा चित्ते धूतौ यत्ने मकि जन्मशब्दोऽदन्त पुलिन । 'कीयोऽपि' इत्युज्ज्वरद- विणाया कलेवरे । परमात्मनि जीवेर्के हुताशनममीरयो । त ॥ (३) ॥ ॥ जनिघनिभ्यामिण' (उ० ४१३०)। 'ज. खभाव) । (२) ॥ ॥ पुरति । 'पुर अग्रगमने' (उ०प० निवथ्योध' (४।३।३५) इति वृद्धिनिषेध । उत्पत्तिसाहचर्या- सापुर पुषन' (इ. ४४) । 'अन्येषामपि-' (जने स्त्रीत्वम् ॥ (v) u-n उत्पदनम् । ‘पद गती (दि० ३।१३५) इति दीर्घत्वे 'पुरषः अपि । पूरयति । 'पूरी आप्यायने' (दि. आ. से०) । याहुलकात्युपन् । स्या P ५ सय वदन्ति ते कसमादसप नीरजस्तमा' इति प्रयो. गा-इति मुकुनुभमनोहरे ॥ २-~-किम जनिना ज-तो.' इत्यादि प्रयोगदर्शनापुस्त्वमपि इति मुकुटपीयूपौ ॥ १- तुन मातोपयोगि।

·धीवर्गः ५] व्याख्यासुधास्यव्याख्यासमेतः। - आ० अ.)। किन् (३३३३९४)॥ (५)॥॥ उद्भवनम् ।। १७८)। तुम् (६।१।५१) । व्यत्ययेन तस्स द इत्यन्ये । 'ऋदोरप्' (३१३१५७) ॥ (६) ॥ ॥ पट 'जननस्य' ॥ ('हृत् लीवं बुक्कचित्तयो.') ॥ (५) ॥॥ मन्यतेऽनेन । प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ॥३०॥ अमुन् (उ० ४११८९) । प्रज्ञाद्यणि (५।४।३८) मानसम् । प्राणीति ॥ प्राणाः सन्त्यस्य । 'अत इनि-' (५२१११५) (मनश्चित्ते मनीषायाम्') । अवादिः (२।४।३१) अयम्- ('मानसं खान्तसरसोः') ॥ (6) ..॥ तदभावे मनः । इतीनिः ॥ (१) ॥५॥ चेतयते, चेतति वा । नन्द्यादिः (३। इत्येके । तदा 'मनाः' इत्यपि ॥ (७) सप्त 'मनसः' ॥ १११३४)। (चेतनः स्यात्सहृदयमाणिनोश्चेतना तु धी.') ।। (२) ॥ ॥ जन्मास्यास्ति । अत इनि-' (५।२।११५)। ॥ इति कालवर्गविवरणम् ॥ नान्तात्तु नीहादिलात् (५।२।११६) । (३)॥ ॥ जायते । 'कर्मिगमिजान-' (उ० १।७३) इति तुन् ॥ (४) ॥ ॥ 'य- बुद्धिमनीपा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः। जिमनि-' (उ० ३।२०) इति युच् । ('जन्युः स्थाजन्तुमाने | प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपशप्तिचेतनाः ॥ १ ॥ च पावके परमेष्टिनि') ॥ (५) ॥ ॥ जन्यु शरीरमत्यास्ति । घुद्धिरिति ॥ बुध्यतेऽनया । बोधनं घा। क्तिन् (३॥ इनिः (५।२।११५) ॥ (६) ॥॥ पट 'माणिनः ॥ ३३९४) ॥ (१).॥ 'ईप गतिहिंसादर्शनेषु' (भ्वा० आ० जातिर्जातं च सामान्यम् से.)। 'गुरोश्व हल.' (३।३।१०३) इत्यप्रत्ययः । मनस ईपा । शकवादिलात् (वा० ६१११९४) टेः पररूपम् ॥ (२) ॥॥ जातिरिति ॥ जायते । 'जनी प्रादुर्भाव' (दि. आ० से०) । क्तिक्ता च--' (३।३।१७४) इति क्तिन् । 'जन-धष्णुवन्सनया । निधृषा प्रागल्भ्ये' (खा० प० से.) 'भूपे.. सन-' (६।४।४२) इत्यादिनात्वम् । 'तितुत्र-' (२९) इति धिप् च संज्ञायाम्' (उ7 ०।८२) इति युच् ॥ (३) ॥ ॥ नेट् । 'जातिः सामान्यगोत्रयोः । मालत्यामामलक्या च ध्यायत्यनया । ध्यानं वा । 'ध्यायते सप्रसारणं च' (वा. चुल्लयां कम्पिल्लजन्मनोः ॥ जातीफले छन्दसि च' इति हम.॥ ३।२।१७८) इति किम् । 'हल' (६।४।२) इति दीर्घः । (१) ॥ ॥ के (३।३११७४) जातम् । 'जातं व्यकोपजन्म- ('धीशेने ज्ञानभेदेऽपि') ॥ (४) ॥ ॥ प्रज्ञायतेऽनया । मु । लीवं, निलिङ्गमुत्पन्ने' ॥ (२) ॥॥ समानाना भाव । प्रज्ञानं वा । 'ज्ञावबोधने' (श्या० प० अ०)। 'आतश्चोप- 'गुणवचन-' (५११२४) इति प्यन् ॥ (३) ॥ ॥ त्रीणि सर्ग (३।३।१०६) इत्यङ् । ('प्रशस्तु पण्डिते वाच्यालिगो, बुद्धौ तु योपिति') ॥ ॥ श्रद्धापि । 'प्रज्ञा श्रद्धा धरा शतिः घटत्वादिजाते.' ॥ पण्डा संवेदनं विदा' इति शब्दार्णवात् ॥ (५) ॥॥ व्यक्तिस्तु पृथगात्मता। शेते । शे. विच् (३।२।७५)। मोहः । तं मुष्णाति । शेमुपी।, (व्यक्तिरिति ॥) व्यज्यतेऽनया । 'अचू व्यक्त्यादी' 'मुष स्तेये' (क्या० प० से०) मूलविभुजादिलात् (वा० ३॥ (रु. ५० से.) 'स्त्रिया क्तिन्' (३।३।९४) । व्यनक्ति वा ।। २।५) क । गौरादिलात् (४।१।४१) डीप् ॥ (६).॥ क्तिच् (३।३।१७४) ॥ (१) ॥१॥ पृथगात्मा यस्य तस्य मन्यतेऽनया । मननं वा । 'मन ज्ञाने' (दि आ० अ०)। भाव । तल् (५।१।११०) ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'घटादि- क्तिन् (३।३।९४) । ('मतिर्बुद्धीच्छयो.) ॥ (७) ॥॥ व्यक्तः ॥ प्रकृष्टमीक्षणम् । अनया 'गुरोश्व-' (३।३।१०३) इत्यः दाम् . चित्तं तु चेतो हदयं स्वान्तं हन्मानसं मनः॥ ३१॥ / (४।१।४) । 'प्रेक्षाधीरीक्षणं नृत्तम्' इति हैमः ॥ (6)॥॥ उपलम्भनम् । उपलभ्यतेऽनया वा । 'डुलभ प्राप्ती' (भ्वा०. चित्तमिति ॥ ‘चिती सज्ञाने' (भ्वा० प० से.)। आ० अ०) । पित्त्वात् (३।३।१०४) अडि प्राप्ते आवादि- भावे क. (३।३।११४) । 'वीदित -' (२।१४) इतीण- निषेधः ॥ (१) ॥ ॥ अमुनि (उ० ४।१८९) चेतः ॥ (२) मत प्राप्ती') (९) ॥ ॥ 'चिती संज्ञाने' (भ्वा० ५० से०) खात् (वा० ३।३३९४) बाहुलकाद्वा क्तिन् । ('उपलन्धि. ॥ ॥ हियते विषय 'गृहो पुग्दुको च' (उ० ४।१००) इति क्यन् दुगागमश्च । हरति आहरति विषयानिति वा । (हृदयं संपदादित्यात् (३।३।१०८) किए । चित् तान्ता ॥ (१०) वक्षसि खान्ते चुकायाम्') ॥ (३) ॥ ॥ 'स्वन शब्दे' (भ्वा० संवेदनम् । 'विद ज्ञाने' (अ० प० से.)। ('संवित् प० से०) । खन्यते स । 'क्षुब्धखान्त-' (७1०11८) इति | सभापणे ज्ञाने सप्रामे नानि तोपणे । क्रियाबारे प्रतिज्ञाया मनसि निपातितम् । ('खान्तं चेतसि गहरे') ॥ (४) ॥ ॥ (दि. आ० से)। संपदादित्वात् (वा० ३।३।१०८) । किम् । सकेताचारयोरपि') (११) ॥॥ प्रतिपदनम् । 'पद गती' रदयस्य पदतम्-' (६।१।६३) इति हृदादेशः । प्रभृति- वरण वा ॥ (१२) ॥.॥ 'शप मिच' (चु० ५० से.) ग्रहणस्य प्रकारार्थलाक्वचित्खादायपि । हरते विप् (३३२ चुरादि । पन्तत्वाद्युचि (३।३।१०७) प्राप्ते आयादित्वात १-हमे तु 'जात्योध' पति पठितम् । जातिः सामान्यम् । तत्र (का० ३।३।९४) बाहुलसद्वा तिन् । यदा तु चुरादीनां यथा 'रल सुजात कनकावदातम्' इत्यनेगर्थकैरवाकरकौमुदी । पिजभावे सामान्यापेक्षं झापकम् । तदा तिन् न्याय ·अमरकोषः। [प्रथमं काण्डम् एव । तितुत्र-'(१९) इति नेट् ॥ (१३) ॥॥ 'चित विचिकित्सा तु संशयः। सचेतने' (चु० ० से.) चुरादि । 'प्यासअन्य - (३॥ संदेहद्वापरोच ३३१०७) इति युन् । 'चेतना सपिदि त्रियाम् । वाच्य विचिकित्सेति ॥ "रित सशये' (भ्या० ५० से.)। माणयुक्ते' ॥ (१४) 1॥ चतुर्दश 'युद्धे.॥ 'गुप्तिमिव सन्' (३।११५)। 'अ प्रसयान्' (३॥३॥ धीर्धारणावती मेधा १०२) । विचिरित्सा ॥ (१) ॥ ॥ 'शी' (अ• आ० धीरिति ॥ धारणाशक्तियुक्ता धी । 'मेध सममे' (भ्वा० से.) । 'एरच्' (३३३१५६)। सशय ॥ (२) ॥ ॥ "दिह ३० से.) मेधते सगच्छते सर्वमस्याम् । 'गुरोध-' (३३॥ उपचये' (म० उ० अ०)। सदेहनम् । घम् (३।३।१८) १०३) इत्यकार । ('मेधा बुद्धौ कतो पुमान्') ॥ (१), (३) ॥॥ द्वौ परी प्रकारी यस्य । 'सर्वनामसरययो -' ॥६॥ एवम् 'धारणाचहुद्धे । (वा० २।२।३५) इति द्विशब्दस्य पूर्वनिपात । पोदरादि संकल्पः कर्म मानसम् । लात् (६३३१०९) आत्वम् । ('द्वापरं सराये युगे') ॥ ॥॥ चत्वारि 'एकथर्मिणि विरद्धानेककोट्यवगाहि- संकल्प इति ॥ इदमिदं ज्यामिति मनस र्म व्या ज्ञानस्य ॥ पार । सकल्पनम् । 'कृपू सामर्थ्य' (भ्वा० आ० से.) । अथ समो निर्णयनिश्चयो ॥३॥ भावे घन् (३।२।१८) ॥ (१) ॥ ॥ एवम् 'मनोव्या अथेति || 'गीन् प्रापणे' (भ्या० उ० अ०)। निर्णय. पारस्य। नम् । 'एरव्' (३।३१५६) । 'उपसर्गादसमासेऽपि-' (1 चित्ताभोगो मनस्कार ४।१४) इति णत्वम् ॥ (१) ॥४॥ 'चिन् चयने (खा. उ० चित्तेति ॥ चित्तस्य मनस आभोगस्तदेवप्रवणता पूर्णता | अ०) निश्चयनम् । 'महट्-' (३६३१५८) इलप् ॥ (२)॥०॥ वा 'आभोगो वारुणच्छने पूर्णतायभयोरपि' । 'भुत पाल द्वे 'निश्चयस्य' ॥ नाभ्यवहारयो' (९० ५० अ०)। भावे पञ् (३॥३॥१८॥ | मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता (१) मनस वारो व्यापारविशेष । 'डुकन्' (त. मिथ्येति ॥ 'मिभ्या' इलपहवे । तद्विपयिणी दृष्टि । उ• अ०) । भावे पन् (३।३।१८) । 'अत कृमि (१) ॥ ॥ नास्ति परलोक इति मतिरस्य । 'अस्तिनास्तिदि (८।३।४६) इति सलम् ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'मनसः सुखादो मति ' (४४६०) इति ठक । तस्य भावो नासिकता तत्परत्वस्य' । (२) ॥ ॥ वै 'परलोको यादिबुद्धेः॥ चर्चा संख्या विचारणा ॥२॥ व्यापादो द्रोहचिन्तनम् । चर्चेति ॥ 'चर्च अध्ययने (चु० उ० से.) चुरादि प्यन्ताहाचे 'चिन्तिपूजि-' (३।३।१०५) इत्यद् । ('चर्चा पूर्व व्यापादनम् । म्यन्तात् (३।१।२६) 47 (३॥३॥ व्यापाद इति ॥ "पद गती' (दि. आ० अ०) व्या- स्थाचर्यमुण्डाया चिन्तास्थासकयोरपि') ॥ (१) ॥ सरया नमा क्षिा स्या' । (२।४४५४) । 'आतश्च-' (३।३॥ ११५) ॥ बाहुलवाहपुर-इति मुकुट । तन्न । स्त्रीत्वविशिष्टे १८)॥ (१) ॥३॥ दोहस्स चिन्तनम् । 'त्युट् च (३३॥ १०६) इत्यर् । 'संस्यैकादी विचारे च ॥ (२) ६. चर भावे अड (३।३।१०५) विहितत्वेन नपुगक्तविशिष्टे भागे असशय (० उ० से.) चुरादि । 'ग्यास- (३।३।१०७) | युटो निरपवादत्यान् ॥ (२) ॥॥ द्वे 'द्रोहचिन्तनस्य' । इति युच् ॥ (३) ॥ ॥ त्रीणि 'विचारणस्य' ॥ समौ सिद्धान्तराद्धान्तो अध्याहारस्तर्क अहः समाविति ॥ सिद्धोऽन्तो निश्चयो यस्मिन् ॥ (१) अध्याहार इति ॥ अध्याहरणम् । अध्यापूर्वी हत्। ॥ ॥ राह सिद्धोऽन्तो निश्चयोऽस्मिन् ॥ (२) ॥ ॥ द्वे (भ्वा० उ० अ०) भावे घम् (३।३।१८) । (१) ॥॥ 'सिद्धान्तस्य अपूर्वोत्प्रेक्षण तर्कणम् । 'तर्क भाषार्थ' चुरादौ 'पटपुर- इति दण्डके पठित । भावे घन् (३।३।१८) कृन्तति, ह भ्रान्तिर्मिथ्यामतिभ्रंमः ॥ न्तने वा अन् (३।१११३४) पनी (३॥३॥३९) । पृषोदरा भ्रान्तिरिति ॥ 'श्रम चलने' (भ्या. प. से.)। दितात (३१०९) वर्णविपर्यय । 'कर्को वितके काढा भाव तिन् (३।३।९४) अनुनानिकस्स- (६।४।१५) इति यामूहकर्मविशेषयो' इति हैम ॥ (२) ॥ ॥ ऊहनम् 'अह दोर्ष । 'बान्तिरनवस्थिता । मिथ्यामती च भ्रम। वितक (वा. आ० से.) भावे पन् (३।३।१८) । (३) (१) ..। 'मिथ्या' इलव्ययम् । तेन कर्मधारय । प्रीणि 'तर्कस्य। (२) ॥ ॥ भावे घी (३३।१८) भ्रम । 'नोदात्तोप- देश-' (३३४) इति न रद्धि । 'भ्रमोऽनुनिर्गमे भ्रान्ती १-याच्यप्रमाणखगें। धुन्दभ्रमणयोरपि ॥ (३)-11 नोणि अतमिस्तज्ज्ञानस्य। ॥

·धीवर्गः५] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । संविदागूप्रतिज्ञानं नियमाश्रय-संश्रवाः । (३।३।११४) इति या क्तः। 'निर्वाणोऽवाते-' (८३२।५०) अङ्गीकाराभ्युपगम-प्रतिश्रव-समाधयः ॥५॥ इति निष्ठानत्वम् । यद्वा अधिकरणे भावे वा ल्युट् । बन्धानि- संविदिति ॥ संवेदनम् । 'विद ज्ञाने' (अ० प० से.)। गमनमित्यर्थः । 'निर्वाणं मोक्षनियोर्विधान करिमनने' संपदादिखात् (वा० ३।३।१०८) किप् ॥ (१) ॥ ॥ आ- इति हैमः ॥ (३) ॥ ॥ अतिशयेन नशस्यं श्रेयः। 'यो गमनम् । आगू. । 'गमेः' इत्यनुवर्तमाने 'भ्रमेश्च हू.' (उ० | मुक्तौ शुभे धर्मेऽतिप्रशस्ते तु वाच्यवत्' ॥ (४) ॥॥ नि- २०६८) । डित्त्वाहिलोपः (१।४।१४३) । वधूशब्दवत् । तरां श्रेयः निःश्रेयसम् । 'अचतुर-' (१।४।७७) इति निपा. यदा तु विपि (वा० ३।३।१०८) 'गमः की' (६।४।४०) तितम् । 'निःश्रेयसं तु कल्याणमोक्षयो शंकरे पुमान् ॥ इत्यन्तलोपे 'उड् च गमादीनाम्' (पा० ६।४।४०) इत्यू- | (५) ॥ ॥ अविद्यमानं मृत मरणमत्र । 'अमृतं यज्ञशेषे कारादेशः । तदा 'ओः सुपि' (६।४।८३) इति यणि अमि स्यात्पीयूषे सलिले घृते । अयाचिते च मोक्षे ग ना धन्दा शसि च ‘आग्वम् , आग्वः' इति विशेषः । 'गुरी उद्यमने न्तरिदेवयोः' ॥ (६) ॥ 'मोक्ष अवसाने' (चु० उ० (तु० आ० से.)। अस्मात् विपि (वा० ३।३।१०८) तु | से०) अवसानं क्षेपः । चुरादिः । 'एरच्' (३।३१५६) । धन् भागूः, आयुरो, आगुरः, इति धूर्वत् ॥ (२) ॥ ॥ जाना- (३१३।१८) या । 'मोक्षो नि.श्रेयसे वृक्षविशेषे मोचने मृती' तेर्युट (३।३।११५) ॥ (३) ॥१॥ यमः समुपनिविषु च' | इति हैमः ॥ (७) ॥ ॥ अपवर्जनम् । 'युजी वर्जने' (अ. (३।३।६३) इत्यप् । 'नियमो यन्त्रणाया च प्रतिज्ञानिधय- | आ० से.) । घम् 'अपवर्गस्यागमोक्षयोः । क्रियावसाने मते' ॥ (४) l आइपूर्वाच्छृणोतेः 'ऋदोः-' (३।३।५७) साकल्ये' इति हैमः ॥ (८) ॥ ॥ अष्टौ 'मोक्षस्य' ॥ इत्यप् । 'आश्रवोजीकृती प्लेशे नान्यवद्वचनस्थिवे' ॥ (५) अथाशानमविद्याहंमतिः स्त्रियाम् । ॥४॥ एवं संभव (६) प्रतिभवौ (९) ॥ll 'अजी' इति (अथेति ॥) ज्ञानविरुद्धम् । ज्ञाननिवयंलात् ॥ (१) च्यन्तमव्ययम् । तत्पूर्वात्कृनो भावे घञ् (३३३३१८) । (५) | * “विद ज्ञाने' (अ० प० से.) । वेदनम् 'संज्ञाया ॥५॥ 'अभ्युप' इत्युपसर्गद्वयपूर्वाद्गमेः 'प्रवृदृ--' (३।३।५८) । समज-' (३।३।९९) इति क्यप् । अविद्या विद्याविरुद्धा ॥ इत्यप् । 'अभ्युपगमस्तु पुंसि खीकारे निकटगमने च ॥ (२) ॥॥ अहमिति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययमहंकारार्थम् । (८) ॥ ॥ समाङ्पूर्वाद्धामो भावे किः (३।३।९२) । 'समा- अप्रधाना मतिः ॥ (३) * ॥ त्रीणि 'अज्ञानस्य' । धर्ना समर्थने । ध्याने वैरस्यनियमे काव्यस्य च गुणा- रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ॥ ७॥ न्तरे' ।। (१०) ॥ ॥ दश 'अङ्गीकारस्य' । गोचरा इन्द्रियार्थाश्च मोक्षे धीनिम् रूपमिति ॥ रोपयति विमोहयति । 'रुपु विमोहने', मोक्षे इति ॥ मोक्षफलिका धीज्ञानम् ॥ (१) ॥ ॥ एकं | (दि० प० से.) । अच् (३।३।१३४) । 'अन्येषामपि-' 'मोक्षोपयोगिबुद्धेः ॥ (६।३।१३७) इति दीर्घः । यद्वा 'रूप रूपकरणे' (धु० उ० अन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः। से०) इति चौरादिकस्यायमप्यर्थः । यद्वा रूयते स्तूयते । अन्यत्रेति ॥ अन्यफलिका शिल्पे शास्त्रे च या धी. सा इति पप्रत्ययो दीर्घश्च निपातितः । 'रूपं तु श्लोक्शब्दयोः । 'रु शब्द' (अ० ५० अ०) । 'खप्पशिल्प-' (उ० ३।२८) विज्ञानम् । 'विज्ञानं कार्मण ज्ञाने' इति हैम । मुकुटस्तु- पशावाकाशे सौन्दर्ये, नाणके नाटकादिके ॥ प्रन्थावृत्ती 'मोक्ष इति निमित्तसप्तमी । मोक्षनिमित्तं शिल्पशास्त्रयोधीही- स्वभावे च' इति हैमः ॥ (१) ॥१॥ शप्यते आक्रुश्यो । नमुच्यते । अन्यनिमित्त या तयोधी. सा विज्ञानम्' इति 'शप आकोशे' (भ्वा०, दि० उ० अ०) 'शाशपिभ्यां द. व्याख्यत् । 'तन्न । शिल्पज्ञानस्य मोक्षेऽनुपयोगात्' ॥ (१)दनी' (उ० ४९७) इति दन् । 'शब्दोऽक्षरे यशोगीत्यो- ॥*! एकम् 'शिल्पादिविषयकयुद्धेः'। क्येि खे श्रवणे ध्वनौ' इति हैमः ॥ (१) ॥ ॥ गन्धयति । मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥ ६॥ 'गन्ध अर्दने' (चु. आ० से.) । अच् (३।१११३४) । मोक्षोऽपवर्गः 'गन्धः संवन्धलेशयोः । गन्धकामोदगर्वेयु' इति हैमः ॥ मुक्तिरिति ॥ मोचनम् । 'मुच्ल मोक्षणे' (तु० उ० (१) ॥॥ रस्यते । 'रस आखादने' (चु. ५० से.) अ.)। तिन् (३६३६९४) । 'मुक्तिर्मोचनमोक्षयोः' इति | चुरादिः । ‘एरच्' (३।३।५६)। घन् (३॥३॥१८) वा। हैमः ॥ (१) ॥१॥ बन्धविरहात्केवलस्य भावः । 'गुणव- 'रसो गन्धरसे जले। शृगारादौ विषे वीर्ये तिलादी द्व- चन- (47११११४) इति प्यन् ॥ (२) ॥४॥ निर्वान्त्यत्र । रागयोः ॥ देहधातुप्रमेदे च पारदखादयोः पुमान्' इति भावे वा। 'कोऽधिकरणे च' (३।४।७६) इति 'नपुंसके भावे | हैमः ॥ (१) ॥*॥ 'स्पृा संस्पर्शने' (तु. ५० से.) । १ अयं पाठः कुत्रचिन्नोपलभ्यते ॥ १-मेदिन्यामेवोपलभ्यते ॥

·५८ अमरकोषः [प्रथम काण्डम् । ल्यण कटु । 'अतरि च' (३३११९) इति पम् । 'स्पशा वर्गाक्षरे दाने 'नापि पायनुवर' इति थोपालेत । 'पुनि क्यायस्तुप स्पर्शने स्पर्शके रजि' इति हैम ॥ (6) ॥ विसि यन्ति रम्' इति लीयाण्डे रनकोप ॥ (१) पति - नियनन्तीन्द्रियाणि । 'पिम् बन्धने' (सा० उ० अ०)। टम् । 'क्य हिंसायाम् (भ्वा०प० से.) । वाहुरकादाय । पचाद्यच् (३३३१३४)। 'परिनिवि-' (८३३१७०) इति । 'कपाय मुरभी रसे । रागवस्तुनि निर्यासे गोधादिषु पत्वम् । 'विषयो यस्य यो ज्ञातस्तन गोचरदेशयो । विरेपन' इति हेग ॥ (२) ॥१॥ अखीत्युभयान्वयि । शब्दादी जनपदे च' इति हैम ॥ (१) ॥* गाय इन्द्रि उत्तरोषाभ्याम् । 'कुवरस्तु पायोऽनी' इत्येके पठन्ति ॥ याणि चरन्त्येषु । 'करणाधिकरणयो' इत्यधिकारे 'गोचर द्वे 'कपायरसस्य'॥ सचर-' (३३३११९) इति निपातित ॥ (२) ॥२॥ इन्दि मधुरो यैरय॑न्ते । 'अर्थ याच्लायाम्' (चु० आ० से.) । कर्मणि मधुर इति ॥ मधु माधुर्यमस्सास्ति । 'ऊपमुपि-' (41 पञ् (३।३।११९) । (३)॥॥ पञ्चानामपि प्रत्येक त्रीणि | २|१०७) इति र । ('मधुरं विषे)। मधुरस्तु प्रिये खादी 'विषयाणाम् ॥ रसे च रसवलपि । मधुरा मधुरापुर्या यष्टामेदामधूलिघु । हुपीकं विषयीन्द्रियम् । मधुकुकुटिकाया च मिश्रेयाशतपुष्पयो ' इति हैम (१) ॥६॥ हुपीकमिति ॥ हृप्यन्त्यनेन । 'हपु अलीके' (भ्वा० । एक 'मधुरस्य' ।। प० से.)। 'अलिहपिभ्या फितू' (उ० ४.१७) इति करणे ईकन् ॥ (१) ॥ विषयोऽस्यास्ति । इनि (५।२।११५)। लवण इति ।। लनाति जाध्यम् । 'लूल छेदने' (क्या. ('विपयी विषयासके वाच्यवत् , क्लोवमिन्द्रिये । पुसि स्या उ० से.)। नन्यादिल्यु (३।१।१३४) । लवणारा (४। धृपतौ कामदेचे वैषयिकेऽपि च') । (२) ॥ इन्द्रस्या | ४१२४) इति रिहाण्णवम् । 'रवणो राक्षसे रमे । अस्थि (मनो लिङ्गम् । 'इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गम्-' (५१२१९३) इत्या भंदे लघणा विट् इति हैम ॥ (१) ॥॥ एकम् दिना पच् निपातित । 'इन्द्रियं तु चक्षुरादियु रेतसि इति 'लपणस्य' ॥ हैम ॥ (३) ॥ ॥ श्रीणि 'इन्द्रियाणाम् ॥ कर्मेन्द्रियं तु पाय्यादि (कटुरिति ॥) फ्टत्सावृणोति तीक्ष्णतया मुखम् । 'कदे वर्षावरणयो - (भ्वा० ए० से.) । 'कदिवटिभ्या : कर्मेति ॥ कर्मसाधकमिन्द्रिय कर्मेन्द्रियमुच्यते ॥ (१) (उ० १८) इत्यु । 'ककार्थे मत्सरे च दूपणे च फटू' ॥॥ पायति शोषयति तैलमिति पायु । पै शोषणे' (भ्वा० । रसे । तिक्ते प्रियहुमुरमा कटुका राजिकासपि' इति हैम ॥ ५० अ०) 'कृवापाजि-' (उ० १॥१) इत्युण् । 'आतो युक्-(१) ॥१॥ एक 'कटो'॥ (३३३३३) 'पायूपस्ये पाणिपादौ वाक्चेतीन्द्रियसमह । तिक्त उत्सर्गानन्दनादानगत्यालापाथ तरिक्रया' इति कामन्द तिक्त इति ॥ तेजयति स्म । “तित निशाने' (यु. प. कीये ॥ एक 'गुह्यादीन्द्रियस्य । से.) । सामान्यापेक्षज्ञापकाचुरादीना गिजभावे 'गत्यर्था. मनोनेत्रादि धौन्द्रियम् ॥ ८॥ मक-' (३।४।७२) इति क । पक्षातरे तु सहापूर्वक मन इति ॥ धीसाधनमिद्रिय धीन्द्रियम् ॥ (१) ॥ ॥ बागुणाभाव । तिनस्तु सुरभी रसे। निकातु कटुरो 'मन करें तथा नेत्र रसना च त्वचा सह । नासिका हिण्या तिक्त पर्पटीपः' इति हैम () एकम चेति पट तानि धौद्रियाणि प्रचक्षते' ! एक्म् 'ज्ञान- 'तिक्तस्य' । न्द्रियस्य ॥ तुवरस्तु अम्ल इति ।। अम्च्यते शल्यते भोक्तमि । 'अवि कपायोऽस्त्री शब्दे (भ्वा० प. से.) । 'भूशक्यविभ्य ल' (उ०४॥ तुवर इति ॥ 'तु' सौत्रो धातु । तवीति हिनस्ति से १०८) । अम्ब्ल ॥४॥ 'अम रोगे' (चु० उ० से०) । अमति गान् । 'छित्तरछत्वर-' (उ० ३३१) इत्यादिना प्वरन् । रुतलरुचिम् । वाहुलकारले अम्लोऽपि । 'अम्लो रसेऽम्स ('तुपरस्तु पाये स्यात्काझ्यावक्योस्तुयर्यपि) ॥ ॥ दी वेतसे । (अम्ली चाहेर्याम् )' इति हैम ॥ (6) ॥ धादिरपि । 'नरेश्मश्रुणि शृङ्गाभ्या रहिते गवि तूबर । एकम् 'अम्लस्य । काले प्राप्त पाये व रसे पुव्याने च्युते' इत्युत्पलिनी । १-अत्र दीचे बार्याभन स्वाद-इति मुकुट || २- अखि १--वर्गाक्षराणि चादयो मावसाना पञ्चविंशति । 'तगा भदो भाल्कणान्तरास्थि । तत्र यथा प्रयोग । 'शुणाति लपणा पन पश्च' इति पात स्वाद ।। पात' इत्यने कारवाकरकौमुदी॥ अग्न्लश्च ·धीवर्गः ५] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । रसा. पुंसि आमोदी मुखवासन. ॥११॥ रसा इति ॥ 'रस आखादने' (चु० उ० से.) अ. आमोदीति ॥ आमोदयति । 'मुप्यजाती-' (३।२।७८) दन्त । रस्यन्ते आस्वाद्यन्ते । 'एरच्' (३।३।५६) घन् । इति णिनि ॥ (१) ॥ ॥ मुस वासयति । नन्द्यादिल्यु (३॥१॥ (३।३।१९) वा । तुवरादय पट् रसशब्दवाच्या । तर १३४) । (२) ॥ ॥ द्वे 'मुसवासनगुटिकादे.॥ तुवरकषाययोरस्त्रीत्वस्योक्तत्वादितरेषा लिङ्गनिर्णयमाह-पुसि' पूतिगन्धिस्तु दुर्गन्धः इति । 'गुणमाने वर्तमाना मधुरादय पञ्च पुसि' इत्यर्थ ॥ पूतीति ॥ 'पूयी विशरणे दुर्गन्धे च' (भ्वा० आ० तद्वत्सु पडमी त्रिषु ॥९॥ से०) । पूयते । पूति । तिन् (३।३।९४)। पूतिर्दुष्टो तद्वत्स्विति ॥ अमी पट । पण्णामपि वाचकास्तुवरा- | गन्धोऽस्य 'गन्धस्येत्' (५।४।१३५) इतीकार ॥ (१) दय सप्तापि गुणिनि निलिझा इत्यर्थ । क्टुशब्दानियाम् ॥ ॥ दुर्गन्धे विकारो नेति विशेष ॥ (२) ॥ द्वे 'वोतो गुण-' (४।११४४) इति वा डीप् ॥ 'दुर्गन्धस्य॥ विमोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे। विसं स्यादामगन्धि यत् । विमर्दोत्थ इति ॥ सुरतादिविमोत्थे माल्यादिगन्धे, वित्रमिति ॥ विस्यति । "विस प्रेरणे' (दि० प. घर्षणसमुद्भवे चन्दनादिगन्थे, च जनाना मनोहरे, परिमल । से०) 'स्फायि-' (उ० २।१३) इति बाहुलकाद्र । 'विस उ 'मल धारणे' (भ्वा० आ० से)। मल्यते । क्मणि घम् । सर्गे' इति तु भट्ट । 'विस्रसते' इति वा 'अन्येभ्योऽपि-' (३।३।१९) । सज्ञापूर्वकत्वादृदयभाव । 'खनो प च' (वा० ३।२।१०१) इति द । वैवयोरभेद ॥ (१) ॥१॥ (३।३।१२५) इति घो वा । घिरकरणात् 'अन्येभ्योऽपि' आमोऽपक्को मल । तस्येव गन्धोऽस्य । “उपमानाच' (५। इत्यभ्युपगमात् । यद्वा मलते धारयति जनमनासि पचायच् | ४११३६) इति समासान्त इत् (२) ॥ ॥ वे अपकमांसा (३३६१३४) । 'स्यात्परिमलो विमतिमनोहरगन्धयो दिगन्धस्य। थापि । मुरतोपमर्दविक्सच्छरीरसनादिसौरभे पुसि' ॥ (१) शब्दार्णवे तु 'कस्तूरिकायामामोद कारे मुखवासन । ॥10 एकम् 'परिमलस्य ॥ यकुले स्थात्परिमलश्चम्पके सुरभिस्तथा' इति ॥ आमोदः सोऽतिनिहारी शुक्लशुभ्र शुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डराः ॥ १२ ॥ र आमोद इति ॥ स परिमलोऽतिनि:री अत्यन्तमनो हरवेत् । आसमन्तान्मोदयति, इत्यामोद । “भुद हपं. अबदातः सितो गोरो वलक्षो धवलोऽर्जुनः । (भ्वा० आ० से.) ण्यन्त । अच् (३।१।१३४)। 'आमोदो शुक्लेति ॥ शोकति मनोस्मिन् । 'शुक गती' (भ्या प. गन्धहर्षयो' ॥ (१) ॥ एक 'सुगन्धस्य' । से.) । 'ऋनेन्द्र-' (उ० २।२८) इति निपातित । 'शुक्लो योगान्तरे सिते । नपुसक तु रजते' ॥ (१) ॥ ॥ शोभते चाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥ १० ॥ 'शुभ दीप्ती, शोभाया वा' (भ्वा० ० से.) । 'स्फायि-' वाच्येति ॥ आगुणात् 'गुणे शुक्लादय पुति' इत्यत (उ० २।१३) इति रक् । 'शुभं दीप्तेऽभ्रके सिते' इति हैम प्राक् । अत परं 'वाच्यलिङ्गता' इत्यधिक्रियते ॥ ।। (२) ॥॥ 'शुच दीप्तौ' (*)। इक् (पा० ३।३।१०८) समाकी तु निहारी ॥ (३)॥1॥ 'निश्चिता वर्णे' (भ्वा० आ० से.) भ्वादि । समाकीति ॥ समाकपत्यवश्य मन 'आवश्यका-' श्वेतम् । घन् (३।३।१८) 'श्वेतो द्वीपाद्रिभेदयो । श्वेता (३।३।१७१) इति णिनि । यद्वा समाकर्षणशील । 'सुप्य वराटिकाकाठपाटलाशसिनीषु च । क्लीव रूप्ये(ऽन्यवच्छुक्ल)' जाती-' (३१२।७८) इति णिनि ॥ (१) ॥ ॥ एव निर्दोरी | ॥ (४) ॥॥ विशीयते । 'शब्द शातने' (भ्वा०, तु. प. ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'दूरगामिगन्धस्य' । सुरभिर्माणतर्पणः। १-- गन्धस्येत्' (१।४।१३५) इति सत्रे दुरोऽपाठात् । इटगन्धः सुगन्धिः स्यात् फैचित्तु मत्वर्यायेत्य त पठित्वा कर्मधारयादिनि ध्याचक्षते । तम। सुरभिरिति ॥ सुत्रु रभन्तेऽत्र सुरमि । इन् (उ० कर्मधारयमत्वीयाम्या बहुव्रीहिरवेष्टो लाधवात्' इति कात्याय- ४१११८) ॥ (१) ॥ ॥ घ्राण तर्पयति । नन्द्यादिल्यु (३१ / नोक्ने । अपरे तु लाघवमनादृत्य मत्वर्षीयमिच्छन्ति । 'दिसकिलयच्छे. १।१३४) ॥ (२) ॥ ॥ इष्टो गन्धोऽस्य । 'इष्टगन्धः सु. दपायवन्त' इतिवत् । प्रयोगश्च 'यदुर्गन्धि मदाविल मलशर्य- गन्धी सात्रिभु क्लीव तु वाछके' ५ (३) urn मुटु गन्धौ त्यतिनाडीमयम्' इति झारप्रकाशे । इति युधमनोहरायाम् ॥ ऽस्य । 'गन्धस्येन्-' (५।४४१३५) इति समासान्त इकार । | २-विस्र दन्त्योम्यादि । 'विस्रजम्बालशेपम्' इति दम. 'सुगन्धिः स्वादिष्टगन्धे लिए क्षीरे नपुसकम् ॥ (1) ॥॥ यतीलेषात् ॥ ३-~-ताटव्यश 'श्वेतो धावति' इति महाभाष्य. चत्वारि 'इटगन्धस्य॥ हषात् ॥

·अमरकोपः। [प्रथम काण्डम् " अ.)। अच् (३।१।१३४) । 'विशदः पाण्डरे व्यक्त' इति | हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः हैम ॥ (५) ॥॥ श्यायते। 'श्यैड् गती' (भ्वा० आ. हरिण इति ॥ हरति मन । 'श्यास्त्याहविभ्य इनच्' १०)। 'हश्याभ्यामितन्' (उणा० ३३९३) । (६) * (उ० २०४६)। 'हरिणी पाण्डसारही हरिणी चारुयो. पण्डते मनोस्मिन् । 'पडि गती' (मा. आ० से०) बाहु- पिति । मुवर्णप्रतिमाया च हरितात्तभेदयो' इति हैम ॥ लवादरो दीर्घश्च ॥ (७) ॥ ॥ अवदायते स्म । 'दप् शोधन' (१) ॥५॥ पाण्डत्वमस्यास्ति । 'नंगपासुपाण्डभ्यो र' । (भ्वा०प० अ०) । कर्मणि क (INR)'अवदातं | 'पाण्डुरो वर्णतद्वतो । पाण्डुरंतु मरुपके' इति हैम ॥ तु विमले मनोज्ञे सितपीतयो' इति हैम ॥ (2) ॥ (२) ॥ ॥ पण्ड्यते ज्ञायते । 'पडि गो' (भ्वा आ० से.) सिनोति मन । 'पिञ् बन्धने' (खा० उ० अ०) । 'अनि मृगय्वादिखाद (उ० १६३५) कु । पृपोदरादिलात् (६॥३॥ सिभ्य 'क' (उ० ३६८९) । 'सितस्त्वसिते पद्धे वर्णे | १०९) दीर्घ, । 'पाण्डस्तु पीतभागाध केतकीधूलिसनिभ सिता तु शर्करा' इति हम ॥ (९) ॥॥ गुरते उद्युत इति शब्दार्णव । 'पाण्डु' कुन्तीपती मिते' इति हैम ॥ मनोऽस्मिन् । 'गुरी उद्यमने' (तु. आ० से.) । अनेन्द्र- (३) || नौणि 'पीतसंवलितशुक्लस्य' । (उ० २१२८) इति निपातित । 'गौर. श्वेतेऽरुणे पीते ईपरपाण्डस्तु धूसरः ॥१३॥ विशुद्धे चन्द्रमस्यपि । विशदे गौरं तु श्वतसर्पपे पद्मसरे ईपदिति ॥ धूनोति चेत । 'धू विधूनने (खा. भा० इति हैम । यत्तु-'गोरते' इति स्वामी, 'गौरति' इति मुकुटच से.) : 'धूमदिभ्य क्सर' (उ० ३१७३) । याहुलकादप- तन । 'गुरी उद्यमने' इति धातुमुपन्यस्योक्तरूपोपन्यासस्या- खम् । यद्वा धूसनम् ! 'धूस कान्ती' (चु. ५० से.) चु- सभवात् ॥ (१०) ॥ ॥ अवैलक्ष्यते। पन् (३।३।१९) रादि । 'एरच्' (३।३।५६) । धूस राति । ‘रा दाने' (अ० 'ष्टि भागरि -' इत्यलोप । यद्वा घलनि । 'दल चलने' । प०अ०) । 'आतोऽनुप-' (३२१३) इति + । 'धूसरी (भ्वा० ५० से.)। किम् (३।२।१४८) । वल् । अक्ष । किनरीभेदे, ना खरे, निपु पाण्डुरे' । 'धूसरस्तु सित पीत. न्यमात् । 'अक्षु व्याप्ती सघाते च' (भ्वा० ५० से? रेशवान्यकुलच्छवि' इति शब्दार्णव ॥ (१) ॥॥ एक घन (३।३।१९) वल् चासौ अक्षश्च । यद्वा वल क्षायति । 'धूसरवर्णस्य' ॥ क्षये' (भ्वा०प०अ०)। 'आतोऽनुप-(३।१।३) इति के ॥ (११) ॥ ॥ धावति मनोज । 'धा गतिशुद्धयो ' (भ्वा० कृष्णे नीलासितश्यामकालल्यामलमेचकाः। 3. से.) । घुपादिलात. (उ० १११०६) कलच् । बाहुल कृष्ण इति ॥ पति मन । 'कृपेवणे' (उ० ३।४) इतिह काद्रख । यद्वा धवनं धव 'धूम् कम्पने' (क्या० उ० ना । 'कृष्ण काके पिके वर्षे विष्णो ब्यासेऽर्जुने क्ली। से०) । 'ऋदोरप्-' (३।३१५७) धव लाति । 'रा दाने' | कृष्णा तु नील्या द्रौपद्या पिप्पलीद्राक्षयोरपि ॥ कृष्णं तु (अ. प. अ.)। 'आतोऽनुप' (३।२।३) इति क । 'अथ | मरिचे लोहे' इति हैम ॥ (१) ॥ ॥ नीलति । 'गील वर्ण' अवलो महो मुन्दरे सिते। धवली गौ' इति हैम ॥ (भ्वा० ० से.) । 'इगुपध-' (३॥१॥१३५) इति क । (१२) ॥ ॥ अज्यंते। 'अर्न अर्जने' (भ्वा०प० से०)। 'नीलो वर्ग मणौ शैले निधिवानरभेदयो । नील्योषध्या अर्जेर्णिलक् च' (उ० ३।५१) इत्युनन् । 'अर्जुनः ककुभे | लाञ्छने च' इति हैम ॥ (२) ॥ ॥ सितविरुद्धोऽसित. पाथै कार्तवीर्यमयूरयो । मातुरेकमुतेऽपि स्यादवले पुनरन्य । (३) ॥ ॥ श्यायते मनोऽस्मात् । 'श्यैर् गतौ' (भ्वा० आ. धत् ॥ नपुसक तृणे मेनरोगे स्यादर्जुनी गवि' ॥ (१३) अ०) : 'इपियुधीन्धि-' (उ० १११४५) इति मक् । प्रयोदश शुक्लवर्णस्य ॥ 'श्यामोऽम्बुदे शितो। हरिते प्रयागवटे कोकिले वृद्धदारुके। श्याम सैन्धवे मरिचे श्यामा सोमलतानिशो' इति हैम ॥ शब्दार्णवे तु 'श्वेतस्तु समपीतोऽसौ रकेतरजपारुचि । (४) ॥॥ कल्यते । काल । 'कल सख्याने' (भ्वा० मा० पलक्षस्तु सितश्याव कदलीकुमुमोपम । अर्जुनस्तु सित | से०) पञ् (३॥३३१९) । 'काल. पुन कृष्णवर्णे महाकाल कृष्णवेशवान्कुमुदच्छवि ' इत्युक्तम् । कृतान्तयो ॥ मरणानेसो काली कालिकाक्षीरकीटयो । शुद्धशब्दोऽप्यन्त्र । तथा च धरणि । 'शुद्धः शुक्रे च स्योर्जुङ्गयाम्' इति हैम ॥ (५) ॥७॥ श्याम त्यामत्वम- मातृभेदोमयोर्नव्यमेघौघपरिवादयो ॥ काला कृष्णनिती पूते च केवले च प्रयुज्यते' इति ॥ सास्तीति । सिध्मादिलात् (५।२।९५) लच् । 'श्यामल: पिप्पले श्यामे' इति हैम ॥ (६) ॥*॥ मचति मिश्रीभवति t-तारयश पिशवाविशदामचसारस शारस जल को दण्डियमकाए । २--द-त्यादि विकसित सितम्' इति १-यावरगा तरोक्तमपीदमकदेशानुमत्या 'मगाच' (वा. फीचकवधया। ई-पषसयोगवान् 'अयं स वलझोभानां ५।२३१०७) इति वार्तिकनानुमतमेव प्रथमादिसशाविधानादिवत् ।। पतिरिव' इति वृन्दावनक्षेपात् ति मुकुट । २-कालः पादे इति पाठ. - ·धौवर्ग:५] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। । ॥ वर्णान्तरेण । 'मच मुचि कल्क्ने' (भ्वा० आ० से.)। प्राचीनामलकेऽरुणे' इति हैम ॥ (३) ॥०॥ नीणि रक्त- 'कृमादिभ्य सज्ञायां बुन्' (५।३५) । 'पचिमच्योरिचोप | वर्णस्य ॥ धायाः' (उ० ५।३५) इत्तीत्वे लघूपधगुण (॥३॥८६) । शोण कोकनदच्छविः। 'भेचक दयामले कृष्णे तिमिरे बहिचन्द्रके' इति हैम ॥ शोण इति । शोणयति । 'शोण वर्णे' (भ्वा०प० से.)। (७) ॥१॥ सप्त 'कृष्णस्य' । शब्दार्णवे तु 'मेचकः कृष्ण- | पचाद्यच् (३३१११३४) । 'शोपाः कृशानी स्योनाके लोहि- नील स्यादतसीपुष्पसनिभ' इत्युक्तम् ।। | ताशे नदे पुमान् । नियु कोकनदच्छाये' ॥ (१) url पीतो गोरो हरिद्रामः | कोकनद रक्तोत्पलमिव छविर्यस्य ॥ (२) ॥४॥ द्वे 'शोण. पीत इति । पीयते पियति वर्णान्तरम् । औणादिक वर्णस्य' क्त (पाहुलकात् ३१८९) । 'पीतं पाने हरिाया स्त्रिया, अव्यक्तरागस्वरुण' गौरेऽभिधेयवत्' । यत्तु-पीयते वर्णान् । पातेहुलकात् अव्यक्तति ॥ अव्यक्तो रागो यस्य । किचिलोहित ॥ 'अजिघृपिभ्य क' (उ० ३८९) 'धुमास्थागा-' (६।४। | (१) ॥ ॥ ऋच्छति । 'ऋ गती' (भ्वा० ५० अ०) 'अर्ते- १६) इत्यादिना ईलम्-इति मुकुटेलोजर । सदस्यसमिति रुनन्' (1० ३१६०) , 'अरुण. कृष्णलोहित ' इत्यमर स्फुटमेव ॥ (१) () ॥५॥ हरिदेवाभा दीप्तिरस्य ॥ | माला । 'अरुणोऽव्यक्तरागेs; सध्यारागेऽसारथी । (३) ॥ * ॥ त्रीणि 'पीतवर्णस्य ॥ नि शब्दे कपिले कुष्ठभेदे ना, गुणिनि निषु ।। अरुणाऽति- पालाशो हरितो हरित् ॥ १४॥ विषाश्यामामअिष्टानियतासु च ॥ (२) ॥ ॥ 'अरुण वर्णस्य ॥ पालाश इति ॥ पलाशस्य पत्रस्यायम् । 'तस्येदम् (४।३।१२०) इत्यण् ॥॥ 'पन पलाशं ना रक्ष शठीहरि श्वेतरक्तस्तु पाटलः॥१५॥ तक्शुिके' इति रुद्राभखादिरपि । तन सज्ञापूर्वग्लादृष्य श्वेतेति ॥ श्वेतरक्त (१) ॥ ॥ पाटयति । 'पट गतौ' भाष यद्वा पलमश्नाति । 'अश भोजने' (फ्या० प० से.)। (भ्वा०प० से.) ण्यन्तादृपादित्वात् (उ० १६१०६) क्लच् । 'कर्मण्यम्' (३।२।१) । तत प्रज्ञाद्यम् (१।४।३८) । पाटलाकुसुमाभ पाटल । 'पाटलं तु कुकुमश्वेतरफयो । पलाश. किंशुक शव्या । हरिद्वो राक्षसश्च पलाशं छदमै पाटल. स्यादाशुव्रीही पाटला पाटलिट्ठम' इति हैम ॥ (२) मृतम्' इति हैम ॥-'शेपे' (४।२।९२) इत्यस्य विधिला ॥॥द्वे 'श्वेतरक्तवर्णस्य । जीकारादण्-इत्याहु । तम। 'तस्येदम्' इति सिद्धे शेपला श्यावः स्यात्कपिश. भावात् ॥ (१) ॥३॥ हरति । 'हश्याभ्यामितन्' (उ० ३॥ श्याव इति ॥ दयायते । 'दयैट् गती' (भ्वा० आ० ९३) 1 'हरिता स्त्री च दूर्गाया हरिद्वर्णयुतेऽन्यवत्' ।। (२) अ०) बाहुलकात् 'कृसगृभ्यो च' (उ० १।१५५) ॥ (१) ॥ ॥ 'हसरुहियुषिभ्य इति' (उ० ११९७) । हरित् । ॥ ॥ कपिर्वर्णविशेष । सोऽस्यास्ति । लोमादित्यात् (५।२। ('हरिद्दिशि स्त्रिया पुसि हयवर्णविशेषयो । अस्निया स्सा. १००) श । कपिर्मट । तद्वर्णत्वादिति था । 'पिश. तृणे च') ॥ (३) ॥ ॥ नीणि 'हरितवर्णस्य । त्रिपु श्यामे, श्री माधव्या, सिड़के पुमान् ॥ (२) 10 रोहितो लोहितो रक्तः 'कृष्णपीतस्य'द्वे॥ रोहित इति ॥ रोहति । 'रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते। च' (भ्वा० प० अ.)। रुहे रश्च लो वा' (उ० ३३९४) धूप्रेति ॥ धूमं राति । २ (३१२॥३) । पृपोदरादि इतीतन् ॥ (१) ॥॥ 'लोहितो मङ्गले नदे । वर्णभेद (६।३।१०९) ॥ (१) ॥॥ धूम लाति । 'रा, ला, आ लोहितं तु कुङ्कुमे रक्तचन्दने ॥ गोशीर्ष रुधिरे युद्ध' इति दान' (अ० प० अ०)। क (३३२॥३) । (२) ॥ ष्ण- हैम ॥ (२) ॥ ॥ रजति स्म । 'रज रागे' (भ्वा० उ० प्र०) | मिश्री लोहित ॥ (३)॥ ॥ नीणि 'कृष्णलोहितस्य' । क (३।२।१०२) । यद्वा रच्यते स । 'रच प्रतियने' कडारः कपिलः पिगपिंशमी काहुपिङ्गाली ॥ १६ ॥ (चु. उ० से.) । 'अनित्यप्यन्ताधुरादय' इति णिजभारे के (३।२।१०२) । 'अत्तो लोप' (६।४।४८) । 'चो छ' 'गडे फड च' (उ० ३।१३२) इसारन् । यद्वा क्दनम् । कडार इति ॥ गडति । 'गड सेचने' (भ्या० ५० से.) (८।२।३०) । 'रक्त नील्यादिरजिते । फुड्डमेऽमृज्यनुरक्त १-तारल्यान्त 'राजन्कपिताणे' इति दिसधानशेषात् १--विश्वकोपस्थोऽय पाठ ॥ २-हैमे तु नोपलभ्यमे ॥ पिशन पिगित मदनामिना' इति मायाद ॥ २-नारव्यमध्य । ३- मेदिन्यामुपलभ्यते ॥ ४-हैमे तु 'पराश किंगुमश्नपे। तथा च माथे परिपारपिशलतारजसारोपवनास्ति कपि परित पलाश पोरवप पाठ। गलता' इति इति मुकुट ॥ . - ·६२ अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् अपवादान्तरमाह- कड । 'सनो ध च' (१३३११२५) इति च । वडमृच्छति । 'हन्त्याय' इति चुरादी पाठात् शिव् । कल् चासी मा. 'ऋ गतो' (भ्वा० प० अ०) 'कर्मभ्यम्' (३१२॥३) । पश्च । 'कल्माषः कबुरे कृष्णे' इति मूर्धन्यान्ते रमस । ('कडारः पिङ्गले दासे') 14 (१) ॥ ॥ 'क्य वणे' (भ्वा० । 'करमापो राक्षसे कृष्णे शबरेऽपि' इति हैम ॥ (३) ॥ आ० से.)। 'कबे पश्च' (उ० ११५५) इति इलच्प्रत्यय । शपसाकोशति वर्णान् 'शप आरोशे' (भ्वा० उ० अ०)। पवारश्चान्तादेश । पि वर्ण लातीति वा । 'पुण्डरीक- 'शर्वश्च' (1० १११०५) इति क्ल , यत्वं च ॥ (४) u॥ रिण्या तु शिशिपागोविशेषयो । स्त्री रेणुकाया कपिला वर्णे , एति वर्णान् । एतेर्पणे तन् (उ० ३३८६)। 'पतः वधुर ना कुकुरे मुनी । अनले वासुदेवे च कपिलः परिकीर्तित '॥ आगते' । (५) ॥u 'पर्व हिंसायाम्' (भ्वा० प.से.)। (२) ॥॥ पिअयति । 'पिजि वर्णे' (अ० आ० से.) । अच् 'मद्रादयश्च' (उ० ११४१) इति निपातनात्कुरच् । यवयो. (३३१।१३४) । न्यकादि (३५३) । 'पिल्ला गोरोच रभेदात्कधुर । 'कर्युर सलिले हेन्नि कव॒रः पापरक्षसो । नाहिङ्गुनाडिकाचण्डिकामु च। पिडी शम्या पिशने ना वालके | कर्युरा कृष्णन्ताया शवले पुनरन्यवत्' (६) 0 पड़ तु नपुंसकम् ॥ (३) * पेशति । "पिश अवयवे' (तु 'नानावर्णस्य' ।। उ० से.) 'विवादिभ्य कित्' (उ० १३१२१) इत्यनच् ॥ गुणे शुक्लादयः पुंसि (४) ॥ ॥ कन्दति । 'कदि आह्वाने रोदने च' (भ्या०प० गुण इति । यद्यपि 'शुक्र रूपम्' इत्यादी विशेप्यनि- से.)। मृगरवादित्वात् (उ० ११३७) साधु । 'कदुन्निए प्रतवेष्यते । तथापि विशेष्यानुपादाने प्राप्तस्य 'सामान्ये वर्णपिझे नागाना मातरि स्त्रियाम्' । (५) ॥५॥ पिजति । नपुसकम्' इत्यस्यापवादोऽयम् । पटस्य शुक्ल इत्यादि यो. 'पिजि वर्षे' (अ०००) । वृपादित्वात् (उ० १११०६) ध्यम् ॥ फलन् । 'न्यवादीना च' (३१५३) इति कुत्दम् । पिङ्गं लातीति वा । 'पिङ्गला कपिले वभ्री रदेऽपारिपार्श्विके । गुणिलिङ्गास्तु तद्वति ॥ १७॥ कपी मुनौ निधेर्भदे पिङ्गाला कुमुदस्त्रियाम् ॥ (६)॥॥ गुणीति ॥ विशेष्यस्यानुपादाने यदेव यलि प्रतिपि- पद् ‘कपिलवर्णस्य ॥ शब्दार्णवे तु 'सितपीतहदिक्त कडारस्तृणवहिवत् । पादयिषितम् , तल्लिना इत्यर्थ । यथा शुक्लम् , शुल, शुभ अयं तूद्रिक्तपीतान कपिलो गोविभूषण ॥ हरिताशेऽधि । इलादि । इति धीवर्गविवरणम् ॥ केसी तु पिशङ्गः पद्मधूलिवत् । पिशङ्गस्त्वसितावेशात पिलो दीपशिखादिषु ॥ पिङ्गलस्तु परच्छाम. पिले शुक्लाग- ग्राही तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती। पण्डवत्' इति॥ माहीत्यादि ॥ ब्रह्मण इयम् । 'ब्राह्मोऽजाती' (६॥४॥ चित्र किरिकल्मापशवलैताश्च कर्युरे। १७१) इति टिलोपे 'टिहा-' (1१1१५) इति टीप् । चित्रमिति ॥ चीयते । 'चिम् चयने' (भ्वा० ३० अ०) । 'बाली तु भारती। शाकभेद पक्षगण्डी हलिका सोमव- 'अमिचिमिदि-' (उ० ४।१६४) इति क्र । चित्त प्रायते लयपि । ब्रह्मशक्ति' इति हैम ॥ (१) विभति। था। वह पालने' (भ्वा० आ० अ०) । के (१॥२॥३) । 'भृमृशि-' (उ० ३।११०) इत्यतच् । तत प्रहायण चकिमार- इति समासमकृत्या पृधमपभेददर्शनं 'गुणे (५।४।३८) डी (४११।१५) । भरतस्येयमिति वा। दय पुसि' इत्यस्य वाधनार्थम् । 'वित्राखुप गोड । 'अथ भारती । वचने च सरखत्या पक्षित्तिप्रभेदयो' म्यासुभद्रादन्तिकास च । मायाया सर्पनक्षत्रनदीभेदेषु च ॥ (२) ॥ ॥ भाष्यते । 'भाप व्यकाया वाचि' (भ्या. प्रियाम् । तिलकारख्ययो होब क राहतयोरपि । तयुक्त आ० से०) । 'गुरोध हल' (३।३।१०३) इसप्रस्य ॥ गोस्वन्यलिगम्' । नामलिङ्गानुशासने तु नानार्थपुंस्काडे. (३) ॥॥ शृणन्त्येताम् । 'गृ दशब्दे' (क्या० ५० से. )। इस पठित । तदनुरोधेनेहापि 'चित्रक्रिमीर-' इति समस्त सपदादिखान (वा० (३३३३१०८) किम् । (गीः स्त्री भाषा पन्ति ॥ (1) In फीर्यते । 'कृ विक्षेपे' (तु० ५० सरसल्यो ') ॥॥ भागरिमते गिरापि । 'प्राणी वचनं )। गम्भीरादयश्च' इति फिरतेरिन्, मुडागम । वाचा जल्पितं गदित गिरा' इति शब्दार्णव (४) ॥ कमाना नागरहे (क्युरे राक्षसान्तरे)' । (२) 0 उच्यते । वाक् 'पच परिभाषणे' (अ० ५० अ०) कि. कलयात विष (२०१८) । इल् । मापयसभिभवति । स्वचि-' (वा० (३३११७८) इत्यादिना विप् , दीर्घोऽस- पर्णान् । माप । मप हिंसायाम्' (मा० ५० से०) । प्रसारण च । ('वाग्याचे भारत्या वचने नियो) । (५) 1-एक चेतक चित्र विश्र वेदेवता कुन ' इति धर्मसी ॥॥ वण्यते 'वण शब्द (भ्वा० १० से.) । इम् (वा. निप्रयोगधोपलभ्यते । ति मुकुटबुधमनोहरे ॥ १--पाकी गौरिती पति कचित्पाउ. इति बुधमनोहरा ।। ॥

·शब्दादिवर्गः ६] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । - .. (३।३।१०८) । ('वाणिरम्बुदे । व्यूतो मूल्ये सरस्वत्याम्' | भाष्यकारमते आवश्यकत्वाभावात्स वाक्यम् । क्रिये- इति हैम । 'वाणिः स्यातिभारत्योर्वाणि मूल्ये वलाहके' त्यादि । पाशब्द समुच्चये । 'कारवान्वितक्रियाबोधकम् इति विश्व ) 'कृदिकारात्-' (ग० ४।१।४५)इति टीम् । पजि | 'घटमानय' इत्यादि तिटसुपचयात्मकमपि वाक्यम्' इत्यर्थे । ( ३।३।१९) गौरादिलात् ( ४११४१) वा ॥ (६) ॥१॥ सरोऽस्त्यस्या । मतुप् (५।२१९४) 'सरस्वती सरिद्भिदि । १-'दद च 'अनभिहिते' (२।३.१) इति सूत्रव्याख्यावसरे वाच्यापगाया स्त्रीरने गोवाग्देवतयोरपि' इति हैम ॥ (७), 'नीलमिद, न तु रक्तम्' इत्यादौ विशेषणान्तरनिवृत्तितात्पय- केऽस्ति क्रियाया अनावश्यकत्वात्' इति मनोरमाया भाष्यना- ॥५॥ सप्त 'अधिष्ठातृदेवतायाः ॥ न्या | भाष्ये तु प्रत्युत 'तिश्समानाधिकरणे प्रथमा' इयुत्वावा व्याहार उक्तिर्लपितं भापितं वचनं वचः॥१॥ 'वृक्ष' इत्यादौ तिडोऽप्रयोगे प्रथमासिद्धययम् 'अस्ति भवन्तीपर व्याहार इति । व्याहरणम् । व्याड्पूर्वानो भावे घन् प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोप्यस्ति' इति वृक्ष प्लक्ष 'अस्ति' इति गम्यते' इत्येवोक्तम् ॥ अध्याहार विना वत्र प्रथमेव न स्यात् ।। (३१३६१८) ॥ (१) * 'यच परिभाषणे' (अ० प. 'शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्सझर तत्पविभागसयमात्सवभू- अ.)। क्तिन् (३।३।९४)। सप्रसारणम् (६।१।१५) ॥ तरुतशानम्' इति विभूतिपादीये योगसूत्रे भाष्यकृच्छीवेदव्यासोऽपि (२) ॥ ॥ 'लप व्यक्ताया वाचि' (भ्या० प० से.)। भावे सर्वपदेषु चास्ति वाक्यशक्ति । 'वृक्ष' इत्युक्ते 'अस्ति' इति क (३।३।११४)॥ (३) ॥ ॥'भाप व्यक्ताया वाचि' (भ्वा० । गम्यते । 'न सत्ता पदार्थों व्यभिचरति' । इत्युक्तवान् ॥ तस्मात् आ० से.)। भाषण भापितम् । भावे त (३।३।११४)॥नियाध्याहार आवश्यक एव । 'त्रय काला' इत्यत्रापि सन्ति' (४) ॥ ॥ वर्भावे ल्युट् (३।३।११५) ॥ (५) ॥ ॥ असुनि | इत्येवाध्याहायम् इति 'अतीतानागत खरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम्' इति कैवल्यपादीययोगमूत्रभाष्ये व्यक्तम् ।। अत एव बुधमनो- (उ० ४.१९९) वच ॥ (6) ॥ ॥ पट 'भापणस्य । हरारयन्यारयायामपि तिङ्सुवन्सचय' 'चैत्र पचति' इत्यादि । केचित्तु 'बाहयाद्यास्त्रयोदश (वचनस्य) पर्याया' इत्याहु ॥ पाको भवति' इत्याधर्थक पचति भवति' इत्य दावल्याप्तेराह- अपभ्रंशोऽपशब्दः स्यात् किया घेति। कारकविशिष्टक्रियाबोधक शब्दजात वाक्यम्' इत्यर्थ । " अपभ्रंश इति ॥ सस्कृतादपनश्यति । 'भ्रशु अध विस्तरोऽयत्र । क्रियारहिते तदध्याहार आवश्यक ' इत्युक्तम् ॥ (दि. ५० से०) । पचायच् (३।१।१३४) । ('अप २-अत्र वाशब्दश्चैदथें । बोध्या' इति शेष । 'पारका- भ्रंशस्तु पतने भापाभेदापशब्दयो')॥ (१) ॥॥ अप चिनक्रियाबोधकसुप्तिडन्त चय' इत्यर्थ । सुप च तिद् च सुप्तिह् । सुविशिष्ट तिड मुप्तिछ । तयोरक्शेषे तशब्देन समास || तेन भ्रष्ट शब्दोऽपशब्द ॥ (२) ३॥ वै 'व्याकरणानिप्प मुदतचय-तिइन्तचय-सुप्तिङन्तचयाना प्रयाणामपि लाभ । तन नस्य गाचीत्यादे.॥ सुबन्तचय - चैत्रेण शयितव्यम्' इति । तिङन्तचय -'पचति शास्त्रे शब्दस्तु वाचकः। भवति' इत्यादि । अन्त्य -'चैत्र पचति' इत्यादि । निया या' शास्त्र इति ॥ शास्त्रे व्याकरणादौ यो वाचक साधु स इत्यनेन निरथा पदसमुदायल्यावृत्ति । सुप्तिडन्तचयपदेन केवलस्य शब्द स एव निरुपपदेन शब्दशब्देन व्यवहियते ॥ एकम् ‘पचति' इत्यादावृत्ति । तस्यापि त्रादिविशिष्टनियाबोधवरवाद। 'वाचकस्य । इति मञ्जूषोक्तदिशा एकमेव वाक्यलक्षणमिदम् ॥ अत एव समर्थ (२।२।१) सूत्रभा ये वालिफतापि 'आख्यात सनिशेषण तिइसुबन्तचयो वाक्यं क्रिया या कारकान्विता ॥२ वाक्यम्' इति वाक्यलक्षणमुक्तम् ॥ असत्वभावरत्यया तानाम• तिडिति ॥ तिडताना चय 'पचति पश्य' 'पचति प्यारयातत्वमेव ॥ अत एव हेमचन्द्रेणापि नाममालायाम् ‘सवि. भवति' पाको भवतीत्यर्थ । सुबन्ताना चय । 'प्रकृतिसि रोपणमारयात वाक्यम्' इत्यरमेव वाक्यलक्षणमुक्त्वा 'प्रयुज्य द्धमिद हि महात्मनाम्' इत्यादि । 'भवति' इत्यध्याहारस्य मानमप्रयुज्यमान व्यारयात प्रयुज्यमानैरप्रयुज्यमानी वनादि- भिर्विशे पण सहित वाक्यमुच्यते । तथा 'धों वो रक्षतु' । अप्रयु- १-'मेण्टे स्खदिरदाधिरोहिणि, वश याते सुबन्धी विधे ज्यमानमारयात यथा 'शील ते स्वम् । अत्र अस्ति' इति शाते हन्त च भारवौ विघटिते बाणे विषादस्पृश । वाग्देव्या गम्यते । अप्रयुज्यमानविशेषण यथा-'प्रविश' । अत्र 'गृहम्' विरमन्तु मन्तुविधुरा द्राग्दृष्टयश्चेटते शिष्ट कश्चन स प्रसादयति इति गम्यते । अनयोराप्रकरणादा आरयातादेरवगमादप्रयोग । तो यद्वाणिसद्वाणिनी ।' २१५३ श्रीकण्ठचरिताइवान्तो वाणि 'आरयातम्' इत्यत्र चैक वस्स विवक्षितत्वात् 'ओदन पच तव शम्द ॥ २-'बलीवईपलिरिव समाधुर्या वाणी मनोरति' इति ! भविष्यति' इत्यादी वाक्यमेद' इति स्वयमेवामिधानचिन्तामणी दमयन्तीक्षेषादीर्घान्तोऽपि वाणीशन्द ॥ प्यारयातम् प्रति दिक् ।।

·अमरकोपः [प्रथम काण्डम् केचित्तु-भाष्यकारमतेन प्रथम पक्ष 'एकतिद् वाक्यम्' क्वचित्रयोधर्मशब्दस्यापि प्रयोगे तब्धे षष्टीसमास कल्प्यते। (घा. २११११) इति वातिकाभिप्रायेणापरा इत्याहुः । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव सबन्ध पम्पर्थ । तात्रिक्सौ. यत्तु-पूर्व शन्दात्मकस्य वाक्यस रक्षणम् । 'क्रिया-'गतादिधर्मव्यावृत्यर्धमिद धर्मस्य विशेषण सगच्छते । 'प इत्यादि स्वर्धात्मकस्य-इत्याहु । तत्तु 'वचोऽशब्दसज्ञायाम्' मस्य च चतुर्दश' इति नियमात् । अतस्रायन्तानि चरवारि (१६७) 'इति कुलनिषेधक्सूनस्याननुगुणम्' । 'उच्यते' | वेदस्य नामानि । न च वेदानयत्रयी' इसनेन पौनरत्य इति वाक्यम् । वचे (अ० ५० अ०) प्यत् (३।१।१२४)। शाम् । सामान्यविशेषरूपेणोभययभवात् । 'ब्राह्मणक्षत्रिय 'चजो -' (1३।५२) इति कुत्व शब्दसज्ञायाम् । अन्यत्र | वश्या द्विजा , विनोऽपि द्विज ' इति यया । नच 'धर्ममस्त्रियाम्' तु वाच्यम् । ('वाक्यं तु कुरिसते हीने वचनाहे च वाच्य इत्यनेन पीनरुत्यम् । तन धर्मपयांयाणामभिधानात् । इह धत्') ॥ (१) ॥ ॥ एवम् 'वाक्यस्य'। तु धर्मखरूपस्य धर्मप्रमाणस्य चाभिधानात् । यदपि-समासे श्रुतिः स्त्री वेद मानायत्रयी गुणीभूतस्यापि प्रयोशब्दस्य बहुविवक्षावशात्तच्छन्देन परा. मर्श -इत्युक्तम् । तदपि न । तन्मते त्रयोधर्मशब्दस्य श्रुतिरिति ॥ श्रूयते। 'श्रु अवणे' (भ्वा० प० अ०)। विधेयरवातदेकदेशस्य त्रयीशब्दस्यानुवाद्यत्वासभवात् । वेद- 'कर्म किन् (३॥३१९४)। 'भूयते धर्मोऽनया' इति वा । स्यैव तच्छन्देन परामर्शसभवाच । यदपि यथा शब्दानु- 'भूयजीपिस्तुभ्य करणे' (वा० ३६३५९४) इति किन् । शासनम् इति दृष्टान्तप्रदर्शनम् । तदप्येतेन प्रत्युक्तम् । 'श्रुति. थोत्रे च तत्र्मण्यानायवार्तयो खियाम्' ॥ (3) वेदस्यैव परामर्शसभवात् ॥ त्रीणि 'वेदस्य' ॥ ॥॥ विदन्त्यनेन धर्मम् 'विद ज्ञाने' (अ०प० से.)। धर्मस्तु तद्विधि। 'हलच' (३३३३२२१) इति घन् । 'वेदः श्रुती च वित्ती च' ॥ (२) ॥ ॥ आम्नायते अभ्यसवे । 'ना अभ्यासे' धर्म इति ॥ तेन वेदेन विधीयते यज्ञादि । एतेन वेद- (भ्या०प० ज०)। कर्मणि पर (३३३३१९) 'आमनत्यु विहितत्व धर्मत्वम्, वेदश्च धर्मे प्रमाणम्-इस्युफम् । परति पदिश्यति धर्माधर्मी' इति वा । 'दयाघधा'-(३।१।१४१) लोकान् । धियते वा जनैरिति धर्म ‘भर्तिस्तुमु-' (उ. इति ण । 'आम्नाय युल आगमै । उपदेशे च' इति । १११४०) इत्यादिना धृनो मन् ॥ (१) ॥४॥ (एक 'वेदवि हैम ॥ (३) ॥५॥ (यत्तु)-प्रीणि वेदस्य । त्रयीति । | हितकर्मण')॥ प्रप्या धर्मस्त्रयीधर्म । तया प्रख्या विधिविधीयमानो यज्ञा | स्त्रियामृक् सामयजुपी दिसद्विधि । “विधानमृग्यजु सानो प्रयीधर्म विवुधा'। स्त्रियामिति ॥ ऋष्यन्ते स्तूयन्ते देवा अनया । अच एकम् । इति मुकुट । तन्न । 'तानि धर्माणि 'धर्मेण पा स्तुती' (तु० ५० से.) । किप् (था० ३॥३॥१०८ ॥ (१) पमपनदति, 'वेदोऽखिलो धर्ममूल धर्ममूरमिद स्मृतम्, | ॥६॥ स्पति पापम् । 'पोऽन्तकर्मणि' (दि० ५० अ०) भनिन् जातो धर्मजिज्ञासा', 'चोदनालक्षणोऽयों धर्म', 'श्रेया (उ० ४५१५३, ३।२।७४) । 'साम डीयमुपायस भेदे Forse ', 'धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रे धर्म प्रोपितरतव', 'धर्म वेदान्तरेऽपि च ॥ (१) ॥ ॥ इज्यतेऽनेन । 'अतिपूपि- लापवय॑स्य', 'धन च धर्मेक्फ्रम्', 'धर्मादर्थश', 'धर्मो (उ० २१११७) इत्युस् ॥ (1) R॥ वेदानां प्रत्येकमे- रक्षति रक्षित', 'धर्माधौं सद्विपाका', 'धर्म निझाममा- कैम् ।। नेन' इत्यादिषु बहुपु प्रन्येपु धर्मशब्दस्यैव प्रयोगदर्शनात् । इति घेदात्रयस्त्रयी ॥३॥ देवदत्तो दत्त, इतिवदेते प्रयोगा सत्विति चेत् । न । वै इतीति ।। इति एते त्रयो वेदात्रयी । प्रयोऽवयवा पम्यात् । देवदत्तराब्दस्यानेकस्थले प्रयोगो ट क्वचिदत्त शब्दस्यापि प्रयोगे दृष्टे पूर्वपदलोपादिक कल्प्यते । प्रकृते तु यस्सा सा सहति । विशब्दान् ‘सख्याया अवयवे तय धर्मशब्दस्येव प्रयोगो घट । 'एव अयोधर्मम्' इलादी च (५।२।४२) । 'द्विनिभ्या तयस्य--' (५।२६४३) इत्ययच् । 'टिट्टा-' (५।१११५) इति टोप् । 'त्रयी निवेद्या त्रितये १-कश्मीरलिखितपुस्तक तु एतदुत्तरम्-धमो रक्षनीन्यादौ | पुरंध्या सुमतावपि' इति हैम ॥ (1) ॥॥ वेदत्रयसं. तु सभ्यभामतिव पूर्वपदलोरो द्रष्टव्य । नयारलु त्रयी, इत्यन्त घातस्य' एकम् ॥ चतुष्टय देसामान्यस्य नाम । त्रयीशम्दो वदसामान्ये त्रिवेघा च शिक्षेत्यादि श्रुतेरहम् त। (पया) जिशम्दो मापण त्रिवयों च । प्रयीधर्म , इलाम्या धर्मयोधर्म इति विग्रहो बोध्य । त्रयाविशेषण शिक्षेति ।। धुर्वेदस्य शिक्षेत्याद्यङ्गम् । 'शिक्षा कल्पो स्वागमारियावृत्यर्थन् । भागमादिभोक्तरय धमन्वाभावा- व्याकरण निरुतं ज्योतिषां गति । छन्दोविचितिरित्यतै पडतो साः । एवम् । 'कच स्तुतौ । यत सूयन्ते देवा अनया- १-मृत्युत्तोऽपि वैदिक एव, घेदमूलकत्वात्स्मृतीनाम् इति क्षीरस्वामी ॥ २-आपर्वणस्तु प्रभ्यनुवाद एवेति स्वामी ॥ . इति पाठ उपगम्य ॥

·शब्दादिवर्ग: ६] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । वेद उच्यते' । शिक्ष्यते स्थानादिकमनया । 'शिक्ष विद्योपा गती' (भ्वा०प०अ०) । 'उपिकुपि-(उ० २१३) इति थन् । दाने' (भ्वा०आ.से.) 'गुरोश्च-' (३।३।१०३) इसप्रत्यय अर्थस्य भूम्यादे शास्त्रम् । एकैकम् 'दण्डनीते'। ॥ अस्यते ज्ञायतेऽनेन । 'अगि गती' (भ्वा०प०से०)। आख्यायिकोपलब्धार्थी घ (३।३।११८) पम् (३६३६१२१) वा ॥ (१)॥ एक आख्येति ॥ आचष्टे । 'चक्षिड ख्यान्' ( २१४१५४ ) 'वेदाङ्गस्य'। ण्वुल् (३।१।१३३) ॥ (१) ॥ ॥ उपलब्धो ज्ञातोऽर्थो यस्या ओंकारप्रणवौ समो। | सा । एक 'शातसत्यार्थभूतायाः कथायाः ॥ ओकारेति ॥ अवति । 'अवतेप्टिलोपश्च' (उ० १।१४२) पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥५॥ इति मन्प्रत्ययस्यैव टिलोप "ज्वरतर-' (१।४।२०) इत्यूठौ। पुराणमिति ॥ पुरा भवम् । 'सायचिरम्-' (४॥३॥ गुण (॥३॥८४)। 'वषट्कार' (१।२।३५) इति लिगात्सम | २३) इति व्युटगुली । 'पूर्वकालैक-' ( २।११४९ ) इति सूत्रे दायादपि कारप्रत्यय (वा० ३।३।१०८) ॥ (१) ॥॥ प्रनिपातनात्तुडभाव. । यद्वा पुरापि नव पुराणम् । 'पुराणप्रो. णूयते स्तूयते । 'शु स्तुतौ' (अ०प०अ०) । 'ऋदोरप्' (३॥ क्तपु' (४।३।१०५) इति सूत्रे निपातितम् । 'यद्वा पुरा ३६५७) । 'उपसर्गात्-' (१४) इति पलम् ॥ (२) | अतीतागतावावणति । 'अण शन्दे' ( भ्वा०प०से.)। ॥॥द्वे ॐकारस्य। पचायच् । 'पुराणं पश्चलक्षणे । पणे पुसि, निपु प्रत्ने'। इतिहास. पुरावृत्तम् (१)॥॥ पञ्च लक्षणान्यस्य । 'सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशी म. इतीति ॥ इतिह' इति पारम्पर्यापदेशेऽव्ययम् । तदा | क्वचिदिह वशानुचरित चैव' इति तृतीयपादे पाठान्तरम् ॥ न्वन्तराणि च । भूम्यादेश्चैव सस्थान पुराण पञ्चलक्षणम् । स्तेऽस्मिन् । 'आस उपवेशने' (अ०अ०से.)। 'हलच' ३। ३।१२१) इति पन् ।। (१) ॥ ॥ पुरावृत्तमाचष्टे पुरावृत्तम् । (२)॥..॥ द्वे 'व्यासादिप्रणीतमत्स्यपुराणादेः॥ प्रवन्धकल्पना कथा आरयानण्यन्तात् (वा० ३।१।२६) पचायच् (३।१।१३४)॥ प्रबन्धेति ॥ प्रवन्धस्य क्त्पना रचना स्तोकसत्या ।। (२) ॥ ॥ 'पूर्वाचरितप्रतिपादकग्रन्थस्य' द्वे ॥ (१) ॥१॥ 'कथ वाक्यप्रवन्धे' (चु.उ.से.) । 'चिन्तिपू- उदात्ताधास्त्रयः स्वराः॥ ४॥ | जिकथि-' ( ३३३३११५) इत्सड् । कथा कादम्बर्यादि । ....(उदात्तेति ॥ 'उदात्तथानुदात्तथ स्वरितश्च खरात्रय ।। (२) ॥४॥ द्वे 'कथायाः ॥ चतुर्थ प्रचितो नोक्तो यतोऽसौ छान्दस स्मृत । खरन्ति प्रवलिहका प्रहेलिका। शब्दायन्ते । 'स्ट शब्दोपतापयो' (भ्वा०प०अ०)। पचा प्रवेति ॥ प्रवल्हते आच्छादयति । 'वह वल्ह परिभाप. द्यच् (३।१११३४) । यद्वा-वर्यन्ते अर्था एमि । 'पुसि- णहिंसाच्छादनेषु' (भ्वा०आ.से.)। दन्त्योध्यादिन्तिः (३।३।११८) इति घ । यद्वा-स्वेन राजन्ते । 'राज | 'कुन् शिल्पिसइयो -' (उ० २॥३२) । ण्वुल् (३।१।१३३) दीप्तौ' (भ्वा०उ.से.)। 'अन्येभ्योऽपि-' (वा० ३।२।१०१) | वा ॥ (1) ॥ ॥ पहेलयति अभिप्राय सूचयति । हिल इति ड । खरा अच । तद्धर्मलादुदात्तादयोऽपि । 'स्वरो भावकरणे' (तु०प०से०) । ण्वुल् (३१११११३) । 'व्यक्ती नासासमीरे स्यान्मध्यमादिनिकखरे । उदात्तादावकारादौ | कृत्य कमप्यर्थ खरूपार्थस्य गोपनात् । यन बाह्यार्थसबन्ध पड्जादौ च ध्वनौ पुमान्' इति विश्वमेदिन्यो । (१) ॥१॥ कथ्यते सा प्रहेलिका' ॥ ॥ यद्वा प्रवल्हतेरिनि (उ० ४। उत् उच्चैरादीयते उच्चार्यते स्म त (३१२।१०२)। 'अच उ ११८) प्रवल्हि तत 'कदिकारात्' (ग० ४।१।४५) इति पसर्गात्त' (१४१४७) । 'उदात्तो दातृमहतोहये च खर- | टीप् । उभाभ्या खार्थे कन् । प्रहेलिका प्रवल्ही च प्रश्न- भिद्यपि' इति हैम ॥४॥ एकम् 'स्वराणाम् ॥ दूती विपादिका' इत्युत्पलिनी ॥ (२) ॥॥ द्वे 'दुर्विः ज्ञानार्थस्य प्रश्नस्य। आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयो । स्मृतिस्तु धर्मसंहिता आन्वीक्षिकीति ॥ अनु श्रवणोत्तरभीक्षण परीक्षणम्- स्मृतिरिति ॥ वेदार्थस्मरणपूर्वक रचितलास्मृति । अन्वीक्षा । सा प्रयोजनमस्या प्रयोजनम्' ( ५।११०९) 'स्मृतिधर्मशास्त्रसरणयो नियाम्' ॥ (१) ॥ ॥ धर्मवो. इति ठक् ॥ (१) ॥३॥ दम्यतेऽनेन । 'दमु उपशमे (दि० धार्थ रचिता सहिता । सपूर्वाद्दधाते कर्मणि के 'दधातेहि पसे०) । 'अमन्ताई' ( उ० ११११४ ) दण्डो नीयते यो (४४२) ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'मन्वादिस्मृते.' । ध्यतेऽनया दण्डनीति । क्तिन् (३१२९४) यद्वा दण्ड लयति दण्ड्यान्प्रति प्रापयति । तिच् (३३३३१७४) आन्वीक्षिकीसा १.हैमकोशे तु पोदशपणस्य पुराणसशाभिहिता । "यदाह- हैचर्या स्त्रीलम् ॥ (१) ॥ एतौ द्वौ मात्तर्कविद्याया न्या | पोडशपण पुराण पणो भवत्काकिणी चतुष्फेण-इति' इत्य. यरूपायाम, अर्थशास्त्रे च वर्तेते । अर्यते गम्यते । 'ऋ! नेकाथरवाकरखामुदी । १ ·अमरकोषः । [प्रथम काण्डम् । . समाहृतिस्तु संग्रहः ॥६॥ अथादयः॥७॥ समेति ॥ समाहरणम् । तिन् (३।३।९४) ॥ (१) आण्याङ्के अभिधानं च नामधेयं च नाम च । ॥ ॥ सग्रहणम् । 'प्रह' (३१३१५८) इत्यम् । 'विस्तरेणो अथेति ॥ आहयन्याहा । 'भातश्योपसर्ग' (३३१११३६) पदिष्टानामर्थाना सूनभाध्ययो । निबन्धो य समासेन स. । इति के मासे 'प्रसारणिभ्यो डो वक्तव्य ' (वा० ३।२१३) इति मह त विदुर्बुधा' संग्रहो वृहद्रो मुष्टिसक्षेपयोरपि' इति ड । तैर्यायते प्राप्यते । 'या प्रापणे' (भ. प. अ.)। मेदिनी' ॥ (२) द्वे 'सनहस्य॥ घन क (वा० ३१३१५८) । 'अन्येनापि' (पा० ३।२।४८) समस्या तु समासार्थी इति डो वा । यद्वा आह्वानमाहू । सपदादि (वा० ३।३।१०८) समेति ॥ समरानम् । असु क्षेपणे' (दि०प००) । (१०) इयत् ॥ (२) ॥ ॥ एवमाहा ॥ (३) ॥१॥ तस्या अय ॥ (१) ॥३॥ आरयानम् । 'आतचोपसर्गे' ण्यत् (३।१।१२४) । सतापूर्वक्वादृद्ध्यभाव । यद्वा सम कृत्स्नम् । तद्विपयिणीच्या समस्या । तत्प्रयोज्यबाच्छन्दोऽपि अभिधीयते । कर्मणि त्युत् (३।३।११३) ॥ (1)॥॥ सा । समशब्दात्क्यचि ( ३११८) 'सर्वप्रातिपदिकम्य नायते । 'मा अभ्यासे' (भ्वा०प० से.)। यद्वा नभ्यते (वा० ५।११५१) इति मुगागमे 'अ प्रत्ययात्' (३।३।१०२) ऽभिधीयतेऽर्थाऽनेन । 'गम प्रहत्ये शब्दे च' (भ्वा०प०अ०) इत्य टाप् (४।१।४) ॥ (१) ॥५॥ समसन समास । घन्। नामभ्यो धेय' (पा० ५।४।३५) इति खार्थेवा धेय ॥ 'नामन्सीमन्-' (उ० ४.१५१) इति निपातित । 'भागरूप (३३३।१८)। समासोऽर्था यस्या पूरणसाकाहा । कविशक्ति परीक्षार्थमपूर्णतयप पठ्यमाना । यथा 'शतचन्द्र नभस्तलम् । (५) ॥ ॥ (६)॥४॥ पद् 'नाम्न' । इति । तन 'दामोदरकराघातविह्वलीकृतचेतसा । इष्ट चाणूर हतिराकारणाहानम् मलेन' इत्यादिना सा पूर्यते ॥ (२) ॥॥ 'असमासार्था' हूतिरिति ॥ ह्वानम् । हैन (भ्वा० उ० अ०)। किन् इति पाठे तु 'अपरिपूरणार्थी' इत्यर्थ ॥ द्वे 'समस्याया' ॥ (३।३३९४) ॥ (१) ॥ ॥ आकारणम् । कृलो पन्तान किंवदन्ती जनश्रुतिः। (३॥१॥२६) युच् (३।३।१०५) ॥ (२) ॥१॥ (7) त्युटि (३।३।११५) आह्वानम् ॥ (३) ॥॥ त्रीणि 'आह्वानस्य'। किवदन्तीति ॥ कोऽपि वाद । पिपूर्वाद्दे 'भूतृयहि पसि' (उ० ३३१२८) इति च । 'झोऽन्त ' (१३) 'गी संहतिर्यहुभि एता ॥८॥ संहतिरिति ॥ बहुकर्तृका चेत् संहति ॥ (१) 18" रादिलात्' (४।१।४१) डीप् । यद्वा 'किंवदन्ति' इलाख्याय माना । अनुकरणशब्दादारयातण्य तात् (वा० ३११।२६) एकम् ‘यकर्तृफाहानस्य' ॥ 'अच इ. (उ० ४.१३९) । 'कृदिकारात्-' (ग० ४११०४५) विवादो व्यवहार, स्थात् इति डीम् ॥ (१) ॥ ॥ जनेभ्य श्रूयते । तिन् (३३३३९४)। विवाद इति ॥ विरुद्धो वाद ॥ (१) ॥॥ "विना- (२) ॥॥ द्वे 'लोकभवादस्य॥ नार्थेऽव सदेहे हरण हार उच्यते । नानासदेहहरणाद्वयवहार वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्त स्यात् इति स्मृत' इति कात्यायन । 'व्यवहार' स्थिती पणे । वातेति ॥ सिरोंच वृत्तम् । तदस्त्यस्याम् । 'वृत्तेश्व' । इभेदै" इति हैम ॥ (२) ॥४॥ 'ऋणादिन्यायस्य । (वा० ५।२।१.१) इति चार्तिकेन ण । यत्तु-'प्रहाश्रद्धा-' उपन्यासस्तु वा खम् । उपेति (५।२।१०१) इत्यादिना ण -इति मुकुटेनोक्तम् । तन । 'तन ।। उपन्यसनम् । 'असु क्षेपणे' (दि. ५० से.), प्रतिशब्दस्य पाटोऽप्रामाणिक' इत्युक्तयातिनैव शापित पञ् (३।३।१८) । (३) ॥ ॥ वाचो मुखमिव भुरामुपम । सान् । 'वार्ता तु वर्तने वातिहणे कृप्यायुदन्तयो । नि ।() ॥४॥ द्वे 'वचनोपकमस्य । सारारोग्ययो क्लीयम्' ॥ (१) u*॥ प्रवर्तने व्यामोति वृत्ते उपोद्धात उदाहार, (भ्वा० आ० से.) तिच् (३।३।१४) । 'प्रवृत्तितरत्ता न्तप्रवाहेषु प्रवर्तन' इति हैमें ॥ (२) ॥ ॥ रत्तोऽनुवर्तनीयो घन् (३।३।१८) ॥ (१) ॥ ॥ उदाहरणम् । घम् (३।३११८)। गपणीयोऽन्त रामाप्तिर्यस्य । 'वृत्तान्तस्तु प्रकरणे कारन्ये । (२) ॥ ॥ द्वे 'वक्ष्यमाणोपयोग्यर्थवर्णनस्य । प्रकृतोप वार्तामकारयो ' इति हम ॥ (३) ॥ ॥ उद्तोऽन्तो यस्य ।। पादयस्य दृष्टान्तादेरियन्ये ॥ 'उदन्त. साधुयायो '॥ (४) ॥॥ चसार 'याया', उपोद्धात इति उप समीपे उद्धनन ज्ञापनम् । भाये १-हैमे तु साहो गृहदार प्रसशेपयोरपि इत्युपलभ्यते । सचयेऽपीति मन-इत्यनेकार्थकरवाकरकोमुदी ॥ २-हैमे तु 'प्रवृत्तिईसी धार्तायां प्रवाह' इत्युपलभ्यते । शपनं शपथ पुमान् ॥९॥ शपनमिति ॥ 'शप आक्रोशे' (दि० उ० अ०)। युट् १--भाष्य तु 'अप्वपि' इति दृश्यते ।। २-भेदे ध्यवारेऽपि इति पाठान्तरम् ॥

·शब्दादिवर्गः ६] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। ६७ (३।३।११५) ॥ (१) ॥ 'शीशप-' (उ० ३।११३) स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥११॥ इत्यर्थः । 'शपथः कार आकोशे शपने च सुतादिभिः' इति स्तव इत्यादि ॥ स्तूयतेऽनेन । 'ऋदोरम्' (३१३१५७)। हैमः ॥ (२) ॥४॥ढे 'सुतस्पर्शादिना शपथकरणस्य॥ (१) ॥ ॥ 'दानी-' (३।२।१८२) इति ट्रनि स्तोत्रम् ॥ (२) प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च ॥ किनि ( ३१३९४) स्तुतिः ॥ (३) ॥ ॥ 'णु स्तुती' प्रश्न इति ॥ प्रच्छनम् । 'यजयाच-' (३१३१९०) इति | (अ० प० अ०) । नुतिः ॥ (४) चलारि 'स्तुतेः' ॥ नड् । 'प्रश्न चा-' (३।२।११५) इति लिङ्गान संप्रसारणम् ॥ आप्रेडितं द्विस्त्रिरुतम् (१) ॥ ॥ अनुयोजनम् । युजेम् (३॥३११८) ॥ (२)॥ आछेडितमिति ॥ आम्रज्यते आधिक्येनोच्यते । प्रच्छन्नम् । 'गुरोध हल.' (३।३।१०३) इत्यर् । संप्रसारणम् ) 'प्रेइ उन्मादे' (भ्वा०प० से०)। क्तः (३।२।१०२) । यथा (६।१।१६) ॥ (३) ॥४॥ नीगि 'प्रश्नस्य' ॥ 'सपैः सर्पः' इति ॥ (१) ॥ ॥ एकम् 'द्विरुक्तेः' । प्रतिवाफ्योत्तरे समे। उधैर्युष्टं तु घोषणा। प्रतीति । प्रतिवचनम् । ण्यत् (३३१११२४) ॥ (१) उच्चैर्युटमित्यादि ॥ उर्घष्यते स्म । 'घुषिर् शब्दे' ॥१॥ उत्तरणम् । 'प्रदोरए' (३।३१५७)। ('उत्तरं प्रवर्णी- (चु० उ० से.) । कः (३।२।१०२) । 'पिरविशब्दने' योः । उदीच्यप्रतिवचसोरुत्तरस्तु विराटजे') । (२) ३. ॥ (२।२३) इतीनिषेधः । विशब्दनं खाभिप्रायप्रकाशनम् । द्वे 'उत्तरस्य' ॥ तच प्रकृते नाभिप्रेतम् ॥ (१) 'ज्यास-' (३॥३११०७) मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानम् इति युच् ॥ (२) ॥ ॥ * ॥ 'उच्चैःशब्दनस्य' द्वे॥ मिथ्येति ॥ मिथ्या वासावनियोगश्च ॥ (१) ॥ ॥ च- काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिनेः । क्षिडः (अ० अ० से.) अभ्याइपूर्वाद्भावे ल्युट (३।३।११५॥ काकुरिति ॥ आदिना कामकोधादेहः । कक्यते । (२) ॥ ॥ द्वे 'शतं मे धारयसि' इत्यादि 'मिथ्याविया) का लोल्योपतापयो.' (६) । वाहुल कादुण् ॥ (3) ॥५॥ एकम् 'शोकादिना विकृतशब्दस्य। अथ मिथ्याभिशंसनम् ॥१०॥ अवर्णाक्षपनिर्यादपरीवादापयावत् । अभिशापः ४ अथेति ॥ अभिशंसेः (भ्वा० ५० से.) भावे ल्युट् उपक्रोशो जुगुप्सा च कुत्ता निन्दा च गहणे॥१३॥ (३॥३१११५) ॥ (१) 11-11 अभिशपनम् । पञ् (३६३६१८)। अवर्णत्यादि ॥ यथा अवर्णादयो निन्दायाम, सथोप- (२) ॥१॥ 'मिथ्यारोपस्य सुरापानादिविषयस्य' ॥ मोशादयोऽपीत्यर्थः । वर्ण्यते । 'वर्ण वर्णने' (चु० प० से.)। प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः। घन् (३।३।१८) वर्णः प्रशंसा । तद्विरुद्धोवर्णः 'वर्णो मणाद इति ॥ प्रणदनम् । घन् (३३३१८), 'प्रणादस्तु / द्विजादिशुकादियशोगुणकथासु च । स्तुती ना न नियां में- पुमास्तारशब्दे च श्रवणामये' । 'अनुरागकृते शब्दे प्रणादः दरूपाक्षरविलेपने' । (१) ॥ ॥ 'क्षिप प्रेरणे' (तु.. सीत्कृतं नृणाम्' इति शब्दार्णवः ॥ (१) ॥ ॥ एकं प्रीतिवि- | से०) । पञ् (३।३।१८)। 'आक्षेपो भर्त्सनाकृष्टिकाव्या- शेषजनितस्य 'मुसकण्ठादिशब्दस्य' ॥ लकृतिपु स्मृतः' । (२) ॥१॥ निरादिपूर्वाद्वदेः (भ्वा०प० से०) घन् (३।३।१८) । 'निर्वादः स्यालोकवादपरिनिष्टित- यशः कीर्तिः समझाच वादयो.' ॥ (३) in 'उपसंगस पनि' (६।३।१२२) यश इत्यादि । अनुते व्याप्नोति । 'अश् व्याप्तौ' (खा० इति (वा) दीर्घः । 'परिवादोऽपयादे स्याद्वीणावादनव- आ० से.) अशेर्देवने युट् च' (उ० ४।१९१) इत्यसुन ॥ स्तुनि' ॥ (1).* 'अपवादस्तु निन्दायामाज्ञावित्रम्भ; (१) ॥ ॥ कीर्यते । 'कृत संशब्दने' (चु० १० से.)। योरपि ॥ (५) ॥४॥ 'ऋश आह्वाने' (भ्वा० प० से.)। 'उतियूति-' (३।३।९७) इति निपातितः । 'कीर्तिः प्रसा- घञ् (३।३।१८) ॥ (६) ॥॥ 'गुप गोपनकुत्सनयोः' दयशसोर्विस्तारे कर्दमेऽपि च ॥ (२) 4-11 सौ. सर्वज्ञायते । भ्वा० आ० से.)। गुपेनिन्दायां सन् (३॥१॥५)। 'अ 'ज्ञानबोधने' (क्या० ५० से.) घनथे कः (वा० ३।३१५८) प्रत्ययात्' (३॥३॥१०२) ॥ (5) ॥ ॥ 'फुरस अवक्षेपणे (अन्यनापीति) डो या ॥ ॥ 'समाशा' इति समाङ्पूर्वाज्ज्ञ (क्या. प० से.) । 'आतश्वोपसर्गे' (३।३।१०६) इत्य १-लोकवादोऽपवादः । तर यथा खलनिवर्वादकथायां वदिता ith 'समज्या' इति पाठे (समाइपुर्वात्) 'अन गती' | यत्सलजनोऽपि स्यात् ॥ परिनिधितवादस्त्यक्तवादः । तत्र यथा --(भ्वा० ५० से.) । 'संशाया समज-' ( ३१३।९९ ) इति निर्यादा वादिनः कृताः ॥ २--मेदिनीमयोस्तु 'अववादः' क्यप् । 'क्यपि प्रतिषेधः' (वा०२।४।१५६) इति न वीत्वम्॥ | इति दृश्यते । व्याख्यातमुदाहृत च सदेवानेकार्थकरवाकरको. (३)॥ ॥ त्रीणि 'कीत' मुद्याम् ॥ - उ० - ·-- अमरकोपः। [प्रथम काण्डम् ७० 'अर्थानमः' इत्युरःप्रभृतिषु (५।४।१५१) पाठानित्यं का वितन्यते । याहुलकारक्थन् । 'अनुदात्तो-' (६४३७) इति समासान्तः । अनर्थकं जरवादिवाक्यम् । 'अवध्यं स्याद् नलोपः ॥ (१) ॥॥ न तम् । 'अनृतं कृपावसत्येऽपि ॥ इति पाठ' इति कौमुदी । 'अवध्यमबधाहे स्यादनर्धकवच-1 (२) ॥ ॥ द्वे असत्यवचसा ॥ स्यपि' इति (हेममेदिन्योः) दर्शनात् ॥ (२) ॥uढे 'समु- सत्य तथ्यमृतं सम्यम् दायार्थशून्यस्य वचनस्य ॥ सत्यमित्यादि । सति साधु सत्यम् । 'सत्यं कृते च अनक्षरमवाच्यं स्याद् शपथे तध्ये च निपु तद्वति' ।। (१) तथा सत्ये साधु अनक्षरमिति ॥ न प्रशस्तान्यक्षराणि यस्लिन् । अक्ष- तम्यम् ॥ (२) ॥ ॥ अर्यते ल।'ऋ गतौ' (भ्वा०प०अ०), राणामप्राशस्त्यं चार्थद्वारकम् ॥ (१).॥ न वचनाहम् । क. (३।२।१०२) । ('ऋतं शिलोञ्छे पानीये पूजिते दीप्त- प्यत् (३।१११२४) । 'वचोऽशब्दसंज्ञायाम्' (३३६६७) इति । सत्ययो') ॥ (३) ॥१॥ समधति संगच्छते । 'अत्रु गती' न कुलम् ।। (२) ॥॥ द्वे 'निंदावचनस्य' ॥ (भ्वा० ५० से०) विन् (३।२।५५) सम्यक् । सम्यड् पुति आहतं तु मृषार्थकम् । स्त्रियां समीची ॥ (४) ॥॥ चत्वारि 'सत्ययचसः ॥ आहतमिति ॥ आहन्यते स्म । क्तः (३।२।१०२) । अमूनि त्रिपु तद्वति । 'आहतं गुणिते चापि ताडिते च मृपार्थकै । स्यात्पुरातन अमूनीति ॥ अमूनि (सलादीनि) उपचारातद्वति वर्त. वस्त्रेऽपि नववस्त्रे वितानके ॥ (1) मृपाऽर्थो यस्य ॥ मानानि त्रिषु । 'निषत्तरे' (प्रागुत्तेन) इत्यनेन वाग्विशेषप- "एप वन्ध्यासुतो याति' इत्यादिवचनस्य 'मृपावचनस्य' ! राणा निलिङ्गतमुक्तम् । अनेन तु वक्तपराणाम्-इति विशेष ॥ एकम् ॥ शब्द निनादनिनध्वनिध्यानरवस्वनाः ॥२२॥ 'सोलुण्ठनं नु सोत्पासम् खाननिघापनिहर्हादनादनिस्वाननिस्वनाः । सोल्लुण्ठनमिति ॥ लठि आलस्ये प्रतीपाते च' (भ्वा० आरवारावसंरावविरायाः प० से.) । ल्युट् (३।३।११५) । उझुण्ठनेन सहितम् ॥ शब्द इति ॥ शब्दनम् । 'शब्द शब्दकरणे' (चु.उ. (4) उत्प्रासनम् । 'अमु क्षेपणे' (दि. ५० से)। से०)। 'एरच्' (३।३।५६) । घन् (३॥३॥१८) वा ॥ (१) घज् ( ३।३।१८ ) उत्प्रास उपहासः । तत्सहितम् ॥ (२) | ॥॥ 'पद् अव्यक्के शब्दे' (भ्या. प. से.) । 'नी गद:- ॥॥ द्वे 'सोपहासस्य'॥ नद-' (३॥३॥६४) इत्यप् ॥ (२) ॥॥ पक्षे घम् (३३३॥ 'मणितं रतिकूजितम् ।' इति क्वचित्पठ्यते ॥ १८) ॥ (३) ॥६॥ 'ध्वन शब्दे' (भ्वा० ५० से०)। मणितमिति ॥ ‘मण कूजने' (भ्वा० प्र० से०) । भावे | 'सनिकषि (उ० ४।१४०) इति इ. ॥ (४) ॥॥ पनि का (१४) ॥ (१) ॥ ॥ रतौ कूजितम् ॥ (३) | वानः (३।३।१८) । (५) ॥ ॥ रवणम् । ' शब्दे' (भ. दे रितिकूजितस्य' ॥ ५० से.) । 'ऋदोरप्' (३॥३॥५७) ॥ (६) ॥॥ 'स्वनह- अथ म्लिएमविस्पटम् सोऽ' (३1३।६२) इत्यप्यमौ ॥ (७) ॥॥ (6) ॥॥ अथेति ॥ म्लेच्छयते स्म । 'म्लेच्छ अव्यक्त शन्दे' | 'पुष पुष्टी' (भ्या० उ० से.) । ‘हाद अव्यक्त शब्दे' (भ्या. (भ्वा०प० से.) । 'धुब्धखान्त- (२०१८) इति निपा- आ. से०) । पम् (३॥३।१८) । (s) ॥ ॥ (१) तितम् । ग्लिटं निष्वव्यक्तवाचि लाने' ॥ (१) ॥ ॥ न ‘विभाषा डि रुनुवोः (३।३।५०) इति घन् ॥ (१५) ॥॥ विपश्यते स । 'सश याधनस्पर्शनयोः' (-) वर्मणि क. | पक्षे भा (३।३।५७) ॥ (१४) ॥ ॥ 'उपसर्गे रूप.' (२३॥ (१०२) । 'अविस्पष्ट-' ( ॥२॥१८) इति निर्देशादिड- | २२) इति पञ् ॥ (१६) ॥५॥ (१७) ॥॥ सप्तदश भावः ॥ (२) ॥॥ द्वे 'अप्रकटवचनस्य' । 'शब्दस्य॥ वितथं त्वनृतं वचः॥ २१ ॥ अथ मर्मरः ॥२३॥ स्वनिते घलपर्णानाम् वितथमिति ॥ विगत तथा सत्यं यस्माद्वितयम् । 'अच्' (५।४।७५) इति योगविभागात्समासान्तोऽच् । यदा अथेति ॥ वखाणा पर्णानां च खनिते मर्मर । शब्दा. 1-जिरहवः कम्बलपादुकाभ्यों द्वार स्थितो गायति माह 'कृदरादयध' (उ० ५।४१) इसरन् मुगागमो गुणश्च- नुकरणमिति खामी । 'मृष्ट प्राणत्यागे' (तु. आ० अ०)। लानि । तमामणी पृच्छति पुत्रकामा राजन् कमाया सुनस्य | इत्यन्ये । मर्म राति वा ।क, (३।२।३।) । 'मर्मरो वस्त्र. कोपः' इति मुकुरः ॥ २-लाने विच्छाये यथा "म्लिष्ट चित्रमा मित्रवासभवने पति स्वदीय यश.' अनेकार्थरियाकरकौमुदी॥ १'-वाग्भेदास्तु त्रिपुत्तरे' इत्यस्यावधिदशित, इति मुकुटः ।। ।

·माध्यवर्ग:७] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । भेदे च शुष्कपर्णध्वनौ तथा । पुंसि स्त्रियां पुनः प्रोक्ता मासितं सुरभीकृते । ज्ञानमाने सगारावे वासितं वस्त्र- मरी पीतदारुणि ॥ (6) ॥॥ एक 'वस्त्रपर्णध्वनेः' । रिते') इति विश्वकोपादिदर्शनेन तु दन्त्ययानपि ॥ (1)* भूपणानां च शिञ्जितम्। एकम् 'पक्षिशब्दस्य॥ निकाणो निकणः काणः कणः कणनमित्यपि ॥ २४॥ स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने भूपणानामिति ॥ भूषणानां ध्वनौ । 'शिजि अव्यक्ते स्त्रीति ॥ 'श्रु श्रवणे' (भ्वा० प० से.)। संपदादि- शब्दे' (अ० आ० से.) तालव्यादिः । भावे क्तः (३॥३॥ | लात् (चा० ३।३।१०८) विप् । प्रति प्रथमशब्दं लक्ष्यी- ११४) ॥ ॥ 'गुरोश्च-' (३।३।१०३) इत्यप्रत्यये 'शिक्षा' | कृत्य श्रूयते प्रतिश्रुत् ।। (१)॥ ॥(२)॥ ॥ द्वे 'प्रतिध्वनेः ।। अपि-इति खामी ॥ (१) ॥ 'नौ' (३३।६४) इति गीतं गानमिमे समे। 'अनुपसर्ग' (३।३।६१) इति चानुवर्तमाने 'कणो ची. गीतमिति ॥ गीयते । भावे ः (३।३।११४)-ल्युटी णायां च' (११३६६५) इत्यप् ।। (३) ॥ ॥ (५) ॥ ॥ | (२॥३३११५)। 'गीतं शब्दितगानयोः' इति हैमः ॥ (9) पक्षे धन् (३।३।१८)॥ (२)॥६॥ (४) ल्युट (३३॥ ॥॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'गानस्य ॥ ११५) ॥ (6) ॥॥ (यत्तु) पञ्च वीणाया अन्यस्य च इति शब्दादिवर्गविवरणम् ॥ ६॥ किनरादेः कणने-इति मुकुटः । तन । अपिशब्देन पूर्वान्वयस्य बोधनात् । अतः पंडपि 'भूपणध्वने ॥ निपादर्पभगान्धारपड्जमध्यमधैयताः। वीणायाः कणिते प्रादेः प्रकाणप्रक्कणादयः। पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिता स्वराः॥१॥ धीणाया इति ॥ प्रादेरिति । उपसर्गात् । 'वीणायां निपादेति ॥ निपोदति मनोऽस्मिन् । 'पद्ट विशर- च' (३।३।६५) इत्यंशेन सोपसर्गादपि विधानात् । आदि-जगत्यवसादनेषु' (भ्वा०, तु० प० अ०) । 'हलध' (३१३॥ शब्दादुपकणादयः ॥२ 'वीणाकणनस्य' इमे ॥ १२१) इति घन् । 'सदिरप्रतेः' (१३।६६) इति पत्वम् । कोलाहलः कलकलः 'निपादः खरभेदेऽपि चण्डाले धीवरान्तरे' ॥ (१) कोलाहल इति ॥ 'कुल संस्त्याने' (भ्वा० प० से.)। ॥ ॥ ऋपति वलीपर्दखरसादृश्यं गच्छति । 'ऋषी गती' , कोलनम् । कोल एकीभावः । तमाहलति । 'हल विलेसने' (तु० ५० से.)। 'ऋपिथपिन्यां कित्' (उणा० ३११२३) '(भ्वा० प० से.) । अच् (३।३।१३४) क. (३१२१३) वा ॥ इत्यभच् । 'ऋषभस्त्वौषधान्तरे । खरभिदृषयोः कर्णर- (१) ॥ 'क्ल शब्दे' (भ्वा० आ० से.)। पञ् (२।३१ न्धकुम्भीरपुच्छयोः ॥ उत्तरस्थः स्मृतः श्रेष्ठे स्त्री नराकारयो- १८)। संज्ञापूर्वकलादृद्धयभावः । कलादपि क्लः । (यत्तु) पिति । शूकशिम्ब्यां सिरालाया विधवायां क्वचिन्मता' ('आ कोलान्सूकरानाहते नासयति-इति खाम्याह । तन्न । 'आडो | दिजिनेऽपि' (१) ॥१॥ गन्धारदेशे भवः । भम् (१३॥ यमहनः' (१॥३॥२८) इत्सकर्मकारखागकर्मकाच हन्तेरात्म- | ५३) । 'गान्धारो रागसिन्दूरखरेषु नीदन्तरे' इति नेपदविधानात् । यदपि-आमीक्ष्ये द्विर्भावः । (i) हैम: 1 (9) g13 पड्भ्यो जातः । 'पञ्चम्याम्-' (३२) इति । तदपि न तस्य तिडव्ययकृन्मानविषयत्वात् । 'कलकल) ९८) इति डः । 'नासां कण्ठमुरस्ताल जिह्वां दन्तांश्च संस्म- उक्तः कोलाहले तथा सर्जनिर्यासे' ॥ (२) ॥॥द्वे 'बहुभिः शन् । पड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात्षड्ज इति स्मृतः ॥ कृतस्य महाध्यनेः॥ (१)॥1 मध्ये भवः । 'मध्यान्म.' (४।३८) । 'तद्वदे- वोत्थितो वायुरुरःकण्ठसमाहतः । नाभिं प्राप्तो महानादो तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥ २५॥ मध्यस्थस्तेन मध्यमः' । 'मध्यमो मध्यजे खरे । देहमध्ये तिरश्चामिति ॥ तिरोऽचन्ति ते तिर्यश्चः । तेषां यट्ठ- | मध्यदेशे (मध्यमा कर्णिकाङ्गुलिः । राकारजस्खला चापि)' तम् तद्वाशितम् । 'वाश. शब्दे' (दि० आ० से.) ताल- इति हैम. । 'मध्यमो मध्यजेऽन्यवत् । पुमान्सरे मध्यदे- व्यान्त । भावे त. (३।३।११४)। 'वाशिता करिणी- शेऽप्यवलग्ने तु न स्त्रियाम् ॥ स्त्रियां दृष्टरजोनार्या कर्णिका- नार्यो शितं भाविते रुते'। ('वासिता करिणीनार्यो- हलिभेदयोः । त्र्यक्षरच्छन्दसि तथा' ॥ (१) ॥१॥ धी- १-पीयूषविवेकयोरपि सिसितम्' इलेक भूपणधनेः। मतामयं धैवतः पृषोदरादिः (६।३।१०९) 'संज्ञायाम्' निकाणादयः पच वीणाकिनरादिस्खनितस्य । इत्येव दृश्यते । (३२।११) इति वा बलम् ॥ (१) ॥॥ 'वायुः समुद्गतो अमिपुराणान्तर्गतनामलिङ्गानुशासने भूषणानां च शिक्षितम् । नाभेरुरोहृत्कण्ठमूर्धसु । विचरम्पञ्चमस्थानप्राप्त्या पश्चम उच्य- वीणाया निकणः काणः' इति पाठस्यैव दर्शनेनापि निकाणा- ते' । तलन्यत्वात्खरः पञ्चमः । पञ्चानां पूरणः 'तस्य पूरणे- दीना भूषणध्वनिवाचकत्वाप्राप्तेः ॥ २-अय च शेकक्रमो में १--राका पूर्णिमा । तन यथा 'अमृनममृतराशिमध्यमाम- दिनीसः। परतु तत्रापि दन्त्यमध्य एवोपलभ्यते ॥ ध्यरा' इति ।। २-अयं पाठः कुत्रचिदुपलभ्यते ।।