·CONTENTS
REFACE
V
NTRODUCTION
ix
3-110
१-१३६
१३७-१६९
१७०...२२४
२२५-२४६
ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS
थिमवर्णकम्
द्वतीयवर्णकम्
तीयवर्णकम्
चतुर्थवर्णकम्
पञ्चमवर्णकम्
यठवर्णक्रम्
सप्तमवर्णकम्
अष्टमवर्णकम्
नवमवर्णकम्
२४७-२७५
२७६-२८२
२८३--२८५
२८५-२०८
२९९-३४०
INDEX OF CITATIONS
३४१--३४८

·PREFACE The Madras editor of this text had occasion, a little over five years ago, to go through it carefully in connection with the work of a student of his department It then occurred to him that in view of the importance of this work and the very defective nature of the text as printed in the Vizianagaram Sanskrit Series, it would be worth while to bring out a fresh edition with an English translation He heard of the existence of a text in Bengali script with a Bengalı translation, brought out by Mahamahopadhyaya Pramathanath Tarhabhushan Because of this and because of Dr Sen's interest in the subject he consulted Dr Sen and it was resolved to edit the text jointly, the Andhra University kindly consenting to publish the text and translation The Bengalı text (consulted by Dr Sen) soon, however, proved a broken reed, it contained all the defects of the Vizianagaram text (referred to as V) besides adding a few of its own, as will be evident from the readings marhed as T, and the paragraph divisions, not always logical, introduced some confusion into our own text In the meantime, Mr Sastri procured a manuscript from the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona (cited as P), this was very helpful, but suffered from the disadvantage of being incomplete And in one portion (Varnaka IX, paras XVII (b)-XVIII(e)) where the V text suffers from an extensive lacuna, P could not help with a definitive and intelligible reading When therefore through the kind services of Rajasevaprasakta A V Ramanathan of the Mysore Civil Service and Gurusevapravina Brahmasrı N Srikantha Sastri of Bangalore and the graciousness of His Holzness Jagadguru Sri Chandrasekhara Bharati Swami of Śrngeri Mr Sastrı was able to procure a complete palm leaf manuscript (cited as $) from Śmgeri it was a real step towards a satisfactory edition of the text A paper manuscript kindly lent through Madras University, by the Royal Asiatic Society of Bengal (cited as C) helped to dispel lingering doubts as to readings No thankoffering can be an adequate expression of our gratitude to all these persons and institutions In the copying of the text and correction of proofs Mr E P Radhakrishnan of the Sanskrit Department, Madras has been of In the comparison of manuscripts in arriving great service definite redings and in preparing an index of citations the help given by Dr T R Chintamanı of the same department has been ·viii PREFACE invaluable. Dr. Sen was able to compare only a portion of the Bengali Text; for the rest of it, help was cheerfully given by Mr. H. Sesha Iyengar of the Kannada Department, Madras University. The analytic table of contents is in part the work of Dr. T. M. P. Mahadevan. The printing was done by the Hindi Prachar Press up to the end of the first varņaka; the rest was done by the G, S. Press. To these and to Andhra University for bringing out the publication in these difficult days the editors are deeply grateful.

·INTRODUCTION Padmapadas Pancapadıka is the oldest ţika on Sankara s Brahmasútrabhaşya In spite of its being an incomplete treatise covering only the Catussutrı portion, it served as the basic text of a school of interpretation called the Vivarana school Among the works that are directly or indirectly affiliated to the Pañcapadzka, mention may be made of the following I 1 Prakasatmans Pancapadıkavivarana 2 Anandapurna s Pañcapadıkatika (not published) 1 3 Amalanandas Pancapadıkasastradarpana (not published) 2 4 Nrsimhasramas Pancapadikatha called the Vedanta ratnakosa (not published) 3 5 Narendragırıs Pançapadıkavivarana (not published) 6 Dharmarajadhvarındras Pancapadıhapadayojana (not published) 5 4 II 7 7 Anandapurnas Vivaranatika called the Samanvaya sutravivrtı (not published) 8 Citsukha s Vrvaranatatparyadıpıka (not published) 9 Visnubhatta's Rjuvivarana 10 Akhandananda s Vrvaranatattvadipana 1 India Office Mss Cat No 2261 also in Jhas private collection 2 Referred to by Rce 152 sçe Aufrecht I p 315a 3 Tanjore Catalogue Vol XII Ms No 7065 7066 R 2626 (Madras) No 3951 (Mysore) 4 Referred to in Sarvadarsana (p 169 Anandasrama) 5 Vide opening slokas in Ms No 655 (Vedäntaparibhasa) in Hultzcha Report on Sansknt Manuscripts in Southern India II 1152 this verse is found also in the Trivandrum edition of the Paribhasa R 3406 (Madras) 7 R 4305 (Madras) 6 ·INTRODUCTION 11. Rangarājādhvarin's Vevaranadarpana (not published). 12. Nfsimhāśrama's Vivaranabhāvaprakāśikā (not published). 13. Vivarañavárttıka (not published).20 14. Rāmānanda's Vivaranopanyāsa. 15 Vrvaranapramcyasangraha, The last mentioned work bears a misnomer. Being as elaborate as the original Vivarana, it can hardly be called a 'Compendium.' The title befits better Ramānanda's Vrvararopānyasa where the discussion of the topics is less detailed and closes in each case with an epitome consisting of a line or a couplet. It is, however, to be noted that the Vrvaranaprameyasangraha is called by the name Vivaranopanyasa in Appayadıksıta's Siddhantaleśasangraha, 11 and also in the colophon of Varnaka I in some Mss.12 In all probability, the author of the Vivaranaprameyasangraha is the same person as the author of the Varyásıkanyāyamálā, the Paricadasī, and the Drgdrśyaviveka Among the evidences regarding the authorship of these four works, those that deserve special consideration are tabulated below: 8 Tanjore Catalogue, Vol XII, MS No 7064 9 Aufrecht, I, p 579 10 Referred to without mention of the author's name in Appayadıkşita's Siddhantalesasangraha, 1, 2 31 (ed S S S Sastrı, Madras University) On the whole subject of Pañcapădıká literature, see an article of that name by Mr E P Radhakrishnan in the Poona Onentalist, VI, i Notable omissions from the present lest are Atmasyarúpa's Prabhodhaparisodhın (R 3225), Vijñānavāsa's Pañeapadikávyakhya (R 5387) and Vijñānåtman's Tatparyadyotini (R 4336) 11 II, 3 5421 12 Vizianagram Ed , p. 108. 1 ·INTRODUCTION xi Work: Author Evidence 1. Bhāratitirtha 1. Vivaranapramcyasangraha 2. Vidyāranya Appayadikşita's Siddhantalesasangraha II, 3. 5421.' i. Niscaladāsa's Všttiprabhã. kara VIII.13 ii. Colophon in some Mss. 14 Colophon in some Mss. 15 3. Bharatitirtha- Vidyáranya 1. Bharatitirtha II. Vaiyasikanyāyamālä 2. Vidyāranya III, Pancadasi 1. Bhāratitirtha (VI & IX) Colophon in some Mss. 16 Opening slokas in Rarganātha's Vaiyāsikanyāyamalasüktivſtti Appayadikşita's Sida dhántalesasangraha I, 2. 3115 & 4.1; II, 3,0 Rāmakrsna s Trptidipaţika. 1 Niscaladasa's Vrttıprabhākara VIII. 11. Colophon in some Ms5.17 Colophon in some Mss. 18 Bhāratitirtha (VII) 2. Vidyaranya 3. Bharatitirtha- Vidyaranya 13. Pub Sri Venkatesvara Press, Bombay. 11. E.g Ms. No 2 referred to in Vizianagram Ed 15. Tanjore Catalogue, Vol. XII, Ms No. 7067. 16. E.. Ms. used for Chowkhamba Ed. 17 Tanjore Catalogue, Vol. XII, Mss Nos, 7421-7422. 18. Tanjore Catalogue, Vol. XIII, Ms. No. 7420.

·xil INTRODUCTION Work Author Evidence 1 Bharatitirtha IV Drgdrsya viveka alias Vakyasudha ? Vidyaranya Brahmanandabhārati's Vakyasudhatıhā, p 1 19 1 Niscaladasa's Vrttıprabhākara VII u Visvesvara's Valyasudhavyakhyā (in Tamil) 20 3 Bharatitirtha- Vidyaranya Appayadiksita's Siddhāntalesasangraha I, 2 3117 Leaving the reader to draw his own conclusion, we would only offer the following remarks 1 Anent the authorship of the Pancadas, in the Vrttiprabhakara, though Nescaladasa mentions a tradition according to which the five vivehas and the five dipas are written by Vidyaranya, and the five anandas by Bharatıtırtha, he does not bold to that tradition but ascribes to Vidyaranya the authorship of the anandas as well 21 2 There is a tradition that the Vākyasudha was written by Sankaracarya But the weight of evidence against the tradition is too overwhelming to be dismissed from our consideration 3 Even though we may be certain that all the four works were written by the same person, the evidences tabulated above are not sufficient to enable us to decide between the rival claims of Bhāratıtırtha and Vidyaranya 4 Appayadihşita's statement about the author of the Drgdrsyavivcha suggests the hypothesis that Bharatıtırtha had the title Vidyārans a The hypothesis docs not, however, derr e sup port from Brahmanandabhārati's „Vakyasudhitika In this work Chowkhamba Ed 20 Tanjore Catalogue II MS No 7375 21 But see The Philosophy of Adı cita (Luzac & Co ) P7 Radhokrishnan Indian Philosophy II 451 22 Tanjore Catalogue Vol XII s No 7374 ·INTRODUCTION xiii mention is made of Bharatitirtha's name in two ways, namely i, in the dvanda compound bhāratitirthavidyāraṇyamuniśvarau, and ii, in the karmadhāraya compound śribhāratītirthaguruh. It is to be noted that the dvanda compound bhāratitirthavidyaranyamuniśvarau is also met with in the namaskārasloka of each chapter in Ramakrşna's Pancadasīțikä. The attempt to analyse the dvanda into i. bhāratītīrthavidyāraṇyamuni and ii. iśvara, and not i. bhāratitirtha and ii. vidyāranyamunīśvara, can only be justified by kastakalpanā. No doubt, the hypothesis of a Bhāratītirthavidyā- · ranya derives support from the colophons in some Mss. But unfortunately colophons cannot be accepted as trustworthy guides. From the opening and closing ślokas in the Vivaranapramcyasangraha, we learn that the author was a pupil of Sankaränanda and Vidyātīrtha. It is to be noted that whilst no teacher is mentioned in the Drgdrśyaviveka, homage is offered only to one name -to Vidyātirtha in the Vaiyāsilanyāyamālă and to Sankarananda in the Pañcadasi. As to why no mention is made of Sankarānanda in the Vaiyāsilanyāyamālā, and of Vidyātirtha in the Pancadasī, although both the names are mentioned in the Vivaranaprameyasangraha, is a question about which we can only speculate. Whilst from the opening ślokas in Sāyaṇa's ægvedabhāşya we learn that Vidyātīrtha was a teacher of Sāyaṇa who, again, was a brother of Madhava, Prime Minister to King Bukka I (1355- 1377) of Vijayanagara, no definite information is available regarding the identity of Sankaránanda to whom namaskāra is offered in the Vivaranaprameyasangraha and in the Pancadaśī. He is probably none other than the author of the well-known Dipikas on the Brahmasūtra, the Bhagavadgītā, and the Upanişads. But is he the same person as Sarkarānanda who was Pontiff of the Sțiigeri Maţha between 1428 and 1454 ? If so, we are not justified in ascribing to Bhāratītirtha the authorship of the Vivaranaprameyasangraha and the Pañcadašī, because from the opening Slokas in Mādhava's Jaiminīyanyāyamālāvistara we learn that Bhāratitirtha was a teacher of Madhava. Among the earlier Pontiffs there was none by the name of Sankarānanda ; and it is supposed by some scholars that Sarkaránanda and Vidyātīrtha are identical with Vidyasankaratirtha who was Pontiff between 1228 and 1333. 23 Foot-note by Rajendranath Ghosh to Srami Prajnanananda's History of Vedantadaršena (pub. Sri Sankara Matha, Barisal), Vol. 11, p. 609, ·Yly INTRODUCTION There is a traditional that Vidyasankaratirtha had among his pupils two brothers, Bhoganatha (or Somanātha) and Madhava, that he named the former Bharatıhrsnatirtha, and the latter Vidyianya , that Bhāratıhrsnatirtha iesided in the Matha between 1328 and 1380, and Vidyāranya between 1331 and 1386, and that Vidyasankaratīrtha was succeeded by Bhāratihrsnatirtha, and the latter by Vidyaranya to the Pontiff's āsana From the opening slokas in the Parasaramadhava we learn that Madhava had two brothers, Sayana and Bhoganatha and thus there is nothing in this tradıtion that stands in the way of our connecting it with Bukka I's Prime Minister Madhava excepting the year 1331 in which he is said to have come into residence in th Matha But can we on this ground dismiss the tradition from our consideration altogether? If not is there anything in it that stands in the way of our identifying Bhāratıkrsnatırtha with Bharatıtırtha to whom Mădhava offers homage in the Jarminīyanyāyamalāvistara? The question relating to the identity of Madhava Vidyāranya and Bhāratıtīrtha has already taxed the ingenuity of scholars to the utmost limits and we have no intention of opening the question afresh Even though we succeed in establishing the identity of Sankarānanda and Vidyatırtha with Vidyāsankaratırtha, of Bhāratztīrtha with Bhāratıkrsnatırtha, and of Vidyāranya with Madhava, the question relating to the authorship of the Vrvaranaprameyasangraha with which we are primarily concerned, remains undecided Is it written by Bhāratitirtha, or by Vidyaranya or even by Sāyana ? Relying on the authority of Appayadiksita we have ascribed the authorship of the work to Bharatıtırtha and if we have erred, we can derive consolation from the thought that we have been misled by one than whom India has not produced a more versatile intellect since the days of Vacasprti 24 Ibid ·ABBREVIATIONS Ait Ap $S, or Ap Śr Asy śr or Asv SS Bh Gitã or Gitā Brh Brh Vartha Br S or Br Su Chand or Chan Gautama Isa Katha Kausitaki Kena Maitri MS Mund P Aitareya Upanışad Apastamba Srautasutra Asvalayana þrautrasutra Bhagavad Gita Brhadăranyaka Upanisad Brhadaranyahopanısadbhasya vārtika Brahma Sutras Ms from Royal Asiatic Society, Bengal Chandogya Upanisad Gautama Dharmasutra Isavāsyopanısad Kathopanısad Kausitakyupanısad Kena Upanisad Maitrayanya Upanisad Maitrāyan: Samhita Mundaka Upanisad Poona Ms from the Bhandarkar Orien. tal Research Institute Purvamimamsā Sutras Pañcapādika-vivarana Prasna Upanısad Śrngerı Ms Såbara Bhasya Satapatha Brahmana Śvetasvatara Upanışad Tarkabhūşan's edition in Bengalı script PM PV or PpV Prasna Ś Sab Bh Sat Br Svet T Taitt Aranyaka TA Taitt Upa or Taitt TB TPH TS v or Taittiriya Aranyaka Taittırıya Upanışad Taittiriya Brahmana Theosophical Publishing House Taittiriya Samhita Vizianagaram Sanskrit Series edition ·ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS ·FIRST APHORISM FIRST VARNAKA I Hearing, with reasoning and meditating as ancillary thereto, is enjoined on an individual who has qualified himself for the task (a) by learning the Veda, (b) by inquiring in the Veda about the nature of muhtı and the means to its attainment, (c) by acquiring a prima facie knowledge of the purport of the relevant srutis, and (d) detaching himself from things other than the Self II The prima facie knowledge derives confirmation from the explanation contained in the Purānas of the purport of those srutis III (Purvapaksa) The so-called injunction of hearing is not an innovative, or a restrictive, or an exclusive injunction . IV (Siddhanta) The injunction of hearing, like the injunction of learning the Veda, is a restrictive injunction V Even as the restrictive character of the injunction of pounding is not affected by the absence of other methods for the husking of the rice-grain that leads to the apūrva, so also the restrictive character of the injunction of hearing is not affected by the absence of other methods for attaining the Brahman-knowledge that leads to mukti VI In the Bhāşya, exception is taken to the injunction of seeing, and not to the injunction of hearing . VII Sentence-split (or asseveration with a double intention), on the ground of which exception is taken to the injunction of hearing, can hardly be called a fault by the purvapaksins VIII The injunction of hearing is admitted in Br Sü, III-1y-47 and III-y-1. IX In Br Sü, I-1-1 the injunction of hearing is enunciated with the three anubandhas X. Atha=adhukārī=an individual who has equipped himself with the four sadhanas, ataḥ=mukhyaprayojana=muktı that is ·4 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS unattainable by Karma, Brahmapijñāsā=Vedantavakyavicára which signifies the vişaya directly, and the gaunaprayojana ātmadarśana indirectly XI As the 'sūtra is injunctive, and not repetitive, the word jijñāså is to be interpreted as vicára, and the word kartavyā is to be supplied after hijñāsā Vicara is an activity that invariably intervenes between knowledge and the desire for knowledge XII The justification as indicated in the Sūtra for commenc ing the vicārasāstra may be explained thus (a) Prop-The sastra should be commenced Reason --Because it has a proper object and a proper end or result Example --Agriculture (6) Prop-It has a proper object, etc Reason-Because it is destructive of the Self's fetters that are of the nature of nescience Example_My knowledge in the waking state XIII The Selfs fetters are of the nature of nescience If they were real, they could not be exterminated by Brahman-knowledge It is only the nescience about a real thing, or the effect of the nescience, that can be removed by knowledge Under no circumstances can what is removed be what is real XIV That the Self's fetters are of the nature of nescience is stated implicitly in Br Su 1-2-1 & explicitly in Br Su, II 11-29 - XV (Purvapakşa) The following arguments are advanced against the superimposition of the not-Self on the Self and of the Self on the not-Self, which according to the Advaitin occurs through nescience and fetters the Self (a) Prop-The Self and the not-Self cannot be superimposed on one another Reason-Because they are not identical Example-Laght and darkness (6) Prop-They are not identical Reason-Because they are of contrary natures Example Light and darkness ·FIRST VARNAKA 5 (c) Prop-They are of contrary natures Reason-Because they are objects of l-notion and Thou-notion (respectively) Example -Devadatta and his foe XVI Several objections are anticipated by the pūrvapahsin against the arguments advanced in the previous paragraph of these the most important objection is that if the words 'the Self' and the not-Self' were to be understood in the Advaitin's sense, the probarts would be bhagasiddha (partially unestablished) in the third argument XVII The objection does not stand to reason, because the Sclf as revealed in the antahkarana is experienced as 'I' The charge of analkantıkatā (inconclusiveness) to which the probans may be exposed in the third argument on account of the admission that the Self is capable of being the object of I-experience, can be avoided- (a) of by an 'object of Thou-experience we understand an object that is dependent on intelligence for its illumination, and (b) of by the 'contrariety of the Self and the not-Self we understand their incapacity to be identical, and not their hostility, or their incapacity to co-exist This interpretation of contrariety cannot render the example flight and darkness' sadhyavikala (destitute of the probandum) in the second argument, because light and darkness, though not capable of being identical, are not incapable of being coexistent Dim light in a dark room, with which we are familiar in our everyday experience, may be cited as an instance in point XVIII The possibility of the probans becoming anaikāntika in the second argument on account of the presence of bhāvatva (the nature of a positive entity) and abhavatva (the nature of a negative entity) as upādhıs (conditioning adjuncts) in the example, is precluded by the fact that darkness is a positive entity, and not the negation of light XIX. As against the probans in the first argument, which is no more invalid than the probans in the second or in the third, the charge of anaikāntikatā can has be substantiated by the example of super-imposed identity "This is silver' The superimposition of silver is possible on This,' not because "This' and silver are nonidentical, but because 'This' and silver arc capable of being identi- ·0 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS cal, as is borne out by our perception 'This is silver' in those instances where it is truc, and not false The possibility of a false perccption of the identity of "This' and silver is thus dependent on the possibility of a true perception thereof Unlike 'This' and silver, the Self and the not-Self are incapable of being identical, and consequently there can be no superimposition of the Self's identity on the not-Sell, or of the not-Scll's Identity on the Self XX–XXI The superimposition of the relation of attributes is rendered impossible on account of its dependence on the superimposition of the identity of substrates XXII (Sıddhanta) The purvapaksın is right if he denies the rcality of the atma-anātman adhyusa on the ground that it is irrational XXII But he is not right if he denies its existence altogether The cause of adhyasa is invariably a dosa (fault) of some kind or other, and not similarity, even when adhyasa is nirupādhika (unmediated) There is indeed a dosa that causes the atma anatman adhyasa, and this dosa is none other than nescience which depending on the being of the Self obscures its bliss and intelligence XXIV Adhyāsa may be viewed as a process or as a moment in that process As a process wherein one moment is preceded by another moment, this by another moment, and so on, it has no beginning despite the fact that it is an effect Eg the adhyasa of the body, that exists at a particular moment, is preceded by the samskāra (residual impression), the samskara by the adhyasa of the body, and so on Since, however, the process has no beginning, there reaprocal dependence of the same samskara and adhyāsa moments. XXV It is only the antecedent apprehension, and not the reality, of silver that is required if silver is to be adhyasta (super imposed) on the nacre XXVI. Identity is either existential or relational Whilst the former is nothing short of absolute identity, the latter consists in non difference that is not incompatible with difference When we say that the identity of the not-Self is superimposed on the Self, we mean (a) either the relational identity, because the not Self can have no real relation to the Self, or (b) existential identity, because the not-Self cannot really exist When, however, we say that the ·FIRST VARNAKA 7 identity of the Self is superimposed on the not-Self, we mean only the relational identity, because the Self though really existent has no real relation to the not-Self. The superimposition of existential identity is called ekatvādhyása; and that of relational identity tādātmyādhyāsa. XXVII. The material cause of adhyāsa is nescience, and not the negation of true knowledge because: - (a) true knowledge is not a pratibandhaka (obstacle) to adhyāsa; (b) even though true knowledge is destructive of adhyāsa, the immediate and primary cause of adhyāsa is not the non-presence of true knowledge. XXVIII (a), (b) & (c). The contention that adhyāsa has no material cause is not tenable, because it is a positive effect like a pot, or the cloth's colour which has the cloth for its material causo. XXIX. The contention that the material cause of adhyāsa is dosa, and not nescience is untenable, because dosa exists in the sense-organ, and not in the Self where adhyāsa coexists with nescience. XXX. Adhyāsa may apply to a cognition (jñāna) as well as to & cognitum (artha). The contention that the material cause of jñāna-adhyāsa is the Self or the antahkarana is untenable; because (a) the Self is not subject to change; (b) there being contact of the sense with nacre in so far as it exists as a mere something, 'This,' and not with the false silver, there can arise only the idamākāravrtti ("This'-form mode), and not the rajatākāravrtti ("silver'-form mode) in the antahkarana; (c) the antahkarana being non-intelligent, the modes that are said to arise there in a dream, in the forms of things not in contact with the serise, can have no cognitive character; (d) if we say that the modes are invested with a cognitive character by the intelligence of the Self, we shall still have to admit that the false cognition belongs ·8 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS to the antahkarana, a position not in consonance with the siddhanta that bhrānti (false cognition), samyagdarsana (true cognition), bandhanıvrtti (extermination of fetters) have the nescience-conditroncd Sell for their common locus XXXI The existence of nescience as a positive entity located in the Self is established by the cognition, 'I am ignorant,' which is a perception like the cognition, 'I am happy' If the cognition, 'I am ignorant,' were a cognition that had for its object the negation of all knowledge, it would be undervable from perception or from inference or even from non-apprehension XXXII (a) The siddhānta that nescience is perceivable is not inconsistent with the siddhānta that knowledge is subversive of nescience When We say that knowledge is subversive of nescience, we mean by knowledge a cognitive mode of the antahkarana, and not the witness-intelligence which reveals nescience the object of nescience, and the T' which is the locus of nescience XXXII (b) When we say that the jar (about which we have nescience) is revealed by the witness-intelligence, we mean by the jar not the mere jar, but the jar qualified by uncognizedness and related by nescience to the witness-intelligence XXXII (c) The revelation of an uncognized object by the witness-intelligence cannot render nugatory the function of the pramāna Even as nescience relates its own object to the witnessintelligence by investing it with the attribute of uncognizedness, so also the pramana relates its own object to the witness intelligence by investing it with the attribute of cognizedness XXXIII (a) The existence of nescience may also be establushed inferentially Even as the illumination of an object by the first flash of light proves that prior to the illumination there existed in the locus of light something called darkness which was different from the antecedent non-existence of ught which obscured the object and which was capable of being removed by light, so also the illumination of an object by a pramâna-derived cognition proves that prior to the illumination there existed in the locus of the cognition something called nescience which was different from the antecedent non-existence of the cognition which abscured the object, and which was capable of being removed by the cognition ·FIRST VARNAKA 9 XXXIII (b). Thus it is established that there is a positive something called nescience which, as the material cause of the false cognition as well as of the false cognitum, is indeterminable as real, which is beginningless and whuch has the Self for its locus and object XXXIV (a). But the anumăna in XXXIII (a) gives rise to the question whether nescience can obscure the not-Self (First pūrvapaksa) The answer cannot be in the affirmative for the following reasons 1 There is no pramána for the obscuration of the not-Self (a) The present obcuration of the blue, for instance, cannot be established by the present perception or by the present nonperception of the blue, the prior obscuration of the blue cannot be established by the present perception of the blue, or by the recognition, 'This is that blue', nor can the interin obscuration of the blue be established by the absence of the memory of the blue intervening between the first perceptioh of the blue and the recognition, "This is that blue' (b) The obscuration of the not-Self cannot be established by the cognition “I do not know what you say,' where the relation between nescience and the object, which is revealed by the witnessintelligence, is a relation between the obscurant and the obscurum When the real is not perceived, it exists in an obscure state But when the false is not perceived, it does not exist, and therefore no affirmation can be made about its obscuration 2 Obscuration cannot justify itself by exercising its function over the not-Self, no matter whether the illumination of the not-Self be contingent on the pramana or on the Self XXXIV (b) (Second purvapaksa) The answer cannot be in the negative, because non obscuiation would lead to the constant cognition of the not-Self XXXV The siddhāntin accepts the first purvapaksa, and rejects the second against which he says that the unobscured not- Self is revealed by the witness intelligence, sometimes as qualified by cognizedness, and sometimes as qualified by uncognizedness * * CE XXXII (b) and (c) 2 ·10 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS Whilst cognizedness is an atısaya (outstanding dharma) produced in the object by the pramāna, uncognizedness is an atısaya produced in the object by the nescience present in the object-circumscribed intelligence The latter atısaya consists in the presentation or superposition of the sulver-form, for instance, on the object which remains 'uncognized in its nacre-form, but not in ats "This'-form XXXVI (a). (Purvapaksa), (b) (Siddhãnta). The siddhanta is that Brahman-knowledge destroys nescience as well as the world of cmpirical things, which is a superimposition by nescience, and in so far as a superposition like the nacre-silver is concerned, its material cause is an avastbājñāna (modal nescience), and not mūlājñāna (primal nescience). Therefore there is no force in the pūrvapakşa that by investing nescience with the function of superposition we are obliged to admit that muktı is impossible, or that mukti is possible immediately on the destruction of the superposed silver and its material cause, nescience, by the cognition of nacre XXXVII (a) (Purvapakşa), (b) (Siddhanta) The purvapaksın is ught if he says that the nature of obscuration is not understandable But he is not right if on that ground he denies obscuration That the Self is obscured by nescience may be established by the following anumăna. Prop The vyavahara of fools, 'The pure Self does not exist, it is not manifest,' is caused by an agent that positively obscures the pure Self Reason Because it is vyavahara that arises despite the fact that there is cause for the contrary vyavahara Example The vyavahára 'The jar exists, it is manifest' XXXVIII (a) (Purvapaksa), (b) (Siddhānta) The siddhānta is that the non-manifestation of the true nature of the Self cannot be due to (a) an erroneous cognition, because the true nature of the Self remains unmanifest in deep sleep even though there is no erroneous cognution in that state, (b) the residual impression of an erroneous cognition, because the cognition of nacre which forms the substratum of the silver-illusion arises even though the residual impression of the silver-illusion exists in the antahkarana, (c) the negation of consciousness, because consciousness which forms the essential nature of the Self can have no cessation even in deep sleep, (d) the negation of empirical cognition, because there is manifestation of the true nature of the Self in the state of muktı even though there is negation of empirical cognition in that state ·FIRST VARNAKA 11 XXXIX (a) & (b) The cognition, 'I am a man,' which is supposed to obstruct the manifestation of the true nature of the Self in dream as well as in the awakened state, can hardly be called an erroneous cognition by the pūrvapaksın who upholds the theory of the relation of bhedābheda (difference cum non-difference) among things Even as he maintains that the cognitions "This cow is a munda' and 'This cow is a khanda' are verídical cornitions on account of the relation of gotva to the mund? and the khanda so too he has to admit that the cognitions I am Brahman' and 'I am a man,' are verıdıcıl cognitions on account of the relation of the Self to Brahman and the human form The supposed bhedābhedasambandha between the Self and the human form may have for its determinant the sarīraśarīrısambandha (body-embodied relation), or the relation of cause and effect of the pūrvapaksın has objection to include the former relation in his catalogue of determinants of the bhedābhedasambandha XXXIX (c) Thus the non-manifestation of the true nature of the Self in dream, in deep sleep, and in the awakened state is inexplicable unless we admt that there is a beginningless positive entity called nescience which is seemingly real which seemingly obscures the true nature of the Self, and which seemingly makes superjections thereon XL (Pūrvapakşa) XLI (Siddhānta) The siddhānta is that the following cognita which the pūrvapaksın refuses to place on a par with nacre-silver cannot be called real (a) The 'l', because the 'I' is not the Self as it is in itse f but the Self cognized with the admixture of a nonintelligent element (6) The 'It' (which includes the body, the antahkarana senses, etc), because the 'It' is dependent on the Self for its illumination and is incapable of being cognized apart from the being of the Self (c) The relation between the 'T' and the 'It' (as in the cognition This is mine'), of which the falsity follows from the falsity of (a) and (b) XLII The adhyasta may be a cognition as vell as ? cognitum either in the form of a dhormin or in the form of a dharma (as in the cognition, 'I am deaf') ·12 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XLIII The method that we so far adopted in our discussion of adhyösa was suitable for the instruction of a śisya (pupil) Now we shall adopt a method that is suitable for the vindication of our doctrine to disputants who belong to the rival schools of thought, and in pursuance of this method we shall state first the laksana (definition), then the sambhāvanā (possibility), and then the pramāna (evidencc) of the sadbhāva (existence) of adhyāsa XLIV (Pūrvapaksa), XLV (Siddhanta The siddhanta is that the statement of the evidence of sadbhāva does not dispense with the necessity of a separate statement of the laksana and the sambhāvanā, because the pramāna whereby the sadbhāva of nacre's silver-appearance 25 rendered evident does not establish Its Inithyātva (illusoriness), a laksana that distinguishes the Advaita doctrine of adhyāsa from the doctrines upheld by the rival schools of thought, nor does it establish its sambhāvanā by showing how It is possible for a thing that is not silver to present a silverappearance . XLVI Adhyāsa may be defined as (a) an object porceived in the form of another object simulating the object of a memorycognition, or (b) the memory-like cognition of an object in the form of another object The first definition is applicable to arthădhyâsa and the second to jñānādhyāsa XLVII (a) (Pūrvapaksa) (b) (Siddhanta) The pūrvapaksın who is an upholder of the akhyatı theory says that in the so called adhyāsa "This is silver,' the 'this is perceived and silver which is not in contact with the sense is remembered, and thus there are two cognitions of which one is a perception and the other a smrti (memory-cognition) The vyavahāra appropriate to the presence of silver is occasioned by the nairantarya between the two cognitions non-discriminated from one another on account of dosas The siddhāntın replies to the pūrvapaksa thus (1) In the adhyāsa "This is silver,' silver is perceived as well as the 'this' (2) Even as in the veridical cognition This is silver,' so also in the silver-adhyāsa there is a single cognition in which the substantive 'this is cognized as related to rajatatva which forms the adjective thereof (3) Even as in the veridical cognition "This is silver,' so also in the silver adhyāsa there is no occasion for ·FIRST VARNAKA 13 aviveka between a 'this' that is present and a silver that is not present In so far as the silver-adhyasa is concerned, whilst the presence of silver is proved by the fact that silver is cognized as existing before me, the non-presence of silver cannot be proved by the subsequent cognition, "This is not silver,' because there is no reason why the subsequent cognition "This is not silver should be called a cognition of relation between the 'this' and the negation of silver, and not considered the adhyāsa This is silver, as involving aviveha between the 'this and the negation of silver That the subsequent cognition This is not silver' is a relational cognition can be established on the ground of its accordance with vyavahāra only at the sacrifice of the svaprakasatva (self luminance) of cognition on a par with XLVII (c) and (d) The negation that is cognized in the subsequent cognition This is not silver' has for pratiyogin (counter correlate) a real silver related to the samanyopadhi (general *adjunct) 'this' of an object whereof the visesopadhı (special adjunct) what' consists in being nacre Subsequent to the cognition, "This is not silver,' there arises the pratyabhijña (recognition), 'This is what presented itself as silver so long' The rajatapravrttı (reaction appropriate to the presence of silver) that is occasioned by the silver adhyasa and the silver pratyabhijñā that follows the cognition "This is not silver' cannot be reconciled with the absolute negation of silver entailed by the latter cognition unless we admit that the silver that is cagnized in the silveradhyāsa is not a smaryamāna, real silver but a perceivably existent anırvacanıya silver that simulates smaryamana real silver The similarity between the adhyasyamāna and the smaryam na silver consists in the fact that both are known by cognitions that are dependent on the residual impressions of prior perceptions XLVII (e) Prop Adhyasa is not produced by residual impressions Reason Because it is not memory Example Perception The above anumana whereby the pūrvapaksın seeks to confute our theory that adhyasa is produced by residual impressions а ·ANALYTICAL TANI F OF CONTTVTS fr vitintred by the prerrce of an upidhi in the eximple and this uplh: cons/ski it nity 1 simpr7s on itnny stt 1 (production bi sense.connexion alanc) XLVTI (1) (Pury apol s2) In the called silt er adhs iso there are ne sehnicnireads stated tuo comitions (a) the cogni. tion of this which is derned from a prin inn and (b) the cogni tfon of sılı er, which is a smrti Prop Both are veridical Renson Becmuer they are comitions Frimple The cornition of a jar or any other cornution Whilst the materinl crusc of silicr smrti consists in residual impression. Its nimittak irinn (efficicnt crust.) consists in (1) the similarity of macrc to silsor and (11) the faults of the agent es interest in silicr The latter crusc obstructs the presentation of the peculiar characteristics of nucrc and renders the smaranabhimin? (conceit of memory) deficient in such a manner that silver is remembered with the loss of the 'thnt -clement XLVII (c) (Siddh intr) (h) (Puraprksa) As against the siddhinfin according to whom the silver vyrrahara is explainable by a single relational cognition and not by two cognitions the 'this' perception and the sitter smrti non discriminated from one another the purvaprksın myintains that the non-discriminated this' perception and sılıer smrti are capable of occasioning the silver vi nvahiri provided there is ndırıntarya between them that is to sny provided the silver smrti originntes immediately after the origination and during the continuance of the this perception (1) When true the silver vyay hara is caused by a rela tional cognition (11) When false it is caused by aviveka (11) When false it is crused furthermore by a relational cognition The first and second propositions are accepted by both parties The third is maintained by the siddhantın but denied by the purvapaksın because of gaurava (superfluity) XLVIII & XLIX. (Siddhanta) What does the purvapaksın mean by akhyatı ? The siddhantın says that the followang senses in which the term may possibly be used expose the Mimamsa defi nition of error to the charge of avyaptı or of atıvyaptı or of both ·FIRST VARNAKA 15 (1) The negation of all cognition (11) A cogrution that leads to a wrong vyavahāra (w) The cognition of u and y non-discriminated from one another, which again may mean (a) cognizing them without cognizing that they arc different, or (b) cognizing them without non-cognizing that they are nondifferent, or (c) cognizing them without cognizing that whilst being nonidentical, they possess 'twoness', and whilst possessing 'twoness', they possess different attributes, or (d) cognizing that they are unrelated to one another If silver is cognized when cognize the 'this', and if there is bheda of 'this' from silver, the question arises 'How is the bheda cognizable ?' Two answers are possible (1) It is cognized after the bhedadharmī=the 'this and the bhedapratiyogi - silver have been cognized in non-discrimination from one another (11) It is cognized by the knowledge that cognizes the bhedadharmı=the 'this' The first answer commits the purvapaksın to the assertion that all cognition of bheda must pass through a stage of, error The second answer militates against his contention that the 'this'-perception does not discriminate its object from the remembered silver If, however, he says that there is no bheda of 'this' from silver, he can hardly say that silver is remembered, and not perceived LI (a) (Siddhāntın), (b) (Purvapaksın), (c) (Siddhantın), LII (Siddhantın), LIII (Siddhantın) What does the purvapaksın mean by samranābhımūna, on account of the loss of which the silver-smpti is said to be unable to discriminate its object from the perceived this' The siddhantın examines the possible senses in which the term be understood Of these the most important are (1) Memory itself (1) The cognition of x as connected with that perception or *that time' or 'that place (w) The cognition 'I remember' - 34 1 15 read utabhedagrahah for 'utabheda- 1 In Sans Text P grahah ·16 ANALYTICAL TABLC OF CONTENTS 110 or in The loss of (1) would render the cognition of silver impossible In pratyabhijña, there is no loss of (u), nevertheless there is non discrimination between the 'that' and the 'this' In padarthajñana, there is loss of (u), nevertheless there is discrimination between the pada and the artha Incidentally a discussion is introduced on the relation of the pada to the padārthajñana The pada has capacity to occasion the padarthajñāna either in the form of the padarthanubhava the form of the padurthasmrti, for, padarthanubhava comes from some other pramāna like pratyakşa, while smrtı results from a cause only as cognised, and there would be anyonyásraya as between generation of memory and cognition of capacity, of capacity be known by inference from usage, that ascertainment cannot have been merely in respect of words in general, because of the consequent non-restriction of sense, if there is restriction that must be due to another sambandha and thus there is anavasthā Even if the capacity itself accounts for the samban dha as well, the perception of the word in general cannot account for padärthasmrti, because of non-restriction, if it be the perception of the word as possessing capacity in respect of a particular thing, then the thing too is cognized and there is no case for smrti, of the perception be associated with samskara of the capacity, that too will not suffice, since elsewhere the relation of recaller and recalled depends on another basic relation like similarity, which is non existent in the case of pada and artha The Siddhantin affirms the last of the positions, true, there is no similarity between word and thing and there is no justification for assuming any such relation, since padartha-smrti, however, is undoubtedly caused, that may not be denied, on the ground of absence of similarity etc, words must be admitted to have the requisite capacity, and what is capable cannot fail to produce its effect despite the absence of similarity There is no instance where (122) serves as the cause of bhedajñana True, the remembered is distinguished from the perceived and the inferred, but that is because of distinction in the causes of apprehension, as otherwise smrti nature would result even for the inferred, the cause of memory is residual impression Nor can the non discriminated silver be thus caused by sarnskaras, since, unlike the remembered, it is immediately presented, the presentation, as if immediate, cannot be due to aviveka, for, în dream there is nothing apprehended other than the self and there can be no nondiscrimination, it is not non-discrimination of the apprehended from the remembered, because of the contingence of such dreams as ·FIRST VARNAKA 17 'I am blue', if the aviveka be of one remembered content from another remembered content, the resultant cognition would be paroksa, not aparoksa bhrama Prop-Not all cognitions are true Reason-Because of being sublated Example -Vyavahara consequent on bhrama LIV (Purvapaksa) LV (Siddhānta) The pūrvapahsın is an upholder of the anyathakhyaty theory He says that when the dosa affected sense comes into contact with an object that has similarıty to silver, for instance, the silver that we perceived in some other place or time, is perceived here and now as the 'what' of the object The siddhantın examines the possible senses in which 'anyathā' may be understood They are as follows (1) The form of the cognition is different from the form of the 'what' in rerum natura (11) The illumination caused by the silver-allusion is different in nature from the illumination caused by the true perception of silver (w) The object is identified with or transformed into something different from itself If we accept (1), we cannot say that the silver cognition arises on the basis of the object with which there is sense-contact We cannot accept (u), because there is no difference between the silver-illusion and the true perception of silver in so far as the nature of illumination is concerned If we accept (ui) without accepting the anirvacanya theory, we shall have to admit (a) that the cognition, 'the blue jar', is false, or (b) that the cognition, This is silver', is true even as the cogntion 'The cow is a khanda' is true, or (c) that the cognition This is silver' cannot be annulled by the cognition 'This is not silver LVI (Purvapakşa) The Purvapakşın is a Bauddha who upholds the atmakhyātı theory Prop The 'false' silver is a form of cognition Reason Because it is immediately apprchcnded without sense contact with an external silver Example A cognition 3 ·18 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS The silver-cognition originates from samskära, and by samshāra is meant (1) a silver-cognition that originated in the past in the beginningless cognition-series, or (11) the cognition-series that originated from (1). LVII (Siddhanta) If silver is nothing but a form of cogni. tion, and of cognition has origination, it has to be admitted that there is origination of silver as well The question therefore arises "What is the cause of the origination of silver?' Its origination from an external cause militates against the Bauddha theory that there is nothing external to consciousness Its origination from a cognition whereby it is apprehended militates against the Bauddha theory of identity of the cognitum with the causa formalis of the cognition. Again, silver, like everything else, being of a momentary character, ats immediate apprehension is rendered impossible, if it originates from a cognition that is different from the apprehending cognition LVIII-LIX. After criticising the theories of error upheld by the rival schools of thought, the siddhantın now offers an explanation of the silver-illusion from his own point of view The silver-illusion is caused by three factors-samshāra, dosa and sense-contact When the dosa-affected sense comes into contact with an object such as nacre, the antahkarana is modalized merely in this'-form Inasmuch as the 'this'-form mode (vrttı) of the antahkarana identifies itself, or, in other words, coincides with the 'this' form of the object, the intelligence limited by the subjective this'-form coincides with the intelligence limited by the objective 'this'-form, and thus the same intelligence is revealed in both the forms Then, nescience abiding in the intelligence limited by and revealed in the subjective and the objective 'this'-form is agitated by dosa, and the agitation results in double transformation of nescience which assumes a silver-form and pari passu a silverform vrttı (mode) Whilst the auxiliary cause of the first transformation consists in the awakened samskara of silver, that of the second consists in the awakened samskara of silver-cognition Although the 'this'-form mode is a mode of the antahkarana, and as such as different from the silver-form mode which is a mode of nescience, nevertheless there being no real defference between the false silver and the real 'this', the two modes are spoken of as one mode, or in other words, as one cognition a ·} FIRST VARNAKA 19 LX-LXI Even as pratyabhijñā, or inferential cognition, though produced by a composition of heterogeneous causes, sense and samshāra, forms one cognition, so also the silver-illusion, though produced by a composition of heterogeneous causes, sense and samshāra, forms one cognition The silver-illusion is produced by a composition of heterogeneous causes, because it is different from the memory or the true perception of silver The silver-allusion is different from the true perception of silver, . because the illusory silver which has no reality apart from that of nacre is perceived as connected not only with the 'this' element of nacre, but also with nacre's reality Silver does not become real by virtue of its connection with nacre's reality Reality is of three orders--absolute, empirical, and barely apparent Reality of the second and of the third orders is allusory The delusive silver is non-real, because when the silver-deluson is dispelled, I have the pratyabhijña, 'So long I perceived ullusory silver' Thus our theory of error is free from all the logical and psychological objections that may be urged against the theories upheld by the rival schools of thought LXII (Purvapaksa), LXIII (Siddhānta) and LXIV (Syddhānta) According to the pūrvapaksın the false silver may be called avıdyamaya, and not māyamaya He draws a distinction between māyā and avidya by saying that whilst maya obeys the doer's will without deluding the possessor avıdyã deludes the possessor without abomg the duer's w]] The siddhantın says that the distinction is supported neither by factual nor by scriptural evidence Maya and avidyā are one and the same Both are anırvacanıya, both obstruct the illumination of the real, both cause the presentation of the false The false silver may therefore be called either avıdyāmaya or mayāmaya LXV If the illusory silver were real, it would be possible for us to perceive it even when our senses are free from dosas Again if the illusory silver were real it would not be possible for us to cognize its badha (sublation) It cannot be bädhita unless it is mithya ie, unless it is the counter-correlate of an absolute ·20 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS negation that abides in the substratum of its presentation, unless, in other words, it is not where it seems to be LXVI (Purvapaksa) What is bādha whereby we are supposed to determine the falsity of the silver ? The pūrvapaksın examines the possible senses in which the term may be understood They are as follows (1) The cessation of a silver-lover's pravrtti towards nacre (11) The cessation of nacre's capacity of becoming the object of a silver-loyer's pravrttı (11) The discriminative preception of silver which was perceived by itself and in non-discrimination from nacre (iv) The cognition of the non-identity of silver with nacre with which it was cognized as identical (v) The cessation of the silver-cognition (vi) The cessation of silver (vu) The cessation of the dosa whereby the silver-cognition was produced (1) commits us to the assertion that a man who has no love for silver can have no silver-illusion or that his silver-illusion can have no bādha, (11) the same piece of nacre cannot be mistaken for silver more than once, (in) there can be no non discriminative cognition, or no non-discriminative cognition can be true, (1) the cognition, "The blue jar', can be sublated by the cognutson, "The jar has a blue colour,' (v) there can be no truc cognition, for all cognition ccases in the third moment, (vi) and (vii) things can be destroyed by cognition Thus the conception of bīdhu is unintelligible LXVII (Siddhānta) By bādha is meant the termination of nescience together with its past and prescnt effects, crused by tattv - jñāna (cognition of the real) The cognition of nacre is the bidhaka of the false silver as well as of the nescience that forms its causa matcralis The cognition 'This is not siker' is not the bidlaka in the proper sense of the term Nevertheless, it is epol en of as bădhaka in consideration of the fact that by rendering ei dont the non-existence of silver, it sen cs to extinruish the privytti and the desire ·FIRST VARNAKA 21 LXVIII (Purvapaksa), LXIX (Siddhanta) In reply to the pūrvapalsa that the aforementioned definition of adhyāsa is not applicable to objects cognized in dream, the siddhāntın says Silver seen in dream is as false as the nacrc-silver seen in the awakened state, because in both the states- (1) intelligience limited by and revealed in the antahkaranayrttı is the substratum of silver, (11) silver is a vivarta of nescience abiding in (1), (111) the artahharanayrttı is caused by samskāra and by dosa Whilst the dosa common to both the states consists in love of silver, the peculiar dosa consists in slecp in the dream state, and sense-defect in the awakened state In dream the antahharana acts within the body and develops its vrttı independently of sensecontact with any outer object LXX (Purvapaksa), LXXI (Siddhānta) The pūrvapahsin is not right if he says that our explanation of the dream silver militates against its cognition as hoc aliquid If we say that the ahamkārāvacchinnacaitanya is the substratum of the dream-silver we mean by the ahamkārāvacchinnacaitanya not the ahamkāraviśıstacaitanya, but the ahamkaropahıtacartanya, which is only another name for the avıdyophitacaitanya or saksıcaitanya If the dreamt silver had the ego=ahamkāravisistacaitanya for its substratum, it would be cognized as ego, and not as hoc aliquid The dreamt silver becomes manifest by virtue of its having the saksicaitanya for its substratum, whilst by virtue of its not having the ego = ahamkaravisistacaitanya for its substratum, it becomes manifęst as hoc aliquid, and not as ego Even as objects seen in dream are adhyasta on the saksıcaitanya, so too not only the illusory silver, but also nacre and other empirically existent objects seen in the awakened state are adhyasta thereon LXXII.LXXIII The Brahman-form meditation on the name as enjoined in the sruti is not an adhyasa, because it is an activity, and not a cognition Whilst activity is dependent on the individual's effort, cognition is not so Thus our definition of adhyāsa, which our opponents are constrained to accept even though with reluctance, is free from all avyăptı and ativyāpti ·22 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS LXXIV Pūrvapaksa, LXXV (a), (b), (c), and (d) Siddhānta The purvapaksa that both the 'this' and the 'what' of an adhyāsa are súnya is untenable The sünya is never apprehended as the subject or the predicate of an erroneous judgment, nor is it ever apprehended as the subject or the predicate of a sublative judgment which is never a judgment of bare negation We have however, no quarrel with the pūrvapaksın if he says that the 'what' of an adhyāsa is sünya subsequent to badha, or that the 'this '~ substratum of an adhyāsa is šūnya in the sense that it is nothing non-intelligent LXXVI Denial is of two kinds-relative and absolute The denial of the existence of a jar on the ground is a relative denial It is a denial limited by a particular point or period of time, and as such it stands in contrast with the denial of the existence of silver in nacre, which is an absolute denial or denial for all time What is called the badha of silver in nacre is only another name for the absolute denial of its existence therein Silver is existent elsewhere, because silver is bādhita here (11) Silver is bădhita here, because silver here is a nullsilver (in) Silver here is a null-silver, because subsequent to the bädha of silver, I have a pratyābhijñā in the form 'It is a false silver that appeared to me prior to the bādha,' and not in the form, 'It is a real silver that appeared to me prior to the badha' We reject (1), but we maintain (1) and (111) Since the pūrvapaksın has no quarrel with us in so far as (u) and () are concerned, he must, whilst admitting the sunyatva of the bādhita silver, admit the presentation of a false silver prior to the bādha LXXVII (a) (b) (c) & (d) Purvapahşa In the preceding discussion we defined adhyāsa by stating its nature and its causes We said that adhyāsa was the presentation of x on y, and that it was caused by (1) the retentum (11) the defects of the agent, of the sense, and of the substratum, and (111) the cognition of the 'this' of the substratum with the non-cognition of the 'what' Whilst admitting the applicability of the essential and of the causal definition in so far as an adhyāsa like the nacre-silver illusion or the two-moon illusion is concerned the purvapaksın may deny that the requirements of cither definition are fulfilled in the following cases -- (0) ·FIRST VARNAKA 23 the I-cognition in the Self, (b) the cognition of the individual's difference from Brahman, and (c) the cognition of the difference of individuals from one another The contention that Brahman cannot serve as the substratum of the I-adhyāsa may be supported by the pūrvapahsin on the following grounds (1) There is no imperfection, or this-what distinction, that is to say, distinction between the general and the special characteristic, in Brahman (2) Unlike the nacre-limited intelligence upon which the silver-adhyasa is rendered possible through the cognition of the 'this' with non-cogrution of the 'what', Brahman upon whom the 'I' is supposed to be malpresented, is intelligence in its wholeness, and not a fragment of intelligence (3) Brahman being light or intelligence itself, and not a substance of which intelligence is an attribute, cannot be non-luminant at any time (4) The non-difference of the individual from Brahman precludes the possibility of Brahman being uncognized by the individual ? LXXVIII-LXXIX (a) (b) (c) (d) (e) & (f) Sıddhänta TO the above purvapaksa our reply will be as follows --In Brahman there does exist a non-real blemish called nescience, and ats existence is proved (a) directly by srutis libe, They are obstructed by the non-real,' and (b) indirectly by presumption from the destructibility of fetters by the knowledge of Brahman as indoctrinated in other srutis The contention (4) of the purvapaksın is based on the assumption (1) that the location of nescience in x is contingent on the difference of x from the obscurum or the content of nescience, or (u) that the location of nescience in x is opposed to the identity of x with the content of nescience, or (11) that the self-luminant nature of Brahman is opposed to the location of nescience in Brahman, or (iv) that the location of nescience in Brahman is opposed to Brahman's omniscience (I) Prop --Nescience is not contingent on the difference of the locus from the content Reason ---Because it is not an action Example -A jar (U) Prop --Nescience obscures the object in which it is located ·22 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS LXXIV Purvapaksa, LXXV (a), (b), (c), and (d) Siddhānta The purvapaksa that both the 'this' and the 'what of an adhyāsa are sūnya is untenable The sünya is never apprehended as the subject or the predicate of an erroneous judgment, nor is it ever apprehended as the subject or the predicate of a sublative judgment which is never a judgment of bare negation We have however, no quarrel with the pūrvapaksın if he says that the 'what' of an adhyāsa is sūnya subsequent to bādha, or that the 'this = substratum of an adhyāsa is sunya in the sense that it is nothing non-intelligent The LXXVI Denial is of two hinds-relative and absolute denial of the existence of a jar on the ground is a relative denial It is a denial limited by a particular point or period of time, and as such at stands in contrast with the dennal of the existence of silver in nacre, which is an absolute denial or denial for all time What is called the badha of silver in nacre is only another name for the absolute denial of its existence therein Silver is existent elsewhere, because silver is bâdhita here (11) Silver is būdhita here, because silver here is a nullsilver (21) Silver here is a null-silver, because subsequent to the bādha of silver, I have a pratyābhijña in the form, 'It is a false silver that appeared to me prior to the bādha' and not in the form, 'It is a real sık er that appeared to me prior to the badha' We reject (1), but we maintain (11) and (m) Since the purvapaksın has no quarrel with us in so far as (u) and (111) are concerned, he must, whilst admitting the sūnyatva of the bādhita silver, admit the presentation of a false silver prior to the badha LXXVII (a) (b) (c) & (d) Purvapaksa. In the preceding discussion we defined adhyāsa by stating its nature and its causes We said that adhyāsa was the presentation of x on y, and that it was caused by (1) the retentum (u) the defects of the agent, of the sense, and of the substratum and (iii) the cognition of the 'thus' of the substratum with the non-cognition of the 'what' Whilst admit. ting the applicability of the essential and of the causal definition in so far as an adhyāsa like the nacre-silier allusion or the tivo-moon illusion is concerned the pūrvapakşın may deny that the requirtments of either definition are fulfilled in the following cases -(a) ·FIRST VARNAKA 23 the I-cognition in the Self, (b) the cognition of the individual's difference from Brahman, and (c) the cognition of the difference of individuals from one another The contention that Brahman cannot serve as the substratum of the I-adhyasa may be supported by the pūrvapaksın on the following grounds (1) There is no imperfection, or this-what distinction, that is to say, distinction between the general and the special characteristic, in Brahman (2) Unlike the nacre-limited intelligence upon which the silver-adhyāsa is rendered possible through the cognition of the 'this' with non-cognition of the 'what', Brahman upon whom the 'I' is supposed to be malpresented, is intelligence in its wholeness, and not a fragment of intelligence (3) Brahman being light or intelligence itself, and not a substance of which intelligence is an attribute, cannot be non-luminant at any time (4) The non-difference of the individual from Brahman precludes the possibility of Brahman being uncognized by the individual 1 LXXVIII-LXXIX (a) (b) (c) (d) (e) & (f) Siddhanta Το the above purvapaksa aur reply will be as follows -In Brahman there does exist a non-real blemish called nescience, and its existence is pioved (a) directly by srutis like, They are obstructed by the non real,' and (b) indirectly by presumption from the destructibility of fetters by the knowledge of Brahman as indoctrinated in other srutis The contention (4) of the purvapaksın is based on the assumption (1) that the location of nescience in x is contingent on the difference of x from the obscurum or the content of nescience, or (u) that the location of nescience in x is opposed to the identity of * with the content of nescience, or (1u) that the self-luminars nature of Brahman as opposed to the location of nescience in Brahman, or (iv) that the location of nescience in Brahman a opposed to Brahman's omniscience (I) Prop-Nescience is not contingent on the difference? the locus from the content Reason Because it is not an action Example -A jar (LI) Prop— Nescience obscures the object in which to slirar ed ·24 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS Reason Because it is an obscurant Example Darkness in a room (III) Prop-Nescience is not opposed to the identity of its locus with its content Reason-Because it is an obscurant Example --Darkness Assumption (1) 15 confuted by syllogisms (I) and (II), and assumption (11) by syllogism (III) Even as rest when spoken of as the negation of motion seems to have an object in addition to its locus on account of the fact that motion of which it is spoken of as the negation, involves a locus-object relation, so too nescience when spoken of as the negation of a knowledge seems to have an object in addition to its locus on account of the fact that the knowledge of which it is spoken of as the negation, involves a locus-object relation No such relation is, however, entailed by nescience when understood in its proper sense Assumption (11) cannot be established esther by perception or by inference On the contrary, our perception of nescience in the witness-intelligence renders it evident that the self-luminant nature of Brahman is not opposed to the location of nescience therein Assumption (iv) may be countered by conceiving the individual as the reflection of intelligence in nescience, and Brahman as the original remaining uncontaminated by the blemishes of the medium that contaminate the reflection. Brahman's self-lumiñance, Brahman's omniscience, and the non-difference of the individual from Brahman, which the purvapaksın advances as reasons for the non-existence of nescience, arc irreconcilable with the non-presentation of those verties to the individual, unless the existence be assumed of a nescience whereby they are subjected to obscuration . LXXX (a) (b) (c) & (d) We shall now examine the pūrvapaksa that the difference of the individual from Brahman is real, and not a delusion The main forms in which the theory of real difference is maintained are as folloivs (1) The difference is not natural, because it is induced by a medium (upadhi), ncvertheless, it is real, because the medium, the antahkarana whereby it is induced is real (2) The difference is not only real, but also natural either (a) by virtue of some natural characteristics that are peculiar to Brahman or to the individual, or (b) by virtuc of the ·FIRST VARNAKA 25 natural relation of the whole to the part, that exists between Brahman and the individual (1) is not tenable, because the antahharana which ceases to exist in deep sleep, and comes into existence with the cessation of this state, cannot condition a difference which, no matter whether real or not, is acknowledged by both the parties as having no beginning As against (2a) we maintain that there is no necessity of imagining a peculiar characteristic, when the difference is capable of being explained by nescience whereof the existence is testified to by the direct as well as by the indirect evidence of the sruti (2b) is not tenable, because Brahman is indivisible by nature LXXXI Therefore, our siddhanta is that the difference is neither natural nor real It is not natural, because it is conditioned by nescience It is not real, because nescience whereby it is conditioned, is not real We have already stated how nescience serves as the medium of difference, and how the medium is partial to one of the members, the individual, in the sense that the blemishes of the medium contaminate the individual and fetter him with the states of birth, decay and death Our explanation does not, however, conflict with our theory that nescience is located in pure Brahman or unqualified intelligence, and not in intelligence qualified by the antahkarana Even as the common relation of iron and heat or glow to fire produces the appearance of iron being aglow, so too the common relation of the antahkarana and nescience to pure Brahman or unqualified intelligence produces an appearance of the location of nescience in the antahkarana The contention that nescience is located in intelligence indirectly through the antahkarana, or in other words, in the antahkaranaqualified intelligence, is rejected by us on the following grounds (1) There is revelation of nescience by the witness intelligence in the state of deep sleep in which the antahkarana ceases to exist (11) If the qualified be non different from the unqualified location in the qualificd would involve superfiuity (gaurava) (111) If the qualified be different from the unqualified, location in the quali fied would bc tantamount to location in the non intelligent LXXXII As against Bhaskara according to whom knowledge and nescience have different locations -knowledge in the atman and nescience in the antahkarana we can only repeat what we 4 ·26 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS have already stated in support of the location of nescience in the ätman Moreover, it may be pointed out that if the locus of knowledge be different from the locus of nescience, it would not be possible for nescience to be annulled by knowledge A propos the location of nescience we may refer to Visvarupācarya who says that it is the atman, and not the anātman, that is obscured by nescience, because without the obscuration of the atman there can be no anātman LXXXIII The beginningless distinction of jiva from Išvara is accountable by beginningless nescience, that the latter is beginningless is known from texts like Gita, XIII, 19 and ſvet, IV, 10 LXXXIV Objection the self-luminous being ever manifest cannot be the content of nescience Reply only what is manifest is that of which ignorance is declared in 'I know not the sense stated by you' Objection Even here, the content is not the manifest, but an unknown special feature thereof, the difficulty about the unknown being the object of the cognition of ignorance cannot be got over even by the siddhantm. LXXXV Final reply The content of nescience is what is manifested by the witness, not by a pramana, the witness, unlike the pramana is what establishes, not what removes nescience, the inability of which to brook inquiry is an ornament to it, not a defect, in spite of such năture it can and does obscure the self, as known from experience, wherein the difference of the self-luminous enjoyer from the body, etc, is obscured LXXXVI Purvapaksa In the cognition of the self as 'T the difference from the aggregate of body etc, is cognised The conceit of identity with the body is secondary and not illusory Unless the difference were cognised, revelation and inference could not establish it LXXXVII (a) Siddhanta No the difference from body etc, cannot be in reality If that were so, there would be no secondary usage of identity Nor can there be difference in manifestation If the difference is made manifest prior to inquiry, there is the futi. lity of the sastra And the cognition 'V' cannot make manifest the difference subsequent to inquiry, for inquiry itself is that which makes the difference known + ·FIRST VARNAKA 27 LXXXVII (b) What is the content of the cognition 'I'? Is at the difference from the body etc, or is it the self alone? If the first, the materialist and the worldly people should be aware of the difference If the second, even the obstructions should be removed for realising it, and with this much the experienced identity with the body etc cannot be denied LXXXVII (c) The cognition 'I am a man' is, however, a delusion because it apprehends together as one the real self and the unreal body etc The self, though in reality self-luminous and partless, remains unapprehended in part because of superimposition Hence it is the substrate of nescience LXXXVII (d) Thus the definition of superimposition is correct There is the essential characteristic in that for the real substrate there is presentation of unity with an illusory object And there is also the external characteristic of being generated by the three-fold cause, since the self itself occupies the place of the three, the content, the instrument, and the seer LXXXVIII Pūrvapaksa How is superimposition possible in respect of the inner self, since in all cases of superimposition the substrate and superimposed should be the content of the same cognition? LXXXIX Siddhānta That is not required What is essential is the presentation of the substrate and the superimposed as in union in a single cognition In the cognition 'T' there exists such a uniona union of the self and not-self, 'not-this' and 'this XC (a) Prābhākara view In cognitions like 'I know the pot the self is manifested as the locus and the object as the content Hence in the form 'l' the self alone appears It is the same as egoity XC (b) The Sankhyas and others think that the self has al. ways to be inferred But this conflicts with the immediate presentation in the form 'I' XC (c) The Naiyāyıka view that the self is mentally perceived is unsound Since the self is revealed as the locus of all experience, there is no need to assume mental perception XC (d) The Bhättas argue that the self is the object of cognition, since it is perceived, Iike a pot They account for this by maintaining that in the self there are both the cogniser-element and ·28 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS the cognised-element But this is impossible There cannot be a cognised element in the self which is intelligent Therefore the self is perceived only as the locus of cognition XC (e) The Sautrāntihas think that objects are to be inferred on the ground of their reflections in cognition But they are wrong because the immediacy of objects is experienced XC (1) The Vijñānavadins declare that the objects are imrnediate only as of the nature of cognitions That 's unsound, for there is immediacy even of externality which cannot be of the nature of cognition XC (g) The Nyaya view that cogn tion is known by another cognition through the relation of inherence in the conjoined, and the Bhätta view that the cognition which abides in the object and is called prakatya is known by another through the relation of dentity with the conjoined are unintelligible If cognition were to be cognised by another cognition, there would be the simultaneous existence of two fruits Rejecting these defective views the selfluminosity of cognition should be accepted XC (h) The Bauddha view that cognition is both pramāna and its frut involves a conflict XC (1) The Vedanta view that the self is self luminous is defective for it is prohx to assume this when the self luminosity of cognition is sufficient Thus the Prabhakara holds that the cognition 'I implies the self which is the locus and is not of the nature of this not this XCI Reply to the Prābhākara On inqury it will be found that egoity is not self, and that the self is of the nature of experi- Since the self or experience is the light of intelligence, it allumines without dependence on any other light ence XCII (a) If experience is an inert illuminant, there is the contingence of the non consciousness of the world If experience be illumined by another experience there would be infinite regress XCII (6) It cannot be said that the self and experience are different and that both of them are the light of intelligence, for af that were so each of them would be established without depend ence on the other with the result that the relation between the two would remain unknown ·FIRST VARNAKA 29 XCII (c) Nor is it possible to maintain that experience alone is the light of intelligence, for that would lead to the admission that the self alone is the light of intelligence The rival views about experience are unintelligible The Vedānta view is that experience is the self or consciousness, one and beginningless XCIII The self is called experience, when conditioned by objects, and when the adjuncts are not intended, it' is called the self Hence the Prabhākara view that the self is presented as the locus of experience and that inert egoity is the self is unsound XCIV Egoity is not the self, because it is not presented in sleep Nor does it exist there, for if it did, it should be remembered by him who has waken up . XCV Nor may it be said that the egoity of sleep too is remembered by him who has waken up, since there is seen the reflection 'I slept happily', for, according to the Nalyāyıka, neither the self at the time of sleep nor its happiness is reflected on here, making the self manifest at the time of waking the subject, the nonexistence of misery at the time of sleep is inferred XCVI (a) The final advaita position is this bliss is the nature of the self While it is not clearly manifest in waking and dream, in sleep it is manifest quite clearly Nescience too is experienced. and it does not obso re the witness-intelligence, its manifester And on waking up all the three are reflected on, bliss, the self, and nescience + . XCVI (0) Purvapaksa How can the three de experienced or sleep, since there are no psychoses of the internal organ, and since, if intelligence were the manifester, there would be no residual impression? Siddhanta Nescience itself is transformed in sleep in the form of the three psychoses, and it is through these that bliss, the self and nescience are experienced The non-existence of cognition and the non-existence of misery, however, are not experienced then, they are only presuinptively known The non-existence of misery is presumed because the undisturbed happiness of the period of slecp is remembered The non existence of cognition is presumed because nescience which is reflected on would otherwise be unin. telligible ·30 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XCVI (c). Pūrvapakşa. Nescience and cognition may coexist as in waking Siddhanta. No. For nescience in general there is no conflict with cognitions of the world. But for nescience which has been transformed into particular forms there is conflict. XCVI (d). Pūrvapaksa. Let the non-existence of cognition be inferred on the ground of non-remembrance. Why presumption ? Siddhānta. It cannot be inferred, because the probans is inconclusive. The wayside grass is not remembered. But it does not follow that the grass is non-existent. XCVI (e). Thus the final position is that egoity is not experienced in sleep; nor is it reflected on by him who has waken up. XCVI (f). The designation 'T' in the reflective cognition 'I slept happily means really the self as qualified per accidens by egoity which was merged in sleep and is again originated on waking. XCVII. The inert egoity which is absent from sleep cannot be the self-luminous self. That the two are different is declared by šruti and smrti. In fact, egoity is a product of nescience as controlled by Parameśvara XCVIII. The Sänkhya view that pradhana is the material causc is defective. If egoity were the product of pradhāna, it would appcar only as 'this' and not as 'l'. XCIX. The Naiyāyikas hold that over and above the atomic mind which is a sense-organ, there is nothing called internal organ of which egoity is a particular psychosis. C. The internal organ is established on the basis of śruti texts. Otherwise transmigration would not result for the self which is un. attached On the Vedinta view, transmigration is illusorily super- Imposed on the self by the Internal organ, like the illusory redness Impored nn the crystal by the hibiscus flower. CI. The view which holds that rednece is not illusory is un. sound. lllurono redness is imposed on the crystal hy the flower which is the efficient cause. CII. Simila:ly, agency etc are ruperimposed on the sell with recity ni Ticient tous ·FIRST VARNAKA 31 CHI The cognition of egoity etc by the self is possible, though they are superimposed on itself, because the self is intelligent CIV The Prābhākaras and others think that egoity is the self because it is not an object of either cognition or conation But nevertheless egoity cannot be the self because it is an object in respect of intelligence Thus egoity pregnant with the reflection of intelligence comes to have a double form'thuis' and 'not-this' CV (a) Objection If the ziya be a reflection present in egoity, there would be difference from the prototype, as for the facial reflection present in the mirror Reply No There is no difference, since there is the recollection Thus face is mine And what is called a reflection is neither a seal imposed by the face, nor a transformation of the mirrormaterial CV (b) Objection If the reflection and the prototype are declared to be non-different because of the reflection Mine is thus face', then it would have to be admitted that nacre-silver is real because sometimes tnere is the recollection 'Mine is this silver.' Reply No The example does not fit in, the nacre-silver is illusory because of the sublating cognition this is not silver', in the case of the reflection there is no such sublation of the form 'this is not my face' CV (c) It is not possible to deny reflection altogether, for the reflection in the mirror is experienced. Objection If the prototype is the same as the reflection how can it appear in two places? Reply The appearance in the mirror is effected by maya CV (d) Objection In the case of the reflection upside down of a tree in water, how can there be the character of superimposition, since the substrate, tree, is fully cognised? Reply This is a delusion due to adjuncts And so there is no opposition to true knowledge of the substrate Objection Agency, etc, are delusions due to adjuncts Therefore, they would not be removed by the true knowledge of the self, but only by the removal of the adjunct, egoity Reply True But egoity itself is a delusion not due to an adjunct Wheri that is removed by knowledge of the self, there follows the removal of agency, etc ·32 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS CVI Objection. How is there true knowledge for the jiva, of it is only a reflection, like the reflection present in the mirror ? CVII Even for the materialist who thinks the body itself to be intelligent, the reflection must be non-intelligent because it is conditioned by the inert mirror The jiva, however, is not inert, though a reflection, and it is the locus of delusion That the jiva is a reflection is established by sruti, smrti and Vedanta-sútra CVIII For the non-corporeal Brahman, reflection is possible, as for ether The view that the jiva, like pot-ether, is defined by an adjunct and is not a reflection is defective, fo then, there would be duplication of intelligence CIX The adjunct for the jiva in sleep is nescience In dream there is a further adjunct, the internal organ And in waking the gross body is the adjunct The jiva, however, is one and the same CX The definition of the jiva in waking and dream is a product of nescience, in sleep it is dependent on nescience And at is indeterminable because nescience is indeterminable may be CXI Though the character of being a reflection is illusory, the reflection itself is non-different from the prototype In respect of jiva which is a reflection bondage and release are intelligible And there is not the contingence of these two in the prototype, Brahman Objection The character of being a reflection superimposed, as conditioned by adjuncts like egoity, etc But how is there superimposition of egoity cte ? Reply As in the rope-snake CXII Objection The superimposition of the determinato egoity, etc, on the non-determinate intelligence is not possible. Nor may it be said that there is determinateness for intelligence through the residual impressions of cognisership, etc, as produced by carlicr superimposition of egoity, for the very usage of cognisor, mcans of cognition, etc, cannot be justified by any disputant. CXIII (a) Reply. The said cmpirical usage is somchow possible in the system of Vedanta. The internal organ which is a ·FIRST VARNAKA 33 product of nescience effects the distinctions It pervades the body, and a transformation of it goes out to the object and pervades it That part of it occupying the body is called egoity and is the agent, that part which connects the body and the object is called cognitive psychosis, and is the act, that which pervades the object is called fitness for manufestation Intelligence is manifested in all the three parts The aspects of intelligence defined respectively by agent-element, act-element and fitness-element are cogniser, means of cognition and cognition CXIII (b) What is called the manifestation of intelligence 1.9 the overpowering of obscuration, not its destruction CXIII (c) It is wrong, then, to say that there is no cogniser The cogniser is the internal organ as qualified by the manifestation of intelligence. CXIII (d) Even though intelligence is omnipresent, the restriction of cognition to particular objects is secured by the fact that the transformation of the internal organ which is required for cognition is restricted to particular objects CXIV (a) Objection It is futile to assume the internal organ either for bringing about association for the non-attached intelligence with objects or for establishing the manifestation of the object Since this assumption is to be abandoned, the simultaneous manifestation of all things cannot be prevented CXIV (b) No escape is possible from this difficulty by maintaining that, while Brahman-intelligence is omniscient, the jiva-intelligence is parviscient Since all experience is of the nature of Brahman-intelligence, there would not be parviscience too for jiva CXIV (c) It may be thought that the jiva, though omnipresent, is obscured by nescience, and that where the obscuration 13 overpowered, there alone knowledge results But this is impossible The internal organ cannot overpower its own material cause, nescience Therefore, there can be no restriction CXV (a) Reply. Though jiya-intelligence is non attached and does not associate with anythung else, it does associate with the internal organ And restriction is in dependence on the internal organ 5 ·34 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS CXV (b). Even on the view that the jiya has nescience for adjunct and is omnipresent, the restriction would be established by the internal organ which conceals the obscuration CXVI The Vedanta view that all objects cognised are illusory modifications of intelligence should not be confused with Vijñānavada The Vedanta is opposed to the theory of momentarıness CXVII The Vijñanavādin thinks that cognition and its objects are non-different, since they are invariably perceived together, and that cognitions are momentary CXVIII The doctrine of momentariness is unsound Cognation is not momentary, since it is not known to be different at each instant Oneness alone of cognition is made known through recognition CXIX Objection Recognition itself is not established It is not a case of perceptual cognition It is a twofold cogaution How can oneness be established on the basis of recognition ? Reply Recognition is possible it is cognition of a present thing in conjunction with the residual impression of prior experience In the recognition 'I am he the self, is both object and agent, and this is not a defect CXX Cognisership and objectness belong to the self through difference in the adjuncts Hence there is no conflict CXXI The Prabhakara view that the self is established not as the content of the recognition 'I am he' but as the locus of recognition like 'this is that pot' is unsound If the Prabhakara view is accepted, permanence of the self on the basis of recognition will not be established CXXII In order that momentariness of the self may be refuted, even the Prabhakara has to admit that the self is the content of the recognitive cognition 'I am he' CXXIII The inference that is put forward to establish momcntariness in respect of objects is fallacious, and is in conflict with recognition such as this is that pot CXXIV (a) Objection Prop All existents are momentary Rcason since they are practically cfficient Example unlike the horns of a hare.

·FIRST VARNAKA 35 CXXIV (b) This is unsound, for in the system of Vijñānavāda practical efficiency itself is indemonstrable What is called practical efficiency cannot be the generation by cognition of other cognitions having the former themselves as their sphere CXXIV (c) Nor is it possible that practical efficiency is the origination of another instant, for, if that were so, the final instant would be unreal, since it originates no other instant And if the final instant is unreal, the others may as well be unreal Thus it is wrong to identify reality with practical efficiency Reality is a certain natural attribute And there is nothing contradictory in the reality of the permanent CXXIV (a) It is also conceivable that the permanent has the capacity to originate many effects in sequence, through dependence on auxiliaries CXXIV (e) Nor may dependence on auxiliaries be disprov. ed, for it is experienced CXXIV (f) What is the particular mode of help rendered by the auxiliares? A section of Kșanikavādıns In respect of a seed sprouting, the auxiliaries, earth, water, etc, produce a speciality, viz, swelling Criticism If the speciality be not inherent in the seed, the auxiliaries cannot produce it CXXIV (g) The Ksanıkavădın proper The auxiliary causes are required by the effect, originated from the momentary primal cause since the effect has to be accomplished by many causes CXXIV (h) Siddhānta The relation of effect and cause has • to be ascertained on the strength of pervasion That is not possible for the momentary What is permanent may intelligibly generate many effects because of differences in time and difference of auxılızries Hence the view of momentariness should be rejected And the Vedanta view that everything is cognised as superinposed on the immutable, eternal intelligence is without any defect CXXV Purvapakşa If the immutable intelligence be the manifester of all things there would be no distinction between mediate and immediate cognition ·36 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS CXXVI Siddhanta There is not this defect In the case of immediate cognition, the objects are causal correlates, as well as manifesters, whereas, in the case of objects of mediate cognition, the two fold character is not possible invariably CXXVII In inference, verbal testimony etc, the contents are neither causal correlates nor manifesters They are supplied to cognition by the probans, the word etc, on the strength of particular relations like inseparability and the capacity of the word Thus, though all things are superimposed on the immutable intelligence, only the contents of perception are immediate, because of their being causal correlates and manifesters CXXVIII The possibility of the superimposition of determinate things on indeterminate intelligence has already been explained CXXIX. Objection How is superimposition of nescience on the indeterminate intelligence possible ? Reply Determinateness is not a determinant of substrate- What is needed is the mere manifestation of immediacy And the intelligence-self is immediate because it is self-luminous ness CXXX The immediacy of the self can be explained in no other way Objection In superimposition, the substrate and the superimposed should be apprehended by the same sense organ That is not possible in the case of the self Reply This condition is not necessary In respect of the ether, perceived by the witness or by the mind alone, there is seen immediacy of visible impurity etc CXXXI Just as impurity etc, do not affect the ether, nescia ence and its products do not defile the substrate, viz. the self Thus there is nothing defective about the Vedanta view that the nonself is superimposed even on the inner self CXXXII Objection What is the evidence for the superimposition ? Reply Perception, inference, presumption and revelation are the evidence The empirical usage of cognisership cte requires ·FIRST VARNAKA 37 superimposition consisting in the identity of oneself with the body etc CXXXIII Objection The empirical usage of cognisership etc requires mcrcly a relation between the body and the self, not identity Reply What is this relation? It cannot be the relation of property to the owner, nor the relation of conjunction or inherence between the self and the not-self, nor any other relation It is only the superimposition of identity that is the cause of empirical usage CXXXIV The particular subtle body is what regulates superimposition in respect of a particular body Since the relation between the subtle body and the self is beginningless, no other regulator is needed Though the empirical usage of cognisership ctc, is a product of the superimposition of identity with the body etc, the means of knowledge like perception are valid empirically In - the case of the Vedāntas, however, though themselves illusory, there is such validity as makes known the truth CXXXV Though perception etc, are empirically valid means of knowledge, their validity is not extrinsic CXXXVI Objection If Brahman-knowledge have superimposition for the material cause, there is the contingence of its being illusory Reply Brahman-knowledge in respect of its nature as cognition is illusory, but not in respect of its content, Brahman Nescience is an excellence in this case, not a defect Even for perception etc, there is no invalidity, though they have superimposition for the material cause CXXXVII Superimposition is not the efficient, but material cause of the empirical usage of cogniser etc CXXXVIII Cognisership cannot result for the self without superimposition, for generation of valid knowledge is impossible for the self that is non-attached and non active The worldly empirical usage, even of the discriminating, has superimposition for material cause CXXXIX (a) Purvapaksa For the discriminating, empirical usage due to the sastra is not of the nature of superimposition.

·38 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS One engages in Vedic rites only after realising that the self is related to another world too Objection to this purvapaksa What is it that postulates the self which is different from the body and belongs to the other world too? (1) Is it the injunction of the frut? (2) Or is at the injunction of the obligatory? (3) Or is it an injunction of the specially occasioned? (4) Or is it the injunction of an expiatory rites CXXXIX (b) Objection (continued) On the first alternative, if the fruit be cattle etc, there need be no postulation of the self of the said description If the fruit be heaven, that too is possible here, for heaven means only unsurpassed pleasure CXXXIX (c) Objection (contd ) The second and third alternatives too are impossible According to Prabhākara the in- Junctions of the obligatory and the occasioned have no fruit According to Bhatta, the fruit of those can be enjoyed even here CXXXIX (d) Objection (contd) Nor the fourth alternative, for the expiatory rite has the sole fruit of removing sin For experiencing the fruit of sin one need not go to another world or enter other bodies since that is possible in the same lıfe Therefore there is no ground for postulating a self other than the body CXL Purvapaksa reply On the strength of mantras etc, the self is known to be different from the body The discriminating ones are aware of this when they perform Vedic rites And so their empirical usage is not of the nature of superimposition. CXLI Sddhanta Though on the strength of mantras etc, the self as related to another world be known, the superimposition of the internal organ and of the gross body is not removed CXLII The order of superimposition is this On the witnessintelligence are imposed in sequence the internal organ the organs of sense and action, the body, the objects external to it and the attributes of all these Superimposition 15 of two forms as 'T' and 75mine The difference is due to pradations of affection In respect of the son etc, for instance there is superimposition of oneness CXLIII Fven if the superimposition of Identity in respect of the son ctc, be disputed the superimposition of their attributes his ·FIRST VARNAKA 39 to be acknowledged Desire etc, which are attributes of the internal organ, are imposed on the self, and the internal organ is super-imposed on its own witness, the self, as one with it CXLIV It is wrong to say that the internal organ is known because of the unintelligibility otherwise of sequence in cognition That sequence is intelligible even on the assumption that the self has the capacity to generate cognition in sequence Nor is it sound to infer that there should be the internal organ as a common cause that produces sequence, for when of the mind there is conjunction with the organs in sequence, there is not any common cause CXLV It may be argued thus Prop The origination of specific qualities hke cognition requires a non inherent cause consisting in the conjunction of some other substance (viz mind) with its own locus Reason because it is the origination of a specific quality • belonging to an eternal substance Example the origination of redness in the primal atom, as dependent on conjunction with : fire But this argument is not intelligible That some other substance need not be mind If it be the body, there is proving the proven The mind is not an object of perception even Therefore It should be admitted that the mind is cognised by the witness CXLVI (a) The witness-self is superimposed on the notself, the internal organ, etc, as one with them CXLVI (b) The self and the not self are superimposed cach on the other There is not the contingence of the illusoriness of both, for, of intelligence there is no superimposition of existence on the non intelligent, it is superimposed only as related thereto. CXLVI (c) Though the superimposition of the pure self is on the internal organ alone, the organs, etc, too are said to be superimposed, since it is intelligence alone that shines as defined by these CXLVIT Purvapakşa In order to infer that the sastra has a possible content and fruit, superimposition was established. But what is the fruit of sastra? It cannot be the removal of such evil as agency, enjoyershup, etc , for so long as the cause lasts, the evil will again be originated Nor can it be the removal of the cause, nescience, wluch is beginningless ·40 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS CXLVIII Siddhanta Like the removal of the beginningless prior non existence, the removal of nescience is intelligible Nescience is removable by knowledge generated by the Vedanta CXLIX Though the attainment of bliss also is the fruit of sastra, it need not be mentioned separately, since it is included in the content CL The removal of superimposition is to be mentioned separately, because it is not included in the content CLI The removal of nescience results presumptively from what is declared in the sastra CLII Even the minor texts like 'not gross, not subtle' do not declare the removal of superimposition CLIII universe scripture There is no evidence for Brahman's relation to the Its non-relationship to the universe is known from CLIV The saprapañca texts have not the purport of esta blishing the reality of the world or Brahman's relationship thereto They either testate what is otherwise known in order to deny it or they prescribe certain meditations There is no con flict of these with the valid knowledge of Brahman non related to the universe CLV Objection How can Brahman which is non-related to the universe be the self of the uva associated with the universe of agency, etc? Reply The universe of agency, etc, is known to exist neither through inference, etc, nor by the mind. Nor is at possible to assume self luminosity for agency, etc It may be said that agency, etc , are cognised by the witness But that does not make them real The sruti declares that all attributes of trans migration are illusory CLVI The minor texts then, intimate the denotations of the words that' and 'thou', and not the removal of superimposttion Then, why presume the removal of CLVII Objection superimposition?

·FIRST VARNAKA 41 Reply Knowledge of the true can arise only as removing its opposite, nescience, and its product, superimposition Sincc the removal is not expressly declared by the sāstra, it has to be presumed and separately stated as the fruit It is, however, indirectly the fruit of the sastra teaching, the direct fruit being the attainment of Brahman-knowledge CLVIII Objection How is attainment of the eternally attained Brahman possible? CLIX Reply 'Attainment' here means only ascertainment Brahman knowledge does not immediately lead to ascertainment There are obstacles in the forn of no ns of impossıbılıty and notions of the contrary being true These should be removed by tarka Then the scriptural evidence causes ascertainment CLX (a) Ohjection If evidence be the cause of ascertainment, in dependence on reasoning there would be conflict with the Vedānta view that valıdıty is intrinsic CLX (b), (c), and (a) According to the Sankhyas, both valıdıty and invalidity are intrinsic This is unsound, because there must be some distinction between the two The Naiyayikas believe that valdity and invalidity are both extrinsic If that were so, then, the cognition that has barely arisen would remain for a time without validity or invalidity But this is not what is experienced The Bauddha holds that invalidity is intrinsic and validity extrinsic The extrinsic nature of valıdıty in respect of its origination is difficult to prove Over and above the nonexistence of defect, there is nothing called excellence which is required for the origination of validity Even the cognition of validity cannot be extrinsic, for there is not required anything other than what reveals cognition Invalidity, however, IS extrinsic in nature, since the origination is by a defect present in the cause of cognition and the cognition of it is by sublation This is the Vedanta view How, then is it consistent to hold that Brahman knowledge stands in need of reasoning? CLXI Reply There is not this defect, for reasoning is the cause solely of the removal of obstacles Though verbal testimony capable in respect of the immediate knowledge of Brahman reasoning, etc, are required for the removal of obstacles and for establishing the knowledge unshakably 1s ·FIRST VARNAKA 43 CLXXI (b). Even the niyoga that is cognised by him who desires fruit is not a ground for postulating the relation of the stem-sense to the fruit, CLXXII (a). Others state that heaven and the stem-sense are related as end and means because of the relation of heaven as the principal and the sacrifice as subsidiary. CLXXII (b). Unsoundness of the above view. CLXXIII. There is no defect whatever in instrumentality to the desired being the sense of the injunctive suffix. And so, when in the first aphorism it is said that inquiry is instrumental to the good in general, it follows by presumption that the particular good, release, is the fruit of the śāstra of inquiry. CLXXIV. Similarly, by the word 'Brahman' in 'Brahmajijñāsă' the content too is aphoristically indicated. Since there are the content and fruit, the śāstra is to be commenced.

·SECOND VARNAKA I Object The content and fruit of the Vedānta inquiry having been propounded in the first vamaka, the present section discusses whether the inquiry has already been accomplished Purvapaksa The present inquiry does not have to be commenced, since a body of interpretative nyayas has been laid down in the Purvamīmāmsã and these may apply here, since even the Vedanta is concerned with injunctions, viz, those enjoining knowledge of the self, and the utpattı, viniyoga, prayoga and adhıkāravıdhis learnt in connection with ritual may apply mutatis mutandis to knowledge too II Interim reply a fresh doubt may occasion fresh inquiry, the general nature of ritual being first laid down, after establishing the authoritativeness of the Vedas, there are shown the plurality of rites and the relation of rites inter se as subsidiary and principal and so on, in the first six chapters of the Mimāmsā-sutras, the prakrti rites having been thus expounded, there follows the inquiry into the rites modelled on these the transfer of subsidiaries to these by direct teaching and declaration of similarity, the transfer with a modification, sublation of that whose transfer is implied and so on, each fresh chapter serving to answer a fresh doubt or set of doubts Similarly, the Vedanta-unqury may be to answer the fresh doubt consequent on Brahman, the content of the enjoined act of knowledge, not being established by perception etc III Pūrvapaksa (continued) Brahman is established even by sruti, in the same way as the sacrificial fire, the stake etc, though not established in ordinary experience IV Further reply in the case of the stake etc, the stake is not the uddesya about which something else, say, carpentering is predicated (vidheya), rather is the well known ebony, etc, the subject and the stake form predicated of it, as what is to be effected through the means, ie, carpentering, but there is no known means for the establishment of Brahman hence the fresh inquiry V Purvapaksa (continued) The injunction to know, 1 @ , contemplate Brahmın is intelligible, with a superimposed form, ·SECOND VARNAKA 45 (as in the case of contemplating woman as one of the five fires), eren if Brahman be not established VI Siddhānta, according to some This is the doubt as to the supposed injunction of Brahman-knowledge the Veda is authoritative in respect of injunctions, there is no real injunction to see Brahman, as an act, auxiliary to the karma-kāraha like pounding cannot be enjoined for the sake of an independent fruit, while fruit produced in the karma-karaka is impossible in the case of the beginningless, eternally attained, unchanging and pure Brahman VII Objection The flour-oblation is not an independently fruitful rite, nor is a purification produced in the karma-kāraka, the flour, which turns to ashes, still the oblation is understood as an artha-karma, the accusative suffix in 'saktūn' being construed as instrumental, similarly, ātman-contemplation may be construed as an artha-karma VIII Reply The analogy is unsound, the flour is as a matter of fact the object of the transitive verb 'zuhotı', if ātman be similarly the object of 'upāsīta' some consequence of the activity, eg, origination, modification etc, should occur in the self, and no such frut is possible, not even attainment, in respect of being known since the eternal self is also self-luminous Hence, there is no inquiry needed or possible, in succession to the inquiry into dharma, to refute this doubt, there is a fresh inquiry IX Dharma-inquiry is succeeded by Brahman inquiry, in respect of which an injunction is possible, whose fruit is the removal of impurities, like ignorance, from the self, nor need the purified self be viniyoksyamāna, itself being the human goal X Objections to this variety of the Siddhānta It is not true that because the self, as self-luminous, is attained even in respect of knowledge, no injunction thereof is possible, even of what is othert ise established, there may be a niyama-vidhi, eg, 'gold is to be worn', the fruit of such vidhi of self-knowledge is the release of the knower, or there may be parisankhyā-vidhi, with a view to exclude the presentation of the not-self as the self XI Objections (continued) The fruit, viz, removal of ignorance is not intelligible, for, ignorance co exists with the eternal self-luminosity of the self, nor can an injunction make intelligible what is not otherwise so just as cooking in the literal sense is not ·46 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS possible in the case of the golden grains, the cooking of which is enjoined. If what removes ignorance be said to be some alaukika self-knowledge, no injunction is possible (1) if this be wholly nonestablished; only when some particular is known, is there the injunction of another particular, with the same general character. (2) Nor is this established in respect of jāti alone, since that too implies the knowledge of some other particular, with this jātí. (3) As for establishment in its particularity, (a) it cannot be in another person, as that is of no use to the adhikārin; (b) nor can it be for the adhikarin, since in respect of what is thus established, an injunction is futile. XII. Another variety of the Siddhānta. The further doubt, necessitating fresh inquiry, pertains to the non-existence of Brahman: (1) Brahman as an existent should be the object of other pramānas than sabda, but is not so known; (2) the sole purport of the Veda is kārya, not the existent Brahman; (3) the contemplation of Brahman cannot lead to release; these constitute the further doubt. XIII. The doubt is met thus. Karya is not the sole purport. but also the existent, just as for the eye the object is not merely colour, but also the coloured substance. Even for texts like that which is all this is this self' the purport is an injunction to contemplate, culminating in the injunction of knowledge through sabda; such texts predicate self-hood in respect of the world; though no injunction is declared, one is to be understood, on the analogy of Puşan and the well-kneaded offering. XIV. Objection to above view. In the Pūşan example, there is mention of material and deity, which makes known a sacrifice, hence results an injunction; no such information is given in respect of the self. Nor can there be postulation, as of the adhıkārin in the Viśvajit sacrifice; not as of the sacrifice without an adhikärin is there unintelligibility of the conscious being without sacrifice and apūrva. If an injunction be assumed because of the entire Veda having kärya for purport, it cannot be (1) an injunction to make all this into the self, since that is impossible, and there is not stated any modus operandı; sama, dama, etc., are of avail in respect of knowledge, not in respect of the dissolution of the world. (2) Nor can it be an injunction to know all this as the self, for such imagination will not avail to remove the world-nature and effect release. (3) Much less can it be a combination of the two.

·SECOND VARNAKA 47 XV Reply What imagination cannot achieve, true knowledge can, as when it dispels the man-nature of a post erroneously cognised as man Objection Such true knowledge results, not from an injunction, but from a pramāna, if the non-injunctive part of the Vedānta does this function, the injunction is futile XVI Reply Even in such a case the injunction may be fruitful as relating to another Brahman cognition that alone subserves release Analogy of mantras, the material, deity etc are known from the Brāhmana texts, yet they are applied to the arthakarma, as subsidiaries thereto, through sruti, linga, vakya etc, they help in the apūrva of their principal, through the recall of the material, deity, etc, though these are otherwise known, the sense, which is thus fruitful, is other than what is known through a knowledge of words and word-senses when the mantras are first studied, the resulting of this sense is due to the procedural injunction about mantras, and a similar injunction may be postulated in the case of Brahmān knowledge too XVII Even the three other forms of injunction may be postulated, 'Attain self-knowledge through Vedanta texts' is the orginative injunction An utpatti-vidhi may be a visita-vidhi, as in somena yajeta XVIII Viniyoga, adhikara, and prayoga-vidhis may be evolved out of this utpattı-yıdhı, sama, dama etc, mentioned in the cor ext of self-knowledge whch is fruitful, are apphed as subsidiaries thereto, the injunction, being expectant of an eligible person, postulates hum who desires release, since release is mentioned in the eulogistic passage and the ratrı-sattra principle applies Combining all these, we get the procedural injunction. The Vedāntas may be purportful in respect of their own senses, as also an injunction of what is fruitful, just as canals constructed for irrigation serve to supply drinking water too XLX. Objection A permanent object may serve two purposes simultaneously or in sequence, but not verbal cognition, which cannot function twice with an interval or give rise to two senses simultaneously Reply The intimation of two senses is possible, as in the injunctions of fore-sacrifices etc, which make them known as well as their order XX Reply to this variety of the siddhanta If the Vedantas intimate an injunction, purport in respect of their own sense is ·48 ANALYTICAL TABLE or CONTENTS impossible, on the analogy of the injunction to contemplate woman as fire Even if the possibility be assumed on the ground of Brahman being alaukiha, unlike woman, fire, etc, there is contingence of threc pairs of conflicting attributes of the primary cognition of the sense of Brahman be itself what is enjoined, as known in its own nature, Brahman is the principal, but in the cognition as enjoined, it is secondary, as what is established by the subda pramāna, Brahman is the upadeya but as that which is established and in respect of which there is injunction, it is uddesya, as a novel content, there is vidheyatva but as the established subject of an injunction, there is anuvādyatva Nor can two cognitions be admitted, to avoid this conflict For we do not admit that a word can have more than one purport, (the fore-sacrifice analogy being refuted lower down in para xxvi), much less can we admit that a verbal cognition, even if produced more than once, can have different purports XXI Objection The contingence of the three conflicting pairs is no defect, for, such pairs attach always to the karma karakas of auxiliary rites eg, rice-grains which are sprinkled the word itself signifies gunatva, uddesyatva and anuvadyatva, while the accusative suffix signifies prădhanya upādeyatva and vidheyatva XXII Reply This would be so of the atısaya induced by sprinkling were made known by the accusative suffix, in truth it results by presumptive implication from the injunction the word conveys only the first set of attributes, gunatva etc Contradiction cannot be similarly avoided in respect of Brahman cognition, since Brahman is not otherwise established, hke rice-grains XXIII Objection The words may first give knowledge of Brahman and then have ekavakyata with those enjoining Brahmanknowledge Reply the texts which are of the form of sentences cannot be valid in respect of the first knowledge until the syntactical unity of the other words with the injunctive word is established, vākyaikavakyata is possible only for such statements like arthavadas, as are in themselves fruitless, not for such as culminate in a human goal Objection the first verbal cognition is only paroksa and fruitless, hence the injunction of the second cognition Reply of the first verbal cognition stops with the mediate how is the second cognition brought about? No karına karaka is stated ·SECOND VARNAKA 49 XXIV & XXV Objection Verbal cognition itself may cause immediate experience, on the strength of an injunction Reply the first cognition cannot itself be the enjoined, because of the contingence of the viruddhatrıka-dvaya, nor is a jñāna-santāna in respect of Brahman declared by srutı, not even by 'contemplate the self alone' whose purport is not the object of the act of meditation, but its form Object and form cannot be both declared, because of vākya-bheda The purport of the text 'nıdıdhyasıtavyah' has, for the same reason, eulogy alone for purport Nor is cognition invariably successive, as one may turn away one's face from what Is seen for a brief instant Even if succession were somehow enjoined, it is not a pramana and would therefore not differ from the initial cognition, even such immediacy as results from contem. plation of the lost or remote is delusive Texts, like Mundaka III, 1, 8, declare contemplation to be the cause of the concentration of the antahkarana, not of the final perception, no doubt, some violence is done to the form of the text, but this is preferable to the assumption of the unseen and the unintelligible XXVI Thera is no dual purport for the texts about the fore. sacrifices, the texts establish the rites alone, the sequence being known persumptively Sequence, like conjunction, is known from ordinary exprience, and even because it is in time, there is no contingence of simultaneity as in conjunction, the word 'sequence may apply to a number of acts qualified by several proximate instants, like 'forest' to several particulars with proximate spatial positions, or it may apply to the remembered sequence of the mention in the texts, it is a valid qualification of what has to be performed, because of the unintelligibility of a single agent performing all the rites at once XXVII The analogy of sight apprehending both colour and object does not apply, for, unlike sight, the word is a pramana, only when purportful and then too only in conjunction with other words, hence texts, whose purport is injunction, cannot give valid knowledge of Brahman Objection Valid knowledge may result by presumption from the injunction conveyed by the injunctive suffix Reply It is absurd to abandon the first cognition in favour of the second and express statement in favour of presumption Even if the express statcment be considered less valid, because of subsıdıariness to injunction, the latter is intelligible even through a nonvalid superimposed form Intrinsic validity until sublation may be 7 ·50 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS admitted even of the initial cognition from words signifying the existent, hence futility of the injunction Objection When the content is superimposed, the fruit of the injunction would be adşşta, it is better to assume a dřşta-phala, valid cognition Reply There would be conflict with all pramānas Hence at is not possible to show oven in this way that the object of the present sāstra is not already fulfilled Objection The Vedantas would be futile if they did not have Brahman for content Reply No, since the Vedāntas lead to (i) an utpatti-vidhi, to contemplate the self, denoted by 'l' as possessing the known qualities of agency, ctc, and the Vedanta declared qualities of internal rulership, etc, (2) a prayoga-vidhi in respect of sama, dama, etc, (3) an adhikara-vidhi in respect of him who desires release, and (4) a prayoga-vidhi mahing the adhikarın appetent in respect of the act with its subsidiaries Hence Uttaramımamsa is not to be commenced XXVIII Final Siddhanta It will be shown under the fourth sutra that the Vedantas can have the existent for purport There 15 no conflict with any statement of Jaimını, whose inquiry has not extended to the Vedantas, but has been restricted to dharma Analysis of Jaimini's sutras Preliminary inquiry as to the injunction of adhyayana, this has an unseen frut since samshara is not possible, there being no application of the Veda so purified, while, as for apprehension, that results even without an injunction, if the tavya suffix demands a fruit relating to the karma-karaka, the word may be changed to adhıyıta, on the analogy of the flour-sacrifice, and a fruit may be imported from the arthavāda on the ratrı-sattra principle, or assumed to be svarga, on the Visvajit principle Study being thus for an unseen result, the Vedic words cannot have their own senses as purport and dharma cannot be known by perception, etc, inquiry is valueless in the absence of a basic pramāna, hence the pūrvamımamsa has not to be commenced XXIX Siddhanta A seen fruit is possible, 212, knowledge of the sense, though known from experience, injunction may have restrictive purport, viniyoga established for the Veda, which is samskrta by adhyayana, because of presumption from the injunction of rites, the purificatory utility of study is presumed ·SECOND VARNAKA 51 because of the injunction to study, the Vedas have yivaksıtārtha, assumption of an unseen fruit is z}legitimate, even the unseen result denoted by the tavya-suffix should be present in the karmahāraka, the Veda atself, if because of the possession of an unseen result, the Veda should have avıvahsıtártha, the same result would follow for the injunction of adhyayana too XXX. Objection The injunction of adhyayana is not, like mantras, applied to a sense other than its own, hence it may have an unseen result and also vivaksıtartha, where, however, the applıcation is not to the fruit of study, but to that of sacrifice etc, the sense must be avıvaksıta Reply Vivaksa is not obstructed by having an unseen result, especially where such result is not independent of, but present in the karma-kāraka, here the Veda Knowledge of the sense may itself be unseen fruit, hence no independent adrsta may be assumed, even mantras do not have avıvaksıtartha, since they make known a sense, which later they serve to recall Hence, the entire Veda intends its own sense, but there is occasion for inquiry into dharma alone, not the sense of the entire Veda When inquiry into the Veda is premised what is understood is an exclusion of the Buddha's statements etc, as authoritative in respect of dharma, not the inclusion of the entire sense of the Veda The first aphorism of Jaimını lays down inquiry into dharma as immediately subsequent to the study of the Veda, for the aphorist uses the word dharma' not 'Veda' Dharma alone is subject to doubt, since it is partly known from worldly usage and there is disagreement as to what is authoritative therein, it is also fruitful, and hence fit for inquiry The entire sense of the Veda is neither established in respect of its general nature nor fruitful, agnihotra etc, are inquired into as dharma, not as the sense of the Veda, though they happen to be the sense of the Veda too XXXI The second aphorism too, defining dharma, promises an inquiry into part alone of the sense of the Veda The Prabhākaras consider the definition and the Kaumarılas the statement of Veda as the pramana, in either case, part alone of the sense of the Veda is intended, as otherwise the qualification (in the definition) 'characterised by an injunction would be futile XXXII Objection that qualification does not restrict the field of inquiry, but indicates the fruitfulness of effort as leading to a puruşartha Bhavana is that which is complete with the what, ·52 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS wherewith and how, artha-bhavanā is human effort; sabda-bhāvanā consists in lin etc, or the operation of lin etc, or the prompting capacity of lın etc, in all three forms the bhāvya is the arthabhāvana, the karana is the cognition of sabda-bhavana, and itihartavyatā consists of culogics etc, while all verbal forms signify artha-bhāvanā, lin ctc, convey sabda-bhāvanā too, and the cognition of sabda-bhāvanā is a karana, just as much as cognition of ista-sādhanata, as, when favoured by arthavāda, it has the characteristic of prompting the bhavya, viz, human effort, and saldabhāvanā, as thus prompting, is called codaná, which results only when effort is determined by a purusārtha , hence it is that the bhavya in'yajeta' etc, is not mere exertion, but svarga, etc The three elements of the artha-bhāyană are svarga etc, the act, and subsidiary acts like the prayājas, and 'codanā' as used only to signify culmination in a human goal XXXIII Reply Culmination in a purusārtha could have been signified even by 'Veda' In the injunction to study the Veda, the sabda-bhāvanā, the function of the tavya-suffix, cannot generate artha-bhāvanā the effort to study, unless the Veda to be learnt is the cause of fruitful cognition, hence, of kratu-bhāvanas denoted by lin etc, present in the Veda, there is indirectly postulated relation to svarga etc, hence this purpose need not be served by the use of the word 'codana', that usage leads to the doubt that dharma is not the purport of the entire Veda, but only of injunctive texts and that it is possibly the purport of ordinary injunctive texts The over-pervasiveness of ordinary commands is not ruled out by immediate succession to the study of the Veda, as this is not mentioned, nor by the remote reference to the Veda in I 1 27, hence 'codana' is used to exclude dharma being the purpose of the Vedantas And the passage from Sadaru białsya aboat mrpartmg knowledge of ritual excludes the non conjunction of the Vedas with some sense, not their conjunction with Brahman too as the sense XXXIV PM, I, 11, 1 does not establish the futility of what is not connected with ritual, for, restatements of the existent are admitted in the Bhāsya, and though elsewhere such statements may not be fruitful in the absence of ekavākyată with an injunction the declared fruit in the case of the Vedāntas cannot be ignored Hence, the Vedantas have a purpose not otherwise accomplished this is established in conformity with the Bhătta system XXXV Prābhākara view The first aphorism lias for content inquiry into the sense of the Veda as such since of this too ·SECOND VARNAKA 53 there is both general knowledge and dispute as to specific character, eg whether a desire or a riſe is the predicate and so on The pūrvapaksa is that the inquiry should not be undertaken, since the Veda, subsidiary to an adhyāpana-vidhi, cannot intend its own sense, subsidiariness is established since the injunction to teach prompts study and also the Veda which is its auxıllary Subsidiariness may be established in another way also, viz, to the apūrva declared by the tavya-suffix in 'adhyetavyah', hence the failure of vivaksitārtha and the non-commencement of the inquiry Prābhākarasıddhānta prompting does not involve subsidiariness of the prompted, eg, in the ādhāna ceremony, nor is there any pramāna, like prakarana , and the apūrva does not militate against vivaksitārtha, the cognition of which may be treated as the seen fruit, there being expectancy of fruit as well On this view, how can the Vedāntas have a purpose not elsewhere accomplished ? XXXVI Reply The use of 'dharma' restricts the field of inquiry in the Puryamīmāmsä The adhyāpana vidhi functions distinctly in respect of the study of and inquiry into each text, hence ats purpose is fulfilled even with an inquiry into a part of the sense of the Veda, restriction is intelligible since inquiry into the Vedāntas is not possible for one who is not non-attached, no such restriction applies to study The use of 'dharma' indicates some such restriction, since it is applied by some even to caitya-vandana etc, it is not co-eval in meaning with the 'Veda,' and if dharma' signifies the means to beatitude, it cannot signify Brahman too, which 28 beatitude Brahman could have been included and the inclusion signified by the use 'sense of the Veda' instead of dharma', for, of Brahman too, as of dharma, there is superficial knowledge pror to wwwry, the deliberate use of 'Charma' is therefore restris. tive XXXVII The second aphorism is a definition of dharma', not of 'the sense of the Veda', the two terms are not synonymous, nor can the latter follow by laksana from the former, for there is no reason here why the part should secondarıly imply the whole XXXVIII Dharma' is not enjoined as a name for 'Veda', like the injunction of the name 'ācārya' as there is no purpose to be served by such an injunction If 'dharma' were co-extensive with "Veda' the use of 'arthah' in the sūtra would be futile, for while the hawk-sacrifice etc could be excluded from enjoined duties because they are anartha they cannot cease to the sense of the Veda Further 'codana' could only by secondary implication ·54 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS denote the entire Veda; if co-extensive with the Veda, the definition in I, 1 2 would be tautologous, if not co-extensive, how can the injunctive part (codanā) directly be the signification of the non-injunctive part as well, if the latter be non-significant, how can 'codanā' expressly denote what is compounded of a significant and a nonsignificant part? The purport of the adhikarana should be said to be to establish that the sense of the Veda is what is characterised by injunction, not by arthavada etc But the pramánya of the Veda not having yet been established, how can there be inquiry as to its sense ? Apramanya consequent on pauruseyatva etc, has yet to be refuted, that refutation occurs in later sūtras, nor is pramānya discussed there as part of the sense of the Veda, as that leads to abandoning the view that kärya is the sole purport of the Veda Nor does the first sūtra alone establish pramānya, since the Bhasyahāra treats the whole of the first chapter as devoted to that topic If the exclusion of arthavādas etc, were effected by the second sūtra, the arthavāda-section would be futile Hence, what is to be inquired into in the Purvāmīmamsă is only that part of the Veda which is concerned with what is to be done, not that concerned with reality, an inquiry into the latter is, therefore justified ·THIRD VARNAKA I Object The purport of the first sūtra having been set out in the first and second vamakas, the meaning of the words of that sutra is now explained Four senses of 'atha,' viz , anantarya, adhikāra, mangalacarana, and having a sense other than that of the present context The first is adopted, excluding others on the strength of the etymology of 'jijñāsā' For instance, 'desire to know' does not fit in with adhikāra (commencement) II Objection The rudhi sense of jyñāsā' is inquiry and this which is stronger than the other sense, fits in with 'adhıkāra' Reply The general rule as to yoga and rudhı does not apply here Distinction explained of the two varieties of principal sense, yoga and rūdhı, and of the two varieties of the non-principal, laksana and gauna, no need to recognise yoga-rudhı, the required. sense following from etymology cum extensive usage For the principle of relative strength to apply, the rudhı sense must be wholly distinct from the yoga, eg 'aja' meaning ‘unborn' as well as 'goat, but here the desire is not empty, but for knowledge accom- • plishable by inquiry into pramanas ctc, so as to bring about certitude of what is doubtful or immediacy of what is mediate Hence, 'inqury' is the secondary, not the conventional, sense of ‘jijñasā' III Objection What is principal should be ascertained, not from the word, but from the sense, though desire appears primary, inquiry is the purport, hence 'atha' signifies commencement Reply The adhikarın for the inquiry, viz, he who possesses sama, dama etc, results from the sense of 'immediate succession', not otherwise, if the adhikarın may be postulated on the Visvajit principle, 'commencement' may be implied by inquiry itself, 'atha' being superfluous, but the injunction demands an adhihārın and this is the vinigamana, on the Visvajit principle, eligibility would have to be postulated for all dvijas and then restricted to the mumukşu , there would be gaurava IV Objection There is no prolixity, if eligibility is apprehended along with the injunction, the frut being understood from the arthavada on the rātrı-sattra principle ·56 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS Reply If eligibility belongs only to a specific class there must still be an interval between the two apprehensions, and gaurava cannot be avoided, in our view, 'atha' denotes only him who is mentioned in the context of the Sravanavıdhi and possesses the four-fold means V Reply continued) Adhikāra cannot be for all, on the ground of the fruit, since all do not seeh Brahma-jñana, even the mind being dissociated therefrom, there can be neither attachment nor any of the various grades of happiness, even if Brahma-jñāna be considered a puruşartha, the abandonment of seen material happiness and pursuit of a barely scriptually known goal is unintelligible in the case of most Though Brahman-bliss may give all that material enjoyment can and even more, it would involve loss of the material object, to which the vulgar are averse VI Objection The injunction of adhyayana makes all dvijas eligible, its fruit is comprehension of the sense, for the sake of which it starts the inquiry, eligibility for inquiry too similarly belongs to all dvijas, since without inquiry, study cannot lead to its frut, this is on the analogy of the repetition of pounding till the rice is free from all husk VII Reply Artha-jñāna as the seen fruit of study, does this follow (a) from anvaya and vyatıreka, or (b) from an in- Junction, or (c) from presumptive implication? (a) Neither mere study nor bare repetition leads to Artha-jñana, inquiry may lead to it, but then, that is the cause, not study, as for superficial cognition, it does not require or prompt inquiry VIII Objection Alternative (b) may hold The injunction to study, while prompting effort, posits a human goal, the knowledge of fruitful sense, as what is to be accomplished, if bare study were the bhāvya, not even the learning of the sounds (aksaravaptı) could be the fruit, hence study is but instrumental to Artha-jñana Reply Learning one's veda is the object of the injunction, any other assumption is impossible The tavya-suffix (in the injunction) itself signifies the Veda, which is thus more proximate than study which is the sense of the stem LX (a) Reply continued) Alternative (c) is not possible, Since aksaravăpti is the sole fruit of the injunction of adhyayana ·THIRD VARNAKA 57 IX (b) Objection Ahsārāvāpti is not a purusārtha , if Artha-jñana be not adopted as the fruit, heaven would have to be assumed as fruit, study of the Veda being the means, there is illegitimacy of assuming an unseen fruit, when seen fruit exists, angas like Vyāharana can lead to ascertainment of sense, inquiry is useful in settling disputed issues IX (c) Reply Ahsaravaptı, as the cause of Artha-jñāna is a purusārtha, Artha-jñāna does not require an injunction to prompt it, as this is not seen in worldly statements Aksarāvaptı is distinct from Adhyayana, the former is a capacity of the sounds to be pronounced by the pupil independently, adhyayana is the functioning of speech and manas for that purpose Though the co-presence of study and aksarāvāptı is seen in experience, injunction has the purport of restriction, for the sake of Adrsta, inherent in the seen result, viz , Aksaravāptı, but not independent The recognition of Aksarāvaptı, not Artha-jñāna, as the fruit, has this merit, that it leads to the study of the entire Veda, whereas if Artha-jñāna were the fruit, there would be study of only such portions as one is interested in, because of eligibility X Objection Only with Artha-jñāna as the fruit is the injunction of Adhyayana possible, that does not follow incidentally from Aksarāvaptı, for purport is seen only when the utterance is with the intention of causing Artha-jñāna, injunction is not superfluous, since, unlike ordinary exper nce, there is no desire preceding sruti utterances Nor can svarga or brahmacarya constitute the adhikara, the assumption of an unseen fruit being illegitimate where a seen frut, artha-jñana is possible, and inquiry follows presumptively from the wunction of adhyayana, sice the fruit of the latter cannot be accomplished without inquiry XI Reply When the sounds are known, artha-jñāna results naturally for one who knows Grammar etc, but not because of an injunction directed to him who desires artha-jñāna, for Vedărtha, not being already known, cannot be desired If inference on the analogy of worldly statements can establish the Veda possessing sense, that sense even because of being established by inference, would not be desired to be known As for knowledge of details, eg, agnihotra, these too in so far as they are valıdly known from the teaching of parents, preceptor etc, cannot be desired to be known, of invalidity is already ascertained, there call for fresh knowledge Even if the inquiry be only 8 IS no ·58 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS an as 15 into the validity of such teaching, injunction with artha-jñāna the adhikara not possible, the injunction of adhyayana has not for object the knowledge of all details in their particularities, since these cannot simultaneously be the subject of study, if the general sense alone be intended, there would be no purport in respect of the specific forms, if, because of the capacity of the sentence, purport be assumed in respect of the specific, still injunction is not the cause of such purport Even if specific artha-jñāna be the subject, it results not from study alone, but from study aided by inquiry As for the cause of purport, it is not utterance with intention, on the part of the hearer; nor on the part of the speaker, as the Veda is non-personal, and even in ordinary statements, such utterance is useful not to cause the declaration of sense, but to remedy the dosa consequent on the utterance of a human being Nor is purport impossible for nonpersonal statements, it is characteristic of the utterance, not the person who utters, and is ascertainable by the six lingas Hence adhyayana does not as such lead to artha-jñāna, and for vicāra, there is not eligibility for all dvijas XII What is the adhikara for adhyayana? The Prabhākara view considers adhyayana to result from the injunction to teach, analogy of adhāna, which is neither the content of an injunction nor a subsidiary thereto XIII Reply Even for the adhyāpana injunction there is no express adhikārın, if one has to be assumed from 'aştavarsam brahmanam upanayıta tam adhyāpayıta,' and that injunction assumed to prompt adhyayana, it is easier and better to assume an adhikarin for adhyayana itself Why should not teaching be prompted by study, rather than the other way about? If there may be unauthorised study without a teacher, even with a teacher there may be study in non-enjoined modes, of the latter is avoided by specific injunctions to the contrary, so is the former, there being restrictive injunction to study under a teacher XIV Objection Teachership results from teaching, hence the study is prompted by the injunction to become a teacher Reply Teachership results even from being the cause of 101- vestiture of the sacred thread Even on that etymology which declares the acārya to be he who confirms the pupils in right conduct, teachership does not come into being after the teaching ·THIRD VARNAKA 59 XV The Prābhahara reply The adhyāpana vidhi has an adhihārın espressly declared in śruti and smrti The ātmanepada, in 'upanayita' is prescribed by grammar where the attainment of teachership is to be accomplished, teachership, like the āhavaniya, is something not established in ordinary experience, from the injunction to give a cow to the teacher and from the context it is understood that the teacher is he who invests the pupil, as a subsidiary to teaching him, a single prayogavıdhı being understood from the use of the relative pronoun in 'tam adhyāpayita', the only way in which the pupil can help in the fulfilment of the injunction of teaching is by his own study, what is lacking is not an injunction but the express linking up of the fruit desired, in the form "He, who desires to attain teachership, is to invest and teach' A single procedural injunction is understood also from Manu, II, 140 For adhyayana there is no śruti-declared cause of eligibility The prompting of study by the injunction of teachership explained on the adhāna analogy, which cannot be (1) an independent obligatory rite, (2) an independent hāmya rite (3) an independent rite, where the expressed primary and secondary change places, as flour-oblation, or (4) a rite prompted by the subsequent injunction of a nitya rite, the one alternative left is prompting by the subsequent injunction of an optional rite and this is intelligible, since desire, unlike obligation, leads to the performance of all, in the absence of which what is desired cannot result, hence the teacher's desire to accomplish teachership causes the pupil's study in the XVI The Vedantins' reply In 'tam adhyāpayīta,' teachership is neither what is enjoined nor the very form of the injunction, nor is it the unseen fruit, since it is within ordinary experience, as consequent on causing the apprehension of right conduct, even the causing of investiture is not alaukika, how could the alaukika have been mentioned along with sammānana, etc, by Panini ? Objection The injunctive suffix postulates a niyoga, which postulates teachership as a qualification of the person prompted, because of this and because of the mention of other alaukika instruments, eg, mantras, teachership is also alaukika Reply Even thus, how is the adhyapana-vidhi fruitful, since teachership may result from the injunction of investiture? XVII Objection Investiture is subsidiary to teaching and teachership is the frut of the latter ·60 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS Reply Declaration of fruit, in the case of a subsidiary, is mere arthavāda, hence, teachership, so mcntioned, cannot be a qualification of the niyogya-puruşa Objection Then, no one would be niyoyja and there would be no adhyayana Reply The invested person should study, there is no need to assume a person eligible in respect of teachership Objection Such a person is not assumed, but expressly mentioned in such texts as Manu, II, 140 ctc Reply That statement is an anuvāda of investiture and teaching, for enjoining the name 'ácārya', since this name occurs elsewhere in injunctions of obeisance etc XVIII Objection The invested pupil does not yet know the injunction to study and will not be prompted thereto, the teacher alone may be prompted to teach and thus indirectly cause study Reply If the study is one that is not enjoined, the pupil's appetency in respect of that, which is of itself fruitless, is unintelligi ble, if it be enjoined study, there should be an adhikarin therefor, of the act alone constituted the injunction with no reference to a person, any one could be taught Even the newly invested pupil may know the obligation to study, from the teaching of his father etc Objection Such knowledge is a mere possibility, whereas the teacher is sure always to know the obligation incumbent on him, so that, irrespective of the knowledge or ignorance of the pupil the line of teaching will be uninterrupted Reply Even thus investiture being considered a subsidiary to teaching a teacher may not teach one invested by another, even af teaching be confined to pupils invested by oneself the injunction has the defect of combining investiture, which is obligatory, with teaching which is non-obligatory, as a means to livelihood this seen result excluding the assumption of an unseen fruit for tuaching, as for teachership that is not a purusartha XIX Objection Helping in sacrifices may be a means of livelihood since the giving of daksınā is enjoined but one should not teach for a salary and there are other means of making money Reply There is injunction on the pupil to give daksinā Investiture is obligatory, there being declared defect in the non performance thereof ·THIRD VARNAKA 61 XX Objection Defect consequent on non-performance is declared even for expiation, but this is not nitya Reply It is not the defect, consequent on non performance that is removed by a two fold observance of the expiation, the original defect against which the expiation is to be directed has grown with the lapse of time and requires the two-fold obser- Investiture, being obligatory, posits the obligatory character of study, to which it is a subsidiary vance XXI Objection Investiture is not mentioned in the prakarana of study Though thus it cannot be a samshära-karma, it may be an artha karma, with prosperity as the fruit, as in 'suvarnam hiranyam bhāryam' XXII Reply The subsidiariness of investiture is established by upādana (implication by an injunction), treated in chapter IV of the Purvamımāmsa Adhyayana vidhi implies as its subsidiary the approach to a teacher, because of the injunction to study under a teacher, investiture, expectant of an adrsta posits the adrsta inherent in the seen approach rather than an independent unseen result, hence investiture is subsidiary to study, and since it purifies the principal it is a proximate auxiliary, not a remote one contributing only to the paramapūrva Even sruti and prakarana make known this subsidiariness The asta varsa text means 'An eight-year old brahmin should approach he should study,' 'he' denotes the pupil purified by investiture Objection The purified pupil is the sense of the stem, not of a suffix Reply Even the stem signifying what is in relation can declare a relation In the Vajasaneyı sakha study is enjoined in the prakarana of investiture, nor is study the subsidiary for that is of itself fruitful and only investiture, otherwise unfruitful can be a subsidiary to at Hence investiture which is obligatory makes its principal study also obligatory, on the non performance of study too sin is declared in Manu II 168 etc And the obligatory cannot be prompt ed by teaching which is non obligatory nor does obligatoriness result because of livelihood being always desired for such an obligation is not categorical and there are many other means of livelihood XXIII Objection The injunction to procreate a son is obligatory the son discharges his duties to the fathers by perform- ·62 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS ing pinga-pitr-yajña etc, which requnes investiture and study, hence follow the obligatoriness of investiture and of teaching enjoined as a subsidiary to the injunction to procreate in Brh, I, V, 17 XXIV Reply That text is an arthavada and does not enjoin instruction, which should have preceded the samprattı rite, where the arthavada occurs . XXV Objection Even because of the injunction to procreate there is an obligation on the father to invest and instruct Reply The obligation is not on the father, else what will happen to the fatherless child? The father's instruction is confined to teaching the need for investiture and study, not causing their performance Objection If the father is dead the pupil may call another teacher Reply This cannot be for the fulfilment of his (the pupil's) adhikara, for no such adhikara is admitted by you, nor is it for the fulfilment of an urge in the teacher, how can A's urge induce a sense of obligation in B? Objection Substitutes are accepted in the case of other means eg, soma etc So too a substitute may be accepted for the father Reply The acceptance of substitutes elsewhere is in order that the adhikarın may do what is to be done, for whose sake is a substitute accepted for the adhıkarın himself? Neither for the sake of the dead father teacher, whose obligations, have ceased to be, nor for the new teacher who comes after the establishment of what is to be done XXVI Objection Another teacher may teach the dead man's pupil and thus fulfil his own adhikāra Reply If investiture was already performed a subsidiary would be lacking investiture of other pupils since it is followed by their instruction, would not supply this deficiency, if investiture by oneself be not necessary even the uninvested may be taught, if the latter be taught for the sake of money, in addition to those in vested by oneself, poor pupils in that unfortunate situation should not be taught, even if they be taught in return for service, violence is done to usage which recognises the pupil seeking a teacher, not a teacher seeking pupils ·THIRD VARNAKA 63 XXVII Objection If there are independent injunctions of approach and study, the injunction of investiture and teaching in ‘upanayata, tam adhyāpayita' is futile, since these follow from the former Objection Even in the text in question, the injunction is only on the pupil to approach and study, not on the teacher to teach, the latter being established as for the sake of livelihood, by a restatement thereof, the former alone is enjoined, analogy of 'grāmahamam yajayet,' where through a re-statement of yajana, which is for the sake of livelihood, the sacrificing itself is enjoined XXVIII Objection In 'yajayet' and 'adhıyıta,' the stemsense is the direct agent's activity, the sacrficer's or the pupil's, while the directing agent's activity is indicated only by the suffix, hence, the former may be enjoined by a restatement of the latter, but in 'upanayıta,' only the teacher's activity is signified even by the stem Reply It will be shown (para XXX) that 'nayatı' signifies the pupil's activity too, and this is what is enjoined, since the teacher's activity is established even without an injunction Objection The establishment of the latter depends on an injunction on the pupıl to study, give daksina, render service etc, and the establishment of the latter depends, it is said, on the establishment of the former, ie, the teaching being for livelihood Reply A similar defect of reciprocal dependence may be urged even in 'etena gramakamam yajayet Objection Directing sacrifices for the sake of livelihood is established in respect of other sacrifices, through the anuvāda of that, there is the injunction of a particular sacrifice for him who desires a village Reply Here too the directing agent's activity in respect of other injunctions being established, through anuvada of that, there is injunction of the pupil's approach, study etc Objection Such activities of the director, as investiture and teaching are not established in the case of other injunctions Reply They may be established in the near future, even on the strength of the injunction of the pupils activity Objection Why may not the teachers activity establish the pupil's? Reply Because the non obligatory cannot establish the obligatory ·64 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS Objection. Though not an utpatti-vidhi, at least an adhikaravidhi is possible, even in respect of the established Reply But no ground of adhikāra is declarcd XXIX Objection There may be an injunction of auxiliaries, the auxiliary here being an eight-year old brahmin Reply There are two independent qualifications and both cannot be enjoined as one complex, independent injunction of the two would cause vākya-bheda, no analogy with the purchase of the soma creeper with a ruddy calf etc., where the viseşya atself has to be established, and each višeşana relates to it syntactically, the director's operation, however, is already established XXX Objection Injunction may be refuted of the pupil's activity too, in upanayıta, no activity of the object, ie, the pupil is cognised Reply In ordinary usage, the word 'nayatı' signifies activity on the part even of him who is led, and for instruction children go to a teacher, and since adhyayana is not for a seen fruit there would be no pravrttı for the pupil, in the absence of an injunction, such an injunction of approach should be understood through a suitable modification of 'upanayıta' XXXI Objection What is the adhikara? Not age, as then a sudra too might study the Veda, nor brahminhood, as even a baby should be allowed to study, being independent there is no complication of one by the other, if complication be admitted because of a single fruit, the adhikara would not be what is revealed by sabda XXXII Reply The cause of adhikara need not in all cases be expressed by the word, eg, capacity to perform is a cause of eligibility, though not expressed by the word, and since both qualifications relate to the same act, the purport may be the signification of one as qualified by the other XXXIII Objection The qualification is of the upadeya, the directing has for content one directed, who is the agent in respect of his own activity, this person's aotivity constitutes indirectly what is to be performed as the content of an injunction, any qualification of the agent is an upādeya-visesana, like the red turbans of rtviks in the hawk-sacrifice, hence it is not a cause of eligibility, ·THIRD VARNAKA 65 the agent, being a causal correlate of what is to be performed, is an auxıliary, and not the eligible person, who is the lord or the principal, the cause of eligibility must be an anupādeya-visesana, like being alive, desiring heaven etc XXXIV Reply If bhāvana, effort, is the sense of the sentence, the agent who puts forth effort is himself the eligible person, and the qualification of the agent is the cause of adhıkāra, the fruit being confined to the agent, he himself is the lord of the fruit XXXV Objection If the sense be an urge (nıyoga), for its own existence it needs a person prompted and an act which is the determinant, and when there is one who knows 'This urge relates to me' there is no need for another eligible person, since for him there is no other way to satisfy the urge except by doing the determinant act, he becomes the agent, hence when the cause of adhikara, eg desiring heaven etc, relates to him, it is not as an upādeya-visesana XXXVI Reply Even the opponent has sometimes to admit a kartr-visesana as the cause of eligibility, eg 'rajā, svarājya-hamo rajasūyena yajeta,' where svarājya-kamatā is not the sole cause of eligibility, since vaisyas etc are ruled out, while being a lajanya, which is not accomplishable by performance, is a karti-viseşana, but not an upădeya-visesana Similarly astavarsopeta-brāhmanatva may be a cause of adhikara, though a kartr-visesana XXXVII Objection The sentence-sense may be işta-sādhanata, here enjoyership is primary, not agency, since not all instruments of happiness are capable of being willed, though instrumentality is primary in the sense, it has to be determined in relation to the good to which it is subsidiary, hence the adhikaraviseşana should relate primarily to the enjoyer, who is anupädeya XXXVIII Reply The pupil is the enjoyer of what is instrumental to the desu ed, vız, approach, though subsequently he may appear as agent, hence brahmanatva etc, are anupādeya-viseşanas Thus there results an adhikārın for upanayana and also for ats principal, adhyayana XXXIX Objection Then, study, like investiture, should be completed before the ninth year Reply There is no need for simultaneity as between subsidiary and principal, else the anvadhana could not be performed on the new moon day and the darsa-isti on the succeeding day ·ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XL Objection Since adhyayana is performed even with a single study, whence results repetition? Reply Because of the impossibility otherwise of the dışta phala, yız, aksaravaptı, you too have only to assume it on the strength of the fruit, artha-jñana Objection It is artha-znana then which prompts iepetition Reply No, since such cognition is seen elsewhere to result even without repetition Objection Why then akşaravaptı and repetition? Reply Because otherwise it would be impossible to recite the Veda, as brahma-yajna, nor can there be learning by rote No adrstaphala is necessary, it must be assumed if at at all only as in herent in the seen result, ahşarayaptı XLI Adhyayana-vidhi is the cause of inquiry only indirectly since it leads to study, which gives knowledge of injunctions of obligatory rites, on the non performance of which sin accrues and for the proper performance of which, inquiry is necessary, as for optional rites, the desire for the fruit is itself the cause of inquiry, but it is not directly prompted, since it is neither enjoined by the injunction of adhyayana nor is helpful thereto, though it is helpful in respect of what is enjoined by the injunction to sacrifice There is no impropriety in the same act being prompted in more than one way, this being seen in the case of the adhana prompted by more than one sacrificial injunction, of parsimony were the sole consi deration, the adhyayana vidhi should atself be taken to culminate in svarga, the sacrificial injunctions being treated as futile, study, in our view, is prompted by the injunction to study, known from the teaching of the father etc, not by the injunction of sacrifice, which is not so known, the latter causes the inquiry into dharma XLII Objection Brahma mimamsa too may be prompted by a simlar obligatory injunction, in respect of which all dvijas are eligible Reply It cannot be an injunction of sravana, since no sin accrues on the non performance of at except for the ascetic Nor can it be an injunction of sacrifice since Brahma-mimamsa is not helpful to any sacrifice As for the non-existence of a host of subsidiary rites in the Vedanta, that can be known superficial study without inquiry Hence 'atha' signifies not 'commencement but immediate succession' to the possession of sadhana catuştaya even from ·THIRD VARNAKA XLIII 'Auspiciousness' does not relate to Brahma-jijisi as causal correlate or as quahficauion The desire to know is possible with the other known causal correlates, and a statement that it is auspicious would be an arthri ádr Conformity to susticara may be secured even by the use of 'atha' in a different sense, since auspiciousness belongs to the very sound of the tho syllables XLIV The signification of an alternative sense is consequential on the signification of immcdınte succession but not vice rersa, for invariable antecedence can be understood only where immediate succession is signified, and the signification of any kind of antecedence whatsoever is purposcless or should have only an unseen result Anantarya in the principal sens, however, does mean the immcdiatc consequence of the cffect on the full cause, and the full cause being an adhihuri-visesana, its knowledge is needed for engaging in fruitful inquiry XLV Objcction The adhikari-Visesana has been stated by 'atha' in PM, 1, 1, 1 Reply Immediate succession to adhyayana, stated therc, is not applicable here, for there is no bare co-absence to establish .t as the cause of the desire to know Brahman, which arises when calmness etc, are fully present, even in the absence of Veda adhyayana Adhyayana is 'common to dharma-mumamsa and Brahmamīmāmsa, hence not the full cause of the latter Nor is dharmamīmaņsa the invariable dent, since it is not related invariably as an auxiliary to the other, for the desire to know Brahman arises for him who has learnt the Vedanta, even though there has been no dharma-inquiry XLVI (a) The reasoning of the earlier tantra is not depended on by the later, such arguments as are needed being set forth in Br Sū, I, 1, 22, etc Even if first pada of the Purvamīmamsa be taken as common to both inquiries, with this it does not follow that it is the full cause of Brahma-jijñasa The reasoning employed in ascertaining the four forms of vidhi etc, is of no use in the teaching of Brahman, an existent In the interpretation of Vedanta texts, such pramānas as sruti, linga etc, are depended on, but these are such as are established in ordinary experience As for the reasoning employed in the importation of attributes from one mode of meditation to another, such acts are included in dharma and the inquiry into them may well succeed dharmaluñāsa, that is nat, however, the case with Brahma-jijñāsā ·08 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XLVI (b) The ascertained knowledge of dharma texts is of no service for engaging in Brahman-inquiry or for valid knowledge of Brahman, the two being wholly different Though Brahman is the cause of dharma, hnowledge of the latter is not needed as a ground for inferential knowledge of the former, for Brahman is the cause of the world too, wherefrom inference may be possible XLVI (c) The rites are of no service in Brahman inquiry (1) It is not that one passes on from rites of smaller to those of greater magnitude and finally lands in Brahman-knowledge, for there is no evidence for this jump' (2) Nor is it that sated with the sacrifice-born pleasures up to Brahmaloka, one seeks and obtains Brahman-knowledge, for then eligibility for the latter would be confined to denizens of Brahma-loka Nor is desire sated by enjoyment, since there is always the hope of future pleasure The man with fulfilled desires enjoys mental clarity, that, however, is an effect not of the fulfilment of desire in the past, but of freedom from desire in the present And desire is effectively removed not by fulfilment but by dosadarśana XLVII Objection Even ritual texts uke those about the jyotistoma serve to dispel the erroneous notron that the body is the self, hence the purport of all Veda texts is the dissolution of the world Reply This conflicts with experience of ritualist activity as existing in and demanding a word of plurality XLVIII (a) Objection The two tantras may be connected in this way The performance of nitya karmas endows a person with dharma, which removes sin the person tħus puruſed is eigidie for Brahman-inquiry, these ntes not being subsidiary to any others there is no conflict with the declaration of their having independent fruit, analogy of wealth an independent pursaitha, being subsidiary to sacrifice, authority of Gautāma smrti, which declares not only salokya but also sãyujya Rites both nitya and naimittika are purificatory of the self, their independent fruitfulness does not suffer, since the self is not the object of an injunc tron like the rice-grains purified by sprinkling etc, and purification is possible eg of the curds meant only to be eaten XLVIII (b) Counter-objection Have the rites instrumenta- Irty as mentioned in the injunctive text? Or are they purificatory as modus operandı? They cannot be both ·THIRD VARNAKA 69 Objector's Reply: --Even the instrumental can be a modus operandi, e.g., in the case of the Sautrāmaņi and the Brhaspati. sava; and even what is not a modus operandi, c.g., ūdhánn, can have a purificatory function. XLVIII (c). Nor is renunciation impossible; for performance of rites may cease, when, through purification, the mind turns to the inner self. XLIX (a). Ritos may subscrve even the desire to know; evidence of Bph., IV, iv, 22; this text applics to intuition of atmatattva, not šābda-jñāna, since desire in respect of the latter is impossible, whether it is already achieved or not; Intuition, however, may be desired, since it is established only in a general way by sabda; and even if established more specifically, it is liablo to disturbance, freedom from which may be secured by performance of sacrifice, etc. What these accomplish is the knowledge, not the more desire therefor; and though the text the present indicative, an optative is to be understood; and if heaven as fruit may relate to the performer of agnihotra, a nitya rite, even Brahman-knowledge as the fruit may so relate. uses XLIX (b). Counter-objection. Prop. The sacrifices, etc. mentioned in this text differ from nitya sacrifice. Reason. Because the topic is different: Example.—Măsägnihotra mentioned in connection with Kundapāyīnam ayana. Objector's Reply :--There is disparity; fagnihotra' not known from ordinary experience must be understood from the words of the context; and when the topics differ, the rites too must differ; the word yajña, dána, tapas, etc., are, however, known from ordinary experience; hence in the same sense they may be enjoined in more than one topic. XLIX (c). Objection :-Brahman-knowicdge has to come from pramānas; and it is not seen that when the latter exist, the former does not, because of the lack of some adışta, consequent on sacrifice, etc.; why then the injunction of yajña, dåna, etc.? Reply :-Where śāstra is our sole pramāna, we can coriclude nothing from the non-existence of kevala-vyatireka, e.g. as between adrsta and Brahman-knowledge, ·70 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XLIX (d). Because of the śruti 'vividişanti vajñena', etc., the instrumentality of rites is to knowledge, not to release; the instrumentality may be indirect, through purification of antahkarana; ritual instrumentality even to, svarga is but indirect, through the channel of apūrva; instrumentality to release is denied by texts, like 'na karmana' ctc, XLIX (e). Objection :--If samskára is the channel of utility, why not say rites are for the sake of samskāra. Reply :-Knowledge results from purification only when in combination with śravana, manana, etc.; the procuring of these too by ritual activity follows only on the view that it subserves knowledge, though indirectly. In any case, the earlier tantra is needed and 'atha' means immediate succession to that. L'(a). Siddhānta. Citta-śuddhi may result from ritual activity from a previous life. L (b). Objection :-Rites are necessary for the discharge of the three obligations mentioned in Manu, VI, 35. L (c). Reply :-The Jābāla-śruti explicitly authorises renunciation even from the brahmacarya-āśrama ; the supposed śruti-backing for Manu is but an arthavāda eulogising the act of cutting out parts from the sacrificial animal; the statement of being born with these obligations is not literally true; for he who is just born is not related to a son nor can be enjoined to beget a son to discharge the 'obligation to the fathers; nor is such relation or capacity seen on the very day of getting married and hacoming a householder; and there is the text directing taunciation straight even from the grhastha-āśrama L (d). There is also an injunction that after finishing with brahmacarya, the student should become a Gșhastha; but this and the injunction of samnyāsa relate to different persons, the latter to the non-attached, the former to one not so. L (e). Renunciation not confined to those who, like the blind and the lame, are ineligible for rites; as seen from Jābāla, non-attachment constitutes the sole eligibility for renunciation. L (f). Objection:-One devoid of some senses can better renounce than one who has to check them, ·THIRD VARNAKA 71 Reply :-The senses are not useless for samnyāsa as they are needed for due obscrvance of such duties as walking lightly on ground seen to be pure, etc, they are not useless for self-knowledge, as the Taittırıya sruti is seen to pray for soundness of body and senses for the sake of self-knowledge, if the senses lead to opposed modes of activity, these alone have to be abandoned, not Those physically ineligible to offer sacrifice may yet be eligible for the discharge of other obligations, eg begetting sons, reciting the Veda, etc, if they are not non-attached, if they are, they may renounce. the senses. L (g). Objection. How can rites be subsidiary to knowledge, as stated earlier, if now the same claim is made for renunciation ? Reply --Both may be subsidiaries, with a difference in time and in the channel Rites have to be performed up to cittasuddhi and then renounced, rites are a remote auxılary, renunciation is a proximate auxiliary directly originating sravana, etc. L (h) Bhāskara opposes renunciation of nityakarmas and the yajñopavita, but the Jābāla-sruti is cxplıcıt as to the renunciation of these Hence there is no dependence on the earlier tantra. LI (a) Objection - Dharma-jijñasa may immediately precede Brahma-jijñasā, though not as a cause Reply -The word 'atha' does not of itself indicate sequence occurring, as it does, as part of an aphorism in a vicara-sastra, not itself possessing the character of agama. Nor is sequence cognused by any other pramana, since that can arise only when several acts have a single agent and simultaneous performance is impossible, eg, acts related as subsıdıary and principal, several subsidiaries of one principal and so on, no such relationship is known through sruti, etc Nor for Brahman-knowledge is there adhikrta-adhikara LI (b). Objection - There may be singleness of agent, because of singleness of fruit, as for the six sacrifices, the agneya, etc, Reply - There is no evidence for a single fruit The text Isa, 11 is not the pramana since that itself distinguishes between 'crossing death' and 'enjoying immortality ·72 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS L (c) Bph, IV, iv, 9 is injunctive not of the combination of knowledge and rites in one person, but of the association of two persons, since 'knowledge' here means meditation on saguna- Brahman, since there is no departure for him who knows niguna- Brahman, and the punya-kft is he who meditates on symbols, not the ritualıst, for whom the southern path is declared, not the northern Mund, I, 1, 1 is not injunctive of combination, since it enjoins rites alone, and satya-loka is mentioned as the frut Even in Mund, III, 2, 5, 'tapas' means concentrated meditation, not sacrificial austerities. LI (d) Mund, I, 11, 12 and the 'na harmanā' text explicitly deny the instrumentality of rites to release, there being no pramāna for samuccaya, this too should be tahen to be negated, else the injunction of samnyàsa of all rites would be unintelligible Even the duties of the samnyāsm only serve to bring about knowledge, hence they cannot be combined for the sake of release LI(e) Objection Obligatory rites are enjoined without any fruit and hence must be assumed to have the frut of release, as auxiliary to knowledge Reply --On the Prabhakara view, la frut is unnecessary, ista sādhanatajñana being no part of the obligation, the Bhatta may assume svarga, on the visvajit analogy; the Vedantin considers samskara and vividisā to be the fruit LI (f) Objection Knowledge requires a modus operandı, which is supplied by rites Reply -No, since sama, dama, etc, are declared to be the modus operandı, and rites, which are declared to be instruments to vividisā, cannot also be the modus Even if instrumentality to release be assumed, there may be option, not combination LII Samuccaya has nothing to achieve (1) not ziva-brahmakya, as that is existent, (21) not removal of nescience and its products, this being accomplished by knowledge itself What is removable'even by knowledge ? (1) Not desire, etc, the cause of activity, as these are considered to be real, (11) not illusory superimposition, as this is momentary and perishes of itself, (1u) not a succession of these, that being no more permanent than its constituents, (iv) not the samskăra of.ignorance, as cognition of nacre, etc, is not seen to remove samskära of silver, etc, except ·THIRD VARNAKA 73 perhaps on continuous repetition in which case, the samshára of such repetition would be the cause, not the cognition. (v) Nor is the Brahman-manifestation the fruit, as Brahman is self-luminous. LUI (a). Refutation of samuccaya involves refutation of Bhaskara's view that Brahma-jñana is subscqucnt to Dharmajõāna Why not the reverse sequence, since ritual performance leads to release only for those who possess Brahman-knowledge? If Dharma-jujñāsa should come first, then in the case of him who destres release even from the beginning, what is the fruit of karma performed prior to the fulfilment of the dharma-inqury? (1) Not enjoyment, there being no attachment, (u) not release, since there is yet no knowledge to unite with, (111) not some apūrva, as this may be consequent on performance even in some prior life. Mumuksutva even from infancy has been declared in the case of some, and since, dharma-vicāra leads to different results in the two cases, it cannot even be said to be common to the mumukşu and the non-mumukşu, though part of the contents of the adhyayana-vidhi, ritual may be inquired into after Brahmaninquiry, even duties of the student's āsrama would thus subserve release, being performed with knowledge, and instrumentality is not confined to duties of the Grhastha, because of the indepen. dent use of the third case suffix in vedanuvacanena, etc LUII (b) Adhyayana-vidhi may prompt the inqwry into Brahman as well as the inquiry into dharma, if there are special injunctions as to the former, so are there in respect of ritual, the optional nature of Brahman-inquiry makes no difference, since even inquiry into optional rates is thought to be prompted by the adhyayanavidhi, though Brahman-inquiry has more subsidiaries, like sama, dama, etc, that and dharma-inquiry may be prompted by a single vidhi, on the analogy of the agneya and upāmsu sacrifices, sama, dama, etc, are not to be treated as adhikari-višeşanas, in which case not merely the adhyayana-yıdhı, but even the śravana-vidhi would fail to prompt Brahman-inquiry LIV (a) No sequence between the two tantras, even on the basis of the content of the inquiry Just as fruit of the Purvamımāmsā is prosperity, its content is dharma dependent on activity and non-existent at the time of knowledge, for the other tantra, the fruit is beatitude and the content is the existent Brahman, not dependent on activity 10 ·74 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS LIV (b) There is not even identity of pramāna, ritual injunctions being the pramāna for dharma, and Vedānta texts for Brahman, the former prompt, the latter merely reveal; knowledge is not under the control of human effort, cg, cognition of evil odour etc 'Atha' therefore signifies immediate succession not to dharmainquiry, but to the possession of sadhana-catustāya LV Enumeration of the sādhanas nityānityavastu-vivekah, ihămutrarthaphalabhoga-viragah, samadamadı-sādhana-sampat and mumuksutva Sruti authority in respect of the first three Chand , VIII, vii, 1, Brh, II, wv, 5, Brh, IV, iv, 23, though mentioned in connection with the injunction to know, sama, dama, etc, are visesanas only of the inquirer, since knowledge cannot be enjoined, the mention of release everywhere as the fruit is only to indicate the eligibility of him who desires that fruit LVI Objection The vicāra-vidhı relating to each sakhā applies only to the followers of that sakha, and hence to each set would apply only such adhıkāri-visesanas as are found in the respective sakhas Reply No, since the vicara vidhi is single, on the same principle as the singleness of the jyotistoma mentioned in different sakhas And since the injunction cannot culminate in pravrttı without adhikara, the latter is established on the strength of both prakarana and presumption from the otherwise futile mention of release as the fruit LVII Objection There is no word enjoining inquiry Reply When it is said that knowledge is desirable or should be desired, an injunction of inquiry should be understood, since neither cognition nor desire can be enjoined, inquiry is enjoined directly too in 'srotavyah', manana and nididhyasana being its subsidiaries. LVIII Objection The injunction everywhere is of the istasādhana, hence desire for fruit alone is the cause of adhikāra here too, mumuksutva alone is the adhikårı-visesana, sama, dama etc, being phalopakary-anga Reply Even a subsidiary may be an adhikări-visesana, on the pramana of lunga, analogy of dikså, their adhikari--visesanatva results from their accounting even for mumuksutva, which presupposes non-attachment, which again presupposes viveka ·THIRD VARNAKA 75 LIX Objection The said viveha is impossible, since Prop Everything is non-eternal, Reason-because it is existent, Example---pot Reply Even because of the mutability of the products, there must be a single, immutable beginningless material cause The postulation of a material cuuse is based on experience, its beginninglessness results from tarka based on the contingence of the persistence in the final product, not merely of a single upādāna, but also of the series of causes of that upādana, its unity results from parsamony, and its immutability from the impossibility of itself being a product, this cause is the limit of perishability of whatever is berishable Hence the posibility of the declared adhikăra-viseşanas, pravrttı, in the absence of these cannot culminate in the certitude of Brahman being the self, as the inquirer will still be an extrovert LX Objection Sama, dama, etc, unlıke dharma-jijñāsā could not have been in the mind of the sūtrakāsa Reply They could have been in his mind, as their mention in the context of inquiry is proximate Their serviceability too is cvident from anvaya and vyatıreka Dharma-jijñāsā, which is the context of a different work, is remote LXI (a) 'Atah' gives the reason for the jijñāsā Objection athy' as stating the immediate antecedent has already given the cause, even if it be hut presumptively cognised it is the content of purport, hence 'athatah' is repetitive LXI (b) Reply 'atha' indicates the four-fold antecedent, but when objection arises as to the causality of this antecedent, the refutation of that objection comes from 'atah' which shows that even heaven, etc, have to be discriminated as non eternal because they are produced finite, etc LXI (c) Such viveka not prima facie established, because of the analogies of what others hold about endless dhvamsābhāva, beginningless paramánus inexhaustible heavenly enjoyment, etc To turn away from these apparent human goals to Brahman-knowledge is not easy, though Brahman is bliss since that is not located in oneself it may not be a purusārtha as for non-difference of the jiva from Brahman, it is contrary to experience Why not stick to ·76 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS known goods, remedying their defects, instead of seeking a will-othe wisp LXI (d) To such an objection the answer is given by 'atah', because Chand , VIII, 1, 6 declares the non-cternality of purusārthas other than Brahman Even the Cåturmāsya-śruti declares non-consumption of the sukrta (ment), not of the fruit, its application to the latter conflicts with inference based on limitedness, etc, the analogy of paramánus etc, is of no avail, as their non-eternality is not admitted, and just as the fruit of merit is sometimes not enjoyed, the fruit of imperishable merit may itself be perishable LXI (e) Brahma-jñāna is also ananda-saksātkara and hence a purusārtha, non-difference of the jīva and Brahman has already been shown by us That the jiva is essentially bliss is shown by his being paramapremăspada, the sukh -sadhanas serve but to manifest this essential ungenerated bliss, all material pressures are only fragments of Brahman-bliss, hence appetence in respect of the latter is intelligible LXII 'Dharma-jijñāsā' is a dative compound since the derivative sense of 'inquiry' is dominant, and for inquiry the fruit cannot itself be the visaya , 'Brahma-jijñāsā' however is a possessive compound because the primary sense of desire is dominant here and when both constructions are possible the possessive compound has to be favoured because of its primacy, as being in respect of what is already established instead of being for the sake of what is to be established LXIII Vrttıkāra's view as to what 'Brahman' does not denote not the brahmin caste, which, as perceptually known cannot be the object of inquiry, nor can be the agent because of the eligibility of all three castes not the jiva as he is established by the perception 'I' and the mention of his agency is futile, since there is no contingence of any other agent, the Vedas cannot be the agent, being acetana nor the object their authoritativeness having been already inquired into in the Pūrvamīmamsā Hiranyagarbha not the object, since the inquirer should be non attached even to Brahma-loka nor agent since to him iñana and vairāgya are connate This is wasted effort since, in view of the definition to be given of Brahman no confusion is possible LXIV Objection The compound is not a karmanı sasthi but one having a residuary sense of relation in general so as to ·THIRD VARNAKA 77 justify inquiry into svarūpa, pramāna, sādhana, etc Brahman as the object is also implied by the general sense of relation, which cannot stop short of the particular, viz, the object-causal correlate LXV Reply When the karma kāraha, which is the principal is stated, the others follow presumptively and require no separate mention, analogy of king and retinue, in the sruti, too 'tad vijijñāsasva', Brahman is designated as the karma kāraka, hence the compound is karmanı sasthī LXVI 'Jijñāsā' means desire culminating in aparoksānubhava that is indubitable, the object is not either the wholly known or the wholly unknown, but what is known either mediately or with uncettled immediacy 1 LXVII Different views of cognition The fruit of pramana Saugatas Prabhakaras, Valsesikas and Naiyāyikas, An operation of the cogniser Bhāttas, The soul's intelligence Jainas and Lokāyatas, Either psychosis of the intellect or consciousness itself, Sankhyas and Vedāntins 11 111 ly LXVIII View i as opposed to the inference Prop-Cognition is preceded by the activity of an agent Reason-Because it is a fruit Example-Reaching a village Hence it should be rejected as also view 111, if unoriginated intelligence were equated with cognition all objects should be manifest at all times View u should be rejected as there can be no motion or transformation for the partless self in view iv, transformation is not of the pure self, but of that identified with the superposed antahkarana this transformation is cognition not consciousness the latter being eternally established, as conditioned by the content consciousness may be con sidered as originated and hence the phala though all transformations of the antah kar na are witness cognised those alone are aparoksa which are the cause of immediacy along with the content Such immediate cognition is what is to be desired LXIX Objection Is the first sutra included in the sāstra or not ? If not, it may not be studied, if it is there is self dependence ·78 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS if it establishes its own study, and anayasthā if that study is established by another. Reply: The Sravana-vidhi known from Veda-adhyayana causes commencement of the first sūtra; since it is the same injunction that prompts the śāstra, this aphorism is included in the sästra; and since that vidhi is apauruşeya, there is no anavasthā; the same vidhi as ascertained in the first sūtra prompts the commencement of the subsequent sútras, LXX. Resultant sense of the sútra: By him who desires release, inquiry is to be undertaken for the sake of Brahman-experience; the sambandha, visaya and prayojana are presumptively known, ·FOURTH VARNAKA I Object express discussion and establishment of the content, the frut and the connection (sambandha) of the sāstra Objection Brahman, if known otherwise, cannot be the visaya of the sastra, which is an inquiry, if unknown, it can much less be the object of inquiry Reply Brahman, superficially known through adhyayana, is the content of ascertainment through inquiry U Objection Visaya, prayojana etc, will be taught later in discussing samanvaya, appetence of the inqurer is intelligible, even because of certitude as to visaya, derived from a sense of the worthiness of the author of the Sastra Reply Appetence requires not general certitude, but certain cognition of the fruit intended by oneself III Objection Visaya and sambandha not needed, visaya implicit in the frut, and when both are cognised, so is sambandha too IV Reply (i) the three are not absolutely non-different, each having a distinct character, as being a human goal, being estab- Lished by a pramāna, (u) nor does one necessarily postulate the others, because of reciprocal inconstancy, eg, the teeth of a crow may be established by a pramana, but there is no prayojana, (111) nor is appetence consequent on each of the three independently, but only in combination V (a) Objection Brahman is the visaya of the Vedanta, not of the Vicara-sastra V (b) Superficial Reply Prop The sastra has the same Visaya as the Vedanta Reason Because it is the modus operandi of the latter Example The prayājas, having the same content as the darsapurnamāsa The direct content of the sāstra comprises arguments etc, but Brahman is the content indirectly v (c) Objection to above The inquiry-śāstra not establishcd to be the modus operandi of the Vedanta, by any pramāna, no ·80 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS modus operandi needed, other than cognition of the word and samshara of the cognition of the sense Nor is the sāstra a modus as removing defect, since there is no defect in the Veda Inquiry not futile since it removes human defects, viz, erroneous ascertainment of sense, eg, interpretation of 'secondless' as negating only what is of the same class, and cognition of the contrary, ie, duality etc through perception etc VI Final Reply. Brahman-knowledge established only when obstacles are removed, inquiry which removes these is figuratively the cause of ascertainment, hence Brahman is the visaya of the sāstra. Objection Inquiry reveals purport, causing vald knowledge of the verbal sense and is hence literally the cause of ascertainment. Reply No, purport is not the cause as itself uncognised, as then inquiry as to purport would be futile, nor as cognised, since the word-sense is of little service as such in cognising sentencesense, and if sentence-sense be the purport, the cognition of either being dependent on the cognition of the other, there is reciprocal dependence, nor does the cognition of purport consist in a guess when the word-senses alone are known, for, the guess, not being a case of recollection, doubt or error, is valid knowledge, and in admitting this as a cause we have reciprocal dependence sense VII Further objection Purport may be known as qualified by sentence-sense in general, and that may cause cognition of the particular sentence-sense Reply There would be no purport in respect of the particular Even though the general culminates in the particular, purport is not the cause of the knowledge of the sentence-sense Prop Knowledge of the sentence sense is caused solely by the signification of the word Reason Because it is verbal knowledge Example Knowledge of the word-sense Tarka If purport were the cause, knowledge of sentencesense would not be verbal knowledge, the anvaya and vyatıreka of words being accounted for as serviceable to what causes purport Hence, purport is of avail only to remove obstacles, and Brahman is the vişaya of the sastra only figuratively ·FOURTH VARNAKA 81 VIII Objection Brahman is not the visaya, there being not even superficial knowledge of it, since it is outside perception etc, while the sense of that word in the Veda is unascertained because of the absence of the knowledge of its sense from ordinary experience Reply Because of Vedic usage, some sense has to be assumed for 'Brahman', as for 'svarga' etc, and because of the proximate use of other words, whose sense is known, only such particular sense may be assumed, as can enter into syntactical unity therewith, and the sense may be known etymologically, though not from conventional usage, hence the ascertainment of it as unsublateable, unlimited, of the nature of intelligence and that the knowledge of which culminates in the supreme human goal IX (a) From the root 'bpha' there is the signification of greatness, which is unexcellable, since no context limits at, consequential freedom from defects IX (b) Objection Why this effort to ascertain the sense etymologically? If it is for the word used in the first aphorism, the basic authority for that usage must be sought, and srutı, as such authorty, is to be discussed in the second aphorism, so that the present effort is futile If the srutı usage is what is in question, sruti itself explicitly defines Brahman, whence the resort to etymology? IX (c) Reply The second aphorism has yet to be made known and cannot avail to determine the use in the first aphorism, sruti cannot make known sentence-sense without the preliminary cognition of word sense based on etymology The etymological sense may be unascertained, for the vişaya is only that which as possible and unascertained X Even ascertained establishment can be made out, since the self is perceptually cognised, in the form 'I exist' and Brahman is the self Hence result the possibility of the inquiry, of sam bandha and of visayata Perceptual establishment is only in respect of the general character of self-hood, not of the specific character Assumptive distinction of the generic and specific is possible, for the rope being cognised a form common to a snake, a staff etc , is the generality, for the self, being cognised in a form common to the body, the indriyas, the agent etc, is the generality u ·82 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XI (a) Dispute as to the sense possible even where a word, like 'go', applies to perceivable objects, the dispute is as to whether the signification is of the jatı or the vyaktı or both or ākſtı or of all three If for 'go' there is invariable anvaya and Vyatıreka of jātı etc, there is similar anyaya and vayatıreka of body etc, with the use of the word 'I' * . XI (b) Some consider pratyaksa as the sole pramāna and the body alone as the self XI (c) The Laukāyatıkas admitting only four elements hold that the body is the self, because the body is cognised as the subtrate of the 'T'-cognition in 'I am a man' and as the locus of cognition in 'I know' XI (d) Not the body, but sense-functioning goes with intelligence, they are each the self, not merely instruments of the self body is the locus of the senses which are selves, in spite of the plurality of selves, there is recognition of oneness and sequence in the enjoyment of colour, taste etc, because of their location in a single body, at the time of enjoyment of each sense self, the other selves are accessories XI (e) Manas is the substrate of 'I' and the locus of cognition in dreams, hence the senses are only instruments of manas, which alone is the self, recognition not accountable by location in a single body, as then of many persons living in a single house ach should recognise identity with the rest, body is the support of manas XI (f) Momentary cognition is the self, recognition of identity results from similarity, as in the flame of a lamp XI (g) There is not even cognition in sleep, hence the void (sunya) is the self There is no contentless cognition and no content is presented in sleep, invariable non recollection can prove the absence from sleep not merely of content but also of cognition Prop --The cognition of the real is generated by the void Reason-Because the void is opposed in nature to that Example --Determinate cognition generated by what is posed in anture to it, viz, the indeterminate Further, the cognition 'I exist' cannot be true sınce at arises immediately on waking and is zot accounted for by an immediately antecedent cognition ·FOURTH VARNAKA 83 XI (h) The self is other than the body etc, is permanent, is agent and enjoyer and subject to samsāra 'I' can no more denote the void than a barren woman's son And the sequence of cognition, desire, effort etc, is unintelligible if the 'I' be a momentary cognition, if different selves in a single series can account for such usage, why may thcy not belong to different series, though we treat these as different individuals? There should be admitted a permanent self, which is not, but owns cognition, the body, indriyas etc XII This self has no beginning, since dharma and adharma, which account for origination, presuppose the agent, it is indestructible, since there is no causeless destruction and no conjunction with a cause is possible for the partless, further conjunction requires an act which implies the permanence of the agent This self migrates, is agent, enjoyer The body is not the self, since it is an aggregate of the five elements XIII Refutation of the Nyaya view that the body is only earthy, as there should be no diminution of the body when water, fire etc, depart therefrom XIV Refutation of the Vaisesika reductio that if the body comprised all five elements, it should be imperceptible, on the ground that air and ether are imperceptible, in such a case, no whole would be perceptible, some parts of these being imperceptible, eg, those which are subtle and remote from the percipient Opposition, eg, between earth possessing odour and others not possessing it is no ground for non-association, else different colours like blue could not enter into a single picture, combination should be admitted on the strength of experience XV Enjoyership cannot be predicated of these five constituents distributively and simultaneously, as then there would be no combination, and there is the contingence of enjoyership for each element even while not constituting a body, aggregation continues to be unintelligible even if the enjoyership be in sequence, the varagosthinyāya does not apply, since separate objects of enjoyment are not fixed one for each element, just as each bridegroom in the group has an allotted bride, even if such allotment be made, there can be no sequence when all objects are simultaneously present Nor can enjoyership be collective since intelligence, non-existent in each component, is non existent in the composite too ·84 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XVI (a) Objection Prop-The aggregate may have intelligence not present in the parts Reason --Because it is an aggregate Example -A handful of sesamum-grains that can burn, through not each grain by itself Reply - There is no cause for aggregation, not future enjoy. ment, for enjoyment is always subsidiary to the enjoyer, and it cannot account for the aggregation of elements which are co-eval as principals XVI (b) The example too is asiddha, as aggregation is not explained It is not identical location of enjoyer and enjoyment, because of the contingence of constant enjoyment, in the case of the pervasive elements If it is the whole, is it different from the parts? If so, there is a fifth real, not admitted by the Lokāyatas If not there is no whole other than the elements, and we cannot admit identity cum difference Objection The whole, dependent on the parts, as not an independent real Reply Each element dependent on another, eg water on earth for support, would not be real Aggregation is not combination in one practical activity, because of the contingence of enjoyment, where water, fire, air and earth co operate to heat water, intimate union would involve admission of enjoyership for the red hot iron-ball Nor can enjoyership be fixed down to some one element alone, when all are present XVII The same kind of refutation applies to the view that enjoyership belongs to the senses or to the body and senses XVIII (a) Different views of the senses--that they are (1) the physiological orbs, (2) the capacities of these, or (3) some substance other than these two • XVIII (b) Purvapaksa The first is not admissible, as snakes and trees are said to hear and see For the same reason the second is ruled out Objection Better to assume a capacity for admitted things than assume new things Reply Better still not to postulate senses at all, but assume for the self which is admitted, a capacity for sequential cognition, ·FOURTH VARNAKA 85 of the pervasive self can cognise only as delimited by the body, it may well do so only in the region of the orbs Nor is there cvidence for the senses as substances, not all activities are instrumented, eg, the activity of directing the instrument, revelation is not the pramăna, since the senses are known even to those ignorant of revelation, and since the senses are not cognised without dependence on a probans, cognition of colour etc, they are not witness-cognised Hence, senses are non-existent XVIII (c) Siddhanta Senses do exist and are established solely by revelation, what is hnown to the ignorant is not the indriya but the golaka (orb) XVIII (d) Senses not products of ahankara, personal or pervasive, purāna evidence as to the latter conflicts with sruti, de claring them the products of the elements, senses are dependent on ahankāra XVIII (e) Elemental nature not provable by inference etc Two possible inferences criticised (1) Prop-The senses are elemental Reason-Because being of medium size, they have parts Example ---Pots etc Here the probans is asıddha, as the senses may be atomic, nor need sense-presentation too be atomic, since even what is pervasive, like the self can be cognised by what is atomic the manas (2) Prop --The sense of sight has as upādana what has colour Reason-What manifests something invariably must have as its upadana the possessor of that thing Example-Light which manifests colour, has tejas for its upadīna Here, the probans is inconclusive since hearing though it manifests sound alone, is identical with ether and not a product of it Further, it proves too much, as manas, which manifests colour, taste, touch, and sound should be the product of all four elements, if manas apprehends the self too, even sight etc, apprehend number, size etc, which are not elements, if each sense is produced by its distinctive content, the manas should be the product of the self ·86 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XVIII (f). No evidence for pervasiveness of the senses. Their functioning is seen not everywhere, but only where there is a body; hence they cannot be pervasive any more than bodies. Nor is there pervasiveness for that whose motion is conditioned by something else, like ether; for, the limbs of the body are conditioned in their motion by the prānas, and yet they are not pervasive. Pervasiveness of senses would lead to simultaneity of cognition of all objects. XVIII (g). Prop.—The senses of sight and hearing function by reaching to the objects. Reason-Because they are external senses. Example.—The sense of touch (which does reach to the object, as otherwise we should be able to experience touch from a distance). The sight can almost instantaneously reach to the pole-star, etc., because of the great velocity of light. Hearing too reaches to the object directly, not indirectly by propagation of sound-waves generated in the region of the object. Not all XIX. Manas is claimed to be eternal, partless, atomic. But manas has parts; Reason. Because it is an instrument. Example.—The sense of sight etc. Hence too, it is not eternal; for the same reason and because of having conjunction and disjunction, it is not atomic. pervasive, because of contingence of simultaneity of all sensa tions; but of medium size, admitting of increase and decrease of parts. Manas is not equal to antecedent cognition; because such cognition can generate a subsequent one, only as dependent on a vyāpti; verbal knowledge no exception, since the Logician classes this under inference; nor does cognition of visesana cause cognition of viścşya, the latter being dependent on sense-contact; nor does the prior cognition merely offer the form of the subsequent one, for, form is non-different from what'has form. XX. The self is the omnipresent jiva, but omnipresence is revealed, not inferable. No doubt, the functioning of the means of enjoyment requires conjunction with a self possessing adrsta; but auch adrsta is inherent in a self as defined by this body; and if adrsta is understood only as an accidens, that applics even to the ·FOURTH VARNAKA 87 released self, which should therefore be subject to enjoyment even then XXI (a) Self-luminosity established by (1) perception (that of deep sleep), (2) inference and (3) revelation. (2) (1) Prop --The self is self-luminous Reason-Because when it exists, it is not divorced from luminosity. Example --The light of a lamp, and cognition (11) Reason-Because it is the manifester of objects Example -The light of a lamp (ui) Reason --Because, while not a sense-object, it is immediately apprehended Example - Cognition (iv) Prop-This self, when it exists, has the attribute of non-generated luminosity Reason-Because it is luminous Example --The sun (3) Texts like Brh, IV, 1, 9 XXI (b) Unity, because everywhere it is known as 'T', with but a single form, non-recognition of one another's experiences, like non-recall of past lives, conditioned by difference of bodies, in the course of single life, there is no difference of body, in spite of minor physical changes, nor is this cognition of physical unity delusive, since no differences are perceived even on close inspection XXII (a) Nastikas equate this self with the body, senses or intellect XXII (b) The Mumāmsakas, etc identify it with the agent and enjoyer XXII (c) Sankhya view The omnipresent and partless self cannot enter into activity, if activity were natural, it would never cease, nor can it be delusively superimposed, since the Prabhākaras admit no delusion, hence self is no agent But it is enjoyer since, as consciousness, it is the witness of whatever is cognised ·88 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XXII (d) The Logicians and Yogas infer an omniscient and omnipotent Isvara in addition to the jiva (1) Prop-The universe has an agent, with knowledge of its nature, material cause etc Reason-Because it is a diversified effect Example -A house with many stories Singleness of the agent results from parsimony (2) Prop-Knowership and rulership reach a supreme limit somewhere, ie, in Isvara Reason --Because they admit of grades Example Size (3) Prop-The fruit of dharma and adharma is dispensed by one who knows karma, its fruit etc Reason-Because it is remote fruit of karma Example ---The fruit of personal service XXIII (a) Objection The introduction of Isvara is out of place in the discussion of Brahman-ınquiry Reply No, for the discussion seeks to settle whether the inner self is different or not from Isvara XXIII (b) Bhāskara's objection Brahman, the object of inquiry is not the inner self, but only Isvara Reply Is Isvara different or not from the cause of the world? If different Bhaskara's mention of the pradhāna, atoms, etc, would be irrelevent If non-different, the pradhana etc, should have been mentioned as also non different from the Lord, that is absurd On Bhāskara's view, the second aphorism would mean "That which is Brahman is the cause of the world' a frutless declaration, since even meditation is possible with a superimposed form, not dependent on scriptural truth XXIII (c) Parama-siddhanta Isvara is but the inner self Prop-Isvara and Jiva are not really different Reason-Because difference 15 not manifested except in dependence on adjuncts Example-Bimba and pratıbımba Were this not so, the etymological sense of bfh would not really attach to Brahman ·FOURTH VARNAKA 89 XXIV Objection Brahman, as the self of all, would not be a purusärtha, as it would be the self of misery too, admixture of bliss mahes no more difference than sweetness to the inedibility of poisoned food, sruti about non tainting by misery is sublated by sruti about sarvatmatva and inference from upadánatva Reply In the view of some, there is no ignorance or illusory cognition in Brahman Counter In that view, there can be identity with the world even without nescience, and this cannot be removed even by true Lnowledge Brahman has no dharma or adharma, but it cannot fail to be experiencer of misery, because of material causality and omniscience If two Brahmans are admitted, as higher and lower, the sence of brh would attach to neither XXV Reply Since the world is illusory, Brahman is actually taintless XXVI Texts relied on by the disputants Taitt, II, 1, for dehatmavada, Brh , I, 111, 2 for indriyatmayada, Brh , IV, 111, 7 for vijnanatmavada, Tatt, II, vii, 2 for sunyavada, and so on All Vedanta texts taken together support the view that the taintless Brahman is the self, only such reasonings and texts as support this position are valid, others are fallacious XXVII In the absence of inquiry there would be only erroneous cognition, which cannot lead to release, and is declared to be a sin with no expiation XXVIII Objection Even true knowledge cannot effect release, since it does not remove the world Reply When knowledge removes superimposition there is no longer cognisership just as for a blinded person there is no colour vision, thus say some Others hold that all duality is removed XXIX The self, known in its general form as 'T', but not in its particular form as Brahman is the vişaya of the sastra, since it can be propounded in the sastra there is visaya visayı sama bandha, and release is declared to be the frut, hence no obstacle to Brahman inquiry 12 ·SECOND APHORISM FIFTH VARŅAKA 1. The second Aphorism defines the nature of Brahman II. Pūrvapakşa.—No purpose is served by this aphorism. The unknown cannot be defined, the known need not be defined. III. Siddhānta -The definition is useful for one who has learned the nature of Brahman sufficiently. Of pure Brahman, at is the definition per accidens. Of Brahman qualified by mayā, at is the definition of essential nature. IV. truction, Janmādı' refers to origination, sustentation and des- V. In the word 'for this,' this' denotes the entire world, and the possessive suffix 'for' indicates all kinds of relation VI. The word 'whence denotes Brahman as qualified by māyā. Causality that is referred to in the definition an accidental attribute of Brahman. 1S VII. Püryapaksa ---Brahman cannot be either the efficient cause, or the material cause, or both. VIII. Siddhānta.-Brahman is declared to be both efficient and material cause. IX Unintelligibility of the doctrine of transformation X. The creational texts are purportful only in respect of the existence of creation, not of its reality too. XI. Creation is illusory. allusoriness of creation-Sruts, XII. Evidence for the Smştı and perception. XIII. Abhāva-pramāna as evidence for illusoriness XIV, Inferences which establish illusoriness. . XV. Presumption as evidence of illusoriness.

·FIFTH VARNAKA 91 XVI Since creation is illusory the dual causality of Brahman is declared, only in the view of the doctrite of transfiguration XVII Diffcrent ways of analysing the world The Vedan tin regards the world as consisting of name and form XVIII Intelligibility of the Vedanta view cause of the world is an intelligent creator The primal XIX He is also Omnicient and Omnipotent not a Jiva XX The meaning of the aphorism as a whole XXI Purvapaksa --The essential nature of Brahman is not stated in the definition and that is a defect The essential nature is not indicated by the word 'that' (in 'that whence') If the word refers to omnipotence, then it may even mean the pradhana And it cannot refer to omniscience for an omniscient being is difficult to demonstrate XXII Siddhanta - Omniscience is intelligible in the case of intelligence reflected in the modifications of maya bearing the forms of all contents And since omniscience is indicated there is in the aphorism the definition of essential nature XXIII. By the word 'adı increase transformation and decrease which are also forms of modification are not to be understood because they are included in the three origina tion etc XXIV Purvapaksa --Let origination alone be indicated in the aphorism why the other two-sustentation and dissolution? Siddhanta --Those two are indicated for the purpose of excluding the doubt of mere efficient causality Brahman cannot be the cause of the world through transformation because it is immutable and partless XXVI Purvapalsa - Transformation is intelļigible even of the partless When gold is transformed into necklet, etc there is transformation of the partiess primal atom XXVII (a) Siddhanta -What is transformation ? Several possible definitions ·92 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XXVII (b) Transformation consisting in the increase of parts, through one's own parts coming to have a conjunction other than the earlier conjunction, or through conjunction with other parts, is not possible in the case of the partless. XXVII (c) Transformation, in the sense of attaining a different state or change is not possible in the case of Brahman If Brahman were subject to such transformation, there would be no release, or release would be non-eternal. XXVII (d) Nor is transformation conjunction with another thing, or motion, or the rise of another quality. These definitions are over-extensive, XXVII (e) Nor is transformation, consisting in the origiation of another substance associated with the material cause, possible in the case of Brahman which is not a whole of parts. XXVIII Transformation of the partless not possible to infer by the example of conjunctions XXIX. Brahman is partless because its having parts is difficult to state and because Sruti declares it to be partless. The attribution of activity is only through māyā. And so Brahman is not transformed, but is transfigured and that too through mayā. 4 XXX. Pūrvapaksa --The definition of causalıty may be applied to māya too. Hence it is over-pervasive. XXXI Siddhānta -For a single product two independent material causes are impossible Three ways of combining māyā and Brahman into one material cause In any case material causality is only figurative in the case of the pure Brahman XXXII The entire world of carth, etc, is not unoriginated And so Brahman being the material cause is intelligible XXXIII Dispute about the material cause of the world XXXIV Únsoundness of the rival views of their means of hnowledge Unintelligibility XXXV. The objects of knowledge, as set out by them, also unintelligible ·FIFTH VARNAKA + 93 XXXVI. Criticism of the Bārhaspatya view that every product is originated by its own naturt. XXXVII. By elimination it is established in the aphorism that the omniscient, omnipotent Isvara is the cause. Argumentation too is indicated by the aphorism. XXXVIII. Iśvara cannot be established by inference. XXXIX. The syllogisms of the Vaiseșikas and others are defective as inference. They should be regarded as argumentation auxiliary to revelation. XL. In the desire to know Brahman there is need of argumentation and experience, besides Sruti, though there may be no such need in the case of dharma. XLI. Considerable difference between dharma' and Brahman such as dependence and non-dependence on a person. XLII. The second aphorism is not for the sake of introducing an inference, because in respect of Brahman perception and inference are not possible. XLIII. Argumentations too are inipossible But they are the causes of the cognition of possibility, in respect of Brahman to be known from verbal testimony. 'XLIV. The Vedanta text on which the first two aphorisms are based is Taittirīya, III, i, 1. XIV. The text teaches that Brahman is the cause and that it is one. The omnipotence and omniscience of the cause are presumptively known. XLVI (a). Pūrvapaksa.--The Śruti text should state some definition of essential 'nature alone. This is not found in the Taittiriya passage. XLVI (b). Siddhanta.—The Taittiriya III, vi, i and the Chándogya, Vi, xxiii, 1, declare bliss to be the nature of the unconditioned Brahman, XLVI (c). "Knowledge' is not a quality of Brahman. The relation of quality and possessor of quality is unintelligible. The meaning of the text is: bliss of the nature of knowledge is Brahman. Thus there is the definition of essential nature in the Sruti. 1 ·.. THIRD APHORISM SIXTH VARŅAKA I. Object. --To state the probans for Brahman's omniscience, . II. Omniscience, already established in the second aphorism, is here established through another probans, because of the fresh doubt that Brahman is not the author of śruti. Prop. Brahman is the support of the Veda's capacity to reveal objects. Reason. Because it is the material cause of the Veda. Example. Fire is the material cause of the lamp and the support of its illumining capacity. What is inferred from the effect is the cognitive, not the instrumental, capacity of Brahman. III. There is nothing not revealed by the Veda, and its subsidiary disciplines; it is part of the sabda-prapañca and Brahman is declared to be the material cause of name and form; ?șis, etc., possess knowledge of only what is in the, Veda, and hence not the material cause, unlike Brahman, Prop. The Veda has an author who knows more than its own content. Reason. Because it is a pramāņa through sabda. Example. The Sastra written by Pāṇini. All that exists and is knowable need not be expressible, e g., difference in sweetness of milk, sugar-cane, jaggery, etc. The Vedas are omniscient; for Brahman there is unsurpassed omni. science, revealing all things in all ways, expressly and by impli. cation, generically and specifically. IV. Objection. Mere utterance is no ground for omniscience; revelation with prior knowledge would make sruti per-' sonal; impersonality consisting in dependence solely on Išvara, with cternal knowledge generating desires eternally fulfilled, is not established by inference; and śruti cannot establish him without rcciprocal dependence, its own validity being based on 1śvara's cxistence and authorship; even if validity of śruti be claimed on the ground of non-dependence on other praminas, 1śvara's desires cannot be both eternal and generated by knowledge. The ·SIXTH VARNAKA 95 sense of the Vedas is not unlike Grammar, etc, in respect of dependence on the speaker's opinions Prop The Veda is relative to a person Reason Because the sense is dependent on the speaker's opinion, not on the injunction of adhyayana, being produced after knowing the sense Example Grammar, etc Nor are the Vedas preceded by indeterminate knowledge, since knowledge which reveals what is instrumental to the desired, is necessarily determinate V Nor is unremembered authorship of what is in continual study a ground for inference of non relativity to a person Not being remembered is inconclusive, eg, in the case of a disused well, 'not being validly known' is itself not established There is inference Prop The Veda is the work of a person who knows much Reason Because it validly reveals much Example The Bharata, etc Srut also teaches creation of the Vedas And relativity to a person involves loss of valıdıty Acceptance by the majority . ?s no criterion of validity, eg, the apparent size of the moon Confirmation of the sense by another prannana is impossible, since dharma, etc, are imperceptible and the admission of another reven lation involves infinite regress Even perception by the manas is impossible, since at the commencement of the aeon when the Nor 15 Vedas are created, dharma, etc, do not exist authoritatitiveness of the Veda acceptable, if all statements are invalid there is no occasion for debate, of worldly statements are valid, why not those of the Vedas? Hence the dilemma--rela tivity to a person destroys validity, whilc non relativity detracts from Brahman's omniscience non VI Reply -The relation of word to sense not relative (1) to Jivas, as that would make all verbal usage arbitrary, or (ui) to Isvara, as beginninglessness may be inferred, on the ana- Even the use or study logy of verbal usage at the present day of sentences in sequence gay be inferred to be beginningless, the study of the Veda even at the time of creation being dependent on remembrance of study in a prior acon, because it is study ·96 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS 'of Veda, other works confess to a beginning and an author, the Vedic declaration of an author signifies (a) the revelation of an already existent Veda to Hiranyagarbha, and (b) the material causality of Isvára in respect of the Veda, the latter type of dependence does not constitute pauruseyatva, as the creation does not rest on first knowing the content through another pramana Reason Not being the work of a non-omniscient Being, it is the pramana for dharma, adharma, etc Example Isvara's jñana, as admaitted by others Utterance by a trustworthy person not necessary to establish validity, but non-utterance by an untrustworthy person is essential VII Valıdıty is self-established, invalidity due to defect in the causes Trustworthiness of the speaker removes the obstacle to intrinsic validity, no such obstacle in the case of the Veda Objection A mere word should call up valid cognition of its denoted object Reply Not where the object is non-existent, since there is conflict with other pramānas VIII Objection - The verbal cognition of an object, even where it is not, would be valid when no other pramana has arisen. wherewith there may be conflict Reply-Even if we be thus forced to accept verbal usage by a trustworthy person, as essential to validity, Vedic statements are distinguished from (1) other valid statements, since they depend on remembrance of earlier usage, not cognition of content through another pramana, and (2) invalid statements, since these follow neither on prior valed cognition nor on the remembrance of earlier usage IX Objection --Such dependence on remembrance constitutes a succession of the blind. Reply .-The merely remembered word has no purport in respect of its sense, but the Vedic words have such purport, as the learning of them is conscquent on the injunction of adhya. yana, the purportfulness of this text is established by itself, and that is intelligible on the analogy of words like word' llence, the Veda is beginningless, it is also immutable, since its sequence in the form of words, sentences, topics, etc, is wel defined, thero ·SIXTH VARNAKA 97 being only manifestation and concealment of these, at the beginning and end of each acon. x. Though beginningless and unchangeable, the Veda is yet dependent on Brahman, as material cause Reason Because it is imposed on Brahman Example The snake imposed on the rope XI The Vedas are illusory, like the rope-snake, they signify not individual sounds, but sounds in sequence, this sequence cannot be present m the sound as such, which are admitted to be all-pervasive and eternal, nor is it present in pronunciation as such, since this, unlike sounds, is not the content of the sense of hearing, nor is it present in cognition, as a proprium of the sound, as what is present in one cannot be the proprium of another, if it be present in the cognition and imposed on the sounds, then, on the akhyātı view, the Veda' would signify not the sequence alone, nor the sounds alone nor one as qualified by the other, it would be only non-discrimination, on the anyathākhyatı view, the cognised object does not exist, cognition alone would be left, not the sound, the anirvacanıyakhyātı view would make the Veda illusory The sequence in cognition cannot be an accidens of the sounds, since we perceive the sounds as really qualified by sequence, hence the Veda is indeterminable, though practically efficient Though as the material cause of all, Brahman is associated with all, it need not reveal all, since the sun's rays though associated with ether, taste, etc, do not reveal these, hence the exhibition of Brahman's omniscience as the material cause of the Veda, 13 ·SEVENTH VARNAKA I Alternative interpretation of third sutra, as premising the pramāna for Brahman defined in the second sutra, it is a merit for a sutra to convey more than one sense Vedic texts are the sole pramāna, if this be not declared, there is contingence of the ſecond sutra being imagined to have for purport the employment of inference of a creator, etc, thence would not be established a single, omniscient, omnipotent Brahman views II Different about Brahman, Jivas, mayā and avidya (1) Brahman the prototype, endowed with māyāenergy is the cause, Jivas are bound by avidya, (11) the reflec tion in maya or avidya is the cause, the pure is immortal, Jivas bound by avidya, (ui) Brahmasıddhe view - Jivas alone deluded by their respective avidyās and the causes of the world, consilience of jiva experience analogous to consilience of delusion for several persons, Brahman the cause of the world only as the substrate of its existence, (iv) Ista-siddha view World a transfiguration of Brahman through its own avıdyā All these positions are acceptable, all being merely assumptive for the inculcation of the final truth non duality ·FOURTH APHORISM EIGHTH VARNAKA I Object Exposition of the validity of the Vedānta as means to know Brahman II Pūrvapaksa as to non-validity, because of (1) conflict with Jaumını, (2) impossibility of valid verbal teachung in respect of an existent, (3) frutlessness, and (4) absence of content not already known III Because of being studied in consequence of the injunction of adhyayana, arthavādas etc, are valid, as subsidiary to 12- junctions of rites, but Vedānta has not even such validity, as there can be no rites in respect of the existent, Brahman TV The Vedāntas not subsidiary to any particular injunction, or to the aggregate of injunctions, or to dharma in general, no party with the text declaring the pama-constitution of the sacrificual ladle, as, for the distinctionless self no serviceability is declared or can be assumed in respect of rites V There may be subsidiariness to the injunction of saguna meditation Though Vedāntas are not valid in establishing Brahman, yet, a cause of the world being established in general by inference, there may be assumed an injunction to contemplate it, and the Vedāntic declarations of eternality, purity, etc, treated as sub sidiary to such contemplation, the assumption of such injunction Justified because of the contingence of futility otherwise for the Vedānta studied in pursuance of an injunction VI (a) Siddhānta Brahman valıdly known being revealed as the purport, on a harmonious synthesis of the Vedantas VI (b) Purport consists neither in intention nor in usage, but in subsidiariness to the valid cognition of a particular sense , hence characteristic of the word Indications of purport are upakramopasamhārau etc VI (c) 'Bemg kārya' is not the sole indication of purport, eg "A son is born to you " Kārya cannot be assumed in such cases for without valid knowledge of the kārya, purport may be assumed in respect of it while without assuming purport, we do ·100 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS not know the kārya Further, there is not purport wherever there is the character of kārya, e g , "He is to offer oblation with jartıla gruel or gavidhuha gruel” VI (d) The only marks of purport are the six enumerated in the well known verse about the harmony of the initial and concluding passages etc VIT The harmonious purport of the Vedāntas 15 not relational, but the single, impartite essence, by express signification or secondary implication or by adjuncts VIII Eg, the terms 'knowledge' and 'bliss', do not signify psychoses, because of conflict with 'eternality', in abandoning this reference there is secondary implication but express signification as meaning intelligence, 'one' expressly signifies non-existence of difference and secondarıly implies Brahman, 'omniscient' applies to Brahman as having for adjunct the world which is indeterminable, 'that thou art applies through exclusive-non-exclusive implication. IX Oneness of what is declared as the purport not inconsistent with the manifoldness of what are excluded, neither the indeterminable nor its non-existence can limit the non duality of the real Illustration of impartite sense from recognitive experience X Identity, the purport of the sentence-sense, is cognised even from the constitutive words, but the sentence-sense removes the delusion of difference, in the same way as recognition Prop Sentences like "That thou art' relate to impartite sense Reason Because of expressing apposition betreen what are not cause and effect. Example The sentence 'This is that Devadatta' XI Sentences like "The pot is clay' are admitted to declare difference crim non difference since in empirical usage the path of the Bhatta is followed XII Texts about Brahmin being internal ruler do not demand difference as well as non difference, for such difference cannot be removed by hnow ledge xhose content too is bhedabhed, and no Astra whosc content is not bhedibheda is admitted by ou and ans hot what is remomble by Inowledre is illucos Sriti doe- Iares Bohman attainment puen with Brahmın knors ledige sithout ·EIGHTH VARNAKA 101 the intervention of ritual etc If difference qualifies the jiva per accidens, non-difference alone is real, if per proprium, when that is removed, the jiva would perish, not be relcased, if the perishing jīvatva be distinguished from the released substrate jiva, this substrate should be non-different even now from Brahman Bhedabheda conflicts with explicit sruti denial of difference, texts like "He who stands within the self' merely restate otherwise established difference, to teach non-difference Nor is there confusion betwcen word-sense and sentence-sense, for, of the express word-senses, qualified by nescience-posited adjuncts, there is no identity, while the identity of the implied sense is acceptable to us XIII Subordinate texts too like 'Truth, knowledge' etc, have an impartite sense, being statements of definition revealing identity, like 'The moon is the pre-eminent luminary' XIV Objection Prop The Vedāntas as teaching Brahman are invalid Reason Because they mahe known an existent which should be the object of other pramānas Example The sense of sight revealing apparent elevations and depressions in a picture Reply The non-existence of another pramana is not of itself proof of non-existence Verbal statements of personal origin may relate to contents knowable by other pramanas, but not sruti which is non-personal and is not uttered after the cognition of the content through some other pramana, if the analogy of ordinary experience be brought in, injunctive texts too may have for content what is knowable, by another pramana if the scriptural karya is otherwise unknowable, because of transcending the three times so is Nirguna Brahman, which transcends all qualities No doubt Brahman is of the nature of intelligence, but it is not dependent on intelligence as a pramāna Nor can sruti become repetitive merely because its content can be otherwise known sight is not repetitive merely because its content is tangible And there is parity of objection Further, where and answer in regard to injunctive texts too more than one pramana may apply there is no rule that sabda alone is repetitive, the defect may attach to the other pramānas, which confirm what is revealed by sruti XV (a) Objection Language learning is always associated with perception of activity in others and inference therefrom hence no independent validity for words ·102 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XV (b). Reply. Signification may be of a bare object of knowledge unassociated with another pramána. Prop: Words denoting existents in an injunctive statement can signify what is not associated with another pramāna. Reason: Because of presence in a statement of kārya. Example: The injunctive word or suffix signifying karya. Similarly of other words signifying existents. The superior elder before using the word may have known its sense through another pramāņa; such pramāna, however, accounts for his usage of the word, not for the word's significant capacity. XVI (a). Objection. Prop. Words as such can give no valid knowledge. Reason: Because they have no relation to sense. Example: The sentence 'In the finger-tip, there are hundreds of elephant-herds.' XVI (b). Präbhākara's reply: there is validity at least in respect of the nature of the speaker's cognition, though not in respect of the content. XVI (c). The answer is irrelevant. If the word is valid in respect of the speaker's cognition alone, unrelated to the object of knowledge, neither worldly nor Vedic statements could relate to such objects; if the validity be in respect of the speaker's cognition as related to it why should not the validity be in respect of the object itself ? XVI (d). Because of words being used together in a sentence, one may guess the sentence-sense, i.e. the object of verbal know- Jedge; but even such guess, which is not due to residual impres. sions, docs not involve alternatives and is not sublated, is valid knowledge resulting from no cause other than the word; an infcrrcd speaker's cognition may in some cases be the basis for postulation of the object, but not in the case of the Voda, which is non-personal. xvi (c). Failure of some sentences due to untrustworthinnes of the speaker, like fallure of perception due to defect: rruelation ·EIGHTH VARNAKA 103 of non-duality is non-personal, hence non-defective Perception etc, of duality is sublated by sruti declaration of its māyā-nature, their empirical validity possible, as in dream etc, the claim to reality being all that is sublated, declaration of invalidity due to a consideration of sublation, there is no sublation of the knowledge of non-duality. XVI (1) Non-duality may not be considered a defect, like the configuration of lines or the play of light and shade, giving the appearance of elevations and depressions in a picture, for there is no sublation of the former cognition, as of the latter, and, when validity exists because of making known the novel, why seek for confirmation? XVII The claim of validity solely for injunctive texts depends on sruti being solely for ritual, and the latter depends on the former, XVIII Appetency and desistence are desired, if at all, not for themselves, but as contributory to a human goal, which may in some cases be attained hy mere knowledge, as in the realisation of a forgotten ornament round one's own neck etc, realisation of Brahman being of this nature, accomplishable even by knowledge, the Vedāntas do culminate in a human goal and are valid in respect of their teaching of Brahman XLX Contingence of nitya and naimuttika injunctions becoming invalid, on the Prabhākara view, of contributing to a human goal is to determine validity Novelty, non-sublation and indubitability are the sole tests of validity, they apply both to the injunctive texts and the Brahman-texts ·NINTH VARNAKA I The purpose of this Varnaka refutation of the view that Brahman is subsidiary to what is to be accomplished II Pūrvapaksa Words cannot give knowledge in the absence of what is to be accomplished Even where the kārya is not explacit, it must be understood Otherwise there would be no frut This is in accord with the sastra which enjoins reflection and contemplation subsequent to sravana III (a) Siddhanta The Vedantas cannot teach both the niyoga and Brahman, nor the niyoga alone III (b) Brahman-knowledge is not what is enjoined III (c) Nor is there a need of enjoining a continuity of Te collection in respect of Brahman If release be the result of an act, there is the contingence of non eternality III (d) Purvapaksa Contemplation in respect of Brahman is enjoined III (e) Siddhānta No, because of the contingence of the abandonment of intrinsic validity III (1) Nor is there injunction of a super-normal cognition In the case of the Vedantas no object of injunction can be demonstrated IV Impossibility of demonstrating the niyoga in the case of the Veda The sense of injunction is such instrument of the desired as is capable of being willed, and not nuyoga Even this kind of injunction not possible in the Vedantas. What is desired is release, the instrument is Brahmin-knowledge This is the purport of the Vedāntas If injunction too be the purport, there is sentence split Nor is it impossible for words to teach what is existent VI Purvapakşa No oneness between the jita and Brahtexts teach only a superimposed identity for the man, the ·NINTH VARNAKA 105 purpose of contemplation, the Vedantas have the injunction of contemplation for purport, the fruit of this injunction need not be non-eternal VII Siddhanta Release is not accomplishable by contemplation which is an act, for release is beginningless and endless This is established through sruti and reasoning VIII Contemplation which is an act admits of degrees, of increase and decrease, its result, release, too would then be subject to these, consequently it would be non-eternal IX. Nor is there not the contingence of non-eternality on the strength of the sruti declaration of non-return The Chandogya, VIII, XV, 1, and the Maitrı, VI, 30, are not the evidences X Śruti and reasoning do not support the view that release is a human goal, though non-eternal, like heaven, etc XI Purvapaksa The Mahavākyas do not teach oneness of Brahman and the self, they have for purport imaginary identification, superimposition, kriya-yoga or purification In truth, however, the self is different from Brahman XII Siddhanta The Mahāvākyas have oneness for purport The presented difference is only apparent, the marks of purport arc determinative of oneness, the removal of nescience which is declared to be the fruit would be uninteligible if there were only imaginary identification, etc XIII Purvapakşa The relation between the Jiva and Brahman is difference cum non-difference XIV The Scriptural passages Siddhanta No, since none of the varieties of this relation like the relation of part and whole is possible as between the jiva and Brahman Difference and non-difference are contradictory attributes, and they cannot co-exist ху There is only a single self about the release of Vamadeva, etc, have for purport praise of Brahman-knowledge XVI Since the self is non-dufferent from Bralıman, there is no need for acts of contemplation in the form of imaginary 14 ·106 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS identification, etc. Śruti declares that Brahman is not an object of contemplation. XVII (a). Pūrvapakşa. If there be oneness between the jiva and Brahman, the Mahāvākya "That thou art' would be tautologous Hence the relation of difference cum non-difference should be admitted. Siddhanta No The very concept of difference cum non-difference is unintelligible. XVII (b). Difference and non-difference are not needed to justify such distinctions as that between bondage and release, for that is accomplished even through difference The Šāstra, however, declares non-difference alone as between jiva and Brahman. The purpose of the Mahāvakya is to remove ignorance and thereby reveal the eternally established identity of Brahman and the self. XVIII (a). There is no need of an injunction in respect of knowledge An injunction is needed for the production of a result like origination, modification, attainment or purification And none of these is possible in respect of release XVIII (b). Pürvapakşa. Origination is possible in the case of release. Though originated, release is not non-eternal, for its generator is not an act but knowledge The removal of nescience and the becoming Brahman are thus both accomplishable by knowledge. XVIII (c). The becoming Brahman is ununtelligible. The Sruti text about becoming Brahman has for purport merely the manıfestation of the eternally established Brahman-being If release is really accomplished in the sense of being originated, even though by knowledge, at cannot be eternal. XVIII (d). If release be a modification, even then it can. not be eternal. $ XVIII (e). Similarly, real attainment is impossible in the case of thc omnipresent Brahman The Šāstra speals of attain. ment figuratively. It only means that on the removal of nescience the eternally attained Brahman is manifested to the jiva as of its own nature, ·107 NINTH VARNAKA XVIII (f). The Scriptural declaration of departure through the artery in the head does not refer to release. Here, immortality means abiding for a long time in the highest world. XVIII (g). Purification too is not possible in respect of the eternally pure Brahman. Since none of these four kinds of fruit, viz., origination, modification, attainment and purification, is intelligible, release is the sphere of knowledge alone, not of activity. XIX. Cognition is not activity. XX. Pūrvapaksa : Cognition is not different from activity, because activity is none other than a succession of conjunctions and disjunctions. XXI (a). Siddhānta: No; perception establishes activity other than conjunction, etc. XXI (b). Půrvapaksa: The Prābhākara who thinks that activity is always inferred argues that activity is an excellence present in the locus of conjunction and disjunction and is the generator thereof. even XXI (c). Siddhānta : The excellence called activity cannot be demonstrated. Activity is not an object of inference. It is certainly perceptible. XXII (a). Even if cognition be regarded as an act, it is different from such activity as can be enjoined. In the case of cognition, there is no freedom of performance, nort-performance or performance otherwise. XXII (b). Pürvapaksa : Such freedom exists cognition. XXII '(c). Siddhānta No; human effort and freedom relate to the causal aggregates of cognition and not to cognition itself. XXII (d). Contemplation, unlike cognition, is dependent on the person, since it is of the nature of a contemplating activity. XXII (e). Pūrvapaksa : Contemplation too is not dependent on a person, since it is of the nature of a stream of recollection.

·108 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS Siddhānta. No; contemplation is the stream of mental acts qualified by the form intimated by the Śruti, XXII (f). Contemplation is different from recollection. In recollection there is no personal freedom, whereas contemplation is unfettered assumption. XXII (g). Contemplation, even as enjoined in the Sāstra, need not refer to an entity as it is. In this sense, the Šāstra may relate to what is untrue. XXII (h). Even where contemplation of Brahman is spoken of Scripture, the reference is not to an entity as it is. XXII (i). Pūrvapakşa. As for cognition, let there be for contemplation also human effort only in respect of the causal aggregate. XXII (i). Siddhanta. The continuance of contemplation, unlike cognition, requires continued effort. XXII (k). Even with practice, contemplation does not become independent of effort. It cannot be said that contemple- * tion, like cognition, is dependent on the causal aggregate secured by effort, and not directly on effort; for effort itself is the causal aggregate of contemplation. XXII (1). Contemplation and cognition, though both are cqually mental, are different in respect of the fruit, the content and the cause. And so Brahman-knowledge cannot be enjoined, like contemplation. XXIII. The Vedāntas have for purport the true self which is not an object to be abandoned or accepted, and not injunction. XXIV. Purvapaksa. The Vedantas relate to the self which is subsidiary to activity. Siddhānta. No; the Vedāntas culminate in the self which is devoid of relation to act. a XXV. Purvapaksa. Jaimini holds that word makes known its sense only in relation to what is to be done. Hence thr Vedāntas too cannot make known an existent 'self unrristed to act.

·NINTH VARNAKA 109 XXVI (a) Siddhānta As interpreted by the Bhātta, Jaimını does not hold the above view The Bhāţta maintains the doctrine of relation among the signified From words arise word-senses, and from word-senses their relation And so the word has capacity in respect of its own sense directly, and not as related to what is to be done XXVI (b) Pūrvapaksa The Präbhākara maintains the doctrine of signification of the related, and he does not admit the learning of unrelated word-senses XXVI (c) Siddhānta Even thus there is no rule that all word-senses should be related to the to-be-accomplished Words signify their own senses as related to others, without requiring what is to be-accomplished XXVI (d) defended The doctrine of the signification of the related The difference of the doctrine from the Bhätta XXVI (e) View XXVII Jaimini's aphorism regarding the subsidiariness of existent things to rites relates to the topic of Mımāmsā and not Vedanta XXVIII The Vedanta words have the homogeneous Brahman for purport, in spite of the difference of gender, number, etc, indicated by the first case suffix XXIX In the usage of the first case suffix there is The Vedantas no importation of the act even of existence culminate in the impartite sense XXX (a) In the case of prohibition, since there is no activity seen, even the Mīmāmsāka (Prābhākara) has to admit the syntactical relation of words to what is existent XXX (b) Purvapaksa The Prābhākara maintains that even in prohibitions what is enjoined is the act of resolving not This is the sense of the word 'not' to do the prohibited act not' here means non-exis- XXX (c) Siddhanti tence, the principal sense NO, ·110 ANALYTICAL TABLE OF CONTENTS XXX (d). A prohibition like 'A Brahmin is not to be killed' teaches that killing is not desirable, and that the delusion that killing is desirable should go. XXX (e). The Prābhākara has to admit that negative sen-' tences have syntactical relation to existent things. XXXI (a). An injunction is not needed in the case of the Vedāntas which reveal the truth and remove nescience 'and its products like relation to the body, etc. XXXI (b). The relation to body, etc., is the product of nescience, and not of karma, XXXII (a). Persistence of the body even after the dawn of true knowledge is because of the residue of prārabdha. . XXXII (b). Performance of rites unnecessary in the case of the jīvanmukta. XXXII (c). For a jīvanmukla there is no action at all. XXXIII. Unintelligibility of the view that both difference and non-difference are real. XXXIV. There is no evidence in respect of difference in the self. The perception of duality is sublated by the perception of non-duality. XXXV. The fruit results from the intuition of Brahman. Hence there is not even a suspicion of injunction in the Vedāntas. + ·विवरणप्रमेयसंग्रहः । स्वमात्रयानन्दयदन जन्तून्सर्वात्मभावेन तथा परत्र । यच्छङ्करानन्दपदं हृदब्जे विभ्रानते नघतयो विशन्ति ॥ १ ॥ भाष्यटीकाविवरणतनिवन्धनसंग्रहः । व्याख्या व्याख्येयभावलेशहानाय रध्यते ॥ २ ॥ नित्यस्वाध्यायविधितोऽधीत्य घेदान्समस्य ये । संशेरतेऽये ते सूत्रभाष्यादिवधिकारिणः ॥३॥ I. नित्यो हि 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यध्ययनविधिः, 'बाल- णेन निष्कारणो धर्मः पढडो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' 'इति वचनात् । काम्पत्ये हियेदाध्ययनस्यान्योन्याश्रयता, अवियोधे सति फामना, कामनायां सत्यां पशोपेतवेदाध्ययनप्रवृत्तस्पार्यावबोध इति । अत: सर्वोऽपि नित्य- विधिवलादेव पडासहित वेदमधीत्या जानाति । तत्र कश्चित्पुण्यपुञ्ज- परिपाकवशानिरतिशयपुरुषार्थप्रेप्सायां तदुपाय घेदेऽन्विष्येदमय- गच्छति-'आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रिय भवति" इत्यात्मशेषतयैवान्यस्य सर्वस्प प्रिर्यत्वोक्तरात्मव्यतिरिक्तात्सर्वस्माद्विरक्तोऽधिकारी ; 'आत्मनि खल्वरे श्रुते मते विज्ञाते इद सर्वं विज्ञातम्" इत्युपझम्प 'पतावदरे खत्वमृतत्वम्' इत्युपसहारात्परमपुरुषार्थभूतस्पामृतत्यस्या- 'त्मदर्शनोपायत्यं प्रतिपाद्य, दर्शनस्य, चापुरुषतन्यास्याविधेयत्वात् 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' 'इत्यात्मदर्शनमन्ध तदुपाययेन 'श्रोतव्यो मन्तव्यो . २. Taitt, Aranyaka, 11-15 Quoted as Āgame in the Mahabhasya, 111 (Kielhorn, vol Ip 1.) ३ Brh, 11-1v-5. ४. Brh, IV-v-6. Brh, IV-V-15 ६. Brh, IV-16 ·. विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, ii निदिध्यासितव्यः' इति मनननिदिध्यासनाभ्यां फलोपकार्पङ्गाभ्यां सह श्रवण नामाङ्गि विधीयते इति । - II. ननु षडङ्गोपेतवेदाध्यायिनः, सत्यपि वेदार्थावगमे,विचारमः न्तरेण तात्पर्यानवगमान तेनावगतोऽर्थः श्रुत्यभिप्रेतो भवितुमर्हति इति चैत्, मैवम् ; एतच्छृतितात्पर्यस्यैव पुराणेषु प्रतिपादितत्त्वात् । . तथा हि- ; १ 'श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्वोपपत्तिभिः । ज्ञात्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः ॥ तत्र तावन्मुनिश्रेष्ठाः,श्रवणं नाम केवलम् । उपक्रमादिभिलि शक्तितात्पर्यनिर्णयः ॥ सर्ववेदान्तवाक्यानामाचार्यमुखतः प्रियात् । वाक्यानुग्राहकन्यायशीलनं मननं भवेत् ॥ निदिध्यासनमैकाम्यं श्रवणे मननेऽपि च । निदिध्यासनसंज्ञं च मननं च द्वयं बुधाः ॥र फलोपकारकाङ्गं स्यात्तेनासम्भावना तथा । विपरीता च निर्मूलं प्रविनश्यति सत्तमाः ॥ 'प्राधान्य मननादस्ति निदिध्यासनतोऽपि च । उत्पत्तावन्तररं हि ज्ञानस्य श्रवणं घुधाः ॥४ सटस्थमन्यव्याहत्या मननं चिन्तन तथा । इतिकर्तव्यकोटिस्थाः शान्तिदान्त्यादयः क्रमात् ।।" सतः सागनिष्ठस्य प्रत्यग्मोक्यगोचरा । या त्तिर्मानसी शुद्धा जायते वेदवाक्यतः ॥ Brh, IV.v.6. मत्ना (T) ३. Minaiopapurina, Ch. IV.

·. Lii] प्रथमवर्णकम् तस्यां या चिदभिव्यक्तिः स्वतःसिद्धा च शारी। तदेव ब्रह्मविज्ञानं तदेवाज्ञाननाशकम् ॥ 'प्रत्यग्वौक्यरूपा या इत्तिः पूर्णाभिजायते । शब्दलक्षणसामग्र्या मानसी सुदृढा भृशम् ।। तस्याश्च द्रष्टभूतस्तु प्रत्यगात्मा स्वयंमभः । स्वस्य स्वभावभूतेन ब्रह्मभूतेन केवलम् ॥ स्वयं तस्यामभिव्यक्तस्तद्रूपेण मुनीश्वराः । ब्रह्मविद्यासमाख्यं सदज्ञान चित्यकाशितम् ॥ प्रतीत्या केवलं सिद्धं दिवाभीतान्धकारवत् । अभूतं वस्तुगत्यैव स्वात्मना असते स्वयम् ।। स्वात्मनाज्ञानतकार्य प्रसन्नात्मा स्वयं बुधाः । स्वपूर्णब्रह्मरूपेण स्वयमेवावशिष्यते ।। एवंरूपावशेषस्तु स्वानुभूत्येकगोचरः । येन सिध्यति विमेन्द्रास्तद्धि विज्ञानमैश्वरम् --- III. नन्येवमपि श्रवणस्य विधिर्नोपपद्यते । तथा हि-स कि ज्योतिष्टोमादेरिवापूर्वविधिः, उतावघातादिवनियमविधिः, किं वा 'पञ्च पश्चनखा भक्ष्याः' इत्यादिवत् परिसंख्याविधिः? नाघः, वेदान्तश्रवणादीनां दृष्टफलबलज्ञानपति साधनत्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धत्वात् । प्रसिद्धं हि लोके वैद्यशास्त्रश्रवणस्य तद्विषयावगमं प्रति साधनत्वम् । न द्वितीयः, नियमादृष्टस्य कल्पकाभावात् । अवघातादौ तु नियमाटजन्यपरमा- पूर्वमेव एतत्वल्पकम् । न च ब्रह्मज्ञानमदृष्टजन्यम् , केवलव्पतिरेका-४) भावात् । न हि वेदान्तश्रवणादौ सत्यपि, नियमादृष्टाभावापराधेन ब्रह्म- झानानुत्पत्तिष्टचरी । शानस्य क्यचिददृष्टजन्यत्वेऽप्ययं विधिर्भाष्पविरद्धा, समन्वयसूत्रव्याख्याने महता प्रयत्नेन विधिनिराकरणात् । अन्यथा वेदान्तानां , 1. Parāśaropapurāna, Ch XIV २. Manar opnpurina, Ch IV.

·. C विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, iv-r ... विधिपरत्वं ब्रह्मपरत्वं चेति वाक्यभेदप्रसङ्गः । नापि तृतीयः, पञ्चनखाप- शनखभक्षणयोरन्यतः प्राप्तौ अन्यूपरिवर्जनवत् , आत्मसाक्षात्कारस्योप- निपदतिरिक्तात् माप्त्यसंभवात् । तस्मान्नास्ति श्रवणविधिः-इति ।। (पंचनामा करने IV. अत्रोच्यते । दृष्टफलस्यापि धर्मज्ञानस्य साधनेऽध्ययने नियम- विधिस्तावदङ्गीकृत एवं । यदा त्वर्वाचीनपुरुषार्थे परोक्षे धर्मज्ञानेऽप्येवम् , तदा किमु वक्तव्यं परमपुरुषार्थब्रह्मसाक्षात्कारसाधने श्रवणे नियमविधि- रिति ? यद्यध्ययने नियमादृष्टजन्य यागीयापूर्व तत्कल्पकं स्यात , तहि • श्रवणेऽपि ब्रह्मज्ञानं तत्कल्पकमस्तु ; ब्रह्मज्ञानस्य सर्वादृष्टजन्यत्वात ; 'सर्वे कर्माखिल पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते" इति स्मरणात् । अत्र हि प्रसिद्ध- यागादीनेवापेक्ष्य सर्वग्रहणमितिभ्रमं व्युदस्य श्रवणादेरपि संग्रहायैवाखिल- मित्युक्तम् । अन्यथा पौनरुक्त्यात् । योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ।। इत्यकरणे प्रत्यवायमपेक्ष्य विध्यङ्गीकारे, प्रकृतेऽपि तथास्तु ; नित्य कर्म परित्यज्य वेदान्तश्रवण विना । वर्तमानस्तु संन्यासी पतत्येव न संशयः ।। इति प्रत्यवायस्मरणाच । neit aware Enार) V. ननु ब्रह्माने श्रवणं विना अन्वयव्यतिरेकादिना नासि भावप्राप्तिः, निर्विशेपस्य ब्रह्मणो वेदान्तैफसपधिगम्यत्वात् । तत्य मसिद्धिः? मैवम् । व्रीहीनहन्ति इत्यत्र "शास्वैगम्यापूर्वीयत्रीहि- प्वन्यतो दलनाथमाप्तावपि अवघाने या नियमः, नपा श्रवणेऽपि पाक्षि- Bh. Giti, IV-33. ५. श्रवणादीनां...दिना (T,'V); २. Manu, II-168. म्यतिरेयादीनां (P). i. . मवेक्ष्य (P,S) ६. .Ap. Ss., I-xix-2. १. Sambopapurina .. शगंग्य (T) Ch.I. Pomits 991, ' . . .

·I, vi-vii] प्रथमवर्णकम् कत्वमन्तरेणैव नियमोऽस्तु । अथ ब्रीहिमात्रसाधारणाकारेण प्राप्ति- मपैक्ष्य तत्र नियमा, तदवापि समानम् ; विषयज्ञानमानसाधारणाकारस्य सुवचत्वात् । अथावधातेऽपूर्वविधिरेव सफलतो. नियम इति व्यवहियते, श्रवणेऽपि तथा भविष्यति । मान vi• नचभाप्यविरोधः, दर्शनविधेरैव तत्र निराकरणात् । दर्शनवि- धाने हि 'प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह ब्रूतः प्राधान्येन ' इतिन्यायेन प्रत्ययार्थस्य नियोगस्यैव माधान्याद्,दर्शनस्य प्रकृत्यर्थतया गुणभूतत्वेन : तद्विशेषणस्य ब्रह्मणोऽपि सुतरां गुणभावः स्यात् । ततो न पेदान्तैब्रह्म सिध्येत् । फलत्वेन प्रधान वामदर्शनमुद्दिश्य श्रवणविधाने तु न कोऽपि दोपः । Time Tama VII. वाययभेदश्च किमेकदेशिनापाद्यते, किंवा तान्त्रिकेण नाघः, वेदान्तेष्ववान्तरवाक्यभेदेन 'विविदिपन्ति यज्ञेन' इत्यत्र ज्ञानसाधनत्वेन यज्ञादिविध्यङ्गीकारात् । न द्वितीयः, मेताग्निहोत्रप्रकरणे अधस्ता- समिधं धारयन्ननुद्रयेत्' इत्यधोधारणं विधाय 'उपरि हि देवेभ्यो' धारयति' इति पठितम् । तत्र दैविकमुपरिधारणमन्यप्रकरणमध्ये 'श्रुतमपि विधेयमिति 'विधिस्तु धारणे, अपूर्वत्वात्' इत्यधिकरणे निीतत्वात्। अप कथंचिदेतदधिकरण प्रभाकरो नाङ्गीकुर्यात् , तथापि दर्शपूर्णमास- प्रकरणे तिस्रो रात्रीनंतं चरेत्" इति रजस्वलाया व्रतकलापविधिमझी. फरोत्येव ; तस्माद् ब्रह्मपकरणेऽपि श्रवण विधीयताम् ; का तव हानिः ? अथ व्रतकलापस्य प्रकरणान्वयासंभवादगत्या वाक्यभेदाश्रयणम् , इह तु तव्यमत्ययस्यार्थित्येनाप्यन्ययसंभवान्न तयुक्तमिति तवापरितोपः, तर्हि 'तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्य निर्विद्य' इत्यादिवाक्यं श्रवणादिवि- .. ५. TS, II-1-7. ६. Brh, III.v.1. ... P inserts तयोः प्रत्ययः २. Brh, IV.iv-22. ३. अङ्गीकरणा (2) ३. PM, IIT-iv-5, (15) P omits इत्यादि.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, viil-ix धायकमस्तु ; तस्यानारंभ्याधीतत्वेनोक्तविरोधाभावात् ; आपाततः श्रव- •णाचप्रतीतावपि' वाक्यपालोचने वाक्यस्य श्रवणादिविधिपरत्वात् । : VIII. सूत्रकारेणेव 'सहकार्यन्तरविधिः' इतिसूत्रे पाण्डित्यवाल्ययोः' श्रवणमननरूपत्वेन विधि सिद्धवत्कृत्य :अथ मुनिः" इति वाक्यशेषे निदिध्यासनरूपत्वेन' मौनस्य विधित्वप्रतिपादनात् असाम्मदायिकत्वं . दुरापास्तम् । नन्येवमपि अधीत्य स्वाध्यायेनावगतस्य 'श्रोतव्यः' इत्यस्य श्रवणविधेरनुपपत्तिस्तदवस्थैवेति चेत् , न; तव्यप्रत्ययस्य विधावपि स्मरणात् । तद्विजिज्ञासव' इत्यादिषु समानप्रकरणेषु. श्रुत्यन्तरेषु श्रवणस्य अवश्य वाक्यभेदेन विधेरङ्गीकर्तव्यतया लदपरितोपस्य निरव काशत्वात् । न चैकस्यामेव शाखायाम् 'श्रोतव्यः', 'पाण्डित्यं निर्विघ" इति श्रवणविधिद्वयं पुनरुक्तमिति वाच्यम् ; एकत्र विधायापरत्र विधिमनूध विशेषकथनात् । अथ वा यथा. द्विमैत्रेयीब्राह्मणमपुनरुक्तम् , एकस्योपसं- हाररूपत्वात् , तथा द्विः श्रवणविधिर्भवतु । तस्मादुपपद्यत एवं श्रोतव्यः' इति विधिः। ix. तत्र श्रवणं नाम वेदान्तवाक्यानि विचार्योपक्रमादिभिर्लिङ्गवाक्य- तात्पर्यनिर्णय इतिः पुराणवचनेनोक्तम् । तथा च विरक्तेनाधिकारिणा अमृतत्वसाधनभूतात्मदर्शनाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इति । एवं तावद- धीतस्वाध्यायः पुमान्येदादेवावगत्य पश्चादेवं संदिग्धे कि वैराग्यमात्रमधि- कारिविशेषणम् , उत्तान्पदप्यस्ति, नानाविशेषणेपु तनिशियाधिकारिणि च कि प्रमाणम् वेदान्तवाक्यविचारश्च धर्मविचारेणैव गतो न यां, कर्य वा घेदान्तवाक्यानि विचार्याणि, किंलक्षणमात्मतत्वम् तस्मिंश्च कि . s&P omit वाक्य. . SX-Pomit fra ३. Br. S, III-iv-4. ४. Brh, III-v-1. P omits all the words from रूपरवेन toश्रवण in the next sentence. Pomits 7. Taitt: Upa, III-i-1. 5& P omit प्रवणस्य. ९. Brh, II-iv-5, and III-1-1.

·I,x-xi] प्रथमवर्णफम् प्रमाणम् , तस्य च' प्रमाणस्यास्ति केनचिद्विरोधो न वा तत्त्वगोचरज्ञानं च कि कर्मभिः समुच्चित्यामृतत्वसाधनम् , उत केवलमेव, केवळस्य साधनत्ये .वा कि प्रमाणम् कीदृशममृतत्वम् ; किं प्रमाणपंच-इति । त एते (५) संदेहा अन्येऽप्येचविधा नानाविधायनितव्याः । तांश्च न्याया-परमकपा- लुभंगवान्यादरायणः सूचयितुकाम: प्रथमतः 'श्रोतव्यः' इतिवाक्ये प्रतिपन्नम्- धिकारिविषयफलाख्यानुवन्धत्रयोपेतं विधि न्यायेन निर्णयस्तदर्यभूत- विचारकर्तव्यतां वक्ष्यमाणकृतलशास्त्रप्रवृत्तिहेतुत्वेनोपोद्घातभूता सूचपा- मास 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति ।. . . । X. तत्र 'आत्मनस्तु कामाय" इतिवाक्ये विरक्त्युपलक्षितसाधनचतु- प्यसंपन्नो य एवाधिकारी प्रतीयते स एव अथ-शब्दार्थः । अमृत- स्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन" इतिवाक्ये वित्तोपलक्षितलौकिकवैदिकर्मभिर- मृतत्वं नास्तीति यदुक्तं तदेव अतः-शब्देन हेतूक्रियते।, 'आत्मनि खल" इत्यादिना वाक्येनामृतत्वसाधनात्मदर्शनाय वेदान्तवाक्यविचाररूप श्रवणं कर्तव्यमित्युक्तम् । तत्सर्वं ब्रह्मजिज्ञासा-पदेनावगन्तव्यम् । XI.नन्वेतत्सूत्रं विधायकमनुवादकंवा नायः, लिलोदतव्यमत्यया. नामदर्शनात् । नेतरः, अप्रवर्तकेनानेन श्रवणविध्यसंग्रहप्रसङ्गात् । मैवम् ; 'कर्त- व्य त्यध्याहार्यत्वात् । ज्ञानेच्छयोर्वस्तुतन्त्रयोः कर्तुपशक्यत्वात् अध्याहृतेन जिज्ञासापदं नान्श्यिादिति चेत् , तपनयैवानुपपत्त्या जिज्ञासा-पदेनानु- छानयोग्यो विचारो लक्ष्यताम् । अविनाभावसम्बन्धश्च संदंशन्यायपसरात् । सुसंपादः । संदष्टो हि ज्ञानेच्छाभ्यां विचारः; प्रथमत इच्छायां सत्यां विचारे सति पश्चादेव ज्ञानोत्पत्तेः । न च वाच्यं. लक्षणायां विचाराख्यो विषयानुबन्ध एव सिध्येत्, न ब्रह्मज्ञानाख्यः फलानुबन्ध इति; अनहल्लु- क्षणया स्वार्यस्यापि स्वीकृतत्वात् । ब्रह्मज्ञानजनकत्वान्यथानुपपन्या Pomitsu. १. Preads वक्ष्यमाणः ३. Br.S, I-i-1. ४. Brh, IV.v•6. ५. Brh, IV-1-3. Ś & Pread Arstreaifa. 2, BỊh, IV-y-6.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [L,xii . विचारस्य वेदान्तवाक्यविपयत्वं लभ्यते । न ह्यन्यविचारकाणां ब्रह्मज्ञान- मुपलभापहे । फलत्वान्यथानुपपत्या ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वसिद्धिः । अधिकारिमिरिष्यमाणं हि फलम् । अत्र हि'साधनचतुष्टयसंपन्ना अधिकारिणो निःशेषदुःखोच्छित्तिनिरतिशयानन्दावाप्ती तत्साधनं च विहाय नान्यदिच्छन्ति । तत्वज्ञानस्य दुःखोच्छेदानन्दावातिरूपत्वासंभवेन परिशेषात्तत्साधनत्वम् । तदेवं साधनचतुष्टयसंपन्नस्य कर्मभिर्मोक्षासिद्धर्मोक्ष- साधनब्रह्मशानाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इति श्रुत्यर्थः समग्रोऽपि सूत्रे संगृहीतः । एवं शास्त्रप्रवृत्तिहेतुत्वं च विचारकर्तव्यतायाः अन्वय- व्यतिरेकसिद्धम् । सति ह्यनुबन्धत्रयोपेते, विधौ पुरुषाः प्रवर्तन्ते, ज्योति- टोमादौ तथा दर्शनात् । असति तु ने प्रवर्तन्ते, 'सप्तद्वीपा वसुमती' इत्यादौ प्रकृत्यदर्शनात् । XII. सा च विचारकर्तव्यता वक्ष्यमाणशास्त्रमटचिहेतुभूता प्रथम: सूत्रेणानेनत्यं निर्णीयते -विमतं शास्त्रमारम्भणीयम् , सम्भावितविषय- प्रयोजनत्वात् , कृष्यादिवत्--इति। न च सूत्रे विषयप्रयोजनानुपादानान्नायं विषयः सूत्रसिद्ध इति शकनीयम् , मुखतोऽनुपादानेऽप्पात्मचितत्वात् । सूत्रस्य हि सूचनमलकारः, न तु दोपाय । तत्र तावत् 'जन्माघस्य यतः इत्यादिशास्त्रेण विचार्याणां घेदान्तानाम् ' स वा अयमात्मा ब्रह्म इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं ब्रह्मात्मैकत्वं विषयः । तच्चैकत्वमखण्डैकरसवस्तु- प्रतिपादकेन ब्रह्म-शब्देन सूत्रे सूचितम् । 'तरति शोकमात्मचित', 'ब्रह्मविदामोति परम्' इत्यादिश्रुतिमसिद्ध दुःखोंच्छेदब्रह्ममाप्ती प्रपो- जनम् । ते च तत्साधनभूतब्राह्मज्ञाननिर्देशात्मचिते एव । न केवलं सूत्रकारो विषयप्रयोजने मूचितवान, किं तु तयोरुपपादनं चैवमभिप्रेयाय- विमतं शास्त्रं सम्भावितविषयमयोननम् , अविद्यात्मकबन्धमत्यनीकत्वात् , जाग्रदोधवत --इति । न च यस्याविद्यात्मकत्वममूत्रसूचितमिति 3 . ४ ५ . 1. P reads 9, T omits this sentence, ३. Br.sli-2. ४. Brh, IV...5. ५. Chand, VII-1-3. Taitt. Upa, 11•1•1. .. Cr. Ppr, p.3.

·. . I,'xiii] प्रथमवर्णकम् वाच्यम् ; बन्धस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वाङ्गीकारेणैव तत्सूचनात् । तथा हि । निःशेषदुःख निवर्तक त्वं तावद् ग्रह्मज्ञानस्य फमत्वसिद्धये सूत्रकारेगा- ङ्गीकृतम् । प्रमावत्वकर्तृत्वभोक्तत्वादिवन्धश्च सर्वोऽपि दुःखपीजत्वाद दुःखमेव । XIII. तत्र विचारणीयम्-किमयं बन्धः पारमार्थिकः स्यात्, अपा- रमार्थिको वा-इति । आधे ब्रह्मज्ञानान निवर्तेत । ये वेकदेश्यादयः पारमार्थिकस्यैव ज्ञानानिवृत्तिमनीकुर्युः, ते प्रष्टव्याः 'ज्ञानं किं स्वविपये निरयाख्यातिशयं जनयति, स्वाश्रये वा" इति । आधेऽपि स्वविषय संसारिणमात्मानमेव निवर्तयेत्, उत तद्गतं धर्ममात्रम् , अथ वा स्वयोध्या- खण्डैकरसत्वविरोधिन एव व तत्वादीन् , किंवा विषयगतानवयोधमेव ? न तावत्प्रयमद्वितीयतृतीयाः। न हि नानावणे चूतादिफले नीलमागमानं स्ववियं वा तत्समवेतरसादिकं वा विरोधिनं पीतिमादिगुणं वा निवर्तयति। “चतुर्धे स्वस्मन्मतापत्तिः। आश्रयातिशयपक्षेपि, किमाश्रयनित्तिः, किं वा तद्गुणानाम् , उताश्रयविपयोभयसंबन्धिधर्माणाम् ? नाघः, प्रतिक्षण- मात्मविनाशापत्तेः। न द्वितीय:, घटज्ञानेनात्मगतधर्मादिगुणानिस्तेः । न तृतीयः, स्वदेदृज्ञानेन देहात्मसंबन्धोधनिबत्तः । तमेव .विदित्वाति- मृत्युमेति' इति श्रुतत्वाद्वास्तवोऽपि बन्धो ज्ञाननिवर्त्यः, इति चेत्, न; श्रुतेर्बन्धसत्यत्वासत्यत्वयोस्ताटस्थ्यात् । अस्माभिस्तु श्रुतोपपत्यय बन्धस्या- विद्यात्मक कल्प्यते ; यथा ज्योतिष्टोमादीनां श्रुतस्य स्वर्गसाधनस्पोप- पत्यर्यमपूर्व भवद्भिः करप्यते; तद्वत् । अथ सत्र क्षणिकानां कर्मणां फाला- न्तरभाविफलसाधनस्वाभावव्याप्तिनियमः कल्पकोऽस्ति, तीहापि ज्ञानम- झानस्यैव निवर्तकमिति व्याप्तिनियमः पल्पकोऽस्तु । अतोऽपारमार्थिक त्व- मयशिप्यते "बन्धस्य । तदेवं ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यस्य बन्धस्याज्ञानात्मकत्वं मूत्रेणैव मुचितम् ।। P, धर्माधर्मादि P, somit fiyt9 and read परिशिष्यते ३. sveti, III, 8 P: सूषितम् ४. 'P,Somit मम्मन्य " २. T, V: अज्ञानेन २ ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, xv-xv XIV. नन्वैवं तेदविद्यात्मकत्वं सूत्रकारेण मुखत एव वर्णनीयम्, विपय- पयोजनमाधनद्वारा कृस्लशास्त्रारम्भसमर्पकत्वात : मुखतोऽप्रतिपादने' अतासर्यप्रसङ्गः, इति चेत्, तर्हि वर्णितमेवेतन्मुखतो द्वितीयाध्याये 'सदगुण- सागत्वात् "इस्पादिमूत्र। सूत्रस्य चायमर्थ:--आत्मनो देहोकान्तिपरलोक- गत्येतल्लोकागतीनां श्रुतस्वारसर्वगतत्वं विरुद्धमिति चेत्, न, घुद्धिगुण- सारत्वात बुद्धधात्मनोरितरेतरतादात्म्याध्यासेन बुद्धिगुणेष्वेवोत्क्रान्त्यादिपु सर्वगतस्यात्मनोऽभिमानमात्रं जायते, तच्च श्रुत्यानूगते निजस्वरूपबोधनाय- इति। तईि करनशास्त्रारम्भं प्रत्युपोद्यातत्वात्प्रयममेवाव्यासविषयं सूत्र मणेतव्यम् उपोद्वातश्च पतिपाद्यमर्थ युद्धौ संमृद्य मागेव तदर्थमन्तरवर्णनम्, 'इति चेत्, न प्रतिगदने प्रवृत्तेन सूत्रकारेण विरोधपरिहारसूत्रस्य प्रथमतो वक्तुमशक्यत्वात् । प्रतिपाय मुखतः प्रतिज्ञाय पश्चात्तरिमद्धिहेतु- प्रदर्शनं प्रतिपादनम् । तथा च प्रथमेनाध्यायेन ब्रह्मणि वेदान्तसमन्वय मदर्य तदुपपादको विरोधपरिहारः पश्चात्वर्तव्यः । अदर्शिते पुनः समन्वयविशेपे तद्विरोधाशका तन्निराकरणं च निर्विपय स्यात् । नन्येवमादा- वध्यासानुक्तौ विपर्ययोजनासिया शास्त्रमत्तिर्न स्यात् । मैत्रम् ; प्रथम- सूत्रेऽध्यासः साक्षादनुक्तोऽप्यर्यात्मूचित इत्युपपादितत्वारिसध्यत्येव शास्त्र- प्रवृत्तिः । तथा हि। xv. ननु सूत्रमूचितोऽप्यध्यासो न युक्तिमहः । आत्मानात्मानौ इतरेतरतादात्म्याध्यासहितौ, कापीतरेतरभावरहितत्वात् , तमःमकाशवत् । न च हेत्वसिद्धिः विपतौ तादास्यशन्यौ, विद्ध- खभावत्वात्, तमामकाशवत् ।। न चासिद्धो हेतुः विमतो विरुद्ध- स्वभावौ, युष्मदस्मन्प्रत्ययगोवरत्वात्, देवदत्ततद्वैरिवत् । न च वान्यम्- देवदत्तस्य स्वशरीरादिसंघातेऽस्मात्मत्ययः, तत्रैव तवैरिणो पुष्यत्मत्ययः न च तम विरोधोऽस्ति; एवं तद्वैरिण्यपि प्रत्ययव्यत्यासेन योजने दृष्टान्त: साध्यविकर: स्यात् - इति । न हि भिन्नाश्रययोः मत्यपापियो दृष्टा- lang tarist Br.S., II, ii, 29. P, समर्थकत्वात् T, V omit 7 Pinserts 81 1. T,Vadd प्रथम ५. P. सुनित P, एतद् ४.

·. i, xvi-xvii] प्रथमवर्णकम् तत्वेन विवक्ष्यते । कि त ? समानाश्रययोरिति' । न हि प्रत्येकाकारों दृष्टान्तत्वेन विवक्ष्येते ; किं तर्हि ? देवदत्तपतीत्या तद्वैरिमतीत्या च सिद्धः समुदायाकारों दृष्टान्त इति नोक्तदोपः । xvi. स्यावेतत्-किमत्र लोकप्रसिद्धौ आत्मानात्मानौ पक्षी क्रियेते, किं वा प्राभाकागादिसिद्धौ, उत वेदान्तिसिद्धौ १ नायः; योग्नुपानयोः सिद्धसाधनत्वात् , तृतीयानुमानस्यानुभवविरोशत् । 'लोके हि देहादिचै- तन्यान्तसंघात आत्मा, पापाणादिरनात्मा। न च तयोरैक्याध्यासक्ये - वेदान्त्यभिमते । नापि तयोनियतो विरोधोऽनुभूयते ।। न द्वितीयः । प्राभाकरादयो हि प्रमातृत्ववर्तृत्वभोक्तृत्वाद्याश्रयं जहमात्मानमाहुः, इन्द्रियदेहायखिलप्रपञ्चमनात्मानम् । तत्र वेदान्तिमते प्रमातृत्वाद्याश्रयोऽ- पवार, जाड, च तत्कारणमज्ञानम्, इत्युभयमप्यनात्मन्येवान्तर्भवति । तथा चानात्मन एककोटेरध्यासतादात्म्यविरोधानङ्गीकारात् पूर्वोक्तमेव दोषद्वयं स्यात् ।। न तृतीयः। वेदान्तिनो हि सर्वोपप्लारहित विज्ञानघनमात्मा- नमाहुः, तभ्यतिरिक्तं च सर्वमनात्मानम् । तत्र किमेकस्मिन् प्रत्ययद्रय- गोचरत्वं हेतुत्वेन विवक्षितम् , जतात्मन्यस्मलत्यमगोचरत्वम् , अनात्मनि चेतगत् ? इति । आधे स्वरूपासिद्धिः, द्वितीये भागासिद्धिः देहेन्द्रियान्तःकरणपाणादिप्वनात्मसु युप्मत्मत्ययाभावात् । व्यवहार हया तदभायेऽपि शास्त्रदृपया चिदयभास्यो युष्मदर्थ इत्येतल्लक्षणानुसारेणार तत्र युप्मत्प्रत्ययः इति चेत्, एवमपिस्वकाशे 'चिदात्मनि वेदान्तिनापस्म- स्प्रत्ययाभावात् , स दोपस्तदवस्थः । तस्मानानुमानसिद्धिः-इति ।। XVII. अत्रोच्यते । वेदान्तिनं प्रत्यस्त्येवानुमानसिद्धिः। न चात्मनि भागासिद्धिः; स्वयकाशस्याप्यहङ्कारे स्फुटतम्व्यवहारयोग्यत्ये- नास्मसत्ययगोचरत्वस्योपचरितुं शक्यत्वात् । न चैवं मन्तव्यम्-देवप- साक्षिणोश्चैतन्ययोरन्योन्य युष्मदस्मदर्यत्वेऽपि विरोधाभावादनैकान्तिकः- P: वेदान्तमते P : एफैकस्मिन् Pomits चित् . - P omits this sentence. P: देहादिचतन्यं T omits the first ऐवय ·- २ विवरणप्रमयसंग्रहः [1, xvui इति; चैतन्यस्य चिदवभास्यत्युलक्षणलक्षितयुष्मदर्यत्वाभावात् । तादृश एव चानाभिप्रेतः, न तु लौकिकयुष्मदर्थः। तथाप्येतेनानुमानेन प्रत्ययद्वारा विरोधसिद्धिः, न तु स्वरूपेण ; इति चेत्, तोवमस्तु-आत्मानात्मानो विरुद्धस्वभावौ, विपयिविपयत्वात् नेत्ररूपवत्-इति । ननु चिद्रूपस्यात्मनो जहरूपमनात्मानं प्रति साधकत्वेनानुकूल्यमनुभूयते; अतो वध्यघातकभावलक्ष णस्य सहावस्थानसामर्थाभावलक्षणस्य वा विरोधस्य च मातिकूल्यस्य प्रसा- धनेऽनुभयविरोधः, तथा दृष्टान्तश्च साध्यविकलेः, इति चेत्, मैवम् ; भावा- भाववत्परस्परात्मनासामयाभावलक्षणस्य विरोधस्येह विवक्षितत्वात् । कथं तर्हि मध्यानुमाने तमःप्रकाशयोदृष्टान्तत्वम् ? तयोः सहावस्थानसामर्थ्या- भावलक्षणविरोधस्य प्रसिद्धत्वात्, इति चेत्, मैवम् ; मन्दपदीपे वेश्मनि तमसो दीपेन सहावस्थानात् : अन्यथा स्फीतालोकप्रदेशवदत्रापि स्पष्ट- रूपदर्शनप्रसङ्गात् । तमःप्रकाशशब्दाभ्यां तदेकदेशभूतो छायातपायुपलक्ष्येते इवि चेत्, तथापि छायायामेकविधायां तारतम्येनोपकभ्यमानमोण्य खर्मिण आतपस्यापि अवश्यमवस्थान सूचयतीति सहावस्थान दुर्वारम् । एवमेव तमःमकाशशब्दाभ्यां लक्षितरक्षणया छायातपस्थयोः शैत्योष्ण्ययोः स्वीकारेऽपि सहावस्थानं सुसंपादम् । तस्माजातिव्यक्त्योर्यथा तादात्म्य. सामर्थ्य नैवं तमःमकाशयोः, इत्ययमेव तयोविरोधः । XVIII. ननु तमाप्रकाशदृष्टान्ते भावाभावरूपत्वमुपापिः, आलोका- भावस्तम इति तार्किका रूपदर्शनाभावस्तम इति मामाकराः; इति चेत्, मैवम् उपचयापचयायवस्थाभेदयत्येनोपलभ्यमानस्याभावत्वायोगात नीलरूपत्येने द्रव्यत्वात् । ननु भावत्वपक्षे पहलालोकवति देशे निमीलितनयनस्य कथं तमःमतीतिः, बद्दलालोन नित्यहीकारा? सहावस्थानं तु मन्दाको नय भी पूर्वमुक्तम् । इति चेत्, न; गोजकान्तवर्तितमसः पतीत्युपपत्तेः । न च 14/7 नेत्रस्यान्तवर्तिबाहकत्वासम्भयः, पिडित कर्णस्यान्ता शन्दमाइकत्वदर्शनात् । न चै गोकान्तस्थाननादेरपि निमीलिननयनेन ग्रहणमसाः, १. P: दृष्टान्तस्य माध्यविकरता P omits from विरोभरपंह ३. P:नीमरपवावम up to 719 in the next - sentence.

·1, xix] प्रथमवर्णकम्. तमोन्यतिरिक्तरूपिणालोकसहकृतचक्षुर्मावत नियमात् । अप मतम्-द्रव्य- खे सति तमस आलोकविनाशितस्पालोकापगमे झदिति नोत्पत्तिः, कार्य- द्रव्याणां अणुकादिक्रमेणैवारम्भात्-इति। तन्नः विवर्तवादिनां क्रमानपेक्ष- णात् । कारण तु मूलावियेव । अथापि तमो न रूपवद्रव्यम्, स्पर्शशन्य- स्वात्, आकाशक्त, इति चेत्, न वायुन स्पर्शवान, रूपशून्यत्वात्, आकाश- वत, इत्याभासेन समानत्वात्, प्रत्यक्षविरोधस्य तुल्यत्वात् । अथालोका- माये समारोपितं नीलरूपं गोचरयतीति तपःप्रत्यक्षस्यान्यथा गतिरुच्यते, एवमपि तुरनैकान्तिक ; रूपवव्यस्यैव धूमस्य चक्षुःप्रदेशादन्यत्र स्पर्श- शून्यत्वात् । तत्र विद्यमान एव धूमस्पर्शोऽनुबूत इति चेत्, तर्हि तम:- स्पोऽपि सन्नेव सर्वत्रानुबूत इति हेत्वसिद्धिः स्यात् । न च.सतः सर्व- त्रानुद्भवोऽमम्भावितः आकरजे सुवर्णादौ सत एव स्वपरप्रकाशकभावर- रूपस्योष्णस्पर्शस्य' च सर्वत्रानुद्भवदर्शनात् । तदेवं भावरूपतमोवादे न कोऽपि दोपः । नन्वभाववादेऽपि • तथा, उपचयायवस्थानां प्रतियोग्यालोकोपाधिकत्वात्, नीलरूपस्यारोपितत्वात् । इति चेत्, मैवम् । दुर्निरूपत्वात् । तया हि । किमालोकमात्रामावस्तमः, उतैकालोकाभावः, सर्वालोकाभावो वा ? प्रथमद्वितीयपक्षयोः मागभावः, इतरेतराभावः, मध्य- सामावो वा तम इति दुर्भणम् ; "सविलकरसंतते देशे प्रदीपजन्मनः माग्या जाते वा पदीपे दीपनाशे वा नमोबुद्धधभावात् । तृतीये सर्वालोकसंनिधान- मन्तरेण न निवतेत । रूपदर्शनाभावस्तम इत्यप्ययुक्तम् । बहलान्धकारसंता- पवरकमध्यस्थितस्य बाह्यरूपदर्शनान्तस्तपोदर्शनार्युगपदेव भावाद । तस्मान्नाभावस्तम इति दृष्टान्ते नास्त्युक्तोपाधिः । XIX. नन्येवमप्यन्योन्यतादाम्यपामयाभावाख्यो भवदीयो -मूलहेतुरनैकान्तिक, 'इदं रजतम्' इत्यत्र भ्रान्तिस्यले पुरोवर्तिग्जत- योविविक्तयोस्तादात्म्पसामर्शभावेऽपि तादात्म्यसदर्शनात् । इति नेत, न; तत्र सामर्थ्यपद्भावेन हेत्वत्तेः । तत्सामर्थ्य च सम्यमनतस्थले पुरोवर्ति रजतयोस्तिवतादात्म्यदर्शनादनगन्तव्यम् । न चैवमात्मानात्मनोरपिकाच- १. T: भावस्वरूपस्य P: पवितृपिरणपती P: व्यवहाराभावात T. V: यहीप ४.

·१४ भिषरणाममेयर्समहः [I, xx-xxi द्वास्तवतादात्म्ये सति तरसामर्थ्यसम्भवादसिद्धो हेतुरिति वाच्यम् ; वास्त- वसादात्म्यत्त्य तयोः कापि दुःसंपादत्वात् । तथा हि । किं द्रष्टुर्दश्यता- दात्म्यम्मुच्यते, दृश्यस्य वा द्रष्टतादात्म्यम् ? आयेऽपि न तावत्स्वाभाषि- कम्, चिदेकरसे द्रष्टरि दृश्यांशासम्भवात् । अन्यथा कर्मकर्तृभावेन तादा- स्म्यानुपपत्तेः । आगन्तुकत्वेऽपि, किं द्रष्टा स्वयमेव दृश्यांशाकारण परिणमते, उत हेतुबलात् ? उभयपप्यसङ्गतम्, इष्टनिरवयवत्वात् । न हि निरवयवमाकाशं स्वतो वा कारणान्तराद्वा सावयवाकारेण परिणममानं दृष्टम् । दृश्यस्य धर्मिणो द्रष्ट्रा प्रतियोगिना वादात्म्यमित्यस्मिन् द्वितीयेऽपि पक्षे, द्रष्टुत्वस्य स्वाभाविकत्वे दृश्यत्वं हीयेत । अंशतो दृश्यत्वमपि स्वस्या- 'स्तीति चेत्, तर्हि कर्मकर्तृत्वविरोधः । आगन्तुयत्वेऽपि किं दृश्यं स्वय- मेव चिद्रूपेण परिणमते, उतात्मचैतन्यं स्वस्मिन्सकामयति ? नाद्यः, जड- जन्यस्य कार्यस्य चिद्रूपत्वासम्भवात् । न हि जहाया मृतः परिणामो घटः प्रचिट्ठपो दृष्टः । न द्वितीयः, आत्मचैतन्यस्य सर्वगतस्य वस्तुतः प्रवेशा- }} योगात् । तदेवं काप्यत्यन्त दुःसंपादवास्तवतादात्म्ययोश्चिचितोः तत्सा- मर्थासम्भवेन हेतुसिद्धेः मध्यानुमानं सुस्थम् । ततो मूलानुमानसिद्धेरध्या- साभावः सुस्थितः। XX. मा भूद्धर्मिणोस्तादात्म्याध्यासः । तथाप्यात्मधर्माणां अनात्मनि, अनात्मधर्माणां' आत्मनि वा संसर्गाध्यासोऽस्तु | न च चिदेव रसस्यात्मनो धर्मासम्भवः, आनन्दविषयानुभवनित्यत्वादीनां 'सत्वात् । यद्यपि एते स्वरूपभूता एवात्मनः, तथाप्यन्तःकरणकृत्युपाधों नानेवावभासन्त इति तेषां धर्मत्वमुपचर्यते। न च धर्मिणं विहाय धर्माणां स्वात येणाध्यासासम्भवः; जपाकुसुमसंनिधौ 'लोहितः स्फटिकः' इत्यादी धर्ममात्राध्यासदर्शनात । XXI. नैतत्सारम्, धर्माणां स्वातन्त्र्यायोगात् । स्फटिके अपि मतिविम्वितनपाकुसुमाश्रितमेव लौहित्यं प्रतीयते, न तु स्वातन्त्र्येण । तस्मानास्ति धर्माणामप्यायव्यत्यासेन संसर्गाध्यासः । धर्मधर्मिणोरषयो- . , Vomits भनाग्मनि भनामधागां ·I, xxii-xxiii] प्रथमवर्णकम् रध्यासे निराकृते तदविनाभूतो ज्ञानाध्यासोऽपि निराकृत एव । तस्मान्न युक्तिसोऽध्यास इति । xxii. अत्रोच्यते । किं युक्तिविरोदयस्तुत्वमध्यासस्यापाद्यते, किंवा वस्तुस्वरूपमेवापलप्यते? नाद्यः, अनिर्वचनीयवादिनामस्माकमध्या- सस्थावस्तुत्वयुक्तिविरोधयोरिष्टत्वात् । विरुध्यते ह्यात्मानारमाध्यासो युक्तिभिः इत्येवानिर्वाच्यत्वमङ्गीक्रियते । अन्यथा तस्य वस्तुत्वमेवाभ्युपेयं . स्यात् । . XXIII. ननु तर्हि अग्लपाम एवाध्यासम् । नास्त्येवात्मानात्म-. नोरध्यासः, तत्सामय्यभावात् । लोके हि 'इदं रजतम्, अयं सर्पः' इत्यादावधिष्ठानाध्यस्यमानयोर्गुणावयेवकृतं सादृश्यमध्याससामग्री; न चासावत्रास्ति, आत्मनो निर्गुणत्वान्, निावयवत्वाच्च । न च वाच्य 'लोहितः स्फटिका' इत्यत्रासत्येवोक्तमादृश्येऽस्त्यध्यास इति; तत्र सोपाधिक- भ्रमत्येन सादृश्यानपेक्षणात् । लौहित्याश्रमभूतं संनिहितं जपाकुसुम मुराधिः, तस्य स्फटिके लौहित्यावभासनिमित्तत्वात् । नन्वेवं कतृत्वा- द्याश्रयं संनिहितपदामुधिं कृत्रा आत्मनि कर्तृत्वादिकमध्यसितुं शक्यमिति चेत्, तास्तु कयंचित तत्यायध्याससम्भवः । तथाप्यात्मन्यहङ्का- रादिशरीरान्तधर्यध्यासो निरुपाधिको न सम्भवत्येव सादृश्यागावात, इति चेत्, तदेतदसागम् ; गुणैरव्यवैश्च शून्यस्यापि गन्धस्य 'केतकीगन्ध- सदृशः सर्पगन्धः' इत्यादौ यथा सौगन्ध्यधर्मेण सादृश्यम्, तथा आत्यनोऽ- पि पदार्थत्यधर्मेण सादृश्यसम्भवात् । चैतन्पैकरसे धर्मः कोऽपि वस्तुतो न सम्भवतीति चेत्. ताई माभून्निहपाधिकभ्रम पति सादृश्यस्य सामग्री- त्वम् ; सादृश्यमन्तरेणैव 'पीतः शङ्खः' इति निरुपाधिकभ्रमदर्शनात् । अथ तत्र रागपित्तोद्रेककाचकामलादिसायम्यन्तरमस्ति, अस्त्येव तत्राप्य- विद्याख्या सामग्री। ननु ज्ञानाभावत्वेन भावरूपत्वेन च विमतिपनाया अविधायाः सामग्रीत्वाशीकाराद्वरमध्यासापलाप एय; इति चेत्, मैवम् ; . ७ २. P. विप्रतिपराविद्यायाः Pomits ·१६. विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, xxiv-xxvi प्रत्यगात्मसत्तामात्रमुपजीव्य तदीयचिदानन्दाच्छादकत्वेन व्यवस्थितस्या- 'नादेः प्रत्यक्षस्यापलापायोगात् । अन्यथा प्रत्यगात्माप्यपलप्येत । , xxv. कार्यस्याध्यासस्यानादित्वपयुक्तमिति चेत्, मैषम्। भात्मनि तापत्य र्तृत्वभोक्तृत्वरागादिदोपसंयोग एवाध्यास:। सत्र भोक्तृत्वाध्यासः पर्तृत्वाध्यासमपेक्षते, अवभॊिगाभावात् ।' कर्तृत्वं च रागादिदोपसंयोगा- ध्यासमपेक्षते, रागादिरहितस्य कर्तृत्वाभावात् । दोपसंयोगश्च भोक्तृत्व-- मपेक्षते, अनुपभुक्तेऽनुपभुक्तजातीये वा रागाद्यनुत्पत्तेः । तथा च वीजाङ्कर- वरपवाहरूपेण वर्तृत्वादीनामनादित्वम् । एतेनैतदप्यपास्तम्-प्रपञ्चस्य प्रतीतो सत्यामारोपः, आरोपे च प्रतीतिरिति परस्पराश्रयत्वम्-इति । अनादित्वे सति पूर्वपूर्वाध्यासोपदर्शितस्य देहादेः संस्काररूपेण स्थितस्यो- सरोसराध्यासहेतुत्वात् ।। เจาะ11) xxv. न च देहादेरवस्तुत्वादनारोप इति वाच्यम् ; प्रतीति- मात्रेणारोप्यत्वसिद्धौ वस्तुसत्ताया अप्रयोजकत्वात् । इदं रजतम्' इत्यादी हि सत्यानृतयोः शुक्तिरजतयोस्तादात्म्यमध्यस्यते । न च दूरस्थ. वनस्पत्योः सत्ययोरेव तादात्म्यमध्यस्यत इति वाच्यम् । तत्रापि सत्यैर्वे वृक्षद्वये अधिष्ठानेऽनृतस्यैवकत्वधर्मस्याध्यासात् ;. , अन्यथा वस्तुनोर्गुण- -गुणिनोरपि तादात्म्यस्याध्यस्तत्वमसङ्गात् ।। (सत्य यो रमितादामा नीर) कस). XXVI: यद्यप्यारमानात्मनोरन्योन्यस्मिन्नन्योन्यतादाम्याध्यास: समानः, तथाप्यात्मनः संसृष्टरूपेणैवाध्यासः, न स्वरूपेणेति सत्यत्वम् । अनात्मनस्तु स्वरूपेणाप्यध्यास इत्यनृतत्वम् । न च तयोः सत्यानृतयोस्ता- दाम्पेगुणगुण्पादाविध मेदामेदावभासेन 'शौक्ल्यवान पर इतिवन् 'देहेन्द्रि- यादिमानहम्' इति वा 'ममेदं देहादि' इति वा प्रत्ययः नीयः; 'इतरेतर- मा- १. V; मावमानम् P omits रागात Padds tree P: साये ५. मदानहाशिः ६. T, : तोमरवग."

·. . - . . I, xxvi-xxvii] प्रथमवर्णकम् मत्यन्तैकत्वमापाचैवाध्यासस्वीकारात् । तर्हि तादात्म्याध्यास इति न वक्तव्यम् , किं त्वेकत्वाव्यास इत्येव वाच्यम् । इति चेत् , न; 'पटस्य शौक्ल्पम्' इतिवत् 'मम देहः' इति भेदव्यवहारस्य दर्शनात् । न च । 'एवं सति भेदग्रहणे भेदायहे व्यापके निवृत्ते तव्याप्योऽध्यासोऽपि निवर्तेत' इति वाच्यम्; भेदग्रहस्यानङ्गीकारात् । न हि लौकिकाः. 'मदेहः' इति भेदं व्यवहरन्तोऽपि शास्त्रसंस्कारमन्तरेण देहाद्भिन्नमात्मानं गृह्णन्ति । तस्मादनुभवत एकत्वाध्यास एव । व्यवहारतस्तु तादात्म्याध्यास इत्यपि व्यपदेष्टुं शक्यते ; देहात्मनोः 'अहम्' इत्यभेदव्यवहारस्य 'मदेहः' इति भेदव्यवहारस्य च सद्भावात् । न चैकत्वमेव तादात्म्यमिति वाच्यम् । भेदामेदसह अन्योन्याभावविरोधि तादात्म्यम् , भेदविरोध्येकत्वम्, इति तयोविविक्तत्वात् । जीवब्रह्मणोरप्येकत्वमेव वस्तुतोऽविद्याकल्पितभेद- मपेक्ष्य तादास्यमिति व्यपदिश्यते इत्यविरोधः ।, न च जीवब्रह्मक्यवदात्म देबक्यमनुभूयमानमपि वास्तवं भवितुमईति; सत्यानृतरूपेण अत्यन्त- विविक्तयोः वास्तवैक्यस्यायोगात् । तस्मादध्यस्तमेव एकत्वम् । XXVII. तस्य चाध्यासस्य अनाद्यनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानमुपा- दानम् । तस्मिन्सति अध्यासोदयात् , असति च अनुदयात् । नन्वेताव- न्वयव्यतिरेको अध्यासपतिबन्धकतत्वज्ञानाभावविपयतयाप्युपपन्नौ, इति चेत्, न ; तत्त्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकलक्षणरहितत्वात् । सति हि पुष्कलकारणे कार्योत्पादविरोधितया जायमानं प्रतिबन्धकम् , तत्त्वज्ञानं त्वसत्येव काचकामकादिदोपाख्य ध्यासपुष्कलकारणे जायत इति लक्षणरहितम् । तथापि तत्त्वज्ञानस्याध्यासविरोधितया विरोधिसंसर्गाभावविषयत्वेनापि तात्रुपपत्स्येते, इति चेत् , न । कार्यस्य तावदुपादानापेक्षा प्रयममुत्पद्यते ; पश्चाद्विरोधिसंसर्गाभावापेक्षा । तया च अन्तरङ्गवहिङ्गयोरन्तरङ्ग पलवदिति न्यायेनान्तरगोपादानविषयत्वमेव तयोाय्यग् । उसनेसननािमे, ज्यतेगमागिता १ .: संस्कारमात्मानमन्तेरण P: एकैकत्वं २. inserts च ६.:वा s: तादात्म्यव्यपदेश s: दोपे ४. P: ऐक्यायोग्यत्वात् P: कार्य ·. विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, xxviii-XXX XXVIII (a). प्रध्वंसवदुपादानापेक्षेव मा भूदिति चेत्, ने, विमतं (सोपादानम्, भावत्ये सति कार्यत्वात् , घटवत् , इत्यनुमानात् । XXVIII (b). ननु पटगुणे रूपेऽनैकान्तिको हेतुः। न हि तस्योपादानं संभवति । तस्य किं पट एवोपादानम्, द्रव्यान्तरं वा? नायः 'सव्येतरयोविपाणयोरिव युगपदुत्पन्नयोः कार्यकारणभावानुपपत्तेः । द्वितीये द्रव्यान्तरगतस्वेन पटगुणत्वहानिरिति ।। हाला) XXVIII (C). मैवम् । तार्किकमते तावदुत्पन्नं द्रव्यं क्षणमगुणं . तिष्ठतीति न्यायेन योगपद्याभावात, पटस्यैवोपादानत्वसंभवः । वेदान्तिमते तु तन्तूनामुपादानत्येऽपि कार्यकारणयोरभेदात् पटगुणत्वं न हीयते । XXIX. न च काचादिदोषांणामुपादानत्वसंभवेऽपि किमने- नाज्ञानेनेति वाच्यम् ; अध्यासतदुपादानयोरेकाश्रयत्वनियमात् । इह त्वध्यास आत्माश्रितः, दोपाश्चेन्द्रियायाश्रिता' इति नोपादानत्वं तेषाम् । ननु 'रजताध्यासः शुक्त्याश्रितः प्रतीयते, तदुपादानं त्वज्ञानमात्माश्रितमिति त्वन्मतेऽपि नैकाश्रयत्वसिद्धिः । मैवम् ; आत्माधितस्यैवाध्यासस्य शुक्तिसंसर्ग इत्युपपादयिष्यमाणत्वात् । xxx. ननु तर्हि अर्थाध्यासस्याज्ञानमुपादानमस्तु, ज्ञानाध्यासस्य त्वात्मा अन्तःकरण योपादान भविष्यति, सम्यग्ज्ञानेषु मतभेदेन तयोरुपा- दानवात् इति चेत्, मैवम् ; आत्मनोऽपरिणामित्वात् । अन्तःकरणस्य चेन्द्रियसंयोगलिङ्गादिसापेक्षत्वात् । न ह्या संयोगादिः संभवति । मिथ्यापदार्गस्य प्रत्ययमात्रशरीरस्य प्रत्ययात्मागसिद्धेः केनेन्द्रिय संयुज्येत ? इन्द्रियान्वयव्यतिरेकौ तु भ्रान्तिज्ञानस्याधिष्ठानज्ञानविपयतया अन्यया- सिद्धौ । न चाधिष्ठानसंप्रयोगादेव' भ्रान्तिज्ञानोत्पतिसिद्धि: मिथ्यार्थ- . : १. P.T, Vomitन २. P,: सव्येतरविपाणयोः ३. Pomits न ४. P,Somtt अपि ५. P: आश्रया १. P : गुत्तयादिगतः ७. P,T;V: घोपादन ८. Pघन ९. P,T, V: भधिष्टानज्ञानसंप्रयो- the reading pre ferred here has the authority of s and a Ms. cited by v. गात् ·1, xxxi] .प्रथमवर्णकम् संप्रयोगाभावे तत्मतीत्यनुपपत्तेः। न च संस्कारोपनीततया 'सोऽयं देवदत्तः' इति प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशवत्तत्मतीतिः', तद्वदेवाभ्रान्तत्वापत्तेः। न 'चाधिष्ठानसंसर्गाशस्यासत्वाद् भ्रान्तत्वम् ; तर्हि तस्यासत्वेन समयोगी- योग्यस्थापरोक्षवाभावमसङ्गात् । ननु मिथ्याऽन्तःकरणमिन्द्रिय- संप्रयोग नापेक्षते, विनापि तेन स्वप्मज्ञानदर्शनात्, इति चेत्, तथाप्यन्त:- करणस्य ज्ञानाकारपरिणामे ज्ञातृशून्यत्वाद मिथ्यार्थव्यवद्दारो न सिध्येत् । अथान्तःकरणमेव जडमपि ज्ञानकर्तुत्वाकारेण परिणस्यते, आत्मा वा ज्ञाता भविष्यतीति मन्येथाः, एवमपि भ्रान्तिसम्यग्दर्शनबन्धनिवृत्तीनामेकाश्रय-.. स्वनियमाव , अन्तःकरणस्य भ्रान्तत्वे 'तस्यैव सम्यग्दर्शनबन्धनिवृत्ती प्रसज्येयाताम् । इष्यते त्वात्मन एव भ्रान्तत्वादिकम् । तच्चात्माश्रिताज्ञानो- पादानत्वपक्षे सिध्यति, नान्यथा। तस्मादज्ञानमेवोपादानं परिशिष्यते।' XXXI. नं चाज्ञाने विवदितव्यम् : 'अइमज्ञः, मामन्यं च न जानामि' इति प्रत्यक्षेण जडात्मिकाया अविनाशक्तरात्मानमाश्रित्य बाह्याध्यात्मिकेपुर० व्याप्ताया अनुभूयमानत्वात् । नन, ज्ञानाभावविषयोऽयमनुभका। तन्नः 'अहं सुखी' इतिवदपरोक्षानुभवत्वात्; अभावस्य च पष्टप्रमाणगम्यत्वात् । प्रत्यक्षामाववादे तु धर्मिप्रतियोगिनोरात्मज्ञानयोः प्रतीतो 'मयि ज्ञानं नास्ति' इत्येतादृशं ज्ञानाभावप्रत्यक्षं व्याहन्येत । तयोरमतीतौ च हेत्वभावादेव तत्प्रत्यक्षानुत्पादः । ननु सर्वत्र व्यवहारो ज्ञानस्य फलत्वेन लिङ्गं भवति, तल्लिङ्गाभावेन झानाभावोऽनुपीयते, इति चेत् , न; तदापि धादिमती- । त्योरुक्तदोपात् । पष्ठमानगम्यो ज्ञानाभाव इति भट्टमते ऽपि अयमेव दोपः। असन्मते तु साक्षिवेद्यो ज्ञानमात्राभावः। ज्ञानविशेषाभावस्तु व्यवहारे भट्टनयः इत्यभ्युपगमेन पष्टमानगम्यः ।। यदा तु 'मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिकाचूर्णरजस्ततोऽणुः' इति पुराणमतमाश्रित्याभावपदार्य एव नाङ्गीक्रियते, तदा न कापि चिन्ता।। . N -- . १. P: तत्तांशवत्प्रतीतिः, T: तरवांशवत्तत्प्रतीतिः २ .: चाधिष्ठामरूपयोः ३. P,T,V:ज्ञातृत्वशून्यत्वात्। ४. P, Sinsert वस्तुपु ५.. .P, : अनुदयः ६. : धर्मादि ·" विवरणाप्रमेय संग्रहः [1, xxxii XXXII (a). ननु भावरूपाज्ञानस्यापि ज्ञाननिवर्त्यत्वाङ्गीकाराम 'अहमज्ञः' इत्याद्याश्रयविपयमती तिगर्भितमज्ञानपत्यक्ष व्याहतमेव। - मैवम् । आश्रयविषयाज्ञानानि त्रीण्यपि एकेनैव साक्षिणावभास्यन्ते । तथा. चाश्रयविपयो साधयन्नय साक्षी तदेवाज्ञानपपि साधयत्येव, न तु. निवर्तयति । . तन्निवर्तकं वन्तःकरणत्तिज्ञानमेव । तच्चात्र नास्तीति कयं ज्यादतिः। XXXII (b). ननु 'अहं घट्न जानामि' इत्यत्र अज्ञानव्यावर्तको घटो न तावत्संवन्धरहितेन साक्षिणा प्रत्येतुं योग्यः ; बाह्यविपयसिद्धः स्वसंबद्ध- प्रमाणायत्तत्वात नापि प्रमाणेन, प्रमाणनिवर्त्यत्वादज्ञानस्य; इति चेत्, सत्यम् । केवलस्य घटस्य साक्षिवेद्यत्वाभावेऽपि अज्ञातत्वधर्मविशिष्टस्या- ज्ञानद्वारा संबन्धवता साक्षिणा प्रतीतिरुपपद्यते एव । न च वाच्यं केवलस्य लसाक्षियेद्यत्वाभावे विशिष्टस्यापि तदनुपपन्नम् , रसादेचाक्षुपद्रव्यविशिष्ट- 7-स्यापि चाक्षुपत्वादर्शनादितिी परमाणोः केवलस्य मानसप्रत्यक्षत्वाभावेऽपि 'परमाणुमई जानामि' इति 'ज्ञानविशेपणतया मानसमत्यक्षविषयत्वस्य परैरङ्गीकारात् ।. लोकेऽपि राहोः केवलस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि चन्द्रायुपरक्तस्य प्रत्यक्षत्वदर्शनात् । परमतेऽपि 'घटमहं न जानामि' इत्यत्र ज्ञानाभावविशेष- णस्य घटस्य प्रतीत्यमतीत्योर्दपणस्याभिहितत्वात् । तस्मात्सर्व वस्तु ज्ञाततया- ज्ञाततया का साक्षिचैतन्यस्यू विपय एव । रसस्म Time सामियाननियमलाक्षात XXXII (c). ननु तर्हि शांताज्ञातविपयभेदो न स्यात्, तथा प्रमाणन्यापारवैयर्थ्य तदन्वयव्यतिरेकविरोधश्च ; इति चेत्, मैत्रम् ।। यद्वदज्ञानमज्ञातत्वधर्म स्वविपये संपाद्य तस्य साक्षिणा संबन्धं घटयति, तद्वत्प्रमाणपपि झातत्वं धर्म स्वविपये संपाद्य तस्य साक्षिणा संबन्ध- घटकमित्यङ्गीकारेणोक्तदोपनियत्तेः । तदेवमुक्तोपपत्तिसहितम् 'अहमज्ञः' इति प्रत्यक्ष भावरूपाज्ञाने प्रमाणम् । १. P : आश्रयविषयज्ञानानि; Pomits af : भज्ञानानीति P: दानादिति प्रमानियर्य वात् ३ .: पटारे s: साभिमबन्ध : ४. Pomits तस्य :

·1, xxxiii-xxxiv] प्रथमवर्णकम् २१ XXXIII (a). तथा' अनुमानकरुचिं प्रति तदप्युच्यते प्रत्यक्षवदुप- पत्त्यपेक्षां विना साक्षादेव भावरूपत्वसाधनाय । विमतं प्रमाणज्ञानं स्वप्राग- भावव्यतिरिक्त विषयावरणस्वनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वक भवितु- मर्हति, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् , अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रकाश- वत्' इति । " ज्ञानपात्रस्य पक्षत्वे त्वनुवादज्ञाने हेलसिद्धिः स्यादिति, 'प्रमाण' इत्युक्तम् । तथा धारावहिकव्यावृत्तये 'विमतम्' इति । 'वस्तुपूर्व- . कम्' इत्येवोक्ते खाश्रयेणात्मादिना सिद्धसाधनता स्यात् , अतो 'वस्त्वन्तर' इत्युक्तम् । तथा स्वाश्रयातिरिक्तसामग्री धर्माधिक पूर्वज्ञानं प्रार्गभावं चावरोहक्रमेण 'स्वदेश' इत्यादिविशेषणचतुष्टयेन निवर्तयति । एतावता च, विवक्षितविशेष भावरूपाज्ञान सिध्यति। धारावाहिकहानेषु व्यभिचार वारयितुम् 'अप्रकाशित' इति । धारावाहिकप्रभासुमयवैकल्य वारयितुम. 'प्रथम' इति । आतपवति देशे समुत्पन्नदीपप्रभायां तद्वारयितुम् 'अन्धकारे' इति। (मध्य साधनपुर्वम्) XXXIII (b). अनिर्वचनीयस्य ज्ञानार्थरूपद्विविधाध्यासस्यान्य- थानुपपत्त्या तदुपादानस्याज्ञानस्यानिर्वचनीयत्वम् । न चान्यथाप्युपपत्ति: तस्य सत्यत्वे तत्कार्यस्यापि सत्यत्वप्रसङ्गात् । तथा च मूलकारण- वान्यथानुपपत्या अनादित्वम् । सादित्वे चोपादानपरंपरापेक्षायां मूल- कारणं न सिध्येत् । - अध्यासस्योपादानमि XXXIV (a). ननु किमिदमज्ञानमात्मानमिवानात्मानमप्या- वृणोति, किं वा नाणोति ? नाद्यः, प्रमाणप्रयोजनयोरभावात् । तथा हि । 'इदं नीलमज्ञानेनावृतम्' इति प्रमाणेन ग्रहीतव्यम् । तत्र नीलपतीत्यातीयोन संभाव्यते का अथ मन्यसे नीलावगतिकाल एवा- ५ ५. २. 9. P, T, V insert 39 after तथा Cp. Pp V, p 13 P: ज्ञानमानपक्षीकारेऽनुवादजाने ; S too omits a P, insert कार्यस्य bet- ९. ween अध्यासस्य and अन्य- थानुपपत्या Pomits अपि P: सच्चे P omits = P,S: अनिर्वचनीय P inserts हि : .

·. है अभिज्ञा २२ विवरणप्रमेयसंग्रहः (1, xxxit ज्ञानावरणासंभवेऽपि नीलावगतेः पूर्वकालीनमावरणं गम्यत एवेति तन्न, गमकानिरूपणात् । किमिदानीमवगतत्वं गमकम् , उत"इदा नीयेवावगतत्व किं वा 'तदेवेदं नीलम्' इति प्रत्यभिज्ञान्यथानुप- पत्तिः, आहोखिदभिज्ञाप्रत्यभिज्ञयोर्मध्ये ज्ञातस्मृत्यभावान्यथानुपपतिः ? नायः, धारावाहिकज्ञानेपु.पूर्वमवगतस्यैव पश्चादप्यवगमेन पूर्वकालीनावरण विनैवेदानीमवगतत्वसंभवात, न द्वितीयः; अन्योन्याश्रयत्वात पूर्वावरण- सिद्धाविंदानीमेवेत्यवधारणसिद्धिः, तत्सिद्धावितरसिद्धरिति । न तृतीयः अभिज्ञाय कंचित्कालं विस्मृतस्त्र प्रनाभितेति निगममा सदा स्फुरत्ययात्मनि 'सोऽहम्' इति प्रत्यभिज्ञयोर्मध्येऽप्यावरणविरहितत्वेनोत्पन्नानामेव 'ज्ञानानां स्मृत्यभाव इत्यपि सुवचत्वात । न हि ययदनुभूतं तत्तत्मयत एवेति नियमोऽस्ति । न चं वाच्यम्-'त्वदुक्तपथ न जानामि' इति विषयसंवन्ध्यज्ञानमनुभूयते, संबन्धश्चाज्ञानस्यावरणत्वेनात्मनि दृष्टः, तत्कथमपलप्यते ?-इति; साक्षि- चैतन्येन स्वस्मिन्नध्यस्तानां अज्ञानविपयतत्संबन्धानामनुभवाङ्गीकारात् । संबन्धश्चाज्ञानविपययोः कार्यकारणभावलक्षणो 'नावरकात्रियमाणत्वळ- क्षणः, अध्यस्तस्यावरणायोगात् । प्रतीतिकाले तावदावरणं व्याहतम् । , अप्रतीतिकाले तु स्वयमेव नास्ति, द्विचन्द्रादिवदध्यस्तस्य प्रतीतिमात्र- 'शरीरत्वात् । यद्यध्यस्तमप्यात्रियेत, तदा तत्प्रतिभासः कदाचिदपि न स्यात् । अध्यस्तम्य मानागोचरत्वेन तदावरणानिवृत्तेः । प्रमाणगम्यं हि वस्तु परमार्थत्यादप्रतीयमानमपि तिष्ठति, तत्कथंचिदानियेतापि अध्यस्त तु माननिवर्त्यम् । तत्कथं नामात्रियेत? तस्मानास्त्येवानात्मावरणे प्रमाणम् । तया प्रयोजनं च दुःसंपादम् । सर्वत्र ह्यावरणस्य प्रसक्तप्रकाश- प्रतिबन्यः प्रयोजनम् । तदत्र किमनात्मनि स्वतः प्रकाशः प्रसक्तः, किंवा प्रमाणवलाद , उतं चैतन्यबलात् १ नायो जहत्वात् । न द्वितीयः, मान- निवपस्यावरणस्य तत्प्रतिबन्धकत्वायोगात । न तृतीयः, चैतन्यावरणादेव तत्सिद्भावनात्पनि पृथगावरणकल्पनावैयर्थ्यात् । न हि सूर्य मेरुष्पवहिते १. P. T, V •omit P: आवरस्पेन alternative P:नाचारक २.:ज्ञान ६. माननिवन्यं सफथम १. P ,: यत् and तत् . rn. this 3. ६. ७. Pomits तया ·. THIS . I,xxxiv-xxxv] प्रथमवर्णकम् ૨૨ सति राबावातपमतिबन्धाय छत्रादिकमपेक्ष्यते । अयाभ्रउन्नेऽपि सवित- योण्याख्यसूक्ष्मातपप्रतिबन्धाय छत्राद्यपेक्षावत्, अत्राप्यज्ञानाचतचैतन्पकृत- प्रकाशलेशमपि वारयितुं पृथगावरणमित्युच्येत ; तदसत् । किमेकमेवाशान- मात्माश्रयमनात्मावरणं चेत्यङ्गीक्रियते, किं वा प्रतिविषयमज्ञानभेदः फरप्यते ? “मायः; आवरणविनाशमन्तरेण विषयावभासायोगाव , एक- पदार्यज्ञानेनैवाज्ञाननिवृत्तौ सद्योमुक्तिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः; कुल्पका- भावात् , अज्ञानातचैतन्यकृतप्रकाशलेशस्येऐत्वात् ; अन्यथा 'इदमज्ञातम् । इति व्यवहारो न सिध्येत् । अतः प्रमाणप्रयोजनशून्यत्वादावरणपक्षो 'दुर्भणः । XXXIV (b). नापि द्वितीयः; आवरणाभावे सत्यनात्मनः सर्वदा प्रतीतिप्रसङ्गात्-इति । xxxv. अत्रोच्यते । आयोऽनङ्गीकृत एव । द्वितीये तु कथं सर्वदा प्रतीति: ? किं ज्ञाततया उत अज्ञाततया, अथ वा कदाचित् ज्ञाततया अन्यदा , अज्ञाततया? नायः; ज्ञाततापादकपमाणप्रवृत्तेः कादाचिकत्वात्। न द्वितीयः; अज्ञाततायाः कश्चित्कालं ज्ञाततया निटत्तेः । न तृतीयः; इष्टत्वात् । उक्त हि ' सर्व वस्तु ज्ञाततया अज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विषय एवं' इति । ननु-अज्ञातत्वं नाम अज्ञानविपयत्वम् विषयत्वं च विप- यिकृतातिशयाधारत्वम् ; न चालानकृतमावरणमनात्मन्यङ्गीक्रियते । तत्कथ तस्याज्ञातत्यम् ?-इति । उच्यते । शुक्तीदमंशावच्छिन्नचैतन्यगतमज्ञानं रजताध्यासमुत्पाय तदवभासाख्यमतिशयं शुक्तौ करोतीति शुक्रज्ञातत्व- सिद्धिः । एवं सर्वत्रानात्मन्यावरणानगीकारेऽप्यज्ञातत्वं वेदितव्यम् । ननु रजताख्यों विक्षेपो न तावच्छुक्तौ ज्ञातायामवभासते, तस्य शुक्तिज्ञाननिव- य॑त्वात् ; अज्ञातायां तु शुक्तौ कथं तदतिशयो विक्षेप इत्यवगम्येत ? मैवम् । शुक्तयाकारो न ज्ञातः, इदमाकारच ज्ञात इति दोपद्वयनित्तेः । १. Pomits देशं T: किञ्चिन्याल S: तदप्यसत् P: विपयीकृत ३. Tomitsच V: विषयकृत ५. P,T, V; वा T: शुने २. ६. " ·- २४ (ots) विवरणप्रमेयसंग्रहः [1, xxxvi-xxxvii XXXVI (a). नन्वात्माश्रयमज्ञानमेकमेव, तच विक्षेपमात्रं करोति, नावरणम्, इत्यस्मिन् पक्षेऽपि किं मुसलेन घट इवं शुक्तिज्ञानेन विक्षेप एवो- पादाने प्रविलाप्यते, उतोपादानमपि निवर्त्यते ? आधे, तथैव ब्रह्मज्ञानेनापि विक्षेपमानपविलये सति अनिर्मोक्षापत्तिः। द्वितीये, शुक्तिज्ञानेनैवाज्ञान- निवृत्तौ सद्योमुक्तिप्रसङ्गः । सद्योमुक्तिपरिजिहीर्पया प्रतिविषयमज्ञानभेदे वा अध्यासस्याज्ञानानुपादानकत्वे चाङ्गीक्रियमाणे, कल्पनागौरवाध्यास- सत्यत्वे प्रसज्येयाताम् , इति । (अनाPIRAL मोइन (भनिक्षिादेव XXXVI (b). मैवम् । न तावत्प्रथमपक्षे दोपोऽस्ति । विमतं. ब्रह्मज्ञानं विक्षेपोपादाननिवर्तकम् , "तद्विरोधित्वे सति पवादावि- स्वात् , यथा शुक्तिज्ञानं स्वमागमावरजताध्यासयोः निवर्तकम् , इत्यनु- मानात । द्वितीयपक्षेऽपि नास्त्युक्तदोपः, मूलाज्ञानस्यैव अवस्थाभेदा: रंजताद्युपादानानि शुक्त्यादिज्ञाननिवर्त्यन्ते इत्यङ्गीकारात् । तदेवं जडेप्या- वरणानङ्गीकारे न कोऽपि दोपः। यत्तु भावरूपाज्ञानसाधकानुमाने स्ववि- पयावरणेत्युक्तम्', तत्तथैव, आत्मविषये; शुक्त्यादिजडविपये तु रजतायु- पादानानामज्ञानावस्थाविशेषाणां चैतन्यव्यवधायकत्वेन फलत आवरणत्वम्, न तु साक्षात् , इत्यविरोधः । XXXVII (a). नन्वात्मन्यप्यावरण नाम किं प्रकाशनाशः, कि वो प्रकाशस्य विषयमाकट्याख्यकार्योत्पादने प्रतिबन्धः, उत तत्रैव सहकार्य- न्तरप्रतीक्षा? नायः, प्रकाशस्य, नित्यात्मचैतन्यरूपत्वात् । नापि द्वितीय- रहतीयौ अन्तःकरणतिव्यक्तचित्प्रकाशमन्तरेण विपये पृथक् प्राकटया- नङ्गीकारात् । ततो दुनिरूपमावरणस्वरूपम् । XXXVII (b). इति चेत्, सत्यमेतत् । अत एव आवरणस्य अनिर्वाच्याविद्यारूपत्वमङ्गीकर्तव्यम् । न तु दुनिरूपत्वमात्रेण तदपटापो युक्तः, अनुमानसिद्धत्वात् । तया हि । अस्ति तावन्मूढानामेवं १. P, T, V: अनुपादानचे चाद्गी- ४. Pomits नाम नियमाणे S: साधनानुमान ६. P, प्रायभिग्यतः ३. P: अज्ञानानां अवरथाविशेषाणां । नियनताललाrisfir N sinserts मत पर ·। 7 1, xxxviii) प्रथमवर्णकम् व्यवहार:-अशनायाद्यतीतं विवेकिमसिद्धमात्मतच नास्ति न प्रकाशते च-इति । सोऽयं व्यवहार आत्मनि भावरूपावरणनिमित्तो भवितु- मईति, अस्ति प्रकाशत इत्यादिव्यवहारपुष्कलकारणे सति तद्विपरीतव्यव- हारत्वात् , यन्नैवं तन्नैवं यथा 'अस्ति प्रकाशते घटः' इति व्यवहारः । न च . कारणपोकल्यमसिद्धम् , नित्यसिद्धस्वप्रकाशचैतन्यातिरेणात्रान्यापेक्षा- भावात् । न चान्ययासिद्धिः, इतोऽतिरिक्तावरणस्य मृतदन्यस्यात्मनि निरययये सर्वगते दुःसंपादत्वात् । एवं चात्मन्युक्तव्यवहारयोग्यत्वं आवरणम्य स्वरूपमिति निरूपितं भवति । PAR-. XXXVIII (a). नन्वज्ञानमित्यत्र . नमो यद्यभावोऽर्थः, तदा ज्ञानाभाव इति स्यात्, विरोध्यर्थत्वे च भ्रान्तिज्ञानम् , अन्यार्यत्ये च भ्रान्तिसंस्कारः । तथा च ज्ञानामावभ्रान्तिज्ञानतत्संस्कारा एवाज्ञाना- भिधानाः, त एव ब्रह्मतत्वावभासं प्रतिवध्य उक्तव्यवहार जनयिष्यन्ति, किमनेन भावरूपावरणकल्पनेन ? xxxVIII (b). इति चेत् , मैयम् ; सुपुप्तादौ ब्रह्मतत्वानवभासस्य अनन्यथासिद्धत्वात् । तथा हि । किं तत्र ब्रह्मतत्त्वस्य स्वत एवानवभास:, किं वा पुरुपान्तरसंवेदनबद् द्रष्टुर्जीवात् ब्रह्मतत्वस्य भिन्नत्येन, उत प्रति- वन्धवशात् ? नायः, ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वात् । न द्वितीयः, (तत्चसि" इत्येकत्वश्रुतेः । तृतीय किं भ्रान्तिज्ञानात्यतिन्धः, उत तत्संस्कारात्, अथ वाज्ञानाभावात्, आहोस्वित् कर्मवशात् ? नाद्यः, सुघुप्त्यादौ मिथ्या- ज्ञानस्यापि लुप्तत्वात् । न द्वितीयः, रजतभ्रमसंस्कारस्य शुक्तितत्त्वावभास- प्रतिबन्धकवादर्शनात् । तृतीये तु न तावत्स्वरूपज्ञानस्य नित्यस्याभावः संभवति । अन्यज्ञानाभावस्तु नै स्वयंपकाशब्रह्मतत्त्वावभासप्रतिबन्धक्षमः; अन्यथा मुक्तावपि प्रतिबन्धसङ्गात् । चतुर्थऽपि कि कर्माणि चैतन्यम- खिलं पतिबन्नन्ति, उत स्वावभासकांशं विहाय ? आये साधकाभावात् s: प्रसिद्ध प्रत्यगान्मतनं Chand, Vl-viii-7 2. Somits of the P omits मिद्ध सुपुप्तादौ १. Somatsa , १. ५ ६. inserts अपि S: s'omits ८. + १ ·M . विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, xxxix कर्माणि' नैव सिध्येयुः । न द्वितीयः, अप्रामाणिकाजरतीयत्वासझात् ।' न च भावरूपाचरणेऽपि तुल्यौ विकल्पदोपाविति वाच्यम्, 'स्वावभासकांश- परित्यागस्य अर्द्धजातीयस्यापि 'अहमः' इत्यपरोक्षानुभवान्यथा- नुपपत्या वल्ल्यत्वात् । न च तथा कर्माण्यपरोक्षाण्यनुभूयन्ते । यद्यपि नत्र परोक्षानुभव एवं कल्पाः स्यात् , तथापि कर्माणि न प्रतिवन्यकानि, संस्काररूपत्वात् रजतभ्रान्तिसंस्कारवत् । ननु, 'ज्ञानपात्य तु तमः प्रमा सञ्जयत्युत इति स्मरणात् तमोगुण एव प्रतिबन्धक: स्यात् । इति चेत्, न तस्य ब्रह्मज्ञानादनिस्तावनिर्मोक्षपसङ्गात् । निवृत्तौ तु तम्यैव भावरूपावरणवा- नाममात्र विवाद: स्यात् । तस्माद्भदाभेदवादिनापि सुपुप्तौ ज्ञानाभाव एव ब्रह्मतत्वानवासहेतुरित्यो दुराग्रई परित्यज्य भावरूपाज्ञानमेवादी- कर्तव्यम् । अनी कारादिस्य enstry. XXXIX(a). यच्च तदीयं दुरायहान्तरम्-जाग्रत्स्यमयोः “ अहं मनुष्यः' इति भ्रान्तिरेव ब्रह्मतच्चानवभासहेतुः-इति तदप्यसद् तन्यते भ्रान्तरस्या दुर्भणत्वात् । यथैव 'खण्डो गौः, मुण्डो गौः' इत्यत्रो- भयसामानाधिकरण्येन गोत्वमातेरेकस्या एवोभाभ्यामपि व्यक्तिभ्यां सह मेदाभेदी प्रामाणिकायेव स्वीक्रियेते, तथैव 'अहं मनुष्योऽई ब्रह्म' इति चैकस्य जीवस्य शरीरब्रह्मभ्यानुभाभ्यामपि सह भेदाभेदौ प्रामाणिकावेर कि नाही क्रियेते ? तथा च 'अहं मनुष्यः । इति देहात्मनोरमेदप्रत्ययोऽपि Potgan) प्रामाणिक एवं स्थाद, मैं तु भ्रान्ति: नाहं मनुष्यः, किंतु बहा इत्ययं शास्त्रीपनिषेधोऽपि नायं खण्डो गौः, किं तु मुण्डः' इतिवदुपपद्यते । अयोध्येत"-प्रतिपन्नेदन्तोपाधौ यथा 'नेदं रजतम् । इति निपेयः, तथा प्रतिपन्नात्मोपाधौ ‘नाहं मनुभ्यः' इति मनुष्यत्वस्य निषेधान्मनुष्यत्वे- , १. ८. :कर्मणा २. $ inserts a ३. : जरतीयरूपस्यापि Bh. Gita, XIV.9 8. उभयत्र : अङ्गीक्रियेते Pomits न तु भ्रान्तिः १०. T: उच्यते ११. Somits व ९. ६. P : प्रसङ्गः ६. Pमाण ·, 3 -. " - . - 1, xxxix] प्रथमवर्णकम् ૨૭ - प्रतीतिरात्मनि भ्रान्ति:--इति, तन्न; तथा सति 'खण्डो गौः' इति' खण्डाकारेण प्रतिपन्ने गोलोपाधौ पश्चात् 'नायं खण्डः' इति निषेधात् खण्डप्रतीतेरपि भ्रान्तित्वप्रसङ्गीत् । न च वाच्यम्-मुण्डे खण्डो निषिध्यते, न तु गोत्वोपाधौ इति ; मुण्डे खण्डस्याप्रसक्तत्वात ननु खण्डव्यक्य- वच्छिन्न गोत्वं प्रतिपन्नोपाधिः, न च तत्र खण्टो निपिध्यते, किंतु मुण्डव्यक्त्यवच्छिन्ने गोत्वे; इति चेत्, तर्हि प्रकृतेऽपि मनुष्यत्वावच्छिन्ने आत्मा प्रतिपन्नोपाधिः, न च तत्र मनुष्यत्वं निपिध्यते, किं तु ब्रह्मत्वा- वच्छिन्न, आत्मनि । एवं सति , अनुगतेन गोत्वेन खण्डमुण्डव्यक्ती इत्र अनुगतेनात्मना शरीरब्रह्मणी सम्बद्ध ; ततः ‘खण्डो गौः' इति प्रत्ययवत् 'अहं मनुष्यः' इति प्रत्ययस्य मामाणिकत्वं दुर्वारम् । अथ तत्र व्यवहारानुच्छेदात्मामाण्यम् , तैव तत्मकृतेऽपि समानम् ; त्वन्मते मोक्षा- वस्थायामपि सर्वोपादानकारणभूतेन ब्रह्मणा सर्वक्षेनाभिन्नस्य जीवस्य सर्वात्मतया मर्वशरीरेन्द्रियाभिमानव्यवहारानुच्छेदात विसस्पिनर पकले माडियादे मनुष्य XXXIX (b). जातिव्यक्ति - कार्यकारण - गुणगुणि विशेपण- विशेष्य-अवपवावयविनम्मन्यानं भेदाभेदप्रयो नकानां पञ्चानामध्यभावा- देहात्मनोरभेदो भ्रान्तिरिति चेत् , मैवम् । पञ्चानामपि संभूय प्रयोजवस तावद्वयभिचाग्दर्शनादयुक्तम् । एकैकस्य प्रयोजकत्ये तु प्रयोजकबाहुल्य- गौरवस्य त्वयैवाङ्गीकृत्वात् , शरीरशरीरिमम्बन्धोऽपि प्रयोनकः किं न . स्यात् ? एतस्याप्रयोजकत्वे तथैवान्येपामपि तदापादयितुं शक्यमिति न कापि भेदाभेदौ सिध्येताम् । अयातिप्रमङ्गभिया पश्चस्वेव निबन्धः, वदि शरीरात्पनोः कार्यकारणभावोऽस्तु : ब्रह्मगतकारणत्वस्यानि चेतनत्वसाम्येनोपचरितुं शक्यत्वात् । ननु मुख्यसम्बन्ध एव प्रयोजकः तदभावादेव 'अहं मनुष्यः' इति प्रतीतिान्तिः । इति चेत्, त्वमपि भ्रान्ति मान्तःकरणपरिणामश्चेत्, आत्मश्रियाविद्या न स्यात् । अन्तः- करणपरिणाम एवात्मन्यारोप्यते इति चेत् , तथाप्यन्ययाख्यातिवादिनस्तव । मतेऽधिष्ठानारोप्ययोः संसर्गस्य शून्यत्वादात्माविद्यासम्बन्धो न स्यात् । P inserts पूर्व and पूर्व P omits तहि P: आरोपित .. १. P omits as .. ।

·विवरणप्रमयसग्रहः [I, xxxix-xl 'अयात्मपरिणामो भ्रान्तिरिति चेत्, न, आत्मनोऽपरिणामित्वात् । आत्म- नोऽपरिणामित्वमस्माकमसिद्धमिति चेत्, सत्यम्; तथापि नित्यज्ञान- गुणस्त्वया आत्मा स्वीक्रियते; तथा च तस्मिस्तिष्ठत्येव ज्ञाने भ्रान्ति त्वाकारपरिणामो वक्तव्यः । तच न युक्तम् एकनातीयविशेषगुणदयस्या- विनश्यदवस्थस्यैकस्मिन् द्रव्ये युगपत्समवायायोगात् । न हि पटे शौक्लय- 'इयं युगपत्समवेतं दृश्यते । XXXIX (c). तस्माजागरस्वभयोरप्पनाद्यनिर्वचनीयाज्ञानमेव ब्रह्मा- वरणमभ्युपगन्तव्यम् । नन्वज्ञानेन सम्बन्ध सत्यात्मनोऽसङ्गत्वं भज्येत इति चेत्, न; सम्बन्यस्याप्यनादेरज्ञानरकल्पितस्य कार्यवदसङ्गत्वाभञ्ज- फत्वात् । तदेवं भावरूपाज्ञानमनात्मानमनावृत्त्यैव तत्र विमानं जनयत्ति, आत्मानं त्वात्य तत्र 'अहमिदं ममेदम्' इत्येवंव्यवहारयोग्यान अध्यासा- नपि जनयति । xi. ननु 'अहम्' इति निरंशश्चिदात्मा प्रतीयते, न तु 'इदं रजतम्। इतिवदंशद्वयानुविद्धं रूपम्। ततो नायमध्यासः । तथा 'इदम्' इत्यपि शरीरं प्रतीयते, न च तस्याध्यस्तत्वं संभवति, प्रमाणभूतैरिन्द्रि- यैवमाणत्वात् । अध्यस्तत्वे च अज्ञानवत्केवलसाक्षिप्रत्यक्षवेद्यता स्यात् । यद्यपि 'इदं रजतम्' इतिवत् 'अहं मनुष्यः' इत्यंशद्वयवत्वेन अधिष्ठाना- रोप्पभावः प्रतीयते; तथापि नासौ नियतः, आत्मन्युत्क्रान्ते पृथगपि शरीरस्योपलभात् । न ह्यध्यस्तं रजतमधिष्ठानात्पृयगुपलभ्यते । अय शरीरोपलंभकं मान व्यावहारिकमेव न तत्त्वावेदकमिति मन्येयाः, तथाप्यात्मन्यध्यस्तत्वे तत्रैव लयः श्रूयेत । न च तथा श्रूयते, किंतु 'पृथिवी शरीरम्" इति पृथिव्यामेव लयः श्रूयते । ततो नात्मन्येतदध्य- स्तम् । तथा ममेदमित्यपि शरीरव्यतिरिक्त अहंबुद्धचयोग्य अहंकसम्बन्धि वस्तुजात प्रतीयते, न च तत्राध्यासशङ्कापि इति (मनोनित M १. Somits अथ $ omits 5 ३. : जामत्स्वानयोः S: सार्यवत् p: प्रतीयात All but sread स्यात् ७. Brh. III-11-13 ..

·A I, xli-xlivj प्रथमवर्णकम XLI. उच्यते । 'अहम्' इत्यत्र तावज्जडांशान्तर्भाव प्रतिपादयिष्यामः। ततोऽसावध्यास एव । शरीरस्याप्यन्तःकरणेन्द्रियवद् दृश्यत्वादध्यस्तत्वं साधनीयम् । अन्तःकरणेन्द्रियाणां चात्मनः पृथक्सयोपलब्ध्यभावात् अज्ञानवत्वे वलसाक्ष्यपरोक्षतया अध्याससिद्धिः । न च तेषां संसृष्टतयैवा- ध्यासो न स्वरूपेणेति शङ्कानीयम् ; 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते" इत्यात्मतत्त्वावबोधे सत्यात्मन्येव लयश्रवणात्स्वरूपतोऽप्य- ध्याससिद्धेः । शरीरस्यापि पृथिवीद्वारेणात्मन्येव लय इत्यवगन्तव्यम् । यदा देहेन्द्रियादिविशिष्टो भोक्ता अव्यस्तः, तदा सदुपकरणं बाखभोग्य- जातमध्यस्तमिति किमु वक्तव्यम् ? न हि स्वप्नमाहेन्द्रनालकल्पितस्य राज्ञो राज्योपकरणं पारमार्थिकं भवति । तस्मात् 'अहम् , इदम् , ममेदम्' इत्येते त्रयोऽप्यध्यासा एव । XLII. न च केवलधर्माध्यासेऽपि विवदितव्यम् । 'बधिरोऽहम् ' इत्यत्रेन्द्रियधर्मस्य केवलबाधिर्यस्य आत्मन्यध्यासदर्शनात् । ज्ञानाध्यास-, स्त्वर्षाध्यासाविनाभूतत्वान्न पृथक् साधनीयः । तदित्थमनुभवारुढोऽध्या- सोऽपलपितुमशक्य इति सिद्धम् । XLIII. गुरुशिष्यौ वादिनौ वा शास्त्रे तत्त्वविचारको। तत्र शिष्यं प्रति गुरुः पूर्वमध्यासमुक्तवान् ।। विवदन्तेऽत्र येऽध्यासे तानुद्दिश्याथ लक्षणम् । संभावनाप्रमाणं च कथ्यतेऽध्याससिद्धये ॥ XLIV. ननु सर्वत्र लक्षणेन लक्ष्यमितरस्मात् व्यावय॑ते, संभावनया च तस्य स्वदेशकालोपाधावसंभावनाबुद्धिनिरस्यते, प्रमाणेन च तत्सद्भावः साध्यते; तथा चात्राध्याससाधनायोपन्यसिष्यमाणानि प्रत्य- सानुमानव्यवहारान्यथानुपपत्यागमाख्यानि प्रमाणान्येार्थात् अध्यासस्या- न्यव्याहत्तौ, असंभावनानिरसने च पर्यवस्यन्ति; अन्याहत्तस्यासंभावितस्प 4 s inserts इदम् १. 8: वात्मनः २. Brh. III.-ii-11 ३. P: मिद्धिः s: विवदन्ते प्रयो ·. विवरणाप्रमेयसंग्रहः [i, xiv चाध्यासस्य प्रमातुमशक्यत्वात् । अतो न लक्षणसंभावने प्रमाणात्पृयवर्ण- नीये। XLV. इति चेत्, मैवम् । द्विविधो ह्यत्राध्यासाकारः अन्यस्यान्या- स्मता, मिथ्यात्वं चेति । तत्र अन्यस्यान्यात्मतायाः साधकत्येनोपन्य- सिष्यमाणे: प्रत्यक्षादिभिन मिथ्यात्वमनुभवितुं शक्यते; मिथ्यात्वस्य 'इदं रजतम्' इत्यत्र बाधानुपपत्तिगम्यत्वात् , इह च बाधाभावात् । नन्यत्रापि वानिमित्तमितरतरविवेकमन्तरेण अन्यस्यान्यात्मतावभासोऽय- मित्यवगन्तुमशक्यत्वादस्त्येव वाघः इति चेत् , मैवम् ; यौक्तिकवाधे सत्यपि भ्रान्तिप्रतिभासोच्छेदिनोऽपरोक्षवाधस्याभावेन मिथ्यात्वाध्यवमायस्या- स्पष्टत्वात् । अतस्तस्य स्पष्टीकरणाय लक्षणमेव वक्तव्म् । तथा लोके ज्ञानेनामामाण्यहेतुरहितेनावगतेऽप्योत्पातिकसवितृसुप्याढायसंभावनादर्श- -नाव, अत्राप्यात्मन्यविपयत्वासङ्गत्वसादृश्याभावादीनां अध्यासविरोधि- धर्माणामुपलभात, असंभावनायुद्धिर्जायते । न च वाच्यम्-आत्मन्य- विपयादिरूपेऽनवगते सति नासंभावनाधुद्धिः, अवगते तु नाध्यास एव तिष्ठति-इति; परोक्षावभासस्य असंभावनायुद्धिहेतुत्वात्, तावता चापरोक्षाध्यासानिवृत्तः । तस्मादसंभावनानिगसाय प्रमाणात्पृथगेव संभाव- नापि वक्तव्येव । तया चान्यैरपि लक्षणसंभावनापूर्वकत्वं प्रमाणस्योक्तम्- मानाधीना मेयसिद्धिर्मानसिद्धिश्च लक्षणात् । तंचाध्यक्षादिमानेषु गीर्वाणैरप्यवारणम् ॥ संभावितः प्रतिज्ञायां पक्षः साध्येत हेतुना । न तस्य हेतु भित्राणमुत्पतन्नेव यो हतः ।। ति । तत्रापि लक्षणपूर्विका संभावना । लक्षणेन हि व्यावृत्तस्वरूपे पिस्थापिते' पश्चादिदं संभाव्यते न वेति विचारो युज्यते । अन्यथा नेविषयो विचारः स्यात् । ततो लक्षणमेव प्रथमं वक्तव्यम् । C ६ .: अवगमस्य P: ततो Pomrts चेत् तस्पष्टीकरणाय सन ८. omits हि somits उप ·- I, xlvi-xlvii) प्रथमवर्णकम् XLVI. तदुच्यते । द्विविधो ह्यध्यासो ज्ञानविशिष्टोऽयोऽर्थविशिष्ट ज्ञानं चेति । तत्रार्थस्य तावत् स्मर्यमाणसदृशोऽन्यात्मनावमास्यमानोऽन्योों- भ्याप्त इति लक्षणम् । ज्ञानस्य तु स्मृतिसमानोऽन्यस्यान्यात्मतावभासो- पास' इति । XLVII (a). ननु 'इदं रजतम्' इत्यत्र चक्षुगदिममाणाभावात्या- रिशेष्यात् स्मर्यमाणमेव रजतं न पुनस्तत्सदृशमित्यख्यातिवादिन आहुः । XLVII (b) इति चेत् , मैवम् ; पुरोऽवस्थितत्वेन अपभासमान- स्वात् । न च इदमंशस्यैव तथावभासो न रजतस्येति मन्तव्यम् : यथा सम्यक्स्थरेषु 'इदं ग्जतम् , अयं घटः' इत्यादिवितरेतरसंसृष्टौ सामान्य- विशेषावपरोक्षाववभासते, तथापि प्रतिभासात् । अथ मतम् - सामान्य- विशेपयोरन्तर्येण प्रतिभासात् तथा व्यवहारः, न तु संमर्गसंवित्सद्भावात्--- इति । तन्न ; परमार्थस्थलादीपन्नताया अध्यदर्शनात् । पुरोवर्तिरजताभाव एव न्यूनतेति चेत्, न । किपरोक्षसंविदभावाद्जनामावनिश्चयः, किंवा , 'नेदं रजतम्' इति वाधकज्ञानात् ? नाथः, संविदभावस्यैवासंपतिपत्तेः। अर्थाभावेनैव संविदभावनिश्चये स्याइन्योन्याश्रयता । तस्मादपरोक्षसंवित्स- दावादेव' पुरोवर्तिरजतसत्ताऽभ्युपगन्तव्या। न च चैपरीत्येन अर्थतत्ता- निश्चयाधीनः संवित्सत्तानिधय इति वाच्यम् । तथा सत्यर्थनिश्योऽपि तस्मात् संविनिश्चयः स्वत इदं रजाम्' इति पूर्वज्ञानेन विदस्योत्तरज्ञानस्य बाधासामर्थ्यात् ।" तोत्ताज्ञानस्य का गतिः? इति चेत्, पूर्वज्ञानस्य वन्मते या गतिः सैव भविष्यति । यथा त्यपा 'इदं' रजतम्' इत्पत्रेदमाकाररजताकारयोगविवेकः कल्पितः, तया निषेधेऽप्य- विवेक एव न तु संसर्गसंविदिति कि न करप्यते ? व्यवहारसंवादज्ञानात निषेधसंसर्गसंविदस्तीति निश्चीयते, इति चेत् , तर्हि संविदः स्वप्रकाशत्वं Pomits सत् in समाचात् ; it २. P, : अपमासनात् begins the sentence ३. V wrongly reads संसर्गासवित् with तथा, while s be. gins.with तत्. १. ईपदीपन्न्यूनताया ६. • V : संसर्गासदिन् १. S: अन्यात्मनावभास: ५. both here and lotver down .4 .

·[I, xlvii विवरणप्रमेयसंग्रहः हीयेत । विप्रतिपन्नं प्रत्येव एवं प्रसाधनान ममापसिद्धान्त इति चेत् , तथाप्यवनवस्था दुष्परिहरा । न च पुरोवर्तिरजताभावः सर्वसंपतिपन्न इति वाच्यम् ; यथामतिभासमेव मिथ्यारजतस्य शुक्तिज्ञानेन निरसनयोग्य- स्यास्माभिरभ्युपगमात् । XLVII (c). मिथ्यारजताभ्युपगमोऽपि 'नेदं रजतम् । इति त्रैकालिकनिषेधेन विरुध्यते ; इति चेन्न; तस्य निषेधस्य लोकमसिद्ध- परमार्थरजतविषयत्वात् । न चैवमप्रसक्तप्रतिषेधः शङ्कानीयः ; मिथ्याभूते रजते परमार्यरजतार्थिप्रवृत्तिदर्शनेन परमार्थरजतत्वस्य' सामान्योपाधौ मसक्तरङ्गीकार्यत्वात् । अन्यथा भूतले घटनिषेधोऽपि दुर्भणः स्यात् । घटसत्ये निषेधो व्याहन्येत, घटासत्त्वे चाप्रसक्तमतिपेधः । ततो देशसामा- न्योपाधिना कालसामान्योपाधिना वा घटप्रसक्तिः, न.तु साक्षात् । तथैव परमार्थरजतस्याप्यस्तु । एवं चै सति उत्तरकालीनो 'नास्त्यत्रं रजतम् ' इति प्रत्ययः परमार्थरजतविपयः, 'मिथ्यैव रजतमभात्' इति प्रत्ययश्च मिथ्यारजतेविषय इत्युभयमप्युपपद्यते । अन्यथैकः प्रत्ययोऽपलप्येत । XLVII (d). ननु रजतापरोक्ष्यानुपपत्त्या तु संसृष्टावभासं परि- कल्प्य तदुपपत्तये हि मिथ्यारजतकल्पनाक्लेशः क्रियते; रजतापरोक्ष्यं तु संसृष्टावभासमन्तरेणवापरोक्षशुक्तिज्ञानाविवेकादुपपद्यते । इति चेत्, न । तया सति विवेकज्ञानसमयेऽपि 'एतावन्तं कालं तद्रज़तमनेनाविविक्तम् ' इत्यविवेक एव परामृश्येत । न च तथा परामृश्यते । किं तु 'एतावन्तं कालं इदं रजतमित्यभात् ' इति प्रत्यभिज्ञया संसृष्टावभास एव परामृश्यते । अतः पुरोवर्तिमिथ्यारजतमझीकर्तव्यम् । अन्यथा शुक्ति दृष्टा रजते प्रवर्तत इति कि केन सङ्गच्छेत ? तस्मात् न स्मर्यमाणमिदं रजतम् , कि तु स्मर्यमाण- सदृशमेव । तत्सादृश्यं च पूर्वानुभवसापेक्षज्ञानगम्यत्वादुपपन्नम् । न ह्यननुभूतरजतस्य, रजतभ्रान्तिदृश्यते । अत एव संस्कारजन्यत्वात् ज्ञानाध्यासस्यापि स्मृतिसाम्यमवगन्तव्यम् । Verroneously reads रजवं T, V omit ar ३, Pomits च ५, omits तु * 5: अतव विषय ·1, xlvii] प्रथमवर्णकम् (अजा) XLVII (e): विमतं न संस्कारजम्, स्मृतिव्यतिरिक्तज्ञानत्वात, प्रत्यक्षवदिति चेत्, नः संप्योगमात्रजन्यत्वस्योपाधित्वात् । न चानुमाना- गमादिज्ञानेपु साध्याव्याप्तिः शङ्कनीया, व्याप्त्यादिज्ञानसापेक्षत्येन संस्कार- जेषु तेषु साध्याभावात् । मामा दिलाको पशि. निमारका XLVIL (1). स्यादेतत् । विमताः प्रत्यया यथार्याः, प्रत्यय- वात्, संमतवदिति न्यायेन प्रमाणे स्मृतिश्चेति द्वैराश्यमेव ज्ञानस्य । तथा च रगतज्ञानमपि नाध्यासः, किं तु स्मृतिः', संस्कारमात्रजन्यत्वात्, संमत- वत् । न च स्मृतित्ये सत्यतिसादृश्याच्छुक्त्यन्तरमेव किं न स्मर्यत इति वाच्यम्; वर्तगतरागादिदोपाणामपि निमित्तत्वात्, शुक्त्यन्तरे तदभा- वात् । तैरेव दोपैः स्मरणाभिमानस्य प्रमुपितत्वान्न रजतस्मरणे तत्तांश उल्लिख्यते । तथा विशेपावमासकत्वस्य तैरेव प्रतिबद्धत्वान्न शुक्तिनणे- ऽपि नीलपृष्ठत्यादिकमवभासते। तथा च ग्रहणस्मरणे उभे अप्पविविक्ते संश्यते । ततो रजतार्थी पुरोवर्तिनि प्रवर्तते । XLVII (g). ननु किं ग्रहणस्मरणे द्वे अपि प्रवर्तके, आहोस्विदे- कैकम् ?, आयेऽपि कि संभूय प्रवर्तके, किं वा क्रमेण ? नायः, स्मृति- ग्रहणयोगिपद्याभावात् । ऋपविशिष्टयोयोः प्रवर्तकत्वमित्ययुक्तम् पूर्व- ज्ञानस्य प्रवृत्ति प्रति व्यवहितस्याकारणत्वात् । नाप्येकैकस्य प्रवर्तकत्वम् । व्यवारस्य विशिष्टविषयत्वात् । ततो विशिष्टपत्तये संसृष्टप्रत्यय , एक्टव्यः । XLVII (h). इति चेत, न; ग्रहणस्मरणनैरन्तर्योत्पत्तेः प्रवर्तक- स्वात् । 'इदं रजतमित्यभात्' इति संसर्गमत्ययः प्रत्यभिज्ञायते इति चेत्, न; तादृशव्यवहारमात्रत्वात् । यस्तु जातमात्रस्य वालस्य मधुरे तिक्तत्वा- ‘वभासस्थत्कारायनुमेयः, सोऽपि जन्मान्तरांद्यनुभूततिक्तत्वस्मृतिरेव, न तु भ्रान्तिरूपः संसर्गप्रत्ययः । माधुर्यविशेषतत्वांशौ तु ग्रहणस्मरणयोः (गर्मा- १. P inserts विमता स्मृतिः ३. : अवभास्यते (तातनारसरण, विमतं ४, Somits किम् P: तन्निमित्त ५. inserts अपि before अयुक्तम् 2 ५ ·३४ [I, xivitil विवरणप्रमेय संग्रह {शार) पित्तदोपानोल्लिख्यते । 'जन्मान्तरानुभूतं च न स्मर्यते' इति भाष्यकार- वचनं प्रायिकाभिप्रायम् । अन्यथा स्तनपानादावपीष्टसाधनतास्मृत्यभावेन प्रवृत्तिर्न स्यात् । भ्रान्तिपक्षेऽपि जन्मान्तरानुभवः कारणत्वेन एप्टव्यः । अन्यथाऽननुभूतत्वाविशेषेण सप्तमरसोऽपि भ्रान्तौ भासेत । अतत्वे तत्व- ज्ञानमिति बदता शास्त्रकारेणैव दर्शितः संसर्गावभासो भ्रमत्वेनेति चेत्, न; तस्य व्यवहाराभिप्रायत्वात् । सम्यक्मदेशेषु संसर्गज्ञानस्य प्रवर्तकत्वं व्याप्तम् ; तस्कृतोऽत्र त्यज्यते ? इति चेत्, गौरवादिति ब्रूमः । भ्रान्ति- वादिनापि तत्कारणत्वेनावश्यं ग्रहणस्मरणयोरविवेक एष्टव्यः । तथा च तेनैवोभयसिद्धेन प्रवृत्तिसिद्धौ किमतिरिक्तसंसर्गज्ञानेन ? तस्मादख्यातिरेव युक्ता--इति । निनापनि निरी XLyIII. अत्रोन्यते। केयमख्यातिनाम ? कि ख्यात्यभाव- मात्रम्, .उतान्यार्थिनोऽन्यत्र प्रवृत्तिहेतुविज्ञानम्, अथांविविक्तानेकपदार्थ- ज्ञानम् ? आये, सुपुप्तौ भ्रमः स्यात्, न जायत्स्वप्नयोः । द्वितीय, अदिति वाघात आलस्याद्वा यत्र न प्रवृत्तिः, तत्र भ्रान्तिन स्यात् । तृतीयेऽपि, अविविक्तत्वप्रतियोगि विविक्तवं नाम किं भेदग्रहः, उताभेद्रग्रहः, आहो- स्विदितरेतराभावभेदद्वित्वादिसंख्या विशिष्टज्ञानम् ? नाथः; 'इदम्' इति . 'रजतम्' इति चापुनरुक्तशब्दद्वयस्मृतिहेतुत्वेन सामान्यविशेषयोर्भेदग्रहे 'अविवेकासंभवति । नं.द्वितीयः; उक्तरीत्या भेदस्य गृहीतत्वादेव तद्विरुद्धस्याभेदस्यायहे सति तदग्रहनिपेयस्गा विविक्तत्वस्य दुःसंपादत्वात् । तृतीयेऽपि किमाहत्येव द्वित्वादिज्ञानमक्षितम्, उतानुपङ्गिकमपि पर्याप्तम् ? आधे 'गामानय दडैन' इत्यत्र गोदण्डयोरपि साक्षात् द्वित्वायमतीतेर- विवेकः प्रसन्यतः। द्वितीये पुरोवर्तिरगतयोरप्यानुपनि द्वित्यादिज्ञान- दिला सद्भावादविवेको न स्थान् । ननु मतियोगिनमुपजीव्याविवेकानिरूपणे Tr नापि धर्मिद्वारा निरूप्यतामिति चेत्, तदप्यसत् । न तावत्सतीयमानयोध, भीम(१(जात्रा . १. T,Vinsert | l'omits 17 1. Pomits all thc words, from this..up-to दुःसंपा- art, lower down in this para. A.

·३५ । . I, xlix-]] प्रथमवर्णकम् ( निस) मिणोः' अविवेकः संभवति, अपुनरुक्तत्वेन स्पष्टं प्रतिभासाद.। अप्रतीय- मानयोरविवेकश्चेत् सुपुप्तावपि भ्रमः प्रप्तब्येत । Toran-THE नो) मतिमी सायातकर XLIX. नन्वयियेको नामासंसर्गाग्रहः स च प्रतीयमनियोरिद- रजतयोः संभवति, 'इदंरजते असंसृष्टे' इति प्रत्ययादर्शनातः इति चेत्, तदापि कि ग्रहणस्मरणयोरेवासंसर्गाग्रहो विवक्षितः, उत ययोः कयोश्चित्, आहोस्वित्संसर्गतानरहितयोः ? आधे 'अहं मनुष्य" इति भ्रमो न स्यात् । उभयोरपि ग्रहणत्वात् । द्वितीये 'खण्डो गौः, शुक्ल पटः' इत्यपि भ्रमः स्यात, असंसर्गप्रतीत्यभावात् । तृतीयेऽपि स एव दोपः । न हि तब संसर्गज्ञानं संभवति, तद्विपयस्यैक्यस्याभावात् । ऐक्यस्य च तद्विपर्यस्त्वं 'प्रत्यभिज्ञायामवगतम् । यदि गुणगुण्यादिसम्बन्ध एव तद्विपयो , नैक्यम्, इत्युच्यते, तर्हि 'इदं रजतम्' इत्यत्रापि सादृश्यसम्बन्धस्ततिपय इति वक्तुं । शक्यत्वेन संसर्गपत्ययो दुरिः । अथ तत्र 'नेदं रजतम्' इति असंसर्ग- प्रत्ययेन वाधान संसर्गतत्प्रत्ययौं संभवतः, तर्हि त्वन्मते गुणगुण्यादावपि इतरेतरीभावज्ञानाख्योऽसंसर्गमत्ययोऽस्त्येवेति संसर्गतत्मत्यययोरसंभवात भ्रमत्वापत्तिस्तदवस्था । तस्मात् न असंसर्गाग्रहोऽप्यविवेकः । समानदान) L. नन्वविवेक दूषयता अत्र विवेचकं किञ्चिन्निरूपणीयम् ; न तावद्गद्दणं स्मर्यमाणात् स्वार्थ विविनक्ति, "विशेषावमासिकत्वस्य दोपैः४५. प्रतिवद्धत्वात् । नापि स्मरण गृह्यमाणा : स्वार्य विवेक्तुमलम्, स्मरणाभि- मानस्य प्रमुपितत्वात् । इति चेन्मैवम् ; उभयोरपि विवेचकत्वस्य सुसंपाद- त्वात् । तया हि । किं इदमाकाररजताकारयोः तत्तजातिव्यक्तिविशिष्टयो- व त्वया भेदोऽभ्युपेयते, किंवा केवलयोरपि? नाद्यः; प्रकृतयोरिदमा- १. Pomits from धर्मिणो: up to ३. P, T, V: असंमगंग्रहः a clear अप्रतीयमानयोः in the next mistake. sentence. १. Pomits all words from २. P wrongly reads ग्रहः अवगतम् up to दुर्वारः and omits all the ५. : उच्येत words from स च to t.P:प्रययोः सभवः प्रत्ययादर्शनान्, ७.ई: विपासासमवस्य ..

·. - विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, li (कादाअत: एक) काररजताकारयोः जात्याद्यविशिष्टयोर्भदाभावेनैक्ये सति तगौचरसंसर्ग- ज्ञानमसङ्गात् । द्वितीयेऽपि कि प्रथमज्ञानेन वस्तु गृहीत्वा, द्वितीयज्ञानेन धर्मिप्रतियोगिभावमवगत्य, पश्चात् तृतीयज्ञानेन भेदों गृह्यते, उत वस्तुना. सहैव भेदग्रहणम् ? आये सर्वपदार्थज्ञानानां भेदग्रहणात् प्रागविविक्तविषय- तया भ्रमत्वमसङ्गः। द्वितीये च इदन्ताग्रहणादेव भेदस्यापि गृहीतत्येन भेदापेक्षितो विशेषोऽप्यवभासित एवेति ग्रहणस्य विवेचकत्वमङ्गी- कार्यम् । LI (a). तथा स्मरणमपि 'विवेचकमेव । न हि स्मरणाभिमानो निरूपयितुं शक्यः, यत्प्रमोपात् स्मृतेविवेचकत्वम् । तथा हिं। , कि स्मृतिरेव स्मरणाभिमानः, स्मृतेरन्यो वा, स्मृतिगतधर्मो वा, स्मृति५ पूर्वानुभवविशिष्टत्वेनार्थयहणं वा, स्वगत कश्चित्स्मृति- विशेपो वा, पूर्वानुर्भवगोचराविशिष्टज्ञेयनिमित्तो विशेपो वा, फलभेदक- जनकत्वं वा, स्मरामि' इत्यनुभवो चा? नायः; स्मृतेः प्रमोघे रजतज्ञानस्यवा- भावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, अन्यस्य मोपे , स्मृतेरविवेचकत्वमिति वैयधिकरण्यापातात् । न तृतीयः, तादृशधर्मानुपलभात् । न चतुर्थः पूर्वदृष्टः ‘स एवायं देवदत्तः' इति प्रत्यभिज्ञानमे पूर्वानुभवसंभेदग्रहे सत्येव विना तत्प्रमोपमविवेकदर्शनात् । अयं केवलस्मृतिमभिलक्ष्योक्त प्रत्यभिज्ञया तु न तथेति चेत्, तथापि नायं पक्ष एव संभवति । तथा हि । कि पूर्वानुभवः स्वात्मानमपि विषयीकरोति, उत्ताधमात्रम् ? नायः, वृत्तिन विरोधाव । द्वितीये त्वर्थ एव स्मृत्यावभास्यो न तु पूर्वज्ञानम्, तस्पाननुभूत- वात् । ननु 'ज्ञातो घर' इत्यत्र ज्ञानविशिष्टार्थस्मृतिश्यते, इति चेत्, न; स्मृत्यन्तरत्वात् । अनुव्यवसायेन ज्ञानगोचरानुमानेन वा जन्येय स्मृतिः व्यवसायजन्याया घटमात्रगोचरायाः स्मृतेरन्या। न चानयापि स्वजनको- ऽनुव्यवसायाख्यः पूर्वानुभयो विषयीक्रियते। किं तर्हि ? अनुव्यवसाये- . 1. P,S: भरिविनतया गोचरानुमानेन, while -P २. विपकमेव omits the word. ३. : नाध: प्रत्तिविरोधात gives the correct T, V wrongly read -- rending.

·1, li] प्रथमवर्णकम् ३७ नानुभूतो व्यवसायविशिष्टो घट एव । अत एतसिद्धम्-विमता स्मृतिर्न स्वमूलज्ञानविशिष्टमर्थ गृह्णाति, स्मृतित्वात, पदार्यस्मृतिवत्-इति । पदानि हि स्वसम्बद्धेष्वर्थेषु स्मृतिं जनयन्ति । LI (b). नन्वेतद्वौद्धो न सहते। तथा हि । पदानामयः संयोगादि- सम्बन्धानामसंभवात् सम्बद्धार्थस्मारकत्वमित्येतदयुक्तम्। बौधजननशक्तिको सम्बन्ध इति चेत्, किमनुभवजननशक्तिः, किं वा स्मृतिजननशक्तिः १ ॥ नाय, पदानां वाक्यरूपेण - वाक्यार्यानुभवजनकत्वेऽपि स्वार्थेषु तदसंभवात् ; व्युत्पत्तिकाले पदार्थानां मानान्तरगृहीतत्वेनापूर्वार्थत्वाभावात् । तदुक्तम्'- 6) संपुष्पा समाजमने मारपुर- "पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान विशिष्यते" पनि गाणोजराजला- मामा) इति। द्वितीयेऽपि सा शक्तिः न तावदज्ञाता स्मृतिमुत्पादयति, कातकरणत्वात्।। नापि ज्ञाता; शक्तेः कार्यकसमधिगम्यत्वेन स्मृत्युत्पत्तिशक्तिज्ञानयोः परस्प- राश्रयत्वात् । अथोच्येत-मध्यमद्धप्रकृत्या प्रवृत्तिहेतुज्ञानमनुमाय शब्दा- नन्तर्यात्तजनक शब्दस्य निश्चित्य आवापोद्धाराभ्यां व्युत्पत्तिकाल एव शक्तिनिथयात नान्योन्याश्रयता-इति, तदापि किं शब्दमाने शक्तिनिश्चयः, अर्थविशेषसम्बद्धे वा ? नायः, 'अस्य शब्दस्यायमर्थः' इति नियमासिद्धि- मसात् । द्वितीयेऽपि शक्तिसम्बन्धस्य व्यवस्थापकं सम्बन्धान्तरमेव्य- मित्यनवस्था स्यात् । शक्तिः स्वपरनिर्वाहिकेति चेत्, तथापि स्मृतिकाले किं शब्दमात्रदर्शनादर्थः स्मर्यते, किं वा अर्थगोचरशक्तिमच्छन्ददर्शनात, उत शक्तिज्ञानजन्यसंस्काराच्छन्ददर्शनाच ? नाद्यः, अनियमापत्तेः । न द्वितीयः, शब्ददर्शनसमय एवार्थस्यापि दृष्टत्वेन शब्दजन्यस्मृतिवैयात् । न तृतीयः, तावता स्मृत्यसंभवात; अन्यत्र स्मारकस्मार्ययोः सादृश्यविरोध- कार्यकारणभावादिसम्यन्धान्तरनियमात, शब्दार्थयोस्तदभावात् । तस्मात १. Slokavartika, Sabdapra- ४. : शब्दे karana, v. 107. ५. : उद्वापाभ्यां २. T,V:अयोच्यते ६. Somits अपि ३. P: शन्दानां तत्र जनकवं ७. T,V: पिरोधि .

·4 , (स्वयममा विवरणप्रमेयसंग्रहः । 71 तकाजामशा पदानि स्मारकाणि, वाक्यं पुनः प्रमाणमित्येतदेदवादिना प्रक्रियामानम् --इति । LI (. अत्रोच्यते। शब्ददर्शनात् शक्तिसंस्काराच्च अर्थस्मृतौ न कश्चिदोपः। यदुक्तम् 'अन्यत्र' इत्यादिना, तदसत् । किमन्यत्रेव शब्देऽपि सादृश्यादिकमभ्युपेयमित्युच्यते,कि वा शब्दवदन्यत्रापि शक्तिरेवास्तु, मा भूत्सादृश्यादिकमिति, किंवा शब्दे 'सादृश्यादिकमलसम्बन्धाभावात्स- त्यामपि शक्तौ न स्मृतिजनकत्वमिति? नाद्यः; शब्दे सादृश्यादर्शनात्, अदृष्टस्य च कल्पने गौरवात ; अन्यत्र तु दृष्टत्वेनाकल्पनीयत्वात् । न द्वितीयः; अनु- भूयमानस्यापलापायोगात् । न तृतीयः; शक्तस्य कार्याजनकत्ये व्याघाता- पत्तेः। तस्मात् शक्तिमन्ति, पदानि अर्थेषु स्मृति जनयन्त्येव । न हि तत्रार्थः सह पूर्वानुभवाः स्मर्यन्ते । अन्यथा घटेादिवदनुभवानामपि तत्त च्छब्दार्थत्वं प्रसज्येत । (घाग, पर LII. नापि पञ्चमः; कारणविपयाधुपाधिमन्तरेण ज्ञानानां स्वरूपेषु कापि विशेपानुपलभात् । नापि पष्ठसप्तमौ; अनुभव- गताभ्यां ज्ञेयफलाभ्यामतिरिक्तज्ञेयफलयोः स्मृतावभावात् । नाप्यष्टमः, 'स्मरामि' इत्यस्यानुभवस्यान्यत्र विवेचकत्वे सिद्धे सति अन्यत्र कश्चित् 'प्रमोपादविवेचक इति वक्तं शक्येतापि; तदेव तावदसिद्धम् । ग्रहणवाचक- . शब्दपरित्यागेन स्मरणवाचकशब्दानुविद्धो हायमनुभवो जायते । स कथं प्रथमतो ग्रहणस्मरणयोरसति विवेके संभवेत् । तथा च विवेके सति अनु- भवः, अनुभवे च सति विवेक इति स्यादन्योन्याश्रयता । तदित्यं प्रमोप- गीयस्य स्मरणाभिमानस्य दुर्मणत्वात्, स्मरणस्य विवेचकत्वं प्रामोत्येव । LIII. ननु ग्रहणस्मरणयोरर्थमात्रविषयत्वे भेदाभावप्रसङ्गेन अवश्य त्वयापि स्मृतेः पूर्वानुभवविशिष्टार्थविषयत्वं स्वीकार्यम् तदेव स्मरणाभिमा- मोऽस्तः इति चेत, न; कारणविशेषादेव भेदसिद्धः। अन्यया त्वन्मतेऽपि पूर्वानुभवगोचरानुमानज्ञानात् स्मृतेः को भेदः स्यात, विपयस्य समत्वाद ! ननु 'सः' इत्याकारेण स्मृति नानुमानाद्भिद्यते; इति चेत्, कोऽयं 'स: इत्या. १. : मादृश्यादिमूलसम्बन्ध ३.somits च २ ::तप्रमापादविरक s inserts भपि .

·, 1, liv-tv] प्रथमवर्णकम् ३९ हो (रातो र प्रतिमा कारः किं परोक्षदेशकालादिविशिष्टता, उत पूर्वानुभवसभिन्नता, कि चा संस्कारजन्यत्वम्? नाद्या; अनुमानादिप्यपि स्मृतित्वमसङ्गात् । न द्वितीयः; ज्ञानानुमानेऽपि प्रसङ्गात् । तृतीये तु . कारणविशेष एव भेदहेतुः स्यात् । अस्तु नहि प्रकृतेऽपि संस्कारजन्यैव रजतस्मृतिः, इति चेत्, न; रजतस्य पुरोऽवस्थितत्येन प्रतिभासात्, इत्युक्तोत्तरत्वात् । न च पुरोऽवस्थितत्त्व- मविवेककृतमिति, वक्तुं शक्यम्; अविवेकस्य भ्रमं मत्यमयोजकत्वात् तथा हि । कि गृह्यमाणयोरविवेकः, किंवा गृहमाणमयमाणयोः, उते स्मर्यमाणयोः नायः; स्वप्नदशायां आत्मव्यतिरिक्तस्य कस्याप्पग्रहणेन द्वयोगद्यमागयोरभावे तदविवेकस्य भ्रमप्रयोजकस्याप्यभायेन भ्रपामाव- प्रसङ्गात् । न द्वितीयः; स्वप्न एव गृह्यमाणेनात्मना स्मर्यगाणस्य नीला- देरविवेके सति 'अहं नीलम्' इति प्रतिभासप्रसङ्गात् । तृतीये तु परोक्षमेव सर्व भ्रान्तावमासेत, सर्वस्यापि स्मर्यमाणत्वात् । एवं च सति प्रकृतस्य पुरोऽवस्थितरजतज्ञानस्य स्मृतित्वानुमाने परोक्षावभासित्त्रोपाधिष्टव्यः । यथार्यानुमानस्य चाय प्रतिप्रयोग:--'विवादाध्यासिताः प्रत्यया न यथार्याः; चाध्यमानत्वात्, भ्रान्तिव्यवहारवत्-इति। तस्मात् ज्ञानवैराश्य- दुराग्रह परित्यज्य तृतीयं भ्रान्तिज्ञानमङ्गीकर्तव्यम् । LIV. ननु तर्हि मा भूदख्यातिः। अस्त्वन्यथाख्यातिः । देशकाला- न्तरगतं हि रजत शुक्तिसंमयुक्तेन दोपोपहितेन्द्रियेण शुक्ल्यात्मना गृह्यते । न चैवमननुभूतस्यापि ग्रहणमसङ्गः, सादृश्यादेनियामकत्वात-इति । LV. तदेतदसत् । किं ज्ञानेऽन्यथात्वम्, किं वा फले, उतं वस्तुनि ? नाद्यः । 'रजताकारज्ञानं शुक्तिमालम्बते' इति हि मानेऽन्ययात्वं वाच्यम् । तत्र शुक्तरालम्पनत्वं नाम कि ज्ञान प्रति 'खाकारसमर्पकत्वम्, उत ज्ञान- प्रयुक्त पवहारविषयत्वम् ? नायः; रजताकारग्रस्तं ज्ञान प्रति शुक्याकार- समर्पणासंभात् । न द्वितीयः, व्याघ्रादिदर्शनप्रयुक्तव्यवहारविषयस्य 1. Pomits all words from २. P: शस्यते this up to and inclu- ३. P omits मनस्य sive of न च in the ४ .: विमता ५. omits उपहित next sentence.

·. ४० ए विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, ivi खड्नकुन्तधनुरादेः व्याघ्रादिज्ञानालम्बनत्वमसङ्गात् । नापि फले- ऽन्यथात्वम् फलस्य स्फुरणस्य भ्रान्तौ सम्यग्जाने वा स्वरूपतो वैपम्यादर्शनात् ।, वस्तुन्यपि कथमन्यथात्वम् ? किं शुक्तिकाया रजत- तादात्म्यम्, किं वा रजताकारेण परिणाम: ? आयेऽपि किं शुक्तिरजतयोर- त्यन्तभेदः', किं वा भेदाभेदौ ? नायः; अत्यन्तभिन्नयोः वास्तवता- तादात्म्यासंभवात्; अनिर्वचनीयस्य त्वया अनभ्युपगमात् । शुन्यतादात्म्य- मतीतौ गुणगुण्यादावपि तत्संभवेन भ्रान्तित्वं दुर्वारम्; समवायस्य प्रक्रियामात्रसिद्धस्य तादात्म्यानतिरेकात् । भेदाभेदपक्षे तु 'खण्डो गौः' इतिवदभ्रान्तिः स्यात् । परिणामपक्षेऽपि वाधो न स्यात्-चिमतं रजत- 'ज्ञानमवाध्यम्, परिणामज्ञानत्वात्, क्षीरपरिणामदधिज्ञानवत् । ततः क्षीर- चदेव शुक्तिः पुनर्न दृश्येत । ननु कमलस्य विकासरूपपरिणामहेतोः सूर्य- तेजसोऽपगमे पुनर्मुकुलीभाववत् रजतपरिणामहेतोःपस्यापगमे पुनः शुक्ति- भावोऽस्तु । मैवम् । 'विकसितमेव मुकुलमासीत्' इतिवत् 'रजतमेव शुक्ति- रासीत्' इति मतीत्यभावात् । कयश्चित्तद्भावेऽपि न परिणामपक्षो युक्तः, निर्दीपस्यापि रजतप्रतीतिप्रसङ्गात् । न ह्येकमेव क्षीरं दधिरूपेण कंचित्पुरुपं प्रति परिणतं अन्यं पति नेति दृष्टचरम् । तस्मानान्ययाख्यातिः सुनिरूपा ।। 347-ATTीपते पर-५ १६.५५ दलमाया LVT. अस्तु तात्मख्यातिः । विमतं रजत बुद्धिरूपम्, संप्रयोग- प-मन्तरेणापरोक्षत्वात्, युद्धिवत् । ननु चतुर्विधान हेतून् प्रतीत्य चित्तचैत्या उत्पद्यन्त इति हि सौगतानां मतम् । तत्र न तावत्सहकारिपत्ययाख्या- दालोकादे रजताकारोदयः संभवति; तस्य स्पष्टतामात्रहेतुत्वात् । नाप्यधि- पतिप्रत्ययाख्यात्राक्षुरादेः तस्य विपनियममात्रहेतृत्वात्। नापि समनन्तर- प्रत्ययाख्यात्पूर्वज्ञानात्ः विजातीयघटज्ञानानन्तरं विजातीयरजतभ्रमोदय- दर्शनात् । नाप्यालम्बनमत्ययाख्यात् 'वाद्यात् । विज्ञानादिना तदनशी- P: सूर्यम्य तेजमा २. T,V : अनियंचनीयवाय ८, P, : विषय प्रति नियम ctc. : तच्छदामभरन ९. P, : बाह्यार्थात् fin . . - 1. T,V :अयन्तं . Ś omits 77 ३. adds च ४. ५. Ś inserts ·. " I, lvii]' प्रथमवर्णकम् कारात्। ततः कथं विज्ञानस्य रजताकार: ? इति चेत्, संस्कार- सामादिति बमः। ननु संस्कारस्यापि स्थायित्वे 'क्षणिकं सर्वम् । इति सिद्धान्तहानिः; क्षणिकत्वेऽपि तस्य ज्ञेयत्वेन विज्ञानमानबाद- हानिः इति चेत्, न; अनादिसिद्धज्ञानसन्ततो यदाकदाचित् पूर्व रजतज्ञानमुत्पन्नं तदेव संस्कार इत्यङ्गीकारात् । यद्यपि संस्कारो विजातीयानेकजानव्यवहितः, तथापि कदाचित्सजातीय रजतज्ञानान्तर- मुत्पादयति । यथा त्रीहिबीजमनेकाङ्कुरादिकार्यव्यवधानेन पुनः सजातीयबीजान्तरमुत्पादयति, तद्वत् । अथ न पूनर्बीजादुत्तरबीजो- त्पत्तिः, किं तु पूर्ववीजजन्याङ्कुरादिसन्तानात्, इति मन्यसे, तत्रापि पूर्वरजतज्ञानजन्यज्ञानसन्तान एव संस्कारोऽस्तु । एवं पूर्वरजतज्ञानमपि 'ततः पूर्वरजतज्ञानादुत्पद्यते । ततोऽनादिवासनाप्रापित रजतं बुद्धि- रूपमेव सद्भान्त्या घहिर्वदवभासते इति । LVII. अत्रोच्यते । किं तद्रजतमलौकिकत्याजन्मरहितम्, उत्त लौकिकरजतवदेव जायते ? आये जायमानज्ञानस्वरूपं न स्यात् ।। द्वितीयेऽपि किं बाह्यार्थाजायते, उत ज्ञानात् ? नायः; त्वया बाह्यार्थ: स्यानङ्गरकारात्'। ज्ञानमपि विशुद्धं तावन्न जनकम् ; विशुद्धज्ञानस्य मोक्षरूपत्वात् । अथ दुष्टकारणजन्यज्ञानाद्रजतोत्पादः, तथापि किं जनकप्रतीतिरेव रजतं गृह्णाति, अन्या था ? नायः क्षणिकयोजन्य- जनकयोभिन्नकालीनत्वेन अपरोक्षरजतप्रतीत्यभावप्रसङ्गात् । अन्य- प्रतीतिराप न ताबददुष्टकारणजन्या रजतग्राहिणी, आतिप्रसङ्गान् । दुष्टकारणजन्यापि यदि रजतजन्या, तदा रजतस्यार्थक्रियाकारिखेन सच्चे सति बायोऽधोऽङ्गीकार्यः स्यात् । रजंताजन्यत्वे. तु, न रजत तद्विपयः स्यात् : ज्ञानाकारापको हेतु पिय इत्यङ्गीकारात् । तस्मा- दात्मख्यातिपक्षे रजतमेव न प्रतीयत । S: करणान् ४ .: अनङ्गीकरणात् २. T, Vomit ३. V : रजनन्दिरुपमेव भ्रान्या ई: असद् भ्रान्त्या ६ १ १. ५. सज्जनकम् ६ .: सदापि P,S : बाह्याओं ७ ·* " " विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, lviii-lix LVIII. ननु तवापि रजतज्ञानस्य स्मृतित्वे स्यादख्यातिः ग्रहणत्वे चान्यथाख्यातिः, आत्मख्यातिर्वा स्यात् ; न हि ज्ञानस्य स्मृति- ग्रहणाभ्यामन्यः प्रकारः संभवति । इति चेत् , मैवम्। कि विलक्षण- (5) सामग्यनिरूपणात्तदसंभवः, किंवा विलक्षणज्ञानस्वरूपानिरूपणात, उत्त विलक्षणविषयानिरूपणात् ? नाद्यः; संप्रयोगसंस्कारदोपाणां सामग्री- त्वात् । न च वाच्यं दोपः प्रतिबन्धकत्वेन पूर्वप्राप्तकार्यानुदयस्यैव हेतुः, न त्वपूर्वकार्योदयस्येति; अनुदयस्य प्रागभावरूपस्यानादित्वेन दोपाजन्यत्वात् ; वातपित्तादिदोषाणां चापूर्वकार्योत्पादकत्वदर्शनात् । न च दोपस्य संस्कारोद्रोधकत्वेन अन्यथासिद्धिः, तदुरोधस्य अवान्तरव्यापारत्वात् । न ह्युद्यमननिपतने कुर्वन् कुठारः छिदिक्रियां प्रत्यहेतुर्भवति । ननु संप्रयोगस्येदन्तामात्रज्ञानोपक्षीणत्वात्, संस्कारस्य स्मृतिजनकत्वेऽपि त्वयात्र स्मृतेरनङ्गीकृतत्वात, दोपस्य च स्वातन्त्र्येण ज्ञानहेतुत्वादर्शनात् रजतावभासः कथम् ?' इति चेत्, उच्यते । 'प्रथम दोपसहितनेन्द्रियेणेदन्तामात्रविषया अन्तःकरणवृत्तिर्जन्यते । तत इदन्तायां तद्ग्राहकवृत्तौ च चैतन्यमभिव्यज्यते । तच्चैतन्य- निष्ठा चाविद्या दोपवशात्, संक्षुम्नाति ।' तबेदमंशावच्छिन्न-.. चैतन्यस्थाविद्या सक्षुभिता सती सादृश्यादुद्रोधितरूप्यसंस्कार- सहायवशात् रूप्याकारण विवर्तते । वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्थाविद्या तु रूप्यग्राहिवृत्तिसंस्कारसहकृता वृत्तिरूपेण विवर्तते । तौ च रूप्यविवर्त- वृत्तिविवती 'स्वस्वाधिष्ठानेन साक्षिचतन्येनायभास्येते इत्येवं रजताव- भासः। यद्यप्यत्रान्तःकरणवृत्तिरविद्यावृत्तिश्चेति ज्ञानद्वयम्, तथापि वद्विषयः सत्यानृतयोरिदरजंतयोरन्योन्यात्मतयकत्यमापनः, ततो विषयावच्छिन्नफलस्याप्येकत्वेन ज्ञानक्यमप्युपर्यते। LIx. नापि द्वितीयतृतीयाँ ; मिथ्याज्ञानमिथ्याविषययोनि- रूपणा । यद्यप्यत्र संप्रयोगसंस्कारी निरपेक्षावव ग्रमिनिस्मृत्योर्जनने ३. :निरूपितावात् Somats one स्व Ś omits afg ·2 , - 1- I,x] प्रथमवर्णकम् समथों, तथापि प्रमितिस्मृतिनरन्तर्योत्पत्तिमात्रेण प्रवृत्यसंभवात्, उभाभ्यां संप्रयोगसंस्काराभ्यां जन्यमेकं मिथ्याज्ञानं कल्पनीयम् । यथा निरन्तरोत्पन्नेष्वपि वर्णज्ञानेषु योगपद्याभावात्पदार्थज्ञानान्य- थानुपपत्त्या पूर्वपूर्ववर्णसंस्कारसहितमन्त्यवर्णविज्ञानमेकमेव हेतुत्वेन' त्वया कल्प्यते, तद्वत् । LX. ननु विमतं ज्ञान नकम् मित्रकारणजन्यत्वात् रूपरसज्ञानवतः इति चेत्, न; अनुमानप्रत्यभिज्ञयोरनेकान्त्यात् । तत्रोभयत्रापि स्मृतिगर्भमेकैकमेव हि प्रमाणज्ञानमभ्युपगतम् । कारणं चानुमानस्य व्याप्तिसंस्कारलिंगदर्शने, प्रत्यभिज्ञायास्तु संप्रयोगसंस्कारौ । चानुमानस्य व्याप्तिस्मृतिलिङ्गदर्शने कारणम्, न संस्कारः, इति वाच्यम्। ज्ञानद्वययोगपवासंभवात् । यद्यपि स्मृतेः प्रत्यभिज्ञाकारणताया नार्य दोपः, तथापि स्मृतिहेतुत्वेन अवश्य संस्कारोद्धोधो वक्तव्यः ।। तथा च तेनैव तदुत्पत्ती, स्मृतेः केवलव्यतिरेकाभावात् गौरखाच न कारणत्वम् । ननु रुप्यधीन निरपेक्षानेककारणजन्या, अभिज्ञात्वात : घटज्ञानवत् ; इति चेत्, न; रूप्यधीरुक्तजन्या, अभिज्ञाप्रमाणस्मृति- भ्यामन्यत्वात्, प्रत्यभिज्ञावत्, इत्यपि सुवचत्वात् । न च वाच्य रूप्यधीः प्रमा, संस्कारसहितहेतुजन्यत्वात्, अनुमानवत्, इति । दोपाजन्यानुभवत्वस्योपाधित्वात् । ननु ज्ञानेऽनुपपत्यभावेऽपि रूप्यस्य' सत्त्वेनानुभ्यमानस्य मिथ्यात्वं विरुद्धम् ; इति चेत्, मैवम् ; 'शुक्तीदमशवच्छुक्तिसचाया एव रजतसंसगङ्गिीकारात् । तर्हि तस्य संसर्गस्यैव सत्त्वेनानुभूतस्य मिथ्यात्वं विरुद्धम् ; इति चेत्, एवं तर्हि विविधं सत्त्वमस्तु-ब्रह्मणः पारमार्थिकं सत्रम्, आकाशादेर्मायोपाधिक व्यावहारिकं सत्त्वम्, शुक्तिरजतादेरविद्योपाधिकं प्रातिभासिकं सत्त्वम् । तत्र अपारमार्थिकसत्त्वयोयोमिथ्यात्वमविरुद्धम् । न च मिथ्यात्व- कल्पनं मानहीनम् । 'मिथ्यैव रजतममात्' इति रजततद्ज्ञानयो- मिथ्यात्वप्रत्यभिज्ञानात् । १. T: रुप्यस्थ .. TV : शुक्तीदन्नांशवत् 2 ३. T: भभाघात् ·१ . 1 विवरणप्रमेयसंग्रहः । [1, Ixi-1xiv LXI. अतो न मतान्तरवदस्मन्मते अनुभवविरोधी निर्मूल- कल्पना वा अख्यातो वपरोक्षायभासिनः स्मर्यमाणत्वं विरुद्धयते । 'ज्ञानद्वयरजतापरोक्ष्यस्मृतित्वस्मरणाभिमानप्रमोषादिक 'बद्दष्टं कल्प्यम् । एवं मतान्तरेष्वपि यथायोगमूहनीयम् । अतो रजतं मायामयमित्यस्मन्मतमेवाद्वर्तव्यम् । LXII. ननु तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वाद्रजतमविद्यामयम्, न तु मायामयम् । न च मायैवाविद्या, लक्षणप्रसिद्धिभ्यां तयोर्भेदावग- मात् ।' आश्रयमव्यामोहयन्ती कर्तुरिच्छोमनुसरन्ती माया ; तद्वि- परीता त्वविद्या। लोके हि मायानिमितहस्त्यश्वरथादौ मायाशब्द एव प्रसिद्धः, नाविद्याशब्दः-इति । LXIII. उच्यते । अनिर्वचनीयत्वे सति तत्वावभासप्रतिबन्ध- विपर्ययावभासयोहेतुत्वं लक्षणम् । तच्चोभयोरविशिष्टम् । मन्त्राँपधादि सत्यं वस्त्वेव मायेति वाच्यम्; तत्र मायाशब्दप्रयो- गाभावात् । द्रष्टारो हि दृष्टमिन्द्रजालमेव मायां वदन्ति, न त्वदृष्टं मन्त्रादिकम् । 'मन्त्रान्वयव्यतिरेको तु काचादिवनिमित्तकारणत्वेनो- न ह्यनिर्वचनीयं मायाशब्दवाच्यमिन्द्रजालं सत्यमन्त्रा- धुपादानकं भवति । अतोनाद्यनिर्वचनीयं किश्चिदुपादानं कल्पनीयम्। सादित्वे अनवस्थापत्तेः। तस्य च मायाशब्दवाच्यत्वमुपादानोपादेय- योरभेदादुपपन्नम् । LXIV. एवं च इन्द्रजालोपादानत्वेन कल्पिता मायब रजतायध्यासानामप्युपादानमस्तु ; मास्तु पृथगविद्या; 'मायां तु प्रकृतिम् इति मर्योपादानत्वश्रुतेः । अतो लाघवान्मायैवाविद्या । न च मायाया आथपं प्रत्पच्यामोहकत्वं नियतम् ; विष्णोः स्वाश्रित- ५. P,5: सयवस्तु : रजतपारोक्ष्य ७. तदुपादानं ४. : मायाविनिर्मित पपनौ । . . S: कल्पनम् s:मन्साधन्वय ३ .: बाध्य ८. Svet., Iv, 10.

·, . iixv] . प्रथमवर्णकम् माययं रामावतारै मोहितत्वात् । नाप्यविद्याया आश्रयव्यामोह- नियतिः ; जलमध्ये अधोमुखत्वेन वृक्षेष्वध्यस्नेष्वपि तदूर्ध्वमुखतायां द्रष्टुरव्यामोहात् । अथात्र तीरस्थवृक्षदर्शनजन्यविवेकवशादव्यामोहः, अविद्यास्वभावस्तु व्यामोहकः इति चेत्, तहाँन्द्रजालिकस्यापि प्रतीकारज्ञानादव्यामोहः; माया तु स्वभावाव्यामोहिकैव, इन्द्रजाल- द्रष्टयु व्यामोहदर्शनात् : : सति तु प्रतीकारनाने तेऽपि न मुह्यन्त्येव इत्यनाश्रयत्वं न व्यामोहप्रयोजकम् । न च माया कर्तुरिच्छा- मनुसरति ; मन्त्रौपधादौ निमित्तकारण एंव कर्तुः स्वातन्त्र्यात् । तादृशं चेच्छानुवर्तित्वमविद्याया , अपिं दृष्टम्, • नेत्रस्याङ्गुल्यवष्टमेन द्विचन्द्रभ्रमोत्पत्तेः । अविद्यास्वरूपे कर्ता न व्याप्रियते इति चेत्, तदितरत्रापि समम्.। प्रसिद्धिरपि शास्त्रीया तावत्तयोरभेदमेव गमयति; 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः । इत्यादिश्रुती सम्यग्ज्ञाननिवत्या- विद्यायां मायाशब्दप्रयोगात 'तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्निवेशिते । योगी मायाममेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः ॥ इति स्मृती मायाविद्ययोर्मुखत. एवैकत्वनिर्देशात् । लोकप्रसिद्धिस्त्वे- कस्मिन्नपि वस्तुन्युपाधिभेदादुपपद्यते । . विक्षेपजनकत्याकारण इच्छाधीनत्वाकारेण वा मायेति व्यवहारः ; आवरणाकारेण स्वातन्त्र्या- कारेण बाविद्येति व्यवहारः । तस्माद्रजतस्य मायामयत्वमुपपन्नम् । LXV. ननु कोऽयं क्लेशः ? रजतं यथावभासं पारमार्थिकमे- वास्तु | इति चेत्, न । तथा सति घटादिबद्दोपरहितरपि गृह्येत । पारमार्थिकग्रहणं प्रत्यपि दोपस्य कारणत्वे निदापाणां न किञ्चित्प्रति- भायात् : मायामयत्वे तहोप एवं नियस्यति । विमतं सर्वग्राह्यम्, शुक्तीदमंशगतन्यात 'शोल्यात इति चेत्, न; इदमंशमालगतत्वस्यो- १. न्यामोह एकर २. V: विरूपजनकवाकारण २. P : व्यामोहरम् P, S : तच्छौल्यवत् •३. Svet., I, 10.. ४ -- ..

·+ विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, Ixvi पाधित्वात् । मायारजतं तु दोपजन्यबुद्धयाऽभिव्यक्ते शुक्तीदमंशा- वच्छिन्ने चैतन्ये अध्यस्तम् । ततो निदोंपैर्न गृह्यते । न ह्यन्यबुद्धिः पुरुपान्तरप्रत्यक्षा । अथ पुनः परमार्थवादी कथश्चित् दुष्टं नियामकं यात् , तथाप्यसौ 'नेदं रजतम्' इति प्रतिपन्नोपाधौ रजतस्य वैका- ल्याभावबोधकं वाधकप्रत्ययं कथं निरस्येत् ? मिथ्यावादे त्वनुकूलमे- वैतत् ; प्रतिपन्नोपाधावत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यैव मिथ्यात्वलक्षण- त्वात् । न ह्ययं निषेधो मिथ्यारजतं गोचरयतीत्यधस्तादेव' । मिथ्र्यवाभादिति प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययमाश्रित्योपपादितम् । अन्यथाख्या- त्यात्मख्यात्योस्तु : नेदं रजतं किंतु तद्रजतम् । इति वा 'बुद्धिः' इति वा परामर्शः स्यात्, न तु 'मिथ्यैव' इति । अतो निर्दोपरग्रहणा- द्वाधपरामर्शाभ्यां च रजतस्य मिथ्यात्वमेव युक्तम्, न सत्यत्वम् । LXVI. ननु कोऽयं बाधो नाम, यद्धलान्मिथ्यात्वनिश्चयः ? किमन्यार्थिनोऽन्यत्र प्रवृत्तिनिरोधः, किं वा तत्प्रवृत्तियोग्यताविच्छेदः, उताविधिक्ततया प्रतिपन्नस्य विवेकः, आहोस्वित् तादात्म्येन प्रतिपन्नस्य अन्योन्याभावप्रतिपत्तिः, अथ वा विपरीतज्ञानस्य प्रध्वंसः तद्विपय- प्रध्वंसो वा, दोपादिनध्वंसो वा नाद्यः; विरक्तस्य प्रवृत्त्यभावेन वाधाभावग्रसङ्गात् । अथ रागपूर्वकप्रवृत्तिनिरोधो बाधः, तदापि दूरे . मरीच्युदकं दृष्ट्वा प्रवर्तमानस्य मार्गे सर्पचोरादिदर्शनेन निवृत्ती वाध- प्रसङ्गः। न च तत्र बाधः, उदकज्ञानस्यानिवृत्तेः ।/ न द्वितीयः; कालान्तरे तव शुक्ता भ्रान्तिप्रवृत्तिसंभवेन योग्यताया अविच्छेदात् । ' तृतीयेऽपि कि वस्तुपु गृहीतेषु भेदो धर्मः सन् पश्चाद्गृह्यते, उत वस्तुस्वरूपभूतस्तदैव गृह्यते ? आये सर्वत्र वस्तुज्ञानस्याविविक्तविषयस्य भेदनानं बाधकं स्यात् । द्वितीये वस्तुनि गृहीते काप्यविवेको न स्यात् । चतुर्थेऽपि अत्यन्तभेदवादे, भेदाभेदवादे या 'शुक्लो घटः' इति प्रथम तादात्म्य प्रतिपद्य, पश्चात् 'घटस्य शक्ल्यिम् । इति भेदप्रतिपत्तिर्वाधः स्यात् । न पञ्चमः ; ज्ञानस्य क्षणिकस्य स्वत एव 2. ? . Sec Para XLIX: २. T: भभावान् ·" (v) . . ~ प्रध्वंसात् । नापि पष्ठसप्तमो; वस्तुनोपियदोपयोर्ज्ञानेन मध्वंसा- संभवात् । न च बाध एवापलपनीयः, लोकप्रसिद्धत्वात् । तस्माद्वाध न पश्यामः इति । LXVII. उच्यते । अज्ञानस्य , वर्तमानेन प्रविलीनेन या स्वकार्येण सह, तत्त्वज्ञानेन, निवृत्तिर्वाधः ; तथाविधानवयोधनिवृत्ती याधप्रसिद्धः। नन्वेवं सति शुक्तिज्ञानमेव मिथ्यारजततदुपादानयोः निवर्तकत्वादाधकं स्यात् । सत्यमेवम् ; रहस्यमेतत् ; तथापि परमार्थरजतबुद्धया प्रवर्तमानस्य तदभावबोधनेन प्रवृत्त्यांकाङ्क्षोच्छेदि- त्वात् 'नेदं रजतम् । इति ज्ञानमपि बाधकत्वेन व्यपदिश्यते । ततो याधान्मिथ्यात्वनिश्चयः। LXVIII. नन्यस्त्वे मिथ्यारजतज्ञानं भ्रमः। स्वमपदार्थज्ञान तु न प्रमाणम्, बाधितत्वात् , ' नापि स्मृतिः, अपरोक्षत्वात् ; नापि भ्रमः, तल्लक्षणाभावात् । भ्रमस्य हि कारणत्रितयजन्यत्वं तटस्थ- लक्षणम् । न हि तत्स्वमेऽस्ति ; निद्राख्यदोषस्यादृष्टोबुद्धसंस्कारस्य च सत्त्वेऽपि तृतीयस्य संप्रयोगस्याभावात् । नापि स्वरूपलक्षणम् 'परत्र परावभासः' इत्येवं रूपं तत्र संभवति ; 'परत्र' इत्युक्तस्या- धिष्ठानस्याभावात् । ततस्त्वत्पक्षे स्वमनत्ययस्य का गतिः ? इति । LXIX. उच्यते । संप्रयोगो हि जागरणे बाह्यशक्तीदम- शादित्यल्लाकारणत्युत्पादक, अन्न करणस्य देहादहिहस्या- तन्न्यात् स्वमे तु देहस्यान्तरन्तःकरणं स्वतन्त्रत्वात्स्वयमेव प्रतिप्यते इति नास्ति संप्रयोगापेक्षा। ततो जागरणे स्वमेऽपि अन्तःकरणवृत्तिरेव तृतीयं कारणम् । अधिष्ठानमपि सर्वत्र धृपय- च्छिन्नं चैतन्यमेव । शुक्तीदमंशादिस्तु चक्षुरादिसंप्रयोगस्यैव जनका; अन्यथा निर्विपयस्य संप्रयोगस्यानुत्पत्तेः । ( अधिष्ठानत्वव्यपदेशस्तु तस्प औपचारिक अधिष्टानचैतन्यावच्छेदकोपाधित्वान् । ततो यथा ३. T, V oint २. Somits च १ .: वाधक this sentence.

·MH पस23rd [I,MAXIXXI + विवरणप्रमेयसंग्रहः जागरणे संप्रयोगजन्यवृत्यभिव्यक्ते शुक्तीदमंशावच्छिन्ने चैतन्ये स्थिता अविद्या रंजताकारेण विवर्तते', तथा स्वमेऽपि देहस्यान्तरन्तःकरण- वृत्ती निद्रादिदोपोपप्लुतायामभिव्यक्ते वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्य स्थिता अविद्या अदृष्टोद्रोधितनानाविषयसंस्कारसहिता प्रपञ्चाकारेण विवर्तताम् । LXX. ननु स्वमभ्रमस्यात्मचैतन्यं चदधिष्ठानम्, तदा अध्यस्य- मानसामानाधिकरण्येन 'इदं रजतम्, अयं सर्पः' इतिवत् 'अहं नीलम्, अहं पीतम्' इत्यादिरूपेण प्रतीयात् ; न तु 'इदं नीलम्। इत्यादिपुरोदेशसम्बन्धेन । अथ स देशोऽपि चैतन्ये अध्यस्तः, तर्हि 'देशोऽहम् । इत्यप्यन्तरेव प्रतिभासेत । अथ मन्यसे- “अत्यल्पमिदमुच्यते, जागरेऽपि चैतन्यस्यैवाधिष्ठानत्वात् किं तत्र न चोदयमि?—इति, तबस्तु तत्रापि चोद्यमिति । ॥ LXXI. अत्र ब्रूमः । किं शरीरावच्छिन्नाहङ्कारसामानाधि- करण्येन अन्तःप्रतीतिरापाद्यते, उत चैतन्यसामानाधिकरण्येन ? नाद्यः, अहङ्कारस्यानधिष्ठानत्वात् । न द्वितीयः, "इष्टापत्तित्वात् । अन्यथा अध्यस्तानां स्वतो जडानां स्फुरणं न स्यात् । अहमुल्लेख- हमारे ) स्त्वहङ्कारप्रयुक्त इति नात्र चैतन्यमाने मंजायते । ननु घटादयोऽपि 'शुक्तिरजतादिवत्स्फुरणसमानाधिकृता एवावभासन्ते । यद्येवम्, तर्हि चैतन्ये एव ते अप्यध्यस्यन्ताम् । न च घटादिस्फुरणं प्रमाणजन्यम्, नात्मस्वरूपमिति वाच्यम् । विमतं विपयावच्छिन्न चैतन्यं अहङ्का- रावच्छिन्नचतन्याहस्तुतो न भिद्यते, उपाधिपरामर्शमन्तरेणानिभाव्य- मानभेदत्वान्, यथा घटाकाशी महाकागान् । एवं च सति शरीरा- पेक्षया अन्तर्वहिविभाग कृत्वा 'अहम् , नाहम् ' इत्यात्मानात्मव्यवहारः . . १. P: रूप्यारण s: विवर्नत ३. P..: उपहतायां T: वृत्त्यपच्छिन्ने; P omits .. the word. Pomits अविद्या s: इत्यादिवत् Pomits शुक्तिरजतादिवत् P: घटसाशान् परमाकाशः पटा- काशान् मठाराशः ·I, lxxii-lxxiv] प्रथमवर्णकम् अहङ्कारोपाधिकोऽयगन्तव्यः। अन्तहिाप्तिश्च एकस्यापि चैतन्य- स्यानन्तत्वात् उपपद्यते । न हि चैतन्यमणुपरिमाणम् , शरीरव्यापि- लेनोपलंभात । नापि निरवयवस्योपाधिं विना मध्यमपरिमाण युज्यते। ततः सर्वगतचैतन्ये अधिष्ठाने जागरणव्यवहारः पारमार्थिक- त्वेनाभिमतोऽप्यध्यस्तः ; किमु वक्तव्यं स्वमरतत्राध्यस्त इति ? LXXII. ननु नाम ब्रह्मेत्युपास्ते । इत्यादौ नामादिषु ब्रह्मदृष्टयध्यासो विधीयते तत्र कथं कारणदोषमन्तरेण भ्रमः ? इति चेत्, मैवम् । तत्र हि मानसी क्रियेव विधीयते, न भ्रान्तिज्ञानम् : अपुरुपतन्त्रस्याविधेयत्वात् । न च देवतास्मरणनग्नस्त्रीविस्मरण- योरिच्छाधीनत्वात् पुरुपतन्त्रमेव ज्ञानमिति वाच्यम् । तत्रापि मनस ऐकायापादने स्मृतिहेती विस्मृतिहेतौ च विषयान्तरप्रवर्तने पुरुषस्य स्वातन्त्र्यम्, न स्मृतिविस्मृत्योः, इत्यङ्गीकार्यत्वात् । अन्यथा पौन:- पुन्येनावृत्तिमन्तरेण सकृदधीतवेदादिकं कदाचित्पुरुषस्येच्छया झटिति स्मरेत, पुत्रमरणादिकं च सद्य एव विस्मरेत् । तस्मान्न भ्रमो विधेय इति भ्रमस्य कारणवितयजन्यत्वं न व्यभिचरति । " (1)-रया. LXXIII. 'परत्र परात्मतावभासः' इत्येवंरूपतायां तु न कस्यचिदपि विवादः; अख्यातिवादिनापि संसृष्टव्यवहारसिद्धये मानसस्य संसर्गज्ञानस्य संमर्गाभिमानस्य वा बलादङ्गीकार्यत्वात् । इतरे त्वधिष्टानाध्यस्यमानयोः स्वरूपदेशकालविशेपेषु विवदमाना अपि नोक्त- (4. आमधारया. भ्रमस्वरूपे विवदन्ते । LxXIV. ननु शून्यवादी शन्य एव संवृतिवलाद्रजतादिभ्रमं वदन् 'परत्र । इत्युक्तं सद्रपाधिष्ठान न सहते ।। न च निरधिष्ठान- भ्रमासंभवः ; केशोण्डकगन्धर्वनगरादिभ्रमस्य त्वन्मतेऽपि तथात्वात् । करसंमृप्तितोगराम देवा MRI ADो. १ .: अनन्तरत्वात् ४. Pomits यं T: प्रपद्यते ५. P.: मानस ३. Chand., VIII-1-5. ६. P, S insert यदा 1 : Fry ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, lixy न च निरवधिकबाधासंभवः; 'न सर्पः' इत्याप्तवाक्यस्य वाधकस्य तथात्वात्-इति । Lxxv (a). नैतत्सारम् ; अगुल्या अपाङ्गावष्टम्भे सति वेष्टितानां नेत्ररश्मीनां केशोण्डकाधिष्ठानत्वात् ; आकाशस्य च गन्धर्व- नगराधिष्ठानत्वात् । अन्यथा शून्यज्ञानस्यापि भ्रमत्वप्रसङ्गात् ; तथात्वे च' शून्यासिद्धेः; ज्ञानज्ञेयभ्रमयोरन्योन्याधिष्ठानत्वे चाधिष्ठानस्य पूर्व- भावित्वेनान्योन्याश्रयत्वात् ; चीजाङ्कुरन्यायेन ज्ञानज्ञेयव्यक्तीनां परं- पराभ्युपगमेऽपि बीजाकुरप्रवाहानुगतमृद्वत् ज्ञानज्ञेयप्रवाहानुगतस्य स्थायिनः कस्यचिदभ्युपगन्तव्यत्वात् । तदनभ्युपगमे वा अदृष्टकल्प- नायामन्धपरम्परापत्तेः; 'न सर्पः' इत्याप्तवाक्यवाधस्यापि 'किंतु रज्जुः' इत्येतत्पर्यन्तत्वेन सावधिकत्वात् ; 'किमप्यत्र नास्ति, वृथा त्वं विभेपि' इत्येवंरूपबाधेऽपि 'अत्र' इत्युक्तस्य पुरोदेशस्यैवावधित्वात् ।" 'जगत्कारणत्वेन परैरुच्यमान प्रधानं नास्ति' इत्यादिवाधेऽपि संप्रतिपन्न- जगत्कारणमात्रस्यावधित्वात् । यत्रापि मायाविनिर्मितहस्त्यश्वस्थादा- वन्यत्र वा निरधिष्ठानभ्रम निरवधिकबाधं च त्वं शङ्कसे, तत्रापि भ्रम- बाधयोः साधकं साक्षिचैतन्यमेवाधिष्ठानमवधिश्च स्यात् । न च तदपि वाध्यम् ; तद्वाधस्य साधकाभावात् ; अन्यस्य च सर्वस्य जडत्वात् । Lxxv (b). न च शून्यस्याधिष्ठानत्वम् : अध्यस्यमानेष्वनु- गम्यमानाभावात् । भावे वा भ्रान्तिकाले 'शून्यं रजतम्। इति प्रतीयान्, न तु 'इदं रजतम्' इति । 'इदं । इति प्रतीयमानमेव शून्यमिति चेत्, तर्हि नाममा विवादः । Lxxv (c). नापि शून्यस्यावधित्वम्, मर्वयाचे तदनतीतेः । प्रतीता या चतन्यमेव शून्यनाम्ना अभिधीयेत'। " . P,ह: भासपायवाघम्व P:तथा मनि २. : रूपे पाप P.S: अनुगप्पभायाम् V: भभिधीयत ·I Jxxv-lxxva प्रथमवर्णकम् ५१ LXxv (d), नापि शून्यस्याध्यस्यमानत्वम् । तथा 'सत्य- ध्यस्तस्यापरोक्षप्रतीत्यभावप्रसङ्गात् । अथ शून्यवादिनः प्रतिभास- मात्रनिराकरिष्णोः इष्टमेवेतत् , तर्हि तन्निराकरणमपि न प्रतिभासेत । ननु तवाप्यध्यस्तस्य शून्यत्वं मतमेव ; इति चेत्, न; बाधप्रतियोगि- त्वस्य सिद्धये तत्प्रतीतिकाले सदसद्वैलक्षण्याङ्गीकारात् । चाधादूचं तु भवत्येव शून्यत्वम् : विनष्टस्य शून्यतायां कस्याप्यविवादात् । LXXVI. ये तु बाधितस्य रजतादेरन्यत्र सत्त्वमिच्छन्ति, तेषां किं वाधकज्ञानमेव तद्दमकम्, किंवा इह वाधानुपपत्तिः ? नायः। 'नेदं रजतम्, किं तु देशान्तरे युद्धौ वा' इत्यक्ष्णा अनवगमात् । आप्तवाक्येनाप्यभिहितो रजताभाव एव गम्यते, न त्वदुक्तमन्यत्र सत्त्वम् । इह वाधानुपपत्तिश्च न तावद्वादिसिद्धा; अन्यथाख्यातौ संसर्गस्य आत्मख्याती च वहिष्ट्रस्यान्यत्र सत्त्वमन्तरेणैव इह बाधाङ्गी- कारात् । अख्यातिवादिनापि शुक्तौ रजतगोचरमिथ्याज्ञानस्य प्रति- वादिसिद्धस्यान्यत्र सत्त्वमनङ्गीकृत्यैव इह निषेधः क्रियते । नापि लोकसिद्धा; इह भग्नघटस्यान्यन्त्र सत्त्वं विनव निषेधात् । तर्हि घटवदेव कालभेदेन * तत्र मत्त्वमस्तु, इति चेत्, न; 'पूर्वमत्र घटोऽभूत, नेदानीम्' इतिवत् कालविशेपोपाधी निषेधा- भावात् । निरुपाधिकनिषेधश्च परमार्थरजतस्यात्र कालत्रयेऽपि शून्य- त्वादुपपद्यते । तच्छ्न्यत्वं चोत्तरकाले 'मिथ्यैव रजतमभात् । इति परामर्शादवगम्यते; अन्यथा 'सत्यमेवाभात् । इति परामृश्येत । भ्रान्तिकालप्रतीतिस्तु मिथ्यारजतमात्रेणाप्युपपद्यत एव । तच्च मिथ्या- रजतं सोपादानं शुक्तितत्त्वज्ञानेन' बाध्यते । न चास्य बाधकज्ञान- स्यान्यन रजतसत्तासाधकत्वं शङ्कितमपि शक्यम् । ततो वाघादुपरि , १. सत्यपि २. P, : असंभवात् ३. P, omit तत् १, TV: शून्यतायाः ५, Pइत्यत्र ६.. P : अङ्गीकृत्यैव ७. P: शुक्तिज्ञानेन ८.:साधनत्वं ·विवरणप्रमयसग्रहः [I, Ixxvii. . समारोप्यस्य शून्यत्वेऽपि पूर्व सद्रपाधिष्ठाने मिथ्यावस्त्यवभासः शून्यवादिनाप्यभ्युपेयः। 6ि.21) (A}{"city LXXVII (a). ननु 'इदं रजतम्, द्वौ चन्द्रमसौ' इत्यादिषु अधिष्ठानप्रतीतिसंस्कारदोपाख्यकारणत्रितयजन्यत्वेन तटस्थलक्षणेन' सत्यस्याधिष्ठानस्य मिथ्यात्मनावभास इत्यनेन' स्वरूपलक्षणेन च लक्षितो भ्रमोऽस्तु नाम ; आत्मनि त्वहङ्कारादिरूपभ्रमो वा, जीवब्रह्म- रूपेणानेकजीवरूपेण च भेदभ्रमो चा कथं घटिप्यते, लक्षणासंभवात् ? तथा हि । तत्र तावद्दोपः विविधः-विषयगतः सादृश्यादिः, करणगतस्तिमिरादिः, द्रष्ट्रगतो रागादिश्चेति । अत्र चात्मैव विषयकरणद्रष्ट्राख्यत्रितयस्थानीयः, अन्यस्य सर्वस्याध्यस्यमा- नकोटित्वात् । न चाद्वितीये निष्कलङ्कस्वभावे चात्मन्युक्तदोपा अन्यतो वा स्वतो वा संभवन्ति । कथञ्चिदविद्याख्यस्यावास्तवदोपस्य संभवेऽपि अध्यस्ताहकारादिप्रतिभासोन कारणत्रितयजन्यः; तस्य नित्यात्मचैतन्यरूपत्वात् । यद्यपि शुक्तिरजतादिस्फुरणमपि चैतन्यमेव, तथापि तस्य सोपाधिकस्य संभवत्यौपचारिकं जन्म; अन तु उपाधिरप्यध्यस्तकोटिस्थ एव ; तत्कथं निरुपाधिकस्य जन्म ? ततो नास्ति तटस्थलक्षणम् । KEY Tand) LXXVII (b). तथेतरदपि नास्त्येव ; सत्यत्वेऽप्यधिष्ठानत्वा- संभवात् । अधिष्ठान हि सामान्येन गृहीतं विशेषेणागृहीतम् । आत्मा तु निमामान्पविशेपः कथमधिष्ठान स्यात्त ? आत्मा अधिष्ठानम्, वस्तुत्वात्, शुक्त्यादिवत् ; इति चेत्, न ; परप्रकाश्यत्त्वस्योपाधित्वात् । तर्हि सिद्धान्तरहस्यानुसारेण एवमनुमीयताम्-आत्मा अधिष्ठानम्। चिद्रूपत्वात्, शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यवत्-इति । मैवम् ; इदमंशशुक्त्यय- छिन्नरूपण सांसस्य चतन्यस्य सामान्यग्रहणविशेपाग्रहणयोः संभऽपि निरंश आत्मनि तदसंभवात् । निरंशेऽप्याकाशादिबन्न कात्स्यनावमासत : V: मिथ्यामतावभागादुत्पनेन ३. 6: अहङ्काराद्विप्रतिभासो नि: . । ama:ALA : P: सतावत: है. अयत ·- इति चेत्, न; स्वयज्योतिषो यावत्सचमवभासात् । स्वयंज्योतिष्द्धं च 'अत्राय पुरुषः स्वयज्योतिः'' 'आत्मैवास्य ज्योतिः' इत्यादि- श्रुतिसिद्धम् । LXXVII (c). नन्नव ज्योतिःशब्देन प्रकाशगुणमात्रमभिधीयते, तदाश्रयद्रव्यं वा ? नाद्यः, आत्मनो ज्योतिःशब्दाभिधेयस्य गुण- वप्रसङ्गात् ; द्वितीये प्रकाशगुणाख्यस्य ज्ञानस्य जन्यत्वेऽप्यात्मनो ज्योतिष्टश्रुतिर्न विरुध्यते । ततो न यावत्सत्वमात्मनोऽवभासः । इति चेत् , मैवम् ; चैतन्यमात्रयाची ज्योतिःशब्दः, तद्रप आत्मा, इत्येव श्रुत्या विवक्षितत्वात् ; अन्यथा 'स्वयम् । इति विशेषणस्य एवकारस्य च वैयर्थ्यात् । तथा हि । किं घटादाविवात्मन्यपि ग्राहकज्ञानस्य ग्राह्यात् व्यतिरिक्तत्वमाप्ती तयावृत्तये बाक्यद्वये विशेषणद्वयम् , किंवा -ज्ञानजनकस्यान्यत्वव्यावृत्तय ? आद्य ग्राह्यग्राहकयोरात्मतद्ज्ञानयोरेकत्वे शुश्रुतिः पर्ययस्यति । एवं च सति आत्मनो गुणत्वं ज्ञानस्य द्रव्यत्वं प्रसज्येति चेत् , प्रसज्यतां नाम ; तार्किककल्पिताना द्रव्यादिपरि- भाषाणां वस्तुनि पिरोधाजनकत्वात् । न द्वितीयः श्रुतहान्यश्रुतकल्पना- प्रसङ्गात् । स्वयं ज्ञान जनयति, आत्मैव नानं जनयति, नान्यज्ज- नकम् , इति हि त्वया कल्प्यते ; न च तथा श्रूयते, किं तु 'स्वयं- ज्योतिः, 'आत्मैव ज्योतिः' इति । ततो नान्यज्योतिरित्यवोप- लभ्यते । न चापेक्षितत्वाज्जनकमपि निरूपणीयमेवेति वाच्यम् । नित्य- • ज्ञानस्य तदनपेक्षत्वात् । विमतं ब्रानं जायते, ज्ञानस्वात् , 'घटादि- ज्ञानवदित्यनुमीयते; इति चेत् , न; वेदान्तिमने' दृष्टान्तासिद्धः; घटादिज्ञानेऽपि स्फुरणांशस्य नित्यचैतन्यरूपत्वात् , "अन्तःकरण- . ८. २. 1. Brh., IV-11i-9 and 14. २, Brh ,IV-111-6 ३. s: पर्यवस्थास्यति ४. inserts या ५, : परिकल्पितानां T: तथा P,S:लभ्यते for उपलभ्यते Somits घटादिज्ञानवत् S: वेदान्तमते १०. Tomits all words from अन्त करण to the end of this sentence.

·गानागम्ग म . का विवरणप्रमेय संग्रह [I, lxxvii वृत्यंशस्य चाज्ञानत्वात् , ज्ञान नौगानारिमन्नान। न चैतन्यतिरेक्यनुमानम् , घटज्ञानं दृष्टान्तः, तथापि , नैतदुपपद्यते । तथा हि । आत्मा- श्रितमिदं ज्ञानं किं प्रकाशगुणवत्किञ्चिद्दव्यमिति अङ्गीक्रियते, किं वा प्रकाशगुण एवेति ? आये ज्ञानद्रव्यस्यैव प्रकाशगुणत्वेन ज्योतिष्ट्रे सति आत्मनः श्रुत्युक्तं ज्योतिष्टुं न स्यात् । द्वितीयेऽपि किमा- श्रयद्रव्यैः सह ज्ञानगुणस्य जन्म, उत ज्ञानस्यैव ? नायः, आत्म- द्रव्यस्य नित्यत्वात् । न द्वितीयः; विमतं ज्ञानं द्रव्यजन्मव्यतिरेकेण. स्वद्रव्योपाधौ न जायते, प्रकाशगुणत्वात् , प्रदीपप्रकाशवत् । तत्र हि दीपप्रकाशो दीपद्रव्येण सहैव जायते, न तु तद्यतिरेकेणेति न साध्य- वैकल्यम् । दर्पणादौ च सत एव प्रकाशस्य धर्पणेनाभिव्यक्तिर्न तु जन्मेति नानैकान्तिकत्वम् । न चान्तःकरणप्रकाशे व्यभिचारः शङ्कनीयः; परिणामवादे प्रकाशवदन्तःकरणद्रव्यस्यैव घटादिज्ञानरूपेणोत्पत्तेः । आरंभवादे तु प्रकाशो नान्तःकरणगुणः। तस्मादजायमानस्य ज्ञानस्य जनकानपेक्षत्वादात्मैव ज्योतिर्न त्वात्मव्यतिरिक्त ज्योतिः इत्येव श्रुत्य- भिप्रायः । ज्योतिष्टुं चात्र चिद्रपत्वमेव विवक्षितम् , न जडप्रकाशरूप- त्वम् , इति 'प्रज्ञानं ब्रह्म', इत्यादिश्रुत्यन्तरादवगम्यते । प्रज्ञान- शब्दनात्र ज्ञातृत्वमुच्यते, इति चेत् , न; भावार्थप्रसिद्धिविरोधात् । प्रकृष्टं ज्ञानमस्येति विग्रहे ज्ञातृत्वं लभ्यते इति चेत् , तथापि प्रतिक्षण- मात्मनि ज्ञानोत्पत्तिकल्पने गौरवम् ; तदकल्पने चात्मा न प्रकाशेत ; प्रकाशते च सदैवात्मा । तस्मात्स्वप्रकाशचैतन्यरूपस्यात्मनो यावत्सत्व- मवभास एवाभ्युपेयः। LXXVII (d). नन्वात्मन्यगृह्यमाणविशेषत्वमनुभवसिद्धम्, ब्रह्माकारस्याग्रहणात् इति चेत् , न । जीवात् ब्रह्म भिन्नमभिन्नं वा ? भिन्नत्वे ब्रह्मण्येवाधिष्ठाने अनवभासविपर्यासौ स्याताम् , न जीये । : ट्रम्येण P: प्रदीपप्रकाशगुणवत् ३. P, omit दीपप्रकाशः , ७. : प्रान्त १. : जनक: प्रकाशरूप . ५. Ait., III-3. । P: रूपत्वात् ·I, lxxviii-lxxix] प्रथमवर्णकम् अभिन्नत्वं च मानहीनम् । अथ मानमेतत्-'अयमात्मा ब्रह्म 'ए इत्यादिवाक्यमखण्डार्थनिष्ठम्, कार्यकारणभावहीनद्रव्यमाननिष्ठत्व सति समानाधिकरणत्वात् , ' सोऽयं देवदत्तः' इति वाक्यवत्-इति, तर्हि ज्ञानप्रकाशविरोधादाश्रयविषयभेदाभावाच नाजातता ब्रह्मणः । तदित्थ- मनधिष्ठाने दोषरहिते आत्मनि नाहकाराद्यध्यास इति । १.१ . LXXVIII. अलोच्यते । अद्वितीये निष्कलङ्केऽप्यात्मनि अपि- घाख्योऽनृतरूपो दोपोऽस्तीति श्रुतेः श्रुतार्थापत्तेश्चावगम्यते । श्रुतिस्ता- बत् 'तद्यथा हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्यत एतं ब्रह्मलोकं न विन्द- त्यनृतेन हि प्रत्यूढा' इति सुषुप्तिकाले सर्वासां प्रजानां अनृतरूपा- विद्यापिहितत्वेन ब्रह्मचैतन्यानवभासं दर्शयति । तच्चाविद्यापिधानं 'मिथ्याज्ञानतत्संस्कारज्ञानाभाव:मभ्योऽन्यत् , मिथ्यात्मकम् , इत्या- चरणवादे समर्थितम् । श्रुतार्थापत्तिरपि ब्रह्मज्ञानाद्वन्धनिवृत्तिः श्रूयमाणा • ब्रह्मणि प्रागनववोधोऽध्यासबन्धहेतुदोंपोस्तीति कल्पयति । न चैव- मज्ञानस्य प्रमाणगम्यत्वेन तात्त्विकत्वं स्यादिति वाच्यम् ; अविद्या नाम काचिदनिर्वचनीयभावरूपा नास्तीति वादिनः पक्षं निराकर्तुमेव प्रमाणो- पन्यासात् । अविद्यास्वरूपं तु साक्षिचैतन्यादेव सिध्यति । LXXIX (a). यत्तूक्तम्-जीवब्रह्मणोरभेदपक्षे नाज्ञातता ब्रह्मणः-इति, तत्र कोऽभिप्राय:-किमज्ञानमाश्रयविषयभेदापेक्षं सत् एकस्मिन्न सम्बध्यत एव, उत सम्बध्य स्वाश्रयैकत्वेन विरुध्यते, किं वा प्रकाशस्वभावस्याविद्याश्रयत्वं विरुद्धम् , अथ वा अविद्याश्रयत्वे ब्रह्मणः मर्वज्ञत्वादिहानिः ?-इति । LXXIX (b). नायः; विमतमज्ञानं आश्रयविषयभेदं नापेक्षते, अक्रियात्मकत्वात् , घटादिवत् ; तथा विमतमेकपदार्थमेवाथयत्या- .. Brh., II-v-19. है. Chand, VIII-1i1-2. s: मिथ्याज्ञानं ३. : गच्छन्त्य एव T, Y: गच्छन्त्यत एव २. somits मात्र ६. Tomits न ·- 3 , . मी. २६६. विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, ]xxix वृणोति च, आवरकत्वात् , अपवरकस्थतमोवत् ; इति भेदमनपेक्ष्यै- कस्मिन्नेव सम्बन्धद्वयसिद्धेः । ननु ज्ञानवदज्ञानमपि आश्रयविषयभेद- मपेक्षत एवं ; 'अहमिदं जानामि । अहमिदं जानामि इतिवत् 'अहमिदं न जानामि' इति व्यवहारात् । मवम् ; द्वयसापेक्षज्ञानपर्युदासाभि- धाग्यज्ञानशब्दवशादेव तथा प्रतीते; मायादिशब्दव्यवहारे तदभावात् । यथा स्थितिः कर्मनिरपेक्षाप्यगमनशब्देनाभिधीयमाना कस्य किंविषय- मगमनमिति कर्मसापेक्षवाति, तद्वत् । L.XXIX (c). न द्वितीयः; विमतं स्वाश्रयैकत्वेन न विरुध्यते, आवरणत्वात् , तमोवत् । LXXIX (d), नापि तृतीयः । किं प्रकाशस्वभावस्य अज्ञाना- श्रयत्वविरोधोऽनुभूयते, उतानुमीयते? नायः; अज्ञानसाधकसाक्षि- चैतन्ये 'अहमनः इत्यज्ञानाश्रयताया एवानुभवात् । अनुमानमपि; कथम्-किमात्मा नाज्ञानाश्रयः, आभासमानत्वात्, पुरोवर्तिघटवदिति? किंचा आत्मा, अज्ञानविरोधिस्वरूपः, प्रकाशत्वात्, अन्तःकरणवृत्तिव- दिति ? 'अर्थ' या आत्मा अज्ञानसंसर्गविरोधी, स्वयंप्रकाशत्वात् , प्राभाकराभिमतसंवेदनवदिति ? नाद्या, बाधितचिपयत्वात् । परैरपि हि जन्यज्ञानेनात्मनि भासमान एवाज्ञानाश्रयत्वमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा आत्मावभासक्षणे सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीया, अज्ञानावभासक भाने व्यभिचारात् । न च तदेवासिद्धमिति वाच्यम् : परेपामपि स्वाभिमताज्ञानमतीत्यभावे तयवहारायोगात् । न तृतीयः; दृष्टान्ता- भावात् , स्वप्रकाशसंवेदनस्यैवात्मत्वात् । LXXIX (e). नापि ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वादिहानिरिति चतुर्थः पक्षः; यथा सत्यपि विम्वप्रतिविम्बयोरक्ये मलिनदर्पणगतप्रतिविम्वेऽध्यमोन , . .. .: भावरणारमवान् १. P,S: अवभापमानत्वान् २.ई: भयमिदं जानातीतिवदयमिदन ५. T omits this alternative जानातीति व्यवहारात ..:झाने ३. : भभिधायकसमादयनादेव ·1, Ixxix-lxxx] प्रथमवर्णकम् श्यामत्वादिना न विम्बस्यावदातताहानिः, तथा जीवस्याविद्याश्रयत्वेऽपि न ब्रह्मणः सर्वजस्वादिहानिरिति वक्तुं शक्यत्वात् । 'LXXIX (0. किं च जीवब्रह्मैक्यं वा स्वप्रकाशत्वं वा सर्वज्ञत्वं वा यद्यदविद्यामपोतुमुपन्यस्यते, तत्तदविद्याया ग्रहणाभावत्वं निराकृत्य भावरूपत्वं माधयिष्यति भावरूपाच्छादनमन्तरेण विद्यमानानां सर्वज्ञत्वादीनां तदुपेतस्य ब्रह्मणश्चानवभासानुपपत्तेः । ग्रहणाभावमात्रेण तु जीवाद्भिन्नस्य जडस्यासर्वज्ञस्य घटादेरेवानवभास उपपद्यते, न विपरीतस्य ब्रह्मणः। LXXX (a). ननु जीवस्याविद्याश्रयत्वम् , ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वम् इति वदता जीवब्रह्मणोविभागो वक्तव्य एव ; इति चेत् । किं वास्तव विभाग आपाद्यते, उताविद्याकृतः ? आयेऽपि किमन्तःकरणकृतादवच्छे दाद्विभागः, उत स्वाभाविकादतिरेकात् , अथ वा स्वाभाविकादंशांशि (भेदकमी कमरेक-7निरन्न स्मानादितिनि) LXXX (b). नाद्यः; सादरन्तःकरणस्यानाद्यवच्छेदकत्वायो गात् । न चान्तःकरणमप्यनादि, सुपुप्त्यादावभावात् । सूक्ष्मावस्थ 'तत तत्राप्यस्तीति चेत, कि ममता नाम निरवयवत्वापत्तिः, उतावय वापचयमात्रम्, किंवा कारणात्मनारस्थितिः, अथ. वा संस्कारशेपत्वम् । नाद्यः; मावयवस्यावयवाभावे स्वरूपनाशात् । न द्वितीयः ; अवशिष्टाव- रश्निोऽकार्यवसात कदाचिदप्यूनुपायान संपूर्णकार्यत्वे श जागरण- यद्वयवहारापत्तेः । तृतीयेऽपि, कि कारणमे तिष्ठति, उत कार्यमपि ? आय अन्तःकरणाभावापत्तिः। द्वितीये व्यवहारापत्तिः । नापि चतुर्थः । संस्कारस्यावच्छेदानुपादानत्वेन सुप्तावनवच्छिन्नरय जीवस्य मुक्ति- प्रसङ्गात् । अथावच्छिद्यमानमेव काष्ठबदवच्छेदोपादानम्, अन्तःकरणं तु कुठारवन्निमित्तमेवेति चेत्, तर्हि नावच्छेदसिद्धिः; निखयवस्य चैतन्यस्य परमार्थतः काष्ठवद्विदारणोपादानत्वायोगात् । अस्माकं खविधवावच्छेदोपादानम् । द्वैधीभावोऽप्यविद्यानिष्ठ एव सन् आत्मनि भावात् ? .." .

·या निजागोभीमित सीपीयापानुपास्यामिनाभीनमानुप्रय मिमः । विवरणप्रमेयंसंग्रहः [I, lxxxi परमध्यस्यते । अन्तःकरणस्याप्यविद्याकार्यरय अविद्याद्वारंवात्मावच्छेद- कत्वम्, न साक्षात् । ततो न कोऽपि दोपः । LXXX (c). नाप्यतिरेकादिति द्वितीयः पक्षा; कृप्ताविद्या- सामथ्यादेव जीवब्रह्मविभागसिद्धावतिरेककल्पनावकागाभावात् । न च वाच्यं जीवस्य ब्रह्मविषया अविद्येति निरूपधीयत्वेन विभागाधीना अविद्या न विभागस्य हेतुः इति ; भेदाधीनस्यापि धर्मिप्रतियोगिमावस्य भेदहेतुत्वदर्शनात् । अन्यथा तवापि जीवात् ब्रह्मणो व्यतिरेक इति विभागाधीनोऽतिरेकः कथं विभागहेतुः स्यात् ? अपि च नाविद्या आश्रयविषयभेदमपेक्षत इत्युपपादितमधस्तात् । LXXX (d). नापि तृतीयः, निरवयवस्य स्वत एवांशांशि- भावायोगात । तस्मादविद्याकृत एव विभाग आपादनीयः स चेष्ट एव । LXXXI. यद्यप्यसावविद्या चिन्मात्रसम्बन्धिनी जीवब्रह्मणी विभजते, तथापि ब्रह्मस्वरूपमुपेक्ष्य जीवभाग' एव पक्षपातिनी संसारं जनयेत; यथा मुखमात्रसम्बन्धि दर्पणादिकं विम्बप्रतिविम्या विभज्य प्रतिविम्बभाग एवातिशयमादधाति, तद्वत् । ननु 'अहमज्ञः' इत्यहङ्कार- विशिष्टात्माश्रितमज्ञानमवभासते, न चिन्मात्राश्रितम् । इति चेत् , भैवम् ! यद्वत् 'अयो दहति' इत्यत्र दग्धृत्वायसोरेकाग्निसम्बन्धात्परस्परसम्बन्धाव- भामः, तद्वदनानान्तःकरणयोरेकात्मसम्बन्धादेव सामानाधिकरण्याव- भामः, न त्वन्तःकरणस्याज्ञानाश्रयत्वात् । अन्यथा अविधासम्बन्ध मति अन्तःकरणसिद्धिः, अन्तःकरणविशिष्टं चाविद्यासम्बन्धः, इति स्यादन्योन्याश्रयता । न चान्तःकरणमन्तरेणाविद्यायम्यो न शनर:. मुपुप्ते सम्मतत्वात् । अथामङ्गस्य :.:..::: कलप्यत इति चेत्, तदाप्यन्तःकरणचैतन्पतत्सम्पन्धानामेव विशिष्टत्वे चतन्यस्याश्रयत्वं दुर्वारम् । अन्यदेव तेभ्यो विशिष्टमिति चेत्, तथापि ३. Pomits all words from २. inserts अय up to विशिष्ट , lower , 6:जीविभाग this ·I, Ixsun] प्रथमवर्णकम् जडस्य तस्य नाज्ञानाश्रयत्वम् ; अन्यथा भ्रान्तिसम्यग्ज्ञानमोक्षाणामपि जडाश्रयत्वग्रसङ्गात् , अज्ञानेन सहकाश्रयत्वनियमात् । न च चैतन्यस्य काल्पनिकेनाश्रयत्वेन वास्तवममङ्गत्वं विहन्यते । अतश्चिन्मात्राथितम- नानं जीवपक्षपातित्वाजीपावितमित्युच्यते । LXXXII. यरतु भास्करोऽन्तःकरणस्यैवाजानाश्रयत्वं मन्यते, तस्य तावदात्मनः नदा नत्रज्ञत्वमनुमनविरुद्धम् । असर्वज्ञत्वे च कदाचित किञ्चिन्न जानातीत्यज्ञानमात्मन्यभ्युपेयमेव । अथाग्रहणमिथ्याज्ञानयो- रात्माश्रयत्वेऽपि भावस्पमनानमन्तःकरणाश्रयमिति मन्यसे, तदापि ज्ञानादन्यचेदज्ञानं काचकामलाये तत्स्यान । अथ जानविरोधि, तन्न: आत्माश्रितज्ञानेनान्तःकरणाश्रितस्याज्ञानस्य विरोधासंभवात् , एकस्मि- नपि विपये देवदत्तनिष्टज्ञानेन यज्ञदत्तनिष्ठस्याज्ञानस्यानिवृत्तेः । अन्यत्र भिन्नाश्रययोरविरोधेऽपि करणगतमज्ञानं कर्तगतज्ञानेन' विरुध्यत इति चेत्, न; 'यज्ञदत्तोऽयं अन्तःकरणलयहेत्वदृष्टवान् , सुपुप्तौ लीयमा- नान्तःकरणत्वात् ,' इत्यनुमातरि देवदत्ते स्थितेनानेन ज्ञानेनानुमिति (७ करणभूते सुपुप्तयज्ञदत्तान्तःकरणे स्थितस्याज्ञानस्यानिवृत्तेः । ज्ञातृसम्ब- धिन्यन्तःकरणे स्थितस्य निवृत्तिरस्त्येवेति चेत्, न ; अज्ञानस्यान्त:- करणगतत्वे मानाभानात्। 'निमतं करणगतम् , भ्रान्तिनिमित्तदोपत्वात् , काचादिवत्' इति चेत् , तर्हि चक्षुरादिपु तत्प्रसज्येत । मादित्वात्तेपा- मगहम्हात्मामप्रपतत्तिरितिचेन, अनाकारणेश, नत्यम् । मत्कार्य- वादाश्रयणान सायन्तःकरणमिति चेत्, चक्षुरादारपि तुल्यम् । अतो नान्तःकरणाश्रयमज्ञानम्, किं त्वात्माश्रयम् । तदुक्तमाक्षेपपूर्वकं विश्व- स्पाचार्य:- - ४ नन्वविद्या स्वयंज्योतिरात्मानं ढोकतै कथम् । कूटस्थमद्वितीयं च सहस्रांशु यथा तमः ॥ P, Somit 7777 Pomits Ta T, V: माचादिक्वत् १ am P: तदपि २ ४ ·६० विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, lxxxiii. मान 3 प्रसिद्धवादविद्यायाः सापह्नोतुं न शक्यते । अनात्मनो न सा युक्ता विनानात्मा तया न हि लिया। इति । तस्याचाविद्याया जीवब्रह्मविभागहेतुत्वं पुराणे अभिहितम्- विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ॥ इति । LXXXIII. अविद्याया अनादित्वादेव अनादिविभागहेतुत्वमवि- रुद्धम् । अविद्यानादित्वं च 'प्रकृति पुरुपं चैव विद्धयनादी उभावपि इति स्मृतायुक्तम् । प्रकृति म माया, 'मायां तु प्रकृतिम् । इति श्रुतेः । मायाविद्ययोश्चकत्वमवोचाम । LXXXIV. नन्वेवं "स्वप्रकाशस्याविद्याश्रयत्वेऽपि नाविद्या- विपयत्वं संभवति, सदा भासमानत्वात् । न हि भासमाने घटे 'घटं न जानामि' इत्यज्ञानविपयत्वं व्यवहरन्ति ; 'त्वदुक्तमर्थ न जानामि' इति भासमानस्यैवार्थस्याज्ञान प्रति व्यावर्तकतया विपयत्वं व्यवहियत इति चेत्, न ; तत्राप्यनवगतस्यैवार्थगतविशेषाकारस्य विषयत्वात् ; अनवगतस्य व्यावर्तकतया प्रतीतिर्न युक्तति चेत्, एवं तर्हि 'त्वदुक्तमर्थ न जानामि । इत्यत्रापि गतिस्त्वयैव वाच्या-इति । LXXXV. उच्यते । प्रमाणेन हि प्रकाश्यमानोऽर्थो नाज्ञानस्य विपयः, प्रमाणस्याज्ञाननिवर्तकत्वात् । यत्तु साक्षिप्रत्यक्षगम्यं घटादिक 'या चैतन्यमेव वा न तस्याज्ञानविषयत्वे काचिद्धानिः । न हि साक्षि- चैतन्यमनाननिवर्तकम् , प्रत्युत तत्साधकमेव ; अन्यथैतदनान सवैः प्रमाणायश्च विरुध्यमानं कथं सिध्येत् ? तदुक्तम्- P:विनाचामा: V:विनान्यामा; ३. Bh. Gita, XIII-19 the present text follows svet., IV-10. the reading of Sand the sense of v. 137 of the latasiddhi, whose read ६. PT,Vomit या ing is मयानामा विना न हि ७. P,: इदमज्ञान. २. Visnupurana VI-7.94 ४. ५. P omits म्य ·६१ . ४ 1, lxxxvi) प्रथमवर्णकम् सेयं भ्रान्तिनिरालम्बा सर्वन्यायविरोधिनी । सहते न विचारं सा तमो यद्वदिवाकरम् ॥ इति । विचारामहलं चाविद्याया अलङ्कार एव । तदप्युक्तम् - अविद्याया अविद्यात्वमिदमेवात्र लक्षणम् । यद्विचारासहिष्णुत्वमन्यथा वस्तु सा भवेत् ॥ इति । न चाविचारितरमणीयाया आत्मानमाच्छादयितुमसामर्थ्य शङ्कनीयम् । अहो पाष्टर्यमविद्याया न कश्चिदतिवर्तते । प्रमाणं वस्त्वनादृत्य परमात्मेव तिष्ठति ॥ इत्युक्तत्वात् । युक्त्येकशरणेनाप्यनुभवो नापलपितुं शक्यते ; अनुभव- निष्ठत्वाद्युक्तेः; अन्यथा युक्तिरप्रतिष्ठव स्यात् । अनुभूयते हि स्वयं- ज्योतिपोऽपि भोक्तुदहादिसंघातायावृत्तत्वमज्ञानतिरोहितमेव । (गीमांसमन्वय Lxxxvi. ननु 'अहम् । इत्यात्मप्रतीतौ तद्भेदोऽपि प्रतीयत एव, भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वात् । न च 'अहं मनुष्यः' इति मिथ्या- भृतदेहतादात्म्याभिमानेन भेदस्तिरोहित इति वाच्यम्; ऐक्यामिमानस्य भेदप्रतीत्यनुसारेणापि गौणतयोपपत्ती, भेदप्रतीतिविरुद्धमिथ्यात्व- कल्पनायोगात् । यदि देहसमानाधिकृतत्वात् 'अहम् । इति प्रत्ययो । नात्मनो देहव्यतिरिक्तत्वं गृह्णीयात्, तदा तन्नैव सिध्येत, प्रमाणाभावात् ; आगमानुमानयोरपि तद्विरोधे प्रमाणत्वायोगात् । न च अहंप्रत्ययस्य द्विचन्द्रादिबोधयन्मिथ्यात्वादविरोध इति वाच्यम् । आगमानुमानप्रामाण्य- सिद्धौ तन्मिथ्यात्वम् , तन्मिथ्यात्वे चेतरप्रामाण्यम् , इत्यन्योस्याश्रय- त्वात् । द्विचन्द्रादिबोधस्य प्रमाणवलापलचिन्तायाः प्रागेव , झटिति बाध्यत्वाचन्मिथ्यात्वसिद्धिः अत्र तु प्रमाणवलाबलचिन्तायामसात- विरोधितया अहंप्रत्यय एव वलीयान् ; इति तद्विरुद्धाभ्यामागमानुमाना- 4. Naiskarnyasiddhi, III, 4. Naiskarmyasiddhi, III, ५ . . Mryin) 66. T: वा. 111 ५. :प्रतीत २.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, Ixxxvii प्रापपाहतादाविषET) भ्यां देहव्यतिरिक्तत्वं न सिध्येत् । तस्मादहंप्रत्ययेनैव देहव्यतिरिक्तत्व- सिद्धौ मनुष्यत्वाभिमानो गोणो न मिथ्या-इति । LXXXVII (a). नैतत्सारम् । किमर्थतो देहव्यतिरिक्तात्म- विषयोऽहंप्रत्ययः, किं वा प्रतिभासतः ? नाद्यः ; अर्थतो भेदसत्ताया -)अप्रयोजकत्वात् । 'सिंहो देवदत्तः । इत्यादौ हि भेदप्रतिभास एव गौणत्वनयोजको दृष्टः । अन्यथा 'इदं रजतम् । इत्यत्राप्यर्थतो भेद- सद्भावन गौण एव व्यवहार: स्यात् , न भ्रान्तः । द्वितीयेऽपि किमहं- प्रत्ययो विचारात्प्रागेव व्यतिरेकमयभासयति, उत पश्चात ? नाया, विचारशामयात् । न द्वितीयः ; प्राप्ताप्राप्तविवेकेन विचारस्यैव व्यति- रेकयोधकत्वात् । ननु विचारो नाम युक्त्यनुसन्धानम् ; न हि युक्तिः स्वातन्त्र्येण ज्ञानजननी, किं तु प्रमाणानुग्राहिका सती व्यतिरिक्तात्म- विषयत्वमहंप्रत्ययस्य प्रमाणस्य विवेचयति । मैवम् । किं युक्तिपिय- विशेपे प्रमाण नियमयति 'एतावदेव त्वया ग्रहीतव्यं नाधिकं नापि न्यूनम् । इति ? किं वा स्वतःसिद्धे विपये ग्रहणाय प्रवृत्तस्य प्रमाणस्य प्रसक्तं प्रतिबन्ध निरस्यति ? नाद्यः पुरुपबुद्धिवैचित्र्येण युक्तीनामव्य- वस्थितत्तया प्रमाणानामव्यवस्थितविपयत्वापत्तेः । नन्विष्टापतिरेपा, प्रमाणानां नियतविषयत्वे शास्त्रकाराणां मतभेदासंभवात् इति चेत्, न ; विरुद्धस्थले स्वमतमेव प्रामाणिक नान्यदिति संवरङ्गीकारान् । अव्य- वस्थितविषयत्वे च परमतान्यपि प्रामाणिकत्वेनादर्तव्यानि स्युः । न च प्रयलयुक्तीनां बद्धीनां प्रमाणनियामकत्वं वाच्यम् । न हि सहस्रमपि युक्तयः मकलशाम्राभिमतबुद्धिप्रभवा' अपि चक्षुपः शब्दविषयत्वं संपाद- येयुः, रूपविषयत्वं चा निवारयेयुः । L.xxxVII (b). द्वितीय तु किमहंप्रत्ययस्य देहादिप्रतियोगि- कान्मभेदोऽपि स्वतामिद्धो विपयः, किं वा आत्ममात्रम् ? आये लोका- यतिकस्य प्राकृतानां च विवेकः प्रमज्येत । अथ नेपां शास्त्रीययुक्तिभिः : अभिनयुद्धिमभवा P: प्रान्नि: ..

·, I, lxxxvii] प्रथमवर्णकम् 'प्रतिबन्धानिरसनादविवेकः, तथापि शास्त्राभिज्ञेन त्वया न कदाचिदपि 'देहादिव्यतिरिक्तोऽहम् । इति प्रत्येतुं वक्तुं वा शक्येत ; 'अहम् । इत्यनेनैव भेदोक्ती 'देहादिव्यतिरिक्तः' इत्यस्य पौनरुत्ताचप्रसङ्गात् । अथात्ममा विषयः, तर्हि सुखेन युक्तयोऽहंप्रत्ययस्यात्मग्रहणे प्रनक्तं प्रतिबन्धं निरस्यन्तु ; नैतावता अहंप्रत्ययस्य देहादिविपयत्वमनुभय- . मानमपोढुं शक्यम् । LXXXVII (c). नन्वेवं 'अहं मनुष्यः' इति प्रत्ययः स्ववि- पयमेव गृहणातीति भ्रमो न स्यात् । मैवम् । न हि स्खविपयग्राहि प्रमाणम्, अन्यविषयग्राह्यप्रमाणमित्यस्मद्वयवस्था, किंतु सत्यग्राहि प्रमाणम्, सत्यानृतग्राहि चाप्रमाणमिति । अहंप्रत्ययश्च सत्यमात्मानं असत्यं देहादिकं चैकीकृत्य गृह्णातीति भ्रम एव । न च स्वप्रकाशे निरंशे आत्मन्यगृहीतविशेषांशासंभवादभ्रम इति वाच्यम्। यद्वत् अकारादिवर्णेषु निरवयवेषु साकल्येन भासमानेषु चनिगत हवदीर्घत्वा- दिकमारोप्यते न च ह्रस्वत्यादिकं वर्णधर्मः, 'स एवायमकारः' इत्या- दिप्रत्यभिज्ञया वर्णानां सर्वगतत्वावगमात : वर्णसर्वगतत्वज्ञानततामपि तात्यननुसन्धानेन हस्वदीर्घत्वादिभ्रमोऽनुवर्तत एव तहत् आत्मन्य- प्याबालपण्डितमनुभवसिद्धं देहादितादात्म्यभ्रमं शास्त्रजन्यब्रह्मात्मतत्व- साक्षात्कारण विना बाधरहितं को निवारयेत् ? गौणत्वं च 'अहं मनुष्यः इति प्रत्ययस्योनरत्र समन्वयम्ने निराकरिप्यते । तदेवं स्वयं प्रकाश- मानो निरंगोऽप्यात्मा मिथ्याभिमानतिरोहितो ब्रह्मतत्त्वाकारणागृहीत इत्याकारभेदेन सामान्यग्रहणविशेपाग्रहणयोः संभवाइधिष्ठानत्वमविरुद्धम् । L.XXXVII (d). ततः सत्यस्याधिष्ठानस्य मिथ्यापस्तुभेदाव- भास इति स्वरूपलक्षणमस्त्येव । विषयकरणद्रष्ट्रारूपत्रितयस्थानीये आत्मन्यविद्यादोपस्य' समर्थितत्वान, आत्मचतन्यस्यैवाधिष्ठानग्राइक- P: प्रतिविश्व ४.5: अननुसन्धाने २. : हस्व-वीर्यन्वादिकं ५. : अविद्यारयदोषस्य ३ .: वर्णसर्वगत ·. विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, Ixxxviii-lxxxix प्रमाणत्वात्, अनादौ संसारे पूर्वपूर्वाध्याससंस्कारस्य सुलभत्याच कारण- त्रितयजन्यत्वं तटस्थलक्षणमपि सुसंपादम् । यद्यप्यत्राधिष्टानाध्यस्यमान- योरात्मानात्मनोरेकीकरणेनावभासकं चैतन्य स्वरूपतो न जायते, तथापि विशिष्टविपयोपरक्ताकारेण तस्य जन्म न विरुद्धम् । एवं च सति, यत्तु पूर्व लक्षणमुक्तम्, तत्र 'स्मृतिसमान 'शब्देन कारणत्रितयजन्यत्वं विवक्षितम् । 'अन्यस्यान्यात्मतात्रभासः' इत्यनेन च' सत्यस्य, मिथ्यासंभेदावभास इति व्याख्येयम् । तस्मादात्मन्यहङ्कारादिभ्रमो वा सोपाधिकभेदभ्रमो वा लक्षणलक्षित एवेति सिद्धम् । LXXXVIII. ननु कथं प्रत्यगात्मन्यध्यासः संभाव्यते ? सर्वत्र हाध्यस्यमानेन समानेन्द्रियविज्ञानविषयत्वमेवाधिष्ठानस्य दृष्टम् । न च अनिमयत्वात्). युप्मत्प्रत्ययापेतस्यात्मनस्तदस्ति । LXXXIX. उच्यते। एकस्मिन् विज्ञाने अधिष्ठानाध्यस्यमानयोः संभिन्नतयावभास एवाध्यासेऽपेक्ष्यते, नाधिष्ठानस्य विपयत्वम्, केवल- व्यतिरेकाभावात् । अस्ति 'चावात्मानात्मसंभेदावभासकम् 'अहम्' इत्येक ज्ञानम् । यद्यप्यात्मा निरंशत्वादविपयत्ताचांशेन वा स्वरूपेण वा नास्य ज्ञानम्य पिपयः, तथाप्याकाशप्रतिविम्बगर्भितदर्पणवन् आत्मन्यध्यस्त- मन्तःकरणं आत्मप्रतिबिम्नेगर्भितमहंप्रत्ययरूपेणानभासते । अस्ति च 'इदं रजतम्' इतिवत् अहम् । इत्यध्यासे द्वैरप्यम् ; यथा 'अयो दहति' इत्यत्र दग्धृत्वविशिष्टस्याग्नेरयसश्च द्वैरूप्यावभासः, तथा 'अहमुपलभे' इत्य- प्राप्युपलब्धृत्वविशिष्टस्यात्मनोऽन्तःकरणस्य च द्वैरुप्यानभासात् । तत्र दुःखितया परिणामितया जडतया विपयेन्द्रियादिव्यावृत्ततया वा अनु- भृयमानोंगोऽन्तःकरणम् : प्रेमास्पढतया कूटस्थतया साक्षितया विपये- somits corruption of इदमनिदम् । २. P,: घर the reading of Pand T, V: इम्; this does s has been adopted in not, however, scom sui this text. table; it is possibly a 8: च. । - ·I,xc . . प्रथमवर्णकम् न्द्रियाद्यनुवृत्तचैतन्यरूपतया चानुभूयमानोंग आत्मा । तस्मादिदमनिद- मात्मकोऽहंप्रत्ययः। xc (a). नन्वतत्प्राभाकरो न सहते । तथा हि । 'घटमई जानामि' इत्यत्र स्वप्रकाशविज्ञानं घटादीन् विषयत्वेन आत्मानं चाश्रयत्वेन स्फोरयति । ततः 'अहम्' इत्यात्मैव भासते; न तत्रेदमंशः न च वाच्यम् 'अयो-दहति । इत्यादौ अयःपिण्डादेर्दग्धृत्वव्यतिरेकवत् 'अहं जानामि । इत्यत्राहकारस्य ज्ञातव्यतिरेकोऽस्त्विति ; यथा शीत- लाय:पिण्डो दीपज्वालाद्यात्मकच दग्धाविविक्तौ क्वचिदुपलभ्येते, तथा अहङ्कारज्ञात्रोः कचिदपि विवेकानुपलंभात् । ततोऽहकार एवात्मा, स च संविदाश्रयत्वेनापरोक्षः। xc (b). यस्तु मांख्य आत्मानमनुमिमीते-जडेऽन्तःकरणे चित्प्रतिविम्बः तादृगविम्बपुरस्सरः, प्रतिविम्बत्वात् ; मुखप्रतिविम्बवत् -इति, तथा अन्येऽपि स्वस्वप्रक्रियानुसारेण येऽनुमिमते, तेपामा- त्मनो नित्यानुमेयत्वम् 'अहम् ' इत्यपरोक्षावभामविरुद्धम् । अथ परावर योधनार्थान्यनुमानानि, तर्हि सन्तु नाम । xc (c). यत्तु तार्किकैरात्मनो मानसप्रत्यक्षविपयत्वमुक्तम् , तदसत्, प्रमाणाभावात् ; मनोन्वयव्यतिरेकयोपियानुभवेनैवान्यथा- सिद्धः विपयानुभवं प्रत्याश्रयत्वसम्बन्धादेवात्मसिद्धी 'आत्मनि ज्ञाना- न्तरकल्पने गौरवात् । (निengtang ने प्रकाश मना) xc (d). नन्वस्तु तर्हि भाट्टमतम्-आत्मा ज्ञानकर्म, प्रत्य- क्षत्वात्, घटवत् ; न च कर्मकर्तृत्वविरोधः ; द्रव्यांशस्य प्रमेयत्वम् , बोधांशस्य प्रमातृत्वमिति व्यवस्थितत्वात् । नापि गुणप्रधानभावविरोधा; प्रमेयांशः प्रधानं प्रमात्रंशो गुणभूत इति सुवचत्वात् । नैतद्युक्तम् । , ४. १. P,S: अहमिद जानामि २. P:अनिदमंशः Pomits न च वाच्यम् S: दाव्यतिरेकवत् Pomics STARA ·. - द्रव्यांशस्याचेतनस्यात्मत्वायोगात् ; बोधांशस्यैर कर्मत्वे पूर्वोक्तनिरोध- द्वयानिस्तारात् । न च चोधो युगपत्प्रमेयत्वेन प्रमातृत्वेन च परिणा- माहः, निरवयवत्वात् ; कथञ्चित्प्रधानादिवत्परिणामेऽपि प्रमातृभागस्य स्वप्रकाशत्वेन संविदाश्रयत्वेन 'चाप्रतीतारपमिद्वान्तापत्तेः; पिपयत्वेन प्रतीतौ घटबदनात्मत्वप्रसङ्गात् । तस्मात् मंदिदाश्रयतयैवात्मा प्रत्यक्षः, घटादयस्तु मंपिद्विपयतया प्रत्यक्षाः । Ac (e) यस्तु सौत्रान्तिको घटाढीननुमिमीते-संवेदनेषु विषयप्रनिनिम्बानभासः तथाविधनिम्यपुरस्मरः, अतस्मिंस्तदवभास- त्वात् , दर्पणगतमुखापभामवत्-इति, म वक्तव्यः-किमस्मिन्ननुमान- ज्ञाने प्रतिनिम्नभानमन्तरेण साक्षाद्विपयभृता विपया अवभासेरन् , न वा ? आधे अवैवानकान्तिको हेतुः। द्वितीये प्रतिज्ञातार्थस्य बिम्बपुर:सर- स्वस्याप्रतिभामात् अनुमानानुदय एप। अतोऽनुभ्यमानं पिया- परोक्ष्यं नापलपनीयम् । AARAMBIha 227 (प्रयोजनमानुगामणिति गाना ) XC (1) यत्तु विज्ञानादिना विज्ञानरूपत्वेनैन पियाणामा- परोक्ष्यमुक्तम् , तदमत् ; "अविज्ञानरूपस्य बहिष्ट्रस्याप्यापरोल्यदर्श- गत दिनाने दो न स्यात् । अतो घटादि प्रमेय • प्रकागत्वेन प्रत्यक्षा। सिप्रत्यक्ष तात्मनि समवेता अमितिः भा, संयुक्तममनायसम्बन्धेन ज्ञानान्तरप्रत्यक्षा इत्याहुः, यञ्च भाट्टाः विषय- 4:, निष्ठा प्राकट्यारया प्रमितिः संयुक्ततादात्म्यवेद्या इत्याहुः, तदुभयमप्य- गिाला प्रमितिगोचरप्रमित्यन्तराङ्गीकारेण युगपत् फलद्वयारस्थान- प्रसङ्गात् । पिनम्यदपिनश्यतोः फलयोयोगपद्यमिष्टमेवेति चेत् । तथापि संयुक्त वस्तुनि ममायस्य तादात्म्यम्य पा ग्रहणप्रयोजकत्वे नात् । सत्; १ ४. ५:घा P•अनुमानुदय • अनुदप romitsज्ञानान्तर T, पारद्वय ·६७ I, xc] प्रथमवर्णकम् प्रमित्याश्रयगतपरिणामरसादीनामपि प्रमितिग्राहकेणैव ज्ञानेनापरोक्षता' प्रसज्येत । अथोच्यते-आत्मनिष्ठपरिणामादीनां घटादिगतरसादीनां च प्रमितिप्रत्यायकज्ञानेनापरोक्षत्वयोग्यता नास्ति-इति, एवमपि प्रमितेः स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकादर्शनात् न घटादिवदन्यवेद्यता युज्यते । न च वाच्यं प्रमाणाख्यादात्मव्यापाराद् घटादिपु जायमानस्य • प्राकट्यस्य घटगतरूपादिवदन्यवेद्यतेति । कोऽसावात्मनो व्यापारः- परिस्पन्दः, परिणामो वा ? नाद्यः, सर्वगतस्य तदसंभवात् । द्वितीये तु मृत्परिणामफलस्य घटस्य मृदिय आत्मपरिणामफलस्य प्राकट्यस्या- दुनियात्मवाश्रयः स्यात् । केशपलितत्वपरिणामाच्छरीरे बाईकवदात्मपरिणामा- द्विपये प्राकटयमिति चेत् , तथापि कि प्राकटयाश्रयत्वं चेतनत्वम् , कि वा प्राकट्यजनकत्वम् , उत तअनकज्ञानाख्यव्यापाराधारत्वम् ? आये घटादयश्चेतनाः स्युः। द्वितीये पुनश्चक्षुरादयः चेतनाः तथा स्युः । न तृतीयः । आत्मा ज्ञानक्रियावान् , तज्जन्यफलसम्बन्धित्वात् , यथा भुजिजन्यतृप्तिसम्बन्धी भुक्तिक्रियावान् देवदत्तः, इति हि त्वया ज्ञाना- धारत्वमात्मनोऽनुमातव्यम् । तत्रासिद्धो हेतुः स्यात् , आत्मनः फल- सम्बन्धाभावात् । 'मया घटोऽनुभूयते । इति फलसम्बन्धः प्रतीयत इति चेत् , तर्हि विपये एव फलम् , नात्मनि, इति बदतस्तव मते प्रतीति- विरोधस्त्वयैव संपादितः स्यात् । अतोऽतिदुष्टो तार्किकमाढपक्षावु- पेक्ष्य प्रमातच्यापारस्य प्रमाणस्य फलभृतायाः प्रमितेः स्वप्रकाशत्वमा- दर्तव्यम् । xc (h). यत्त सौगतेन संवेदनमेव प्रमाण तदेव तत्फल चेत्युक्तम् , तत्र स्फुट एव स्वात्मनि वृत्तिविरोधः । यद्यपि प्रमातुरा- त्मनो नास्ति कथिद्वयापारः, तथाप्यात्ममनश्चक्षुपियाणां चतुर्णा संनि- E .. .. १. T,V: परिमाण २. P: आपरोक्ष्यतया ३. T, V: परिमागादीनां ५. T, V: मृदिच ६. P, S omit तथा ७. : सम्बन्धभुक्ति P: यद्ययं ९. Ps: सुगतन S: उच्यत ४.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, xc-xci कर्ष एव प्रमाणरूपः सन् प्रमातृव्यापारत्वेनोपचर्यते । न चाव्यभि- चारिण्यां प्रमितौ सत्यां हानोपादानोपेक्षाणां व्यभिचरितानां प्रमाण- फलत्वमुपपद्यते । xc (i). न चात्मा स्वप्रकाश इति वेदान्तपक्षो युक्तिसहा ; उभयवादिसिद्धसंवित्स्वप्रकाशत्वमात्रेण व्यवहारसिद्धौ आत्मनोऽपि तत्कल्पने गौरवात् । तस्मात्' त्रिपुटीप्रत्यक्षवादिनः प्राभाकरस्य यन्मतम् 'कुम्भमहं जानामि' इत्यादिपु विषयसंवेदनस्य स्वप्रकाशस्या- श्रयत्वेन प्रदीपाश्रयवर्तिवत्प्रकाशमानोऽहङ्कार आत्मैव, न विदमनिदं- रूपः, इति तदेवादरणीयम् । अत्रोच्यते । विचारे सत्यहङ्कारस्यानात्मत्वमेव पर्यवस्यति, आत्मनोऽनुभवरूपत्वात् । तथा, हि । इदं तावद्भ- चान् प्रष्टव्यः-किमात्मैव चित्प्रकाशः, उतानुभवोऽपि, अथ वा अनुभव एव ?---इति । आद्य जडप्रकाशोऽयमनुभवः किं चक्षुरादि- पदप्रकाशमानो विश्वमभिव्यनक्ति, आहोस्त्रिदालोकवत् "सजातीयप्रका- शान्तरनिरपेक्षतया प्रकाशमान एव विपयाभिव्यञ्जकः ? नाद्यः चक्षुप : स्वातिरिक्तानुभवजनकत्वात् , अनुभवस्य चातथात्वात् । द्वितीये स्वातिरिक्तानुभवमनपेक्ष्य स्फुरणमित्येतस्य चित्प्रकाशलक्षणस्य सचेनानुभव: चित्प्रकाश एव भवेत् । यद्यप्यनुभवचक्षुरालोकानां घटादिव्यञ्जकत्वं समानम् , तथाप्यनुभवस्य विपयाज्ञानविरोधित्वात् चित्प्रकाशत्वम् , ' आलोकस्य' विषयगततमोविरोधित्वात् जडप्रका- शत्वम्", चक्षुपश्चापरोक्षानुभवं प्रति साक्षात्साधनत्वादज्ञातकरणत्वम् । इति संभवत्येव वैषम्यम् । (इन्द्रियाणांगतातarin XCI. १ १. S:ततः r: अयोग्यते : पर्यवस्थास्यति P:नापः .: स्वजातीय ६. P,S: विश्वाभिव्यक्षकः P, S : अभिव्यञ्जकन्वं :चित्प्रकाशम् Sinserts 3 १०. प्रगशिवं ८. :

·- I, xcii] प्रथमवर्णकम् XCII (a). नन्वालोकवसजातीयानपेक्षत्वमनुभवस्येत्ययुक्तम्, आलोकस्य सजातीयचक्षुःप्रकाश्यत्वात् । इति चेत्, न । चक्षुः किमालोके तमो वारयति , उतानुभव जनयति ? नाद्यः, आलोकस्य निस्तमस्कत्वात् । द्वितीयेऽपि' विजातीयेनेव चक्षुर्जन्यानुभवेन प्रकाश्यत्वमालोकस्य । तस्मादालोकवत्सजातीयानपेक्षस्यानुभवस्य चित्प्रकाशत्वं युक्तम् , जडप्रकाशत्वे जगदान्ध्यप्रसङ्गात् । प्रमातृचैतन्य- मेव जडानुभवबलात् सर्वमवभासयतीति चेत् , न। जडानुभयो' यद्यात्मचैतन्यस्य विषयसंबन्धमावे हेतुः, तदा बुद्धिपरिणाम एवायं स्यात् । ततो वेदान्तिमतप्रवेशः । अथात्मनकाशेऽपि हेतुः, तदसत् ; चिद्रूपस्य जडाधीनप्रकाशानुपपत्तेः । अस्तु तर्हि विषयमात्र- प्रकाशकः । न च वेदान्तमतापत्तिः , आत्मचैतन्यात्पृथगैव विपयाभि- व्यक्तये जडानुभवजन्यानुभवान्तरस्वीकारात् ; इति चेत्, तर्हि अस्यापि द्वितीयानुभवस्य तथैव जडत्वेनानुभवान्तरापेक्षायामनवस्था स्यात् । XCII (b). नाप्यात्मानुभवायुभावपि चित्प्रकाशाविति द्वितीयः पक्षः , तयोरन्योन्यनिरपेक्षसिद्धिप्रसङ्गात् । तथात्वे च तयोः संविदात्मनो सम्बन्ध : कनावगम्येत ? उभयोरप्यन्योन्यानिभिज्ञ- तया न सम्बन्धग्राहित्वं संभवति । अथ मन्यसे-आत्मा स्वयमेव न प्रकाशते, चिद्रूपत्वात् , पुरुपान्तरसंवेदनत् , ततोऽनुभवाधीना आत्मसिद्धिः-इति , तन्न ; अनुभवेऽपि तथा प्रसङ्गात । अव्यवहि- तत्वादनुभव : स्वप्रकाश इति चेत् , तदात्मन्यपि समानम् । तत आत्मा स्वयमेव प्रकाशते , चिद्रपत्वे सत्यव्यवहितत्वात् , अनुभववदिति प्राप्नोति । XCII (c. नाप्यनुभव एव चित्प्रकाश इति तृतीयः पक्षः; आत्मैव चित्प्रकाश इति बलादङ्गीकार्यत्वात् ; आत्मानुभवयोरभेदात् । Somits अपि २.saddsस ३, P, दान्त T: जन्यः Pomits उभी ·XC11 ७० विवरणप्रमेयसंग्रहः [1, तथा हि। सोऽयमनुभव आत्मगुण इति तार्किकाः प्राभाकराचाहुः । आत्मस्वरूपत्वात् द्रव्यमिति सांख्या अर्थादाचक्षते । तथा परिणाम- क्रियाफलत्वात् 'क्रियाफलयोरक्यविवक्षया कमति भाट्टाः । तल कर्मत्वे गमनादिक्रियावत्प्रकाशत्वं फलत्वं चायुक्तम् । द्रव्यत्वेऽप्यणु- परिमाणश्चेत , खद्योतवद्वस्त्वेकदेशं परिमितमेव स्फोरयेत् । महत्परि- माणत्वे" तद्रूपस्यात्मनोऽपि मर्वत्रावभासप्रसङ्गः । अथ तदाश्रय आत्मा, तथापि न एव टोपः । मध्यमपरिमाणत्वे सानयवत्वेनावयवपरतन्त्रत्वादा- त्मपरतन्त्रता न स्यात् । अथ घटस्य भृतलपरतन्त्रतापदात्मपरतंत्रता स्यात , एवमपि प्रदीपप्रकाशयोरिवात्मचैतन्ययोरभेट एवाङ्गीकार्यः; .' प्रदीपेन प्रकाशितम् । इतिवत् 'मयावगतम् । इति व्यवहारदर्शनात् । आत्मचतन्ययोर्भेदै व्यवहारोऽयं 'काप्टेन प्रकाशितम्' इतिपदुपचरितः स्यात् । गुणत्वपक्ष प्रदीपगतभास्वररूपवदाश्रयजन्मव्यतिरेकेण जन्मासंभवात् नित्यतया आत्मन्यव्यभिचारवलादर्थत आत्मैवानुभवः स्यात् । अनुभवाधीनसिद्विक आत्मा कथमनुभवः ? इति चेत्, न; तथा सति घटवदनात्मत्वप्रसङ्गात् । न च नीलपीताद्यनुभवानां भिन्नत्वात् नात्मस्वरूपतेति वाच्यम् ; स्वरूपतोऽनुभवेषु भेदाप्रतीतेः; भेदकल्पने च मानाभागात् । न च जन्मपिनागौ भेटकल्पको; तयोर्भेदसिद्धिपूर्वकत्वेन परस्पराश्रयत्वात् । ननु चक्षुरादिमाधनार्थ- बचायोत्तमंपिज्जन्माभ्युपेयम् । तथा योगपद्यच्यावृत्तये पूर्वसंचिन्नाश- श्वाभ्युपैयः ; इति चेत्, न ; एकस्याः संविटो पिपयनिगेपैः सम्बन्धाना- मुत्पत्तिविनाशाभ्यामेव तत्सिद्धी मंपिदोऽप्युत्पत्तिविनाशयोगौरवात् । यत्तु सुगताः कल्पयन्ति-ज्जालानामिव सादृश्यात्मविटां सनेर भेदः परोपाधिमन्तरेण न विभाव्यते- इति, तढयुक्तम् ; ज्वालानामन्य- (घाटा) क्रियात फलयो v: परिणामश्चेत् ; P. परिमाणात् अध्यादेश P, S insert .. २. .. ६ } P: परिमाण चा आग्मतन्त्रता Sincerts अपि T,V: जन्य ८ ·I, \c11-&c.v) प्रथमवर्णकम् वेद्यत्वेन तथात्वेऽपि स्वप्रकाशमविनिष्ठभेदस्याविभावनायोगात् ।। न च स्वप्रकाशब्रह्मतत्त्वानिभावन निदर्शनीयम् । तत्राविद्यावरणस्य प्रमाणः साधितत्वात् । तस्मात् एकैव संवित् अनादिः। अनादित्वं च प्रागभानरहितत्वात् । तदुक्तं सुरेश्वरबार्तिके- कार्य संवर्यतो दृष्टं प्रागभावपुरश्मरम् । तस्यापि मंत्रित्माक्षित्वात्प्रागभावो न मंविदः ॥ इति । ACHI. तदेयं स्वप्रकाशानुभवस्य नित्यत्वादात्मस्वरूपत्व- मविरुद्वम् । तथा चात्मैव विपयोपाधिकोऽनुभवः इति व्यपदिश्यते ; अग्विक्षितोपाधिश्चात्मेति । यथा वृक्षाणामेवैकदेशावस्थानोपाधिना बनत्यम् , उपाध्यविवक्षायां च वृक्षत्वं तद्वत् । एवं च मति निपुटीप्रत्यक्षवादी कथमात्मनोऽनुभवाश्रयत्वेनावभामं ब्रूयात् , कथं वाहङ्कारस्य जडस्यात्मत्वं संपादयेत् ? . XCIV ननु 'कुम्भमहं पश्यामि' इत्यहङ्कारो द्रष्ट्टत्वेन परा- मृश्यते ; दृष्टा चात्मैव ; इति चेत् , न, सुपुप्तावपि 'अहम् ' इत्येवात्मा- वभामप्रसङ्गात् । न चरमस्ति । ततो नाहङ्कार आत्मा, 'सुपुप्तावन- यभामात् । अथ सुपुप्ता विषयानुभवामानात् सतोऽप्यहवारस्या- नवभामः, तन्न । किं तवानुमर एव नास्ति, उत विषयोपरागाभावः ? नायः, अनुभवस्य नित्यत्वात् । न द्वितीयः ; पिपयोपरागस्यात्म- मस्सन-प्रनीतामप्रयोजकन्यात् । आत्मनो द्रप्ट्टत्वाकारोऽहङ्कारः, तत्प्रतीती ला च रिपयोपरागः प्रयोजकः, इति चेत् , कि द्रप्ट्टत्वं नाम दृश्याप्रभा- सकत्वम् , उत दृश्यव्यावृत्तत्वम् , अथ वा चिन्मावत्यम् ? तत्र प्रथम- द्वितीययोर्टश्यनिरुप्यत्वेनागन्तुकस्य दृष्ट्टत्यस्यात्मन्यायोगात् नाहकार ८ • अयोग्य वान् ट P: उपाधेरविवक्षाया ३ P: सत्र S: सप्तौ ३ Brh Vartika, v. 338 ·૯૨ . 3 विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, xcv आत्मा स्यात् । तृतीये विषयानपेक्षवादहङ्कारः सुपुप्ताल्लिख्येत । अस्त्येव तलाहमुल्हेख इति चेत्, न । तथा सत्युत्थितेन पूर्वदिनाहङ्कार- वत् सौषुप्ताहकारोऽपि स्मर्यंत । यद्यपि यदनुभृतं तत्स्मर्यत एवेति नास्ति नियमः , तथाप्यताप्यात्मनि स्मर्यमाणे चिद्रपोऽहङ्कारः कथं न स्मर्येत ? सौपुप्ताहकारगोचरस्य नित्यचैतन्यानुभवस्याविनाशेन संस्कारानुत्पादादस्मृतिरिति चेत्, तर्हि तथैव पूर्वदिनाहङ्कारो न स्मर्येत । अस्मन्मते तु पूर्वदिने जातस्याहङ्कृत्यवच्छिन्नचैतन्यस्या- नित्यत्वेन संस्कारोत्पादे तत्स्मृतिरविरुद्धा । . xcv. नन्वेवमेव सौपुप्ताहङ्कारोऽप्युत्थितेन स्मर्यताम् , सुखमहमस्वाप्सम् । इति परामर्शदर्शनात् । इति चेत् , एवं तर्हि अव्यवस्थितवादिनं त्वां तार्किकवराक एव निर्भर्त्सयतु । तथा हि । नात्र सुपुप्तिकालीन आत्मा तत्सुखं वा पराश्यते कि किं तर्हि ? उत्थानावसरे प्रतिभासमानमात्मानं पक्षीकृत्य सुखोपलक्षितो दुःखाभा- वोऽनुमीयते-अहं स्वमजागरितान्तराले दुःखरहितः , नियमेनास्मर्य- माणतदातनदुःखत्वात् , कुंभवत्-~-इति । यद्यपि शाब्दव्यवहार एव लक्षणा प्रसिद्धा, न प्रत्यक्षानुमानादौ, तथाप्यत्र मुख्यसुखासंभवात् दुःखाभाव एवाभ्युपेयः', न तु मुख्यसुखव्यवहारः । न च परामर्शा- देव मुख्यसुखं कल्पयितुं शक्यम् ; तथा सत्यनसुखं पानसुखमिति विपयविशेषनिष्टतया स्मृतिप्रसङ्गात् । अथ शिपयांशे संस्कारानुरोधः कल्प्येत, एवमपि, चैतन्याभावपरामर्शः HT imi सुपुप्तोत्थितमाबस्याङ्गलायवप्रसन्नवदनत्यादिकं तत्पूर्वकाले सुखानुभव- . १. P,Somit अपि ६. ई: तद्रूपो ३. Somits कथं P: न हि s omits एव Pomits words from न तु and reads instead अस्म- रणाभार एवं स्मर्यमाणत्यव्यवहारः किञ्चिन्मया चेतितम् ई: गुप्तास्थित ७.

·I,xcvi]] प्रथमवर्णकम् ७३ + - मनुमापयेत् , इति चेत् , न; अनुभवानन्तरक्षणे स्मरणसंभवे अनुमान- वैयर्थ्यात् । तारतम्येन दृश्यमानमङ्गलाघवादिकं सातिशयेन स्वाप- सुखेन विना न स्यात् , दुःखाभावस्यैकरूपत्वात् , इति चेत्, न ; प्रतियोगिदुःखजनककरणव्यापारस्योपरमतारतम्यादभावेऽपि तत्प्रतीतेः । xCVI (a). नवास्तां तावत्तार्किकसमया; सिद्धान्तस्तु कथम् ? इति चेत् , तर्हि सावधानमनस्केन श्रूयताम् । अस्ति स्वप्रकाशसाक्षिचैतन्यस्वरूपभूत आनन्दः। सर्वदा भासमानोऽपि जाग्रत्स्वप्मयोस्तीबवायुविक्षिप्तप्रदीपप्रभावत् 'अहं मनुष्यः' इत्यादि- मिथ्याज्ञानविक्षिप्ततया न स्पष्टमवभासते; सुपुप्तौ तु तदभाशद्विस्पष्ट- मेवावभासते । आवरणाविद्या तु ब्रह्मतत्वाकारमाच्छादयन्त्यपि 'स्वावभासकं साक्षिचैतन्याकारं नावृणोति । नो चेदविद्यैव निःसाक्षिका सती न सिध्येत् । ततश्च सुपुप्तावनुभूत आनन्द आत्मा भावस्वरूपा- ज्ञानं चेवि त्रयमप्युत्थितेन परामृश्यते 'सुखमहमस्वाप्सं न किञ्चिदवे- दिपम् । इति । xCVI (b). नन्वेतत् वयं सुपुप्तौ नान्तःकरणवृत्तिभिरनु- भूयते , तासां तत्राभावात् ; चैतन्येनानुभवे तस्याविनाशिनः संस्कारा- नुत्पादकत्वान्न परामर्शः सिध्येत् । इति चेत् , मैवम् । अविद्ययोक्तलय- ग्राहकवृत्तित्रयाकारेण सुपुप्तौ विवर्तते । ताभिवृत्तिमिरवच्छिन्नाश्चिदा- भासा "उक्तत्रयमनुभृयोत्थानकाले विनश्यन्ति । तत्संस्कारजन्या स्मृतिः किं न स्यात् ? अविद्याविशिष्टस्यात्मनोऽनुभवितृत्वम् , अन्त:- करणविशिष्टस्यैय स्मर्तृत्वम् । इति वैयधिकरण्यम् । इति चेत् , न; उत्थानेऽप्यविद्या विशिष्टस्यैव स्मर्तृत्वाङ्गीकारात् । अन्तःकरणं तु स्मृतस्या- र्थस्य शब्दानुविद्धव्यवहारमापादयति । न च 'सुखम् । इत्यनेन . C: अनुभूतमानन्द P: तदुक्त Comits तावत् २. Pomits भस्ति ३. Vवभामा १० ६. C:च्यापारमापादयति ·७४ [I, xcvi (ननसुलादान प्रमीयते । विवरणप्रमेयसंग्रहः 'नावेदिपम्।' इत्यनेन च दुःखाभावज्ञानाभावयोरेव परामर्श, इति वाच्यम् । तयोः सुपुप्तौ सतोरप्यननुभवात् , तत्प्रतियोगिनोदुःखज्ञान- योस्तदानीमस्मरणात् । कथं तर्हि सौपुप्तयोरननुभूतयोदुःखाभावज्ञाना- भावयोरवगमः ? अर्थापत्येति त्रूमः। 'उक्तरीत्या सौपुप्तमविक्षिप्त सुखमनुस्मृत्य 'एतदन्यथानुपपत्त्या तद्विरोधिनी तथा परामृष्टभावरूपाज्ञानानुपपत्त्या तद्विरोधिज्ञानस्या- भावोऽवगम्यते । (अतोऽपिाभानामागावसानो हिसावमा XCVI (c). ननु भावरूपाज्ञानं ज्ञानेन न विरुध्यते, जागरणे तयोः सहावस्थानात; इति चेत्, न; अज्ञानमात्रस्य प्रपञ्चज्ञान- रविरोधेऽपि विशेषाकारपरिणताज्ञानस्य तद्विरोधित्वात् । घटज्ञाना- कारेण हि परिणतमज्ञानं पटादिज्ञानविरुध्यते । अन्यथा घटज्ञानकाल एव पटादिकं सर्व जगदवभासेत । एवं सति "सुपुप्तावस्थाकारेण परिणतस्याप्यज्ञानस्याशेपविशेपज्ञानः विरोधो भविष्यति । ततो 'युक्तवार्थापत्तिः। xCVI (d). अथ सुपुप्तौ ज्ञानं नासीत् , अस्मर्यमाणत्वात् , इत्यनुमीयताम् ; किमनयार्थापत्त्या ? इति चेत्, न; मार्गस्थ- राणादावस्मर्यमाणेनकान्त्यात् । कथं तहि 'गृहमध्ये प्रातर्गजो नासीत् , अस्मयमाणत्वात् ' इति मध्याहेऽनुमीयते ? नैवमनुमीयते । किं तहि ? गृहावकाशमापूर्य वर्तमानं "कुम्लादिकं प्रातरनुभूय मध्याहे तदनुस्मृत्य तदन्यथानुपपत्या प्रातर्गजाभायोऽपि प्रमीयते । तदेवं सुपुप्तौ” दुःखाभावज्ञानाभावौ अर्थापत्तिवेद्यौ ; भावरूपाज्ञाना- नन्दात्मानस्तु स्मर्यन्त इति सिद्धान्तस्थितिः । P: अमेदिपम् , omitting न Cinserts नानाविधमपि २. P, omit अननुभूतयोः ९. C,S insert | s: तदुतनीरया १०. : मुण्यवस्था १. C,P,: तदन्यथा युक्तव T: कुरामादिकं ६. C:ज्ञानामावः प्रमीयते १३: :सौपुप्तो :सत्तावस्थानात् : P: & inserts १२.

·७५ hxcvi•xcvii] प्रथमवर्णकम् XCVI (e). नन्वेतावता अहङ्कारे किमायातम् ? इद- मायातम्-न सुपुप्तावहङ्कारोज्नुभूयते नाप्युत्थितेन परामृश्यते इति । XCVI (1). का तर्हि 'सुखमहम् । इति परामर्शगतस्याह- मुल्लेखस्य गतिः ? एपा गतिः। सुपुप्तो विलीनोऽहङ्कारः प्रयोधे पुनरुत्पद्यते; स चोत्पन्नः परामृश्यमानमात्मानं सविकल्पकत्वेन स्पष्टव्यवहारायोपलक्षयति । एतदेकप्रयोजनवादहङ्कारवृत्तेः'। अत एवात्मा कदाचिदपि नान्याभिरन्तःकरणवृत्तिभिर्व्यवहियते । तदुक्तं नैष्कर्म्यसिद्धौ प्रत्यक्तादतिसूक्ष्मत्वादात्मदृष्टयनुशीलनात् । अतो वृत्तीबिहायान्या ह्यवृत्योपलक्ष्यते ॥ आत्मभावाविनाभावमथ या विलयं ब्रजेत् । न तु पक्षान्तरं यायादतश्चाहंधियोच्यते ॥ इति । xcVII. ततो जाग्रत्स्वमयोरात्मत्वेन प्रतिभासमानोऽप्ययं जडोऽहङ्कारः सुषुप्तावभावान्न 'स्वयंप्रकाशस्यात्मनः स्वरूपमिति श्रुति- स्मृतिकुशलैरभ्युपेयमिति । तथा च श्रुतिः ‘स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् । इत्यादिना भूमाख्यस्य ब्रह्मणः सात्म्यिमभिधाय 'अथातोऽहङ्कारादेश एवाहमेवाधस्तात्" । इत्यादिना अहङ्कारस्यापि सर्वात्मत्वमुक्ता 'अथात आत्मादेश एवात्मैवाधस्तात् । इत्यादिना' आत्मानमहङ्काराद्भेदेन निर्दिशति । ननु जीवब्रह्मणोः सात्म्यिव्य- पदेशो यथा एकत्वसिद्धयर्थः तथैव" अहङ्कारस्याप्यात्मकत्वसिद्धयर्थों १३ ८ ४. १. C: अहंवृत्तेः ७. C,Somit इति २. :आत्मना वाविनाभावं Chand., VII-xxv-1. ३. घटेत् C,P: सर्वामित्वं P: अहवृत्ताधोत्यते. Refe- १०. Chand., VII-xxv-1. rence is to Naişkarmya- 99. Pomits अपि siddhi II, 55,56. १२. Chand., VII-xxv-2. ५. C:स्वप्रकाशस्य १३. omits आदिना ६. Pomits स्मृति १४. C, omit एव ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [1, xcviii - व्यपदेशः स्यात् । मैवम् । पूर्व भेदेन प्रतिपन्नयोर्जीवब्रह्मणोर्युक्त एकत्वसिद्ध्यर्थो व्यपदेशः; द्वयोः सार्धात्म्यायोगात् । अहङ्कारस्य तु पूर्वमेवात्मैकत्वेन प्रतिपन्नस्य पृथगुपदेशो भेदसिद्धयर्थ इति गम्यते । न चैत्रमहङ्कारस्य सार्यात्म्योपदेशो व्यर्थः । ब्रह्मणः परोक्षस्यापरोक्षा- हङ्कारतादात्म्यकथनार्थत्वात् । तर्हि घट्टकुटीप्रभातन्यायेन अहङ्कार एवात्मा स्यात् । इति चेन्न; पुनरहङ्कारव्युदासेन ब्रह्मणो मुख्यात्मत्वो- पदेशात् । श्रुत्यन्तरे च 'अहङ्कारश्चाहकर्तव्यं च, इति स्पष्टं विपये- न्द्रियप्रवाहमध्ये पाठात् । स्मृतिश्च 'महाभूतान्यहङ्कारः । इति कार्यप्रपञ्चमध्ये गणयति । तहिङ्कारः किमुपादानः, किंनिमित्तः, किस्वरूपः किंप्रमाणकः, किंकार्यः, किमिति सुपुप्तौ नास्ति ? इति चेत् , उच्यते । अहङ्कारस्यानाद्यनिर्वचनीयाविद्या उपादानम् । अघिद्यायाः परमेश्वराधिष्ठितत्वं निमित्तम् ; "ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिद्वयं स्वरूपम् ; कूटस्थचैतन्यं प्रमाणम् ; कर्तृत्वभोक्तृत्वादिकं च कार्यम् ; सुपुप्तेरन्तःकरणप्रलयरूपत्वान्न तत्र सद्भावः। यद्यपि क्रियाशक्तिरूपः प्राणः" सुपुप्तौ वर्तते , तथापि प्राणस्याहङ्कारादन्यत्वे तल्लयो न विरुध्यते ; अनन्यत्वे च प्राणांशं विहाय अवशिष्टस्य लयः कल्प्यताम् । दृष्टिसृष्टिसमाश्रयणे तु मुप्तपुरुपं प्रति सर्वलयो मुख्य एव सेत्स्यति । XCVIII. यत्तु सांख्या मन्यन्ते-"स्वतन्त्रमचेतनं पारमा- थिकं प्रधानमेव महदहङ्कारादिकृत्स्नजगदुपादानम् , न त्वविद्या परमेश्वराधिष्ठिता-इति, तदसत् । तथा सत्यहङ्कारः तद्गतकर्तृत्व- भोक्तृत्वादि च इदन्तयैव भासेत 'अयं कर्ता, अयं भोक्ता' इति ; न . . ..: सिद्धार्थव्यपदेशः २. Prasna, IV-8.17 :) Bh. Gita XIII-5. :प्रमाणः CE:जानक्रियाशक्तिः ९. C, P,Somit घ P: भहदारमलयस्वरुपयान C,S:प्रविलयरूप चात् ९. C,:तसद्गायः S: प्रमाण: मुप्ती C: पतन्समेवांचंतनं १२. Comits कृम्न १३. C, P,:भोक्तृयादिक ·- , . 1,xcix-ci] प्रथमथर्णका त्यात्मन्यध्यस्ततया 'अहं कर्ता, अहं भोक्ता' इति प्रतिभासः सिध्येत् ; अनिर्वचनीयख्यातेः सांख्यैरनङ्गीकारा , ख्यात्यन्तराणां च निरस्तत्वात् । XCIx. यच्च नैयायिका मन्यन्ते-अस्ति किञ्चिदिन्द्रिय मनो नाम अणुपरिमाणं सुखदुःखेच्छाज्ञानादिनिमित्तकारणम् । यद्यतन्न ' स्यात् , तात्मेन्द्रियविपयादिपु समवहितेप्वेव दृश्यमान 'ज्ञानकादा- चित्कत्वं न सिध्येत : न त्वेतस्मान्मनसोऽतिरिक्तं मध्यमपरिमाणं सुखदुःखादिपरिणामि अन्तःकरणं नामास्ति , यस्यान्तःकरणस्य धृत्तिभेदादहङ्कारो वेदान्तिभिरयापिण्डदर्पणोदकपात्रसदृशो वर्ण्यते; यथा अयापिण्डेन स्वगतो ह्रस्वदीर्घवतुलत्वाद्याकारो यही आरोप्यते, दर्पणेन चैकमेव मुखं विम्वप्रतिविम्बरूपेण विभज्यते , उदकपात्रेण च चन्द्रप्रतिविम्बे गमनागमनादय आरोप्यन्ते, तथैवाहङ्कारेण स्वगतक- स्वादिकमात्मन्यारोप्यते ; एक एव चात्मा जीवब्रह्मरूपेण विभज्यते; जीवे एव परलोकगमनादय आरोप्यन्ते ; न च बुद्धिरेवान्तःकरण- मिति वाच्यम् ; आत्मगुणज्ञानव्यतिरेकेण बुद्धरभावात् । तस्मान्नास्ति वेदान्त्यभिमतमन्तःकरणम् इति । c. तदप्यसत् ; 'युद्धेर्गुणेन इत्यादिश्रुतिष्वनेकशोऽन्तः- करणस्य परिणामिनो ज्ञानक्रियाशक्तिरूपस्य आत्मनि सर्वसंसारापाद- कस्य मनोबुद्धयादिशब्दवाच्यस्य प्रसिद्धत्वात् । नो चेदसङ्गस्यात्मनः संसारो न सिध्येत् । सति वन्तःकरणे तेनात्मनि मिथ्यासंसार आरोप्यते, जपाकुसुमेनेव स्फटिके मिथ्यालौहित्यम् । CI. यस्तु लौहित्यमिथ्यात्वं न सहते स बक्तव्य:-कि स्फटिके' प्रवृत्ता नयनरश्मयः स्फटिकप्रतिस्फालिता जपाकुसुममुपसर्पयुः, " .. Pomitsज्ञान २. Comits दुःख ३. P, : वृत्तिभेदोऽहङ्कारः Pomits च sinserts च ६ .: गमनागमनादयः 1. Svet., V-8. ८. P:प्रतीतिसिद्धत्वात् ९. P, T, V: स्फटिकप्रवृत्ता .

·. विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cii किं वा कुसुमगतरूपमा स्फटिके प्रतिविम्बितं स्फटिकात्मना भाति, उत पद्मरागादिमणिप्रभयेव कुसुमप्रभया व्याप्तत्वात्स्फटिको लोहित इवावभासते, अथ वा तत्र व्याप्नुवन्ती प्रभैव लोहिता भाति, आहोस्वित्तया प्रभया स्फटिके नूतनं लौहित्यमुत्पादितम् ? आये नेलाभिमुख कुसुममपि प्रतीयेत । यदि तदवयवदोपवलान कुसुमे संप्रयोगः, तहि लौहित्यमपि न भायात, संयुक्तसमवायसम्बन्धाभावात् । न द्वितीयः ; क्वचिदपि द्रव्यं परित्यज्य रूपमात्रस्य प्रतिविम्बादर्शनात् । तृतीये तु स्फटिकलौहित्ययोः सम्बन्धो मिथ्येति त्वया अभ्युपगतमेव स्यात् , इवशब्दप्रयोगात् । चतुर्थे स्फटिकशौक्ल्यमपि प्रतीयात् , अप्रतीतिकारणाभावात् । न च तया प्रभया विरोधिगुणयुक्तया शौक्लथमपसार्यते; तथा सति नीरूपस्य स्फटिकस्याचाक्षुपत्वप्रसङ्गात् । नापि शौक्ल प्रतिबध्यते, स्फटिकेऽपि प्रतिबन्धप्रसङ्गात् । हि रूपं विहाय द्रव्यमानस्य चाक्षुपत्वं संभवति, वायावपि तत्प्रसङ्गात् । पञ्चमेऽपि प्रभा निमित्तकारणं चेत् , तदा प्रभापगमेऽपि स्फटिके लौहित्यमवतिष्ठेत । उपादानं प्रभेति चेत्, न ; मणाविव कुसुमे प्रभाया एवादर्शनात् ; पूर्वोक्तदूपणानां अङ्गीकारवादत्वात् । तदेवं स्फटिके मिथ्यालौहित्यं कुसुमनिमित्तमित्यङ्गीकर्तव्यम् । CII एवमात्मन्यहङ्कारनिमित्तं कर्तृत्वादिकमारोप्यते । ननु किसहङ्कारगतस्यैव कर्तृत्वस्यात्मन्यारोपः, उतात्मनि मिथ्याभूतं कर्तृत्वान्तरमुत्पद्यते ? आये लौहित्यदृष्टान्तौपम्यं स्यात् । द्वितीये तु" अहङ्कारः सत्यकर्ता, आत्मा च मिथ्याकतेति कद्वयापत्तिः । न Ś omits २. Pomits तदवयव यदि C:दोपात् P: कुमुमसंप्रयोगः। : कुएमप्रयोगः P:भपि Comits एव ६. P:पायोरपि P: विकल्पदूपगानाम् । : विकल्पनादृपगानाम् Comits एव ९. T,V:लोहित Comits स्यात् P:च : :

·CIII. . I, ciii-civ] प्रथमवर्णकम् मैवम् । न तावदाद्यः पक्षो दुष्यति । आत्मनि वस्तुतोऽसदेव कर्तृत्वं भातीत्यस्मिनंशे दृष्टान्त उक्तः । न चैवमन्यथाख्यातिः ; कर्तृत्वधर्मसहितस्याहङ्कारस्यात्मन्यध्यस्ततया मिथ्यात्वाङ्गीकारात्, अन्यथाख्यातावारोप्यस्य रजतादेः सत्यत्वात् । नापि द्वितीये दोपः। आत्माहङ्कारयोरेकतापत्त्या कर्तद्वयाग्रसक्तेः । ननु नाहङ्कारः कर्तृत्वाद्य- नर्थहेतुः, 'भियते हृदयग्रन्थिः । इत्यादौ हृदयग्रन्थेस्तथात्वश्रयणात् ; इति चेत्, न; अधिष्ठानात्मसहितस्याहङ्कारस्यैव संभिन्नचिजडोभय- रूपस्य ग्रन्थित्वोपचारात् । अथ मतम्-अहङ्कारादेरध्यस्तत्वे प्रतीतिर्न स्यात् ; आत्मा न स्वात्मन्यध्यस्तं प्रत्याययति, अधिष्ठानत्वात् , स्फटिकवत्- इति । तन्न; जडत्वस्योपाधित्वात् । आत्मा तु चेतनः । • एवमप्यध्यस्तगोचरज्ञानव्यापारशून्यत्वात्फलतो जड इति चेत् , न; अन्यवधानेन चित्संसर्गादेव प्रतिभाससिद्धौ ज्ञानव्यापारस्याप्रयोज- कत्वात् । तबहकारो नेदमंशः स्यात् , ज्ञानक्रियाव्यवधानमन्तरेण भासमानत्वात् , साक्षिस्वरूपवत् । इति चेत् , न; चित्स्वभावे साक्षिणि चित्कर्मत्वस्येदमंशलक्षणस्याभावात् । अहङ्कारे तल्लक्षणमनुभवसिद्धम् । CIV. प्राभाकरादयः पुनः शास्त्ररहस्यमजानन्तो लोक- व्यवहारानुसारेण ज्ञानक्रियाकर्मत्वमेवेदमंशलक्षणं मन्यमानाः तद्राहि- तोऽहकार आत्मेति वृथा मोमुह्यन्ते । यद्यप्यहङ्कारोऽपि धृत्तिज्ञानवेद्यः, अन्यथा पूर्वदिनाहङ्कारे स्मृत्यसंभवात् , तथापि तस्य पृत्तिज्ञानस्या- हङ्कारांशत्वात् , अत्यन्तभेदाभावाच शरीरविपयादिवद्वेद्यत्वं न स्पष्टम् ; सूक्ष्मदर्शिनां तु स्पष्टम् ; इति चेत् , एवमपि वृत्तिवेद्यत्वलक्षणं वृत्तिनि- वामविद्या न च्याप्नोति; ततश्चित्कर्मत्वमेवेदमंशलक्षणम् । कुतस्तहि लक्षणसाम्ये शरीरविपयादावेव लोकस्येदं व्यवहारः, नाहकारे? तदनभि- 4. T: पूर्वदिशाहङ्कारे २. Mund., II-ii-8. P, : अहङ्कारस्मृति ३. C:शास्त्रव्यवहारं + १.ई: रष्टान्तोक्तेः ६. Comits च ४. Pomits अपि ·3 विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cv ज्ञत्वादिति चूमः। यथा वल्मीकपापाणवृक्षादिषु मृन्मयत्वसाम्येऽपि विवेकहीना वल्मीकमेव तथा व्यवहरन्ति, न वृक्षादि, तद्वत् । अभिज्ञास्तु यथालक्षणं चिदंशमनिदन्तया जडांशं चेदन्तया व्यवहरन्ति । तस्माञ्चित्प्रतिविम्बगर्भितोऽहङ्कार इदमनिदमात्मकत्वेन परीक्षकैनिरूप्य- माणोऽपि पामररेकीकृत्य अहंप्रत्ययरूपेणानुभृयत इति सिद्धम् । Cv (a). ननु जीवस्याहकारस्थप्रतिविम्बत्वे' दर्पणस्थमुख- 'प्रतिविम्ववत् विम्बारेदः स्यात् । तत्र हि ग्रीवास्थदर्पणस्थयोः अन्योन्याभिमुखत्वेन भेदोऽनुभूयते । मैवम् ; 'मदीयमिदं मुखम् । इत्यैक्थप्रत्यभिज्ञया भेदानुभवस्य याधात् । न च प्रत्यभिनवेतरेण वाध्येति वाच्यम् । सति भेदे प्रतिविम्बासंभवात् । ...किं प्रतिबिम्बो नाम मुखलाञ्छितमुद्रा, उत दर्पणावयवा. एव विम्बसन्निधिवशात्तथा परिणमन्ते ? नाद्यः; दर्पणस्थमुखस्येतरस्मादल्पत्वात् । यत्र तु प्रौढदर्पणे प्रौढं मुखमुपलभ्यते, तत्रापि तस्य न मुद्रात्वम् , दर्पण- मुखयोः मंयोगाभावात् । न द्वितीयः; निमित्तकारणस्य विम्बस्या. पायेऽपि तस्यावस्थानप्रसङ्गात् । न हि तथा अवतिष्ठते; तेनैव पुरुपेण दर्पणे तिर्य निरीक्षिते पुरुपान्तरेण सम्यगवलोकिते या तन्मुखानु- पलंभात् । न च मन्तव्यम्-फचिनिमित्तापाये कार्यमप्यपति हस्तमयोगजन्यस्य कटप्रसारणस्य हस्तमयोगापाये अपायदर्शनाव- न . तत्र निमित्तापायात्कार्यापायः, किं तु चिरकालसंवेष्ट- नाहितेन संस्कारेण मंवेष्टनलक्षणविरुद्धकायोत्पादीत । अन्यथा चिरकाल प्रमारणेन संवेष्टनमस्कारे विनाशितेऽपि हस्तापाय प्रमारणमपेयात् । चामपेति। इह तु चिरकालनिम्ममनिधारपि अन्ते विम्यापाये प्रति- निम्त्रोऽपि गल्छत्येवेति न विम्यः परिणामस्य निमितम् । मन्यसे-चिरकालारस्थितोऽपि कमलपिकामः मरिकिरणस्य निमित स्पापाय अपगच्छति-इति, तन्न; तवापि प्राथमिकमुगुलत्वहेतुभिः' p: धादिरम् T,V: गुभिः .. Pinserts मुगाः WintendeanskrARRA farmin या ५ इति । न अथ ५. Somits गम्य P:भहापा ·I, ev] प्रथमवर्णकम् पार्थिवैराप्यैश्च कमलावयवैः पुनरपि राखौ मुकुलत्वे विरुद्धकार्य जनिते विकासापायाव; अन्यथा तादृगवयवरहिते म्लाने कमलेऽपि रात्रौ विकासोऽपगच्छेत् । आदर्श तु मुखाकारपरिणते पुनः केन हेतुना समतलाकारपरिणामः स्यात् , तदवयवानां कारकर्मव्यतिरेकेणाकिञ्चि- त्करत्वात् ? अत एव विम्बसन्निधिमातेण नादर्शावयवा मुखाकारेण परिणमेरन; अन्यथा दर्पणद्रव्ये प्रतिमामुखे कर्तव्ये सति लौकिका बिम्बमेव सन्निधापयेयुः, न तुकारुमपेक्षेरन् । दर्पणद्रव्यस्यान्या- कारपरिणामे कारुकर्मापेक्षायामपि प्रतिविम्बपरिणामे पुनः स्वरूपपरिणामे वा न तदपेक्षा, इति चेत्, एवमपि न मुखप्रतिविम्बाकारपरिणामो युक्तिसहः ; चक्षुर्नासिकादिनिम्नोनतभावस्य स्पगेनानुपलंभात् ; समतल- मेव हि पाणिना स्पृश्यते । समतलेन व्यवहितं मुखमिति चेत, तर्हि चाक्षुपमपि न स्यात् । तत एतत्सिद्धम्-विमत आदर्शो मुखव्य- तथन्तररहितः, तजन्मकारणशून्यत्वात् , यथा विपाणजन्मकारणशून्य विपाणरहितं शशमस्तकम् इति । Cv (b). ननु तर्हि शुक्तिरजतबन्मिथ्यात्वापत्तेर्न विम्बकत्व- । सिद्धिः, प्रत्यभिज्ञा तु व्यभिचारिणी, मिथ्यारजतेऽपि 'मदीयमिदं रजतम् । इति तदर्शनात् । इति चेत्, विपमो दृष्टान्तः । 'नेदं रजतम् । इति हि तत्र रजतस्वरूपबाधया रजताभिज्ञाया भ्रमत्वे तत्प्रत्यभिज्ञाया अपि भ्रमत्वमुचितम् । इह तु न तथा 'नेदं मुखम् । इति स्वरूपवाधः । किं तु 'नात्र मुखम् । इति देशसम्बन्धमानयाधे सत्युत्पन्ना 'मदीय- मेव मुखम् । इति प्रत्यभिज्ञा कथं भ्रमः स्यात् ? न च 'स्वमुखावय- वानां 'अचाक्षुपत्वात् कथं प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानम् ?' इति वाच्यम् ; नासाग्रादिकतिपयावयवदर्शनादपि 'घटादिवदवयविनश्चाक्षुपत्वोपपत्तेः । यः पुनर्पणापगमे प्रतिबिम्बापगमः, नासौ स्वरूपयाधः, दर्पणेऽपि . -- , १. परिणमेत् २. Pomits द्रव्य ३. P: कांस्यकारं ४. C, P,T, V:समुत्पन्ना s: : असाचाक्षुषत्वात् ६. T; घटाघवयविनः ·૮૨ विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cv तत्प्रसङ्गात् । ननु 'तत्त्वमसि वाक्येन जीवरूपः प्रतिविम्यो वाध्यते, *यः स्थाणुरसौ पुरुषः' इतिवद्धाधायां सामानाधिकरण्यात्', 'संसार्य- विनाशे च मोक्षानुपपत्तेः। मैवम् , 'सोऽयं देवदत्तः' इतिवदैक्य- परत्वेनापि सामानाधिकरण्यसंभवात् ; विरुद्धांशवाधमात्रेण मोक्षोपपत्तेः; कृत्स्नस्य जीवस्य बाधे मोक्षस्यापुरुषार्थत्वात् । cv (c). यस्तु मन्यते-प्रतिविम्ब एव नास्ति, दर्पणप्रति- स्फालिता नेत्ररश्मयः परावृत्त्य बिम्बमेव दर्पणादविविक्तं गृह्णन्ति- इति, स्पष्टं प्रत्यङ्मुखत्वाद्यनुभवेनवासौ निराकरणीयः। कथं तर्हि मूर्तद्रव्यस्य मुखस्यैकस्य 'विभिन्नदेशद्वये युगपत्कात्स्न्येन वृत्तिः ? दर्पणदेशवृत्तेर्मायाकृतत्वादिति ब्रूमः । न हि मायायामसंभावनीय नाम ; स्वशिरश्च्छेदादिकमपि स्वप्ने माया दर्शयति । Cv (a). नन्वेवमेव जलमध्ये अधोमुखवृक्षप्रतिबिम्पस्य तीरस्थवृक्षणक्ये सति तीरस्थो वृक्षोऽधिष्ठानम्, तत्र च मायया जल- गतत्वमधोमुखत्वं चाध्यस्तमिति वक्तव्यम् । न चानाध्यासहेतुरस्ति, अधिष्ठानस्य साकल्येन प्रतीतेः; तत्कथमसावध्यासः?, उच्यते । किमत्र वृक्षावरणाभावादध्यासाभावः, किं वा दोपाभावात् , उतोपादाना- भावात् , आहोस्विदध्यासविरोधिनोऽधिष्ठानतत्त्वज्ञानस्य सद्भावात् ? । नाद्यः चैतन्यावरणस्यैव अध्यासोपादानतया जडे पृथगावरणानुप- "योगात् । एतेन तृतीयोऽपि निरस्तः । सोपाधिक- अमेषपायरेच दोषत्वात् । न चतु:; निरुपाधिकम्रमस्यैवाविष्ठान- तत्वज्ञानविरोधित्वात् । तर्हि सोपाधिकभ्रमस्य कर्तृत्वानात्मतत्त्व- ज्ञानानिवृत्तिः, किं त्वहङ्कारोपाध्यपगमात् ; 'इति चेत्, वाढम् । .. न द्वितीयः; . them after नास्ति in the २. ३. next para. Chand, VI-vili-7. P: यथा P:सामानाधिकरण्यसंभवात् Pomits all the words from here up to संभवात् in the next sentence but one, but introduces P: विच्छिन्न ६. Somits एच P: दोपात् ८. P, $ insert प्राप्तं before इति ·I, cvi-cvi प्रथमवर्णकम् पारमार्थिकदर्पणायुपास्तत्कृतभ्रमस्य च ज्ञानादनिवृत्तावप्यज्ञानजन्यो- 'पाधेरहङ्कारस्य निरुपाधिकभ्रमरूपस्यात्मतत्त्वज्ञानानिवृत्तौ कर्तृत्वादेर्ला- नानिवृत्तिासिध्यति । CVI. ननु कथं ते तत्त्वज्ञानम् ? जीवो नात्मतादात्म्यं जानाति, प्रतिविम्यत्वात् , दर्पणगतप्रतिविम्बवत् । इति चेत् , न; अचेतनत्वस्योपाधित्वात् । CVII. यस्तु लौकायतः शरीरस्यैव चैतन्यं मन्यते, तं प्रति दर्पणगतजाडयेन प्रतिबद्धत्वात् प्रतिविम्बरयाचेतनत्वं सुसंपादम्। चेतनत्वे तु विम्बचेष्टया विनापि स्वयं चेष्टेत: जीवस्य तु प्रतिविम्ब- । त्वेऽपि नोपाधिजाडयेन प्रतिवन्धः 'इत्यनुभवात्सिद्धम् । यद्यपि लोके विन्धभूतस्यैव देवदत्तस्थ भ्रमनिवर्तकतत्त्वज्ञानाश्रयत्वं दृष्टम् , तथापि न तत्र विम्बत्वं प्रयोजकम् , किं तु भ्रमाश्रयत्वम् ; जीवश्च भ्रमाश्रयः अविद्यायाश्चिन्मालाश्रयत्वेऽपि जीवपक्षपातित्वेन भ्रमोत्पादनात् । ननु ब्रह्म स्वस्य जीवैक्यं न जानाति चेत्, असर्वज्ञ स्यात् जानाति चेत्, जीवगत भ्रमं स्वगतत्वेन पश्येत् । इति चेत्, न; स्वमुखतत्पति- बिम्बयोरक्यं जानतापि देवदत्तेन स्वमुखे प्रतिविम्बगताल्पत्वमलिन- त्वाद्यदर्शनात् । न च जीवस्य प्रतिविम्बत्वे मानाभावः । श्रुतिस्मृति- सूत्रेभ्यस्तत्सिद्धः। 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव। इति श्रुतिः । 'एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् । इति स्मृतिः : अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्' इति सूत्रम् । CVIII. न चामूर्तस्य ब्रह्मणः प्रतिविम्यासंभवः, अमूर्त- स्याप्याकाशस्य स्वाश्रिताभ्रनक्षत्रादिविशिष्टस्य जले प्रतिविम्वभावदर्श- नात् । जलान्तराकाश एवाभ्रादिप्रतिबिम्बाधारः, इति चेत्, न; : भनुभवसिद्धां • ४. Brahmabindu, 12, 5:जीवगतत्वं, '५. Br. Su, III-ii-18. ३. Bxhi, II-v-19; Katha, ६. T, V omit एव and read v-ix-10. आकाशाभ्रादि २. A ·[I, cix-cx . विवरणप्रमेयसंग्रहः जानुमावेऽपि जले दूरविशालाकाशदर्शनात् । जीवो घटाकाशवदु- १. पाध्यवच्छिन्नः, न प्रतिविम्यः, इति चेत्, न। तथा सति जीवोपाधि- मध्ये ब्रह्मणोऽपि सत्त्वे चैतन्यं तत्र द्विगुणं स्यात् । न चैवमाकाशस्य घटे द्वैगुण्यं दृष्टम् । ब्रह्मणस्तनासत्त्वे च सर्वगतत्वसर्वनियन्तृत्वादि- हानिः। उभयानुगतचिदाकारस्यैव सर्वगतत्वसर्वनियन्तृत्वादि, न ब्रह्मणि, इति चेत्, न; 'य आत्मानमन्तरो यमयति' इति श्रुत्या' प्रकरणलभ्यस्य ब्रह्मण एवं जीवमध्ये नियन्तृत्वेनावस्थान- श्रवणात् । अतः सर्वत्र शास्त्रे घटाकाशदृष्टान्तोऽसङ्गत्त्वसाधकः, न जीवत्वसाधकः । प्रतिविम्बपक्षे तु द्विगुणीकृत्य वृत्तिर्न दोषाय ; जलमध्ये स्वाभाविकजानुमात्राकाशस्य प्रतिविम्बितविशालाकाशस्य च वृत्तेः । तस्मादहङ्कारोपाधिकृतो ब्रह्मप्रतिबिम्बो जीवः । CIx. यद्यप्यज्ञानं जीवावच्छेदोपाधिरिति पुरस्तादुक्तम् तथापि सुपुप्तावज्ञानमात्रावच्छिन्नस्य जीवस्य, स्वमदशायामीपत्स्पष्ट व्यवहारायान्तःकरणमुपाधिरिप्यते ; तथा जागरणे विस्पष्टव्यवहाराय स्थूलशरीरमुपाधिः । न चैवमुपाधिभेदाजीवभेदप्रसङ्गः, पूर्वपूर्वोपाध्य- चच्छिन्नस्यैव 'उत्तरोत्तरेणावच्छेदात् । RANTHR. नंन्वयं जीवावच्छेदः किं भ्रमगतः, उत चैतन्यगतः? आये सुपुप्तिमूर्छादौ स न स्यात् , तत्र भ्रमाभावात् ; ततश्चाविद्याया- स्तत्कार्यमूर्छाद्यवस्थानां च जीवपक्षपातित्वं न स्यात् । 'द्वितीयेऽपि तस्य कार्यत्वे, सुपुप्त्यादावभावात्, स एव दोपः । अकार्यत्वे चाविद्याधी- नत्वं न स्यात् । उच्यते । 'जागरणस्वामयोः स्थूलसूक्ष्मशरीरकृतो जीवावच्छेदो भ्रमरूपत्वादविद्याकार्यः; सुपुप्त्यादौ तु चैतन्यगतो १. P, श्रुती T,V: अन्तरे विच्छेदात् Pomits this sentence P: प्रतिविम्बस्य and the next up to स्यात् P,:मासेगावच्छिन्नस्य . । २ .: लब्धपक्षण P:जागर ·. i,cxi] प्रथमवर्णकम् ८५ जीयावच्छेदोऽनादिरपि आत्माविद्ययोः सम्बन्धः इवाविद्याधीनो भविष्यति । यद्यपि सम्बन्धः इवायच्छेदों 'नाविद्याश्रितः, तथा प्यविद्याविशिष्टचैतन्याश्रितत्वादविद्याधीनत्यमविरुद्धम् । यथा दर्पण- विशिष्टमुखाश्रितविम्वप्रतिबिम्बभेदो दर्पणाधीनः, तद्वत् ; "अनिर्वच- नीयत्वं च, जीवावच्छेदस्याविद्याधीनत्वात् , तत्सम्बन्धवदुपपद्यते । CXI. ननु भवद्भिः प्रतिविम्बस्यावस्तुत्वाभ्युपगमान जीवस्य प्रतिविम्यता; इति चेत् , मैवम् । न हि वयं प्रतिबिम्बस्वरूप- भूतस्य मुखस्य चैतन्यस्य वा मिथ्यात्वं ब्रूमः। किं तर्हि ? प्रति- विम्बत्वस्य धर्मस्य तदापादकभेदविपर्यासादेव मिथ्यात्वं ब्रूमः । प्रतिविम्बस्य' प्रत्यभिज्ञया 'तत्वमसिवाक्येन च सत्यविम्बात्मताम- वादिष्म। प्रतिविम्बत्वधर्मस्य मिथ्यात्वेऽपि धर्मी बध्यते मुच्यते चेति न बन्धमोक्षयोरसंभवः, नापि तयोब्रह्मणि विम्बे प्रसङ्गः । नन्वेवमहङ्काराद्यपाधिके बिम्बप्रतिविम्बभेदाध्यासे सत्यप्यहङ्काराद्यध्यास उपाधिशून्यः कथं सिध्येत् ? रज्जुसर्पवदिति ब्रूमः ।, अथ तत्र स्वतन्त्रपदार्थोपाध्यभावेऽपि सर्पसंस्कारमात्रमुपाधिः, तर्हि प्रकृतेऽप्य- हङ्कारसंस्कारः कुतो नोपाधिः? न हि प्रमाणजन्यः संस्कार उपाधिः न भ्रान्तिजन्य इति नियमोऽस्ति । तदेवं चैतन्यैकरसोऽनिदरूपो- ऽप्यात्मा स्वात्मन्यध्यस्तेऽहङ्कारे प्रतिविम्वितः, अहंव्यवहारयोग्यः सन् अहमित्येतस्मिन् प्रत्ययेऽध्यस्यमानाहङ्कारसंभिन्नतयावभासमानो - हंप्रत्ययविपयत्वेन उपचर्यत इति संभवत्येव तत्राध्यासः ।, २. para cxi. १. P:अवच्छेदोऽप्यविद्याश्रितः they occur later in T and V omit this word and read instead-अनिर्व : अनिर्वचनीयजीवावच्छेदस्य चनीयसंस्कार उपाधि प्रान्तिजन्य ३. s inserts a इति नियमोऽस्ति । तदेवं चैतन्यै- ४. Chand., VI-viii-7. करसोऽनिदरूपोऽप्यात्मा स्वारमन्य ५. omits ख ध्यस्यते, अहङ्कारे प्रतिविम्वितः, ६. omits अहं these words are here ७. : भासमानः clearly out of place;

·. विवरणप्रमेयसंग्रहः [1, cxii CXII. ननु न तावनिर्विकल्पकतयावभासमाने चैतन्ये सविकल्पकाहङ्काराद्यध्या: संभवति ; तथाविधस्यादृष्टचरत्यात् । नापि प्रमातृत्वादिविकल्पविशिष्टतयावभासमाने तत्संभवः ;, प्रमातृत्वा- देरहङ्कारपूर्वकत्वात् । न च पूर्वपूर्वाहङ्कारकृतप्रमातृत्वादिसंस्कारेण चैतन्यस्य सविकल्पकत्वम् , प्रमातृप्रमाणादिव्यवहारस्य सर्वेणापि वादिना दुरुपपादत्वात् । तथा हि । वेदान्तिसांख्ययोर्मते किमहङ्कारः प्रमाता, उतात्मा ? नायः, तस्य जडत्वात् । द्वितीयेऽपि प्रमाणाख्य- क्रियारूपेण परिणामित्वं प्रमातृत्वम् ; तच्चाधिकारिण्यात्मनि दुःसंपादम् । अन्तरेणैव प्रमातृत्व चैतन्येन विषयप्रकाशे तस्य सर्वगतत्वेन सर्व युगपत्प्रकाशतेति प्रतिकर्मव्यवस्था न सिध्येत् । तार्किकादिमतेऽपि किं सर्वगतात्मन्युत्पद्यमानं ज्ञानं यावदात्मसमवायि, उत शरीरावच्छि- नात्मप्रदेशसमवायि ? नाद्यः, नियामकाभावेन युगपत्सर्वावभासप्रसङ्गात् धर्माधर्मों नियामकाविति चेत्, न; तयोः सुखदुःखजनकविपयेषु तथात्वेऽपि उपेक्षणीयतृणादिसर्ववस्तुप्वनियामकत्वात् । यस्य ज्ञानस्य यजनक तत्तेन प्रकाश्यमिति नियम इति चेत्, न ; चक्षुरादेरपि चक्षुर्जन्यज्ञानवेद्यत्वप्रसङ्गात् । विपयत्वे सति जनकं वेद्यमिति चेत्, न; विपयत्वस्याद्याप्यनिरूपणात् । लोकप्रसिद्ध्या तन्निरूपणेऽपि ज्ञानस्य गुणत्वे क्रियात्वे वा न स्वजनकविषयग्राहित्यनियमसिद्धिः प्रदीपगुणस्य प्रकाशरयाजनकेऽपि घटे प्रकाशकत्वदर्शनात् ; वाणादि- क्रियाणां चानुद्दिष्टेऽपि वस्तुनि स्वाश्रयसंयुक्तेऽतिशयहेतुत्वदर्श- अथ ज्ञानाश्रयस्यात्मनोऽपि निरवयवत्वात् न सर्व- संयोग इति नास्ति युगपत्सर्वावभासप्रसङ्गः, तर्हि न किञ्चिदपि प्रकाशेत; क्रियारूपस्य गुणस्य वा ज्ञानस्य स्वाश्रयमतिलझ्यान्यत्र संसर्गायोगात्; असंसृष्टग्राहित्वे चातिप्रसङ्गात्। शरीरावच्छिन्नात्म- ६. C, omit अपि Pormits from च to प्राहि P : आत्मदेश चेत् in the next sentence but one%3 Somits from च up to संयुक्तग्राहिये . नात् । somits न २. omits सन ३. ४. T:प्रकाश्यत्व P: क्रियायां ·, I, cxili] प्रथमवर्णकम् प्रदेशसमत्रायि ज्ञानमित्यस्मिन्पक्षेऽपि प्रदेशस्य स्वाभाविकत्वे सावयव- समात्मनः प्रसज्येत । औपाधिकत्वेपि ज्ञानं तत्प्रदेशसंयुक्तग्राहि चेत् , तदा देहाद्राह्यो घटादिन भासेत । वाह्यात्मप्रदेशसंयुक्तग्राहित्वे बाह्यं सर्वमप्यवभासेत । ननु सम्बन्धरहितेऽपि वस्तुनि व्यवस्थयैत्र ज्ञानक्रिया अतिशयं जनयिष्यति; यथाभिचारक्रियया सहस्रयोजन- व्यवहितोऽप्युद्दिष्ट एव पुरुषो मार्यते तद्वत् । तन्न; तत्रापि हन्त- हन्यमानपुरुपद्वयसंयुक्तस्य देवतात्मन' ईश्वरस्य वा कृत्यादेर्वा नियाम- कस्यानुमेयत्वात् ; विमतमभिचारकर्म स्वसम्बन्धिन्यतिशयजनकम् , क्रियात्वात् , बाणादिक्रियावत् । तविमस्तु-ज्ञानाधारेणात्मना मनः संयुज्यते, मनसा चेन्द्रियम् , तेन च विपयः, सा चेय संयोग- परम्परा नियामिका-इति । तदप्यसत्; तस्याः परम्पराया ज्ञानात्पूर्व ज्ञानोत्पादन एवोपक्षयात् । ज्ञानादुपर्यपि संयोगपरम्परया • विषयावभासे विषयसंयुक्ततत्संयुक्तादिरूपेणावस्थितं सर्व जगदवभासेत । एवमणुपरिमाणदेहपरिमाणात्मपक्षयोरपि दोपा ऊहनीयाः । तस्मान्न सर्ववादिनां प्रमाणादिव्यवहारसंभवः । CXIII (a). अलोच्यते । सत्यमेवमन्यत्र; 'वेदान्तिमते तु कथञ्चित्संभवति । तथा हि । 'सर्वगतं चिदात्मानमात्य स्थिता भावरूपाविद्या विविधजगदाकारेण विवर्तते । तत्न शरीरमध्ये स्थितो- ऽन्तःकरणाख्योऽविद्याविवतों धर्माधर्मप्रेरितो नेत्रादिद्वारा निर्गत्य यथो- चितं घटादिविषयान् व्याप्य तत्तदाकारो भवति । यथा लोके पूर्ण- तटाकस्थमुदकं सेतुगतच्छिद्रान्निगत्य कुल्याप्रवाहरूपेण केदारान् प्रविश्य चतुष्कोणत्वेन विकोणत्वेन वर्तुलत्वेन वा तत्तत्केदारानुसारि अवतिष्ठते, न [दकवदन्तःकरण परिस्यन्दते , येनातिदूरवर्तिचन्द्रनक्षत्र- ध्रुवादिप्राप्तिझटिति न सिध्येत् । किं तर्हि ? सूर्यरश्मिवत्तैजसत्वादीर्घ- प्रभाकारेण परिणमते । अत एव रश्मिवत्सहसा सङ्कोचोऽप्युपपन्नः । 9. C, P, & add 1 २, T; स्वयं ३. P, वेदान्तमते ४. P, : परिस्पन्दते ..

·८८ [I, criti विवरणप्रमेयसंग्रहः उपपन्नश्चान्तःकरणस्य क्षीरादिवत्सावयवत्वात्परिणामः। तच्च परिणत- मन्तःकरण देहाभ्यन्तरे घटादौ च सम्यग्च्याप्य देहघटयोर्मध्यदेशेऽपि दण्डायमानमविच्छिन्नं व्यवतिष्ठते । तत्र देहावच्छिन्नान्तःकरण- भागोऽहङ्काराख्यः कर्तेत्युच्यते ; देहविषयमध्यवर्तिदण्डायमानस्तद्भागो वृत्तिज्ञानाभिधा क्रियेत्युच्यते; विपयव्यापकस्तद्भागो विषयस्य ज्ञान- कर्मत्वसंपादक अभिव्यक्तियोग्यमित्युच्यते । तस्य च त्रिभागस्यान्त:- करणस्यातिस्वच्छत्वाचैतन्य तत्राभिव्यज्यते । तस्याभिव्यक्तस्य चैत- न्यस्यैकत्वेऽपि अभिव्यञ्जकान्तःकरणभागभेदात् विधा व्यपदेशो भवति । कर्तृभागावच्छिन्नश्चिदंशः अमाता; क्रियाभागावच्छिन्नश्चिदंशः प्रमाणम् विपयगतयोग्यत्वभागावच्छिन्नश्चिदंशः प्रमितिः, इति प्रमातप्रमाणप्रमितीनामसायम् । भागत्रयेऽप्यनुगतस्यैवान्तःकरणा- कारस्य प्रामात्प्रमेयसम्बन्धरूपत्वात् 'मयेदमवगतम् । इति विशिष्टव्य- वहारोऽप्युपपद्यते । व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोश्वतन्यस्यान्तःकरणयोरैक्या- ध्यासादन्योन्यस्मिन्नन्योन्यधर्मादिव्यवहारो न विरुध्यते । CXIII (b). नन्वन्तःकरणेन चैतन्यस्याभिव्यक्तिर्नाम आवरणविनाशश्चेत् , घटज्ञानेनैव मोक्षः स्यात् ; आत्मगतातिशयश्चेव, आत्मनो विकारित्वं स्यात् । इति चेत्, न; आवरणाभिभवस्या- भिव्यक्तित्वात् । CXIII (c). यत्तूक्तमहङ्कारस्य जडत्वादात्मनोऽपरिणामित्वान्न प्रमाता सिध्यतीति, तदसत् ; चिदभिव्यक्तिविशिष्टः परिणाम्यहङ्कारः प्रमातेति दर्शितत्वात् । CXIII (d). यच्च चैतन्यस्य सर्वगतत्वान्न प्रतिकर्मव्यवस्थेति, नासौ दोपः । किमेकेन पुरुषेण यत्सुखदुःखादिकमनुभृयते तत्सर्वैरनु- भवितव्यं सर्वपुरुपचैतन्यस्यैकत्वादित्यापाद्यते, किंवा देवदत्तेन यदा घटोऽनुभूयते तदा कृत्स्नं जगत्तेनानुभवितव्यं तचैतन्यस्य सर्वगतत्वात, S: अच्छिन्नं P: अभिधारया ·" , I, cxiv] प्रथमवर्णकम् इति ? नाद्यः। न हि वयं चैतन्यस्य केवलस्य विपयानुभवहेतुत्वं घूमः, तस्याविद्यावृतत्वात् । किं तहि? अन्तःकरणाभिव्यक्तस्य तथात्वम् । तानि चान्तःकरणानि प्रतिपुरुपं व्यवस्थितानि । तत्कथं सर्वपुरुपभोगसङ्करः ? नापि द्वितीयः । न हि देवदत्तान्तःकरणं परिच्छिन्नं युगपत्कृत्स्नेन जगता सम्बध्यते, येन तदभिव्यक्तचैतन्य- बलात्सर्वमसावनुभवेत् । परिच्छिन्नस्यापि सूर्यरश्मिवत्सर्वव्यापी परिणामः स्यादिति चेत्, न; अन्तःकरणपरिणामसामयाः पुण्यपाप- नेलश्रोलादिरूपायाः प्रतिविपयं व्यवस्थितत्वेन परिणामस्यापि व्यवस्था- सिद्धेः। यस्तु योगमभ्यस्य सर्वव्यापिपरिणामसामग्री संपादयेत् , स युगपत्सर्वमवगच्छत्येव; न ततः काचिद्धानिः । CXIV (a). ननु किं चैतन्यस्यासङ्गितया स्वतो विषयोपरागा- भावात् तसिद्धये अन्तःकरणोपाधिः कल्प्यते', किंवा सत्यपि तदुपरागे विषयप्रकाशनसिद्धये ? नाद्यः; असङ्गितयैवावस्थस्यान्तःकरणोपाधावपि तस्यानुपरागप्रसङ्गात् । न द्वितीयः ; चित्सम्बन्धादेव प्रकारासिद्धा- घुपाधियात् । तत उपाधिपरित्यागे सर्वगतचैतन्येन संयुक्तसर्व- वस्तुप्रकाशयोगपद्य केन वार्यते ? CXIV (b). अथ मन्यसे-किं प्रतिबिम्बभृतजीवचैतन्यस्य युगपत्सवावभासकत्वमापादयसि, किं चा बिम्बभूतब्रह्मचैतन्यस्य ? नाद्यः ; तस्य परिच्छिन्नत्वात् । न द्वितीयः, इष्टत्वात् । जीव- ब्रह्मणोर्मेदाभावेऽपि किश्चिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वे असङ्कीर्ण विम्वप्रतिविम्बमुखयो- खदातश्यामत्वे इव-इति ; नैतत्सारम् । तथा सति 'विषयानु- भवस्य ब्रह्मचैतन्यरूपतया सर्वज्ञत्ववदहङ्कारावच्छिन्नजीवानुपङ्गाभावाजी- वस्य किश्चिज्ज्ञत्वमपि न स्यात् । जीयोपाधैरन्तःकरणस्य चक्षुरादिद्वारा १. विषयाननुभवहेतुन्वं ६. C, P, S, T omit अवस्था २. T, V insert व्यवस्था 3, P, Ś insert : स्वसंयुक्त ८. : अवदातत्वश्यामले T, V: कलप्येत ९. T,V: विपये अनुभवस्य V: अवस्थान्तःकरण ७.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cxy विषयसम्बन्धाज्जीवस्य विषयज्ञातृत्वं घटत इति चेत् । न । अन्तः- करणसंसृष्टवस्तुनातृत्वे ब्रह्मस्वरूपमपि जीयः सर्वदा जानीयात् ;" सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽन्तःकरणेऽपि मंसृष्टत्वात् । CxIV (c). अथ मतम्-अविद्योपाधिकत्वाज्जीवः सर्वगतः; स च 'न कृत्स्नं जगदवभासयितुं क्षमः, अविद्यावृतत्वेन "स्वयमप्य- प्रकाशमानत्वात् । 'अहमज्ञः' इति परिच्छिन्नतयारगताया अप्य-' विद्यायाः सर्वगतचैतन्यतिरोधायकत्वमप्युपपन्नमेव'; नेत्रसमीपे धृते- नाङ्गुलिमात्रेण महत आदित्यादेरपि तिरोधानदर्शनात् । एवं च सति अन्तःकरणोपरागेण यत्रावरणमभिभूयते तत्रयाभिव्यक्तेन चैतन्येन किश्चिदेव प्रकाश्यते, न सर्वम्-इति , तदपि न युक्तम् ; कार्य- भूतान्तःकरणेन स्वोपादानस्याज्ञानस्याभिभवायोगात् । तस्मान्न केनापि . प्रकारेण व्यवस्थासिद्धिरिति । cxv (a): अत्रोच्यते । जीवचैतन्यमसङ्गितया अन्यत्रानु- परज्यमानमपि', अन्तःकरणे उपरज्यते, तादृशस्वभावत्वात् । यथा सर्वगतापि गोत्वादिजातिः सास्नादिमयक्तावुपरज्यते नान्यत, तद्वत् । अथ व्यक्तिप्वेव सर्वगता जातिः, तर्हि प्रदीपप्रभादृष्टान्तोऽस्तु । 'हि रूपरनगन्धवत्घटादिदेशव्यापिन्यपि रूपमेव प्रकाशयति, नान्यत् । तथा चान्तःकरणोपाधिश्चतन्यस्य विपयोपरागसिद्धयर्थों भविष्यति । न चासत्युपरागे चित्प्रकाशो विषयान् अवभासयितुमीप्टे, प्रदीपप्रकाश- वत्संयुक्तद्योतकत्वात् । ब्रह्म हि सोपादानत्वादन्तरेणैवौपाधिकमुपराग स्वस्वरूपवत् स्वाभिन्नं जगदवभामयति । न तु तथा जीवः, अनुपा- दानत्वात् । न च स्वतोऽनवभासकस्य जीवस्य घटादिवदन्यसम्बन्धादपि ७. १ २. s omits न P,Somit अपि S omits afo s: नेत्रपमीपण C,T, V: सर्वमपि Comits इति Pomits Fira Somits अपि s - साक्षि for सा हि s: वायवादि; T, V: वाद्यादि, this text followsC. १०. ७.

·९१ + i, cxvij प्रथमवर्णकम् अवभासकत्वं नेति शहनीयम् ; केवलबढेः तृणायदाहकत्वेऽप्ययःपिण्ड- समारूढस्य तद्दाहकत्वदर्शनात् । तदेवमसङ्गिनः साक्षिचैतन्यस्या- विद्यानातस्य जीवत्वेऽपि स्यादेवान्तःकरणवशाब्यवस्था । यदा त्वन्तःकरणप्रतिविम्यो जीवः, तदापि परिच्छिन्नत्वात्सुतरां व्यवस्था सिध्येत् । विषयानुभवस्य ब्रह्मचैतन्यरूपत्वेऽपि जीवोपाध्यन्तःकरण- परिणामे विषयव्यापिनि 'अभिव्यक्तत्वाज्जीवचैतन्यरूपत्वमप्यविरुद्धम् । ब्रह्मणोऽन्तःकरणसंसृष्टत्वेऽपि ब्रह्माकारपरिणतान्तःकरणवृत्त्यभावान सदा जीवस्य ब्रह्मज्ञानप्रसङ्गः । न ह्यन्तःकरणस्वरूपमानं वस्त्वभिव्यञ्जकम् , किं तु तदाकारपरिणामः ; अन्यथा अन्तःकरणान्तर्गतानां धर्मादी- नामप्यभिव्यक्तिप्रसङ्गात् । जीयोऽपि जीवाकाराहवृत्तिरूपेण परिणते अन्तःकरणे अभिव्यज्यते, नान्तःकरणमात्रे : सुपुप्ताहवृत्यभावे जीवाप्रतीतेः । तदित्थमन्तःकरणप्रतिविम्बस्य जीवत्वेऽपि प्रतिकम- व्यवस्थायां न कोऽपि विघ्नः । cxv (b). यदा चाविद्योपाधिकः सर्वगतो जीवः, तदाप्या- वरणतिरोधायकेनान्तःकरणेन व्यवस्था सिध्येत् । संभवति हि कार्य- स्याप्युपादानतिरोधायकत्यम् , वृश्चिकवृक्षादिकार्यस्य गोमयमृदादिकारण- स्वभावतिरोधायकत्वदर्शनात् । न हि वृश्चिकशरीरे गोमयं प्रत्यभिज्ञायते, वृक्षादौ वा मृत्स्वरूपम् । तदेवं वेदान्तिमते सर्वणापि प्रकारेण प्रमालादिव्यवहारसिद्धौ पूर्वपूर्वाहङ्कारकृतप्रमातृत्वादिसंस्कारेण सविकल्पके चैतन्य संभवयंव सांवकल्पकाहङ्काराध्यासः । CxvI. न च सर्वस्य ज्ञेयस्य चैतन्यविवर्तत्वे चैतन्यातिर- केणासत्त्वात् विज्ञानवादिमतप्रवेश इति वाच्यम् ; किश्चित्साम्यान्म- तान्तरप्रवेशे सर्वमतसाईयस्य दुरपवादत्वात् । सर्वसाम्यं तु प्रकृतेऽपि नास्ति । विज्ञानवादी हि क्षणिकान्यनेकानि विज्ञानानि, विषयाश्च " " T,V: अव्यनत्वात् २.. C,S: अन्त.परणागताना ३. : आकारादहवृत्तिरूपेण :व्यवस्थाया ५. C, P, : वेदान्तमते ६. .C: अहंकारामध्यासः ·" ९२ विवरणप्रमयसंग्रहः [1, cxvii तेभ्योऽभिन्नाः', इत्याह; तत्वदर्शी तु नित्यमद्वितीयं विज्ञानम् । विपयाश्च तत्राध्यस्ताः पृथगर्थक्रियासमर्थाः, तेषां चावाधितं स्थायि- स्वमस्ति, इति वदति । अद्वितीयं हि संवेदनम् , सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात् । घटसंवित , पटसंविदिति भेदावभासो विपयोपाधिकः, न स्वाभाविकः । अद्वितीयत्वादेव संविदोऽपि नित्यत्वम् । न च संविद्विपयावभिन्नौ; प्रत्यक्ताप्रत्यक्तरूपेण अनुवृत्तव्यावृत्तरूपेण चात्यन्तविलक्षणत्वात् । विपयाणां च पृथगर्थक्रियासामर्थ्यमनुभवसिद्धम् । स्थायित्वं च प्रत्यभिज्ञानादवगन्तव्यम् । तस्माचैतन्येऽहङ्काराद्यद्धयासेपि नास्ति मतसायमिति सिद्धम् । CxVII. नन्वित्थं विज्ञानवादी मनुते- सहोपलंभनियमादभेदो नीलतद्धियोः । 'अन्यच्चेत्संविदो नील न तद्भासेत संविदि । भासते चेत्कुतः सर्व न भासेतैकसंविदि । नियामक न सम्बन्धं पश्यामो नीलतद्धियोः ।। संविजनकत्वमेव नियामकः सम्बन्ध इति चेत्, न; इन्द्रियस्यापि तजनकस्य विपयत्वप्रसङ्गात् । तस्मादभेद एव नीलतद्धियोः । 'अहमिदं जानामि' इति ज्ञातज्ञेयज्ञानानि विविक्तस्वरूपाणि परस्परं सम्बद्धान्यनुभूयन्ते इति चेत्, न; क्षणिकानां सम्बन्धानुपपत्तेः । स्थायित्वे हि ज्ञातुज्ञेययोर्जिज्ञासानन्तरोत्पन्नक्रियाद्वारा सम्बन्धी युज्येत । स कथं क्षणिकयोः स्यात् ? तस्मादेवं कल्पयितव्यम्--- प्रथमं तावत् 'अहम् । इति 'इदम् । इति च 'जानामि । इति च ज्ञानत्रयं तत्तदाकारोपप्लुतं क्रमेणोत्पन्नम् । ततः प्रथमद्वितीयज्ञानाख्य- १.:न तेभ्यो भिन्नाः P omits 779 somits all words from : अन्यत्र संविदा this पृथक् up to पृथक् five C:ज्ञानक्रियाद्वारा sentences lower down. : नियुज्येत ३. Comits अपि - -- ..

·i, cxviii] प्रथमवर्णकम् वासनावासितात् तृतीयज्ञानात्तदनुरूपमाकारत्रयोपप्लुतं ज्ञानान्तरमु- त्पन्नम्---इति । एवं सति क्षणिकज्ञानमेव विषयाकारमित्यभ्युपेयम् । अन्यथा ज्ञानज्ञेययोः सम्बन्धानिरूपणेन यं न प्रतीयेत । न च ज्ञान- क्षणिकत्वे विवदितव्यम् । यथा नीलज्ञानं नीलस्य पीतादिव्यावृत्तिमपि बोधयति तथा वर्तमानत्वेनावभासमान ज्ञानं स्वस्थ भूतभविष्यत्काल- द्वयसम्बन्धव्यावृत्तिमपि बोधयिष्यति । ततो ज्ञानस्य क्षणिकत्वं प्रत्यक्षसिद्धमिति । ३ CXVIII. अत्रोच्यते । न ज्ञानं क्षणिकम् , प्रतिक्षणं स्वरूपभेदानवभासात् । अतिसादृश्याभदानवभास इति चेत, न विकल्पासहत्त्वात् । किं संविद्धमों ज्ञानान्तरगम्यश्च भेदः, किं वा संवित्स्वरूपभूतस्तयैव संविदा वेद्यः? आद्यपि धर्मिप्रतियोगिभूतयोः संविदोः संविदन्तराविषयत्वे तयोर्मेंदग्रहो न सिध्येत् । विषयत्वे वा धर्मिप्रतियोगिभेदाख्यत्रितयमपि भेदसंवेदने कल्पितं तदभिन्नं च स्यात् । द्वितीये 'संवित्स्वरूपभूतो भेदः सादृश्यान्नावभासत इत्युक्ते संविदेव नावभासत इत्युक्तं स्यात् । ततो जगदान्ध्यप्रसङ्गः । अथापि" संविदां सादृश्यनिहाय भेदोऽङ्गीक्रियत इति चेत्, न; सादृश्यस्य मानहीनत्वादेक्यावभासविरुद्धत्वाच । न च वाच्यम् 'ऐक्थावभासस्य भ्रमत्वान "सादृश्यविरोधित्वं प्रत्युत ऐक्चभ्रम एव भिन्नेषु सादृश्य- मन्तरेणानुपपन्नस्तत्कल्पकः' इति; अन्योन्याश्रयत्वात , संविदा भिन्नत्वे सादृश्य च सिद्धे सत्यैक्यावभामस्य भ्रमत्यसिद्धिः, तत्सिद्धौ चेतरसिद्धिः, इति । अथ मतम्-सादृश्यस्य मानहीनत्वमानविरोधित्वयोः सिद्धौ P, insert च Somits अपि P reads अनीलादिव्यावृत्तिमपि ६. C,T, Vomit न and omits all words up P omits from Alzzt up to to बोधयिष्यति प्रत्यभिज्ञाविषयवे in the next ३. Pomits all words from para. 5:मानविरुद्धत्वयोः S: स्वरूपी वा up to भेदारय :

·. - विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, CAIX•cxx ऐक्यप्रत्ययस्य प्रामाण्यसिद्विः, तत्सिद्धावितरमिद्धिः, इति तुल्यं तवापीतरेतराश्रयत्वम्-इति, तन्न; ऐक्थयोधिकायाः प्रत्यभिज्ञाया मया स्वतःप्रामाण्याङ्गीकारात् । CXIX. ननु केयं प्रत्यभिज्ञा नाम ? न तावदकस्यातीत- वर्तमानकालद्वयसम्बन्धविपय प्रत्यक्षजानं प्रत्यभिज्ञा ; प्रत्यक्षज्ञानस्य 'वर्तमानमात्राथग्राहित्वात् । पूर्वानुभवसंस्कारसहितात् इदानींतनवस्तु- प्रमितिकारणाजातस्य तस्य तथात्वमिति चेत् , एवमप्यात्मनि 'सोऽहम्' इति प्रत्यभिज्ञा न मिध्येत् ; नित्ये स्वयंप्रकारे तस्मिन् संस्कारस्य जन्यज्ञानस्य चासंभवात् । नापि स्वरूपज्ञानमेव प्रत्यभिज्ञा; तस्य प्रदीपप्रभावद्वतमानप्रकाशिनः पूर्वापरपरामर्शात्मकत्वायोगात् । अस्म- न्मते तु 'सोऽहम् । इत्याकारद्वयोपप्लुतं ज्ञानद्वयमेतत, न प्रत्यभिज्ञा । तस्मादनया दुर्निरूपया प्रत्यभिज्ञया कथमैक्यसिद्धिः ? उच्यते। केवले चिदात्मनि अन्यज्ञानतत्संस्कारयोः असंभवेऽप्यन्तःकरणनिशिष्टे तत्संभवादुक्तप्रत्यभिज्ञा किं न स्यात् ? न च विशिष्टस्य प्रत्यभिज्ञा- विषयत्वे 'तस्यैव प्रत्यभिज्ञातृत्वमपीति कर्मकर्तृत्वविरोधः शङ्कनीयः; सर्ववादिनां देहव्यतिरिक्तायनुमानविपयतया आत्मनि कर्मकर्तृभावस्य संप्रतिपन्नत्वात् । Cxx. अथ मतम्नानुमानादौ विपयस्य कर्मकारकत्वम् । अतीतादिवस्त्वनुमाने पियस्याविद्यमानस्य ज्ञानजनकत्वायोगात : विपयत्वं त्वविद्यमानस्यापि कथञ्चित्संभविष्यति, ज्ञानस्य तदाकारत्वात् । ततोऽनुमानादौ कर्तृत्वमेव आत्मनः ; प्रत्यक्ष तु विषयस्य ज्ञानजनक तया कर्मकारकत्वम् । ततो विरोधस्तदवस्थ:-- इति । मैवम् ; अन्तःकरणविशिष्टतयैवात्मनः प्रत्यभिज्ञातृत्वम् , पूर्वापरकालपिशिष्टतया च प्रत्यभिज्ञेयत्वम् , इत्युपाधिभेदेनाविरोधात । 'किमेतानता . . ។ 5 वर्तमानमालग्राहित्वात् P omits all the words ३. from this up to अतीतादि in the next para P वस्तुनोऽनुमाने ·- . I, cxsi.cexii] प्रथमवर्णकम् प्रयासेन ? प्रत्यभिज्ञव मा भृत्, इति चेत् , न; 'सोऽहम् । इति प्रत्यभिज्ञायाः स्वानुभवसिद्धत्वात् ; अविसंवादित्वेन च भ्रान्तित्वा- योगात् । यदुक्तम् 'सोऽहम् ' इत्याकारद्वयोपप्लुतं ज्ञानद्वयम् , इति, तदसत ; तथा सति 'विज्ञान क्षणिकम् । इत्यत्रापि ज्ञानद्वयप्रसङ्गेन विज्ञानस्य क्षणिकत्वासिद्धिप्रसङ्गात् । विज्ञानमालपादिनां क्षणिकत्वादि- धर्मा' अवास्तवा एवेति चेत् , तहि स्थायित्वादिधर्मा एवावास्तवा उपादीयन्ताम् , 'सोऽहम् । इत्याद्यनुभवानुसारित्वात् । CxxI. यच्च प्राभाकरा “मन्यन्ते-नैव 'सोऽहम् । इति प्रत्यभिज्ञाविपयत्वेनायमात्मा सिध्यति; किं तर्हि ? 'सोऽयं घटः। 'इत्यादिप्रत्यभिज्ञाश्रयत्वेन-इति, तदयुक्तम् । पूर्वापरकालविशिष्टस्य क्षणमात्रवृत्तिप्रत्यभिज्ञाश्रयत्वासंभवेन प्रत्यभिज्ञानात् स्थायित्वासिद्धि- प्रमगात् । अथ मतम्-'मम संवेदनं जातम्' इतीदानी अनुस्मर्यमाणा पूर्वकालीना घटादिसंवित् स्वाश्रयं तदानींतनमात्मानं साधयति; स्मृतिश्च स्वाश्रयमिदानींतनमात्मानं साधयति । ततश्च स्थाय्यात्मा सिध्यति; न पुनरप्रामाणिकं 'सोऽहम् ' इत्यात्मविषय प्रत्यभिज्ञानं किञ्चित्कल्पनीयम्-इति, नैतत्सारम् । स्मृतिपू- वानुभवौं ह्यभिन्नाद्वयवत् तत्कालीनमात्मानं यद्यपि साधयतः, तथाप्ये- कस्यात्मनः कालद्वयसम्बन्धो न केनापि मिध्येत् । मंबिवयमेव सम्बन्धस्यापि साधकमिति चेत, तर्हि तथव घटादिप्वप्यभिज्ञा- द्ववेन स्थायित्वसिद्धौ तत्सिद्धये प्रत्यभिजा नापेक्ष्येत । तदाहर्याय तत्र प्रत्यभिज्ञेति चेत्, एवमपि प्रकृने संविवयं किं साक्षात्मम्बन्ध- CXXII. . Sadds अपि T omits आदि ६. ३ T: यत्त s: प्रत्यभिज्ञायाः Pomits from this word up to सम्पन्धस्यापि in the next sentence. P, T, V: एक्रयास्या मनः ४. Both here and in the next sentence T reads विषयत्वेन for आश्रयापन ·" . विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cxxiii.cxxiv साधकम् , उत प्रत्यभिज्ञामुत्पाद्य ? आयेऽपि न तावदेकै तत्साधकम् ; एकैकस्य कालद्वयविशिष्टात्मन्यनाश्रितत्वात् । नापि संभृय तत्साध. कम् ; अतीतानुभवस्य वर्तमानस्मृतेश्च योगपद्यायोगात् । द्वितीय स्थाय्यात्मविषय 'सोऽहम् । इति प्रत्यभिज्ञानं त्वयवाङ्गीकृतं स्यात् । न च वाच्यम् 'न क्वचिदपि ज्ञानविपयत्वमात्मनः, तत्कथं प्रत्यभिज्ञा- विषयत्वम् ?' इति; 'मम संवेदनं जातम् । इति स्मृतिज्ञानविपयत्वात् । यद्यप्यनेन स्मृतिज्ञानेन स्त्रोत्पत्तिकालीन आत्मा स्वाश्रयत्वेनैत्र प्रकाश्यते, न विषयत्वेन, तथापि स्मर्यमाणसंवेदनाश्रयभृतस्तत्संवेदन- कालीन आत्मा विपयीक्रियत एव । अथोच्येत-स्मृत्या संवेदनमेष विपयीक्रियते; तच संवेदनं स्मृतं सत्स्वाश्रयमात्मानमाश्रयतयैव प्रत्याययिप्यति--इति, तदसत्; स्मृतिकाले संवेदनस्याविद्यमानस्य स्वाश्रयसाधकत्वायोगात् । स्वयंप्रकाशमान हि संवेदनमाश्रय साधयति, न तु स्मृतिविषयतया परप्रकाश्यम् ; अन्यथा धर्मादीनामपि परतःसिद्धानां स्वाश्रयात्मसाधकत्वप्रसङ्गात् । तस्मादतीतकालीन आत्मा स्मृतिविपय एवेत्यभ्युपेयम् । तथा च 'सोऽहम् । इति प्रत्यभिज्ञापि आत्मानं विपयीकरिष्यतीति प्राभाकरैरप्यात्मविषयप्रत्य- भिज्ञयैव संविदा आत्मनः क्षणिकत्वं निराकरणीयम् । CXXIII अथैवं घटादिपु क्षणिकत्वं साध्येत 'विमता उपान्त्यादयो घटसत्ताक्षणाः स्वस्थानन्तरक्षणमाविघटनाशव्याला, घटसत्ताक्षणत्वात् , अन्त्यक्षणवत्' इति, तन; 'विमतो घटनाशक्षणो घटसत्तावान् , कालत्वात् , संमतवत् , इत्याभाससमानत्वात् । अत्र घटाभावानुभवविरोध इति चेत्, तहि क्षणिकत्वानुमानेऽपि सोऽयं घटः' इति प्रत्यभिज्ञाविरोधोऽस्त्येव । cxxiv (a). ननु सर्वे भावाः क्षणिकाः, अर्थक्रियाकारित्नात, व्यतिरेके शशविषाणवत् । विपक्षे स्थायिनोऽयक्रियानुपपत्तिाधिका । + " ३. P: अनाश्रयन्धात् Pomats तत् Pomits te P: स्वाश्यत्यतसाधकत्वम् दे.

·I, cxxiv] प्रथमवर्णकम् PA न च स्थायिन एव पदार्थस्य निमित्तसंयोगादन्यथाभूतस्यार्थक्रिया- पूर्वकं कार्यमुत्पादयितुं सामर्थ्यम् , न क्षणिकस्येति वाच्यम् । किमसौ 'स्थायी पदार्थ एकमेव कार्यमुत्पादयेत् , उत युगपदनेकानि, अथ या क्रमेणानेकानि? तत्र प्रथमद्वितीययोः कृतं स्थायित्वेन, सकृत्कार्यों- त्पादनस्य क्षणिकेनैव सिद्धेः । न तृतीयः, समर्थस्य क्षेपायोगात् । अतो भावानामेकस्मिन्नेव क्षणेऽर्थक्रियाकारित्वलक्षणं 'सत्त्वम्-इति । CXXIV (b). नैतद्युक्तम् ; त्वन्मतेऽयक्रियाया दुनिरूपत्वात् । किमर्थक्रिया नाम संविदां स्वगोचरज्ञानजननम् , किं वा क्षणान्तरोत्पा- दनम् ? आयेऽपि स्वसन्ताने तजननम् , पुरुपान्तरसन्ताने वा, सर्वज्ञ- सन्ताने चा? नाद्यः; संविदां स्वप्रकाशत्वेन तदसंभवात् । अस्तु तहि द्वितीयः, देवदत्तसंवेदनं हि स्वप्रकाशमपि यज्ञदत्तसंवेदनस्य विषयत्वाजनकं भविष्यतीति । तदसत् । न तावत्प्रत्यक्षज्ञानस्य विपयतया जनकमिति शक्यं वक्तुम् ; न हि पुरुपान्तरज्ञानं पुरुपान्तर- प्रत्यक्षतया क्वचित् दृष्टम् । नाप्यनुमानज्ञानस्य विपयतया जनकम् , त्वया प्रत्यक्षज्ञानमेव विपयजन्यमित्यङ्गीकारात् । ननु तर्हि तृतीयोऽस्तु; सर्वज्ञस्य हि प्रत्यक्षज्ञानं सर्वपुरुपगतसंवेदनानि विपयीकुर्वत् तैर्जन्यते । मैवम् ; तथा सति सोपप्लवैः संसारिसंवेदनरीश्वरसंवेदनमप्युपप्लुतं स्यात् । त्यन्मते ज्ञानज्ञेययोरभेदात् । अयेश्वरज्ञानमुपप्लुतमपि नोपप्लवदो भजते, तत्त्वज्ञानेनोपप्लवबाधात ; इति चेत् , मैवम् । न तावत्तदेव ज्ञानं स्वोपप्लवं बाधते ; उपप्लवस्यैकस्मिन्नेव क्षणे प्राप्तियाधयोयोरसंभवात् । नापि ज्ञानान्तरमुपप्लवमनूय वाधितुं क्षमते; पूर्वज्ञानोपप्लवस्य ज्ञानान्तरा- विषयत्वात: विपयत्वे च पूर्वज्ञानवदेव नानान्तरमुपप्लुतं' सत्कथं बाधकं स्यात् ? न चोपलवांशं विहाय संवेदनांशस्यैवेश्वरज्ञानं प्रति विपयतया जनकत्वम् ; तथा सत्युपप्लवानभिज्ञ ईश्वरः कथमुपदिशेत् ? P : स्थायिपदार्थः up to अविषयत्वात् in the ३. T, V:लक्षणन्यम् । P: कास्त्वितेक्षण मितम् ५. :ज्ञानान्तरमप्युपप्लुतं Pomits from this word २. Pomits तत next sentence. १३ ·९ ८ . विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cxxiv CXXIV (c). नापि क्षणान्तरोत्पादनमर्थक्रियेति द्वितीयः पक्षः, त्वत्प्रक्रियया चरमक्षणस्यासचप्रसङ्गात् । तथा हि । विज्ञानानि स्थायित्वकल्पनया द्रव्यगुणादिकल्पनया रागादिदोषविषय- थोपप्लुतानि पूर्वपूर्वसजातीयविज्ञानलक्षणेभ्यः संस्कारेभ्य उत्तरोत्त- राण्युत्पद्यन्ते । तत्र 'सर्वमिदं क्षणिकम् । इति भावनया स्थायित्व- कल्पना निवर्तते ; 'स्वलक्षणम् । इति भावनया द्रव्यगुणादिकल्पना' नश्यति; 'दुःखम् । इति भावनयाँ रागादिदोपप्रवृत्तिसुखदुःखो- पल्लवाः क्षीयन्ते; 'शून्यम् । इति भावनया विपयोपप्लवधिगमः । ततश्च भावनाभेर्दश्चतुर्विधः संस्कारविरोधिभिश्चतुर्विधोपप्लवे क्रमेण मन्दीकृते, भावनाप्रकर्पस्यान्त्यभृतादुपान्त्यप्रत्ययात्सोंपप्लवविरहि विज्ञानमुत्पद्यते; तच संसारसन्तानान्त्यत्वाचरमक्षण इति गीयते ; तस्य च कार्याभावादसवापत्ती तथैव क्रमेण पूर्वपूर्वज्ञानानामप्यसत्त्वं प्राप्नुयात् । चरमक्षण ईश्वरज्ञानस्य जनकः, तद्विपयत्वादिति चेत् । तर्हि चरमक्षणसर्वज्ञज्ञानयोविशुद्धतया 'तुल्यस्वभावयोरेकसन्तानत्वं स्यात् ; तुल्यस्वभावयोः कार्यकारणभावस्यैकसन्तानलक्षणत्वात् । ततः "सन्तानाविच्छेदादनिर्मोक्षः स्यात् । सर्वज्ञसन्तानप्रवेश एव मोक्ष इति चेत् , एवमपि चरमक्षणस्येश्वरज्ञानविषयत्वं दुनिरूपमिति 'जनकत्वं दूरापास्तम् । भेदे हि सति संविदो विपयविपयिभावः; न चेह भेदो विद्यते । न तावत्संवित्संविदन्तरात्संविदाकारेण भिद्यते; तथा सति चैलक्षण्यमिद्धये प्रतियोगिनोऽसंविच्चप्रसङ्गात् । नाप्यसंविदाकारण, धर्मियोऽमंयित्त्वप्रमङ्गात् । तस्माचरमक्षणस्य सर्वज्ञज्ञानोत्पादनलक्षणया T:तत् ६. ८. ३ T:पलक्षण and P:स्वप्रका- शमपि P:भावना P omits from प्रवृत्ति to विगम :in the next sen. tence. C: उत्पद्यमानज्ञानान्तराभावेन T: स्वभावतया S: सन्तानविच्छेदात् Pomits up to this from तुल्यस्वभाव in the previous sentence. P, तजनकन्वं T, V:संविदाकारण ·i,cxxiv]] মএম अर्थक्रियया सत्चं दुःसंपादम् । यद्यस्यार्थक्रिया कल्प्येत, तदापि सा किं कारणस्य सत्चं संपादयति, उत तत्प्रतीतिम् ? नाद्यः ; कार्या- त्पूर्वमेव कारणस्य सत्त्वात , अन्यथा कारणत्वायोगात् । द्वितीयेऽपि तत्कार्य स्वकार्येण प्रतिभासित सत् कारण प्रत्याययति', तदपि तथेत्य- नवस्था स्यात् । संवित्स्वयमेव 'स्वात्मानं प्रकाशयतीति नानवस्थेति चेत् , तर्हि अर्थक्रिया प्रतीतिहेतुरिति पक्षो हीयेत । स्वयमेव स्वस्यार्थ- क्रियेति बढ़त आत्माश्रयत्वं दुर्वारम् । तदेवं सत्वं नाम नार्थक्रिया- कारित्वम् , किं तु स्वाभाविकः कश्चिद्धमः। तथा चैकस्मिन् क्षणे अर्थक्रियां कृत्वा पुनस्तूष्णीभृतस्यापि स्थायिनः सत्त्वं न विरुध्यते । CXXIV (d). यदुक्तम्-स्थायिनः क्रमेणानेककार्योत्पाद- कत्वं नास्ति, समर्थस्य क्षेपायोगात्-इति, तदसत् ; शक्तस्यापि सहकारिसंनिधानविशेपक्रमापेक्षया कार्यक्रम उपपन्नः, लोके तथैवानु- भवात् । CXXIV (e). अथ मतम्-शक्तस्य सहकार्यपेक्षाया अप्य- युक्तत्वादशक्ता एव सर्वे पदार्थाः परस्परापेक्षया सामग्री जनयन्ति, सा च शक्ता कार्यमुत्पादयति-इति, तदप्ययुक्तम् । सामग्री प्रत्यपि पदार्थानां शक्तत्वे अन्योन्यापेक्षा न युक्ता; अशक्तत्वे च तदजनक- त्वान्निष्फला अन्योन्यापेक्षा, इति अनपेक्षैव सर्वत्र स्यात् । मा भृत्तर्हि कस्यापि सहकार्यपेक्षेति चेत् , न, अनुभवविरोधात् । न चानुभवों भ्रान्तः, बाधाभावात् । यद्यपि शक्तस्याशक्तस्य वा अपेक्षा न युक्तत्युक्तम् , तथापि शक्तत्वाशक्तत्वविनिर्मुक्तवस्तुमात्रस्य सहकार्यपेक्षा स्यात् ; न्यायस्यास्य त्वयाप्यङ्गीकार्यत्यात् । तथा हि । कार्यसचे' सिद्धान्तहानिः; असत्त्वे च कारणविशेपेण कार्यविशेषस्य सम्बन्धानि- १. C,somit तत् २. P,Somit अपि ३. Pई:प्रयायक P : स्यस्यार्थक्रियामप्युपपादयतीति Apaarifa etc. ५.5 inserts एव & Verroneously reads अविनिर्मुक्त T: अशक्तवाद्विनिर्मुक्त :कार्य सच्छेत् ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cxxiv रूपणात् सर्व सर्वस्मादुत्पद्येत; इति परेण चोदिते सच्चासत्त्वसम्बद्ध- स्वविशेष विमुच्य नियतपूर्वभावि कारणं नियतोत्तरभावि कार्यमिति त्वया निरूपणीयम् । अन्वयव्यतिरेको तत्र निरूपको स्त इति चेत् । सहकारिण्यपि' स्त एव । तस्मादस्त्येव सहकार्यपेक्षा। तत्कृतस्तू- पकारविशेपश्चिन्त्यताम् । CXXIV (). यत्त्वत्र एकदेशी मन्यते-अन्वयव्यतिरेक- सिद्धभूम्युदकादिसहकारिणो वीजाख्य कारणे विशेपमुच्छ्नताख्यं जनयन्ति; ततस्तद्वीजमङ्कुराख्ये कार्य शक्तम् ; अन्यथानुपकारी भृम्यादि जेन नापेक्ष्येत-इति, तदसत् । वीज स्वगतविशेपोत्पत्ती शक्तम् , न वा? न चेत् , सहकारिसहस्रसन्निधानेऽपि न तजनयेत् ; ततो नाङ्कुरोत्पादने िशक्ष्यति । अथ शक्तम् , तदापि यदि सहकारिकृतविशेषान्तरं प्राप्योच्छनतायां शक्नुयात् , तदानवस्था स्यात् । अथ तदप्राप्यैव तत्र शक्तम् , तर्खकुरेऽपि विशेपमन्तरेणैव अथ मतम्-अङ्कुरोत्पत्तिरुच्छ्नत्वजन्मपूर्विका; उच्छ्नोत्पत्तिस्तु सहकारिसन्निधिमात्रसाध्या, तथैव दृष्टत्वात्-इति, तन्न । तथा सति शक्तिमता कारणेन स्वात्मन्यनुपकुर्वन्नपि सहकार्य- पेक्षित इति त्वयैव स्वमतव्याघात आपादितः स्यात् । तस्मान्नैक- देशिपक्षो युक्तिसहः। CXXIV (g). नन्वत एवास्मन्मतमादरणीयम् । न हि वयं तद्वत् कारणस्वरूप सहकार्युपकारं त्रूमः । किं तर्हि ? क्षणिकान्मूल- कारणादुत्पद्यमानं कार्य सहकारिकारणान्यपेक्षते, कार्यस्य 'बहुकारण- साध्यत्वादिति ब्रूमः । यद्यपि स्थायिकारणमतेऽप्येतावत्समानम् , तथापि त्वन्मते यावत्कारणसचं नैरन्तर्येण कार्योत्पत्तिर्दुरा, नियाम- T: सहकारिण्यापि T: अड्रोऽपि and शक्तः २. : भूम्यादि बीजेन ३. P,: जनयेत् शक्तं स्यात् । ५. ६. Tomits उच्छ्नत्व : बहुकारक somits अपि तन्मते ·i, cxxiv] সমকামু काभावात् । न च सहकारिसम्बन्धी नियामकः, सम्बन्धेनापि यावत्सम्बन्धिसचं भवितव्यत्वात् । न च तस्य सम्बन्धान्तरं नियामकम् , अनवस्थानात् । न च वाच्यम्-क्षणिकपक्षऽपि न कारणसचक्षणे कार्य जायते, तयोयोगपद्यप्रसङ्गात् , अन्यदा जन्माङ्गीकारेऽप्यनियमा- पत्तिः-इति; कारणानन्तरक्षणस्य कार्यनियामकत्वात् । अतः क्षणिकवाद एव श्रेयान् । CxxIV (h). मैवम् । सर्वत्र हि कार्यकारणभावो व्याप्ति- चलान्निश्चतव्यः। तत्र किं तब मते कार्यकारणभावव्यामिर्धमाग्नि- व्यक्तयोः, उत तत्सन्तानयोः? नाद्यः; क्षणिकयोरन्वयव्यतिरेकबुद्धि- द्वयकालावस्थानायोगात् । द्वितीये अङ्गारावस्थादप्यमेधूमो जायेत, तत्सन्तानपातित्वाविशेपात। काष्ठाभावाज्जन्म' नेति चेत्, न; तस्यापि स्वसन्ताने विद्यमानत्वात् । न चाग्निकाष्ठयोः सम्बन्धाभावः सन्तानद्वयनित्यत्वेन तस्याप्यनिवार्यत्वात् । स सम्बन्धः सम्बन्धान्तर- पूर्वकत्वान्न सदातन इति चेत्, न, अनवस्थापत्तेः । त्रिचतुरकक्षा- विश्रान्त्यभ्युपगमाददोष इति चेत् , तहिं स्थायिकारणपक्षेऽपि तथैवान- वस्थायाः सुपरिहरत्वानोक्तदोपः। ननु सहकारिण उपकारकत्याङ्गीकारे यदि स्थायित्ववादी स्वमतमपि समीकुर्यात् तर्हि तन्नाङ्गीकुर्मः ; इति चेत्, न; धूमकाष्ठयोः कार्यसहकारिणोरुपकार्योपकारकभावस्यान्वय- व्यतिरेकसिद्धस्यावर्जनीयत्वात् । अन्वयव्यतिरेकयोश्चोपकार्योपकारक- भावसाधकत्वं मूलकारणतत्कार्ययोरग्निधूमयोदृष्टम् । तस्मादुपकारके सहकारिणि मतदयेऽप्यपेक्षा समाना। तथा च क्षणिकपक्षे यथा एकवढे सहकारिभेदादेशभेदाच युगपदनेककार्यजनकत्वमभ्युपेयते, वतिः स्वदेशे वह्वयन्तरमेव जनयत्युपरिटाद् धूममधस्ताइस्म पुरुपे विज्ञान . १. Tomits न च २. P:भाव्यत्वात् 1. Ś: a instead of af त्यन्मते T: सन्तानापातित्वाविशेषात् ६. : अजन्मेति : स्वसम्बन्धः Somits एव ७. ८.

·विवरणप्रमयसंग्रहः [I, cxxv-cxxvi चेति, तथा स्थायिपक्षेऽप्येकस्य कारणस्य कालभेदात्सहकारि- भेदाचानेककार्यजनकत्वम् । ततः क्रमकारित्वं किं न स्यात् ? न चैतावता क्षणिकस्थायिवादिनोर्मतसाङ्कयं शङ्कनीयम् ; पूर्वस्य प्रतिकर्मव्यवस्थावादस्यान्ते निराकृतत्वात् । तदेवमतिदुष्टं क्षणिकविज्ञान- वादिमतमुपेक्ष्य' कूटस्थनित्यचतन्ये 'सर्वमप्यध्यस्ततया प्रतीयत इत्ययमेव 'वेदान्तवादोऽतिनिदोपत्वादादरणीयः । Cxxv. नन्वयमपि वादो दुष्ट एव । तथा हि । कूटस्थ- चैतन्येन चेत्स्वस्मिन्नध्यस्ताः पदार्था अपरोक्षा अवभास्यन्ते, तदाऽनु- मेयादयोऽप्यपरोक्षाः स्युः । न "चेचैतन्यमपरोक्षप्रतीतिजनकम् , तदा घटादयोऽपि नापरोक्षाः स्युः, नियामकाभावात् । न चेन्द्रिय- मापरोक्ष्यनियामकमिति शक्यं वक्तम् ; वाह्येन्द्रियस्य तथात्वे सुख- दुःखादेरापरोक्ष्याभावप्रसङ्गात् । अन्तःकरणस्य तथात्वे "त्वनुमेयादा- वापरोक्ष्यं दुर्वारम् । CxxVI. नैप दोपः, कारकत्वव्यञ्जकत्वयोर्नियामकत्वात् । योऽयमन्तःकरणपरिणामो नेतादिद्वारा निर्गत्य घटादीन् व्यामोति तस्य हि कर्मभूता घटादयः कारकाः, घटाद्यभावे तव्यापिपरिणामानुपपत्तेः । घटादिभिरुत्पादिते च परिणामे चैतन्यमभिव्यज्यत इति व्यञ्जकत्वं घटादीनाम् । "ततस्तेषां युक्तमापरोक्ष्यम् । न चैवमनुमेयादिपु कारकत्वव्यञ्जकत्वधर्मद्वयं नियमेन संभवति; अतीतानागतयोरपि कदाचिदनुमेयत्वात् , तयोश्च वर्तमानधर्मद्वयाश्रयत्वानुपपत्तेः । ननु यदा : वृष्टिरासीत् । इत्यनुमीयते तदा वृष्टिरतीतत्वाकारेण वर्तते, ततो Pomits इति P: स्थायित्वपक्षे ३. P: तत्र Comits अन्त ५ .: वादमुपेक्ष्य &. C, P, somit aifa 6. Ś omits afa ९. P: अवभामन्ते P omits चेन् C, P, S; for I १२ .: अतः Comits द्वय ·२ " I, cxxvii] - प्रथमवर्णकम् वर्तमानधर्माश्रयत्वं स्यात् । इति चेत्, नैतद्युक्तम् । किमनुमानकाले वृष्टेर्वर्तमानत्वमुच्यते, उतातीतत्वधर्मस्य ? आये वृष्टेयुगपदतीतत्वं वर्तमानत्वं च व्याहंन्येत । न द्वितीयः। अतीतत्वं नाम वर्तमान- कालव्यावृत्तभूतकालयोगित्वम् । ततश्च यथा 'घटादौ वर्तमानकालो- ऽनुगतः सन्नवच्छेदकः, न तथा अतीतत्वधर्मः, किंतु घटाभावस्य घट इवातीतत्वधर्मस्य वर्तमानकालः केवलं निरूपक इति नातीतत्वधर्मस्य घटवद्वर्तमानत्वसंभवः । नन्वयं धर्मो यदि न सर्वथा वर्तमानत्वव्य- वहाराहः, तर्हि नरविपाणवदसनेय स्यात् । ततो वर्तमान एवायं धर्मः, इति चेत् , एवमपि न तद्धर्मविशिष्टायां वृष्टौ कारकत्वव्यञ्ज- कत्वे संभवतः । न हि मृतो देवदत्तो घटं कुरुते; नापि विनष्टः प्रदीपः तमभिव्यनक्ति। CXXVII. 'नन्वनुमेयादिपु विपयेप्वकारकेप्वव्यजकेपु च सत्सु कथमनुमानादिजन्यज्ञानस्य तद्विपयाकारता? इति चेत्, लिङ्गशब्दादयो 'ह्यविनाभावशक्त्यादिसम्बन्धविशेषबलात्तत्तद्विपयाकार ज्ञाने समर्पयन्तीति झूमः । न चातीतानागतेप्यनुमेयादिपु यथा विषयत्वं धर्मोऽङ्गीक्रियते, तथा कारकत्वव्यजकत्वधर्मेऽप्यङ्गीकार्ये सति प्रत्यक्षे इवानुमानादिप्वपि विपयतयैव ज्ञानाकारार्पकत्व भविष्यतीति वाच्यम् । न हि विषयत्वं नामानुमेये कश्चिद्भावरूपो धर्मः, येन दृष्टान्तः स्यात् । किं तर्हि ? अनुमानप्रवृत्तेः पूर्वमनुमेयस्य याहगवस्था आसीताहगवस्थानिवृत्तिरेव विपयत्वशब्देनोच्यते। न च सैवावस्था दृष्टान्तत्वेन शङ्कनीया; तस्या अप्युक्तनिवृत्तिनागभावरूप- त्वात् । अतोऽतीताद्यनुमेयेषु भावरूपं कारकत्वं दुःसंपादम् । अती- ताद्यनुमेयस्याकर्मकारकत्वे कथं तब 'वृष्टिं जानाति । इति सकर्मकधातु- प्रयोगः? उपचारादिति त्रूमः । यथा सकर्मके प्रत्यक्षज्ञाने फलमस्ति, : पटादी C,Somit हि P: घटादेर्वतमान ३. Tomtis यदि ७. :विषयस्यैव S: अनुमेयेषु १. २. ६. Comit व्यञ्जकाव 4.

·१०४ विवरणप्रमेयसंग्रहः [T, cxxviii.cxxix तथा अनुमानादावपि तत्सत्त्वमात्रेण सकर्मकत्वमुपचर्यते। मुख्यस्य कर्मणस्तवाङ्गीकारे प्रत्यक्षवदतीताद्यनुमानेऽप्यापरोक्ष्यं दुर्वारम् । एवं च सति यत्र वर्तमानोऽग्न्यादिरनुमीयते तत्राप्यनुमेयत्वसाम्याद- गन्यादेरकर्मकारकत्वमापरोक्ष्यपरिहारायाचगन्तव्यम् । प्रत्यक्ष पुनरविना- भावसम्बन्धादीनामभावाद्विज्ञानस्याकारसमर्पणाय विपयस्य कर्मकारकत्व- मेवाभ्युपेयम्। संभवति हि तव नियमेन कारकत्वम् , प्रत्यक्षविपयस्य वर्तमानवनियमात् । तस्मात्कूटस्थचतन्ये सर्वदा सर्वपदार्थाना- मध्यस्तत्वे समेऽपि कारकत्वव्यञ्जकत्ववशात्प्रत्यक्षविपयेप्वेवापरोक्ष्य व्यवस्थास्यते । CXXVIII. न च निर्विकल्पके चैतन्ये कथं सविकल्पक- पदार्थाध्यास इति शङ्कनीयम् । पूर्वपूर्वप्रमातृत्वादिसंस्कारेण सवि- कल्पकमेव चैतन्यमहङ्काराद्यध्यासाधिष्टानमिति प्रतिकर्मव्यवस्थावादे प्रत्युक्तत्वात् । CXXIX. ननु तथापि संस्कारादिसर्वप्रपञ्चोपादानं मूलाज्ञानं निर्विकल्पकचैतन्ये एवाध्यसनीयम् ; अज्ञानाध्यासाधीनसिद्धिकत्वाद- न्यस्य सर्वस्य सविकल्पकत्वसंपादकस्य वस्तुनः; न च निर्विकल्पक- स्याधिष्ठानत्वमुपपद्यते सर्वत्र सविकल्पकस्यैवाधिष्ठानत्वदर्शनात् ; तत्कथमज्ञानाध्यासः ? नैप दोषः; आपरोक्ष्यस्फुरणमात्रेणाधिष्ठान- त्वोपपत्तेः, सविकल्पकत्वस्याप्रयोजकत्वात् । तच्च केवलव्यतिरेका- भावादवगन्तव्यम् । आत्मनो नित्यानुमेयत्वान्नापरोक्षतेति चेत् , न; अहङ्कारवादे 'अहम्' इत्यपरोक्षानुभवविरोधेन प्रत्युक्तत्वात् । 'अहम्' इत्यनुभवोऽनुमानजन्य एव; तथापि भूयोऽभ्यासपाटवात् व्याप्ति- पक्षधर्मतोल्लेखमन्तरेण झटिति तदुत्पत्तौ अपरोक्षभ्रमः प्राणिनां तत्र ; इति चेत् , 'न। तथा सति घटादिकं जानतो देवदत्तस्य ‘मयेदं विदितम् । इति सम्बन्धावगमो न स्यात् । यथा परेण विदिते घटे .. , . P: व्यवस्थास्यति Comits एव ३. : अपरोक्ष Pomits २, ·, - , + . I, cxxx]] प्रथमवर्णकम् स्वस्य सम्बन्धो न प्रतीयते, तथा स्वेन विदितेऽपि, उभयोनित्यानु- मेययोरविशेषात् । स्वेन ज्ञानावसरे स्वस्य ज्ञानाश्रयत्वं विशेप इति चेत्, न ; स्वात्मन्यप्रतीयमाने ज्ञानाश्रयत्वस्य दुरवगमत्वात् । न च ज्ञानाश्रयत्वं फलसम्बन्धादनुमातुं शक्यम् , फलसम्बन्धस्याद्याप्यसिद्धः । तत आत्मा स्वप्रकाशत्वेनापरोक्षो न नित्यानुमेयः । Cxxx. यस्तु स्वप्रकाशत्वे विवदते, स वक्तव्यः- किमात्मा' संविदाश्रयत्वेनापरोक्षः', किंवा संबित्सम्बन्धमानसत्वात् । उत संविदुपाधित्वात् , अथो संविद्विपयत्वात् ? नायः । आत्मा न संविदाश्रयत्वेनापरोक्षः, संवित्कर्मतामन्तरेणापरोक्षत्वात् , संवेदनयत् । न द्वितीयः, अतिप्रसङ्गात् । तृतीयेऽपि न तावत्संविदुपाधित्वं नाम संविदाश्रयत्वम्, विपयस्यानाश्रयस्यापरोक्षत्वाभावप्रसङ्गात् । नाप्या- श्रयविपययोरन्यतरत्वम् , विपयस्य दुनिरूपत्वात् । संवित्प्रयुक्त- व्यवहारयोग्यो विषय इति चेत् , आत्मापि तर्हि विपयः स्यात् । आश्रय- व्यतिरिक्तत्वे सति संविद्यावर्तकत्वं चक्षुष्यतिव्याप्तम् । आश्रय- व्यतिरिक्तत्वे सति संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यत्वं च मंविदात्मसम्बन्धे अतिव्याप्तम् । न च सम्बन्धस्य विषयत्वमिष्टम् , अपरोक्षत्वप्रसङ्गात् । अनुमेयो हि नित्यं समवायो भवतेप्यते । चतुर्थेऽपि न तावदात्म- विषय संवेदनं घटादिविपयसंवेदनाद्भिन्नकालीनम् । तथा सति 'मयेदं विदित्तम् । इति संवेद्यसम्बन्धो नावगम्येत । नापि तयोरेककालत्यम् , युगपद्विरुद्वविपयग्राहिज्ञानद्वयोत्पादायोगात् । न हि देवदत्तस्याग्रपृष्ठदेश- स्थितार्थव्यापिगमनक्रियाद्वयावेशो युगपद् दृश्यते । विरुद्धपरिस्पन्दद्वयस्प युगपदनुपपत्तावपि परिणामद्वयस्य नानुपपत्तिरिति चेत् , 'न; निरवयवस्यावयवशः परिणामद्वयानुपपत्तेः । नापि कात्स्न्येन परिणाम- द्वयम् ; कृत्स्नशरीरवर्तिनोविरुद्धपरिणामयोल्ययौवनयोाँगपधादर्श- नात् । तस्मात्परिशेपास्वप्रकाशत्वेनैवात्मनोऽपरोक्षत्वम् । न च वाच्यम्- १ .: आत्मनः ४. Somits नित्यम् २. आपरोक्ष्यम् ३. PVomit रत संवित् ६. P, : स्वप्रकाशतयैव + ५. Pomits न ९४ ·१०६ विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cxxxi.cxxxii अधिष्ठानस्याध्यस्यमानेनैकेन्द्रियग्राह्यत्वमन्तरेणापरोक्षतामात्रेणाध्यासो न क्वचिद् दृष्टः-इति; साक्षिणा मनोमात्रेण वा प्रत्यक्षे आकाशे मालिन्यादेश्चाक्षुपस्यापरोक्ष्यदर्शनात् । क्षपणकै दृथाकाशस्य चाक्षुप- त्यमिप्यत इति चेत् , न; तथा सति रूपस्पर्शवत्वप्रसङ्गात् । चक्षु- रन्वयव्यतिरेको त्याकाशानुमापकमूर्तद्रव्याभावविपयतया अन्यथासिद्धौ । CXXXT. ये तु वादिनः स्वस्वप्रक्रियानुसारेण 'नित्यानु- मेयमाकाशमिच्छन्ति तान् प्रत्यध्यस्यमानेनेकेन्द्रियग्राह्यत्वाभावात् भवत्येवोदाहरणम् । तस्येतस्य विद्यानिवर्त्यस्याविद्यातत्कार्यरूपस्या- ध्यासस्याधिष्ठानभृतोऽप्यात्मा न तद्गुणदोपाभ्यां संस्पृश्यते, अनुपादा- नत्वात् । तदेवं चेदान्तवादे सर्वदोपपरिहारस्य सुकरत्वात्संभाव्यत एव प्रत्यगात्मन्यप्यनात्माध्यासः । CxxxII. नन्वात्मन्यनात्माध्यासो लक्षणसंभावनाभ्यामुपे- तोऽपि न प्रमाणमन्तरेण सेडुमर्हति, मानाधीनत्वात्सर्वत मेयसिद्धेः; इति चेत् , तीन प्रत्यक्षानुमानार्थापत्त्यागमाः प्रमाणत्वेनारगन्तव्याः । सर्यो लोकः ' मनुष्योऽहं देवोऽहं पशुरहम् । इति जातिविशिष्टशरीरेन्द्रि- यादिसंघाते चिद्रपस्य स्वस्य तादात्म्यमध्यस्यैव व्यवहारं प्रमातृप्रमे- यादिरूपं कुरुत इति प्रत्यक्षमेतत् । यद्यपि इन्द्रियाणां प्रमेयकोटा- वन्तर्भावात् न प्रत्यक्षसामग्रीसंभवः', तथापि नित्यं साक्षिप्रत्यक्षं संभ- विष्यति । यत्र सामग्र्यभावेऽप्यापरोक्ष्यं दृश्यते तत्र साक्षिप्रत्यक्षतेति हि वेदान्तमर्यादा । तथा अनुमानमपि-विमती देवदत्तस्य जाग्रत्स्वभकालौ तस्यैव 'अहं मनुप्यः' इत्याद्यध्यासपुरःसरप्रमातृत्वादि- व्यवहारवन्तौ; तस्यैव सुपुप्त्यादिकालादन्यकालत्वात् ; यन्नैवं P: नित्यमनुमेय Padds af after afa सर्वप्रमेयसिद्धः it agrees with s. 8. P, Ś insert fe : अपरोक्ष T, V : यद्यपि अत इन्द्रियापगमे T omits आदि प्रमाणकोटावनन्तर्भावात् प्रत्यक्षसाम- प्रयसभवः P has no न before प्रत्यक्ष otherwise २. .

·आगमस्तु 'ब्राह्मणो i, cxxxiii]] प्रथमवर्णकम् तन्वं यथा तस्यैव सुपुप्त्यादिकाल:---इति । अर्थापत्तिरपि- प्रमावृत्त्यादिव्यवहारो देहादितादात्म्याध्यासं विना नोपपद्यते, 'सुपुसा- दावावध्यासाभावे व्यवहारानुपलभातइति । यजेत, इत्यादिरवगन्तव्यः। CXXXIII. ननु प्रमातृत्वादिव्यवहारो देहात्मनोः सम्बन्ध- मात्रमपेक्षते, न तादात्म्यम् ; इति चेत् , कोऽसो सम्बन्धः ? स्वस्वामि- भावश्चेत्तर्हि भृत्यादिशरीरेणापि प्रमातृत्वादिव्यवहारः स्यात् । अस्तु तर्हि स्वेच्छामात्रानुविधायित्वं सम्बन्धः; भृत्यादिशरीरं तु स्ववचनानु- विधायीति नातिप्रसङ्गः, इति चेत् , मैवम् । यदीच्छानुविधान- योग्यतामात्रं विवक्षितं तदा सुपुप्तेऽपि तत्सत्त्वाद्यवहारो दुर्वारः । अथेच्छया अनुविधीयमानत्वं तबत्यातुरे तदभावात् प्रमातृत्वादि- व्यवहारो न स्यात् । इच्छानुविधानस्य व्यवहारमूलत्वमनुभवसिद्ध- मिति चेत्, किमेतत्सार्वत्रिकम् , उत काचित्कम् ? नायः; इच्छानु- विधानमन्तरेणव दुर्गन्धादिप्रमातृत्वदर्शनात् । न द्वितीयः ; इच्छाया अप्यध्यासमूलत्वेनाध्यासस्यैव व्यवहारहेतुत्वात् । न ह्यन्ताकरणतादा- त्म्याध्यासमन्तरेण इच्छारूपः परिणामो निर्विकारस्यात्मनः संभवति । न चात्मानात्मनोः संयोगसमवायौ व्यवहारनिमित्तम् ; सुपुप्तेऽपि तयोः सचात् व्यवहारापत्तेः। भोक्तभोग्यान्वयस्वकर्मारभ्यत्वस्वेन्द्रि- याधिष्ठेयत्वादिसम्बन्धानां भोगाद्यध्यासमूलत्वात् , भृत्यादिशरीरे सद्भावाच न व्यवहारहेतुत्वम् । अथ भृत्यादिव्यावृत्यर्थमव्यवधानेन भोग्यत्वं सम्बन्ध इत्युच्येत, तदापि भोगयोग्यतामात्र चेत्, सुपुप्ते- .. .. ८. .: सुपुप्तौ २. : इत्येवमादिको ३. Pomits all words from this to सम्बन्धः in the next sentence. ४. Pomits तदा ५. Pinserts न ६. :विधान अस्य :विहाय for अन्तरेण T:भोग्या ९. T,V: व्यवहारत्वम् १०. Pomits all words from this up to मूल ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [i, cxxxiv-cxxxv ऽप्यस्ति । अथ भुज्यमानत्वम् , तथाप्यात्मनः सर्वशरीरदेशकालेप्व- व्यवधानस्य समत्वात्कस्यचिदेव शरीरस्य कयोश्चिदेव देशकालयो. भॊग्यत्वे नियामको मूलसम्बन्धोऽपेक्ष्येत । तस्माचादात्म्याध्यास एव व्यवहारहेतुः । CxxxIV. अस्मिन्नपि पक्षे शरीरविशेपेऽध्यासस्य कि नियामकमिति चेत् , लिङ्गशरीरविशेष इति ब्रूमः । न च लिङ्गशरीरा- त्मनोः सम्बन्धः सादिः, येन तत्रापि नियामकान्तरमन्विप्रोत। न च प्रमातृत्वादिव्यवहारस्य देहादितादात्म्याध्यासमूलत्वे 'करणदोपाद- प्रामाण्य प्रत्यक्षादीनां प्रसज्यतेति वाच्यम् । तत्र तत्त्वावेदक- प्रामाण्यहानिर्वेदान्तव्यतिरिक्तानामभ्युपगतैव । व्यावहारिकप्रामाण्यं तु न हीयते, व्यवहारे बाधाभावात् ; मोक्षावस्थायां वाध्यत्वमान- स्वीकारेणाध्यासिकत्वस्वीकारात् । न चाध्यासिकत्वमविसंचादिव्य- वहाराङ्गत्वं चोभयं विरुद्धमिति वाच्यम् , उभयस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । तत्राध्यासिकत्वे तावत्प्रमाणान्युक्तानि ; इतरचानुभवसिद्धम् । अधि- संवादित्वं न निश्चेतुं शक्यत इति चेत् , तत्र तावत्प्रत्यक्षादिजन्यव्य- वहारस्याविसंवाद आपातिक: साक्षिसिद्धः; आत्यन्तिकस्तु नाभ्यु- वेदान्तानां चात्यन्ताबाध्यविपयत्वात्तत्त्वावेदकप्रामाण्य- मुचितम् । स्वयं मिथ्याभृता अपि अवाध्य बोधयन्त्येक, स्वम- कामिनीसंदर्शनादौ मिथ्याभूतेऽपि वास्तवश्रेयःसूचकत्वदर्शनात् । Cxxxv. ननु प्रत्यक्षादीनि व्यावहारिकप्रमाणानि, 'व्यव- हारार्थक्रियासमर्थवस्तुविपयत्वात् , इति हि त्वया तेषां प्रामाण्य साधनीयम्; तथा च परतःप्रामाण्यापत्तिः, इति चेत्, न; विमतानि प्रमाणानि, यथार्थविषयत्वात्, इति तुल्यत्वात् । अथ विपययाथार्थ्यं विपयिज्ञानादेव पेयते । १. C, P,: कारण २. C, P, : बाध्यत्वमान्नेण ३..: इतरतु : अभ्युपेयेत P, insert वेदान्ताः ६. P, : व्यावहारिक P inserts प्रत्यक्षादीनि ·i, cxxxvi-cxxxviii] प्रथमवर्णकम् सिध्यति न ज्ञानान्तरादिति न परतस्त्वम्, तबस्मन्मतेऽपि विपये व्यावहारिकार्थक्रियासामर्थ्य विपयिज्ञानादेव सिध्यतीति समानम् । cxxxVI. अथाप्यध्यासोपादानत्वे ब्रह्मज्ञानस्य प्रपञ्चज्ञान- यन्मिथ्यात्वं प्रसज्येतेति चेत् , न; स्वरूपमिथ्यात्वस्येष्टत्वात् । अथ विषयमिथ्यात्वं साध्यम् , तर्हि विनश्वरग्राहित्वं प्रपञ्चज्ञाने उपाधिः । अथ ब्रह्मज्ञानमपि विनश्वरग्राहि, दुष्टकारणजन्यत्वात् , रज्जुसर्पज्ञानवदिति चेत्, न; हेत्वसिद्धेः। न हि ब्रह्मज्ञान काचकामलादिदोपजन्यम् । ब्रह्मज्ञानोपादानमज्ञानमेव दोप इति चेत् , न; चैतन्यस्याद्वैतावभासं प्रतिवध्य द्वैतात्रभासजनकत्वेन चैतन्य प्रत्यज्ञानस्य दोपत्वेऽपि ब्रह्मज्ञान प्रत्युपादानतया अनुकूलस्य तस्य गुणत्वात् । एकस्यैव दोपत्वगुणत्वे विरुद्धे इति चेत् , न; काचादीनां रज्जादितत्वावभासं प्रति विरोधित्वेन दोपत्वेऽपि स्वकारणभृतपापानुमाने लिङ्गत्वेन गुणत्वदर्शनात् । ततः प्रमाणकारणेपु सर्वेषु सत्सु तद्विरोधित्वेनागन्तुको यः काचादिः स एवाप्रामाण्यहेतुर्दोषः। लोके तु विरोधिष्वपि क्षुत्पिपासादिषु नैसर्गि- कलमात्रेण दोपयुद्धिर्न दृश्यते ; 'तत्र किमु वक्तव्यं नैसर्गिकमनुकूलं चाज्ञान न दोप इति । तस्मादाध्यासिकानामपि प्रत्यक्षादीनां नाना- माण्यमित्यध्यास उपादानं व्यवहारस्य । cxxxVII. विमतोऽध्यासः प्रमातृत्वादिव्यवहारस्य निमित्त- कारणम् , अध्यासत्वात् , शुक्तिरजताध्यासवत् । इति चेत्, न; व्यवहारानाश्रयत्वस्योपाधित्वात् । रजताध्यासमन्तरेणाप्यात्मनि प्रमातृ- खादिव्यवहारदर्शनाद्रजताध्यासो न तदाश्रयः। 'देहात्माध्यासस्तु न तदाश्रयः, सुपुप्ते देहात्माध्यासहीने व्यवहारानुपलभात् । cxxxVIII. अथ मतम्-व्यवहारः प्रमानिष्ठः, प्रमातृत्वं चात्मनश्चेतनत्वाद्विनवाध्यास सिध्यति-इति, तन्न: अध्यासमन्तरेणा- ४. : तन् किमु + T:च २. Pomits अज्ञानं and also न later in this sentence. ३. Comits सर्वेषु T omits all words from this to आश्रयः, whiley reads अभ्यासोन ·११० विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cxxxix सङ्गस्यात्मनो नियापारस्य प्रमाजनकत्वेन' कारकप्रयोक्तत्वलक्षण- प्रमातृत्वानुपपत्तेः । अतोऽध्यासोपादानक एव प्रमातृत्वादिव्यवहारः । अविवेकिव्यवहार एव तादृशो न तु विवेकिन्यवहारः, इति चेत् । न। विवेकिव्यवहारोऽपि लौकिकस्तावत् पश्चादिव्यवहारसमत्वाद- ध्यासकार्य एव। पश्चादीनां च देहादिसंघाते 'अहम् । इत्यभिज्ञा- व्यवहारोऽध्यासात्मकः, अगृहीतभेदयोर्द्वयोरक्यज्ञानत्वाच्छुक्तिरजतज्ञान- वत् । न हि विवकिभिरपि लौकिकव्यवहारकाले देहात्मनो दो गृह्यते, येन पश्वादिसाम्यं न स्यात् । भेदग्रहणे च देहस्यानुकूलेऽन्नपानादौ प्रतिकूले च ताडनादौ पश्चादिवत् 'ममेदमनुकूलं प्रतिकूलम् । इति बुद्ध्या प्रवृत्तिनिवृत्ती नोपपद्येयाताम् । देहात्मनोहेंदः प्राकृतप्रत्यक्षेणैव गम्यते', पामराणामपि स्त्रीशद्रादीनां परलोकार्थगङ्गास्नानादिप्रवृत्ति- दर्शनात् । इति चेत् , न; आप्तवाक्यपरंपरयैच तत्र भेदावगमात् । नो चेदात्मज्ञानाय शास्त्रं न प्रवर्तेत । तस्माद्विवेकिनामपि लौकिक- व्यवहार आध्यासिक एव । . . CxxxIX (a). ननु विवकिनां शास्त्रीयव्यवहारो नाध्या- सिकः, परलोकसम्बन्धिनमात्मानमाप्तवाक्याद्विज्ञायैव वैदिककर्मसु प्रवर्त- मानत्वात् । स्यादेतत्–कि 'चित्रया यजेत पशुकामः', 'ज्योति- टोमेन स्वर्गकामो यजेत । इत्यादिफलचोदना देहव्यतिरिक्तं पारलौकिक- मात्मानं कल्पयेत् , किंवा 'यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति । इत्यादि- नित्यचोदना, अथ वा 'गृहदाहवान् यजेत । इत्यादिनैमित्तिकचोदना, आहोस्वित् प्रायश्चित्तचोदना ? आयेऽपि कि देहव्यतिरिक्तमात्मान- मन्तरेण पश्चादिफलमनुपपन्नम् , उत स्वर्गादिफलम् ? s: अजनक s:स्खेतरकारक Comits a P,: अनुसूलानपानादौ ६. P.S: अवगम्यते ६. r omits this entire sentence. T.S, II-1v.6-1. ८. Cp. Ap. SSX.li-1. S: जुहुयात् ·Icxxxix प्रथमवर्णकम् CXXXIX (b). नाद्यः; पश्चादीनामस्मिन्नेव जन्मनि लब्धं शक्यत्वात् । न चैहिकफलत्वे चित्रादीनां समनन्तरनियतफलेभ्यः कार्यादिभ्यो भेदोन स्यादिति शङ्कनीयम् । अस्मिन्नेव जन्मनि यौवनवार्द्धकादिकोलभेदेनापि चित्रादीनामनियतफलत्वोपपत्तेः । कारीर्यादीनां त्वनावृष्टया सस्येपु शुप्यत्सु विधानान्नियतसमनन्तर- फलत्वम् । नापि द्वितीयः अत्रैव नरकस्वर्गाविति मातः प्रचक्षते । मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः ।। इति न्यायेन पश्चादिजन्यसुरवस्य स्वर्गशब्दाभिधेयस्य ज्योतिष्टो- मादिफलस्याप्यत्रैव संभवात् । न हि तत्सुखं चित्रादिफलम् , पश्चादि- मात्रकामस्य तद्विधानात् । निरतिशयमीतेः स्वर्गत्वेऽप्यहिकत्वमवि- रुद्धम् , साम्राज्यादिप्राप्त्या तस्या अप्यत्रैव संभवात् । शास्त्रपु मेरुपृष्ठे स्वर्गभोगोऽवगम्यत इति चेत्, सोऽपि मन्त्रौपधादिसिद्धेनानेनैव शरीरेण सुसंपादः । यदि तथा न दृश्येत, तर्हि वृष्टथायनुत्पादे कारीर्यादिष्विवानापि किञ्चिदङ्गबैकल्यं कल्पनीयम् । CxxXIX (c) नापि द्वितीयतृतीयौ नित्यनैमित्तिक- चोदनयोर्गुरुमते फलशून्यत्नात ; भट्टमतेऽपि तत्फलस्येहैव भोक्तुं शक्यत्वात् । CXXXIX (d). नापि चतुर्थः प्रायश्चित्तस्य पापापगम- मात्रफलत्वात् । अकृतप्रायश्चित्तस्य ब्रह्महत्यादेः फलं भोक्तुमात्मा नरकगामीति चेत्, न; स्वर्गवन्नरकस्याप्यनेनैव जन्मना भोगसंभवात् । श्वशूकरादिदेहेषु पापफलोपभोगः शास्त्रे प्रतीयते इति चेत् , न; तत्र "शूकरादिसमानदुःखप्राप्तिमात्रस्य विवक्षितत्वात् । अतो न देहव्यति- रिक्तात्मनः किश्चित्कल्पकमस्ति-इति । T: अनुत्पादादेः s: वाक्यादि P: प्राप्तेः स्वर्गस्य S: सूफरादि S: सिद्धः भनेनैव 8: विशेषो ६. omits न ·3 न; ११२ चियरपाप्रमेय संग्रहः [I, cxi.cxii CXL. नैतदेवम् ; देवताधिकरणन्यायेन' प्रमाणभूतर्मन्त्रार्थ- वादादिभिर्विशिष्टदेशकालशरीरादिभोग्यस्वर्गादिफलावगतौ देहव्यति- रिक्तात्मसिद्धः। इममर्थ वेदान्तदेवताधिकरणन्यायसिद्धमपि जैमि- निर्नाङ्गीचकार; इति चेत्, देहव्यतिरिक्तात्मतत्त्वस्य विधिभिरनपेक्षितत्वेन जैमिनिना मुखतोऽसूत्रणेऽपि सिद्धसाध्यविषय- कृत्स्नवेदस्यानपेक्षत्वलक्षणप्रामाण्यसूत्रणेनार्यात्मत्रितत्वात् । अन्यथा तदीयेन भाष्यकारेण मन्त्रार्थवादादिप्रामाण्यमाश्रित्य देहव्यति- रिक्त आत्मा कथं विचारितः ? न च पूर्वतन्त्रगतदेवताधिकरणे सूत्रकारभाष्यकाराभ्यां मन्त्रादिप्रामाण्यं निराकृतमिति वाच्यम् । न हि तत्र मन्त्रादिमात्रस्य प्रामाण्यनिराकरणे तात्पर्यम्: किंतु विरुद्ध- स्यैव; 'महानिन्द्रो बज्रबाहुः । इत्यादिमन्त्रवलाद्देवताया विग्रहबच्चे सति ऋत्विगादिवत्सन्निधानेनोपकारकत्वं स्यात् , तच्चानुभवविरुद्धम् , इति निराक्रियते । अविरुद्धस्य तु मन्त्रादेः प्रामाण्यमङ्गीकृतमेव ; अर्थवादगतलिङ्गानामपि तत्र तत्र द्वादशलक्षण्यां प्रमाणत्वेनोदाहियमाण- त्वात् । तदेवं 'मन्त्रादिवलादेहादिव्यतिरिक्तमात्मानमवगत्य विवेकिन: शास्त्रीयकर्मसु प्रवर्तन्ते इति न तद्वयबहार आध्यासिकः । CXLI. नैप दोपः। किं कर्मिणो मन्त्रार्थवादादिवलादेह- व्यतिरिक्तमखण्डैकरसमात्मानमवगच्छेयुः, उत परलोकगामिनम् ? नाद्यः; तस्य वेदान्तकवेद्यत्वात् । द्वितीयेऽपि परलोकगाम्यात्मज्ञाने सति किमध्यासमात्र निवर्तत इति तवाभिप्रायः, उत स्थूलदेहाध्यासो निवर्तत इति ? नायः; सर्वगतस्य परलोकगमनानुपपत्तरन्तःकरणा- ध्यासो 'न निवर्तत इत्यङ्गीकार्यत्वात् । न द्वितीयः; अपरोक्षाध्या- सस्य परोक्षज्ञानमात्रेण निवृत्त्ययोगात् । ततो विवेकिनां शास्त्रीय- व्यवहारोऽप्याध्यासिक एव । Br. S., I-iii-26, 27. P omits आदि P omits देशकाल :आत्मवस्य Taitt. Aranyaka,X-i-10. २ ६. P omits न Comits अपि ·I, cxlii] प्रथमवर्णकम् CXLII. यद्ययं सर्वोऽपि व्यवहारोऽध्यासमूलः, सर्वात्मा- नात्मनोः कस्य कुत्राध्यास इति विशेषतो निरूपणीयम् । इति चेत् , श्रूयतां तविधानेन । तत तावत्साक्षिचैतन्ये अन्तःकरणेन्द्रियदेह- तबाह्यविपयास्तद्धर्माच क्रमेणारोप्यन्ते । तत्रापि पूर्वपूर्वाध्यासविशिष्टं चैतन्यमुत्तरोत्तराध्यासाधिष्ठानमवगन्तव्यम् । न च आत्मनि बाह्य- रिपयाध्यासे विवदितव्यम् पुत्रभार्यादिपु विकलेपु सकलेपु वा सत्स्वहमेव विकलः सकलो वेति व्यवहारदर्शनात् । ननु नायं मुख्यो व्यवहारः, असार्वत्रिकत्वात् ; न हि पुत्रे मृतपत्नीके सति 'अहं मृतपत्नीकः" इति व्यवहारो दृश्यते । इति चेत् , मैवम् ; कृचिददर्शन- मात्रेण दृष्टस्थलेषु मुख्यत्वस्यानिवार्यत्वात् । न हि कृचिच्छुक्तौ रजत- व्यवहारो न दृष्ट इत्यन्यत्रापि रजतरूपेण भातायां शुक्तौ रजतव्यवहार औपचारिको भवति । अस्तु शुक्तिरजतयोस्तादात्म्यप्रतीतेमुख्य आरोपः ; स्वदेहपुत्रयोस्तु भेदप्रतीतेः 'सिंहो देवदत्तः, इतिवद्गौण एवैकत्वन्यवहारः, इति चेत्, न, वैपम्यात् । न हि सिंहसुख- दुःखाम्यां देवदत्तः संस्पृश्यत इति तदेकत्यव्यवहारिणो गौणी" प्रतीतिः। अत्र तु पुत्रसुखदुःखाभ्याम् ' अहमेव संस्पृष्टः' इति पिता अभिमन्यते । अथातिस्नेहवशादभिमानो नाध्यासपशादिति मन्येथाः, तन्न ; स्नेहस्या- प्याध्यासिकत्वात् । अन्यथा तस्यैव पितुः पारिवाज्यं प्राप्तस्य विवेकज्ञाने सति तेप्वेव पुत्रादिपु कथं न यथापूर्व स्नेहो दृश्येत ? न हि वास्तवस्य स्नेहस्य विवेकज्ञानमात्रादपगमः संभवति ; ज्ञानम- ज्ञानस्यैव निवर्तकमिति व्यातिदर्शनात् । ननु यदि पुत्रादिपु स्नेहकृतः 'अहम् । इति व्यवहार आध्यासिका, कथं तर्हि भाष्यकारेणेक्षत्यधि- करणे राज्ञः सर्वार्थकारिण्यतिस्निग्धभृत्ये 'ममात्मा भद्रसेनः । इति व्यवहारो गौणत्वेनोदाहृतः? विषम उपन्यासः न हि तन P: बाह्यताविपये ś omits iton २. T,V:च ६. Somits अपि T: कचिद्दर्शन P:विज्ञाने ४. omits वत् Br.S. I-i-5ff. ३. ७. ८.

·[I, cxli . विवरणप्रमेयसंग्रहः भद्रसेनस्वरूपप्रयुक्तो राज्ञः स्नेहः; विपरीतकारिणि तस्मिन्नेव द्रुपदर्श- नात् । किं तर्हि ? तत्कृतेप्यनुकूलेपु राजकार्येष्वेव स्नेहः । पुत्रेपु तु पितुनिरुपाधिक एव. स्नेहः; कार्याक्षमे विपरीतकारिणि वा स्नेहान- पायात् । अथापि न स्नेह आध्यासिकः, स्नेहपात्लेषु वस्त्रालङ्कारादि- प्वहंबुद्धयभावात् ; इति चेत् , न; तत्रापि ममबुद्धिलक्षणाध्यासस्य सत्त्वात् । अध्यासस्य 'अहम् । इति 'मम' इति चाकारद्वयं स्नेह- तारतम्यादुपपद्यते । तत्तारतम्यं च तदेतत्प्रेयः पुत्रात्' इत्यस्याः श्रुतेर्व्याख्यानावसरे विश्वरूपाचार्येर्दर्शितम्- वित्तात्पुत्रः प्रियः पुत्रात्पिण्डः पिण्डात्तधेन्द्रियम् । इन्द्रियेभ्यः प्रियः प्राणः प्राणादात्मा परः प्रियः ।। अतः प्रियमाले वित्तादौ नियमेन 'मम' इति सम्बन्धाध्यास एव भवति, प्रियतरे पुत्रे कदाचिदेक्यमप्यध्यस्यते; प्रियतमे देहे प्रचुरैक्याध्यासः । ततोऽपि प्रियतमे त्वन्तःकरणे नियत ऐक्याध्यासः । ननु पुत्रे चैदैक्यबुद्धिराध्यासिकी, कथं तर्हि चतुःसूत्र्यवसाने भाष्ये 'गौणमिथ्यात्मनोऽसच्चे पुत्रदेहादिवाधनात् । इति गौणात्मत्वेन पुत्र उदाहृतः ? नायं दोपः। देवदैत्याध्यासस्य प्राचुर्य नास्तीत्येता- चन्मानं तत्र विवक्षितम् , न त्वात्मैक्याध्यासः पुत्रे सर्वथा नास्तीति । इति । ८. १. : पुरेतु Pomitsy andadds टप- पद्यते वित्तोत्सुक after स्नेहः P: कार्यक्षमे T reads तारतम्यात् and omitsच Brh. I-iv. ६. Brh. Vartika, v. 1031, p. 6403 the last pāda in the printed text reads भाग्मा नियनमम्मतः s:नियमेन मनि सम्यग्वाभ्यामः This occurs as the first line of somt Karikas quoted by sankara at the close of his bhāşya on Br. S. 1-1-4. The verses are attributed by somc to Acūrya Sundarapāndya and by others to Gaudapāda. P, T and V read it instead of अमाप ९. P, add पुणे 6 ·. I, cxliii ] प्रथमवर्णकम् अन्यथा कथम् 'आत्मा वै पुत्रनामासि'' इति श्रुतिरुपपद्येत? इयं हि श्रुतिलोकसिद्धं पुवतादात्म्याध्यासमनुवदति । तस्मादस्त्येव पुत्रभार्या- दिपु विपयेप्यध्यासः। CXLIII. अथ कथश्चित्पुत्रादित्तादात्म्याध्यासेऽपि विप्रति- पद्येथाः, तथापि तद्धर्माध्यासोऽङ्गीकार्य एव; स्तनन्धये पुढे वस्त्रा- लङ्कारादिना पूजिते सति 'अहमेव पूजितः' इति पितुरभिमानदर्शनात् । तथा अगुल्या स्वदेहं प्रदय वचनेन 'अयमहम्' इति व्यवहारो देहतादात्म्याध्यासमात्मनो गमयति । 'कृशोऽहं कृष्णोऽहम् । इति व्यवहारे देहधर्माणां कृशत्वादीनामात्मन्यध्यासः प्रसिद्धः । 'मूकोऽहम् , वक्ताहम्, अन्धोऽहम् , द्रष्टाहम् । इतीन्द्रियधर्मा एवात्म- न्यध्यस्यन्ते । न ह्यत्र धर्मिणामिन्द्रियाणामध्यासो घटते, नित्यानु- मेयानां तेपामपरोक्षाध्यासायोग्यत्वात् । 'अहं कामी कोपी। इत्यन्तःकरणधर्मा आत्मन्यारोप्यन्ते । न च कामादय आत्मन एव धर्माः, नान्तःकरणस्येति वाच्यम्; सत्येवान्तःकरणे तेपां भावात् । आत्मोपादानकत्वेऽपि कामादीनामन्तःकरणं निमित्तमिति तदन्वयव्यति- रेकौ ; इति चेत्, न; निमित्तस्यान्तःकरणस्यापायमात्रेण सुषुप्तौ कामाद्यपायानुपपत्तेः। अन्तःकरणात्मसंयोगस्यासमवायिकारणस्यापाया- सदपाय इति चेत् , एवमप्यन्तःकरणस्योपादानत्वमेव कल्पनीयम् , अभ्यहितत्वात् । निमित्तत्वमप्यभ्यहितमेव, तदभावे कार्यानुत्पादादिति चेत्, न; चक्षुरादेनिमित्तान्तरस्यात्र सद्भावेन तस्याकल्पनीयत्वात् । न चोपादानान्तरमनास्ति, येनोपादानत्वमपि न कल्प्येत | आत्मन उपादानत्वे तु 'अहं कामः' इति सामानाधिकरण्यप्रत्ययः स्यात् , न तु 'दण्डी देवदत्तः' इतिवत् 'अहं कामी ' इति सम्बन्धप्रत्ययः । अन्तःकरणसामानाधिकरण्यं तु कामादीनां 'कामः सङ्कल्पः । इत्यादि- श्रुतिसिद्धम् । ततोऽन्तःकरणधर्मा एव कामादय आत्मन्यारोप्यन्ते । " . १. Kausitaki, II-11. २. P,Somit अपि ३. C:च for तु ४. Brh., I-v-3.

·- . विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cxliv.cxlv अन्तःकरणं च स्वसाक्षिण्यात्मन्यैक्येनाध्यस्यते। अन्यथा केवलसाक्षिणः 'अहम् । इत्यभिमानविशिष्टत्वेन प्रतीतिर्न स्यात् । CXLIV. ननु' न साक्षिवेद्यमन्तःकरणम् ; किं त्वात्मेन्द्रिय- विपयेषु समवहितेषु दृश्यमानस्य ज्ञानोत्पत्तिक्रमस्यान्यथानुपपत्त्या गम्यम् ; इति चेत् , न, अन्यथाप्युपपत्तेः। आत्मन एव क्रमेण ज्ञानजननसामर्थ्यकल्पनेऽप्युपपनस्तत्क्रमः । न चावश्य कस्यचिन्नि- यामकस्य कल्पनीयत्वे मन एव कल्प्यतामिति वाच्यम् ; सिद्धस्यै- वात्मनः सामर्थ्यमात्रकल्पनस्य सामोपेतद्रव्यान्तरकल्पनाल्लघीय- स्त्वात् । ननु तनुमानेन मनोऽवगम्यताम्-विमतः क्रमः कर्तुः क्रमकारिसाधारणकारणापेक्षः, बहुविपयसन्निधानवतः कर्तुः कार्योत्पाद- क्रमत्वात् , 'बाहुच्छेद्यसन्निधानवतो देवदत्तस्य कुठारसापेक्षछिदिक्रिया- क्रमवत्-इति । नैतत्सारम् ; मनःकर्तृकेपु प्रतीन्द्रियसंयोगेपु वर्तमाने क्रमेऽनैकान्त्यात् । न हि मनस इन्द्रियैः क्रमेण संयोगे किञ्चित्साधारण "कारणमस्ति । अदृष्टमेव तद्भविष्यतीति चेत् । एवमपि वृक्षात्पततः फलस्याकाशप्रदेशसंयोगक्रमेनकान्त्यम् । तत्रापि गुरुत्वं साधारणं 'कारणमिति चेत् , एवं तर्हि चक्षुपः प्रतिविषयसंयोगेपु वर्तमानक्रमेऽनकान्त्यम् । न चादृष्टमत्रापि सममिति वाच्यम् । अदृष्टव्यतिरिक्तस्यैव साधारणकारणस्य साध्यत्वेन विवक्षितत्वात् । एवं च सति प्रथमत उक्तमनैकान्तिकस्थलमप्यदुष्टम् । CXLV. अथ मतम्-विमता विज्ञानादिविशेषगुणोत्पत्तिः स्वाश्रये द्रव्यान्तरसंयोगलक्षणासमवायिकारणापेक्षा, नित्यद्रव्यविशेप- गुणोत्पत्तित्वात् , अग्निसंयोगापेक्षपरमाणुगतलौहित्योत्पत्तिवत् । तथा च द्रव्यान्तरं यत्तन्मनः-इति । नैतदप्युपपन्नम् ; आत्मनः शरीरेन्द्रिय- संयोगोऽपि जानासमवायिकारणमिति तत्र सिद्धसाधनत्वात् । स्वम- १. P,Somat मनु Pinserts न : करणं ३. P, : यहु ६. T,V: संयोगश्मेऽनारयात् : :

·I, cxlvi] प्रथमवर्णकम् ११७ ज्ञानपक्षीकारे मनःसिद्धिरिति चेत् , न; शरीरेणैव सिद्धसाधनत्वात् । न हि स्वग्नेऽप्यात्मनः शरीरसंयोगोऽपगच्छति । तस्तु प्रत्यक्ष मनः इति चेत्, न; अणुपरिमाणत्वे मनसः परमाणुवदिन्द्रियागम्य- त्वात : अनन्तपरिमाणत्वे युगपत्सर्वजगदवभासप्रसङ्गात : मध्यमपरि- माणत्वेऽपि न तस्येन्द्रियगम्यत्वम् , स्वमावस्थायामिन्द्रियाभावेऽपि मनोदर्शनात् । न च मनसः प्रतीतिरेव नास्तीति वाच्यम्, 'मम मनोऽन्यत्र गतम् । इत्यनुभवात् । ततः परिशेपान्मनसः साक्षिवेद्यत्वं सिद्धम् । CXLVI (a). स च साक्षी प्रत्यगात्मा अनात्मस्वन्तःकरणा- दिप्वैक्येनाध्यस्यते, अहङ्कारादिपु' चैतन्योपलंभात् । CXLVI (b). नन्वात्मानात्मनोरन्योन्याध्यासे द्वयोरप्यध्य- स्तत्वेन मिथ्यात्वं स्यात् ; तथा द्वयोरप्यधिष्ठानत्वेन सामान्याव- भास एव स्यात् , नैकस्यापि विशेपाचभासः, इति चेत् , मैवम् । चिजडरूपेण द्वयोर्विशेपावभासस्तावदितरेतराध्यासं गमयति; अध्यासे विशेपावभासस्याध्यस्यमानताप्रयुक्तत्वात् । एकतराध्यासे चैकस्यैव विशेपावभासः स्यात् । न च द्वयोरपि मिथ्यात्वापातः; चेतनस्या- चेतने स्वरूपाध्यासाभावात्संसृष्टतयैवाध्यासात् । न च विशेषावभासा- दधिष्ठानत्वविरोधः, अधिष्ठानधर्मतया विशेषाप्रतीतेः; देहस्य चेतन- त्वमात्मनोऽचेतनत्वमिति वैपरीत्येन प्रतीतेः । न च वाच्यम्- द्वयोविशेपावभासे सति नाध्यासः संभवति, सामानाधिकरण्यमस्ति चेत् , गौणं तद्भविष्यति-इति । न हि लौकिका अन्तःकरणादापात्मनो' गौणी युद्धिमभिमन्यन्ते, किं तु मुख्यामेव । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम। CXLVI (c). नन्वादिशब्दोऽनुपपन्नः, अन्तःकरणमात्रे शुद्ध- स्यात्मनोऽध्यासात्; इन्द्रियादौ वध्यस्तात्मविशिष्टमन्तःकरणमेव १. : अहङ्कारादी P: अन्त:करणादात्मनो २. C,S:विशेप्यस्य अन्तःकरणादावात्मबुद्धिगाणी ३.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, cxlvii-cxlviii सम्बध्यते; इति चेत्, सत्यमेवम् । तथापि चैतन्यमेवेन्द्रियाद्य- वच्छिन्नं प्रकाशते, नान्तःकरणमिति प्रतिभासाभिप्रायेणादिशब्द उक्तः । • चैतन्यस्य देहेन्द्रियादावनुस्यूतत्वेन प्रतिभासादेव तत्र लोकायतादीना- मात्मत्वभ्रमः । अन्यथा चैतन्याध्यासवत्यन्तःकरणे एव सर्वेपामपि वादिनामात्मत्वभ्रमः स्यात्, न तु देहादौ । तदित्थमात्मानात्मनो- स्न्योन्याध्यासे लक्षणसंभावनासद्भावप्रमाणरुपपादिते विवदितुं केनापि न शक्यत इति सिद्धम् । CXLVII. ननु विमतं शास्त्रं संभावितविपयप्रयोजनम् । अध्यासात्मकबन्धप्रत्यनीकत्वात् , जाग्रबोधवत् , इत्यनुमातुमध्यासो भवता प्रसाधितः। तत्र प्रयोजनं नाम किं कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यनर्थ- निवृत्तिः, किंवा अनर्थहेतोरविद्यातत्कार्याध्यासस्य निवृत्तिः? नाद्यः) सति हेतौ निवृत्तस्यानर्थस्य पुनरप्युत्पत्तेः । न द्वितीयः, अनादे- रध्यासस्य निवृत्त्ययोगात् । शास्त्रप्रामाण्यानिवृत्तिरिति चेत्, न, प्रत्यक्षविरोधात् । न हि देहादिभ्यो न्यायतो विविक्तेऽप्यात्मनि अध्यासनिवृत्तिं पश्यामः। CXLVIII. उच्यते । अनादेः प्रागभावस्य भवन्मतसिद्ध- संसारहेतोनिवृत्तिरिवाध्यासस्यापि निवृत्तिः किं न स्यात् ? अध्यासो न निवर्तते, अनादिभावरूपत्वात् , आत्मवत् । इति चेत् , न । , किं भावरूपत्वं नाम सत्यत्वं, उताभाववलक्षण्यम् ? आये अनिर्वचनीय- यादिनां हेत्वसिद्धिः। न द्वितीयः । विमतों ज्ञाननिवर्त्यः, अज्ञानात्मक- त्वात् , रजताचंध्यासवत् । न च पूर्वानुमानेन वाधः, तस्यैवानेन पाध्यत्वात् । यथा सामान्यशास्त्रं विशेषेण वाध्यते, तथा सामान्या- नुमान विशेपानुमानेन किं न बाध्येत? ननु निवृत्तिर्नाम स्त्रोपादा- . ५ . P, insert another तस T,V: भात्मभ्रमः Tomits भन्योन्य P: उपपसः P: स्यन्मत: तत्तन्मत ६. PS insert अध्यासः P: विशेषशारण ८. T,V:याध्यते ३.

·i,cxlix-cl] प्रथमवर्णकम् नगतोत्तरावस्था घटस्य मृगतकपालरूपत्वप्राप्तेनिवृत्तित्वात् । न हि निरुपादानस्याविद्याध्यासस्य सा संभवति ; इति चेत्, न; स्वाथय- गतोत्तरावस्थाया निवृत्तित्वात् ; अन्यथा परमाणुगतश्यामत्वादेः 'अनादेरनिवृत्तिप्रसङ्गात् । यद्यपि न्यायतो देहादिव्यतिरिक्तात्मनि विज्ञाते तावतैवाध्यासनिवृत्तिन दृष्टा, तथापि तत्त्वमस्यादिवाक्याद् ब्रह्मरूपत्वावगतावविद्यातत्कार्याध्यासस्य विरोधिनो निवृत्तियुज्यते । विरुध्यते हि ब्रह्मविद्यया ब्रह्मावरणाज्ञानं तत्कार्य च । देहव्यतिरिक्तात्म- " ज्ञानेन तु देहात्मत्वं विरुध्यत इति तस्यैव तेन निवृत्तिः । यद्यप्यहंप्रत्यये भासमानश्चिदात्मा ब्रह्मैव, तथापि ब्रह्माकारेण न भासत इति नाहंप्रत्ययो ब्रह्मविद्या । यौक्तिकज्ञानस्य कथञ्चिद्रह्मगोचरत्वेऽप्यप्रमाणत्वात्परोक्ष- त्याद्वा नापरोक्षाध्यासनिवर्तकत्यम् । ततो वेदान्तवाक्यजन्यब्रह्मावग- मादेव अध्यासनिवृत्तिः। CXLIx. ननु नाध्यासनिवृत्तिमात्र शास्त्रप्रयोजनम् , किं वानन्दावाप्तिरपि; इति चेत्, सत्यम् । तथापि जीवब्रह्मणोरेकत्व- लक्षणे विपये निर्दिष्टे सति जीवस्यानन्दावाप्तिरपि विषयान्तःपातितया साक्षालभ्यते ; 'आनन्दो ब्रह्म' इति श्रुत्या ब्रह्मण एवानन्दरूपत्वात् । प्रयोजनत्यं चानन्दावाप्तेः पुरुषाकाङ्क्षाविषयत्वादेव प्रसिद्धम् । अतो नासौ प्रयोजनत्वेन पृथनिर्देष्टव्या । CL. तबध्यासनिवृत्तिरपि न पृथङ् निर्देष्टच्या, शास्त्रविपय- त्वात् , आनन्दावाप्तिवत् । इति चेत् , मैवम् । किमियमध्यासनिवृत्तिः शास्त्रस्य स्वातन्त्र्येण विषयः,, उत ब्रह्मात्मकत्वलक्षणे विपयेऽन्तर्भ- विष्यति ? नाद्यः, ब्रह्मात्मकत्वस्यैव शास्त्रप्रतिपाद्यत्वात् । 'भृयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः, 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः" इत्येवमादिफलवाक्यैः ६ १. P, omit अनादः २. C: ब्रहामावगमादेव 3. Taitt., III, 6 ४. Svet., I-10 ५. Mund., II-ii-8 ६. C ,: फलं वाक्यैस्तु ·१२० विवरणप्रमेयसंग्रह (1, cli-cliit स्वब्रह्मात्मैकत्वावगतिसामर्थ्यलभ्यैवाध्यासनिवृत्तिरनूद्यते । न द्वितीयः; ब्रह्मात्मैक्यप्रतिपादकैः' 'तत्त्वमसि -आदिवाक्यरध्यासनिवृत्तेरविषयी- कृतत्वात् । CLI. ब्रह्मगतसप्रपञ्चत्वस्य जीवगताविद्यातत्कार्ययोश्च निवृत्ति- मन्तरेण 'तत्त्वमसि'-आदिवाक्योक्तमप्यैक्थं नोपपद्यते; इति चेत् । *आयातं तस्मदुक्तं सामर्थ्यलभ्यत्वमविद्यानिवृत्तेः । LII, "तत्वमसि -आदिमहावाक्येप्वध्यासनिवृत्तेरर्थलभ्य- त्वेऽपि 'अस्थूलमनणु' इत्याद्यवान्तरवाक्येपु साक्षात्सा प्रतिपाद्यते; इति चेत् , मैवम् । न ह्यत्र ब्रह्मात्मसाक्षात्कारेण मोक्षावस्थायां निप्पत्स्यमाना बन्धनिवृत्तिरस्थूलादिशब्दार्थः। किं तर्हि ? स्वतो- ऽसङ्गस्य ब्रह्मणः कालत्रयेऽपि स्वाभाविक यन्निष्प्रपञ्चस्वरूपं तदेवा- स्थूलादिशब्दैः प्रतिपाद्यते । प्रतिपादिते हि तस्मिन् पश्चान्महा- वाक्येन ब्रह्मात्मत्वं साक्षात्कर्तु जीवः शक्नुयात् , न पुनरन्यथा, ब्रह्म- पदार्थस्यालौकिकत्वात् । CLIII. न च ब्रह्मणो 'निष्प्रपञ्चत्वप्रतिपादनेन समपञ्चत्व- ग्राहकप्रमाणविरोधः; तादृशप्रमाणस्यैवाभावात् । प्रत्यक्षादीनां प्रपश्च- गोचरत्वेऽपि ब्रह्माग्राहित्वेन तदुभयसम्बन्धाबोधकत्वात् । 'इदं सर्व यदयमात्मा इत्यादिवाक्यानि च न ब्रह्मणः सर्वप्रपञ्चात्मत्वं प्रति- पादयन्ति, सर्वोपादानतयैव तत्सिद्धेः। किं तर्हि ? अन्यतः सिद्धमेव तदन्द्य निष्प्रपञ्चत्वप्रतिपादकवाक्यापेक्षितनिध्यसमर्पकतया चाक्यक- वाक्यतां प्रतिपद्यन्ते । अन्यथा पुरुषार्थभूतनिष्प्रपञ्चत्वविरुद्धमपुरुषार्थ- भृतं सप्रपञ्चत्वं कथं प्रतिपादयेयुः? निष्प्रपञ्चसप्रपञ्चत्वयोः पुरुषार्थ- त्वापुरुषार्थत्वे सुपुप्तजागरयोईष्टे श्रुतिसिद्धे च । न च "सप्रपञ्चत्वानु- Chand. VI-vili-7. ५. P: प्रतिपादने, omitting न P : आधीयते ६. Brh., II-iv.6 ३. Brh., III-viti-8. ७. T,V : सप्रपञ्चानुवादेन १. T,V: निमपञ्च ३ ·i, cliv-clv] प्रथमवर्णकम् १२१ यादेन निप्प्रपञ्चत्वप्रमिति ध्यते; अनुवादस्यानुवादत्वेन 'निष्प्रपञ्च- प्रमित्यर्थतया चात्र दुर्बलत्वात् । CLIV. नन्वनासं प्रपञ्च ब्रह्माणि सप्रपञ्चवाक्यः प्रापय्य पुनस्तन्निपेयोऽनर्थक एव, 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् । इति न्यायात् । नेप दोपः। अद्वितीयत्वप्रतिपादनपरश्रुत्युक्तसर्वोपा- दानत्वसामर्थ्यादेव प्राप्तः प्रपञ्चो यद्यन्द्य न निषिध्यते, तदा नाद्वितीयत्वं ब्रह्मणः सिध्येत् । तच श्रुतसामर्थ्य सप्रपञ्चत्वस्य प्रापकमेव, न प्रमापकम् । साक्षानिपेधश्रुत्या विरोधे श्रुतसामर्थ्यस्य दौर्बल्यात् । दुर्वलस्यापि यावदाध शुक्तिरजतादिज्ञानवत् प्रापकत्वमविरुद्धम् । अन्यथा वाधानुपपत्तेः । प्राप्तमेव हि सर्वत्र बलवत्प्रमाणेन वाध्यते, नाप्राप्तम् , नापि प्रमितम् । न च सर्व खल्विदं ब्रह्म' इत्याद्युपासनाप्रकरण- पठितवाक्यानि सप्रपञ्चं ब्रह्म प्रमापयन्ति ; अन्यपराणां तेषां तात्पर्योपत- निष्प्रपञ्चवाक्यबाधितत्वात् ; आरोपितरूपेणाप्युपासनोपपत्तेः। आरो- पोऽपि नात्यन्तमप्राप्तस्य संभवतीति चेत्, न ; सृष्टिवाक्यैरद्वितीयत्व- प्रतिपत्तये निषेध्यसमर्पकैः प्रापितत्वात् । तस्मानिष्प्रपञ्चब्रह्मप्रमितौ न कश्चिद्विरोधः। CLV. तथापि तादृशं ब्रह्म कर्तृत्वादिप्रपञ्चोपेतस्य जीवस्य कथमात्मा स्यात् ? उच्यते । न तावजीचे कर्तृत्वादिप्रपञ्चोऽनुमानादि- गम्यः, अपरोक्षत्वात् । नापि चक्षुरादिगम्यः; जीवस्य बाह्येन्द्रिया- विपयत्वेन तनिष्टकर्तृत्वादेरपि तथात्वात् । नापि मनोगम्यः ; प्रमाणा- भावात् । अन्वयव्यतिरेकौ तु मनसः कर्तृत्वाद्युपादनातयाप्युपपन्नौ । आत्मन एच कर्तृत्वाद्युपादानत्वकल्पनेऽपि मनसः कर्तृत्वादिप्रत्यायकत्वं नान्वयन्यतिरेकसिद्धम् , व्यतिरेकस्य संदिग्धत्वात् । यत्र मनो नास्ति न तत्र कर्तृत्वादिप्रतिभासो यथा सुपुप्तादाविति हि व्यतिरेको वाच्यः । स च संदिग्धः ; सुपुप्तो कर्तृत्वादेरनवभासः किं मनसोऽसत्त्वात् , किंवा - : १. Somits निमपञ्च २. Chand, III-xiv-1 ३. : कर्तृवाद्यवभासो S: सुषुप्तमिति C: सुषुप्ताविति ·૨૨૨ विवरणप्रमेयसंग्रहः .[I, clvi.clvi स्वयमसञ्चादित्यनिर्णयात् । न चैवं कर्तृत्वादेः प्रत्यायकाभावः शङ्कनीयः , साक्षिणः प्रत्यायकत्वात् । यत्तु कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषसुख- दुःखादयोऽपि आत्मनि स्वयंप्रकाशा इति बौद्धा जरत्प्रामाकराश्च कल्प- यन्ति , न तद्युक्तम् । यदि कर्तृत्वादीनां द्रव्यत्वम् , तदा प्रत्येकं प्रकाश- गुणकल्पनादात्मप्रकाशस्यैव तत्प्रत्यायकत्वकल्पनं लघीयः। यदि च तेषां गुणत्वम् , तदा तेषु प्रकाशगुण एव न संभवति , 'गुणस्य गुणान्तराभावात् । कर्तृत्वादय एव प्रकाशरूपगुणा इति चेत् , तर्हि तेपामादित्यादिप्रकाशवत्स्वाश्रयोपाधावुत्पत्तिन स्यात् । कर्तृत्वादेः स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकाभावेन स्वप्रकाशत्वं कल्पयितुं शक्यम् ; नित्यात्मप्रकाशसंसर्गादपि तदुपपत्तेः। सन्तु तर्हि साक्षिवेद्या एव कर्तृत्वादयः, तथापि ते सत्याः ; इति चेत् , न; प्रमाणाप्रमाण- साधारणस्य साक्षिणो विषयसत्यत्वमिथ्यात्वयोस्ताटस्थ्यात् ; तत्सत्यत्व- कल्पने चासङ्गत्वश्रुतिव्याकोपात् : 'इन्द्रो मायाभिः' इति सर्वसंसार- धर्माणां मिथ्यात्वश्रवणत्वात् । CLVI. तदेवं 'अस्थूलमनणु 'न जायते म्रियते" इत्याद्यवान्तवाक्यानि महावाक्यापेक्षितौ वस्तुतो निष्प्रपञ्चौ चिन्मात्र- रूपो तत्वंपदार्थों समर्पयन्ति, न त्वध्यासनिवृत्ति प्रतिपादयन्ति । CLVII. ननु तवान्तरवाक्यसमर्पितौ स्वाभाविकप्रपञ्चरहितो तत्त्वंपदार्थावयोपजीव्य महावाक्थेनकत्वं प्रतिपाद्यत इत्यध्यासनिधृत्ति- मन्तरेणानुपपत्यमावादार्थिकत्वमपि तस्या अविद्यानिवृत्तेस्तत्प्रति- भासस्य च कथम् ? इति चेत्, उच्यते । एकत्वगोचरस्तत्वयोधो विरोधिनमविद्यातत्कार्याध्यासं निवर्तयन्नेवोदेति, शुक्तितत्वावबोधे तथा दर्शनात् । 'नेदं रजतम् । इति निषेधकज्ञानं तवाध्यासनिवर्तकमिति - १. P, Somit this clause २. Brh., II-v-19 1. P, somit as ५. Brhi, III-viii-8 ५. Katha., II-18 ६. Somits मार ·. . I, clvi-civii] प्रथमवर्णकम् १२३ चेत् , मैवम् ; निषेधः परमार्थरजतगोचर' इत्यख्यातिवादे प्रतिपादि- तत्त्वात् । स च रजतनिषेधः परमार्थरजतार्थिनः प्रवृत्त्याकाङ्क्षा- मुच्छिन्दन्नध्यासबाधकत्वेनोपचर्यते । साक्षादध्यासबाधस्तु शुक्ति- ज्ञानेनैवेत्यनिर्वचनीयख्यातौ बाधविचारेऽभिहितम् । न च वाच्य शुक्तिज्ञानं शुक्तितत्त्वप्रत्यायन एव व्याप्रियते , नाध्यास- निवृत्ताविति, आर्थिकार्थस्य यत्ननिरपेक्षत्वात् । तथा हि लोके तुलया सुवर्ण संमिमानस्य सुवर्णकारस्य हस्तस्तुलाया उन्नमन एव प्रयतते : तकभागस्यावनमनं नान्तरीयकम् । न तु तत्र हस्तः प्रयतते । शास्त्रेषु च नान्तरीयकसिद्धा अर्थाः प्रयत्ननिरपेक्षाः मर्यन प्रसिद्धाः। ननु यत्र वाक्यादाधः , तल 'नेदं रजतम् । इति वाक्यस्य परमार्थरजतविपयत्वात् 'शुक्तिकेयम् ' इति वाक्यस्य चाध्यास- निरासप्रतिपादने सामर्थ्याभावात् तन्निवृत्तिप्रतिभासो नान्तरीयकोऽस्तु ; यत्र पुनः प्रत्यक्ष वाधकं तत्र कथं नान्तरीयकतयाध्यासनिवृत्तिप्रतिभासः? इति चेत् , उच्यते । न तापत्तत्रारोपितरजताभावोऽनुपलब्धिगम्यः , अपरोक्षत्वात् । नापीन्द्रियगम्यः, संग्रयोगाभावात्। आरोपित- रजततदभात्री हि न संप्रयोगयोग्यौ । न हि प्रतीतिमानशरीरमारोपित रजतं प्रतीतेः पूर्वमस्ति, येनेन्द्रियं संयुज्येत । प्रतियोगिनो रजतस्येन्द्रिय प्रयोगाभाबादेव तदभावोऽपि नेन्द्रियेण सम्पध्यते । ततो चाक्यवाधवत् प्रत्यक्षबाधेऽपीन्द्रियेण शुक्तितत्वे जायमाने नान्तरीयक- तयैवाध्यासनिवृत्तिः प्रतीयते । एवं च जीवब्रह्मणोरेकत्वे वाक्था- दनुभवाद्वा ज्ञायमाने सति अविद्यातत्कार्यनिवृत्तेरार्थिक्याः साक्षाच्छास्त्र- प्रतिपाये अनन्तर्भावात्प्रयोजनत्वेन विपयात् पृथङ् निर्देशो युक्ततरः । यद्यपि विचारशास्त्रस्य वेदान्तगतसंदेहापगम एव साक्षात्प्रयोजनम् , वेदान्तारंभस्य च ब्रह्मविद्याप्राप्तिः फलम् , तथाप्यध्यासनिवृत्तेविद्या- . १. P : रजतागोचर २. C,S: भरयातिप्रसने ३. Tomits this sentence. T, Vomit this sentence. ५, P, V: जायमाने :

·१२४ विवरणप्रमेयसंग्रहः [1, clviii-clix . फलत्वेन पुरुषाकाङ्क्षाविषयत्वेन च परंपरया शास्त्रप्रयोजनत्यमप्यु- पपन्नम्। CLVIII. ननु केयं ब्रह्मविद्यायाः प्राप्तिर्नाम, या वेदान्तारंभ- फलत्वेनोपवण्यते ? सर्वत्र ह्यप्राप्तस्य स्वरूपेण निप्पन्नस्य गवादेः प्राप्तिर्भवति, न तु नित्यप्राप्तस्य स्वरूपस्य, नाप्यनिष्पन्नस्य नर- विपाणादे, विद्या तु ज्ञातारमाश्रित्य ज्ञेयं प्रकाशयन्त्येय निप्पद्यते, तथैव प्रतीयते चेति स्वरूपतः प्रतीतितश्च नित्यप्राप्ता तत्कथं तस्याः प्राप्तिः? CLIx. उच्यते । प्रमाणजनितान्तःकरणवृत्तिविद्या। तया विपयनिश्चयः प्राप्तिशब्देन विवक्षितः । तत्र घटादिविद्यायाः स्वोत्पत्ति- मात्रेण विपयनिश्चायकत्वेऽपि न ब्रह्मविद्यायास्तथा सहसा निश्चायकत्वम् । असंभावनाविपरीतभावनाभ्यामभिभृतविषयत्वात् । तत्रासंभावना नाम चित्तस्य 'ब्रह्मात्मैक्यपरिभावनापचयनिमित्तैकाम्यवृत्त्ययोग्यतोच्यते ; विपरीतभावनेति च शरीराद्यध्याससंस्कारप्रचयः । न चापरोक्षाव- भासनिमित्तप्रमाणगृहीते वस्तुन्युभयविधचित्तदोपादपरोक्षावभासनिश्चया- भावो न दृष्टचर इति वाच्यम् ; वाराणसीप्रदेशादावार्द्रमरिचमचर्या- दिप्वत्यन्तादृष्टपूर्वेपु दूरदेशात्समानीतेपु प्रत्यक्षेण दृश्यमानेप्वप्यविश्वा- सेन झटिति निश्चयोत्पादादर्शनात् । अतः शास्त्रप्रमाणादुत्पन्नापि ब्रह्मविद्या चित्तदोपप्रतिवद्धा तर्क सहायमपेक्ष्य पश्चाद्विपयं निश्चिनोति । तर्कस्य प्रमाणत्वे स्वतन्त्रत्वादप्रमाणत्वे चानुपकारित्वात् , न प्रमाण प्रति महकारित्वं संभाति । इति चेत्, मैवम् । तर्कस्याप्रमाणभृतस्य स्वातन्त्र्येण चस्त्वनिश्चायकत्वेऽपि नात्यन्तमनुपकारित्वम् । प्रमाण- तच्छतिप्रमेयाणां स्वरूपे संभवामभवप्रत्ययरूपत्वान् । अत एव 'प्रमाणानुग्राहकस्तक इति तर्कविदः । . T, Vinsert प्रय २, P.: निशयानुग्पाददर्शनात् ३. T,V:प्रमाणानामनुग्राहक ·I, clx} प्रथमवर्णकम् CLX (a). ननु प्रमाणस्य तापेक्षया निश्चायकत्वे अप- सिद्धान्तापत्तिः। तथा हि । ज्ञानानां प्रामाण्यमप्रामाण्यं च स्वत 'एवेति सांख्याः। उभयमपि परत इति तार्किकाः । अप्रामाण्यमेव स्वत इति चौद्धाः। प्रामाण्यमेव स्वत इति वेदान्तिनः । CLX (b), न तावत्सांख्यपक्षो युक्तः । तत्र किमेकस्यामेव ज्ञानव्यक्तौ प्रामाण्याप्रामाण्ययोः 'समावेशोऽभिप्रेतः ? उत व्यक्तिभेदेन तयोर्व्यवस्था १ नाद्यः, विरोधात् । न द्वितीयः; अस्या व्यक्तेः. प्रामाण्यमस्याश्चाप्रामाण्यमिति व्यवस्थापकाभावात् ; ज्ञानत्वस्योभयत्र समत्वात् । अन्यस्य व्यवस्थापकस्य स्वतस्त्ववादिना अनङ्गीकारात् । नाप्युभयं परतः। तदा "द्युत्पन्नमात्रं ज्ञानं प्रामाण्याप्रामाण्यरहितं किश्चित्कालं समवनिष्ठेत ; न चैतल्लोके प्रसिद्धम् । बौद्धपक्षः, अप्रामाण्यमेव स्वतः, प्रामाण्यं परत इति । नायमप्युपपन्नः । तत्र प्रामाण्यस्य परतस्त्वं उत्पत्तौ ज्ञप्तौ वा १ नोत्पत्तौ तत्संभवति ; चक्षुरादिकारणेभ्य उत्पन्नस्य ज्ञानस्य क्षणिकस्य स्वस्मिन् प्रामाण्य- धर्मोत्पत्तिपर्यन्तमवस्थानासंभवात् ।। ननु ज्ञानकारणात् ज्ञानोत्पत्ती सत्यां पश्चात् तत्कारणगतगुणात्तस्मिन् ज्ञाने 'प्रामाण्योत्पत्तिरुत्पत्ति- परतस्त्वम् , तद्यदि न संभवेत् , कथं तर्हि प्रामाण्यस्य गुणान्वयव्यति- रेकी ? इति चेत् , न; प्रामाण्यप्रतिबन्धकस्य दोपस्यामा विपयीकृत्या- वस्थानेऽपि तयोरुपपत्तेः ।। न च गुणान्वयव्यतिरेकयोर्दोपाभाव- विषयत्वे वैयधिकरण्यं शङ्कनीयम् ; दोपाभावत्यैव गुणत्यात् । न हीन्द्रियादिपु दोपाभावव्यतिरेकेण गुणो दृश्यते । अथ यः कश्चिद्गुणः स्यात् , तदापि दोपनिवृत्तिहेतोस्तस्य गुणस्य दोपाभावेनैव साक्षाद- न्वयव्यतिरेकी : निवृत्ते तु दोपे प्रामाण्यं निप्प्रतिवन्ध सिध्यतीति अस्तु तर्हि . ५. १. C,Somit एव २. C,s: वेदवादिनः ३. : स्वतस्त्वसमावेशः 6: अपि instead of हि T:प्रामाण्यापत्तिाल्पत्ति Pomits one grafa T: तदपि ६.

·[I, clx . १२६ विवरणप्रमेयसंग्रहः प्रामाण्येनापि सह गुणस्य दोपाभावद्वारा अन्ययव्यतिरेको प्रतीयेते; नतु तत्र साक्षातौ विद्यते । अस्तु तर्हि प्रतिबन्धकस्य दोपस्याभाव एव प्रामाण्यकारणम् , साक्षादन्वयव्यतिरेकवचात् ; इति चेत्, न; तथा सति दोपस्य प्रतिबन्धकत्वासंभवात् । सत्येव पुष्कलकारणे कार्योत्पादविरोधितया प्राप्तं हि प्रतिबन्धकम् । न हि दोपाभावे सति दोपः प्राप्नोति । अतो नोत्पत्तौ परतस्त्वम् । CLX (c). ज्ञप्तिरपि प्रामाण्यस्य कथं परतः स्यात् ? प्रामाण्यं नाम ज्ञानस्यार्थपरिच्छेदसामर्थ्यम् । तत्कि गुणजन्यत्वज्ञानादव- गम्यते, अर्थक्रियासंवादज्ञानाद्वा ? नाद्यः; घटे ज्ञायमानेऽपि तस्य ज्ञानस्य गुणजन्यत्वं यावन्न ज्ञायते, तावद् घटपरिच्छेदसामर्थ्याप्रतीती घटव्यवहारानुदयप्रसङ्गात् । अस्तु गुणजन्यत्वज्ञाने सति पश्चाद् व्यवहारः; इति चेत् , न ; घटज्ञानवद् गुणजन्यत्वज्ञानस्यापि स्वप्रामाण्य- निश्चायकज्ञानान्तरात्मागकिश्चित्करत्वे सति अनवस्थाप्रसङ्गात् । द्वितीयेऽप्ययं न्यायस्तुल्यः। अथ मतम्-साधनभूतभोजनादिज्ञा- नानां तृप्त्यार्थक्रियासंवादज्ञानात्प्रामाण्यावगमः ; फलभूततृप्त्यादि- ज्ञानानां तु स्वत एव तदवगमः, अर्थक्रियान्तराभावात् । 'ततो नानवस्था -इति, तदसत् । विमतं साधनज्ञानं स्वत एव प्रमाणम् । ज्ञानत्वात् , फलज्ञानवत् । विपक्षे चान्योन्याश्रयग्रसङ्गो बाधः । प्रवृत्तस्यार्थक्रियासंवादज्ञानात्प्रामाण्यनिश्चयः, प्रामाण्यनिश्चये च प्रवृत्ति- रिति । अनिश्चिते एव प्रामाण्ये तन्निश्चयाय प्रवृत्युपपत्तेर्नान्योन्याश्र- यता ; इति चेत् , सति संदेहे तथास्तु । असन्दिग्धार्थप्वभ्यस्त- घटादिविषयज्ञानेपु कथं प्रामाण्यनिश्चयाय प्रवृत्तिः स्यात् ? ननु सुवर्ण- परीक्षायां निरीक्षणनिकर्षणदाहच्छेदरूपात्प्रत्ययचतुष्टयादर्थनिश्चयः, न . प्रथमप्रत्ययमात्रात् ततः परतः प्रामाण्यमनिवार्यम् । इति चेत्, न । तत्र हि द्वितीयादिज्ञानानि प्रथमज्ञानप्रामाण्यप्रतिबन्धकसंशयादिनिरा- + . P: न सवोऽनवस्या Pomits all words from this to the end of the sentence, का ·, clx.clxi) प्रथमवर्णकम् सीनि, न तु वत्प्रामाण्यनिश्चायकानि। तस्मात् प्रामाण्यस्योत्पत्ती ज्ञप्तौ च ज्ञानोत्पादकज्ञापकातिरिक्तानपेक्षत्वलक्षणं स्वतस्त्वमभ्युपेयम् । CLX (d). अप्रामाण्यस्य तु ज्ञानकारणगतदोपादुत्पत्तिः, माधाच ज्ञप्तिः ; इति परतस्त्वम् । अप्रामाण्यं परतो नोत्पद्यते, प्रामाण्या- भावत्वात् , प्रामाण्यप्रागभाववत् ; इति चेत्, न, हेत्वसिद्धेः । अप्रामाण्य नामाज्ञानसंशयविपर्ययाः। तदुक्तं भट्टपादै:--- 'अप्रामाण्य विधा भिन्न मिथ्यात्वाज्ञानसंशयः । इति । अज्ञानशब्देन चात्र वस्त्वन्तरज्ञानं विवक्षितम् ; 'विज्ञान वान्य- वस्तुनि' इति तैरेवोक्तत्वात् । ततस्तत्र त्रयाणामपि नाभावत्वम् । स्वतःप्रामाण्यस्यापि दोपवलादप्रामाण्यमविरुद्धम् ; स्वत उप्णस्याप्यग्ने- मन्त्रादिना प्रतिवन्धे शैत्यदर्शनात् । यदि कथञ्चिदप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमाशङ्केथाः, तदानीं अप्रमाणज्ञानादपि यावद्दोपाधिगममुत्पद्य- मानं व्यवहारं कथं समर्थयेथाः ? तस्मात्प्रामाण्यमेव स्वत इति स्थितम् । तथा च सति ब्रह्मविद्यायास्तापेक्षत्वे कथं नापसिद्धान्तः ? - CLXI. नैप दोषः ; तर्कस्य प्रतिबन्धनिराकरणमाबहेतु- स्वात् । यद्यपि ब्रह्म स्वप्रकाशम् , शब्दश्च तत्रापरोक्षज्ञानजनने समर्थः, तथापि दुरितैश्चित्तकृतविपरीतप्रवृत्तेः विपयासंभावनया देहेन्द्रियादि- विपरीतभावनया च प्रतिवन्धः संभवति । ततो निश्चलो- ऽपरोक्षोऽनुभवो न जायते । तत्राश्रमधर्मानुष्ठानाद् दुरितापगमः । शमादिसेवनाचित्तस्य विपरीतप्रवृत्तयो निरुध्यन्ते । मननात्मकेन तर्केण जीवनीक्यलक्षणस्य विपयस्यासंभावना निरस्यते । निदिध्या- सनेन विपरीतभावनां तिरस्कुर्वती सूक्ष्मार्थनिर्धारणसमर्था चित्तवृत्चे- रेकाग्रता संपद्यते । ततः शब्दजनितमपरोक्षं ज्ञानं निश्चलं प्रतितिष्ठति । . ५. p:नैव १. omits इति चेत् 2. ślokavārtika, Il-v. 54. ३. P,somit तस : अवगमं ६. C,:प्रवृत्तिभिः C, P:न निश्चलो...... ८. T: अपरोक्षज्ञानं जायते ·१२८ विवरणप्रमेयसंग्रहः (İ, clxii-clxiii CLXII. वेदान्तशब्दस्य च ब्रह्मापरोक्षावगतिहेतुत्वम् 'तं त्यौपनिपदं पुरुपं पृच्छामि।" इति तद्धितप्रत्ययेन दर्शितम् । उपनिपत्स्वेव सम्यगवगतः पुरुष इति तद्वितप्रत्ययार्थः। न ह्यपरोक्षे ब्रह्मणि परोक्षज्ञानं संभवति । ततः प्रथमत एव शब्दादुत्पन्नमपरोक्ष- ज्ञान प्रतिवन्धापाये पश्चान्निश्चलं भवति। अथ वा यथा संप्रयोगो- ऽभिज्ञानमुत्पाद्य पुनः पूर्वानुभवसंस्कारापेक्षया प्रत्यभिज्ञानमुत्पादयति, तथा शब्द एव प्रथमं ब्रह्मणि परोक्षज्ञानमुत्पाद्य पुनर्वणितप्रतिवन्धक्षया- पेक्षया द्वितीयमपरोक्षज्ञानमुत्पादयति । न च स्वयंप्रकाशे ब्रह्मणि परोक्षज्ञानं विभ्रमः; स्वयंप्रकाशेऽपि पुरुपान्तरसंवेदने परोक्षानुमानदर्श- नात् । एवं सति शब्दात्प्रथममपरोक्ष परोक्ष वा ब्रह्मज्ञानं जातमपि तावतैव निश्चलापरोक्षानुभवरूपेण प्रतिष्ठाया अभावात् अप्राप्तमिय भवति । मनननिदिध्यासनयोः कृतयोः फलरूपेण प्रतिष्ठितत्वाद् ब्रह्मविद्या प्राप्तति व्यपदिश्यते । CLXIII. नन्वेवं सति निधिध्यासनानन्तरमेव फलोदय- दर्शनात्तस्यैवाङ्गित्वम् ; श्रवणमननयोस्तु तदुपकारितयाङ्गत्वं प्राप्तम् ; इति चेत् , मैवम् ; निदिध्यासनस्यानुभवोत्पत्तौ करणत्वायोगात् । न हि निदिध्यासनं नाम किश्चित्प्रमाणम् , येनानुभवजनने स्वयं करण स्यात् । श्रवणं तु शब्दशक्तितात्पर्यावधारणरूपं सत् करणभूतशब्दाति- शयहेतुत्वात्करणमिति कृत्वा श्रवणस्यैवाङ्गित्वमुचितम् । 'प्रबलप्रति- बन्धनिवारकयोमनननिदिध्यासनयोः सहकारिभृतचित्तातिशयहेतुत्वा- स्फलोपकार्यगत्त्वम् । मननं हि विषयगतासंभावनां निराकृत्य "चित्ते %3 . १. C, Pomit च २ .: अपरोक्षज्ञानहेतुन्यम् ३. - Brh., III-ix-26%; Pomits पृच्छामि C:गम्यमानः P omits this sentence. ६.inserts ७. T, Vomit परोक्ष T, V: कारणं C,P: फल १०. romits from चित्ते to farina in the next scntence. up ·1. clxiv-clxv] प्रथमवर्णकम् १२९ संशयमपनयति । निदिध्यासनं च विपरीतभावनां निराकृत्य चित्तवृत्तरेकाम्यं जनयति । शमादीनां यज्ञादीनां च 'आरादुपकार- कत्वादितिकर्तव्यतारूपत्वम् । तत्राप्यन्तरङ्गाः शमादयः, श्रवणाधिकार- प्रतिबन्धकस्य चित्तेन्द्रियगतविपरीतप्रवृत्त्याख्यस्य दृष्टदोपस्य निवारक- स्वात्; यज्ञादयश्चादृष्टदोषस्य निवारकतया बहिरङ्गाः । अत इति- कर्तव्यतया फलोपकार्यङ्गाभ्यां चोपकृतमणिभृतं श्रवणमेव निश्चला- परोक्षानुभवजनकम् । यत्तु श्रवणमापातिकमङ्गानुष्ठानात्माक् परोक्ष- ज्ञानमप्रतिष्ठितापरोक्षज्ञानं या जनयति, तस्य निदिध्यासनाङ्गत्वेऽपि न 'नः किश्चिद्धीयते; संसारनिवर्तकब्रह्मतचापरोक्षज्ञानजनकश्रवणस्यै- वाङ्गित्वाङ्गीकारात् । CLXIV... अमज्ञानं न संसारनिवर्तकम् , सत्यपि तस्मिन् संसारदर्शनात् ; इति चेत् , न; 'तत्यापरोक्षात्समूलाध्यासनिवृत्ते- रन्वयव्यतिरेकशास्त्रसिद्धत्वात् । अध्यासविरोधिदेहव्यतिरेकावगमवत्त- चावयोधोऽध्यासविरुद्धोऽपि न तमपनयेत् ; इति चेत् , न, वैपम्यात् । तत्त्वज्ञानं हि मूलाज्ञानविरोधि; न तु तथा देहव्यतिरेकज्ञानम् । CLxv. तर्हि तत्त्वज्ञानान्मृलाज्ञाननिवृत्तौ सद्यः शरीरपातः स्यात् । इति चेत् , न; अज्ञानतत्कार्यसंस्कारादपि शरीराद्यनुवृत्ति- संभवात् । चक्रभ्रमणादिक्रियायां जाने च संस्कारः प्रसिद्धो नान्यत्वेति चेत्, न ; गन्धादौ संस्कारदर्शनात् । निःसारितपुप्पे पुष्पपात्र स्थिताः सूक्ष्माः पुप्पापयवा एव गन्धयुद्धिमुत्पादयन्ति, न संस्कारः, इति चेत् , तथापि प्रलयावस्थायां सर्वकार्यसंस्कारोऽभ्युपगम्य" एव । ये तु नाभ्युपगच्छन्ति तान् प्रत्यनुमातव्यम्-विमतः कार्यविनाशः संस्कार- व्यासः, संस्कारविनाशादन्यत्वे सति विनाशत्वात् , ज्ञानविनाशवत्--- इति । क्रियाज्ञानयोरेव संस्कार इति प्रसिद्धया वाध इति चेत्, १. T: यावदुपकारक्वात् s: आपरोक्ष्यात् S: इन्द्रियादि s: अभ्युपगतस्य . " . ३. Comits 7:

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, clxvi-clxvii तहविद्यातत्कार्ययोरपि भ्रान्तिज्ञानरूपत्वात्संस्कारहेतुत्वमस्तु । अवि- धादिसाक्षिचैतन्यस्य नित्यत्वेऽपि तदवच्छेदकज्ञानाभासरूपवृत्तेरनि- त्यत्वात्संस्कारः सिध्येत् । तथापि स्मृतिमात्रकारणासंस्कारात्कथम- परोक्षद्वैतावभासः ? इति चेत् , 'प्रपश्चापरोक्षकारणचैतन्याश्रितदोपत्वात् संस्कारस्येति वदामः; अपरोक्षकारणनेत्रादिगतकाचादिदोपाणामपरोक्ष- भ्रमहेतुत्वात् । न च केवलस्य चैतन्यस्य न संस्काराश्रयत्वसंभव इति वाच्यम् ; अविद्याश्रयत्ववदुपपत्तेः। संस्कारस्य कार्यत्वेऽपि प्रध्वंसवन्नोपादानापेक्षा, अविद्यासंस्कारव्यतिरिक्तभावरूपकार्याणामेवो- पादानजन्यत्वात् । अत एवान्यत्र संस्कारस्य स्वोपादानाश्रयत्व- नियमेऽप्यत्रानुपादानचैतन्याश्रितत्वमुपपद्यते । न च संस्काराङ्गीकारे विदेहमुक्तथभावः, प्रारब्धकर्मणोऽन्ते तत्त्वज्ञानानुसन्धानादेव संस्कार- निवृत्ती तत्सिद्धेः । CLXVI. अथ मन्यसे-अविद्याया निवृत्तत्वात्संस्कारस्य चानुपादानत्वानिरुपादानो देहेन्द्रियादिः कथं सिध्येत् ?–इति; तर्हि तत्त्वसाक्षात्कारे जातेऽपि आ प्रारब्धक्षयमविद्यालेशानुवृत्या जीवन्मुक्ति- रस्तु। प्रतिबन्धकस्य प्रारब्धकर्मणः क्षये तत्त्वज्ञानादविद्यालेशोऽपि अतः सर्वसंसारनिवर्तकब्रह्मात्मैकत्वविद्याप्राप्तये सर्व- वेदान्तारंभः। यद्यपि केपुचिद्वेदान्तेषु सगुणोपासनानि विधी- यन्ते, तथापि तेपां गोदोहनादिवत्प्रासङ्गिकत्वादुपासनकर्मभृतं निर्विशेष ब्रह्मैव तत्रापि प्रतिपाद्यम् । उपास्यत्वेन विधीयमाना गुणा अप्यध्या- रोपापवादन्यायेन निर्विशेपब्रह्मप्रतिपचावुपयुज्यन्ते । अपवादात्प्राग- वस्थायामारोपितस्तैस्तैर्गुणैर्विशिष्टं ब्रह्म तस्मै तस्मै फलायोपास्पत्वेन निवर्तते । CLXVII विधातुं शक्यम् । ६. १ .: आपरोक्ष्य ..: भापरोक्ष्य हेवदर्शनात् $ omits a भाधितम्य P omits all words from तस्मै upto भवगन्तव्य in the first line of the next para.

·i, clxrifi-clxx] प्रथमवर्णकम् CLXVIII. ननु यदि मुमुक्षुणावगन्तव्यं ब्रह्मस्वरूपं बोधयि- तुमारोपितगुणप्रपञ्चमाश्रित्योपासनाविधिः, तदा मोक्षेऽधिकृतस्यैवोपा- सनाधिकारः स्यात् ; यथा दर्शपूर्णमासयोः 'चमसेनापः प्रणयेत् । इति वाक्यात्प्राप्तमपां प्रणयनमाश्रित्य 'गोदोहनेन पशुकामस्य' । इति विधीयमाने गोदोहने दर्शपूर्णमासाधिकारिण एवाधिकारः, तद्वत् । नैप दोपः । तत्र हि दर्शपूर्णमासाधिकारिण एवाप्रणयनप्राप्तिः; तत्प्राप्तिमत एव पशुकामनायां गोदोहनविधिरित्यधिकृताधिकारता स्यात् । इह तु शब्दादारोपितप्रपञ्चप्रतिपत्तिरमुमुक्षूणामप्यस्तीत्या- श्रित्य विधानेऽपि नाधिकृताधिकारता । CLXIX. ननु सगुणब्रह्मोपासनविधायकानां वेदान्तानां ब्रह्मप्रतिपत्तिपरत्वेऽपि न प्राणायुपासनविधायकानां तदस्ति; इति चेत् , न; तेपामप्यन्तःकरणशुद्धिद्वारेण तत्रैव पर्यवसानात् । तस्मा- सर्वेपामपि वेदान्तानां ब्रह्मैव विपयः; तद्विद्याप्राप्त्या अनर्थनिवृत्तिः प्रयोजनम् । ततस्तद्विचारशास्त्रस्यापि ते एव विषयप्रयोजने इत्यव- गन्तव्यम् । CLxx. ननु विचारकर्तव्यतामा प्रथमसूत्रस्यार्थः । तत्रा- सूत्रिते विषयप्रयोजने वेदान्तविचारसम्बन्धितया किमित्युपपाद्यते ? इति वेत, उच्यते। सारित एकाधिपायाप्पोजने । तथा हि। इष्टसाधनतैव विधायकानां लिङ्लोट्तव्यप्रत्ययानां अर्थ इति तावदुत्तर- वाभिधास्यते । मोक्षकामेन ब्रह्मज्ञानाय वेदान्ता विचारयितव्या इत्यस्मिन् सूत्रवाक्ये तव्यप्रत्ययेन धात्वर्थस्य विचारस्य सामान्येनेष्ट- साधनता पोध्यते । तत्र कि तदिष्टमिति विशेपाकारेण फलजिज्ञासायां स्वर्गाद्विदधिकारिविशेषणतया मोक्ष एवं विचारफलत्वेनावगम्यते । 1. Ap. SS, I-xvi-3 ś omits 315 Padds स्यान् T, V: येते एवार्थतो ६. C,: इसाधन धमवयोध्यते ३. : शम्दानारोपित ·-- विवरणप्रमेयसंग्रहः (1. clxxi ब्रह्मज्ञानं तु धात्वर्थविचारसाध्यत्वात्फलीभृतमोक्षसाधनत्वाचापूर्ववद- चान्तरव्यापाररूपं भविष्यति । CLXXI (a). ननु नेष्टसाधनता लिङादिप्रत्ययार्थः, किंतु नियोगो मानान्तरागम्यः स च धात्वर्थेषु नियोज्यं नियुञ्जानः सामर्थ्यात् धात्वर्थस्य फलसाधनत्वं कल्पयतीति । नैतत्सारम् । अनुपपत्यभावात् । किं धात्वर्थस्य फलसाधनत्वमन्तरेण नियोगस्प स्वरूपमनुपपन्नम् , उत तत्प्रवर्तकत्वमनुपपन्नम् ? नाद्यः, असत्यपि फले नित्यनैमित्तिकनियोगस्वरूपस्य सत्त्वात् । द्वितीयेऽपि कि नियोगः फलकामनामपेक्ष्य प्रवर्तकः , उत स्वयमेव प्रवर्तकः ? आये फलकामनैव प्रवर्तयतु, किं नियोगेन, प्रत्यक्षादिपु फलकामनायाः प्रवर्तने स्वातन्त्र्यदर्शनात् ? द्वितीये नदीवेगादिवन्नियोगः फलकामना- रहितमपि पुरुपं बलात् प्रवर्तयेत् । तथा च तत्प्रवर्तकत्वं धात्वर्थस्य फलसाधनत्याभावेऽप्युपपन्नम् । अन्यथा नदीवेगोपि फलसाधने प्रवर्तयेत् । CLXXI (b). नियोगमात्रस्य धात्वर्थफलसम्बन्धाकल्प- कत्वेऽपि फलकामिना प्रमीयमाणो नियोगस्तत्कल्पकः ; इति चेत् । न; अत्रापि तयोः सम्बन्धमन्तरेणानुपपत्त्यभावात् । न तावत्काम्य- फलस्य धात्वर्थसाध्यत्वमन्तरेणाधिकारिविशेपणत्वमनुपपन्नम् ; जीव- नादीनामसाध्यानामपि 'यावज्जीवं जुहुयात् । इत्यादिष्वधिकारि- विशेपणत्वदर्शनात् । असाध्यस्वभावानां तथात्वेऽपि साध्यस्वभावस्य फलस्याधिकारिविशेषणत्वं धात्वर्थसाध्यतया विना अनुपपन्नम् ; इति चेवा न। किं साध्यस्वभावस्येत्यत्र साध्यशब्देन धात्वर्थसाध्यत्वं विवक्षिवम् । : १ .: फलभूत २. C,P: तव्यादि ३. P: धाग्यर्थे V:धावस्य Pomits उत ६. T:प्रयोग P:प्रासयति C,: कामिनः Pomits from दर्शनात् up to pray in the next sentence. ५.

·, 3 i,clxxii प्रथमवर्णकम् उत साध्यत्वमात्रम् ? आये- कल्प्यकल्पकयोरमेदादात्माश्रयापत्तिः । द्वितीयेऽपि कि 'स्वर्गस्य साध्यत्वं शब्दात्प्रतीयते, उतार्थान् ? नाद्यः, • वाचकपदाभावात् । न द्वितीयः, कल्पकाभावात् । न हि स्वर्गस्य साध्यत्वमन्तरेण किश्चिदनुपपन्नं पश्यामः । स्वर्गस्य साध्यत्वाभावे *कामियोगोऽनुपपन्न इति चेत्, एवमपि नास्याधिकारिविशेषणत्वम् , यदलात् धात्वर्थस्य साध्यता कल्प्येत । यथा 'शुप्कदण्डी देवदत्तः । इत्यत्र दण्ड एव देवदत्तविशेषणम् , शुष्कत्वं दण्डविशेषणम् , तथा 'स्वर्ग- कामोऽधिकारी' इत्यत्रापि कामनैवाधिकारिविशेषणम् , स्वर्गः कामनाया विशेषणम् । कामनाद्वारा स्वर्गस्याधिकारिविशेषणत्वं स्यादिति चेत् । तथापि न तस्य धात्वर्थसाध्यता सिध्यति ; 'अध्येतु- कामो भैक्ष्यं चरेत् । इत्यत्र साध्यस्वभावस्याधिकारिविशेषणस्याप्यध्य- यनस्य धात्वर्थभूतभैक्ष्यचरणसाध्यत्वादर्शनात् । 'द्रव्यकामो राजानम् , धर्मकामो यज्ञान् उपसेवेत । इत्यादौ वैपरीत्यमपि दृष्टमेव इति चेत् , तहि स्वर्गतत्कामनयोरधिकारिविशेपणत्वमेव दुर्निरूपम् । तथा हि । न तावत्स्वर्गकामपदं दर्शपूर्णमासनियोगस्य पुरुषेणायोगं व्यवच्छिनत्ति; नित्यविधिवलादेवायोगव्यवच्छेदस्य सिद्धेः । नापि तदन्ययोगव्य- वच्छेदकम् ; अस्वर्गकामस्य दर्शपूर्णमासव्यवच्छेदे 'नित्यविधिविरोधात् । नित्यनियोगाद्भिन्नो हि काम्यनियोगः। तत्रायोगान्ययोगव्यवच्छेदे नास्त्युक्तदोप इति चेत्, मैवम् । यद्यपि यावज्जीववाक्येन बोध्यो नित्यनियोगः', काम्यनियोगश्च स्वर्गकामवाक्यबोध्यः, तथापि साङ्गदर्शपूर्णमासनियोगस्योभयकत्वेन प्रत्यभिज्ञानान्नास्ति भेदः । नित्यकाम्यविभागस्त्वधिकारमात्रभेदादुपपद्यते । न च अधिकारि- 4 a १. P omits all words from 'this up to न हि स्वर्गस्य २. C,P: कमियोगः ३. Cinserts तु C,Somat एव P and Tomit all words from this up to अन्ययोगव्यवच्छेदे, little lover down. T, V:नित्ययोगः ७, P,S: वाश्याद् योभ्यः ८. s: अधिकारि ४ ·यथा 'दण्डी विवरणप्रमेयसंग्रहः [1, clxxii विशेषणत्वाभावे स्वर्गकामपदवैयर्थ्य शङ्कनीयम् । प्रैपानन्याह' इत्यादौ ऋत्विजः प्रैषानुवक्तुः प्राप्तत्वाद्दण्डिविशेषणपरं वाक्यं यत्प्रेपानन्वाह तद्दण्डी सन्निति, तथा स्वर्गकामपदमपि विशेषण- स्वर्गपरम् । तदुक्तं पार्थसारथिना- अपेक्षितत्वाद्भाव्यस्य' कामशब्दो हि तत्परः । विशेषणप्रधानत्वं दण्डीत्यादिपु दर्शितम् ॥ इति । स्वर्गकामपदस्य फलमानपरत्वेऽप्यर्थादधिकारी लभ्यते । धात्वर्थस्य यागस्य स्वर्गसाधनत्वे लिङादिप्रत्ययोंधिते सति 'मदपेक्षितफलसाधन- मिदं कर्म ' इति कर्मण्यधिकारं पुरुषः स्वयमेव प्रतिपद्यते । एवं च फलपरं स्वर्गकामपदं साधनवचनेनान्विताभिधानमर्हति । तचेष्टसाधनतायाः तव्याद्यर्थत्वे सिध्यति, न नियोगस्य तदर्थत्वे । तस्मान्न नियोगो लिडादिप्रत्ययार्थः । CLXXII (a). अन्ये पुनर्धात्वर्थस्वर्गयोः साध्यसाधन"- सम्बन्धावगममेवमाहुः। विषयनियोज्याभ्यां विशिष्टोनियोगस्तावद्विधि- याक्यादवगम्यते । विपयो यागः, नियोज्यः स्वर्गकामः, तयोश्च कर्म- कर्तृरूपेण परस्परान्वयो नियोगनिप्पत्त्यन्यथानुपपत्त्या अवगम्यते । अन्वयाभावे नियोज्येन विपयेऽननुष्ठीयमाने तदनुष्ठानसाध्यो नियोगो न 'निप्पयेत; तत्र यथा दण्डिनान्वीयमानस्य दण्डेनाप्यन्वयः, तथा 'स्वर्गकामविशिष्टनियोज्येनान्वीयमानस्य यागस्य विशेपणीभूत- स्वर्गेणाप्यन्वयो भवति । स चान्वयो गुणप्रधानभाषाहते न संभवति । ततः स्वर्गस्य प्राधान्येन यागस्य गुणमावेनान्वये सति तयोः साध्य- साधनसम्बन्धः स्यादिति । . . T:भावस्थ Cited under 1, 8, in the Nyayaratnamala, p 128. T: इति Pomits माधम s: गम्यते T,V:निप्पचते P omits ग्वर्गफाम; C, . omit काम ·.. - - I, clxxii-clxxiii) प्रथमवर्णकम् CLXXII (b). नैतत्सारम् ; उत्तरीत्या' कविशेपणभूत- जीवनगृहदाहादिनापि यागस्यान्वयग्रसङ्गात् । अस्तु, को दोपः ? इति चेत्, उच्यते । तत्र किं जीवनादेर्धात्यर्थं प्रत्यङ्गत्वेनान्ययः, किंवा प्राधान्येन ? आये नित्यदर्शपूर्णमासाधिकारिविशेपणस्य जीव- नस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वेन तद्विकृतौ सौर्यादावप्यन्वयः प्रसज्येत । तथा हि। 'सौय चरुं निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकामः । इत्यनेन विहितस्य कर्मणो 'दर्शपूर्णमासविकृतित्वं निर्वपतिचोदनासामर्थ्यासिद्धम् । तत्र 'प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्या' इत्यतिदेशेन प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासाङ्गानां विकृतौ प्राप्तिदर्शनात् तदविशेपाजीवनमपि प्राप्नुयात् । ततो ' यावजीवं सौर्य चळं निर्वपेत् । इति स्यात् । न च कामाधिकारेण नित्याधि- कारस्य बाधाददोष इति वाच्यम् ; यथा प्रकृतौ नित्यकाम्याधिकारः, तथा विकृतावपि प्रसङ्गात् । द्वितीये जीवनादेः प्राधान्येन स्वर्गादिवत्साध्यत्वं स्यात् । तस्मात्फलविशेषपरं स्वर्गकामपदं सामान्येन श्रेयःसाधनत्वविध्यभिधायिना लिडादिपदेनान्विताभिधानं करोति । CLXXIII. ननु यदि लिङादिप्रत्ययैरिष्टसाधनताभिधीयते तदा 'ज्योतिष्टोमेन यजेत' इत्यत्र तृतीया न सिध्येत ; तिकृत- द्वितसमासैरनभिहिते करणे कारके तृतीयाविधानात् । नायं धात्वर्थस्य यागसामान्यस्य 'करणत्वेऽभिहितेऽपि याग- विशेषज्योतिष्टोमकरणत्वस्यानभिहितत्वात् । तत इष्टसाधनताया विधायकप्रत्ययार्थतायां न कोऽपि दोपः । तथा च मोक्षकामेन वेदान्ता विचारयितव्या इत्यनेन सूत्रवाक्येनापि श्रेयोमानसाधनत्वे विचारस्याभिहिते सति अर्थात श्रेयोविशेपो मोक्षो विचारशास्त्र- प्रयोजनमिति लभ्यते । दोपः। १. P8: नीन्या this up to प्रकृतिभूत in the T:जीवनबन् next sentence. ३. TS, II-ili-2-3. C:श्रेयःसाधनविधि etc. १. P omits al] words from ६. T, Y: कारण ·यथा 'दण्डी १३४ विवरणप्रमेयसंग्रहः [I, clxxii विशेषणत्वाभावे स्वर्गकामपदवैयर्थ्य शङ्कनीयम् । प्रेपानन्याह' इत्यादौ ऋत्विजः प्रैपानुवक्तुः प्राप्तत्वाद्दण्डिविशेषणपरं वाक्यं यत्प्रेपानन्वाह तद्दण्डी सन्निति, तथा स्वर्गकामपदमपि विशेषण- स्वर्गपरम् । तदुक्तं पार्थसारथिना- अपेक्षितत्वाझाव्यस्य' कामशब्दो हि तत्परः । विशेषणप्रधानत्वं दण्डीत्यादिपु दर्शितम् ॥ इति । स्वर्गकामपदस्य फलमालपरत्वेऽप्यर्थादधिकारी लभ्यते । धात्वर्थस्य यागस्य स्वर्गसाधनत्वे लिङादिप्रत्ययेबोंधिते सति 'मदपेक्षितफलसाधन- मिदं कर्म ' इति कर्मण्यधिकार पुरुपः स्वयमेव प्रतिपद्यते । एवं च फलपरं स्वर्गकामपदं साधनवचनेनान्विताभिधानमर्हति । तच्चेष्टसाधनतायाः तव्याद्यर्थत्वे सिध्यति, न नियोगस्य तदर्थत्वे । तस्मान्न नियोगो लिङादिप्रत्ययार्थः। CLXXII (a). अन्ये पुनर्धात्वर्थस्वर्गयोः साध्यसाधन'- सम्बन्धावगममेवमाहुः। विषयनियोज्याभ्यां विशिष्टो नियोगस्तावद्विधि- वाक्यादवगम्यते । विपयो यागः, नियोज्यः स्वर्गकामः, तयोश्च कर्म- कर्तृरूपेण परस्परान्वयो नियोगनिप्पत्त्यन्यथानुपपत्त्या अवगम्यते । अन्वयाभावे नियोज्येन विपयेऽननुष्ठीयमाने तदनुष्ठानसाध्यो नियोगो न 'निप्पयेत; तत्र यथा दण्डिनान्वीयमानस्य दण्डेनाप्यन्वयः। तथा "स्वर्गकामविशिष्टनियोज्येनान्वीयमानस्य यागस्य विशेपणीभूत- स्वर्गेणाप्यन्वयो भवति । स चान्वयो गुणप्रधानभाषाहते न संभवति । सतः स्वर्गस्य प्राधान्येन यागस्य गुणभावेनान्वये सति तयोः साध्य साधनसम्बन्धः स्यादिति । ॥ १. T:भावस्य २. Cited under 1,8, in the Nyāyaratnamala, p. 128. :च गम्यते T,V:निष्पद्यते P omits स्वर्गकाम; C, . omit काम Pomits ग्गाधन ·1, clxxii-clxxiii) प्रथमवर्णकम् CLXXII (b). नैतत्सारम् ; उक्तरीत्या' कविशेपणभूत- जीवनगृहदाहादिनापि यागस्यान्ययप्रसङ्गात् । अस्तु, को दोपः ? इति चेत्, उच्यते । तत्र किं जीवनादेर्धात्वर्थ प्रत्यङ्गत्वेनान्वयः, किया प्राधान्येन? आये नित्यदर्शपूर्णमासाधिकारिविशेषणस्य जीव- नस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वेन तद्विकृतौ सौर्यादायप्यन्वयः प्रसज्येत । तथा हि । 'सौर्य चकै निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकामः । इत्यनेन विहितस्य कर्मणो 'दर्शपूर्णमासविकृतित्वं निर्वपतिचोदनासामर्थ्यात्सिद्धम् । तत्र 'प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्या' इत्यतिदेशेन प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासाङ्गानां विकृतौ प्राप्तिदर्शनात् तदविशेपाजीवनमपि प्राप्नुयात् ; ततो ' यावजीवं • सौर्य चळं निर्वपेत् । इति स्यात् । न च कामाधिकारेण नित्याधि- कारस्य बाधाददोष इति याच्यम् ; यथा प्रकृती नित्यकाम्याधिकारः, तथा विकृतावपि प्रसङ्गात् । द्वितीये जीवनादेः प्राधान्येन स्वर्गादिवत्साध्यत्वं स्यात् । तस्मात्फलविशेषपरं स्वर्गकामपदं सामान्येन श्रेयःसाधनत्वविध्यभिधायिना लिङादिपदेनान्विताभिधानं करोति । CLXXIII. ननु यदि लिङादिप्रत्ययैरिष्टसाधनताभिधीयते तदा 'ज्योतिष्टोमेन यजेत' इत्यत्र तृतीया न सिध्येत् ; तिकृत्त- द्वितसमासरनभिहिते करणे कारके तृतीयाविधानात् । नायं दोपः, धात्वर्थस्य यागसामान्यस्य 'करणत्वेऽभिहितेऽपि याग- विशेषज्योतिष्टोमकरणत्वस्यानभिहितत्वात् । तत इष्टसाधनताया विधायकप्रत्ययार्थतायां न कोऽपि दोपः । तथा च मोक्षकामेन वेदान्ता विचारयितव्या इत्यनेन मूत्रवाक्येनापि श्रेयोमात्रसाधनत्वे विचारस्याभिहिते सति अर्थात श्रेयोविशेपो मोक्षो विचारशाख- प्रयोजनमिति लभ्यते । १. P ,:नीत्या this up to प्रकृतिभूत in the २. T: जीवनवन् next sentence. ३. TS, II-iii-2-3. ५. C:श्रेयःसाधनविधि etc. P omits all words from ६. T, V: कारणाने H

·पियरणप्रमेयसंप्रदा
[l, clxxiv
CLXXIV. तथा 'ब्रह्मजिज्ञासा' इति ब्रह्मशब्देन 'विपयो-
ऽपि सूत्रितः । यद्यपि समन्वयाध्यायेनैव विपयोऽवगम्यते, चतुर्था-
ध्यायेन च प्रयोजनम् , तथापि प्रवृत्तिहेतुत्वात् प्रथमसूत्रेऽपि ते
सूचनीये। तदेवं विषयप्रयोजनसद्भावात् शास्त्रमारंमणीयमित्येतद्वर्गक
तात्पर्यमिति' सिद्धम् ।
इति प्रथमवर्णकम्
४.
१. T, Vomit तथा
२. T, V,Somit ब्रह्म
३. Ps omit अमि
T, V: सूचितः
५. C, P, omit इति

·द्वितीयवर्णकम् आत्मा श्रोतव्य इत्यस्य विधेर्वेदान्तवाक्यगः । विचारो विषयः साक्षात् स निरूप्योऽत्र वर्णके ॥१॥ वेदान्तव्यवधानेन ब्रह्मैक्यं विपयो विधेः । निरूपितः स पूर्वस्मिन् वर्णके सप्रयोजनः ॥२॥ वेदान्ता यदि शून्या स्युपियेण फलेन च। तदा दूरे तद्विचारोऽतस्तयोः पूर्वमीरणम् ॥ ३ ॥ संभाविते विचारेऽद्य पूर्वमीमांसया स किम् । गतो न वेति सन्देहे निर्णयोनाभिधीयते ॥ ४ ॥ 1. ननु वेदान्तानामर्थनिर्णयाय न्यायकलापोऽपेक्षितः। स च 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यादिसूत्रः सूत्रितः । नच विधिवास्यास्य तत्र निर्णयः प्रवृत्त इति वाच्यम् ; कृत्स्नवेदस्य विधिमात्रपरत्वात् । वेदान्ताः सिद्धपरा इति चेत् , न ; तेपामपि ' आत्मा द्रष्टव्यः' इत्यादि- ज्ञानविधिपरत्वात् । तर्हि क्रियाविधिकलापः पूर्वमीमांसायां निरूपितः, ज्ञानविधिनिरूपणायोत्तरमीमांसा आरभ्यताम् ; इति चेत्, न; उत्पत्ति- विनियोगप्रयोगाधिकाराणां चतुर्णा विध्यपेक्षितरूपाणां क्रियायां निरूपि- तानां ज्ञानेऽपि न्यायसाम्येन बोद्धं शक्यत्वात् । तत्रोत्पत्तिविधिर्नाम कर्मस्वरूपमात्रबोधकः 'अग्निहोत्रं जुहोति ।" इत्यादिः । तथा अङ्गाङ्गि- सम्बन्धबोधका - दमा जुहोति' इत्यादिविनियोगविधिः । साङ्गप्रधान- - C:चा २. P,S: अथ ३. PM., I-i-1. ४. C,S: वाक्यर्थमात्रम्य ५. कार्यमात्रापरवात् ६. Brh., II-iv-5. ७. TS, I-v-9(1) ८. Somits अगाडि C: अङ्गागिनोः .९. Ap. SS., VI-15.

·विध्या- १३८ .: विवरणप्रमेयसंग्रहः कर्मण्यनुष्ठानबोधकः प्रयोगविधिः । स च श्रौत इति भाट्टाः क्षेपलक्षणोपादानप्रमाणेन कल्पनीय इति प्राभाकराः । फेलकामिनो जीवनादिनिमित्तयतो वा कर्मण्यधिकारप्रतिपादकोऽधिकारविधिः । त एते विधयः क्रियायां निरूपिता ज्ञानेऽपि यथायोगमुत्प्रेक्षितुं शक्याः । अन्यथा क्रियामेकामुदाहृत्य निरूपिताः क्रियान्तरे पुनः प्रतिपाद- नीयाः स्युः। II. ननु अभ्यधिकाशैङ्कानिराकरणाय अध्यायान्तरवच्छास्त्रा- न्तरमारंभणीयम् । तथा हि । वेदाप्रामाण्यशङ्कायां प्रथमेऽध्याये तत्प्रामाण्यं निरूपितम् । सर्वकर्मैक्यशङ्कायां द्वितीये यजतिजुहोतीत्यादि शब्दान्तरादिहेतुभिरुत्पत्तिविधिभेदपूर्वकः कर्मभेदो निरूपितः । सर्वत्र समप्राधान्यशङ्कायां तृतीये श्रुतिलिङ्गादिप्रमाणैरङ्गाङ्गिभाव उक्तः । चतुर्थे ऋत्वर्थत्वेनैतावतामनुष्ठानं पुरुषार्थत्वेन चैतावतामिति निर्धारितम् । पश्चमे 'वाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेते' इत्यादौ क्रमो दर्शितः । पष्ठे कामिन इहाधिकारः, जीवनादिनिमित्तवतश्चेह, इति विचारितम् । इति पूर्वपदकेन प्रकृतिविध्यपेक्षितो विचारः कृतः । 'समग्राङ्गसंयुक्तो विधिः प्रकृतिः, विकलाङ्गसंयुक्तो विधिर्विकृतिः। विकृतिविध्यपे- क्षितो विचारः सप्तममारभ्योत्तरपट्केन कृतः । तत्रापि सप्तमेन प्रकृत्युपदिष्टानामङ्गानां सामान्येन विकृतावतिदेशो नितिः । 'इत्थं कुर्यात्' इत्युपदेशः; 'तद्वत्कुर्यात् । इत्यतिदेशः। अष्टमे तु प्रकृति- भूतायां दर्शपूर्णमासव्याख्यायामिष्टौ 'आग्नेयोऽष्टाकपालः' इत्यत्र पुरोडाशप्रकृतिद्रव्यभूतानां नीहीणां ये निर्वापावघातप्रोक्षणादयो धर्मा अभिहितास्ते विकृतिभूतसौर्यचरौ बीहिंद्रच्यसारूप्यद्वारेण चरुपकृतिभूतबीहिप्वप्यतिदिश्यन्ते इत्यादिविशेषातिदेशो निरूपितः । तदुक्तम्- . T: कामकामिनो Vशब्दाभिनिराकरणाय somits इनि ४. C:निरूपित Cp. Asv. SS, III-5 taken with III-9. C: सकला TS, VII.v-21 (1) ·द्वितीयवर्णकम् - l, ill सप्तमेनातिदेशेन धर्माः सन्तीति साधिते । ततोऽष्टमेन यो यस्य यतश्चेति निरूपणा ॥ इति । नवमे तु प्रकृत्युपदिष्टमन्त्रसामसंस्कारकर्मणां विकृतावतिदिष्टानां' प्रकृतिविकृत्योर्द्रव्यदेवताभेदे सति प्रकृतिगतद्रव्यादिशब्द विहाय विकृतिस्थितद्रव्यादिशब्दाध्याहारादिलक्षण हो दर्शितः । तद्यथा- .'अग्नये जुष्टम् । इति मन्त्रस्य विकृतौ 'र्याय जुष्टम् । इति पदप्रक्षेपः । दशमे तु विकृतावतिदिष्टानामङ्गानां प्रकृती सावका- शानां विकृतिगतविशेपानोपदेशादिना बाधो दर्शितः । तद्यथा- विकृतावतिदेशप्राप्तानां प्रकृतिसम्बन्धिवहिपां 'शरमयं वहिः, इति विकृतिगतविशेपोपदेशेन बाधः । तथा ' कृष्णलान् श्रपयेत् । इति विहिते विकृतिभृते कृष्णलपाके प्राकृता अवधातादयः प्राप्ताः; तत्र कृष्णलाख्येपु सुवर्णशकलेपु तुपविमोकासंभवादवघातस्य बाधः । तथा 'तौ न पशौ करोति' इति निषेधात् पशायाज्यभागयोवधिः । एकादशे वनेकशेपिविधिप्रयुक्तस्य शेपस्य सकृदनुष्ठानादेव सर्वशेषि- णामुपकारसाम्यरूपं तन्त्रनामकमुक्तम् । तद्यथा-'आग्नेयोऽष्टाकपाल' 'उपांशुयाजमन्तरा यजति । 'अग्नीपोमीयमेकादशकपालम् । इत्युक्त- पौर्णमासकर्मत्रयप्रयुक्तस्य प्रयाजादेः सकृदनुष्टानादेव शेपित्रयोपकार इति । द्वादशे त्वेकशेषिप्रयुक्तशेपानुष्ठानस्य प्रयोजकसामर्थ्यप्रयुक्तशेप्य- न्तरेऽप्युपकारः प्रसङ्गाख्यो दर्शितः। तद्यथा-पशुविधिप्रयुक्ताङ्गाना पशुपुरोडाशेऽप्युपकारः। तदेवं प्रत्यध्यायमाशङ्कान्तरनिराकरणेन विध्यश- - .. ५. TS, II-vi-6 ६. : भीमीय एकादशकपाल T: कर्मप्रयुक्तस्य P: प्रयोजकल्प सामर्यप्रयुक्त शेप्यन्तरे; 9. Somits all words from this up to दशमे तु २. Asv. SS, III-7. ३. T,V: रूप for तुप; C, : विमोकादि ४. Cp. Ap. [S, V-xxvi-4 also TS, VIl-v-21; IS, I-x-1 (140-8) ८. T, V: शेषान्तरे : : युक्त for प्रयुक्त :

·१४० विवरणप्रमेयसंग्रहः [ii, iii-vi . 'भेदो यथा निरूपितः, तथा प्रतिपत्तव्यस्य ब्रह्मणः प्रत्यक्षादि- भिरसिद्धत्वात् प्रतिपत्तिविध्ययोगाशङ्कायां तन्निराकरणायोत्तरमीमांसा आरभ्यत इति । III. तदेतदयुक्तम् । प्रत्यक्षाद्यसिद्धानामपि यूपाहवनीयादीनां यथा सिद्धिः, तथा ब्रह्मणोऽपि सिद्धौ पृथक् मीमांसानर्थक्यात् । IV. अथ मतम्-'यूपं तक्षति' इत्यादौ न यूपमुद्दिश्य तक्षणादि विधीयते, येन यूपाकारस्य लोकप्रसिद्धिरपेक्ष्येत । किं तर्हि ? 'खादिरो यूपो भवति । इत्यादिनावगतं खदिरादिप्रकृतिद्रव्यं तक्षति यूपं 'कर्तुमित्यलौकिकयूपाकारस्य साध्यत्वं प्रतीयते; स चाकारः 'यूपे पशु बध्नाति' इति विनियोगदर्शनाद्विशेषतोऽवगम्यते तक्षणादिपरि- निप्पन्नः पशुबन्धाधारः काष्ठविशेपो यूप इति । एवमाहवनीयादयोऽपि । न त्वत्र तथा ब्रह्मणः किश्चित्साधकमस्ति । तत आरब्धया उत्तर- मीमांसा-इति । v. नैतदप्युपपन्नम् ; ब्रह्मसिद्धिमन्तरेणापि 'योपा वाव गौत- मानिः, इत्यादाविवारोपितरूपेणोपासने प्रतिपत्तिविध्युपपत्तेः । ततोऽभ्यधिकाशङ्काया अभावान्नोत्तरमीमांसा आरब्धव्या । VI. अत्र केचित्सिद्धान्तकदेशिनोऽभ्यधिकाशङ्कामेवमाहुः । 'चोदनालक्षणोऽथों धर्मः" इति चुवता विधेः प्रामाण्य दर्शितम् । न च 'सदेव सोम्य, इत्यादिवेदान्तानां विधिरहितानां तत्संभवति । न १. T, V : विध्यसभेदः २. C, मीमांसारंभानधर्षयात् ३. T, V : उपेक्ष्येत; C: लोकतः प्रसिद्धिः ५. Cp. Ap. SS, III-xviii-1 C: फर्नुमिच्छति somits आरब्धव्या ७. C ,: पव ८. Chind., V-viii-1 ९. P adds off here, but omits it earlier after अन्तरेण P : अप्यधिकाशङ्काया PAI, I-i-2. १२. Chand., VI-2-1 १३. V:घेदानां ·१४० बिवरणप्रमेयसंग्रह [II, iii-vi - 'भेदो यथा निरूपितः, तथा प्रतिपत्तव्यस्य ब्रह्मणः प्रत्यक्षादि- भिरसिद्धत्वात् प्रतिपत्तिविध्ययोगाशङ्कायां तनिराकरणायोत्तरमीमांसा आरभ्यत इति । III. तदेतदयुक्तम् । प्रत्यक्षाद्यसिद्धानामपि यूपाहवनीयादीनां यथा सिद्धिः, तथा ब्रह्मणोऽपि सिद्धौ पृथक् मीमांसानर्थक्यात् । IV. अथ मतम्-'यूपं तक्षति । इत्यादौ न युपमुद्दिश्य तक्षणादि विधीयते, येन यूपाकारस्य लोकप्रसिद्धिरपेक्ष्यत । कि तहि ? 'खादिरो यूपो भवति । इत्यादिनावगतं खदिरादिप्रकृतिद्रव्यं तक्षति यूपं कर्तुमित्यलौकिकयूपाकारस्य साध्यत्वं प्रतीयते स चाकारः 'यूपे पशु बध्नाति । इति विनियोगदर्शनाद्विशेषतोऽवगम्यते तक्षणादिपरि- निप्पन्नः पशुबन्धाधारः काष्ठविशेपो यूप इति । एवमाहवनीयादयोऽपि । न त्वत्र तथा ब्रह्मणः किञ्चित्साधकमस्ति । तत आरब्धव्या उत्तर- मीमांसा-इति । v. नैतदप्युपपन्नम् ; ब्रह्मसिद्धिमन्तरेणापि 'योपा वार गौत- माग्निः, इत्यादाविवारोपितरूपेणोपासने प्रतिपत्तिविध्युपपत्तेः । ततोऽभ्यधिकाशङ्काया अभावान्नोत्तरमीमांसा आरब्धव्या । VI. अत्र केचित्सिद्धान्तकदेशिनोऽभ्यधिकाशङ्कामेवमाहुः । 'चोदनालक्षणोऽथों धर्मः" इति ब्रुवता विधेः प्रामाण्यं दर्शितम् । न च 'सदेव सोम्य , इत्यादिवेदान्तांनी विधिरहितानां तत्संभवति । न : १. T, V: विध्यसभेदः २. C,: मीमांसारंभान यात् ३. T, V : उपेक्ष्येत C: लोकनः प्रसिद्धिः ५. Cp. Ap. SS, III-xviii-1 C: नुमिच्छति ६. Somits आरुघच्या ५. C,: ८. Chand., V.viii-1 ९. P adds of here, but omits it carlier after अन्तरण १०. P : अप्यधिकारवाया 11. PNI, I-i-2. १२. Chand., VI-2-1 V: वेदानां ·, ફિકર विवरणप्रमेयसंग्रहः [II, viii-ix जुहोति' इति विनियोक्तुमनेराहवनीयत्वसिद्धये विहित आधानादिः . विनियोक्ष्यमाणसंस्कारः। तत्र होमेन भस्मीकृतानां सक्तूनांक्रतुं प्रत्यनुप- कारिणां ऋतौ विनियोगासंभवात् नोभयविधसंस्कारोऽप्यत्र घटते । न च सक्तुहोमवाक्यस्य वैयथ्य युक्तम् , अध्ययनविधिपरिगृहीतत्वात् । तस्मात् 'सक्तून् । इति द्वितीययावगतं प्राधान्यं विहाय सक्तुभिरिति तृतीयया परिणामेन सक्तूनां गुणभावं होमक्रियायाः प्राधान्य चोपादा- यार्थकर्मता निरूपिता ।. तद्वत् 'आत्मानमुपासीत' इत्यत्राप्यात्मनो' परिणामेनात्मगुणकमुपासनकर्मैव स्वतन्त्रफलाय प्राधान्येन विधीयताम् । VIII. विपम उपन्यासः। दृष्टान्ते हि शब्दतः करणभृता अपि सक्तवोऽर्थतः कर्मभृताः; होमक्रियाकृतातिशयस्य भस्मीभाव- लक्षणस्य विकारस्य सक्तुपु सद्भावात् । ततो जुहोतीति सकर्मकधातु- प्रयोगो युक्तः । दान्तिके तु यद्यात्मनोऽर्थतः कर्मत्वम् , तदोत्पत्त्या- दीनां चतुणां क्रियाफलानामेकं वक्तव्यम् ; तब्य निराकृतम् । अकर्म- कत्वे चोपासीतेति सकर्मकधातुप्रयोगोऽनुपपन्नः। नन्वात्मन्याप्तिः क्रिया- फलं भविष्यति; स्वरूपतो नित्यप्राप्तस्याप्युपासनायाः पूर्व प्रतीति- तोऽप्राप्तत्वात् । नैतयुक्तम् ; स्वप्रकाशचैतन्यरूपत्वेन प्रतीति- तोऽपि नित्यप्राप्तत्वात् । अतो विध्यभावादविवक्षितार्था वेदान्ता इति धर्मजिज्ञासानन्तरं स्नानं प्राप्तम् । इति तामेतामभ्यधिकाशङ्कां निराकर्तु ब्रह्मजिज्ञासा त एवं सिद्धान्तकदेशिन एवमवतारयन्ति 'अथातो ब्रह्मजि- ज्ञासा । इति । 1. अयमभिप्रायः, धर्मजिज्ञासानन्तरं ब्रह्म जिजासितव्यं न स्नातव्यमिति । न च वेदान्नेषु विध्यभावः; 'कटः कर्तव्यः' इत्या- दियन् ' आत्मा द्रष्टव्यः' इत्यादौ कर्मकारकगतफलाय विध्युपपनः । P: निवाया ५. : भमतीतामातायात २. Brh., liv-8. Br.Su., I-i1. : मामने इति Brh., JI.iv.5 ५. T,: चिया . 1. ६.

·- ૨૪૨ [II, viii-ix . विवरणप्रमेयसंग्रहः जुहोति' इति विनियोक्तुमनेराहवनीयत्वसिद्धये विहित आधानादिः .. विनियोक्ष्यमाणसंस्कारः। तत्र होमेन भस्मीकृतानां सक्तूनां क्रतुं प्रत्यनुप- कारिणां ऋतौ विनियोगासंभवात् नोभयविधसंस्कारोऽप्यत्र घटते । न च सक्तुहोमवाक्यस्य वैयर्थ्य युक्तम् , अध्ययनविधिपरिगृहीतत्वात् । तस्मात् ' सक्तून् । इति द्वितीययावगतं प्राधान्यं विहाय सक्तुभिरिति तृतीयया परिणामेन सक्तूनां गुणभावं होमक्रियायाः प्राधान्यं चोपादा- यार्थकर्मता निरूपिता। तद्वत् 'आत्मानमुपासीत' इत्यत्राप्यात्मनो विभक्तिविपरिणामेनात्मगुणकमुपासनकर्मैव. स्वतन्त्रफलाय प्राधान्येन विधीयताम् । VIII. विपम उपन्यासः। दृष्टान्ते हि शब्दतः करणभूता अपि सक्तवोऽर्थतः कर्मभूताः; होमक्रियाकृतातिशयस्य भस्मीभाव- लक्षणस्य विकारस्य सक्तुषु सद्भावात् ; ततो जुहोतीति सकर्मकधातु- प्रयोगो युक्तः । दार्टान्तिके तु यद्यात्मनोऽर्थतः कर्मत्वम् , तदोत्पत्या-. दीनां चतुर्णा क्रियाफलानामेकं वक्तव्यम् ; तच्च निराकृतम् । अर्म- कत्वे चोपासीतेति सकर्मकधातुप्रयोगोऽनुपपन्नः। नन्वात्मन्याप्तिः क्रिया- फलं भविष्यति; स्वरूपतो नित्यप्राप्तस्याप्युपासनायाः पूर्व प्रतीति- तोप्राप्तत्वात् । नैतद्युक्तम् ; स्वप्रकाशचैतन्यरूपत्वेन प्रतीति- तोऽपि नित्यप्राप्तत्वात् । अतो विध्यभावादविवक्षितार्था वेदान्ता इति धर्मजिज्ञासानन्तरं स्नानं प्राप्तम् । इति तामेतामभ्यधिकाशङ्का निराकर्तु ब्रह्मजिज्ञासां त एव सिद्धान्तकदेशिन एवमवतारयन्ति 'अथातो ब्रह्मजि- ज्ञासा । इति । IX. अयमभिप्रायः, धर्मजिज्ञासानन्तरं ब्रह्म जिज्ञासितव्यं न स्नातव्यमिति । न च वेदान्तेषु विध्यभावः; 'कटः कर्तव्यः' इत्या- दिवत् ' आत्मा द्रष्टव्यः' इत्यादौ कर्मकारकगतफलाय विध्युपपत्तेः । ५. : अमीतोऽमाप्तवान् २. Brh., I-iv-8. : भाग्मने इति Bșh., II-iv-5 ५. T,V: विधायत - . P: मियायां Br. Su., I-i-1.

·શકર विवरणप्रमेयसंग्रहः [II, viii-ix जुहोति' इति विनियोक्तुमनेराहवनीयत्वसिद्धये विहित आधानादिः . विनियोक्ष्यमाणसंस्कारः। तत्र होमेन भस्मीकृतानां सक्तूनां ऋतुं प्रत्यनुप- कारिणां ऋतौ विनियोगासंभवात् नोभयविधसंस्कारोऽप्यत्र घटते । न च सक्तुहोमवाक्यस्य वैयर्थ्य युक्तम् , अध्ययनविधिपरिगृहीतत्वात् । तस्मात् ' सक्तून् । इति द्वितीययावगतं प्राधान्यं विहाय सक्तुभिरिति तृतीयया परिणामेन सक्तूनां गुणभावं होमक्रियायाः प्राधान्यं चोपादा- यार्थकर्मता निरुपिता। तद्वत् 'आत्मानमुपासीन' इत्यत्राप्यात्मनो विभक्तिविपरिणामेनात्मगुणकमुपासनकमेव स्वतन्त्रफलाय प्राधान्येन . विधीयताम् । VIII. विपम उपन्यासः। दृष्टान्ते हि शब्दतः करणभृता अपि सक्तयोऽर्थतः कर्मभृताः; होमक्रियाकृतातिशयस्य भस्मीभाव- लक्षणस्य विकारस्य सक्तुपु सद्भावात् ; ततो जुहोतीति सकर्मकधातु- प्रयोगो युक्तः । दार्टान्तिके तु यद्यात्मनोऽर्थतः कर्मत्वम् , तदोत्पत्या- दीनां चतुर्णा क्रियाफलानामेकं वक्तव्यम् ; तच्च निराकृतम् । अकर्म- कत्वे चोपासीतेति सकर्मकधातुप्रयोगोऽनुपपन्नः। नन्वात्मन्याप्तिः क्रिया- फलं भविष्यति; स्वरूपतो नित्यप्राप्तस्याप्युपासनायाः पूर्व प्रतीति- तोप्राप्तत्वात् । नतद्युक्तम् ; स्वप्रकाशचैतन्यरूपत्वेन प्रतीति- तोऽपि नित्यप्राप्तत्वात् । अतो विध्यभावादविवक्षितार्था वेदान्ता इति धर्मजिज्ञासानन्तरं स्नान प्राप्तम् । इति तामेतामभ्यधिकाशका निराकर्तु ब्रह्मजिनासां त एव सिद्धान्तकदेशिन एवमवतारयन्ति 'अथातो बलजि- नामा, इति । Ix. अयमभिप्रायः, धर्मजिनामानन्तरं ब्रह्म जिजामितव्यं न स्नातव्यमिति । न च वेदान्तेषु विध्यभावः 'कटः कर्तव्यः' इत्या. दिचन् ‘आत्मा द्रष्टव्यः' इत्यादी कर्मकारकगतफलाय विध्युपपत्तेः । P: शिवाय ५. : अप्रतीतोमासयात् Brh., l-iv-8. Br.Su., I-i-1. ई: भाग्मने इति .. Brh., II-iv-5 v. T,V: विधीय ·- , II, xir द्वितीयवर्णकम् १४५ फचिच्छूयते । मैवम् ; 'इदं सर्व यदयमात्मा') इत्यादिवाक्यानां विधिपराणां शाब्दज्ञानविधौ पर्यवसानात् । न च वाच्यम्-~' यदय- मात्मा' इत्यात्मस्वरूपमुद्दिश्य ' तदिदं सर्वम् । इति प्रपञ्चरूपत्वविधाने सति आत्मनोऽचेतनत्वप्रसङ्गेन विधेोंडुरभावादात्मनः प्रपञ्चरूपत्व- स्यापुरुषार्थत्वात्कथमेतद्वाक्यं विधिपरम् ?–इति । यदिदं समिति प्रतिपन्नं प्रपञ्चमुद्दिश्य तदयमात्मेत्यप्रतिपन्नात्मरूपस्यैव विधानात् ; 'नेति नेति। इत्यादिवाक्यपर्यालोचनया प्रपञ्च प्रविलाप्या- त्मैव विधेय इति विशेपनिश्चयात् । यद्यपि 'इदं सर्व यदय- मात्मा' इत्यत्र विधिन श्रूयते, तथापि 'पूपा प्रपिष्टमार्गः' इत्यादाविय विधिः कल्प्यतामिति । XIV. तमेतमप्येकदेशिशास्त्रारंभप्रकारं पूर्वपक्षी नाङ्गीकुरुते | तथा हि । 'पूपा प्रपिष्टभागः) इत्यत्र प्रपिष्टो भागो यस्येति समाँसे यथा प्रमीयमाणो द्रव्यदेवतासम्बन्धः स्वाविनाभृतं याग गमयति, यागश्च स्वामिनाभृतं विध्यर्थ नियोगमिति श्रुतसामर्थ्याद्विध्यर्थे प्रतिपन्ने व्यवहारमात्राय पूपोद्देशेन 'पिष्टपरित्यागः कर्तव्य इत्युपसंहियते तद्वदन नं द्रव्यदेवतासम्बन्धः प्रमीयते यदलाविधिः करप्येत । अथ मन्येत यथा 'विश्वजिता यजेत' इत्यादिषु प्रमीयमाणौ यागनियोगावन्यथा- नुपपत्त्या चेतनं स्वर्गकामं नियोज्यं कल्पयतः, तथेहापि श्रूयमा- णश्चेतन आत्मा यागनियोगी' कल्पयतीति । तदसत् , अनु- पपत्तेरभावात : अन्तरेणापि यागनियोगी लोकव्यवहारे चेतनस्य दृष्टत्वात् । नियोगाभावे कृत्स्नवेदस्य कार्यपरत्वनियमोऽनुपपन्न इति .. १. Brh., 11-iv-6 २. Brh, II-iii-6 ३. C. विज्ञेय ४. Brh., II-in-6 ५, TS, II-vi-8 ६. TS, II-Ti-8 ७. C,: समासेन ८. inserts द्रध्य ९. C,: मन्यसे १०. श्रूयमाणो ११. C,Somit याग and have नियोग १२, कल्पयतु ·[ll, xii-xii , १४३ विवरणप्रमेयसंग्रहः न्ताप्रसिद्धस्य विध्ययोगात् । यागादावपि हि कश्चिद्यागं दृष्टवतः पुरुपस्य यागत्वसामान्योपाधिना प्रसिद्धा सत्यां दृष्टयागव्यक्तिसदृशं यागव्यक्त्य- न्तरं प्रेतिपत्तृयुद्धिस्थमेव विधीयते; अन्यथा 'ममेदं कर्तव्यम् । इति प्रतिपत्यसंभवात् । न द्वितीयः; अलौकिकात्मज्ञानत्वसामान्याकान्तस्य व्यक्तिविशेपस्य कस्यचिदपि पूर्वमननुभृतत्वात् । तृतीयेऽपि किं ताहगा- त्मज्ञानं पुरुपान्तरे विशेषतः प्रसिद्धम् , उत विधेः प्रतिपयधिकारिण्येव? नायः पुरुपान्तरप्रमिद्धरधिकारिणं प्रत्यनुपयोगात् । न द्वितीयः, अधि- कारिणि विशेषतः प्रसिद्धस्यार्थस्य विधिर्वयात् । तदेवं सिद्धान्तक- देशिना अभिहितयोरभ्यधिकाशवातन्निराकरणप्रकारयोरसङ्गतत्वान्न तेनो- तरमीमांमाया अगतार्थत्वं प्रतिपादयितुं शक्यम् । .XII. अपरे पुनः सिद्धान्तकदेशिन एवमगतार्थत्वमाहुः। न वयं तद्वद्वेदान्तेपु विध्यभावलक्षणामभ्यधिकाशवां ग्रूमः, येनोक्तदोपः स्यात् । किं तु विधिमभ्युपेत्यैव ब्रह्मासिद्धिलक्षणाम् । तथा हि । प्रतिपत्तिविध्यपेक्षितानां उत्पत्त्यादीनां चतुर्णा रूपाणां क्रियाविध्युक्त- न्यायेन यद्यपि निर्णयः सिद्धः, तथापि प्रतिपत्तव्यस्य ब्रह्मणः सिद्धवस्तु- 'प्रतिबोधनसमर्थैरपि प्रत्यक्षादिभिरदर्शनात, वेदस्य च कार्यमात्रपरस्य सिद्धब्रह्मतत्याप्रतिपादकत्वात् , आरोपितरूपस्य 'च ब्रह्मण उपासनायां मोक्षलक्षणात्यन्तिकफलासंभवात् , अनुपास्यमेव ब्रह्म; इत्येतामभ्यधिका- शङ्का निराकर्तुमुत्तरमीमांसा आरब्धव्या । तत्र चैवं निर्णीयते । न कार्यमात्रपरो वेदः, उपासना- विधिपरवदन्तिब्रह्मणोऽप्यवगम्यमानत्वात् । प्रवृत्तं चक्षुः द्रव्यमपि प्रख्यापयति तद्वत् । ननु कथं वेदान्तानामुपा- सनाविधिपरत्वम् ? न तावदुपासनं नाम ब्रह्मापरोक्षज्ञानम् ; तस्य परमा- नन्दसाक्षात्काररूपत्वेन फलभूतस्य स्वर्गदविधेयत्वात् । नापि शाब्दज्ञा- नम् । तत्र विधेरश्रवणात् । न हि शाब्दज्ञानं कर्तव्यमित्येतादृशो विधिः १. C, P, : अनुष्टात V,T: २. P,S: प्रन्याययनि ५. V,T: दृष्शिनानम् ३. P ,: परमाम XIII. यथा रूपप्रत्यायनाय ·-- II, xiv] द्वितीयवर्णकम् कचिच्छूयते । मैवम् ; 'इदं सर्व यदयमात्मा'' इत्यादिवाक्यानां विधिपराणां शाब्दज्ञानविधौ पर्यवसानात् । न च वाच्यम्-'यदय- मात्मा' इत्यात्मस्वरूपमुद्दिश्य 'तदिदं सर्वम् । इति अपश्चरूपत्वविधाने सति आत्मनोऽचेतनत्वप्रसङ्गेन विधेर्यो रभावादात्मनः प्रपञ्चरूपत्व- स्यापुस्पार्थत्वात्कथमेतद्वाक्यं विधिपरम् ?-इति । यदिदं सर्वमिति प्रतिपन्न प्रपञ्चमुद्दिश्य तदयमात्मेत्यप्रतिपन्नात्मरूपस्यैव विधानात् । 'नेति नेति' इत्यादिवाक्यपर्यालोचनया प्रपञ्च प्रविलाप्या- स्मैव विधेर्य इति विशेपनिश्चयात् । यद्यपि 'इदं सर्व 'यदय- मात्मा' इत्यत्र विधिर्न श्रूयते, तथापि 'पूपा प्रपिष्टभागेंः' इत्यादाविप विधिः कल्प्यतामिति । XIV. तमेतमप्येकदेशिशास्त्रारंभप्रकारं पूर्वपक्षी नाङ्गीकुरुते । तथा हि । 'पूपा प्रपिटभागः, इत्यत्र प्रपिष्टो भागो यस्येति समासे यथा प्रमीयमाणो द्रव्यदेवतासम्बन्धः स्वाविनाभूतं यागं गमयति, यागश्च स्वाविनाभूतं विध्यर्थं नियोगमिति श्रुतसामर्थ्याद्विध्यर्थे प्रतिपन्ने व्यवहारमात्राय पूपोद्देशेन 'पिष्टपरित्यागः कर्तव्य इत्युपसंहियते तद्वदन नं द्रव्यदेवतासम्बन्धः प्रमीयते यद्धलाद्विधिः कल्प्येत । अथ मन्येत यथा 'विश्वजिता यजेत' इत्यादिपु प्रमीयमाणी यागनियोगावन्यथा- नुपपत्त्या चेतन स्वर्गकामं नियोज्यं कल्पयतः, तथेहापि श्रूयमा- णवेतन आत्मा यागनियोगी' कल्पयतीति । तदसत् , अनु- पपत्तेरभावात ; अन्तरेणापि यागनियोगी लोकव्यवहारे चेतनस्य दृष्टत्वात् । नियोगाभावे कृत्स्नवेदस्य कार्यपरत्वनियमोऽनुपपन्न इति . . १. Brh., II-iv-6 २. Brh, II-ii-6 ३. C. विज्ञेय ४. Brh, II-iv.6 ५. TS, II-vi-8 ६. TS, II--8 ७. CS: समासेन Ś inserts zau ९. C,S: मन्यसे १०. भूयमाणी ११. C,Somit याग and have नियोग १२, कल्पयतु ·[II, xv.xvi - - , विवरणप्रमेयसंग्रहः घेत , एवमपि न नियोगः कल्पयितुं शक्यः, तत्साधनस्य धात्वर्थस्य फस्पचिदप्यभावात् । सोऽपि कल्प्यते इति चेत् , तत्र कि 'पाकं करोति, गमनं करोति । इत्येकपाकगमनादिसर्वधात्वर्थानुगतः कृत्यर्थः कल्प्यते, उत ज्ञात्यर्थः कल्प्यते, अथ वोभयम् ? आये 'यदिदं सर्व तदयमात्मा कर्तव्यः' इति वचनव्यक्तिः स्यात् । तथा च सति अशक्य- विधानमापद्येत । न हि निपुणतरेणापि घटः पटीकर्तुं शक्यते । अथ 'अमी पिष्टपिण्डाः सिंहाः क्रियन्ताम् । इत्यत्रान्यदन्याकारेण क्रियमाणं दृष्टमिति चेत् , एवमप्यत्रेतिकर्तव्यताया अभावादसंपूणों विधिः । न हि शमादयः प्रपञ्चविलयनेतिकर्तव्यतारूपाः, तेषां ज्ञानेतिकर्तव्यतारूप- त्यात् । न द्वितीयः; प्रपञ्चे सर्वस्मिन् विधिवलादात्माकारेण ज्ञाय- मानेऽपि प्रपञ्चभावस्यानिवृत्तेः। न हि योपिदादिप्यग्न्यादिरूपेण बाय- मानेपु योपिदादिभावोऽपि निवृत्तः। न तृतीयः, पक्षद्वयदोपप्रसङ्गात् । xv. ननु योपिदग्न्यादिपु मानसी क्रिया, न ज्ञानम् ; इह त्वात्मतत्त्वज्ञानेन विधीयमानेन प्रपञ्चः प्रविलीनः स्यात्', स्थाणुतत्वज्ञानेन पुरुषभावप्रविलयदर्शनात् ; इति चेत् , तर्हि स्थाणुतत्त्वज्ञानस्येवात्मतत्च- ज्ञानस्यापि विधिव्यतिरिक्तं किञ्चित् प्रापकं वक्तव्यम् ; तत्वज्ञानस्य वस्तुतन्त्रस्याविधेयत्वात् । विधायकशब्दव्यतिरिक्ता वेदान्तगताः शब्दास्तत्प्रापका इति चेत् , तर्हि तेभ्य एव ज्ञानसिद्धः, कृतं विधिना । XVI. उत्पन्नेऽपि ज्ञाने पुनस्तादृशं ज्ञानव्यत्यन्तरं विधीयते । न च विधियर्थ्यम् ; मन्त्रेष्विव" प्राप्तस्यापि पुनर्विध्युपपत्तः" । तथा १. C,P,S: अत्राभावान् Pomits अग्नि २. P: कल्प्य इति ९. C, P,मविलीयते ३. : इत्येवं ; १०. C, P,S: ननु निष्पन्नेऽपि T,V: पागमन करोति V: मन्त्रेष्टिवन् P,Somit कल्प्यते तय V : विध्यनुपपत्तेः, which is P: शमदमादयः unsuitable; P, Ś: P,: भावो निवर्तते; Comits नोपपत्तेः अपि; the reference is to Chānd., V-iii-1, ४. : विधा.

·II, xvi] द्वितीयवर्णकम् हि । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यत्र स्वशाखा स्वाध्यायशन्देनोच्यते । अतस्तन्मध्यपातिनो मन्त्रा अपि स्वाध्यायविधिना पठितव्यतया स्त्री- कृताः। ते च गृहीतपदपदार्थसम्बन्धस्य स्वार्थे प्रत्ययमुत्पाद्य प्रयोजनशून्या व्यवतिष्ठन्ते । न च स्वार्थानुष्ठापकत्वं प्रयोजनम् । स्वार्थस्य द्रव्यदेवतास्वरूपस्याननुष्ठेयत्वात् । नापि तत्प्रमापकत्वम् । ब्राह्मणवाक्यैरेव मन्त्रार्थस्य द्रव्यादेः प्रमितत्वात् । ततो निष्प्रयोज- नत्वे प्राप्ते श्रुतिलिङ्गादिभिर्तीद्यादिवन्मन्त्राः सप्रयोजनस्य कर्मणोऽङ्ग- भावेन' विनियुज्यन्ते । तत्र 'ऐन्द्रचा गार्हपत्यमुपतिष्ठते।" इत्यस्मिन् ब्राह्मणे गार्हपत्यमिति द्वितीयाश्रुतिः 'कदाचन स्तरीरसि इत्येतन्मन्त्र-' स्येन्द्रप्रकाशनसमर्थस्यापि गाईपत्योपस्थाने विनियोगं वोधयति । 'श्रुतसामर्थ्यलक्षणाल्लिङ्गात् श्रुतेर्बलीयस्त्वात् । 'बहिर्देवसदनं दामि। इत्ययं मन्त्रस्तु मन्त्रलिङ्गादहिवने विनियुज्यते । एवं याक्यप्रकरण- स्थानसमाख्याभिरपि तत्र तत्र मन्त्रा विनियुक्ताः। ते च मन्त्राः कैनोपकारेण प्रधानापूर्वसिद्धरुपकुर्वन्तीति वीक्षायामनुष्टानापेक्षितद्रव्य- देवतादिस्मारणेनेति कल्पनीयम् ; दृष्टोपकारे सत्यदृष्ट कल्पनानुपपत्तेः । संभवति हि हुंफडादिव्यतिरिक्तमन्त्ररथस्मृतिः, तदध्ययनस्यार्थावबोध- पर्यन्तत्वात् । यद्यपि ब्राह्मणवाक्यद्रव्यदेवतादिस्मृतिः संभवति, तथापि मन्तरेख" स्मृतावदृष्टविशेपः कल्पनीयः, अन्यथा मन्त्राणामानर्थक्य- प्रसङ्गात् । अध्ययन विध्युपात्तानां तदयोगात् । एवं च सति प्रयोग- विधिः सबेरङरपूर्वोपकारं कारयन्मन्त्रैरर्थज्ञानलक्षणमुपकारं कारयति । तत्र यथा प्रयोगवचनो मन्त्रैरध्ययनकालोत्पन्नज्ञानातिरिक्तमपूर्वोपकारि- ज्ञानान्तरमनुष्ठापयति, तथात्रापि मोक्षोपकारिब्रह्मज्ञानव्यक्त्यन्तरमनु- । .. TA. II-15 २ .: अर्थप्रत्यय ३. P : स्यार्थसम्बन्धस्य ४. Vand T insert अपि ५. MS, III-ii-4 (2013) ६. TS, I-V.6 s इत्यत्र मन्नस्य Cइत्यस्य मन्त्रस्य P : ध्रुतिसामर्थ्य MS, I-i-2 (1.9) १०. C,P insert तत् ११. P:पयन् ९.

·१४८ - विवरणप्रमयसंग्रहः [ii, xvii-xviii छापयतु । न चात्र दार्शन्तिके तद्वत्प्रयोगविधिर्नास्तीति' शखनीयम् , तस्य संपादयितुं शक्यत्वात् । XVII. ननु सर्वत्रोत्पन्ने कर्मणि विनियोगोत्तरकालमधिकार- सम्बन्ध सैति पश्चात्प्रयोगविधिरन्विप्यते; इह तूत्पत्यादिविधित्रयाभावे कथं प्रथमत एव प्रयोगविधिसंपादनम् ? इति चेत् , न; उत्पत्त्यादि- विधित्रयस्याप्यत्र सुसंपादत्वात् । तथा हि । 'वेदान्तवाक्येनात्मज्ञानं कुर्यात् । इत्येवं वेदान्तशब्दलक्षणकरणेन विशिष्टस्यात्मज्ञानस्य स्वरूप- चोधे उत्पत्तिविधिस्तायदध्याहियते । न च वाच्यम्-विशिष्टप्रतीती नोत्पत्तिविधित्वं संभवति, स्वरूपमात्रबोधकत्वादुत्पत्तिविधेः-इति; 'सोमेन यजेत । इत्यत्र विशिष्टोत्पत्तिविधेरङ्गीकृतत्वात् । तन्न हि सोम: शब्दो यागविशेपनामधेयं गुणयाची वेति विचार्य वल्लीविशेपे रूढस्य यागनामत्वासंभवात् गुणवाचित्वं निर्धारितम् । तत्र यद्यपि 'दध्ना जुहोति'' इतिवत् ' सोमेन यजेत ' इत्युक्ते गुणसम्बन्धः प्रतीयते, तथापि अग्निहोत्रं जुहोति। इतिवत् पृथगुत्पत्त्यश्रवणात् सोमगुणविशिष्ट- यागोत्पत्तिविधिरिति अङ्गीकर्तव्यम् । तद्वत्प्रकृतेऽपि विशिष्टोत्पत्तिविधिः किं न स्यात् १ XVIII. स एवोत्पत्तिविधिः पर्यालोचितो नियोगाधिकारप्रयो- गाख्यविधित्रयाकारेण संपद्यते । प्रथम तावदुत्पत्तिविधियोधितमात्म- ज्ञान कयमिति जिज्ञासायां फलवत्सन्निवावफलं तदङ्गम् । इति न्यायेन फलवदात्मज्ञानप्रकरणपठितशमादीनि अफलानि इतिकर्तव्यतात्वेन विनि- योजयनङ्गाङ्गिसम्बन्धबोधकत्वादुत्पत्तिविधिरेच विनियोगविधिः संपद्यते । ततः शमादीतिकर्तव्यतानुगृहीतैर्वेदान्तवाक्यकरणेरात्मज्ञानं कुर्यादित्येवं- २. C: नास्त्येति $ inserts = ३. C, P,S: स्वरूपबोधक ४. Ap. Ss, X-11-8 ५. Ap. ss, VI-15 ६. TS, I-v-9 (1) ७. C, : विनियोग ८. C, Sadds कर्तव्यं before इति ९. sab. Bh., IV-iv-19 १०. P, V: फलानि ११. C,: वाक्यैः ·II, xviii] - . " द्वितीयवर्णकम् रूपेण निष्पन्नः स एव विनियोगविधिः साङ्गे कर्मणि 'ममेदं कर्तव्यम्। इति प्रतिपत्तारमधिकारिणमाकाङ्क्षनर्थवादगतं मोक्षं फलत्वेन रात्रिसत्र- न्यायेनोपसंहृत्य मोक्षकामः कुर्यादित्येवमधिकारविधिः संपद्यते । रात्रिसत्रे ह्येवमर्थवादः श्रूयते 'प्रतितिष्ठन्ति ह वै य एता रात्रीरुपयन्ति। इति । तत्राश्रुतत्वादधिकारी कल्पनीयः। स किं स्वर्गकामो भवेत्, किंवा आर्थवादिकप्रतिष्ठाकाम इति सन्देहः । तत्र विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गकामः प्राप्तः । 'विश्वजिता यजेत । इत्यत्र फलस्याश्रुतस्यापेक्षायाम् , 'स स्वर्गः स्यात्सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात् । इति सूत्रेण क्वचिनियोज्यविशेप- गत्वेन श्रुतः स्वर्ग इतरत्रापि फलत्वेन कल्पनीयः, सर्वेषां स्वर्गार्थित्वा- विशेपादिति नितिम् । तथा रात्रिसत्रेऽपि स्वर्गः फलम् , तत्कामोऽधि- कारी; इति पूर्वपक्षे प्राप्ते 'फलमात्रेयो निर्देशात्' इति सूत्रेणेत्थं राद्धान्ति- विश्वजिदादौ फलस्योत्पत्तावश्रवणात् स्वर्गः कल्प्यतां नाम; रात्रि- सत्रे त्वर्थवादनिर्दिष्टा प्रतिष्ठेव फलम् ; सार्थवादेनैव वाक्येन नियोग- प्रतीतेः अर्थवादानां विध्येकवाक्यताया अर्थवादाधिकरणे निर्णीतत्वात् । तत आर्थवादिकप्रतिष्ठाकामो यथा रात्रिसत्रेऽधिकारी, तथा 'तरति शोकमात्मवित, इत्याद्यर्थवादावगतमोक्षकाममधिकारिणं संपादयन् अधिकारविधिः स्यात् । ततः स एव साङ्गतत्वज्ञानमधिकारिणा अनुष्टा- पयन् प्रयोगविधिः संपद्यते । ततः प्रयोगविधिवलात् मन्त्रवद्वेदान्त- शब्दाः प्रथमतः स्वार्थमात्मानमयोध्यापि पश्चादपूर्वोपकारिविधेयज्ञान- 'ध्यक्त्पन्तरं पर्यवस्थास्यन्ति । न च वाच्यम्-मन्त्राणामपूर्वोपकारि- प्रत्ययमात्रे तात्पर्यम् , स्वार्थस्य ब्राह्मणवाक्यैः प्रतिपादितत्वात् ; वेदा- न्तानां तु स्वार्थेपि तात्पर्य वक्तव्यम् , अन्यतोऽप्राप्तत्वात् । अतो न विधेयप्रत्यये तात्पर्यम्-इति; कुल्याप्रणयनन्यायेनोभयार्थत्वाधि- तम्। 1. Cp. Tandya Brahmana, XXIII-ii-4 ४. C, अन्यन्ता ५. PM., I-ii-1 to 18 ६. -Chand., VII-i-3 २. PM., IV-ili-15 ३. PM., IV-111-18 ·१५० विवरणप्रमेयसंग्रहः [II,xix-xx रोधाते ; यथा शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते, ताभ्य एवं पानीयं च पीयते, तद्वत् । XIX. ननु स्थायिनां कुल्यादीनां युगपत् क्रमेण वा अनेक- कार्यकारित्वमस्तु, उपलभ्यमानत्वात् ; शब्दस्य तु न तावत्क्रमकारित्वम्, क्वचिदपि विरम्य व्यापारानुपलंभात् ; नापि युगपदर्थद्वये तात्पर्य प्रत्य- क्षेण दृश्यते; न्यायतस्तत्कल्पने च न युगपत् न्यायद्यप्रवृत्तिः संभवति; इति चेत् , न; प्रयाजबाक्यप्वर्थद्वये तात्पर्यस्याङ्गीकृतत्वात् । 'ममिधो यजति', 'तनुनपातं यजति', 'इडो यजति', 'बहिर्यजति', स्वाहा- कारं यजति । इति पञ्च वाक्यानि पञ्च प्रयाजान् क्रमं च तदनुष्ठानस्य बोधयन्तीति 'ह्यङ्गीकृतम् । अतः प्रयाज़वाक्यवदुभयार्था वेदान्त- शब्दा मन्त्रवदपूर्वोपकारिणि ज्ञानेव्यक्त्यन्तर विधेये पर्यवस्था- स्यन्तीति । xx. अत्रोच्यते । वेदान्तानां विधेयसमर्पकतायां न स्वार्थ- परता संभवति; विधायकस्य योपिदग्न्यादिवाक्यस्य स्वार्थपरत्वादर्श- नात् । योपिदादिपदार्थस्य लोकसिद्धतया न तत्र स्वार्थपरता, इह तु विधिब्रह्मणोरलौकिकत्वादुभयपरत्वं वेदान्तजन्यज्ञानस्य स्यात् ; इति चेत्, किमत्र वेदान्तेपु या ज्ञानव्यक्तिर्विधीयते सैव वेदान्तार्थभूतं ब्रह्म- स्वरूपं प्रमापयति, उत ज्ञानव्यक्त्यन्तरम् ? आये विरुद्धत्रिकद्वयाप- त्तिलक्षण वैरूप्यं ब्रह्मणः प्रसज्यत । प्राधान्यमुपादेयत्वं विधेयत्वं. चेत्येकं त्रिकम् ; गुणभावः उद्देश्यत्वं अनुवाद्यत्त्रं चैत्यपरं त्रिकम् । तत्र प्रमापकस्य ज्ञानस्य प्रमेयार्थतया प्रमेयस्य ब्रह्मणः प्राधान्यम् । तथा कस्य ज्ञानमित्यपेक्षायां ब्रह्मणो ज्ञानमित्येवं विधेयज्ञानं प्रति व्यावर्त- कतया तदर्थस्य ब्रह्मणो गुणभावः । तथा प्रमाणविषयस्य ब्रह्मण : + .. v : अविधेयत्वात् २. C: तात्पर्यद्वयस्यापि ३. TS, Il-vi-1 (1) ४. Comitsहि :ज्ञानस्न ६: Cinserts चेत् P:प्रसिद्धतया ८. P, insert न ९. T, V: गुणभाषम् ·+ II, xxi-xxii] द्वितीयवर्णकम् प्रामाण्यजन्यातिशययोगित्वाकारेण साध्यत्वादुपादेयत्वम् । तथा स्वभावतः सिद्धृत्वात् ब्रह्मण उद्देश्यत्वम् । तथैदानी प्रमाणविषयस्य ब्रह्मणः पूर्वमज्ञाततयाङ्गीकार्यत्वाद्विधेयत्वम् । तथेदानीमुद्देश्यस्य ब्रह्मणः पूर्व ज्ञातत्वादनुवाद्यत्वम् । तदेवं विधेयज्ञानमेव ब्रह्मप्रमापकमित्यस्मि- नाद्यपक्षे वैरूप्यं दुर्वारम् । अस्तु तर्हि द्वितीयः पक्षः, वेदान्तेभ्य उत्पन्नं प्रथमज्ञानं ब्रह्मपरम् , द्वितीयज्ञानं विधेयतया विधिपरमिति । नायमपि पक्षः समीचीनः; शब्दस्योभयपरत्वाभावे तज्जन्यज्ञानस्यास- कृज्जातस्याप्युभयपरत्वानुपपत्तेः । न च शब्दस्योभयपरत्वम् , प्रयाज- वाक्यदृष्टान्तस्य निराकरिप्यमाणत्वात् । XXI. ननु वैरूप्यप्रसङ्गो न दोपमावहति; अन्यथा गुणकर्म- विधानानुपपत्तेः । तथा हि । क्रत्वङ्गभूतत्रीद्यादिकारकसंस्कारार्थानि कर्माणि गुणकर्माणि । तत्र व्रीहीणामन्यार्थत्वसिद्धत्वज्ञातत्वलक्षणानि गुणत्योद्देश्यत्वानुवाद्यत्वानि तावद्विद्यन्ते; यागक्रियां प्रति कारकत्वाद- न्यार्थत्वम् ; मानान्तरगम्यत्वात्सिद्धत्वज्ञातत्वे । तथा शेपित्त्वसाध्यत्वा- बातत्वलक्षणानि प्राधान्योपादेयत्वविधेयत्वानि प्रोक्षणक्रियावशात् बीही- णामत्र संभविष्यन्ति; प्रोक्षणस्य बीार्थत्वात् बीहीणां शेपित्वम् : प्रोक्षण- जन्यातिशयवदाकारेण पूर्वमसिद्धत्वात् साध्यत्वाज्ञातत्वे । तत्र गुण- त्योद्देश्यत्वानुवाद्यत्वाख्यं त्रिकं व्रीहिशब्दात्प्रतीयते । प्राधान्योपादेयत्व- विधेयत्वाख्यं त्रिकं प्रोक्षणक्रियाजन्यानिशयबाचिद्वितीयाविभक्त्या प्रतीयते । ततो व्रीहिरोक्षणादिपु गुणकर्मस्वकस्यां प्रमिती विरुद्धत्रिक- यापत्तिर्दुवरिति नेयं दोपावहा । XXII. इति चेत् , मैवम् । न तत्र क्रियाजन्यातिशयो विभक्तिगम्यः किं तु ब्रीह्यर्थक्रियाविध्यनुपपत्तिगम्यः। अतः शाब्दे' ज्ञाने गुणत्वोद्देश्यत्वानुवाद्यत्वान्येव प्रमीयन्ते; प्राधान्योपादेयत्वविधेय- वानिवपत्त्येति ज्ञानभेदान तत्र वैरूप्यप्रमङ्गः । प्रकृतेऽपि तर्हि १. ३. : शारदज्ञाने C:प्रमाणजन्य Cinserts च ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [II, xxiiisxxiy ब्रह्मज्ञानविधेयज्ञानयोéदादविरोधोऽस्त्विति चेत्, न; ब्रीह्यादाविय ब्रह्मणि मानान्तरस्यासंभवात् । न हि सामग्रीभेदमन्तरेण कार्यभेदः संभवति । XXIII. अथोच्येत-विधायकपदव्यतिरिक्तपदसमुदायो ब्रह्म- स्वरूप प्रथमतः प्रतिपाद्य पुनस्तदनुवादज्ञानं जनंयित्वा तस्य ज्ञानस्य विधिविषयत्वसमर्पणेन पुनर्विधायकपदेन पदैकवाक्यतां गच्छति, ततः प्रमाणभेदसिद्विः-इति । नैतयुक्तम् ; पर्दकवाक्यतायाः प्राग्वाक्य- रूपस्य पदसमुदायस्य प्रमाणत्वायोगात् । अथान ब्रह्मवाक्यं ज्ञान- विधिवाक्यं चेति द्वेधा विभज्य पश्चादर्थवादविधिवाक्ययोखि वाक्यक- वाक्यता कल्प्येत, तदसत ; अर्थवादानामफलानां विध्येकवाक्य- त्वेऽपि ब्रह्मवाक्यस्य स्वत एव पुरुषार्थपर्यवसायिनस्तदयोगात् । अथ प्राथमिकशब्दज्ञानस्य परोक्षत्वेनाफलत्वात्फलथूतापरोक्षानुभवहेतुत्वा- भावात् तद्धेतुज्ञानं विधेयम् । ततो ब्रह्मवाक्यस्य तद्विध्येकवाक्यत्वं युक्तम् ; इति चेत् , तर्हि यागस्य त्रीह्यादिवद्विधीयमानज्ञानस्य क्रिश्चि- करणकारकं वक्तव्यम् ; तच्च न संभवति, त्वन्मते शब्दस्य परोक्ष- ज्ञानोपक्षयात् ; इन्द्रियादीनां च ब्रह्मगोचरत्वाभावात् । अथ मतम्–शाब्दज्ञानस्यापरोक्षानुभवहेतुता यद्यपि स्वतो न दृश्यते, तथापि विधिवलाझविष्यति; ततः शब्द एव विधेय- ज्ञानकारणम् इति । तदयुक्तम् । किमत्र शब्दजन्यं प्राथमिकं ब्रह्म- ज्ञान विधेयम् , उत तेन ज्ञानेनावगतं ब्रह्मोद्दिश्य प्रत्ययसन्तानः? नायः विधेयज्ञानस्यैव ब्रह्मप्रमापकत्वे वैरूप्यस्य दर्शितत्वात् । न द्वितीयः। प्रत्ययसन्तानस्याश्रुतत्वात् । 'आत्मेत्येवोपासीत' इत्यादौ प्रत्यय- सन्तानरूपस्योपासनस्य विधिः श्रूयत इति चेत् , न; स्वभावसिद्धप्रत्यय- XXIV. , . १. C,S: शाब्दब्रह्मज्ञानस्य Pomits aa: २. s inserts सर्वथान्यदपि ४. T: एकवाक्यत्वात् किञ्चित् between अभावात् T: तन्मते and तद्वेतु; C inserts च alone. ६. Brh., I-iv-7 ·II, xxv] द्वितीयवर्णकम् मुद्दिश्य तस्यालौकिकात्मलक्षणविषयप्रतिपादने वाक्यतात्पर्यात ; एव- कारयोगादात्मनः प्रतिपाद्यत्वनिर्णयात् । तदुक्तम्- यच्छब्दयोगः प्राथम्यमित्याझुद्देश्यलक्षणम् । तच्छब्द एवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम् ॥ इति । xxv. न चैतद्वाक्यमात्मानं तदुपासनं च प्रतिपादयितुं शक्रोति, वाक्य भेदनसङ्गात् । न च 'निदिध्यासितव्यः' इति वाक्यमुपा- सनां विद्ध्यात् ; आत्मप्रतिपादकवाक्यमध्ये पठितस्य तस्य स्तुति- परत्वात् । अन्यथा वाक्यभेदापत्तेः । ननु आत्मन्येवात्मानं पश्येत । इति ज्ञानविधानेन सन्तानविधिरुपलभ्यते, ज्ञानस्य सर्वत्र प्रवाहेणाविना- भावात् ; इति चेत् , न, अविनाभावासिद्धेः; कचित्पुरोवर्ति वस्तु सकट्ट- टवतो झटिति प्रत्यङ्मुखत्वादिदर्शनात् । अथापि दर्शपूर्णमासप्रकरणे मलवद्वासंसो व्रतकलापविधानवदात्मप्रकरणे सन्तानरूपं निदिध्यासनं विधातुं शक्यते; इति चेत् , एवमपि सन्तानस्याप्रमाणस्यापरोक्षानुभव- हेतुत्वासंभवान्न शादज्ञानाद्विशेषः सिध्येत् । न च मृतपुत्रादेर्भावनाधि- क्यादापरोक्ष्यं दृष्टमिति वाच्यम् । तत्र विषयस्यासंप्रयुक्तत्वेन तदापरो- क्ष्यस्य भ्रान्तत्वात् । 'ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः" इति श्रुत्या ध्यानस्यापरोक्षानुभवहेतुत्वमुक्तमिति चेत् , मैवम् । नात्र 'ध्यायमानः' 'पश्यते । इत्येवमन्वयः, येन ध्यान दर्शनहेतुः स्यात् : अपि तु 'ध्यायमानो ज्ञानप्रसादेन पश्यते । इति । ज्ञानशब्देनात्रान्तःकरणमुच्यते, ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्तेः । तस्य प्रसाद ऐकाम्यम् ; तच्च सहकारिकारणम् ; लोके दुर्जेयवस्तुदर्शने चित्तकाश्य- सहायापेक्षाया दृष्टत्वात् । एवं च सहकारिभृतचिचैकाग्र्यस्य प्रत्यय- सन्तानरूपं ध्यान साधनमित्युक्तं भवति । न चैवमश्रुतान्वयकल्पन- १. P : इन्युदेशस्य लक्षणम् &. Ś omits 7 TIG; C inserts २. Brh., II-iv-5 प्राथमिक before शान्द ७. Mund., III-i-8 १. Brh., IV-iv-23 ५. 6 : मलरद्वासो ३. Comits तस्य ८, Pomitsच ·[II,xxvi विवरणप्रमेयसंग्रहः मयुक्तमिति वाच्यम् ; अदृष्टानुपपन्नार्थकल्पनादन्वयमात्रवैपरीत्यकल्प- नस्य लघीयस्त्वात् । न ह्यन्यत्र ध्यानस्यापरोक्षप्रमितिहेतुत्वं दृष्टम् । नाप्युपपन्नम् ध्यानस्य प्रमाणरूपत्वाभावात् । साक्षात्कारस्य तु प्रमाणभूतः शब्द एव कारणमिति पूर्ववर्णके विद्याप्राप्ति- वादे 'तं त्यौपनिपदम्। इति तद्धितप्रत्ययमुपजीव्य सिद्धा- न्तिना समर्थितम् । अतः शाब्दज्ञानस्य तत्सन्तानस्य वा नापरो- क्षानुभवकरणतया विधेयत्वसंभवः । xxVI. यदुक्तं प्रयाजवाक्यवद्वेदान्तानामुभयार्थत्वे सति ब्रह्मप्रतिपादनं विधेयज्ञानव्यक्त्यन्तरपर्यवसानं च भविष्यतीति, तद- पेशलम् ; दृष्टान्तासिद्धेः । प्रयाजा एव हि तत्र शब्दगम्याः; तदनुष्ठान- क्रमस्त्वर्थापत्तिगम्यः। ननु न तावत्प्रयाजा एवं क्रमः; तेषां क्रम- शब्दानभिधेयत्वात् ; नापि तदतिरिक्तः क्रमः सुनिरूपः, एकैकस्मिन् प्रयोजने क्रमादर्शनात् । संयोगवदनेकाश्रितः क्रम इति चेत्, ने वथा सति संयोगिनोखि प्रयाजानां योगपद्यप्रसङ्गात् ; योगपद्ये च कार्यक्रमव्याघातात् । मैवम् ; लोकप्रसिद्धस्य क्रमस्यापहवायोगात्; कॉलकृतक्रमत्वादेवाश्रययोगपद्यानपेात्यात् । यदि देशकालवस्तूपाधि- परामर्शमन्तरेण स्वतन्त्रः क्रमो न दृश्येत, तकदेशोपाधिकेपु क्षेषु वनव्यवहारवत् सनिहितानेकक्षणोपाधिकेपु प्रयाजेपु क्रमव्यवहारोऽस्तु । अथानुऐयपदार्थानामनिप्पन्नम्वभावत्वात् देशकालवस्तुकृतः क्रमो न संभवेत् , तर्हि वाक्यपाठक्रम एव स्मर्यमाणोऽनुष्ठेयपदार्थेपपरज्यताम् । ननु कथमयं क्रमोऽनुष्ठेयविशेपणतया प्रमीयते, विधायकाभावात् । + १. Brh., III-ix-26 २. C, PS: वेदान्तवाक्यानां etc. ३. Pomits एव क्रमः etc., up to प्रयोजने in the next sentence. : प्रयाज Pomitsन V, T: कालकृते क्रम etc. Pomits कृत P : अनपेक्षणात् P: पदार्थेष्वनिप्पन्नस्वभावकेषुः ८. C:स्वभ ई: पदार्थानाम.......केपु १०. T, V : पदार्थेप्युपकल्पताम् ·" II, xxvii] द्वितीयवर्णकम् १५५ प्रयोगवचनस्य तद्विधायकत्वे परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गा, विहिते प्रयोग- विधिः प्रयोगविधौ च तद्विधिकल्पनेति ? नैप दोपः; एकस्य कर्तुयुगप- दनेकपदार्थप्रयोगानुपपत्त्या क्रमस्य प्रमीयमाणत्वात् । ततः प्रयाज- वाक्यानामेकार्थपरत्वान्न तदृष्टान्तेन वेदान्तानामर्थद्वयपरत्वं संभवति । XxVII. यदप्युक्तम्-उपासनाविधिपरैर्वेदान्तैर्ब्रह्माप्यवगम्यते, रूपप्रत्यायकेन चक्षुपा द्रव्यस्यापि प्रतीतिदर्शनात्-इति, तदप्यसत् । यथा प्रतिवस्तु संयोगनिरपेक्षमेव प्रमाणं चक्षुः, न तथा प्रतिपदार्थ प्रमाण शब्दः, किं तु यत्र तात्पर्य तत्र संभूयैव प्रमाणम् । तथा च विधिपरा वेदान्ताः कथं ब्रह्मावगमयेयुः? नन्वेवं तर्हि वेदान्तशब्दा ब्रह्मस्वरूप मा प्रमापयन्तु, किं तु विधायकपदजन्यविधिप्रमितिविपय- त्वेनैव ब्रह्मज्ञानं समर्पयन्तु; ब्रह्मस्वरूपं त्वर्थापा सेत्स्यति, विधेय- ज्ञानस्य ज्ञेयभूतब्रह्मस्वरूपमन्तरेणानुपपत्तेः, इति चेत् , महदिदं न्यायविचारकौशलमायुष्मतः, यदेकस्मिन् विपये ब्रह्मस्वरूपाख्ये प्रथम- प्रतिपत्तिरप्रमाणम् , तस्मिन्नेव द्वितीयज्ञानं प्रमाणमिति, तथा श्रुतिर्न प्रमाणं श्रुत्यर्थापत्तिश्च प्रमाणमिति । अथ श्रुतिविधिशेपत्यान्न स्वार्थे प्रमाणम् , श्रुत्यर्थापत्तिस्त्वनन्यशेपत्वात प्रमाणम् , इत्युच्येत, एवमपि नात्र ब्रह्म सिध्येत् ; 'वाचं धेनुमुपासीत' इत्यादाविच विधेयज्ञानस्य वास्तवज्ञेयमन्तरेणाप्युपपत्तेः । स्वतःप्रामाण्यमाश्रित्य विधेयज्ञानाद ब्रह्मसाधने तथैव सिद्धार्थपदजन्यप्राथमिकज्ञानाद् ब्रह्म किं न सिध्येत् ? तत्सिद्धौ च तावतैव मुक्त्युपपत्तौ विधिवेययम् । अथ विधेयज्ञानस्या- रोपितविपयतायामदृष्टफलकल्पना स्यात् । ततो विपयनमितिलक्षणं दृष्टफलं 1. P,: आश्रयप्रसङ्गात् 6: अनन्यपरत्वात् T: प्रतीयमानत्वात् Brh., V-viii-1 ३. P,S: प्रवृत्त ९. P,sadd स्यात् P : अर्थापत्यव सिध्यति C: मनु 5: अर्थापत्येति 18. T, V: कल्पनात् . . ७. २. ८ १०. Cinsertsन ६. T, V:प्रमाणं and insert न after ज्ञान ·. [il, xxvili विवरणप्रमेयसंग्रहः कल्प्यते'; इति चेत् , न ; सकलप्रमाणविरोधप्रसङ्गात् । तदेवमत्यन्त- दुष्टस्य प्रतिपत्तिविधेरध्याहर्तुमशक्यत्वात् 'इदं सर्व यदयमात्मा इत्यादि- वेदान्तमन्त्ररित्र प्रयोगवचनो न ज्ञानव्यक्त्यन्तरमनुष्ठापयति । ततो नानेनापि सिद्धान्तकदेशिना वेदान्तविचारस्यागतार्थत्वं सुसंपादम् । नन्यध्ययनविध्युपात्तानां वेदान्तानां धर्मब्रह्मविपयत्वाभावे सत्यानर्थक्यं स्यात् । इति चेत् , मैवम् । यद्यपि वेदान्तानां सिद्धब्रह्मस्वरूपाबोधक- त्वान्नास्ति ब्रह्म, तथापि न वेदान्तबयर्थ्यम् ; कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशिष्ट- . स्याहंप्रत्ययगम्यस्य जीवात्मनो विद्यमानः कर्तृत्वादिभिरविद्यमानैश्था- न्तर्यामित्वब्रह्मत्वादिभिर्वेदान्तोक्तसमस्तगुणविशिष्टतयोपासनोत्पत्तिविधी शमदमादीतिकर्तव्यतोपसंहारेण विनियोगविधौ मोक्षकामिनियोज्यसम्ब- न्धितया अधिकारविधौ साङ्गे कर्मण्यधिकारिण्यनुष्ठापकतया प्रयोगविधी च वेदान्तानां पर्यवसानाङ्गीकारात् । तत्र विध्यपेक्षितन्यायस्य सर्वस्य पूर्वतन्त्र एव गतत्वादभ्यधिकाशङ्काया अदर्शनानेवारभ्योत्तरमीमांसा । इत्येवं पूर्वः पक्षः। xxVIII. अत्राभिदध्महे । किं सिद्धे व्युत्पत्यभावात् वेदान्ता- नामुपासनाक्रियापरत्वमुच्यते, किंवा जैमिन्यादिवचनसामर्थ्यात् ? तत्रायः समन्वयसले निराकरिष्यते । न द्वितीयः, वेदान्तानां जैमिन्यादिभिर- विचारितत्वात् । 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यत्र हि सूत्रे भाष्यकारादिभि- धर्ममात्रविचारप्रतिज्ञापरत्वेनाधिकरणमारचितम् , न तु कृत्स्नवेदार्थ- विचारप्रतिज्ञापरत्वेन । तथा हि। धर्ममीमांसाशास्त्र विषयः । तत् किमारंभणीय न वेति सन्देहः । तदर्थमर्थान्तरं चिन्त्यते अध्ययनविधि- रदृष्टार्थो दृष्टार्थो वेति । तत्रादृष्टार्थ इति तावत्प्राप्तम् , भोजनादौ विध्यदर्शनात् । अध्ययनक्रियाकर्मणि स्वाध्याय संस्कार- दृष्टफलसाधने C: कल्प्यताम् *. Bạh., lt-is-5 ३ .: धर्म ब्रह्मप्रतिपत्तिविषयत्यामागे P : रूपावबोधकन्वान्नास्ति; : रूपानवबोधकवान् ५. C, P, Somit दम PM., 1-1-1 Pomits फल ·II, xxviii]' द्वितीयवर्णकम् २५७ प्राप्तिलक्षणं दृष्टफलं संभवेत् ; कथमदृष्टार्थता? इति चेत् , मैवम् । न तावत्संस्कारः संभवति, संस्कृतस्य स्वाध्यायस्य कुत्रचित्तौ विनियोगा- दर्शनात् । नापि प्राप्तिः; अक्षरग्रहणमात्ररूपायाः प्राप्तेः स्वयमफलत्वात् , फलान्तरासाधनत्वाच्च । अर्थावबोधसाधनं तदिति चेत् , तर्थावबोधा- क्षरग्रहणयोः साध्यसाधनभावस्य लोकसिद्धत्वाद्विधियर्यम् । यदि कर्मकारकगतफलाभावे कर्माभिधायितव्यप्रत्ययेन कर्मप्रधानो विधिर्न संभवेत् , तर्हि सक्तुन्यायेन ' अधीयीत' इति चपरीत्यं कल्प्यताम् । न च फलावणादध्ययनस्य कथमदृष्टार्थतेति वाच्यम् । 'यहचोऽधीते पयसः कुल्या अस्य पितृन् स्वधा अभिसंभवति यद्यजूंपि घृतस्य कुल्या' इत्यादिना ब्रह्मयज्ञरूपंजपाध्ययनफलत्वेन श्रूयमाणस्य घृत- कुल्यादेरध्ययनत्वसाम्येन प्रथमाध्ययनेऽप्यतिदेष्टुं शक्यत्यात् । ततो रात्रिसत्रन्यायेन 'घृतकुल्यादिकामः स्वाध्यायेनाधीयीत' इत्येवं विधिः संपद्यते । यदि केचिदर्थवादफलातिदेशं नेच्छन्ति, तर्हि तन्मते विश्व- जिन्यायेन स्वर्गः कल्पनीयः। तदुक्तम्- विनापि विधिनादृष्टलाभान हि तदर्थता । कल्प्यस्तु विधिसामर्थ्यात्स्वर्गो विश्वजिदादिवत् ।। इति । न चादृष्टार्थत्वेऽपि स्वाभाविकस्वार्थावबोधसामर्थ्यस्य का हानिरिति वाच्यम् ; अन्यार्थस्यापि स्वार्थपरतायां मन्त्रार्थवादयोरतिप्रसङ्गात् । तस्मादाम्नायस्याविवक्षितार्थत्वात् , धर्मस्य च प्रत्यक्षाद्यविपयत्त्वात् । प्रमाणानुग्राहकतर्करूपस्य विचारस्थानुग्राह्यप्रमाणाभावे निरालम्बनत्वात् , न शास्त्रमारंभणीयम् इति पूर्वपक्षे प्राप्ते राधान्तं ब्रूमः । - २. ..: प्राप्तिरूपायाः P, $ insert tarihiita C: अधिवहन्ति ४. Sat. Br., XI.v-5 (4-8) P:रूपतया instead of रूप- ६. PM., IV-111-18 Comits तर्हि ८. PM., IV-i11-15 ९. Sastradipika, I-i-1 १०. P, 8 : स्वाभाविकस्वार्थ जप ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [II, xxix-xx XxIx. लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टफलकल्पना । विधेस्तु नियमार्थत्वान्नानर्थक्यं भविष्यति ॥ लभ्यते हि कर्मकारके स्वाध्याये द्विविधं दृष्टफलं अध्ययनक्रियाजनितम्। फलबदर्थावबोधहेतुभूतप्राप्तिः, संस्कारश्च । अर्थावबोधाक्षरग्रहणयोः साध्यसाधनभावस्य लोकसिद्धत्वेऽपि न विधियर्थ्यम् , नियमार्थत्वात् । न च संस्कृतस्य विनियोगाभावः, ऋतुविध्युपादानप्रमाणादेव विनियोग- सिद्धेः । ऋतुविधिहि स्वविषयावयोधमपेक्षमाणस्तस्य जनकतया संस्कृतं स्वाध्यायमुपादत्ते । ननूपादानप्रमाणं ज्ञानस्य जनकतया स्वाध्याय- मात्रमादत्ते, न संस्कारम् ; इति चेत् , सत्यम् ; तथापि कर्मप्रधाना- ध्ययनविधिसामर्थ्यादेव संस्कृतस्वाध्यायजन्यविशिष्टज्ञानवतैवानुष्ठितो यागोऽपूर्व जनयतीति कल्प्यते । आधानवदनङ्गस्याप्यध्ययनस्य ऋतू पकारित्वमविरुद्धम् । तत उभयविधिसामर्थ्याद्विवक्षितार्थो लभ्यते । एवं च यथाश्रुतकर्मकारकंगतदृष्टफलसंभव सक्तुन्यायेनाश्रुतकरणत्वकल्पन- मदृष्टफलकल्पनं चान्याय्यम् । ननु तव्यप्रत्ययेन प्रकृत्यर्थभृताध्यय- नोपरक्तमपूर्वमभिधीयते, न तु कल्प्यते; इति चेत् , मैवम् । अपूर्वा- भिधायितव्यप्रत्ययः स्वाध्यायगतत्वेनवापूर्वमभिदध्यात्, नाध्ययन- गतत्वेन; तव्यप्रत्ययस्य कर्मभूतस्वाध्यायपरत्वात् । अपूर्वस्य धात्वर्थ- जन्यत्वनियमेऽपि तदुपरक्तत्वानियमेन स्वाध्यायगतत्वमविरुद्धम् । नन्यदृष्टार्थत्वे स्वाध्यायस्य विवक्षितार्थता न स्यात, विपनिर्हरणादि- कार्यान्तरविनियुक्तमन्त्रादिवत् ; इति चेत्, न । तथा सत्यध्ययन- विधिवाक्यस्याप्यविवक्षितार्थत्वाददृष्टार्थता अध्ययनविधानमित्येतादृशं त्वन्मतमपि न सिध्येत् । xxx. अथोच्येत–अध्ययनवाक्यस्यादृष्टार्थत्वं तस्यार्थविव- क्षाप्रतिबन्धकं न भवति; स्ववाक्यार्थमध्ययनावच्छिन्नफलभावनारूपं 1. Šāstradīpikā., I-i-1 Pinserts तत् 1. Somits सख्यम् C:कर्मकारक ५. T,V:प्रधान ६. : भवच्छिन्नम् :

·II, xxx] द्वितीयवर्णकम् प्रत्येवाध्ययनविधिना अध्ययनवाक्यस्य विनियुक्तत्वात् । न हि मन्त्रेप्वपि विनियुक्तस्वमात्रमविवक्षितार्थत्वप्रयोजकम् , किं तु स्वार्थादन्यत्र विनि- युक्तत्वम् ; न चाध्ययनवाक्यं स्वार्थादन्यत्र विनियुज्यते; तेन स्वार्थ- परस्य तस्य कस्मादविवक्षितार्थता स्यात् ? ज्योतिटोमादिवाक्यानि तु यागाद्यवच्छिन्नफलभावनारूपात्स्वार्थादन्यत्र अध्ययनावच्छिन्नफलभाव- नायामध्ययनविधिना विनियुज्यन्ते ततो मन्त्राणामिवान्यत्र विनियुक्त- स्यादृष्टार्थस्य स्वाध्यायस्यार्थविवक्षाप्रतिवन्धो दुर्वार:-इति । नैत- द्युक्तम् । न तावददृष्टार्थत्वेनार्थविवक्षा प्रतिवध्यते; स्वतन्त्रादृष्टस्य निरपेक्षस्वर्गादिफलजनकस्य कश्चित्प्रतिवन्धकत्वशङ्कायामप्यत्र तद- भावात् । अत्र हि स्वाध्यायगतकर्मत्वप्रतीतिनिर्वाहाय कर्मगतमदृष्टं अवश्यं कल्पनीयम् ; तस्य च कर्मद्वारेणैव फलमपेक्षितमित्यक्षरसामर्थ्य- सिद्धार्थावबोध एव तत्फलं स्यात् । तथा चात्रादृष्टं नार्थविवक्षाया बाधकम् , प्रत्युत साधकमेव । कर्मगतादृष्टस्यावर्जनीयत्वे तस्यादृष्टस्य अर्थावबोधलक्षणफलोत्पादनेन चरितार्थतायां च ततोऽतिरिक्तस्वतन्त्रादृष्ट तत्फलं वा कल्पयितुमशक्यम् , गौरवप्रसङ्गात् । नाप्यन्यत्र विनि- योगोऽविवक्षां प्रतिबध्नाति; अन्यत्र विनियुक्तानामपि मन्त्राणां स्वसाम- र्थ्यसिद्धार्थावबोधकत्वदर्शनात् । अन्यथा ब्राह्मणादिवास्यैरपि स्मर्तु शक्यस्य द्रव्यदेवतादेमन्त्रैरेव स्मरणाय नियमफलो विनियोगः कथं सङ्गच्छेत ? तदुक्तम्- विधिशक्तिर्न मन्त्रस्य नियोगेनापनीयते । स्वतो विधास्यति ह्येपो नियोगात्स्मारयिष्यति ।। इति । तस्माद्विवक्षितार्थमाम्नायमवलम्य प्रवृत्तं तदनुग्राहकं धर्म- विचारशास्त्रमारंभणीयमिति । तदेवं पूर्वमीमांसारंभाधिकरणपर्यालो- p,4133 Pomits अन्न T, V: एषाम् २. ३. Tantravartika, the printed text reads नियोगेन न मन्त्रस्य and ततो instead of raat ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [II, xxx चनया कृत्स्नवेदस्यार्थविवक्षां धर्ममात्रस्य विचारावसरंच प्रदर्शयितुमादि- सूत्रं प्रववृते, न तु सर्ववेदार्थविचारप्रतिज्ञानायेत्यवगम्यते । ननु वेदवाक्यानि विचारयेदित्यादिभाष्यलिङ्गाद् वेदार्थमात्रविचारोऽवगम्यते । मैवम् ; त्वया तदभिप्रायानवयोधात् । भाप्यकारो हि धर्मे सामान्यतः प्रसिद्धि विशेषतो विप्रतिपत्ति चोपन्यस्य चैत्यवन्दनादीनामेव धर्मत्वाद् बुद्धादिवाक्यान्येव विचार्याणीति पूर्वपक्षीकृत्य सिद्धान्तसूत्रमर्थकथन- पुरःसरमेवेमवतारयनि स्म-धर्माय वेदवाक्यानि विचारयिष्यन् वेद- स्यार्थविवक्षां विचारावसरं च प्रदर्शयितुम् . ' अथातो धर्मजिज्ञासा' इति सूत्रयामास जैमिनिः-इति । ततः, पूर्वापरपर्यालोचनया धर्मविचार एव भाष्यकाराभिप्रेत इति निश्चीयते । सूत्रस्य चायमर्थः-वेदमधी- त्यानन्तरमधीतवेदस्य विवक्षितार्थस्य विचारहेतुत्वाद्धर्मविचारः कर्तव्यः- इति । तत्राप्यथशब्देन कृत्स्नवेदाध्ययनस्य पूर्ववृत्तत्वमभिधाय अत:- शब्देन च कृत्स्नवेदस्य विवक्षितार्थत्वे हेतृकते सति सर्ववेदार्थविचारः कर्तव्य इति प्रतिज्ञा यद्यपि प्राप्ता, अन्यथा प्रतिज्ञाहेत्वोयधिकर- ण्यात् , तथापि वेदशब्दं परित्यज्य धर्मशब्दमुच्चार्य प्रतिजानतः सूत्र- कारस्य वेदैकदेशार्थविचार एवाभिप्रेत इति गम्यते । युक्तं च धर्मस्यैव विचार्यत्वम् । लोके हि यत्सन्दिग्धं सप्रयोजनं च तद्विचार्यम् ; धर्मश्च सामान्याकारेण लोकप्रवादसिद्धत्वादग्निहोत्रचैत्यवन्दनादिविशेषाकारेण चादिभिर्विप्रतिपन्नत्वाच सन्दिग्धः, पुरुपैरीमानस्य सुखस्य साधनतया मप्रयोजनश्च इति विचारयोग्यः । वेदार्थस्तु वेदप्रामाण्यप्रतिपादनात्माइ न सामान्यतः प्रसिद्धः । अत एव न विशेषतो विप्रतिपद्यते । नापि पुरुषार्थसाधनतया अवगम्यते । तत्कथं तस्य विचारयोग्यता ? न च वाच्यं 'वेदार्थस्यैवाग्निहोत्रादेविचारसाध्यता भवताप्यङ्गीकृतेति; धर्मत्वप्रयुक्त्यवाङ्गीकृतत्वात् । न चोक्तयधिकरपदोपः; 'विचार्य- 1 .: भालोचनायां ७. P,5: योग्यता ३. C,P,Somit अपि ८. P,5:यधिकरण्यं दोपः C inserts 99 after farrate . Comits एव Pomits पुयम् : Cinserts एवम् T,V:विपतोऽपि प्रतिपयते ·. II, xxxi-xxxii] द्वितीयवर्णकम् स्याग्निहोत्रादेः धर्मस्य देवगत्या वेदार्थत्वेन वैयधिकरण्यपरिहारात् । तस्माद्धर्ममात्रविचारपरं प्रथमसत्रम् । XXXI तथा 'चोदनालक्षणोऽथों धर्मः" इति द्वितीयसन्नमपि वैदेकदेशार्थविचारमेवे गमयति । तत्र यश्चोदनालक्षणः स धर्म इति वचनव्यक्त्या धर्मलक्षणपरं सूत्रम् , अर्थात्प्रमाणप्रतिज्ञेति प्राभाकराः । यो धर्मः स चोदनालक्षण इत्यन्वयात्प्रमाणप्रतिज्ञा मुखतः, अर्थाद्धर्म- लक्षणमिति वार्तिककारीयाः। तत्र मतद्वयेऽपि यदि कृत्स्नो वेदो धर्म- मेवावयोधयेत् , तदा वेदप्रमाणको धर्म इति वक्तव्यं स्यात् । चोदना- लक्षण इति तु वदन् सूत्रकारो वेदैकदेशमे धर्मपरं मन्यत इति गम्यते । XXXII. स्यादेतत् । चोदनाग्रहणं वेदैकदेशस्य धर्मपरत्व- मिति ज्ञापनाय न भवति, किं त्वर्थभावनारूपायाः पुरुषप्रवृत्तेः पुरुषार्थ- पर्यवसायित्वद्योतनाय । तथा हि । अस्ति तावद्भाव्यकरणेतिकर्तव्यता- लक्षणेनांशत्रयेणोपेता भावना नाम; कि केन कथमित्यंशत्रयपूर्णा हि भावनेति भट्टाचार्यरुक्तत्वात् । सा च द्वेधा, अर्थभावना, शब्दभावना चेति । तत्र पुरुषप्रवृत्तिरर्थभावना; लिङादिशब्द एवांशत्रयविशिष्टः शब्दभावनेति केचित् । तदुक्तम्- किमाद्यपेक्षितः" पूर्णः समर्थः प्रत्ययो विधौ । तेन प्रवर्तनावाक्यं शास्त्रेस्मिश्चोदनोच्यते ।। इति । लिङादिशब्दस्य व्यापारः पुरुषप्रवर्तनालक्षणः शब्दभावनेत्यन्ये । लिडादिशब्दस्य गुणः प्रवर्तनासामर्थ्यलक्षणः शब्दभावनेत्यपरे । त्रिवि- धाया अप्यस्याः शब्दभावनायाः पुरुषप्रवृत्तिरूपार्थभावनै भाव्यत्वेना- वगन्तव्या; शब्दभावनाप्रत्यायकं ज्ञानमेव करणम् ; स्तुतिनिन्दार्थ- १. PM, I-i-2 P: अपेक्षितः P: एवं P,S: प्रवर्तकं वाक्यं ७. Slokavartika, p. 45 P, Ś add ga P: अर्थभावनैव सती अर्थभाज्यत्वेन २१ २. ६. Pomits एव ८.

·. - १६२ विवरणप्रमयसग्रहः [II, xxxii वादादिज्ञानमितिकर्तव्यता। न च शब्दभावनाया वाचकपदाभावः; लिङा- दिप्रत्ययान्तस्य आख्यातत्वसामान्याकारणार्थभावनाभिधायित्वेऽपि लि- डादिरूपविशेषाकारेण शब्दभावनाभिधायित्वस्याप्यङ्गीकारात् । तदुक्तम्- अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङादयः । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेपु गम्यते ॥ इति । तत्र अभिधाभावनामप्याहुरेवेत्यन्वयः। ननु ‘सम्बन्धयोधः करणं तदीयम्' इति मण्डनाचार्यैः स्वर्गयागयोः साध्यसाधनसम्बन्धाव- बोधस्य करणत्वमुक्तम् । ततो न शब्दभावनाप्रत्यायकस्य ज्ञानस्य करणत्वम् । इति चेत् , नै ; द्वयोरपि करणत्वात् , 'हस्तेन शरेण विद्धः' इत्यादौ करणद्वयदर्शनात् , शब्दभावनाज्ञानस्य च करणलक्षणो- पेतत्वात् ; इतिकर्तव्यतानुगृहीतो भाव्यहेतुः करणमिति हि तल्लक्षणम् ; शब्दभावनाज्ञानं च स्तुत्यादिज्ञानानुगृहीतं सत् प्रवर्तकज्ञानत्वात् पुरुप- प्रवृत्तिलक्षणभाव्यहेतुरिति कुतो न करणं स्यात् ? सेयमंशत्रयवती शब्दभावना स्वभाव्यरूपायां पुरुषप्रवृत्तिलक्षणायामर्थभावनायां पुरुष प्रेरयन्ती चोदनेत्युच्यते; 'चुद प्रेरणे' इत्यस्माद्धातोश्चोदनाशब्द- निष्पत्तेः । तच्च चोदनाप्रेरकत्वमर्थभावनायाः पुरुषार्थविषयत्वमन्तरेण न सिध्यति, अपुरुषार्थ पुरुपस्याप्रवृत्तेः । ननु 'यजेत' इत्यत्र लिङ्- प्रत्ययगम्याया अर्थभावनाया धात्वर्थो भाव्य इति वाच्यम् ; एक- पदोपात्तत्वेनात्यन्तसन्निहितत्वात् । स च क्लेशात्मकः, तत्कथमर्थ- भावनायाः पुरुषार्थविषयत्वम् ? इति चेत् , उच्यते । अनयै- चानुपपत्त्या धात्वर्थ विहाय भिन्नपदोपात्तमप्यधिकारिविशेपणं स्वर्ग भाव्यं कल्पयामः । ततश्च स्वर्गादिकं भाव्यम् , धात्वर्थः करणम् , प्रयाजादय इतिकर्तव्यता, इत्येवमंशत्रयमर्थभावनायाः संपद्यते । तदेव- मर्थभावनायाः पुरुषार्थपर्यवसायित्वं द्योतयितुं प्रेरणार्थवाचकस्य चोदना- P: इत्यादि २. Tantravartika, p.344 पुरपार्थत्वं 1. P: प्रत्ययस्य ३. T, Vomit न ।

·II, xxxiii] द्वितीयवर्णकम् १६३ पदस्य ग्रहणं सूत्रकारेण कृतम् , न तु वेदैकदेशस्यैव धर्मपरत्वं द्योत- यितुम्----इति । XXXIII. तदेतदत्तारम् ; सत्रे वेदग्रहणेऽप्यर्थभावनानां पुरु- पार्थपर्यवसायित्वसिद्धेः। तथा हि । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य, इति तव्यप्रत्ययस्य व्यापारः शब्दभावना । सा चाध्ययनविषयपुरुषप्रवृत्ति- लक्षणार्थभावनारूपभाव्यनिष्ठा स्वगोचरज्ञानकरणिका घृतकुल्याद्यध्ययन- फलार्थवादादिज्ञानेतिकर्तव्यताका सती पुरुपप्रवृत्तिलक्षणार्थभावना अध्ययनकरणिकां स्वाध्यायरूपभावनिष्ठां प्राङ्मुखत्वादीतिकर्तव्यताका उत्पादयति । तत्र भाव्यस्य स्वाध्यायस्य फलवद्विज्ञानजनननिमित्तत्वम- न्तरेण तामर्थभावनामुत्पादयितुमसमर्था शब्दभावना 'स्वाध्यायगत- लिडादिशब्दाभिधेयक्रतुभावनानां स्वर्गादिविषयत्वं परम्परया कल्पयति । ततोऽध्ययनविधिसामर्थ्यादेव वेदस्य विशिष्टफलविपयभावनाप्रतिपाद- कत्वं सिद्धमिति वेदग्रहयोनापि विवक्षितार्थसिद्धेन तदर्थं सूत्रे चोदना- ग्रहणमपेक्षितम् ; प्रत्युत कृत्स्नवेदस्य धर्मपरत्वं वदतस्तव तत्प्रतिकूल; मेय; चोदनाग्रहणे हि सति विधिवाक्यानामेव धर्मपरत्वम् , नेतरेप वेदान्तानाम् , किं त्वान्तरपरत्वं तेपाम् , इत्याशङ्का स्यात् ; तथा लौकिकविधिवाक्यानामपि धर्मपरत्वमाशङ्कयेत; तदुभयव्यावृत्तये त्वन्मते वेदपदमेव सूत्रे वक्तव्यमापद्येत । वेदाध्ययनानन्तरं धर्मविचारं प्रति- जाय चोदनालक्षण इति ब्रुवता वैदिक्येव चोदना विवक्षितेति गम्यत इति चेत् , न; प्रथमसूत्रे वेदाध्ययनानन्तरमिति विशेषाभावाद ; एत- सूत्रानुसारेण तत्रापि सर्वचोदनानन्तर्यकल्पनाप्रसङ्गात् । न च वेदा- धिकरणे 'वेदांश्चैक सन्निकर्षम्' इति सूत्रगतवेदपदादतिप्रसङ्गपरिहारः, वेदाधिकरणस्यातिदूरस्थत्वात् । अतो वेदान्तानां धर्मपरत्वपर्युदासाय चोदनाग्रहणमिति सत्रभाष्यवार्तिककाराभिप्रायेण वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वमेव १. TA, II-15 २. T, V: इतिकर्तव्यताम् ३. Pomits all the matter from this up to and inclusive of Arfa fare in paraxxxv. ४. P,T, V omit म PM, I-i-27 ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [II, xxxiv.xxxv सिध्यति । न च दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम् । इति भाष्यवच- नात् कृत्स्नवेदस्य धर्मपरत्वसिद्धिः; सामान्यस्य भाज्यस्य प्रथम- द्वितीयसूत्रगतविशेपवचनानुसारेण निर्णेतव्यत्वात् । तद्धि भाष्य पूर्वापर- पर्यालोचनायां वेदस्यार्थसद्भावमात्रे पर्यवसितम्। ततः कर्मानव- वोधकत्वलक्षणमयोग व्यवच्छिनत्ति, न तु ब्रह्मबोधकत्वलक्षणमन्य- योगम् । XXXIV. ननु 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्था- नाम । इति सूत्रादानर्थक्यं क्रियाहितानाम् ; इति चेत् , मैवम् । न तावदानर्थक्यमभिधेयाभावः; एवमेव (तमर्थमनुवदन्तीति भाष्येऽभि- धेयप्रदर्शनात् । नापि प्रयोजनाभावः; 'सोऽरोदीत् । इत्याद्यर्थवादानां विध्येकवाक्यतामन्तरेण प्रयोजनाभावेऽपि वेदान्तेषु श्रूयमाणस्य फल- स्यानिवार्यत्वात् । अत एव भाष्यकारेण तस्मिन्नधिकरणे क्रियाप्रकरण- पठिता अर्थवादा एवोदाहृताः, न तु वेदान्तवाक्यं किञ्चिदप्युदाहृतम् । तदेवं भट्टमते वेदान्तानामगतार्थत्वं सिद्धम् । xxxv. ननु प्राभाकरास्तु शास्त्रारंभमेवमाहुः । अध्ययन- विधिहि विचारं विदधाति । स च स्वाध्यायस्य फलपर्यन्ततामाकाङ्क्षन् वेदार्थविचारमेव विदध्यात् , न धर्मविचारम् । न च वेदार्थे सामान्य- प्रतिपत्त्यभावः; साङ्गं वेदमधीतवत एवं आपाततस्तदर्थप्रतिपत्तिसत्वात् । नापि विशेषविप्रतिपत्त्यभावः । 'उद्भिदा यजेत पशुकाम:' इत्यादौ पशुकाममुद्दिश्य यागो विधीयते, यागविधान चोद्दिश्य पशुकामाधि- कारः, इत्यादिवचनव्यक्तिसन्दहात् । तस्मात् 'अथातो धर्मजिज्ञासी, इत्यस्याधिकरणस्य वेदार्थविचारो विपयः । स कर्तव्यो न वेति संशयः। न कर्तव्य इति तावत्प्राप्तम् , आलम्बनप्रमाणाभावात् । आम्नायाल- १. Sabarabhāsya on TS, I.v-1(1) .. PM, 1-1-1 Tāndya Mahābrālima. ३. PM, Iij-1 ņa, XIX.vij-2 १. एवंभूतमेयमधमनु Comits एय 5: भाष्यवचनस्य ७. ८. PM, I.1.1 ·II, xxxv] द्वितीयवर्णकम् म्बनो विचार इति चेत्, न; अध्यापर्नेविधिशेयतया आम्नायस्य स्वार्थविवक्षायोगात् । अध्यापनाङ्गत्वमाम्नायस्य न संभवति, विनि- योजकाभावादिति चेत्, न; प्रयुक्तिकृतशेपत्वस्य अनिवार्यत्वात् । अध्ययनं तावदध्यापनविधिप्रयुक्तानुष्ठानत्वात् तच्छेपतामश्नुते; तचा- ध्ययनमुच्चारणरूपमुच्चार्यमाणस्वाध्यायनिप्पाद्यम् । अतोऽध्ययनस्य प्रयो- जकोऽध्यापनविधिः तदुपकारिणमाम्नायमपि प्रयुङ्क्तेः प्रयुक्तौ चाङ्ग- वान विवक्षितार्थत्वम् । अथ मन्यसे-न प्रयुक्तिमात्रादङ्गत्वम् , अनङ्गस्याप्युपकारस्य प्रयुक्तिसंभवात् , अतो विपनिहरणादिमन्त्रवाक्य- वदविवक्षितार्थत्वं नास्ति-इति, तर्हि प्रकारान्तरेणाविवक्षितार्थत्वं संपा- दयामः । स्वाध्यायविधिवाक्ये तव्यप्रत्ययेनापूर्वस्य प्रतिपादनात्तदङ्गता तावत्स्वाध्यायस्याधिगता। यद्यप्यध्यापनविधिप्रयोज्यमध्ययनस्याध्यापै- नाङ्गत्वमपि प्राप्तम् , ऋतुप्रयुक्तस्य प्रयाजादेः क्रत्वङ्गत्वदर्शनात् , तथापि प्रथमावगतमपूर्वाङ्गत्वं नापाकर्तुं शक्यम् । ततश्चापूर्वाङ्गस्य स्वाध्याय- स्याविवक्षितार्थत्वान्न वेदार्थविचारः कर्तव्यः । इति पूर्वपक्षे प्राप्ते राद्धान्तं घूमः । न तावत्प्रयुक्तिवलादध्यापनाङ्गत्वमध्ययनस्य युज्यते उत्तरक्रतुप्रयुक्तस्याधानस्य तदङ्गत्यादर्शनात् ; प्रयाजादीनां विनियोजक- प्रकरणादिप्रमाणवलादङ्गत्वसिद्धेः; इह च तादृशप्रमाणाभावात् । अपूर्वा- र्थत्वं त्वध्ययनस्य नार्थविवक्षाप्रतिवन्धकम् ; अपूर्वस्य स्वाध्यायगत- तव्यप्रत्ययाभिहितत्वेन प्रयोजनाकाङ्क्षायां दृष्टे सत्यदृष्टकल्पनानुपपत्त्या स्वाध्यायसामर्थ्यजन्य प्रयोजनवाद्वज्ञानं फलमिति कल्पयितुं शक्यत्वात् । तस्माद्विवक्षितार्थस्य वेदस्यार्थविचारः कर्तव्य इति स्थितम् । एवं च वेदार्थविचारं प्रतिजानतां प्राभाकराणां मते वेदान्तानामगतार्थत्वं दुःसंपादमिति । P,T, V : अध्ययन sentence but one. P, TV : अध्ययनाङ्गत्वम् P reads तन्नः प्रयुक्तस्याप्यतदा- ३. T, V: प्रयुक्तिगेषवस्य स्वादर्शनात् ४.6: प्रयोज्याध्ययनस्य ७. C, : कृस्नदार्थ Pomits from this word up to उत्तरमतु in the next ६. :

·विवरणप्रमेयसंग्रह [II,xxxvi-xxxvii XXXVI. अत्रोच्यते । यद्यपि कृत्स्नवेदाध्ययनविधि- प्रयुक्तो विचारो वेदार्थमेव विषयीकुर्यात् , तथापि अनन्यथासिद्धेन सूत्रगतधर्मग्रहणेन वेदार्थंकदेशविषयः संपद्यते । न चैवमध्ययनविधि- विरोधः; सामान्यरूपस्य विधेः प्रतिवाक्याध्ययन प्रतिवाक्यविचार" च व्यापारभेदेन वेदार्थैकदेशविचारेऽपि चरितार्थत्वात् ; यथा 'चक्षुषा - रूपं पश्येत् । इति विधेः नीलरूपदर्शनमात्रेणापि चरितार्थता तद्वत् । अथ तत्र सर्वरूपदर्शनस्याशक्यत्वात्सङ्कोचः, तत्रापि अविरक्तेनानधि- कारिणा वेदान्तानां विचारयितुमशक्यत्वादेव सङ्कोचोऽस्तु । न चैवमध्य- यनेऽपि सङ्कोचप्रसङ्गः तत्र विरक्तरधिकार प्रत्यप्रयोजकत्वात् । विचारस्य चासङ्कोचे धर्मग्रहणमनुपपन्नं स्यात् , वेदार्थविचार इत्येव वक्तव्यत्वात् । पुरुषार्थत्वद्योतनाय वेदार्थ एव धर्मशब्देन निर्दिश्यत इति चेत् , न; धर्म- शब्दस्य वेदार्थवाचकत्वाभावात् , अवेदार्थे चैत्यवन्दनादावपि कैश्चिद्धर्म- शब्दप्रयोगात् । अथान्वयव्यतिरेकसिद्धश्रेयःसाधनाभिधायी धर्मशब्दो वेदार्थश्च श्रेयःसाधनमिति तत्र धर्मशब्दो वर्तत इति मन्यसे, तर्हि श्रेयो- रूपं ब्रह्मन धर्मशब्देनाभिधीयते, साधनत्वाभावात् । तत एकदेश- विचारोऽङ्गीकार्यः। नो चेत् , ब्रह्मणोऽपि संग्रहाय सूत्रे वेदार्थपदं वक्तव्यम् । न च सामन्यतोऽप्रतिपन्नस्य ब्रह्मणः कथं सङ्ग्रह इति वाच्यम् । साङ्गवेदाध्यायिनो विचारात्प्राग् धर्मवद् ब्रह्मणोऽप्यापाततः प्रतिपत्तेः सत्त्वात् । ततश्च वेदार्थपदाभावादादिसूत्रं धर्ममात्रविचार- विषयम् । XXXVII. तथा लक्षणपरं द्वितीयसूत्रमपि धर्मविषयम् , न वेदार्थविषयम् । लक्षण हि लक्ष्यस्यान्यत्र प्रसङ्गभ्रमनिरासपरम् । तत्र धर्मस्य लक्ष्यत्वे चैत्यवन्दनादौ प्रसङ्गभ्रमो निरस्यते, कश्चिचैत्यवन्द- नादिपु धर्मत्वभ्रमं प्राप्य विप्रतिपद्यमानत्वात् । ननु वेदार्थेऽपि विप्र- तिपत्तयः सन्ति–किमर्थवादादिलक्षणो वेदार्थः, किं वा चोदना- P omits all the words from this up to an in the next sentence but one.

·II, xxxviii] द्वितीयवर्णकम् लक्षणः--इति; ततस्तन्निरासाय लक्षणमुच्यताम् । इति चेत्, तर्हि चोदनालक्षणो वेदार्थः' इति सूत्रे लक्षणं वक्तव्यम् ; धर्मग्रहणे हि वेदार्थविप्रतिपत्तिनिरासोऽशादः स्यात् । वेदार्थमेव विवक्षित्वा धर्म- शब्दः प्रयुक्त इति चेत् , न; तस्य तदवाचकत्वात् । न च धर्मगन्दो वेदार्थ लक्षयति, जहल्लक्षणायां वेदार्थस्याधर्मत्वप्रसङ्गात ; अभिधेया. दन्यस्य तीरादेर्लक्ष्यस्यागङ्गात्वदर्शनात् । अजहल्लक्षणायामपि कीदृशी वचनव्यक्तिः यश्चोदनालक्षणः स धर्म इति, यो धर्मः स चोदना- लक्षण इति वा ? द्वेधापि न वेदार्थविवक्षा मिध्यति, चोदनाधर्मशब्द- योर्वेदतदर्थंकदेशवाचिनोः कृत्सवेदतदर्थलक्षकत्वे कारणाभावात् । न हि यच्चाक्षुपं तद्रूपम् , यद्रूपं तच्चाक्षुपम् , इत्यत्र सर्वप्रत्यक्षतद्विपयलक्षणा दृष्टा। मुख्यार्थेऽनुपपत्त्यभाव उभयत्रापि समानः । xxxVIII. अथोच्येत:- उपनीय तु यः शिष्य वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ इत्यादिवत्संज्ञाविधिपरमिदं सूत्रम्, ततो न धर्मशब्दस्य पूर्वमभिधों- लक्षणावृत्त्योरभावेऽपि वेदार्थविवक्षा भवेति-इति । तन्न, प्रयोजनाभावात् । यथा 'आचार्याय गां दद्यात्' इत्यादिकार्यान्तरे नियोगार्थमाचार्य- संज्ञा विधीयते, न तथेह कार्यान्तरमस्ति, यदर्थ वेदार्थस्य धर्मसंज्ञा विधीयते । धर्मशब्दस्य वेदार्थवाचकत्वाङ्गीकारेऽपि सूत्रगतार्थशब्दवैय- य॑म् , चोदनाशब्दस्य कृत्स्नवेदलक्षणापरत्वम् , अधिकरणरचनानुपप- त्तिश्च त्वन्मते वारयितुं न शक्यन्ते । न च 'श्येनेनाभिचरन्यजेत। इत्यादयोऽर्थशब्दव्यावाः; तेपामपि वेदार्थत्वे व्यावृत्त्ययोगात् ; 3 Cinserts इदं २. 6 : लक्षणचे Manu, II-140 C, T, V : अभिधान ५. C,S: भविष्यतीति ६. P, T, V : शक्यते ७. Ap. SS, XXII-iv-13 P,T,V: वेदार्थन्ध- ८ ..

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [II, xxxviii अवेदार्थत्वे च धर्मशब्देनैव 'व्यावृत्तिसिद्धेः । सिद्धामेव ध्यावृत्तिमर्थ- शब्दोऽनुवदतीति चेत् , न; तथा सति वैयर्थ्यतादवस्थ्यात् । वेदार्थक- देशभूतधर्मविचारपक्षे तु श्येनादेः प्रतिषेधचोदनालक्षणस्यानर्थत्वे- नाधर्मत्वसिद्धिरर्थशब्दप्रयोजनं भविष्यति । अर्थशब्दवेयर्येऽपि चोदनाशब्दस्य लक्षणापरत्वं कथम् ? इति चेत् , उच्यते । कि चोद- नातिरिक्तोऽपि कश्चिद्वेदमागोऽस्ति, उत न? यदि नास्ति, तदा 'चोदनालक्षणोऽर्थश्चोदनार्थः' इति सूत्रार्थः स्यात् । ततो लक्ष्यलक्षण- योरक्यमापद्येत । अस्ति चेत् , सोऽपि वेदभागोऽर्थवान् , ने वा ? अर्थवांश्चेत् , कथं चोदनाप्रमेयोऽचोदनाभागस्यार्थः स्यात् ? अर्थशून्य- त्वेऽपि चोदनार्थः कथं सार्थकनिरर्थकभागद्वयसमुदायवेदार्थः स्यात् ? तस्माचोदनाशब्दस्य कृत्स्नवेदलक्षकत्वं त्वया दुर्वारम् । अधिकरण चैवं त्वया रचनीयम्-किं वेदार्थश्चोदनालक्षणः, किं वार्थवादादि- लक्षण इति विशये सति नार्थवादादिलक्षणः, किं तु चोदनालक्षणः- इति । सेयं रचना अनुपपन्ना; वेदस्य प्रामाण्यप्रतिपादनात्प्रागर्थ- वचस्यैयानिश्चयात् । प्रथमसूत्रेऽध्ययनविधिप्रयुक्ताप्रामाण्यनिराकरणे- ऽपि पौरुषेयत्वादिप्रयुक्ताप्रामाण्यमनिराकृतम् ; अन्यथोत्तरसूत्रसन्दर्भस्य प्रामाण्यप्रतिपादकस्य वयापातात् । न च दृढीकरणाय पुनः प्रति- पादनमिति वाच्यम् ; अदाढयशङ्काया अभावात् । वेदप्रामाण्यस्यापि वेदार्थान्तःपातित्वात्सूनसन्दर्भेण प्रतिपादनमिति चेत्, न; तथा सति प्रामाण्यस्य सिद्धरूपतया वेदस्य कार्यकनिष्ठत्वहानिप्रसङ्गात् । तर्हि प्रथमसूत्रमेव प्रामाण्यं साधयति, नान्यः सूत्रसन्दर्भः; इति चेत् , न, भाप्यविरोधात् । भाष्यकारो हि द्वितीयाध्यायमारभमाणो 'वृत्त प्रमाणलक्षणम्। इत्यनुवदन् , प्रथमाध्यायेन वेदस्य प्रामाण्यमेव साधितं दर्शयति-किच चोदनालक्षणो वेदार्थो नार्थवादादिलक्षणः- इति । अयमेव यद्यस्य सत्रस्यार्थः, तदार्थवादमन्त्राधिकरणानारंभः प्रसज्येत; अस्मिन्नेव रात्रे मन्त्रार्थवादयोधर्मग्रमापकत्वनिराकरणात् । 1. PS:निरर्थका या P: अनुवादन २. Bhasya on PAI, II-i-1 ४. T, Vomit घ . . . - ·II, xxxviii) द्वितीयवर्णकम् स्वावकत्यादिना अन्यप्रकारप्रतिपादनार्थस्तदधिकरणारंभ इति चेत्, न; अत्रैव धर्मप्रमापकनिराकरणे तत्र धर्मप्रतिपादकत्वलक्षणपूर्वपक्षानुद- यात् । तदेवं प्रथमद्वितीयसूत्रपालोचनया कार्यनिष्ठो वेदभागो विचार्यतया प्रक्रान्तः, विचारितश्च न वस्तुतचनिष्ठः । तस्मादगतार्थ- त्याद्वस्तुतत्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमुत्तरमीमांसा आरब्धव्येति सिद्धम् । . इति द्वितीयवर्णकम् . १. P,6: भन्वयप्रतिपादन २. C: प्रतिपादकग्य ·M तृतीयवर्णकम् एवं सूत्रस्य तात्पर्याच्छास्त्रारंभो निरूपितः । वर्णकद्वितयेनाथ पदव्याख्या निरूप्यते ॥ १ ॥ तात्पर्ये निश्चिते पूर्व तत्र योजयितुं पदम् । सुशक तेन तात्पर्य कथितं वर्णकद्वये ॥ २ ॥ तृतीये वर्णके सूत्रपदव्याख्यामुखेन तम् । शास्त्रारंभ दृढीकर्तुं पदार्थोत्र विचार्यते ॥ ३ ॥ I. अथशब्दस्य चत्वारोऽर्था वृद्धव्यवहारे प्रयोगसामर्थ्यात् प्रसिद्धाः, आनन्तर्यम् , अधिकारः, मङ्गलाचरणम् , प्रकृतादर्थादर्थान्त- रत्वं च । तत्रेतरपर्युदासेनानन्तर्यमथशब्देनोपादीयते । तच जिज्ञा- सापदस्यावयवार्थस्वीकारे लभ्यते । तयाधिकारो नाम प्रारंभः। न हि ब्रह्मज्ञानेच्छा कर्तव्यतया प्रतिपाद्यतया वा आरब्धुं शक्या; इच्छाया विपयसौन्दर्यमात्रजन्यत्वात् ; प्रत्यधिकरणमप्रतिपाद्यमानत्वाच । II. ननु जिज्ञासाशब्दो विचारे रूढः, भाष्यकारादिभिस्तत्र विचारविवक्षया प्रयुक्तत्वात् । अतो 'रूढियोगमपहरति' इति न्यायेन अवयवार्थस्वीकारो न युक्तः, ततोऽथशब्दोऽप्यधिकारार्थों भविष्यतीति विचारस्य प्रारब्धुं शक्यत्वात् ; इति चेत् , मैवम् ; 'रूढियोगमपहरति । इति न्यायस्यात्राप्रसरात् । तथा हि । द्विविधा तावच्छन्दवृत्तिः, मुख्यामुख्यभेदात् । तत्र रूढियोगचेति द्वयं मुख्यम् , लक्षणा गौण- वृत्तिश्चेति द्वयममुख्यम् । अवयवार्थमनपेक्ष्य वृद्धप्रयोगमात्रेण व्युत्पाद्य- माना अश्वगजादिशब्दा रूढाः । अवयवार्थद्वारा विशिष्टार्थाभिधायिनश्चतु- राननकमलासनादिशब्दा यौगिकाः । . ..: सशक्तः २. C,: स्वीकारात् ३. C: प्रारराएं Pomits इति P: प्रवृत्ति, ·111, ii-lii] तृतीयवर्णकम् ९७१ अभिधेयाविनाभृतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद् वृत्तेरिष्टा तु गौणता ॥ इत्युक्तत्वात् , अभिधेयाविनाभृततीरप्रत्यायको गङ्गा-शब्दो लाक्षणिका, शौर्यादियोगाद्देवदत्ते प्रयुज्यमानः सिंह-शब्दो गौणः। न च पङ्क- जादिशब्देपु योगरूढयाख्या पश्चमी शब्दवृत्तिरस्तीति शनीयम् ; तत्र रूढिकल्पने प्रयोजनाभावात् , तामरसे व्यवहारबाहुल्यादप्युत्पलादि- व्यावृत्तिसिद्धेः; दृश्यते ह्यनेकार्थस्यापि गो-शब्दस्य प्रयोगबाहुल्यात्सा- स्नादिमयक्तौ प्रथमप्रतिपत्तिः। ततश्चतस्र एव शब्दवृत्तयः । तत्र यः शब्द एकत्रार्थे रूढः, अपरत्र यौगिका-यथा छागे रूढोऽजशब्द आत्मनि यौगिका-तत्र 'अजं पश्य' इत्युक्ते रूढियोगमपहरति । इति न्यायः प्रसरति । इह तु जिज्ञासाशब्दो न विचारे रूहा ज्ञानेच्छालक्ष- णाद्यौगिकार्थाद्विचारस्यात्यन्तपार्थक्याभावात् । न हि ज्ञानेच्छामात्र जिज्ञासा-शब्दार्थः, किं तु विचारसाध्यज्ञानविपयेच्छा । ज्ञानं खल्विप्य- माणं विपयेण सहावगतमिप्यते; अनवगते विपये इच्छायोगान् । ततश्च प्रतिपन्ने वस्तुनि ज्ञानमिप्यमाण सन्दिग्धे निश्चयफलं परोक्षेऽपरोक्षफलं वेप्यते । तच्चोभयं प्रमाणादिविचारप्रयत्नसाध्यमिति प्रतिपन्ने वस्तुनि विशिष्टज्ञानमिप्यमाणमविनाभावेन प्रमाणादिविचारं गमयति । ततो भाप्यकारादिभिर्जिज्ञासाशब्दो लक्षणया विचारे प्रयुक्तो न तु रूढया, येनोक्तन्यायः प्रसरेत् । III. ननु शब्दत इच्छायाः प्राधान्येऽपि, नेच्छामात्रं सूत्रेण प्रतिपाद्यते, प्रयोजनाभावात् ; किं त्विष्यमाणज्ञानप्रदर्शनमुखेन तत्साधनं विचारमन्तीतश्रुतिर्मुपलक्ष्य स एव तात्पर्येण प्रतिपाद्यते; अतोऽर्थतः प्रधानानां विचारज्ञानब्रह्मणामन्यतमस्य तात्पर्येण प्रतिपाद्यस्यारंभाय अथ-शब्दा; इति चेत् , मैवम् । तथा सति अथ-शब्देनानन्तर्याभिधान- Tantravartika, I-11-22 २. C: प्रथम 3. P, Ś insert an P omits C, P, Ś omit sfa ·૭૨ विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, iv- मुखेन शास्त्रीयसाधनचतुष्टयसंपन्नस्याधिकारिविशेपस्य न्यायतः समर्पणा- भावात्कर्तव्यतया विधीयमानो विचारो निरधिकारोऽननुष्ठेयः स्यात् । न च-विचारविधिरेव 'विश्वजिन्न्यायेनाधिकारिविशेष कल्पयित्वा प्रवृत्तिपर्यन्तो भविष्यति, किमानन्तर्यार्थेनाथशब्देन ?-इति वाच्यम् । कर्तव्यतयावगतो विचारः प्रारंभमर्थाद्गमयति, किं विचारप्रारंभार्थेनाथ- शब्देनेत्यपि सुवचत्वात् । तर्हि विधिसामर्थ्यादुभयप्राप्तौ कस्तव निर्णय इति चेत्, विध्यपेक्षितोपाधित्वादानन्तर्याभिधानमुखेनाधिकारिसमर्पण- मेव युक्तमिति त्रूमः । यदि अथ-शब्देन विशिष्टाधिकारिणं मुखतोऽसमर्म्य विश्वजिन्यायेन तं कल्पयसि, तदा विचारविध्यन्यथानुपपत्त्या सामान्यतस्त्रैवर्णिकाधिकार प्रसक्तं कृत्वा पुनस्तनिपेधेन मोक्षकामाधिकारः कल्पनीय इति गौरवं स्यात् । ततो वरमथशब्देनैव विशिष्टाधि- कारिसमर्पणम् । IV. ननु विधिप्रतिपत्तिविशिष्टाधिकारिप्रतिपत्त्योः कालभेदे सत्युक्तदोपो भवति; नेह कालभेदः किं तु रात्रिसत्रन्यायेनार्थवादगतं मोक्षं ब्रह्मज्ञानं या फलत्वेन परिणमय्य मोक्षकामो ब्रह्मज्ञानकामो या विचारयेदिति विधिप्रतिपत्तिसमयेऽधिकारिविशिष्टविधिः प्रतीयते; ततो न प्रसज्यप्रतिपेधरूपं गौरवम् । इति चेत् , तत्रेदं वक्त- व्यम्-किं विशिष्टाधिकारं विचारशास्त्रम्, उत त्रैवर्णिकमात्राधि- कारम् १-इति । आद्ये प्रतीतो विधिरुत्सर्गतवैवर्णिकसम्बन्धी पश्चा- दर्थवादवला त्रैवर्णिकविशेषमोक्षकामसम्बन्धीति कालभेदेन प्रतिपत्ते- रुक्तदोपो दुर्वारः । ननु त्वत्पक्षेऽपि विधिवलात् सर्वाधिकारप्रसक्ती अथ-शब्दन विशिष्टाधिकारिसमर्पणात् प्रसज्यप्रतिषेधो दुर्वारः, इति चेत्, न; श्रवणविधिप्रकरणपठितस्यय साधनचतुष्टयसंपन्नाधिकारि- णोऽध-शब्देन न्यायतः समर्पणात् । v. द्वितीयेऽपि किं फलतः सर्वाधिकार शास्त्रम्, कि या विधितः १ नायः; सर्वेपा ब्रह्मज्ञानलक्षणफलार्थिवाभावात् । न च . , 1. PM,IV-ii-15 १. : फलात् ·III, V.vi] तृतीयवर्णकम् १७३ वस्तुसुखसाक्षात्काररूपे ब्रह्मज्ञाने किमित्यर्थित्वाभाव इति वाच्यम् । ब्रह्मज्ञानाद्धि मनसोऽपि वियोगान्निखिलविपयानुपानिवृत्तिः श्रूयते । सा च सार्वभौमोपक्रमं ब्रह्मलोकावसानमुत्कृष्टोत्कृष्टसुखं श्रृयमाणं सोपाय निवर्तयति । अतो ब्रह्मज्ञानमपुमर्थः, उत्कृष्टसुखनिवर्तकत्वात् , व्याध्यादिवत् , इति मन्यानो लोको न ब्रह्मज्ञानमर्थयते, प्रत्युत तस्मादु- द्विजते । ब्रह्मज्ञानं पुमर्थः; निरतिशयानन्दहेतुत्वात् , धर्मवत् ; तद्ध- तुत्वं च श्रुतिसिद्धम् । इति चेत् , एवमपि दृष्टानन्दोपायान् विपयान् परित्यज्य श्रुतानन्दसाधने ब्रह्मज्ञाने प्रेक्षा न युक्ता । तदुक्तम्--- अथानन्दः श्रुतः साक्षान्मानेनाविपयीकृतः । दृष्टानन्दाभिलापं स न मन्दीकर्तुमप्यलम् ॥ इति । ननु निखिलविपयानुपङ्गसाध्य आनन्दो ब्रह्मज्ञानादेव सिध्यति इति नित्यतृप्तये विषयपरित्यागेन ब्रह्मज्ञानमपेक्ष्यताम् ; इति चेत् , न; पामराणां विपयविच्छेदिकायां तृप्तावप्युद्वेगदर्शनात् । तथा च मूर्खा वदन्ति 'अहो कष्ट किमिति सृष्टिरेवं न बभूव यत्सर्वदेव भोक्तुं सामर्थ्यमतृप्तिभॊग्यानां चाक्षयः' इति । मोक्षस्तु विषयसुखलेशमपि नाहतीत तेपामभिमानः । तथा च रागिगीतमुदाहरन्ति- अपि वृन्दावने रम्य" सृगालत्वं स इच्छति । न तु निविपयं मोक्ष कदाचिदपि गौतम ॥ इति । नन्वस्तु तर्हि विधितः सर्वाधिकारं शास्त्रमिति द्वितीयः पक्षः। दृष्टफलो ह्ययमध्ययनविधिः यावदर्थावबोधं व्याप्रियमाणः VI, 1. P, somit ata २. C, P, Tomit one उत्कृष्ट P: अपुरपार्थः ४. Somits आदि ५. 5: अपेक्षा P: अन्यानन्द: C: अप्यानन्दः Sambandhavārtika, v.348 C, P, : विच्छेदात्मिकायां C: सृष्टिरियं १०. Sinserts हि P, TV: शून्ये १२. P omits all the words from this up to and in. clusive of तथा च in the next sentence but one.

·, १७४ विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, vii-viil • फलनिष्पत्तये विचारमप्यनुष्ठापयति । तथा चाध्ययन विधेस्त्रैवर्णिका- धिकारत्वात् तत्प्रयोज्यस्य विचारस्यापि तथात्वं युक्तम् । यद्यपि न विचारोऽध्ययनविधेविपयः, पाठमावस्यैव धात्वर्थत्वात् , नापि तदुप- कारी, विचारमन्तरेणापि पाठनिप्पत्तेः, तथाप्यध्ययनविधेः फलपर्यन्त- त्वसिद्धये विचारस्य तद्विधिप्रयोज्यत्वं भविष्यति । यथा 'ब्रीहीनव- हन्ति । इत्यत्र सकृदयघातमात्रेण विध्युपपत्तावपि तण्डुलनिष्पत्तिलक्षण- फलसिध्यर्थमविहितस्य विहितानुपकारस्याप्यवघातपौनःपुन्यस्य विधि- प्रयोज्यत्वम् , तद्वत् । तस्मात् विचारसाध्यार्थनिश्चयफलाध्ययन-. विधेः शास्त्रं सर्वाधिकार प्राप्तमिति । VII. नैतत्सारम् । किमर्थज्ञानमध्ययनस्य दृष्टफलमन्वय- व्यतिरेकसिद्धम् ? उत तदुद्देशेन विधानात् शास्त्रीयम् ? किंवा विधेः प्रयोजनपर्यन्ततासामर्थ्यन लभ्यम् ? आयेऽपि न तावदर्थनिश्चयः अध्ययनफलम्, केवलादध्ययनादावृत्तिसहिताद्वा निश्चयानुदयात् । विचारेण तदुदये विचारस्यैव फलं स्यात् , नाध्ययनस्य । यद्यर्थ- स्यापातदर्शनमध्ययनफलम् , न तदा विचारस्य तत्प्रयोज्यत्वम् , सागवेदाध्ययनादेव तत्सिद्धः। VIII. नन्वस्तु तर्हि विधिवलाच्छास्त्रीयमिति द्वितीयः पक्षः । तथा हि । 'अध्येतव्यः' इति तव्यप्रत्ययेन स्वव्यापारः शब्दभावना विधिरूपतयाभिधीयते । सा च शब्दभावना अर्थभावनां निप्पादयन्ती फलबदवियोधं पुरुषार्थ भाव्यत्वेन कल्पयति । तत्र भाान्तरला- भात्समानपदोपात्तमध्ययनं कस्णतामापद्यते । यद्यध्ययनमेव भाव्य 8 . १. P: सर्वाधिकारस्वात् २. T,V:तप्रयोजनस्य ३. Cp. TB, III-ii-5 (6) P transposes दृष्टफलं and अन्वयव्यतिरेकसिs: एं फररा- स्वयम्यतिरेकमिदं P:विधीयमानावार P: अध्ययनरय निश्चयः 5: अर्थस्य निश्चयः Cinserts अपुरपार्थे प्रायद. नात् P : भाल्यान्तरलाभार्थमेवपदापात्तम- ध्ययनम् । 5: भावान्तराहाभा'समानपदोपाराम्; T, V: भाध्यान्तरस्यात् :

·, III, ix] तृतीयवर्णकम् स्यात् , तदा अक्षरावाप्तिः फलमिति मतं त्वदीयमपि न सिध्येत् । ततः करणस्याध्ययनस्य भाव्योवियोधो विधिवलात्फलं भविष्यतीति । नैतदप्युपपन्नम् ; कर्माभिधायिना तव्यप्रत्ययेन कर्मभूतस्वाध्यायगत- .. प्राप्तिलक्षणभाव्याभिधाने संभवति भाव्यान्तरकल्पनायोगात् । समान- पदोपात्तमध्ययनं परित्यज्य भिन्नपदोपात्तस्यै पहिरङ्गस्य स्वाध्यायस्य प्राप्तः कथं भाव्यत्वम् ? इति चेत्, न; स्वाध्यायस्य कर्माभिधायि- तव्यप्रत्ययार्थत्वेन प्रत्ययार्थभूतभावनां प्रति प्रकृत्यर्थादध्ययनाद- प्यन्तरङ्गत्वात् । IX (a). नापि तृतीयः; अक्षरग्रहणस्यैवाध्ययनविधिप्रयो- जनत्वात् । IX (b). नन्वक्षरग्रहणस्य स्वयमपुरुषार्थत्वात् , फलवदर्थाव- बोधस्य त्वया विधिप्रयोजनत्वानेङ्गीकारात् , अन्यस्य च कर्मकारकगत- फलस्याभावात् , सक्तुन्यायेन कर्मप्राधान्यं परित्यज्य स्वाध्यायाध्य- यनेन स्वर्ग भावयेदिति कल्पना प्रसज्येत; ततो वरमर्थावबोधस्य विधिप्रयोजनत्वम् , ' दृष्टे सत्यदृष्टं न कल्प्यम् । इति न्यायात् । संभवति हि सागवेदाध्ययनमात्रादर्थनिश्चयः, अर्थावबोधहेतोर्व्याकरण- स्याप्यङ्गत्वात् । न चैवं विचारशास्त्रवैयर्थ्यम् ; अवयुद्धार्थगतविरोध- परिहाराय तदपेक्षणात् । अतः पुरुषार्थभृतफलवदर्थावधोधो विधि- प्रयोजनम् , नाक्षरग्रहणम् । IX (c). इति चेत् , मैवम् ; अर्थावबोधहेतुत्वैनाक्षरग्रहणस्यापि पुरुषार्थत्वात् ; फलभूतक्षीरादिहेतूनां गवादीनामपि पुरुषैरीमानता- दर्शनात् । विधेरक्षरग्रहणमात्रोपक्षयेऽर्थज्ञानमाकस्मिकं स्यादिति चेत , न; अर्थावबोधस्य फलप्रयुक्तत्वात् । न हि विधिप्रयुक्तोऽर्थाव- वोधः; लौकिकाप्तवाक्यानां विधिमन्तरेण फलवदर्थावबोधकत्वदर्शनात् । न चाध्ययनादक्षरग्रहणस्य विशेषाभावात्कथं तयोर्हेतुफलभाव इति 1. C,S: भिन्नपदोपात्ततया p,V: तदर्थावबोधस्य Cinserts समानपदे T: अङ्गीकारात् ३. P, V : अपुरपार्थत्वा फलं C: वैयर्थ्यमेवयुद्धार्थ etc. . २.

·१७६ विचरणप्रमेयसंग्रहा [III,x वाच्यम् ; अक्षरावाप्तिनाम स्वाधीनोचारणयोग्यत्वाख्योऽक्षरधर्मः; अध्य- यनं तु तदर्थो वाड्मानसव्यापारः; इति विशेषसद्भावात् । एवं चे तर्वध्ययनस्याक्षरग्रहणहेतुत्वमन्वयव्यतिरेकसिद्धमिति व्यर्थो विधिरिति चेत् , न अवघातादिवददृष्टोत्पत्तये नियमार्थत्वात् । न चैवं दृष्टफल. वहानिः; दृष्टफलभृताक्षरप्राप्तिममवेतस्यैव नियमादृष्टस्याङ्गीकारात् ; 'दृष्टे सत्यदृष्टं न करप्यम् इति न्यायस्य स्वतन्वादृष्टविषयत्वात् ; अर्थाच- बोध एव फलमिति वदतापि नियमविधित्वाङ्गीकारात् । न चोपपत्ति- साम्ये सत्यक्षरग्रहणे एव किमिति पक्षपात इति वाच्यम् । अध्ययन- विधेः फलवदर्थावबोधः प्रयोजनमिति पक्षे यस्य यस्मिन् कर्मण्यधिकार- स्तस्य तद्वाक्याध्ययनमेव स्यात् , न तु वाक्यान्तराध्ययनम्, तत्र प्रवृत्त्यादिफलाभावात् । ततो न कृत्स्नवेदाध्ययनसिद्धिः । अस्मत्पक्षे तु -कृत्स्नवेदावाप्तिः प्रायश्चित्तजपादावुपयुज्यते । x. नन्वर्थावबोधमधिकारिविशेषणमुद्दिश्याध्ययनं विधातव्यम् , निरधिकारविधानायोगात् । अक्षरावाप्तिमुद्दिश्य विधानेऽपि तदवाप्तिकाम एवाधिकारी स्यात् । इति चेत् , न; अर्थावबोधोद्देशनपूर्वकशब्दोचारणा- भावे वाक्यस्य तात्पर्यासिद्धः; लोकैवियोधमुद्दिश्योचारितशब्दे तात्पर्य- दर्शनात् । न च लोकवदेव विधिर्मा भूदिति वाच्यम् । तद्वदत्र शन्दो- चारणप्रयोजकस्य रागस्याभावात् । अथोच्येत-विश्वजिन्न्यायन स्वर्गकामोऽधिकारी कल्प्यताम् ; अथ वा वाजसनेयिनां 'ब्रह्मचर्य- मागाम् । इत्यादिनोपनयनस्य प्रकृतत्वादुपनीतोऽधिकारीति प्रकरण- प्रमाणेन कल्प्यताम्-इति । तदसत् ; अर्थावबोधलक्षणदृष्टफल- कामेऽधिकारिणि सत्यन्यकल्पनायोगात् । एवं चार्थावबोधकामोऽध्यय- नेनार्थावबोध भावयेदिति विधिः संपद्यते । विचारेणार्थावबोधं भाव- येदिति विधिस्त्वार्थिक विचारेणापरिहते विरोधेऽर्थनिश्चयानुदयात् अर्थावबोध एवं फलमिति । C,Somit च १ २. : सभवति ३. C: उदयात् Pinserts atAIT, Somats एव ·१७७ III, xi] द्वितीयवर्णकम xi. नैतत्सारम् । तत्र कि विधिवलादक्षरग्रहणमात्रे निष्पन्ने सति श्रुतव्याकरणस्य पुरुषस्य लौकिकवाक्यार्थ इस वेदार्थोऽपि स्वतो युध्यत इति कृत्वा तदोधस्य फलत्वमुच्यते ? किं वा अर्थावबोधकाम- मुद्दिश्य विधानतः? तत्राद्यमङ्गीकुर्मः। द्विनीयोऽनुपपन्नः; अध्ययना- त्याग्वेदार्थस्याप्रतिपन्नत्वेन तद्विशिष्टस्यावबोधस्याप्यप्रतिपन्नस्य कामना- योगात् । वेदोऽर्थवान् , वाक्यप्रमाणत्वात् , आप्तवाक्यवत् , इत्यनु- मानेन प्रतिपन्नो वेदार्थ इति चेत् , तीनुमानसिद्धत्वादेव न वेदार्थज्ञान . काम्येत । सामान्यतोऽनुमितोऽपि वेदार्थो नाग्निहोत्रादिविशेपाकारेण प्रतिपन्नः, इति चेत्, तबग्निहोत्रादिगोचरवोधोऽप्यप्रतिपन्नः कथं काम्येत ? पित्राद्युपदेशत एवाग्निहोत्राद्यवगमे कामनावयर्थ्य तदव- स्थम् । अथोपदेशिकज्ञानस्याप्रमाणत्वात्तत्र निर्णयज्ञानं काम्यत इति चेत् । तत्र न तावदप्रामाण्ये निश्चिते निर्णयज्ञानकामना संभवति, अर्थस्य विभ्रममात्रत्वात् , अप्रामाण्यसन्देहे तु तद्विचारस्यैवावसरः, नाध्ययनस्य । अथ मन्यसे-औपदेशिकज्ञानप्रामाण्यविचारायव वेदाध्ययनं तदर्थविचारश्च; वेदस्य तन्मूलप्रमाणत्वात् इति । एवं तीस्तु कश्चिदर्थावबोधोऽधिकारिविशेषणम् ; तथापि तदुद्देशेन विधान- मयुक्तम् । तत्र किं वेदार्थविशेपज्ञानानां विशेपाकारेणाध्ययनविधा- चुद्देश्यत्वम् , उत सामान्याकारेण ? नाद्यः, युगपत्तदसंभवात् । द्विती- येऽर्थमात्रज्ञानमुद्दिश्योचरितस्य शब्दस्य तत्रैव तात्पर्य स्यात् , नाग्नि- होत्रादिविशेपज्ञाने । अथ विधिसामर्थ्यादर्थमात्रे तात्पर्येऽपि वाक्य- शक्त्यनुसारेण विशिष्टार्थे तात्पर्य कल्प्येत, तर्हि विधेस्तत्र तात्पर्यनिमि- तत्वं न स्यात् । किं च कथंचिदुद्दिश्य विधानेऽपि नाध्ययनमात्राद् दृष्ट- फलतया अर्थावबोधसिद्धिः, अदर्शनात् । ननु वेदस्यार्थावबोधमुद्दिश्यो- १. C, P omit पुरपस्य २. : अप्रविपन्नवेन ३. Pomits १. Somits प्रमाण Comits वंदस्य P: विशेषज्ञानां Padds उक्तम् Pomits तात्पर्य Pomits अर्थ 5:अर्थाधयोधकावं ·- , " विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xii-xiii चारणाभावे स्वार्थ तात्पर्य न स्यात् , तात्पर्यहेतोरभावात् । इति चेत् । मैवम् । न तावच्छ्रोतुरुचारणं तात्पर्यनिमित्तम् , लोके तदभावात् । नापि वक्तुरुचारणम् , अपौरुपेये वेदे तात्पर्याभावप्रसङ्गात् । नन्वेवमपि चेद- स्यार्थप्रतिपादकत्वं न स्यात् , उद्दिश्योचारणस्य प्रतिपादनहेतोरभावात् ; इति चेत् , न; शब्दस्य प्रतिपादकत्वस्वाभाव्यात् । तयर्थज्ञानमुद्दिश्य शब्दोच्चारणं लोके व्यर्थ स्यात् । इति चेत् , न; पुरुपसम्बन्धकृतदोपा- ख्यप्रतिवन्धपरिहारार्थत्वात् । ननु वेदस्यार्थप्रतिपादनसामध्येऽपि न बोधकत्वं संभवति, बोधस्य तात्पर्याधीनत्वात् , तात्पर्यस्य पुरुष- धर्मस्यात्रासंभवात् ; इति चेत्, मैवम् ; तात्पर्य हि पड्विधलिङ्गगम्यतया शब्दधर्मो न पुरुषधर्म इति समन्वयसूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । तदेवमध्ययन- विधेर्यावदर्थावबोधफलमव्यापारान्न विधितो विचारशास्त्रस्य सर्वाधि- कारिता सिध्यति । XII. नन्वध्यनविधेरर्थावबोधकामाधिकारं नाङ्गीकरोपि; अधि- कारान्तरं च न श्रुतम् । ततोऽनध्ययनमेव प्रसज्येत । अत्र प्राभाकरा आहुः-नाययनविधिः स्वतन्त्रमधिकारिणमपेक्षते, अध्यापन विधि- प्रयुक्त्या तद्विपयानुष्ठानसिद्धेः । न च वाच्यम् 'विधिर्हि सर्वत्र स्वविषयं तदङ्ग वा अनुष्ठापयति; न चाध्ययनमध्यापनविधेविषयोऽङ्गं वा; तत्कथं तेनानुष्ठाप्यते ?' इति । अविषयस्यातदङ्गस्याप्याधानस्यो- स्तरकाम्यक्रतुविधिभिरनुष्ठापितत्वात्- इति । XIII. सोऽयं प्राभाकरोक्तः परिहारोऽनुपपन्नः। तथा हि । अध्यापनविधिरप्यश्रूयमाणाधिकार एव; । अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीत' इत्यत्राचार्यकरणकाम इत्यश्रवणात् । तत्कथमध्य- यनं तत्प्रयुक्तम् ? यदि तत्राधिकारिणं परिकल्प्य तत्प्रयुक्तिरध्ययन- स्योच्येत, तबध्ययने स्वतन्त्रोऽधिकारी कम्प्यताम् , लापवान् ; 1. Śadds T,V: यम् २. परिजः ५. C, Sadd भवि P,Somit भतास्य ४.

·, III, xiv] द्वितीयवर्णकम् १७९ लघीयसी हि खविधिप्रयुक्तिरन्यविधिप्रयुक्तः। अथैकत्राधिकारिकल्पन- मात्रेणेतरस्य तत्मयुक्तानुष्ठाने संभवत्युभयत्र तत्कल्पने गौरवमिति मन्यसे, तबध्ययन एवाधिकारिणं परिकल्प्य तत्प्रयुक्तिमन्यस्य किं ने यूपे ? यदि लिखितपाठादप्यध्ययनसिद्धर्नाध्ययनविधिः विहिता- ध्यापर्ने प्रयोजयति, तीविहिताध्ययनेन प्राङ्मुखत्वादिरहितेनापि अध्यापनसिद्धेन विहितमध्ययनमध्यापनविधिः प्रयोजयेत् । अथोच्येत-- प्रयतः प्राङ्मुखः पवित्रपाणिरधीयीत ' इति माणवकस्य प्राङ्मुखत्वा- अध्ययनाङ्गं श्रुतम् , तथाध्यापनेऽपि 'प्राङ्मुखं पवित्रपाणिमध्या- पयीत' इति माणवकस्य प्राङ्मुखत्वादिविशेषणश्रवणाद्विहितमेवाध्ययन प्रयुज्यते-इति, तर्हि गीती शीघ्री शिराकम्पी तथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च पडेते पाठकाधमाः ॥ इति लिखितपाठस्य निन्दासद्भावात् , 'आचार्याधीनो वेदमधीष्य। इत्यध्ययनस्याचार्यपूर्वकत्वनियमविधानादध्ययनविधिरध्यापनं किं न प्रयोजयेत् ? XIV. अथ मतम्-'आचार्याधीनोऽधीप्य' इत्यत्राचार्य- करणविधिप्रयुक्तोऽधीप्वेति वाक्यार्थः, आचार्यत्वस्याध्यापनादुत्तरकाल- भावित्वात्-इति; तदसत् ; तंत् 'द्वितीयं जन्म तद्यस्मात्स आचार्य इत्युपनयनाख्यद्वितीयजन्महेतुत्वमात्रेणाचार्यत्वश्रवणोत् । आचिनोति हि" शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्मादाचार्यः स उदाहृतः ॥ ७ . ९. १ .: कल्पने २. Tomits म Comits of T, V, Somit fafea ५. C, P insert यथाध्ययने; : अथाध्ययने 4. Coś add Cinserts afa 6: अध्ययनात् Comits तत् TV : आचार्यश्रवणात् P:स 6:च ११.

·१८० विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, XY इति स्मृतावाचारे शिप्यान् स्थापयतीति व्युत्पत्तिः प्रतीयते; इति चेत् । एवमप्यध्यापनात्पूर्वमाचार्यत्वमविरुद्धम् । अध्यापनादाचार्यत्वस्यो- सरकालभावित्वे चाचार्यकरणविधिप्रयुक्तोऽधीष्वेति साध्याहारयोजना प्रसज्येत । तस्मादधिकारिकल्पनासाम्यादितरेतरप्रयुक्तिसाम्याच काम्य- विधिप्रयुक्तिसंभवेऽध्ययनस्य कथमध्यापनविधिप्रयुक्तिरिति । xv. अत्रोच्यते । नाध्यापनविधेरधिकारी कल्पनीयः, श्रुति- स्मृत्योः प्रतीयमानत्वात् । तथा हि । 'अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनयीत' इति श्रुतावात्मनेपदेनाचार्यकरणसाध्यता प्रतीयते ; 'संमाननोत्सञ्ज- नाचार्यकरण । इत्यादिना व्याकरणसूत्रेणाचार्यकरणे साध्ये तद्विधानात् । न चाचार्यत्वं किश्चिल्लोके प्रसिद्धमस्ति । ततो यथा 'आहवनीये जुहोति । इत्यत्राहवनीये होमाधारत्वेन विनियुक्ते सति असंस्कृतस्य होमाधारत्वायोगात्संस्कृतस्य संभवाच आधानसंस्कृतोऽग्निराहवनीयत्वेन निश्चितः, तथा 'आचार्याय गां दद्यात् । इत्यत्राचार्य दक्षिणां प्रति संप्रदानत्वेनावगते सत्यनुपकारिणः संप्रदानत्वायोगादुपकारिणोऽत्र संभवाच उपनयननिप्पादनाख्येनोपकारेण माणवकं प्रत्युपकुर्वत आचार्य- त्वं निश्चीयते । नन्वेवमप्युपनयनसाध्यमाचार्यत्वं भवेत् , नाध्यापन- साध्यम् । इति चेत्, न; उपनयनस्याध्यापनाङ्गत्वात् ; 'उपनयीत, तमध्यापयीत' इत्येकप्रयोगतात्रगमात् । न चे निरपेक्षत्रिधि- भेदान्न प्रयोगैक्यमिति वाच्यम् ; 'उपनीयाध्यापयेत् । इत्येवं प्रयोग- क्यकल्पनात् ; तैमिति प्रकृतपरामाशैना तच्छन्दन कमक्यप्रतीतः । न चोपनयनस्याध्यापनाङ्गत्वेऽप्यध्ययनस्य न तत्मयुक्तिरिति वाच्यम् । माणवकविषयाध्यापनेनाचार्यत्वं भावयेदिति वाक्यार्थस्वीकरणेनाध्यापन- क्रियानिवर्तकतया माणवकस्य क्रियां प्रति गुणभूतत्वात् उपकारकत्वे वक्तव्ये दृष्ट सत्यदृष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वात् उपगमनाध्ययनाभ्या- १. : मध्ययनात् २. C,:स्वविधि ३. Panini, l-iii-36 C: भय for नच C: सन्मते P: उपनयन ·[III, xvi १८२ विवरणप्रमेयसंग्रहः स्याहवनीयस्य ऋतुविधिप्रयुक्तानुष्ठेयत्वायोगात् । उपादेयमेव हि विधिरनुष्ठापयति; अन्यथा स्वर्गकामादीनामप्यनुष्ठेयत्वप्रसङ्गात् । तस्मा- . दुत्तरकाम्यक्रतुविधिप्रयुक्तिः परिशिष्यते । न हि विधिरिव कामोऽप्युपा- देयमेवानुष्टापयति, येनोक्तदोषः स्यात् ; कि तु यद्यदुद्देश्यमुपादेयं वा विना काम्यमानस्य न सिद्धिः तत्सर्वं विधिसहकारितया अनुष्ठापयति । 'दृश्यते हि लोके विधिरागयोपम्यम् । 'सौवर्णपीठे समुपविशेत् । इति विधिस्तथाविधपीठाभावे पुरुष न तत्रोपवेशयति; रागस्तु तथाविधं पीठमुत्पाद्यापि तत्र निवेशयति । एवं च सति प्रकृतेऽप्याचार्यकरण- कामनैवाचार्यप्रेरणद्वारेणाध्यापनसिद्धयर्थं माणवकेनाध्ययनं निवर्तयतीति स्थितम् । KyI. तदेतत्प्राभाकरमतं वेदान्तिनो न बहुमन्यन्ते । तथा हि। किं तमध्यापयीत । इत्यत्राचार्यत्वं विधेयम् , उत विधिरूपम् । अध वा नैयोगिकं फलम् ? नाद्यः; उपनयनाध्यापनभावार्थविषयत्वा- द्विधेः। न द्वितीयः; आत्मनेपदमात्राभिधेयस्याचार्यत्वस्य विधिपदान- भिधेयतया विधिरूपत्यायोगात् । न तृतीयः; आचारान् ग्राहयतीति व्युत्पत्त्या हेतुकर्तृत्वनिवन्धनस्याचार्यत्वस्य लौकिकत्वात् , अलौकिक- स्यैव नयोगिकत्वात् । न चोपनयनसाध्यत्वादलौकिकमाचार्यत्वं स्यादिति वाच्यम् ; "द्वितीयं जन्म तद्यस्मात्स आचार्यः' इति स्मृतावु- पनयनं प्रति हेतुकर्तृत्वस्यैव लौकिकस्याचार्यशब्दनिमित्तत्वावगमात् । यद्याचार्यत्वमलौकिकं स्याना व्याकरणसूत्रे संमाननादिभिलौकिकरथः सह कथं पश्येत ? ननु विधायकप्रत्ययश्रवणात् नियोगः प्रतीयते; तस्य नियोज्यविशेषणाकाक्षायां स्वर्गवनियोगसाध्यत्वेनर नियोज्य- विशेषणत्वमाचार्यत्वस्याभ्युपेतव्यम् , कारकफलस्य तदनुपपत्तेः; न चाचारग्राहकत्यमुपनयने हेतु कर्तुत्वं चाचार्यशब्दप्रवृत्तिनिमिचम् , निक- Pomits अपि Phas only one पर ३. रितीय ४. सहि C: पिपासाझाया ६. उपनयनागुम्मक ·. १८२ विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xvi स्याहवनीयस्य ऋतुविधिप्रयुक्तानुष्ठेयत्वायोगात् । उपादेयमेव हि विधिरनुष्ठापयति; अन्यथा स्वर्गकामादीनामप्यनुष्ठेयत्वप्रसङ्गात् । तस्मा- दुत्तरकाम्यक्रतुविधिप्रयुक्तिः परिशिष्यते । न हि विधिरिव कामोऽप्युपा- देयमेवानुष्ठापयति, येनोक्तदोपः स्यात् ; किं तु यद्यदुद्देश्यमुपादेयं वा विना काम्यमानस्य न सिद्धिः तत्सर्व विधिसहकारितया अनुष्ठापयति । 'दृश्यते हि लोके विधिरागयोर्वेपम्यम् । 'सौवर्णपीठे समुपविशेत् । इति विधिस्तथाविधपीठाभावे पुरुपं न तत्रोपवेशयति; रागस्तु तथाविधं पीठमुत्पाद्यापि तत्र निवेशयति । एवं च सति प्रकृतेऽप्याचार्यकरण- कामनैवाचार्यप्रेरणद्वारेणाध्यापनसिद्धयर्थं माणवकेनाध्ययन निवर्तयतीति स्थितम् । xvI. तदेतत्प्राभाकरमतं वेदान्तिनो न बहुमन्यन्ते । तथा हि। किं तमध्यापयीत' इत्यत्राचार्यत्वं विधेयम् , उत विधिरूपम् , अथ वा नैयोगिकं फलम् ? नायः; उपनयनाध्यापनभावार्थविषयत्वा- द्विधेः। न द्वितीयः; आत्मनेपदमात्राभिधेयस्याचार्यत्वस्य विधिपदान- भिधेयतया विधिरूपत्वायोगात् । न तृतीयः; आचारान् ग्राहयतीति व्युत्पत्त्या हेतुकर्तृत्वनिवन्धनस्याचार्यत्वस्य लौकिकत्वात, अलौकिक- स्यैव नयोगिकत्वात् । न चोपनयनसाध्यत्वादलौकिकमाचार्यत्वं स्यादिति वाच्यम् ; "द्वितीयं जन्म तस्मात्स आचार्यः' इति स्मृतात्रु- पनयन प्रति हेतुकर्तृत्वस्यैव लौकिकस्याचार्यशब्दनिमित्तत्वावगमात् । यद्याचार्यत्वमलौकिकं स्याना व्याकरणसूत्रे संमाननादिभिलौकिकरथः सह कथं पठ्येत ? ननु विधायकप्रत्ययश्रयणात् नियोगः प्रतीयते; तस्य नियोज्यविशपणाकाक्षायां स्वर्गवनियोगसाध्यत्वेनव नियोज्य- विशेषणत्वमाचार्यत्वस्याभ्युपेतव्यम् , कारकफलस्य तदनुपपत्तेः; न चाचारग्राहकत्वमुपनयने हेतुकर्तृत्वं चाचार्यशब्दप्रवृत्तिनिमिगम् , विक- . ४. .. Pomits अपि P has only one गन् राहिली ईसहि C:विगेशमाझाया ६. 6 : उपनयनागुपये ·[III, xi ९८२ विवरणप्रमेयसंग्रहः स्याहवनीयस्य ऋतुविधिप्रयुक्तानुष्ठेयत्वायोगात् । उपादेयमेव । विधिरनुष्ठापयति; अन्यथा स्वर्गकामादीनामप्यनुष्ठेयत्वप्रसङ्गात् । तम्म दुत्तरकाम्यक्रतुविधिनयुक्तिः परिशिप्यते । न हि विधिरिख कामोsrx देयमेवानुष्ठापयति, येनोक्तदोप: स्यात् ; किं तु यद्यदुद्देश्यमुपाद विना काम्यमानस्य न सिद्धिः तत्सर्व विधिसहकारितया अनुष्ठाप' 'दृश्यते हि लोके विधिरागयोवैषम्यम् । 'सौवर्णपीठे समुपा इति विधिस्तथाविधपीठाभावे पुरुपं न तत्रोपवेशयति; रागस्तु र पीठमुत्पाद्यापि तत्र निवेशयति । एवं च सति प्रकृतेऽप्याचा कामनवाचार्यप्रेरणद्वारेणाध्यापनसिद्धयर्थं माणवकेनाध्ययनं निर्व स्थितम् । xvI. तदेतत्याभाकरमतं वेदान्तिनो न बहुमन्यन्ते हि । किं 'तमध्यापयीत' इत्यत्राचार्यत्वं विधेयम् , उत वि अथ वा नैयोगिकं फलम् ? नायः; उपनयनाध्यापनभावाशा द्विधेः। न द्वितीयः; आत्मनेपदमात्राभिधेयस्याचार्यत्वस्य भिधेयतया विधिरूपत्वायोगात् । न तृतीयः; आचारान् : व्युत्पत्त्या हेतुकर्तृत्वनिवन्धनस्याचार्यत्वस्य. लौकिकत्वात् , स्यैर नैयोगिकत्वात् । न चोपनयनसाध्यत्वादलौकिर स्यादिति वाच्यम् । 'द्वितीयं जन्म तद्यस्मात्स आचार्यः' या पनयन प्रति हेतुकर्तृत्वस्यैव लौकिकस्याचार्यशब्दनिमित्त यद्याचार्यत्वमलौकिकं स्यात्तदा व्याकरणसूत्र संमाननादि सह कथं पठ्येत ? ननु विधायकप्रत्ययश्रवणात् नियोगः तस्य नियोज्यविशेपणाकाक्षायां स्वर्गवनियोगसाध्यत्वेन विशेषणत्वमाचार्यत्वस्याभ्युपेतव्यम् , कारकफलस्य तदा चाचारग्राहकत्वमुपनयने हेतुकर्तृवं चाचार्यशन्दप्रवृत्तिनिमि 13 ४. हि Pomits अपि २. P has only one 4 ३. रितीयं .. C: विपाका ६. : उपनयनहर ·१८४ विवरणप्रमेयसंग्रहा [III, xviii प्रयुङ्क्ते, उत विहितम् ? नाद्या; अध्ययनविध्यप्रेरितानां तत्र प्रयोजन- शुन्यानां पुरुषाणामाचार्य प्रति गुणभावेन प्रवृत्त्ययोगात् । द्वितीये विधिस्वरूपसिद्धयेऽध्ययनेधिकार्यपि स्वीकार्यः। विपय एव विधि- स्वरूपसाधको नाधिकारीति चेत् , तर्हि विहितस्याध्ययनस्याधिकारिवि- शेपाभावात् य कंचिदध्यापयेदिति प्राप्नुयात् । तस्मात्प्रकरणसमर्पितेन उपनीतेनाधिकारिणा साधिकारोऽध्ययनविधिः स्वयमेव स्वविपये पुरुष प्रवर्तयति; अन्यथा स्वाधिकारविधिनवाप्रवर्तितस्य प्रवृत्त्यसंभवात् । न च बालकस्य स्वाधिकारप्रतिपत्त्यसंभवः, विध्यर्थापरिज्ञानेऽपि सन्ध्योपा- पासनसमिदाहरणादिकर्तव्यताप्रतिपत्तिवत् पित्राद्युपदेशसामर्थ्यादध्ययन- कर्तव्यताप्रतिपत्तेः । नन्वध्ययनस्य अध्यापनविधिप्रयुक्तौ नाय क्लेशः, आचार्यस्य प्रबुद्धस्य स्वाधिकार प्रतिपत्तुं शक्यत्वात ; यद्यपि कश्चित् - प्रेक्षावान् माणवको न स्वाधिकारमयुद्धा प्रवर्तेत, तथाप्यन्योऽप्रबुद्ध आचार्यप्रेरितः प्रतिष्यत एव; ततः प्रवाहरूपेणाध्यापनं न विच्छिद्यते; इति चेत् , एवमप्याचार्यः किमन्येनोपनीतान् माणवकानध्यापयेत् , उत स्वेनैवोपनीतान् ? नाद्या; उपनयनस्यापि त्वन्मते अध्यापनाङ्गतया तद्वैकल्ये नियोगानिप्पत्तावाचार्यत्वफलासिद्धेः । तस्तु द्वितीयः, उक्तदोपाभावात् ; इति चेत् , न; एवमपि नित्यानित्यसंयोगविरोधस्य दुरपवादत्वात् । तथा हि । अध्यापनं तावदनित्यम् । द्रव्यार्जनार्थ- त्वात् । न ह्याचार्यत्वमध्यापनफलं भवितुमर्हति; सुखप्राप्तिदुःखपरि- हारतसाधनरूपत्वाभावेनापुमर्थत्वात् । न चादृष्टं तत्फलत्वेन कल्प्यम् , दृष्टे सति तदयोगात् । अस्ति दृष्टम् , पण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीयिका । याजनाध्यापने चव विशुद्धाच प्रतिग्रहः ॥ इत्यध्यापनस्य द्रच्याजनोपायत्वेन स्मरणात् । निम्यानिग्य २. :माणवरस्य ६. T,Vomit तत् PS: सावान् C:संदेक्चररये after afia Pomits from fagins to ८. Manu, X-76 Pomits तय T omits this ; C inserts ·" विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xxi-xxii निरास इत्युच्यते ; अन्यथा प्रायश्चित्तानवस्थाप्रसङ्गात् । ततो नोपनय- नस्य नित्यतायामतिप्रसङ्गः। तचोपनयनं नित्यभूतमध्ययनाङ्गत्वा- गिनोऽध्ययनस्यापि नित्यतां कल्पयति । XXI. ननूपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वमयुक्तम् , अध्ययनमनार- भ्याधीतत्वात् । यद्यनङ्गत्वे संस्कारकर्मत्वं नोपपद्यते, तर्हि हिरण्य- धारणवद् गत्यन्तरं कल्पनीयम् । 'हिरण्यं भार्यम् । इत्यत्र हि न तारद्धि- रण्यधारणस्य प्रयाजादिचदर्थकर्मता घटते, कर्मकारकप्राधान्येन विधानात् । यदि संस्कारकर्मत्वम् , तदापि संस्कार्यहिरण्यद्वारा ऋतुविशेषेण सम्बध्येत, उत ऋतुमात्रेण ? नाद्यः, विशेषसम्बन्धबोधकथुत्यादीनां अभावात् । न द्वितीयः, एकस्य संस्कारस्य सर्वक्रतूपकारित्वानुपपत्तेः । अतः संस्कारकर्मत्वं परित्यज्याभ्युदयफलः स्वतन्त्रो विधिरभ्युपगतः । एवमुपनयनविधिरपि स्वतन्त्र एवाभ्युदयफल: स्यात् । XXII. अत्रोच्यते । अनारभ्याधीतस्योपनयनस्याध्ययनाङ्ग- त्वबोधकानां पूर्वतन्त्रतृतीयाध्यायोक्तश्रुत्यादिप्रमाणानामभावेऽपि, तत्र- स्थचतुर्थाध्यायोक्तविध्याक्षेपरूपोपादानप्रमाणेनोपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वं सिध्यति । अनुपपन्नं स्वाचार्योपसत्तिमन्तरेणाध्ययनं लिखितपाठादि- प्रतिपेधेन आचार्याधीनो वेर्दमधीप्य। इत्युपसत्तौ नियमविधानात् । ततोऽध्ययनविधिरुपसत्ति स्वाङ्गत्वेनाक्षिपति । तथोपनयनाख्यसंस्कार- विधिश्च प्रयोजनमपेक्षमाण उपसत्तिसमवेतमेवादृष्टं कल्पयति, दृष्टसमवा- स्यदृष्टसंभवे स्वतन्त्रादृष्टायोगात् । ततश्चोपनयनाध्ययनविधिद्वयो; पादानसामादध्ययनाङ्गत्वमुपनयनस्यावगम्यते । न च वाच्यम्- अङ्गत्वेऽपि न प्रोक्षणादिवत्संस्कारकर्मतयाङ्गता, प्रयाजादिवत्फलोपकार्य- इव किं न स्यात् ?–इति । अङ्गिस्वरूपनिप्पादकतया संनिपत्योप- कारिणः संस्कारस्यायहितत्वात् ; फलोपकार्यङ्ग तु नाभ्यर्हितम् , अपूर्व- १ .: नापि १.5: अध्यापन P inserts प्रकृति PS insert हि omitting स्थ Sinserts कि ६. T, V : अधीनश्चेदमधीन ३.5: फलं ५ .: कुतः २. : :

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xxi-xxii निरास इत्युच्यते; अन्यथा प्रायश्चित्तानवस्थाप्रसङ्गात् । ततो नोपनय- नस्य नित्यतायामतिप्रसङ्गः। तचोपनयनं नित्यभूतमध्ययनाङ्गत्वा- शिनोऽध्ययनस्यापि नित्यतां कल्पयति । XXI. ननूपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वमयुक्तम् । अध्ययनमनार- भ्याधीतत्वात् । यद्यनङ्गत्वे संस्कारकर्मत्वं नोपपद्यते, तर्हि हिरण्य- धारणवद् गत्यन्तरं कल्पनीयम् । ' हिरण्यं भार्यम् । इत्यत्र हि न तावद्धि- रण्यधारणस्य प्रयाजादिवदर्थकर्मता घटते, कर्मकारकप्राधान्येन विधानात् । यदि संस्कारकर्मत्वम् , तदापि संस्कार्यहिरण्यद्वारा तुविशेपेण सम्बध्येत, उत ऋतुमात्रेण ? नाद्यः, विशेषसम्बन्धबोधकथुत्यादीनां अभावात् । न द्वितीयः, एकस्य संस्कारस्य सर्वक्रतूपकारित्वानुपपत्तेः । अतः संस्कारकर्मत्वं परित्यज्याभ्युदयफलः स्वतन्त्रो विधिरभ्युपगतः । एवमुपनयनविधिरपि स्वतन्त्र एवाभ्युदयफलः स्यात् । •XXII. अत्रोच्यते । अनारभ्याधीतस्योपनयनस्याध्ययनाङ्ग- " स्वरोधकानां पूर्वतन्त्रतृतीयाध्यायोक्तश्रुत्यादिप्रमाणानामभावेऽपि, तत्र- स्थचतुर्थाध्यायोक्तविध्याक्षेपरूपोपादानप्रमाणेनोपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वं सिध्यति । अनुपपन्नं स्वाचार्योपसत्तिमन्तरेणाध्ययनं लिखितपाठादि- प्रतिपेधेन आचार्याधीनो वेर्दमधीप्य' इत्युपसत्तौ नियमविधानात् । ततोऽध्ययनविधिरुपसत्ति स्वाङ्गत्वेनाक्षिपति । तथोपनयनाख्यसंस्कार- विधिश्च प्रयोजनमपेक्षमाण उपसत्तिसमवेतमेवादृष्टं कल्पयति, दृष्टसमवा- य्यदृष्टसंभवे स्वतन्त्रादृष्टायोगात् । ततश्चोपनयनाध्ययनविधिद्वयो: पादानसामर्थ्यादध्ययनाङ्गत्वमुपनयनस्यावगम्यते । न च वाच्यम्- अङ्गत्वेऽपि न प्रोक्षणादिवत्संस्कारकर्मतयाङ्गता, प्रयाजादिवत्फलोपकार्य- गतैव किं न स्यात् ?–इति । अङ्गिस्वरूपनिप्पादकतया संनिपत्योप- कारिणः संस्कारस्याभ्यर्हितत्वात् । फलोपकार्यङ्गं तु नाम्यहितम् , अपूर्व- S: नापि P inserts प्रकृति Ś inserts faire ३ .: फलं ४.6: अध्यापन PS insert हि omitting स्व ६. T,V: अधीनश्चेदमधील ७ .: कुता :

·N विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xxi-xxii निरास इत्युच्यते; अन्यथा प्रायश्चित्तानवस्थाप्रसङ्गात् । ततो नोपनय- नस्य नित्यतायामतिप्रसङ्गः। तचोपनयनं नित्यभूतमध्ययनाङ्गवा- निनोऽध्ययनस्यापि नित्यतां कल्पयति । XXI. ननूपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वमयुक्तम्, अध्ययनमनार- भ्याधीतत्वात् । यद्यनङ्गत्वे संस्कारकर्मत्वं नोपपद्यते, तहि हिरण्य- धारणवद् गत्यन्तरं कल्पनीयम् । 'हिरण्यं भार्यम् । इत्यत्र हि न तावद्धि- रण्यधारणस्य प्रयाजादिवदर्थकर्मता घटते, कर्मकारकप्राधान्येन विधानात् । • यदि संस्कारकर्मत्वम् , तदापि संस्कार्यहिरण्यद्वारा ऋतुविशेषण सम्बध्येत, उत ऋतुमात्रेण ? नाद्यः, विशेषसम्बन्धबोधकथुत्यादीनां अभावात् । न द्वितीयः, एकस्य संस्कारस्य सर्वक्रतूपकारित्वानुपपत्तेः । अतः संस्कारकर्मत्वं परित्यज्याभ्युदयफलैः स्वतन्त्रो विधिरभ्युपगतः । एवमुपनयनविधिरपि स्वतन्त्र एवाभ्युदयफल: स्यात् । XXII. अत्रोच्यते । अनारभ्याधीतस्योपनयनस्याध्ययनाङ्ग- । त्वबोधकानां पूर्वतन्त्रतृतीयाध्यायोक्तश्रुत्यादिप्रमाणानामभावेऽपि, तत्र- स्थचतुर्थाध्यायोक्तविध्याक्षेपरूपोपादानप्रमाणेनोपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वं सिध्यति । अनुपपन्नं वाचार्योपसत्तिमन्तरेणाध्ययनं लिखितपाठादि- प्रतिपेधेन 'आचार्याधीनो वेदमधीप्व। इत्युपसत्ती नियमविधानात् । ततोऽध्ययनविधिरुपसत्ति स्वागत्वेनाक्षिपति । तथोपनयनाख्यसंस्कार- विधिश्च प्रयोजनमपेक्षमाण उपसत्तिसमवेतमेवादृष्टं कल्पयति, दृष्टसमवा- व्यदृष्टसंभवे स्वतन्त्रादृष्टायोगात् । ततश्चोपनयनाध्ययनविधिद्वयो: पादानसामर्थ्यादध्ययनाङ्गत्वमुपनयनस्यारगम्यते । न च वाच्यम्- अङ्गत्वेऽपि न प्रोक्षणादिवत्संस्कारकर्मतयाङ्गता, प्रयाजादिवत्फलोपकार्य- जव किं न स्यात् ?-इति । अङ्गिस्वरूपनिप्पादकतया संनिपत्योप- कारिणः संस्कारस्याभ्यहितत्वात् ; फलोपकार्यङ्गं तु नाभ्यहितम् , अपूर्व- ..: नापि १.8: अध्यापन P inserts azifa PS insert हि omitting स्थ Ś inserts at ६. T, V: मधीनश्चंदमधीप्न ३.5: फलं ..: कुतः . m 3 . ५. : .

·[III, xxi-xxit १८६ विवरणप्रमेयसंग्रहः निरास इत्युच्यते; अन्यथा प्रायश्चित्तानवस्थाप्रसङ्गात् । ततो नोपनय- नस्य नित्यतायामतिप्रसङ्गः। तचोपनयनं नित्यभूतमध्ययनाङ्गत्वा- जिनोऽध्ययनस्यापि नित्यतां कल्पयति । XXI. ननूपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वमयुक्तम् । अध्ययनमनार- भ्याधीतत्वात् । यद्यनङ्गत्वे संस्कारकर्मत्वं नोपपद्यते, तर्हि हिरण्य- धारणवद् गत्यन्तरं कल्पनीयम् । 'हिरण्यं भार्यम् । इत्यत्र हि न तावद्धि- रण्यधारणस्य प्रयाजादिवदर्थकर्मता घटते, कर्मकारकप्राधान्येन विधानात् । यदि संस्कारकर्मत्वम् , तदापि संस्कार्यहिरण्यद्वारा ऋतुविशेपेण सम्बध्येत, उत ऋतुमात्रेण ? नाद्या, विशेपसम्बन्धबोधकश्रुत्यादीनां अभावात् । न द्वितीयः, एकस्य संस्कारस्य सर्वक्रतूपकारित्वानुपपत्तेः । अत: संस्कारकर्मत्वं परित्यज्याभ्युदयफलैः स्वतन्त्रो विधिरभ्युपगतः । एवमुपनयनविधिरपि स्वतन्त्र एवाभ्युदयफल: स्यात् । XXII. अत्रोच्यते । अनारम्याधीतस्योपनयनस्याध्ययनाङ्ग- त्वबोधकानां पूर्वतन्त्रतृतीयाध्यायोक्तश्रुत्यादिप्रमाणानामभावेऽपि, तत्र- स्थचतुर्थाध्यायोक्तविध्याक्षेपरूपोपादानप्रमाणेनोपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वं सिध्यति । अनुपपन्नं स्वाचार्योपसत्तिमन्तरेणाध्ययनं लिखितपाठादि- प्रतिपेधेन 'आचार्याधीनो वेर्दमधीप्य' इत्युपसत्तौ नियमविधानात् । ततोऽध्ययनविधिरुपसत्ति स्वागत्वेनाक्षिपति । तथोपनयनाख्यसंस्कार- विधिश्च प्रयोजनमपेक्षमाण उपसचिसमवेतमेवादृष्टं कल्पयति, दृष्टसमवा- प्पदृष्टसंभषे स्वतन्वादृष्टापोमात् । ततश्चोपनयनाध्ययनविधिद्वयो- पादानसामर्थ्यादध्ययनाङ्गत्वमुपनयनस्यावगम्यते । न च वाच्यम्- अङ्गत्वेऽपि नै प्रोक्षणादिवत्संस्कारकर्मतयाङ्गता, प्रयाजादिवत्फलोपकार्य- गतव किं न स्यात् १इति । अङ्गिस्वरूपनिप्पादकतया संनिपत्योप- कारिणः संस्कारस्याभ्यर्हितत्वात् ; फलोपकार्यङ्गं तु नाभ्यर्हितम् , अपूर्व- ..: नापि s: अध्यापन P inserts प्रकृति PŚ insert fe omitting 7 ś inserts fit ६. T, V : अधीनश्चेदमधील ३. : फलं ७ .: कुतः - ४.

·ܦܲܙܘܪ III, xxii] तृतीयवर्णकम् द्वारेणारादुपकारकत्वात् । अतो माणवकसंस्कारकर्मतयेवोपनयनमध्यय- नस्वरूपोपकार्यङ्गम् । किं चोपादानप्रमाणवच्छुतिप्रकरणे अप्यध्ययनाङ्ग- त्वमुपनयनस्य गमयतः; 'अष्टवों ब्राह्मण उपगच्छेत् सोऽधीयीत। इति वाक्यविपरिणामस्य विवक्षितत्वात् । तद्रुतिरेयोपनयनसंस्कृतं माणवकमादायाध्ययने विनियुङ्क्ते । न च तच्छन्देन माणवकस्यैव परामर्शो न संस्कारस्येति वक्तुं युक्तम् ; संस्कारस्यानन्तरप्रकृतत्वात् । न च श्रुतेरनाकाक्षितस्य समर्पणप्रसङ्ग उपनयनाध्ययनयोरुपसत्ति- द्वारा परस्परसाकाङ्क्षत्वस्य दर्शितत्वात् । ननु 'सोऽधीयीत । इत्पन्न संस्कृतो माणवकः प्रातिपदिकार्थ एव, न तु विभक्त्यर्थः। न च प्राति- पदिकमात्रमङ्गाङ्गिभावसम्बन्धं योधयितुमलम् , द्वितीयाश्रुत्यादेरेव तद्रो- धकत्वात् । इति चेत् ; मैवम् ; प्रातिपदिकस्याप्यन्विताभिधायितया सम्बन्धप्रतिपादकत्वात् । अन्विताभिधायित्वाभाव तत्प्रयोग एव न स्यात् । तस्मात् तच्छन्दश्रुतिरङ्गत्वं गमयति । तथा प्रकरणमपि तद्गमकम् ; वाजसनेयिशाखायां सर्वस्मृत्यनुमितश्रुतिपु चोपनयन प्रकृ. .. त्याध्ययनविधानात् । न चैवमुपनयनप्रकरणे पठितमध्ययनमेवाझं प्रयोज्यतेति वाच्यम् ; अध्ययनस्य फलवत्वात् । फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गम् । इति न्यायेनोपनयनस्यैवाङ्गत्वप्राः। अत उपादानश्रुति- प्रकरणरुपनयनस्याङ्गत्वं सिद्धम् । तच्चोपनयनं स्वयं नित्यभूत- मङ्गिनोऽध्ययनस्य कथं न नित्यतामापादयेत् ? न ह्यङ्गयभावे कदाचित्कुत्रचिदङ्गं संभवति । अस्ति ह्यध्ययनस्याप्युपनयनवदकरणे 'प्रत्यवायः, योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः॥ 'अश्रोत्रिया अननुवाक्या अनग्नयः शुद्रसधर्माणो भवन्ति । इति C: प्रसज्येतेति ६. : वेदान् C: समर्पणेऽतिप्रसङ्गः Manu, II-167 ४. PS omit तच्छन्द . : Comits अपि २. T, V insert एवं ७.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xxiii.xxiv स्मरणात् । तथा च नित्यमध्ययनं द्रव्यकामानुष्ठेयेनानित्येनाध्यापनेन कथं प्रयुज्येत ? न च वाच्यं काम्यमप्यध्यापन नित्यसमीहितजीवन- फलहेतुत्वान्नित्यमिति; तावताध्यापनस्य नित्यवदनुष्ठानासिद्धेः । शब्द- प्रमाणादि नित्यकर्तव्यताप्रमितौ सन्ध्यावन्दनादाविवाकरणे प्रत्यवाय- भयानियमेन पुरुपः प्रवर्तेत । अध्यापनस्य तु न शब्दानित्यकर्तव्यता प्रमीयते, किं तु नित्यसमीहितस्य जीवनाख्यफलस्य हेतुत्वेन कल्प्यते । न हि तथा कल्पयितुं शक्यम् , अध्यापनमन्तरेण याजनप्रतिग्रहादिनापि जीवननिष्पत्तेः । XXIII. अथ मन्यसे-उपनयनाध्यापनयोः नित्यपुत्रोत्पा- दनविधिशेपतया नित्यत्वं भविष्यति नित्यश्च पुत्रोत्पादनविधिः, नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात् ; तथा 'त्रिभित्रणवान् जायते ब्रह्मचर्यणपिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः' इति ऋणत्रयमुपन्यस्य पश्चात् ' एप वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी चास्ति' इति पुत्रिणः पितॄन् प्रत्यानृण्यं दर्शयति; तच्चानृण्यं पुत्रस्य पिण्डपितृयज्ञाद्यनुष्ठान- द्वारेण पितृप्तिहेतुत्वादुपपद्यते, तदनुष्ठानं चानुपनीतस्यानधीतस्य वेदार्थमजानतो न संभवति; अतो नित्यस्य पुत्रोत्पादनविधेः फलपर्य- न्ततापेक्षितमनुशासनं तच्छेपतया विधीयते 'तस्मात्पुत्रमनुशिष्ट लोक्यमाहुः तस्मादेनमनुशासति' इति; ततश्च पितुरेव नित्य- पुत्रोत्पादनविधिसामर्थ्यादुपनयनाध्यापैनविधीनां नित्यत्वं प्राप्तम्- -- इति। XXIV. नैतत्सारम् ; संपत्तिकर्मविधिशेपार्थवादरूपस्य तस्मात् पुत्रम् । इति वाक्यस्यानुशासनविधायकत्वायोगात् । यदा हि पिता २. : काम्यानुष्ठेयेन Pomita af C: प्रतीती T,V: प्रवर्तते C: अध्यापनस्याभावेऽपि P: जीवनस्य; Comits भपि TS, VI-111-10 (5) Ibid. Brh., I-V-17 • अध्यापनादिविधीना ११. Brhi, I-v-17 ·Ili, xxv] तृतीयवर्णकम् ९८९ अरिष्टादिना स्वस्य मरणं निश्चिनुते, तदा स्वानुष्ठेयानि वेदतदर्थतत्फलानि पुत्रे समर्पयेत् । स च पुत्रस्तान्यनुष्ठेयतया स्वीकुर्यात् ; तदेतत्संप्रतिकर्म । तथा च श्रूयते 'अथातः संप्रत्तिर्यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक: इति । तत्र चे संप्रतिकर्मणि पूर्वानुशासनमन्तरेणाकस्मादेव सकल- कर्तव्यसंग्रहानुपपत्तेः फलपर्यन्तपुत्रोत्पादनविधिना आक्षिप्तमनुशासनं पूर्वनिवृत्तमेवार्थवादतयानेन वाक्येनानूयते । xxv. ननु मा भूदेतद्वाक्येऽनुशासनविधानम् ; तथापि नित्य- पुत्रोत्पादनविधिसामर्थ्यादेव पितुरुपनयनाद्यनुशासनविधिनित्य एव प्राप्तः, इति चेत्, मैवम् ; पितुः पुत्रं प्रत्यननुष्ठापकत्वात् ; अन्यथा स्तनन्धयस्येतरस्य वा मृतपितृकस्योपनयनाद्यभावप्रसङ्गात् । अनुशासन तु कर्तव्यार्थोपदेशनमात्रमिति श्रीतलिङ्गादवगम्यते । तथा च श्रुतिः श्वेतकेतुर्हारुणेय आस तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मरन्धुरिव भवति। इति । न च वाच्यम्-पितरि कथंचिन्मृते माणवक एवाचार्यान्तरमाहूय नित्यमुपन- यनादिकं संपादयिष्यति, ततोऽनुष्ठापनमेवानुशासनमस्तु-इति । तत्र किं माणवकः स्वाधिकारसिरयर्थमाचार्यान्तरं करोति, किंचा आचार्य- नियोगसिध्यर्थम् ? माद्या; अध्यापनप्रयुक्तिमध्ययनस्य वदता भवता मायारकस्य पृथराधिकारानङ्गीकागत् । न द्वितीयः । न हान्यनियो- गोऽन्यस्य कर्तव्यबुद्धिमुत्पादयति । न चाकर्तव्यानुष्ठानाय साधन- संपादन युक्तम् । अथ साधनान्तरप्रतिनिध्युपादानवदधिकारिणोऽपि प्रतिनिध्युपादानेन कर्तव्य माणवकः संपादयेत् , तन, चैपम्यात् । सर्वत्र ह्यधिकारिणः कर्तव्यमनुष्टातुं साधनान्तरप्रतिनिधिरादीयते। अधिकारि- " १. Brh., I-v-17 २. Somits a C: वाक्यमनुशासनविधायकम् Chand , VI-i-1. P omits and reads अन्यस्य Somits तत् 6: कर्तव्यता : आद्रियते ७ ८. .. - ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xxvi-xxvi प्रतिनिधिस्तु कस्य कर्तव्यमनुष्ठातुमादीयते ? न तावन्मृतस्याचार्यस्य कर्तव्य संभवति, विधिसम्बन्धनिमित्तस्य निवृत्तत्त्वात् । नापि प्रतिनि- धित्वेनोपादेयस्याचार्यस्य तत्संभवः, तस्याचार्यस्य कर्तव्यत्वसिद्धधुत्तर- कालीनत्वात् । अतो न माणवक आचार्यान्तरमादायाध्येतु- महति । XXVI. अथ मृताचार्यशिक्षित माणवकमन्य आचार्यः स्वीकृत्य स्वाधिकार निर्वतयितुमध्यापयेत् , तदप्ययुक्तम् ; पूर्वोपनीतस्य माणयकस्याचार्यान्तरेण पुनरुपनयनासंभवे सत्युपनेतृत्वलक्षणस्याङ्गस्य चैकल्येऽङ्गिनोऽध्यापनस्य निप्पत्ययोगात् । न चानेनाचार्येणाङ्गभूत- मुपनयनं माणवकान्तरेऽनुष्ठितमिति वाच्यम् ; तथा सत्यङ्गिनोऽध्यापन- स्यापि तत्रानुष्ठितत्वेन पुनरनुष्ठानायोगात् । अर्थ स्वोपनीतस्या- ध्यापनात् प्रागेव मृतावणिमात्रानुष्ठानाय माणवकान्तरस्वीकारः, तनुपनीतमप्यध्यापयेत् । यदि स्वोपनीतानध्याप्य द्रव्यबाहुल्या- यान्यानप्यध्यापयतीत्युच्येत, तदा दरिद्रं नाध्यापयेत् । शुश्रृपाय दरिद्रमप्यध्यापयिष्यतीति चेत्, एवमपि त्वन्मते लौकिकवैदिक- व्यवहारविरोधो दुर्वारः । लोके हि माणवककर्तव्यनिप्पत्तये एवाचार्योऽन्विष्यते, नाचार्यकर्तव्यनिप्पत्तये माणवकः । वेदेऽपि सत्यकामो ह जाचालो . ब्रह्मचर्यायाचार्य स्वयमेवान्विष्योपसन्न- चानिति गम्यते । तथा च श्रुतिः स ह हारिद्रमन्तं गौतममेत्योवाच ब्रह्मचर्य भगवति यत्स्याम्युपेयां भगवन्तम् । इति । तदेवमध्यापनस्य नित्यत्वे बहुदोपसद्भापात् , अनित्येन च तेन नित्यस्याध्ययनस्य प्रयुक्ती नित्यानित्यमंयोगविरोधात् स्वविधिप्रयुक्तमेवाध्ययनमङ्गी- कार्यम् । XxVII. ननूपगमैनाध्ययनयोः स्वविधिप्रयुक्तत्वे सति तत्प्र- ५ P, T, V omit 479 २.:भानियते C: मृताचार्य शिष्य से T,V: भन्यथा This is the reading of C; all others omit forta: 1. Chand, IV.iv.3. ., C,T,V: उपनयनाध्यपनयो।

·- , " - III, xxviii] तृतीयवर्णकम् युक्ततयैवोपनयनाध्यापनसिद्धेः 'उपनयीत तमध्यापयीत' इति तद्वि- धानमनर्थक्रमः ; इति चेत् , मैवम् । नात्राचार्यच्यापारयोरुपनयनाध्या- पनयोः विधिः, किं तु माणवकव्यापारयोरुपगमनाध्ययनयोः । ननु वाक्ये प्रयोजककर्तराचार्यस्य व्यापारौ प्रतीयेते; तत्र साक्षात्कर्तुर्माण- वकस्य व्यापारयोः स्वीकारे विरोधः स्यात् । इति चेत् , तत्र न तावत् न्यायनिरोधः; जीवनार्थतया प्राप्तावाचार्यव्यापारावनूय अप्राप्तयोर्माण- वफव्यापारयोविधानस्य न्याय्यत्वात् । नापि शब्दविरोधः; 'एतया ग्रामकामं याजयेत्' इत्यत्र प्रयोजकव्यापारमन्तरेण स्वार्थेऽपि णिचप्रत्यय- प्रयोगदर्शनात् । याजनस्य वृत्त्यर्थतया प्राप्तस्यानुवादेनाप्राप्तं यजन- मेव विधीयते । एवं 'अध्यापयीत । इत्यत्र किं न स्यात् ? XXVIII. ननु 'याजयेदध्यापयेत् ' इत्यत्र कर्तृव्यापारस्य धात्वर्थतया प्रयोजकव्यापारस्य णिच्प्रत्ययार्थतयावगमादेकतरस्य प्रसिद्ध- स्यानुवादेनेतरस्य विधिरस्तु । 'उपनयीत' इत्यत्र तु धात्वर्थस्यैव प्रयोजकव्यापारत्वादनभिधीयमानः कर्तृव्यापारः कथं विधीयते ? न च वाच्यमुपनयने मा भृन्माणवकव्यापारविधिः, अध्यापने तु भविष्यतीति वाक्ययोः सारूप्यात् । उच्यते । प्रयोजकव्यापाराभिधायिनापि नयतिधातुना माणवकव्यापारस्यानभिधीयमानस्यापि गम्यमानताया वक्ष्यमाणत्यात् स एव धातुना लक्षणयोपादाय विधीयते, न प्रयोजकव्यापारः; तस्य स्वयमेव प्राप्तत्वात् । ननु तत्प्राप्तिः दुसिंपादा, इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् ; दक्षिणाशुश्रूपाद्यङ्गसहिते ह्यध्ययने माणवकस्य विहिते, तस्य च स्वविधिप्रयुक्तौ सत्याम् , वृत्यर्थतया आचार्यप्रवृत्तिः प्रामोति; वृत्त्यर्थप्रवृत्तौ प्राप्तायां तदनुवादेन माणवक- व्यापारोऽध्ययनादिविधातुं शक्यत इति । मैत्रम् ; 'ग्रामकार्म याजयेत् । इत्यत्र याजनप्राप्तेरपि दुःसंपादत्वप्रसङ्गात् ; दक्षिणायङ्गसहिते . T, V omit all the words after the first Aity: २. Preads अनाधकाम ३. S inserts a ४. T, Vomit धात्वर्थतया प्रयो- जकव्यापारस्य ५. adds च ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xxxii-xxxiv XXXII. नैप दोप; शाब्दमेव सर्वत्राधिकारनिमित्तमिति 'नियमाभावात् । साङ्गकर्मानुष्ठानसामर्थ्यस्याशाब्दस्याप्यधिकारहेतुत्वात् । कथंचिच्छान्दत्वनियमेऽपि क्रियासम्बन्धाभिधानमुखेन विशिष्टसमर्पणे शब्दद्वयस्य तात्पर्यकल्पनात् तत्सिद्धिः । XXXIII. नन्वेवमपि विशिष्टस्य नाधिकारनिमित्तत्वम् ; उपा- देयविशेषणत्वात् । तथा हि । 'तमध्यापयीत' इत्यत्र प्रयोजकव्यापार प्रति माणवकस्य कर्मताभिधायिनी द्वितीयाविभक्तिः स्वव्यापार प्रति माणवकस्य कर्तृत्वं गमयति, 'कुर्वन्तं प्रयुङ्क्ते । इति न्यायेन प्रयोजक- व्यापारस्य कर्तृविषयत्वात् । न च वाच्यम् 'अध्यापयीत' इति वाक्ये विपरिणामस्योक्तत्वान्माणवकस्याधिकारित्वम्, न तु कर्तृत्वम्, इति ; तत्र हि प्राप्तप्रयोजकव्यापारानुवादेन कर्तृव्यापारे विधिसम्बन्ध- मानं परिणम्यते, न तु शब्दप्राप्त माणवकस्य कर्तृत्वं पराक्रियते । अत उपादेयो माणवकः, तल्लक्षणवत्त्वात् । साक्षाद्वा परम्परया वा विधिविष- यतया अनुष्ठेयमिति तल्लक्षणम् ; कादयश्चानुष्ठेयं प्रति कारकत्वात्पर- म्परयानुष्ठेयाः। अतः कर्तुरुपादेयस्य माणवकस्य यद्विशेषण जाति- विशिष्टं वयः न तदधिकारनिमित्तम् ; 'लोहितोप्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यादी कर्तविशेपणस्य लोहितोष्णीपत्वादेरधिकारनिमित्तत्वादर्शनात् । न च कर्तवाधिकारी, कर्तुरनुष्टेयकारकतया विधि प्रति गुणभूतत्वात, अधिकारिणश्च विधि प्रति स्वामितया प्राधान्येनान्वयात् । न चैवम- धिकारहेतोरेवासंभवः, अनुपादेयविशेषणस्य तद्वेतुत्वात् । 'विधिप्रयुक्ता- नुष्ठेयतद्विशेषणव्यतिरेकेण विधिसम्बन्ध्यनुपादेयम् ; तादृशविशेषणं च जीवनगृहदाहस्वर्गकामनादि । अन त्वष्टयपत्याधुपादेयविशेषणम् । तत्कथमधिकारहेतुः स्यात् ? XXXIV. अत्रोच्यते । किं भावनाया वाक्यार्थत्वमाश्रित्येदं C: भधिकारि २. Cp.Ap. SS,XXII-iv-23. Pomits T omits fara afa ५. :अनुपादयः P: विधिप्रयुमनुष्टये ·III, xxxv.xxxvi] तृतीयवर्णकम् अधीपि, उत नियोगस्य, अथ वा इष्टसाधनत्वस्य ? नाद्यः; तत्राधिकारा- न्वयरय कन्वयपूर्वकतया कविशेषणस्यैवाधिकारहेतुत्वात् । पुरुष- प्रचिहि भावना । सा च क्रियात्मिका राती स्वरूपनिप्पादकानि कारकाणि प्रथममपेक्षते । तत्र पुरुषार्थधात्वर्थयोः भाव्यत्वेन तत्करणत्वेन चान्वये मति परिशेषात्स्वर्गकामादयः कर्तृत्वेनान्वीयन्ते । तस्य च कर्तुयावर्त- कानि जीवनगृहदाहकामनादीनि । ततः कर्तुरेव फलनियमात् स एव कर्ता फलभोक्तृत्वोपाधिना स्वामित्यादधिकार प्रतिपद्यते । अतश्योपादेय- कर्तृविशेषणान्येवाधिकारिणोऽपि व्यावर्तकानि सम्पद्यन्ते । xxxv. नन्वस्तु तर्हि द्वितीयः। नियोगो हि स्वस्पो- पाधित्वेनैव नियोज्यविषयावपेक्षते, विना ताभ्यां कस्य कस्मिन्नियोग इत्यकाङ्क्षाया अनिवृत्तेः। ततो वाक्यंगतस्वर्गकामादिनियोज्यत्वेन धात्वर्थश्व विपयत्वेनान्वेति । न चानाधिकारान्वयः पृथगपेक्ष्यते; 'ममायं नियोगः' इति प्रतिपनियोज्यस्यैव तत्स्वामितया अधिकारित्वात् । स चाधिकारी विषयानुष्ठानमन्तरेण नियोगनिप्पत्तिमपश्यस्तदनुष्ठाने कर्तृ- तयान्वयं गच्छति । तथा चास्मिन् पक्षेऽधिकारान्वयदशायां स्वर्गादीना- मनुपादेयविशेषणत्वं व्यवस्थितम्-इति । तदेतदसारम् ; प्रकृताप्रतिपक्षत्वात् । नियोग- वादिनो बनुपादेयविशेषणमेवाधिकारहेतुरिति वदन्तोऽपि क्वचित्कविशेष- णेनाधिकारिणं व्यावर्तयन्ति ; 'राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेत। इत्यत्र कर्तुविशेपणन राजत्वेन स्वाराज्यकामस्याधिकारिणो विशेषणीय- त्वात् ; अन्यथा स्वाराज्यकामस्य वैश्यादेरपि तदधिकारप्रसङ्गात् । न चैवमनुपादेयमेवाधिकारहेतुरिति नियमस्य भङ्ग; राजत्वस्य वैश्यादिभि- रनुष्ठानेनानिप्पाद्यस्यानुपादेयत्वात् । एवं चे प्रकृतेऽप्यन्येनानुष्ठानाद- संपाद्यस्याटवर्पोपेतब्राह्मणत्वस्य कर्तृविशेपणत्वेऽप्यधिकारहेतुता किं न XXXVI. स्यात् ? . P omits 9 १. All texts read साधनस्य Cinserts अपि Tadds एवं २. ५. अन्यः ६. 5: ब्राह्मण्यस्य ·[III, xxix . विवरणप्रमेयसंग्रहः कर्तृव्यापारे विहिते सति वृत्यर्थत्वेन प्रयोजकव्यापारप्राप्तिः, तत्प्राप्तौ च तदनुवादेन कर्तृव्यापारविधिरिति परस्पराश्रयत्वात् । अथ स्वविधि- प्रयुक्तेषु यागान्तरेषु सामान्येन वृत्त्यर्थतया प्राप्तं प्रयोजकव्यापारमनूद्य ग्रामकामस्य यागविशेपो विधीयेत, तहींहापि विध्यन्तरेषु सामान्यप्राप्त- प्रयोजकच्यापारानुवादेनोपगमनाध्ययनौदिमाणवकव्यापारी विधीयताम् । ननु याजनात्मक एव प्रयोजकव्यापारो यागान्तरेषु प्राप्तोऽस्ति; उपनय- नाध्यापनात्मकस्तु तथा न विध्यन्तरेषु प्राप्तः; इति चेत् , तर्हि भाविनी प्राप्तिरस्तु | माणवकव्यापारविधिसामर्थ्यादेव प्रयोजकव्यापारः प्राप्स्यते, तत्पूर्वकत्वान्माणवकव्यापारस्य । न च वपरीत्येन प्राप्तिः शङ्कया; न ह्यनित्येन नित्यप्राप्तिः संभवतीत्युक्तत्वात् । ननु प्राप्तस्योत्पत्तिविध्यसं- भवेऽपि तदनुवादेनाधिकारविधिः स्यात् । इति चेत् , न; वाक्ये जीवना- दिनित्यकाम्याधिकारयोरश्रवणात् । XXIX. तर्हि 'अरुणया पिङ्गाक्ष्या क्रीणाति। इतिवत् गुण- विशेषविधिरस्तु ; स च गुणोऽष्टवर्पब्राह्मणाख्यः; इति चेत् , न; ब्राह्मण- त्याएवर्षत्वाख्ययोर्गुणयोरुभयोरपि विशेपणतया परस्परसम्बन्धरहितयोः विशिष्टविध्ययोगात् । पृथग्विधाने चाक्यभेदप्रसङ्गात् । अरुणवाक्ये तु विशेष्यस्य यागसाधनक्रयणस्याप्यन्यनोऽप्राप्तस्य विधेयता अरुपादी- नामनेकपामपि विशेपणानां तदन्वये सति विशिष्टविधानं युक्तम् । न तथेह प्रयोजकव्यापारो विधेयः, प्राप्तत्वात् । अतो नानेकेषु गुणविधिः । तदुक्तम्- प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयन्ते यहयोऽप्येकयत्नतः ॥ इति । M P: भादिमागवण्यापारः संभाविनी २. : निग्यस्य ५. TS, VI-i-5 (7) s: भरित instead of संभवति ५ Tantravārtika, Il-ji-6. C: न हि निग्यमाप्तिः भनियन ·- III, xxx-xxxi] तृतीयवर्णकम् १९३ xxx. ननु प्रयोजकव्यापारस्य प्राप्तत्याद्यथा विधिनिरा- क्रियते तथा माणवकव्यापारस्यापि स निराकर्तुं शक्यः'माणवकप- नयीत । इत्यत्र कर्मभूतस्य माणवकस्य व्यापाराप्रतीतेः ; न हि 'ग्राम गच्छ । इत्यत्र ग्रामस्य ब्यापारः प्रतीयते । 'मैवम् ; शब्दतो न्यायत- थात्र माणवकस्य उपगमनव्यापारप्रतीतेः। लोके हि नयत्यर्थवाचि- शब्दप्रयोगेपु नीयमानस्य गमनं दृष्टमिति शब्दतस्तत्प्रतीति । तथा बालानामक्षरशिक्षाय शिक्षकगृहं प्रति गमनं दृष्टम् । ततो न्यायोऽपि माणवकन्यापार प्रत्याययति । न हि प्रेक्षावान् माणवको विधिमन्त- रेणाध्ययनादौ प्रवर्तते; अर्थावबोधादिष्टफलार्थत्वनिराकरणे रागतः प्रवृत्त्ययोगात्। ततो वाक्यविपरिणामेन माणवकव्यापारोऽत्र विधा- तव्यः। यथा 'ग्रामकामं याजयेत् । इत्यत्र 'ग्रामकामो यजेत् ' इति . विपरिणामः, तथा 'अष्टयप ब्राह्मणमुपनयीत' इत्यत्रापि 'अष्टवपों ब्राह्मण उपगच्छेत्, सोऽधीयीत' इति विपरिणामः स्यात् । XXXI. नन्वेवमपि नात्र विधिः सङ्गच्छते, निरधिकार्रत्वात् । न तावदत्राटचर्पत्वमात्रमधिकारनिमित्तम्, शूद्रस्याप्युपनयनादिप्रसङ्गात् । नापि ब्राह्मण्यमात्रम्, जातमात्ररर्य तत्प्रसङ्गात् ; नाप्युभयम्, तयोः परस्परान्वयाभावात्, ' गुणानां च परार्थत्वात्' इति न्यायात् । अथ मन्यसे--तयोरपि पार्मिकः परस्परान्वयो भविष्यति; यथा अरुणावाक्ये 'अरुणया क्रीणात्येकहायन्या क्रीणाति, इति प्रत्येकं शाब्द क्रियान्वये पश्चादेवायोजनत्वसामर्थ्यात्परस्परान्वयः, तद्वत्-इति । तन्न ; तथा सत्यधिकारहेतोरशाव्दत्वप्रसङ्गात् । अतो निरधिकारो विधिरयुक्तः । ८. Sinserts अपि २. C,5: उपनीत तमध्यापयीत ९. PAI, III-i-126:रार्थत्वाद- ३. P:न गमनव्यापारः प्रतीयते सम्बन्ध इति :माणवकन्यापारप्रतीतेः 10. Comits अरगावाक्ये ५. ग्रामकामस्य ११. P,T, Vomit एकहायन्या ५. P,s, T, V :गमन क्रीणाति ६. C:अधिकारि Comits आदि १० . P:शक्यम् : .

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xxxvii-xxxix xxxVII. नन्वेवं तर्हि तृतीयः पक्षोऽस्तु । तत्र श्रेयः- साधनरूपे वाक्यार्थे श्रेयसो भोक्तव्यरूपस्य भोक्त्राकाङ्क्षायाः प्राथ यात् तत्साधनस्यापि भोक्त्रन्यः प्रथमभावी । न च साधनस्य कृतियोग्य- तया काकाङ्क्षस्य कन्वय एव प्राथमिक इति शङ्कनीयम् ; कृतियोग्य- ताया अनियमात् ; श्रेयःसाधनेऽपि चन्द्रोदयादौ तददर्शनात् । यत्रापि तद्योग्यतास्ति, तत्रापि श्रेयसः प्रधानत्वात्तदनुसारेणान्वयो वाच्यः । अथ साधनस्य वाक्यार्थत्वातप्राधान्यम्, तथापि तत्स्वरूपोपाधिभूतं हि श्रेयः 'कस्य साधनम्' इत्येवं तन्निरूपकत्वात् । साधकापेक्षा तु विशिष्ट- साधनप्रतीत्युत्तरकालीना। ततः प्रथमप्रतीतश्रेयोऽनुसारेण भोक्वन्वये सति पश्चादभिलपितसाधनत्वरयात्र कृतियोग्येष्टसाधनत्यार्थनिष्ठतया विधिना चोदितत्वात्, कृतेश्च कर्बपेक्षत्वात् स एव भोक्ताधिकारी कर्तृतां प्रतिपद्यते । ततोऽस्मिन् पक्षेऽनुपादेयस्येवाधिकारिविशेप- णता-इति । xxxVIII. एवमपि प्रकृते नास्ति विरोधः; उपगमरूपेऽभि- लपितसाधने प्रथम भोक्तृतया अधिकारान्वयं प्राप्तस्य माणवकस्य पश्चा- *त्कर्मन्वयं प्राप्स्यतोऽपि यद्विशेपणं ब्राह्मण्यादि तस्यानुपादेयविशेष- णत्वात् । अतोनभृतस्योपगमनस्य साधिकारित्वे सति अङ्गिनोऽध्ययन- स्यापि तसिध्यति, अङ्गाङ्गिनोः सर्वत्रकाधिकारित्वात् । XXXIX. नन्वेवं तर्हि ब्राह्मण्यवदष्टवर्पत्वस्याप्युपगमनाधि- कारहेतोरध्ययनेऽप्यन्ययात्. नवमवादागेवश्ययनसमाप्तिः प्राप्ता; सा च दुःशका; इति चेत्, न; अङ्गाङ्गिनोः कालक्यानियमात् । अन्यथा अङ्गमन्वाधानं पर्वण्यनुष्ठायाङ्गिभृताया इष्टेः प्रतिपद्यनुष्ठानं न संभवेत् । T:साधनत्वात् २: 6:प्राधान्यात् ३. :भोक्ता अन्ययः ४. P:साधनवात् P:सस्य ६. C,Somit सत् C,S insert इत्याकाक्षायां प्रेयःसाधनं between पस्य . साधनं and इत्येवं P,: विधिचोदितत्वात् C: अभिधानान्ययं ८.

·। III, xixli] तृतीयवर्णकम् अतो नाङ्गाधिकारहेतुः 'कालोऽङ्गयधिकारहेतुः। तदेवं नित्याधिकारसंभ- वादध्ययनविधौ न काप्यनुपपत्तिः । XL. ननु 'सकृत्कृते कृतः शास्त्रार्थः' इति न्यायेन सकृद- ध्ययनादेव नित्याध्ययनविधिसिद्धेः आवृत्तिन लभ्येत ; इति चेत्, न; अक्षरावाप्तिलक्षणदृष्टफलानुपपत्या तल्लाभात् ; त्वयाप्यावयोधफलानु- पपत्त्यैव तत्कल्पनात् । तीक्षरावाप्तिपूर्वकार्थावबोध एवावृत्तिहेतुः इति चेत्, न; शारखान्तरीयेभ्यः पौरुपेयेभ्यो वा वाक्येभ्योऽस्वीकृतम्योऽना- वृत्तेभ्योऽप्याययोधदर्शनात् । न च तर्हि मा भृतामक्षरायाप्त्यावृत्ती इति वाच्यम् ; जपरवाध्यायविध्यध्ययनविध्योरसंभवप्रसङ्गात् । न ह्यनयाप्तेष्व- क्षरेषु ब्रह्मयज्ञस्वाध्यायो जपितुं शक्यः । नाण्यावृत्तिमन्तरेणाध्ययनं घटते; अक्षरावासिपर्यन्तव्यापारस्याध्ययनशब्दवाच्यत्वात् । तस्मादक्षरग्रहणा- न्तोऽध्ययनविधिः। यदि विधेरदृष्टं फलमपेक्षितं तवक्षरप्राप्तिसमवेतमेव तत्कल्पनीयम्, दृष्टसमवेतादृष्टे सति स्वतन्त्रादृष्टायोगात् । एवं चाध्ययन- विधेरक्षरग्रहणमात्रपर्यवसानाद्विचारः ऋतुविधिप्रयुक्तो भविष्यति । XLI. यत्तु शावरभाष्ये वेदस्यान्यनिरपेक्षतया विचारहेतुत्वं वदन् भाष्यकारोऽध्ययनविधेविचारहेतुतामङ्गीचकार, तत्र परम्परया हेतु- त्वमवगन्तव्यम् । विधीयमानाध्ययनप्राप्तो हि स्वाध्यायः ऋतुविधीन् उपस्थापयति । ते च विधयः स्वाध्यायादापातप्रतिपन्ना अनुष्ठेयनिर्णय- ज्ञानमन्तरेणानुष्ठापयितुमशक्नुवन्तस्तन्निर्णयाय विचारं प्रयोजयन्ति । न चानुष्ठानमेव मा भृदिति वाच्यम्; नित्यविधिप्वकरणे प्रत्यवायस्या- प्यापाततः प्रतिपन्नत्वात् । काम्यविधिषु तु फलकामनैवाधानमिव विचारं प्रयुङ्क्ते। नन्वनेकविधिप्रयुक्तिकल्पनाद्वरमध्ययनविधिप्रयुक्तिकल्पन विचारस्य; इति चेत्, न । विधिर्हि सर्वत्र स्त्रविधेयस्य वा तदुपकारिणो वा s: कालोऽप्यङ्गयधिकोऽपि C omits fafa ३. 8 omits वा ४. Somits Cinserts वा Comits gifa Tomits च s inserts अपि ८.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xlii . प्रयोजकः, नान्यस्य विचारस्तु नाध्ययनविधिविधेयः, नापि तदुपकारी। न चैवगुत्तरतुविधिप्रयुक्तिर्विचारस्य निराकर्तुं शक्या; तद्विधिविधेयं प्रत्युपकारित्वात् । न चैकस्य विचारस्यानेकविधिप्रयोज्यत्वानुपपत्तिा; प्रतिवाक्यं विचारसाध्यनिर्णयज्ञानभेदेन तदुपपत्तेः; आधानस्य चैकस्या- प्यनेकविधिप्रयोज्यत्वदर्शनात् । यद्यनेकविधिप्रयोज्यत्वे गौरवादीतो- ऽध्ययनविधिप्रयोज्यत्वमेव विचारस्य द्रूपे, तदा यागाद्यनुष्ठानरयापि तत्प्र- योज्यत्वं वक्तव्यं स्यात्, लाघवात; त्वत्पक्षे चाध्ययनविधिफलस्य स्वर्गादिसिद्धिपर्यन्ततया यागानुष्ठानस्य विधेयोपैकारित्वात् । ततः क्रतु- विवियर्यमापद्येत । ननु सिद्धान्तेऽप्यतिप्रसङ्गः समानः-विमत- मध्ययन ऋतुविधिप्रर्युक्तम्, ऋत्वनुष्ठापकत्वात्, अर्थविचारनिर्णयवत् ; इति चेत्, न; अध्ययनात्यागप्रतिपन्नानां ऋतुविधीनामध्ययनप्रयोजक- वायोगात् । अध्ययन विधिरप्यध्ययनात्यागप्रतिपन्न इति चेत, सत्यम् । तथापि सन्ध्योपासनादिविधिवत्पित्रादिभ्यः श्रूयमाणोऽध्ययनविधिरध्ययन प्रयोजयति । नचं ऋतुविधयोऽध्ययनात्यापित्रादिभ्यः श्रोतुं शक्याः येन तत्प्रयोज्यत्वमध्ययनस्यापद्येत । अतोऽध्ययनविधिप्रयुक्तमध्ययनम्, ऋतुविधिप्रयुक्तश्च धर्मविचार इत्यङ्गीकर्तव्यम् । XLII. अस्तु तर्हि ब्रह्मविचारस्यापि धर्मविचारवत् सकल- त्रैवर्णिकाधिकृतोत्तरनित्यविधिप्रयुक्तिः, इति चेत्, तंत्र कि श्रवणविधि- प्रयुक्तिब्रह्मविचारस्य, किं वा ऋतुविधिप्रयुक्ति: नाद्यः; सर्वत्रैवर्णिकानां श्रवणाधननुष्ठाने प्रत्यवायाभावात्, तान् प्रति नित्यविधित्वानुपपत्तेः परमहंसस्यैव श्रवणायकरणे प्रत्यवायात् । नापि द्वितीयः, ब्रह्मविचारस्य ऋत्वनुपकारित्वात् । नन्वग्निहोत्रादिकमनुतिष्ठद्भिरनुष्टेयमङ्गजातादिकं १. T, V: अध्ययन विधय : P, T, Vomit इति चेत्, न २. :विपर्य S : अध्ययनः प्रवर्तयिष्यति ३. विषयोपकारित्वात् Sinserts एव सकलोऽन ४ .: प्रयोज्यम् १०. Pomits इति चेत् तन्न ५. : तूपफारित्यात् 99. Ś omits paratzea E Ś omits fader; C reads P : धर्मविचार...मगजातादिक तदर्भ etc. १३ .: जातं ७. .. १२.

·. . JII, xliii-xliv] तृतीयवर्णकम् वेदान्तेषु नास्तीत्येवं निश्चेतुं वेदान्ता विचारयितव्याः; इति चेत्, न अध्य- यनजन्यापातदर्शनेनैव तावन्मात्रनिश्चयात् । तदेवं ब्रह्मविचारे धर्मविचार- यदधीतस्वाध्यायस्य त्रैवर्णिकमावस्यानधिकारात् श्रवणादिविधिप्रकरणा- पठितसाधनचतुष्टयसंपन्नत्वलक्षणमधिकारिविशेषणं न्यायतः प्रापयितुमा- नन्तर्यवाचकः अथ-शब्दः मूत्रकारेण प्रयुक्तः, नारंभार्थविवक्षयेति स्थितम् । XLIII. ननु शास्त्रारंभे शिष्टाचारपरिपालनाय विघ्नोपशान्तये च मङ्गलाचरणं कर्तव्यम् । ततोऽथशब्दो मङ्गलार्थोऽस्तु : संभवति हि तस्य मङ्गलार्थत्वम्- ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणो मुखाते । कण्ठं भित्ता विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥ इति स्मृतेः इति चेत्, तत्र किं माङ्गल्यं वैयधिकरण्येन ब्रह्मजिज्ञासा प्रति कारकत्वमापद्यान्वेति, किंवा सामानाधिकरण्येन विशेषणत्वमापद्य ? नाद्या; माङ्गल्यस्य कर्नाद्यन्यतमकारकतायां प्रमाणाभावात् । न च जिज्ञासान्यथानुपपत्तिर्मानम् : कारकान्तरैरेव तदुपपत्तेः। जीवः कर्ता चित्तकायसहकृतं वेदान्तवाक्यं करणमित्यादीनि कारकान्तराणि । नापि द्वितीयः; जिज्ञासा मङ्गलमित्युक्ते प्रशंसापरतया अर्थवादत्वप्रसङ्गात् । शिष्टाचाराद्ययं तु मङ्गलाचरणमानन्तर्यवाचिनाप्यथशब्देन संपादयितुं शक्यम् ; अकारथकारादिध्वनेर्मृदङ्गादिध्वनिवन्मङ्गलात्मकत्वात् । XLIV. एवमपि 'अथैवं मन्यसे' इत्यादाविव अथ-शब्दः प्रकृतादर्थादर्थान्तरमभिदधातुः इति चेत्, न; हेतुफलभावेनानन्तर्याभि- धाने प्रकृतार्दर्थादर्थान्तरत्वस्यान्ततितया सिद्धेः । न च वैपरीत्येना- नन्तर्यमेवान्ततितया सिध्यत्विति वाच्यम् । तत्र किं नियमेन पूर्ववृत्त- १. समर्पयितुं T: अथकारादिध्वनेः; V: अथ. २.5: ब्रह्मणः पुरा कारपरोदारादिध्वनेः 5: कण्ठे . ६. Pomits अर्थात् T,.Vomit अन्यथा ·- २०० विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xiv तया हेतुभृतो वस्तुविशेपो घोत्यते, किं वा यत्किञ्चिद्वस्तु पूर्ववृत्तमपे- क्ष्यते ? नायः, आनन्तर्याभिधानमन्तरेण हेतुतया' पूर्ववृत्तवस्तुविशेप- नियमासिद्धः। ने द्वितीयः; लोके सर्वव्यापारेप्वपि यत्किञ्चित्पूर्ववृत्तात् अर्थान्तरस्य सिद्धत्वात्, अथ-शब्दप्रयोगरयानुवादादृष्टार्थत्वयोरन्यतर- त्वप्रसङ्गात् । अतो नियतपूर्ववृत्तपुप्कलकारणद्योतनार्य आनन्तर्यमेवाथ- शब्देनाभिधातव्यम् । यद्यप्यानन्तर्यमात्राभिधाने तन्न सिध्यति, तथापि गुख्यानन्तर्यस्वीकारे सिध्येदेव । पुष्कलकारणात्फलस्य यदानन्तर्य तदेवं मुख्यम्, अव्यवधानादन्यभिचाराच्च । यत्तु आहेतुफलयोरानन्तर्य तत्कदाचियभिचरति, कदाचियवधीयते' चेति गौणमेव स्यात् । न च वाच्यम्-कार्य चेत् दृश्यते, किं पुष्कलकारणावगमेन?--इति । पुष्कल- कारणस्याधिकारिविशेषणत्वेन फलपर्यन्तेच्छाविचारादिप्रवृत्ती प्रतिपत्त्य- पेक्षत्वात् । XLV. नेनूक्तमेवाधिकारिविशेपणम् 'अथातो धर्मजिज्ञासी' इत्यत्रत्यनाथशब्देन; इति चेत्, न । तत्रै ह्यध्ययनानन्तयं अथशब्देन उक्तम् । न च तस्यात्राधिकारिविशेषणत्वं संभवति" केवलव्यतिरेकाभावे- नाहेतुत्वात् । न हि शमदमादिकारणपोप्कल्ये अध्ययनाभावापराधे" ब्रह्मजिज्ञासाया अप्रवृत्तिष्टा । यद्यपि वेदान्तानामनध्ययने तद्विचारा- भावोंदध्ययनमपि पुष्कलकारणेऽन्तभवेत्, एवमपि धर्मब्रह्मविचारयोः साधारणहेतोरध्ययनस्य ब्रह्मविचारं प्रत्यपुष्कलकारणतया तद्विचाराविचा- Comes हेनुतया Cinserts अपि ३ .: पूर्वपतम्य ४. Somits अन्तरस्य ५. प्रसिद्धत्यात् P:भवद्योतनाय Somits एवं T, Vतु P: कदाचियभिधादिति कदा. चिद्यवर्धापस पति P:प्रत्यर्पक्षत्वात् ११. 6:अथ १२. PM, I-1-1. P: इत्यय तेनाधान्दैन १४. दि १५. p inserts भnि after सस्य १६. Padds इति १७, P,S: भपराधन १८. : ननु १९ .: अभवान् ८.

·- III, xvid तृतीयवर्णकम् २०१ स्योः साधारणत्वात् , यदनन्तरं नियमेन ब्रह्मविचारप्रवृत्तिस्तादृश पुष्फलकारणमन्येष्टव्यम् । धर्मब्रह्मविचारयोरन्योन्योपकार्योपकारकमा- वेनैकफलशेपत्यादुपकारकधर्मविचारानन्तर्यमुपकार्यबह्मविचारस्य पुष्कल- कारणेऽन्तर्भवतीत्यथशब्दार्थः स्यात् ; इति चेत् , न; तयोरुपकार्यों पकारकभावासिद्धेः । उपकारकत्वे हि वेदान्ताध्ययनवद्धर्मविचाररयापि व्यतिरेको वक्तव्यः; न च वैक्तुं शक्यः; धर्मजिज्ञासाया अभावेऽप्यधीत- वेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपलंभात् । XLVI (a) अथ व्युत्पत्त्यादिसिद्धये पूर्वतन्त्रापेक्षा, तदापि वक्तव्यम्-किं तत्रत्यो न्यायोऽपेक्ष्यते, किं वाक्यार्थनिर्णयः, उताग्नि- होत्रादिकर्म ? आये किं प्रथमपादोक्तवेदप्रामाण्यापेक्षितसाधकन्यायस्य अपेक्षा, उत न्यायान्तरस्य ? नाद्यः; उत्तरतन्त्रेऽपि 'शास्त्रयोनित्वात्। अत एव च नित्यत्वम्' इत्यादिसूत्रेषु वेदान्तापेक्षितन्यायस्योक्तत्वात् । अस्तु वा दाढायें प्रथमपादापेक्षा; नैतावता धर्मजिज्ञासानन्तर्य- प्रमङ्गः । प्रथमपादस्य धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः साधारणत्वात् । प्रथमपादगतवेदान्तप्रामाण्यविचारानन्तर्य अथ-शब्दार्थोऽस्त्विति चेत् , न; तस्याप्यध्ययनवदपुष्कलकारणत्वात् । द्वितीयेऽपि तन्यायान्तरं ब्रह्म- प्रतिपादनेऽपेक्ष्यते, उत गुणोपसंहारे ? नाद्यः; उत्पत्त्यादिविधि- चतुष्टयनिर्णायकस्य न्यायान्तरस्याननुष्ठेयभूतवस्तुप्रतिपादनेऽनुपयो- गात् । 'आकाशस्तहिङ्गोते इत्यादिसूत्रः श्रुतिलिङ्गादय उपजीव्यन्त इति चेत् , न; नत्र लोकमिद्धश्रुत्यादीनामेवोपजीवनात् । द्वितीयः, सगुणविद्यानां मानसक्रियारूपाणां धर्मान्तःपातितया - ८. ९. P : साधारणकारणत्वात् २. T: एक्शन्दार्थः ३. ': भस्ति instead of वस्तु शवयः sadds वा : अग्निहोनादिकम् ६. PS : आद्येऽपि Br. Su, I-1-3. Br.Su., I-1-22. P: दादरम् 9o. Ś inserts afe 5: अवगत १२. Br. Sur, I-iii-29. ४.

·[III, xlvi विवरणप्रमेयसंग्रहः गुणोपसंहारे तदपेक्षायामप्यविरोधात् । ब्रह्मजिज्ञामायां तु उपासनानां प्रासङ्गिकी सङ्गतिः। XLVI-(b). द्वितीयेऽपि न तावत्पूर्वतन्त्रवाक्यार्थनिर्णयो ब्रह्म- विचारप्रवृत्तावुपयुज्यते, काप्यन्यविषयज्ञानस्यान्यत्र प्रवृत्तिहेतुत्वादर्श- नात् । नापि ब्रह्मप्रमिता तदुपयोगः, धर्मजानस्पै ब्रह्मग्रमापकत्यायो- गात् । यदि धर्मज्ञानस्य ब्रह्मकार्यत्वात्कार्येण कारणानुमानमि- त्युच्येत, तदा प्रपञ्चेनापि कार्येण ब्रह्मणोऽनुमातुं शक्यत्वात् • कि धर्मज्ञानेन ? XLVI (c) तृतीयपक्षेऽपि ब्रह्मविचारे कथमग्निहोत्रादिकर्म- णामुपयोगः? किं यथा सोपानपरंपरया प्रासादमारोहति तथा संध्योपा- सनमारभ्य पूर्वपूर्वाल्पतरकर्मग्रहाणेनोत्तरोत्तरमहत्तर्रकर्मोपादानात्सहस्रसंव- त्सरे निरतिशये कर्मण्यवस्थितः परिशेपाद् ब्रह्मज्ञानेऽवतरतीत्युच्यते, किं वा क्रमेण कृत्स्नकर्मफलावाप्तौ ब्रह्मलोकान्तगोचराणां सर्वेषां कामाना- मनुभवेन प्रविलये तत्र निवृत्तकामः परमानन्दकामनया ब्रह्मविचारेऽव- तरतीति ? नाद्यः, प्रमाणाभावात् । द्वितीये ब्रह्मविचारो मनुष्याधिकारो न स्यात् , ब्रह्मलोकप्राप्त्यनन्तरभावित्वात् । अथापि सकामस्य ब्रह्म- विचारानधिकारात् कामः प्रविलापनीय एव; तत्र यथा वहिरुपस्थित दाह्यमखिलं दग्ध्या प्रशाम्यति, तथा कामोऽपि सर्वभोगेन प्रविलीयते इति चेत् , न; हैरण्यगर्भादिभोगानां प्रतिक्षणं क्षीयमाणत्वादनागत- भोगविषयकामनोपपत्तः, अग्नेरपि दाह्यान्तरोपस्थाने" प्रज्वलनदर्शनात् । अत एवोक्तम्- ७ Pomits T C, PS insert ब्रह्मसम्बन्धरहि- तस्य P: ब्रह्मप्रमाणकवायोगात् ४. T, V. उच्यते ५. Padds अपि Pomits महत्तर P inserts सर्व Sinserts अपि T: सक्रस्य Pinserts TI Cinserts पुनः ·iil, xivii-xiviii तृतीयवर्णकम् २०३ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविपा कृष्णवत्मैव भूय एवाभिवर्धते ॥ इति । ननु कामावाप्यो स्वच्छहृदयः पुमान् कार्यान्तरक्षमो दृष्टः इति चेत्, .: सत्यम् ; तत्रौत्सुक्यनिवृत्तिर्हदयस्वास्थ्ये हेतुः, न कामप्राप्तिः, अनुप- भुक्तविपयस्यौत्सुक्यरहितस्य पुरुपस्य चित्तस्वास्थ्यदर्शनात् । औत्सुक्य च न भोगादेकान्ततो निवर्तते, किं तु विपयदोपदर्शनात् । न च भोगात् कामोपशम इत्येवंविध आगमोऽस्ति । XLVII यस्तु मन्यते-चैदिकशब्दाः सर्वे संहत्य प्रपञ्च- विलयप्रमितिपराः, ज्योतिष्टोमादिवाक्यानामपि देहातिरिक्तात्मानमुप- जीव्य प्रवृत्तानां देहात्मत्वाविलापकत्वात्-इति, तं प्रतीति-. विरोध एव निराकरिष्यति । तस्मान्न केनापि प्रकारेण पूर्वतन्त्रा- पेक्षा सुलभा । XLVIII (a). ननु कर्मद्वारा तदपेक्षा स्याद् ब्रह्मविचारस्य । तथा हि । नित्यकर्माण्यनुष्ठीयमानानि पुरुपे धर्माख्यं गुणमादधति ; स च धर्मः पापाख्यं मलमपकर्पति ; ततो गुणाधानमलापकर्षणसंस्काराभ्यां संस्कृतः पुमान् ब्रह्मविचारेऽधिक्रियते । तदाह गौतमः यस्यैतेष्टा- चत्वारिंशत्संस्काराः स ब्रह्मणः सायुज्यं सालोक्यं च गच्छति' इति । अत्रतच्छब्देन गर्भाधानादीनि समसोमसंस्थान्तानि कर्माणि परामृश्यन्ते। न च वाच्यम्-कर्मणां संस्कारकत्वे स्वतन्त्रफलता न स्यात् , वीहिप्रोक्षणादौ । स्वतन्त्रफलाभावात् ; आश्रमकर्मानुष्ठायिनां खतन्त्रफलाभिधायिनी 'सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति । इति . तत 1. Manu, II-94. 8. Ś omits 91 and reads कामावासी r inserts तत् For the view here criticised and the criticism thereof cp. Brahmasiddhi, pp. 26, 27, 28-30. 5:एवं instead of ब्रह्मविचारस्य ६. C,s: लक्षणसंस्काराभ्यां Gautama, VIII-22. Chand, II xxiii-2. -- ८. , ·%3 २०४ विवरणप्रमय संग्रहः (111, xlviii श्रुतिः पीडयेत-इतिः प्रोक्षणादिवत्कर्मणागन्याङ्गतानगीकारेण स्वतन्त्र फलताविरोधात् । यथा द्रव्यानरय स्वतन्त्रपुरुषार्थतया निर्णीतरय ऋत्वनङ्गस्यापि क्रतूपकारिता, तथानङ्गानामपि कर्मणां ब्रह्मविचारोपका- रिता स्यात् । अन्यथा कर्मणां संस्कारत्वस्मृत्यनुपपत्तेः । एवं च कर्माणि केवलान्यभ्युदयफलानि, श्रवणमननादिसहकृतानि तु ब्रह्मज्ञानजनकानि इति श्रुतिस्मृत्योरविरोधः । न च गौतमस्मृती सालोक्यलिङ्गाद्धिरण्य- गर्भग्नाप्तिरेव संस्कारकर्मणां फलमिति वाच्यम् । तत्र सायुज्यशब्देन मोक्षस्याभिहितत्वात् ; 'ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः' इत्या- दिस्मृतिषु स्पष्टमेव पापक्षयलक्षणसंस्कारद्वारा ज्ञानोत्पत्तौ कर्मणां विनि- योगात् । यथा प्रोक्षणादीनि संस्कारकर्माणि दर्शपूर्णमासस्वरूपोत्पत्ति- हेतुतया स्वर्ग समुच्चीयन्ते तथा नित्यनैमित्तिककार्याणि ज्ञानोत्पत्तिहेतुतया मोक्षे समुच्चीयन्ते । ननु तर्हि प्रोक्षणादियदेव गुणकर्मत्वं प्राप्तम् । ततो न कदाचिदपि स्वतन्त्रफलत्वसिद्धिः; इति चेत् , न; बीहिवदन संस्क्रिय- माणस्यात्मनो विधेयगुणत्वाभावेन तत्प्राप्तेः । न हि प्रमाणतन्वं ब्रह्मज्ञानं विधातुं शक्यम् , येनात्मनो विधेयगुणता स्यात् । नन्वेवं सति संस्कार- कर्मता नित्यनैमित्तिकयोन. रयात् , पिहिताङ्गद्रव्यसंस्कारकर्मण्ये तत्प्र- सिद्धः इति चेत् , मैवम् ; अविहितभोजनाङ्गदधिसंस्कारेऽपि प्रसिद्धः । XLVIII (b) ननु यदि नित्यकर्मणां ब्रह्मज्ञानेतिकर्तव्यता, तथा सति विधिवाक्यनिर्दिष्ट करणत्वं न सिध्येत् , प्रधानोपसर्जनरूपयोः करणेतिकर्तव्यतयोरेकत्रासंभवात ; यदि च नेतिकर्तव्यता, तदा दध्यादि- संस्कारवदन्यार्थद्रव्यसंस्काररूपता न सिध्येत् ; इति चेत् , नैप दोपः, उभयथाप्यविरोधात् । न तानदेकस्य करणत्वमितिकर्तव्यत्वं च न संभवति । 'अग्नि चित्वा सौत्रामण्या यजेत' वाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पति- सवेन यजेत ' इत्यत्र सौत्रामणीबृहस्पतिसवयोरन्यत्र करणतया स्वतन्त्र- विध्यन्तरविहितयोरप्यग्निचयनवाजपेयेतिकर्तव्यतादर्शनात् । तत्र करणे- : s: फलसाधनत्वमिति C,S insert तस्मात् 5: तदप्राप्तेः ४. C, P, 6: कर्मवेव ५. 6 : कर्तव्यताभावः ६, : तर्हि insead of तथा सति ·III, xiviii-xlix]. तीयवर्णकम् २०५ तिकतन्यविधिवाक्यप्रमाणभेदायुक्त मात्रामण्यादरुभयार्थत्यमिति चेत्, तत्रापि नित्यविधिसामर्थ्यात्संस्कारस्मृत्यनुमितश्रुतिसामर्थ्याच्चोभयार्थत्वं कल्प्यताम् । नाप्यनितिकर्तव्यस्य संस्काररूपत्वामिद्धिः, आधानस्य अनितिकर्तव्यस्यैव संस्कारत्वात् । XLVIII (c). ननु कर्मणां ज्ञानसाधनत्वे यायज्ज्ञानोदयं तदनुष्ठानात् विरिदिपासंन्यासो न सिध्येत् ; इति चेत् , न; चित्तस्य शुद्धिद्वारा प्रत्यप्रवणतायां संपन्नायां तदनुष्ठानोपरमाङ्गीकाराविरोधात् । २ प्रत्यक्प्रवणतां युद्धेः कर्माण्युत्पाद्य शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रायडन्ते घना इव ॥ इति । तदेव संस्कारपक्षे कर्मणां ब्रह्मज्ञानोपयोगः सिद्धः । XLIX (a). अथ विविदिपापक्षेऽपि सोऽभिधीयते । 'तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन' इति श्रूयते । तत्र आत्मतत्वापरोक्षानुभवस्तावदिप्यमाणतया स्वर्गादिवद भावनासाध्योऽवगम्यते, पुरुषार्थत्वात् । न च शाब्दज्ञानस्येष्यमाणत्वं शङ्कनीयम् , संजाते शाब्दज्ञाने तत्र कामनानुदयात् , असंजाते तु विपयानवगमादेव तत्र सुतरां कामनासंभवात् । अपरोक्षानुभवे तुं संभवत्येव कामना; शाब्दज्ञानोत्पची विषयस्य सामान्यतः प्रमिद्धत्वात् । यदा तु शब्द एवापरोक्षज्ञानस्य जनकः, तदापि तस्य चञ्चलत्वात् निश्चलं ज्ञान कामयितव्यमेव । तत्र यज्ञादीनामाख्याताभिहितभावना- करणतया अवगतानां इप्यमाणेन साध्येनैवान्वयात् यज्ञादीनि ब्रह्मानु- भवसाधनतया अवगतानि । न चेच्छामात्रेणान्चयः, तस्या असाध्य- त्वात् । ततश्चात्मानुभवकामो यज्ञादीन्यनुतिष्ठेत् इति विधिः परिणम्यते । . C:चित्तशुद्विद्वारा २. Narskarmyasiddhi, I-49 ३. Brh., IV.1v-22. Tomits a 4, Ś, Tomit somits ज्ञान ·, २०६ विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, xix न च 'विविदिपन्ति' इति वर्तमानताविरोधः, लेट्रपरिग्रहण विध्यधि- गमात् । न च-नित्यस्य यज्ञादेः ब्रह्मानुभवकामेन कथं सम्बन्धः?- इति वाच्यम् ; स्वर्गकामसम्बन्धवदुपपत्तेः । XLIX (b). ननु विमता ज्ञानहेतवो यज्ञादयो नित्ययज्ञादि- भ्यो भिन्नाः, प्रकरणान्तरविहितत्वात् , यथा कुंण्डपायिनामयने मास- मग्निहोत्रम् ; कुण्डपायिनामयनं नाम संवत्सरसत्रम् । तत्र हिँ 'मास- मग्निहोत्रं जुहोति' इति विहितस्य प्रकरणान्तरविहितात् प्रसिद्धाग्निहोत्रात् भेदो निर्णीतः, तथा अत्रापि । नैतयुक्तम् , वैपम्यात् । दृष्टान्ते हि न तावदग्निहोत्रशब्दः प्रसिद्धाग्निहोत्रपरामर्श समर्थः, तस्यालौकिकाभि- धानस्य आख्यातपरतन्त्रतया आख्यातोक्तार्थाभिधायित्वात् । नाप्या- ख्यातशब्दस्तत्र समर्थः, स्वप्रकरणपठितोपसद्भिर्मासगुणेन च विशिष्ट कमविशेपे सति ते विहाय प्रकरणान्तरस्य परामर्शायोगात् । दार्श- न्तिके तु अध्ययनयज्ञदानतपोऽनाशकशब्दानां लौकिकाभिधानतया स्वातन्त्र्यात् प्रदेशान्तरविहिताग्निहोत्रादिपरामर्शोपपत्तौ तान्येव कर्माणि संयोगभेदेन विधीयन्ते इत्युपपद्यते । XLIX (c). नन्वेवमपि ब्रह्मज्ञानस्य दृष्टप्रमाणसामग्रीजन्यस्य नादृष्टापेक्षा, सति प्रमाकरणे" यज्ञादिजन्यादृष्टाभावापराधेन ज्ञाना- नुदयादर्शनात् । इति चेत् , न; शास्त्रैकसमधिगम्येऽर्थे केवलव्यतिरेका- भावस्यादोपत्वात् । XLIX (d) यचत्र समुच्चयवादिनो मन्यन्ते--न कर्माणि ज्ञानसाधनानि, प्रमाणरूपत्वाभावात् , किं तु मोक्षसाधनानि-इति, तदसत, यज्ञेन विविदिपन्ति इति श्रुतज्ञानकरणत्वविरोधात् । यदि P,C: विधिन्वावगमात् : विदेरेव २. यज्ञादयो नित्य, found only •in Cand ३. P : कौण्डपायिनामयने : मासामिहोत्रम् 4. Ś omits fe ६ T: आधानस्य Ś : उपसदनन्तरं भाविनि 4. Somits च 5: कर्मविहितं विशेषसहितं १०. ,C: प्रमागकारणे ९.

·. . III, xlix-]]] तृतीयवर्णकम् २०७ साक्षात्करणत्वं न संभवेत् । तदा अन्तःकरणशुद्धिद्वारा तत्कल्पनीयम् ; . लोके 'काठः पचति । इत्यादौ परम्परया साधनेऽपि करणविभक्तिदर्श- नात् ; वेदेऽपि स्वगं प्रति करणत्वेन श्रुतस्य यागादेः अपूर्वद्वारा करणत्व- कल्पनात् । न त्वेवमत्र वाक्ये मोक्षसाधनता प्रतीयते'; प्रत्युत न कर्मणा न प्रजया इत्यादिवाक्यान्तरे कर्मणां मोक्षसाधनता प्रति- पिध्यते । अंतस्तेषां ज्ञानहेतुतैव । XLIX (e). ननु विशुद्धिद्वारेण ज्ञानहेतुत्वे संस्कारविविदिपा- पक्षयोः को भेदः? उच्यते । श्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासादिसह- कारिकारणसंपत्तावेव संस्कारो विज्ञान साधयति; तदभावे सत्यभ्युदय- मेव; विविदिपायां तु विज्ञानस्य कर्मफलत्वात् फलपर्यन्तसाधनानि संपाद्यापि विज्ञानं जनयति इति विशेषः । तदेवं पक्षद्वयेऽपि कर्मद्वारा पूर्वतन्त्रस्यापेक्षितत्वात् तदानन्तर्यमथशब्दार्थः इति । L (a). नैतत्सारम् , जन्मान्तरानुष्ठितैरपि कर्मभिरन्तःकरण- शुद्धौ ज्ञानोदयसंभवात् । L. (b). अथ मतम्-ऋणापाकरणाय इह जन्मनि कर्मानु- ष्ठातव्यम् । ऋणानि वीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो बजत्यधः ॥ इति स्मृतेः-इति । L (c). तदसत् ; ' यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रवजेत, इति प्रत्यक्षश्रुत्या बाधितत्वात् । तदुक्तम्- प्रत्यक्षवेदवचननामाण्यापाश्रयादतः । आदौ संन्याससंसिद्धेः ऋणानीति हपस्मृतिः ॥ . १. : श्रूयते २. Mahānarayana, X-5 C: ततः ४, P, B : फलपर्यन्तयाधनता ५, Manu, VI-35. ६. Jabala, 4. Sambandha-vārtika, 437 ·२०८ विवरणप्रमेयसंग्रहः [III,1 इति । 'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभित्रणवान् जायते।" इति श्रुतिरप्य- स्तीति चेत् , न; तस्यां हृदयाघवदानशेपार्थवादत्वात् । न चासो भृतार्थवादः, न्यायविरोधात् । ऋणशब्देनात्र किं पुत्रयज्ञब्रह्मचर्याण्ये- वोच्यन्ते, किं वा तद्विधयः? तत्र न तावज्जायमानस्य 'पुत्रादिसम्बन्धो युज्यते, योग्यानुपलब्धिविरोधात् । नापि तद्विधिसम्बन्धः; विधिप्रति- पत्तिसामर्थ्यविकलस्याधिकाराभावात् ; सामर्थ्यस्य च अधिकारिविशेष- णत्वात् । अथ गृहस्थो जायमानस्त्रिभित्रणवाने जायत इति व्याख्यायेत, एवमपि 'गृहात्मवजेत्। इति विधिविरोधः पूर्वोक्तन्यायविरोधश्च दुर्वारः । न हि विवाहदिने एव पुत्रमम्बन्धः तदुत्पादनसामर्थ्य चोपल- भ्यते । न च जन्मारभ्य पुत्राद्यधिकारसंपत्तेः प्राविरोधिविध्यन्तरसम्ब- न्धपरिहारार्थमिदं वचनमिति वक्तुं शक्यम् ; पूर्वोक्तसन्यासविधिविरो- धात् । तस्मात् ' एप या अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी तदव- दानैरेवावदयते तदवदानानामवदानत्यम् । इत्येतदन्तमिदं वचनमभूतार्थ- वादमात्रम् । L (d). ननु 'ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् । इति विधिना विरोधे कथं ब्रह्मचर्यादेव संन्यामो विधीयते ? मैवम् , संन्यासगाई- स्थ्ययोः विरक्ताविरक्तविषयभेदेन व्यवस्थितत्वात् । L (e). यस्तु संन्यासस्य कर्मानधिकृतान्धपड्यादिविषयतया व्यवस्था मन्यते स वक्तव्यः किं विधिपर्यालोचनया इदमवगम्यते, उत कल्प्यते ? नायः; 'ब्रह्मचयादेव प्रव्रजेत् । इति वचनस्य कर्माधि- कृतसाधारण्येन प्रतीतेः। अधिकृतानां गार्हस्थ्यविधानातं - अनधिकृते- TS, VI-i11-10(5) ..S,C: ऋणया 3. Jäbäla, 4. ४.6: जन्मान्तरीय All except Cand somit विधि &. The reference is to TS, VI-111-10 (5), which reads as above ; but P, T, V read: ब्रह्मचर्यवासी यदवदानैः etc ७. Jabāla, 4. C: प्रथमः P omits अधिकृतानां गार्हस्थ्य. विधानात् ·" III, I]] तृतीयवर्णकम् २०१ प्वेव तद्वचनं पर्यवस्यति, इति चेत् , न; ' अथ पुनरवती वा व्रती वा स्नातको चास्नातको वा उत्सन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रयजेत् । इत्युत्तरवाक्ये कर्मस्वधिकृतानामनधिकृतानां च मुखत एव संन्यासाधिकारित्वेनोपादानात् । न चै संन्यासस्य सर्वाधिकार- प्रसङ्ग, विरक्तेः नियामकत्वात् । अविरक्तस्य स्वैन्धादेरपि संन्यासे पातित्यपर्यवसानात् , ' यस्तु प्रबजितो भृत्वा ' इत्यादिना विषयसेवाया निषेधात् । नापि द्वितीयः, कल्पकाभावात् । L (1). अथ मन्यसे इन्द्रियाणि विद्यमानान्यपि सन्यासिनी निरोद्धव्यानि, ततो वरमिन्द्रियविकलस्यैव तदधिकारः, इति, मैवम् । तत्र किमङ्गभूने संन्यासेऽनुपयोगात् इन्द्रियाणां निरोधः, किंवा अङ्गिन्यात्मज्ञाने अनुपयोगात् , उत विपरीतप्रवृत्तीनामपि जनकत्वात् ? नाद्यः; 'दृष्टिपूतं न्यसेत्पादम् । 'पर्यटेत् कीटवर्भूमौ' इत्यादिसंन्यास- धर्मनिहाय इन्द्रियाणामुपयुक्तत्वात् । न द्वितीयः; 'शरीरं मे विचर्ष- णम् , जिह्वा मे मधुमत्तमा'' इत्यादिना आत्मज्ञानाय शरीरेन्द्रियादि- पाटयस्य प्रार्थ्यमानत्वात् । तृतीये तु विपरीतप्रवृत्तिमात्र परित्याज्यम् , नेन्द्रियस्वरूपम् । का तर्पविरक्तानां अन्धपङ्ग्वादीनामाज्यावेक्षणवि- प्णुक्रमाापेतकर्मस्वनधिकृवानां गतिः? इति चेत् , पुत्रोत्पादनब्रह्मयज्ञा- दिकर्मान्तराधिकार इति ब्रूमः । अत आत्मज्ञानप्रकरणपठिते तदङ्गभूते संन्यासे शरीरादिपाटवेऽपि तस्य विरक्तस्यैव मुख्याधिकारः । L (g). ननु पूर्व संस्कारविविदिपापक्षायुक्तो'; तत्र नित्य- कर्मणां आत्मज्ञानाङ्गत्वमुक्तम् ; इदानी तत्त्यागस्याङ्गत्वम् ; इति पूर्वापर- विरोधः, इति चेत् , मैं; उभयोरप्यङ्गत्वात् । न चोभयोविरुद्धयोरेकेना- . 9. Jābāla, 4 २. Comits अनधिकृतानां ३. P: च instead of तु 5:संन्यासिनो Manu, VI-46. ६. Taitt, I-11-1 P omits ८ .: परित्यजेत् C: परित्याज्य ९. पक्षावुपजीच्य कर्मणां Pomitsन .

·[III, 1-11 २१० विवरणप्रमेयसग्रहः नुष्ठानासंभवः; कालभेदेन तदुपपत्तेः। आ चित्तशुद्धि कर्माण्यनुष्ठेयानि तत उपरि तानि मंन्यसितव्यानि । एकफलत्वं च कर्मतमंन्यासयोः द्वारभेदादुपपद्यते । कर्माणि हि चित्तशुद्विद्वारा आत्मज्ञानं प्रत्यारादुप- कारकाणिः संन्यासस्तु अनन्यव्यापारतया श्रवणादिनिप्पादनद्वारेण संनि- पत्योपकरोति L (h). यस्तु भास्करः सन्ध्यापन्दनादिनित्यकर्मणः तदङ्ग- भृतोपवीतस्य च त्याग नेच्छति सोऽपरिचितगात्रवृत्तान्तत्वापेक्षणीयः। 'यज्ञ यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा गूढश्वरेन्मुनिः' इति यज्ञोपवीतादित्यागस्य साक्षाद्विहितत्वात् । न च पूर्वोपवीतत्यागेऽप्यन्यस्वीकारः शङ्क- नीयः; जाबालश्रुतारपि अयज्ञोपवीती कथं ब्राह्मणः' इति प्रश्नपूर्वक 'इदमेवास्य तद्यज्ञोपवीतं य आत्मा ' इत्येवकारेण बाह्ययज्ञोपवीतं व्याप| आत्मन एव यज्ञोपवीतत्वसंपादनात । तदेवमात्मज्ञानाधि- कारिणः संन्यासस्य विहितत्वात् , तद्विरोधिन्याः ऋणत्रयश्रुतेरभूतार्थ- वादत्वात् , कर्मद्वारापि पूर्वतन्नापेक्षाया असिद्धौ न धर्मविचारानन्तर्यम- 'प्यथशब्दार्थतामहति । LI (a). ननु यदि धर्मब्रह्मविचारयोः हेतुहेतुमद्भावेन आनन्तर्य न संभवति, तर्हि तयोरानन्तर्यमात्रोपलक्षितक्रममथशब्दः प्रतिपादयतु; 'हृदयस्याने अपद्यति, अथ जिह्वाया; अथ वक्षसः' इत्यत्र अथशब्दस्य क्रमप्रतिपादकत्वदर्शनात् । इति चेत् , तत्र वक्तव्य किमथशब्दः स्वयमेव क्रम प्रतिपादयति आहोस्वित् प्रमाणान्तरप्रतिपन्नक्रमापक्षितन्याय सूत्र- यति ? नायः; स्वयं न्यायसूत्रान्तःपातित्वात् । न द्वितीयः; मयोधक- प्रमाणासंभवात् । क्रमो हि एकार्नुकाणां यहूनां युगपदनुष्ठानासंभवे अपेक्ष्यते । एकककत्वं च अङ्गाङ्गिनोर्ग बहूनामङ्गानां एकागिसम्ब- . ence is to Jabala, 5 ४. 6 अपेक्षायां C omits २. नग्न, ३. 5,, P Comit अपि and read अयज्ञोपवीती, T, V omit 31, the refer- ५ . ६. C आनन्तय सभवात् P inserts 374 5969 P adds सूनान्तर्निविष्टस्य पदस्य ७ ·III, li]] तृतीयवर्णकम् न्धिनां वा अधिकारान्तरप्रयुक्त्युपजीविनां वा भवति। न चात्र तेपा- मन्यतमत्वे श्रुत्यादि प्रमाणमस्ति । यद्यपि ज्योतिष्टोमादौ अधिकृत- स्यैव अंगावबद्धोपासनेष्वधिकारः, तथापि न नः काचिद्धानिः; उपास- नानां धर्मविशेषाणामेवास्मिन् शास्त्रे प्रासङ्गिकी सङ्गतिः, इत्युक्तस्यात् ; शास्त्रतात्पर्यविपर्यंब्रह्मज्ञानस्य अधिकृताधिकारत्वाभावात् । LI (b). ननु यथा आग्नेयादीनां पण्णां यागानां अङ्गाङ्गि- त्यादिपूर्वोक्तवैविध्याभावेऽपि फलैक्यात कर्बक्यं क्रमश्च तथा धर्मब्रह्म- विचारयोः स्यात् ; इति चेत् , न; तयोः फलैक्ये .मानाभावात् । 'विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह' इति समुच्चयविधिरेव मानम् ; इति चेत् , न; 'अविद्यया मृत्यु ती. विद्ययामृतमश्नुते ।" इत्यविद्याख्यस्य कर्मणो विद्यायाश्च वाक्यशेपे फलभेदावगमात् । LI (c). 'नेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृतैजसश्च । इति वचनं समुच्चयविधायकम् , इति चेत् , मैवम् । नात्र ज्ञानकर्मणोरेक- स्मिन् पुरुपे समुच्चयविधिः, किं तु ब्रह्मवित्पुण्यकृतोरुभयोः पुरुपयोर्मागें समुच्चयविधिः, अन्वाचयार्थेन चकारेण प्रत्येकं निरपेक्ष- मार्गान्वयोपपत्तेः । ब्रह्मविच्छब्देनात्र सगुणब्रह्मोपासकोऽभि- धीयते, निर्गुणब्रह्मविद उत्तरमार्गेण गमनाभावात् । पुण्यकृच्छ- ब्देन च प्रतीकोपासकोऽभिप्रेतः, केवलकर्मिणां धृमादिमार्गश्रवणात् । ततो ब्रह्मवित्पुण्यकृतोः आ विद्युल्लोकमुत्तरमार्गे गमनसमुच्चयपरं वचनम्। न च 'तान्याचरथ नियतं सत्यकामाः" इत्यत्र ज्ञानकर्मसमुच्चयविधिः सुसंपादः; केवलकर्मणामेव श्रवणात् । न च सत्यशब्दो ब्रह्मपरः; 'एप वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः' इति वाक्यशेपे सत्यलोकाभिधानात् । न . s: अगसंबन्धि C: धर्मविशेषणानां ३. 6 : शब्दशक्ति 5: विपयस्य ५, isa, 11. ६. Brh, IViy.g. C:र्मार्गमुच्चय C:मार्गेण ९. inserts इदं १०. Mund.; I-ii.1. ४.

·२१२ विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, Ji च 'सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेने' इत्ययं समुच्चय- विधिः । न ह्यत्र तपःशब्दोऽग्निहोत्रादिकमाचष्टे, किं तु ध्यानम् । 'मन- संचन्द्रियाणां च ऐकायं परमं तपः इति स्मृतेः । LI (d). तस्मात् न ज्ञानकर्मसमुच्चये मानमस्ति । प्रत्युत नास्त्यकृतः कृतेन २ 'न कर्मणा न प्रजया इत्यादिना कर्मणः साक्षान्मोक्षसाधनता निषिध्यते। न च केवलकर्मण एव प्रतिषेधः इति वाच्यम् । समुच्चयविधायिप्रमाणाभावे सर्वकर्मणां प्रतिपेधोपपत्तेः । अन्यथा ज्ञानाङ्गत्तया सर्वकर्मसंन्यासविधानं नोपपद्यते । सन्यासाश्रमधर्मः समुच्च- योऽस्तु; इति चेत् , न; तद्धर्माणां ध्यानादीनां ज्ञानस्वरूपोपकारित्वात् फैलसमुच्चयानुपपत्तेः। LI (e). नित्यकर्मविधानानुपपत्तिरेव ज्ञानसहकारितया नित्य- कर्मणां मोक्षफलत्वं कल्पयति, इति चेत् , न प्राभाकरमते तेपां फल- निरपेक्षत्वात , भाद्वपक्षे विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गकल्पनात् , वेदान्तिपः संस्कारविविदिपयोरुक्तत्वात् । LI (f). ब्रह्मज्ञानमेवेतिकर्तव्यतया कर्मणां मोक्षसाधनत्वं कल्पयति, इति चेत्, न; शमादिरूपेतिकर्तव्यतान्तरस्य सद्भावात् ; 'यज्ञेन विविदिपन्ति' इति विध्युद्देशे करणतया प्रसिद्धानां कर्मणां इतिकर्तव्यतायां विधिविरोधाच । कथञ्चित्तेपां मोक्षसाधनत्वकल्पनेऽपि उदितानुदितहोमवत् ज्ञानकर्मणोर्विकल्प एव किं न स्यात् ? तथा च न संमुच्चयसिद्धिः। न च समुच्चयवादिना मोक्षे कर्मसाध्यांशः सुनिरूपः। न तावत् ब्रह्मात्मैकत्वं तत्साध्यम् , तस्य सिद्धस्वभावत्वात् । नाप्य- १. Mund, III-i-5. P : वेदान्त २. Mund, I-11-12. C: वेदान्तिमते ३. Mahānārāyana,XI-5. C: विद्यमानत्वात् C: नोपपद्यते T: कर्मणोऽभ्यासः ५. 5, P: फले V: कर्मणोऽध्यासः ७ LII. ८.

·. . III, lin) तृतीयवर्णकम् २१३ विद्यातत्कार्यनिवृत्तिः तत्साध्या, 'तरति शोकमात्मविते' इत्यादौ तन्नि- वृत्तः ज्ञानसाध्यत्वश्रवणात् । किं च समुच्चयवादिमते विज्ञानसाध्यमपि फलं न भवति । किं कर्मोपाधिनिवृत्तिः ज्ञानफलम् , किंवा मिथ्या- ध्यासनिवृत्तिः, उत तत्प्रवाहनिवृत्तिः, अथ वा मिथ्याज्ञानसंस्कारनिवृत्तिः, आहोस्वित् ब्रह्मस्वरूपप्रकाशनम् ? नाद्यः, कर्मोपाधीनां सत्यवस्तुतया ज्ञानानिवर्णत्वात् । न द्वितीयः; मिथ्याध्यासस्य क्षणिकत्वात् स्वयमेव निवृत्तेः। न तृतीयः; प्रवाहस्य प्रवाहिनिवृत्तिमन्तरेण पृथगुच्छेदा- भावात् । न चतुर्थः; रजतादिसंस्कारस्य शुक्त्यादिज्ञाननिवर्त्यत्वादर्श- नात् ; ज्ञानाभ्याससंस्कारात् तन्निवृत्तौ संस्कार एव मुक्तिहेतुः स्यात् ; ततो 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम्' इति शास्त्रं विरुध्येत । न पञ्चमः, ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वात् । LIII (a) यत्तु भास्करण प्रलपितम्-समुच्चयसामर्थ्यादेव धर्मावबोधानन्तरं ब्रह्मावबोधः-इति, तत्समुच्चयनिराकरणादेव निराकृतम् । सत्यपि वा ममुच्चये तत्कथं सिध्येत् १ वैपरीत्यप्रसङ्गस्य तव दुरित्वात् । तथा हि । ज्ञानवतैवानुष्ठितानि कर्माणि मोक्षं साधयन्ति इति प्रथम ब्रह्मावयोधमुत्पाद्य तद्बोधवतैव ब्रह्मचारिणा धर्मविचारिणा धर्मविचारादि सर्व कर्तुं युक्तम् , इति विपरीत एव क्रमः स्यात् । कर्मानुष्ठानस्य ब्रह्मावबोधोत्तरकालभावित्वेऽपि धर्मविचारः पूर्वमेव क्रियताम् , इति चेत्, न तथा सत्यादा मुमुक्षोः आ धर्मविचारपरिममाप्तेः अनुष्ठीय- मानाश्रमकर्मणामानर्थक्यप्रसङ्गात् । न तावत्तेपां भोगः फलम् । पुरुषस्य भोगाद्विरक्तत्वात् । नापि मुक्तिः, ज्ञानाभावेन तस्यामवस्थायां समुच्चया- भावात् । अपूर्वद्वारेणोपकारकत्वे जन्मान्तरानुष्ठितकर्मभिरेव तमिद्धौ कृतमिह जन्मनि कर्मानुष्ठानेन । न च धर्मविचारात्पूर्व मुमुक्षुत्वमेव १. Chand., VII-13. C,Sinvert तु The cause of Karma omits (activity) e. g. desire. C: कर्मविचारः ३. T: मिथ्याभ्यास P: एवमुत्तरोत्तरधर्मविचारस्य आ This is the reading in C परिसमाप्त २. ६. Ś this word ७ ·२१४ विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, liii नास्ति। दृश्यन्ते हि वाल्यमारभ्य मुमुक्षयः। न च मुमुक्ष्यमुमुक्षु- साधारणत्वात् धर्मविचार एव प्रथम कर्तव्यः इति वाच्यम् ; त्वन्मते काम्यमानमोक्षहेतुत्वेन साधारणत्वासिद्धेः। अथ नित्याध्ययनविधि- प्रयोज्यत्वात् धर्मविचारः साधारणः, तदापि न तस्य प्राथम्यनियमः; काम्यमानब्रह्मविचारानन्तरमपि नित्यकर्मविचारोपपत्तेः । यद्यप्यध्यय- नानन्तरमेव कर्मविचाराननुष्ठाने प्रत्यवायः, तदापि तत्परिहाराय एकं कर्मवाक्यं ब्रह्मबोधात् प्राविचारयितव्यम् ; अन्यत्तु पश्चात् ; तथा सति विदुपा अनुष्ठीयमानानां ब्रह्मचारिधर्माणामपि मोक्षसाधनत्वलाभात् । अग्निहोत्रादिधर्माणामेव मोक्षसाधनत्वं न ब्रह्मचारिधर्माणाम् , इति चेत् , न; वेदानुवचनादिपु प्रत्येकं निरपेक्षकरणविभक्तिश्रवणात् ब्रह्मचारि- धर्मस्य अध्ययनस्यापि मोक्षसाधनत्वोपपत्तेः । अत एव श्रुतिः ब्रह्म- चर्यादेव संन्यासं विधत्ते । तेन ब्रह्मचारिधर्माणां संन्यासधर्माणां वा ज्ञाने समुच्चयोपपत्ती त्वन्मते अग्निहोत्रादीनामनुष्ठानमेव प्रसज्येत । LIII (b)... किं च क्रतुविधय एव धर्मविचारप्रयोजकाः, न त्वध्ययनविधिः; अन्यथा ब्रह्मविचारस्याप्यध्ययनविधिप्रयोज्यप्रसङ्गात् । 'श्रोतव्यः' इति विध्यन्तरं तत्प्रयोजकमस्ति, इति चेत् , न; धर्मविचारे कृप्तप्रवर्तकभावेन अध्ययनविधिनैव ब्रह्मविचारस्यापि प्रयोगसंभवे श्रोतव्यः' इति विधेरपि प्रवर्तकत्वकल्पने गौरवात् । ब्रह्मविचारस्य काम्यत्वान्न नित्याध्ययनविधिप्रयोज्यता, इति चेत्, न; काम्यंक्रतु- विचारस्य तत्प्रयोज्यताङ्गीकारात् । न च वाच्यम् 'धर्मविचारादपि ब्रह्मविचारे शमदमोपसदनाद्यङ्गाधिक्यात् विध्यन्तरप्रयोज्यता' इति एकस्यैवाध्ययनविधेः न्यूनाधिकाङ्गो धर्मब्रह्मविचारी प्रति प्रयोजकत्व- संभवात् । एक एव हि दर्शपूर्णमासविधिः पुरोडाशहविष्कौ आग्नेयानी- १.s, T, V omit अपि T, V : ब्रह्मचारिणोऽध्ययनस्यापि C: तदपि V : अधिकाराङ्गो Comits हि .. ६. Tomits पश्चात् १. T, Vomit न ·III, liv] तृतीयवर्णकम् पोमीययागौ अवघातायङ्गसहितौ तद्रहितं च .आज्यहविष्कमुपांशुयाज प्रवर्तयति । ननु विधिर्हि सर्वत्रोपादेयस्यैवानुष्ठापकः; शमदमादयस्त्वनु- पादेयाः, ब्रह्मविचाराधिकारिविशेषणत्वात् । ततो नाध्ययनविधिः तदनुष्ठा- पकः, इति चेत् , न; अध्ययनविध्यधिकारिण उपनीतस्यैव तत्प्रयुक्त ब्रह्मविचारेऽप्यधिकारितया शमादीनामतद्विशेपणत्वात् । अन्यथा श्रवण- विधेरपि तदनुष्ठापकता न स्यात् । तदेवं भास्करादिसमुच्चयवादिमतानां अनेकधा दुष्टत्वात् , धर्मब्रह्मविचारयोः फलेक्यायोगात्, न क.क्यम् ; इति न तत्प्रयुक्तकमार्थः अथ-शब्दः । LIV (a). नन्वेवमपि पूर्वतन्त्रे द्वादशभिरपि लक्षणः धर्म एको जिज्ञास्यः; तत्र यथा लक्षणानां क्रमनियमः तथा पूर्वोत्तरतन्त्रयोरपि जिज्ञास्यैक्ये क्रमनियमार्थः अथ-शब्दः स्यात् ; इति चेत्, न; फलवत् जिज्ञास्यस्यापि भिन्नत्वात् । यथा पूर्वतन्त्रेऽनुष्ठानापेक्षोऽभ्युदयः फलम् , उत्तरतन्त्रे तु अनुष्ठानानपेक्ष निःश्रेयसमिति फलभेदः, तथा पूर्वतन्त्र पुरुषव्यापारतन्त्रो ज्ञानदशायामविद्यमानो धर्मो जिज्ञास्यः, उत्तरतन्त्रे तु पुरुषव्यापारानपेक्ष ज्ञानकालेऽपि विद्यमानं ब्रह्म जिज्ञास्यम् । अतो "वेदार्थत्वाकारेणक्येऽपि जिज्ञास्यभेदो न बार- यितुं शक्यः । .. LIV (b). प्रमाणेक्ये प्रमेयमेदो न युक्तः, इति चेत् , न; प्रमाणैक्यासिद्धः। न हि धर्मे ब्रह्मणि वा वेदो वेदाकारेणैव प्रमाणम् ;. किं तु चोदनाकारणे धर्म चोधयति, वेदान्तवाक्यरूपेण च ब्रह्मस्वरूपम् । तत्र चोदनेति शब्दभावनां कुर्वाणः शब्दोऽभिधीयते । सा च चोदना अंशत्रयविशिष्टामर्थभावनां कुर्वती" तदनवबोधे पुरुषप्रवृत्त्ययोगात् पुरुष- C: वाज्यहविष्कं आज्यावेक्षणसहितं ६. P, T, Vomit तु उपांशुयान ७.5: वेदार्थत्वात् २. P, S,C: अनुष्ठानसाध्यः C: युज्यते ३. T,Vinsert तथा C: ब्रह्मविदा ४. T,V:च १०. Sinserts एव ५. 5, C insert तु ११. कुर्वन्ती ९. .

·. विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, Iv-lvi प्रेरणार्थमेवार्थभावनां प्रतिपादयति । वेदान्तवाक्यं पुनः बोधयत्येव, न तु ब्रह्मणि तद्रोधै वा पुरुष प्रेरयति; ब्रह्मणोऽकार्यस्यापुरुषतन्त्रत्वात् , चोधस्य च प्रमाणप्रमेयतन्त्रस्य पुरुपेच्छाप्रयत्नानधीनत्वात् , अनिच्छ- तोऽप्रयतमानस्यापि दुर्गन्धादिनानदर्शनात् । तदेवं धर्मब्रह्मणोः तत्प्रमा- णयोश्च अत्यन्तविलक्षणत्वात् नात्र जिज्ञास्यक्यप्रयुक्तमपि क्रममथशन्दो वक्तुमर्हति । तस्मादानन्तर्याभिधानमुसेन पुष्कलकारणरूपस्य शास्त्री- यस्याधिकारिविशेपणस्य सूचनायव अथशब्दः। Lv. तचाधिकारिविशेषणं चतुर्धा शास्त्रे प्रसिद्धम्-नित्या- नित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रार्थफलभोगविरागः, शमदमादिसाधनसंपत् , मुमुक्षुत्वं च-इति । तत्र 'सोऽन्चेष्टव्यः' इति विधिप्रकरणे 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते । इत्यादिना नित्यानित्यवस्तुविवेको दर्शितः । श्रवणविधिप्रकरणे च आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति इति इहामुत्रार्थफलभोगविरागो दर्शितः । 'आत्मन्येवात्मानं पश्येत् । इति दर्शनविधिप्रकरणे 'शान्तो दान्तः' इत्यादिना शमादयो दर्शिताः । 'तद्विजिज्ञासस्त्र । इति विचारविधिप्रकरणे 'वरुणं पितरमुपससार, इति गुरूपसदनं दर्शितम् । न च मुमुक्षुत्वप्रापकप्रमाणाभावः। सर्वत्र हि फलश्रुतयः कामनोत्पादनद्वारेण मुमुक्षोरधिकारप्रदर्शनार्थाः; अन्यथा साधनानुष्ठानादेव फलसिद्धेः तत्सङ्कीर्तनवैफल्यात् । यद्यपि शमादयो ज्ञानविधिप्रकरणे पठिताः, तथापि तेषां विचाराधिकारिविशेषणत्वमनि- रुद्धम् ; ज्ञानस्य विधातुमशक्यतया तत्साधनस्य विचारस्यैव तत्र विधेयत्वात् । LVI. एवमपि प्रतिशाखं विचारविधेभिन्नत्वात् तत्र श्रुतान्य- धिकारिविशेषणान्यपि व्यवतिष्टन्ते, न तु समुच्चीयन्ते ; इति चेत् , न; सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन विचारविधेरेकत्वात् । नानाशाखासु श्रूयमाणस्य . ४. - . 9. Chānd., VIII-vii-1. २. Brh., II-1v-5 ३. Brh., IV-10-23. Taitt., III-1-1. ५, मुमुक्षुत्वस्य ६. P,T,V:च तानि ·III, lvii-vili] तृतीयवर्णकम् २२७ ज्योतिष्टोमादिकर्मणः शाखाभेदेन भेदायाप्तौ 'एक वा संयोगरूपचोद- नाख्याविशेषात् । इति सूत्रण सिद्धान्तितम् । तत्र यथा फलसंयोगस्य द्रव्यदेवतालक्षणरूपस्य 'यजेत' इत्यादिचोदनाया ज्योतिष्टोमादिसंज्ञा- याश्च सर्वत्राविशेपेण कमैक्यं तथा विचारोऽपि सर्वत्रक एव । स चैको विचारविधिरधिकारमीक्षमाणः प्रकरणसामर्थ्यात् फैलसंकीर्तनवैफल्य-, परिहाराच्च वर्णितधर्मकलापमधिकारनिमित्तत्वेनं स्वीकरोति; निरधि- कारस्य विधेः प्रवृत्तिपर्यन्तत्वायोगात् । LVII. नन्वेषु वाक्येपु विचारपदाभावात् विचारो विधीयते' इति कथमवगम्यते ? उच्यते । 'स विजिज्ञासितव्यः' 'तद्विजिज्ञासस्व' इत्यत्रान्तीतो विचारो विधीयते, इष्यमाणज्ञानस्येच्छायाश्च विधेयत्वा- योगात् । 'श्रोतव्यः' इत्यत्र स्वयमेव विचारो विहितः । 'पश्येत् । इत्यत्र तु पूर्वमेवोक्तम् । तस्मात् सर्वत्र मनननिदिध्यासनाभ्यामङ्गाभ्यां श्रवणं नामाङ्गि विधीयते इति सिद्धम् । LVIII. ननु सर्वत्र फलसाधनविधौ फलकामनैव पुष्कलाधि- कारनिमित्तमित्यत्रापि मुमुक्षुत्वमेवाधिकारिविशेषणम् , शमदमादिकं तु अनुठेयतया प्रयाजादिवत् फलोपकार्यङ्ग भविष्यति; इति चेत् , सत्यम् । अङ्गस्याप्यधिकारिविशेषणत्वं न विरुध्यते; 'शमादिगुणको भूत्वा पश्येत्' इत्यादिलिङ्गात् ; शास्त्रैकगम्यस्य॑ युक्त्या अपलापायोगात् ; अङ्गभूताया अपि दीक्षाया उत्तरक्रत्वधिकारनिमित्ततादर्शनात् । यद्यपि मुमुक्षुत्वे सति अन्यधर्माभावापराधेन प्रवृत्त्यभावो न दृष्टचरः, तथापि मुमुक्षुत्व- स्वरूपोपाधित्वादन्येपामधिकारनिमित्तत्वमनिवार्यम् । न हि नित्यानित्य- घस्तुविवेकाभावे सतीहामुत्रार्थफलभोगविराग उपपद्यते : नापि तस्मिन्न- सति शमादियुक्तत्वेन मुमुक्षुत्वं संभवति । अतः पूर्वपूर्व उत्तरोत्तरस्य स्वरूपोपाधिः। १. PM, II-in-19. ५. Sinserts सह २. Comits फल ६.. C:शास्त्रैफसमधिगम्यस्य C: एतेपु C: सत्यपि ४. P, S, T, V : अभिधीयते ८. Comits फल २८ .

·- २१८ विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, lix.lx LIx. नन्वैवं सति न कस्यापि स्वरूपं सिध्येत् , मूलकारणस्य नित्यानित्यवस्तुविवेकस्यासंभवात् । न हि नित्यं नाम किश्चिदस्ति यरया- नित्याद्विवेकः स्यात् । न च सर्वानित्यत्वे मानाभायः; विमतं सर्वमनि- त्यम् , सचात् , घटवत् । इति चेत्, मैवम् ; कार्यजातस्य उत्पत्तिवि- नाशाभ्यामेव उपादानस्यैकस्यानादेः कूटरथस्यावधिभूतस्य नित्यत्व- सिद्धेः। तथा हि। न तावत्कार्य निरुपादानमुपपद्यते; अनुभव- विरोधात् । अत उपादानमङ्गीकार्यम् । उपादानत्वं च कार्यान्तरस्य न संभवति; तथा सति कार्यानुगतस्यैव उपादानत्वनियमात् पूर्वपूर्वकार्यानु- वेधस्य उत्तरोत्तरकार्य अभ्युपगन्तव्यत्वात्, चरमे कार्य अनन्तपूर्व- कार्याणामनुगतिः प्रसज्येतं; न चैवमुपलभ्यते; अतोऽनायेव तदुपा- दानम् । तस्य चैकस्यैव सर्वकार्योत्पादकत्वसंभवे अनेकत्वकल्पने गौरवात् एकत्वमभ्युपेयम् ; कूटस्थत्वं चाविकारित्वात् , विकारित्वे च कार्यत्वप्रसङ्गात् । तच्च कूटस्थवस्तु विनश्यतो विकारजातस्यावधिः; अन्यथा पूर्वकल्पस्य निरवधिकविनाशे सत्युपादानासंभवात् वर्तमान- सृष्टिरेव न सिध्येत् । अतः कूटस्थं वस्तु नित्यमिति नित्यानित्यवस्तु- विवेकसिद्धौ तत्कार्यों मुमुक्षुत्वान्तो धर्मकलापोऽपि सिध्यन् अधिकारिणं ब्रह्मविचारे प्रवर्तयति । यस्तूक्तसाधनसंपद्विरहेऽपि दैववशात् कुतूहलाद्वा बहुश्रुतत्ववुद्ध्या वा तत्र प्रवर्तते स प्रवृत्तोऽप्यनन्तर्मुखचेता बहिरेवाभि- निविशमानो निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वेनावगन्तुं न शक्नोति । तस्मात् वर्णितवस्तुकलापानन्तर्यमथशब्दार्थः । अत्र भास्करः प्रललाप-विचारकर्तव्यतां प्रतिपद्यमानस्य किल सूत्रकारस्य शमादयो न बुद्धिसमारूढाः; न चावुद्धिसमारूढमर्थ- मधिकारिविशेपणतयोपादातुमर्हति; धर्मविचारस्तु बुद्ध्यारूढोऽधिकारिवि- शेषणतयोपादीयते इति । नैताक्तम् ; शमादीनां विचारविधिप्रकरण- LX. s : उपादानस्यैकत्वानियमात् P : उत्पादकत्वमभ्युपेयम् %. This word is missing in all mss. except Ś and C. T: ब्रह्मत्वत्वेन २. ४ ·tut, ixi] तृतीयवर्णकम् पठिततया संनिहिततराणां अबुद्धयारोहायोगात् । न च तेषामत्रानुप- योगः विधिप्रयुक्ताधिकार्यनुवन्धान्तःपातित्वात् । दर्शितश्चान्वयव्यति- रेकाभ्यां तेषां विचारोपयोगः । न च तथा धर्मविचारः संनिहिततरः, भिन्नप्रकरणोपात्तधर्मविषयत्वात् । नाप्यसायत्रोपयुज्यत इति पूर्वमेव समर्थितम् । तस्मादस्मदुक्त एवाथशब्दार्थ इति सिद्धम् । LXI (a). अतःशब्दो हेत्वर्थः। नन्वथशब्द एव आनन्तर्या- भिधानमुखेन हेतुतया पूर्ववृत्तमर्थं गमयति, इत्युक्तम् । तेन पुनरुक्तिः । न च वाच्यम्-हेतुत्वं नाथशब्देनाभिधीयते, किं तु तत्रार्थात्प्रतीयते; अत्र तु अतःशब्देनाभिधीयते; तेन न पुनरुक्तिः-इति; अर्थात् प्रतीत- स्यापि तात्पर्यविपयतया अथशब्दार्थत्वात् , यत्परः शब्दः स शब्दार्थः इति न्यायात् । न चाथशब्दस्य आनन्तर्यमात्रे विधेये तात्पर्य संभवति चैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तस्मादाथिकेऽपि हेतुत्वे अथशब्दस्य तात्पर्ये सति अथातःशब्दयोः पुनरुक्तिर्दुप्परिहरा । LXI (b). नैप दोपः, अथशब्देन साधनचतुष्टयस्य विचार- हेतुत्वे परिगृहीते तस्यानिहाशङ्कायाँ तन्निराकरणेन हेतुत्वनिहाय अतःशब्दोपादानात् । तथा हि । स्वर्गादीनां कृतकत्वपरिच्छिन्नत्वा- दिहेतुभिरनित्यत्वमनुमाय तस्मादनित्यात् नित्यं विवेक्तव्यम् । LXI (c). न चायं विवेकः सुलभः, उक्तहेतूनां प्रध्वंसपरमा- वादावनकान्तिकत्वात् । नित्यत्वं च कर्मफलस्य श्रूयते 'अक्षय्य ह चै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति । इत्यादौ । अतः कथं पुरुपार्थात् कर्मफलात् विरज्यापुरुषार्थे ब्रह्मज्ञाने पुरुषाः प्रवर्तेरन् ? यद्यपि ब्रह्मण्या- नन्दोऽस्ति तथापि नासी जीवेनोपभोक्तुं शक्यः, स्वाश्रयसुखोपलब्धे- रेवोपभोगत्वात् ; न च ब्रह्मधर्मस्य सुखस्य जीवाश्रयतयोपलब्धिः संभवति, लोके अन्यसुखस्यान्याश्रयत्वादर्शनाद । अथ सुखापरोक्ष्य- मात्रस्योपभोगत्वे व्यभिचाराभावात स्वाश्रयविशेषण व्यर्थमिति मन्यसे, तत्र found only in P,C. T: समन्वितम् २. Somits अस्मत् T: आशङ्कया ·२२० विवरणप्रमेयसंग्रहः (111, ixi एवमपि जीवब्रह्मणो दे ब्रह्मानन्दापरोक्ष्यमनुपपन्नम् , पुरुषान्तरानन्द- स्यापरोक्ष्यादर्शनात् । जीवब्रह्मणोरभेदस्त्वनुभवविरुद्वः । अतो मोक्षा- निरानन्दाद्विरज्याल्पदुःखमिश्रितेऽपि विपयानन्दे पुरुपः प्रवर्तते, न ह्यजीर्णभयादाहारपरित्यागः, किं तु प्रतिविधातव्यमिति.न्यायात् ; इत्य- थशन्दपरिगृहीतोऽर्थो न निर्वहति इत्याशङ्कयेत । LXI (d). सेयमाशङ्का न कर्तव्या। यस्माद्वेद एव ब्रह्मव्य- तिरिक्तपुरुषार्थजातस्य अनित्यतां दर्शयति तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' इत्यादिः । न च 'इयं सामान्यश्रुतिः चातुर्मास्यादिविशेषश्रुतिविपयादन्यत्रैव व्यवतिष्ठताम् । इति वाच्यम् । तत्र तावत् चातुर्मास्यश्रुतिः सुकृतस्यैवाक्षयत्वं ब्रूते न तत्फलस्य । न च सुकृताक्षयकथनमुखेनै तत्फलाक्षयत्वे वाक्यतात्पर्य- मिति कल्पयितुं शक्यम् ; प्रमाणविरोधात् , परिच्छिन्नत्वादिहेतुभिः फलानित्यत्वानुमानात् । न च तैपामनैकान्तिकत्वम् , परमाण्वादावपि नित्यत्वासंप्रतिपत्तेः । न चाक्षये सुकृते सति तत्फलस्य क्षयानुपपत्तिः, अनुपभोगवदुपपत्तेः; सत्येव हि सुकृते क्वचित्फलं नोपभुज्यते, 'कदा- चित् सुकृतं कर्म कूटस्थमिव तिष्ठति' इति स्मृतेः । तथा फलस्य क्षयोऽपि किं न स्यात् ? नापि 'हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादि- श्रुत्यन्तरेषु फलनित्यत्वं सुसंपादम् ; अत्राप्यनुमानानुगृहीतया सामा- न्यश्रुत्या विरोधस्य तादवस्थ्यात् । तस्मात् नित्यानित्यवस्तुविवेक- पूर्वकमनित्येभ्यो ब्रह्मव्यतिरिक्तपुरुषार्थेभ्यो वैराग्यमुपपन्नम् । LXI (e). न च ब्रह्मज्ञानं न पुरुषार्थः; आनन्दसाक्षात्कार- त्वात् । जीवब्रह्मणोरभेदस्य प्रथमवर्णके "बिम्बप्रतिबिम्बदृष्टान्तेन साधितत्वात् संभवत्येव तत्साक्षात्कारः । न च नित्ये जीवस्वरूपभूते T . भेदैः The reading and is found only in P,SandC. ६. 5,C: अपुरपार्य. ७. Only sand Cinsert बिम्ब , १. : S: तस्याय P,S: अक्षयत्वकथन C: न्यायथन T: अनुमानवत् ·iii, xii.lxiii] तृतीयवर्णकम् ब्रह्मानन्दे विवादितव्यम् , जीवे परप्रेमास्पदत्वस्य कदाचिदप्यनपायात् , सुखसाधनानां तदभिव्यक्तिमात्रोपक्षयात् ; अन्यथा साधनानां सुखं प्रति जनकत्वमभिव्यञ्जकत्वं चेति गौरवात् । एवं च सकलरिषय- सुखानां ब्रह्मानन्दलेशतया परमानन्दरूपे ब्रह्मणि दुःखसागरात्संसारे उद्विग्नाः प्रवर्तन्ते । तदेवमुक्तशङ्कानिराकरणेन अथशब्दार्थनिहाय अतःशब्द इत्यनवयम् । LXII. 'ब्रह्मजिज्ञासा' इति पदेन ब्रह्मणो जिज्ञासा इति पष्ठीसमासोऽवगन्तव्यो न तु 'धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा' इतिवत् चतुर्थीसमासः । तत्र ह्यन्तीतविचारार्थप्राधान्यमाश्रित्य प्रयोजन विवक्षया 'धर्माय' इति चतुर्थीसमास आश्रितः । न हि विचारस्य यत्प्रयोजनं तदेव कर्म, येन 'धर्मस्य । इति कर्मणि . पष्ठी प्राप्नुयात् । अत्र . तु शब्दोपात्तं ज्ञानेच्छाप्राधान्यमाश्रीयते; इच्छायाश्च यदेव कर्म तदेव प्रयोजनम् । तेन कर्मणि पाठी तादयें चतुर्थी च प्राप्ता । तत्र स्वरूपसिद्धहेतुतया प्राधान्यात् कर्मणि पष्ठीमेवाश्रित्य समासो दर्शितः । LXIII. अत्र वृत्तिकाराः ब्रह्मशब्देन जातिजीवकमलासन- शब्दराशीनामभिधेयतामाशङ्कय इत्थं निराकुर्वन्ति । न खलु जात्या- दीनामत्र कर्मतया कर्तृतया वा अन्वयः संभवति । न तावद्भ्राह्मण्यजाते कर्मत्वम् , प्रत्यक्षसिद्धतया जिज्ञास्यत्वायोगात् ; नापि कर्तृत्वम् , जिज्ञा- मायाः वर्णिकाधिकारत्यात् । नापि जीयो जिज्ञास्यः, अहंप्रत्ययसिद्ध- त्वात् । यद्यपि तस्य कर्तृत्वमस्ति तथापि तदुपादानं व्यर्थम् , अन्यस्य कर्तृत्वप्रसङ्गाभावात् । न च शब्दराशेर्वेदस्याचेतनस्य कर्तृत्व संभवति नापि तस्य कर्मत्वम् , धर्मजिज्ञासौत्पत्तिकसूत्राभ्यां तस्यार्थवत्चप्रमाण- S, C; others read कर्तव्यतया २. S,C: उक्ताशङ्का ६ .: वाहागजातेः Comits धर्मजिज्ञासा ७. : अधिकारिन्वात् P:न कर्तव्यम् This is the reading in ९. P,Cinsert संभवति ६ .. १. C: उपक्षयत्वात् ३. T omits this sentence. ८.

·. ૨૨ विवरणप्रमेयसंग्रहः [III, Ixiv-ixvi त्वयोः निरूपितत्वात् । हिरण्यगर्भस्यापि न जिवास्यत्वम् , तत्पदादापि विरक्तस्य जिज्ञामोपदेशात् । न च तस्य कर्तृत्वम् , ज्ञानवैराग्ययोः सह सिद्धत्वात्-इति । सोऽयं वृत्तिकारप्रयामो व्यर्थः, 'जन्माद्यस्य यतः'' इति वक्ष्यमाणलक्षणस्य ब्रह्मणो ग्रहणे जात्यादिशकाया अनुदयात् । LXIV. नन्येवमपि 'ब्रह्मणः' इति नेयं कर्मणि पष्ठी भवितु- मर्हति तथात्वे ब्रह्मस्वरूपमात्रस्य विचार्यत्वेन प्रतित्रासिद्धावपि अन्यस्य तदसिद्धेः। यदा तु सम्बन्धमामान्ये पष्ठी परिगृह्यते, तदा ब्रह्म- सम्बन्धिन्यां स्वरूपप्रमाणयुक्तिसाधनफलानां सर्वेषां विचारप्रतिज्ञा सिध्यति । अथ मतम् -कर्मणि पष्ठयां सत्यां जिज्ञासापेक्षितं जिज्ञास्यं निर्दिष्टं भवति, नान्यथा; न च तदन्तरेण जिज्ञामा सुनिरूपा-इति । तन्न; सम्बन्धसामान्यपष्ठीपक्षेऽपि ब्रह्मणः कर्मवलाभात् । न हि सामान्य विशेपपर्यवसानमन्तरेण व्यवहारमालम्बते । तत्र 'कोऽसौ विशेपः' इति वीक्षायाम् , सकर्मिकायां जिज्ञासाक्रियायां कर्मकारक- स्याभ्यर्हिततया कर्मत्वं पर्यवस्यति । तस्मात् सर्वसंग्रहाय सम्बन्धसामान्ये पष्ठी ग्राह्या न कर्मणि। इति चेत् , नायं दोषः; कर्मणि पठ्या प्रधाने जिज्ञा- . साकर्मभूते ब्रह्मणि निर्दिष्टे तदपेक्षितानां प्रमाणादीनामर्थमिद्धतया पृथक अवक्तव्यत्वात् । न हि 'राजा गच्छति' इत्युक्ते तदपेक्षितपरिवारस्य गमनं पृथग्वक्तव्यं भवति । एवं च अस्मत्पक्षे मुखतः प्रधानविचारः प्रतिज्ञायते, अर्थतोऽन्यः; त्वत्पक्षे तु वैपरीत्येन । ततोऽस्मत्पक्ष एव श्रेयान् । किं च साधिकारविषयस्य विचारविधेः प्रतिपादके ' तद्विजि- ज्ञासस्व । इति श्रुतिवाक्ये ब्रह्मणः कर्मकारकत्वनिर्देशात् सूत्रस्य च तदे- कार्थतया सूत्रेऽपि ब्रह्मणः कर्मत्वमेव ग्राह्यम् । जिज्ञासापदेन 'ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा' इत्यवयवार्थ LXV + . LXVI ३. T,V: साधिकारस्य Br Su, I-1-2. १. T,Vomit ग्रहणे ·२२३ III, Ixviiixviii] तृतीयवर्णकम उपादेयः। तथा च इच्छायाः फलविषयत्वात् 'निश्चलापरोक्षावगति- फलपर्यन्तता त्रिता भवति । न च वाच्यं ब्रह्मण्यवगतेऽनवगते वा न ज्ञानेच्छा प्रसज्यते इति; परोक्षत्वेनाप्रतिष्टितापरोक्षत्वेन वा अवगते निश्चलापरोक्षावगतये तदिच्छोपपत्तेः । LXVII. ननु ज्ञानं नाम प्रमाणफलं संवेदनमिति सुगतप्राभा- करवंशेपिकनैयायिकाः; संविज्जनकप्रमातृव्यापार इति वार्तिककारीयाः; आत्मचैतन्यमेवेति क्षपणकलौकायतिका 'ज्ञायते अनेन ' इति करण- व्युत्पत्त्या बुद्धिवृत्तिर्ज्ञानं भावव्युत्पत्त्या तु संवेदनमेवेति सांख्यवेदान्तिनः । तत्र कीदृशं ज्ञानमिप्यते ? LXVIII. इति चेत् , उच्यते । न तावत् सुगतादिचतुष्टयस्य लोकायतस्य च पक्ष उपपन्नः; तैर्जन्यस्यापि फलभृतसंवेदनस्य कर्त- व्यापारपूर्वकत्वानभ्युपगमात् । विमतं कर्तृव्यापारपूर्वकम् , फलत्वात् , ग्रामप्राप्तिवत् , इत्यनुमानविरोधात् । एतेन क्षपणकपक्षोऽप्यपास्तः । यद्यपि तत्पक्षे संवेदनं स्वरूपेणाजन्यम् , तथापि विपयावभासित्वोपाधिना तज्जन्माभ्युपेयम् । अन्यथा सर्वदा सर्वविपयावभामप्रसङ्गान् । ननु सर्वगतस्य निरवयवस्यात्मनो न परिस्पन्दपरिणामी व्यापारौ युक्तौ । सत्यम् ; अत एव वार्तिककारीयं मंतमुपेक्षणीयम् । अस्मन्मते त्वध्या- सपरिनिष्पन्नान्तःकरणसपिण्डितस्यात्मनो ज्ञानाकारपरिणामो युज्यते । न च तागात्मनः संवेदनाकारेणैव परिणामोऽस्त्विति वाच्यम् ; संवेदनस्य स्वरूपतो नित्यसिद्धत्वात् । न चैवं संवेदनस्याजन्यस्य फलत्वासंभवः विपयोपाधिकस्य तस्य जन्माङ्गीकारात् । यद्यप्यन्तःकरणपरिणामाः सर्वेऽपि साधिवेद्यत्वादपरोक्षाः, तथापि विपयेण सह अपरोक्षहेतु- रन्तःकरणपरिणामोऽपरोक्षज्ञानम् , इतरत् परोक्षम्, इति तद्विवेकः । तत्रतादृशमन्तःकरणपरिणामरूपमपरोक्षज्ञानं सूत्रेऽस्मिन् इप्यमाणतया निर्दिष्टम् । १.5: निश्चिता C:क्षपणकलौकापतिको २. : युज्यते C: सांख्यवेदान्तिनी ३. निश्चये .. :

·२२४ निवरणप्रमेयसंग्रहः [III, Ixix-lxx LXIX नन्वेतत् प्रथमसूत्रं यदि शास्त्रेऽन्तर्भूतं तदानीमस्य स्वेनेवारंभसिद्धावात्माश्रयतापत्तिः; अन्येन चेदनवस्था; अथानन्तर्भूतं तपस्यानारंभप्रसङ्गः; इति चेत् , नप दोपः । स्वाध्यायाध्ययनादापात- प्रतिपन्नः श्रवणविधिरेव स्वापेक्षितानुवन्धत्रयविचाराय प्रथमसूत्रमारंभ- यति । तथा च वक्ष्यमाणकृत्स्नशास्त्रप्रयोजकविधिनैव प्रयोज्यत्वात् अस्य शास्त्रान्तर्भावः । अपौरुषेयविधिप्रयुक्तत्वान्नानवस्था । श्रवणविधिर्यदि स्वनिर्णयाय प्रथममत्रमेवारंभयत् तद्युत्तरसूत्रसन्दर्भस्यारंभकं किं स्यादिति न शङ्कनीयम् ; प्रथमसूत्रनितिन तेनैव विधिना तदारंभोपपत्तः । अत एव तद्विधिनिर्णायकस्य सूत्रस्य शास्त्रादित्वं समन्वयाद्यध्यायसङ्गतिश्चास्य सुलभा श्रोतव्यादिवास्यानो स्वार्थ समन्वयद्वारेण विचार्यमाणवेदान्त- वाक्यानामपि ब्रह्मणि संमन्ययनिमित्तत्वात् । Lxx. अत्र च सूत्रेऽनुवादपरिहाराय कर्तव्यपदमध्याहृत्य इष्यमाणज्ञानस्य फलभूतस्य स्वत एव संपाद्यतया अवगतरय विधेयत्वा- योगात् तदुपायमन्तीतविचारमुपलक्ष्य ब्रह्मज्ञानं प्रत्यदृष्टस्यापि साधन- • त्वात् विधिमुपपाद्य' इष्टसाधनताविधिपक्ष स्वीकृत्य मुमुक्षुणा ब्रह्मानु- भवाय विचारः कर्तव्यः इति श्रौतो वाक्यार्थः कथनीयः । कथिते च तस्मिन् सम्बन्धविषयप्रयोजनानि अर्थादवगम्यन्ते इति स्थितम् । इति तृतीयवर्णकम् This is the reading in Ś, C; others read fuigra Ś omits sf ३. 6,P : विधिवाक्याना है .6: सवाद्यतया ·I. चतुर्थवर्णकम् तृतीयवर्णके सूत्रपदवाक्यार्थ ईरितः । अधिकार्यथशब्देन तत्र साक्षात्प्रसाधितः ॥१॥ सूत्रितं नितयं त्वेतत्सम्बन्धो विषयः फलम् । चतुर्थ वर्णके सर्व तदाक्षिप्य निरूप्यते ॥ २॥ प्रथमे वर्णकेऽध्यासमाश्रित्यैतत्प्रसाधितम् । अस्मिस्तु वर्णके साक्षात् तदेवाक्षिप्य साध्यते ॥ ३ ॥ ननु ब्रह्मस्वरूपं यदि मानान्तरेण प्रतिपनं तदा नास्य शास्त्रस्य विपयो भवितुमर्हति, अनधिगतार्थत्वाभावात् । नापि तदय- गमोऽस्य प्रयोजनम् , एतच्छास्त्रात्प्रागेव सिद्धत्वात् । अथाप्रतिपन्नं तदा अत्यन्तमबुद्धयारुढेनार्थेन कथमिदं शास्त्रं संबध्येत ? यद्यपि प्रत्य- क्षादिकमत्यन्तादृष्टचरेणाप्यर्थेन संवध्यमानं दृष्टम् , तथापि विचारात्म- कस्य शास्त्रस्य न तत्संभवति ; सर्वत्रापाततः प्रतिपन्नस्यैव विचारसम्बन्ध- दर्शनात् । इति चेत् , एवं तर्हि ब्रह्मणोऽप्यध्ययनादापातप्रतिपन्नस्य अनिर्णीतस्य विपयस्य विचारशास्त्रसम्बन्धे मति तदवगमः फलमिति न कोऽपि दोपः। ननु विषयप्रयोजनसम्बन्धा नात्र प्रतिपादनीयाः, वक्ष्य- माणसमन्वयाध्यायादिभिरेव तत्सिद्धेः; न च तदप्रतिपादने श्रोतृणाम- प्रवृत्तिः, शास्त्रप्रणेवगौरवादेव विपयादिसद्भावनिश्चयेन प्रवृत्तिसंभवात् । मैवम् : मामान्यतो विषयादिसंवनिश्चयेऽपि स्वाभिप्रेतप्रयोजनविशेपान- वगमे प्रवृत्त्ययोगात् । ननु तर्हि प्रवृत्त्यगतया प्रयोजनविशेप एव वक्तव्यो न विषयसम्बन्धी । अथ पिपयोऽपि प्रयोजनसाधनतया प्रवृत्त्यङ्गम् । P: तद्यदि ३ .: तत्त्व २.6: प्रवृत्तिः JI. III.

·२२६ विवरणप्रमेयसंप्रदः [IV, iv.v ~ तथापि प्रयोजनावगमादेव सोज्वगम्यते, तत्सम्बन्धिन एव विपयत्व- नियमात् । लोके द्वधीभावाख्यप्रयोजनसमयायिन एव काष्ठस्य छिदि- क्रियात्रिपयत्वात् । विपयविपयिग्रतीतौ तत्सम्बन्धोऽपि प्रतीयत एवेति न सोऽपि पृथग्यक्तव्यः । IV. इति चेत् , मैवम् । तत्र कि प्रयोजनविपयसम्बन्धानां स्वरूपतोऽत्यन्तभेदाभावात् पृथग्वक्तव्यत्वाभावः, किंवा अन्यतमाभि- धानेन इतरयोरर्थसिद्धत्वात् , उत प्रत्येकमेव स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिसमर्थ- तया संभूय प्रवृत्त्यङ्गत्वाभावात् ? नाद्यः; पुरुषार्थरूपं प्रयोजनं, अन- न्यथासिद्धो विपयः, एतत्प्रतिपाद्यत्वं सम्बन्धः इत्येवमेपां' भिन्नत्वात् । तत्र विषयत्वमन्ययोगव्यावृत्तिरूपम् , अयोगव्यावृत्तिरूपश्च सम्बन्ध इति तयोविवेकः । न द्वितीयः; सत्यप्येकस्मिन् इतराभावदर्शनेन अर्थसिद्धययोगात् । दृश्यते हि काकदन्तानां ग्रन्थान्तरेणासिद्धतया विपयत्वे प्रतिपादयितुं शक्यतया सम्बन्धे च सत्यपि तद्विचारणायां प्रयोजनाभावः । तथा परिपक्ककदलीफलत्वगुत्पाटनादिपु कुठारदात्रा- • दिना साधयितुं शक्यतया सम्बन्धे पुरुपैरपेक्ष्यतया प्रयोजने सत्यपि न कुठारादिव्यापारविषयत्वमस्ति, अशल्यादिभिरेव तदुत्पाटनसिद्धेः । एवं मेदेिरन्यैरनानीततया विषयभूतस्य सप्रयोजनस्याप्यस्मदादि- कर्तृकानयनव्यापारेण न सम्बन्धं पश्यामः, अयोग्यत्वात् । तदेवं परस्परव्यभिचारिपु नास्त्यर्थसिद्धिशङ्कापि । न तृतीयः, उक्तत्रयमेलन- मन्तरेण प्रवृत्त्यभावात् । न हि काकदन्तविचारे कदलीफलाटुत्पाटनाय कुठारादौ मेर्वाद्यानयने वा पुरुषप्रवृत्तिरुपलभ्यते । v(a). स्यादेतत्-ब्रह्मस्वरूपं वेदान्तानामेव विपयो न विचारशास्त्रस्य प्रमाणप्रमेयादिसंभावनाहेतुभूतन्यायविपयत्वात् । अभ्यतम 1s found only in C:विपयत्वेन P and C; others give. ६. Sinserts च This is the reading of T: समर्थनतया Ś and C; others read C: एतेषां न्यायानां तद्विपयत्वात् C: अप्रसिद्धतया अन्यतर ·. IV, v-vi] चतुर्थवर्णकम् २२७ V (b). अत्रै सिद्धान्ताभिज्ञंमन्यः परिजहार विमतं विचार- शास्त्रं वेदान्तैरभिन्नार्थम् , तदितिकर्तव्यत्वात् , यथा दर्शपूर्णमासाभ्या- मेकविपयं तदितिकर्तव्यं प्रयाजादि, यथा वा बीजेन सहककार्यजनक तत्सहकारिभृतं जलभूम्यादि । यद्यपि विचारशास्त्रेण न्याया एव साक्षात्प्रतिपाद्यमाना उपलभ्यन्ते, तथापि ब्रह्मणः परंपरया विषयत्वं भविष्यति, यथा च्छेत्तुर्हस्तव्यापारः साक्षात् कुठारमेव विषयीकुर्वाणोऽपि परंपरया काष्ठमपि विषयीकरोति तद्वत् । इति । v (c). नायं पण्डितमन्यस्य परिहारः समीचीनः विचारस्य वेदान्तेतिकर्तव्यत्वासिद्धः । यथा प्रयाजादेरितिकर्तव्यतायामागमो मानम् , यथा वा जलभृम्यादेः सहकारित्वमन्वयव्यतिरेकसिद्धम् , न तथा विचारस्य इतिकर्तव्यत्वे किश्चिन्मानमस्ति । नच 'इतिकर्तव्य- त्वशून्यस्य वेदान्तशब्दस्य ब्रह्मारगमं प्रति कथं करणता?। इति शङ्क- नीयम् ; शब्दोपलब्धेः शक्तिज्ञानसंस्कारस्य च तदितिकर्तव्यत्वात् । विचारोऽपि दोपनिराकरणेन ब्रह्मप्रमितिहेतुतया शब्दं प्रति इतिकर्तव्यता भजतु इति चेत् , न; वैदिकशब्दे दोपाभावात् । न चैवं विचारवय- य॑म् , पुरुपदोपनिरासहेतुत्वात् । पुरुपदोपश्च द्विविधः, शब्दशक्तिता- पर्यान्यथावधारणम् , प्रत्यक्षादिविरोधबुद्धिश्च । तत्र लौकिकप्रयोगेषु 'ग्रामेऽस्मिन् अयमेक एवाद्वितीयः प्रभुः' इत्यादिपु सजातीयमात्र- निवारयो शक्तितात्पर्यमवलोक्य दिक्प्रयोगेऽपि तथैवाधारयतिः तदे- तदन्यथावधारणं समन्वयविचारेण निरसिप्यते; विरोधयुद्धिश्च अविरोध- विचारेण । एवं च प्रतिवन्धनिवारण एवोपक्षीणस्य विचारस्य कथं ब्रमप्रमितिहेतुता? तस्मात् न विचारशास्त्रविषयो ब्रह्म-इति । VI. अत्रोच्यते । शब्दादेवोत्पन्नमपि ब्रह्मज्ञान प्रतिबन्ध- निवृत्ती सत्यामेव प्रतितिष्ठति, न तु ततः पूर्वम् । तथा च प्रतिवन्ध- P:सत्र C: इतिकर्तव्यतावासिद्धः C: कर्तग्यताचे C: ज्ञानप्रतिबन्ध ·. तत्र २२८ विवरणप्रमेयसंग्रहः [IV, vii निरासिनो विचारस्याप्युपचारेण" ब्रह्मनिर्णयहेतुत्वात् ब्रह्मविपयत्वभुप- पद्यते। अत्र केचिदाहुः-विचारावगम्यतात्पर्यस्यार्थप्रमितिहेतुत्वात विचारोऽप्यर्थप्रमितेरेव हेतुः, न प्रतिबन्धनिरासस्य-इति । तदसत् । कि तात्पर्यमविज्ञातमेवार्थप्रमितिहेतुः, उत विज्ञातम् ? नाद्यः, सर्वत्र लौकिकवैदिकवाक्येपु तात्पर्यावगमफलकविचारवैयापातात ; अनव- गतेऽपि तात्पर्य अन्यथाप्रतिपत्त्यभावात् । द्वितीयेऽपि न तावत् तात्पर्य पदार्थविषयम् , तस्य वाक्यार्थप्रतीताव॑नुपयोगात् ; वाक्यार्थविषयत्वे च अन्योन्याश्रयत्वम् , विषयभृतवाक्यार्थस्य विशेषणस्यावगतौ तद्विशिष्टता- त्पर्यावगतिः, तात्पर्यावगतौ च वाक्यार्थप्रमितिः इति । अथ मन्यसे- पदेभ्यःपदार्थानवगम्यानन्तरम् 'नूनमेपांसंसगोंऽस्ति, सहप्रयुज्यमानत्वात्' इत्युत्प्रेक्षया वाक्यार्थावगतौ नोक्तदोपः-इति । तदयुक्तम् । न तावदुत्प्रेक्षा स्मृतिः, अनवगतार्थगन्तृत्वात् । नापि संशयः, कोटि- द्वयाभावात् । नापि विपर्ययः, बाधाभावात् । परिशेपात 'शब्दजन्यो वाक्यार्थबोधः प्रमाणम् । इत्येवाभ्युपेयम् । एवं च शब्दस्य तात्पर्याव- गममनपेक्ष्य प्रमापकत्वं पूर्वोक्तपरस्पराश्रयत्वं वा दुर्वारम् । VII. ननु गवादिपदानां गोत्वादिसामान्ये व्युत्पत्तिवत् वाक्या- नामपि वाक्यार्थत्वनामान्ये तात्पर्यम् ; ततश्च सामान्यस्य पूर्वमेव ज्ञाततया तात्पर्यविशेषणत्वसंभवात् तद्विशिष्टं तात्पर्यमवगम्यते ने च तात्पर्येण वाक्यार्थविशेपप्रमितौ" पूर्वोक्तदोपः, इति चेत् , न; वाक्यार्थ- विशेपे तात्पर्याभावप्रसङ्गात् । अथ गोत्ववाचिनो गोशब्दस्य गोव्यक्ती पर्यवसानवत् सामान्यगोचरमेव तात्पर्य विशेपे पर्यवस्येत् ; एवमपि न तात्पर्यमर्थप्रमितिहेतुः। विमतो वाक्यार्थावगमः शब्दशक्तिमालनिबन्धनः, This is the reading of P, Means असंभवात् Ś and C. Others omit C: प्रतिपत्तो भप्युपचारेण S,C: ततः परिशेषात् C:भयगम अपेक्ष्य All except P, Ś and तथा for न; Comit the word पेदिक T inserts न after तथा C: प्रतिपत्ती नोपदोपः . . .. P: सन ९. V reads १. Pomits भपि ·. iv, viii-ix] चतुर्थवर्णकम् शाब्दज्ञानत्वात् , पदार्थज्ञानवत्। यदि च तात्पर्य वाक्यार्थप्रमितिहेतुः स्यात् , तदा वाक्यार्थोऽशाब्द: स्यात् , तात्पर्यमात्रात् तत्प्रमितिसिद्धः । शब्दान्वयव्यतिरेकौ च शब्दस्य पदार्थप्रदर्शनमुखेन तात्पर्योपाध्युपयो- गितयाप्युपपद्येयाताम् । तस्मात् शाब्दत्वसिद्धये शब्द एवार्थप्रमिति- हेतुः, नात्पर्यबोधस्तु प्रतिवन्धनिरासीत्येवान्युपेयम् । एवं च तात्पर्य- हेतोर्विचारस्यापि प्रतिबन्धनिरासित्वात् उपचारेणैव ब्रह्मविपयत्वम् । VIII. ननु उपचारेणापि न ब्रह्मणो विचारविषयलं संभवति, आपातप्रसिद्धरपि दुःसंपादत्वात् । न तावल्लोके प्रसिद्धम् , मानान्तरा- गोचरत्वात् ; नापि वेदे तत्प्रसिद्धिः, तत्र ब्रह्मशब्दस्यानवधृतार्थत्वात्', लोकायधृतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधक इति न्यायेन अव्युत्पन्नशब्दस्य वेदेऽप्ययोधकत्वात् । मैवम् ; वैदिकप्रयोगान्यथानुपपत्त्या ब्रह्मशब्दार्थस्य 'कस्यचित्स्वर्गादिवत् कल्प्यत्वात् , प्रसिद्धपर्दसमभिव्याहारस्य स्वर्गब्रह्म- वाक्ययोः समानत्वात । एवमपि ब्रह्मशब्दस्यार्थमात्र सिध्यति, न त्वर्थविशेपः, इति चेत् , न प्रसिद्धपदसमभिव्याहारेण तदन्वययोग्य- स्यैवार्थविशेपस्य कल्प्यत्वात् । न च तस्मिन् विवक्षितेऽर्थविशेष शब्दस्य वृत्त्यसंभवः, रूढथा तत्रावर्तमानमपि शब्दमवयवार्थव्युत्पादनेन वर्तयितुं शक्यत्वात् । एतदर्थमेव सर्वत्र निगमनिरुक्तव्याकरणानां प्रवृत्त- त्वात् । तथा चात्र 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति श्रुतिरात्रप्रयोगान्यथानुपपच्या घाधरहितं चिद्रपमन्तशून्य पुरुषार्थ- पर्यवसायितया जिज्ञास्य वस्तु ब्रह्मशब्दार्थ इति कल्प्यते । IX (a). , ब्रह्मशब्दश्च 'वृह वृहि वृद्धौ' इत्यस्माद्धातोनिप्पन्नो महत्त्चमाचष्टे ; तच्च महत्त्वं संकोचकप्रकरणोपपदयोरभावानिरतिशयमेव संपद्यते । ततो देशतः कालतो वस्तुतच अन्तशून्यमित्युक्तं भवति । तथा बाध्यत्वजडत्यापुरुषार्थत्वादिदोपराहित्यमपि महत्त्वमेवः लोके १ .: प्रतिपत्ति ४. 6 :पदार्थ २. 5,Comit योधस्तु P; तदर्थमेव ३. P, लोकावगत P; रहितमपि : ५.

·विधरणप्रमेयसंग्रहः flv, ixx दोपरहितेपु गुणवत्सु पुरुपेषु महापुरुषाः' इति व्यवहारदर्शनात् । ततो व्युत्पत्तिवशात् यथोक्तेऽर्थे ब्रह्मशब्दो वर्तते । जातिजीवकमलास- नादिपु यथोक्तार्थाभावेऽपि रूढिवशात् ब्रह्मशब्दवृत्तिरुपपद्यते । IX (b). ननु बृंहतिधात्वर्थानुगमनेन किं सौत्रस्य ब्रह्मशब्द- स्यार्थो वर्ण्यते, किं या श्रौतस्य ? नाद्यः पौरुपेयप्रयोगस्य मूलप्रमा- णापेक्षस्य तदभावे निर्णयानुपयोगात् । अथ श्रुतिर्मूलप्रमाणम् , तथा- प्युत्तरसूत्रे जगज्जन्मादिकारणं ब्रह्मेति निणेप्यमाणत्वादस्मिन् सूत्रे प्रयासो न कर्तव्यः । न द्वितीयः, 'यतो या इमानि भूतानि जायन्ते.... तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्म' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म २ इत्यादिश्रुतौ स्वयमेवार्थनिर्णयात् । IX (c). नैप दोपः; प्रथमसूत्रप्रवृत्तिदशायामनिप्पन्नस्य द्वितीय- सूत्रस्य तदर्थनिर्णयहेतुत्वासंभवात् , श्रुतावपि पदार्थस्यान्यतः प्रसिद्धिमन्त- रेण वाक्यार्थप्रमित्ययोगात्, उभयत्रापि धात्वनुगमेनार्थस्य वर्णनीय- त्वात् । धात्वर्थानुगमः संभावनामात्रयुद्धिहेतुः न निर्णायक इति चेत् , मा भूनिर्णयः; संभावितस्य अनिर्णीतस्यैवार्थस्य अत्र जिज्ञासाविषयत्वेन अपेक्षितत्वात् । x. अथ विवक्षितस्य ब्रह्मशब्दार्थस्य निश्चिता प्रसिद्धिरपेक्ष्येत, तर्हि सापि संपाद्यते । आत्मा तावत् 'अहमस्मि' इति सर्वलोक- प्रत्यक्षः प्रतीयते ; स एव हि ब्रह्म, ‘स वा अयमात्मा ब्रह्म' इति श्रुतेः । ततश्च प्रतिपन्नमुद्दिश्य विचारसंभवात् शक्यप्रतिपाद्यत्वलक्षणः सम्बन्धः सिध्यति । तथा च अत्यन्ताप्रसिद्धयभावात् विषयत्वसिद्धिः । नन्वेवं तर्हि प्रत्यक्षस्यापि गोचरत्वेन असाधारणत्वाभायात् विषयत्वं न सिध्यति ; इति चेत्, न; 'अहम् । इत्यात्मत्वसामान्याकारेण सर्व- प्रत्यक्षसिद्धावपि तद्विशेपस्य विप्रतिपद्यमानस्य प्रत्यक्षसिद्धथयोगात् । यद्यप्यात्मनि वस्तुतो नास्ति सामान्यविशेषभावः, तथापि यथा रज्जु- 1. Taitt., III-1-1 ३. Brh., IV-iv.5 .. lbid., II-i-1 2. Found only in C.

·. IV,xi] चतुर्थवर्णकम् २३१ द्रव्यस्य दण्डसर्पधारादावनुस्यूतरूपेण प्रतीयमानत्वमेव सामान्यम्, तथा आत्मनोऽपि शरीरेन्द्रियमनोवुद्धिशून्यकर्टभोक्तृसर्वज्ञब्रह्माख्यपदार्थेषु विप्रतिपत्तिस्कन्धेषु अनुस्यूतत्वेन प्रतीयमानत्वं सामान्य भविष्यति प्रत्यक्षसिद्धेऽपि शरीराद्यर्थ प्रयुज्यमानस्य आत्मवाचिनोऽहंशब्दस्य गोग- ब्दवत् अर्थविप्रतिपत्तिरुपपद्यते । · XI (a). गोशब्दस्य हि प्रत्यक्षसिद्धव्यक्त्याकृतिजोतिक्रिया- गुणाद्यर्थेपु प्रयुज्यमानस्य जातिर्थत्वेन वैदिकैः प्रतिपन्ना; व्यक्तिः सांख्यादिभिः; उभयं वैयाकरणैः; अवयवसंस्थानाख्या आकृतिरार्हता- दिभिः: त्रितयमपि नैयायिकैः। अथ गोशब्दस्य प्रयोगे जात्यादीनां अन्ययव्यतिरेकनियमात् तदर्थत्वशङ्का, तहंशब्दप्रयोगेऽपि शरीरादीनां अन्वयव्यतिरेकनियमादेव तदर्थत्वशङ्का अस्तु । X (b). तत्र विचारविरहितं प्रत्यक्षमेव प्रमाणमाश्रित्य चेतय. मानो देह आत्मेति शास्त्रसंस्कारवर्जिताः जनाः प्रतिपन्नाः ।. XI (c). तथा भूतचतुष्टयमात्रतत्त्ववादिनो लौकायतिकाश्च 'मनुष्योऽहं जानामि' इति शरीरस्य अहंप्रत्ययालम्बनत्वेन ज्ञानाश्रयत्वेन च अवगम्यमानत्वात् तदेवात्मेति मन्यन्ते । XI (d). अन्ये पुनरेवमाहुः । सत्यपि शरीरे चक्षुरादिभि- विना रूपादिजानाभावात् इन्द्रियाण्येव चेतनानि । न चेन्द्रियाणां करणतया ज्ञानान्वयव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धिः; करणत्वकल्पनात् उपा- दानकल्पनस्याभ्यर्हितत्वात् । अतः ‘काणोऽहं, मूकोऽहम् । इत्यहं- प्रत्ययालम्बनानि चेतनानीन्द्रियाणि प्रत्येकमात्मत्वेनाभ्युपेयानि । शरीरे तु अहंप्रत्ययालम्बनत्वं चेतनत्वं च आत्मभूतेन्द्रियाश्रयत्वादन्यथा- सिद्धम् । नन्वेकस्मिन् शरीरे वहूनामिन्द्रियाणां चेतनत्वे ‘य एवाई पूर्व रूपमद्राक्षं स एवेदानी शब्दं शृणोमि ' इति प्रत्यभिज्ञा न स्यात् । तथा भोक्तृत्वं च रूपरसादिषु युगपदेव स्यात् , न क्रमेण ; इति चेत्, मैवम् ; न हि चेतनकत्वं प्रत्यभिन्नाक्रमभोगयोः निमित्तम् , किंतु 9. Ś inserts la २. Cinserts अन्धोऽहम् .

·[IV, xi , २३२ विवरणप्रमेयसंग्रहः एकशरीराश्रयत्वमेव । ततो यथा एकस्मिन् गेहे वहनां पुरुषाणां एकै- कस्य विवाहेऽन्येपामुपसर्जनत्वम् , तथा इन्द्रियात्मनामप्येकैकस्यो- पभोगकाले अन्येपामुपसर्जनत्वं इति । XI (e). अन्ये तु मन्यन्ते-स्वप्ने चक्षुराद्यभावेऽपि केवले मनसि विज्ञानाश्रयत्वं अहंप्रत्ययालम्बनत्वं चोपलभ्यते । नच रूपादि-' ज्ञानानां चक्षुराद्याश्रयत्वम् ; तथा सति केवले मनसि रूपादिस्मृत्यनु- पपत्तेः । ततः करणान्येव चक्षुरादीनि । अहंप्रत्ययस्तु तत्र कर्तृत्वोपचा- रात् सिध्यति । न चानेकात्मस्वेकशरीराश्रयत्वमात्रेण प्रत्यभिज्ञा युज्यते । एकप्रासादमाश्रितानामपि तत्प्रसङ्गात् । तस्मात् चक्षुरादिकरणं शरीराद्याधारं मन एवात्मा-इति । XI (f). विज्ञानवादिनस्तु क्षणिकविज्ञानव्यतिरिक्तवस्तुनः सद्भावमनुभवविरुद्ध मन्वानाः तस्यैव विज्ञानस्यात्मत्वमाहुः । प्रत्य- भिज्ञा तु ज्वालायामिव सन्ततविज्ञानोदयसादृश्यादुपपद्यते । विज्ञानानां हेतुफलमन्तानमात्रादेव कर्मज्ञानवन्धमोक्षादिसिद्धिः । XI (g). माध्यमिकस्तु सुषुप्ते विज्ञानस्याप्यदर्शनात् शून्य- मेवात्मतत्त्यमित्याह । यदि सुपुप्ते विज्ञानप्रवाहः स्यात् , तदा विपयावभासोऽपि प्रसज्येत, निरालम्बनज्ञानायोगात् । जागरणाम- ज्ञानानामेव मालम्बनत्वं न सौपुप्तिकज्ञानानां इति चेत् , न; विशेषा- भावात् । विमतं सालम्बनम्, प्रत्ययत्वात्, संमतवत् । उत्थितस्य सौपुप्त- विपयस्मृत्यभावनियमात् न तत्र विषयः, इति चेत् , तहि नियमेनास्मर्य- माणत्वात् एव तत्र ज्ञानमपि मा भूत् । न च शून्ये विवदितव्यम् ; यथा सविकल्पका स्वविपयविपरीतनिर्विकल्पकजन्यः, तथा सत्प्रत्ययोऽपि स्वविपरीतशून्यजन्यः इत्यभ्युपेयत्वात् । एवं च उत्थाने सति जाय- ६. Comits इति २. 5,C:करगक C: प्रत्यभिज्ञान ५ .: जागरणरक्षम s, Cinsert इति All except P, S, C read प्रययजन्य ·, IV, xi-xii) चतुर्थवर्णकम् २३३ मानस्य ' अहमस्मि' इति सत्प्रत्ययस्य समनन्तरपूर्वप्रत्ययलक्षणकारण- रहितस्य वास्तवत्वायोगात् शन्यमेव तत्वम् इति । XI (h). अपरे' पुनः शरीरेन्द्रियमनोविज्ञानशून्यव्यतिरिक्तं स्थायिनं संसारिणं कर्तारं भोक्तारमात्मानमाहुः । न च शून्ये अहंप्रत्यय उपपद्यते, वन्ध्यापुत्रादावपि तत्प्रसङ्गात् । नापि क्षणिकविज्ञाने क्रममावी व्यवहारो युज्यते । सर्वो हि लोकोऽनुकूलं वस्तु प्रथमतो जानाति, तत इच्छति, ततः प्रयतते, ततस्तत्प्राप्नोति, ततः सुखं लभते । यद्येतादृश- मेककर्तृकतया भासमान व्यवहारं एकसन्तानबतिनो बहय आत्मानः परस्परवानिभिज्ञा अपि निष्पादयन्ति, तदा भिन्नसन्तानवर्तिनः कि 'न निष्पादयेयुः? तस्मात् 'य एवाहमिदं वस्तु अज्ञासिपं स ऐवेदानी- मिच्छामि। इत्याद्यवाधितप्रत्यभिज्ञानिहाय स्थाय्यात्मा अभ्युपेयः । न चासो विज्ञानरूपः, 'अहं विज्ञानम् । इत्येकत्वानुभवाभावात् । 'ममेदं विज्ञानम् । इति सम्बन्धोऽनुभूयते । न चायमनुभवो 'ममात्मा ' इतिव- दौपचारिकः, वाधाभावात् । एतेन शरीरेन्द्रियमनसां आत्मत्वं प्रत्युक्तम्, तत्रापि सम्बन्धप्रत्ययस्य अनिवार्यत्वात् ; अहमुल्लेखस्य तत्राध्या- सिकत्वात् । XII. न चायमात्मा सादिः; शरीरोत्पत्तिसमनन्तरमेव सुख- दुःखप्राप्तिमवलोक्य तद्धेतुभूतयोः पुण्यपापयोः कर्ता पूर्वमप्यस्तीत्यव- गमात् । न चायमनित्यः, विनाशानिरूपणात् । न तावत्स्वतो विनाशः, निहतुकविनाशस्यातिप्रसगिनः सुगतव्यतिरिक्तैरनङ्गीकारात् । नापि परतः, निरवयवस्य विनाशहेतुसंसर्गासंभवात् । संभवेऽपि वा न विनाशः सिध्येत् । कर्मनिमित्तो ह्यन्यसंसर्गः; स च तत्कर्मफलोपभोगायात्मनो- ऽवस्थितिमेव साधयेत् , न विनाशम् । तस्मादनादेरविनाशिनः अनन्त- . - १. sinserts तु C: एवाहमिदानी ३. C: बाधाभावात् C: सुगतेतरः T: संसर्गाभायात् ६. 5, Comit अपि ·२३४ विवरणप्रमेयसंग्रहः (IV, xiii-xy शरीरेषु यातायातरूपः संसारः सिद्धः । निर्विकारस्य भोगासंभवात् विकारस्य क्रियाफलरूपस्याभ्युपगमे क्रियावेशात्मकं कर्तृत्वमनिवार्यम् । भोक्तृत्वमप्यनुभूयमानं शरीरादिपु विज्ञानपर्यन्तेपु अनुपपन्नत्वात् उक्ता- त्मन्येव पर्यवस्यति । तथा हि । शरीरं तावत् पश्चभूतसंघातरूपम् । 'पञ्चभूतात्मके तात शरीरे पञ्चतां गते । इत्यादिशास्त्रात् । - XIII. यत्तु नैयायिको' मन्यते भूलोकवासिनां शरीरं पार्थिवमेव, तत्थेदनायुपलब्धिः वस्त्रादाविव भृतान्तरोपष्टंभात् । इति, तदसेत् ; शोपादिना जलाद्यपगमेऽपि यथा वस्त्रादिस्वरूपस्य नापचयः तथा वेदनपाचनव्यूहनावकाशानामपगमेऽपि शरीरस्यापचयाभाव- प्रसङ्गात् । XIV. यच्च वैशेषिकैरुच्यते 'पञ्चभृतात्मकत्वे शरीरस्या- प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः, वाय्वाकाशयोरप्रत्यक्षतया प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तित्वात् । इति, तदप्ययुक्तम् ; तथा सति सर्वावयविनामप्रत्यक्षत्वापातात् , प्रत्य- क्षाप्रत्यक्षावयववृत्तित्वात् । न हि सूक्ष्माः परभागस्थिताश्चावयविनोऽव- यवाः प्रत्यक्षीकर्तुं शक्यन्ते । तस्मात् भूतसंघातः शरीरम् । न च 'गन्धादिमतां तद्रहितानां च भूतानां एककार्याजनकत्वं परस्परविरोधात' इति वाच्यम् ; तथा सति नीलादीनामेकावयविजनकत्वस्यैकचित्रारंभ- कत्वस्य चासंभवप्रसङ्गात् । अनुभवबलादेव तत्र तथा स्वीकारे प्रकृतेऽपि तन्न दण्डवारितम् । तत्र शरीरस्य भोक्तां चदन्तो लोकायताः प्रष्टव्या:- किं व्यस्तानां भूतानां प्रत्येकं भोक्तृत्वं उत समस्तानाम् ? आद्येऽपि न तावत् युगपत्सर्वेपां भोक्तृता; तदा स्वार्थप्रवृत्तानां तेपामन्योन्य- १. SC: नैयायिरा मन्यन्ते Pomits भवयविनी २. T,V:ोदनानुपलब्धिः; P,C ६. Somits भवयवाः read तलेदनाद्युपरन्धिः This is the reading in Ś ३. यसान्तरादाविव and C; P,T, V: एफकार्य- ५. Somits प्रश्यक्ष जनकवम् XV. :

·, Iv,xvi] चतुर्थवर्णकम् मङ्गाङ्गिभावानुपपत्ती संघातापत्यभावप्रसङ्गात् । अन्तरेणैर्य संघात भोक्तृत्वे देहात् यहिरप्येकैकस्य भूतस्य भोक्तृतोपलभ्येत । नापि क्रमेण तेपो भोक्तृत्वम् , संघातानुपपत्तितादवस्थ्यात् । न च वरविवा- हादिन्यायेन गुणप्रधानभावेन तदुपपत्तिः, वैषम्यात् । यथा एकैकरय वरस्य असाधारणत्वेन एकैका कन्या भोग्या, न तथा चतुर्णा पृथिव्यप्ते- जोवायूनां भोक्तृणां रूपरसगन्धस्पर्शा भोग्या व्यवस्थिताः। तत्र कथ क्रमभोगः? अर्थ कथञ्चित् व्यवतिष्ठेरन् , तदापि युगपत् सर्वविपयसंनि- धाने सति क्रमानुपपत्तिः । यथैकस्मिन् मुहूर्त प्रत्येकं भोग्यकन्या- वस्तुनि संनिहिते वराणां क्रमविवाहो गुणप्रधानतया संपातो वा नास्ति, तद्वत् । नापि समस्तानां भोक्तृत्वसंभवः, प्रत्येकमविद्यमानस्य चैत- न्यस्य संघातेऽप्यभावात् भोगानुपपत्तेः । XVI (a). अथ मन्यसे अग्नौ प्रक्षिप्तेषु तिलेप्वकैकस्य ज्वाला- जनकत्वाभावेऽपि तिलसमूहस्य यया तज्जनकत्वं तथा संघातस्य॑ चैतन्यं. स्यात्, इति । तदापि संघातापत्तो हेतुर्वक्तव्यः। आगामिभोगों हेतुरिति चेत् , न । यदि तावत् भोगस्य गुणाभावः, तदा प्रधानानां" भृतानां अन्योन्यं गुणप्रधानभावरहितानां कथं संघातापत्तिः? प्राधान्य तु भोगस्यानुपपन्न, भोक्तशेषत्वात् । न च वाच्यं 'शेपिण भोग प्रति शेषभृतयोः स्त्रीपुंसशरीरयो क्त्रोः संघातापत्तिः दृष्टा' इति । तत्रापि शरीरयोः भोक्तृत्वासंप्रतिपत्तेः। xVI (b). ज्याला प्रति तिलानां संघातापत्तिरिति योऽयं दृष्टान्तः; सोऽपि तवासिद्धः, संघातानिरूपणात् । न तावत् संघातो नाम भोगभोगिनोः' बनवदेकदेशतामात्रम् ; तथा सति तेन न्यायेन . १. All except P,G,C read अन्तरेण च Comits आदि Comits न ४. sand Cinsert एवं C: तदपि ६. This is the reading in s and C; while others read भोगादिति चेत् C: प्रधानभूतानां ८.6: ज्वालानां ९. P,S,Comit भोगभोगि नोः ·२३६ विवरणप्रमेयसंग्रहः [IV, xvii-xviii व्यापिनां भूतानां सर्वत्र तत्सत्त्वात् चैतन्यभोगयोः सार्वत्रिकत्वप्रसङ्गात् । नापि तदारब्धोऽवयवी संघातः तस्य भृतेभ्यो भेदे पञ्चमतत्त्वाभ्युपग- मप्रसङ्गात् ; अभेदे भूतमात्रतया संघातत्वासंभवात् ; भेदाभेदयोश्चा- नङ्गीकरणात् । अथावयविनः पारतन्न्यान्न पञ्चमतत्यापत्तिः, तर्हि जलादेः पृथिव्यादितन्त्रत्वान्न तत्त्वचतुष्टयमपि सिध्येत् । न चैकद्रव्य- बुद्धथालम्बनयोग्यतापत्तिः संघातः; वस्तुतोऽनेकेषु एकत्वबुद्धेः विभ्रम- मात्रत्वात् । न चैकार्थक्रियायां युगपदन्वयः संघातः; तदानीं काष्ठाश्रयेण वहिना वायुसमुद्भुतेन जले ताप्यमाने सति तत्र भूतचतुष्टयसंघातात्' भोगप्रसङ्गात् । न चाग्न्ययःपिण्डवत्संश्लेपः संघातः; शरीरे वायोः तथा संश्लेपाभावात् ; वह्विव्याप्ते चायःपिण्डे सन्तापितजले वायुसंयुक्ते भोग- प्रसङ्गात् । न चोक्तदोपपरिहाराय एकस्यैव भूतस्य भोक्तृत्वनियतिः शङ्कनीया; सर्वसंनिधाने ऽस्यैव भोग इत्यनिर्धारणात् । XVII. यत्तु लोकायतैकदेशिनां मतद्वयम्-इन्द्रियाणांभोक्त- त्वम्, देहेन्द्रियसंघातस्य च भोक्तृत्वम्-इति, तदुक्तन्यायेन निरा- करणीयम् । XVIII (a). ननु कानि पुनरिन्द्रियाणि, येषां भोक्तृत्व राक्रियते.? तत्र गोलकमात्राणि इति सुगताः, तच्छक्तय इति मीमां- सकाः, तद्व्यतिरिक्तानि द्रव्यान्तराणीत्यन्ये सर्वे वादिनः । XVIII (b). ने तावत् गोलकमात्रत्वं युक्तम् ; कर्णशप्कुल्यादि- विरहिणामपि सादीनां शब्दाद्युपलब्धिसद्भावात ; वृक्षाणां च सर्वगोलक- रहितानां विपयोपलंभसवात् , 'तस्मात्पश्यन्ति पादपाः' इत्यादि- शास्त्रात् । न च वृक्षाणामवेतनत्वम् , हिंसाप्रतिपेधेन प्राणित्वावगमात् । १. PS omit तत् २. P,T,V: संघातामभवात् ३. समुद्भूतन ४. :ममापीनजी ५. TV: ममुके ६. C: संनिधानात् तस्यय ७.5: भोवतयं ८. C: शरीरेन्द्रिय ९. 5,C: सत्र न तायत् १०. Comitsu ·- IV, xviji) चतुर्थवर्णकम् २३७ अत एव न गोलकशक्तित्वमिन्द्रियाणाम् । अथ शक्तिमद्रव्यान्तर- कल्पनात् प्रतिपन्नस्थानेषु शक्तिमात्रकल्पने लाघवं मन्यते, तीत्यन्त- लाघवात् आत्मन एव क्रमकारिसर्वविज्ञानसामर्थ्य कल्प्यताम् ; किमेभि- रिन्द्रियः? न च सर्वगतस्यात्मनो गोलकप्रदेशेष्वेव ज्ञानपरिणामोऽनु- पपन्नः; त्वया तस्यैव शरीरप्रदेशमात्रे ज्ञानपरिणामाङ्गीकारात् । एवं च अनिन्द्रियेप्वपि गोलकप्रदेशेषु ज्ञानान्वयव्यतिरेको शरीरद्रव्यान्यथा- सिद्धौ । ततो ने मीमांसकमतमुपपन्नम् । सन्तु तर्हि द्रव्यान्तराणी- न्द्रियाणि; तानि च गोलकविशेपसम्बन्धात् चक्षुरादिशब्दवाच्यानि इति । तदप्ययुक्तम् , तेपु प्रमाणाभावात् । विमता रूपायुपलब्धयः करणपूर्विकाः, कर्तव्यापारत्वात् , छिदिक्रियावत् ; इति चेत् , न; अनै- कान्तिकत्वात् , करणप्रेरणलक्षणे कर्तृव्यापार करणान्तराभावात् , अन्यथा अनवस्थानात् । एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। इत्यागमगम्यानि इन्द्रियाणि इति चेत, न; आगमसंस्कारविरहिणामपि इन्द्रियप्रतिपत्तेः । न च मनोवत्साक्षिवेद्यानीन्द्रियाणि ; रूपादिज्ञानाख्य लिङ्गमनपेक्ष्य साक्षिमात्रेण चक्षुरादीनां प्रतिपत्तेरभावात् । तस्मान सन्त्येवेन्द्रियाणि इति । XVIII (c). अत्रोच्यते । गोलकव्यतिरिक्तानीन्द्रियाणि आगमादेवावगम्यन्ते । न हि तत्संस्काररहिताः तानि जानन्ति, किंतु गोलकान्येव । XVIII (d). यत्तु तेपामिन्द्रियाणां अहङ्कारकार्यत्वं सांख्यै- रुच्यते तत्र किमध्यात्माहङ्कारः कारणम् ? किं वा कृत्स्नकार्यव्यापिनी काचिदहङ्काराख्या प्रकृतिः? उभयत्रापि नास्ति किमपि मानम् । अथ द्वितीयपक्षे नानापुराणवचनानि मानम् , तन्न ; श्रुतिविरोधात् ; 'अन्न- ४. C: अथ मन्यसे शक्तिमद्रव्य २.S,Comit मन्यते but read इति ३. P: शरीरे एव C: ततो मीमांसकमतमनुपपन्नम् P: भानाध्य C: आध्यान्माहंकारः ·. २३८ विवरणप्रमेयसंग्रहः [IV, xviii मयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणः तेजोमयी वाक्' इत्यादिश्रुतौ भूतविकारत्वावगमात् । अतः पुराणवचनानि इन्द्रियाणामहङ्काराधीनता- मात्र प्रतिपादयन्ति । XVIII (e). यच शुष्कतार्किकैः भौतिकत्वमिन्द्रियाणामुक्त तदप्ययुक्तम् । तैर्मानस्य वक्तुमशक्यत्वात् । इन्द्रियाणि भौतिकानि, सावयंवत्वात् , घटादिवत् ; सावयवत्वं च मध्यमपरिमाणत्वात् ; इति चेत् , न; इन्द्रियाणामणुपरिमाणत्वेऽपि वाधाभावेन हेत्वसिद्धेः । विप- यावभासस्याप्यणुत्वग्रसङ्गो बाधः; इति चेत् न; बँन्मतेऽणुपरिमाणेनापि मनसां विस्तृतात्मादिवस्तुदर्शनसद्भावात् । चक्षुः रूपगुणवत्प्रकृतिकम् , रूपादिपु पञ्चसु मध्ये रूपस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् , यद्यस्य नियमेन अभिव्यञ्जकं तत्तद्गुणवत्प्रकृतिकं यथा रूपाभिव्यञ्जको रूपप्रकृतिको दीपः, एवमन्यत्राप्यूहनीमम् । इति चेत् न; शब्दस्यैवाभिव्यञ्जक श्रोत्रे शब्दगुणवदाकाशानारब्धे अनेकान्तिकत्वात् ; कर्णशष्फुल्यवच्छिन्ना- काशमात्रस्य त्वया श्रोत्रत्वाभ्युपगमात् । विशेपव्याप्तौ नानेकान्तिकर्ता इति चेत् , एवमप्यतिप्रसङ्गो दुवारः; रूपादिचतुष्टयाभिव्यञ्जकस्य मनसो भूतचतुष्टयारभ्यत्वस्य सुसाधत्वात् । अभृतस्याप्यात्मादेः ग्राहकतया मनो न भृतारभ्यमिति चेत् , तर्हि संख्यापरिमाणादेरपि ग्राहकतया चक्षुरादीनां भृतारभ्यत्वं न स्यात् । असाधारणविपयारभ्यत्वाङ्गीकारे सति भौतिकत्वसिद्धिरिति चेत् , तर्हि मनोऽप्यसाधारणविपयेणात्मनः आरभ्येत । एकद्रव्यस्यात्मनः सावयवद्रव्यानारंभकत्वेऽपि निरवयवं मनोद्रव्य प्रत्यारंभकत्वं किं न स्यात् ? तस्मान शुष्कतर्कादिन्द्रियाणां भौतिकत्वसिद्धिः, किं वागमादेव । XVIII (i). तानि पुनरिन्द्रियाणि सर्वगतानीति योगाः प्रति- पेदिरे । तदपि मानहीनम् । आत्मेन्द्रियमनांसि सर्वगतानि, सर्वत्र हष्ट- 1. Chand., VI-v-4 somits qira Found only in Sand C. ६. ,C: नानकान्तिकमिति C: पाधाभायाद्धेश्वसिद्धिः T,C: मुमाध्यवान P: भस्मन्मते ६. Comits आग्मना - ५ :

·IV, xviii-xix] चतुर्धवर्णकम् २३९ कार्यत्वात् , आकाशवन्'; दृश्यते हि ज्ञानं तत्कार्य सर्वत्र ; इति चेत्, न; सर्यवेत्यनेन कृत्स्नजगद्विवक्षायां असिद्धिप्रसङ्गात् । यत्र शरीरं तत्र सर्वत्र इति विवक्षायां शरीरे एवानकान्तिकत्वम् । दृश्यते हि यत्र शरीरंतत्र सर्वत्र शरीरकार्यम् ; न च शरीरस्य सर्वगतत्वमस्ति । अथेन्द्रियाणि सर्व- गतानि, परोपाधिकगमनत्वात् आकागबत् यथा आकाशस्य गमनं घटाहा- पाधिकं तथा इन्द्रियाणां शरीरोपाधिकं गमनम् । इति चेत् , न; शरीरा- क्यप्वनकान्तिकत्वात् ; प्राणोपाधिकं हि तेपां गमनम् । किं च इन्द्रि- याणां सर्वगतत्वे युगपत् सर्वविषयोपलब्धिः स्यात् । शरीर एव वृत्ति- लाभात् नार्य दोपः, इति चेत्, तर्हि बहिरिन्द्रियसद्भाबकल्पना न प्रमाणप्रयोजनवती । तस्मात् असर्वगतानीन्द्रियाणि । XVIII (g). यत्तु तान्यप्राप्यकारीणीति सुगताः कल्पयन्ति, तदयुक्तम् । तत्र किं चक्षुःश्रोत्रयोरेवाप्राप्यकारित्वं उतेतरेपामपि ? 'न तावदितरेपाम् , दूरत एव स्पर्शरसगन्धोपलब्धिप्रसङ्गात् । नापि प्रथमः । विमते चक्षुःश्रोत्र प्राप्यकारिणी, बाह्येन्द्रियत्वात् , घ्राणादिवत् । तेजस- स्त्वतिदूरशीघ्रगमनदर्शनात् उन्मीलनमात्रेण चक्षुपो धुवादिप्राप्तिरविरुद्धा। . शब्दस्य च वीचीसन्तानवत् परंपरया श्रोत्रसमवायः प्राप्तिरिति यत्तार्कि- कैरुच्यते, तदसत् ; तथा सति 'इह श्रोत्रे शब्दः' इति प्रतीयेत; प्रतीयते तु 'तत्र शब्दः' इति । तस्मात् यथानुभवं श्रोत्रस्यैव तत्र गमनं कल्प- नीयम् । तदेवं भौतिकानि परिच्छिन्नानि प्राप्यकारीणि इन्द्रियाणि सन्ति इति सिद्धम् । XIX. किं तर्हि मनो नाम यस्मिन्नात्मत्वमपरे लोकायतक- देशिनो मन्यन्ते ? नित्यं निरवयवमणुपरिमाणं मन इति तार्किकाः । तत्र न तावन्नित्यम् , परिच्छिन्नत्वात् , घटवत् । विमतं नित्यम् , निरवयवद्रव्यत्वात् , आत्मवत् ; इति चेत् , न, हेत्वसिद्धः। विमतं ५. : उपलब्धिकः 5: विज्ञानं for हिज्ञानं ३. शरीरं कार्यम् Comits एवं C: आकाशतत्त्ववत् Comits अयें Comits गमन ·. विवरणप्रमेयसंग्रहः [IV, xx सावयवम् , करणत्वात् , चक्षुरादिवत् । अन्यथा मनसोऽन्नमयत्वं श्रुत्युक्तं बाध्येत । कथं तहि मूर्तद्रव्यानभिघातः? इति चेत् , जीवनदशायां देहादहिर्निर्गमनाभावात् इति ब्रूमः । मरणदशायां तु सावयवत्वेनाभि- मतानां चक्षुरादीनामप्यप्रतिघातो विद्यत एव । अत एव सावयवत्वात् संयोगविभागवत्त्वाच्च घटादिवत् न अणुपरिमाणत्वम् । सर्वगतत्वे च युगपत्सर्वेन्द्रियसंयोगात्सर्वज्ञानप्रसङ्गः । मध्यमपरिमाणत्वे तु न कोऽपि दोपः। तदापि स्थूलसूक्ष्मेपु हस्तिपुत्तिकादिदेहेषु क्रमेण प्राप्यमाणेषु कथं तत्तदेहसमानत्वेन वृत्तिः? इति चेत् , अवयवोपचयापचयाभ्यामिति बमः । शाक्यास्तु समनन्तरप्रत्यय एवं उत्तरज्ञानकरणतयाँ मन इति प्रतिपे- दिरे । तदसङ्गतम् ; व्याप्तिमनपेक्ष्य केवलस्य पूर्वज्ञानस्य उत्तरज्ञान- जनकत्वायोगात् ; लिङ्गज्ञानस्य व्याप्तिसापेक्षस्यैव लिङ्गिज्ञानजनकत्वदर्श- नात् । शब्दज्ञानं व्याप्त्यनपेक्षमेवार्थज्ञानजनकमिति चेत् , न; त्वन्मते शब्दस्यानुमानान्तःपातितया तत्रापि व्यायपेक्षत्वात् । विशेषणज्ञान व्याप्त्यनपेक्षमेव विशिष्टज्ञानजनकमिति चेत् , न; विशिष्टज्ञानस्य संप्रयो- गजन्यत्वात् । अथ समनन्तरातीतप्रत्यय उत्तरज्ञानं न जनयति, किंतु तस्याकारमानं समर्पयति ; इति चेत् , न; आकाराकारिणोरभेदात् ; आकारस्य स्वाभाविकतंया अन्यापेक्षाभावात् । तस्मादन्यदेव सावयवं मन इति सिद्धम् । ननु कवाय वास्तव आत्मा, यो देहादिपु विज्ञानान्तेषु भ्रान्तर्वादिभिरारोप्यते ? तत्र सर्वगतोऽयं जीव आत्मा इति केचित् । तदसत् , शुष्कतार्किकाणां साधकाभावात् । अथ मतम्-देहाद्रहिरन्ती सर्वाणि भोगसाधनानि आत्मभोगायैव व्याप्रियन्ते ; तयापारश्च अदृष्टयत् आत्मसंयोगापेक्षः, ततोऽसौ सर्वगतः इति । तत्र कि यस्मिन्नात्म- . . Xx. . . It goes out from the body, but does not go atray from the body. Pomits एव P: कारणतया ५. SC: प्याप्तिमनपदयेय C: स्वाभाविक्तया भनन्यापेक्षिनया अन्यापेक्षाभावात् ६. Comits ·. " - iv, xxi-xxii] चतुर्थवर्णकम् २४१ प्रदेशे अदृष्टं तत्प्रदेशे संयोगोऽपेक्ष्यते ? उत अदृष्टोपलक्षितात्मसंयोगः? नाया देहावच्छिन्नात्मसमवेतादृष्टस्य स्वर्गभोगहेतुत्वात् । न द्वितीयः, मोक्षेऽपि भोगप्रसङ्गात् । तस्मादागमादेव सर्वगतत्वसिद्धिः । XX. न चायमात्मा जडा, प्रत्यक्षानुमानागमः स्वप्रकाग- वावगमात् । तत्र प्रत्यक्षं सौषुप्तमवगन्तव्यम् । अनुमानान्यपि-~- आत्मा स्वप्रकाशः, स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकरहितत्वात् , प्रदीपवत्संवे- दनवच ; तथा विपयप्रकाशकर्तृत्वात् , प्रदीपवत् ; विपयप्रकाशाश्रय- त्वात् , आलोकवत् ; अनिन्द्रियगोचरत्वे सति अपरोक्षत्वात् , संवेदन- वत् अयमात्मा सति धर्मिणि अजन्यप्रकाशगुणः, प्रकाशगुणत्वात् । आदित्यवत् । आगमश्च 'अनायं पुरुषः स्वयंज्योतिः" इत्यादिः । स चायमात्मा सर्वशरीरेवेक एव, सर्वत्र 'अहम् । इत्येकाकारप्रत्ययवेद- नीयत्वात् , गोत्ववत् । शरीराणां भिन्नत्वादेव अतीतशरीरादाविय न भोगानुसंधानप्रसङ्गः । ननु तस्यापि मनुष्यशरीरस्य प्रतिक्षणं परिणाम- . मेदात् भेदे सति अत्राप्यात्मनो भोगाननुसन्धान प्रसज्येत ; इति चेत् , न, 'तदेवेदं शरीरम् । इति प्रत्यभिज्ञया तदेकत्वावगमात् । न च ज्वाला- प्रत्यभिज्ञावत् भ्रान्तत्वम् ; तत्र सूक्ष्मदर्शनेन प्रत्यक्षत एव ज्वालानां भेद- दर्शनात्, अत्र तदभावात् । तदेवमेकः स्वप्रकाश आत्मा इति सिद्धान्तः । XXII (a). तमेतमात्मानमवैदिका देहादियुद्धयन्तपदार्थरूप- त्वेन प्रतिपन्नाः। XXII (b). मीमांसकादयस्तु तस्य देहादिव्यतिरेकं प्रति- पद्यापि कर्तारं भोक्तारं तमिच्छन्ति । XXII (c). तदेतत् सांख्या न सहन्ते । न तावत् आत्मनः कर्तृत्व स्वाभाविकम् , सर्वगतस्य निरवयवस्यात्मनः परिस्पन्दपरिणाम- . + 3. Bșh IV-iii-9 १. All except omit न P; स्वर्भोग T: स्वभोग २. C: सच ३.s, P,Cinsert भयं ६. Comits ·२४२ (IV, xxiii विवरणप्रमेयसंग्रहः लक्षणक्रियावशायोगात् । स्वाभाविकत्वे चैतन्ययत् क्रियावेशो न कदा- चिदपि व्यभिचरेत् । नापि कर्तृत्वमागन्तुकम् , निरवयवे कर्तृत्वहेतूपरा- गायोगात् । नापि बुद्धः कर्तृत्वमात्मन्यारोपयितुं शक्यम् , अख्यातिवादे भ्रान्त्यभावात् । तस्मान्नास्ति कर्तृत्वम् । न चैव भोक्तृत्वमपाकर्तु शक्यम् । न हि सुखदुःखान्वयो भोगः, येन कर्तृत्ववत् व्यभिचरेत् , किं तु चिद्रूपत्वेन दृश्यसाक्षित्वं भोक्तृत्वम् । तस्मात् भोक्तैवात्मा इति सांख्यानां पक्षः। XXII (d). वैशेपिकयोगनैयायिका उक्तात् भोक्तुर्जीवादति- रिक्तः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीश्वरोऽपि कश्चिदस्ति इत्यनुमिमते। विमतं जगत्स्वरूपोपादानाद्यभिज्ञकर्तृकम् , विविधकार्यत्वात् , प्रासादादिवत् । तत्र कल्पनालाघवेन एकककत्वोपादानात् सर्वज्ञत्वसिद्धिः इति वैशेषिकादयः। विमता ज्ञानेश्वर्यशक्तयः कांचित्परां काष्ठां प्राप्ताः, सातिशयत्वात् , परिमाणवत् , इति योगाः। विमतं धर्माधर्मफलं कर्म- तत्फलतद्भोक्त्रायभिज्ञेन दीयते, व्यवहितकर्मफलत्वात् , सेवाफलवत्- इति नैयायिकाः । XXIII (a). नन्वीश्वरपक्षोपन्यासो न युक्तः, यतोऽत्र जिज्ञास्ये प्रत्यगात्मरूपे ब्रह्मणि विप्रतिपत्तिदर्शयितुं प्रक्रान्ता । नैप दोपः; प्रत्य- गात्मा तस्मादीश्वरादन्योऽनन्यो वेति प्रत्यगात्मविप्रतिपत्तावेव पर्यव- . सानात् । XXIII (b). अत्र भास्कर आह--नेह प्रत्यगात्मा जिज्ञास्यते येन तद्विप्रतिपत्तिरुपन्यस्येत; किं तु ईश्वर एव ब्रह्मशब्देनोद्दिश्य विचार्यते, जन्मादिसूत्रे जगत्कारणत्वलक्षणाभिधानात् , तस्य च लक्षणस्य प्रत्यगात्मन्यसंभवात् , अनुभवविरोधात्-इति । तेत्र वक्तव्यम् ईश्वरो १. Comits भोक्तृत्वम् C:भोक्ताद्यभिज्ञेन and omits २. Comits अपि सत् C: कर्तृवोपादानात् 5:विमतिपत्ति ५. 5,C:ोषिका: P omits असंभवान् ५. 5,C: चित् C:स वक्तव्यः : .

·IV, xxiii-xxiv] चतुर्थवर्णकम् २४३ जगत्कारणादन्योऽनन्यो वेति । अन्यत्वे 'प्रधानमेके परमाणूनपरे । इत्यादिना त्वच्छास्त्रे जगत्कारणविप्रतिपत्तिप्रदर्शनमसमञ्जसं स्यात् , ईश्वरविप्रतिपत्तेरेव त्वया दर्शनीयत्वात् । अनन्यत्वे च त्वदीयः प्रधान- परमाण्वादिपक्षोपन्यासे ईश्वराभिप्रायः स्यात् । न च तद्युक्तम् । न हि वादिनः प्रधानमीश्वरः परमाणुर्वा ईश्वरः इति विप्रतिपद्यन्ते । यद्यपि प्रत्यगात्मनि जगत्कारणत्वं पामरा नानुभवन्ति, तथापि श्रुतिस्मृतिन्या- यकुशला अनुभवन्त्येव । एवं च श्रुत्यादिप्रसिद्धजगत्कारणत्वलक्षणेन विप्रतिपद्यमानप्रत्यगात्मविशेपस्वरूपे ब्रह्मणि बोध्यमाने यज्जगत्कारण तद्ब्रह्म इत्येतादृशी वचनव्यक्तिः द्वितीयसूत्रे युज्यतेतराम् । तथा पुरु- पाणां क्लेशकरदेहादिवुद्धचन्तबन्धनिवर्तनेन सत्यज्ञानानन्तानन्दप्रत्यगा- स्मब्रह्मस्वरूपपरिशेपः फलिप्यति । त्वत्पक्षे तु जगत्कारणस्य विप्रतिपद्य- मानत्वात् तद्विशेप एव ब्रह्मानुवादेन वोधनीयः। तथा च 'यत् ब्रम तेज्जगत्कारणम् । इत्येवं वचनव्यक्तिः सूत्रस्यापद्येत; पुरुषाणां चन किञ्चित्प्रयोजनं तद्रोधे स्यात् । न चोपासनं प्रयोजनम् ; आरोपित- रूपेणाप्युपासनसंभवे . तत्प्रतिपादनवयर्थ्यात् । तस्मादसङ्गतोऽर्थ भास्करपक्षः। XXIII (c). परमार्थदर्शिनस्तु य ईश्वरः स एव प्रत्यगात्मा इति मन्यन्ते । विमतौ जीवेश्वरौ वस्तुतो न भिन्नौ, उपाधिपरामर्शमन्त- रेण अविभाव्यमानभेदत्वात्, विम्बप्रतिविम्बवत् । अन्यथा ब्रह्मणि निरतिशयवृहत्यर्थान्वयो न सिध्येत् , तस्य॑ कृनदेशकालव्यापित्वेऽपि जीवेभ्यो भिन्नत्वात् , वस्तुतः सर्वगतत्वाभावात् । XXIV. ननु बृहत्यर्थानुगमाय ब्राह्मणः सर्वात्मकत्वाङ्गीकारे दुःखात्मकताया अप्यङ्गीकार्यत्वात् अपुरुषार्थता स्यात् । आनन्दरूपत्व- . Comits च २. C:प्रधानपरमाण्वाद्युपन्यास ३. Pomits स्मृति Pomits अनन्त C: तदेव ६. Comits अयं Comits मान ८. Comits तस्य ९. S,Comit करन ·. विवरणप्रमेयसंग्रहः [IV, xxv•xxvi मप्यस्ति इति पुरुषार्थता इति चेत् , मैवम् । न हि झुन्निवृत्तिहेतुः इत्ये- तावता विपमिश्रितानं पुरुपैरर्थ्यते । 'न लिप्यते लोकदुःखेन ' इत्यादि- शास्त्रात् न दुःखात्मकता इति चेत् , न; 'आत्मैवेदं सर्वम् । इति सर्वतादा- त्म्यश्रुत्या सर्वोपादानत्वैलक्षणयुक्त्या च तस्य बाधितत्वात् । 'अथैक- देशिमतमाश्रित्य सर्वज्ञस्य अज्ञानमिथ्याज्ञानाभावात् नानर्थसम्बन्धः इति चेत् , न ; तन्मते सर्वप्रपञ्चतादात्म्यस्य वास्तवस्य जननाय अविद्याद्य- नपेक्षणात् । अत एव तत्त्वज्ञाने सत्यप्यपायस्य दुःसंपादत्वात् । अथापि : ब्रह्मणो धर्माधर्मरहितत्वान्न दुःखादिसम्बन्धस्तदनुभवो वा संभवति ; इति चेत्, न; दुःखादिसर्वप्रपञ्चोपादानतया तत्सम्बन्धस्य सर्वज्ञतया तदनु- भवस्य च अवारणीयत्वात् । अथैतद्दोपपरिजिहीर्पया कार्यप्रपञ्चात् ब्रह्मणों भिन्नत्वं वा कार्यकारणरूपेण ब्रह्मद्वयं वा अभ्युपगम्येत, तदा घृहत्यर्थो नानुगच्छेत् । तस्मात् सर्वात्मकं सर्वज्ञं ब्रह्म अपुरुषार्थतया न जिज्ञास्यम् इति । xxv. अत्रोच्यते । भवेदयं दोपः पारमार्थिकप्रपञ्चवादे। मायावादे तु न कोऽपि दोपः, वस्तुतो ब्रह्मणो निर्लेपत्वात् । XXVI. तदेवं देहादिनिलेपब्रह्मान्ताः पदार्थाः युक्तिं वाक्यं च समाश्रयद्भिर्वादिभिः प्रत्यगात्मतया . विप्रतिपद्यन्ते । तत्र तत्तन्मत- सिद्धा युक्तिः पूर्वमेव दर्शिता । वाक्यं च ‘स वा एप पुरुपोऽन्नरसमय: स वा अयमात्मा ब्रह्म पृथिवीमय आपोमयो वायुमर्य आकाशमयस्ते- जोमयः' इत्यादिकं शरीरात्मवादे अवगन्तन्यम् । 'ते ह वाचमूचुः त्वं न उद्गायति, तथेति तेभ्यो वागुदगायत् । इत्यादीन्द्रियात्मवादे", 'मन . . This is the reading in 53 others read तृप्तिहेतुः Comits स्व ३. Comits सर्वशतया तदनुमवस्य This is the reading ins, C; others read कारणाकारण. रुपण ५. Comits भग्न This reading is support ed by P, s, and C. Others give तत्र तत्र सन्मत- सिद्धा Taitt., II. Comits this word. ९. Bxh., I-iii-2 १०. C,Sinsert अयगाभ्यम् ·५ - । IV, xxvii] . चतुर्थवर्णकम् २४५ उदगायत् । इति भनआत्मवादे; 'कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमय: इत्यादि विज्ञानात्मवादे ; 'असद्वा इदमग्र आसीत् । इति शून्यात्मवादे 'मन्ता बोद्धा कर्ता', 'स्वप्ने जीवः सुखदुःखभोक्ता इत्यादि कर्तृभो- क्वात्मवादे ; 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति इति संवं अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति।" इत्यादि साक्षित्वलक्षणकेवलभोक्त्रात्मवादे ; 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयति' इति तटस्थेश्वरवादे । निर्लेप- ब्रह्मात्मवादे तु सर्वाणि वेदान्तवाक्यान्यवगन्तव्यानि । तत्र निलेपब्रह्मा- त्मवादिना अभिहितयोः युक्तिवाक्ययोः समीचीनत्वं अन्योक्तयोस्तु आभासत्वमित्येतत् सूत्रकार एव तत्र तत्र स्पष्टीकरिष्यति । XXVII. एवं च सति एतद्विचारशास्त्रमश्रुत्वा पण्डितमन्यतया देहादितटस्थेश्वरान्तेपु अन्यतमं ये कंचिदात्मानमवलम्बमानो मुमुक्षुर्न मोक्षं प्राप्नुयात् ; तत्वज्ञानलभ्यस्य मोक्षस्य विपरीतज्ञानेन संपादयितु- मशक्यत्वात् । न च तस्य पापिष्ठस्य कदाचिन्निष्कृतिरस्ति । अतस्तस्य अन्यथाप्रतिपत्तिहि महत्तरं पापम् । योऽन्यथा सन्तमात्मानं अन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ इति न्यायात् । अतः सत्यज्ञानानन्दादिरूपस्यात्मनोऽसत्कल्पनामापाद- यन्तः तस्यात्मघातिनः कष्टलोकप्राप्तिः श्रूयते- असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ इति । १., Comit इति Comits सत्वं IV-ji-7 ९. Paingirahasya-brah- ३. Taitt., II-vii-1 T, V:तटस्थात्मवादे ४. 5. Comit इति Comits अतस्तस्य C: शून्यवादे १२. C,insert अनन्त and c P: अनुमन्ता; reference is omits आनन्द to Prasna, IV-9 १३. : अनन्ता; the reference Kaivalya, 13 is to Iba, 3 ८. २. Brh, maņa ५.

·२४६ विवरणप्रमेयसंग्रहः [IV; xxviii-xxix XXVIII. ननु ब्रह्मविचारेण तत्वज्ञाने निप्पन्नेऽपि न मोक्ष उपपद्यते, पृथिव्यादिप्रपञ्चनिवृत्तेरभावात् । नेप दोषः, सर्वजीवसाधा- रणेपु पृथिव्यादिपु सत्स्वपि अन्तःकरणाध्यासनिवृत्ती प्रमातृत्वाभावात् आत्मचैतन्यस्य स्वतो विपयोपरागाभावाद्वा एतद्दर्शनं न प्रामोति, निरि- न्द्रियस्येव रूपादिदर्शनम् ; इत्येक पक्षः । इतरस्तु सर्वद्वैतनिवृत्तिपक्षः समन्वयसूत्रे वक्ष्यते । XxIx. तदेवं 'अहम् । इत्यात्मत्वसामान्याकारेण सर्वप्रत्यक्ष-' सिद्धस्यात्यन्ताप्रसिद्धयभावात् , विशेषतो चादिविप्रतिपत्तिविपयस्यापि निष्प्रपञ्चब्रह्मरूपेण विशेषेण शास्त्रान्तरेषु असिद्धत्वाच विपयत्वसिद्धिः। तस्य च ब्रह्मणोऽनेन शास्त्रेण प्रतिपादयितुं शक्यतया प्रतिपाद्यप्रतिपाद- कमावलक्षणः संबन्धोऽपि सिद्धः । इत्युभयस्यापि सिद्धेः प्रयोजनस्य च मोक्षस्याभिहितत्वात् निष्प्रत्यूहो ब्रह्मविचारः कर्तव्यः इत्यशेपमति- मङ्गलम् । इति चतुर्थवर्णकम् प्रथमसूत्रं समाप्तम् । T:आरमसामान्य ३. Somits भाव C: वादिमिः विप्रतिपयमानरपापि .. 5,P omit | ·.. पञ्चमवर्णकम् I. 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा'' इत्यत्र ब्रह्मज्ञातुकामेन ज्ञानोपाय- भृतमिदं विचारशास्त्रं श्रोतव्यमिति प्रतिज्ञातम् ; जिज्ञासापदस्य ज्ञानेच्छा- लक्षणस्वार्थापरित्यागेर्ने अन्तर्णीतविचारलक्षकत्वात् । प्रतिज्ञाते च ब्रह्म- विचारे तदङ्गानि लक्षणप्रमाणयुक्तिसाधनफलान्यय॑र्थात्प्रतिज्ञातान्येवेति 'लक्षणादिप्रतिपादको वक्ष्यमाणः सूत्रसन्दर्भः सङ्गच्छतेतराम् । अन्यथा ज्ञानेच्छामपुरुपतन्त्रां कर्तव्यत्वेन प्रतिज्ञाय इच्छानुपयुक्तानि लक्षणादीनि प्रतिपादयतः सूवक्रतो महदकौशलमापद्यत । यद्यपि साध्यसिद्धेः साधनाद्यधीनत्वात् साधनादीन्येव प्रथम विचार्याणि, तथापि तानि • ब्रह्मप्रमाण ब्रह्मयुक्तिः ब्रह्मसाधनं ब्रह्मप्रमितिः इति ब्रह्मविशिष्टत्वेन ब्रह्म- स्वरूपनिर्णयसापेक्षाण्युपसर्जनानि च । अतो निरपेक्ष प्रधानं च ब्रह्मस्वरूपं भगवान् सूत्रकारः प्रथमं लक्षयति 'जन्माद्यस्य यतः" इति । II. नन्वज्ञाते स्वरूपे लक्षणं ज्ञाते चा? ने अज्ञाते; किमस्य लक्ष्यस्य लक्षणमिति "जिज्ञासानुदयात् अस्येदं लक्षणमिति लक्ष्यलक्षण- सम्बन्धापरिज्ञानाच । नापि ज्ञाते," वैयर्थ्यात् । किं च स्वरूपलक्षण- मुच्यते, तटस्थलक्षण वा ? नाद्यः, जन्मादिकारणत्वस्य सप्रतियोगिकस्य स्वरूपत्वायोगात् ; स्वरूपत्वे च सविशेपत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, स्वरूपलक्षणेन विना तटस्थलक्षणमात्रेण स्वरूपप्रतीत्ययोगात् , अन्यत्र Br.Su., 1-1-1. C: नाद्यः, अज्ञाते लक्षणजिज्ञा. २. P : स्वार्थपरित्यागेन १०. 5 : आकाङ्क्षानुदयात् Pomita अपि C: सूत्रग्रयसन्दर्भः परिज्ञाते ६, P,S: ब्रह्मफलं Comits लक्षणं Br. Su., I-1-2. P : विगेपपसगात् P: न लक्षणं instead of १५. P,C: अन्यस्य लक्षणं ज्ञाते वा नाज्ञाते . ९. सानुदयात् ३. Cinserts तत्न Comits लक्ष्यलक्षण : १२. १४. .

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [v, iii-iv चे स्वरूपलक्षणस्याग्रसिद्धः । कथंचित् तत्प्रसिद्धावप्यस्य तटस्थ- लक्षणस्यातिव्याप्तिः, प्रधानादावपि जगत्कारणत्वसंभवात् । अतोऽनेन, सूत्रेण किं प्रतिपाद्यते ? इति । III. अत्र ब्रूमः। जगजन्मस्थितिध्वंसा यतः सिध्यन्ति कारणात् । तत्स्वरूपतटस्थाभ्यां लक्षणाभ्यां प्रदर्श्यते ॥ अधीतवेदान्तस्य विदितपदपदार्थसम्बन्धस्य आपाततो ब्रह्मस्वरूपं ज्ञात्वा विशेपतो ज्ञातुमाकाङ्क्षतः क्लप्तलक्ष्यलक्षणसम्बन्धत्वेन सार्थकमेवेदं लक्षणाभिधानम् । तत्र तावत् जगज्जन्मादिकारणत्वं मायाविशिष्टब्रह्मणः स्वरूपलक्षणत्वेऽप्यविरुद्धम् ; [शुद्धब्रह्मणस्तु तत् तटस्थलक्षणम् । स्वरूपलक्षणं तु तस्य] 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतिपु प्रसिद्धम् । न चोक्तलक्षणस्यातिव्याप्तिः, प्रधानादेः जगत्कारणत्वस्य निराकरिप्य- माणत्वात् । अतिव्यात्यादि दोपपरिहारेण लक्षणनिर्णयाय अत्रैवार्थात् सूलिते प्रमाणयुक्ती इत्यवगन्तव्यम् ; अध्यायद्वये तयोरेव प्रमाण- युक्त्योः सूत्रकारेण प्रपञ्चयिष्यमाणत्वात् । IV. ननु 'जन्मादि । इत्यस्मिन् बहुवीही स्थितिप्रलययोरन्य- पदार्थत्वात् पुंल्लिङ्गैद्विवचनेन भवितव्यम् । न भवितव्यमें, जन्मनोऽप्यन्य- पदार्थत्वेन विवक्षितत्वात् । न चैवं सत्येकस्यैव जन्मनो विशेष्यत्य- विशेपणत्वप्रसङ्गः, जन्मादित्रयस्य विशेष्यत्वेन विवक्षितत्वात् । अत एव Comits च Comits C,Tomit तत् Vivarana, p. 204. C:ज्ञातुयामस्य All except s omit जगत् P omits all the words enclosed in brackets. s: तटस्थलक्षणमेव C: निर्गुणस्येदं तटस्थलक्षणम् ९. Taitti, II-i Comits आदि P: पुहिङ्गपत्, C: नपुंसालिहवत् १२. Comits भवितयं ·२४९ V, v•vii] पञ्चमवर्णकम् न पुल्लिंगैबहुवचनप्राप्तिरपि । यद्यप्यनादौ संसारे न जन्मनो वस्तुत आदित्वं तथापि जनित्वा स्थित्वा प्रलीयते इति व्यावहारिकी लोक- प्रसिद्धिमुपजीव्य 'यतो या इमानि भृतानि जायन्ते । इति श्रुतौ जन्मन आदित्वनिर्देशा; तमुपजीव्यायं सौत्रोऽपि निर्देश उपपन्नः । v. अस्येतिसूत्रपदे' प्रातिपदिकेन प्रत्यक्षादिप्रतीतं कृत्स्नं जगदभिधीयते ; इदमः सर्वनामत्वात्, अन्यत्रेवाः सङ्कोचकस्य प्रक- रणादेरभावात् । अत एव पष्ठीविभक्त्या जन्मादीनां जगतश्च सर्व एवेह सम्बन्धी विवक्ष्यते । न च जगदाश्रितानां जन्मादीनां गृहाश्रितकाकवत् लक्ष्यसम्बन्धरहितत्वात् अलक्षणत्वमिति वाच्यम् , शुद्धब्रह्मासम्बन्धा- भावेऽपि मायाविशिष्टकारणवासम्बन्धित्वात् । VI. यत-इत्यनेन हि सूत्रपदेन कारणमेव निर्दिश्यते, न तु शुद्धम् । ननु कारणत्वमपि लक्ष्यान्तर्गतम् : कारणत्वं हि नानाविध- कार्यगोचरक्रियावेात्मत्वम् , तत्प्रसवशक्त्यात्मकत्वं वा; न च तदुभयं जिज्ञास्ये विशुद्ध ब्रह्मण्यन्तभवितुमर्हति ; ततः कारणसम्बन्धिनो जन्मादेः अलक्षणत्वम् । इति चेत् , मैवम् ; काकाधिकरणत्ववदुपदत्तेः। काका- धिकरणत्वं हि न गृहेऽन्तर्भवति, तथा च सति कांकविगमे गृहैकदेश- भङ्गबुद्धिप्रसङ्गात् । अतो गृहस्याधिकरणत्वं नामौपाधिको धर्मः; स च परिशेषात् लक्षणे एवान्तर्भवति । तनिरूपकस्य काकस्य यथा लक्षण- त्वम् , तथा ब्रामणोऽपि कारणत्वमापाधिको धर्मो लक्षणान्तःपाती। तन्निरूपकस्य जन्मादेः लक्षणत्वे का तब हानिः? VII. ननु लक्षणान्तःपातित्वेन ब्रह्मण्यङ्गीक्रियमाण कारणत्वं कीदृशम् ? किं निमित्तत्वमेव, उतोपादानत्वमेव, अथोभयम् ? न ७ P: पुलिगयत् C: नपुंसकलिङ्गवत् २. •Taitt., III-i. ३. This is the reading in 6; all others read सूत्र- . प्रतीकेन ४. C: अयस्य चात्र Pomits retai ६. S,C: आमकन्य P, $ insert afa ·, २५० विवरणप्रमेयसंग्रहः [V, viii तावत् प्रथमद्वितीयौ; उपादानस्य निमित्तस्य वा अन्यस्यावश्याङ्गीकर्त- व्यत्वेन ब्रह्मणि बृहत्यर्थान्वयाभावात् , , श्रुत्युक्तानन्त्यभङ्गप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः; एकस्योभयकारणत्वे प्रमाणाभावात् । न ह्यवानुमान संभवति । तथा हि । भूतभौतिकं जगत् पक्षीक्रियते, भूतमात्रं वा ? आद्य भागे वाधः, भौतिकेपु अभिन्ननिमित्तोपादानवैवसाध्यवैपरीत्य- दर्शनात् । न द्वितीयः, घटादिष्वेव कार्यत्वहेतोरनैकान्तिकत्वात् । अतो न कारणत्वं लक्षणम् । VIII. इति चेत् , मैवम् ; सूत्रगतैया 'यतः' इतिपञ्चम्या द्विविधकारणत्वस्य विवक्षितत्वात् , जायमानवस्तुप्रकृतौ हेतौ च पञ्चमी- विधानात् । न च तन्तुष्बनेकेषु प्रकृतित्वदर्शनात् एकस्य ब्रह्मणः प्रकृतित्वासंभवः इति वाच्यम् । तत्र किं महाभूतप्रकृतित्वं न संभवति, भौतिकप्रकृतित्वं वा ? नाद्यः । महाभूतानि सत्ताप्रकृतिकानि, तदनु- रक्तत्वात् , यो यदनुरक्तः स तत्प्रकृतिकः, यथा तन्त्वनुरक्तः तन्तु- प्रकृतिकः पिटः । सत्तायाश्चैकत्वं लोकवेदवशात् प्रसिद्धम् । दिकाला- दिषु द्रव्यत्वजात्यनुगमेऽप्यतत्प्रकृतिकत्वात् अनैवान्तिक]ता; इति चेत , न; वेदान्तिभिः द्रव्यत्वादीनामपि प्रकृतित्वाङ्गीकारात् ; सत्ताया एव ह्यौपाधिका भेद यत्वादयो न स्वतन्त्राः । अतो न पृथिव्यादौ सत्ताद्रव्यत्वोभयप्रकृतित्वप्रसङ्गः । नापि द्वितीयः, भौतिकेष्वपि सत्तानु- रक्तेषु भूतद्वारा भूतानुगतसत्ताया एव लायवन्यायेन मूलप्रकृतित्वाशी- कारात् । न च प्रकृतेरेव निमित्तत्वे मानासंभवः । विमतं जगत् अभिन्न- निमित्तोपादानकम् , प्रेक्षापूर्वजनितत्वात् , आत्मगतसुरवदुःखरागद्वेषा- द्विवत । अज्ञानोपादानकदोपनिमित्तकगुक्तिरजतच्यावृत्तये प्रेक्षापूर्व- इत्युक्तम् । घटादीनामपि पक्षत्वान्नानकान्तिकता। कुलालाद्याकारण 1. Somits भूत २. C: उपादानय ३. C: सूत्रे T,V: क्यदेवासत् which gives no sense. The words in brackets are left out by P. Ś reads दवादि C:मानामार. ५.

·V,ix-x] . पञ्चमवर्णकम् २५१ ब्रह्मण एव निमित्तत्वात् न भागे बाधोऽपि । अदृष्टादिनिमित्तभेददर्श- नात् साध्यवैकल्यमिति चेत्, न; उपादानाधिष्ठात्रोरेवैकत्वानुमानात् । तथा च सति जगत्यपि ब्रह्मव्यतिरिक्तस्यादृष्टस्य निमित्तत्वं प्रसज्येत; इति चेत् , एवं तर्हि अदृष्टोपहितस्यात्मनं एव सुखादिनिमित्तत्वं द्रष्ट- व्यम् । अथ कुतर्कोपहतमतिः सन् अस्मिन्ननुमानेऽत्यन्तं न प्रीयसे, तहि सृष्टिवाक्यप्रसिद्धमेकस्योभयकारणत्वं लक्षणत्वेन निर्दिश्यते; सृष्टि- वाक्यं च तदेक्षत' इति निमित्तत्वम् 'बहु स्याम् । इत्युपादानत्वं चें प्रतिपादयति ; इति सन्तोष्टव्यम् । Ix. अत्र केचित् श्रुतेः स्वतः प्रामाण्यात् तथाभूतैव ब्रह्मणः प्रपञ्चापत्तिः इति परिणामवादमवतारयन्ति । तत्र तथाभृतत्वं नाम किं सत्यत्वम् , किं वा स्त्रोपाधावभावव्यावृत्तत्वम् , उत स्वाश्रयोपाधाववा- ध्यत्वम् , अथ वा स्वरूपेणावाध्यत्वम् ? नाद्यः, स्वप्नसृष्टेः सय॑त्व- प्रसङ्गात् , तदुद्धरपि स्वतः प्रामाण्यप्राप्तेर्दुर्वारत्वात् । अथ तत्र दोपाद- प्रामाण्यम् , श्रुतेस्तु नैवम् , इति मन्यसे, एवमपि 'इदं रजतं मिथ्या, वाध्यत्वान्' इत्यनुमानप्रमाणगम्ये रजते सत्यत्वं प्रसज्येत । न द्वितीयः, मायावादिभिरपि श्रुत्यादिप्रतिपन्नसृष्टेः स्वाधिष्ठाने ब्रह्मणि अभावव्या- वृत्तत्वाङ्गीकारात् । न तृतीयः; कल्पितानां प्रतिविम्बश्यामत्वघटाकाश- परिच्छिन्नत्वादीनां औपाधिकधर्माणामपि स्वाश्रयोपाधावबाध्यत्वात् । न चतुर्थः, सृष्टेरपि परमार्थसत्यत्वांशेनैव बाध्यत्वं न स्वरूपेण इत्यङ्गीकारात् । x. सृष्टेः सत्यत्वाभाव सृष्टिश्रुतेरप्रामाण्यं स्यात् । इति चेत् । न; सृष्टिस्वरूपमात्रप्रमापणे प्रवृत्तायाः श्रुतेः सृष्टिस्वरूपसद्भावमात्रेण C: ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वं स्यात् अदृष्ट ५. P, S, T, V : सत्यशब्दाभि- निमित्तवानीकारात् इति चत् न, धेयत्वम् अदृष्टोपहितस्यान्मनः etc. P, S, T, Vशब्दाभिधेयता. Comits अस्मिन् ३. Chand., VI-ii-3. ७. 6 : आपत्तेः . ६. भसगात् Comits च ·. [V, xi-xii २५२ विचरणप्रमेयसंग्रहः प्रामाण्योपपत्तौ तत्सत्यताया अप्रयोजकत्वात् । न हि रूपनमापकस्य चक्षुपः शब्दाभावादप्रामाण्यं भवति । प्रमाणत्वापराधमात्रेण सत्यतायां 'तात्पर्यकल्पने स्वप्नविपर्यसृष्टिश्रुतेरपि तथात्वं स्यात् । प्रयोजनशून्यता तु उभयत्र समाना; दुःखतत्साधनांशेऽनर्थहेतुत्वं च समम् । सृष्टि- सत्यताप्रतिपादने कर्मकाण्डस्य प्रत्यक्षादेर्वा प्रामाण्यसिद्धिः प्रयोजनम्; इति चेत् , न; तत्प्रामाण्यस्य जगन्नित्यत्वयादिमीमांसकमतेऽप्युपपत्ती परिणामवादानवतारात् । मतान्तरेष्वपि सृष्टिश्रुत्यवगमात् प्रागेव लोक- व्यवहारात् तत्प्रामाण्यं सिद्धम् । ततो निष्प्रयोजनैव सृष्टिश्रुतिः स्यात् । अस्मन्मते तु मानान्तरानवगताखण्डेकरसब्रह्मानगमाय महावाक्यप्रवृत्तिः, सृष्टिश्रुतिस्तु 'अध्यारोपापवादाम्यां निष्प्रपञ्च प्रपञ्च्यते। नान्यत्र कारणात् कार्य न चेत्तत्र व तद्भवेत् ?' इति न्यायेन अखण्डकरसत्वप्रतिपादनाय; इति न वैयर्थ्य किश्चित् । ननु यथा 'इदं रजतम् । इति ज्ञानस्य प्रतीतितो रजतस्वरूपमात्रगोचरत्वे[ऽपि वस्तुतो रजताभासगोचरत्वेन] अप्रामाण्य तथा श्रौतसृष्टिज्ञानस्यापि ; इति चेत् , न; तत्र. यथा रजताभासा- दन्यन्मुख्यरजतं लोके प्रसिद्धं तद्वदन सृष्टयन्तरस्य मुख्यस्याभावात् तस्या एव मुख्यसृष्टित्वेन तद्गोचरज्ञानस्य मुख्यरजतज्ञानवत् प्रामाण्यो- पपत्तः । न च पारमार्थिकब्रह्मणो मिथ्याभूतप्रपञ्चभावापत्तिविरोध इति वाच्यम् देवदत्तस्य मायया मिथ्याव्याघ्रादिभावापत्तिदर्शनातन च मिथ्याकार्य सृष्टिशब्दप्रयोगानुपपत्तिः, 'माया ह्येपा मया सृष्टा' इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । न च सृष्टिमिथ्यात्वे मानाभावः, श्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षानु- मानार्थापत्तीनां सत्त्वात् । 'मायां तु प्रकृति विद्यात्, 'मम माया . XI. XII. १..T:प्रमाणकस्य २. विषये सृष्टिश्रुतेः ३. C omits 5 Comits वा P:तथा प्रामाण्यस्य P omits the words within brackets. ७. Svet., IV-10 ·V, xiii-xiv] पञ्चमवर्णकम् २५३ दुरत्यया'' इति श्रुतिस्मृती अनिर्वचनीयमायात्मकत्वं सृष्टेर्दर्शयतः । घटायभारग्राहि प्रत्यक्षमपि सृष्टमिथ्यात्वं दर्शयति । यथा 'इदं रजतम्। इत्यत्र इदन्तोपाधौ प्रतिपन्नस्य रजतस्य सत्येव तदुपाधौ ‘नेदं रजतम्। इति बाधः, तथा 'अस्ति घटः' इत्यत्रास्त्यर्थोपाधौ प्रतिपन्नस्य घटस्य तदुपाधावेव 'नास्ति' इति प्रत्यक्षेणव बाधो दृश्यते । ननु देशकाल- विशेपे तदुपाधिकास्त्यर्थे वा घटस्य निषेधः, नास्त्यर्थमा ततो देशान्तरे कालान्तरे च घटस्य सद्भावः इति चेत्, न । यदा देश- कालौ निषिध्येते तदा देशकालान्तराभावे न केवलास्त्यर्थस्यैवोपाधित्वं वाच्यम् , निरुपाधिकनिपेथायोगात् । ततस्तत्र क्लसोपाधेः घटादिनिषेध- संभवे] सति अन्योपाधिकल्पने गौरवप्रसङ्गः । न चैवमेवास्त्यर्थनिषेधे अस्त्यर्थान्तराभावात् निषेध्यस्य अनुपाधित्वात् निरुपाधिकनिषेधोऽङ्गी- क्रियते इति वाच्यम् , अस्त्यर्थस्यानुयायिनो निषेधाभावात् । तस्माद- स्त्यथै ब्रह्मणि घटाद्यभावबोधकं प्रत्यक्षं मिथ्यात्वे मानम् । XIII. यस्तु अभावस्य पष्ठमानगम्यत्वमाह तं प्रत्येकैकाभाव- विशिष्टवस्त्वन्तरप्रत्यक्षं चा पष्ठमानमेव वा मिथ्यात्वं बोधयतु । YIV. अनुमानान्यपि तद्रोधकान्युच्यन्ते । विमता विकाराः स्वानुस्यूतकवस्तुनि कल्पिताः, प्रत्येकमेकस्वभावानुविद्धत्वात् विभक्तत्वाच्च, चन्द्रस्वभावानुविद्धचन्द्रकल्पितजलचन्द्रभेदवत् । शून्यवादिनं प्रति सिद्ध- साधनतापरिहाराय 'वस्तुनि' इति पदम् ; अनेकेषु विपये, विज्ञानाकारः कल्पितः इति वादिन प्रति 'एक' इति; 'क्षणिककज्ञाने सर्व कल्पितम् । इति वादिन प्रति 'स्वानुस्यूत । इति; बनाकारानुविद्वेषु तत्राकल्पितेषु ३. ८. Gita., VII-14 ६. Cadds अपि P : इत्यादी ७. 5, Cadda This word is found only C: अङ्गीकार्य: in s and C. Pomits भेद P omits at १०. C: वारणाय Tomits all the words .११. Comits विपयेषु within brackets.

·२५४ विवरणप्रगेयसंग्रहः [V, xv तरुवनक्रान्तिकत्वच्यावृत्तये' 'प्रत्येकम् । इति । भेदः कल्पितः, जडत्यात् , कार्यत्वात् , रजतवत् ; भेदत्वात् , चन्द्रभेदवत् ; प्रतिपन्नो- पाधापरथूलादिवाक्यः प्रतिपिध्यमानत्वात् , देहात्मभाववत् । विरोधि- कारणस्वभावानुपमर्दैन विरोधिकार्यापत्तिलक्षणत्वात् , मायाव्याघ्रयत्; प्रलयावस्थायां सह कालेन स्त्रोपाधी शून्यत्वात् , देहात्मभाववन् । प्रलयकाले एव शून्यत्वं न स्वोपाधी इत्याशङ्काव्युदासाय 'सह कालेन' इत्युक्तम् । xv. अर्थापत्तिरपि । प्रपञ्चस्य 'मिथ्यात्वमन्तरेण अनुपपन्नौ जन्मविनाशी, अमिथ्याभूतयोः ब्रह्मशून्ययोः जन्मधिनाशादर्शनात् । न चैवं प्रपञ्चमिथ्यात्वाङ्गीकारे ब्रह्मज्ञानस्यापि प्रपञ्चज्ञानवत् मिथ्या- त्वमनुमीयते इति वाच्यम् ; स्वरूपतो मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । विपयतो मिथ्यात्वं तु 'तत्सत्यं स आत्मा" इति वचनविरुद्धम् । ननु अस्थू- लादिवाक्यैः स्थूलादिव्यतिरिक्तरूपमप्यस्तीति प्रतिपाद्यते, न तुस्यूलादि- रूप निषिध्यते; ततः प्रतिपिध्यमानत्वहेतुरसिद्धः। इति चेत्, न स्थूलप्रपञ्चतादात्म्यवति ब्रह्मणि अन्यरूपैविवक्षयाप्येवं प्रतिषेधानुपपत्तेः। न हि शुक्लायां गवि क्षीरसंपत्ति विवक्षन् 'न शुक्ला गौः' इति प्रयुङ्क्ते कि तहि ? 'क्षीरसंपन्ना गौः' इति । ततः स्थूलादिग्रपञ्च निपिध्यत्र रूपान्तरं प्रतिपाद्यते इत्यङ्गीकर्तव्यम् । तर्काप्रतिष्ठानात् न मिथ्यात्या- नुमानमिति चेत् , न; विचारशास्त्रानारंभप्रसङ्गात् । न हि श्रुत्यर्थनिर्णा- यकतकंप्रदर्शनाय विचारशास्त्रारंभः, किं तु परकीयतर्कनिराकरणायैव; ब्रह्म तु श्रुतिमात्रसिद्धम् ; इति चेत्, तर्हि 'असद्वा इदम्',' 'सदेव १ P: व्यावृत्तिसिद्धये २. Brh., III-viii-8. P transposes the words मिथ्यात्वमन्तरेणानुपपन्नौ and जन्मविनाशी ४. Chand., VI-vili-7. Pomits a ६. T, V.omit न P breaks off here leaving out a big portion (covering some 22 pages of the V text). C: अन्यस्वरूप ९. Taitt., II-vii-1 ·. V, xvi-xvii] पञ्चमवर्णकम् २५५ सोम्य' इत्यादिश्रुतिद्वयमामर्थ्यात् कारणस्य सदसच्चे रयाताम् । सर्वशक्तित्वात् ब्रह्मणः सर्वमुपपन्नमिति चेत् , न; तथा सति कदाचित् शून्यत्वस्यापि प्रसङ्गात् । सर्वशक्तित्वं तु श्रुत्यनुसारेणवावगन्तव्यम् । श्रुत्यर्थश्च तदनुसारितर्कान्निश्चेतव्यः । अतोऽनुमानमपि श्रुत्यविरोधि प्रपञ्चमिथ्यात्वं साधयिष्यत्येव । न च 'सन् घटः' इत्यादिसद्बुद्धध- नुगमविरोधः; अनुगतसत्ताया अधिष्ठानत्वात् घटादिविशेषाणामेवै मिथ्या- त्वात् । तस्मादश्रीतः परिणामवाद इति सिद्धम् । XVI. एवं चसति विवर्तवादाभिप्रायेणेच ब्रह्मणः श्रुतौ द्विविध- कारणत्वमुक्तम् । तच्च कारणलं तटस्थलक्षणत्वेन यद्यपि लक्ष्यात् ब्रह्मणः पृथग्भृतं तथापि तस्य मिथ्यात्वात् न लक्ष्यस्याद्वितीयत्वविरोधः । न च सत्यस्यैव लक्षणत्वं न मिथ्याभूतस्य इति वाच्यम् । अमाधारण- सम्बन्धो हि लक्षणत्वप्रयोजको न लक्षणसत्यत्वम् ; सत्यानामप्यसम्ब- • द्धानां काकादीनां गृहोपलक्षणत्वादर्शनात् ; असत्यानामपि सम्बद्धानां रजतादीनां 'यद्रजतमित्यभात् सा शुक्तिः' इत्यादौ शुक्त्यादिलक्षकत्वात् । अस्ति चात्र प्रपञ्चब्रह्मणोः वास्तवसम्बन्धाभावेऽपि आध्यामिकः तादा- त्म्यसम्बन्धः । अतः प्रपञ्चजन्मादिकारणत्वेन तटस्थेन जिज्ञास्य- विशुद्धब्रह्मस्वरूपं निर्विघ्नमुपलक्ष्यते । न चोक्तलक्षणेन प्रधानादीनि लक्षयितुं शक्यन्ते, तेषां सर्वत्रत्वमाक्तित्वाभावात् , मर्वज्ञत्वसर्वशक्ति- त्वयोथ सूत्रस्थयच्छब्देन विवक्षितत्वात् । सा च विवक्षा सूत्रगतेद- शब्दार्थभृतकार्यप्रपञ्चपर्यालोचनया लभ्यते । XVII. तं च प्रपञ्च वादिनः स्वप्रक्रियानुसारेण विभजन्ति । तथा हि । द्रव्यगुणकर्मसामान्यानीति वार्तिककारीयाः । कार्यकारणयोग- विधिदुःखान्तशब्दवाच्या जगदीश्वरसमाधित्रिपवणस्नानाद्यनुष्ठानमोक्षाः पञ्चेति शैवाः। द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः पडिति वैशपिकाः । जीवाजीवासवसंवरनिर्जरबन्धमोक्षाः मोति क्षपणकाः; तत्र बद्धो मुक्तो नित्यमिद्धश्चेति त्रिविधो जीवपदार्थः; पुद्गलास्तिकायो धर्मास्तिकायो- 1, Chand , VI-11-1 C: निशेपणानामेव २.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [V, xviii.xix ऽधर्मास्तिकाय आकाशास्तिकायश्चेत्यजीवपदार्थश्चतुर्विधः; आस्रावयति पुरुपं ज्ञानजननेन विपयेषु इति इन्द्रियप्रवृत्तिरात्रवः; स्रोतसो द्वारं संघृणोतीति गमदमरूपा प्रवृत्तिः संवर, निःशेषेण पुण्यापुण्ये सुखदुःखोप- भोगेन जरयतीति तप्तशिलारोहणादिः निर्जरः; अष्टविधं कर्म चन्धः; अलोकाकाशे सततो गमनं मोक्षः। द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विगेप- पारतन्त्र्य-शक्ति-नियोगाअष्टाविति चिरन्तनाः प्राभाकराः; द्रव्य-गुण-कर्म- सामान्य-समवाय-शक्ति-संख्या-सादृश्यान्यष्टाविति आधुनिकाः । प्रमाण- प्रमेय संशय प्रयोजन दृष्टान्त-सिद्धान्त-अवयव-तर्क-निर्णय चाद-जल्प-वित- ण्डा-हेत्वाभास-छल-जाति-निग्रहस्थानानि पोडशेति नैयायिकाः । एकादशे- न्द्रियपश्चप्राणपञ्चमहाभूताहकारमहदव्यक्तपुरुयाः पञ्चविंशतिः इति सांख्याः । वेदान्तिनस्तु 'त्रयं वा इदं नामरूपं कर्म', 'नामरूपे व्याकरवाणि । इति श्रुतिद्वयमाथित्य वैविध्य द्वैविध्यं वा अङ्गीकुर्वन्ति । XVIII. युक्तश्चान्त्यः पक्षः, स्रष्टुः सृज्यगोचरनामरूपयोः प्रथमं बुद्धयारोहात् , लोके घटं चिकीपी कुलाले तद्दर्शनात् । मूल- कारणमपि नामरूपाभ्यां स्वबुद्धयारूढं सृजति, स्रष्टत्वात् , कुलालवत् । एतावता जगत् बुद्धिमञ्चतनकार्यमिति लभ्यते । XIX. न च जीवकार्यत्वं शङ्कनीयम् ; कर्तृत्वभोक्तृत्वविशि- टानां नामरूपात्मकानां सर्वजीवानां कार्यान्तःपातित्वात् । न च जग- कारणस्य सर्वज्ञत्वे विवदितव्यम् ; जगतः प्रतिनियतदेशकालनिमित्त- क्रियाफलाश्रयत्वात् । प्रतिनियतदेशोत्पादाः कृष्णमृगादयः, प्रतिनि- यतकालोत्पादाः कोकिलादयः प्रतिनियत्तनिमित्ता. नवाम्बुदनादसंभवा बलाकागर्भादयः; प्रतिनियतक्रिया ब्राह्मणानां याजनादयः; प्रतिनियत- . .. १ T: अष्टविधर्मबन्ध. २. T,V भूत; पञ्चप्राण mahes . no sense in this ]ist; it should be पञ्चतन्मात्राणि, cf Vivarana; p 209. ३. Brh., I-V1-1 ४. Chande, VI-111-2 C: लोके तु घटचिकीर्षुकुलाले Cf. Bhämati p-123, (T P H Edn) • कोकिला- रवादय omats कोकिलादयः ·V, xx-xxi]] पंञ्चमवर्णकम् फलं ब्रह्मलोके सुखं. नरके दुःखमित्युदाहार्यम् । तामीदृशी नियति असाधैर्येण कथमसर्वज्ञः संपादयेत् ? नापि सर्वशक्तित्वे विवदितव्यम् , जगतो मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपत्वात् । न ोकस्या अपि शरीररचनाया विविधनाडीजालादिसंनिवेशविशिष्टाया रूपं मनसापि शक्यं चिन्तयितुम् ; दूरे जगद्रचनायाः । तदीदृशं जगत् कथमसर्वशक्तिविरचयेत् ? तदेवं सूत्रगतयच्छन्देनैव सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च विवक्षितम् । xx. सूत्रं चोपलक्षणप्रतिपादकमेवं योजनीयम्-अस्योक्त- विधस्य जगतो जन्मादि यतः सर्वज्ञात् सर्वशक्तेः कारणात् भवति, तत् कारणं ब्रह्म-इति । XXI. नन्वत्र सूत्रे ह्मस्वरूपलक्षण नोक्तम् । न च तदन्त- रेण स्वरूपमवगम्यते ; प्रकृष्टप्रकाशात्मत्वमनुक्त्वा शाखाग्रे चन्द्र इत्ये- चोक्ते चन्द्रस्वरूपानवगमात् । यच्छब्देन तदुक्तमिति चेत् , तत् किं सर्वशक्तित्वं उत सर्वज्ञत्वम् ? नाद्यः, प्रधानादावपि तत्संभवात् । न द्वितीयः, सर्वोपाधिकस्य तस्यै शुद्धब्रह्मस्वरूपत्वायोगात् । सर्वजत्वं च दुर्भणम् । किं पभिः प्रमाणैः सर्वज्ञत्वं उत प्रत्यक्षेणैव ? आयेऽपि न तावत् युगपत्सर्वज्ञत्वम् , प्रत्यक्षादीनामयुगपत् प्रवृत्तेः । क्रमेण सर्व- ज्ञत्वेऽपि तत्कि सर्वापरोक्ष्य उत सर्वज्ञानमात्रम् ? नाद्यः, नित्यानुमे- यानां आपरोक्ष्यानुपपत्तेः। न द्वितीयः, अस्माकमपि पभिः प्रमाणैः । क्रमेण सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षेणैव सर्वज्ञत्वमपि किं वा न उत मान- सेन अथ वा साक्षिप्रत्यक्षेण ? नायः, बाह्येन्द्रियाणां देशकालविप्र- कृष्टार्थेषु साक्षात्सम्बन्धाभावात् ; परंपरया सम्बन्धे अस्माकमपि सर्व- जत्वप्रसङ्गात् । द्वितीयेऽपि कि केवलेन मनसा उत योगाभ्यासजन्या- तिशययुक्तेन अथ वा सर्वविपयसंस्कारयुक्तेन ? नाद्यः, केवलमनसो यहिः अस्वातन्त्र्यात् । न द्वितीयः, अतिशयस्य स्वविषय एव प्रभवात् । मार्जारादिदृष्टीनामपि योग्यरूपेष्वेव अतिशयवचदर्शनात् । न तृतीयः, १. 6: ब्रह्मणः. 5: स्वरूपपरवायोगात C: योगान् रूपेष्येव " . . ३. ४. २. C omits are ·- २५८ विवरणप्रमेयसंग्रहः (V, xxii-xxiii प्रथमतः सर्वग्रहणाभावे तत्र संस्कारायोगात् । क्रमेण सर्वग्रहणे सति तत्संस्कारकल्पनेऽपि अतीतानागतवर्तमानार्थानां अनन्तानामियत्तान- वधारणात् सर्वग्रहणानुपपत्तिः । न च माक्षिप्रत्यक्षेण सर्वज्ञता, प्रदीप- प्रभावत् तस्य अतीतानागतार्थग्राहित्वाभावात् । तस्मात् नास्ति सर्वज्ञः इति । XXII. अत्रोच्यते । मविपयाकारधारिपु मायापरिणामेषु प्रतिविम्वितं चैतन्यं सर्वानुभव इत्युच्यते । तस्य च विषयः आध्या- सिकसम्बन्धात् वर्तमानकाले तावत् सर्वज्ञतं सिद्धम् । अतीतविपयाणां तदवच्छिन्नमायावृत्तीनां तदवच्छिन्नानुभवानां च निवृत्ती तत्संस्कारात् अस्मदादिप्टिव अतीतविपयाः स्मृतिरूपा मायापरिणामा भवन्ति; तत्प्रति- विम्बितानुभवेन अतीतविषयजत्वमपि सिध्यति । तथा सृष्टेः प्रागपि स्रक्ष्यमाणपदार्थावधारणस्य कुलालादिपु दृष्टत्वात् आगामिसर्व विषयज्ञान- मंपि स्वमायापरिणामवशात् भविष्यतीति युक्ता सर्वज्ञता। न चात्र मानाभावः, 'यः सर्वज्ञः" इति श्रुतेः । न च स्वरूपलक्षणत्वासंभवः, लक्षणाभिधानावसरे सर्वज्ञशब्देन सर्वप्रकाशकत्योपलक्षितशुद्धचैतन्य- मात्रस्य विवक्षितत्वात् । तदेवं जन्मस्थितिनाशाख्यविकारत्रयकारणस्य ब्रह्मणः सूत्र एव रवरूपलक्षणमपि सिद्धम् । यद्यपि वृद्धिपरिणामापक्षयाः यो भावविकारा जन्मस्थितिनाशव्यतिरेकेण प्रसिद्धाः तथापि वृद्धिर्जायते, वृद्धिस्तिष्ठति, वृद्धिनश्यति इत्येवमेव वृद्धयादयो निरूप्यन्ते, नान्यथा। ततो वृद्धया- दीनां जन्माद्यन्तर्भावात् न सूत्रगतादिशब्देन पृथक् ग्रहणम् । निरुक्तकारपठितपड्भावविकारग्रहणे सति नास्त्यन्तर्भावप्रयास इति वाच्यम् । तदा ह्यार्पयवाक्यस्य न तावदनुमानादि मूलम् ; अस्माकमपि तत्संभवेन तद्वाक्ययात् । नापि प्रत्यक्षम् , ब्रह्मजन्यमहाभूतपिका- राणां श्रुतिमन्तरेणाप्रत्यक्षत्वात् । भौतिकविकारा एव मुनिना प्रोक्ता XXIII. T: समंबन्धेम १. Somats अपि २.. Mund., I.i-9 ·V, xxiv-xxv] पञ्चमवर्णकम् २५९ इति चेत् , तर्हि तेषामिह ग्रहणे भौतिककारणं भूतपञ्चकमेव ब्रह्मत्वेन सूत्रे लक्षितमिति बुद्धिः स्यात् । अतः श्रुत्युक्ता जन्मादयस्वय एवात्र ग्राह्याः। न हि श्रुतिर्मूलप्रमाणमपेक्षते येनोक्तदोषः स्यात् । अतो यत्किश्चिजन्म- बद्भूतभौतिकं तस्य सर्वस्य मूलकारणत्वेन श्रुत्युक्तं ब्रह्मवात्र लक्षित- मित्यवगम्यते । XXIV. नन्वेवमपि सूत्रे श्रुत्युक्तं जन्मेवं सूच्यताम् , तावत- वोक्तार्थसिद्धः इति चेत् , न; केवलनिमित्तकारणत्वशङ्काव्युदासार्थत्वात् स्थितिप्रलययोः । न ह्यनुपादाने केवलनिमित्ते स्थितिप्रलयौ संभवतः । यद्यपि जन्मस्थितिप्रलया निरुक्तकारेणाप्युक्ताः, तथापि न तद्वचनद्वारा श्रुतिमूलत्वं सूत्रस्य कल्पनीयम् ; सूत्राणां साक्षाच्छुत्यर्थनिर्णयपरत्वात् । अन्यथा ऋषिवाक्यान्येव वक्ष्यमाणसूत्रैरुदाहृत्य निर्णायेरन् । तस्मात् 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्येतच्छुत्युक्तानेव जन्मस्थितिनाशान् साक्षात् सूत्रे निर्दिश्य तत्कारणं ब्रह्मेति लक्ष्यते । xxv. ननु कथं ब्रह्मणः कारणत्वम् ? किं ब्रह्म पूर्वरूपं परित्यज्य रूपान्तरेण परिणमते उत अपरित्यज्य विवर्तते । आये सृप्टेरुपरि ज्ञानानन्दरूपस्य ब्रह्मण उच्छेदः स्यात् । अथ जगद्रपेण परिणतं तद् ब्रह्म पुनरपि प्रलयावस्थायां ज्ञानानन्दब्रह्मरूपेण परिणमेत, तथापि तस्य ब्रह्मणः पुनर्जगदाकारपरिणामरवभावित्वात् अनिर्मोक्षप्रसङ्गः। न च सृष्टिश्रुतिः परिणामे प्रमाणम् ; तस्याः सृष्टिमात्रोपक्षीणायाः पूर्वरूपपरित्यागापरित्यागयोः ताटस्थ्यात् । च श्रुत्यन्तरं परिणामे संभवंति, 'अज आत्मा महान् ध्रुवः' इति ध्रुवशब्देन परिणा- मविरुद्धकौटस्थ्याभिधानात् । कूटस्थत्वं च ब्रह्मणो निरवयवत्या- दुपपन्नम् । न ४. Comits एव 7. Ś, C insert free ३. C: तन तस्मात् Taitt., 111-i. 5: उपक्षीणायां ६. Brh., IV-iv-20.

·२६० विवरणप्रमेयसंग्रहः [V, xxvi-xxvii - XxVI. ननु निरवयवमपि परिणमत एव । तथा हि । हेम गतरुचकादिपरिणामः परंपरया परमाणुपर्यवमायी, अवयवृत्तित्वात् । संयोगवत् । संयोगो हि अवयव्येकदेशसमवेतः परंपरया निरवयवपर- माणुसंयोगपुर:सरः प्रसिद्धः इति । XXVII (a). तत्र वक्तव्यं कोऽयं परिणामः' इति । मृत्पि- ण्डस्य घटरूपापत्ताविय स्वांवयवानां पूर्वसंयोगात् संयोगान्तरापच्या संमूच्छितावयवत्वं परिणामः ? तक्राघातञ्चनांवयवमयोगेन क्षीरस्य दधिभाववत् अवयवान्तरसंयोगेन संमूच्छितावयवत्वं वा ? यूनो वृद्धत्व- चवस्थान्तरं या ? काठस्य स्तम्भाधापत्तिवतु अन्यथाभायो चा? अणोरण्वन्तरसंयोगेन व्यणुकापत्तिवत् वस्त्वन्तरसंयोगो वा ? उदकस्य नदीभाववत् परिस्पन्दो वा ? पक्कफलस्य वर्णान्तरवत् गुणान्तरोदयो या ? उपादानानुरक्तद्रव्यान्तरोत्पत्ति ? xxVII (b). न तावत् प्रथमद्वितीयौ ; निरवयवस्य तादृश- परिणामानुपपत्तेः । XXVII (c). 'नापि तृतीयचतुर्थों; तथा सति जगदाकार- परिणामे पुनर्बह्मभावानुपपत्ती अनिर्मोक्षप्रसङ्गः, न हि वृद्धः कदाचिदपि युवा भवति ; नापि स्तम्भा वृक्षरूपेण प्ररोहेयुः; क्वचित्पुनः प्ररोहोऽपि दृश्यत इति चेत् , तर्हि मोक्षस्यापि तथा पुनः परिणामरूपत्वे सति अनित्यत्वं दुर्वारं स्यात् । XXVII (d) नापि पञ्चमपष्ठसप्तमाः; परिणामलक्षणस्याति- च्याप्ते, वस्त्वन्तरसंयोगिन्याकाशे परिस्पन्दमाने भ्रमरे लौहित्योदयवति •च पटे द्रव्यपरिणामघुद्धधभावात् । XxVII (e). नाप्यष्टमः, अवयविनस्तथा परिणामेऽपि अवय- वपरिणामस्य दुर्भणत्वात् । किं हेमावयवानां रुचकरूपेण परिणाम:, किं या रुचकोपयुक्तद्रव्यान्तररूपेण, उत रुचकोपयुक्तावस्थान्तररूपेण ? . " ३. 1.5: अवयवि Comits अपि C: प्रतिरोहेयु ४. C प्रतिरोहोऽपि ·V, xxviii] पञ्चमवर्णकम् न तावत् द्वितीयतृतीयो, रुचकव्यतिरेकेण तदुपयुक्तद्रव्यान्तरा- यस्थान्तरयोरदर्शनात् । नापि प्रथमः, रुचकस्य अवयविकार्यत्वात् ; अवयवकार्यत्वे च आरंभवादप्रसङ्गात् । न चावयवानां रुचकानुगमानु- पपत्तिः, अवयविद्वारा तदुपपत्तेः । न चाश्रयावयवेषु विकारमन्तरेण आश्रितावयविनि विकारानुपपत्तिः, परमाणी असतोरेव जन्मविनाशयोः यणुके दर्शनात् । जन्मविनाशव्यतिरिक्तधर्मस्य तथात्वमिति चेत्, न; कपालेप्वसत्या एव घटत्वजातेः घटसमवेतत्वात् । व्यापकानां अवय- चानां अवस्थान्तरमन्तरेण व्याप्यस्य अवयविनः अवस्थान्तरं नोपपन्न- मिति चेत् , न; व्यापकयोः जातिगुणयोः अवस्थान्तराभावेऽपि व्याप्य- द्रव्ये तद्दर्शनात् । अस्तु वा अवयवानां परिणामः; तथापि अवयविपरि- णामप्रयुक्तत्वात् नासौ ब्रह्मपरिणामस्य दृष्टान्तः । न हि ब्रह्माययवर्क परिणामि किञ्चिदस्ति, यत्प्रयुक्तो ब्रह्मपरिणामः स्यात् । निरवयवत्वात् अवयविदृष्टान्तेनापि ब्रह्मणः न परिणामसिद्धिः । XXVIII. यत्तु निरखयवसंयोगवत् परिणाम इति, तत्रापि किं दृश्यमानावयविसंयोगस्य परमाणुसमवेतत्वमुच्यते ? उत परमाणु- संयोगपूर्वकत्वं कल्प्यते ? नाद्यः, परमाणुगतरूपादिवंदप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, अवयविन्येव घटत्वजातिसमवायवत् संयोगोपपत्तेः । अब- यवानां संयोगे अनुगमस्त्ववयविद्वारा अन्यथासिद्धः। संयोगस्य अब- यविवृत्तित्वे कृत्स्नव्यापित्वप्रसङ्गेन अवयवेष्वेव वृत्तिः इति चेत् , तीव- यविनां तन्तूनां संयोगासंभवेन पटानारंभप्रसःि। कृत्स्नव्यापित्वं तु तार्किक प्रति अवययावृत्तिपरमाणुसयोगोदाहरणेन परिहर्तव्यम् ; अन्यान प्रत्याकाशवर्ती शब्द उदाहार्यः। तस्मान संयोगदृष्टान्तेन निरवयवपरि- णामोऽनुमातुं शयः। 1.5: घटे C: तद्पादि C: नोपपद्यते C: ब्रह्माययवपरिणामि C: उदाहर्तव्यः T: योग्यः ial, is found only in T ६. C: प्रपदात् This 1, which is essentands.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [V, xxix-xxx XXIX. ननु कथं ब्रह्मणो निरवयवत्वं यन परिणामो निरा- क्रियेत ? सावयवत्वस्य दुर्भणत्वात्, श्रुतेश्च इति वदामः । सावयवत्वे किं अवयवावयविनोः उभयोरपि स्वप्रकाशत्वं उतान्यतरस्येव ? आये तयो- रितरेतराविषयत्वात् न केनचिदपि सावयवत्वं प्रतीयात् ; द्वितीये घटात्म- नोरिव तयोः न अंशांशिभावसिद्धिः। श्रुतिश्च 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तम् । इति क्रियावयवशून्यतामाह । नियन्तृत्वादिक्रिया िश्रूयत इति चेत् , तर्हि तत्वतो निष्क्रियत्वं मायया सक्रियत्वमिति व्यवस्था अस्तु; 'मायाभिः पुरुरूप ईयते' इति विनिगमश्रुतेः; निर्व्यापारस्य चेतनस्य सुपुप्ते पुरुषार्थत्वानुभवेन निष्क्रियत्वस्य तात्त्विकत्वोपपत्तेः । न च ब्रह्मप्रवृत्तेः मायिकत्वे युक्त्यभावः, स्वर्मप्रवृत्तिवत् निष्प्रयोजनत्वेन मिथ्यात्वोपपत्तेः । तदेवं निरवयवं ब्रह्म न परिणमते, किं तुं विवर्तते इति द्वितीयपक्षोऽङ्गीकार्यः । तस्मिन्नपि पक्षे पूर्वरूपमपरित्यजतो ब्रह्मणो निर्विकारत्वात् जगद्रूपेण विकरिष्यमाणं वस्त्वन्तरं किञ्चिदङ्गीकार्यम् । तकि माया उत अन्यत् ? नान्यत् , ब्रह्ममायाभ्यां व्यतिरिक्तस्य सर्वस्य कार्यत्वेन मूलकारणलायोगात् । xxx. मायापक्षेऽपि किं 'माया प्रज्ञा तथा मेधा' इत्यभि- धानमनुसृत्य मायाशब्देन प्रज्ञोच्यते, उत पामरप्रसिद्धया मन्त्रीपधादिः, अथ या स्वकीयपण्डितमन्यत्वेन जडात्मिका काचित् पारमार्थिकशक्तिः, किंवा 'नासदासीत्। 'इत्यादिशास्त्रानुसारतोऽनिर्वचनीयशक्तिः? आयेऽपि न तावत् 'प्रज्ञा प्रतिष्ठा' 'प्रज्ञानं ब्रह्म' इति श्रुत्युक्तब्रह्मचैतन्यरूपप्रज्ञायाँ मायात्वं संभवति; 'भृयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति "देवी खपा गुणमयी . १२ C: प्रीयेत C: युद्धिः २. Svet., VI-19. Comits भपि C: एवं for इति, the relerence is to Brh, II--19 All others excepts, C read tunafe This word is found only in s. ८. Rgveda, X.129. ९. Ait.,V-3. १०. C: Usar: for A31941: Svet., I-10. १२. Gita, VII-14.

·.. V,xxxi] पञ्चमवर्णकम् २६३ 'माययापहृतज्ञानाः' इति शास्त्रेण मायायाः निवर्त्यत्वगुणमयत्वज्ञानाव- रणत्वाभिधानात् , चैतन्यस्य तदसंभवात् । नापि 'धीः प्रज्ञा शेमुपी मतिः' इत्यभिधानोक्ताया बुद्धिरूपप्रज्ञाया मायात्वम् , युद्धरुपादानत्वा- योगात् । न द्वितीयः, न हि लोके मन्त्रौपधादौ मायाशब्दः प्रयुज्यते । किं तर्हि ? तत्कार्ये गन्धर्वनगरादौ बाधिते । न तृतीयः, पारमार्थिकशक्ती प्रमाणाभावात् । चतुर्थेऽपि 'अनिर्वचनीया सा माया कि जगत उपादानं . किं वा जगदुत्पत्तौ कारणम् ?' इति विवेक्तव्यम् । तत्र 'मायां तु प्रकृति विद्यात् । इति श्रुतेः उपादानत्वं युक्तम् । न च प्रक्रियते अनया इति प्रकृतिगब्दः करणे व्युत्पादनीयः; उपादाने रूढत्वात् , रूढेश्च प्रापल्यात् । 'इन्द्रो मायाभिः । इति तृतीयाश्रुत्या करणत्वमिति चेत्, न ; तत्रात्मनो बहुत्वापत्तावेव करणत्वश्रवणात् । तावताच प्रपञ्चोपादानत्वे का हानिः ? 'आत्मन आकाशः संभूतः । इति पञ्चम्या प्रकृतित्वमात्मनः श्रूयते; ततो न माया उपादानम् ; इति चेत् न; निमित्तेऽपि पञ्चमीसंभवात् । न च मायैव निमित्तमस्त्विति वाच्यम् , जाडयरूपेण मायायाः प्रपञ्चे अनुगतत्वात् । आत्मापि सत्तारूपेण स्फूर्तिरूपेण च अनुगतः इति चेत् , एवं तात्मा माया चेत्युभयं उपादानमस्तु । तथा च मायायामति- व्याप्तेन जगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणेन विशुद्धं ब्रह्म न सिध्यति । xxxI. अत्रोच्यते । एकस्य कार्यस्य परस्परनिरपेक्षोपा- दानद्वयासंभवात् माया ब्रह्म च मिलित्वा ऐकमेवोपादानमिति वाच्यम् । तत्र त्रैविध्यं संभवति । रज्ज्या संयुक्तमूत्रद्वयवत् समप्रधानभावेन उभय- मपि जगत उपादानम् । तत्र सत्तास्फूर्त्यशयोः ब्रह्मण उपयोगः, जाडय- विकारांशयोस्तु मायायाः इति केचिदाहुः । 'देवात्मशक्तिम्" इति Gita, VII-15. C: जायमानरूपण २. 5, Comit प्र All except C read an ३. Svet, IV-10. S adds sta ४. Brh, Il-v-19. C: एक सोपादानं C: का नो हानिः ११. Svet., I-3. Taitt, II-i. - .

·२६४ विवरणप्रमेयसंग्रहः [V, xxxii श्रुतिबलात् मायाख्या शक्तिरेव साक्षादुपादानम् । शक्तेश्च नियमेन शक्तिमत्पारतन्त्र्यात् शक्तिमति ब्रह्मण्यपि अर्थादुपादानत्वं पर्यवस्यति इत्यन्ये । आरोपिताया मायाया अधिष्ठानब्रह्मस्वरूपमन्तरेण वस्तुतः स्वरूपान्तराभावात् मायाया एव साक्षादुपादानत्वेऽपि तदधिष्ठानत्वेन ब्रह्मणोऽप्युपादानत्वमवर्जनीयम् ; इत्यपरे। आये पक्षे मायाविशिष्ट- ब्रह्मणो मुख्योपादानत्वं ; द्वितीयतृतीययोस्तु मायाया एव । पक्षत्रयेऽपि विशुद्धब्रह्मणः औपचारिकमेवोपादानत्वम् । तत्र मुख्योपादानस्य जग- कारणत्वं स्वरूपलक्षणम् ; औपचारिकोपादानस्य तु तत्तटस्थलक्षणम् । तथा सति किं स्वरूपलक्षणत्वेनाभिप्रेत जगत्कारणत्वं मायायामतिव्याप्तं किंवा तटस्थलक्षणत्वेन । नाद्या, मायाया लक्ष्यान्तःपातित्वात् । न द्वितीयः, जगत्कारणत्वस्य तटस्थलक्षणरूपेण मायायामवृत्तेः। तस्मात् जगत्कारणत्वरूपतटस्थलक्षणेन ज्ञानानन्दादिस्वरूपलक्षणेन च विशुद्ध- ब्रह्मसिद्धिः। ननु न तावत् पृथिव्याधुपादानत्वं ब्रह्मलक्षणम् , पृथिव्यादीनां उत्पत्यदर्शनात् ; नापि घटायुपादानत्वम् , घटादीनां पृथिव्यादिकार्यत्वात् । इति चेत् , मैवम् । विमताः पृथिव्यप्तेजोवायवः जायन्ते, पृथिव्यप्तेजोवायुचुद्धिगोचरत्वात् , संप्रतिपन्नपृथिव्यप्लेजोवायु- भागवत् । आकाशकालदिगादयो जायन्ते, विभक्तत्वात् , घटादिवत् । ननु प्रत्यनुमानमस्ति-पृथिव्यादयो न जायन्ते, महाभूतत्वात् , आका- शवत् ; आकाशश्च न जायते, निरवयवद्रव्यत्वात् , आत्मवत् । इति चेत् , मैवम् ; सामान्यविषयात्महाभृतत्वहेतोरपि पिशेपविषयस्य पृथिवीधुद्वि- गोचरत्वस्य बलीयस्त्वात् । तदुक्तं भट्टाचार्यैः- याधः सामान्यशास्त्रस्य विशेषविपयाद्यथा। अनुमानान्तररेवमनुमानस्य बाधनम् ।। इति । आकाशजन्माभागानुमाने श्रुतिविरोधः; साधनविकलश्च दृष्टान्तः, निर्गुणामनि गुणवत्वलक्षणस्य द्रव्यत्वस्याभावात् । तस्मात् जायमान- पृथिव्यादिकृत्स्नजगदुपादानत्वं बालक्षणम् । ई: पर्यवस्थास्यति XXXII. + . - ·" - , V. xxxiii.xxxiv] पञ्चमवणंकम् XXXIII. ननु वादिनो जगदुपादाने विप्रतिपद्यन्ते । तथा हि । विमताः सर्वे विकाराः सुखदुःखमोहसामान्यप्रकृतिकाः, तदन्वित- स्वभावत्वात् ; ये यदन्वितस्वभावाः ते तत्प्रकृतिकाः, यथा मृदन्विता मृत्प्रकृतिकाः शरावादयः। तथा विमताः सर्वविकाराः अविभक्तकन- कृतिकाः, परिमितत्वात् , अनेकत्वात् , विकारत्वाच, शरावादिवत् । इति सांख्याः प्रधान जगदुपादानमनुमिमते । विमतं कार्यद्रव्यं स्वपरिमा- णात् अणुतरपरिमाणारब्धम् , कार्यद्रव्यत्वात् , पैटवत् ; इति परमाणूं- स्तद्वादिनः कल्पयन्ति । सर्व कार्यमभावपुरःसरम् , योग्यत्वे सत्यनुपल- भ्यमानपूर्वावस्थत्वात् , व्यतिरेके परपरिकल्पितात्मवत् ; इति शून्यं शून्य- वादिनो वदन्ति । योगाः शैवाश्च स्वकीयागमसामर्थ्यात् हिरण्यगर्भ पशुपति चाहुः-इति । XXXIV. तयुक्तम् , आन्तराणां सुखादीनां वाह्यानां घटा- दीनां च प्रत्यक्षतो भेदप्रतीतो सुखदुःखमोहसामान्यान्वितत्वहेतोरसिद्ध- त्यात् । घटादिविकाराः सुखदुःखमोहात्मकाः, स्वाभिव्यञ्जकचित्तोपाधी सुखाद्याकारप्रतिभासहेतुत्वात् , यथा दर्पणोपाधौ मुखाकारप्रतिभासहेतु। मुखात्मको विम्बः, इति हेतुसिद्धिः । इति चेत्, न; तथा सत्येकमेव पदार्थमुपलभमानस्य युगपन्सुम्बादित्रितयोपलंभप्रसङ्गात् । अदृष्टवशादे- कोपलंभ इति चेत् , न; अदृष्टेन वस्तुसामर्थ्य नियमायोगात् ; न ह्यदृष्ट- वशात् पापाणो मृदुर्भवति । अदृष्टस्य वस्तुसामर्थ्यानियामकत्वेऽपि उप- लम्भनियामकत्वमस्त्येव इति चेत् , एवमपि सुखादिसामान्यान्वितत्वहेतु- स्नैकान्तिकः; शुक्लादिर्गुणैः घटत्वादिसामान्यैश्च अन्वितानां द्रव्याणां तत्प- कृतित्वादर्शनात् । परिमितत्वमपि वस्तुकृतं चेत् , प्रधानपुरुपयोः नित्य- योस्नैकान्तिकवाः देशकालकृतं चेत् , घटहिमकरकादिपु प्रत्यक्षदृष्टभिन्न- प्रकृतिकेषु अनेकान्तम् । एतेनानेकत्वविकारत्वहेतू व्याख्यातौ । कार्य- C: क्शादेवोपलंभ २. 5: स्वक्रिय Comits आदि ३. ,C: तदप्ययुलम् C: च तन्प्रकृतिकवा T: मुसाकारो Comits अपि " C: घटवन् ८.

·२६६ विवरणप्रमेयसंग्रहः [V, xxxv द्रव्यत्वं च दीर्घविस्तीर्णदुकूलद्वयारब्धे सङ्कुचिने' रज्जुद्रव्येऽनैकान्ति- कम् । अथ दुकूलद्वयसंयोगमन्तरेण रज्जुद्रव्यं नाम अन्यन्नास्ति, तथापि तत् प्रत्यनुमानग्रस्तम् ; विमतं घणुकं सावयवारब्धम् , सावय- यत्वात् , घटवत् , इति हि प्रतिप्रयोगः । शून्यवादिनोऽपि घटस्य पूर्वावस्थारूपा मृत् प्रत्यक्षोपलब्धा इत्यसिद्धो हेतुः। योगशैवागमास्तु वेदविरोधादप्रमाणम् । xxxv. ननु वादिनां प्रमाणानुपपत्तावपि न प्रमेयानुपपत्तिः, न हि चक्षुरुपद्रवमात्रेण दृश्यरूपादिहानिः दृष्टा । इति चेत् , न प्रमेय- स्याप्यन्यदीयस्यै दुनिरूपत्वात् । किं केवलं प्रधानादि जगत्कारणम् , उतेश्वराधिष्ठितम् ? नाद्यः, अचेतनस्य प्रतिनियतरचनानुपपत्तेः। द्विती- येऽपि तस्येश्वरस्य श्रुतिसिद्धत्वे ब्रह्मवादप्रमङ्गः, अनुमानगम्यत्वे कुला- लादिदृष्टान्तेनैव परिच्छिन्नज्ञानशक्तित्वं स्यात् । अथ कुलालादिवत् अनेकत्वाभावात् एकस्य सर्वजगत्स्रष्टुस्तस्य सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वे अर्थात् भविष्यतः। एवमपि विमत जगत जीवेश्वराभ्यामुत्पद्यते, कार्यत्वात् घटादिवत् इति अतिप्रसङ्गो दुर्वारः । अष्टद्वारा जीवस्यापि जगत्कर्त- त्वादिष्टापत्तिः, इति चेत्, तर्हि घटादिवलक्षण्याय पृथिव्यादौ कर्वनय प्रसज्येत । शन्यस्य तु निरूपाग्व्यत्नान्न जगदुपादानत्यसंभावनाप्यस्ति, जगतः सदन्वयात् । सदन्वयः मंतिकल्पित इति चेत् , एवमपि त्वन्मते निरन्धयविनाशक्तः पूर्वकल्पस्य संस्कारामंभवेन तत्सदृशो वर्तमानकल्प इति नियमो न स्यात् । ततश्च कर्मतत्फलतत्प्रमाणव्यवहारोच्छेदः । विशिष्टसंनिवेशयुक्तदेवादिभाषकामनया अनुष्ठितकर्मणां कल्पान्तरे तथा- विधदेवादिरूपानुत्पत्तेः कर्मोच्छेदः । अत्यन्तपुण्यकारिण आकल्पं स्वर्ग- मनुभ्य कल्पान्तरे पूर्वजातिस्मरणपूर्वकं जन्म थुना फलत्वेन श्रुतम् । . १. S.C: दुषलद्वयारधे हम्न माचित ५. C: भवाप्यारा २. SC: सदीयम्य ६. SP, T, V: सनि ३.s,C: कुलालादिष्टाम्नानुमेयये ७. C: रूपानुपपते. नटान्तेनेय T: अनन्त C: घटयस ८.

·V, xxxvi-xxxvii] पञ्चमवर्णकम् २६७ तच फलं निरन्वयविनाशे संस्काराभावान्न संभवेत् । तथा पूर्ववेदस्प निरन्वयविनाशे सति धर्मस्य मानान्तरागम्यत्वेन तद्द्वोचरन्तनपदरचनायाः पुरुपैः कर्तुमशक्यतया धर्मप्रमाणमप्युन्छियेत । तदङ्गीकारं च तथैव तदभिमतकर्मतत्फलतत्प्रमाणानामप्युच्छेदः स्यात् । - . XXXVI. सर्व कार्य स्वभावादेवोत्पद्यत इति वार्हस्पत्यो मन्यते । स प्रतिवक्तव्यः ' किं स्वयमेव स्वस्य निमित्तंमित्यर्थः किंवा निनिमित्तमुत्पद्यते ? ' इति । नायः, आत्माश्रयत्वात् । द्वितीये घटस्य भावाभावौ युगपत् स्याताम् , क्रमकारिनिमित्तनिरपेक्षत्वात् । अथ मन्यसे 'स्वन्मतेऽपि तस्य निमित्तस्य क्रमकारित्वं स्वाभाविकं चेत् , स्वभाववादः, निमित्तान्तरसापेक्षत्वे अनवस्थापात: कालभेदेन तस्यैव क्रमकार्यवस्था- ङ्गीकारेऽपि म कालक्रमः स्वाभाविकश्चत् स्वभाववादः; निमित्तान्तरापेक्ष- वेत् अनवस्था' इति । तदसत् । किमनेनानवस्थापादनेन वस्तूनां साम- यस्य निमित्तान्तरनिरपेक्षत्त्वमुच्यते, किंवा सति वस्तूनां सामथ्य निमित्तान्तरानुसरणं व्यर्थमिति ? आद्योऽङ्गीकृत एव । द्वितीयेऽपि कि निमित्तान्तरापेक्षत्वं न प्रतीयत इत्युच्यने, किंवा प्रतीतमपि दुर्निरूपं इति ? नायः, प्रत्यक्षविरोधात् ; घटमारममाणस्य कुम्भकारस्य दण्ड- चकाद्यपेक्षायाः प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न द्वितीयः, सर्वानिवर्वाच्यत्ववादिनी दुनिरूपत्वस्य अलङ्कारत्वात् । भृतचतुष्टयमेव तत्त्वम् , प्रत्यक्षमेबैंक प्रमाणम् , स्वभाववाद एवं पारमार्थिकः इति मन्यमानस्य तत्रै प्रतिज्ञा- तार्थ हेतूपन्यासे सनिमित्तत्यप्रसङ्गः, अनुपन्यासे च प्रतिज्ञाताासिद्धिः । . प्रतीनिमात्रशरणत्वं च अनिर्वचनीयादापातः । XXXVI!. तदेवं वरत्वन्तरस्य कारणत्वसंभावनानिराकरण पारिशेप्यादस्मदुक्तः सर्वशः सर्वशक्तिरीश्वर एव करणम् । इत्येतादशी युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्णयाय अनेनैव सूत्रेण तन्त्रणावृपया वा सत्रिता " ३६ १. Somits २. Comits एष C.तत्र C: शरणवेनानिर्वचनीय ·२६८ । . . + विवरणप्रमयसंग्रहः [V, xxxviii-xxxix इति द्रष्टव्यम् । अनया च युक्त्या यथोक्तब्रह्मसंभावनायां पश्चादागमेन तत्साधयितुं शक्यम् । यथाहुः- संभावितः प्रतिज्ञायां पक्षः साध्येत हेतुना । न तस्य हेतुभिः त्राणं उत्पतन्नेव यो हतः ॥ इति । xxxVIII. नन्वनुमानादेव यथोक्तेश्वरसिद्धौ किमाभ्यां युक्त्या- गमाभ्याम् ? न च सत्यागमे अनुमानप्रयासवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । 'यतो वा' इत्याद्यागमस्य अनुमानसिद्धार्थानुवादकत्वात् । अनुमानं चैं प्रयोज्यम् 'चिमतं जगत् उपादानोपकरणाद्यखिलाभिज्ञकर्टकम् , कार्य- त्वात् , गृहवत्' । इति वैशेषिकरुच्यते । इति चेत् न; विमतं जगत् बहुकर्तृकं असर्वज्ञकर्तृकं वा इत्यतिप्रसङ्गस्यापि तद्वत्सुसाधत्वात् । ज्ञाने- श्वर्यशक्तय उत्कृष्यमाणाः क्वचित् पर्यवसिताः, उत्कृप्यमाणधर्मत्वात् , परिमाणवत् , इति सांख्या योगाश्च वदन्ति । इति चेत् , न; निरीश्वर- यादिनां देवादिभिः सिद्धसाधनत्वात् । सर्वविषयज्ञानेश्वर्यशक्तिमति पर्य- चसितत्वसाधनेऽपि गुरुत्वरागद्वेपदुःखादिपु अनैकान्तिकता । पुण्यपापफलं कर्म तत्फलाखिलाभिज्ञेन प्रदीयते, कर्मफलत्वात् , सेवाफलवते; इति नैयायिका अनुमिमते । इति चेत् , न; देवादिभिरेव सिद्धसाध- नत्वात् । अतः संभावनायुद्धिहेतुत्वेन आगमोपकारिणीमस्म- दक्तां युक्तिमेवाज्ञानात् वैशेपिकादयोऽनुमानं मन्यन्ते । न हि युक्तिरेयानुमानम् । व्याप्त्याभासोऽनुपपत्याभास उदाहरणमात्रदर्शन 'चेत्येतत्त्रयं मंभावनायुद्धिजनकत्वेन युक्तिरित्युच्यते ; अव्यभिचरित- व्याप्तिकमर्थनिचायकमनुमानम् । अतो वैशेषिकादिप्रयोगाणां सत्य- लापभिन Cइत्यरण; the reference C: मेवादि ६. Tomits इति aftera १. : वादिना ५. Aii excepts, Cread an- XXXIX. C: तथाः is to Taitt, III-i C: जनक ·V.xl] . বয়স্ক प्यनुमानदोपे श्रुतिसिब्रह्मणि संभावनायुद्धिहेतुत्वेन अरमदुक्तयुक्ति- त्वमविरुद्धम् । एवं तर्हि युक्तिव्याजेन : वैशेषिकाद्यभिमतमनु- मानमेव जन्मादिसने ब्रह्मनिश्चायकत्वेनोपन्यस्तम् । इति चेत् , नैअनु- मानमात्रात् कारणसद्भावमात्रसिद्धावपि सत्यज्ञानादिरूपस्य ब्रह्मण आगम- मन्तरेणासिद्धेः आगमग्रथन एव सूत्रतात्पर्यात् । आगगयाक्यानि हि वक्ष्यमाणसूत्रः उदाहृत्य तात्पर्यतो निर्णीयन्ते ब्रह्मसाक्षात्कारस्य शब्दा- नुसारिभिः न्यायः ब्रह्मणि वेदान्तवाक्यतात्पर्यनिर्णयाधीनत्वात् । न ह्यनुमानादिप्रमाणान्तरनिर्णेतृणां वैशेपिकादीनां ब्रह्मावगतिदृश्यते । न चापौरुपेयस्यागमस्यै पौरुपेयमनुमान मूलमिति युक्तम् । न चैवमनु- मानस्यात्यन्तानपेक्षा स्यादिति वाच्यम् ; श्रुत्यर्थदार्थाय श्रुत्यविरोध्यनु- मानस्य अपेक्षितत्वात् । 'पण्डितो मेधावी, इत्यादिश्रुत्यैवागमस्य पुरु- पवुद्धिसाहाय्यमङ्गीक्रियते । अन्यथा अध्ययनादेव ब्रह्मावगती 'आचार्य- वान् पुरुषो वेद । इत्युक्तो गुरूपदेशनियमो व्यर्थः स्यात् । आचार्यों हि अत्यनुसारिभिः दृष्टान्तः शिष्येभ्यः प्रत्ययदायमुत्पादयति । तच प्रत्ययदाढर्थ मननरूपत्वादवगतिहेतुः । एतदेव हि मननं यदाचार्य- युक्त्या स्वयुक्त्या च ौतप्रत्ययस्य दार्थापादनम् । मननस्य चावगनि- हेतुत्वं 'मन्तव्यः इति श्रुत्या सिद्धम् । XL. ननु धर्मजिज्ञासायां वेदस्मृतीतिहासपुराणान्येव प्रमाणम् नानुमानादि । तत्रापि श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्या निर्णय- हेतवः। पदान्तरनिरपेक्षः शब्दः श्रुतिः । श्रौतस्यार्थस्यार्थान्तरेणाधिना- भावो लिङ्गम् । अन्योन्याकाङ्क्षासंनिधियोग्यतावन्ति पदानि वाक्यम् । वाक्यद्वयसामर्थ्यमारभ्याधीतविषयं प्रकरणम् । क्रमवर्तिनां पदार्थानां of is inserted by s and C only C: कारणमात्र ३. C:शब्दशक्यनुसारिभिः ४. P, T, Vomit आगमस्य ५.5: इस्युकम् ६. C: अन्यन्तानपक्षव ७.S,C read अनुमानस्य; others give न्यायस्य ८. Chand., VI-xiv-2 ९. Chand., VI-xiv-2 10. Brh., II-iv-5 ·, विवरणप्रमेयसंग्रहः [vxt क्रमयतिभिः पदाथैः यथाक्रम सम्बन्धः स्थानम् । संज्ञासाम्यं समाख्या। तैरवं ब्रह्मनिर्णयोऽप्यस्तु । इति चेत् , न; युक्त्यनुभवयोरपि ब्रह्मजि- ज्ञासायामपेक्षितत्वात् । युक्त्यपेक्षा पूर्वमेव प्रसाधिता । अनुभवो नाम ब्रह्मसाक्षात्कारफलकोऽन्तःकरणवृत्तिभेदः । न च तमन्तरेण ज्ञानाकाङ्क्षा निवर्तते । न च ब्रह्मस्वरूपमनुभवितुमयोग्यमिति शङ्कनीयम् , घटादि- वत् सिद्धवस्तुत्वात् । विमतं ब्रह्मवाक्यमनुभवनिरपेक्षफलपर्यन्तज्ञान- जनकम् , प्रमाणभृतवेदवाक्यत्वात् , धर्मवाक्यवत् ; इति चेत्, न; अनुभवायोग्यविपयत्योपाधिहतत्वात् । न ह्यनुष्ठानसाध्यो धर्मोऽनुष्टानात् पूर्व वाक्यबोधानसरे अनुभवितुं योग्यः । अनुष्ठानं तु विनाप्यनुभवं शाब्दज्ञानमात्रादेव सिध्यति इत्यनपेक्षित एव धर्मानुभवः । YLI. ननु अनुभवयोग्यत्वानुभवसापेक्षत्वाभ्यां विना ब्रह्मणो धर्मेण सह वैपम्यान्तरं नास्ति ; प्रत्युत वेदप्रमेयत्वं सममेव ; ततोऽनु- भवकृतवैपम्यमपि मा भृत् ; इति चेत् , न; धर्मब्रह्मणोः कर्तव्यसिद्धयोः पुरुषाधीनत्वानधीनत्वादिभ्योवैपम्यसंभवात् । लोके तावत् देवदतोऽश्वेन गच्छति न वा गच्छति पद्भ्यां वा गच्छति इति कर्तव्यस्य गमनस्य करणाकरणान्यथाकरणेपु पुरुषाधीनत्वं दृश्यते । तथा वेदेऽपि 'अतिराने पोडगिनं गृह्णाति', 'नातिराने पोडशिनं गृह्णाति', इति करणाकरणे श्रूयेते; उदिते जुहोति । 'अनुदित जुहोति' इति करणान्यथाकरणे ; 'ज्योति- छोमेन यजेत', 'न कलज्ज भक्षयेत् । इति विधिप्रतिपेधी'चीहिभिर्य- जेत', 'यवैर्वा इतीच्छाविकल्पः; पड्यागानां समुच्चयः; 'न हिम्या- त्सर्वा तानि ', 'अग्नीपोमीयं पशुमालभेत । इत्युत्सर्गापवाटी ; प्रकने- रतिदिष्टानां कुशमयचहिपां विकृतायुपदिष्टशरमयबहिभिः बाधः; प्राक- तानां नारिष्टहोमानां कृतः उपहोमः समुचित्यानुष्ठानमभ्युच्चयः, 'उदिने जुहोति', 'अनुदित जुहोति । इति गासाभेदेन व्यवस्थित विकल्पः । न . १, Ś, C insert after . Ś omnits AR C: धर्मपतवाय S,C:या; others ready Cadds अपि ·. V, xli-xliii) पञ्चमवर्णफम् २७१ चैव सिद्धे ब्रह्मणि पुरुषाधीनत्वविधिप्रतिषेधेच्छाविकल्पममुञ्चयोत्सर्गापवाद- बाधाभ्युच्चयव्यवस्थितविकल्पादयः संभवेयुः । मिद्धवस्तुन्यपि 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इति विकल्पोऽस्तीति चेत् , न; पुरुषेच्छाधीनावस्तुतन्त्रस्य तस्य असम्यक्त्वात् । 'योपा वा च गोतमानिः' इत्यादी पुरुपेच्छा- धीनमवस्तुतन्त्रमेय ध्यानमागमिकं सम्यगुपलभ्यते ; इति चेत्, न तस्य कर्तव्यगोचरत्वात् । अथापि मिद्धवस्तुनः सम्यग्ज़ानाधीनत्वात् सम्यग्- ज्ञानस्य च प्रमात्पुरुपेच्छाधीनत्वात् वस्त्वपि पुरुषाधीनं भविष्यति ; इति चेत्, न; मत्यामपि पुरुपेच्छायां 'इदं रजतम्' इत्यत्र वस्त्वभावे सम्यग्ज्ञानादर्शनात् ; [व्याघादी च वैपरीत्यात् ।'] तस्मात् मिद्वगो- चरसम्यग्ज्ञानस्य वस्त्वैव प्रधान प्रयोजकम् । तत्रैवं सति मिद्धगोचरं ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव इति न ज्ञानद्वारापि ब्रह्मणः पुरुषाधीनत्यम् । अतो धर्मादत्यन्तं विलक्षणस्य सिद्धस्य ब्रह्मणो युक्ता युक्त्यनु- - . भवापेक्षा। XLII. ननु ब्रह्मणः सिद्धवस्तुत्वेन घटादिवन्मानान्तरगोचर- त्यात् जन्मादिसूत्रमनुमानोपन्यामार्थमेव अस्तु; इति चेत् , मैवम् । न तावत् ब्रह्म वेदान्तानभिज्ञप्रत्यक्षगम्यम् ; रूपादिहीनत्वात् । अनुमान- मपि किं यत् कार्य तत् मकारणम् इति सामान्यव्याप्तिकम् , उत यत् कार्य तब्रह्मकारणकम् इति विशेपव्याप्तिकम् ? नाद्यः, तावता ब्रह्मासिद्धेः । द्वितीयेऽपि ब्रह्मण इन्द्रियविपयत्वे अनुमानयर्थ्यम् । तदविपयत्वे व्याप्तिग्रहामिद्धिः। XLIII. नन्वेवं सति अनुमानच्छायोपजीवियुक्तीनामपि ब्रह्म गोचरो न स्यात् । सत्यमेवम् । तथापि शब्दावगम्ये ब्रह्मणि संभाव- नादिहेतवो युक्तयः। तथा हि । मृदादिदृष्टान्तः उपादानव्यतिरेकेण ४. Chand, V-VII1-1 T, C:तथापि Tomits the words in brackets Comits अपि Comits सिद्वस्य Ś, C omit ni C:शदावगते ·२७२ [V, xliv विवरणप्रमेयसंग्रहः कार्यस्यानिरूपणात् अद्वितीयता संभाव्यते: स्फटिकलौहित्यदृष्टान्तेना- त्मनि कर्तृत्वादेरारोपितत्वम् ; प्रतिविम्बदृष्टान्तेन जीवब्रह्मैक्यम् ; रज्जु- सर्पदृष्टान्तेन ब्रह्मव्यतिरिक्तप्रपञ्चस्य स्वातन्त्र्याभावः; घटाकाशदृष्टान्तेन असङ्गताद्वारेण विशुद्धाद्वितीयप्रत्यगात्मता; तप्तपरशुदृष्टान्तेन जीव- ब्रह्मैक्यसत्यता । तथा च विधिप्रतिपेधवाक्ययोः प्रवर्तकत्वनिवर्तकन्या- कांक्षितस्तुतिनिन्दार्थवादवत् स्वरूपवाक्यस्य फलपर्यन्ततापेक्षितसंभा- वनार्थवादतां श्रुत्युक्तयुक्तयः प्रतिपद्यन्ते ; अन्यथा निरर्थकास्ताः स्युः । तस्मात् उपकारकयुक्तिसूचनापूर्वकं वेदान्तवाक्यप्रदर्शनार्थमेव सूत्रम् । XLIV. ननु मर्वत्र वेदवाक्ये ब्रह्मपदस्य अप्रसिद्धार्थत्वात् न तत्पदं स्वार्थ विशेष्यत्वेन विशेषणत्वेन वा वाक्यार्थे समर्पयितुमलम्; नतः किं तत् वेदान्तवाक्यम् यत् सूत्रे लिलक्षयिपितम् १ इति । उच्यते। सत्यज्ञानानन्तानन्दप्रत्यगात्मस्वरूपस्य ब्रह्मपदार्थस्याप्रसिद्धावपि ब्रह्मत्व- मात्रस्य बृहत्यर्थरूपस्य प्रसिद्धत्वात् तदनुवादेन सत्यादिपदार्थपरस्परान्व- यसामर्थ्यात् विशिष्टं ब्रह्म प्रतिपत्त शक्यते । इति लक्षणरूपेण ब्रह्मस्व- रूपप्रतिपादनपरं सत्यादिवाक्यम् । न च प्रमाणान्तरसिद्धस्य लक्षण- त्वात् सत्यादीनामपि लक्षणत्वे तद्वाक्यस्य प्रमाणान्तरप्रसिद्धार्थानुवादक- त्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् ; अर्थाल्लक्षणत्वेऽपि मानान्तरानवगतब्रह्मबोध- कत्वेन साक्षात्प्रमाणरूपत्वात् । वाक्यं तु 'यस्मादाकाशः संभूतः स आत्मा', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्येवं स्वाध्यायपाठक्रममुल्लंध्य योजनीयम् । प्रमिद्धस्य कारणत्वस्यानुवाद्यत्वात् , प्रसिद्धमनूद्याप्रसिद्ध प्रतिपाद्यत इति न्यायात् । अन्यान्यप्युपनिपद्वाक्यानि एवं ब्रह्मप्रतिपाद- कन्वेन योजनीयानि । तत्र सति 'भृगुवं वारुणिः' इत्यारभ्य 'तद् ब्राह्म' इत्येतदन्तं पाक्यं सूत्रद्वयस्योदाहरणम् । तत्रापि 'भृगुः' इत्यादि 'तद्विजिज्ञामस्व । इत्येतच प्रथमसूत्रस्य, सत्सूत्रप्रतिपाययोः अधिकार- . All others except S,Cread भुयुतयः .. Taitt., III-i-1 ४. :विज्ञाय २. Sinserts भपि ·- v,xiv] पञ्चमवर्णकम् २७३ निर्णयज्ञानकर्तव्यतयोः तस्मिन्नुदाहरणेऽनुगमात् ; 'तद्विजिज्ञासस्व ' इत्येतद्विहाय 'यतो वा इत्यादि 'तद् ब्रह्म' इत्यन्तं वाक्यं द्वितीय- सूत्रोदाहरणम् , तयोः सूत्रवाक्ययोरर्थक्यानुगमात् । XLV. ननु जगत्कारणे नानात्वस्यापि प्रतीतिरस्ति, यतः इति तसिल्प्रत्ययस्य बहुत्वैकत्वयोः स्मरणात् ; तथा च तदनुवादेन कथमद्वितीयं ब्रह्मात्र प्रतिपादनीयम् ? इति । उच्यते । 'येन जातानि' इति वाक्यशेषाद एकत्वविषय एव तसिल्प्रत्ययो निर्धार्यते ; स च प्रत्ययः कारणेकत्वं प्रमापयति । यद्यपि 'यतः' इत्यत्र प्रतिपादकार्थस्य जगत्कारणमात्रस्य अनुमानतोऽपि सिद्धेरनुयाद्यत्वम् , तथापि प्रत्ययार्थ- स्यैकत्वस्य मानान्तरासिद्धेः प्रत्ययस्य प्रमापकत्वमविरुद्धम् । ननु किमेकत्वमन्त्र लक्षणं किं वा लक्ष्य उतान्यत् किश्चित् ? आये कार- णत्वमेकत्वं चेति लक्षणद्वयं ब्रह्मणो व्यर्थ स्यात् । द्वितीयतृतीय- योस्तु वाक्यभेदप्रसङ्गः, एकत्वब्रह्माख्ययोर्द्वयोः प्रतिपाद्यत्वात् । इति चेत् , मैवम् । आये कारणत्वं तटस्थलक्षण एकत्वं स्वरूपलक्षणं च इत्युभयोः सार्थकत्वम् । द्वितीये कारणमनूध एकत्वविशिष्टं ब्रह्म विधी- यत इति न वाक्यभेदः । तृतीये तु यत्कारण तदेकमिति प्रथम कारणमनूयैकत्वं विधाय पश्चात् यदेकं कारणं तत् ब्रह्म इति कारण- मेकत्वसहितमनूद्य ब्रह्मत्वं योध्यत इति वाक्यैकवाक्यत्वात् न वाक्य- भेदः । तथा च सर्वजगत्कारणस्यैकत्वे सृज्यगोचरज्ञानशक्ती विहाय स्रष्तृत्वासंभवात् सर्वज्ञत्वमशक्तित्वे अप्यस्मिन्नेव वाक्ये कारणस्यार्थात सिध्यतः । ननु यो गोसदृशः स गवयशब्दवाच्यः इतिवत् 'यदेकं कारणं तत् ब्रह्मशब्दवाच्यम् । इति संज्ञासंजिसम्बन्धपरं वाक्यं प्रतिभाति; तथा सति बृहत्यर्थरूपवस्तुप्रतिपादकं न स्यात् । इति चेत् , न; 'तद्वि- जिज्ञासस्व ' इति जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञाय 'कीदृशं तत् ?' इत्याकांक्षायां तद् बृहत्यर्थरूपं इति स्वरूपप्रतिपादनात् । संज्ञासंज्ञिसम्बन्धस्तु आर्थिको १. 5: विज्ञाय २ .: साधारण्यात् ३.. T: आदी शती.

·२७४ विवरणप्रमेयसंग्रहः (V, xlvi भविष्यति । एवं च सति एक सर्वज्ञ सर्वशक्तिकं सर्वतोऽनवच्छिन्न चे जगत्कारणम् , तच्च ब्रह्मशब्दाभिधेयं इति वाक्यार्थः संपद्यते । XLVI (a). ननु निरुपाधिकस्वरूपकथनमन्तरेण सोयाधि- कानां सर्वज्ञत्वादीनां धर्मी न प्रतीयते । ततो 'यत्सुपिरं तदाकाशम् । 'प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः' इतिवत् स्वरूपलक्षणमेव श्रुत्या किश्चिद्वक्तव्यम् । ब्रह्मशब्दाभिधेयमेव स्वरूपलक्षणमिति चेत्, न; बृहत्त्वधर्ममात्राभिधा- नात् । यथा 'महान् घटः' इत्युक्ते महत्त्वस्य निरुपाधिः घटो धर्मितया प्रतीयते, तथेहापि वक्तव्यम् । सच्छन्दाभिधेयं लक्षणमिति चेत् , न; महासामान्यमानाभिधानात् । यथा सन्नित्युक्ते घट इत्यवान्तरसामान्य- व्यक्तिः महासामान्यपर्यवसानत्वेनापेक्ष्यते, तथेहापि अवान्तरसामान्य- व्यक्तिर्वक्तव्या । ज्ञानमेव बृहत्त्वसर्वज्ञत्वादिधर्मवत्तया निरुपाधिकब्रह्म- स्वरूपलक्षणमिति चेत् , न; वेदान्तिमते विज्ञानत्वयं सुखदुःखरागद्वेपा- पेक्षया महासामान्यरूपत्वेन तंत्राप्यवान्तरसामान्याधारव्यक्त्यपेक्षाया अनिवर्तनात् इति । XLVI (b). अत्रोच्यते । आनन्दाद्वयेव खलु।" इति श्रुत्या आनन्द एव 'निरुपाधिब्रह्मरूप मिति निर्णीयते । श्रुत्यन्तरं च 'यो वै भूमा तत्सुखम् ।" इति सुखस्यैव ब्रह्मधर्मत्वमाह । २. Comits All except s read सोपाधि- कतासर्वज्ञत्वादयो धर्मा न प्रतीयन्ते । But the reading as found in s and accepted in the text above agrees with the Vivarana. All except Ś read zat C: धर्मिमानतया All mss. but Ś and C insert ननु, which is unner cessary. The reading adopted in the text is that of C. Other mss. read यथा सन्निन्युक्ते घट इन्य. वान्तरसामान्यव्यक्तिरपर्यवसानखेन महासामान्येनापेक्ष्यते तथेहापि;s: महासामान्येऽपेक्ष्यते ६ 5,C: विज्ञानस्य ७. 5,C: तथापि ८. Taitt, III-vi-2. ९.:निरूपाधिक १०. T: स्वरूप १. Chand., VII-xxiii-1.

·२७५ .. V.xivi] पञ्चमवर्णकम् XLVI (c). एवं तर्हि 'विज्ञानमानन्दम्' इति सामानाधि- करण्यात् विज्ञानं निरुपाधिकं ब्रह्मगुणः स्यात् । इति चेत् , तत्र वक्तव्यं किं विज्ञानानन्दयोः सामानाधिकरण्यं नीलोत्पलादिवत् गुणगुणिभाववि- वक्षया, किं वा 'द्रव्यं घट:' इतिवत् परापरसामान्यभावविवक्षया? नायः, 'केवलो निर्गुणश्व इति श्रुतेः। गुणस्य गुणिना भेदाभेदयोरनि- रूपणात् उपपन्नं निर्गुणत्वम् । अन भेदाभेदवादी 'निर्गुणं न द्रव्य- मस्ति । इति जल्पति । मा भून्निर्गुणं द्रव्यम् ; ब्रह्म तु न द्रव्यम् , प्रमाणाभावात् । समवायिकारणत्वात् द्रव्यमिति चेत् , न; आरंभवादा- नभ्युपगमात् । उपादानकारणत्वात् द्रव्यमिति चेत् , न; गुणादीनामपि स्वगतज्ञेयत्ववाच्यत्वादिधर्मोपादानत्वात् । गुणो नाम धर्मः; तथा च न निर्धर्मकः पदार्थोऽस्तिः इति चेत् , न; कस्यचित् धर्मस्यैव निर्धर्मक- ताया अङ्गीकार्यत्वात् , अन्यथा अनवस्थापत्तेः। तस्मात् 'न निर्गुणं ब्रह्म' इति वचनं तत्वदर्शनप्रद्वेपमात्रम् । द्वितीयपक्षोऽप्यङ्गीकृत एव । विज्ञान सामान्यपरम् ; तद्विशेष आनन्दः; स एव हि ब्रह्म । न च सर्व- ज्ञत्वाद्वितीयत्वादिधर्मः सद्वितीयत्वम् ; प्रपञ्चोपाधिकतया तेपामनिर्वचनी- यत्वात् । विज्ञानसामान्यमपि दुःखरागाद्यपाधिकत्वात् अनिर्वचनीयमेव । तादृशसामान्याधारे विज्ञानप्रयुक्तार्थक्रियाकारिण्यानन्दे विज्ञानव्यव- हारोऽप्युपपन्न एव । ननु यथा कल्पितरजतत्वाधारभृतायां शुक्ती अमुख्यो रजतव्यवहारः, तथा आनन्दे विज्ञानव्यवहारः स्यात् । इति चेत्, न; तद्वदन पारमार्थिकसामान्यान्तराभावेन वैपम्यात् । तदेव विज्ञानस्वभाव आनन्दो ब्रह्म; इति स्वरूपलक्षणस्य श्रौतत्वात् अशेप- मतिमङ्गलम् । इति पञ्चमवर्णकम् द्वितीयसूत्रं समाप्तम्। ६. .. Brh., III-ix-28. C omits farefas ३. Svet., VI-11. ४. All except C: 'म निर्गुणं द्रग्यम्' All except Ś and Comit तत्त्व This is the reading in Ś and C; others read: प्रयुक्ता क्रियाकारिण्यानन्दे ·षष्ठवर्णकम्. I. द्वितीयसूत्रे ब्रह्मणो लक्षणद्वयमभिहितम् । इदानीं मूत्रकारेण ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वे हेतुरुच्यते-शास्त्रयोनित्वात्-इति । II. पूर्वसूत्र एव श्रुतियुक्तिभ्यां सर्वज्ञत्वसाधनात् व्यर्थमेतत् ; इति चेत् , मैवम् । शब्दोपादानभावात् ध्वनिगतविपयद्योतनाशक्तयोन्त- ब्रह्मण्येव स्युरनेविषयविषयिणी दीपशक्तिः खलूच्चैः । द्रष्टुश्च ज्ञानशक्तिननु न करणता किं तु दीपप्रभावत् संयुक्तद्योतनैवेत्यपरमिह पुनः साध्यते सर्ववित्त्वम् ।। अयंमर्थः । साधितमपि पुनः ' हेत्यन्तरेण दृढीक्रियते । न च पुनरुक्तिप्रसङ्गः; जैगत्कर्तुरपि वेदाकर्तृत्वशङ्कया आक्षिप्त सर्वज्ञत्वे समाधीयमानत्वात् । विमतं ब्रह्म वेदगतसर्वविपयप्रकाशनशक्त्याधारः, • वेदोपादानत्वात् , यथा दीपगतप्रकाशनशक्त्याधारो दीपोपादान- भूतोऽमिः, इति हि प्रयोगः । यद्यपि वेदे करणशक्तिरप्यस्ति, तथापि चेतनत्वात् ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिरेवानुमेया। न हि चेतनस्य कर्तुः करण- शक्तिः संभाव्यते । न चोपादानोपादेययोः सर्वशक्त्यनुगत्या भाव्य- मिति नियमोऽस्ति ; अग्निकार्यभूतायां प्रभायां प्रकाशशक्तेरेवानुगमात्र, दाहशक्तेरननुगमात् । एवं वेदोपादानेऽपि ब्रह्मणि बोधशक्तिरेवानुग- च्छतु ; को विरोधः? इति । 11. न च वेदस्य मप्रकाशकत्वे विवदितव्यम् ; पुराणाद्य- नेकविद्योपहितेन वेदनाविषयीकृतस्य वस्तुनः सत्ये .मानाभावान् । न च वेदोपादानत्वमसिद्धम् ; वेदस्य नामप्रपश्चान्तःपातित्वाद , नामरूप- अपञ्चोपादानत्वस्य च ब्रह्मणि सर्योपनिपत्सिद्धत्वात् । ननु ब्रह्म न !.. 5 : अमः २. जगवर्नुरपि विगेपक यापा . .

·२७७ VI, iv] " . . पष्ठवर्णकम् वेदोपादानम् , वेदोक्ताखिलाभिज्ञत्वात् , ऋष्यादिवत् ; इति चेत् , न; वेदोक्तमात्राभिज्ञत्वस्योपाधित्वात् । ब्रह्म तु वेदोक्तादप्यधिकं जानाति । तथा हि । वेदः स्वविषयादप्यधिकविपयविज्ञानयत्प्रणीतः, वाक्यप्रमाण- त्वात् , पाणिनिप्रणीतशास्त्रवत् । संभाव्यते ह्येतत्साध्यम् , लोके वाग- विषयस्यापि क्षीरगुडादिमाधुर्यविशेपस्य अनुभवगम्यत्वात् । तथा च वेदस्य व्यवहार्यसर्ववस्तुप्रकाशकत्वात् सर्वज्ञत्वम् । वेदोपादानं ब्रह्म तु व्यवहारांतीतं निजस्वरूपमपि स्वचतन्येन अभिव्यनक्तीति निरतिशय- सर्वज्ञम् । अथ वेदोऽपि ब्रह्मस्वरूप लक्षणया प्रकाशयेत् तथापि वेदः किश्चिन्मुख्ययैव वृत्त्या प्रकाशयति, किञ्चित् लक्षणया, किञ्चित्सामान्येन किञ्चिद्विशेषेण । ब्रह्म तु सर्व सर्वात्मना प्रकाशयतीति वेदादप्यधिका- भिज्ञमेव । IV. ननु वेदस्य ब्रह्मणा प्रणयनं नाम उच्चारणमात्रं चेत् , उपाध्यायवत् ब्रह्म असर्वज्ञ स्यात् ; अर्थ बुद्धा रचितत्वे व्याकरणादि- बद्वेदः पौरुषेयः स्यात् । अथ मन्यसे 'ग्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विव- क्षित्वा रचिता व्याकरणादयो मानान्तरसापेक्षतया पौरुषेया भवन्तु नाम; वेदस्य.तु नित्यज्ञानजन्यनित्येच्छावता ईश्वरेण रचितस्य मानान्तर- निरपेक्षस्य कथं पौरुषेयत्वम् ?' इति । नैतत्सारम् । ताहगीश्वरे प्रमाणा- भावात् । अनुमानानां ईश्वरासाधकत्वस्य पूर्वस्त्रे दर्शितत्वात् । आगम- स्तत्साधक इति चेत् , न; उक्तेश्वरसिद्धौ तत्प्रोक्तागमप्रामाण्यसिद्धिः, तसिद्धौ च उक्तेश्वरसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयत्वात् । वेदस्यानपेक्षत्वादेव प्रामाण्यम् , न ईश्वरप्रोक्तत्वात् , अतो नेतरेतराश्रयः; इति चेत् , एवमपी- श्वरेच्छा नित्या ज्ञानजन्या चेति व्याहतिर्दुष्परिहरा । अथ अर्थ बुद्ध्या रचितत्वे समेऽपि व्याकरणादीनां वक्त्रभिप्रायप्रयुक्तत्वात् पौरुपेयत्वम् । वेदानां तु अध्ययनविधिप्रयुक्तत्वादपौरुषेयता । इति चेत् , न; विमता २. १. This is the reading as Comits जन्य found ins. Others give ३. C: आश्रयात् स्वविषयविज्ञानादप्यधिकविषयवन्प्र. णीतः ·, विवरणप्रमेयसंग्रहः [VI, v वेदा वक्त्रभिप्रायप्रयुक्ताः, नाध्ययनविधिप्रयुक्ताः, अर्थ बुद्ध्वा रचितत्वात, व्याकरणादिवत् इति पौरुषेयताया दुर्वारत्वात् । न च वेदानां चैतन्या- ख्यनिर्विकल्पकज्ञानपूर्वकत्वं व्याकरणादिवपम्यमिति वाच्यम् ; चैतन्य- स्थाप्येभिलपितसाधनोपरागे सविकल्पकत्वात् । v. नन्वपौरुपेया वेदाः, प्रवाहाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृ- कत्वात् , आत्मवत् ; इति चेत् , किमत्र स्मरणागोचरकर्तकत्वं हेतुः उत अप्रमीयमाणकतकत्वम् ? आयो जीर्णकूपादावनैकान्तिकः । द्विती- योऽसिद्धः। वेदो विशिष्टबहुज्ञपुरुषप्रणीतः, वह्वर्थविपयवाक्यप्रमाण: त्वात् , भारतवत् ; 'इदं सर्वमसृजत ऋचो यनॅपि सामानि । इत्यनुमा- नागमाभ्यां वेदे कर्तुः प्रमीयमाणत्वात् । एवं तर्हि वेदस्य पौरुपयत्व- प्रसङ्ग इष्टः; इति चेत् , न; प्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गात् । न तावत् नित्येच्छा- • दिमदीश्वररचितत्वात् प्रामाण्यम् , दूपितत्वात् । नापि महाजनपरिग्रहात, देहात्मभावचन्द्रप्रादेशमात्रत्वादीनां महाजनपरिगृहीतानामेव अप्रामाण्य- दर्शनात् । स्मृतिपुराणपित्रादिवाक्यवत् अर्थस्य मानान्तरसिद्धतया प्रामाण्यं स्यादिति चेत् , मैव । किं वेदार्थभूतौ धर्माधर्मी प्रत्यक्षेण गम्यौ उतागमान्तरेण ? न चरमः, अनवस्थानात् । प्रथमेऽपि न हि तावदस्मदादिप्रत्यक्षेण धर्माधर्मावुपलभामहे । नापि योगिप्रत्यक्ष तद्- ग्राहकम् , तस्य स्वविपयरूपादिष्वेव अतिशयकरत्वात् । न चात्मसम- वेततया धर्माधर्मी मानसप्रत्यक्षाविति वाच्यम् वेदसृष्टिकाले धर्माधर्मयोः भाविनोः अवर्तमानत्वात् । पूर्वकल्पानुष्ठितौ धर्माधर्मों तदा वर्तेते एव ; इति चेत् , न; पूर्ववेदसृष्टावपि तथेत्यनवस्थायां अन्धपरम्पराप्रसङ्गात् । तस्मात् पौरुषेयत्वे वेदस्य प्रामाण्यं दुःसंपादम् । अत एव सुगता आर्हताश्च अप्रमाण वेदमाहा, इति चेत् , न; तेपां स्वस्वागमेषु अप्रा- Comits अपि २. Cinserts स ३. :मामाण्यादर्शनात् C: न S.C:प्रयोण गम्यो; others read प्रत्यक्षेणानुभूती Comits अधर्म 5: अतिशयवस्थात् All except Ś, C omit one स्थ ·VI, vi] . पष्ठवर्णकम् ૨૭૬ माण्यप्रसङ्गात् । अत एव लोकायत आगममानं नेच्छति ; इति चेत्, न; तस्य वाक्यमात्राप्रामाण्ये वादानधिकारः, लौकिकवाक्यप्रामाण्ये किमपराद्धं वेदवाक्यैः तदेवं पौरुषेयत्वे वेदस्य इष्टं प्रामाण्य प्रेभज्येत; अपौरुषेयत्वे ब्रह्मण उपाध्याययत् असर्वज्ञत्वं प्रसज्येत इति । VI. अत्रोच्यते । पौरुषेयत्वं तावन्न सहामहे । तथा हि । किं. शब्दार्थतत्सम्बन्धानां पौरुषेयत्वं उत क्रमावस्थितवाक्यानाम् ? आयेऽपि न तावत् जीवाः कारः, तथा-सति कश्चित् सागरं विवक्षित्वा मेरुशब्द- मपि वाचकत्वेन प्रयुञ्जीत, स्वतन्त्रत्वात् । नापीश्वरः कर्ता; कल्पादिपु शब्दार्थसम्बन्धव्यवहारः पूर्वपूर्वव्यवहारपरम्पराधीनः, अभिधानाभिधेय- व्यवहारत्वात् , इदानींतनशब्दव्यवहारवत् इत्यनादित्वानुमानात् । न च डित्यादिसाङ्केतिकशब्देवनेकान्तः, तेषां गाव्यादिशब्दवत् अभिधानाभा- सत्वात् । न द्वितीयः; सृष्टिकालीनं वेदाध्ययनं पूर्ववेदाध्ययनानुस्मृतिनि- बन्धनम्, वेदाध्ययनत्वात् , इदानींतनवेदाध्ययनवत् , इत्यनादित्वसिद्धेः। न चैवं सर्वेष्वपि ग्रन्थेषु इदमनादित्वं सुसाधमिति वाच्यम् ; तेस्तैरेव ग्रन्यैस्तत्कर्तृणां प्रतिपादनात् , तँदागमविरोधात् । इहापि श्रुत्यैव वेदस्य कर्ता प्रतिपाद्यते इति चेत् , किं हिरण्यगर्भविषयया 'इदं सर्वमसृजत ऋचो यजूंपि' इत्यादिश्रुत्या, किं वा ईश्वरविषयया 'अस्य महतो भृतस्य निःश्वसितम् "इत्यादिश्रुत्या ? नाद्यः, 'यो ब्रह्माणं विदधाति ।' इत्यादिश्रुतौ हिरण्यगर्भोत्पत्तेः प्रागेव वेदमद्भावावगमात् । सतामेव 'वेदानां हिरण्यगर्भबुद्धी प्राथमिकमाविर्भावमभिप्रेत्य 'असृजत ' इति श्रुतिरप्युपपन्ना। न द्वितीयः; उपादानप्रकरणपठिता सा श्रुतिः ईश्वरस्य वेदोपादानत्वमेव व्रते, न तु वेदकर्तृत्वमपि। ईश्वरोपादानत्वमपीरूपे- यत्वं च निरुद्धमिति चेत्, न; एतादृशपोरुपेयत्वस्याङ्गीकृतत्वात् । . १. Somits प्र. २.5: अमर्वज्ञमिति ३ T omits to Salone inserts शब्द ५. Somets सत् ६ Brh,I-11-5 ७. Brh., II-IV-10 ८. Svet, VI-18 8. Ś inserts i १०. Comits अपि ·. - २८० विवरणप्रमेयसंग्रहः (VI, vii-ix भारतादीनां व्यासादिभिः मानान्तरेणार्थं युद्धा रचितत्वं पौरुषेयत्वम् ; ततो मूलप्रमाणापेक्षं तत्प्रामाण्यम् । वेदो नार्थ बुध्वा रचितः, असर्वज्ञ- वचनत्वाभावे सति धर्माधर्मब्रह्मप्रमाणत्वात् , परपरिकल्पितेश्वरवुद्धिवत् । तथा च ब्रह्मकार्यस्यापि वेदस्य स्वतः सिद्धे प्रामाण्ये न काचिद्धानिः । ननु प्रमाणदृष्टवादी ह्याप्तः; 'भ्रान्तिदृष्टस्योत्प्रेक्षितस्य च वक्ता नाप्तः; तथा च वेदो न प्रमाणम् , आप्ताप्रणीतवाक्यत्वात् , उन्मत्तवाक्यवत् । इति चेत् , मैवम् । वेदः प्रमाणम् , अनाप्ताप्रणीतवाक्यत्वात् , मन्यादि- वाक्यवत् इत्यपि प्रयोगात् । VII. 'कथं तर्हि निर्णय इति ? उच्यते । प्रामाण्यं स्वतः सिद्धम् , अप्रामाण्यं तु कारणदोपात् इति ह्यस्मसिद्धान्तः । अत्रोन्मत्त- वाक्यस्य भ्रान्त्या उत्प्रेक्षया वा दुष्टं ज्ञानं मूलमित्यप्रामाण्यमुचितम् । मन्वादिचाक्यस्य स्वत एव प्रामाण्ये सति - आप्तप्रणीतत्वाख्यो गुणोऽपि प्रतिवन्धककारणदोपनिवारकतया उपयुज्यते । वेदस्य तु प्रतिबन्धा- संभवात् अन्तरेणैव गुणं स्वनः प्रामाण्यं सिध्यति । नन्याप्तयोगानपेक्षत्वे स्मर्यमाणेनापि घटशब्देन घटः प्रमीयेत । प्रमीयतां नाम यस कुत्र- चित्, पुरोवर्तिनि तु घटरहिते स्थले प्रमाणान्तरविरोधात् न प्रमास्यते । अथ मतम्-कस्यचित् कदाचित् असति प्रमाणान्त- रोदये तस्मिन्नपि स्थले घटः स्मर्यमाणशब्दात् प्रमीयते । ताप्तप्रयोग प्रामाण्ये हेतुरस्तु । म च प्रयोगो द्वधा निप्पद्यते । मंन्यादिवा- क्यानि मानान्तरेणार्थमुपलभ्य प्रयुक्तानि वेदवाक्यानि पूर्वपूर्वप्रयोगान् • अनुस्मृत्य प्रयुक्तानि । उन्मत्तवाक्यानि पुनस्तदुभयाभावादप्रमाणमेव । Ix. नन्वेयं वेद प्रामाण्यमन्धपरम्पराग्रस्तं भवेत् । इति . VIII. एच All except sread सदरष्ट- श्योप्रेक्षितस्य C: या ३. P: भामवाश्य P,C: नन P omits मन्यादियाश्यानि ६. यदप्रामाम्य २.

·VI,x.xi] चेत् , तद्येवं व्यवस्था अस्तु पष्ठवर्णकम् २८१ स्मर्यमाणशब्देभ्यः तात्पर्याभावात् नार्थ- प्रमितिः; वेदे पुनरध्ययनविधितात्पर्यात् आप्तप्रयोगाभावेऽपि प्रमिति- रुत्पत्स्यते इति। न चाध्ययनविधिवाक्यस्य तात्पर्याभावादप्रामाण्यं शङ्कनीयम् , स्वेनैव तात्पर्यसिद्धेः । न चैवमात्माश्रयो' दोपः; शब्द- शब्दवत्स्वपरनिर्वाहकेष्वविरोधात् । अतो ब्रह्मवद्वेदस्यापि पर्यालोचनायो अनादित्वं पर्यवस्यति, न तु कालिदासादिग्रन्थवत् पौरुषेयत्वम् । न चानादित्वेऽपि पुराणवाक्ययत् अन्यथासंनिवेशप्रणयनं शङ्कनीयम् ; नियतक्रमविशिष्टानामेव वर्णपदवाक्यप्रकरणकाण्डादीनां वेदशब्दवाच्यानां कल्पादिप्रलययोरपि आविर्भावतिरोभावमात्रभाजां कूटस्थनित्यत्वाङ्गी- कारात् । x. तर्हि वेदो न ब्रह्मोपादानः, अनादित्वात् , कूटस्थनित्य- त्याच, ब्रह्मवत् । इति चेत् , नै, स्वतन्त्रोपाधिहतत्वात् । वेदस्तुं ब्रह्म- परतन्त्रः, ब्रह्मण्यारोपितत्वात् , यथा रज्ज्वामारोपितो रज्जु- तन्त्रो सर्पः । XI. ननु रज्जुसर्पवत् वेदस्य कथं मिथ्यात्वमुच्यते ? निर्वक्तुमशक्यत्वात् इति चूमः । तथा हि । किं वर्णमात्रं वेदः? किं वा क्रमसहिता वर्णाः? नाद्यः, अक्रमव्युत्क्रमोच्चारितेपु वर्णेषु वेदबुद्धध- भावात् । द्वितीयेऽपि स क्रमः किं वर्णनिष्ठः, उच्चारणनिष्ठो वा, उपल- ब्धिनिष्ठो वा ? वर्णनिष्ठत्वेऽपि तावत् कमो न देशकृतः संभवति, वर्णानां सर्वगतत्वात् । नापि कालकृतः, नित्यत्वात् । नापि वस्तुकृतः, विरो- धात् ; न हि एकदैव राजा जारा' इति जकारस्य पूर्वापरंभायो युक्तः। नाप्युच्चारणनिष्ठः क्रमो वर्णपु उपरज्यते, उच्चारणतत्क्रमयोः श्रोत्राविषय- स्वात् ; वेदस्तु वर्णात्मा श्रोत्रग्राह्यः। उपलब्धिनिष्ठोऽपि किं वर्णानां १. : आत्माश्रयदोपः P,s repeat अन्यथा ६. P,6: वेदस्यापि मिथ्यात्वं कथं F is found only in निर्दिश्यते ? C, Pands P: तु P: म्वतन्नोपाधिरहितवान् : पूर्वापरीभाव . , P omits .. : ८. ४. .

·२८२ विवरणप्रमेयसंग्रहः (VI, si धर्म:? उत्त वर्णेयारोप्यते ? किंवा वर्णानामुपलक्षणम् ? नाद्यः, अन्य- निष्ठस्यान्यधर्मत्वानुपपत्तेः। द्वितीयेऽपि अख्यातिवादिनः क्रममावस्य चा वर्णमात्रस्य वा घेदशब्दानहत्वात् विशिष्टप्रत्ययस्य अनङ्गीकारात् अविवेकमात्रमेव वेद इति अर्थावबोधो न स्यात् । अन्यथाख्यातौ पुनः 'विशिष्टप्रत्ययमात्रत्वात् विशिष्टार्थस्याभावाद ज्ञानातिरिक्तो वेदो न स्यात् । न तृतीयः, क्रमविशिष्टवर्णप्रत्ययस्य प्रत्यक्षत्वात् । अतोऽनिर्व- चनीयो वेदः । अनिर्वचनीयस्यापि तुच्छव्यावृत्तत्वात् देहात्मवत् अर्थ- क्रियासामर्थ्यमविरुद्धम् । तदेवं ब्रह्मविवर्ततया कार्यस्यापि वेदस्य अना- दित्वकूटस्थनित्यत्वाभ्यां मानान्तरादर्थोपलब्धिपूर्वकपुरुपेच्छाधीननिष्पा- द्यत्वाभावात् न पौरुषेयत्वदोपः। सर्वार्थप्रकाशकवेदोपादानस्य ब्रह्मणः उपाध्यायवैलक्षण्यात् असर्वज्ञत्वदोपोऽपि न । न च ब्रमणः स्वयंप्रका- शस्य सर्वसंसर्गित्वादेव सर्वज्ञतासिद्धौ वेदोपादानत्वेन तत्साधनं व्यर्थम् इति वाच्यम् ; वाय्वाकाशरसगन्धादिसंसर्गिणः सविकिरणस्य तत्प्रका- शकत्वादर्शनात् । तस्मात् सर्वार्थप्रकाशनसमर्थसर्ववेदोपादानतयैव सर्वज्ञत्वं साधनीयम् , इति सूत्रकाराभिप्रायः । इति पष्ठवर्णकम् 1. P,Sinsert च २. P,S read the text as construed above; others read : विशिष्टप्रययस्यानगीकारात् भविकमारग्यात् विशिष्टार्थस्य चाभा- घात् | The reading of P and ś has the support of Vivarana Cl. p. 230: अन्यथाख्याती पुन. विशिष्टप्रन्यय. मानवात् विशिष्टार्थाभावात् विज्ञा- नातिरित्तो वंदो न स्यात् । C agrecs with T and V but readsभविसमाग्रमेव पेसा- मनवात् ..: विज्ञान P,S: गभसर्वपदोोपि ४.

·I. सप्तमवर्णकम् अथ वा द्वितीयसूत्रे लक्षणमभिधाय अनेन प्रमाणं प्रति- ज्ञायते 'शास्त्रयोनित्वात् । इति ; वेदप्रमाणकत्वात् इत्यर्थः । अनेकार्थ- सूचकत्वं 'सूत्रस्यालद्वारो न वाक्यभेदैदोपमावहति, विश्वतोमुखमिति सूत्रलक्षणे दर्शनात् । ब्रह्मप्रमापकं च वेदवाक्यम्, 'यतो वा इमानि " इत्यादि। यद्यप्येतत् पूर्वमत्र एवोदाहृतम्, तथाप्येतत्सूत्रवैयर्य नास्ति; एतत्सूत्रप्रतिपाद्यं शाकवेद्यत्वं ब्रह्मणोऽभिलक्ष्य पूर्वसत्रस्यागमग्रथने तात्पर्याभिधानात् । अन्यथा पूर्वसत्ररय युक्त्युपन्यासमात्रे तात्पर्य को निवारयेत् १ युक्त्युपन्यासमात्रत्वे च प्रतिकार्य पृथकारणजन्यताया अपि संभवात् सर्वज्ञ सर्वशक्ति ब्रह्म जगत्कारण इत्ययमर्थो न सिद्धयेत् । न च बृहतेधातोः अर्थानुगमात् तत्सिद्धिः; बृहत्यर्थवाचिनो ब्रह्मशब्द- स्यापि वेद एव प्रयोगात् । न हि लोके जगत्कारणे ब्रह्मशब्दः प्रयुज्यते । अतो जन्माद्यस्य यतः शास्त्रैकप्रमाणं तद्ब्रह्म इत्येतावदिद- मेकं सूत्रम् , तावता युक्तिमात्रशवानिवृत्तः। पृथक्करणं तु शास्त्रोपादा- नत्वेन सर्वजत्वं सुसंपादमिति व्याख्यानान्तरेण कथयितुम् । तस्मात् जगज्जन्मादिनिमित्तोपादानकारण सर्वज्ञं ब्रह्म शास्त्रकगम्य इति सूत्र- द्वयेन सिद्धम् । II. तत्र विम्बस्थानीयं ब्रह्म मायाशक्तिमत्कारणम् , जीवाश्च प्रत्येकमविद्यानुबन्धाः, इति केचित् । मायाविद्याप्रतिविम्बितं जगत्कारणम् , विशुद्धब्रह्मामृतत्वालम्बनम् , जीवाश्चाविद्यानुबन्धाः; इत्यन्ये । प्रथमे पक्षे मायाविद्ययोर्भेदः, ब्रह्मणश्च न प्रतिविम्बता; द्वितीये तु तद्वैपरीत्य- मिति विशेषः । ब्रह्मसिद्धिकारास्त्वेवमाहुः । जीवा एव स्वाविद्यया P: शास्त्रकप्रमाणक २. भेद is found only in s Cinserts fifa C: लक्षणदर्शनात् C: इति केचित् Taitt., III.i. - Cinserts च ६.

·૨૮૪ विवरणप्रमेयसंग्रहः [VII, si प्रत्येकं प्रपश्चाकारेण ब्रह्मणि विभ्राम्यन्ति; ब्रह्म तु मायाविशिष्टं बिम्ब- रूपं प्रतिविम्बरूपं वा न जगत्कारणम् ; 'यत् त्वया दृष्टं तन्मया दृष्टम्' इति संवादस्तु बहुपुरुषावगतद्वितीयचन्द्रवत् सादृश्यादुपपद्यते ; स्वरूपे- णाधिष्ठानत्वमपेक्ष्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वव्यपदेशः इति । इष्टसिद्धिकाराः प्रकारान्तरेण वर्णयन्ति, ब्र.कमेव स्वाविद्यया जगदाकारेण विवर्तते स्वप्नादिवत् इति । सर्वेऽप्येते सिद्धान्ताः, प्रक्रियाणां तत्वावबोधाय कल्पितत्वात् । इति सर्व निर्मलम् । इति सप्तमवर्णकम् तृतीयसूत्रं समातम्। P: मालम् 1.s,C: मह P: सायावयोधा ·, अष्टमवर्णकम् I. तृतीयसूत्रे ब्रह्मणि वेदान्ताः प्रमाणमिति प्रतिज्ञातम् । चतुर्थसूत्रे तत्प्रामाण्यमुपपाद्यते । II. ननु सूत्रकारवचनविरोधात्, भूतवस्तुप्रतिपादनायोगात, प्रयोजनशून्यत्वात्, अनधिगतार्थत्वाभावाच न ब्रह्मणि वेदान्तप्रामाण्यं संभवति । सूत्रकारो हि जैमिनिः 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वात् । इति सूत्रेण अक्रियार्थानां वेदान्तानामानर्थक्यमेवाह । यद्यप्यादिमध्यान्सा- नेपु वेदान्तानां ब्रह्मक्यतात्पर्यदर्शनात् न आनर्थक्यसंभवः, तथापि न . प्रामाण्यं घटते । ब्रह्मयोधका वेदान्ता न प्रमाणम् ; मानान्तरयोग्यत्वे सति मानान्तरानुपलभ्यस्य ब्रह्मणो योधकत्यात ; यथा स्पर्शयोग्यस्य स्पर्शानुपलभ्यस्य चित्रगतनिम्नोन्नतभावस्य योधकं चाक्षुषज्ञानम् । न च विशेपणासिद्धिः; ब्रह्म मानान्तरयोग्य, परिनिष्ठितवस्तुत्वात् , घटादि- चत् । न च ब्रह्म एकप्रमाणवेद्यम् , परिनिष्ठितत्वात् , गन्धादिवत् , इति वाच्यम् ; चक्षुःस्पर्शनग्राह्येषु घटादिद्रव्येप्वनैकान्त्यात् । तथापि प्राभा- कराभिमतं कार्य प्रमाणान्तरयोग्यम् , तुच्छव्यावृत्तत्वात् , घटवत् इत्या- भाससमानत्वम् ; इति चेत् , न; परिनिष्ठितत्वस्य उपाधित्वात् । अनु- मेयभविष्यवृष्टयादौ परिनिष्ठितत्वाभावात् न माध्यव्याप्तिः इति चेत्, एवमपि प्रमाणान्तरयोग्यत्वं प्रति प्रतियोग्यपेक्षस्य तुच्छव्यावृत्तत्वरय प्रयोजकत्वे गौरवम् , तनिरपेक्षस्य परिनिष्ठितत्वस्य प्रयोजकत्वे लाघवम्, इति नास्त्येव साम्यम्। ब्रह्म शब्दैकगम्यम्, रूपादिभिः व्याप्तिग्रहादिभिश्च हीनत्वात् , परकीयकार्यवत् ; इति चेत् , न, अनुभवगम्यताया अपि भवद्भिरङ्गीकारात् । एवं च सति प्रथमानुमाने हेतुगतं 'मानान्तरानुपल- भ्यस्य । इति विशेषणमसिद्धम् ; इति चेत् , न; अनुमातॄणां ब्रह्मानुभवा- सिद्धौ विशेषणसिद्धेः । अतः प्रथमानुमानेन संवादकमूलप्रमाणरहितानां P: वेदान्तानां प्रामाण्य P : अनुभवादिसिद्धौ विशेषणसिद्धेः C: आनुमानिक etc. ४ .: सिद्धयै ३. ..

·२८६ विवरणप्रमेयसंग्रहः [VIII, iii-iv घेदान्तानामप्रामाण्य सिध्यति । अपौरुपेयवचसां न मूलप्रमाणापेक्षा इति चेत् , सत्यम् । तथापि 'अहं मनुष्यः' इति प्रत्यक्षेण बाधितत्वात् 'आदित्यो यूपः' इतिवदप्रामाण्यमेव । उक्तप्रत्यक्षस्य दोपजन्यत्वेन श्रुत्यवाधकत्वेऽपि सिद्धे ब्रह्मणि प्रवृत्तिनिवेत्तिसाध्येष्टनात्यनिष्टपरिहार- रूपप्रयोजनासंभवात् तात्पर्यरहिता वेदान्ता नैवे प्रामाण्यं लभन्ते । अथो- च्येत 'न प्रयोजन तात्पर्य वा प्रामाण्यप्रयोजकम्, किंतु अनवगतार्थ- चोधकत्वम् । इति, एवमपि मानान्तरायोग्य कार्यमेव वेदः प्रमापयतु, न तु तद्योग्य 'सिद्धं ब्रह्म । तस्मादनर्थका वेदान्ताः । III. अध्ययनविधिपरिगृहीतानामप्रामाण्यमयुक्तमिति चेत् , तहि कर्तरूपस्य जीवस्य देवतारूपस्य ब्रह्मणश्च प्रकाशकत्वेन क्रियाविधि- शेपत्वमस्तु । तथा च मन्त्रार्थवादादिवत् प्रामाण्य सेत्स्यति इति । ब्रह्म- विधायकत्वेनैव प्रामाण्यमस्त्विति चेत् , न; क्रियाविपयस्य विधेः परि- निष्ठितवस्तुन्यसंभवात् । IV. ननु न तावद्वेदान्ता एकस्य विधेः शेपभृताः, 'सोरो- दीत् । इत्यादिवत् प्रकरणपाठाभावात् ; नापि सर्वविधिसमूहस्य, भिन्न- वस्तुप्रतिपादकानां सर्वविधीनां एकवाक्यत्वाभावात् । न च धर्मसामा- न्यमेकमेव सर्वविधिभिः प्रतिपाद्यमिति वाच्यम् , सामान्यस्यानुष्ठानानह- त्वात् । अथोच्येत यथा सर्वक्रतुसम्बन्धिन्या जुहाः प्रकृतिद्रव्य समर्प- यत् पर्णमयीवाक्यमनारभ्याधीतमपि सर्वक्रतुवाक्यानां प्रत्येक शेपभावं भजते, तथा कर्तुः समर्पका वेदान्ता अपि इति । नेतत्सारम् , "निर्वि- शेपप्रधानः वेदान्तः आत्मनि स्तूयमाने प्रतिपाद्यमाने या कर्मप्रवृत्तावनु- Comits निवृत्ति २. Pomits एक ३. : उच्यते P: पेदान्ताः प्रमापयन्तु C: कार्यमेय या सिदं ब्रह्म ६. Somits इति ७. : विपस्य ८. TS, I.v-1. .. Comits from द्वयं up to अपि इति १० .: कर्नुसमर्पशः १.C:निदोपप्रमाणः ·૨૮૭ VIII, v.vi] अष्टमवर्णकम् पयोगात् । न चोपयोगः कल्पयितुं शक्यः, कर्तृत्वादिसर्वविशेषनिराकर- णस्य प्रवृत्तिविरोधित्वात् । तस्मान्न क्रियाविधिशेपा वेदान्ताः । v. एवं तहि सगुणोपासनविधिशेषा भवन्तु । न च मन्त- व्यम्-उपासनाविधिशेपैरपि वेदान्तैः सर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्टं जगत्कारणं परिनिष्ठितं ब्रह्मस्वरूपं न सिध्यति, संवादकमूलप्रमाणाभावात् । अत उपास्यासिद्धी कथमुपासनाविधिः? दूरे तच्छेपत्वं वेदान्तानाम्-इति । अनुमानादनिर्दिष्टविशेषे जगत्कारणेऽवगते तस्योपासनाविधी नित्यशुद्ध- युद्धसत्यज्ञानानन्तत्वाद्युपास्यगुणारोपेण वेदान्तानामन्ययात् । ननु वेदा- न्तानामुपासनाविधिपरत्वेन देवताकाण्डेऽन्वयः तावन्नास्ति, प्रकरण- भेदात् ; स्वकाण्डे तु वस्तुमात्रपर्यवसायिनि न कोऽपि विधिः श्रूयते, न च कल्पयितुं शक्यते, पूपा प्रपिष्टभागः" इत्यादौ द्रव्यदेवतासम्ध- न्धवत् अत्र विधिकल्पकस्याश्रुतत्वात् । इति चेत् , मैवम् ; अध्ययन- विधिपरिग्रहेण प्रामाण्य परिकल्प्य तत्प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्योपासनाविधेः कल्पयितुं शक्यत्वात् । फलं च एतावदरे खल्बमृतत्वम् ।' इत्यादर्थ- वादगतं मोक्षरूपमवगन्तव्यम् । तस्मान ब्रह्मणि वेदान्ताः प्रमाणम् । किं तु उपासनायाम् । VI (a). इत्येवं पूर्वपक्षे प्राप्ते सूत्रकार आह-तत्तु समन्व- यात्-इति । तु-शब्देन पूर्वपक्षो निषिध्यते । तत्-इति स्वपक्षे प्रतिज्ञा। तह्म वेदान्तः प्रमीयत इत्यर्थः । कुतः? वेदान्तानां ब्रह्मणि तात्पर्येण सम्यगन्वितत्वात् । VỊ (b). तात्पर्य नाम पुरुषधर्मः; स च कथं वेदा- १°ननु : ८. ६. Brh., IV-v-15. Comits इति C: स्वपक्षप्रतिज्ञा C: तं ब्रह्म वेदान्तप्रमाणं प्रमीयते Comits ननु Comits च 9. Ś, C insert gla २. : विधिपराः Comits उपास्यासिद्धी कथमुपा- सनाविधिः? *१. TS, II-vi-8 P: प्रामाण्यपरिकल्पनं इ: प्रमाणं तावत्परिकल्प्य ९.

·२८८ , . विवरणप्रमेयसंग्रहः [VIII, vi न्तानां स्यात् ? इति चेत् , मैवम् । न हि विवक्षैव तात्पर्यम् , सत्यामपि विवक्षायां अप्रयुक्ते शब्दे तात्पर्यव्यवहाराभावात् । नापि पुरुषप्रयोगमात्रम् , उन्मत्तादिप्रयोगे तदभावात् । अतः तदर्थप्रमितिशेषत्वं तात्पर्यम् ; तच्च शब्दधर्म एव । न च तस्मिन्नपि विवक्षव तत्प्रयोजिका इति वाच्यम् ; केवलव्यतिरेकाभावात् , सत्यपि तादर्य विवक्षाभावापराधेन तात्पर्याभावादर्शनात् । न च विवक्षाव्यति- रेकेण तात्पर्यगमकाभावः; उपक्रमादीनां भावात् । VI (c) न च प्रमेयस्य कार्यत्वमेव तात्पर्यगमकम् ; 'पुत्रस्ते जातः' इत्यादिप्यसत्यपि कार्यत्वे तात्पर्यदर्शनात् । तत्रापि तात्प- देिव प्रमेयस्य कार्यपर्यवसानमनुमीयताम् ; इति चेत् कार्यत्वप्रमितितात्पर्ययोः अन्योन्याश्रयप्रमङ्गात् , कार्यविषयप्रमितौ सत्यां तत्प्रमितिजननसामर्थ्यलक्षणं तात्पर्य सिध्यति मिद्धे च तस्मिन् तत्प्रमितिमिद्धिः इति । ननु तात्पर्याभावः प्रमिति- प्रतिबन्धकः, 'विष भुइक्ष्व' इत्यादौ वाक्यादेव प्राप्ताया विप- भोजनप्रमितेः तात्पर्याभावेन प्रतिवध्यमानत्वात् । तत्प्रतिवन्धनिवारकं च तात्पर्यम् । तथा च प्रथमतो वाक्यादेव कार्यप्रमितौ सत्यां पश्चात्तथैव कार्यप्रमित्या प्रतिबन्धनिरामि तात्पर्यमप्यस्तीत्यवगम्यते'; न पुनस्ता- त्पर्यण कार्यप्रमितिर्भाव्यते'; ततो नान्योन्याश्रयः । इति चेत , सत्यम्। तथापि कार्यत्वं न तात्पर्यलिङ्गम् ; 'जतिलयवाग्वा वा जुहुयात् गवी- धुफयवान्या वा "इत्यादिषु सत्यपि कार्य तात्पर्याभावात 'अनाहुति जतिलाच गवीधुकाश्च' इत्युत्तरवाक्येन अरण्यतिलानां गवीधुकानां च निराकरणात् । -VI (d) तस्मादुपक्रमादीन्येव तात्पर्यलिङ्गानि । C:प्रतिपत्तिपयं S: विवक्षातिरेषण C:तापर्यग्राहकोपामादीनां ४ .: पार्यसमिति ५. :मगन ६. P,C:मति च Pomits तथाच C:अस्नीति गम्यते ९. P,C: जायते। 5:ज्ञापते १० TS, V.in.3 (2) ..

·VIII, vii-viji] अष्टमवर्णकम् २८९ उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्यता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्य निश्चये ॥ इत्युक्तत्वात् । प्रसिद्धानि हि सर्वेष्वपि वेदान्तेपु ब्रह्मणः उपक्रमादीनि । ततस्तात्पर्येण वेदान्ता ब्रह्मणि समन्विताः । VII. अन्वयस्य सम्यक्त्वं नाम इतरवलक्षण्येन अर्थप्रति- पादनम् । इतरत्र हि 'गामानय ' इत्यादिशब्दाः क्रियाकारकसंसर्ग प्रति- पादयन्ति । 'उद्भिदा यजेत' इत्यत्र उद्भिद्यागशब्दयोरेकार्थत्वेऽपि नियोगाकाङ्क्षा विद्यते । 'नीलमुत्पलम् । इत्यत्र गुणगुणिनोः भेदा- भेदौ प्रतिपाद्यौ । एकार्थप्रतिपादकैप्वप्यन्येषु शब्देपु लिङ्गसंख्ये अवर्ज- नीये । वेदान्तास्तु न तथा संसर्ग वा साकाङ्क्षार्थ वा भेदाभेदी वा लिङ्गसंख्याविशिष्टं वा प्रतिपादयन्ति; किं तु अभिधावृत्त्या लक्षणया उपाधिद्वारा या अखण्डकरसमेव जगत्कारणसामान्यानुवादेन प्रति- पादयन्ति । VIII. तत्र ज्ञानशब्दोऽनेकविकारयुक्तान्तःकरणवृत्तिप्रतिविम्बि- तचैतन्ये व्युत्पन्नः । आनन्दशन्दश्च शुद्धसात्त्विकान्तःकरणवृत्त्य- भिव्यक्तायों अत्यनुकूलतया स्फुरन्त्यां कस्यांचियक्तौ लोके प्रसिद्धः । तावेतौ नानानन्दशब्दी वाक्यान्तरेण नित्यत्वप्रतिपादकेन विरोधात् वृत्त्यशं परित्यज्य अनुकूलतया स्फुरन्ती व्यक्ति प्रतिपादयतः । तथा च वृत्तित्यागांशे लक्षणा; इतरांशे तु मुख्यवृत्तिः । एकसत्यानन्त- शब्दाः स्वगतभेदाभावमिथ्यात्वाभावसजातीयविजातीयद्वितीयाभावाभि- धानद्वारेण तत्र लक्षणया वर्तन्ते । 'सर्वज्ञः' 'सर्वशक्तिः' इत्यादिशब्दाश्च अनिर्वचनीयप्रपञ्चोपाधितया तत्र वर्तन्ते । अयमात्मा ब्रह्म 'तत्व- मसि।' इत्यादिशब्दाश्च भागत्यागलक्षणया ब्रह्मण्येव वर्तन्ते । तदेवं सर्व वेदान्ता अखण्डेकरसब्रह्मप्रतिपादकाः । C: निर्णये C: वृत्तिभागांगे Comits of Pomits तत्र ३. 6:च Brh., II-v-19 C: अभिन्नायां Chānd , VI-viii-7 । १. २. ८.

·२९० विवरणप्रमेयसंग्रहः [VIII, ix-x 1x. ननु सत्यज्ञानादिशब्दानां भिन्नार्थत्वे कथमखण्डकरसे वृत्तिः? एकार्थत्वे पुनरुक्तिप्रमङ्गः । नेप दोपा, तात्पर्यण प्रतिपायरयै- कत्वेऽपि व्यावानां असत्यजडादीनां अनिर्वचनीयार्थानामनेकत्वात् । न चानिर्वचनीयपदार्थेन तदभावेन वा परमार्थभावरूपाद्वैतस्य काचित् क्षतिरस्ति । तस्मात् 'तत्वमसि'-आदिमहावाक्यानि 'सोऽयं देवदत्त' इत्यादिवाक्यवदरखण्डैकरसं प्रतिपादयन्ति । तथा हि । एकं देवदत्तं एकस्मिन् देशे काले च द्वौ पुरुषौ दृष्टवन्तौ । पुनर्देशकालान्तरे तमेव तावेव ददृशतुः। तयोर्मध्ये 'सोऽयं देवदत्तः' इति प्रत्यभिजानात्येकः । . अपरस्तु पूर्वदृष्टात् देवदत्ताद्भिन्नं पश्चादृष्टं मन्यते । तं प्रत्यभिज्ञाहीन- मितरो वोधयति सोऽयं देवदत्तः इति । तत्र वोधयिता स्पष्टं भेदेन प्रतीयमानयोः तत्तद्देशकालयोः तद्विशिष्टयोर्वा देवदत्तयोरक्यं न प्रत्य- भिजानाति, विरोधात् । किं तु विशिष्टद्वयोपलक्षित एको देवदत्तः प्रत्य- भिज्ञागोचरः। तैश्च .प्रत्यभिज्ञातं देवदत्तस्वरूपैक्यं विशिष्टाभिधायि- भ्यां 'सोऽयम् ' इति पदाभ्यां स्वार्थंकदेशपरित्यागेन एकदेशलक्षणया परस्मै प्रतिपादयति । x. ननु 'सोऽयम्। इति पदार्थयोः यद्देवदत्तक्यं तदेव चाक्येनापि प्रतिपाद्यते ? उतान्यत् ? आधेऽनुवादप्रसङ्गः, न द्वितीयः, ऐक्यान्तरस्याभावात् । इति चेद, न: प्रत्यभिज्ञाया अप्यनेन न्यायेन अप्रामाण्यप्रसङ्गात् , अभिज्ञागतस्यैवैक्यस्य वोधने अनुवादकत्वं ऐक्या- न्तरं तु नास्तीत्यत्रापि सुवचत्वात् । एकस्य कालद्वयसम्बन्धः प्रत्यभि- ज्ञाप्रमेयम् ; इति चेत्, न; तस्याप्यभिज्ञाद्वयेनैव सिद्धत्वात् । अथ प्रत्यभिज्ञानस्य अनधिगतार्थगन्तृत्वाभावेऽपि भेदभ्रमव्युदामित्वात अभि- ज्ञाभ्यां भेदभ्रमाव्युदासिनीभ्यां फलतो विशेषसद्भावात् प्रामाण्यम्, तर्हि - १. inserts देवदत्तं २. P,T: तत्र प्रत्यभिज्ञानम् C: भाऽनुवादरवप्रसंग ४. C: सन्न P,S: भनेनैय; Somats अपि C: नाप्रामाण्यम् ·VIII, xi-xii] अपमवर्णकम् २९६ 'सोऽयम्' इति वाक्यस्याप्येवमेव पदाभ्यां विशेषसद्भावान् प्रामाण्यमस्तु । एवं च तचमसिवाक्यमपि त्वंपदार्थ कर्तृत्वाद्यशं विरोधिनं परित्यज्य साक्षिमात्रमुपादाय तत्पदार्थे परोक्षायंशपरित्यागेन अवशिष्टेन चिन्मात्रे- णैक्य पदार्थप्रतीतिसमये प्रतिपन्नमपि भेदभ्रमव्युदासाय प्रतिपादयति । तदयं प्रयोगः-तचमस्यादिवाक्यं अखण्डार्थनिष्ठम् , कार्यकारणव्य- तिरिक्तद्रव्यनिष्ठत्वं सति समानाधिकरणत्वात् , ' सोऽयं देवदत्तः' इति वाक्यवत्-इति । XI. ननु ‘मृत् घटः', 'नीलमुत्पलम्' इत्यादौ पदार्थयोः प्रत्येकमसाधारणमैक्यमेकैकपदप्रमेयम् , पदार्थयोः इतरेतरक्यं तु वाक्य- प्रमेयम् , इत्यनधिगतार्थगन्तृत्वादेव यथा वाक्यप्रामाण्यं तथा अत्रा- प्यस्तु ; तथा च 'भेदभ्रमव्युदासमात्रविशेषात् प्रामाण्यम् । इत्येपा कष्ट- कल्पना न भविष्यति । इति चेत् , न; वैपम्यात् । तत्र हि कार्यकारणयोः द्रव्यगुणयोश्चै भिन्नयोरक्यं प्रतिपाद्यते, 'व्यवहारे भिट्टनयः' इति न्यायेन भेदाभेदाभ्युपगमात् । अत्र तु अखण्डैकरसं प्रतिपाद्यत इति अस्ति महद्वैपम्यम् । अत्र केचिदाहुः--'य आत्मनि तिष्ठन्,' 'एप त आत्मा सर्वान्तरः" इत्यादिशास्त्रात् जीवब्रह्मणोरपि भेदाभेदात्रभ्युपेयौ ; अन्यथा पदार्थवाक्यार्थयोः सार्यात्-इति । ते प्रष्टव्याः ज्ञानेन निवयते न वा ?? इति । न चेत् , मोक्षो न स्यात् । निवर्त्यते चेत् , तदापि भेदाभेदविषयमेव ज्ञानं तन्निवर्तकम् , उताभेदमात्रविपयं ज्ञानान्तरम् ? नाद्यः, ज्ञानस्य स्वविपयनिरासित्वायोगात् । न द्वितीयः, अभेदज्ञानजनकप्रमाणाभावात् ; त्वन्मते शास्त्रस्य भेदाभेदविपयत्वात् । शास्त्रजन्यभेदाभेदज्ञानाभ्यासादभेदज्ञानं जायत इति चेत्, एवमपि XII. तत्र भेदो . ४. १. All except Ś and P read फरण Comitsच Comits the words within brackets P inserts इति ५. Brh., III-iy-1 ६. Comits वाक्यार्थ : तवापि C: स्वविषयस्य निर्वासिन्यायोगात ७. ३. ८.

·२९२ " विवरणप्रमेयसंग्रहः (VIII, xiii ज्ञाननिवर्त्यत्वे भेदस्य मिथ्यात्वं स्यात् । ज्ञानेनाज्ञानं निवर्त्यते, भेदस्तु कर्मभिर्विनश्यति ; इति चेत् , न; 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्येव- काराभिधेयभेदनिरासस्य ज्ञानप्रयुक्तत्वावगमात् । अथ ज्ञानप्रागभावयत् भेदस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वेऽपि न मिथ्यात्वम् , तथापि किं येनैवाकारण जीवस्य ब्रह्मणो भेदः तेनैवाभेदोऽपि, उत अन्याकारेण ? आद्ये भेदै- निवृत्तावभेदोऽपि निवर्तेत, तत्प्रयोजकाकारस्यैक्यात् । द्वितीये" निस्व- यवब्रह्मभूतस्य॑ जीवस्य धर्मभूतो भेदो न तावत् कर्मणा निवर्तयितुं शक्यते । ज्ञानेन तन्निवृत्तावपि यदि तेन भेदेनोपलक्षितो जीवः तदा ब्रह्मव जीवः स्यात् । अथ भेदविशिष्टः, तर्हि भेदनाशे जीवोऽपि नश्येत् ।' अथ विशिष्टाकारनाशेऽपि विशेष्यांगो जीवो ब्रह्मण्यरूपं मोक्षमनुभवेत् , तहि संसारदशायामपि ब्रह्मतादात्म्यापन्नः स एव विशेप्यांशो जीव इत्य- भ्युपेयम् ; संसारमोक्षयोः वैयधिकरण्यायोगात् । एतेनैवदप्यपास्तं यत् अमृतानन्देनोच्यते 'न युगपत् जीवब्रह्मणोर्मेदाभेदौ, विरोधात् , किंतु पदार्थत्यशायामतिरेको चाक्यार्थत्वदशायां चाखण्डत्वम् । इति । 'एक- धैवानुद्रष्टव्यम्', 'नेह नानास्ति किंचन इत्यादिश्रुतिविरोधश्च । न च 'य आत्मनि तिष्ठन् । इत्यादिश्रुतिः भेदाभेदौ प्रतिपादयति ; किंतु भ्रान्तिप्रसिद्ध भेदमनूद्य अभेदमेव बोधयति । कथं तर्हि पदार्थवाक्या- थयोः साङ्कर्यपरिहारः? इति चेत् , उच्यते । तत्र न तावत् पदवाच्यस्य वाक्यार्थेन सार्यप्रसङ्गोऽस्ति, वाच्यस्याविद्याकल्पितोपाधिविशिष्टत्वात् ।. पदलल्पस्य तु वाक्यार्थत्वमिष्टमेव । तस्मात् महावाक्यरयासण्डार्थतायां न कदाचिदनुपपत्तिः । XIII. तथा 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्याद्यवान्तरवाक्य- . १. Mund., III-11-9 भूतो, but inserts जीयस्य २. Cadds वा in the next line. Tomits भेद Brh.,IV.iv.20 B, Comit तर ८. Brh.,IV•iv-19 4. $, Cinsert 3169 ९. C: पाचिन् ५. C: निरवपयद्रव्यभूतस्य प्रदाधर्म. १.. Taitt, II-1 ·VIII, xiv] अष्टमवर्णकम् । २९३ मपि अखण्डार्थनिष्ठम् : लक्षणवाक्यत्वात् , 'प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः' इति वाक्यवत् । तत्र कश्चित् चन्द्रप्रातिपदिकार्थानभिज्ञः कंचित् पप्रच्छ 'अस्मिन् ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रो नाम ?' इति । सोऽपि चन्द्रप्रातिपदिक- मात्रार्थविवक्षया प्रयुङ्क्ते 'प्रकृष्टप्रकाशचन्द्रः' इति। तत्र प्रकाशशब्द! प्रकाशत्वसामान्याभिधानमुखेन लक्षणया व्यक्तिविशेपे वर्तते ; प्रकृष्ट- शब्दश्च प्रकर्षगुणाभिधानमुखेन लक्षणया प्रकाशयिशेपे वर्तते । तत्र गुणसामान्ययोः चन्द्रपदानभिधेयत्वात् तदुभयं व्युदस्य तत्समवायि- प्रकाशविशेष एव चन्द्रपदाभिधेयतया समर्प्यते ; इति प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र- शब्दानां एकार्थता सिध्यति । न चैवं पदद्वयवैयर्थ्यम् ; अप्रकाशमेघा- दिव्यावृत्ती प्रकाशपदस्य अल्पप्रकाशनक्षत्रादिव्यावृत्तौ प्रकर्षपदस्य च उपयोगात् । एवं सत्यज्ञानादिवाक्येऽपि अखण्डार्थता योजनीया । XIV. यत्तूक्तम् ‘ब्रह्मणः परिनिष्ठितवस्तुतया मानान्तरयोग्य- स्यापि मानान्तरेणानुपलभ्यमानत्वात् तद्बोधकानां वेदान्तानां चित्रगत- निम्नोन्नतभाषयोधकचक्षुर्वदप्रामाण्यम् । इति, तत्र वक्तव्यम् 'किं प्रमा- णान्तरयोग्यत्वे सति तदनुत्पत्तौ विपयस्याभावे निश्चिते तत्र शब्दमि- थ्यात्वमाशङ्कयते ? किंवा प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थविषयत्वात् पौरुषेयवचो- वन सापेक्ष प्रामाण्य इति ? उत प्रमाणान्तरयोग्यार्थविपयतया तत्सिद्धा- नुवादाशङ्का ?' इति । नाद्यः; मानान्तरानुदयमात्रेण तथात्वे सर्वत्रा- तिप्रसङ्गात् । पौरुपेयवचसा मानान्तरसापेक्षत्वेऽपि वेदवचसः तदयो- गात् । न द्वितीयः, मानान्तरसंभिन्नार्थत्वाभावात् । विमतं वेदान्तवाक्यं मानान्तरसंभिन्नार्थम् , भूतार्थविपयत्वात् , नदीतीरफलसत्तावाक्यवत् ; इति चेत् , न पौरुषेयवचनत्वस्योपाधित्वात् । अनुभूतार्थस्मृतिवदिति निदर्शनेऽपि स्वार्थप्रवृत्तज्ञानान्तरजन्यत्वमुपाधिः । न हि वेदवाक्यं मानान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचितं येन साधनव्यापकता स्यात् । अथ मन्यसे वेदान्तवाक्यस्य भृतार्थविषयत्वात् मानान्तरयोग्यार्थत्वं १. C: यदुक्तं ५. : अनुभूतार्थविषयं Comits इति Pomits अर्थ .. Comits वस्तु ३.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [VIIf, xv साधयित्वा तेन च मंभिन्नार्थता साधनीया इति; तर्हि विधि- वाक्यानामपि तुच्छच्यावृत्तार्थत्वात् मानान्तरयोग्यविषयतया संमि. नार्थता केन वार्यते ? न च । विधिवाक्यत्वादेव मानान्तर- योग्यार्थत्वाभावः; लौकिकविधिवाक्येषु मानान्तरयोग्यार्थत्वदर्शनात् । तत्रापि तदयोग्यार्थत्वे कार्यसम्बन्धग्रहणासंभवात् वेदेऽपि तत्प्रतिपत्तिन स्यात् । अथ वैदिककार्यस्य कालत्रयातीतस्वभावत्वात् न मानान्तर- योग्यता, तर्हि ब्रह्मणोऽपि रूपादिहीनस्वभावत्वादेवं मानान्तरयोग्यता न भविष्यति । अस्ति ब्रह्मणि मानान्तरं स्वरूपचैतन्याख्यमिति चेत् , न; तस्यैव ब्रह्मत्वात् । स्वरूपचैतन्यस्य ब्रह्मप्रमापकत्वेऽपि तत्संभिन्नार्थत्व- मात्रेण न तत्सापेक्षत्वदोपः, स्वप्रकाशपुरुपान्तरसंवेदनगोचरानुमानस्य तत्सापेक्षत्वदोपादर्शनात् । नापि तृतीयः; स्पर्शज्ञानयोग्यद्रव्यविषयस्य चक्षुपोऽनुवादकत्वादर्शनात् । शब्द एवेयमनुवादकता इति चेत् , तथापि विधिवाक्ये तामाशङ्कां कथं परिहरिष्यसि ? लौकिकस्य विध्यर्थस्य माना- न्तरयोग्यत्वेऽपि वैदिकस्य तदयोग्यत्वाव ; इति चेत् , भूतार्थेऽपि तत्स- मानम् । न च शब्दस्यैवानुवादकत्वशङ्केति नियन्तुं शक्यम् ; शब्दाय- गतेऽथे मानान्तरमेवानुवादकं इत्यस्यापि सुवचत्वात् । तस्मात् भृतार्थ- निष्ठमपि वैदिकं वचो निरपेक्षं प्रमाणम् । xv (a). ननु सर्वत्रोत्तमवृद्धो मानान्तरेण अर्थमुपलभ्य तत्र शब्दं प्रयुक्ते; मध्यमवृद्धश्च तस्मात् शब्दात् तमर्थमवगत्य तत्र प्रवर्तते; तां च प्रवृत्तिमुपलभ्य वालो व्युत्पद्यते; यथाव्युत्पत्ति चे शब्दस्य बोध- फत्वम् । ततो मानान्तरसंभिन्नस्यैवार्थस्य शब्दप्रमेयतया कथं वचसो निरपेक्ष प्रामाण्यम् ? xv (b). नप दोपः । यालो हि स्वयं मानामभिन्नं घटादि- ...C:कार्य मान्य p; ঘমা নি মম C:मानान्तरापोग्यता मिगि Tomits इस ś agrecs with the print. C.s: अनुपादकया। इति cd tcxt, but adds fit Pomits ·२९५ VIII, xvi] अष्टमवर्णकम् . प्रमेयमानं प्रत्यक्षादिभिरवगत्य तत्र प्रवर्तमानः स्वदृष्टान्तेन मध्यमवृद्धस्यापि मानान्तरामिश्रितशुद्धप्रमेयज्ञानपूर्विकां प्रवृत्तिमनुमाय तस्मिन् प्रमेयमात्रे शब्दस्योत्तमवृद्धप्रयुक्तस्य सामर्थ्यमवगच्छति । न च वाच्य कार्यस्य केवलस्य शब्दशक्तिविपयत्वेऽपि सिद्धार्थस्य माना- न्तरसंभिन्नस्यैव तद्विपयता इति । तत्र तावत् कार्यवाक्यगतसिद्धपदानि मानान्तरासंभिन्नेऽथे शक्तिमन्ति, कार्यवाक्यगतत्वात् , कार्यपदवत् । तथा च तद्दृष्टान्तेन इतरेपामपि सिद्धपदानां तत्साधनीयम् । यत्तृत्तम- वृद्धस्यार्थोपलब्धिहेतुभूतं मानान्तरं तद्विवक्षोत्पादनद्वारा शब्दप्रयोगे हेतुः, न तु शब्दप्रमेयेऽन्तर्भवति । तच्च वालस्तदावगमिप्यति यदा स्वयमुत्त- मवृद्धो भूत्वा शब्दप्रयोग करिष्यति । XVI (a). 'अत्र केचित् चोदयन्ति । व्यर्थीऽयं व्युत्पत्ति- निरूपणप्रयासः, शब्दस्यार्थासंस्पर्शित्वात् । न हि 'अगुल्यग्रे हस्तियूथ- शतमास्ते, इत्यादिशब्दैः कश्चिदर्थः प्रमीयते । यत्राप्याप्तवाक्ये प्रमीयते तत्रापि मानान्तरनिवन्धनां सा प्रमितिः, न निवन्धना इति । XVI (i). तदेतचोद्य प्राभाकरः परिहरति । यद्यपि पीरुपेय- वाक्यैः न अभिधेयसंसर्गः प्रमीयते, [तथापि 'एवमयं पुरुपो चेद' इति वक्तृज्ञानविशेपः प्रमीयत एव; अगुल्यग्रादिवाक्येप्वप्येच्यभि- चारात् । स च"]ज्ञानविशेषो ज्ञेयविशेष कल्पयति इति । XVI (c). सोऽयं परिहारोऽनुपपन्नः, वैयधिकरण्यात् ; शब्द- स्यास्पर्शित्वे चोदित लिङ्गस्य तत्संस्पर्शित्वं प्रतिपाद्यत इति कि केन ८. .. १. T: अवगम्य २.:मानान्तरमिश्रित T: अधिगच्छति T omits are P : मानान्तराभिन्ने P: तद्वत् तेन T omits I s: प्राभाकराः परिहरन्ति C: अभिधानाभिधेयसंसर्गः Comits अपि P omits words within brackets ११. ..

·२९६ विवरणप्रमेयसंग्रहः [Vill, vi XVI (d) .. सङ्गच्छेते ? वक्तज्ञानद्वारा शब्दार्थसंस्पर्शः प्रतिपाद्यत इति चेत् , न; वक्तज्ञानस्य शब्दप्रमेयत्वायोगात् ; 'गामानयं' इत्यादिवाक्येषु वक्त- ज्ञानवाचकपदाभावात् , वाक्यार्थस्य पदार्थानतिरेका । अतिरेकेऽपि कि वक्तज्ञानमात्रं वाक्यार्थः उत ज्ञेयविशिष्टम् ? आये लौकिकवाक्या- दप्रमिते ज्ञेये व्यवहारो न स्यात् । ततो व्युत्पत्यभावात् वैदिकवाक्य- स्याप्ययोधकत्वप्रसङ्गः । द्वितीये ज्ञेयमेव वाक्यात्प्रमीयताम् वक्तुज्ञानस्य शब्दप्रयोगलक्षणलिङ्गानुमेयतया अन्यथासिद्धः । ननु जेयमप्यन्यथासिद्धम् । श्रोता हि पदेभ्यः पदार्थानवगत्य 'नूनमेपां संसर्गोऽस्ति । इति सहप्रयोगवलात् उत्प्रेक्षते । इति चेत् , मैवम् ; उत्प्रेक्षाया एवात्र वाक्यजन्यममितित्वात् । न ताव- दियमुत्प्रेक्षा स्मृतिसंशयविपर्यासेप्यन्तर्भवति ;' संस्कारजन्यत्वकोटिद्वय- पाधानामभावात् । प्रमितित्वेऽपि प्रत्यक्षादिकारणान्तराभावात् वाक्य- जन्यत्वं परिशिष्यते । न च वक्तज्ञानेनानुमितेन ज्ञेयमन्तरेणानुपपद्य- मानेन पदार्थसंसर्गः कल्पयितुं शक्यः । तथा सति वेदे वक्तुरभावात् संसर्गप्रमित्यसिद्धेः। तस्मात् शाब्दमेव संसर्गज्ञानम् । XVI (e). अगुल्यग्रादिवाक्यानां तु अनाप्तसंसर्गादास्प- शिवम् । अर्थसंस्पशिनोऽपि प्रत्यक्षस्य कारणदोपे सति शुक्त्याद्यर्था- संस्पर्शित्वदर्शनात् । न घपौरुषेयस्याद्वैतागमस्य कश्चिद्दोपसंसर्गः संभ- वति, येन अर्थासंस्पर्शित्वमाशङ्कयेत । यदि द्वैतावभासीनि प्रत्यक्षानि तेन विरुध्येरन् , ती तान्येव वाध्यन्ताम् ; 'इन्द्रो मायाभिः" इत्या- दिना मायाख्यदोपजन्यत्वश्रयणात् , दोपजन्यत्वेऽपि स्वप्नययवहारा- विसंवादे प्रामाण्यलाभात् । अद्वैतागमोऽपि प्रत्यक्षादिविषयस्य द्वैतस्य C: सगरछते २. C: पदार्थस्थानतिरेकात् Pomits for C:प्रमीयते C:ोटिद्वयबाधनामभवात् ६. , C: भासंरपशिग्यम् । C: अस्पर्शिनोऽपि All except Sinsert इति C: तदापि C: बाध्यन्ते ११. Brh, II•y-19 १२. Tomits-आदि १०.

·. VIII, xvi-sviii] अष्टमवर्णकम् ૨૭ तत्त्वांशमेव बाघते, न व्यवहारसंवादांशम् । एवं च सति यथा माया- कार्याणामपि प्रत्यक्षादीनां स्वस्वविपयेषु व्यावहारिकपदार्थेपु प्रामाण्यम्, तथैवाद्वैतागमस्य मायाकार्यत्वेऽपि अद्वैते स्वत्रिपये प्रामाण्यं किं न स्यात् ? न चैवं शुक्तिरजतादिज्ञानेऽतिप्रसङ्गः शङ्कनीयः; तत्रापि यावा, प्रातिभासिकेषु रजतादिपु ज्ञानस्य स्वतःप्रामाण्यानिवारणात्, अन्यथा प्रवृत्त्यनुपपत्तेः; 'विशेपदर्शनकालीनवाधपर्यालोचनयैव अप्रामाण्यव्यव- हारा । न चाद्वैतज्ञानस्य कदाचिद्वाधोऽस्ति येतादृशमप्रामा- ण्यमुच्येत । XVI (6). ननु चित्रगतनिम्नोन्नतविषयचाक्षुपज्ञानस्य विषय- गतश्यामादिरेखासंनिवेशविशेषाख्यात् दोपादप्रामाण्य यथा दृष्टं तथा अत्राप्यताख्यात् विषयदोपादप्रामाण्यम् । इति चेत्, न तत्रापि स्पर्श- ज्ञानवाधादेवाप्रामाण्यात् । अनधिगतार्थगन्तृत्वलक्षणस्य प्रामाण्यस्य न संवादापेक्षा शङ्कितुमपि शक्या । XVII. न चाम्नायस्य सर्वस्य क्रियार्थत्वात् विधिवाक्यानामेव प्रामाण्यमिति वाच्यम् । इतरेतराश्रयत्वात्, विधिवाक्यानामेव प्रामाण्ये सिद्धे सर्वस्याम्नायस्य क्रियार्थत्वसिद्धिः तत्सिद्धौ च इतरसिद्धिः इति । XVIII. . न च 'प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्ययोरिटप्राप्त्यनिष्टपरिहारयो- रभावादपुरुषार्थे ब्रह्मणि कथं वेदान्तप्रामाण्यम् ?' इति शङ्कनीयम् । लोको हि इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारावेव साक्षात् प्रार्थयते, न प्रवृत्तिनिवृत्ती, तयोरायासात्मकत्वात् । अप्राप्तग्रामादिप्राप्तौ अपरिहृतरोगादिपरिहारे च आयासमन्तरेण अभिलपितमिद्धयभावात् आयासं पुरुपः सहेतापि । यत्र तु प्राप्तमेव कण्ठचामीकरादिकमजानानः पुरुषः पुन: प्राप्तुमिच्छति, परि- हृतमेव च रज्जुसादिकं परिजिहीपति, तत्र ज्ञानमात्रादभीष्टसिद्धौ कुत P: यावकालीनबाध ४. P,C: पुरुषो हि C: उत्तरकालीनषाध Ś omits both 19 and २ .: अप्रामाण्य किं न स्यात् ३ .: स्वस्पर्श &. Ś omits . . ? पुनः :

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [VIII, xix आयासं सहेत ? न हि तत्रायासोऽपक्ष्यते ; प्रत्युत ज्ञाने सति पूर्वोऽप्य- यासः परिहियते । एवं च सति नित्यप्राप्तस्य ब्रह्मणः प्राप्तो नित्य- निवृत्तस्य संसारस्य परिहारे च हेतुभृतं तत्वज्ञानं जनयतां वेदान्तानां कुतोऽपुरुपार्थपर्यवसायित्वका ? तस्मात् वेदान्तानां ब्रह्मणि प्रामाण्यं केनापि वारयितुं न शक्यम् । XIX. किं च पुरुषार्थस्य प्रामाण्यप्रयोजकत्वे नित्यनैमितिक- वाक्यानां प्रामाण्यं गुरुमते दुःसंपादम् । न हि तत्र फलमस्ति, किं त्वनुष्ठाने प्रयास एव; अननुष्ठाने तु प्रत्यवायः स्पष्टः । ततः उभयथा- प्यनर्थहेतूनां तेपां कथं प्रामाण्यसिद्धिः १ तस्मात् प्रत्यक्षादिवत् शब्दस्या- प्यनधिगताबाधितासन्दिग्धार्थबोधकत्वमात्र प्रामाण्य [निमित्तम् । तच कार्यब्रह्मवाक्ययोः समानम् । तथा च सति पूर्वपक्षिणा वेदान्तानां अप्रामाण्य ] सिद्धये महता प्रयासेन यद्विधिपरत्वकल्पनं तदकाण्डे ताण्ड- वितम् । तस्मात्सिद्धं ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रामाण्यम् इति । , इति अष्टमवर्णकम् ३. १. P: प्रामाण्य न केनापि वारयितुं शक्यम् २. 'P, somit अपि P omits words within brackets P: वेदान्तप्रामाण्यम् ·नवमवर्णकम् I. शब्दानां सिद्धार्थे शक्तिमङ्गीकृत्यापि ब्रह्मणि वेदान्तप्रामाण्यं न संभवतीति ये मन्यन्ते तेषां मतं पूर्ववर्णके निरस्तम् । ये पुनः कार्यान्वित एव स्वार्थे' शब्दशक्तिरिति मन्यमानाः कार्यशेपतयैव ब्रह्म वेदान्तः प्रमीयते इति कथयन्ति, तेपां मतमस्मिन् वर्णके निरस्यते । II. ते ह्येवमाहुः । उत्तमवृद्धेन 'गामानय' इत्युक्ते अनन्तरं मध्यमवृद्धेन क्रियमाणं गवानयन व्युत्पित्सुः दृष्ट्वा 'गवानयनकार्यम- नेन वाक्येन चोधितम् । इत्यवगत्य पुनः 'अश्वमानय, गां बधान' इत्यादिप्रयोगेषु आवापोद्धाराभ्यां एकैकस्य पदस्य कार्यान्वितस्वार्थे सामर्थ्य प्रतिपद्यते । न चेष्टसाधने व्युत्पत्तिः संभवति; अतीते इष्टसाध- नादौ मध्यमवृद्धप्रवृत्त्यभावात् । कृतियोग्ये इष्टसाधने प्रवृत्तिः अस्तीति चेत्, तीव्यभिचारात् कार्यमेव व्युत्पत्तिप्रयोजकं भविष्यति । अव्यभि- चारित्वमात्रेण कार्यस्य प्रयोजकन्वे कार्यगतलौकिकत्वस्याप्यव्यभिचारात्, व्युत्पत्ती प्रयोजकत्वं प्रसज्येत; तथा च वेदे नियोगप्रतिपतिन स्यात् । इति चेत, न; कार्य परित्यज्य अन्वितस्वार्थमात्रस्य प्रयोजकत्वाङ्गीकारे 'केन अन्वितः' इति साकाङ्क्षत्वप्रसङ्गात् । न चै लौकिकत्वपरित्यागे चाधोऽस्ति । ननु सिद्धपदानां कार्यान्वितस्वार्थसंभवेऽपि कार्यपदस्य न तत्संभवः, कार्यान्तराभावात् । इति चेत्, न; धात्वर्थस्यापि कार्यतया तदन्वितनियोगे कार्यपदस्य व्युत्पत्तेः। यद्यपि लोके 'फलितो द्रुमः' इत्यादिवाक्यानि कार्यरहितान्यपि प्रयुज्यन्ते, तथापि तत्र 'तं पर्य' इत्यादिकार्याध्याहारोऽवगन्तव्यः, कार्यान्विते व्युत्पन्नस्य पदस्य कार्य- Comits कार्यान्वित एवं स्वार्थे C: अङ्गीकारेणान्वित इति S, C read > others ५. Salone inserts एवं read बालो C: पश्येत् B : असंभवात् 5: कार्यान्तरे . ४. २. ६. ३.

·३०० विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, iii मन्तरेणायोधकत्वात् । अतः प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्यप्रयोजनमन्तरेण वाक्य- प्रयोगानुपपत्तेः नियोगनिष्ठा वेदान्ताः। न च रज्जुसर्पकण्ठचामीकरा- दाविव तत्वज्ञानमात्रेण प्रयोजनमुपलभामहे । न चतच्छास्त्रीयम् ; तथा सति श्रवणोत्तरकालीनयोः मनननिदिध्यासनयोरविधिप्रसङ्गात् । न च सर्वस्य वेदस्य विधिनिष्ठत्वे सति एकच मीमांसा पोडशलक्षणी स्यादिति शङ्कनीयम्; क्रियाविधिप्रतिपत्तिविधिरूपाभ्यां तद्भेदसिद्धेः । यानि वेदा- न्तवाक्यानि ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकानि 'सदेव मोम्येदम् । इत्यादीनि तानि सर्वाणि 'सोऽन्वेष्टव्यः' इत्यादिविधिपु कोऽसावात्मेत्याकाङ्क्षायां तच्छेपतयैव आत्मविशेष समर्पयन्ति । तस्मात् अनन्यशेपाद्वितीयप्रति- पादकत्वं वेदान्तानां नास्ति इति । III (a). अत्रोच्यते । न तावत् नियोगब्रह्मणी उभे अपि वेदान्तैः प्रमातुं शक्यते, विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिप्रसङ्गातः तच्च प्रथममत्र- द्वितीयवर्णके विस्तृतम् । नापि नियोगमात्रं प्रमातुं शक्यम्, विधेयानि- रूपणात् । III (b). न तावत् शाब्दं ब्रह्मज्ञान विधेयम् । तस्यापातिकस्य अध्ययनादेव निष्पत्तेः; निर्णयश्च विचारजन्यः; अन्यथा अग्निहोत्रादि- ज्ञानस्यापि तद्वाक्याध्ययनतद्विचाराभ्याममिद्धिप्रसङ्गात् । III (c). नापि शब्दावगते ब्रह्मणि स्मृतिसन्तानो विधेयः; तद्विधेरदृष्टफलत्वे स्वर्गादिवन्मोक्षस्यापि कर्मजन्यत्वेनानित्यत्वप्रसङ्गात् । अथाङ्गमर्दनप्रवाहेण शरीरे सुखप्रवाहोत्पत्तिवत् अभीष्टब्रह्मविपयस्मृति- सन्तानेनापि सुखसन्तानो दृष्टफलं भवेत् । तद्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्सिद्धेः विधिवैयर्थ्यम् । अस्तु तर्हि स्मर्यमाणस्य साक्षात्करणं स्मृति- . १ .: ततः Chānd, VI-11-1 ३. Chand., VIII-V11-1 Pomits आपातिकस्य P omits अपि ś too omits of but reads धर्म instead of कर्म C: अनित्यता स्यात् C: सुखोत्पत्तिप्रवाहवत् ·IX, iii]] नयमवर्णकम् सन्तानविधेः प्रयोजनम् : इति घेत , तदापि कि स्मृतिसन्तानः स्वयमेव साक्षात्कारं जनयेत्, उतादृष्टद्वारा, अथ या विज्ञानान्तरद्वारा ? नाद्यः । न हि स्मृतिरूपस्य परोक्षज्ञानस्य सन्तानो विषयसाक्षात्कारं जनयितुमु- त्सहते; अन्यथा अनुमानज्ञानसन्तानोऽपि अनुमेयसाक्षात्कारमुत्पादयेत् । द्वितीयेऽपि न तावत् स्मृतिसन्तानजन्यमदृष्टमात्रं साक्षात्कारोत्पादने प्रभवति, साक्षात्कारस्य प्रमाणजन्यत्वात् । प्रमाणे व साक्षात्कारोत्पत्ती अदृष्टवैयर्थ्यम् । न तृतीयः, 'स्मृतिसन्तानजन्यं तद्विज्ञानान्तरं स्वयमेव साक्षात्कारजनक उतादृष्टद्वारा?' इत्यादिविकल्पदोपप्रसङ्गात् । III (d). ननु तर्हि शब्दावगते ब्रह्मणि ध्यान विधीयताम् । न च स्मृतिसन्तान एव ध्यानम् , स्मृतिसन्तानस्य वस्तुगोचरत्वात् ध्यानस्यारोपितविषयतयापि संभवात् । न च प्रयोजनाभावः, ब्रह्मापरो- क्ष्यस्य [प्रयोजनत्वात् । दृश्यते हि ध्यानाभ्यासप्रचयसामर्थ्यान्मृत- पुत्राद्यापरोक्ष्यम् । न च तद्वदेव ब्रह्मापरोक्ष्यस्य] भ्रान्तत्वप्रसङ्गः, शब्दप्रमाणसंवादसद्भावात् ; स्वप्नवस्तुसाक्षात्कारस्यापि कस्यचिज्जा- गरणज्ञानसंवादे प्रामाण्यदर्शनात् । III (e). नैतत्सारम्, स्वतःप्रामाण्यहानिप्रसङ्गात् । न च स्वप्ने चक्षुरादिप्रवृत्तिमन्तरेण वस्तुसाक्षात्कारः संभवति । जागरणसंवादस्तु सादृश्यादुपपद्यते । III (i). अथ स्मृतिसन्तानध्यानयोरविधेयत्वेऽपि शाब्दज्ञा- नादन्यदेव ज्ञान अलौकिक श्रवणमननादिकरणकं वेदानुवचनादीति- कर्तव्यताकं ब्रह्मापरोक्ष्यफलकं मोक्षकामः कुर्यात् इति विधीयते । इति चेत्, मैवम् ; वेदान्तानां ब्रह्मप्रमापके विधेयज्ञाने प्रामाण्यकल्पनाद ब्रह्मण्येव साक्षात्प्रामाण्यकल्पनाया लपीयस्त्वात् । न च विधिसंस्पर्शिवं Cinserts कस्यापि Comits अलौकिक Cinserts मोक्षफलक १. T: विकल्पे दोपप्रसङ्गात् २. P omits the words within brackets ३, C: स्वप्ने वस्तु ६.

·- विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX,iv प्रामाण्यकारणम्, किंतु प्रमितिजननम् ; अन्यथा अमिहोत्रादिवाक्य दर्शपूर्णमासविधिनिष्ठमपि स्यात्, विधिसंस्पर्शाविशेषात् । प्रमितिश्च सत्यज्ञानादिवाक्येभ्यो ब्रह्मण्येव जायते, न विधा। न च लौकिकात्मा- माण्यादन्यदेव वैदिकं प्रामाण्य विधिसंस्पृष्टमिति शकनीयम् । यथा शब्दार्था य एव लौकिकाः त एव वैदिकाः, तथा प्रामाण्यस्यापि लोक- वेदयोरेकत्वात् । तदेवं वेदान्तेषु न किञ्चिद्विधेयं निरूपयितुं शक्यम् । IV. नापि नियोगः सुनिरूपः । लोके ह्याचार्यः शिष्यं नियुङ्क्ते इत्यादावुत्कृष्टस्य पुरुषस्य अवरपुरुषप्रेरणात्मकोऽभिप्रायभेदो नियोगत्वे- नाभिमतः। न चासावपौरुपेये वेदे संभवति । ननु नियोगो नाम प्रवर्तकः प्रवर्तकत्वं' कार्यबुद्धिगम्ये वस्तुनि प्रतिष्ठितम् । इति चेत् , किमिदं कार्य नाम? किं कृतिसंसृष्टम् , किं वा कृतियोग्यम् । अथ वा कृतियोग्यत्वे सति क्रियाकारकफलविलक्षणं किञ्चिदला- किकम् ? नाद्यः; कृतिर्हि पुरुषप्रवृत्तिः, कार्य च प्रवृत्तिनिमित्तम् ; न च प्रवृत्तिसंसृष्टस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वं संभवति, अंशत आत्माश्रयत्वात् । द्वितीयः; दुःखसाधनानामपि कृतियोग्यतया कार्यत्वे सति प्रवर्तकत्व- प्रसङ्गात् । न तृतीयः; तस्य प्रत्यक्षाद्यगोचरस्य व्युत्पत्ययोग्यस्य शब्दप्रतिपाद्यत्वासंभवात् । न च पराभिमतकार्यानङ्गीकारे प्रवर्तकाभावः; कृतियोग्येप्टसाधनस्य प्रवर्तकत्वात् । कृतियोग्यत्वविशेषणोपादानात् न चन्द्रोदयादौ व्यभिचारः। यद्यपि कृतियोग्यस्य फलस्यापि प्रवर्तकत्व- मस्ति, तथापि बालस्य व्युत्पत्तिनिमित्ततया मध्यमवृद्धप्रवृत्तिहेतुभूतं गवानयनादिलक्षणमिष्टसाधनमेव । अतश्च येय महता प्रयासेन कार्यव्यु- त्पत्तिः साधिता सा नास्माकमनिष्टा, इष्टसाधनस्यैव कृतियोग्यस्य कार्य- स्वाभ्युपगमात् । एकमेव हि वस्तु कृतिनिरूप्यतया कार्यमित्युच्यते, इष्टनिरूप्यतया च इष्टसाधनमिति । न च पराभिमतालौकिककार्ये इव इष्टसाधनेऽपि कृतियोग्येऽननुभृते प्रमाणाभावः शङ्कनीयः; अतीतेष्वन- 9. Ś, C insert Cinserts न ३. : कार्ये व्युत्पत्ति ·ix, v.vi नवमवर्णकम् + .. ३०३ पानादिपु अन्वयव्यतिरेकाभ्यां इष्टसाधनत्वमवगत्य अनागतेष्वपि तेषु तदनुमानात् । न चैवं परकीयकार्यमनुमातुं शक्यम् , अलौकिकत्वव्या- घातात् । तस्मात् कृतियोग्येष्टसाधनमेव विध्यर्थो न तु नियोगः । v. न चतादृशोऽपि विधिः वेदान्तेपु संभवति । तत्र अविद्या- निवृत्तिलक्षणो मोक्ष इष्टः; तस्य च साधनं ब्रह्मात्मैक्यतत्वज्ञानम् | सोऽयं साध्यसाधनभावो लोकसिद्धः; गुक्तितत्त्वज्ञानेन तदविद्यानिवृत्ति- दर्शनात् । अतः तद्विधिपरत्वे वेदान्तानामनुवादकत्वप्रसङ्गः। ननु सिद्धे व्युत्पत्त्यभावात् ब्रह्मपरत्वमपि न संभवति इति चेत् , न; 'प्रभिन्न- कमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबति' इत्यादौ अप्रसिद्धमधुकरपदार्थस्य पुरुषस्य प्रसिद्धपदसमभिव्याहारेण सिद्धार्थेऽगि व्युत्पत्तिदर्शनात् । न च तत्र कार्याध्याहारः कल्पनीयः, प्रयोजनप्रमाणयोरभावात् । न च व्युत्पत्तेः कार्याव्यभिचारः प्रयोजनम् ; तस्यैवायाप्यसंप्रतिपत्तेः। तरमाद् ब्रह्मण्येव वेदान्नप्रामाण्यम् । VI. अत्र केचिन्मन्यन्ते । न खलु जीवब्रह्मणोरक्यमस्ति 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते।' इति ज्योतिःशब्दाभिधेयस्य ब्रह्मणो ब्रह्माण्डाद्वहिरवस्थानश्रवणात् । यदि सर्वगतत्वश्रुतिः कुप्येत, तर्हि सर्वत्र वर्तमानमपि ब्रह्म जीवेर्वा प्रपञ्चेन वा न संस्पृश्यते, 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इति श्रुतेः। 'अहं ब्रह्मास्मि" इति श्रुतिस्तु आरोपित- तादात्म्यरूपेणोपासनं विदधाति; तस्माचोपासनान्मोक्षः फलिष्यति यागा- दिव स्वर्गः। न च वेदान्तानामुपासनाविधिपरत्वे ब्रह्मस्वरूपासिद्धिः; देवताधिकरणन्यायेन मानान्तरसिद्धत्वतद्विरोधयोरभावे स्वार्थेऽपि प्रामा- ण्यसंभवात् । न च जीवाद्भिन्ने ब्रह्मण्यद्वैतश्रुतिव्याकोपः; तस्याः श्रुते- विकारातीतब्रह्मविपयत्वात् । तस्य च एकत्वाभ्युपगमात् । न च नैयो- . ५. 5: संभवति . Comits तत्व Chand., III-xiii-7 ३. Brh., IV-11-5 ४. Brh., Iiv-10 B: मानान्तरतद्विरोधयोः T, V : मानान्तरसिद्धिविरोधयोः ·३०४ . विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, vii-viii गिकफलत्वे मोक्षस्य स्वर्गादिवदनित्यता, 'न स पुनरावर्तते ।" इति श्रुत्या अनुमानस्य याधात् इति । VII. नैतत्सारम् आद्यन्तशून्यस्य मोक्षस्य उपासनात्मकक्रिया- साध्यत्वायोगात् । 'विमुक्तश्च विमुच्यते । 'ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्येति' इत्यादिश्रुतिमोक्षस्यानादितामाह । 'विद्ययामृतमश्नुते 'ब्रह्मसंस्थोऽमृत-, त्वमेति इत्यादिका च अविनाशितां प्रतिपादयति । तथा तदनुग्राहको न्यायोऽप्यनुसन्धेयः । सादित्वे च मोक्षस्य अन्तवाचं स्यात् । अन्तयत्त्वे च पुनर्बन्धात् मोक्षशब्दस्य उपचरितार्थत्वप्रसङ्गः । तथा क्रियासाध्यत्वे अभ्युदयफलवत् शरीरेन्द्रियादिसम्बन्ध उपचयापचयत्वं च केन वार्यत? कर्मफलस्य वैचित्र्यदर्शनात् शरीरादिरहितो मोक्षोऽपि तत्फलं भविष्यति इति चेत्, न; शरीरादिराहित्यत्य स्वाभाविकत्वात् । तथा हि । न तावदात्मनो देहेन संयोग उपपद्यते, निरवयवत्वात् ; नापि समवायः; देहं प्रति समवायिकारणत्वाभावात् सामान्यादिरूपत्वाभावाच; एवं तादा- त्म्यादिनिराकरणमह्यम् ; ततो वास्तवसम्बन्धाभावे सति अशरीरत्वं स्वाभाविकं सशरीरत्वं तु मिथ्याज्ञानकृतं इत्यभ्युपेयम् । न च मिथ्या- , ज्ञानं कर्मभिनिवर्तते । नाप्यशरीर एव मोक्षः कर्मभिरन्यथा" परिणम्यत इति वक्तुं शक्यम्, कूटस्थस्य परिणामायोगात् । VIII. नन्वेवमपि उपासनासाध्यत्वमात्रेण मोक्षस्य कथमुपच- यादिप्राप्तिः"? इति चेत् , उच्यते । तत्रोपासनस्य स्वरूपतः संख्यातः कालतो वा परिमितिरस्ति न था ? न चेत्, तबनिर्धारितविशेपस्योपा- सनस्य अनुष्ठानमशक्यं स्यात् । अस्ति चेत् , तर्हि सा प्रदर्शनीया । १. Chand., VIII-x1-1 २. C: चेन्मैवम् ३. Katha., V-1 Brh., IViv.6 ५. Isa., 11 Chand., II-xxii Cdrops आदि T: वार्यते Comits तु 96, Ś adds another 3772797 C: उपचयापचयादिप्राप्तिः C: अन्न Comits तर्हि ४. १२. १ ·, IX, ix] नयमवर्णकम् न हि साङ्गदर्शपूर्णमामपरिमितिवत् एतावदिदमित्युपासनास्वरूपपरिमितिः प्रदर्शयितुं शक्यते । न च संख्यातः परिमाणमस्ति, महा लक्ष वा प्रत्ययानां मोक्षसाधनमित्येतादृशस्य नियामकस्यादर्शनाते । नापि कालतः परिमाणमस्ति एक शतं महसू या मंवत्सराणामुपामीनस्य मोक्ष इति नियमप्रमाणाभावात् । मरणमेवावधिरिति चेत् , तथापि दर्शपूर्ण- मासवदेकाकारा साधनपरिमितिन लभ्यते; एकेन शतेन सहस्रेण वा कालेन कस्यचिन्मरणात् पुरुषभेदेपृपचयापचयप्रमङ्गात् । उपास्यापरो- श्यमवधिः इति चेत् , तथापि कस्यचित्केनचित् कालेनापरोक्ष्यात् साध- नोपचयापचयौ तदवस्थावेव; अतः तत्फले मोक्षेऽप्युपचयापचयौं दुरौ; लोके वेदे च क्रियातारतम्यान तत्फलेऽपि तारतम्यदर्शनात् । न चोपा- मनकरूप्याभावेऽपि फलकरूप्य शास्त्राद्भपिप्यतीति शङ्कनीयम् ; शास्त्र- स्यान्यथाऽप्युपपत्तौ न्यायविरुद्धकल्पनायोगात् । अतो यत्कृतकं तद- नित्यमित्यादिन्यायानुसारेण अनित्यत्वादिकं मोक्षस्य प्राप्नोति । IX. यत्तक्तमपुनरावृत्तिश्रुतिवाधितोऽयं न्याय इति, तदसत् । तत्र कि 'ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते, न स पुनरावर्तते।' इत्येपा श्रुति- धिका उत 'एपेव देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते। इत्येपा श्रुतिः? नायः, अप्रसक्तप्रतिपेधात् । न हि ब्रह्मलो- काभिमंपत्तिसमये पुनरावृत्तिः प्रमक्ता । अथ न म पुनरावर्तिप्यते चाक्यार्थः कल्प्येत, तन्न । 'तद्यथेह कमचितः" इत्यादिश्रुत्या अनुमा- नेन च विरोधे सति श्रुतार्थपरित्यागेन अश्रुतार्थकल्पनासंभवात् । द्वितीये तु 'इमम्' इति विशेपण मानवान्तरे पुनरावृत्तिं दर्शयति । नन्वस्मिन् कल्पेऽनावृत्ति प्रतिपादयतो वाक्यस्य कल्पान्तरे पुनरावृत्तिप्रतिपादनेऽपि तात्पर्य वाक्यभेदः, इति चेत् , न; पुनरावृत्तेरार्थिकत्वात् ; अन्यथा मर्वत्र मविशेषणवाक्येप्यस्य चोद्यस्य दुरुत्तरत्वात् । नन्वेपा श्रुतिः कल्पे .. Maitri , V1-30 Chand, VIII-1.6 T, V दुप्परिहरवान् C: नियामक्स्याभावात् T, V : अन्यथानुपपत्ती Chand., VIII-xv-] २.

·E वियरणप्रमेयसंप्रदः [IX, x-xi कल्पे प्रवर्तमाना तत्र तत्र आवृत्ति निषेधति, ततोऽर्थादनावृत्तेरात्यन्ति- कत्वमिद्धिः । इति चेत् , न, प्रतिपत्तृभेदात् । अम्मिन् कल्प प्रतिपन्नानां आगामिकल्पे पुनरावृत्तिः, तत्र प्रतिपन्नानां तत उपरिकल्पे पुनरावृत्तिः इत्यभ्युपेयम् । अन्यथा विशेषणवयात । x. नन्वस्तु तमुनित्य एव मोक्षः, अनित्यस्यापि स्वर्गादे। पुरुषार्थत्वदर्शनात् ; तथा चोपामनाक्रियामाध्यो मोक्षो भविष्यति । इति चेत् , किं न्यायानुमारेणैवमुच्यते, किं वा श्रुत्यनुसारेण ? नाद्यः, यायविवाभिमानिभिरेव सांख्ययोगबैगेपिकनैयायिकचौद्धादिभिः सर्वैः' स्वस्वप्रक्रियानुसारेण अनादिमिथ्याज्ञानस्य तत्वज्ञानेन निवृत्ती मोक्षो भवति, स च नित्यः, इत्येवाङ्गीकारात् । न द्वितीयः, ' य एवं वेद अहं ब्रह्मास्मि इति स इदं सर्व भवति', 'तद्भुतत्पश्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रति- पेदे', 'वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि', 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः', 'य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' इत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मात्मत्वदर्शनसमकालमेव अविद्यानिवृत्तौ अविनाशिनं मोक्ष दर्शयन्त्यो न क्रियानुप्रवेशशङ्कामपि सहन्ते । XI. ननु 'अहं ब्रह्मास्मि । इत्यादिशास्त्रं न ब्रह्मात्मकत्वपरम् ; किं तु जीवविलक्षणे प्रमाणान्तराविरुद्ध ब्रह्मणि शास्त्रप्रतिपन्ने संपदध्या- सक्रियायोगसंस्कारेषु अन्यतमपरं भविष्यति । तत्र संपद् नाम अल्पे वस्तुन्यालम्बने महद्वस्तुदर्शनम् ; यथा अल्प मनमि वृत्त्यनन्तत्वसाम्येन अनन्तविश्वेदेवमंपादनं कृत्वा अनन्तलोकजयः, 'अनन्तं चै मनोऽनन्ता विश्वेदेवा अनन्तमेव स नेन लोकं जयति" इति श्रुतेः। तथा जीवे चिद्रपमाम्येन ब्रह्मरूपसंपादनं कृत्वा ब्रह्मफलमवाप्यते । अध्यासस्त्वन्य- स्मिन्नन्यदृष्टिः '; यथा 'आदित्यो ब्रह्म १२ इति श्रुतियशात अब्रह्मरूप- १. 8: निषेधत इति ७, Svet, I-10 P : इदमुच्यते ८. Brh, IV.Iv-14 P,Sand C insert अपि ९ : ब्रोकाव Brh, I-16.10 १० Brh, III-1-9 ५. Brh., I.V.10 ११ T,V: अन्य वष्टिः ६. Prasna, VI-8 १२ Chand., III-vix-1 + ११ २. ४ ·IX, xii-xiv] नवमवर्णकम् ३०७ आदित्ये ब्रह्मदृष्टिः; तथात्राप्यब्रह्मरूपे जीवे ब्रह्मदृष्टिः । तत्रे आलम्बन- मविद्यमानसमं कृत्वा सम्पाद्यस्यैव प्राधान्येन चिन्तनं संपद् ; आलम्बन- स्यैव प्राधान्येन चिन्तनमध्यास इति तद्विवेकः । क्रियायोगस्तु यथा 'वायु व संवर्गः: इति श्रुतो न्यादीन मंघृणोतीति संवरणक्रिया- सम्बन्धात वायोः संवर्गगुणत्वेनोपासनं तथा जीवस्य स्वगतेन बृहत्यर्थ- योगेन ब्रह्मगुणतयोपासनम् । संस्कारश्च कर्माङ्गस्य व्रीह्याज्यादेः प्रोक्ष- गावेक्षणादिना यथा भवति, तथा कर्तृतया कर्मगुणभृतस्यात्मनो ब्रह्म- दृष्ट्या संस्कारः क्रियत इति । XII. नतत्सारम् । किं जीवब्रह्मभेदप्रतिभासविरोधभयात् संपदादिपरत्वं वेदान्तानां कप्यते, किंवा जीवब्रह्मक्ये तात्पर्याभावात् , उत फलानुसारात् ? नाद्यः, अभेदेऽपि विम्बप्रतिबिम्बवत् भेदप्रतिभासो- पपत्तेः । न द्वितीयः 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्युक्तस्यैक्यस्य ‘स एप इह प्रविष्टः' इति प्रवेशार्थवादेन 'अथ योऽन्यां देवतामुपारतेऽन्योऽसाव- न्योऽहमस्मि इति न स वेद' इति भेदनिन्दया चोपपादितत्यात् । एवं सर्वश्रुतिप्वयक्यतात्पर्यलिङ्गप्रवेशादिकमवगन्तव्यम् । न तृतीयः । अवि- द्यानिवृत्तिः ब्रह्मात्मभावश्च फलं श्रूयते । न च संपदादिपरत्वे तदुपपद्यते; संपदादीनां अयथावस्तुत्वेन अप्रमाणज्ञानानां अविद्यानिवर्तकत्वासंभवात् ; अन्यस्यान्यात्मत्वविरोधाच्च । तस्मादैक्यपरं शास्त्रम् । XIII. अत्र कश्चिदाह-ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नो जीवः । ततश्च ब्रह्मणो नित्यमुक्तता जीवस्य नित्यवद्धता च व्यवस्थामश्नुते । अत्य- न्ताभेदे तु ब्रह्मैव स्वसंसाराय कथं जगदुत्पादयेत् ? विरुद्धा च विशुद्ध- स्याशुद्धताप्रतिपत्तिः इति । अत्रोच्यते । न तावज्जीवब्रह्मणोः जातिव्यक्तिभावः, XIV. Cinserts एवं २. Chand., IV-111-1 ३. P,: द्वयोः Ś omits 37159 and Hiyor C:मोक्षया ६. Bh. 1-11-7 ७. C: प्रवेशानुवादेनापि ८ Brh., Iiv-10 ९. Pomits एवं ४.

·2 . + विवरणप्रमेयसंग्रहः [1X, xiv गुणगुणिभावः, कार्यकारणभावः, विशिष्टस्यरूपत्वम् , अंशांशिभावो या विद्यते, मानाभावात् । न च तदभार कचिदाभेदी दृश्यने । 'मम- यांशो जीवलोके।' इति स्मृतेः अंशांशिता इति चेत् , न; 'निष्कलम्' इति निरंशत्वप्रतिपादकक्षुतिविरोधात् । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि इति श्रुतिः नांशांशिभावं ते किं तु ब्रह्मानन्यप्रतिपादनाय जीवस्याल्प- तामात्रमाह ; अन्यथा सांशस्य ब्रह्मणो घटादिवदवयवारभ्यत्वप्रसङ्गान् । ननु स्वाभाविकी निरवयवता, बुद्धयाापाधिनिमित्तं सांगत्वमिति नोक्त- दोपः । इति चेत् , एवमपि वास्तवभेदो न सिध्येत् । न हि निरवयव- माकाशं खड्गधारादिभिः यस्तुतो भेनुं शक्यम् । अथान्तःकरणोपाधीनां वस्तुतो ब्रह्मविदारणसामर्थ्यमस्ति, तर्हि ब्रह्म स्वस्यानर्थाय कथमुपाधीन् सृजेत् ? न च जीवार्था तत्सृष्टिः, तत्सृष्टः प्राक् जीवविभागासिद्धेः । न च कर्माविद्यासंस्कारा अन्त:करणोत्पत्तः प्राग्विद्यमाना अणि जीव विभ- जन्ते , अन्तःकरणद्रव्यस्यैव जीवोपाधित्वाङ्गीकारात् । ननु नीलपीता- दिबद्भेदः स्वाभाविको द्रव्यत्वादिजातिनिवन्धनश्चाभेदः, इति चेत् , तर्हि :अयमात्मा ब्रह्म इति सामानाधिकरण्यं न स्यात् , नीलं पीतमिति सामानाधिकरण्याभावात् । अथ न निप्पन्नो भेदो नाप्यनादिः किं नूपा- धिनिवन्धनः केवलं ब्रह्मणि प्रकागते ; स तर्हि अतस्मिस्तदारोपो विभ्रम एव स्यात् । प्रामाणिकस्य भेदरय कथं विभ्रमत्वं ? इति चेत् , न; जीवब्रह्मभेदे प्रत्यक्षादीनामप्रसरात् । आगमस्तु न भेदं प्रतिपादयति प्रत्युत 'एप त आत्मान्तर्याम्यमृतः" इत्यभेदं प्रतिपाद्य 'नाऽन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा " इति भेदं प्रतिपेधति । न च संसारित्वासंसारित्वव्यवस्थानु- पपत्तिः भेदे मानम् ; अभेदस्याप्यङ्गीकृतत्वेन अव्यवस्थातादवस्थ्यात् । न ह्याकाशं घटेनावच्छिद्य तदन्तः धृमादिसमावेशे सत्याकाशस्य धूमा- दिसंयोगः परिहतुं शक्यते; घटावच्छिन्नभागसहितस्यैवाकाशत्वात् । अथापि भेदांशमुपजीव्य व्यवस्थोच्येत, तस्मिन्मतेऽपि ब्रह्मण्यविद्या- . + Gītā, XV-7 २. Svet, VI.19 ३. Purusasukta., II-1 ४. Brh, II.y-19 ५. Brh., III-vii-3 ६. Brh., III-vii-23 ·, IX,xv] नघमवर्णकम् ३०२ दिसंसर्गामंसर्गाभ्यां व्यवस्था किं न स्यात् ? एकस्मिन्नेव वस्तुनि संसर्गस्य भावाभावी विरुद्धाविति चेत् , न; भेदस्य भाषाभाषयोरेकन त्वया अभ्युपगमात् । अभेदो नाम न भेदाभावः, किंतु ऐक्याख्य धर्मान्तरम् ; इति चेत् , तथापि भेदाभेदी विरुद्धावेव, परस्परनिवर्तक- त्वात् । 'अहं मनुष्यः' इति प्रतीतं देहात्मैक्यं 'नाहं मनुष्यः, अपितु ब्रह्मास्मि । इत्यनेन देहात्मभेदभानेने निवर्तते ; यथा 'द्वौ चन्द्रौ। इति प्रतीतो भेदः चन्द्रक्यज्ञानेन निवर्तते । अतो विरोधभीतस्त्वं कथं भेदाभेदावङ्गीकुर्वीथाः? तदनीकारे वा ब्रह्मण्यविद्यामंसर्गेण तयोः बिम्ब- प्रतिविम्बदृष्टान्तन उपपादयितु सुशकयोः कस्ता प्रवेपः? न चांगभूते जीवे मंसारिणि सति अंगिनो ब्रह्मणः तदभावे तवास्ति कश्चित् दृष्टान्तः । न हि वस्त्रकदेशे देहेकदेशे वा चण्डालमूतिकादिभिरुपस्पृष्टे कृत्स्नौ वस्त्र- देही अप्रक्षालनीयौ भवतः । अतो न त्वन्मते ब्रह्मणोऽसंसारित्वम् । प्रत्युत मर्वजीवः सर्वप्रपञ्चेन चाभिन्नतया सर्व दोपजातं रसात्मन्येव ब्रह्म पश्येत् । तथा च तादृशब्रह्मप्राप्तेरपुरुषार्थतया शास्त्रारंभादिकमनु- पपन्नं स्यात् । न हि ज्ञानध्यानादिभिः स्त्रोपाधी कथश्चित्प्रविलापितेऽपि अरोपजीयोपाधयः प्रविलापयितुं शक्यन्ने, येन ब्रह्मणि सवों दोषः परि- हियेत । अस्मन्मते तु नं कश्चिदोपः, प्रतिनिम्नश्यामलादीनां बिम्ब- सम्बन्धादर्शनात् । तचज्ञानेन मर्योपाधिनिनिर्मोक्षश्वोपपद्यते, स्वप्न- कल्पितवस्तूनां संपामपि प्रबोधे निवृत्तिदर्शनात् । XV शुकवामदेवादितचलानेन मोपाधिनिवृत्तौ इदानी संमा- रानुपलब्धिः प्रसज्येत ; इति चेत् , न; त्वत्पक्षेऽपि समानत्वात् । एकै- कस्य जीयस्य एकैम्मिन् कल्प मुक्तावपि अनन्नजीवानां अतीतानन्त- कल्पयु मुक्ती कथं संसार उपलभ्येत ? अनुभवमवलम्ब्य इदानींतन- मंसारसमाधानमुभयोः समानम्। उपपत्तिस्तु एकात्मवादिभिरस्माभिरेव . . ४. अविद्यासंसर्गाससर्गयो P प्रयोधेन Comits अन्तरं २. 5.C. ज्ञानेन Sread तथा All except ·३१० विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, xvi कथंचित् यक्तुं शक्यते । तथा हि । यस्त्वं मां प्रति वन्धमोक्षव्यवस्था पृच्छसि स त्वमेक एव सर्वकल्पनाधिष्ठानभृतश्चिदकरम आत्मा; स्वदन्ये मुक्ता मुन्यमाना मोक्ष्यमाणाश्च स जीवाः त्वदाविद्यया स्वप्न इव कल्पिताः । बामदेवश्रुतिश्च त्वत्प्ररोचनाय ब्रह्मविद्याप्रशंसनार्था । एवं च सति कस्य बन्धमोक्षी इत्येप मन्दहस्तव तावत्संसारदशायां मोक्ष- दशायां वा न जायते। एवं प्रत्येकं तत्तत्पुरुपदृष्टया स स एवात्मेति गुरुशास्त्राभ्यां बोधिते सति न कस्यापि सन्देह उदेतीति किमत्रानुप- पत्रम् ? XVI अतोऽखण्डकरसात्मवाद अनुपपत्त्यभावात् तत्परेण पाखण आत्मतत्त्वे चोधिते सद्य एवाविद्यातत्काययोः स्वप्नवत्प्रविलीनयोः सतोरद्वितीये ब्रह्मणि संपदादिरूपेणोपास्तिक्रियायाः कोऽवसरः? अत एव श्रुतिः ब्रह्मण उपास्यत्वं निषेधति ‘यन्मनसा न मनुते येनार्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति । न च वेद्यत्व- बदुपास्यत्वमपि स्यात् इति मन्तव्यम् ; 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदि- तादधि" इति श्रुत्या वेद्यत्वस्यापि निषेधात् । अवेद्यत्वेऽप्यखण्डेकरस- ब्रह्माकारान्तःकरणवृत्त्या चैतन्याभिव्यक्तियुक्तया शास्त्रजन्यया विद्यया अविद्यातत्कार्यनिवृत्तः ब्रह्मणः शास्त्रवेद्यत्वमुपचर्यते । एतां वृत्तिं प्रति संनिधिमात्रण अखण्डेकरसवलक्षणस्वाकारसमर्पकतया स्वस्थाकारसमपंक- घटादिववृत्तिव्याप्यत्वलक्षणं विषयत्वं ब्रह्मणोऽभिप्रेत्य ' मनसैवानुद्रष्ट- व्यम्। 'एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः',' 'तं स्वोपनिषद पुरुपम्' इत्याद्याः श्रुतयः प्रवृत्ताः । जडेषु घटादिष्विव प्रमाणकृत- स्फुरणातिशयस्य' स्वप्रकाशे ब्रह्मणि असंभवात् फलव्याप्यत्वाभावलक्षण- १० १. Comits प्रत्येक २. 5,C have only one a Kena, 5 C: वाच्यम् Kena, 3 6. Ś omits onc ta ७. Brh., IV-10-19 ८ T, Vomit चेतसा ९ Mund , IIT-1-9 १०. Brh, III-2x-26 ११.6: स्फुरणरक्षगातिशयस्य , ·IX, xvii] नयमवर्णकम् मविपयत्वं चे' यतो वाचो निवर्तन्ते । इत्याद्याः श्रुतयः प्रत्पपीपदन् । न चात्रात्यन्तं फलाभावः; अन्तःकरणवृत्त्यभिव्यक्तत्वोपाधिना ब्रह्मनेत- न्यस्यैव फलत्योपचारात , घटादिप्वप्यस्यैव फलस्वव्यवहारात् । +- परागर्थप्रमेयेषु या फलत्वेन समता। मंविन् मैयेह मेयोथों वेदान्तोक्तिप्रमाणतः ॥ इति । अतो ब्रह्मचैतन्यमुपान्त्यक्षणे अवच्छिन्नतया फलावस्थ भूत्वा चरमक्षणे स्वावच्छेदिकां वृत्तिं निवर्तयति । तत्र उपर्यवच्छेदका- भावात् फलावस्थतां परित्यज्य निर्विकल्पकतन्यमानं मोक्षदशायां परिशिष्यते । एवं च सति नित्यमुक्तं ब्रह्मैव स्वाविद्यापतिविम्बितं सत् जीवभावमापद्य संसरति स्वविद्यया च विमुच्यते इत्युक्तं भवति । XVII (a). नन्वेवं जीवस्यैव ब्रह्मत्वे तत्चमस्यादिमहावाक्येषु पदद्वयस्य पुनरुक्तिः स्यात् ; तत्परिहाराय भेदाभेदायभ्युपेयो। इति चेत् , न; तथा मति वाक्यार्थज्ञानेन शरीरेन्द्रियादिसंमारस्य निवृत्यमिद्धेः । तथा हि। किमुपपत्तितः तनियत्तिः माध्यते, उतै 'भिद्यते हृदयग्रन्थिा इत्याद्यागमात् ? नायः; त्वन्मने देहादिविशिष्टस्यैव जीवस्य ब्रह्मणा सह भेदाभेदयोः वास्तवयोमहावाक्यार्थतया तद्गोचरज्ञानेन देहादिनिवृत्त्य- योगात् । न द्वितीयः; वर्तमानापदेशिन आगमस्य योग्यानुपलब्धिविरो- धेऽर्थवादत्वात । अथ मोक्षदशायां देहादिनिवृत्तावागमस्य तात्पर्य तथापि यदि मोक्षदशायां जीवस्य भेदांशो न निवर्तत तदा तनिहाय देहेन्द्रियान्तःकरणायुपाधिरप्यम्युपेयः, ततो न मंमाराद्विशेषः । यदि च . १ Ś omits 9 Taitt, II- 11 Somats अग्र 5: अत्यन्तफलाभाव: Sambandhavártika, ६. Pomits तथा हि C:किया ८. Mund., II-11-8 ९ Somits महा १०.C: अनुवादयात् ४. v 160 ·[IX, xvii . " विवरणप्रमेयसंग्रहः भेदांशनिवृत्तिः तदापि न तत्त्वज्ञानात्तनिवृत्तिः, तस्य स्वविपयानिवर्तक- त्वात् , त्वन्मते भेदस्यापि तत्त्वज्ञानविपयत्वात् । नापि कर्मभिस्तन्नि- वृत्तिः, आगमविरोधात् ; आगमस्य सार्वकालिकभेदाभेदप्रतिपादकत्या- ङ्गीकारात् । न च भेदाभेदवादे तत्वंपदार्थों सुनिरूपी। तत्र कोऽसौ त्वंपदार्थो जीवः? कि भेदाभेदाभ्यां अंशाभ्यामांशी, किंवा अंशद्वय- समुदायः, उत अंशद्वयमेव ? आयेऽपि यद्यभेदांशो ब्रह्म तदा ब्रह्मणो जीवांशत्वं जीवस्य च सावयवत्वमापद्येत । अथाभेदांशो न ब्रह्म, ती- त्यन्तभेद एव स्यात् । न द्वितीयः, जीवस्यावस्तुत्वप्रसङ्गात् ; समुदायि- व्यतिरिक्तसमुदायानिरूपणात् । तृतीयेऽपि किमभेदांश एव जीवः, कि घा भेदांश एव, उत अंगद्वयं प्रत्येकम्, अथ वा अंशद्वयं परस्परमभिन्नम्, आहोस्वित् परस्परमपि भिन्नाभिन्नम् ? नाद्यः, ब्रह्मण एव जीवत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, अत्यन्तभेदप्रसङ्गात् ; तथा च तत्त्वज्ञानमोक्षादिव्यवहारा- सिद्धिः । न तृतीयः, जीवद्वयप्रसङ्गात् । न चतुर्थ, तदा ब्रह्मैव जीव इति वन्धमोक्षव्यवहारासिद्धेः। न पश्चमः, भेदाभेदानवस्थाप्रसङ्गात् । कस्य चायं शास्त्रोपदेशः? न तावदभेदांशस्योपदेशः, ब्रह्मस्वरूपतया तस्योपदेशानपेक्षत्वात् । नापि भेदांशस्योपदेशः, 'अहं ब्रह्मास्मि' इति प्रतिपत्ययोगात् । मोक्षावस्थायामभिन्नतया युज्यते मा प्रतिपत्तिः इति चेत् , न भेदांशस्य पुनरभेदः संभवति, विरोधात् । अविद्यादिदोपोऽपि न तावदभेदांगरय युक्तः, ब्रह्मण्येव प्रसङ्गात् । नापि भेदांशस्य, उपा- धिजननात प्राग्भेदाभावात् । अथोपाधिमनपेक्ष्य स्वत एव भिन्नोऽशोऽशी वा जीवः, तथापि तदंशविनाश जीवविनाशात् कस्य मोक्ष उपदिश्येत , अभेदांशस्य ब्रह्मणो नित्यमुक्तत्वात् ? मोक्षोऽपि भिन्नाभिन्नश्वेत , तर्हि 'ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति'' इत्येवकारविरोधः, मंसारादविशेषश्व स्यात् । XVII (b) न च स्वगनरकवन्धमोक्षादिव्यवस्थासिद्धये भेदा- भेदापेक्षितो; भेदनव कथञ्चित्मिद्धेः । न च तावेका युक्ती, भेदस्य " . 5. Mund., III-ji-9 ·२ IX,xviii) नयमवर्णकम् धर्मिप्रतियोगिसापेक्षत्वात्, अभिन्ने चैकस्मिन् वस्तुनि तदयोगात् । शास्त्र पुनः 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा'' इति भेदोपमर्देन 'एप त आत्मा' इत्यभेदमेव प्रतिपादयति, न तु भेदाभेदी । अथ जीवब्रह्मणोः स्वभावा- द्भेदः, सचद्रव्यत्वादिसामान्यद्वारकश्चाभेदै इति भेदाभेदी, तीनुमाना- देव तदभेदागतेः शास्त्रवैयर्थ्यम् । तदेवं भेदाभेदवादस्यानेकदोपैदुष्ट- त्वात् , जीवस्यैव ब्रह्मत्वेऽपि सद्वितीयपारोक्ष्यरूपभ्रमद्वयनिरासाय महा- वाक्येषु पदद्वयस्योपयुक्तत्वाच, वाक्यजनिततत्त्वज्ञानेनाविद्यायां निर्वृत्तायां नित्यसिद्धब्रह्मात्मैक्यरूपमोक्षः परिशिप्यत इति सिद्धम् । XVIII (a). यस्तु मोक्षस्य नित्यमिद्धत्वमसहमानः तत्साध्य- तार्य विज्ञाने विधि कल्पयति, स वक्तव्य:-किं यागादिवत् कर्तृसम- वेतापूर्वफलोदयाय ज्ञान विधीयते, किंवा कर्मकारकगतातिशयफलाय ? नायः; अभ्युदयफलवत् मोक्षेपि शरीरन्द्रियसम्बन्धोपचयापचयादि- प्रसङ्गेन प्रत्युक्तत्वात् । द्वितीयेऽपि कोऽसावतिशयः? उत्पत्तिविकृतिराप्तिः संस्कृति? न तावदुत्पत्तिः, मोक्षस्य घटादिवदनित्यत्वप्रसङ्गात् । XVIII (b). अत्र केचिदाहुः-उत्पाद्यत्वेऽपि मोक्षस्य नानि- त्यत्वदोपः, क्रियासाध्यस्यैवानित्यत्वात् , मोक्षस्य ज्ञानमात्रसाध्यत्वात् । न च ज्ञानमात्रसाध्यस्यानित्यत्वं दृष्टम् , स्मृत्युत्पादकसंस्कारस्यापि क्रियासाध्यत्वाभ्युपगमात् । नन्वेवमप्यविद्यानिवृत्तिरेव ज्ञानसाध्या, न तु कर्मकारकगतातिशयो मोक्षः, इति चेत् , न; ब्रह्मभावस्यापि तत्सा- .. Brh., III-vi1-23 ९ .: स्थितम् २. Brh., III-vii-3 C: विज्ञानविधि ३. P करय भेदाभेदी, 6 : कस्य भेद P,Somit वत् इति etc. T, Vomit the whole portion from here १३. : प्रयुक्तत्वात् up to सर्वगवमेव In XVIII(e) १४. ४ C: आगतेः ५. P : नैप दोषः P : तादाम्यमस्त्येव स्वाभाविक- स्येति चेत्,.. ८.:निवर्तितायां . १२. pormits अपचय P:तन C:च for अपि P: ज्ञानस्य ६. Pomits भ्रम ७. P, Comita ·(IX, xviii - विवरणप्रमेयसंग्रहः ध्यत्वात् ; तादात्म्यस्यैव स्वाभाविकत्वाभ्युपगमात् । अत्यन्ताभेदो ब्रह्मभावः, अभेदमात्रं तादात्म्यमिति तद्विवेकः । न चाविद्यानिवृत्तिब्रह्म- भावयोरुभयोः ज्ञानसाध्यत्वे मानाभावः । 'तरति शोकमात्मवित, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्युभयविधश्रुतिसद्भावात्- इति । XVIII (c). अत्रोच्यते । किं शास्त्रजनितसम्यग्ज्ञानेन ब्रह्म- भावविपयेण मोक्षः साध्यते, किंवा ब्रह्मतादात्म्यविषयेण? नाद्यः, ब्रह्मभावस्य नित्यसिद्धताप्रसङ्गात् । द्वितीयेऽपि यदि तादात्म्यनिवृत्त ब्रह्मभावः साध्येत, तदा तस्य स्वविषयनिवर्तकत्वं दर्शितं स्यात् । तादात्म्यं च ज्ञाननिवर्त्यत्वादवास्तवमापद्येत । अनिवृत्ते तु तादात्म्ये अत्यन्ताभेदलक्षणो ब्रह्मभावो न घटते । किं च यदि तादात्म्य- निवृत्तिरेव ब्रह्मभावः. तद्यविद्यानिवृत्तिव मोक्ष इत्युक्तं स्यात् । अथान्यो ब्रह्मभावः, तदा ब्रह्मभावात् तादात्म्याचान्या तादात्म्य- निवृत्तिनिरूपणीया । न चासौ जीवब्रह्मणोरत्यन्तभेदव्यतिरेकेण सुनिरूपा । अत्यन्तभेद भवता नाङ्गीकृतः । कश्चाय ब्रह्मभावो नाम ? किं ब्रह्मैव, किं वा जीव एव, उतान्यः? नौद्यौ, असाध्यत्वप्रसङ्गात् । न तृतीयः, चेतनत्वाचेतनत्वाभ्यां अनिरूपणात् । अचेतनत्वे चेतनब्रह्म- भाववायोगात् । चेतनत्वेऽपि अत्यन्तभिन्नत्वेन कुतस्तद्भावत्वम् ? किं च, यदि तादात्म्यविशिष्टो जीवः, तदा तद्विनाशे विनाशमियात् । अथ तादात्म्यरहितः, तदा ब्रह्ममात्रं एव स्यात् , अत्यन्तभेदानङ्गीकारात् । एतेन जीवब्रह्मणोरतिरेक इत्ययमपि पक्षोऽपास्तः, तादात्म्यातिरेकरा- .. C: वा P,Comit उभयोः : विज्ञान ४. Chand., VII-i-3 ५. Mund., III-ii-9 P: सिद्धावात् Comits इति P: तादानयमिवृपयाभासः C:सादाम्ये ९. C: साध्यते १०. C:ज्ञानम्य ११.Somits तादात्म्य १२. All Alss. read अभेदश्च, but भेदश्च seems preferable. १३. C: माधः १४. P: भावस्या P: भिन्नस्य १६, P: महायावम् ·IX, xviii] नयमवर्णकम् ३१५ दिनोः मतवैपम्याभावाते । यो तु ब्रह्मभाक्थुतिरुदाहृता, सा नित्यसिद्ध- स्यैव ब्रह्मभावस्याभिव्यक्तिमात्राभिप्रायेणाप्युपपद्यते । न च ज्ञानमात्र- साध्यस्य नित्यत्वं संभवैति, स्मृतिहेतुसंस्कारस्य नित्यत्यादर्शनात् । तस्यापि क्रियाजन्यत्वं चक्रभ्रमणादिसंस्कारवत् स्मृतिहेतुत्वं न स्यात् । क्रियाजन्यत्वेऽपि भावनायसंस्कारस्य स्मृतिहेतुत्वमिति चेत् , एवमपि क्रियाजन्यत्वं ज्ञानान्वयव्यतिरेकविरुदम् । विमतः मंस्कारः क्रियाजन्यः, ब्रह्मज्ञानेतरजन्यत्वात् , घटार्दिवत् ; इति चेत्, न; क्रियायामनैका- त्यात् । क्रिया हि न क्रियया जन्यते, किं तु ब्रह्मज्ञानेतरः कारकैः । तदेवमुत्पत्तिपक्षे मोक्षस्य घटादिवदनित्यत्वं अनिवार्यम् । XVIII (d). एवं विकृतिपक्षेऽपि । न हि विकार्य दध्यादि क्वचिन्नित्यं दृष्टम् । XVIII (e) आप्तिपक्षेऽपि यदि प्रत्यगात्मनः स्वरूपभृतं ब्रह्म, तदा क्रियापूर्वकंप्राप्तिन घटते । आत्मव्यतिरेकेऽपि ब्रह्मणः सर्वः गतत्वे प्राप्तिनित्यसिद्धा । अथ परिच्छिन्नं प्रपञ्चाबहिर्देशापस्थितं ब्रह्म, तन्नः मानाभावात् । शास्त्रं तु सर्वगत्वमेव दर्शयति, 'सर्वव्यापी सर्व- भूतान्तरात्मा । इति । विकारसंस्पर्शपरिहाराय कल्प्यत इति चेत्, न; रिकारान्तर्वतित्वेऽप्यमङ्गस्वभावतया तत्संस्पर्शाभावात् ; अन्यथा मध्यमपरिमाणत्वेन सावयवत्वप्रसङ्गात् । नैनु 'ब्रह्मविदाप्नोति परम् इत्यादिप्राप्तिश्रुतिबलात् ब्रह्मणो दूरदेशवर्तित्वम् । इति चेत् , काऽसौ प्राप्तिः? न तायड्रह्मभावः, दूषितत्वात् । नापि जीवब्रह्मभ्यामारभ्यमाण द्रव्यान्तरम् , मोक्षस्य विनाशित्वप्रसङ्गात् । मोक्षस्य नित्यत्वायें ब्रह्मणः P : तादात्म्यातिरेकवादिनोः निर्वि- ९. C : पूर्विका .. P,5: यत्तु P: भवच्छिन्नम् ११. Svet., VI-11 :यैव P: सिद्धम् १३ ननु is found only in P. ६. P,Somit आदि १५. T, V: नित्यत्वात् १४ - ८. Pomits दृष्टम् पस्याभावात् : P: भवस् Pomnits 2167 .. १४. Taitt., II-i-1 .. 5: क्रियाया ·" + विवरणप्रमेयसंग्रहः (IX, xviii सर्वगतत्वाङ्गीकार साश्यक्त्वायोगात् द्रव्यान्तरारंभकत्वमेव न स्यात् । जीवनह्मणोः सम्बन्धः प्राप्तिरिति चेत् , मंयम् । न तावत् तादात्म्यम् । अणुमहतोविरुद्धयोस्तदयोगात् । नापि ममवायादिः, भिन्नद्रव्ययोः संयोगातिरिक्तसम्बन्धाभावात् ; संयोगस्य चे विप्रयोगावसानतया पुन: रावृत्तिप्राः । शास्त्रबलादपुनरावृत्तिः इति चेत् , तर्हि 'स स्वराद भवति । इति ब्रह्मप्राप्त्यनन्तरं स्वराड्भावप्राप्तिश्रवणादनेकेश्वराः प्रसज्ये- रन् । तस्मात् ब्रह्मप्राप्तिश्रुतिरविद्यानिवृत्ती जीवस्य स्वरूपभृतब्रह्माभिव्य. क्तिविपया। XVIII (6). कथं तर्हि 'तयोलमायन्नमृतत्वमेति' इति मूर्धन्यया नाडया गमनं मोक्षाय श्रूयते ? इति चेत् , मैवम् । नात्रों- मृतत्वं नाम मोक्षः, किंतु उत्तमलोके चिरकालावस्थानम् , 'आभूत- संप्लवं कालममृतत्वं हि भाष्यते । इति स्मृतेः; अन्यथा मूर्धन्यनाडां निर्गच्छतां प्रतीकोपासकानामपि मोक्षप्रसङ्गात् । न चैतदिष्टम् , तेपा आ विद्युल्लोकमेव गमनं इत्येकस्मिन्नधिकरणे निर्णीतत्वात् । अथापि 'सं एतान् ब्रह्म गमयति । इति श्रुत्या कश्चिदमानवः पुरुषः संमुखमा- गत्य ब्रह्मोपासकान् गृहीत्वा विद्युल्लोकादुपरितनान् बरुणेन्द्रप्रजापति- लोकानतिक्रम्य ब्रह्म प्रापयति इत्येवं गमनमेव मोक्षाय प्रतीयते । इति चेत् न तस्य गमनस्य कार्यब्रह्मविषयत्वात् । न च वृहत्यर्थानुगमात् परमेव ब्रह्मात्र ग्राह्यमिति शङ्कनीयम् ; ब्रह्मशब्दरय कार्यनमणि रूढत्वात् । रूढिश्च योगकृतेलीयसी, शीघ्रातिपत्तिहेतुत्वात् । परब्रह्मण्यपि रूढिर- स्तीति चेत् , तथापि श्रुत्यन्तरे समानप्रकरणे 'ब्रह्मलोकान् गमयति ," २. Comits च Chand., VII-xxv-2 Chand, VIII-VI-6 P: उपासन 77 is found in P, Ś, C. Comits नाम C: श्रुतेः ८.C: मूर्धन्यया नाड्या ९. P: पुतान् : एनान् The reference is to Chand., IV-xv-6 १०. Brh., VI-ii-15 ·IX, xviii] . नयमवर्णकम् इति भोगभृमिविशेपवाचिलोकशब्दश्रवणात् , अन्यास्वपि शाखासु तटा- काश्वत्थराजगृहद्वारपालवेश्मसभापर्यशादीनां भोग्यवस्तूनां प्रतीयमान- त्वात् , कार्यत्रझैवेति निश्चीयते । कि च अचिरादिमागेण गन्छतां निर्गुणब्रह्मप्राप्तियेत् , तर्हि पञ्चाग्निविद्यावतां गृहस्थानामपि सा स्यात् । न च ‘स एताने ब्रह्म गमयति । इत्येतच्छब्दः पञ्चाग्निवियतिरिक्ताने परामृशतीति युक्तं वक्तुम् ; पञ्चाग्निविदामेव प्राधान्येन प्रकृतत्वात् तेषाम- निर्दिष्टफलत्यप्रसङ्गात् । किं च ब्रह्मोपासनानां सर्वेषामपि यद्यकरूपं फलं तदा गुणोपचयापचयाभ्यां उपासनोपचयापचयौ व्यों स्याताम् । तथा च 'कर्मभ्यस्त्वात् फलभ्यस्त्वम् । इति न्यायविरोधः । अथोपचयय- त्तत्फलं तहि न विकारासंस्पर्शिब्रह्मप्राप्तिः, तत्र तदभावात् । किं च वैश्वा- नरोपासनफलं त्रैलोक्यशरीरापत्तिः यदीप्यते तदा विकारासंसृष्टे ब्रह्मणि कथं तदुपपद्यत ? अथ नेप्यते, तदा 'तं यथा यथोपासतं तदेव भवति' इति श्रुतिविरोधः स्यात् । किं च पित्रादिसङ्कल्पैः विकारसंसृष्टे ब्रह्म- ण्युपभोगो न स्याञ्चत् पित्रादिसङ्कल्पश्रुतिविरोधः; स्याचेत् विकारावर्ति ब्रह्म पित्रादियुक्तं स्यात् । किं च विकारावर्ति ब्रह्म प्राप्तोऽपि ब्रह्मैवेति 'मनसेतान् कामान् पश्यन् रमते । तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते।' इत्यादिश्रुतौ ब्रह्मर्ण एव भोगः साधनः दर्शितः स्यात् ; तथाँ चाप्तका- मता विरुध्येत । स्वार्थप्रयुक्ता च सृष्टिः स्यात् । अथोच्येत न पित्रादिसङ्कल्पः ब्रह्मणि भोगोऽभिधीयते, किं तु ब्रह्मानन्दे निखिल- विषयानन्दान्तर्भावात् ऐश्वर्यविशेप उपर्यत इति ; तन्न, बह्वीनां फल- श्रुतीनां उपचारकल्पनायोगात् ; तन्निर्णायकचतुर्थाध्यायचतुर्थपादयफल्य- प्रसङ्गाच्च । कि च विकारावर्ति ब्रह्मप्राप्तस्य [लिंगशरीरमस्ति चेत कलाप्रलयश्रुतिर्वाध्येत ; नास्ति चेत् , ' मनसैतान् । इति श्रुतिर्वाध्येत । SC: एनान् ६ Paddsच ७: ततश्च २. C: विदतिरिक्तान् ३.:संमृष्टन ८. फल !s found only in 5. T, P : उपपद्येत; others १. Pomits the words read उपपायेत within brackets 4. Chānd., VIII-ii-1 १०. C:विरध्येत ४.

·३१८ विवरणप्रमेयसंप्रहः [IX, xviin किं च तस्य लिङ्गशरीरविलयने निमित्तं विद्या चेत् , तहि उत्क्रान्तिकाले विलयः स्यात् , लिङ्गगरीरारंभककर्मणः क्षीणत्वात् । अमानयपुरुपकर- मंस्पर्शश्वेत् , तदापि विद्युलोक स्यात् । उभयथापि न ब्रह्माण्डादुपरि लिङ्गशरीरविलयः । किं च औपाधिकजीवपक्षे जीवस्य न विकारावर्ति- ब्रह्मगमन संभवतिः निरवयवावच्छेदरय घटाकाशस्येव उद्धृत्यानयनायो- गात् । उद्धरणे च ब्रह्मशून्योऽयं प्रदेशः स्यात् ; उपरिष्टाच ब्रह्मोपचयः प्राप्नुयात् । तस्मादुपाधिगमनादात्मनि गमनविभ्रमः। ननूपाधेरपि गमनं न संभवति, तदुपादानस्य ब्रह्मणः चलनशून्यत्वात् ; न हि मृदि निश्चलायां घटस्य गमनमस्ति । इति चेत् , एवं तर्हि स्वाप्न- गमनबत् मायाविनँभितो गमनादिप्रतिभासः । तदेवमाप्तिरपि क्रिया- पूर्विका परब्रह्मणि नोपपद्यते इति मिद्धम् । XVIII (g). संस्कृतिपक्षेऽपि न तावद् ब्रह्मणि गुणाधान- लक्षणः संस्कारः संभवति, अनाधयातिशयरूपत्वात् । नापि दोपापनय- लक्षणः, नित्यशुद्धस्वभावे दोपाभावात् । अथ मन्यसे निर्मलस्वभावेऽपि दर्पण अन्यसंपर्ककृतमलस्यापनयनं यथा निवर्पणक्रियया भवति तथा आत्मन्यप्यविद्याकृतदोपस्यापनयनं क्रियया अस्तु इति । तत्र वक्तव्यं किमात्माश्रितया क्रियया दोपापनयः, किं वा अन्याश्रितया ? नाद्यः, मर्वगते निरवयव आत्मनि क्रियानुपपत्तेः । न द्वितीयः, प्रत्यगात्मनो- ऽन्यद्रव्यैः संयोगाभावेन तत्तदाश्रितक्रियां प्रत्यविषयत्वात् । अथात्मनि परिस्पन्दपरिणामयोरभावेऽपि मन्त्रदेवताभिधानाद्विपनिगमबत् ईश्वरा- भिधानांद्दोपापनयः स्यात् । इति चेत् , न; तस्य दोपस्य पारमार्थि- कत्व स्वाश्रयविकारमन्तरेणापसारणायोगात् । न चात्मनो विकारः संभवति, 'अविकार्योऽयमुच्यते।' इति स्मृतः । दोषस्याविद्यात्मकत्वे" All except P read विलय P : अभिध्यान निमित्त All except P read 31917. ६ . पनयनरक्षण: C अपनयन P,S,C: तदाश्रित Pomits मन्त्र P: अभिध्यान Pomits words within brackets Gita,II-25 C: आविद्यकन्य ·IX. xix] नयमवर्णकम . विद्ययंव निवृत्तिः स्यात् न तु क्रियया । ननु शास्त्रीयः स्नानाचमना- दिकर्मभिरात्मनो गुणाधानलक्षणः मंस्कारः श्रूयते । इति चेत् , ने; अन्तःकरणविशिष्टस्यैवात्मनः तच्छ्यणात् । न हि निरुपाधिकस्यात्मनो धर्माधर्माननुतिष्ठतः तत्फलं मंभवति । तस्मान्न संस्कृतिरप्यात्मनि मंभवति । ततश्वोत्पत्यादिचतुर्विधफलस्य मोक्षे दुःसंपादत्वात् तदतिरे- केणान्यस्य क्रियाफलस्याभावाच विज्ञानस्यैव मोक्षो गोचरः, न क्रियायाः। XIX. ननु ज्ञानमपि ध्यानवत् मानसक्रिया; इति चेत्, न; फलतः कारणतश्च ज्ञानक्रिययोः चलक्षण्यात् । वस्तुस्फुरणं हि जान- फलम् ; तचात्मस्वरूपत्वादजन्यम् । तज्जन्मप्रतिभासस्तु तदभिव्यञ्ज- कान्तःकरणवृत्तिजन्मोपाधिकः । न च ध्यानक्रियाफलमजन्यम् , गरुडदेवतादिध्यानात् विपनिर्हरणवश्याकर्पणादिफलरय पूर्वमविद्यमान- स्यैव जन्मदर्शनात् । कारणं च ध्यानक्रियायाः चोदनाजन्यपुरुपेच्छा- पूर्वकः प्रयत्नः, न पियसद्भावः; असत्यपि विपये विधितो योपिदग्न्या- दिध्यानदर्शनात् । ज्ञानं तु प्रमाणप्रमेयजन्यं न पुरुपेच्छामनुवर्तते, अनिच्छतोऽपि दुर्गन्धादिज्ञानदर्शनात् । यद्यप्यनुमानशब्दादिपु ज्ञानस्य ने प्रमेयजन्यत्वनियमः अतीतानागतवस्तुज्ञानेपु तदसंभवात् , तथापि लिङ्गशब्दादितन्त्रमेव तत्रापि जानम् , न पुरुपेच्छातन्त्र इति क्रियातो विलक्षणमेव । xx. ननु संयोगविभागपरम्पराव्यतिरेकेण क्रियच नास्ति, यतो लक्षण्यं ज्ञानस्योपपायेतं । सर्वत्र संयोगविभागपरंपरावति हि श्येनादौ चलतीति प्रत्ययो जायते । न चैवं स्थाणावपि श्येनसंयोग- विभागवति चलनप्रत्ययः प्रमज्येत इति वाच्यम् ; आकाशप्रदेशविशेप- मंयोगविभाग प्रत्येवं तदङ्गीकारात् ; न हि स्थाणुराकाशप्रदेशविशेषः 7 is found only in s Pomits अपि and C Ś omits a P: धर्माधर्म च मुष्टित फलं न भवति ६. P,5: विभागवन्येव S,C: धर्माधर्मावनुतिष्टतः ३. ४. P: पद्येत ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX.xxi संयुज्यते विभज्यते यो। तस्मात् अतिप्रसङ्गाभावात् नास्ति संयोग- विभागप्रचयातिरेकिणी क्रिया। XXI (a). इति चेत् , मैवम् : बहुलान्धकारावृते नभस्य- प्रतीयमाने तत्प्रदेशविशेषसंयोगविभागानामप्यप्रतीतो खद्योते चलतीति प्रत्ययसद्भावात् । तस्मात्संयोगाद्यतिरिक्ता क्रिया प्रत्यक्षसिद्धा । XXI (b). प्रभाकरस्तु क्रियाया नित्यानुमेयतां मन्वान इत्थं प्रयुङ्क्ते । विमती आद्यसंयोगविभागौ स्वाश्रयगतेनाव्यवहितपूर्वक्षणो- त्पन्नातिगयेन जन्यौ, व्यवस्थितद्रव्ये कादाचित्कत्वात् , संयोगविभाग- जन्यकार्यवत् इति । तत्र योऽसावतिशयः स एव क्रिया भविष्यति । ईश्वरेच्छया सिद्धसाधनता मा भृत् इत्युत्पन्नेत्युक्तम् । आत्ममनःसंयो- गजन्यादृष्टव्यवच्छेदाय अव्यवहितपूर्वक्षणेति । द्रव्येण सहोत्पन्ने शौक्ल्यादावनकान्तिकत्वव्यवच्छेदाय व्यवस्थिते द्रव्ये इति । XXI (c). मैवम् । किमत्र संयोगिनोः द्वयोरप्यतिशयः साध्यते, किंवा अन्यतरस्मिन्नेव, उताविशेपितमतिशयमात्रम् ? नाद्यः, श्येनस्थाणुसंयोगादावभावात् , तस्यान्यतरकर्मजन्यत्वात् । न द्वित्तीयः, उभयकर्मजन्ये मल्लमेपसंयोगादा माध्यासंभवात् । तृतीयेऽपि किमसौ क्रियाख्योऽतिशयः स्थिरादेव द्रव्यादुत्पद्यते, उतातिशयान्तरात् ? आये संयोगविभागयोरेव तस्मात् द्रव्यादुत्पत्तिरस्तु, किमनेनातिशयेन? द्विती- येऽनवस्थापातः । अथ मतं भूमिपादयोः संयोगः पादाश्रितकर्मणा जायते, तच्च कर्म न कर्मान्तरेण जायते, किं तु प्रयत्नवदात्मपाद- मंयोगेन, ततो नानवस्थेति । तहि प्रयत्नवदात्मपादसंयोगस्यैव भृपादमयोगारंभकत्वमिति वक्तुं शक्यतया न कर्म सिध्येत् । तस्मान्नानुमेया क्रिया, किं तु प्रत्यक्षव । न च क्षणिकस्य कर्मणः कथमिन्द्रियमंयोगज्ञानं क्षणद्वयावस्थमिति वाच्यम् , शब्दविद्युदा- . . - C:वियुज्यते च Ś omits only ३. S,T: प्रभाकरस्तु। S:तन्त्र ·IX, xxii) সময় दिबदविरोधात् । अतश्च प्रत्यक्षसिद्ध क्रियातो वलक्षण्यं ज्ञानस्य पपन्नम् । XXII (a) नन्वन्तःकरणपरिणामरूपत्वात् जानमपि क्रियय सत्यम् ; तथापि ध्यानवत्पुरुपतन्त्रत्वाभावात् विधियोग्यक्रियातो लक्ष प्यमस्त्येव । यथा योपिति अग्निध्यानं विधिजन्यपुरुपेच्छावशार कर्तुमकर्तुमन्यथा या कर्तुं शक्यं न तथा प्रसिद्धेऽनौ अग्निज्ञानं विधार पुरुपेच्छयानुष्ठातुं वा शक्यम् । मत्यामपीच्छायां मनःमहकृतस्य चक्षुप स्पर्शनेन्द्रियस्य वा अग्निमयोगमन्तरेण तज्ज्ञानानुदयात् ; सति त तत्संयोगे विनापीच्छां ज्ञानोदयात् । अन्यथाकरण तु दूरापास्तम् । न हि पुरोऽवस्थितः अग्निः निपुणतरेणापि स्तम्भाद्याकारणावगन्तुं शक्यते । कथं तहि रज्जो मर्पज्ञानम् ? इति चेत् , ने; तस्य ज्ञानाभामत्यात् । न च मोऽप्याभासः पुरुपतन्त्रः, अनिच्छतः कम्पमानस्यापि जाय- मानत्वात् । xxII (b). ननु लोके 'अमुमग्निं पश्य ' इति केनचिद्विहिते मत्यन्योऽपि स्वेच्छयाँ तदभिमुखो भृत्वा तं पश्यति; असत्यां विच्छायां विमुग्यो भृत्वा चक्षुपी निमील्य वो न पश्यति तथा शास्त्र- वशात् आहवनीयाद्यग्नीन् करणाद्युपेतानवलोकयति । अतः कथं पुरुपस्य जानविपयकरणाकरणान्यथाकरणेपु स्वातन्याभावः ? xxau (c). उच्यते । आभिमुख्यत्रमुग्व्ये दर्शनादर्शनयोः सामग्र्यौ। तत्र तत्संपादनलक्षणक्रियायामेव पुरुषस्य स्वातन्त्र्यं, न ज्ञानाजानयोः । अतः 'पश्य ' इत्युक्ते 'सामग्री संपादय' इत्यय- मर्थः संपद्यते । यदि ज्ञानं पुरुषप्रयत्नजन्यं म्यात् तदा धारावाहिकद्वि- तीयादिज्ञानानामुत्पत्तिर्न स्यात् , प्रथमज्ञानस्यैव प्रयत्नान्तरीय- १. 5,, V: प्रयक्षसिद्धक्रियातो २. 6 : अनुमातुं Ś inserts a P : स्वेच्छावान् 4. Ś adds at Comits रक्षण P: अधाज्ञानस्यैव ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, xxii फत्वात् । न हि प्रयत्नजन्यगमनादिक्रियायाः परम्परा सकप्रयत्न- मावादुत्पद्यमाना दृश्यते । अथ घाणविमोकचक्रभ्रमणादी प्रथम- प्रयत्नादेव क्रियापरंपरा जायत इत्युच्येत, तनः तत्रोचरोचर- क्रियाणां वेगाग्व्यमस्कारजन्यत्वात् । न च धारावाहिकजानेषु तथा मंग्कारोऽस्ति । न च प्रथमनानजन्यसंस्कारान् उत्तरोत्तरबान- परम्परा जायतामिति वाच्यम् ; तथा सति स्मृतित्वप्रमङ्गात् ; स्मृतित्वे च इन्द्रियसंयोगायनपेक्षत्वप्रमङ्गः । तस्मात् द्वितीयतृतीयादिनानानां प्रमाणतन्त्रत्वात् ग्रंथमज्ञानस्यापि तथात्वे वक्तव्ये प्रयत्नान्वयव्यतिरेका प्रमाणमामग्रीमंपादनविपयतया उपपद्यते । एवं स्मृतिज्ञानमपि संस्कारो- दोधाधीनं न पुरुषप्रयत्नाधीनम् ; मदृशदर्शनाददृष्टवशाहा संस्कारोद्रोधे प्रयत्नमन्तरेणापि अनिष्टविपयस्मृतिदर्शनात् । यदि क्वचित्स्मृतिविशेषे प्रयत्नापेक्षा दृश्येत, तदापि प्रयत्नेन चिन्तापरपर्यायं चित्तकाम्यमेव जायते न तु स्मृतिः; तेन चैकाग्र्येण संस्कार उद्धोध्यते । तदुक्तम् 'सह- शादृष्टचिन्तायाः स्मृतिवीजस्य बोधका:' इति । -- XXII. (d). यत्तु शास्त्रवशात् आहवनीयादीनां शरीराव- लोकनं तत्रास्ति काचिदाहवनीयदेवतायाः मृतिरिति, योऽयं परोक्षः प्रत्ययो मूर्तिविशेषविषयः, म न पुरुपतन्त्रः; पिनव प्रयत्नं मूर्तिविशेप- वाचिशब्दैरेव जायमानत्वात् । यच्च पुरोवर्त्यगाराणां तन्मूर्तिविणेपाकारेण भावनम् , तन्न ज्ञानम् , अयथावस्तुत्वात् । न च 'अयथावस्तुत्वे कथं शास्त्रीयत्वम् ?' इति वाच्यम् ; न हि शास्त्रमगाराणां हस्तपादादीनवय- वान् प्रतिपादयति, तथा सति प्रत्यक्षविरोधप्रसङ्गात् । किं तर्हि ? अय- थावस्तुगोचरेणापि भावनेन फलविशेषः माध्यः इति प्रतिपादयति । न चामी साध्यमाधनभायो मिथ्या। ततो भावनस्यायथावस्तुत्वेऽपि न ४ s: जन्यायाः गमनादि २.5: ततान ३. जन्य C . प्रमाणपरतन्न-वात् P stops with this ६. 5. अङ्गीकाराणा ५ ·ix, xxi] , - नवमवर्णकम् शास्त्रस्य काचिद्धानिः । भावनस्य च पुरुषतन्त्रत्वमस्माभिरभ्युपेयत एव, तस्ये ध्यानक्रियारूपत्वात् । XXII (e). ननु ध्यानमप्यपुरुपैतन्त्रमेव, धारावाहिकस्मृति- ज्ञानरूपत्वात् । इति चेत् , न; अननुभूते स्मृत्ययोगात् । न हि योपि- दादेरग्न्यादिरूपत्वं किञ्चिदनुभृतम् । न चे 'योपा याय गोतमाग्नि इत्यागमाचदनुभवः इति वाच्यम् । किमस्मादागमात् प्रमितिर्जायते, किं वा विपर्ययानुभवः? आय योपिदग्नित्वप्रमितिपरेणानेन वाक्येन ध्यान- विधिन सिध्येत् । अथ विधिपरमेतद्वाक्यम् , तदा न योपिदमित्वं प्रमीयेत । उभयपरत्वे वाक्यभेदो विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिश्च । योपिदग्नित्व- प्रमिती प्रत्यक्षविरोधश्च । न द्वितीयः, दोषरहितस्यागमवाक्यस्य विपर्य- यानुभवहेतुत्यायोगात् । तस्मानतेन वाक्येन प्रसिद्धयोः योपिदग्न्योः तादात्म्यमनुभवितुं शक्यम् । किं तर्हि ? यथा दर्शपूर्णमासादिरूपायाः गारीरक्रियायाः स्वर्गसाधनत्वं तद्वाक्यात्प्रमीयते, तथा अस्मादपि वाश्यात् कस्याचिन्मानसक्रियायाः फलविशेपसाधनत्वं प्रमीयते । तर्हि योपिदग्निपदद्वयं व्यर्थ स्यात् । इति चेत्, न क्रियाभाजो मनस आकार- विशेषसमर्पकत्वात् । यथा 'गोकर्णाकारेण पाणिना आचामेत् । इत्पन्न गोशब्दः कर्णगब्दो या आचमनाङ्गस्य पाणेः स्वार्थमहशाकारं केवलं समर्पयतः, न तु प्रसिद्धार्थ प्रतिपादयतः, तथा योपिदमिशब्दायपि प्रसिद्धस्वार्थमस्पृशन्तावेव तत्सदृशाकारं मनमो ध्यानाङ्गस्य किं न सम- पयेताम् ? न च योपिदमितादात्म्यस्य अत्यन्तमप्रसिद्धत्वात् तत्सदृशा- कारसमर्पणमयुक्तमिति वाच्यम् । किं शब्दस्यात्यन्ताविद्यमानाकारसमर्प- कत्वाभावः, किं वा मनमः तदाकारभारत्याभावः? उमयमपि वक्तुम- शक्यम् । यतो नरस्य विपाणरय चात्यन्ताविद्यमानमेव सम्बन्धाकार नरनिपाणशब्दः समर्पयन्नुपलभ्यते; मनश्च तमाकारं भजते । ततश्च s: तस्याध्यान Chand, V-VIII-1 T, I' : अनुभवतन्त्रमेव ६. T, V : प्रमीयते S:चित ७.5: शरीर All cxcepts, Cread ननु t. T, V : प्रसिद्वार्थ ३.

·विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, xxii श्रुतिसमर्पिताकारविनिधाया मानगक्रियायाः प्रपाहो ध्यानम्, न तु स्मृतिप्रवाहः। XXII (). नन्वविद्यमानविपये ध्यानम्मृतिप्रवाहयोः अमा- यऽपि विद्यमानपिपय चतुर्भुजधारिविष्यादी शास्त्रेणानुभूने विधीयमान ध्यान न स्मृतिप्रवाहाद्विशिष्यते; इति चेत् , न; परोक्षत्वेनानुभृताया मूर्तेः अपरोक्षमालग्रामप्रतिमादावनुमन्धानस्य विहितस्य प्रागनुभूतताभावेने स्मृतित्वायोगात् । अपरोक्षतया अनुभृतेप्पपि वस्तुपु स्मृतिः ध्यानाद्विशि- प्यते । तद्यथा । बाल्ये पठित्वा वेदं चिरकालव्यवधाने सति पुनः पर्यालो- चयन् एककस्मिन् वाक्ये चिरं चित्तकाम्यं कृत्वा तत्तद्वाक्यं यथापठितमेवा- वगच्छति मैपा स्मृतिः । न चात्र पुरुषः स्वतन्त्रः प्रयत्नेन चित्तकाम्ये सम्पादितेऽपि कस्मिविद्वाक्यविगेपे स्मृत्यनुदयात् । न च स्मर्यमाणमपि वाक्यं अन्यथा स्मर्तु शक्यम् , अवेदवाक्यत्वप्रमङ्गात् । नापि स्वेच्छा- वशादस्मतुं शक्यम्; अनिच्छतोऽशाचामरेऽपि कदाचित् वेदवाक्य- स्मृतेरनिवार्यत्वात् । अतः कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमशक्या यथानुभृतं वस्त्वविलइघयन्ती तसंस्कारोद्रोधमात्राधीना स्मृतिरित्युच्यते । ध्यान तु अनुभूते अननुभूने या वस्तुनि विद्यमानानां अविद्यमानानां या धर्माणां निरङ्कुश कल्पनं यल्लोके मनोराज्यमिति प्रमिद्धम् । न च तत्र पुरुपः परतन्त्रः, स्वेच्छामनोभ्यां विना साधनान्तरानपक्षणात् । XXII (g) तईयथाशास्त्रमपि देवतादिध्यान स्वेच्छानुसारेण प्रसज्येत ; इति चेत् , सत्यम् । तत्केन निवार्यते ? न हि मनोराज्य राजादिना शास्त्रेण वा निवारयितुं शक्यते । परं तु शास्त्रोक्तध्याने शास्त्रीयः फलविशेपो भवति, नेतरत्र, अदृष्टे साध्यमाधनसम्बन्ध शास्त्रस्य नियामकत्वात् । न च 'शास्त्रमपि अयथावस्तुगोचरध्यानेन कथं फलविशेष प्रतिपादयति ?' इति वाच्यम् । न हि वयं शास्त्रं पर्य- १.6: यथानुभूतत्या T, V.निवार्यते घेदवाक्य ६. Cs: शश्यम् ७, 6: विशेष फल , Somits अविद्यमानानां ." ३. Somits ·IX, xvii] . . नयमवर्णकम् ३२५ नुयोक्तुं प्रभवामः, शास्त्रस्याचिन्त्यमहिमत्वात् । अन्यथा वाहुतिप्रक्षेपः क चा स्वर्ग:? कामत्रोपपत्तिमद्राक्षीः? अथापि श्रद्वाजाडयेन योपिदग्न्या- त्मिकां कांचिद्देवतां परिकल्प्य तद्ध्यानस्य वस्तुविपयत्वं चूपे, तर्हि 'आदित्यो यूपः ', ' यजमानः प्रस्तरः' इत्यादावपि तत्तद्रूपां देवतां प्रकल्प्य स्वार्थे प्रामाण्यं प्रसज्येत । प्रत्यक्षविरोधस्तु भवतोऽपि समानः । न च इन्द्रादिदेवतानामप्यपलापः: तत्प्रतिपादकमन्त्रार्थवादानां माना- न्तरविरोधाभावात् । ननु सर्वेष्वपि वस्तुपु अभिमानिन्यो देवताः सन्ति मृदब्रवीत् , आपोऽनुयन्' इत्यादी सूत्रकारेण तदङ्गीकारात् ; इति चेत् , तद्यत्रापि अग्न्यभिमानिनी काचिद्देवता योपिदभिमानिनी काचि- दपरा इति देवताद्वयमस्तु । न च ते देवते अन ध्येये, किं तु योपि- दमितादात्म्यम् । न च तादात्म्यस्यावास्तवस्याभिमानिनी देवता संभवति; नरविपाणादा अतिप्रमझात् । न च योपिदग्निनामिका काचि- द्देवता स्यादिति मन्तव्यम् : नाममात्रत्वे योपिदवयवेषु यथायोग अग्न्यवयवमंपादनवैफल्यात् । संपाद्यते हि तथा श्रुती 'योपा वा व गोतमाग्निः तस्या उपस्थ एव समिल्लोमानि धूमो योनिरचिः' इत्यादिना । अथैतद्वयानफलप्रदाता परमेश्वर एवै तहेवता भविष्यति; तथापि नामा- यत्र ध्येयः । न हि मर्यान्तर्यामिणो जगदीश्वरस्य अतिजुगुप्सितयोपि- दवयवरूपेण ध्यानमुचितम् । परमेश्वरस्य मर्वात्मकत्याविरोधः इति चेत् , तर्हि 'तं यथा ययोपासते तदेव भाति' इत्यनया न्यायानुगृहीतया श्रुत्या आमकस्याकारप्राप्तेः फलत्यावगमात् उपासकस्यात्र जुगुप्सि- तयोपिदवयवत्वप्राप्तौ अग्निरूपत्वप्राप्ती वा सत्यां अनर्थफलैब पञ्चाग्नि- विद्या स्यात् । अथ विशेपशास्त्रबलाढव ब्रह्मलोकप्राप्तिः फलं, तर्हि तबला- देव विनाऽप्युपास्यदेवतां अवस्तुविपयेण ध्यानेन फलमिद्धौ शास्यभक्तं- मन्येन त्वया ध्यानस्य वस्तुविषयतायां नात्यन्तमभिनिवेष्टव्यम् । १. : तूभयग्रापि ममान This is the reading as Ś reads 00 Daar; all found in Ś The printed others rend एतद्देवप्ता edition reads देवतावस्तुविप. ३. 5 : अनुगृहीतश्रुत्या येण .

·३२६ विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX,xxii XXIL (11). अयोच्यत--- उपपातको मर्चेपु पातका महत्म च । प्रविश्य रजनीपादं ब्रामध्यानं ममाचरेत ॥ इति स्मृती यथावस्तुविपयध्यानमनगम्यत-इति । तत्र किं ध्यातृदृष्ट्या वस्तुधिपयत्वं शास्त्रदृष्ट्या था ? आयऽपि यदि ध्याता ब्रह्मात्मत्वं जानानि तदा नामी प्रायश्चित्तेऽधिकरोति, पातकादिमम्बन्धाभावात् । अथ न जानाति तदा अनावात्मानमन्तःकरणविशिष्टतया ब्रह्मस्वरूपं च परोक्ष- तया अवगच्छन् 'अहं ब्रह्मास्मि । इति ध्यानं कथं वस्तुविपयं मन्येत ? न द्वितीयः; ध्याता ह्यन्तःकरणविशिष्टस्यात्मनो ब्रह्मत्वं ध्यायति । यद्यपि तत्रान्तःकरणांशं विहाय चिदंगस्य ब्रह्मत्वं गास्त्रनंवादि तथापि न तावता ध्यानस्य वस्तुविषयत्वम् । अन्यथा अनेन न्यायेन अंशतः संवादिनां शुक्तिरजतादिनानानां यादृच्छिकसंवादिलिङ्गामासादिजन्य- ज्ञानानां च वस्तुधिपयत्वेन प्रामाण्यप्रसङ्गात् । ननु विदितब्रह्मात्मतत्वा- नामपि 'ब्रह्मध्यानं करिष्यामः' इति व्यवहारदर्शनात् ध्यानस्य वस्तुवि- पयत्वम् इति चेत् , ने प्रबलपूर्ववासनया प्रच्युते ब्रह्मात्मत्वानुभवे तस्यामेधावस्थायां एवं व्यवहारात् । न हि ब्रह्मात्मत्वमनुभवन्त एवं व्यवहर्तुमर्हन्ति । न हि लोक देवदत्तः स्त्रस्य मनुष्यत्वमनुभवन् 'मनुष्यत्वं ध्यायामि, ध्यास्यामि' इति वा व्यवहरति । ननु 'ध्यायति प्रोपितनाथा पतिम् ' इत्यत्र वस्तुपिपयेऽपि ध्यानव्यवहारोऽस्ति; इति चेत् , न; तत्र ध्यानशब्दस्य पूर्वानुभूतपतिविपयस्मरणलक्षकत्वात् । यद्वा विरहातुरा मनोराज्यं करोति इति मुख्यमेव ध्यानमस्तु; तस्मादव- स्तुविषये ध्याने पुरुपस्य स्वच्छन्दप्रवृत्ती का प्रतिबन्धः ? XXII (i). ननु सकृत्प्रयत्नमात्रेण घटिकामात्रं ध्यानानुवृत्ति- रुपलभ्यते तत्र प्राथमिकमनोव्यापार परित्यज्य इतरेषां मनोव्यापाराणां . .. १.6: उपपादकेषु, the printed text reads उपपापेतु २. Sadds न च तन् ध्येय शास्त्र- टचा घस्तुताव Comits न C: रक्षणत्वान् ४.

·. IX, xxii] नयमवर्णकम् ३२७ प्रयत्ननिरपेक्षत्वात धारावाहिकनानन्यायेन तन्निरपेक्षत्वे प्राथमिकस्यापि प्राप्त सति सामग्रीमंपादन एव प्रयत्न उपक्षीयताम् । तथा च ज्ञानाद् ध्यानम्य पुरुपतन्त्रत्वकृतं वैपम्यं न भविष्यति । XXII (j). इति चेत् , किमिदानीमेवारम्याभ्यस्यता अपि मकृत्प्रयत्नाद् ध्यानानुवृत्तिः, किं वा पदभ्यासवतामेव ? नाद्यः, अनुभव- विरोधात् । न द्वितीयः; प्रतिमनोव्यापार विद्यमानानामेव पृथक्प्रयत्नानां अभ्यासपाटयाभिभूततया अनभिमन्यमानत्वात् । यथा बालस्यकहाय- नस्य प्राथमिकगमनाभ्यामायमरे प्रतिपादविन्याम पृथक प्रयत्नोऽभिव्य ज्यने, न तथा पुनः शीघ्रगमने तदभिव्यक्तिरस्ति । न चात्र पुनः पृथक- प्रयत्नाभाव; पिमस्थले व्यवधानपतनादिना तदभिव्यक्तः । एवं ध्यानाभ्यामपाटयोपेतम्यापि प्राथमिकध्यानानुमारेण प्रयत्नविशेपा अब- गन्तव्याः । XXII (k). अथ वा यथा वक्रयाणे वेगरहितेऽपि ऋजकृते तस्मिन्नेव वेगः तथा अभ्यामात् प्राग्वेगशून्येऽपि ध्यानाभ्यामाजकृते मनमि वेगाख्यः संस्कारः कल्प्यताम् । अस्मिन्नपि पक्षे ध्यानस्य प्रय- त्नतन्त्रत्वं नापति वाण इव गमनस्याप्याद्यक्रियायाः प्रयत्ननान्तरीयक- त्यात । न च धारावाहिकज्ञानेपु पृथक्प्रयत्नाः कल्पयितुं शक्यन्ने । यथा अनभ्यस्तविपये ध्याने प्राथमिके द्वयोहयोरावृत्त्योमध्ये किश्चिकि- श्चियवधान पृथक्प्रयत्नगमकमम्ति न तथा प्राथमिकेऽपि धारावाहिक- जाने तदम्ति : प्रमाणप्रमेयमम्बन्धजन्ये तस्मिन् वालवृद्धयोविशपादर्श- नान् । अथ द्वितीयतृतीयादिनानाकारपरिणामपरम्परानिहाय मनसि वेगः कथञ्चित् कल्प्येत, तथा'यायज्ञानस्य प्रयत्नानन्तरीयकन्याभावात् न ज्ञानं पुरुपतन्त्रम् । न हि ज्ञान प्रयत्नानन्तरमेव जायते; किं तु तेन - Comits itt २ Sadds व्यवधानपतनादिना ३. : प्रागव शून्येऽपि द Ś adds 4 This is the reading in Ś and T V reads any. नानन्य. T,V: प्रय-ननान्तरीयकवाभावात् ६.

·_2 . ३२८ विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, xxii-xxiv प्रयत्नेन प्रमाणादिमामय्यां सम्पादितायां पश्चादुत्पद्यते । तथा अज्ञान- निवृत्तिरपि न प्रयत्नानन्तरभाविनी। किं तहि? प्रयत्नेन विरोधि- मामय्यां सम्पादितायां पश्चान्निवर्तते । एवं च मामग्र्याः पुरुपतन्त्रत्वे मति ज्ञानमेव पुरुषेण कर्तुमकर्तु वा शक्यमिति वादिनां विभ्रमः । अन्यथाकरणं तु ज्ञानस्यात्यन्तमनाशङ्कनीयमित्युक्तं पुरस्तात् । न च ध्यानमपि प्रयत्नसंपादितमामग्रीतन्त्रं न प्रयत्नतन्त्रमिति वक्तुं शक्यम् , प्रयत्नातिरिक्तमामध्यभावात् । अतो ध्यानस्यान्यव्यवधानमन्तरेण माक्षादेव करणाकरणे सुगके । अन्यथाकरणं तु निरङ्कुशं संभवति । XXII (1) तदेवमजन्यफलं वस्तुविषयं प्रमाणजन्यं ज्ञानम्, जन्यफलं वस्तुनिरपेक्ष पुरुपेच्छामात्रजन्यं ध्यानमिति ज्ञानध्यानयोर्मान- मत्वेन समयोरपि फलतो विषयतः कारणतश्च महढलक्षण्यं सिद्धम् । एवं च सति अपुरुपतन्त्रतया अनुष्ठातुमशक्यं ब्रह्मज्ञानं विधियोग्यं न भवतीति 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इति तव्यप्रत्ययोऽहर्थोिऽवग- न्तव्यः। XXIII. कथं तर्हि 'आत्मन्येवात्मानं पश्येत् । इति दर्श- नविधिः? इति चेत् , दर्शनमाधनभूतान्तर्मुखत्वादिविधित्वेन व्याख्येय- मिति चूमः । व्याख्यातं चास्माभिर्विचारविधिपरत्वेन प्रथमसूत्रत्तीय- वर्णके । तदेवं मोक्षपर्यालोचनया उत्पत्याद्ययोग्यब्रह्मपर्यालोच- नया ज्ञानपर्यालोचनया च विध्यमभयात् अहेयानुपादेयात्मतत्त्वे वेदान्ताः पर्यवस्यन्ति इत्यभ्युपेयम् । XXIV नन्वहप्रत्ययावसेयात्मनः कर्माइत्वात् तत्र पर्यवसि- तानां वेदान्तानामपि कर्मविधिवाक्यः एकवाक्यता स्यात् ; इति चेत् , न: अनन्यवेद्य क्रियाकारकर्मसर्गशून्य एवात्मनि वेदान्तानां पर्यवमानात् । 'अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । इति स्मृतिकारैः सर्वो वेदो T, V : अज्ञाने निवृत्तिरपि ४. Brh., IV.iv-23 All excepts read प्रयन- All except Cread घ्याख्येयः तन्प्रत्ये Cinserts ha, perhaps ३. Brh, II 115 ५ for अथ ·. - IX, xxy.xxvi] नयमपर्णकम् धमें विनियुक्तः, इति चेत्, न; 'तं त्वौपनिपदं पुरुपं पृच्छामि', 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तिा वेदेश्य सबरहमेव चेद्यः' इति श्रुतिस्मृतिवशात् पूर्व- स्मृत्यर्थस्य निर्णतव्यत्वात् । Xxv. ननु 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानाम् ।। इति वदन जैमिनिरित्यं मन्यते । उत्तमवृद्धोक्तशब्दश्रवणानन्तरं मध्यम- वृद्धस्य प्रवृत्ति दृष्ट्वा तया तस्य कार्यज्ञानमनुमाय कार्यान्वित एवार्थे शब्दसामर्थ्य व्युत्पित्सुर्जानाति । तथा च सिद्धवस्तुन्यगृहीतसाम- र्यस्य शब्दस्य तद्बोधकत्यासंभवात् वेदान्तानामप्यद्वैतात्मतत्वबोधकत्वं नास्तीति । xxVI (a). मैवम् । किं भाट्टमतमवलम्ब्यैवमुच्यते ? किं वा प्राभाकरमतमवलम्ब्य ? नायः; अभिहितान्वयवादी हि भाद्रः। स चै व्युत्पत्तिप्रक्रियां रचयति । उत्तमवृद्धेन वाक्ये प्रयुक्ते श्रोतुर्मध्यम- वृद्धस्य प्रवृत्त्या विशिष्टमंसर्गज्ञानं शब्दकार्यत्वेनानुमाय शब्दसमुदाय- स्यार्थसमुदाये सामर्थ्य प्रतिपद्यते । तत्र 'गामानय । 'गां पधान। इत्यादिप्रयोगेषु आवापोद्धाराभ्यां आनयनतत्संसर्गव्यभिचारेऽपि गोमा- त्रस्यान्वयात् बन्धनेऽपि गोगब्दस्य गोमात्र सम्बन्ध प्रतिपद्यते, न त्वानयनतत्संसर्गयोर्व्यभिचरितयोः । एवं सर्वपदानां पदार्थस्वरूपमात्रेपु सामर्यप्रतिपत्तेः 'संसर्गबोधः किंनिवन्धनः' इति कीक्षायां अनन्यथा- सिद्धान्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दावगतपदार्थनिबन्धन इति कल्प्यते । ततः पदेभ्यः पदार्थाः, पदार्थेभ्यः संसर्गः इत्यभिहितान्वयः इति । एवं च सति एतन्मतानुसारेण शब्दस्य न कार्यान्वितस्वाथै सामर्थ्यम्, किंतु स्वार्थमात्रे । ततः सूत्रगतानर्थक्यपदेन अक्रियार्थानां शब्दानां नाभि- धेयाभायो वर्णयितुं शक्यः । अथ प्रयोजनामावो वयेत, तन्नः सोऽरो- १. Brh., IIt-ix-26 २. Katha, II-15 २. Gila,XV-15 ४२ T: ब्रह्मज्ञानात्पूर्व स्मृत्यर्थस्य ५. -PM, I-ii-l. C: बन्धनेनापि गोमात्रस्यान्वयात् ·पिधरणप्रमेयसंग्रहः [IX, xxvi दीत् । इत्यादिवाक्यानां तथात्वेऽपि निरतिशयानन्दरूपब्रह्मप्रतिपादकानां वेदान्तानां निप्प्रयोजनवायोगात् । xxVI (b). नन्वस्तु तर्हि द्वितीयः पक्षः; अन्विताभिधान- वादिना प्राभाकरेण भावद्विरलपदार्थव्युत्पत्यनङ्गीकारात् । स ह्येव व्युत्पत्तिप्रक्रियां रचयति । 'शुक्लां गामानय दण्डन' इति शब्दस्य श्रव- णानन्तरं श्रोतुर्गवानयने प्रवृत्तिमुपलभ्य गवानयनकतव्यता अनेन श्रोत्रा शब्दात्प्रतिपन्ना इति भृतार्थसंसृष्टे कार्ये शब्दसमुदायस्य सामर्थ्य बालः, प्रतिपद्यते । पुनश्च 'गां वधान, 'अवं आनय । इत्यादिप्रयोगान्त- रेषु गोशब्दस्यान्वये कार्यसंसृष्टगवाकृतेः अन्वयात् तदुद्धारे च कार्य- संसृष्टगवाकृतेरेवोद्धारात् कार्यसंसृष्टायां गवि पदसामर्थ्य कल्प्यते; आन- यनतत्संसर्गव्यभिचारेऽपि कार्यसंसर्गाव्यभिचारात् । एवं च सति यथा अभिहितान्वयवादे पदानां प्रथमावगतसंसर्गवुद्धिहेतुत्वस्यापवादो वाक्य- वाक्यायोमध्ये पदार्थतच्छक्तिव्यवधानगावं चेति दोपद्वयमस्ति, न तथा अन्विताभिधानवादे तदस्ति; प्रत्युत पदानामेव मंसर्गप्रतिपादने लाघवमिति । xxVI (c). नैतत्सारम् । न हि प्रयोगभेदेषु कार्यसंसर्ग एव गवाकृतेनियमेन प्रतीयते, किं तु गुणद्रव्यक्रियाकारसंसर्गश्च । तथा हि । 'शुक्लां गामानय ' इत्यत्र गुणस्य जातियुक्तेन द्रव्येण सम्बन्धः, द्रव्यस्य च विभक्त्यर्थेन कारकेण, पुनश्च विभक्त्यर्थविशिष्टस्य द्रव्यस्य क्रियया, क्रियायाश्च नियोगकार्येणेति व्यवहितः कार्यसम्बन्धः । तथा च सति अव्यवहितसम्बन्धोपादानसिद्धये अन्यान्वितस्वार्थमात्रे शब्द- सामर्थ्यमभ्युपेयम् , लाघवात् ; अन्यथा अनुवादप्रसङ्गात् । कार्यान्वित- स्वार्थेषु प्रमाणान्तरगृहीतेषु शब्दसामर्थ्य प्रतिपद्य पश्चाद् वाक्यप्रमाणा- दपि तावन्मात्रप्रतिपत्तौ कथमनुवादो न भवेत् ? न च कार्यणे सर्वपदा- .. TS., I-v-1 २. Somits कार्यसंमष्ट ३, प्रमीयते ४.6: गुणदल्यक्रियाकारसंसर्गश्च C: कार्यपदेन ·, . IX, Xxvi] नवमवर्णकम् र्थानामव्यवहितः सम्बन्धोऽस्ति येन तत्संसृष्टे सामर्थ्य स्यात् । अस्ति कार्यस्य सर्वपदाथैः सम्बन्धः शेपशेपिलक्षण इति चेत्, तत्र कार्यस्य शेपिता नाम किं स्वामिता, किंवा अवयविता, उत कारकसाध्यती, अथ चा परमसाध्यता ? नायः, अचेतनस्य स्वामित्वायोगात् । न द्वितीयः, इतरपदार्थानां कार्य प्रत्यवयवत्वाभावात् । न तृतीयः, क्रियाया एव सर्वत्र कारकमाध्यत्वात् । न चतुर्थः, स्वर्गदेरेव परम- साध्यत्वात् । अतः सर्वानुगतेकप्रयोजकलाभाय अन्यान्विते सामर्थ्यम- भ्युपैयम् । यदि कार्यान्विते सामर्थ्य स्यात् , तदा कार्यपदस्य तन्न सिध्येत् कार्यान्तराभावात् । अस्ति धात्वर्थलक्षण कार्यान्तरमिति चेत्, न; धात्वर्थस्य प्रथमतः कार्यवाभावात् । नियोगकार्यस्य साध्यत्व- सिद्धयर्थं धात्वर्थे विषयत्वेनान्विते पश्चात्करणभृतस्य श्रुतस्य धात्वर्थ- स्यानुष्ठेयतया कार्यत्वम् , न तु नियोगान्वयकाले । न चैकस्मिन् कार्यपदे व्यभिचारभयेन बहनां पदानां अव्यभिचरितकार्यान्वितार्थत्वहा- नमयुक्तमिति वाच्यम् ; तथा सति अर्थगतप्रमाणान्तरग्राह्यत्वस्याप्य- व्यभिचारितया शब्दसामर्थ्यविषयत्वप्रसङ्गात् । अथोच्येत अनन्यथा- सिद्धान्वयव्यतिरेकवलात् सर्वत्र शब्दवाच्यत्वं कल्पनीयम् ; प्रामाणान्त- रग्राह्यत्वस्याव्यभिचारित्वं तु प्रयोगनिमित्ततया अन्यथासिद्धम् ; शब्द- प्रयोगो हि प्रमाणान्तरगृहीत एवार्थे संभवति, नान्यथा; तस्मानोक्त- प्रसङ्गः इति । तर्हि कार्यस्याव्यभिचारित्वमप्यन्यथासिद्धम् । मध्यम- वृद्धप्रवृत्तिदर्शनेन हि बालस्य व्युत्पत्तिर्भवति ; न च कार्यज्ञानेन विना मध्यमवृद्धप्रवृत्तिः, अतः प्रवृत्तिरूपलिङ्गदर्शनहेतुकार्याव्यभिचारस्यान्यथा सिद्धन कार्यस्य सर्वपदसामर्थ्य विपयत्वम् । एवं च सति 'देवदत्तो भुक्त्वा निर्गतः' इत्येवमादिभिः कार्यशून्यरपि वाक्यः लोके प्रतीयमाना All except Comit कारक ६. 6 : भव्यभिचरितया S: अयोगात् : अव्यभिचार्यत्वं C: कार्यन्वायोगात् ८. : पदार्थ This is the reading ins; ९. :ज्ञायमाना : .. : others read च तस्य C: भनुगत C: जायमाना ·विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, xxvi अर्थप्रमितिरुपपद्यते । न च 'कार्यरहितस्थले कथं व्युत्पत्तिः?' इति वाच्यम् ; निघण्टुव्याकरणोपदेशैरपि व्युत्पत्तिसंभवात् । तस्मात् कार्य- मनपेक्ष्यान्यान्वितस्वार्थ पदान्यभिदधति । xxVI (d). ननु अन्विताभिधानाङ्गीकारे गोशब्द आनयन- वन्धनाद्यनेकप्रतियोगिकान्वयवत् स्वार्थमभिदध्यात् , आनयनशब्दश्च गवावाद्यनेकप्रतियोगिकान्वयवत् स्वार्थम् ; तथा च 'गामानय ' इति वाक्यस्यार्थो व्यवस्थितो न स्यात् । इति चेत् . मैवम् । गोशब्दार्था- न्वयप्रतियोगिविशेषमानयशब्दो नियच्छति तथा आनयशब्दार्थान्यय- प्रतियोगिविशेपं गोपदम् ; इति पदद्वयबलात् वाक्यार्थव्यवस्थासिद्धः । नन्वेवमपि गोपदस्य आनयनसंसृष्टगोत्वमर्थः; आनयनपदस्यापि गोत्व- संसृष्टमानयनम् । इत्यर्थाधिक्याभावात् पदद्वयस्य पर्यायता स्यात् न च गोशब्देनानयनशब्देन च पूर्वापरीभावादर्थभेद इति वाच्यम् , आहिता- ग्न्यग्न्याहितशब्दयोरप्यर्थभेदप्रसङ्गात् । इति चेत्, मैवम् । न हि 'गां' इति पदमात्रात् आनयनान्वितत्वं गोः प्रतीयते; 'आनय । इति या पदमात्रात् आनयनस्य गवान्धितत्वम्: किं तु पदद्वयेन परस्परान्वि- तत्वं प्रतीयते; अतो नोक्तदोपः । [न गोशब्दोचारणे कृते गवाकृति- रेव किमिति प्रतीयते न सामर्थ्याविषयीभूतं सर्वमिति ? अव्यभिचारात् संस्कारभूयस्त्वात् गवाकृतेः, इतरेषां व्यभिचारात् इति ब्रूमः । ननु गोशब्देन गोत्वेऽभिहिते तत्संसृष्टमानयनमितरेणाभिधीयते; तथा आनय- नशब्देन आनयनेऽभिहिते तत्संसृष्टं गोत्वं गोशब्देनाभिधीयते इत्यन्यो- न्याश्रयत्वम् । इति चेत् , नप दोपः । तत्तत्पदश्रवणदशायां सो सोऽर्थः प्रतीयते अन्त्यपदोचारणानन्तरं च युगपत्सर्वपदानि स्मर्यमा- णानि संभूय स्वार्थान् पूर्वमभिहितानेव अन्योन्यसंसृष्टतया प्रतिपाद- यन्ति । तथा च कुत इतरेतराश्रयता ? तदुक्तं शालिकनाथेन- १. T, V read मनु & intro 2. Ś, Comit the words duce this sentence after within brackets इति घूमः lower down. ३. Is it सामर्थ्यविषयीभूतम् ? Comits this sentence.

·ix, xxvi-xxviii] नयमवर्णकम् पदजातं श्रुतं सर्व स्मारितानन्वितार्थकम् । न्यायसंपादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधकम् ॥ इति । XXVI (h). न चै अभिहितान्यपवादातं अर्थादविशेष- प्रसङ्गः। अभिहितान्वयवादे हि पदानि पदार्थानभिधाय उपक्षीयन्ते : पदार्थेभ्यो वाक्यार्थप्रतिपत्तिः । अन्विताभिधानवादे तु . पदानामेव वाक्यार्थप्रतिपादकत्वमिति विशेषः । तस्मादन्विताभिधानवादे दोपाभा- वात् , 'फलितो द्रमः' इत्यादिकार्यशून्यवाक्यप्रयोगाणां च लोक भृय- सांमुपलभात् , वेदेऽपि वपट्कर्तुः प्रथमभक्षः', 'तस्मात् पूपा प्रपिष्ट- भागः' इत्यादिकार्यरहितवाक्यानामुपलभात् अन्यान्वितस्त्रार्थमाने शब्द- सरमध्यं सिद्धम् । यद्यपि तेषु वेदवाक्येपु 'कर्तव्यः' इति पदमध्या- हियते, तथापि न वाक्यार्थप्रतिपत्तिसिद्धये तदभ्याहारः; अन्तरेणाप्य- ध्याहारं तत्प्रतिपत्तेः किं तु अपूर्वार्थद्रव्यदेवतासम्बन्धावगमाधीनस्तद- ध्याहारः। यतु वृद्धव्यवहारानुसारिणा सूत्रकारणव कार्यान्वित- स्वाथै शब्दसामर्थ्य दर्शितम् 'तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नाय इति, तत्र धर्मजिज्ञासोपक्रमात् प्रकृतोपयोगितया क्रियार्थती इत्युक्तम्, न तु सिद्धार्थे सामर्थ्याभावाभिप्रायेण । यतो भाष्यकारेणैव गुणगुण्यादीनां विशेषणविशेष्यादिभावेन समन्ययो दर्शितः । यदि जैमिनीयमत्रं सिद्धार्थ शब्दसामाभावपरं कल्प्यत तदानीमखण्डैकरसे ब्रह्मणि वेदा- न्तसमन्वयप्रतिपादकानि बादरायणसूत्राणि विरुध्येरन् । ननु 'सत्यं ज्ञानम् ' इत्यादिवेदान्तेषु प्रातिपदि- कार्थानामेकरसब्रह्मपरतया अन्वयेऽपि प्रथमाविभक्त्यर्थस्य कारकतया अन्वये सति कथमखण्डेकरसत्वसिद्धिः इति चेत्, न; पाणिनिना प्ररतिपादिकार्थमात्र प्रथमाविभक्तेः स्मरणात् । तत्र लिङ्गसंख्यादयस्त्व- XXVII. XXVIII. , T, V : वादार्थादविशेषप्रसङ्गः १. Comits अन्य ३. C:स्वार्थमा P M., I.i-7 (25) ५ .: क्रियार्थेन इत्युक्तं ·'३३४ विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, xxix-xxx र्थात्प्रतीयमाना अपि प्रज्ञानघन एव । इत्यादिश्रुतिविरोधात् अनिर्वच- नीया भविष्यन्ति । XxIx. ननु प्रथमान्तप्रयोगेपु अस्तिक्रियाध्याहारं कात्या- • यनः सस्मार; तथा च 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म अस्ति । इत्यध्याहारे अखण्डत्वं भज्येत । इति चेत् , मैयम् । 'एते द्रमाः फलिताः' 'अयं पुरुषो राजकीयः' इत्यादिप्रयोगेषु सम्बन्धमात्रपर्यवसायिपु अस्तिक्रिया- ध्याहारस्य उपयोगाभावात् यथा नाध्याहारः तथा अखण्डार्थपर्यवसायिषु वेदान्तेप्यायवगन्तव्यम् । XXX (a). किं च क्रियायामत्यन्तभक्तेनापि 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इत्यादिवाक्येषु भूतार्थे समन्वयो वक्तव्यः क्रियायाश्चात्रासंभ- वात्, हननाभावस्य प्राप्तक्रियानिवृत्तिलक्षणत्वात् । न च निवृत्तेः क्रियात्वम् , औदासीन्यरूपत्वात् । XxX (b). अत्र प्राभाकर आह । न तावत् प्रतिपेधयाचि नपदं, ब्राह्मणेन सम्बध्यते, प्रत्यक्षस्य ब्राह्मणस्य प्रतिपेधायोगात् । नापि धात्वर्थेन हननेन; हेन्तमनसि प्रवृत्ततया हननस्याभावासंभवात् । नापि तव्यप्रत्ययार्थेन फलप्रार्थनया प्रवृत्तिहेतुना कार्यबुद्धया वा; त्रिवि- धस्यापि प्रत्यक्षस्य प्रतिषेधानहत्वात् । अतो यथा 'नेक्षेतोद्यन्तमादि- त्यम् । इत्यत्र ईक्षणविरोध्यनीक्षणसङ्कल्पक्रिया विधीयते, तथा अत्रापि रागप्राप्तहननविरोध्यहननसङ्कल्पक्रिया विधीयते इति । xxx (c). तदेतदसारम् , नञ्पदस्याभावे मुख्यत्वात् । न च भावान्तरमेवाभावा; तथा सत्यभावस्य प्रतियोगिनिरपेक्षत्वप्रसङ्गात् । ननु तदन्यतद्विरोधिनावपि नअपदस्याथों; तदुक्तम्- नामधात्वर्थयोगी तु नैव नञ् प्रतिपेधकः । चंदताऽब्राह्मणाधर्मावन्यमात्रविरोधिनी ॥ इति । . १.6: हन्तुमनसि ३. २. Slokavartika, p. 575 (Sutra v, v. 33.) ४. The printed text of the ślokavartika reads T, V : वदत्यमाह्मणाधर्मों ·IX, xxx] नवमवर्णकम् मैवम् ; तत्र नञ्पदस्य लाक्षणिकत्वात् , अन्यथा अनेकार्थत्वस्य अन्या- य्यस्य प्रसङ्गात् । 'नेक्षेत । इत्यत्र तु प्रजापतित्रतप्रकरणत्वात् तदनु- सारेण लाक्षणिकोऽपि विध्यर्थोऽनुष्ठेयव्रतलाभाय स्वीकृतः । न चात्र तथा मुख्यमभावं परित्यज्य लाक्षणिकार्थस्वीकारे किञ्चित्कारणमस्ति । न च हननाभाव एवानुष्ठेय इति वाच्यम् , अनादेः प्रागभावस्य तदयो- गात् । अन्यथा विधिप्रतिपेधविभागव्यवहारो लौकिको न सिध्येत् । xxx (d). ननु नपदार्थस्य धात्वर्थेनान्वये सति हि हनन- प्रागभावोऽवार्थों भवति; न च तदन्वयः सुलभः, प्रकृत्यर्थस्योपसर्जन- त्यात् । अतः प्रधानेन प्रत्ययार्थेन नअर्थस्यान्वयो वाच्यः । इति चेत् । एवमपि नञ्पदस्य नात्र प्रतिपेधपरत्वमपैति । तव्यप्रत्ययो हि विधि ते । विधिर्नाम इष्टसाधनम् । ततश्च हननस्य यदिष्टसाधनत्वं पामरदृष्टि- सिद्धं पुरुषस्य प्रवर्तकं तदेव तव्यप्रत्ययेनानूध प्रतिपिध्यते 'ब्राह्मणहनन- मिष्टसाधनं न भवति' इति । न च प्रत्यक्षमिष्टसाधनत्वमिति वाच्यम् । अदृष्याविरोधिदृष्टप्रयोजनस्य इष्टशब्दार्थत्वात् , हननस्य चादृष्टविरोधि त्वात् । ननु इह वा अमुत्र वा अनर्थहीनः पुरुषार्थः प्रपञ्चमध्ये नास्ति; अतश्चादृष्टेविरोधिनोऽपीटत्वमस्तु ; इति चेत् , सत्यमेतत् सर्वत्रार्थोऽनर्थ- संयुक्त इति; तथाप्याधिकः पुरुषार्थः अनर्थाधिकोऽपुरुषार्थ इति तद्वि- . भागः । तथा चानाधिक्यादपुरुषार्थभृतं ब्राह्मणहननं मुखतः प्रतिपि- ध्यते । हननप्रवृत्तिहेतुभूतरागाछुद्धोधनिमित्तप्रध्वंसोऽनुष्ठेय इति तु अर्थात्प्रतीयते । न चार्थिकोऽर्थो विधातुं शक्यः, अशाब्दत्वात् , 'यश्वा- र्थादर्थो न स चोदनार्थः' इति न्यायात् । अतो हननमिष्टं न भवति कि त्वनिष्टमित्येतावति शास्त्रेण बोधिते सति हननरागनिमित्तभूत इष्टत्वभ्रमो निरोद्धच्य इत्यन्वयव्यतिरेकाम्यामेवावगम्यते । Xxx (e). नन्वेवमप्यत्र तव्यप्रत्ययेन अपूर्वाभिधानात् अनु- वानपरमेवैतद्वाक्यम् । इति चेत् , न; मानान्तरागम्येऽपूर्वे सम्बन्धग्रहा- . : ३. C: सर्व एवार्थों १.6: अन्याय्यात् २ .: इष्टविरोधिनः ·. विवरणप्रमेयसंपदः [IX, xxxi-xxxil भावात् । आगमादेवापूर्यमवगम्य तत्र सम्बन्धग्रहणे चकबन्धप्रयासः स्यात् । क्षणिकस्य यागस्य श्रुतस्वर्गसाधनत्वानुपपत्त्या तदयगतिरिति चेत्, तीपूर्वमशब्दार्थः स्यात् ; 'अनन्यलम्या शब्दार्थः' इति निय- मात् । अन्यथा शरीरेन्द्रियविषयसम्बन्धमन्तरेण स्वर्गासिद्धथा शरीरा- दीनामपि प्रत्ययार्थत्वं प्रसज्येत । तदेवं 'कार्यान्वितस्वार्थ एवं शब्द- सामर्थ्यम् । इत्यभिनिविशमानेनापि वाक्यानां भृतार्थसमन्वयस्याम्यु- पेयत्त्वे किमपराद्धं वेदान्तः? xxxI (a). न च वेदान्तरवगतेऽपि ब्रह्मणि विधिमन्तरेण फलाभाव इति शङ्कनीयम् ; तत्त्वावगमेनाविद्यायां निवर्तितायों तत्कृत- शरीरादिसम्बन्धनिवृत्तः फलत्वात् । XxxI (6), फर्मकृतः शरीरसम्बन्धो नाविद्याकृत इति चेत् , किमात्मनः कर्म स्वाभाविकं किं वा शरीरकृतम् ? नाद्यः, चैतन्यस्य क्रियारहितत्वात् । न द्वितीयः, कर्मशरीरयोरन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गात । कर्मशरीरव्यक्तीनां प्रवाहाङ्गीकारात् नान्योन्याश्रय इति चेत् , तन्धि- परम्परा प्रसज्येत । वीजाङ्कुरादिवदविरोध इति चेत्, एवमपि पुत्रादि- सम्बन्धवत् शरीरसम्बन्धस्य कर्ममात्रनिमित्तत्वे पुत्रादाविव शरीरेऽपि अहमभिमानस्य गौणत्वं प्रसज्येत; न तद्युक्तम् , सिंहदेवदत्तयोरिव शरी- रात्मनोः प्रसिद्धभेदाभावात् , अन्यथा पुत्रादिशरीरेणेव स्वशरीरेणापि प्रमातृत्वाभावप्रसङ्गात् । तस्मान कर्मनिमित्तः शरीरादिसम्बन्धः, किं त्वविद्याकृतः । स च तत्वज्ञाननिवयः । अत एव श्रुतिः तत्त्वदर्शिनो यथापूर्व संसारित्वं व्यावर्त यति , सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोऽकर्ण इव' इत्यादिका। XXXII (a). तर्हि तत्वज्ञाने सति सद्यः शरीरपातः स्यात् ; इति चेत् , न; 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये। १ .: तव्यप्रत्ययार्थत्वं २. 5,C: निषेधवाक्याना C: निवृत्तायां ४.s,C: अन्योन्याश्रयतेति चेत् Chand, VI-XIV-2 ५.

·. - IX, xxxii) गयमवर्णकम इति श्रुत्या प्रारब्धकर्मशेपसमाप्तिपर्यन्तमयस्थानावगमात् । 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि' इति श्रुतिस्तुं अनारधर्मविपया, अपवादविपयं परि- त्यज्य सामान्य प्रवर्तने इति न्यायात् । यद्यपि तत्त्वज्ञानमशेपकर्मापा- दानभृतामविद्या निवर्तयति, तथापि प्रारब्धकर्मणो न निवर्तकम् , स्वयं तत्फलत्वात् । तदुक्तमाचार्य:- आरब्धस्य फले घेते भोगो ज्ञानं च कर्मणः । अविरोधस्तयोयुक्तो वैधम्यं चेतरस्य तु ॥इति । न च जीवन्मुक्तस्यात्मक्यानुभवढतदर्शनयोः विरुद्धयोः साहित्य प्रस- ज्येत इति मन्तव्यमै । न हि वयं तयोयोगपयं. नृमः, किं तु पर्या- येणोद्भवाभिभवी । न च शरीरपातात्पूर्वमपरोक्षं तत्वज्ञानमेव नास्ति, व्यामादीनां सशरीराणामेव तत्त्वदर्शनस्य पुराणेप्वयगमात् । XXXII (b) ननु तत्चदर्शिनोऽपि यथा कदाचित दंतदर्शनं तथा ज्योतिष्टोमादिकर्मानुष्ठानमपि स्यात् । इति चेत्, न; अनुष्ठानस्य प्रतिनियतदेशकालाधिकारकर्डप्रतिपत्त्यधीनत्वात् । तत्चदर्शिनस्तु आरब्ध- कर्मनिमित्तदोपोद्भवस्य देशकालनियमाभावेन प्रारब्धानुष्ठानसमाप्तिपर्य- न्तमवस्थानायोगात् । यथामभवमनुष्ठानमिति चेत् , न पुनस्तत्त्वदर्श- नेन अनुष्ठितकर्मणां बाधे सति अनुष्ठानप्रयोजनाभावात् । प्रत्यहमुप- चीयमानदुरितनिवृत्तिः प्रयोजनमिति चेत् , न; ज्ञानिन आगामिदुरिता- दिसम्बन्धासंभवात् ; संभवे वा दैनन्दिनतच्चदर्शनेनैव तन्निवृत्तः । अपि चेदमि पापेभ्यः सर्वभ्यः पापकृत्तमः । सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यमि॥ इति स्मृतेः। xxxII (c). तत्त्वदर्शिनः शास्त्रनियमाभावे यथेष्टाचरणं स्यात् । इति चेत् , न; आचरणस्य हिताहितप्राप्तिपरिहारप्रार्थनानिमित्त- १. Mund., II-ii-8 8. Comits sifa ५. Gita, IV-36 ३. S,C:पुनः पुनः Comits मन्तव्यम् ४३ ·३३८ विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, xxxiii लात् ; जीवन्मुक्तस्य तु स्वात्मन्येव निरतिशयानन्दमशेषानर्थनिवृत्ति च साक्षादनुभवतः साध्यपुरुषार्थप्रार्थनाभावात् आचरणमेव नास्ति; कुतो यथेष्टाचरणप्रसङ्गः १ भिक्षाटनादिप्रवृत्तिस्तु आरब्धकर्मदोपमूला । न च तद्वत्पुण्यपापे अप्यारब्धकर्मणा प्रतियाती इति वाच्यम् आरब्धकर्मण, फलमानहेतुत्वात् ; पुण्यपापयोः पुनः निमित्तमविद्यारागादि; तच्च तत्त्व- ज्ञानेन निवर्तितम् । न च मनननिदिध्यासनयोः प्रतिबन्दी ग्राह्या; तयो- रपि श्रवणचदुपायत्वेन तत्त्वदर्शनात्प्रागेवानुष्टेयत्वात् । XXXIII. ननु भेदाभेदयोरुभयोरपि वास्तवत्वात् नाद्वैतद- र्शनेन द्वैतदर्शनं बाध्यते, येन कर्मप्रवृत्तिन संभवेत् । न च पूर्वपक्षसिद्धा- न्तादिनियमस्य भेदाभेदवादिना वक्तुमशक्यत्वात् सर्वसाकर्यमिति शङ्क- नीयम् ; 'अद्वैतवादेऽपि समानत्वात् । मैवम् ; अद्वैतवादे मायाकल्पितस्य प्रपञ्चस्य यथादर्शनमेव भेदेन व्यवस्थितत्वात् । ब्रह्मण एव अद्विती- यत्वात् । त्वन्मते तु साङ्कय दुप्परिहरम् । न च व्यवहारसाङ्कर्येऽप्यदुष्टो मोक्ष इति वाच्यम् ; तत्वदर्शनेन प्रपश्चानिवृत्तौ देहात्मभावसुखदुःखादेर- प्यबाधादनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । संसारदशायामेव भेदाभेदी देहात्मभावा- दिश्व इति चेत् , तथापि भेदाभेदयोः परस्परविरोधः कथं परिहियेत ? प्रामाणिकत्वादविरोध इति चेत्, न । किं 'खण्डो गौः' इति प्रत्यक्षज्ञानमेकमेव तत्र प्रमाणम्, किं वा 'मुण्डो गौः' इत्यनेन द्वितीयेन ज्ञानेन सहितम्, अथ वा 'स एवायं गौः' इति तृतीय- ज्ञानसहितम् ? नाद्यः, 'खण्डो गौः' इत्यस्मिन् प्रत्यये भिन्नोऽभिन्नश्च इति प्रतिभासाभावात् । भेदाभेदशब्दोल्लेखाभावेऽपि तत्प्रतीतिरस्त्येवं, इति चेत् , न; परस्परोपमर्दरूपयोः तयोः महप्रतिभासायोगात् । अथ जातिव्यक्त्योभैदः तावदभ्युपेयत एव; इतरेतरात्मत्वादभेदोऽप्यभ्युपे- यते । इति चेत् , न; भिन्नयोरितरेतरात्मत्वे संप्रतिपनदृष्टान्ताभावात् । न द्वितीयः खण्डो गौः, मुण्डो गौ इत्पनयोनियोः संभूय प्रमा- द्वितीयेन ज्ञानेन ४. omits एव ५.5: अभ्युपेयः C:प्रवर्तता Comits उभय ३. Only s and C insert :

·IX, xxxiv] नवमवर्णकम् त्वाभावात् । अथापि प्रथमज्ञानेन यस्मिन् गोत्वे खण्डात्मकत्वं गृहीतं तस्मिन्नेव गोत्वे द्वितीयज्ञानेन खण्डत्वं निराकृत्य मुण्डत्वे गृहीते अर्थाद्भदाभेदसिद्धिः । इति चेत् , न; स एवायं गौः' इति प्रत्य- भिज्ञानमन्तरणकस्य गोत्वस्य उभयसम्बन्धासिद्धेः । न तृतीयः, प्रत्यय- यस्यैकस्मिन्नथै प्रामाण्यायोगात् । न च प्रत्ययत्रयान्यथानुपपत्तिः प्रमाणम् 'हस्योऽकारो दीर्घो कारः स एवायमकारः' इति प्रत्यय. त्रयस्य भेदाभेदावन्तरेण औपाधिकदस्वदीर्घत्वोपजीवनेनाप्युपपत्तेः । xxxIV. नन्वेवं भेदाभेदयोरसंभवेऽप्यात्मनि तौ स्याताम् । इति चेत्, न, तत्र भेदासिद्धः । विवादगोचरापन्नाः स्थावरजङ्गम- शरीरव्यक्तयः प्रतिवादिशरीरव्यक्त्यात्मनैव आत्मवत्यः, शरीरव्यक्ति- त्वात् , प्रतिवादिशरीरव्यक्तिवत्, इत्येकत्वानुमानात् । अथात्मानो भिन्नाः, युगपज्जननमरणादिविरुद्धधर्माश्रयत्वात् , अग्न्युदकादिवत् । इति चेत्, न; जननादीनां शरीराश्रयत्वेन हेत्वसिद्धः । न चात्मकत्वे सुखदुःखादिसाङ्कर्यप्रसङ्गः, प्रतिविम्बेपु सत्यप्येकत्वे वर्णसाकर्यादर्शनात् । अन्योन्यवृत्तान्ताननुसन्धानमपि शरीरमेदादेवोपपद्यते, एकस्याप्यात्म- नोऽतीतशरीरादिप्वनुसन्धानादर्शनात् । न च जीवानां अन्योन्यभेदाभा- वेऽपि जीवब्रह्मणोः भेदः स्यादिति मन्तव्यम् । न तावदत्र प्रत्यक्ष क्रमते, जीवब्रह्मणोरतीन्द्रियत्वात् । नापि विरुद्धधर्माश्रयत्वहेतुना साधयितुं शक्यः; बिम्बप्रतिबिम्बयोरनैकान्तिकत्वात् । नापि नियन्तूनियन्त- व्यादि श्रीतलिङ्गं भेदे मानम् , 'नान्योतोऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽतोऽस्ति श्रोता:' इत्यादिसाक्षानेदनिषेधश्रुत्या लिङ्गस्य बाधात् । नापि 'द्वा सुपर्णा'' इति श्रुत्या भेदसिद्धिः, स यश्चायं पुरुपे, यथासावादित्ये, स एक: इत्यायकत्वप्रतिपादकथुतिविरोधात् ; भ्रान्तिसिद्धद्वैतानुवा- १. : प्रमापक्षवाभावात् ६. T: हेतुत्यासिद्धः ७. Brh., III-vii-23 C.T, V: द्वयस्य ८. T,V: इत्यादिश्रुतिभिस्तस्य बाधात् 8. Śyet., IV-6 C: स्तां इति १०. Taitte, II.vili . २. Comits अपि .. ३. Cinserts एक ५.

·३४० विवरणप्रमेयसंग्रहः [IX, XXXV देनापि द्वित्वचत्युपपत्तेः । तस्मान भेदाभेदौ इति अद्वैतदर्शनेन द्वतदर्शनस्य बाधः सिद्धः । xxxv. ततश्च ब्रह्मसाक्षात्कारमात्रेण फलसिद्धेः न वेदान्तेपु विधिगन्धोऽपि शङ्कनीयः। यदि स्यात् , तहकर पोडशलक्षणी धर्म- मीमांसा प्रसज्येत । तथा च 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति पृथगारंभो नोपपद्येत । शरीरेन्द्रियसाध्या विधिभेदाः पूर्वमीमांसायां निरूपिता; इह तु मानससाध्यो विधिनिरूपित इति पृथगारंभः । इति चेत् , तर्हि अथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासा' इत्येवारम्येत ; न त्वेवमारभ्यते । तस्मात् धर्मब्रह्मभेदादेवानयोर्मीमांसयोर्भेदः । तदेवं विधिशङ्काया अप्यभावात् निर्विघ्नो ब्रह्मणि वेदान्तसमन्वय इति अशेषमतिमङ्गलम् । संगृहीतं विवरणं सहानेकैनियन्धनैः । टीकाऽयास विना लोकाः क्रीडन्त्वत्र यथासुखम् ॥ महतां हृदयं योद्धुमशक्तोऽप्यतिभक्तितः । अकापं ग्रन्थमेतेन प्रकाशात्मा प्रसीदतु ॥ यद्विद्यातीर्थगुरवे शुश्रूपान्या नरोचते तस्मात् । अस्त्वेपा भक्तियुता श्रीविद्यातीर्थपादयोः सेवा ॥ इति नवमवर्णकम् चतुर्थसूत्रं समाप्तम् । समाप्तश्च विवरणप्रमेयसङ्ग्रहः ।। शुभं भूयात् All except Ś and C read विना in place of इति २. निरूप्यत इति ·INDEX OF CITATIONS ५ भक्षय्यं ह वै Cp. bat, Dr., 1; अधस्तारसमिधं vi, I (19)4 (16) २१९ भध्यारोपापवादाभ्यां cp. Sankara's भग्नये जुष्टं १३९ Bhasya on tho gIta, XIII, 13 २५२ भग्नि चिया सौग्रामण्या Ts, v. vi, भनन्तं वै मन. Drb, II, i,9 3 (4) २०४ भनन्यलम्यः शब्दार्थः ३३६ अग्निहोसं जुहोति Ts, I, V, 9. (1) १३७, अनुदिते जुहोति १४८ असमयं हि सोम्य chand , VI, V, 4 २३७.८ अनीपोमीय १३९, २७० अन्यदेव तत् Kena, 3. भङ्गेषु फलश्रुति: Cp. PN, IV, in, 1 १८३ अपि चेदसि पापेभ्य: Bh. aiti, iv, अज भारमा Brb, IV, v. 20 २५९ 36 ३३७ अत ऊर्व प्रयोऽप्येते Manu, II, 39 १८५ अपि वृन्दावने Rigi Giki १७३ अत एव च Br.s. III, 11,8 ८३ अपेक्षितत्वातू Cp. Nyayaratnamala अत एव च Br.s,I,1, 22 २०१ I,8 भतिराने २७० अप्रामाण्य Slokavartika, II, V.54 १२७ भतीते चिर afayraqai Tantravārtika, अनायं पुरपः Brh, IV, , 9 ५३, २४१ p.344 १६२ भन्नैव नरक १११ अभिधेयाविनाभूत Tantravartika, 870 gatua Jabala 4 २०९ 1,17,22 १७१ अथ मुनिः Brh, III, v. 1 अमृतत्वस्य तु Brh, IV, v, 3 अथ यदतः परः chand., III, 17 ३०३ भयज्ञोपवीती Jabala,s २१० अथ योऽन्यां देवता Brh, I, 17, अयमात्मा Brh, II, 7, 19 ५५, २८९ अथात भारमादेश: chand, VII, अरुणया पिङ्गाक्ष्या Ts., VI, 1, 6 (7) १९२ अथात: संपत्ति. Brh, I, v, 17 १८९ अविकार्योऽयं Bh Gita, II, 25 अथातो धर्मजिज्ञासा PM, I, I, 1 १३७, अविद्यया मृत्यु isa, l १५६, १६०, १६५,२०० अथातो ब्रह्मजिज्ञासा Br. S, I, 1, 10,१४२ अविद्याया अविद्यावं अश्रोत्रिया भननुवाक्याः २२९, २४७, ३४० अथातोऽहङ्कारादेश chand, VIL, अष्टव ब्राह्मणं १७८,१८०, १९३ असगोऽह्ययं Brh, Iv, II,5 अथानन्द Sambandha असहा इदं Taitte, II, VIl, 1 २५५, २५४ Vārtika, 348 ९७३ असुर्या नाम ते Isa , 3 २४५ ६ 10 ३०७ Xxv,3 २११ १८७ Xxy, 1 ७५ श्रुतः ·३४२ INDEX OF CITATIONS . : १२०० अस्थूलमनणु Brh, III, vili, 8 १२०, आदित्यो ब्रह्म chand., III, xix, ! ३०६ १२२ भादित्यो यूपः २८५,३२५ भस्य महत: Brh., II, iv, 10 २७९ आनन्दायेव raitt., III, vi, 2 २७४ अहङ्कारश्च Prasna, IV, 8 ७६ आनन्दो ब्रह्म Taitt., III, vi ११९ अहं ब्रह्मास्मि Brh., IV, iv, 10 ३०३, भापोऽब्रुवन् ३२५ ३०६, ३०७, ३२६ आभूतसंप्लवं ३१६ भहो पाट्य Naiskarmyasiddhi III, आम्नायस्य PM, L, ii, 1 १६५, २८५, 111 ३२९ भाकाशस्तल्लिङ्गात् Br. s., I, iii, 29 २०१ आरब्धस्य फले आग्नेयोऽटाकपाल: Ts., VII, 7, 21 १३८, आ पोडशात्तु Yajnavalkyasmrti १३९ 1, 37 १८५ भाचार्यवान् chānd., VI, xiv, २६९ आहवनीये जुहोति १४१-२, १८० आचार्याधीन: १७९, १८६ इडो यजति TS., II, vi, 1 १५० आचार्याय गां इदं सर्व यदयं Brh., II, iv, 6 आचिनोति हि १७९ १४५,१५६ भारमन आकाश: Taitt., II, 1 २६३ इदं सर्वमसृजत Brh., I, ii, 5 २७८, २७९ आत्मानमुपासीत Brh, I, iv,8 १४२ इदमेवास्य तद्यज्ञोपवीतं abāla, 5 २१० भारमनस्तु कामाय Brh., II, iv,5%; इन्द्रो मायाभिः Brh., II, Y, 19 १२२, Iv, iv,6 १,७,२१६ २६३, २९६ आत्मनि खलु Brh., IV, v,6 १,७ उदिते जुहोति २७० भात्मन्येवात्मानं Brh, Iv, iv, 23 १५३, उद्भिदा यजेत Tindya Brāhmana २१६ XIX, vii, १६४,२८९ भारमभावाविना Naiskarmyasiddhi उपक्रमोपसंहारी cp.Sabdanirnaya २८९ उपनयीत १८०, १९१ भारमा द्रष्टव्य: Brh., II, iv,5१३७, १४२ उपनीय तु य: Manu II, 140 भारमा वा भरे Brh, II, iv, 5: IV, १८०१८३ iv.6 १,३२८ उपपातकेषु सर्वेषु ३२६ भारमा ये Kaus, II, 11 ११५ उपरि हि देवेभ्यः भारमेरयेवोपासीत Brh, I. iv,7 १५२ उपांशुयाजमन्तरा TS., II, vi,6 भारमवास्य ज्योति: rh, Iv, iii, o ५३ प्रणाणि सौणि ManuVI, 35 २०७ भारमेवेदं सर्व २४४ एक या संयोग rs., Ir.iy.19 २१७ . II,56 ५ ·१९३ १४०, . INDEX or CITATIONS ३४३ एकधा यदुधा Brahmabinda, 3 ८३ गोणमिथ्यात्मनः एकनानु Brh, IV, 17, 20 २९२ मामकामं याजयेन् एतया मामझाम १९१ चमसेनापः एतस्माजायते Mund , I,1, 3 २३७ चित्रया यजेत TS, II, 11,6 (1) एतावदरे रालु Brh, N, Y, 15 1, २८७ चुद प्रेरणे Dh. P. १६२ पूर्व रूपावशेष. xanaropapurāna, IV ३ चोदनालक्षणोऽर्थ. IX, I, .. एप त भारमा Brh, II, 3 २९१, ३०८, ३१३ जन्माद्यस्य Br.S, I,1,2 ८, २२२, २५७ एष वा अनृण: Ts, VI, Ut, 10 (5) १८८, जन्मान्तरानुभूतं Sabarabhāsya, !, २०८ एपेव देवपथ: Matrn, VI, 30 जतिलयवाग्वा वा TS, V, 1v, 3 (8) २८८ एपोऽणुरारमा Mund, III,1,9 ३१० जायमानो वै TS, VI, m 10 (5) २०८ ऐन्द्रया गाईपाय attriyaniya ज्ञानप्रसादेन Mand , III,1,8 १५३ Samhiti II, 11,4 989 FRAITH I Bh Gita, XIV, 9 २६ भोवारश्चाथशब्दश्च १९९ ज्ञानमुत्पद्यते २०४ कतम आत्मेति Brh, IV, 11, 7 २४५ ज्ञानादेव तु २१३ कदाचन स्तरीरसि TS, I, v, 6 १४७ ज्योतिष्टोमेन १३५,२७० कदाचिरसुकृतं २२० तं यथायथोपासते ३१७, ३२५ कर्मभूयस्स्वात तटस्थमन्य Parasarorapurana XIV २ कार्य सवैयंत Drh Vartika v. 338 ७१ ततस्सवांग Parasaropapurana XIV २ किमाद्यपेक्षित Slokavartika, p 45 १६१ तत्तु समन्वयात् Br, S, I, 1, 4 २८७ कृष्णलान् श्रपयेत् १३९ तावमसि Chand , VI, VII, 7 २५, ८२, केवलो निर्गुण: Svet, VI II २७५ ८५, १२०, २८९, २९० क्षीयन्ते चास्य Mand, II 11, 8 az arargfar Mānavopapurāna IV 2 खादिरो यूप: Ap Sr, m, xvin, 1 ११० तत्सत्य स भारमा Brh, VI, vil, 7 २५४ गीती शीघ्री १७९ तदेतत्प्रेय: Brh, I, iv. 8 गुणानां च परार्थत्वात् PI, III, तंदक्षत chand , VI, II, 3 तद्गुणसारस्वात् Brs, II,1,29 गृहदाहवान् ११. तद्वैतत्पश्यन् Brh, I, av, 10 गृहात्प्रयजेत् cabala 4 २०८ तद्भूताना दियार्थेन PM, T,1, 25 गोदोहनेन Apr, I, xvi, 3 gaur f204 chānd, VIII, 111, 2 . . ११४ २५१ 1,12 ·३४४ INDEX OF CITATIONS . I,i,1 - . ४५ तद्यथेह कर्म chand., VIII, i, 6 २१६, वं हि नः पिता Prasna, VI, 8 ३०६ २२०, ३०५ दण्डी प्रैपान् १३४ तद्विजिज्ञासस्व Taitt., III, i. ६,२१६, दधा जुहोति Ap. Sr., VI, 15 १३७, १४८ २१७, २७२, २७३ दृष्टिपूतं न्यसेत् २०९ तनूनपातं यजति Ts., II, vi, 1 १५० दृष्टो हि तस्यार्थ: Sabara on PM., तं त्वौपनिषदं Brh, III, ix, 26 १२८, १६४ १५४, ३१०, ३२९ देवारमशक्ति Svet, I, 3 २६३ तमध्यापयीत १८२, १९४ दैवी होपा Bh. Gita, VII, 14 २६२ तमेतं वेदानु Brh., IV, iv, 22 २०५ द्वा सुपर्णा S"vet., IV, 6 ३३९ तमेव विदित्वा Svet, III, 8 ९ द्वितीयं जन्म १७९, १८२ तयोरन्यः पिप्पलं Mund. IIT, i, 1. २४५ धी: प्रज्ञा AmarakoSa I, V. 1 २६३ तयोर्ध्वमायन् chand., VIII, vi, 6 ३१६ नकर्मणा न प्रजया Mahānārayana, तरति शोक chand., VII, i, 34, १४९, x,5 २०७, २१२ २१३,३१४ न कलों २७० तरत्यविद्या न जातु काम: Manu, II, 94 २०३ तस्मात्पश्यन्ति न जायते म्रियते Katha, II, 18 १२२ तस्मारपुत्रमनु Brb., I, V, 17 न तस्य प्राणा: Brh, III, ii, 11 २९ तस्मात्पूषा Tu, II, vi, 46. ३३३ नम्वविद्या स्वयं Visvarupacārya तस्माद्ब्राह्मणः Bh. III, V. 1. a foca la Katha, 11, ii, 11 २४४ तस्य तावदेव chand., VI, xiv,2 ३३६ न स पुनरावर्तते chand., III, तस्यां या चिदभिव्यक्तिः Parasaxi, 1 ३०४ ropa porāns XIV २ न हिंस्यात् २७० तस्याश्च दg Manavopapurāna IV ३ नातिराने २७० तान्याचरथ Mund, I, ii, 1 २११ नान्योऽतोऽस्ति Brh, III, vii, 23 ३०८, तिस्रो राखी: Ts., II, 7,7 ३१३,३३९ तेन पितृलोकेन chand., VIII, ii, 1 ३१७ नामधास्वर्थ Slokavartika P. 575 ३३४ तेनैति ब्रह्मवित् Brb., IV, iv,9 FIR aga cbānd., VIII, I, 6 ती न पशौ करोति १३९ नामरूपे व्याकरवाणि chand., VI, अयं वा इदं Brh., I, vi, 1 २५६ . २५६ निभित्रणा जायते TS, VI, iii, नासदासीत् Reveda x, 129 २६२ 10(5) नास्यकृतः Mund., I, II, 13 १८८ iii, 2 २१२ १८८ ·INDEX OF CITATIONS ३४५ . ३ निश्यं कर्म परि Simbopapurima I ४ प्रतीस्या केवलं Manaropapurina Iv, निदिध्यासनं Nfinaropapurina ly २ प्रत्यरयादति Naiskarmyasiddhi, निदिध्यासितम्य: nrb., II, ir,b १५३. निष्कलं निष्क्रिय Svet., VI, 19 २६२, प्रत्यक्प्रवणता Raiskarmyasiddhi II,55 ७५ 1,49 १७६ XIV नेक्षेतोधात ३३४ प्रत्यक्षवेदवचन Sambandhavartika, नेति नेति Brh., II, iii,G १४५ 437 नेह नानास्ति Brh., Iy, iv, 19 २९२ aquagiza Mānavorapurūna IV ३ नैतरपूतविधिवत् Manu, II, 40 १८५ प्रयतः प्राङ्मुखः पञ्च पचनसा: प्राइमुसं पवित्र पञ्चभूतात्मके २३४ प्राधान्य मननात् Parasaropapurana पण्डितो मेधावी chand., VI, xiv.3 २६२ २ पदजातं श्रुतं ३३३ प्राप्ते कर्मणि 'Tantravartika, In, ii. 6 पदमभ्यधिका Slokavartika, Sabda. १९२ prakarana, 107 ३७ फलमात्रेयः Pss, ry, iii, 18 १४९ परागप्रमेयेषु Bambandha फलवरसन्निधौ Sabara on Iv, iv, 19 Vārtika, 160 १४८, १८७ पर्यटेत् कीटवत् २०९ फलोपकारकाई Manavopapurana IV २ पाण्डित्य निर्विद्य Brh., II, iv,b ६ बर्हिदेवसदनं MS, I, i, १४७ gratseu farur Paruşasūkta, II, I foc afttafa TS., II, vi, 1 पूपा प्रपिष्टभाग: TS., II, vi, 46 १४५, २८७ बहु स्याम् Chand., VI, ii, 3 ૨૫૧ पृथिवी शरीरं Brh., III, ii, 13 बाध:सामान्य २६४ प्रकृतिप्रत्ययो ५ बुद्धेर्गुणेन Svet., v,8 प्रकृति पुरुपं Bh. Gita, XIII, 19 ६० वृह वृहि वृद्धी Dh. P, २२९ प्रकृतिवद्विकृतिः १३५ ब्रह्मचर्य समाप्य nbala, 4 प्रक्षालनात् १२१ ब्रह्मचर्यादेव Jabala 4 प्रज्ञानधन एवं rrh, IV, P, 13 ३३४ ब्रह्मजिज्ञासा Br, S., I. 1 प्रज्ञानं ब्रह्म Ait.,v,3 ५४, २६२ ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते chand, VIII, प्रज्ञा प्रतिष्ठा act.,v.3 ३०५ प्रतितिष्ठन्ति हवै Tandya Brahmana, ब्रह्मलोकान् Frh,, vi, ii, 15 XXIII, ii, 4 १४९ ब्रह्मविदाप्नोति Taitti, II, i, 1 ८,३१५ १५० २८ २०८ २०८ Iv,1 ·INDEX OF CITATIONS . ८४ p.1 १ ब्राह्मणो न हन्तव्यः १०७ २३०, 1 १५७ ब्रह्म वेद Mund, III, ii, २९२, ३१२, माया ोपा मया २५२ ३१४ मासमग्निहोत्रं २०६ ब्रह्मसंस्थ: Chand., II, xxiii, a ३०४ मृदब्रवीत् Sat. Br., VI, I, 3 (2) ३२५ ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्येति Brh., IV, iv,6३०४ य आरमनि २९१ ब्राह्मणेन निष्कारण: CP. Mahabhasya, य आत्मानं य एतद्विदुः Bh., IV. iv, 14 ३०६ ३३४ य एवं वेद अहं Brh., I, iv, 10 ३०६ ब्राह्मणो यजेत यच्छन्दयोगः १५३ भासते चेत् ९२ यजमानः प्रस्तरः ३२५ भिद्यते हृदयप्रन्धि: Mand, II, ii, 8 ७९, यज्ञं यज्ञोपवीतं २१० ११९,३११ यज्ञेन विविदिपन्ति Brh., IV, iv, 22 २१२ भूतमर्थमनु Cp. Sab. Bhasya II, ii, यतो वा इमानि Taitt., III, i, 1 २४९, २५९, २६८,२८३ भूयश्चान्ते S'vet., I, 10 ४५, ११९, २६२, यतो वाच: Taitt., II, iv,1 यहचोऽधीते Sata. Bra.xi,v, 5 भृगुवै वारुणिः Taitt., III, i, 1 २७२ यन्मनसा न मनुते Kena, 5 मनसतान् कामान् chind., . VIII यवैर्वा ३१७ मनसैवानुद्रष्टव्य Brb., IV. iv, 19 यस्यतेऽटाचत्वारिंशत् Gautama, ३१० २५३ मन्तव्यः Brh, II, iv.5 २६९ यस्सर्वज्ञः Mund., I,i9 २५८ मन्ता बोद्धा ct. Prasna, IV, 9 २४५ याजयेध्यापयेत् १९१ मम माया Bh. GIth, VII, 14 २५२-३ यावजीवमग्नि p. Ap. sr..x, ii,1 ममैवांशो जीवलोके Bh. Gita, xv, 7 ३०८ महानिन्द्रः TA., x, i, 10 ११२ यूपं तक्षति महाभूतानि Bh. Gita. XIII.5 ७६ यूपे पशुं पनाति १४० मानाधीना ३० येन जातानि raitth. III, 1 २७३ माययापहृत Bh. Gitar, VII, 15 २६३ योऽनधीस्य Manu, II, 167 मायाँ प्रकृति Svet., IV. 10 ४४,६०, योऽन्यथासन्तं Mahabharata, २५२, २६३ odsogaparya, 42, 35 २४५ मायामासा तथा ब्रह्माणं Svet., VI. 18 मायाभिः पुररूप: nrh,II, 1.19 २६२ यो चे भूमा chand., VII, xxiii, 1 २९७ xii,5 यस्तु प्रबजितः VIII, 22 १४० ४,१८७ ·iv.93 . १५५ १, ६, २१४ INDEX OF CITATIONS ३४७ योपा वाव Chand,v, ll, 1 १४०, येदैश्च संवैः Bh Giti, xv, 15 ३२९ २७१, ३२३, ३२५ हिंभिर्यजेत Ap. Sr., vi, xxxi, राजा स्वाराज्यकामः १९५ 24 १५१, २७० रूपं रूपं प्रति Brh, II, 7,19 ग्रीहीनयहन्ति An Sr, I, xix, 2४, १७४ Katha v. 3,10 ८३ शरमयं यहि Asr. Sr. III, 7 १३९ लम्यमाने फले Sistradipika, l,i,1१५८ शरीरं मे Taitt, I, 17, 1 लोहितोष्णीपा: ct. Ap. Sr, III, शान्तो दान्तः Brh, Iv,17, 23 २१६ १९४ शास्त्रयोनिस्वात् Br.s, I,1, 3 २८१, au faari Taitt, III, i २१६ २८३ वपटकर्तुः प्रथम ३३३ श्येनेनाभिचरन् Ap Sr XXII, Iv याचं धेनुं Brh, v. vium, 1 13 १६२ aragdagan Asy S'r, III, 5 and श्रोतव्यः श्रति Manavopapurana IV २ 9 १३८, २०४ श्रोतग्यो मन्तव्यः Brh, Iv,v, 6 वायुवि संवर्ग: chand , IV, Im, 1 ३०७ विज्ञानमानन्द Brh , II, x, 28 २७५ श्वेतकेतुहरिणेयः Chind , VI,1, 1 वित्तारपुत्र. Brh. Vartika, v. 1031 ११४ पण तु कर्मणां Manu, X, 76 विद्ययामृत isa ll स एतान् obhud, v,x,3 विद्यां चाविद्यां च Isa, 11 स एवाधस्तात् chand , VII, Xxv, 1 fafazaar Tantravārtika p. 413 स एप इह Brh, I, 17,7 १५९ सरकृते कृत. विधिस्तु धारणे PM, III, Iv, 15 सक्तून् जुहोति विनापि विधिना Sastradipika, I, II सचक्षुरचक्षुरिव सत्यं ज्ञानमनन्तं Taitt , II, 1, 1 २२९ विमेदजनके visnu Purana, vI, २३०७ २४८, २९२, ३३३ सत्येन लभ्य: Mind, III, 1, 5 सदृशादृष्ट ३२२ विमुक्तश्च विमुच्यते Katha, v, 1 fafafgafest Brb, iv, iv, 29 सदेव सोग्य chand , VI, 11, 1 १४०, विश्वजिता यजेत १४५, १४९ २५४, ३०० वृत्तं प्रमाणलक्षणं Sabara on PM, सप्तमेनातिदेशेन १३९ १६८ समिधो यजति TI, II, VI, 1 १५० वेदांश्चके PM, I,1, 27 १६३ संबन्धबोधः १८९ - १८४ १४१ १५७ vii, 94 ६० , II,1,1 ·INDCX, OF CITATIONS ३०, २६८ सहोपराम ३३९ III, GG १४८ मनास्ति विमा २२ गमाननागपान ranials, ili, 3G hu ifa: Xaişkarmyasiddhi मयमा Taitta, n, vili मयं नं पुण्य chard , ti, avili, 2.२०३ सोऽन्येष्टप्य: Chand., VII, vii. 1 १४, पापि GIS, TV, 33 या प्रतिबदchard , III, xiv, 1 सोमेन यजेन Ap. Srmil, 8 männa Babaroraparīna lv २ सोऽरोदी 25, I, T.i, 1 १६५, २८६६ मायापी मयं Sret,r. In ३१५ ३२९-३० गायदा परपदं Katha, n, 16 ३२९ सौप र निर्वपत् 15, 11, 11, 2, 3 १३५ मया भयमाग्मा Prh, Iv, iv, ८ सप्ने जीवः सुस Kaivalya, 13 २४५ गया श्रयमारमा rh., I, iii,2 २४५ स्वयं तस्यामभि MADAVopaparans, IV ३ म या एए पुरुष: Taitt., II, 1 २४४ स्वारमना ज्ञान MARAropaparina. IV ३ म विजिमामितव्य: Chand, VII, स्वाध्यायोऽध्यतम्य: TA, I, 159,१४१ vii, 1. स चाराद मरति chand., vir, स्वाहाकारं यजति TS, II, vi,1 १५० ३१६ हृदयस्याग्रेऽवधति TS, VI, iii, 10 (4) २१० स स्वर्ग: स्यात् PM., Iv, iii, 15 १५९ हिरण्यं भार्य TB, I. ii, 4, (G) १४३, १८६ सहकार्यन्तरविधि: Br. B., III, iv, 47 ६ हिरण्यदा अमृतस्य २२० सह दारिद्रुमन्स chand., v, iv.3 १९० xxr2 ·शुद्धिपत्रम् .. Page Line For Read 19 12 8 15 साधनस्यो प्रत त्या कायर्त्य धर्माधिकं उतामेद • वास्तवता पुनर्बीजा साधनत्वस्यो प्रतीत्या कार्यस्य धर्मादिकं उताभेदा वास्तव पूर्वबीजा उत . 5 8 उ 8 13 9 न्त्यत न्य तन्यस्यान्तः 13 13 तन्यान्तः वस्थितस्या वस्थस्या 3 दाव 9 11 14 21 34 40 41 41 55 88 89 107 122 128 188 158 159 163 177 178 178 179 181 183 188 14 14 •दावाव श्रवणत्वात् निधिध्या मासव्याख्या 20 21 र्थता 16 4 श्रवणात् निदिध्या मासाल्या र्थतया योगोऽर्थवि योऽध्येत तृतीय सामप्ये नाष्यय तृतीय तृतीय तृतीय हितत्वात् 1 योगोऽवि योऽयेत द्वितीय सामर्थे ध्नायय द्वितीय द्वितीय द्वितीय हितात्वात् 7 15 1 1 1 10 ·2 Page Line For Read 3 16 17 2 11 19 18 16 186 187 189 191 193 208 214 214 235 235 244 256 270 281 295 317 319 321 334 लिना प्रयोज्ये मिरयर्थ कमः यजेत् व्यवस्था मनुष्ठान प्रयोज्य पचो गुणा तन्यम् घष्टत्वात् नारिष्ट तन्त्रोपा स्यार्थ दट्रिनो प्रसज्ये सिद्धयर्थ कम् यजेत व्यवस्था मननुष्ठान प्रयोज्यत्व पत्ती गुण 14 15 20 15 28 12 21 22 तव्यम् सष्मृत्वात् नारिष्ठ तन्त्रत्वोपा स्यार्था वर्तिब्रह्म धर्मावननु यलनान्त वदतो वर्ति ब्रह्म धर्माननु यनान्त 28 25 वदता Ix 28 ix 30 Sarvadarśana Sarvadarśanasangraha this the relevant slokas slokas Vákyasudhātıkā Vākyasudhātikā X1 15 32