·14 1. 6 i 12 ... .. 0 8 4 .. .. ... 3 0 3 . ... .. ... 20 1 5 0 4. 14 0 10 ... os. 0 8 12 .. ... ... ... .. 3 3 1 1 8 ... 6 .. LIST OF FOR SALE AT THE LIBRARY OF THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL. No. 1, PARK STREET, CACUTTA, , AID OBTAISABLE FROM THE SOCIETY'S AGENTS, MR. BERNARD QUARITCH, 11, GRAFTON STREET, NET BoxD STREET, Loxdox, W., AND MR. OTTO HARRASSOWITZ, BOOKSELLER, LEIPZIG, GERMANY. Complele copies of those works marked with an asterisk cannot be supplied.-som of the Pasciculi being out of stock. BIBLIOTHECA INDICA. Sanskrit Series · Adraitachintā Kaustubha, Fasc. 1-3 @ /10/ each Rs. Aitarēga Brāhmaṇā, Vol. I, Fasc. 1-5; Voli II, Fasc. 1-5; Vol. 111, Fasc. 1-5, Vol. IV, Faec, 1-8 @ /10/ each Aiterera Lochana. Amarkosha, Fasc. 1 • Apu Bbāşhya, Fasc. 2-5 @ 110 each Anumąna Didhiti Prasarini, Fasc. 1 @/10/- dştasālasrikā: Prajījāpāramitā, Fasc. 1-6°@ /10/ each atmatattavireka, Fasc. I. dçraraidyaka, Fasc. 1-5 @ /10/ each ... dsadáua Kalpalatā, Sans, and Tibetan) Vol. 1, Fasc. 1-10 ; Vol. 11. Fasc, 1-10 @ 1) each Balam Blatti, Vol. I, Fasc. 1-2, Vol II, Fasc. 1 @ /10/ each Baudbāyana S'rauta Satra, Fasc. 1-3 Vol. II, Fase 1-5 @ 110/ each Blāsavritty Bhatta Dipikī Vol. I, Fasc. 1-6; Vol. 2, Fasc. 1, @/10 each Bauddhastotrasangraha Brhaddēratū Fasc. 1-4 @ 710 each Bfhaddharma Purāna Faso 1-6 @ /10/ each Bodhiearyāratāra of Çāntidera, Fasc. 1-6 @[10) each 12 Cri Cantipatha Charita, Fasc. 1-3 · 14 Çatadaşani, Fasc.: 1-2 @110 each Catalogue of Sanskrit Books and MSS., Fasc. 1-4 @ 21 ench Çatapatha Brāhmana, Vol 1, Fasc. 1-7, Vol II, Fasc. 1-5, Vol. III, Fasc. 1-7 YOL V, Fasc. 1-4 @ /10/ each 14 Ditto Voli TI, Fasc. 1-3 1/4/ each 3 Ditto Vol. VII, Fasc. 1-5 @ 110/ 3 Ditto Tol. ix. Fasc. 1-2 10 Çatasähasrikā Prajñāpāramită Part, I. Eacc. 1-17 @ 110 each * Caturvarga Chintamani, Vol. II, Fasc. 1-25; Vol. III. Part I, 36. 14 * Fasc. 1-18. Part II, Fasc. 1-10. Vol. IV. Fasc. 1-6 @[10, each 2 Vol. IV, Fasc. 7-8, @ 1/4) each Ditto Ditto Vol. IV, Faec. 9-10 @1101 8 Clockarartika, (English) Fasc. 1-7 @ 1/1/ each Crauta Sätra of Cãokhiyana, Vol. I, Fasc. 1-7; Vol. II, Faxc. 1-4; 10 0 Vol. III, Fasc. 1-4: Vol 4. Fasc. 1 @ /10/ each 1 14 Çri Bbäshyam, Fa:c. 1-3 @ 710) each . 4 Dána Krisă Kaumudi, Fasc. 1-2p0 each Gadadhara Paddhati Kalasira Fol. 1, Fasc. 1-7 @10each liitto Acbārasărak Vol. II, Fasc. :-4 (10) each Gobhiliya Gribya Sntra, Fol: I. @ 110/ each Dilto Tol. II. Fasc. -2 @ 1747 each 2 Ditto (Appendis; Gobhila Parisista 0 Ditto Gribya Sangraha 1 Haruata Karmapradiph, Fasc. I. Kala Viveka, Fasc. 1-7 @ no each Kātantra. Fasc. 1-6 /12/ each *Kirma Purana, Fasc. 3-9 , /10/ each Kiranasali, Fasc. 1-2 @ /10each 146896 Uzdana Párijáta, Fasc. 1-11.@. /10/ each Jaha-bhaşya-pradlīpāriyūta, Vol. 1, Fasc. 1-3; Vol. 11, Faxc. 1-12 Vol. III, 19 Fasc. 1.10 @1101 éach 2 Ditts Vol. IV, fazc. 1:14 Janutikā Sangralia, Fasc. 1-30 101 each Järkandera Purana, (Englieh; Pasc. 1-9 11- each 3limāsna. Darçana, Fasc. 10-19 @ /101 each .Uluralibniha Trakarana, Fisc. 1-4/10each 2 2 ... 10 ... . 8. ܬܐܝ ܗ ܚܲ. ܟܬ ... 12 ... 1 ... 4 3 3 2 2 8 0 20 14 sha ... * ... 1 ... همه ... . ... 1 .... ܝ ܒܗܝ ܗ ܝܐܗܬ ܀ 0 ... .. .. 2 ·.. तद्धितः । ৩৩ ऋतभागश्च किन्दासी. व्ययस्कान्धिका अपि । महाकुलः पृदाकुश्च निषादोऽथ परस्त्रियाः परशुष्टे, गोपवनः शिग्रु-भामज-विन्दवः । अखावतार-श्यामाक-श्यापर्णाः समुदीरिताः ॥ अन ये शब्दा अऋषिवाचकास्तेभ्योऽनन्तरापत्य एव टुः । प्रतएव पौचः पौनर्भवः दौहित्र इत्यादि। ननु कथं कुशिक- स्थानन्तरापत्यं कौशिको विश्वामित्रः, कथं वा व्यवहितापत्ये इन्द्रहर्नाम सप्तमः काश्यपानाम् ब्वेऽलुक् ? इति (१) चेत् सत्यं, क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशत इति न्यायात् ऋषि- प्णेन (२) भवितव्यम्, अथवा तस्येदमित्यर्थे ष्णेन । परस्त्रिया अपत्यं पारशवः, हे. परखादेशः । अत्र परस्त्रीशब्देन भिन्नजातीया स्त्री वाच्या, अतएव पारशवो विदुरः। तथाच--पारशवः पुमान्, परस्त्रीतनये शस्त्रे विजाच्छूद्रास्तेऽपि च इति मेदिनौकारः । अर्थान्तरे तु पारस्त्रैणेयः। बाह्वादेराकृतिगणत्वात् विदस्यान्तरा- पत्यं वैदिरित्यादौ ष्णिः, न तु ऋषिणः । यद्यपि शिवादित्वात् ष्ण कृते वैद इत्यादि सिद्दाति, तथापि विदादेः पृथक् टुविधानं मयड्बाधनार्थम् । (१) काश्यपानामित्यत्र कश्यपशब्दय विदादिपाठात् विदादेोवे इति वार्तिकसनेण बहुवचनविहितस्य प्रत्ययस्य वक्ष्यमाणगर्गयस्कविदादीत्यादि- "सूत्रेण कथं न लगभवतीत्याशङ्कयाह कचिदित्यादि । गर्गयकेत्यादिहले तर्कवागी- शेन विदादेः परस्य प्रत्ययस्यैव लुग्भवतीति वच्यते । अब त ऋषिष्णेन इमर्थ- णेन वा साधितत्वान लु गित्यर्थः । (२) शिवादित्वादिति षः।

·५७८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । । उत्सादेव। उत्सादेष्यः स्यात्, पृथग्योगादपत्यसामान्ये । उत्सस्यापत्यम् औत्सः, जानपद इत्यादि । उत्सादिर्यश- उत्सो जनपदविनदौ धन्वा, विकच-महानद-तरुणं धेनुः । भरत-महानस-पृथिवी-देवं, पतिर्जगतो कुरु-पच्चालम् ॥ उदपान-महाप्राण-ककुभस्तलुनो महान् । इन्द्रावसान-विकर-त्रिष्टुवृष्णिगनुष्टुभः । उशीनरः सुवर्णश्च भल्लकीयो रथन्तरः । वृहन्मध्यन्दिननाथ सत्वतो नुण भवेदिह ॥ उदस्थानन्तु देशेऽस-वश्कयो (१)ऽशे षन्मतः (२) ग्रोमोऽहत्ते समाख्यातः शेषं ज्ञेयं प्रयोगतः ॥ इह कुरुशब्दस्य पाठात् कुरोरपत्यम् इत्यर्थे कौरव इति जयादित्यः । सत्वत्शब्दो वत्वन्तस्तस्य टू नुण, सत्वतोऽपत्यं सात्वन्तः । पाठवलात् उदस्थाने भव औदस्थानो देशः । प्रदेश तु उदस्थानः कश्चित् तस्यापत्यम् औदस्थानिः । वृषदशब्दीशे वाये ट्रवार्षदः, अनंशे तु वार्षदः एणः । ननु णट्योः को विशेष इति चेत् सत्त्वं, पणान्तवार्षदस्य सङ्के वार्षदकः । टान्त स्य तु वार्षद इति विशेषः । अवृत्त इति-वृत्तं छन्दः, न वृत्तम् अत्तं तम्मिन्, ग्रैमः । अहत्त इति किं ? ग्रेमी विटुविति ऋतुनक्षत्रा- दिति प्णः, तन्मादिकार मयट् ग्रेममयं, वान्तादिकारे ग्रेममिति विशेषः । ? (1) असे असमासे वकृयः। (२) पाणिनीये पदित्यत्र पदिति पाठः।

·..
तद्धितः।.
(५०
४२६ । सङ्ख्यासम्भद्रान्मातुडुर् ष्णे।
( सङ्ख्या-सं-भद्रात् ५, मातुः ६, कुर् ।१।, ष्णे ७)।
हैमातुरः।
४२७ । नन् पुस्त्रियोः । ( नन् ।१।, पुंस्त्रियोः ६॥)।
पौनः स्त्रैणः ।
४२८। 'कुञ्जादेर्णायन्योऽस्त्रीब्वेऽपत्ये ।
कुचादेः ५।, णायन्यः ११, अस्त्रीब्वे ७I, अपत्ये ७।)।
कुजादेरपत्यार्थे णायन्यः स्यात्, न तु स्त्रियां, न च ब्वे ।
कौमायन्यः ब्रानायन्यः । स्त्रीब्वे तु कौज्जायनी कौन्जायनाः।
४२६ । संख्या च सम् च भद्रश्च तत्तस्मात् । संख्यावाचकात्
समो भट्राच्च परस्य माटशब्दस्य कुर् स्यात् ष्णे, डित्वादन्त्यस्य ।
सौत्रत्वान्न विः। हैमातुर इति–हयोत्रिोरपत्यमिति वाक्यं,
शेषात् ष्णः, एवं पाण्मातुरः.।
४२७। नन्। पुमांश्च स्त्री च ते तयोः। अनयोनन्
स्यातःणे।
४२८। कुमादेः। स्त्री च ब्वं च स्त्रीब्वं, न स्त्रीब्वम्
अस्त्रीब्वं तस्मिन् । अपत्यग्रहणं, पूर्वत्र सामान्यविधानात्.।
अयं (१) नडाद्यन्तर्गण: णायन्येन ष्णायनो बाध्यते, तेनानन्तरापत्ये
कौन्निः। कोजायन्य इति-कुन्जस्यान्तरापत्यमिति वाक्यम् ।
एवं. ब्राधायन्यः ।
(१) अयं कुञादिः।

·५८०
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
कुञादिर्यथा-
कुञ्जो नो बुधो लोम-भस्म-शक्षाः शठो गणः ।
शाकः शुचा विपाशा च शुण्डा स्कम्भः प्रकीर्तितः
तिकादेर्णायनिर्वृषादेस्तु यम् च ।
तिकादरपत्ये णायनि: स्यात्, वृषादेस्तु णायनेयम् च, म
इत् । तिकस्यापत्यं तैकायनि:, कितवस्यापत्यं कैतवायनिः ।
तिकादिर्यथा--
तिक-कितवौरस-तैतिल-नौड़,
भौरिकि भोलिकि-बध्यारब्धम् ।
चौपयतः कुरु-संज्ञा यचं
गङ्गा लागट-शूद्र यमुन्दम् ।
खल्यका लोमको रूप्य-ग्राम्य-ध्वाजयता उरः ।
शाया वालशिखा वैश्यतः शैकयतस्तथा ॥
चैटयत: खग्रामोऽथ कौरव्यः क्षचिये मतः ।
गोकच्यचन्द्रमाः तयतो रनान्तटा मताः ॥
हाच: प्णान्ता देवरथोऽमित्रोदन्यं (१) प्रकीर्तितम् ।
क्षत्रियार्थ-कौरव्यः पठ्यते (२), तेन जनपद-यान्तस्य ग्रहण
न तु. कुादि-खान्तस्य, स तुं ब्राह्मणवचनस्तस्मात् पणेलुंगेव ।
जनपद-यान्तात्तु कुरोरपत्यं युवा कौरव्यायणिः : क्षत्रियः ।
रक्षान्तात्तावत्-गोरक्षस्थापत्यं गौरक्षायणिः, आश्वरक्षायंणि-
रित्यादि। वाचः णान्तात्तावत्- कर्तुंरपत्वं कात्रः, तस्यापत्त्वं
(१) अमिल. उदन्य 1.
१२) र कुरुगदेनेति गेषः ।

·तद्धितः। . : ननु का यणिः । अन्यत्र कतृशब्दो ब्राह्मणवचनः, तेनानि अबाय- णात् णायनेन लुक् । एवं कैशायनिः, शैवायनिः । हाच इति किम् ? औपगविः, अतः णिः । वृषादिर्यथा-वृष दगु कोशल छाग कम्माराः । वृषादेस्तावत्-वार्थायणिः दागव्यायनिः काम्मायायणिः, कुवादित्वात् काम्मायः। कोशलशब्दोऽत्र जनपदवचनः । कथं कौशल्यायनिवल्लभामिति भट्टिः। उच्यते-नृजातरित इति ईपि कौशल्यायनी, तस्या अपत्यं युवा इत्यर्थे आबादित्वात् ष्णेय- स्तस्य लुकं विधाय स्त्रीत्यस्य लुकि कौशल्यायनिरिति परे । वस्तुतस्तु तिकादेराकृतिगणवात् णायनिरिति । तथा च कौशल्यकामा-- भ्याञ्चेति पाणिनिसूत्रम् । इंद्धादनपत्यान्ताहा पुत्रान्ताहाकिनादेस्तु कंश्च । अनपत्यान्ता- दृधसंज्ञकात् णायनिवा स्यात्, पुचान्तात् वाकिनादिभ्यश्च, तेषां तु कन् च स्यात् न इत् । आम्रगुप्तस्यापत्यम् आम्रगुप्तायनि: नापि- तायनिः । एवं त्यादायनिः, तवापत्यं बादायनिः, युवयोर्युमाकं वा अपत्यं यौमदायनिः । कथं भावतायनिः ? वाशब्दस्य व्यवस्थावा- चित्वात् । पक्षे पात्रगुप्तिः नापितिः त्यादस्तस्थापत्यं युवा त्यादा- यनिः । तदादिति किं ? दैवदत्तिः याजदत्तिः औपगवः । अनपत्या- दिति किम् ? औपगविः । पुत्रान्तात् - गार्गीपुत्रकायणिः । गार्गीपुत्रायणिरिति पूर्वेणैव सिद्ध कन्विधानार्थः पाठः, णायन्य- भावपक्षे गार्गीपुचिरिति रूपत्रयम् । वाकिनादेस्तावत्-वाकिन- कायनि: वाकिनायनि: वाकिनिः ।

·५७६
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
.
उत्सादेव। उत्सादेष्टुः स्यात्, पृथग्योगादपत्यसामान्थे ।
उत्सस्थापत्यम् औत्सः, जानपद इत्यादि ।
उत्सादियंशा-
उत्सो जनपदविनदौ धन्वा, विकच-महानद-तरुणं धेनुः ।
भरत-महानस-पृथिवी-देवं, पङ्क्तिगती कुरु-पच्चालम् ॥
उदपान-महाप्राण-ककुभस्तलुनो महान् ।
इन्द्रावसान-विकर-त्रिष्टुबुष्णिगनुष्टुभः ।
उशीनरः सुवर्णश्च भल्लकोयो रथन्तरः ।
बृहन्मध्यन्दिननाथ सलतो नुण भवेदिह ।
उदस्थानन्तु देशेऽस वकयो(१) शे षन्मतः (२)।
ग्रोमोऽहत्ते समाख्यातः शेषं ज्ञेयं प्रयोगतः ॥
इह कुरुशब्दस्य पाठात् कुरोरपत्यम् इत्यर्थे कौरव इति
जयादित्यः । सवतशब्दो वत्वन्तस्तस्य हे नुण, सत्वतोऽपत्यं
सात्वन्तः। पाठवलात् उदस्थान भव औदस्थानो देशः । प्रदेश
तु उदस्थानः कश्चित् तस्यापत्यम् औदस्थानिः। हषशब्दोऽशे
वाचे ८ः वार्षदः, अनंशे तु वार्षदः एणः। ननु णट्योः को
विशेष इति चेत् सत्यं, णान्तवार्षदस्य सङ्के वार्षदकः। ट्रान्त स्य
वार्षद इति विशेषः। अवृत्त इति-वृत्तं छन्दः, न हत्तम् अत्तं
तस्मिन्, अमः । अहत्त इति किं ? प्रेमी त्रिष्टुबिति ऋतुनक्षत्रा-
दिति ष्णः, तस्मादिकार मयट् प्रेममयं, दान्ताहिकार अपमिति
विशेषः ।
(१) असे असमासे वष्कयः।
(२) पाणिनीये षदित्यन टपदिति पाठः।

·तद्धितः । ५८३ • . दुम्महङ्गयां णेयक-णीनी वा। आभ्यां परात्. कुलात् “णयक- णीनी क्रमाद्दा स्याताम् । दौष्कुलेयकः, अनादित्वात् दौष्कुलेयः, पक्षे दपूर्ववात् दुष्कुलीनः । माहाकुलौनः, उत्सादित्वात् माहा- कुलः पक्षे महाकुलीनः । क्षत्रादियो जाती। चत्रशब्दाज्जातावपत्ये इयः स्यात् । क्षत्रियः जातिः। जाताविति किम् ? क्षात्तिः । :: सौवीरगोत्रात् फाण्टाहति मिमतात्. या-णायनौ। सौवीर- गोत्रात्, फाण्टाहृतमिमताच्च ण-णायनी स्याताम् । फाण्टाहते- रपत्यं युवा फाण्टाहृतः। सौवीरगोत्रत्वात् यून्यस्य विषयः, फाण्टाहतायनिः। एवं मिमतस्यापत्यं मैमतः मैमतायनिः । पर तु अल्पान्तरस्य व्युत्क्रमनिर्देशात् (१) यथासंख्यमिच्छन्ति, तन्मते. फाण्याहृतः मैमतायनिरित्येव । सौवीरगोनादिति.किम् ? फाण्टाहतायनमैमतायनः । . देवपृथिवीभ्यां ण्यणी वा । आभ्यां क्रमेण एय-णौ वा स्याताम- पत्ये । देवस्थापत्यं दैव्यः, पृथिव्या अपत्यं पार्थिवः, स्त्रियां दैव्या पार्थिवा, उत्सादित्वात् दैव: पार्थिवः, दैवीपार्थिवी। स्थामान्तादो लोमान्तात्तु ब्वे । स्थामन् इत्यन्तादः स्यात्, लोमान्तात्तु, ब्वे । अश्वत्थामा नाम कश्चित्, तस्यापत्यम् अश्वत्थामः उडुलोनोऽपत्यानि .उडुलोमाः । ब्वे किम् ? औडुलोमिः औडुलोमी। । मिमतफायाहृतेरित्यनुत्ता फाणाहृतिमिमतादित्युक्तरित्यर्थः ।

·५८४ मुग्धबोधं व्याकरणम्। दादानि च टः, ष्ण तु हाङ्-मगध-कलिङ्ग-शूरमसात् । अपत्ये रानि च देशतुल्याख्यचचियात् टूः स्यात्, बङ्-मगधादेत पणः । पञ्चालानामपत्यं राजा वा इत्यर्थे पाञ्चालः, वैदेहः । यजा- देख आङ्गः वाङ्गः सौह्मः मागधः कालिङ्गः शौरमसः । रूढादिति किम् ? पच्चालस्य ब्राह्मणस्यापत्यं पाञ्चालिः । वृद्धकोशलाजादादगान्धारि-भाल्वेयात् ण्यङ् । गान्धारिशालेय- भिन्नात् वृद्धादिकारान्तात् कोशलादजादाचापत्ये राजनि च ण्यङ् स्यात् । टूष्णयोरपवादः । बडात्-आम्बष्ठस्यापत्यं राजा वा आम्बष्ठयः, सौवीरस्यापत्यं राजा वा सौवीर्यः । इकारान्तात्- कुन्तर्जनपदक्षत्रियस्थापत्यं राजा वा कौन्त्यः, अवन्तेरावन्त्यः, कोशलस्य कौशल्यः, अजादस्य आजाद्यः, स्त्रियामजादित्वादाप, आम्बष्ठया कौशल्या आजाद्या । कौत्यावन्त्ययोस्तु कुन्ती अवन्ती। कुरुकुन्त्यवन्तिभ्योऽपत्य त्यस्य लुकि नृजातरित इति ईए। ङित्त्वात् पतिपुत्रादौ यङ ई, आम्बष्ठीपतिः आम्बष्ठीपुत्र इत्यादि । गान्धारि-थावेयात्तु गान्धारः शास्वेयः, पूर्वेण टुः । कुरुन्यादिभ्यो ण्यः पाण्डोर्डिच्च । कुरोनिपूर्वशब्देभ्यो जन- पदेभ्यो ण्यः स्यात् अपत्ये राजि च, डिच्च पाण्डोः। कुरोजन- पदस्थापत्यं राजा वा कौरव्यः, कथं माघे-“कुकुरकौरवस्त्रियः," तथा वेणीसंहार-"संरक्ष्यतां कौरवा" इति ? उच्यते-जन- पदाविवक्षायां, विषयो देश इत्यर्थे पणे वा (१) तस्येदमित्यर्थे (१) विकारसङ्घति सूत्रस्य टीकायां सङ्घाधिकारात् परं “विपये देइति वार्तिकसलं द्रष्टव्यम् । .

·तद्धितः ।। ५८५ ४२६ । .. गर्ग यस्क विदादि भृग्ववि. कुत्सागिरी वशिष्ठ गोतम रूढाल्लुग ब्वेऽस्त्रियाम् । *(गर्ग-रूढात् ५, लुक् ।१३, ब्वे , अस्त्रियां )। ... वा। कथमक्षचिये "कौरव्याः पशव" इति ? उपचारात् । न्यादः- निधनस्थापत्यं राजा वा नैधन्यः नैपुण्यः नैषध्यः । पाण्डोर्जन- पदस्य क्षचियस्थापत्यं राजा वा पाण्डाः, डिति टिलोपः। रूढ़ इति कि? महाभारते पाण्डोरपत्यं पाण्डवः । न हि तत्र पाण्डुहेशः उडुम्बरादेः (१) णिः । रूढ़ादपत्ये रानि चैति । ट्रस्य बाधकः । उडुम्बरस्य जनपदस्य क्षत्रियस्थापत्यं राजा वा औडु- बरिः तैलखलिः। उडम्बरस्तिलखलो मद्रकारो युगन्धरः । भूलिङ्गः शरदण्डश्च कलकूटोऽश्वकस्तथा । प्रत्यग्रथो नव प्रीताः पर शिष्टप्रयोगतः ॥ केकय-प्रलय-मित्रयूनां णित्ते यादेरियः । एषां यादर्भागस्य णित्ते इयादेशः स्यात्। केकयस्थापत्यं कैकेयः, प्रलयादागतं प्रालेयं हिम, मित्रयोर्भावः मैनेयिका, गोत्रचरणासकः । ४२६ । गर्ग। गर्गश्च यस्कञ्च विदश्च ते प्रादयो येषां ते गर्गयस्कविदादयः, ते च भृगुश्च अत्रिश्च कुत्सश्च अङ्गिराश्च वशिष्ठश्च (१) उदुम्बरादेरित्यपि पाठः। ७४ ·५८६ मुग्धबोध. व्याकरणम्। देशतुल्याख्यः क्षत्रियो रूढः । एभ्यः परेषामुक्तानां त्यानां ब्वे विहिताना लुक् स्यात्, न तु स्त्रियाम् । गर्गाः वत्साः, यस्काः लज्जाः, विदाः उवाः, भृगवः अत्रयः कुत्मा: अङ्गिरस: वशिष्ठाः गोतमाः, अङ्गाः वङ्गाः कलिङ्गाः । स्त्रियान्तु भार्गव्यः । गोतमश्च रूढ़श्च तत्तस्मात् । रूढ़शब्दस्य व्युत्पत्तिमाह देश- तुल्याख्य इत्यादि। तथाच गर्गादि-ष्णाः, यस्कादि-ष्ण-ष्णायन- ष्णि-ष्णेयाः, विदादि-टः, अत्रि-ष्णेयः, भृगुकुत्साङ्गिरोवशिष्ठगोतम- षणः, रूढ़-ष्णा टु ण ण्य णि इत्येषां ब्वे लुगित्यर्थः । क्रमेणोदा: हरति गर्गा इत्यादि। वहयोस्तु गायः गाग्यौं, यास्कः यास्की, वैदः वैदौ, आचेयः पात्रेयौ, भार्गवः भार्गवी, कौत्सः कौत्सी, आङ्गिरसः आङ्गिरसौ, वाशिष्ठः वाशिष्ठी, गौतमः गौतमी, प्राङ्गः आङ्गो इत्यादि । एवं ब्वे लुकि से गर्गाणां धनं गर्गधनम् अङ्गधनमित्यादि। ब्बे विहितानां त्यानामिति किम् ? गाय॑श्च वात्स्यश्च आग्निवेश्यश्च ते गायवाल्याग्निवेश्याः। एवं गाग्यौँ च वाल्यौ च आग्निवेश्यौ च ते गार्यवात्स्याग्निवेश्या इत्यादी लुग् न स्यात् । परैकदेशिनस्तु एकवचनान्तानामपि इन्दसमा- सार्थवाक्ये समासे एकार्थाभावात् सहभावविवक्षायां बहुवे लुगित्याहुः । तेन गर्गवत्साग्निवेशा इति उदाजगुः, प्रियवाङ्गा इति प्रत्युदाजगुरिति। गर्गविदादी उत्ती।

·तद्धितः। ५८७ .. • . 'यस्कादियथा- यस्को लह्य-तक्षाऽयस्थूण-भलन्दन-टणकर्णाः (१) । ."भण्डित भड़ित-खरपा भण्डिल भडिली सदामत्तः । क्रोष्टुमायो वहिर्योगः कम्बलहार कर्षकौ । क्रोष्टुमानो विषपुटोपरिमेखल-पादकाः (२)। कर्णाटकः क्रोष्टुपादस्तथा कटुकमन्थको (२) । वकसक्थः शीर्षमायः पिण्डीजवस्तथैव च । जङ्घारथ-शौर्षमान-लज्जा रक्षोऽसुरस्तथा। उरकाशोऽजवस्तिश्च विशिः कुट्रिरिमे त्रयः ॥ यस्कादयः षट् शिवादयः, भण्डि तादयः पञ्च नड़ादयः, अज- वत्यादयस्त्रयः अत्रयादयः । शेषाणामदन्तत्वात् णिः । यस्ता देरावतिगणत्वात् पुष्करसच्छब्दोऽपि, तेन पौष्करसादिः पौष्क- रसादौ, ब्वे पुष्करसदः। ". बवचो गोत्रस्य प्राच्यभरतेषु । बह्वचः शब्दात् प्राच्य-भरत- गोत्रविहितस्य त्यस्य लुक् स्यात् ब्वे । प्राच्यगोने-पन्नागारस्या- न्तरापत्यं पानागारिः पानागारी, ब्वे पन्नागाराः। भरतगोत्रे यौधिष्ठिरिः यौधिष्ठिरी युधिष्ठिराः। एवमा निः आर्जनी अर्जुनाः ।. बह्वच इति किम् ? भैमिः भेमी भैमयः । अगस्त्य कुण्डिन्योरगस्तिकुण्डिनी च। आभ्यां गोत्र त्यस्य ब्वे (१) ला इत्यत्र लक्ष इति च पाठान्तरम् । (२) विषपुट, उपरिमेखल | पादक इत्याल पदक इत्यपि पाठः । (३) कटक इत्यत्र वटुक इत्यपि पाठः।

·५८८ मुग्धबोवं व्याकरणम् । लुक् स्यात्, लुकि सति अगस्त्य-कुण्डिन्योरगस्तिकुण्डिनावादशी क्रमात् स्तः । अगस्त्यस्यान्तरापत्यम् ऋषि-पण: आगस्त्यः, आगस्यौ ब्बे अगस्तयः । कुण्डिन्या अपत्यं गर्गादित्वात् प्णाः कौण्डिन्यः कौण्डिन्यौ ब्वे कुण्डिनाः। तिककितवादेचे। : तिकादः कितवादश्व परस्य गोत्रवि- हितस्य त्यस्य चे लुक् स्यात् ब्वे। तैकायनयच कैतवायनयश्च ते तिककितवाः । उपकलमकाः उनककुभाः उरसलङ्गटाः अग्नि- वेशदासेरका: वड्डरभण्डीरथाः. . पफकनरकाः वकनखगुदपरि- गद्धाः लङ्कशान्तमुखाः कृष्णाजिनकपणसुन्दराः चष्टककपिष्ठलाः इत्यादिः। चे कि ? तैकायनयः कैतवायनयः । ब्वे किं ? तेकायनिय कैतवायनिश्च कायनिकैतवायनी .: उपकादिभ्यो वाऽचे च । उपकादिभ्यो ब्बे विहितस्य गोत्र- त्यस्य अचे चे च ब्वे लुक् स्याता। उपका औपकायनाः, लमको लामकायनाः। उपकलमका: औपकायनलामकायनाः ब्वे किम् ? औपकायनश्च लामकायनी च औपकायनलार्म- कायना: । उपकादिर्यथा- उपक-लमक-मुपिष्ट-मयूरं जटिलक-वधिरक-वृष्णिक-कर्णम् । पिष्ट-कपिष्ठल-खारीजङ्घाऽनुजक-शलाखल-कलसीकण्ठम् ॥ कासकृत्स्नी निदाघश्च मन्दकः कृष्णसुन्दरः । कृष्णाजिनोऽवतारच नष्टकः कृष्णपिङ्गलः ॥ उलूक-दामकण्ठौ चाऽवटावक-कुपीतको। अनुलोमाऽनभिहित: प्रतानोऽजपथस्तथा ।

·तद्धितः। ५८ '. - उपकलमको भड़ादी, सुपिष्टादयः सप्त शिवादयः, अनुलोमन् वाह्वादिः, शेषाणामदन्तत्वात् णिमाप्तिः। . गर्गविदादयः कहयोः थे। गर्गादेविदादेव षे वर्तमानस्य कहयोविहितस्य त्यस्य लुक् स्याहा । गाय॑स्या गार्ययोवी धनं गगंधनं गायधनम्, एवं वैदस्य वेदयोर्वा धनं विदधने वैदधनम् । - रूढात् कम्बोजादेनित्यम् । कम्बोजाद रूढात् उत्पवस्य राजापत्यार्थत्यस्य लुक् नित्यं स्यात् । कम्बोज-जनपदस्थापत्यं राजा वाकम्बोजः। कम्बोजांदियथा- कम्बोजः केरलचोलः खशश्च यवनः शक इत्यादि । स्त्रियां कूरकुन्त्यवन्तिभ्यः । एभ्यो राजापत्योत्पन्नत्यस्य, स्त्रियां लुक् स्यात्। कुरोजनपदस्थापत्यं स्त्री राजी. वा कुरूः, उत इत्यादिना जप् । एवं कुन्ती अवन्ती, साडो लुकि नृजातेरित [ इति ईप । अतश्चाप्राय-भर्ग-यौधयादः । प्राच्यगोत्र-भर्गादि-योधयादि- 'भिन्नाद्राजापत्योत्पन्नस्य अतस्त्यस्य (१) स्त्रियां लुक् स्यात् । शूरसे- नस्थापत्यं स्त्री राजी वा शूरसेनी, इडविडस्यापत्यं स्त्री राजी वा इडविड़ी इत्यत्र टुस्य, मद्रस्यापत्यं स्त्री राजी वा मद्री, दरदोऽपत्यं स्त्री राजौ वा दरत् इत्यत्र घचः षणस्य लुक्, लुकि ईप् मट्र-शूर- सेनाभ्याम् । अत इति किं ? कौशल्या आजाद्या। अप्राच-भर्ग- (१) अकारमालप्रत्ययस्य । ?

·५०० मुग्धवीध व्याकरणम् । ? यौधेयादेरिति किं ? पाञ्चाली वैदेही मागधी आगी वाङ्गी सौदी- त्यादि। भर्गादेः-भार्गी कैकयी। कथं "प्राक् केकयोतो भर- तस्ततोऽभूत्" आद्यप्रकृतिरेव ? नदादिपाठादिति भागहत्तिः । भर्गादिर्यथा- ... भर्ग: कलश: कश्मीरः कौरव्यः सुझकेकयो। शालोऽनुभवकञ्चैव भर्गादिः परिकीर्तितः ॥ यौधयादेः यौधयी शौनेयीत्यादि । स्त्रियामिति चकारणा- नुकर्षणान्न ब्वमन (१)। न गोपवनादेः । गोपवनादेर्गोत्रत्य स्य लुङ् न स्यात् । अयं विदाद्यन्तर्गणः । गौपवनाः, गौपवनस्य गौपवनयोः कुलं गौपवन- कुलमित्यादि। उक्तोऽपत्याधिकारः। पणो वेत्त्यादी यमादिभ्यस्त्वपत्यवत् । स्याद्यन्ताले: पाः स्यात् वेत्त्वादिष्वर्येषु, यमादिभ्यस्तु अपत्ववत् त्वाः स्युः । वेत्त्वादियथा- वेत्ति । अधीते । रतम् । युक्तः कालः। दृष्टं साम। परिहती- रयः । उद्धृतम् । संस्कृतं भच्यम् । व्रतशयिता । पौर्णमास्यस्मिन् । अस्य देवता। समूहः । विषयो देशोऽस्य । आदिरस्य प्रगाथे । संग्रामः । तदस्त्यस्मिन् देशे। निवृत्तः । निवासः । अदूरभवः । विकारः। अवयवः । भवः । व्याख्यानम् । प्रायभवः । नातः । कृतः । क्रीतः । लब्धः । कुशलः । नणं दृश्यते । संभूतः । साधुः । पुष्पात् । (1) अनुवर्तते इति गेषः।

·तद्धितः।
भूध
४३० । ढधे कात् ष्णीककण्णीनेयाश्चानितश्च ।
(ढ घे , कात् ५।, णीक कण णीन इयाः १॥, च ।।
अनित: १॥, च ।११)।
कात् परा एते पूर्वे च सेतो ऽनितश्च स्युः ढे घे च वाच्थे ।
पच्यमानम् । उप्तम् । देयमृणम् । मृगो व्याहरति । अस्य सोढ़म् ।
आगतः। प्रभवति । गच्छति। अभिनिष्क्रामति । अधिकत्य कतो
ग्रन्थः । एकदिक् । अस्य निवासः । अस्याभिजनः । अस्य
भक्तिः । गुह्यते । श्रूयते । उह्यते। प्रोताम् । उपज्ञातं । कतो
ग्रन्थः । इदम् ।
यमादिस्तावत्-यमः आदित्यः अग्निः कलिः दितिः अदितिः
पृथिवी देवः अपवाद्यादिस्थानान्ताः उत्सादयश्च । पखादिय॑तः
कुवादी। उदाहरणानि तत्र तत्र वक्ष्यामि ।
दित्यदितिभ्यां न ष्णेयः । आभ्यां वेत्त्यादौ ष्णेयो न . स्यात् ।
दितिं वेत्ति अधोते वा दैत्यः, एवं आदित्य इत्यादौ ण्यः, न दैतेय
आदित्य इति ।
४३० ।
ढधे। ढच्च घश्च तत्तस्मिन् । के कारकम् । णी-
कश्च कण् च णौनश्च इयश्च ते । नास्ति इत् येषां ते। चकारण
पूर्व-सप्त-त्या अनुक्कष्यन्ते । तथाच अत्रत्यास्तत्रत्याश्च त्या एका-
दश सेतोऽनितश्चाभिधानाद्भविष्यन्तीत्यर्थः ।
ढादित्यधिक्रियते धात् प्राक् ।
वेत्त्यधीते । ढात् परः षण: स्यात् वेयधोते अर्थे । वैया-

·१८२ मुग्धवोवं. व्याकरणम् । तके वैत्ति अधीत बा तार्किकः, पदकः, क्रमकः, वैया- करणः ; वाचा कृतं वाचिक, पाणिनीयं ; मक्या युध्यते इसी शाक्तीकः, याटीकः, तिथेण युक्ता रात्रिः तैषी, पौषी क्षचाय माधुः क्षत्रियः, यज्ञाय हितं यनियं; मथुराया आगतः माधुरः; इह भवं ऐहिक, कादाचित, ग्रामीणः, ग्राम्यः, मूईन्यः, नादेयः शान्तीयः, नागरः, अग्राः । करण इति व्याङ् पूर्बात् कधीरनट शुः अर, व्याकरण: वैत्ति अधीत वा इत्वयं ण: गित्ते युम् द्रिः ययोरित्यकारलोपः । एवं प्रभाकरीपनक्षितो ग्रन्यः प्रभाकरस्तं वेत्ति अधीद वा प्राभा- कर इत्यादि। णिक उक्यादेः पष्टिगतपथाभ्यां त्वगित्। उक्यादः णिकः स्यात् पष्टिपथ-शतपथाभ्यान्तु षिकः । उपचारात् उक्य- शब्द औयिकाः, तं वेत्ति अति वा औधिकः लौकाय- तिकः। रक्यादिर्यथा- उक्यो लोकायतः सः पुराणं संहिता गरत् वर्या वसन्ती मन्तः सट्टातः संग्रही गयः ॥ अथर्चा गिशिरोवृत्तिवनाय-श-लक्षणम् । न्याय-न्यामावनुपदानुगुणामगुणा अपि । हिपदा विपदा ज्योतिरायुर्वेदः क्रमतरः । यन्न लक्ष्यानुकत्याच पुनरताः पदाक्रमः ।

·तद्धितः। ५८३ चरमप्रथमाभ्यान्तु गुणोऽथ तुवाचिनः । . आख्यानाख्यायिक (१) चेतिहासो वै लक्षणोत्तराः ॥ अधर्माद्यादिविद्यान्ता अथ कल्पादिवजिताः । सूत्रान्ताश्चाथ कल्यान्तास्तथास्मिन्ननुसूरपि ॥ अथवाणं वेत्त्यधीते वा आथर्वणिकः, इके न नलोपः । नैयायिक: नैयासिकः, खोर्युम् इतौमि विः । अनुकल्प- शब्द परे पठन्ति (२)। वस्तुतस्तु कल्पान्तवात् सिध्यति । चारम. गुणिकः प्राथमगुणिकः । क्रतुवाचिनः क्रतुविशेषवाचिनः । पाखमेधिकः वाजपेयिकः राजसूयिकः । आख्यानं ग्रन्थान्तर्गता- पेक्षितस्य वर्णनम् । यवक्रीतमधिकृत्य कृतो ग्रन्थ इत्यर्थे पणे कते क्वचित्तस्य लुक, तं वेत्त्यधीते वा यावक्रौतिकः प्रेयङ्गविकः । मूले तार्किक इति (३)। आख्यायिका प्रबन्धविशेषः, तमधिक्तत्य कृतो ग्रन्थः, त्यस्य लुक, तं वेत्त्यधौते वा इत्यर्थे णिकः। वासवदत्तिकः सौमनो- तरिक इत्यादि । लक्षणोत्तरा इति-लक्षणशब्द उत्तरो येषां, गौलक्षणिक पाश्खलक्षणिकः । अधम्माद्यादिविद्यान्ता इति-साप- विधिकः वायसविधिकः। धर्माद्यादयस्तु धाम्मविद्यः विद्यः आङ्गविद्यः । अथानन्तरं कल्यादिवज्जिताः सूत्रान्ता इति-सांग्रह- सूत्रिकः वार्तिकसूतिकः । कल्पादिस्तु काल्पसूत्रः । कल्पान्ता (१) याख्यानविशेषवाचिनः, आख्यायिकाविशेषवाचिनश्च । (२) तन्मतानुसारेणैवामाभिरपि स पठित इत्याशयः । (३) बाख्यानोदाहरणमितिशेषः। ७५ ·५६४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । - इति-माटकल्पिकः पाराशरकल्पिकः । अनुसूर्नाम अन्यविशेषः, तं वेत्त्यधीत वा इत्यर्थे णिकः । इसुसुक्तान्तादिकस्य कः । उक् प्रत्याहारः । इसन्तादुसन्ता- दुकप्रत्याहारात् तान्ताच परस्य इकस्य कः स्यात् । आनुसुकः, णिकस्येकस्य कवविधानात् णित्ते त्रिः । षष्टिपथं वेत्त्य धोते वा षष्टिपथिकः षष्टिपथिको शतपथिकः शतपथिकी। पदादेः कः । ढादित्येव । पदादेर्वेत्त्यधौते वार्थे कः स्यात् । मूले पदकः क्रमक इति। पदादिर्यथा- पदं शिक्षा क्रमः साम मीमांसोपनिषञ्च षट् । शिक्षकः मीमांसकः, केकः स्वः । पदोत्तरदादिकः । पदमुत्तरपदं यत्र तस्मात् इकः स्यात् वेत्त्यधीते वार्थे । पूर्वपदं वेत्त्यधौते वा पूर्वपदिक उत्तरपदिक इति। एकदेशिनस्तु पदोत्तरशब्दादेव इकः, पदोत्तरपदिक इत्याहुः। प्रानुपदिक इति उक्थादित्वात् । अनुब्राह्मणादिन् । उपनिषद्भागातिरिक्तवेदव्याख्यानं ब्राह्मण- शब्देनोक्तं, तस्य सदृशम् अनुब्राह्मणं, सादृश्ये वसः, तद्देत्त्यधोते वा अनुब्राह्मणी अनुबाणिनौ अनुब्राह्मणिन इति । चान्द्रास्तु अस्त्यर्थेना साधयन्ति इति चिन्त्यम् । इयस्तु वाधीते छन्दसः श्रोत्रश्च । छन्दसोऽधीतेऽर्थे इयः स्यात् वा, तस्मिन् छन्दसः थोत्रादेशश्च । छन्दोऽधीते श्रोत्रियः पक्ष छान्दसः, वन्तस्य नानुहत्तिः। सूत्रात् संख्याकोडो लुक् । सूत्रवाचिनः संख्याप्रकृतेः कोडो- ·तद्धितः। ५८५ ? ऽध्येटवेदिनीविहितस्य त्यस्य लुक् स्यात् । पाणिनीयमष्टकं (१) सूत्रं वेत्त्यधौते वा अष्टकः पाणिनीयः, दशको वैयाघ्रपदीयः । संख्येति किं ? महावातिक सूत्रं वेत्त्यधौते वा माहावार्तिकः । कीङ इति किं ? चतुष्टयं सूत्रं वेत्यधीते वा चातुष्टयः । सहसर्वपूर्वाञ्च। सहपूर्बात् सर्बपूर्बाच्च ले: परस्याध्येत- वेदिवोर्विहितस्य त्यस्य लुक् स्यात् । सवार्तिकं वेत्त्यधोते वा सवार्तिकः ससंग्रहः, एवं सर्ववेदः सर्वशास्त्रः, पञ्च वेदान् वैत्यधौते वा ताचि वाये गः । प्रोताच । प्रोक्तविहितत्यान्तादध्येवेदित्रोविहितस्त्र त्यस्य लुक् स्यात् । पाणिनिना प्रोक्तं वेत्ति अधोते वा पाणिनीयः स्त्रियां पाणिनीया, अपिशलस्यापत्यं आपिशलिः, तेन प्रोक्तम् आपिशलं, तद्देत्त्यधीते वा आपिशल: स्त्रियामापिशला, पित्वेऽपि गौणत्वाने। कल्प-सूत्र-च्छन्दो-ब्राह्मणानि तहिषयाणि । एतानि भोक्ता- धिकारत्यान्तानि अध्येटवेदिटविषयाणि भवन्ति । अनन्यत्रभावी विषयार्थः। तथाच प्रोतत्यान्तानामध्येट-वैदिट-विषयता-व्याप्य- विषयताकत्वमिति पर्यवसितार्थः (२) । एतेन स्वातन्ताम् उपाध्यन्वरयोगे वाक्यच्च निवर्तते । कल्पस्य तावत्-कश्यपेन (१) अष्टौ अध्यायाः परिमाणमस्येति अष्टकम् । (२) छन्दःप्रतिभ्यस्तदैव मोनार्थे प्रत्यय: स्यात् यदा मोक्तप्रत्ययान्नेभ्यः शब्देभ्यः परं वेत्त्यधीते वेत्यर्थे प्रत्ययस्तल्लोपञ्च सम्भाव्यते । न कठेन पोतं कठ- मिति खातन्त्रोण प्रयोगः स्यात् । तेन कठेन प्रोनं कठम्। कठं वेत्त्यधीते वा कठ इत्येवं वाक्यमपि न स्यात् । अतएवोक्तं कठेन प्रोतमधीते इति वृहन्मुग्धबोधम् । .

·५८६. मुग्धबोधं व्याकरणम् । प्रोक्तं कल्यं (१) वेत्त्यधोते वा काश्यपी, कश्यपशब्दात् . प्रोतार्थे. णिन्: (२) तस्मादध्येटवेदिनी: ष्णः, तस्य लुक, लुकि सति अनेन प्रोतस्याध्येटवेदिटविषयत्वे लिङ्गवचने (३) न भवतः। . एवं कौशिकी। इह कल्पविषयस्य ग्रहणात् पैङ्गीकल्प इत्यादौ .न स्यात्.। सूत्रस्य तावत् -पाराशर्येण प्रोक्तं भिक्षुसूत्रं वेत्त्यधौते वा पाराशरी भिक्षुः, कम्मन्दी भिक्षुः (४) शैलाली नटः, कथावी नटः (५)। छन्दसस्तावत्-कठो ब्राह्मणः, तेन प्रोक्तं छन्दो वेत्त्यधीते वा कठः, मोदः पैप्पलादः आर्चाभी वाजसनेयौ । ब्राह्म- एस्य तावत् . तण्डिना विप्रेण प्रोक्तं ब्राह्मणं (६) वेत्त्यधौते वा ताण्डी शाव्यायनी ऐतरेयो। एषामिति किम् ? पाणिनीयं -- व्याकरणम् । अगोत्रष्णि-कण्वादिष्णहृद्धादीयो भवादौ । गोत्रविहितपणान्त- वनितात् कण्वादिष्णपान्तवजिताच वृद्धसंजकादीयः स्यात् भवादिष्वर्थेषु । गार्गीयः वात्सीयः शालीयः शैवीयः औपगवीयः त्वदीया मदीयः अस्मदीय इत्यादि । गोत्रष्णि-कण्वादिष्णपाभ्यान्तु दाक्ष: काखः. जामदग्न्यः । गोत्रार्थ इति किम् ? सुतङ्गमेन ? (१) यागक्रियोपदेशको वेदाङ्गपन्थविशेष कल्पः । (२) णिविधायकवलं परत वक्ष्यति। (३) लिङ्गवचने इति प्रोतस्त्यनेनान्वयः। (8) कर्मन्देन प्रोक्तं भिक्षुखवं वेत्त्यधीते वेति । मिनुः परिबाट कर्मन्दी- त्यमरः। (५) कशाश्वोत्यात वक्ष्यमाणसवेण दून् । (६). मन्नेतरवेदभागो ब्राह्मणम् - ·तद्धितः। ५०७: निवृत्तः सौतङ्गमः, तस्येदं सौतङ्गमीयम् । ष्णा इति किम् ? कखी देवताऽस्य काखः, तस्येदं काखीयम् । हाचः प्राच्यभरताच्च । प्राच्यगोत्रष्णान्तात् भरतगोत्रष्णा- न्ताच हाच. ईयः स्यात् भवादो। पूर्वेणाप्राप्तेऽनेन विधीयते । पौष्यीय वैशीयः काशीयः । हाच इति किम् ? पानागारः । प्राच्यभरतादिति किम् ? · दाक्षः. लाक्षः । ननु कथं काशीय इत्युदाहृतं, काश्यादेर्णिकष्णिकयोर्विधानादिति चेब, तन चेदि- शब्द-समभिव्याहृत देशवाचक-काशीशब्दग्रहणात् । इह गोत्रा- र्थस्य ग्रहणं, न तु देशवाचकस्येति । कखोडो देशे। वृद्धादित्येव । ककारोङः खकारोङच देश वत्त- मानादृष्टादीयः स्यात् भवादौ। कोणास्य वाहीकग्रामेभ्यश्चेति णिकष्णिकयोर्बाधनार्थमिदम्। आवहनकौयं द्रौधनकोयम् आश्वस्थ- कौयं कौटशिखीयम् पायोमुखीयम् । वृदादिति किम्? सौमुखम् । ग्राम-कन्या-हद-पलद-नगरोत्तरदात् । ग्रामाद्युत्तरदाद्देशवाच- कात् बहादीयः स्यात् भवादो। दाक्षिग्रामीयं दाक्षिकन्यौयं दाक्षि. ह्रदीयं दाक्षिपलदीयं दाक्षिनगरीयं माहकिग्रामीयमित्यादि । वृद्धादिति किम् ? महनगरे भवः माहनगरः। उत्तरदादिति- किम् ? वाहुग्रामं वाहुनगरम् । वाहीकग्रामेभ्यश्चेति णिकणिक- योर्बाधकमिदम् । पर्णककणाभारद्वाज । वृदादिति निवृत्तम् । भारहाजे नाम्नि देशे वर्तमानाभ्यां पर्णवकणाभ्याम् ईयः स्यात् भवादौ । पर्णीयं ककणीयम् । भारद्वाजदेशभिन्ने तु पाणं कार्कणम् ।

·५२८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । .. गहादेर्भवतस्तु दङ् च । . गहादेरीयः स्यात् भवादी, भवच्छ- ब्दस्य ईये दङ् च, इत्। गहीयम् अन्तरीयम् । गहादिर्यथा- गहान्तरी नेमि-समानशाखौ दत्तास-काठरणिं-धन्विनश्च । आहिंसि-नाठरणि-पूर्वपक्षा भौरिः समः शैथिरिरुत्तरच ॥ उत्तमो विषमो.भौजिरन्तस्थो भगधासरी। इषुप्रापरपक्षाङ्गाधमशाखा स्तथा भवत् (१) ॥ शौङ्गिरुत्तमशाखश्च व्याड़ि-खाड़ायनी तथा । इष्वनीकोऽग्निशर्मा च शौट्रि-वाराटको तथा ॥ एकक्ष वाल्मीकिरवस्यन्दन पाखंतः (२)। एकग्रामो देवशम्मिः कामप्रस्थस्तथैकतः । आमित्रत्रकपलाशौ (३) च मुखत: चौमधलि च ॥ येऽत्र हद्धास्तेभ्य औत्सर्गिकः ष्णो, येऽवृद्धास्तेभ्यो जनपदत्वात् णको, ये तु ष्णान्तास्तेभ्यो ब्वभिन्नप्रात्यभरतात् ष्णो बाध्यते । पार्वतीयः, व्यटेलीप इति टिलोपः । कामप्रस्थशब्दात् प्रस्था- न्तत्वात् णके प्राप्ते विधानम्। पूर्ववदेकतीय इति चान्द्राः । आकतिगणोऽयम् । भवच्छब्दस्यान्तस्य दङ् भवदीयः । पञ्चताह त्वामनुष्ये । पर्वतशब्दान्मनुष्ये वाये ईयः स्यात् भवादी, मनुष्यभिन्ने तु वा। पर्वतीयो मनुष्यो राजा वा, पर्व- तीयं पार्वतमुदकम् । (1) इषुन, अपरपक्ष, अङ्ग अधमशाख । (२) पावतस् । (२) चामिलि. एकपलाश ।

·तद्धितः। ५८८ गौत्तरदाद्देशे। देशवाचकाहतॊत्तरदादीयः स्यात् भवादी। वृकगीयः। उत्तरादिति किम् ? वाहुगम् । वाहीक- ग्रामेभ्यश्चेति णिकष्णिकयो धनार्थम् । प्राचि तु कटादेः। प्रादेशवाचिनः कटपूवादीयः स्यात् भवादो। कटनगरीयम् । कटघोषीयम् । प्रान्देश इति किम् ? काटनगरः। स्व-पर-देव-राज-जनस्य कंश्च । एभ्य ईयः स्यात्, एषां कन् च । खकीयः (१) परकीयः देवकीयः राजकीयः जनकीयः। आगम- शासनमनित्यमिति न्यायात् खीयं देवीयमित्याद्यपि। तथाच धनमहरहदत्तं स्वीयमिति शिष्टप्रयोगः । वामनधर्मदासौ तु स्वस्य इदं सौवमित्याहतुः। पृथिवीमध्याच्च मध्यमश्च । पृथिवीमध्यशब्दात् ईयः स्यात्, तस्मिन्मध्यमादेशश्च । मध्यमीयः । वेणुकादेर्णित्। वेणुकादेरीयो णित् स्यात् भवादो। वैणु- कीयम् । वेणुकादिर्यथा- वेणक चित्रकमुत्तरपदकं मध्यमपदकः प्रस्थकमन्यत् । अन्यदित्यनेन शारदीयम् । वेणुकादिपञ्चानां कोङ्त्वात ष्णे प्राप्ते पाठः। आकृतिगणोऽयम् । (१) धनमहरहर्दत्तं खोयमित्यसावरिति पशुपतिरिति संक्षिप्तसारे (४३६सू हारादीनाञ्चन्यल वामनेन धर्मदासेन च खस्येदं सौवमित्युदाहृतम्, अस्माभिरपि खादेरित्यत्र। तस्मात् कचिदपवादविषयेऽप्युत्मर्गोऽभिनिविशते इति पनव्यम् । इति गोयीचन्द्रः।

·. मुग्धबोधं व्याकरणम् । काश्यादेणिकणिको। काश्यादः परौ णिकणिको स्यातां भवादौ। काथिका काशिकी चैदिका चैदिकी। काण्यादिर्यथा। काशिश्व चेद्यच्युत-मोदमानाः संवाह-गोवासन-साधुमित्रम् । सुरङ्ग-सम्मात्युपराज पूर्व- कालोईकाला अपि सिन्धुमित्रः । शकुलादो हस्तिकः कुनामा करणेन च । आपत्काल-हिरण्याभ्यां दासमित्रेण संयुतः ॥ दासग्रामो देवदत्तो युवराजयुतस्तथा । सर्ववर्मा देवराजी व्यासोऽरिन्दम एव च ॥ सौधावतान इत्यष्टाविंशतिः समुदीरिताः । काशिचेदिभ्यां जनपदत्वात् णकः, सम्मातिशब्दात् ब्वभिन्न- प्राचभरतगोत्रष्णान्तात् ष्णो, येऽत्र वृद्धास्तेभ्यः ईयो, येऽद्धा- स्तेभ्यः ष्णो, हस्तिकर्षशब्दाहेशवाचकादुदन्तात् णिकश्च बाध्यते । देवदत्तशब्दोऽत्र प्रान्देशवाचकः, तस्मादृदसंज्ञकत्वादीये प्राप्ते विधानम् । 'वाहीकग्रामवाचकात्तु (१) देवदत्तः । वृद्धादाहीकग्रामाहा तूशीनरग्रामात् । वाहीकग्रामवाचकात् वृद्धात् णिकष्णिको स्यातां भवादी। शाकलिका शाकलिको मान्यविका मान्थविकी। अदात्तु माहनगरम् । उशीनर- ग्रामवाचकात्तु आह्वजालिका आह्वजालिकी सौदर्शनिका सौदर्शनिकी, पक्षे आह्वजालीया सौदर्शनीया । (१) बाहीकदेशीय ग्रामवाचकात् ।

·- तद्धितः । . देशे युङ्मरुवचनाम्यां णकोऽख्याजः । वृद्धाद्युडो देशवाच- कादृद्धान्मरुवाचकाच णकः स्यात् भवादौ न तु ख्याजः (१) । सांकाश्यकः काम्पिल्यकः मागध्यकः । धन्वन्शब्दो मरुवाचौ, पारमध्ये इत्यादिना व-सः, अन इत्यनेनास्त्यः (२) पारधन्वे जातः पारधन्वकः, ऐरावते जातः ऐरावतकः । ख्याजस्त सुप्रख्यस्य इदं सौपख्य सौप्रख्यदेश भवः सौप्रख्यीयः, ख्याजो यकारः शकारस्था- नौयः, तस्यासिदत्वमिति पाणिनीयाः । वहप्रस्थपुरान्ताच्च । वहान्तात् प्रस्थान्तात् पुरान्ताच देश- वाचिनो वृद्धात् णकः स्याभवादो। पैलुवहकः फाल्गुनी- वहकः, मालाप्रस्थकः, नान्दीपुरकः । रुवात् परसूत्रेण सिद्धे पुरग्रहणं प्राच्याथै, तथाहि नान्दीपुरमुदीच्यम् । हरादिति कि शैवपुरः । प्राचि त्वी रुङः । प्राचौति देशविशेषणम् । ईकारान्ताट्रेफो- श्व. प्रागदेशवाचकात् वृद्धात् णकः स्याद्भवादी। माकन्दी- माकन्दकः, काकन्दी-काकन्दकः । पाटलिपुत्तक: ऐकचक्रकः, एकचक्रशब्दस्य प्राग्देशे एडादित्वात् हदसंज्ञा। वृद्धादिति किं ? दशपुरे जातः दाशपुरः। प्राचीति किं ? दात्तामित्रीयः सौवीरनगरीयः । दात्तामित्रौ सौवीरनगरी, एते उदीचदेशस्थे । जनपद-तदवधिभ्याम् । वृद्धाद्देशवाचिनो जनपदात् जनपदा- (१) ख्याधातुसाधितयकारोङ् शब्दानेन्यथः । (२) समासान्तः अपत्यथ इत्यर्थः ७६ ·मुग्धबोधं व्याकरणम्। श्यामायनकः। वधेश्च (१) णकः स्याद्भवादौ । आभिसारकः, अप्राच्यत्वात् पूर्वेणा- प्राप्तेऽनेन णकः। आदर्शकः। जनपदावधेस्तावत् औपुष्ठकः ननु जनपदावधिर्जनपद एव न ग्रामः, किमर्थं ताई पृथग् ग्रहणमिति चेत् सत्वं, तदवधिग्रहणं बाधकबाधनार्थ, तेन गर्तकः इत्यत्र गौत्तरदादितीयं बाधित्वा जनपदा- वधर्णक एव स्यादिति वामनः । व्वविषयादवद्धाच । अवृद्धात् वृद्धाच्च जनपदवाचिनस्तदवधि- वाचिनश्च व्वविषयात् गाकः स्याद्भवादी। पणेययोरपवादः । अवद्धाज्जनपदात्तावत्--अङ्गाः आङ्गकः (२)| अवद्धाजनपदा- बधेस्तावत्-अजमीढ़ाः आजमीढ़कः, अजक्रन्दाः आजक्रन्दकः । वृद्धान्जनपदात्तावत्-दाह्यः दाबंकः । वृद्धान्ननपदावधेस्ता- वत्-कालञ्जराः कालञ्जरकः । विषयग्रहणमनन्यत्रभावार्थ (३) तेन जनपदैकशेषबहुवे मा भूत्। तेन वर्तनी च वर्तनी च वर्तनी च ता वर्तन्यः, वार्तनः (४) । ननु वृद्धात् पूर्वेणेव एके सिद्धे किमर्थं चकारेण तदनुकर्षणमिति ? उच्यते-ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक कौण्डिन्याय इति न्यायात् ब्वविषयात् वृद्धाबाधा विजेयेत्यदोषः (५)। (१) ननपदचामो अवधिशेति कर्मधारयाज्जनपदरूप एवाधिलभ्यते- इति तत्त्वबोधिनी। (२) अड़ा जनपदास्तेषु भव प्राङ्गकः। (३) या शब्दों नित्यवहवचनान्तस्तवायं विधिरिति भावः । (8) वर्तनी भयो वार्तन । k५) अयमेव तक्रकौण्डिन्यन्याय इत्युच्यते-पूर्वसूत्रे. हि वनपदमामान्थे ·तद्धितः। ६०३ . • वर्ताऽग्नि-कच्छ-वनोत्तरदात्। वर्ताद्युत्तरदात् देशवाच- कात् वृद्धादबहाच णकः स्याद्भवादी। ष्णेययोरपवादः। चक्राणि वर्तन्तेऽत्र चक्रवर्तः तुङ् वर्त्तने डे घञ् तस्माचाक्रवर्तकः । एवं कालाग्नकः चारुकच्छकः ऐन्द्रवत्राकः । वाग्निकच्छवता- न्तादिति कृते सिद्धे उत्तरदग्रहणं वहुत्यपूर्बादप्रास्य), तेन वाहुवत्तः। कथं बाहुवर्तकः इति ? उच्यते-बहवो वर्तन्तेऽत्र इति व्युत्पत्त्या बाहुवर्तकः । - धूमादः। धूमादेर्देशवाचकासकः स्थानवादी। धौमक: वौषस्थलकः। धमादिर्यथा- धूमो घोषस्थली घोषपुष्पो दाण्डायनस्थली । धातराजी सुराज्ञी च तीर्थ-पल्ली-शशादनाः (१)। शस्त्राशिता राजग्राहं भक्षालीववरावयौ (२) ॥ शस्यायो माठरी मद्रकुलोऽजीकुलगईभौ (३)। आर्जुनायन-साकेत-षड़ण्ड-दक्षिणापथाः ॥ हीपाऽन्तरोपोज्जयिनी-माहाराऽरुण-कुक्षयः । एकत्रिंशदिमे प्रोता स्त्रयाहारश्च महास्थली । . 1 वृद्धात् णको विहितः, यथा ब्राह्मणसामान्ये दधिदानम् ; इह तु बहुवचन- विषये विशेषे अवृद्धात् णकः, यथा कौण्डिन्ये तक्रदानम् । ततश्च बहुवचनादपि वृद्धात् पके प्राप्ते बारभ्यमाणः अद्वात् णकः वृद्धात् एकस्य बाधकः स्यादिति चकारेण समुच्चीयते इत्यर्थः इति पदमारी । (१) पल्लीत्यन वल्ली इत्यपि पाठः । (२) वर्बर, यावय। ." (३) अलीकुल, आलोकूल, आजोकूल प्रति पाठवयम् ।

·मुग्धवोधं व्याकरणम् । नगरात् कुत्तन प्रावीण्खयोः । निन्दायां प्रावीणे च नगर- शब्दामकः स्याद्भवादी। नागरकः चौरः प्रवीणय । कुत्सनः प्रावीण्योरिति किं. नागरः पुरुषः । -पथि-न्याय-विहाराऽध्याय-हस्तिषु वा तु गोमये । अरखादेत वाच्येषु णकः स्याद्भवादी गोमये तु वा। आरण्यको मनुष्यः न्यायो विहारो ऽध्यायो हस्ती च। आरण्यको गोमयः आरण्यञ्च । एविति किम् अारण्याः पशवः । कच्छादन-तत्स्वयोः । देशवाचकात् कच्छादेर्मनुष्ये मनुष्यस्वे च वाचे एकः स्याद्भवादी। काछको मनुष्यः, काच्छिका चूड़ा, काको नखः, काच्छकं हसितं, काच्चको विवादः। काश्मीरको मनुष्यः काश्मीरको नखः काश्मीरकं हमितम् । कच्छादिर्यथा- कच्छ कश्मीर कम्बोज मधुमत् कुरु सिन्धवः । कुतूभर-विरूपौ च हीपाऽनूप-विजापकाः । साल्वाऽङ्गाराऽनुषण्डाश्चाऽजवाहो वर्गुरङ्गु च ॥ . इह सात्वशब्दपाठो वक्ष्यमाणपणप्रास्यवः । साल्वादपदाती। साल्वशब्दात् पदातिभिन्ने मनुष्ये मनुष्यस्वे च वाचे एकः स्याद्भवादी। सावको मनुष्यः, मावक हसितम् । पदाती तु साल: पदातिव्रजति 1 नियमार्थ वचनम् । गी-यवाग्वीश्च । माल्वादित्येव। सालको गौः, मालिका यवागूः। वर्णोः कन्यायाः। वर्गुर्नाम नदः, वर्गुनदसमीपवाचिन:

·तद्धितः હું कन्याशब्दात् णकः स्याद्भवादी। णिकस्य बाधकमिदम् । कान्यकः अन्यत्र कान्थिकः । वा तु कुरु-युगन्धराभ्याम् । आभ्यां को वा स्थानवादी। कौरवकः कौरवश्च गौः । नृतत्स्थयोस्तु कौरवको मनुष्यः, कौर- विका चूड़ा, कच्छादिपाठात् योगन्धरकः यौगन्धरश्च गौः । जनपदावेती, एताभ्यां वृद्धादपौति (१) नित्ये प्राप्ते विकल्पः । कुलात् सौवीरे। कुलशब्दात् सौवीरे वाये णकः स्थान- वादौ। कोलकः सौवीरः, अन्यत्र कौलः । पाथेयाऽऽनत-विदेह-पाण्डुकात्। एभ्यो णकः स्याद्भवादी । पाथेयशब्दस्य युङ्वेऽपि अदेशार्थं वचनम् । आन-विदेहयोजन- पदवेऽपि अजनपदार्थम् । पाण्डुकशब्दात् कोङः षणस्य बाधना- थम् । यथा-पाथेयक: आनर्तकः वैदेहकः पाण्डुककः । राष्ट्रादियः । राष्ट्रशब्दादियः स्याद्भवादौ । राष्ट्रियः । दूरोत्तराभ्यामेत्य-णाहौ। आभ्यामेती क्रमात् स्तः भवादी। दूरेत्यः श्रौत्तराहः । नदी-कत्ति-पार-दिवादिभ्यः ष्णेय-णेयकेन-याः। नद्यादेः ष्णेयः कचादेणेयकः पारादेरीनो दिवादियः स्याद्भवादौ । नादेयः वाराणसेयः। नद्यादिर्यथा- नदी वाराणसी दा| (२) वामा काशायनी मही। श्रावस्ती खादिरी दामा कौशाम्बी सेनकी (३) गिरिः ॥ (१) अनयोः संज्ञावाचकत्वादृजत्वम् । (२) दूर्वा इत्यपि पाठः। (२) सेतकीत्यपि पाठः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । साल्वा दारों पुरं पूर्वनगरी, वड़वा कृषे । चम्पवनमिति प्रोक्तं नद्यादौ कोविदोत्तमः । येऽत्र वृद्धास्तेभ्य ईयः, येऽवद्धास्तेभ्यः ष्णः, वृद्धकारान्तासकः. रुडो णकश्च बाध्यते । वाडवेयो वृषः, अन्यत्र वाड़वः। कचादे- स्तावत्-कायकः (१) औम्भेयकः । कवादियथा । कचुम्भिपुष्करं हस्ती पुष्कल ग्राम-यौवनम् । कुण्डी (२) चीखती माहिती ग्रीवा तु भूषणे । कुयायास्तु यलोपोऽस्मिन्नसौ कुक्षिः कुलं शुनि (३) । संज्ञायां नगरी पञ्चदशह परिकीर्तिताः । अवेयकं कण्ठभूषा । कौडयकः अत्र णेयके यलोपः । कौशे- यकः खङ्गः । कौलेयकः खा । अत्र संज्ञायां नगरीशब्दः पठ्यते नागरीयकः । जातौ तु नागरः । पारादेः-पारीणः अवारोणः । पारादियथा- पाराऽवाराऽवारपार-पारावारा इमे मताः । ग्रामश्च पञ्च पारादावाहुः पण्डितसत्तमाः ॥ दिवादे:--दिवि भवं दिव्यम् । दिवादियथा- दिव् प्राग् वागुदक् प्रत्यक् पराग्राममित्यपि। जर्दाऽपराडाऽधमार्टोत्तमाईमिह कीर्तितम् । ग्रामशब्दस्य त्रिषु (४) पाठात ग्रामयकः ग्रामीणः ग्राम्य इत्यादि। (१) कुत्सितात्रयः कचयस्तल भवः । (२) कुण्डिन् । (३) अस्मिन् णेयके परे कुद्यागब्दस्य यलोपः । असो खङ्गेवाच्ये कुशिशब्द- स्तथा शुनि वाच्ये कुलशब्दः कत्त्रयादिः। (8) कत्रादौ पारादौ दिवादौ च । -- ·तद्धितः। ६०७ कापिश्यादेः ष्णायनी वा तु रोस्टप्राणिनि । कापिण्यादेः ष्णायन: स्याङ्गवादी, रङ्कोस्तु नृभिनप्राणिनि वा। कापिशायनः। कापिश्यादिर्यथा- कापिथौ वाति-पर्युदि चतुष्कं परिकीर्तितम् (१)। कापिशीशब्दादृढसंजकादीयः, शेषेभ्यः अवदादपि वविषया- दिति णको बाध्यते । रानवायी राजवो गौः । प्राणिनीति किं ? राङ्गवः कम्बलः । अनरौति किं १ रानवको मनुष्यः । रङ्गशब्दः कच्छादौ पठ्यते । रूप्योत्तरदारण्याभ्यां णः। रूप्योत्तरदादरण्याच णः स्याङ्ग- वादो। वार्करूप्यं, ष्णस्यापवादः । बसंज्ञकात्तु माणिक्यरूप्यात् युडो णको बाध्यते, णविधानात् । आरण्यः । स्त्रियामारण्या गौः। दिक्पूर्वदादनामनि। दिक्शब्देन दिग्वाचकोऽभिधीयते। दिक्पूर्व दं यस्य तस्मात् असंज्ञायां णः स्थानवादी। पौवंशाला, श्रौत्तरशाला स्त्री, दिश उत्तरद. ताथै यस इति पर (२)। नानि तु पूर्वा चासाविषुकामशमी चेति पूर्वेषुकामशभी, तस्मात् प्राग्देशनगरादिभ्य इति औत्सर्गिकणे सुपच्चालादित्वात् अन्त्यस्य दस्य विः। दग्रहणं स्वरूपविधेनिरासार्थम् । मद्रात् दुः। दिक्पूर्वदादित्येव । दिक्पूर्वान्मद्रशब्दात (१) कापिशो. वाह्नि, पर्दि, उर्दि । वालिरित्यत्र पहिरियपि पाठः । (२) स्वमते पूर्खा चासौ शाला चेति, तस्यां भय इति वाक्यम् । परमते तु Mpt पाताभादति वाकाम।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । टः स्याद्भवादी। पूर्ववदयःसः । पौर्वमद्रः । अमद्रा दिश इति पर्युदासात् (१) पूर्बदस्य त्रिः वह्वचोऽन्तोदात्तादुदीच्चगामात् । उदीच्यग्रामवाचकादन्तोदा- ताहतची लेः टुः स्याद्भवादौ । पास्यापवादोऽयम् । माहनगरम् । महनगरशब्दस्य यसः स्वरेणान्तोदात्तत्वात् । उदीयगामादिति किं, माथुरः मध्यदेशग्रामत्वात् णः । बतच इति किं ? ध्वाज: ध्वजीशब्दात् ष्णः। अन्तोदात्तादिति किं ? भाकरीधानम् । अस्मिन् शास्त्रे वरलक्षणाभावेऽपि वृद्धोपदेशादन्तीदात्तादिकमव- गन्तव्यम् । स्वरलक्षणानि नोक्तानि अस्मिन्ननतिप्रयोजनत्वात् । तौरोत्तरदाच । तौरोत्तरदाच्छब्दात् ट्रः स्याद्भवादी। पणेय योरपवादः (२) । पाल्वलतीरं काकतीरम् । कन्याभवद्भयां णिकः । आभ्यां णिकः स्याद्भवादी। पाययी- रपवादः । कान्यिकः, भावकः इसुसुक्तान्तात् णिकस्य कः । गहादिपाठात् भवदीयः । भवदित्यत्र डवत्वन्तस्य ग्रहणात् शत्रन्त- भवन्दान्मा भूत्, तेन भावत इति । पोर्देशे वृहात्तु प्राचि। उवर्णान्ताद्देशवाचकात् णिकः स्याद्भवादी, प्राग्देशे वर्तमानादुवर्णान्तादृद्धादेव, नान्यस्मात् । मरी जातः मारक: उवर्णान्तादिकस्य कः णिति त्रिः। एवं नैषादकर्षक: शावरजम्बुक: । शबरजम्बूशब्दस्य इकस्य के कृते कोऽक: स्व इति स्वः। देशे इति किं ? पाटवः वैणवः। प्राचि वृद्वात्तु आढ़कजम्बुक: नापितजम्बुकः। उवर्णाहादित्येव ष्णिकः । (2) सुपश्चादादावितिशेषः। (2) प्णय, ईयस्य च अपवाद इलः।

·तद्धितः1 ६०८ वृद्धादिति नियमात् अहवामा भूत, तेन पर्णवातुशब्दस्य पार्ण- वास्तवः । एवं मालवास्तवः । ... कालेभ्यः। कालवाचिभ्यः णिकः स्याद्भवादी । मासिकम् आईमासिकं सांवत्सरिकम् आईसांवत्सरिक (१)। यथाकथञ्चि- गुणवृत्त्या काले वर्तमानादपोष्यते, तेन कादम्बपुष्पिकः .हि- पलालिकः (२)। न च गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्यय इति वाचं, गौणवृत्त्या काले वर्तमानेभ्यो नक्षत्रवाचिभ्यः ष्णविधा- नात् । कालेभ्य इति ब्वनिर्देशः स्वरूपविधनिरासार्थः । श्राद्धे शरदो, वा तु रोगातपयोः। श्राद्धे वाच्ये शरच्छब्दात णिकः स्याद्भवादी, रोगे आतपे च वाच्ये वा । ऋतुष्णस्य बाधको- ऽयम् । शारदिकं श्राद्धम् । श्राद्धं कमविशेषः, न तु श्रद्धावान् पुरुषः । शारदिको रोगः आतपश्च, पक्षे शारदः । वर्षाभ्यो, वा तु निशाप्रदोषहेमन्तपूर्वाहापराङ्गेभ्यः । वर्षा- शब्दात् णिकः स्याद्भवादी, निशादेस्तु वा। वार्षिकम् । नैशिक नैशं, प्रादोषिकं प्रादोष, हैमन्तिकम् । हेमन्तस्य षणे तलोपो वा। हेमन्तः हमनः । तथाच-"हेमनीषु रजनौषु शेरते" इति वृत्तिकता शिष्टप्रयोग उद्भावितः। पौर्वाह्निकम् आप- - (१) कथन्नई “शार्वरस्य समसो निषिद्धये” इति कालिदासः। “अनु- दितौषसरागेति" भारविः । समानकालीनम् । प्राक्कालीनमित्यादि च ? अप- भ्रंशा एवैत इति प्रामाणिकाः-इति सिद्धान्तकौमुदी। (२) कदम्बपुष्पसाहचर्य्यात् कदम्बपुष्यः कालः; व्रीहि-पलालसाहचर्योत् बीहि-पलालः कालः; तत्र भाकादम्बपुष्पिकः हिपलालिकः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । राह्निकम् । पक्षे त्ववाद्यचिर इति टनः, पूर्वाङ्केतनम् अपराहे- तनम् । खस: णिकस्य तम् । खस्शब्दात् णिकस्यादौ तम् स्यात्, म इत् । शौवस्तिकम् । ननु त्यत्राद्यचिरेत्यादिना त्यष्टनाभ्यां बाधिष्यते, तत् कथं णिक इति चेत् सत्यम्, णिकस्य तविधान- सामर्थ्यात् णिकोऽपि । तत्रोभयगणपाठात् खस्त्यः खस्तन इत्यपि । सपूर्वदादर्धात् दिक्पूवात्तु यश्च । पूर्वदेन सह वर्तमाना. दर्द्धशब्दात् णिकः स्यात्, दिक्पूर्वदात्तु यः णिकश्च भवादौ । गौतमादिकं वालेयाईिकम् । दिक्पूवात्तु पौवाईिकं पूर्बाडा दाक्षिणार्दिकं दक्षिणाय । दिवादित्वात् परायमपराईामिति नित्यम् । उभयत्न दग्रहणं खरूपविधेनिरासार्थम् । ग्रामजनपदैकदेशाहिकपूर्वादहात् टणश्च । ग्रामैकदेशवाचिनो दिक्पूर्बादीज्जनपदैकदेशवाचिनो दिक्पूर्वादहाच्च णिक-टणौ स्यातां भवादौ । यस्थापवादः । पौवार्डिकः पौवाई: दाक्षिणा- र्षिक: दाक्षिणाईः । ग्रामजनपदैकदेशादिति कि? पौबाहिक पूर्वामिति पूर्वेण प्णिक-यौ। प्रावृष एण्यः । प्राहटशव्दादेण्यः स्याद्भवादी। प्रावषेण्यः । णत्वविधानं प्राहषेण्यमाचक्षाण: प्राहपेण इत्यत्र णत्वार्थम् । मध्यादः साधारण । साधारगी वाच्चे मध्यशब्दादः स्याद्भवादी। मध्यो वैयाकरणः, नोत्तमो नाधम इत्यर्थः। त्यत्राद्यचिरति ? प्रासमस्यापवादः।

·तद्धितः । .. हौपादुपसमुद्रात् ष्णाः। समुद्रसमीपे वर्तमानात् द्दीपात् षणाः स्याद्भवादी। कच्छादित्वात् ष्णे प्राप्ते नृतत्स्थयोर्णके च प्राप्त विधानम् । इप्यं, “हैप्यं भवन्तोऽनुचरन्ति चक्रम्" । अनुप- समुद्रात्तु दैपः। नृतत्स्थयोस्तु ईपकः । ऋतुनक्षत्रात् ष्णः । ऋतुवाचकान्नक्षत्रवाचकाच ष्णः स्याग- वादौ । कालणिकस्यापवादः । गुमं, पौषम् । कोड:कच्छपलद्यादेश्च । कोङः कच्छादेः पलद्यादेच एणः स्याद्भवादौ । नैलौनकः । निलोनकशब्दाबह्वचोऽन्तोदात्तात् टणे प्राप्ते विधानम् । इक्ष्वाकुषु जात ऐक्ष्वाकः । इक्ष्वाकुशब्दात् "ओईश” इत्यनेन णिक बाधित्वा षण: स्यात्, अवृद्धादपि ब्बविषयादिति प्राप्तो णको बाध्यते । षण-ट्णयोरिक्षाकोरुती लुक् । कच्छादेस्तावत्-काच्छ: काश्मीर इत्यादि। कच्छादि। प्रागुक्तः । कच्छादौ ये जनपदवाचका अहधास्तेभ्योऽवडादपि ब्वविषयादिति के प्राप्ते विधानम्। उवर्णान्तात्तु “ोर्देश" इति णिकबाधनार्थम् । कच्छशब्दो न नित्यबहुवचनान्तः, तस्मात् ष्णो वेत्त्यादाविति ष्णे सिद्धे इह पाठः कच्चादेनृतत्स्थयो रिति णकबाधनार्थः । विजायकशब्दात् कोङ्त्वात् ष्णे सिद्धे तृतत्स्थयोरिति · णकबाधनार्थः पाठः । कच्छादेर्देश एवाभि. धानात् । पलद्यादेस्तावत्-पालदः पारिखः । पलद्यादिर्यथा- पलदो परिखा गोष्ठी पर्षवाहीकपर्वताः । फलकोटः शूरसेनो बहुकोटः पटचरः । तक्षोदपानलोमानि गोमती कमलभिदा ।. --- ·Fir मुग्धबोधं व्याकरणम् । सन्धिवेला यवत् सन्ध्या पौर्णमासी त्रयोदशी । अमावस्या त्वमावास्या नैकती प्रतिपत् शरत् । पुरं वनं गिरिः. पञ्चदशी संवत्सरः फले । पर्वण्यपि पलद्यादौ शेषं शिष्टप्रयोगतः ॥ गोष्ठौनकतीगोमतीशव्दानां वाहीकग्रामत्वात् प्रसतायोणिक- णिकयोर्बाधक ईदन्तलक्षण-णको बाध्यते। वाहीकशब्दस्य कोङ्- बात् ष्णे सिद्धे.अत्र पाठ एवं ज्ञापयति येषां लक्षणानां हृद्धाबद्ध- सामान्यविषयस्तेषां लक्षणानां वृद्धविहित ईयो बाधको भवति, तेन औलुके भव. औल्लुकीयः, वाहकरूप भवः वाहकरूपौयः इत्यादौ कोष्णं बह्वचोऽन्तोदात्तादुदीच्यग्रामादिति टणं . च बाधित्वा ईय एव भवति । सन्धिवेला सध्या पौर्णमासी त्रयोदशी अमावस्या अमावास्या प्रतिपत् पञ्चदशीशब्दानां पाठः काल- णिकबाधनार्थः। शरच्छब्दस्यह वेणुकादौ च पाठात् शारदः शारदीयः। पुरवनगिरीणाम् इह नद्यादौ च पाठात् पौरः पौरेयः वान: वानेयः गैरः गैरेयः इति । सांवत्सरं फलं, सांवत्सरं पर्व, अन्यत्र सांवत्सरिकमृणम् । शेषाणामुदौयग्रामत्वात् प्राप्तण बाधनार्थः पाठः। प्रस्थोत्तरदात् ।. प्रस्थोत्तरदाच्छब्दात्. . ष्णः स्याद्भवादी। माद्रीप्रस्थः . माहकिप्रस्थः, बह्वचोऽन्तोदात्तादुदीच्यग्रामादिति प्राप्तट्णो बाध्यते । निवासात् पृथ्वीमध्यान्मध्यमच चरण । चरणे वाच्ये निवास- वाचकात् पृथ्वीमध्यशब्दात् ष्ण: स्यात्, तस्मिन् मध्यमादेशश्च ।

·-- तद्धितः। - पृथ्वीमध्ये निवासोऽस्य. माध्यमः कठः । अनिवासस्य तु पृथ्वी- मध्यादागतः मध्यमीयः कठः, पृथ्वीमध्यस्य मध्यमश्चेति ईयस्य बाधक मिदम् । चरण इति किं ? मध्यमीयः शूद्रः । युभदस्मदों वा णौनश्च । आभ्यां ष्णो णौनश्च वा स्या- द्भवादी। वृद्धादीयस्थापवादः । यौभाकः . यौपाकीणः, पक्षे युभदीयः । एवम्, आस्माकः प्रास्माकीनःः अस्मदीयः। ननु ढाधिकारो धादित्यतः प्राक्, तत् कथं ढाधिकार. भवादि- निरूपणमिति चेत् सत्यम् । भवादिपठितगच्छत्याद्यर्थे ढान्तात् भवादित्या भवन्ति, अतएव प्रसङ्गादुक्तमिति । गच्छति पथिदूतयोः। ढादिति वर्तते । गच्छतीत्यर्थे यथा- विहितं त्यः स्यात्, यो गच्छति स चेत् पन्था दूतो वा भवति । श्रुघ्नं गच्छति पन्या दूतो वा श्रीनः पन्था दूतश्च । त्यः । माथुरः कान्यकुनः वाराणसेयः राष्ट्रिय इत्यादि । पथि- दूतयोरिति किं ? मथुरां गच्छति साधुः । अभिनिष्कामति हारं। ढादित्येव । अभिनिष्कामतीत्यर्थे यथाविहितं त्यः स्यात्, यनिष्कामति तत् हारं चेद्भवति । श्रुघ्नमभिमुखेन निष्कामति द्वारं श्रौघ्नं हारम् । एवं माथुरं कान्यकुनं वाराणसेयं राष्ट्रियमित्यादि। हारं निष्कमणक्रियायाः साधनत्वेन प्रसिई, तदिहः स्वातन्त्रण विवक्ष्यते, यथा साध्वसि- छिनत्ति । हारमिति कि ?. मथुरामभिनिष्कामति. पुरुषः । .. अधिसत्य तो ग्रन्थः । ढादित्येव । अधिकत्य एतदंपेक्षया दी.। अधिकत्य. प्रारभ्य अभिप्रेत्य इत्यर्थः। अधिकत्येत्यस्मिन्नर्थे ढात् घे ·६१४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । यथाविहितं त्यः स्यात्, यः कृतः स ग्रन्यश्चेद्भवति । सुभद्रामधिकृत्य कतों ग्रन्यः सौभद्रो ग्रन्थः । ग्रन्य इति :किं ? .सुभद्रामधिकृत्य लतः प्रासाद। आख्यायिकाभ्यो लुब्बहुलम् । लुब्बहुलम् । आख्यायिकाभ्योऽधिकत्य कृतो ग्रन्थ इत्यर्थे उत्पन्नस्य त्यस्य बहुलं लुप् स्यात् । वासवदत्ता- मधिकत्यः कतो ग्रन्थः वासवदत्ता सुमनोद्भवां उर्वशी । बहुल कि? भैमरथः । सौतान्वेषणादेरीयः। ढात् सीतान्वेषणादेरधिक्तत्व कृती ग्रन्थ इत्यर्थे ईयः: स्यात् । ष्णस्यापवादः। सौतान्वेषणीयः । सौतान्वेषण-यमसभं रक्षोऽसुर-गुणमुख्यावपि शिशुक्रन्दः । शिशु- क्रन्दो नाम रोगः । अदेवासुरादेश्चे। देवासुरादिभिन्नादधिकत्य कृतो ग्रन्थ इत्यर्थे ईय: स्यात् चे से सति। श्येनकपोतीयो ग्रन्थः, किरातार्जुनीया, सर्वार्थसम्बन्धीयः । देवासुरादेस्तु दैवासुरः राक्षीगन्धर्व इत्यादि । पर तु रक्षोऽसुर-गुणमुख्यशब्दो देवासुरादौ प्रद्युम्नागमनशब्द सीतान्वेषणादौ पठन्ति । तेषां मते राक्षोऽसुरं गौणमुख्यं प्रद्युम्ना- गमनीयम् । येषां इन्हसमामे ईयप्रतिषेधधस्ते च देवासुरादौ द्रष्टव्याः । णिको रक्षत्यादी। ढादित्येव । रक्षतीत्याद्यर्थेषु पिणकः स्यात् । समाज रक्षति सामाजिकः । ढात् घे त्यः। रक्षति उन्छति वर्तते वक्ति धारयते राति समवैति हन्ति तिष्ठति प्रयच्छति करोति चरति पश्यति वर्तयति आह अनुपृच्छति

·तद्धितः।
..
गच्छति अधीष्टः भृतः भृतः भावी अहति नियमहति पचति
सम्भवति अवहरति वहति हरति आवहति । एवं शाकानुच्छति
शाकिकः ।
: प्रतीपादेवत्तते । ढात् 'प्रतीपादेवर्ततेऽर्थे ष्णिक: स्यात् ।
यद्यपि वृतधोरकम्मकत्वात् ढाभावस्तथापि धुविशेषणत्वात्
ढसंज्ञा। प्रतीपं यथा स्यात्तथा वर्तते प्रातौपिकः। प्रतीपादिः
यथा-
प्रतीपः प्रतिकूलच प्रतिलोमानुलोमनी ।
परिपार्खान्वीपपरिमुखानुकूलमित्यपि ॥
- प्रभूतादेवति। ढात् प्रभूतादेवतीत्यर्थे णिकः स्यात् ।
प्रभूतं यथा तथा वक्ति प्राभूतिकः। प्रभूतादिर्यथा-
प्रभूतः प्रतिभूतोऽत्र पर्याप्तेन सहेरिताः ।
माशब्दो नित्यशब्दश्व कार्यशब्दस्तथेति षट् ॥
पदव्यादेस्तद्धावति। ढात् पदव्यादेस्तरावतीत्यर्थे : णिकः
स्यात्। पदवी वर्म, पदवी धावति पादविकः । पदस्य पश्चादनुपदं
तत् धावति आनुपदिकः । आक्रन्दत्यस्मिन् आक्रन्दो देशः,, तं
धावति आक्रन्दिकः ।
माथोत्तरदाच्च । ढान्माथशब्दोत्तरदादावतीत्यर्थे णिक:
स्यात् । दण्डमाथं (१) धावति दाण्डमाथिकः शोल्वामाथिकः ।
माथशब्दः पथिपर्यायः ।
-
।
(१) दण्डाकारो माथः पन्था दण्डमाथः ।
...:

·६१६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पदोत्तरदात् ग्रहांति । ढात् पदोत्तरदात् गृहातीत्वर्थे पिणकः स्यात् । पौर्वपदिकम् । उभयत्र उत्तरदग्रहणं. बहुत्ये निषेधार्थम् (१)। : ..अर्थललामप्रतिकण्हाच । ठेभ्य एभ्यो गृहातीत्यर्थे पिणकः स्यात् । अर्थ गृह्णाति आर्थिकः, लालामिकः । कथं कण्ठं प्रति प्रतिकण्ठं, तत्. रहातोति. प्रातिकण्ठिकः । समूहार्थात् समवैति । ढात् समूहार्थात् समवैति इत्यर्थे प्णिकः स्यात् । समूह समवैति.सामूहिक: सामवायिकः । एषः परिषदो, वा तु सेनायाः । ढात्. परिषच्छब्दात् समवै- तीत्यर्थे एयः स्यात्, णिकस्यापवादः, सेनायास्तु. वा। परिषद समवैति पारिषद्यः, सेनां समवैति सैन्यः सैनिकः । मृगमत्स्यपचिभ्यो हन्ति । व्वनिर्देश: खरूपविधनिरासार्थः । ढेभ्यो मृगमत्स्यपक्षिवाचिभ्यो हन्तीत्यर्थे पिणकः. स्यात् । मृगं इन्ति मार्गिकः, रौरुकः, शौकरिकः । नैयङ्गुकः, श्वापदन्यडोस्तु वेति वा युम्, पने . न्याझुकः, इकस्य कः । मात्यिक: शाकुनिकः प्रौष्ठिकः पाक्षिकः हारोतिकः मायूरिकः । पातकः, तान्तादिकस्य कः । परिपथात्तिष्ठति च परिपन्थश्च । ढात् परिपथात् हन्तीत्यर्थे तिष्ठतीत्यर्थे च. णिकः स्यात्, तस्मिन् परिपथस्य परिपन्या- देशच। परिपथं हन्ति तिष्ठति वा पारिपन्यिकचौरः, पन्यानं (१) अल दान्नादित्यतत्वा पदोत्तरदादिति यहणं वङ्गप्रत्यये निषेधार्थमिति भावः।

·तद्धितः। ६१७ - • . परिव्रज्य हन्ति तिष्ठति वैत्यर्थः । ( परिपथपायः परिपन्थ- शब्दोऽस्तौति हत्तिकारः । निन्द्यात् प्रयच्छति । शास्त्रोक्तव्यवहाराविरुद्धव्यवहारो निन्द्यः, तस्मात् ढात् प्रयच्छतीत्यर्थे ष्णिकः स्यात्। विगुणार्थ द्रव्यं विगुणं, द्विगुणं प्रयच्छति द्वगुणिकः। । यदा उत्तमर्ण: एकद्रव्यं द्विगुणार्थं लत्वा प्रयच्छति पश्चात्तबर्दयति तदा हिंगुणं निन्छ, यदा लेकगुणं प्रयच्छति पश्चाद्विगुणं ग्रह्णाति तदा न हिगुणं निन्यं शास्त्रविहितत्वात् । एवं वैगुणिकः । वधुषश्च वृद्धेः । निन्द्याइद्धिशब्दात् ढात् प्रयच्छतीत्यर्थे णिकः स्यात् वृद्धिशब्दस्य बधुषादेशश्च । वृद्धार्थं द्रव्यं वृद्धिः, हदि . प्रयच्छति वार्द्धषिकः। यद्यपि वृद्धिशब्दपायो बधुषोशब्दो- ऽप्यस्ति तथापि वृद्धिशब्दनानिष्ट-निवारणार्थमिदम् । कुसौददशैकादशाभ्यां षिकः । निन्द्यात् कुसौदशब्दात् ढात् दशैकादशशब्दाच प्रयच्छतीत्यर्थे षिकः स्यात् । कुसौदं वृद्धिस्तदर्थं द्रव्यं कुसौदं, तत्प्रयच्छति कुसौदिकः। दशशब्दो दशार्थे वर्त्तते, एकादशशब्द एकादशार्थोऽपि उपचारात् दशसु वर्त्तते, अतः सामानाधिकरण्यात् दश च ते एकादश चेति यसः, दशैकादश प्रयच्छति दशैकादशिकः दशैकादशिकी, दश एकादशार्थ प्रय- छतीत्यर्थः (१)।.. ... (१) दशसंख्यैव एकादशसंख्या येषामर्थानां तान् प्रयच्छति दशैकादशिकः । दशसंख्यकान् ददे कादशसंख्यकान् प्रतारण्या बोधयति, परिशोधनवेलायां- मेकादशसंख्यकमहणायेति निन्द्यत्वमिति वृहन्मुग्धबोधम् ।

·६१८ ६ मुग्धबोध व्याकरणम् । .. .. ... शब्दद१राभ्यां करोति । आभ्यां करोतीत्यर्थे ष्णिकः स्यात् । शब्दं करोतीति शाब्दिको वैयाकरण:, दा१रिकः कुलालः । दर्दुरो वान्दभाण्डविशेषः, भाण्डसंस्कारकाले दर्दुरं शब्दविशेष करीति इति रक्षितः । : धम्मादेश्वरति । ढात् धमादेवरतीत्यर्थे णिक: स्यात् । धर्म चरति धार्मिकः । चरणमन सेवा, तेन. कदाचिदाचरणे मा भूत् । धादिर्यथाः धम्माधर्मोमहानान्त्री गोदानसहितास्तथा । आदित्यव्रतमित्येते पञ्चेह समुदौरिताः ॥ अवान्तरदीक्षादेडिन् । ढादवान्तरदीक्षादेडिन् स्यात् घर- तीत्यर्थे । अवान्तरदीक्षां चरति अवान्तरदीक्षी। त्रयोऽवान्तरदीक्षान देवव्रत-तिलव्रतम् । अष्टाचत्वारिंशतो डकश्च । ढादष्टाचत्वारिंशच्छब्दात् चरती- त्यर्थे डिन् डकश्च स्यात् । णिकस्यापवादः। अष्टाचत्वारिंश- वर्षाणि व्रतं चरति अष्टाचत्वारिंशी अष्टाचत्वारिंशकः । चातुम्मास्यानां यलोपश्च । चातुम्मास्यशब्दात् चरतीत्यर्थे तौ स्यातां, तयोर्यलोपश्च । चातुमास्यानि व्रतानि चरति चातुम्मासी चातुमासकः । नाम्नि ललाटकुक्कुटाम्यां पश्यति। ढाभ्यामाभ्यां पश्यतीत्यर्थे प्णिकः स्यात् संज्ञायाम् । ललाटं पश्यति लालाटिकः, यः सेवकः शिष्यो वा प्रसादचिह्नज्ञानाय प्रभोर्गुरोर्वा ललाट मेव पश्यति, यः सेवकः, शिष्यो . वा कार्याचमः सोऽभि ..

·तद्धितः। ६१६ ." धीयते (१)। कुक्कुटशब्देन कुक्कुटपातयोग्य देशोऽभिधीयते, तं देशं पश्यति कौकुटिको भिक्षुः, यः कुक्कुटपातयोग्यमल्पतरदेश पश्यन् गच्छति स इत्यर्थः । पारायण-तुरायण-चान्द्रायणेभ्यो वर्तयति । ढभ्य एभ्यो वत्तयतीत्यर्थे णिकः स्यात् । पारायणं वेदस्य शास्त्रस्य वा सम- स्ताध्ययनकम, तुरायणं (२). यज्ञविशेषः, चान्द्रायणं व्रतविशेषः, संज्ञायामुत्तरदस्य नो णः । पारायणं वर्तयति पारायणिकः। यद्यपि पारायणं: शिष्थे गुरौ च वर्तते, तथापि शिष्ये: एव त्य इति न्यासः । एवं तौरायणिको यजमानः, न तु याजकः । चान्द्राय- णिकस्तपस्वी। तदन्ताच (३)। द्दपारायणिक: हैतुरायणिक: ईचान्द्रा- - यणिकः। .: "संशयादापन्ने । 'ढात् संशयशब्दात आपन्नेऽर्थे णिकः स्यात् । संशयः सन्देहः, तमापन्नः सांशयिकः संशयवानिति । न्यासकारस्तु संशय्यमाने स्थाखादौ त्यमुत्यादयति, न तु संशयितरोति, तबहूनामसम्मतम् । अतएव "सांशयिकः संशयापनमानस" इत्यमरः (8)। (१) लालांटिकः मभोलिदणे कार्याक्षमञ्च य" इत्यमरः। (२) संक्षिप्तसार तरायणमित्यत्र उत्तरायणमिति पाठः ( ७३८सू।। (२) पारायणाद्यन्नाञ्च शब्दात् वर्त्तयतीवर्वेष्णिकः स्यादित्यर्थः । (४) स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशयविषयीभूते स्थारखादावेव प्रत्यय इप्यते न तासन्देग्धरीति भावः । कथं तईि “सांशयिका संशयापनमानस इति चेदलाङः।

·मुग्धवोधं व्याकरणम् । सुनातादेः पृच्छति। ढात् सुस्नातदिः पृच्छतीत्यर्थे णिक स्यात्। मुस्मातं. पृच्छति सौनातिकः सौखसुप्तिकः । मुना- तादिरत्र सुप्तिशय्यारानयः सुखशब्दात् । योजनादेगच्छति । ढात् योजनादेगच्छतीत्यर्थं णिकः स्यात् । योजनं गच्छतीति यौजनिकः। योजनादिर्यथा- योजनं गुरुतल्पञ्च दारा गुरोः परादपि (१)। शर्त क्रोशात् योजनाञ्च (२) बुधैरत्र षड़ीरिताः ॥ पथ: षिकः। ढात् पथिशब्दात् गच्छतीत्यर्थे षिकः स्यात् । पन्थानं गच्छतौति पंथिकः । स्त्रियां पथिकी। नित्यं गाः पन्यश्व । ढात् पथो नित्यं गच्छतीत्यर्थे णः स्यात्, तस्मिन् • पन्वादेशश्च ।. पन्यानं नित्यं गच्छति पान्यः । स्त्रियां . . पान्या। : कालेग्योऽधीष्टकृतभूतभाविषु । ब्वनिर्देश: स्वरूपविधनिरा- सार्थः । ढेभ्य एभ्यः कालवाचिभ्योऽधौष्टे भृते भूवे भाविनि चार्थे णिकः स्यात् । अधीष्टः सत्कृय व्यापारितः, भृतो वेत- नेन. क्रीतः, भूत: सत्तया व्याप्तकालः, भावी सत्तयाऽव्याप्त- कालो भविथति यः । सदावादीति ढं, मासम् अधीष्टो मासि- कोऽध्यापक: । मासं भृत: मासिकः मृत्यः । मासं भूतो मासिको व्याधिः। मासं भावौति मासिक उत्सवः। नन्वयेषण भरणे संशयापन्नं मानस यस्मिन् विधये स विषयः संशयापनमानस इति । इति तत्वबोधिनी। : (१) . गुरदार, परदार इत्यर्थः । (२) क्रोगशत,.वोननशत. इत्यर्थः1.

·तद्धितः। A मुहत्तं व्याप्य क्रियते, तत् कथं ताभ्यां मासो व्याप्यते इति उच्यते-यदर्थं हिं ते क्रियेते तत्फलभूतया क्रियया मासी वाप्यमानस्ताभ्यामपि व्याप्यत इत्युच्यते उपचारात् । संख्याशब्दोऽपि यदा काले संख्येये वर्तते तदापि त्यः। हे षष्टी भूतो भावी वा विषाष्टिकः द्विसाप्ततिकः, सुपञ्चालादित्वादुत्तर- दस्य त्रिः . •. • . मासात् य-णौनी वयसि । ढान्मासादयस्यभिधेये एवर्थेषु यःणीनौ स्याताम् (१)। मासं भूतो भावी वा मास्यः मासीन: माणवक इति पुरुषोत्तमः । पर भूतेऽर्थे अभिधानमित्याहुः (२)। वयेसौति किं ? मासिकः कमकरः । गायः । ढात् सतगात् . मासादयस्यभिधेये : यः स्यात् । ही मासौं भूत: हिमास्यः । षण्मासामाणिकौ च । ढात् सतगात् षण्मासात् वयस्यभि- धेये भूताद्यर्थः ण्य णिक य एते स्युः। षण्मासान् भूत: पाण्मास्यः पाण्मासिकः षण्मास्यः । विधानसामात्नेको लुक् । इक-ण्यावषयसि । टात् कृतगात् षण्मासात् . वयोभिन्ने भूतेऽर्थे एक-ण्यौ स्याताम् । षण्मासिकः पाण्मास्यो.रोगः । . (१) यद्यपि एष्वर्थेषु इत्युको अधीष्टादयश्चत्वारोऽनुवर्त्तन्ने तथापि योग्यतया यथासम्भवमनुवृत्तिः स्यात्, तेनान अधीष्टभूतयो नुवृत्तिः । एवं परत्नापीति । : (२) · अधीष्टादीनां चतुर्णामधिकारऽपि सामर्थ्याभूत इत्येव सम्बध्यते । न हि मासमधीष्टोभतो वेत्याधुनौ काचित् कालकता शरीरावस्था गम्यते इति- तत्त्वबोधिनी।... -- । ।

·दा ६२२ मुग्धबोध व्याकरणम् । : समाया ईनो, गात्तु वा । ढात् समाशब्दात् ईनः स्यात, तगात्तु वा, एश्वर्थेषु । समामधीष्टो भृतो भूतो भावी. वा समीनः । गात्त-हे समे अधीष्टो भृतो भूतो भावी वा द्विस- मीन:, पक्षे समिकः। .... गाढ़ानाहासंवत्सरादौन-ष्णिको, वर्षात्तु लुक् च वा, चित्त- वति नित्यम् । ढेभ्य एभ्यः कृतगेभ्य ईन-ष्णिको स्यातां एवर्थेषु, वर्षांत्तु वा लुक, चित्तवति तु नित्यम् । हे रात्री अधौष्टो भूतो भावी वा विरात्रौणः : हैरात्रिकः । हाहीनः वैयङ्गिकः। विसंवत्सरीणः हिसांवत्सरिकः, सुपच्चालादित्वात् उत्तरदस्य विः । हिवर्षीणः दिवार्षिकः विवर्षः, अभविष्यति संख्यादिवर्षमिति परदस्य निः। भविष्यति तु हे वर्षे भावी हैवर्षिकः। द्विवर्षों वत्सः, नित्यं तयोर्लुक् । चित्तवतौति किं ? हिवर्षीणी दिवार्षिको विवर्षों व्याधिः। अर्हति । ढात् अहंतीत्यर्थे णिकः स्यात् । : वस्त्रमर्हति वास्त्रिका खैतच्छत्रिकः । दण्डादेयः। ढाहण्डादरहतीत्यर्थे यः स्यात् । दण्डमर्हति दण्ड्यः कश्यः । दण्डादियथा- दण्डः कशा वधो मेधा मेघाघौं मुसलं धनम् । मधुपर्क इभो वंशः भागोदक युगं पणः ॥ कड़ङ्गर-स्थालीविल दक्षिणाभ्य ईयश्च । ढेम्य एभ्योऽहंतीत्यर्थे ईयो यश्च स्यात् । कडङ्गरमईति कडङ्गरीयः कडङ्गर्यः (१)। ? :: ... ... (१) पाणिनिसने कड़कर इत्येव (५११६)। कड़ारो मापादेः काष्टभागः

·तद्धितः।.
स्थालीविलीयः स्थालीविल्यः (१) दक्षिणीयःः दक्षिण्यः ।
पात्रादेय-यौ। ढात् पात्रशब्दादहति इत्यर्थे . य एयश्च स्यात् ।
पात्रमहति पात्राः पात्रेयः ।
: यज्ञविंग्भ्यामिय-णीनी कमाईति च। ढाभ्यामाभ्याम्
अर्हति कमाईति चेत्यर्थे इय-णीनौ क्रमात् स्याताम् । यजमर्हति
यज्ञकमाईति वा यजियो ब्राह्मणः देशश्च । ऋत्विजमर्हति
ऋविक्कम्माहति वा आर्खिजीनः यजमानः ऋत्विक् च ।
... छेदादेनित्यमहति । ढाच्छेदादिनित्यमईति इत्यर्थे ष्णिकः
स्यात् । छेदं नित्यम् अर्हति छैदिकः (२) भैदिकः । छेदादिर्यधा-
छेदो भेदस्तथा द्रोही नर्तकर्षे ष्णिको भवेत् ।
विरागस्य विरङ्गी(३)ऽथ संप्रयोगश्च संप्रति ।
संप्रेषणञ्च संप्रश्नो दशैह परिकीर्तिताः
विरागं नित्यमर्हति वैरङ्गिकः, णिके विरक।
शिरश्छेदात् यच शिरः शौर्षः ।
इन्द शरदशनार
नित्यमर्हति इत्यर्थे णिको यश्च स्थात्, तत्रिर रमोशन
शिरश्छेदं नित्यमहति शैषच्छदिकः .:
(कुड़ा, भूषी इति भाषा')। कड़गरीको *. .
रिति रघुः।
,
(), स्थालीविलं स्थाल्या का कर
इति गोयीचन्द्रः। पाकयोग्या इलट
(२) शैदिको वेतसः,
विवाह
प्रतिपादनपरमेतत्-इति गोन्द ।
मास्तु इति तदाशय इति मन में :
(३) 'पिरागशस्छेदार तो हद

·६२४. मुग्धबोध व्याकरणम् । .. :: पचति सम्भवत्यवहरति च । ढादेंतेष्वेर्थेषु पिणकः स्यात् । सम्भवत्यर्थोऽत्र सम्भव: आधेयस्य प्रमाणानतिरेकः । तथाच. "सम्भवः कथितो हेतावुत्पत्तौ मेलकेऽपि च । आधारानतिरिताले आधेयस्य च सम्भव ॥ इति विश्वः । अवहरत्यर्थोऽवहरणं संहरणमित्यर्थः । प्रस्थं पचति सम्भ- वति (१) अवहरति वा प्रास्थिकः कौड़ विकः कटाहः।..यद्यपि प्रस्थं पचति चरुं प्रास्थिक इत्यत्र पाकऽपि सम्भवो विद्यते, तथापि प्रस्थं पचति ब्राह्मणी प्रास्थिकीत्यत्र सम्भवत्यर्थेन विनापि पचत्यर्थ- दर्शनात् पृथक पचतिग्रहणम् । पात्राऽऽचिताऽऽढ़क-विस्तादौनो वा। ढेभ्य एभ्य एष्वर्थेषु ईनः स्थाहा। पानं पचति सम्भवत्यवहरति वा. पानीणा । एवं आचितौना आढ़कौना विस्तौना (२) स्थाली। पक्षे पात्रिकीत्यादि। गात् षिकश्च वा। टेभ्यः कृतगेभ्यः पात्रादिभ्यः षिक ईनश्च स्याहा. एष्वर्थेषु । हे पात्रे पचति सम्भवति अवहरति वा:दिपात्रिकी विपात्रीणा, बाचितिको ह्याचितीना, याढ़किको गाढकीना, विविस्तिको हिविस्तौना। पक्षेणिकस्य वाचे लुकि (३) "तार्थे माना"दित्यादिना ईपि हिपात्री बाढ़की। आचितविस्ताभ्यान्तु अजादित्वात् शाचिता विविस्ता प्राप्, न त्वीप् । पूर्व- त्रयाणां (४) षिकणिकयोर्न विशेषः । पृथग्योग उत्तरार्थः । (१) स्वस्मिन् समावेशयति । (२) बाचितं दृशभारपरिमाणम् । विसं तोलकमानम् । (२) वच्यमाणननेणेति शेषः। (8) पालाचिताड़कानाम् ।।

·तद्धितः। : कुलिजालुषिकणि केंनाः। ढात् कृतगात् कुलिजात् लुक् षिक णिक ईन एते स्युः एष्वर्थेषु । बिकुलिजी, "तार्थे माना" दितीप, हिकुलिजिको बैकुलिजिकी बिकुलिजीना । वंशादिभ्यो.भाराहहत्यादौ (१) । ढात् वंशादिपूर्बभारादहति इत्याद्यर्थे लुक् षिकः णिक ईनः स्यात् । वंशभारं वहति' हरति भावहति वा वांशभारिकः वाल्वजभारिकः। : वंश वल्वज मूलेच स्थूणाक्ष कुटजाः कुटः । अश्मा खट्दा दश.प्रोता वंशादिरिह कोविदः ॥ केचिद्भारशब्दस्यार्थदारण वंशादीनां विशेषणाद्धारभूतेभ्यो वंशादिभ्य इत्यर्थः, तेन भारभूतान् वंशान् वहति वांशिकः वाल्व- जिक इत्याहुः । वहति उत्क्षिप्य धारयति। हरति. देशान्तरं प्रापयति । आवहति उत्पादयतीत्यर्थः । द्रव्य-वस्त्राभ्यां केको। ढाभ्यामाभ्यां क्रमात् क इक इत्येतो स्याताम् एष्वर्थेषु । द्रव्यं वहति हरति आवहति वा द्रव्यकः वस्निकः (२)। अर्हत्यादौ शतायेकावशते । ढाच्छतशब्दात् अहंतीत्याद्यर्थेषु य. इक : इत्येतौ स्याता, न तु शते । शतमर्हति पचति सम्भवति अवहरति वहति वा शत्यः शतिक: कम्बलः । अशत इत्युक्तेयंत्र प्रकत्युक्तसंख्यायास्त्यवाच्यस्य संख्येयत्वं भवति तत्र न स्यात् । .. (१) ग्रादिपदेन हरति ग्रावहति इत्येतयोहणम् । (२) वस्त्रशब्दो मूल्यवाची इति गोयीचन्द्रः (६३४स्तू)। ७४ ·६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । . तेन शतमध्यायाः परिमाणमस्य शतकं निदानमित्यादौ प्रकृत्या शंतशब्देन उक्तायाः संख्यायायवाच्यस्य निदानस्य संख्येयत्वात्तौ न स्यातामिति । शत्यः शतिकः कम्बल इत्यादौ त्यवाच्यस्य कम्बलस्य न संख्येयलं किन्तु येन क्रीतस्तस्यैवेति संख्यायां अ-ति-शदन्तायाः कः । ढात् त्यन्त-शदन्तवर्जात् संख्यावाचकात् कः स्यादहत्यादौ। पञ्चकः बहुकः गणकः । अ-ति-शदन्ताया इति किं ? साप्ततिकः चत्वारिंशका, तादि- कस्य कः। अंत्रार्थवतस्तिशब्दस्य वजनात् डतेरप्रतिषेधस्तेन कतिकः । विंशति-न्त्रिंशयां चासंज्ञायान्तु डकः । ढान्यामाभ्याम् अहं- त्यादौ कः. स्यात्, असंज्ञायान्तु डकः। विंशतिकः त्रिशकः । असंज्ञायान्तु विंशकः त्रिंशकः । वतोः कस्येम् वा । वत्वन्तात् कस्य इम् वा स्यात्, म. इत् । यावतिकः यावत्कः तावतिकः तावत्कः । कंसा भ्यां षिकः । ढाभ्यामाभ्यां षिकः स्यात् अर्हत्यादी। कंसिकः कंसिको (१) अदिक: अद्धिको। कार्षापणादा तु प्रतिश्च । ढात् कार्षापणात् षिक: स्यात् अईत्यादौ, तस्मिन् प्रतिरादिश्यते वा। कार्षापणिकः प्रतिकः । वसन-सहस्र-शतमान-विंशतिकात् पणः। ढेभ्य एभ्यः षण: स्यात् अर्हत्यादौ । वासनं साहस्रं शातमानं वैशतिकम् । (१) चतुःषश्या पलैः कस इति गोयीचन्द्रः (६५३सू।

·तद्धितः । -- शूर्पात् ट्णो वा। ढात् शूर्पात् ट्णो वा स्यादहत्यादौ । ष्णिकस्यापवादः । शौर्यः (१) पक्षे शौपिंकः । गादध्योदेरसंज्ञायां लुक् । ढात् कतगात् अध्यईपूर्बाच्चाह- त्यादौ ये विहितात्यास्तेषाम् असंज्ञायां लुक् स्यात् । दिकंसम् अध्यई कंसम् (२) विशूपं अध्यईशूपम् । असंज्ञायामिति किं ? पाच- लोहितिकं (३) पाञ्चकलापिकम्, अन त्यान्तं नाम इति (४)। सहस्र-शतमान-सुवर्ण-कार्षापणेभ्यो वा। ढेभ्य एम्यः कृत- गेभ्योऽध्यई पूर्वेभ्यश्च अर्हत्यादौ विहितानां त्यानां लुक् स्याहा । दिसहस्रम् अध्यवसहस्रं दिशतमानम् अध्ययतमानं हिसुवर्णम् अध्यईसुवर्ण हिकार्षापणम् अध्यईकार्षापणम्, पक्षे हिसाहस्रम् अध्यईसाहस्रं दिशातमानम् अध्यईशातमानं दिसौवर्णम् अध्यई- सौवर्ण, सुपञ्चालादित्वात् अन्त्यस्य दस्य त्रिः। हिकार्षापणिकम् । विप्रतिकम्, एवमध्यई कार्षापणिकम् अध्यईप्रतिकम् (५) । विंशतिकादीनः। ढात् कृतगात् अध्यईपूर्वाञ्च विंशतिका- दौन: स्यात् अहंत्यादी। विविंशतिकौनः अध्यईविंशतिकीन: :: लुगबाध्यते । (१) सूर्यशब्दः परिमाणवाचीति गोयीचन्द्रः (६५७स्तू) । (२) अध्यर्द्ध-अध्यारूदमद्धं यस्मिनु तत्, साईकमित्यर्थः । (३) पञ्च लोहिन्यो गुञ्चाः परिमाणमस्येति वियहे लोहिनीशब्दस्य पुंषद्भावेन लोहितरूपापत्त्या सिद्धमिति वृहन्मुग्धबोधम् । (8) परिमाणविशेषस्य नामधेये एते इति तत्त्वबोधिनी (५) कार्षापणाहा त प्रतिश्च इति कार्षापणशब्दस्य वा प्रतिरादिश्यते ।

·मुग्धवोत्र व्याकरणम् । : . पाद-पण-माषात् यो वा तु शत-शाणात् । ढेभ्यः शतगन्यो- ऽध्यपूर्वेभ्यश्च एभ्यो यः स्यात् अईत्यादी, शत-प्राणाभ्यान्तु वा । हिपाद्यं (१) हिपण्यं हिमाष्यम् अध्यईपाद्यम् अध्यईमा थम् । शतशाणादेत द्विशत्यम् अध्यशल्यं पञ्चगाण्यम् अयशार्थ, पछे दिशतम् अध्यईशतं पञ्चशाणम् अध्यशाणम् । खारी-काकिनीस्यासीकः केवलान्याच्च । ढाभ्यां गाभ्याम् आभ्याम् अध्यईपूर्वाभ्यां केवलाभ्याचाहत्यादौ ईकः स्यात् । विखारीकः अध्यईखारौकः हिकाकिनीकः अध्यकाकिनीक खारीक: काकिनीकः । नि: शाणात् प्णो वा। हि त्रि-पूर्बात् शाणात् अर्हत्यादी प्णो वा स्यात् । वैशाणं वैशाणं, पचे पूर्व वा यञ्च, विशावं, विशाखम्, उभयत्यतपने लुका, विशाणं निशाणमिति । वहोच निष्क-विस्तात् णिको वा । ढात् हि-त्रि-बहुपूर्वात् निक्षात् विम्ताच णिको वा स्यात् अईत्यादी। हिनैकिन बिनैश्विकं बहुनैकिवं, हिवस्तिकं त्रिवैतिक बहुवैस्तिक, पई हिनि त्रिनिकं वहुनिष्कं दिविस्तं विविस्तं बहुविस्तम् । । उत्तो रत्यादिः। युग-रय-प्रामङ्गात् यो वहति। टेश्य एभ्यो वहत्यर्ये य: स्यात् । , अगदाल परिनावावर पडसाद पढ़ादेशः। पदादेश- विग, परवानदेव परमात् इति इन्दुग्धोषम् । सिद्वानोन्या- मरेवन् ।

·तद्धितः युगं वहति युग्यः रथ्यः प्रासङ्गयः (१)। गादपिः-हियुग्यः हिरथ्यः, विप्रासङ्गाः । नानि तु जनात् । ढाज्जनशब्दात् वहत्यर्थे यः स्यात् संज्ञा- याम् । जनं वहति जन्यो वरस्निग्धः (२) । जनौशब्दाहधूवाच- काय इति जयादित्यः । धुरः ष्णेयेनौ च । ढात् धुर्शब्दात् वहत्यर्थे ष्णेय ईन य एते स्युः । धुरं वहति धौरेयः धुरीणः धुर्यः । :, सर्वदक्षिणोत्तराडुराया ईनः । ढात् सादिपूवात् धुरा शब्दात् वहत्यर्थे ईनः स्यात्। सर्वधुरां वहति सर्वधुरीणः दक्षिणधुरीण: उत्तरधुरीणः । एकधुराया लुक् च । एकधुरीण: एकधुरः (३) । शकटाइलसीरात् ष्ण-ष्णिकौ गाच्च । ढात् शकटात् कृत- गाच ष्णः हलसीरात् कृतगाच णिकः स्यात् वहत्यर्थे । शकट वहति शाकटः, हे शकटे वहति देशकटः, हलं वहति हालिका, सैरिका, हे हले वहति देहलिकः ईसौरिकः धनगणाभ्यां यो लब्धरि। ढाभ्यामाभ्यां लब्धयर्थे यः स्यात् । धनं लब्धा धन्यः, गण्यः शीलार्थवणो ढे न षी। • • (१) वत्माना दमनार्थं यद्दार स्कन्धे दीयते तत् प्रासङ्ग इति गोयीचन्द्रः (७६८स्तू)। (२) वरस्य निग्ध इति षष्ठीसमासः। तथाच-जन्यो जामातः निग्धः सखा चेति संक्षिप्तसारे (८०७।। (३) गौणत्वात् गवाबादेरिति हसः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । -- णोऽर्थात् (१) । अथें लब्धा आर्थश्छात्रः । वशागते । ढात् वशाहतेऽर्थे यः स्यात् । वश आयत्तता, तं गतो वश्यः । सर्बादः पत्र-पथ्यङ्ग कम्म-पानादौनो व्याप्नोति। ढात् सर्व- पूवात् पनादेाप्नोत्यर्थे ईन: स्यात् । सर्वपत्रं व्याप्नोति सर्व- पत्रीण: सारथिः, सर्वपथौनो रथः, सर्वाङ्गीणं वासः, सर्वकर्मोणः पाणिः, सर्वपात्रीण ओदनः । आप्रपंदात् प्राप्नोति । ढादाप्रपदात् प्राप्नोतीत्यर्थे ईनः स्यात् । आप्रपदं प्राप्नोति आप्रपदीनं वासः (२) । सर्वान्नाद् भक्षयति । सर्वान्नानि भक्षयति सान्नीनो भिक्षुः । अनुपदाहड़ा । अनुपदं बद्धा अनुपदीना उपानत्, पदप्रमा- णेत्यर्थः । अयानयानेये। अय: प्रदक्षिणम्, अनयः प्रसव्यम् । प्रदक्षिण- प्रसव्यंगामिनां शाराणां (३) यस्मिन् परैः (४) समावेशः (५) (१) अर्थशब्दालबरि वाच्य णो भवतीत्यर्थः। संक्षिप्तसारेऽपि एवमेव । पाणिनीये व "अन्नात् ॥” इति सूत्रं दृश्यते (४८५) (२) यत् पाहायपर्यन्तं पतति तदाप्रपदीनम् । यौगिकत्वात् अाप्रपदीनं माल्यादि च-दूत्यमरटीका। (३) शाराणाम् अक्षगुटिकानाम् । (8) परैः परशारैः। (५) समावेशः पदानामिति शेषः ।

·तद्धितः। सोऽयांनयः । ढादयानयशव्दानेयेऽर्थे ईन: स्यात् । अयानयं नेयः अयानयोनः शारः (१) । परम्पर-पुत्रपौत्र-परोवरेभ्योऽनुभवति। ढेभ्य एभ्योऽनुभवतीत्यर्थे ईनः स्यात् । परञ्चापरञ्चानुभवति, सूत्रे निर्देशात् परम्परीणः । पुत्त्रञ्च पौत्रञ्चानुभवति पुत्रपौत्रीणः । तथाच-"लक्ष्मों पर- म्परीणां त्वं पुत्रपौत्रीणतां नये"ति भट्टिः। परांश्चावरांश्चानु- भवति, सूत्रे निर्देशादोवं, परोवरोणः । त्येन विनापि परम्परशब्दो दृश्यते न तु परीवर इति । : पारादेर्गामिनि । ढात् पारादेर्गामिन्यर्थे ईन: स्यात् । पारं गामी पारीणः । पारादिर्यथा- पारावारावारपारपारावार (२) प्रकीर्तितम् । अत्यन्तमनुकामञ्च पारादौ कोविदोत्तमैः ॥ अध्वनो यश्चालंगामिनि । अध्वानमलंगामी अध्वनीन: अध्वन्यः। अभ्यमिनादीयेनौ च । ढादभ्यमित्रादलंगामिन्यर्थे ईय ईन. य एते स्युः। अभ्यमित्रम् अलंगामी अभ्यमित्रीयः अभ्यमित्रीणः अभ्यमित्राः । अमित्राभिमुखम् अलं गच्छतीत्यर्थः । भविष्यनिर्देशो वैचित्वार्थः, गन्तृमात्रे त्यः। (१) दक्षिणेन वामेन सहायनं गमनं मापयितव्यमित्यर्थ इति गोयीचन्द्र (१) । (२) पार अवार अवारपार पारावार। . .

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ... . . . समांसमीनानुगवीनीद्यश्वीनाः । एते. निपात्यन्ते । समां समां विजायते (१) समांसमीना गौः, प्रत्यब्दप्रसवेत्यर्थः (२) । अनुगु गों: 'पश्चादलंगामी अनुगवीनो गोपः। अद्य खो, वा विजायते अद्यश्वीना गौः,, आसन्नप्रसवेत्यर्थः । कथमद्यखीनो वियोगः ?, विजायते इत्यस्याननुवृत्तेरिति जयादित्यः (३) । निपातो ह्यर्थविशेषे । उत्तो ढाधिकारः। धात् । धादित्यधिक्रियते.घादित्यतः प्राक् । णिको दीव्यत्यादौ। दीव्यति जयति खनति जित, कत भवति तरति चरति जीवति हरति निवृत्तं कायं लभ्यं सुकर परिजम्यं संस्कृतं संसृष्टं उपसिक्तं वर्तते संपादी क्रीतं गच्छति आहृतं युध्यते दृश्यते श्रूयते इति। धादेष्वर्थेषु ष्णिकः स्यात् । हलेन दीव्यति जयति खनति जितो वा हालिकः । जितेऽर्थे ढेऽपि त्यस्तेन अर्जितं द्रव्यम् आक्षिकम् । धादिति किं ? देवदत्तेन जितम् । • . १) "समा समां विजायते” इत्येव पाणिनिसूत्रम् (५।२।१२)। समां समामिति वीमायां सुबन्तसमुदायः प्रतिः । विनायते गर्भ धारयतीति प्रत्य- यार्थः । गर्भधारणेन सकलापि समा व्याप्यत इति अत्यन्तम योगे द्वितीया * * * पूर्वपदे सुपोऽन्नु ग्वक्तव्यः" इति काशिका । (२) समांसमीना सा यैव प्रतिवर्षे प्रसूयते इत्यमरः । (३) पाणिनीयव्याकरणे "समां समां पिजायते” (५११२) इति सूत्रा- दनन्तरम् “अयश्वीनावष्टभे" इति सूत्रम् (५.२०१३)। तत्रापि विजायते इत्यनु- वर्त्तते । ननु तर्हि अद्यश्वीनो वियोग इति कथं भवतीत्याशङ्कायां “केचित्तु विजा- यते इति नातवर्त्तयन्ति, अवष्टब्धमाने निपातनमित्याहुरित्युत्न नयादित्येन ।

·तद्धितः । वाक्-कायास्यां कृते । धाभ्यामाभ्यां तेऽर्थे ष्णिकः स्यात् । मूले वाचिकमिति.। एवं कायेन लतं कायिकम् । आभ्यामिति किं? मनसा कृतं मानसम् । तथाच हेमसूरि:-"कायिक वाचिक तत् स्याहाचा कायेन यत् तम्" इत्याह । इदमपाणिनीय- मिति (१)। . तरति । धात् तरतीत्यर्थे णिकः स्यात् । . काण्डपूलेन तरति काण्डपूलिकः। एवं तृणपूलेन तरति. ताण पूलिका, गौपुच्छिक । इको नौ-हाचः। धान्नौशब्दात् हाचश्च इकः स्यात् । णिक- स्थापवादः । नाविकः । स्त्रियां नाविका । घटिकः । बाहुक । उक (२) इकस्य कः । चरति । धाचरति इत्यर्थे णिक: स्यात् । दंना चरति दाधिकः, दना भक्षयतीत्यर्थः । हस्तिना चरति हास्तिकः, हस्तिना गच्छतीत्यर्थः । चरेभयार्थग्रहणम् । -- (१) अस्थायमाशयः-भूले वाचा कृतमिति वाक्ये वाचिकमिति यदुदाहृतम् इदमपाणिनीयं पाणिनिसम्मतं न । तथाच "वाचो व्याहृतार्थायाम्" (५१४३५) इति पाणिनिसूत्रम् | "व्याहृतः प्रकाशितोऽर्थो यखास्तस्यां वाचि वर्तमानाहाक्- शब्दात् खार्थे ठक् ( विणक ) प्रत्ययो भवति । पूर्वमन्येनोक्तार्थत्वात् सन्देशवाग्- व्याहृतार्थेत्युच्यते । वाचिकं कथयति । व्याहृतार्थायामिति किं ? मधुरा वाक् देवदत्तख” इति काशिका। सन्देशवाग वाचिक स्थादित्यमरः। वाचः सन्देशे एकनिति तट्टीकायां रघुनाथः । वाचा सतमित्यर्थे वाचिकमित्य- पाणिनीयमिति। (२) उक् प्रत्याहारः। अतएव ·६३४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पर्यादेः पिकः। धात् पादेश्वरत्यर्थे पिकः स्यात् । पर्पण चरति पपिकः । स्त्रियां पर्पिकी। पर्पशब्देन हस्त्यादिनयना तृणपूर्णा नौरुचते। पादिर्यथा- पर्पाकष (१) रथ न्यास व्याल जालाखमेव च । पादस्य पद भवेनित्यमष्ट पादयः स्मृताः ॥ पादेन चरति पदिकः । पाकपो निकषोपल: । इह आकष- शब्दपाठात् आकषिकभार्य इत्यत्र कोङ्त्वेऽपि न पुंवद्भाव- निषेधः । न्यास-व्यालशब्दयोरणित्ते न युम् । जालशब्दस्य इक- वाधनार्थः पाठः। खगणाहा । धात् खगणाचरत्व षिको वा स्यात् । श्वगणन चरति खगणिकः खागणिकः । वेतनादेर्जीवति। धातिनादेर्जीवत्यर्थे प्णिकः स्यात् । वेत- नेन जीवति वैतनिकः । वैतनादिर्य था- वेतन-वाह जालाहवाह-प्रेषण-शक्तायः । दण्डो-धनुरुपस्थान सुखशय्या तथैव च ।। स्थिर-पादौ धनुर्दण्डोपनिषद्देयमेव च । उपस्तिरुपदेशश्च सप्तभिर्दश कीर्तिताः । वन क्रय विक्रय क्रयविक्रयादिकः । धेभ्य एम्यो जीवत्यर्थे इकः स्यात् । वनेन नीवति वनिकः, क्रयिकः, विक्रयिकः, क्रयविक्रयिकः । (१) पाणिनीये तु आकष इत्यान अदल इति पाठो दृश्यते (प.) अाकर्ष इति पाठान्तरम् । “आकर्यात् टल" इति पाणिनीयसवम् (ral ·तद्धितः । .. आयुधादीयच । आयुधन जीवति आयुधीयः आयुधिकः । वातादीनः। ये नानाजातीया अनियत-वृत्तयः शरीर- मायास्य जीवन्ति ते वाताः, तत्कन्मापि वातं, तेन जीवति वातीनो विप्रः। • - : उत्सङ्गादेहरति। धादुसङ्गादेहरत्यर्थे णिकः स्यात् । उत्- सङ्गेन हरति औत्सङ्गिकः। उत्सङ्गादिर्यथा- उत्सङ्गपिटकोष्ट्राश्च उडुपोत्पतमेव च । . भस्त्रादः षिकः। धागस्वादेः षिकः स्यात् हरतीत्यर्थे । णिकस्यापवादः । भस्त्रया हरति भस्त्रिकः, स्त्रियां भस्त्रिको। भस्त्रादिर्यथा- भस्त्रांऽसभार-भरटांऽसेभार-भरणं तथा । भस्त्रादौ शोषभारश्च शौर्षेभारः प्रकीर्तितः ॥ विवध-वीवधाभ्यां वा। विवधन हरति विवधिकः वैवधिकः । स्त्रियां विवधिको वैवधिको। एवं वीवधिकोत्यादि । कुटिलिकाया: ष्णः । धात् कुटिलिकाशब्दात् हरत्यर्थे प; स्यात् । कुटिलिकाशब्देन कुटिला गतिः अग्रवक्रा लौहादिमयी यष्टिश्च उच्यते। कुटिलिकया कुटिलगत्या व्याधं हरति वञ्चयति कौटिलिको मृगः । कुटिलिकया अग्रवकलौहयध्या अङ्गारान् हरति कौटिलिकः कम्मकारः । अच्चद्यूतादेनिवृत्ते। धादशातादेनिवृत्तेऽर्थे णिकः स्यात् । अक्षयूतेन निवृत्तम् आक्षयूतिकं वैरम् । अक्षयूतादि- यथा- तथा ·मुग्धबोध व्याकरणम् । .. : अक्षयूत जाया पादस्खेद कण्टकमईनम् । यातोपयात प्रकृत गतागत गमागमम् ॥ याचितापमित्याभ्यां क-कणौ । धाभ्यामाभ्यां क्रमात् क-कणौ स्यातां निवृत्ते। याचितेन निवृत्तं याचितकम् । अपपूर्वमङ प्रति- दाने यपि अपमित्य निर्वृत्तम् आपमित्यकम् । सूत्रे पौनिर्देशो. ऽनुकरणात् । कालेभ्यः कार्य लभ्य सुकर. परिजय्येषु च। ब्वनिर्देश: स्वरूपविधनिरासार्थः। धेभ्यः कालवाचिभ्यो निर्वृत्ते कार्यादिषु च णिकः स्यात् । मासेन निवृत्तः मासिकः आईमासिकः सांवत्सरिकः । एवं मासेन कार्यः लभ्यः सुकरः परिजय्यो वा मासिक इत्यादि। समादेरधीष्टादिवत् । धात् सर समादेनिवृत्तेऽर्थे अधीष्टादिवत् यथाविहितं त्याः स्युः । समया निर्वृत्तः समौन: हिसमीन: इस मिकः, दिरात्रीण: हैरात्रिकः, हाहीन: वैयङ्गिकः, हिसंव- सरीणः हिसांवत्सरिकः, हिवर्षीण: द्विवार्षिकः। हिवर्षः, चित्तवति नित्यं लुक् । द्विवर्षों वत्स इत्येतत् पुरुषोत्तमेनोक्तम् । षष्टिकः । निपात्यः । षष्टिरात्रेण पचते षष्टिको व्रीहिः । संसृष्टे । धात् संसृष्टेऽर्थे ष्णिकः स्यात् । द्रव्यान्तरण यन्मि- श्रीकृतं तत् संसृष्टं । दध्ना संसृष्टं दाधिक, शाङ्गवेरिकम् (१) । मुद्ग-चूर्णाभ्यां ष्णेनौ। धाभ्यामाभ्यां क्रमात् संसृष्टेऽर्थे पण इन् (१) श्टङ्गवेरम् आईकम् ।

·! तद्धितः । . .. एतौ स्याताम् । मुद्देन संसृष्टः मौह ओदनः, चूर्णेन संसृष्टाः चूर्णिनोऽपुपाः । लवणाल्लुक । लवणेन संसृष्टः लवणः सूपः । लवणशब्दों ऽत्र द्रव्यवाची (१)। व्यञ्जनभ्य उपसित। धेभ्यो व्यन्नन-वाचिभ्य उपसिक्तेऽर्थे णिकः स्यात् । दन्ना उपसिक्तं दाधिक, शाङ्गवेरिकम् । व्यञ्जनेभ्य इति किम् ? उदकेनीपसिक्त ओदनः । ओजःसहोऽम्भसो वर्तते। धेभ्य एभ्यो वर्ततेऽर्थे णिका स्यात् । ओजसा वर्तते औजसिकः, साहसिकः, आम्भसिकः । सम्पादिनि। धात् सम्पादिन्यर्थे ष्णिकः स्यात् । सम्पादी शोभायुक्तः (२) । कर्णवेष्टकाभ्यां सम्मादि कार्णवेष्टकिकं मुखं, वास्त्रयुगिकं शरीरं, वस्त्रयुगेन विशेषतो भाजत इत्यर्थः । कम्मेवेषाभ्यां यः । धाभ्यामाभ्यां सम्पादिन्यर्थे य: स्यात् । कम्मणा सम्पादी कम्मण्यः, वेष्यः। वेषोऽत्र नेपथ्यवाची । मूल्यात् क्रोते । धान्मूल्यवाचिनः क्रौतेऽर्थे णिकः स्यात् । प्रस्थेन मूल्येन क्रीतं प्रास्थिक, नैष्किकम् । मूख्यादिति किं? हस्तेन क्रौतम् । हान्तात् ब्वान्ताच्च त्यो नं भवति अनभिधानात, तेन प्रस्थाभ्यां प्रस्थैर्वा क्रीतमित्यर्थे न स्यात् । यत्र तु प्रत्यर्थस्य -------- (१) द्रव्यवाचो लवणशब्दो लुकं . प्रयोनयति न . शुगणनानीति मागिका (४.४२४ । (२) गुणोत्कर्षः सम्पत्तिः, गोभेति याय] | नपान mp pinीमा यत् तत् सम्पादि।

·६३८ मुग्धवीधं व्याकरणम् । संख्याभदावगमे प्रमाणमंस्ति तत्र भवत्येव । यथा हास्यां क्रीतं दिक पञ्चकमित्यादि। कथं मुहैषैिर्वा क्रीतं मौगिक माषिक वसन- मिति चेत् सत्यं, तत्र भवत्यभिधानात् । न ह्येकन मुहेन भाषण वा क्रयणं सम्भवति । शतादेरहत्यादिवत् । धात् शतादेरहत्यादिवत् यथाविहितं त्याः स्युः क्रोतेऽर्थे । शतेन क्रोतं शत्यं शतिकं, हिकं पञ्चक विंशतिकं यावतिकं यावत्कं, कंसिक, कार्षापणिकं प्रतिक, वासनं, शौर्षे शौपिक, विकसम् अध्यकस, हिसुवर्ण दिसौवर्ण, विविंशतिकोन: दिपाद्यं, विशत्यं द्विशतं, खारीक, वैशाणं दिशाण्यं विशानं, दिनष्किक हिनिष्कमित्यादि । उत्तरादेः पथो गच्छत्याहृतयोः। धादुत्तरादिषात् पधि- शब्दात् गच्छति आहृते चाऽर्थे णिकः स्यात्। उत्तरपथेन गच्छति आहृतो वा औत्तरपथिकः, आहृतेऽर्थे ढे त्यः। वारि- पथिकः । उत्तरादिर्यथा- उत्तरो वारि कान्तार जङ्गल स्थल शङ्गवः । अजः सप्तेहोत्तरादौ कोविदः परिकीर्तिताः ॥ युध्यते। धादयुध्यतेऽर्थे प्णिकः स्यात् । खङ्गेन युध्यते खाङ्गिकः, धनुषा युध्यते धानुष्कः, उसन्तत्वात् इकस्य कः । शक्तियष्टिभ्यां प्णीकः । धाभ्यामाभ्यां युध्यतेऽर्थे पणीकः स्यात् । मूले शत्या युध्यत इत्यादि। पर तु धानोदाहृतं किन्तु प्रान्तादित्याहुः (१)। (१) तथाच शक्ति प्रहरणमस्येति शाक्तीक इति काशिका (४४.५६)।

·. तद्धितः । . • .. ? ? उत्तो दीव्यत्यादिः । रागादते । धाद्रागवाचिनो रतोऽर्थे ष्णः स्यात् । यद्यपि रन्जधोरनेकार्थवं, यथा भोजने रक्तः, रतो गौः, तथाप्यत्र शुक्लस्य वर्णान्तरापादनं रञ्जेरर्थः। कषायेण रक्त काषायं, माजिष्ठं, कौसुम्भम् । कथं काषायौ गईभस्य कौँ, हारिद्रौ कुकुटस्य पादौ ? इति तु उपमानाद्भविष्यति। कषायेण रक्ताविव काषायौ, हरिद्रया रताविव हारिद्री इत्यर्थः । रागादिति किं ? पाणिना रताम् । हरिद्रा-महारजनाभ्यां टणो नौल्यास्वनित् । धाभ्यामाभ्यां रतोऽर्थे टणः स्यात्, नीलीशब्दात् ट्णोऽनित् । हरिद्रया रक्तं हारिद्रं, माहारजनं, नौल्या रक्त नौलम् । चान्द्रास्तु नौलौशब्दात् अमाहुः ।. पीतात् को, लाक्षारोचनात्तु ष्णिको, वा तु शकल-कईमात् । धात्. पीतात् कः स्यात्, लाक्षारोचनाभ्यान्तु णिकः, शकल- कईमाभ्यां ष्णिको वा। पीतेन रक्तं पीतकम् । लाक्षया रत लाक्षिकं, रौचनिकम्। शाकलिक, कामिक ; पक्षे षण:- शाकलं, काईमम् ।.. नक्षत्रेभ्यो युतो काले। धेभ्यो नक्षत्रवाचिस्यो युक्तोऽर्थे वेत्त्यादित्वात् ष्णः स्यात्, यो युक्तः स कालश्चेद्भवति। मूले तिष्येणे त्यादि, षण क्वते सूर्यागस्त्यस्येत्यादिना यलोपः। एवं पौषो। ननु कालेन सह सर्वदैव नक्षत्राणां योगः कालस्य नित्यत्वात्, तत् कथं तिष्यादिना कालविशेषोऽभिधीयते इति चेत् ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । . ? सत्यं, गङ्गाया घोषः प्रतिवसति इत्यादौ यथा गङ्गाशब्देन तत्समी- पस्थतीरमुपलक्ष्यते "तथानापि तिष्यादिभिनक्षत्रैः समीपस्थचन्द्रो यदा लक्ष्यते तदा तेभ्यस्त्य उत्पद्यते। . तथाच तिष्यसमीपस्थेन चन्द्रमसा युक्त इत्यर्थः । नक्षत्रेभ्य इति किं ? चन्द्रमसा युक्ता रात्रिः। काल इति किं ? पुष्येण युक्तश्चन्द्रमाः । . :: अविशेष लुबश्वस्थ श्रवणाभ्यान्तु नाम्नि । धेभ्यो नक्षत्रवाचिभ्यो विहितष्णस्य लुम् स्यात्, अश्वत्थश्रवणाभ्यान्तु संज्ञायां, रानमादि- विशेषी यदि नाभिधीयते। अद्य पुष्यः अद्य मघा । अत्र यावान् नक्षत्रेण कालो लक्ष्यते स कालोऽहोरात्रस्तस्य विशेषाभावात् । अविशेष इति किं ? पौषी रात्रिः, पौषमहः । अश्वत्थेन युक्तो मुइतः अश्वत्थो मुहतः, श्रवणा रात्रिः। विशेषार्थोऽयमारम्भः । संज्ञायामिति किम् ? आखत्थी रात्रिः, श्रावणमहः । सर्वत्र लुपि युक्तावनावः। : भचादीयः। तचानक्षत्रवाचकात् युक्ते कालेऽर्थे ईयः स्यात् । विष्यपुनर्वसवीयमहः, अद्य तिष्यपुनर्वसवीयं, राधानुराधीया रात्रिः, अद्य राधानुराधीयम् । परलालुपं बांधिवा विशेषा- विशेषयोः प्रवर्तते भ इति किं ? विधुश्च पुष्यश्च ताभ्यां युक्ताः कालः । : परिहते रथे। धात् परिहतेऽर्थे वेत्त्यादित्वात् ष्णः स्यात् यः परिहतः स रथचेद्भवति । वस्त्रेण परिवतो रथः वास्त्री रथः, चाम्मणो रथः, विकारभिन्ने धो न नलोपः। काम्बलो रथः, समन्तादेष्टित इत्यर्थः । यस्य सावयवी न वेष्टितस्तन न .

·... तद्धितः। ६४१ भवति, यथा छात्रैः परितो रथः। रथ इति किं ? वस्त्रेण परि- ? तृतः कायः। हैपवैयाघ्रात् टणः, इंस्तु पाण्डुकम्बलात् । धाभ्यामाभ्यां टण:- स्यात् परिहतरथेऽर्थे । पाण्डुकम्बलात्तु इन् । हैपेन परिहतो रथो हपो रथः, वैयाघ्रो रथः, पाण्डुकम्बली. रथः । हस्त-यथाकथाचाभ्यां यणी दीयते काय च । धाभ्यामाभ्यां क्रमात् यणौ स्यातां दीयतेऽर्थे कायेऽर्थे च । हस्तेन दीयते कार्य वा हस्त्यं, यथाकथाच शब्दो व्य-समुदायोऽनादरार्थः । यथाकथांच दीयते कार्य वा याथाकथाचम् । : : छन्दसो यो निम्मित उरसः षणश्च । धात् छन्दसो निम्मिते- ऽर्थे यः स्यात्, उरसो य: ष्णच । छन्दसा इच्छया निम्मतं छन्दस्य विश्वम् , ,उरसा निम्मितम् उरस्यम् औरसम् । पूरणान्तात् को ग्रन्थं ग्रह्णाति, तस्य लुक् च । पूरणत्यान्तात् ग्रन्थं ग्टह्णाति इत्यर्थे कः स्यात् तस्य पूरणस्य लुक् च । ग्रहणयोग्यो रूपादिरेव (१) पूरणत्यान्ताभिधेयः। द्वितीयेन रूपेण ग्रन्थं राति हिको वटुः, टतीयेन रूपेण ग्रन्यं राति त्रिकः, लुकि पूर्वप्रकतिः । ग्रन्यभिन्नग्रहणे तु पञ्चमैन दिनेन ,शब्दं ग्याति, द्वितीयेन हस्तेन दण्डं ग्टह्णाति। एवं चक्षुषा दृश्यते चाक्षुषः, श्रवणेन श्रूयते श्रावणः, मनसा ज्ञायते मानसः, दृशिर्जा- नार्थः। इति धाधिकारः । ग्रन्य- (1) :रूपं यन्यानामावृत्तिः। ८१

·६४२
मुग्धबोध.व्याकरणम्।
घात्। . घादित्यधिकारो, जादित्यतः प्राक् ।
दृष्टे सानि । घात् दृष्टेऽर्थे वेत्यादित्वात् षणः स्यात्, यत्
दृष्टं तत् .साम चेद्भवति। वशिष्ठेन दृष्टं साम वाशिष्ठं, वैखा-
मित्रम् ।
षणो डिहा। अनार्थे विहितः ष्णो डिहा स्यात् । विंशत्या-
दृष्टं साम विशं, डिति टेर्लोपः । पक्षे बैंशतं. साम । एवम्
औशनम् औशनसं साम। यमादिभ्यस्त्वपत्यवत् इति । यमेन
दृष्टं साम याम्यम् आदित्यम् आग्नेयं कालेयं दैव्यं देवं प्राजापत्यं
पाशुपतं औत्समित्यादि ।
वामदेवात् यः । 'घाहामदेवशब्दाद्यः स्यात् दृष्टे सानि ।
वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यं साम ।
तीयात् ष्णोकः। तीयान्तादत्रार्थे ष्णीकः स्यात् । द्वितीयेन
दृष्टं साम हैतीयोकं तार्तीयोकं साम।
गोत्रादश्वत् । अपत्यान्तेभ्यो येभ्योऽऽर्थे ये त्या विधेया
अत्राऽर्थे ते त्याः स्यु: दृष्टे सामन्यर्थे । औपगवन दृष्टं साम
औपगवकं साम। ग्लुचुकायनिना दृष्टं साम ग्लौचुकायनक
साम, वेदेन दृष्टं साम वैदं साम, गार्ग साम, दाक्षं साम ।
नानि मक्षिकादेः कृते। घामक्षिकादः कृतेऽर्थे ष्णः स्यात्
समुदायेन संज्ञा चेद्भवति । मक्षिकाभिः कृतं माक्षिकं मधु
मक्षिकादिर्यथा-
मक्षिका पुत्तिका गर्मुत् सरधाः परिकीर्तिताः ।
पौत्तिकं गार्भुतं सारचं, मधुनः संज्ञा ।

·तद्धितः । . : क्षुद्रा भ्रमर वरटा वातपात् (१) ट्गाः। घेभ्यः एभ्यः कृतेऽर्थ टणः स्यात् । क्षुद्राभिः कातं क्षौद्रं भामरं वारटं वातपं मधु । कुलालादेर्णकः। घात् कुलालादेः कृतेऽर्थ गाक: स्यात् नानि ।' कुलालेन कृतं कौलालकम् । कुलातो गिरिका सेना चण्डालः परिपद्दधृः । कमारो वरुडोऽनडान् कुम्भकार उरुस्तथा ॥ ब्राह्मणो देवराजय श्वपाकः परिकीर्तितः । निषादश्च कुलालादौ परे शिष्ट प्रयोगतः ॥ कृते ग्रन्थे । घात् कृतेऽर्थे वेत्त्यादित्वात् पणः स्यात्, य: कृतः स चेग्रन्यो भवति। वररुचिना हातो ग्रन्थः वारराचः प्रामाकरः । 'यमादेस्तु याम्यः आग्नेयः प्राजापत्यः कान्नेयः देव्यः देवः औत्सः । भवादित्वात् पाणिनिना तो ग्रन्यः पाणिनीयः । शास्त्रविशेषणत्वात् मूले पाणिनीयमिति लौवम् । एवं काशवंतनं कावमित्यादि। प्रोत। घात् प्रोतार्थे वेत्त्यादित्वात् षणः स्यात् । प्रकर्ष- पणोक्तं प्रोक्तं व्याख्यातं अधीतं वा, न तु कृतं, कृते ग्रन्थे इत्यनेना- वगतत्वात् । यज्ञवल्कन प्रोक्तं याज्ञवल्क, प्राभाकर, गौतमम् । मूले शाळवनिक शम्भवम्भणा प्रोक्त मिति: वाक्यं, काश्यादित्वा- सिक-णिकौ। स्त्रियां शावमिका शावम्मिकीति। एवं व्याशेन प्रोक्ता संहिता वैयासिका वैयासिकी। एवं पाणिनीयं, पणोऽस्यास्ति पणी, तस्यापत्यं णे पाणिनः, पण्यादित्वात् न नलोपः, (१) वरटा इत्यात वटर, वातप इत्यत्र पाटप इति पाणिनिः । ...

·vir
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
स भवान् पाणिनि:, युवत्यः पूज्ये, तेन प्रोक्तम् । न्यासकारस्त
पणोऽस्यास्ति फलादित्वादिनः,तस्यापत्वम् अत: णिः, तेन प्रोक्तं
गहादिपाठादीय इत्याह। गोत्रार्थे षणेस्तु आपिशलिना प्रोक्तम्
आपिशलम्, एवं काखेन प्रोक्तं काखम् । यमादेस्तु याम्यं प्राजा-
पत्यम् आग्नेयं कालेयं पाशुपतम् औत्समित्यादि।
उख-तित्तिरि-वरतन्तु-खण्डिकाणीयश्छन्दसि । धेभ्य एभ्य:
श्छन्दसि विषये प्रोतार्थे णीयः स्यात् । कल्पसूत्रछन्दोब्राह्मणानि
तविषयाणि इति तहिषयता। उखन प्रोक्त छन्दोऽधीते औखीयः
तैत्तिरीयः वारतन्तवीयः खाण्डिकीयः । छन्द सौति किम् ?. उखेन
प्रोताः श्लोकाः औखाः ।
छगलिनी ऐयिन् । घाच्छगलिनः प्रोतोऽर्थे छन्दोविषये
ऐयिन् स्यात् । कलाप्यन्तेवासित्वास्मिनोऽपवादः । छगलिना
प्रोक्तं छन्दोऽधीते छागलेयो। प्रोक्ताल्लुगित्यनेन अध्ये हवेदिकृष्णस्य
लुक् । एवमन्यत्र ।
शौनकादणिन् । घाच्छौनकार्दश्छन्दसि विषये प्रोक्तार्थे
णिन् स्यात् । शौनकेन प्रोक्तं छन्दोऽधीते शौनकी स्कान्दी।
शौनकादियथा-
शौनक: स्वान्दः शापयः शाम्प्रेयः पुरुषायुषः ।
शापायनो रज्जुकण्ठो देवदर्शन शासरः ॥
स्कम्भ-वाजसनेयौ तलवकारण संयुती।
खाड़ायनो रज्जुभारः कषाय इह कीर्तितः ।
कठशाठी शौनकादौ षडूभिर्दश मनीषिभिः ।
. .

·! .:. तद्धितः ।.... क कठशाठाविति समुदितस्यान ग्रहणम् । कठशाठाभ्यां पोतं छन्दोऽधीते काठशाठी। केवलात्तु लुक् वक्ष्यति । येऽत्र वृद्धास्तेभ्य ईयः अन्येभ्यः ष्णो बाध्यते । कलापिशिष्याऽकलापिवैशम्पायनशिष्येभ्यः । धेभ्यः कलापि- शिष्येभ्यः कलापिवजेभ्यो वैशम्पायनशिष्येभ्यश्च . छन्दोविषये प्रोतऽर्थे णिन् स्यात् ।। तन,- कलापिशिष्याश्चत्वारो हरिद्रुश्छगली तथा । उपलस्तुम्बुरुश्चाथ वैशम्पायनशिष्यकाः । पलिङ्ग(१) कसलाऽऽलम्बि कठ-ताण्डा-कलापिन: ॥ श्यामायनोऽपि ऋषभोऽरुणिरेते नव स्मृताः (२) । हरिद्रुणा प्रोक्तं छन्दोऽधीते हारिद्रवी एवं पालिङ्गी। ननु कलापौ वैशम्पायनशिष्यः, तच्छिष्था हरिद्रादयश्चत्वारो वैशम्पा- यनपशिष्या भवन्तीति वैशम्पायनशिष्यहारेणेव सिध्यति, किं पृथग्ग्रहणेनेति चेत् सत्यम्, अत्र कलापिशिष्यग्रहणं साक्षा- च्छिष्यज्ञापनार्थम्, अन्यथा कठशिष्यस्य खाड़ायनस्य वैशम्पा- यनशिष्यत्वात् शौनकादौ पाठोऽनुचितः । न च खाड़ायन- शब्दस्तत्र न पठनीय इति वाच्यम्, अस्य प्रशिष्येभ्यो णिन्प्रस- ङ्गात् । अकलापिन इति किं कलापिना प्रोक्त छन्दोऽधीते कालापः, कलाप्यादित्वावलोपनिषेषाभावात् नलोपे कारलोपः। . (१) पतङ्ग इत्यन्यत्र पाठः। (२) पषभ इयत्र ऋचाभ अणिरित्यन यारणिरित्यन्यत्र पाठः।

·मुग्धवोधं व्याकरणम् । कंठचरकाल्लुक् । घाभ्यामाभ्यां छन्दसि विषये प्रोतार्थ- त्यस्य लुक् स्यात् । कठेन प्रोक्तं छन्दोऽधीते कठः, चरकः । छन्दसौति किं काठः श्लोकः । ऋषेः काश्यप-कौशिकासिन कल्पे च । घाभ्यामाभ्यां कल्ये छन्दसि च वाच्ये प्रोतोऽर्थे णिन् स्यात् । ईयस्थापवादः । काश्य- पेन प्रोतां कल्पं छन्दो वाऽधोते काश्यपी एवं कोशिकौं । ऋषेरिति किम् ? इदानीन्तनकाश्यपगोत्र: काश्यपः, तेन प्रोक्तं कल्प छन्दो वाधीत काश्यपीयः कौशिकीयः, वृद्धादीयः । यज्ञकम्मरण्य- नुष्ठेयविधविधायको ग्रन्यः कल्पः। काश्यपेन ऋषिणा प्रोक्तः लोकः काश्यपीयः श्लोकः। अपर इह छन्दो नानुवर्त्तयन्ति । पारायंशिलालिभ्यां भिन्तुनटसूत्रयोः (१)। घाभ्यामाभ्यां क्रमात् भिक्षुनटसूत्रयोर्वाचयो: प्रोक्तार्थे णिन् स्यात् । पारा- शर्येण प्रोक्तं भिक्षुसूत्रमधीते पारागरी भिक्षुः, ईयो वाध्यते । शिलालिना प्रोक्तं नटसूत्रमधीते शैताली नटः । कन्मन्द-कशावास्यामिन् । घाभ्यामभ्यां क्रमात् भिक्षुनट- सूत्रयोर्वाच्चयोः प्रोक्तोऽर्थे इन् स्यात् । कम्मन्देन प्रोक्तं भिक्तसुत्र- मधीते कम्मन्दी भिक्षुः, जयाखेन प्रोक्तं नटसूबमधीते कशाशी नटः। भिक्षुनटसूत्रयोरिति किं ? कान्मन्दः काखः श्लोकः। ऋषिप्रोक्लयो लणकल्पयोर्णिन्न याज्ञवल्लयादेः। याज्ञवल्का- दिभिन्नात् घात् ऋषिप्रोतायो मणकल्पयोर्णिन् स्यात् । उप- (१) : सूबराब्दः प्रत्येकमिसम्बध्यते। मिनुसूबनटसूत्रयोरित्यर्थः । :

·तद्धितः। ६४७ निषद्भागातिरितवेदव्याख्यानं ब्राह्मणं । शाव्यायनेन प्रोतं ब्राह्मण- मधीते शाव्यायनी, पिङ्गेन. प्रोक्तः कल्पः. पैङ्गी कल्प: । याज्ञ- वल्कागदेस्तु याज्ञवल्कः आश्मरथः शौलभनः । याज्ञवल्कादिन्यो वेत्त्यादिविहितष्णस्य प्रोताधिकारविहितत्वाभावादध्येटवेदिट: विषयता मा भूत्। पैङ्गीत्यत्र णिनः प्रोक्ताधिकारविहितलेऽपि न स्यात् (१), कल्पग्रहणेन तन ऋषेः काश्यपकौशिकासोन: कल्पे इति कल्पस्यैव ग्रहणात् .(२)। इति घाधिकारः अत्र क्षत्राय साधुः क्षत्रियः यज्ञिय इति मुले लिपिकरप्रमादः, भात् त्याभावात् । जात्। जादित्यधिकारो डात् प्राक् । आगते। जादागतार्थे वेत्यादित्वात् ष्णः स्यात्। मूले मथुराया इत्यादि, णे आकारलोपः विश्च । एवं सौन्न इत्यादि। यमादागतः यास्यः प्राजापत्यः पाशुपत: आग्नेयः औत्सः। भवा- दित्वात् गार्गीयः. काशिकः राष्ट्रियः नादेय इत्यादि । यन्मुख्यजं तस्यैव ग्रहणं, तेनेह न स्यात् झुघ्नादागत: सन् वृक्ष- मूलादागत इति (३)। (१) अथेटवेदिटविषयता इति शेषः : (२) तथाहि यद्यत्रापि अध्येटवेदिटविषयता तहि तत्सूबे कल्पयहण- मनर्थक स्थात्। तस्मात् तत्रैव कल्पे वाच्य अध्येटवेदिटविषयता, यल नेति सिध्यतीति वृहन्मुग्धबोधम् । : (३) “श्राद्यपादानादागते” इति सक्षिप्तसारसत्रम् (५१) वन गोयी- चन्द्रः-आदिशब्दः प्रथमपायः।. प्रथममपादानं विश्लेषो यमात् तमादा-

·६४८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
आयस्थानेभ्यः ष्णिकोऽशुण्डिकादेः । जेभ्य आयस्थानवाचिभ्यः
आगतेऽर्थे ष्णिकः स्यात्, न तु शुण्डिकादेः ।, आयः स्वामिग्राह्यो
भागः, स यस्मिन्नुत्पद्यते तदायस्थानम् । शुल्कशालाया आगतः
शौल्कशालिकः आकरिकः । ब्वनिर्देशः स्वरूपविधेनिरासार्थः
शुण्डिकादेस्तु-शुण्डिकादागतः शौण्डिकः । शुण्डि कादिर्यथा-
शुण्डिकः ककणस्तीर्थ-भूमि-पर्ण-तृणोपलम् ।
उदपानं स्थण्डिलञ्च शुण्डिकादौ नवरिताः ॥
ककणपर्णयोः पाठः, पर्णवकणाद भारद्वाजे इतिः ईयस्य
बाधनार्थः । तीर्थस्य धूमादिपठितस्य णकबाधनार्थः । उदपानस्य
उत्सादिपठितस्य ट्णबाधनार्थः ! अन्येषामायस्थानवाचित्वात्
ष्णिकनिषेधार्थः पाठः।
विद्यायोनिसम्बन्धाहतः। विद्यालती योनिकतश्च सम्बन्धी
यस्य तस्माहतो जात् आगतेऽर्थे णिकः स्यात् । होतुरागत:
हौटकः माटकः खासकः, उक्प्रत्याहारादिकस्य कः । विद्या-
योनिसम्बन्धादिति किं ? सवितुरागतं सावित्रं काम् ।
पितुर्यश्च। अस्मिन्नर्थे पिटशव्दात् यष्णिको स्याताम् ।
पितुरागतं पित्रा पैटक, पूर्ववदिकस्य कः ।
अनृतो णकः । जाविद्यायोनिसम्बन्धादवृदन्तासकः स्यात्
श्रागतऽर्थे उपाध्यायादागतम् औपाध्यायकम्, पैतामहकः
मातामहकः मातुलकः ।
?
.
गतेऽर्थे टण् प्रत्ययो भवति। आदिग्रहणं किमर्थम् ? यदा मगधादागच्छन्
चमूलादागतः, तदा नमूलशब्दात् टण न भवतीति । :-

·तद्धितः। ६४९ गृहेतुम्यो मयट्प्यौ वा। जेभ्यो नृवाचिभ्यो हेतुवाचि- भ्यश्च आगतेऽर्थे मयट रूप्यश्च स्यात् । देवदत्तादागतं देवदत्त- मय देवदत्तरूप्यं । पक्षे देवदत्तं, वृद्धपने देवदत्तीयम् । एवं यज्ञदत्तमयं यज्ञदत्तरूप्यं यज्ञदत्तौयमित्यादि। हेतुभ्यस्तावत्- समादागतं सममयं समरूप्यं। पक्षे समीयं, गहादित्वात् ईयः । एवं विषममयं विषमरूप्यं विषमीयं । ब्वनिर्देशः खरूप- विधनिरासार्थः । अपत्यादङ्गवत् । अपत्यान्तेभ्योऽङ्गेऽर्थे येभ्यो ये त्या विहिता- स्तभ्य आगतेऽर्थे ते त्याः स्युः । औपगवादागतम् औपगवकम्, वैदः गार्ग: दाक्ष इत्यादि। प्रभवति । जात् प्रभवत्यर्थे वेत्यादित्वात् ष्णः स्यात् । हिम- वतो गङ्गा प्रभवति हैमवती गङ्गा। दारदी सिन्धुः। यमादेस्तु याम्यः प्राजापत्यः पाशुपत: आग्नेयः श्रौत्स इत्यादि । भवादित्वाद गाङ्गेयः काशिकः राष्ट्रियः नादेय इत्यादि । बालवायायो विदूरश्च । जात् बालवायात् प्रभवत्यर्थे एयः स्यात्, ण्ये विदूरादेशश्च । बालवायात् (१) प्रवभति वैदूर्यो परैकदेशिनस्तु विदूरशब्दात् ण्यत्यं विधाय वैदूर्य साधयन्ति (२)। धम्मादेोऽनपते। जाइम्मादेरनपेतेऽर्थे यः स्यात् । धन्मा- दनपतं धन्मयम् । धम्मादिर्यथा . मणिः । (१) घालवायो देशविशेषः । (२) "विदूरायः" इति पाणिनिसूत्रम् (२८)। ८२ ·मुग्धबोध:व्याकरणम् । -धम्मार्थन्यायपन्यानयत्वारोऽत्र: प्रकीर्तिताः। इति जाधिकारः। - डात् । डादित्यधिकारः याः प्राक् । ..., पात्रादुद्धृते । डात्. पानवाचिन उद्धृतेऽर्थे वैच्यादित्वात ष्ण: स्यात् । पात्रं भाजनम्, उद्धृतं भुक्तोच्छिष्टम् । शरावेत ओदनः शारावः, कापरः। पात्रादिति कि ? पाणावुद्धृतः । स्यण्डिलाढ्तशयितरि । व्रतेन यः शेते सः व्रतशयिता, तस्मिन् डात् स्थण्डिलात् वेत्यादित्वात् ष्णः स्यात् । स्थण्डिले ब्रतेनं शेते. स्थाण्डिलो ब्रह्मचारौं। व्रतमिति शास्त्रकतो नियमः । संस्कृत भच्चे। डात् संस्कृतिऽर्थे वयादित्वात्. ष्णः स्यात, यत् संस्कृतं तत् भक्ष्यं चेत् भवति। नाष्ट्रः (१) संस्कृताः भ्राष्ट्रा मुहाः, पैठराः (२) पूपाः । खर-विषद-मभ्यवहार्य भक्ष्यमिति जयादित्यादिभिरत्र रूढिरुता। खरमभ्यवहार्य भृष्टमुहादि, विषदमभ्यवहार्यम् ओदनादि । भक्ष्य इति किं पुष्यपटलेन संस्कृतो मालागुणः । :. दनः णिको वा तूद खितः । : डाइनः संस्कृतेऽर्थे णिकः स्यात्, उदखितस्तु (३) वा । दनि संस्कृतं दाधिकम् । तेन संस्कृत- मित्यत्र दधिकृतमेवोत्कर्षाधानम्, इह, तु द्रव्यान्तरेण लवणादिना आधारभूतं दधि संस्कियत इति भेदः । अन्ये तु: दन्नि संस्कृत- मित्यर्थविवक्षायां : ष्णो मा भूदित्येतदर्थमित्याहुः। उदखिति संस्कृतम् औदश्विकं, तादिकस्य कः । पक्षे औदखितम् । . .. (१) भ्राष्ट्रः भजनपात्रम् । (२) पिठरः स्थाली। (३),. उदश्वित् अर्भाम्बु तक्रम् ।.. • .

·तद्धितः । क्षौरात् पीयः। डात् क्षीरात् संस्कृत भच्येऽर्थे ष्णेयः स्यात् । क्षीर संस्कृता औरेयी यवागूः । शूलोखाभ्यां यः । डाभ्यामाभ्यां संस्कृते भक्ष्येऽर्थे या स्यात्। शूले संस्कृतं शूल्यम्; उखायां संस्कृतम् उख्यं मांसम् । भवे। डाभवेऽर्थे वेत्त्यादित्वात् ष्ण: स्यात् । श्रुघ्ने भव: श्रौनः, माथुरः, श्रेयसि भवः श्रायसः। आदाद्यचो णित्ते शिंश- पेत्यादिनाद्यच आत् । एवं दार्घसत्रं दाविकम् । यमादेस्तु याम्यः प्राजापत्यः पाशुपतः . आग्नेय औत्सः । भवादित्वात् गार्गीय: काशिकः राष्ट्रिय इत्यादि । अध्यात्मादः णिकः। डादध्यात्मादेर्भवेऽर्थे णिक: स्यात् । अध्यात्मे भव आध्यात्मिकः । अध्यात्मादिर्यथा- अध्यात्ममुपजानूपकर्ण स्यादुपनीवि च । अधिभूताधिदेवञ्च खग्रामोईन्दमं तथा । अर्द्धदेहः समानादि-र्लोकोत्तरदमेव च । खाध्याय-चतुरर्थे च कदाचिदिह षोड़श । अध्यात्मादाविह प्रोताः समानोऽन्ये प्रयोगतः । अध्यात्मादय: षट् कतवाः (१)। आधिभौतिकम् आधिदैविक सुभगादित्वात् योर्दयोनिः। अईन्दमशब्द जईसमानार्थः । समानादेस्तावत्-समानदेशिकः समानग्रामिकः। लोकोत्तर दात्तावत्-ऐहलौकिकः पारलौकिकः, इयोर्दयोनिः । चतुरर्थे । .(१) अव्ययीभावसमासनिष्पन्नाः ।

·६५२ मुग्धबोध व्याकरणम् । भव: चातुरधिकः । अत्र पाठात् ग-वाचे न लुक् त्यस्य । भूले ऐहिकमिति। एवं कादाचित्कम् । समाने भवः सामानिकः । अस्याकृतिगणत्वात् शेषे भवः शैषिकः । वादन्तःपूर्बात् । डात् कृतवात् अन्तःशब्दपूर्बात् भवेऽर्थे णिक: स्यात् । अन्तरगारे भवः आन्तरगारिकः आन्तहिकः । अन्तःशब्दस्याधिकरणप्रसिद्धत्वात् स्यर्थे वसः । ग्रामात् पय॑नुपूर्वात् । डात् कृतवात् पय॑नुपूर्वाद ग्रामाद- भवेऽर्थे पिणक: स्यात् । परिग्राम भव: पारिग्रामिक: आनु- ग्रामिकः। आभ्यामिति किं ? मूले ग्रामीण: ग्राम्य इति पारा- दित्वात् इनः दिवादित्वात् यः । प्राण्यङ्गदिगादिभ्यां यो देवादिस्तु णित् । डेभ्यः प्राण्यङ्ग- वाचिभ्यो दिगादिभ्यश्च भवेऽर्थे य: स्यात्, णित्तु देवादेः। मूले मूईन्यमिति मूनि भवमिति वाक्यम् । एवं हृद्यं कण्ठं तालव्य- मित्यादि । दिगादेस्तावत्-दिशि भवं दिश्यम् । दिगादिर्यथा- दिक्-पक्ष-मृग-पन्यानोऽलौक-शाखि(१)रहो(२)गणाः । वर्ग:मित्रान्तराऽऽकाश-वेश-कालादयो (३) मुखम् ॥ जधन मेघ-यूथाऽन्ता न्याय-धायावुखा(8)पि च । मेधोऽनुवंशो वंशोऽथ संज्ञायामुदकं मतम् ॥ अत्र ये वृद्धास्तेभ्य ईयः शेषेभ्यः प्णो बाध्यते। मुखनधनयोः प्राण्यङ्गवचनवेऽपि प्राण्यङ्गभिन्नेऽपि यप्राप्त्ययः पाठः। उदके (१) साचिन इत्यन्यत्र पाठः। (३) काल, आदि। (२) रहसशब्दः। (8) उमाशब्दा ·सह-पञ्चम्यन्तभिन्नपदखाप्यययोमाः इति निमः: तेनाव तद्धितः। ६५३ भवा उदंक्या रजखला। नात्र प्रकतिप्रत्ययार्थेन शब्दवृत्तिः । संज्ञायामिति किम् ? औदका मत्स्याः । देवादेस्तावत्-देवे भवं देव्यम् । यद्यपि यमादित्वात् दैव्यमिति सिध्यति तथापि भवार्थे देवमिति वारणार्थम् । देवादियथा- देवः पञ्चजनं चैव गम्भौरोऽथ व-से परे । परिसौरानुसौरोपसौरोपणमेव च ॥ पर्योष्ठोपकलापानुशीतं परिमुखं तथा । परिहन्वनुगङ्गानुमाषानुयवमेव हि ॥ अनुवंशं परिखलाऽनुपथानुतिलन्तथा । अनुसूपमथो यज्ञे चतुम्मासं प्रकीर्तितम् ॥ अथानन्तरं पर शब्दाः परिसौरादयः सप्तदश व से देवादी पठ्यन्ते । पूर्व(१)मनुवंशशब्दोऽवसे। परिमुखमित्यत्र सर्वतो- भावार्थ-परिशब्दस्य योगविभागात्. इह व-सग्रहणज्ञापकाहा व- सः (२)। चतुर्ष मासेषु भव: चातुम्मास्यो यज्ञः । मूले नादेयमिति नद्यादित्वात् ष्णेयः । शालीयमिति वृद्धा- दीयः, शालायां भव इति वाक्यम् । नागर इति ष्णः । डादग्रशब्दात् य इथ ईय एतेस्युर्भवे: (१) पूर्व दिगादावित्यर्थः । (२) वजनार्थ परिशब्देन सह पञ्चन्यवासाचना इदि . "बापर्यपवहिरञ्चां प्या" इति वार्षिक सर्वर पूरे दृश्यन् ! :- मित्यव्ययी भावः। पचान्तरमयात्रने नहरेति: समासनिमाहितशब्दानां मध्ये पट्टा देवराव इ. . अग्रात् येयेयाः।

·६५४
मुग्धबोधं व्याकरणम्।
.
४३१ । व्यटे लौंपो ऽनाराच्छश्चतोऽच्यै ऽयो।
(व्य-टेः ।, लोप: १२, अनारात्-शश्वतः ६, अच्-ये ७,
अयौ ७)।
पौनः पुनिकः, बाह्यः वाहीकः ।
४३२ । न दं तसो वस्त्यर्थे च ।
(न ।१।, दं ११, त-सौ १॥, तु ।११, अस्त्यर्थे ७, च ।११)।
.
मूले अग्रामिति, अग्रियम् अग्रीयम् । परैकदशिनः तदन्तादपौ-
च्छन्ति तेनात्यग्रामित्यादि ।
४३१ । व्यटः।
व्यस्य टि: व्यटि: तस्य। पाराच्च शखच्च
तत्, न तत् अनाराच्छश्वत् तस्य । अञ्च यश्च अयं तस्मिन् ।
नास्ति युर्यस्मिन् स: अयुस्तस्मिन् । भारांच्छ वहर्जितस्य व्यस्य
टेर्लोप: स्यात् अचि ते युवर्जिते ये च। पौनः पुनिक इति
पुनःपुनर्भव इति वाक्यम्, अध्यात्मादेराकृतिगणत्वात् णिकः,
अनेन टिलोपः । अयाविति किम् अहंयुः !
वहिषो ण्यणीको। डाइहिस्शब्दात् भवेऽर्थे ण्यणीको
स्याताम् । मूले बाह्य इति, पक्षे वाहींकः, वहिर्भव इति वाक्यम्
अनेन त्ये पूर्वेण टिलोपः ।
४३२। नदम् । अच्चे यावित्यनुवर्त्तते । तच सश्च तौ।
अस्ति अर्थो यस्य तस्मिन् । तस्मिन्निति निद्दिष्टे पूर्वस्येति न्यायात्
पूर्वदमाक्षिपतीत्यत आह पूर्व दसंझं न स्यादिति ।
तेर्लुकि लुप्तक्तिमाश्रित्य दवे. अनेन निषिध्यते भारतीय इति ।
.
अत्र

·:..
तद्धितः।
: अयावचि. ये :च ते पूर्व दसंजं न स्यात् तान्त सान्तौ तु
अस्त्यर्थे च ।
: ‘रातीयः शाश्वतिकः ।
:
आराद्भव इति वाक्यं, बसंज्ञकवादीयः अनेन दत्वनिषेधान
चपोऽबे, जब् ।
क्यङ्ग्ये च । क्ये ड्ये च पूर्व दसंज्ञं न स्यात् । गामिच्छति
गव्यति, गौरिवाचरति गव्यते इत्यादौ दान्तत्वात् वाव गोर्दान्ते
इति न अवादेश इति, एवं तड़ितमिच्छति तडित्यतीत्यत्र न
चपोऽवे जब्, नमस्यति इत्यत्र न विः ।
शश्वतः णिको वा न कश्च ।, डाच्छश्वच्छब्दात् णि को
वा स्यातू णिकस्य न कश्च । मूले शाखतिक इति, शश्वत् त्रिषु
कालेषु भवः विद्यमान इत्यर्थः । पक्षे शाश्वत: न टेर्लोपः न
चपोऽबे जब्च ।
षणश्च ।
अहि वस्यस्ति कुक्षि दृति, कलसिभ्यः (१) यो ग्रीवायाः
डेभ्य एभ्यो भवार्थे ष्णेयः स्यात् ग्रीवायाः ष्णेयष्णौ।
अहौ भवम् आइयं वास्तेयम्, अस्तौति त्यन्तप्रतिरूपनिपातस्य
धनवाचकस्यास्तिशब्दस्य ग्रहणम्, आस्तेयं कौक्षेयं दायं कालसेयं
अवेयं अवम् ।
अङ्गुलिजिह्वामूलाभ्यामीयः। डाभ्यामाभ्याम् ईय: स्यात्
(१) कलसिशब्दोग्न इखान्तः । तथाच मायः निमुदाधियों
जोड़यन्तोति-इति तद्धितपादे ४७६.सले गोपीचन्द्रा...
..

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । भवेऽर्थे । अङ्गुलौ भवः अङ्गुलीयः जिह्वामूलीयः । कथं मुखतीयः पार्वतीयः (१) ? गहादित्वात् । वर्गान्ताच्च। डार्गान्ताद्भवेऽर्थे ईयः स्यात् । कवर्गे भवः कवर्गीयः पवर्गीयः। वर्गान्तादिति किं ? वयः दिगादि- वात् यः। अशब्दे येनौ च । डाहर्गान्तात् य ईन ईय एते स्युः भवे- ऽथें न तु शब्दे वाचे। कृष्णवर्गे भवः कृष्णवग्यः कृष्णवर्गौण:- कृष्णवर्गीयः । शब्दे तु कवर्गीयो वर्ण: मध्यान्मण्मीयदिनसीया दस्य नुम् च। डान्मध्यादेंते (२) स्युः भवेऽर्थे, दस्य नुम् च, उम् इत् । मध्ये भवः माध्यमः मध्य- मीयः माध्यन्दिनः मध्यीयः । कर्ण ललाटाभ्यां कोऽलङ्कार। डाभ्यां भवेऽर्थे कः स्यात् भूषार्थे । कर्णे भवोऽलङ्कारः कर्णिका, ललाटिका, यस्यापवादः । अलङ्कार इति किम् ? कण्वं ललाव्यम् । स्थामाजिनान्ताल्लुक् । डात् स्थामान्तादजिनान्ताच भवेऽर्थे विहितस्य त्यस्य लुक् स्यात् । अश्वत्थानि भवः अश्वत्थामा वृका- जिनः सिंहाजिनः । ग्रन्थादनेकाचः णि कः। डात् ग्रन्थवाचकादनकाच: णिकः स्यात् भवेऽर्थे । इष्टौ भवः ऐष्टिक: पाशुकः। एकाचस्तु सुपि भवः सौपः तैङः। . (१) मुखतस् पार्श्वतस् शब्दयोरव्ययत्वादीये टे लोपः। (२) मण् मीय दिनण ईय प्रत्ययाः । .

·तद्धितः। : . . बह्वचोऽन्तोदात्ताच्च। 'डादन्तीदात्ताहह्वचो ग्रन्थाद्भवेऽर्थे ष्णिकः स्यात् । षत्वञ्च णत्वञ्च षत्व-णले, तयोर्भवः पावणविकः, स-खरेणान्तोदात्तः(१) । अन्तोदात्तादिति किम् ? संहितायां भवः सांहितः, प्रादि-स-खरेणाद्युदात्तः । पूर्वेणैव सिद्धे अनन्तोदात्ताद- बह्वच: ष्ण एव, पृथग्विधानात् । ऋदृक्पुरश्चरणाख्यातभ्यः । ऋदन्तात् . शब्दात् .पुर- चरणशब्दात् पाख्यातशब्दाच .डात् णिकः स्यात् . भवेऽर्थे । पञ्चसु होटषु भवः पाञ्चहोटकः, ऋचि भवः आर्चिकः, एकाच्- त्वात् ष्णस्यापवादः, पौरश्चरणिकः आख्यातिकः, अनन्तोदात्तत्वात् पास्यापवादः। ऋषेरध्याये। डादृष्यभिधानग्रन्थवाचकात् भवेऽर्थे णिकः स्यादध्याये वाये। ऋषिशब्द उपचारात् ग्रन्थविशेषमभिधत्ते । वशिष्ठे भवः वाशिष्ठिकः वैखामित्रिकः । अध्याय इति कि? वाशिष्ठी ऋक् । यज्ञक्रतुवाचिभ्याम् । डाभ्यां यज्ञवाचिभ्यां क्रतुवाचिभ्यान णिकः स्यात् भवार्थे । अनन्तोदात्तार्थ आरम्भः । नवयजे भवः नावयज्ञिकः । क्रतुभ्यस्तावत्-राजसूयिकः वाजपेयिकः । क्रतुभ्य इत्येव सिद्धे यज्ञग्रहणमसोमयागे यथा स्यात्, पाञ्चौदनिकः (२)। (१) से समासे खर उदात्तादिस्तेन । (२) सोमसाथेषु यागेवेतौ (क्रतयज्ञशब्दौ ) प्रसिद्धौ । तवान्यतरोग- होनेन सिद्धे उभयोरुपादानसामर्थ्यादसोमका व्यपीह ग्टह्यन्ते इति सिद्धान्न- कौमुदी (श६८)। ८३ ·६५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पुरोडाशपौरोडाशाभ्यामणित् । डाभ्यामाभ्यां ग्रन्थाभ्यां भवेऽर्थे णिकोऽणित् स्यात् । पुरोडाशः पिष्टकपिण्डः तत्र भव: पुरोडाशिकः । पुरोडाशिकी ऋक् । पुरोडाशसंस्कारको मन्त्रः पौरोडाशः तत्र भवः पौरोडाशिकः पौरोडाशिकी। पौरोडाश- शब्दादन्तोदात्तात् पूर्वेण णिकविधाने पौरोडाशिकः पौरो- डाशिकौति सिद्धे पौरोडाशग्रहणं पुंवद्भावनिषेधाभावार्थमिति या ऋगयनादिव्छन्दसो यश्च । हागयनादेन्थाद्भवेऽर्थे प्णः स्यात्, छब्दसस्तु य-प्णौ। ऋगयने भवम् आगयनम् । ऋगयनादियथा- ऋगयन-विद्या-निगम-न्यायं छन्दोभाषोत्याद-पुनरुक्तम् (१)। छन्दोविचिति-छन्दीविजिनी-छन्दोमान-व्याकरणानि । अङ्गविद्या त्रयीविद्या पदव्याख्यानमेव च । छन्दोव्याख्यानोपनिषच्छिक्षासंवत्सराद्यपि ॥ उत्पातश्च मुइर्तश्च क्षेत्रविद्या तथैव च । वास्तुविद्या निमित्तञ्च निरुक्तं परिकीर्तितम् ॥ छन्दसि भव: छन्दस्यः छान्दसश्च । सर्चस्मात् णिको बाध्यते । सरवाः ष्णे यलोपः। सरवो भवः सारवः, अत्र यलोपः । भवे किम् ? सरयां जातः सारयवः । जाते। डादित्येव । तन्नातेऽर्थे वेत्त्यादित्वात् ष्णः स्यात् । भवजातयोरयं भेदः, भवो विद्यमान: जात उत्पन्नः । शुन्ने जातः 1१) छन्दोभाषा, उत्पादः ।

·तद्धितः । श्रीनः माथुरः। यमादेस्तु याम्यः आदित्यः आग्नेयः कालेयः प्राजापत्यः पाशुपत: औत्स इत्यादि। भवादित्वात् गार्गीयः शालीयः नादेयः कालिकः राष्ट्रिय इत्यादि। प्राहष इकः । प्राषि जातः प्राषिकः, एण्यस्यापवादः । नाम्नि शरदो णकः । डाच्छरच्छब्दासकः स्यात् जातऽर्थे, त्यान्तेन संज्ञा चेदम्यते । शरदि जाताः शारदकाः मुहाः दर्भाश्च । अनानि तु शारदिकं, यथाप्राप्तम् । मूलावस्करप्रदोषपूर्वाह्वापराह्वात् कः। डेम्य एभ्यो जाते- ऽर्थे कः स्यात् नाम्नि। मूले जातः मूलकः, आर्द्रायां जात: आर्द्रकः, केऽकः ख इति खः। अवस्करकः प्रदोषकः पूर्वाह्नकः अंपराहूकः, अनानि तु यथाप्राप्तम् । पथः पन्थश्च । के पथः पन्थादेशश्च । पथि जात: पन्थकः । अमावास्यामावस्याभ्यामश्च वा। डाभ्यामाभ्यां कः अश्च वा स्यात् जातेऽर्थे संज्ञायाम् । अमावास्यायां जातः अमावास्यकः अमावास्यः । पक्ष पलद्यादिष्णः आमावास्यः । एवम् अमावस्यकः अमावस्यः आमावस्य इति । सिन्ध्वपकराभ्यां कः ष्ण-ट्णौ च । डाभ्यामाभ्यां जातेऽर्थे कः स्थात् ष्ण-ट्णौ च क्रमात् स्याताम् । सिन्धी जातः सिन्धुकः, यो सैन्धवः, कच्छादिपाठात् नृतत्स्थयोर्णकस्यापवादः । अपकरे जात: अपकरकः, णे आपकरः । एतत्पर्यन्तं नाम्नीत्येकदेशिनः । तिष्थ-पुनर्वसु-खाति-हस्ता-विशाखा-बहुलाभ्यो लुक् । एभ्यो जातार्थस्य त्यस्य लुक् स्यात् । तिष्ये जातः तिष्यः पुनर्वसुः ·६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । स्वातिः:हस्तः विशाखः, बहुलाः कृत्तिकाः तासु जात: बहुल: तस्य लुकि स्त्रीत्यस्य लुक् । नक्षत्रेभ्यो वा । नक्षत्रवाचिभ्यो जातार्थत्यस्य लुवा स्यात्(१)। अश्विन्यां जातः अश्वी. ष्णे तस्य लुकि स्त्रीत्यस्य लुक, पक्षे आश्विनः । अश्वयुक आश्वयुजः, रोहिण: रौहिणः, मृगशिराः मार्गशीर्षः, अभिजित् आभिजितः, चित्रः चैत्रः, श्रवणः श्रावणः, रेवतः रेवतः । वत्सशालात्.।। वत्सशालशब्दाज्जातार्थत्यस्य लुग्वा स्यात् । वत्सशाले जात: वत्सशालः पक्षे वासथालः । फल्गुनीशतभिषग्भ्यां टडौ च । प्राभ्यां जातार्थत्यस्य लुक् वा स्यात् लुकि सति क्रमाडौ वा स्याताम् । . फल्गुन्या जातः फल्गुन:, टपक्षेऽपि फल्गुनः। स्त्रियां फल्गुना फल्गुनी च, टे कृते टिवादी । उभयत्यतपक्षे फाल्गुनः, फाल्गुनी (२)। शतभिषजि जाता शतभिषा, डिति टिलोपः लोपे अत: प्राप् डाभावपक्षे शतभिषक्, लुगभावपक्षे यातभिषजी । अविष्ठाषाढ़ादीयणीयौ च वा । : आभ्यां जातार्थत्यस्य लुग्वा स्यात् लुकि ईयः णीयश्च वा । अविष्ठायां जातः अविष्ठः अविष्ठीयः वाविष्ठीयः, लुगभावपक्षे श्राविष्ठः । आषाढ़ायां जात: आषाढ़ः आषाढ़ीयः, लुगभावपक्षे आषाढ़ः। अन्ये तु अषाढ़ेति इस्लादि, .. (9) विशेष विधिशेषोऽस्य विषयः । (६) उभयं लुक् टप्रत्ययश्च तयोरभावपचे प्णे स्त्रियामीप् । ..

·. (१) खराणां शाडाइदिक का शटर तद्धितः। सथाच "यद्रोहिणीयोगफलं तदेव भवेदषाढ़ासहित च चन्द्र" इति वराह इत्याहुः। स्थानान्त-खरशाल-गोशालाल्लुग् नित्यम् । एभ्यो जातार्थत्यस्य लुक् नित्यं स्यात् । गोस्थाने जातः गोस्थान: महिषस्थान: खरशालः (१) गोशालः। एभ्यः किं ? स्थाने जातः स्थानीयः माहिषशालः । स्त्रियां चित्रारोहिणीरवतीभ्यः । आभ्यो जातार्थत्यस्य नित्यं लुक स्यात् स्त्रियां वाच्यायाम् । चित्रायां जाता चित्रा, रोहिणी रेवती कन्या, उभयत्र नदादेराकतिगणवादीप। स्त्रियामिति किं ? चित्रायां जातः चैत्रः रोहिणः रैवतः । न मघादः । मघादेोतार्थत्यस्य लुक् न स्यात् (२)। मघासु जातः माघः, अश्वत्थेषु जात: आश्वस्थः, प्रोष्ठपदासु जातः प्रोष्ठ- पादः, सुपञ्चालादित्वात् अन्त्यदस्य विः । कृत-लब्ध-क्रौतेषु । डादित्यनुवर्तते । डादेवर्येषु वेत्त्यादित पणः स्यात्। शुध्ने कतो लब्धः क्रोतो वा चौघ्नः मायुः । यमादेस्तु याम्यः आदित्यः आग्नेयः कालेयः प्राजापट: पत: औत्स इत्यादि। भवादितात् गार्गीयः ना माथि इत्यादि। कुशले। डात् कुशलायें वैत्यादित्वात् ए. इत्यनेन लोवत्वे हखः। (२) नक्षत्रेभ्यो वा इतर निमा ए.' को ·मुग्धबोध व्याकरणम् । कुशलः श्रौनः एवं माथुर। यमादेस्तु. याम्यः श्रौत्स इत्यादि। भवादित्वात् गार्गीयः नादयः राष्ट्रिय इत्यादि । पथ्यादेरकः । डात् पथ्यादेरकः स्यात् कुशलार्थे । 'पथि कुशलः पथकः ।. पथ्यादिर्यथा- पन्याः पिचिण्डा निचयाश्महादा- बादा नया-कर्ष जयैः पिशाचः । पथ्यादयश्चेह दशैव सिद्धा (१) भाष्यादिशास्त्राणि बुधैविचार्य । सरु-शकुन्यशनिभ्यः कः । डेभ्य एम्यः कुशलाथै कः स्यात् । सरौ कुशलः. सरकः शकुनिकः अशनिकः ।। प्रायभवे । डात् प्रायभवेऽर्थे वेत्त्यादित्वात् ष्णः स्यात् । श्रुघ्नः प्रायभवः प्रायेण बाहुल्येन भवः श्रौनः, माथुरः । यमादेस्तु याम्यः आदित्यः आग्नेयः प्राजापत्यः पाशुपतः औत्स इत्यादि। भवादि- त्वात् गार्गीयः नादेयः राष्ट्रिय इत्यादि। उपनीव्युपजानूपकर्णात् णिकः। डेभ्यः एभ्यः प्रायभवेऽर्थे ष्णिकः स्यात् । उपनौविनि प्रायभवः औपनौविकः, औप- जानुकः अोरिकस्य कः, औपकर्णिकः । सम्भूते। डात् सम्भूतेऽर्थे वेत्त्यादित्वात् ष्णः स्यात् । सम्भूतशब्देन सत्तोत्पत्ती नोच्येते भवनाताभ्यामनुगतार्थत्वात्, किन्तु आधाराधिययोरन्यूनानतिरिक्तता। शुध्ने सम्भूतः श्रौनः माथुरः । अत्र (१) सिद्धा.अशिष्टाः।

·तद्धितः। ..- यमादेस्तु याम्यः आदित्यः आग्नेयः कालेयः प्राजापत्य औत्स इत्यादि । भवादित्वात् गार्गीयः नादेयः राष्ट्रिय इत्यादि.।. कोषाहस्त्रभेदे षणेयः। डात् सम्भूतेऽर्थे : वस्त्र विशेष वाचे पणेयः स्यात् । कोषे सम्भूतं कौषेयं वमिकोषोत्थं वस्त्रम् । वस्त्र- भेद इति किं ? कोषः कमिः । कालेभ्यः साधुपुष्पात्पचमानेषु । डेभ्यः कालवाचिभ्य एवर्थेषु भवादित्वात् यथाविहितं त्याः स्युः । हेमन्ते. साधु: पुष्पाति पचते वा हैमन्तिक: हैमन्तः हैमनः, वासन्ती कुन्दलता, शारदाः शालयः, पाषण्याः तिला इत्यादि । पुष्पा विकसने शट पुष्पात् । डुषपचौज पाके, ढघे शानः, पच्यमानः । उसे च । डेभ्यः कालवाचिभ्यः उत्तेऽर्थे भवादित्वात् यथा- विहितं त्याः स्युः । हेमन्ते उप्यन्ते हैमन्तिकाः हेमन्ता हेमना. यवाः; प्रावषेण्यास्तिलाः, शारदा मुद्दा इत्यादि । पृथग्योग उत्तरार्थः (१)। पाखयुज्या णकः। डादाखयुजीशब्दादुप्सेऽर्थे णकः स्यात् । आखयुज्यामुप्तः आश्वयुजको माषः, आश्वयुजी आखिनी पौर्णमासी। ग्रीष्मवसन्ताभ्यां वा। डाभ्यामाभ्यामुतेऽथे णकः स्यात् वा। ग्रीमे उप्तः ग्रैष्णकः वासन्तकः, पक्षे ग्रेमः वासन्तः । देय ऋणे। डेभ्यः कालवाचिभ्यो देयेऽर्थे भवादित्वात् (१) उपस पूर्वसले निर्देशनैव सिद्धे पृथविधानं परमानुसत्यमिति- भावः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । .. ययाविहितं त्याः स्युः, यदेयं तहां चेद्भवति । : मासे देयमृणं मासिकम् आईमासिकं सांवत्सरिक, सन्यायां देवऋण सायं पन्तद्यादित्वात् थाः । अश्वस्य-कलापि यव-वुपादकः। डेभ्य एभ्यः कालवाचिभ्यो देवणेऽर्थे अकः स्यात् । यस्मिन् कालेऽश्वस्थः फलिनः, मयूराः कन्नापिन: (१) यवबुपमुत्पद्यते स काल: साहचर्यादखत्यादिभि- रुच्यते । अश्वत्ये देवमृणम् अश्वत्यकं कलापकं यवबुषकम् । ग्रीमावरसमाभ्यां णित् । डाच्यामाभ्यां देवणेऽर्थे अको णित् स्यात् । गौमे देयमृणं ग्रैमकम्, अवरसमायां देयमृणम् आवरसमकम् । अवरसमाशब्देनागामिवत्सर उच्यते। ... संवत्सराग्रहायणीभ्यां णिकश्च । डाभ्यामाभ्यां देवणेऽर्थ णकरिणको स्याताम् । संवत्सरे देयमृणं सांवत्सरकं सांवत्सरिकम् आग्रहायणकम् आग्रहायणिकम् । ननु वेति कृते सिद्दे णका- भावपक्षे कालवाचित्वात् पिणको भविष्यति किमिहः णिक- विधानेनेति चेत् सत्यं, पलद्यादी फलपर्वणोः (२) संवत्सरशब्दस्य पाठात् देवणवेन फल विवक्षित (३) णिक बावित्वा प्णः प्रवर्त्तते, तहाधनाय इदमिति। व्याहरति मृगे। कालभ्य इति प्रवर्तत डेभ्यः काल- वाचिभ्यो व्याहरतीत्यर्थे भवादित्वात् यथाविहितं त्याः स्युः, यो () यदिन कावे मराः कलापिनो भवन्ति स काटा कलापीति । (२) पते पण घ वाच्चे इत्यर्थः । (३) देवर्ण मानवविज्ञायामित्यर्थः।

·तद्धितः। व्याहरन् स मृगश्चेद्भवति । निशायां व्याहरन् (१) मुंगनैशिको नेशः, प्रादोषिकः प्रादोष:, हैमन्तिकः हेमन्तः, प्रावषेण्य इत्यादि। मृग इतिं किं? निशायां व्याहरन्नरः । कालेण्यः इति किं ? वने व्याहरति मृगः। ष्णिको नियुक्त । ले नियुक्तोऽर्थे णिकः स्यात् । हार नियुत्तो दौवारिकः, धर्मे नियुक्त: धार्मिकः । अगारान्तादिकः। डादगारान्तानियुक्तोऽर्थे इकः स्यात् । देवागार नियुक्तः देवागारिकः । निषिद्धदेशकालाभ्यामधीते णिकः । डाभ्यां निषिवदेश- कालाभ्यामधीतेऽर्थे णिकः स्यात्। चतुष्पथेऽधीते चातुष्यथिक: चातुहशिकः। कठिनान्त-प्रस्थान-संस्थानेभ्यो व्यवहरति (२)। डेभ्य एभ्यो व्यवहरतीत्यर्थे णिकः स्यात् । वंशकठिने व्यवहरति वांशकठि- निकः प्रास्थानिक: सांस्थानिकः । वसति निकटात्, षिकस्त्वावसथात् । डानिकटशब्दाहसतीत्यर्थे णिकः स्यात्, आवसथात्तु षिकः । निकटे वसति नैकटिकः, सथिकः । स्त्रियाम् पावसथिको आवसधिकमायः, पुंवद्रावः (३)। पृथिवीसबभूमिभ्यां ट्ण-क्ष्णौ विदिते। डाभ्यामाभ्यामती पाव- (१) शब्दायमानः। (३) प्रस्थान इत्यत्र प्रस्तार इत्यपि कचित् पाठः। (३) णित्तान्तत्वाभावादितिशेषः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । क्रमात् स्याताम् विदितेऽर्थे । . पृथिव्यां विदितः (१) पार्थिवः; सर्वभूमो विदितः सार्वभौमः, सुभगादित्वाहयोर्दयोर्तिः। लोक-सर्बलोकाभ्यां ष्णिकः प्रसिद्ध च। आभ्यां प्रसिद्ध विदिते चार्थे णि कः स्यात् । लोके प्रसिद्धो विदितो वा लौकिका, सावलौकिकः, योदयोद्भिः । कालेभ्यो दीयते काय वा भववत् । डेभ्यः कालवाचिभ्यो दीयते कार्थे वा अर्थे भववत् त्याः स्युः। मासे दीयते कार्य वा मासिकम्, आईमासिकं सांवत्सरिकं प्रावृषण्यं हैमन्तं हैमन- मित्यादि। :. व्युष्टादः ष्णः ।. डाष्टिादेर्दीयते कार्ये वा अर्थे ष्णा: स्यात् । व्युष्टे (२) दीयते काय वा वैयुष्टम् । व्युष्टादिर्यथा, व्युष्ट-संघात-नित्योपवास-तीर्थ-प्रवेशनम् । प्रवास-निष्क्रमो पौलुमूलाऽग्निपदमित्यपि ॥ यः साधौ । डात् साधावर्थे यः स्यात् । सामनि साधुः निपुणों योग्यो वा सामन्यः। एवं ब्रह्मण्यः कमण्यः सभ्यः । प्रतिजनादेीनः। डात् प्रतिजनादेोन: स्यात् साधावर्थे । प्रतिजनं साधु: प्रातिजनौनः। प्रतिजनादिर्यथा- प्रतिपञ्चमहदिखसर्वादिजन-संयुगौ। परपूर्वकुलाऽमुष्थकुलं सम-परायुगम् । इदंयुगमिह प्रोक्ता दश एकाधिका बुधैः । -- (१) विदितो ज्ञातः प्रकाशित इन्यथः इति काशिका (५।११४३) । (२) व्युष्टे प्रभाते।

·। तद्धितः । ... जन जन प्रति प्रतिजनं वौसायां वसः,प्रतिसंयुगीनमित्यादि । अमुष्य कुलमिति न था लुक, प्रामुष्थकुलीन: (१) । भक्तासः परिषदो ण्यश्च । . डात् भक्तशब्दात् साधावर्थे णः स्यात्, परिषदस्तु स्यश्च । भक्ते. साधुः भातः शालिः । पारिषदः पारिषद्यः । परे तु परिषच्छन्दात् णं नेच्छन्ति । कथादेःणि कः । डात् कथादेः साधावणे णि कः स्यात् । कथायां साधुः काथिकः । कथादिर्यथा- कथा वितण्डा-जनवादबोधी गुणो गणो वेणुगुहौ निवास: । : शक्तूपवासौ विसुधा च वृत्तिः प्रवास-मांसौदन-संग्रहाश्च । विकथक्षुः कृष्णविदायुर्वेदौ निसुधा तथा । कुल्माषापूप-संग्राम-सङ्घाताः पञ्चविंशतिः ॥ . पथ्यादेः ष्णेयः । डात् पथ्यादेः साधावर्थे ष्णेयः स्यात् । पथि साधु पाथेयं, खापतेयं धनम् । पथ्यादियथा- पन्थाश्च स्वपतिश्चैवातिथिवसतिरित्यपि । सतीर्थाद्यो वासिनि । डात् सतीर्थशव्दात् यः स्यात् वासिनि वाच्थे। सतौ वासी सतीर्थः, एकगुरुसमीपे यस्य वासोऽस्ति स इत्यर्थः । सोदर-समानोदराच्छयितरि। डाभ्यामाभ्यां शयितयेथे यः स्यात् । सोदरै शयिता सोदयः समानोदयः । सगर्भ-सयूथाभ्यामनुज-सहचारिणोः । डाभ्यामाभ्यां क्रमाद- समानो गर्भ: सगर्भः तत्रानुजः सगभ्यः, नयोरर्थयोर्यः स्यात् । (१) अल बदसः ष्णायनणीनणकान्तकुलणकान्त पुलेषु इति वार्त्तिकम् ।

·सुग्धवोधं व्याकरणम् । ४३३॥ अहोऽलोऽनीने (अङ्गः ६, अङ्गः १२, अनीने )। आह्निकम् । ईनेतु हाहीनः । सुपाञ्चालक: अर्धपाञ्चालकः । समानं यूथं सयूथं तत्र सहचारी सयूथ्यः । अन्ये तु छान्दस- मित्यप्याहुः। अहो। न इनः अनोन: तस्मिन् । तथाच अहन् इत्यस्य इनसिन्ने ताचि युभिन्ने तये च अङ्ग इत्यादेश: स्यात् । आङ्गिकमिति-अङ्गि भवमिति वाक्यं, कालवाचित्लात् णिको- निनाङ्गादेशः । दाहीन इति-हे अहनी अधीष्टो भूतो भावी वा इत्यर्थे गात् रावबहः संवत्सरादितीनः, (१) सान्तविधेरनित्य- त्वात् पल्याभावेन (२) सर्वेकदेशेत्यादिना नाङ्गादेश:(३) । अथवा अब ईनवजनज्ञापकात् षत्वे कृतेऽपि नाङ्गादेशः । सुपञ्चालादरन्त्यस्य दस्य त्रिं दर्शयति सुपाञ्चालक इति- शोभनाञ्च ते पञ्चालाश्चेति सुपञ्चालास्तव भव इत्यर्थे व्वविषयाद- वृद्धाञ्चेति णकः (४)। पञ्चालानाम् अईम् अपञ्चालास्तत्र भव: अईयाञ्चालक: पूर्ववसकंः । पच्चालादिः प्रागुक्तः । 11) ६२३ पले वात्तिकस्वमिदमनुसन्धेयम् । (२) ग्रहीन इति विषयद्विगुनिष्पादितत्वात् सस्यहोरान इत्यनेनेति शेषः। (३) सबैशेत्यादिसूने पपरे एवाहादेश इन्युनोः। (el ६०३ पले बार्तिकसूवमन्वेषणीयम् ।

·तद्धितः । । दौवारिकः सौवरं सौवं सौवस्तिकः सौवादुमृदवं वैयल्कस शौवं शौवनं स्फेयकतं सौवं सौवाध्यायिक सौवग्रामिक नेय- ग्रोधम् । एकति किं न्यायोधमूलिकम्। यौवापदं खापदं, नयशवं न्याशवम् । खागणिकम् । हारस्वरेत्यादिसूत्रस्योदाहरणमाह दीवारिक इत्यादि- हारे नियुक्त इत्यर्थे णिके वस्य उम् पश्चाव्रिः । खरमधिकृत्य कतो ग्रन्थः सौवरः । स्वः खर्गे भवं सौवं, णे व्यटेरिति टेर्लोपः । खस्ति वक्ष्यति सौवस्तिकः, स्वस्ति यथा स्यात्तथा वक्ति सौवस्तिकः, प्रभूतादित्वात् णिक इत्यन्थे। खादुमृदुनि संस्कृतं सौवादुमुदवं भक्तां, संस्कृते भक्ष्येऽर्थे वेत्यादित्वात् ष्णः। व्यल्कसोऽव्युत्पन्नस्तत्र भवः वैयल्कसः । अन्ये हारादौ न पठन्ति, तेषां मते विगतोऽर्को व्यर्कस्तं स्यति व्यर्कसः, कपिलिकादित्वात् रस्य लः, तत्र भवः वैयल्कस इति आद्यचः स्थानजातत्वात् यस्य इम् पश्चाद विः । खो भवं शौवस्तिकम्, अत्र शौवमिति पाठो लिपिकरप्रमादः । कालवाचित्वात्(१) णिकः तस्य तम् (२)। तथाच शौवस्तिकत्वं विभवा न येषां व्रजन्ति तेषां दयसे न कस्मादिति भट्टिः। शुनि भवं शौवनं मांसम्, अविकारणे नलोपाभावः । स्फाकत भवं स्मैयक्कतं, स्फरः खादिरः खड्गस्तेन कृतमिति बीस: । खे धने भवं सौवं, खपरदेवराजजनस्येत्यत्र (३) आत्मार्थखशब्दस्य ग्रहणात् इह स्वस्य (१) श्वः परदिने भवमित्यर्थकत्वात् । (२) तस्य ष्णिकथादौ तकारागमः। ६१० पले वार्त्तिकसूत्रमन्वेष्टव्यम् । (३) ५६ पले खपरदेवराजेत्यादिवार्तिकसूत्रेण स्वकीय इत्येव भवति कथमान सौवमित्याशङ्कयाह प्रामार्थेत्यादि। ।

·६७० मुग्धवोधं व्याकरणम् । धनार्थत्वम् ! . वामनधमंदासौ तु आत्मार्थखशब्दस्यापि इदमर्थे सौवमित्यप्याहतुः। स्वाध्याये भवं सौवाध्यायिक वेदाध्ययनं, खग्रामै भवं. सौवग्रामिकम्, आभ्यामध्यात्मादित्वात् पिणकः । यद्यपि स्वाध्यायखग्रामशब्दयोः स्वशब्दस्य ग्रहणेनैव सिदिस्तथापि अन्वादिस्थितस्त्रशब्दस्य न स्यादित्येतदर्थं पृथगनयोहणम् (१)। दुर्गटीकायान्तु स्वग्राम इत्यत्र वर्गमनमित्युक्त्या स्वर्गमनं वत्तीत्यर्थे सौवर्गमनिक इति वत्तते। न्यग्रोधे जात: नयग्रोधश्चमस: (२) । न्याग्रोधमूलिकमिति-न्यग्रोधमूलेन संसृष्टम् इत्यर्थे णिकः । शुन इव पदमस्य वापदः, शुनी दन्तादाविति र्घः, तत्र भवं शौवा- यद, पचे खापदमित्ति, पलद्यादेराकृतिगणत्वात् णः, अथवा क्वचि- दपवादविषये उत्सर्गोऽभिनिविशते इति न्यायात् णः। त्यही भवं नैयशवं न्याश्वम् (३)। खागणिकमिति-खगणेन चरति, खगणाहेति षिकष्णिकी, णिकपचे इकारादौ णित्ते न वस्य उम् । इकारादिभिन्ने तु खादंष्टायां भवः शीवादंष्टः इत्यादी स्यादेव । अनापि शुनो दन्तादाविति घः । अत्र खादेः खपूर्वस्यैव इका- रादौ ते वस्य उनिषेधात् हारादीनां सर्वेषां णित्ते सामान्य- यवयो(8)रिमुमो स्यातामित्यर्थः । अतएव न्यग्रोधस्यैकोति विशेष- गस्य सार्थकतमिति। (१) तेन सोदरं पूरथतीति खोदरिक इत्यादि सिद्धम् । (२१ न्ययोधो वटवक्षः, चमसो यज्ञपालविशेषः । (३) बर्मुगविशेषः। !) पदान्तस्थितभित्रयोराद्यचः स्थाने अजावयोरपीवः।

·तद्धितः । ६ ४३४ । विकार सङ्घभावेदं हित खार्थादौ (विकार-स्वार्थादौ ७)। एष्वर्थेषु च ते त्याः स्युः। .. ४३४। विकारश्च सङ्घश्च भावश्च इदञ्च हितञ्च स्वार्थश्च ते प्रादयो यस्य स . तस्मिन् । आदिशब्दः . प्रत्येकमभिसम्बध्यते इन्दोत्तरश्रुतत्वात् । प्रकृतेरवस्थान्तरं विकारः। सङ्घः समूहः । शब्दस्य प्रतिनिमित्तं भावः । इदमिति सम्बन्धमानोपलक्षणम् । हितमिष्टसाधनम् । स्वार्थः प्रक्कत्यर्थानतिरेकः । ते त्याः स्युरिति- णि ष्णेय ष्णा ष्णायन णीय ष्णिक ण णौक कण णौन इय एते ।' सेतोऽनितश्चेति अभिधानात् ज्ञातव्या इत्यर्थः । ष्याः । . था इत्यधिकारः प्रमाः प्राक् । विकारे । ष्यन्ताहिकारऽर्थे वेत्त्यादित्वात् ष्णः स्यात् । मृत्ति- काया विकारः मार्तिकः आश्मः प्रासादः । नजा निर्दिष्टस्या- नित्यत्वात् आश्मन इति कश्चित् । तथाच-"यश्चापमाश्मनप्रख्यं मेषु धत्तेऽन्यदुर्बह"मिति भष्टिः। अस्मन्मते तु इदमर्थे भविष्यति । प्राण्योषधिहक्षेभ्योऽवयवे च । ष्यन्तेभ्य एभ्यो विकारेऽवयवे चार्थे वेत्त्यादिलात् ष्णः स्यात् । प्राणिभ्यष्टको वक्ष्यते, तत्रैवोदा- हार्यम् । इह प्राणिग्रहणन्तु अतः पर ये त्या वक्तव्यास्ते प्राण्योषधिक्षेभ्यो विकारावयवयोरन्येभ्यो विकारमात्रे भव- न्तौति ज्ञापनार्थम् । ओषधिभ्यस्तावत्-नूनीया विकारोऽवयवो वा मौर्वः, एवं दौलः । वृक्षेभ्यस्तावत्-पलाशस्य विकारोऽवयवो ..

·६७२ मुग्धबोधं व्यकिरणम् । हेनो विकार: हैम: प्राप्य आग्रेयः, भिक्षाणां समूहः भैई आझं गाणिक्यं राजकं, गुरोर्भावः गौरवं यौवनं साम्यं वैरूप्यं राज्यं सौहाई, विष्णोरिदं वैष्णवं त्वदीयं माधवनं शौवनम् । वा पालाशः, शिंशपाया विकारोऽवयवो वा शांशपः, इकार- स्याकारः ।। उ-प्राणि-रजतादिभ्यष्टणः। ष्यन्तात् उवर्णान्तात् प्राणि- वाचकाजतादेव टणः स्यात् विकारावयवयोः। देवदारोविकारी- ऽवयवो वा दैवदारवः, प्रेयङ्गवः, कपोतस्य विकारोऽवयवो वा कापोतः, मायूरः, शुनी विकारोऽवयवो वा शौवं मांस, रजतस्य विकारोऽवयवो वा राजतं कुण्डलं, काञ्चनं, तथाच---"पुरौं ट्रक्ष्यथ काञ्चनौ"मिति भट्टिः। “काञ्चनी वासयष्टि"रिति कालिदासः । परशव्यस्य विकारोऽवयवो वा पारशवः, विकारत्ये हितार्थत्यस्य लुक वक्ष्यते (१)। रजतादियथा- रजतं काञ्चनं लोहं सौसं रोहितकस्तथा । उदुम्बरः पौतदारु विकण्टक-विभौतकाः । कण्टकारो नौप-दारु-परशव्योऽत्र कौर्तितः ।। अनुदात्तादः। ष्यन्तादनुदात्तादेर्विकारेऽवयवे चार्थे ट्णः दण्डिनो विकारोऽवयवो वा दाण्डः, . दाधित्या, कापित्थः । पलाशादेवा। प्यन्तात् पलाशादेस्तयोष्टणो वा.. स्यात् । पालाश:, पक्षे ष्ण:-~पालाशः, पालाशस्य विकारः पालाशमयः । .., (१) परशव्यशब्दो हि परशुशब्दात हितार्थे य-प्रत्यय-निष्पादितः । स्यात् । .. : : .

·I. volili, 1 .. . .. ... R 1 inšta, (2nd Edition) Vol. 1. Fasc: 1 @ Rs. 1.1 TITATErtita, Fase 2-6 @ /10/ cachi track padahatih, Fasc. 1.7 @ 110/ encit ztrācāsapradipa Vol. !, Fasc. 1.-8; Vol. II, linsc. 1-4. @ /10/ enel ti sarabindulika, Fisc, 1 /10/ cach 1 sãyn Kasimanjali Prakaraph Vol. II, T'asc, 1--3 @ 110 each 1 Fara Tartika Tatparya Parisuilhi, Fasc. 1:2 @ /10/ cach Narasaral Adamawati, Fasc. )--6 @ 21 cach lo räkritiz-Paingalau, Fasc. l-.1 @ /10/ cach arāçara Smrti, vol. I, Fusc. 2.5; Vol. II, Fasc, 1-6; l'ul. Mac: 1-6 @/10) each ariçara, Institutes of (English) @ 1/-cach ariksumukha Sutram 'rabandhaciutamani (English) Fasc. 1--3 @ 1/4/ each 3 sarnaram, Fasc. 1-3 karisiddhanta Janjari, Fasc. 1 addusana-Samuccaya, Fasc. 1-2 @ 710 each amaraicca Kaha mxc. 1-5, @ 110/ each Apkbga Sätra Vitti, Fasc, 1-+ @ 710, each Ditto S (English) Fasc. 1-3 @ 1/• cachi ix Buddhist Nyaya Tracts. 0 räddha Kriya Kaumudi, Fasc. 1.6 @110/ cach uçruta Sajbita; 1 Eng.) Fasc, 1 @ 11- each addhikauinudi, Fasc. 1-3 @ 110/ orch indaranandam Kavyam irysa Siddhanta. Fasc. 1-2 @ 1.4 each raiuika Sastra Taittreya Braumann, Fasc. 11.25 /10/ nch laitteriya Satihita, Faac, 27-45 (10) ench andya Brälmann, fasc. 10-19 @ 710/ uncle autra Vārteka (English) Hasc, 1.10 Q1/4/ ench l'attvn Cintamani, Vol. 1, Faxc. 1-9, Vol11, Pane, 210, Vol. III, linne, 1-2 Vol. IV. Fasc. 1, Vol. V, l'ase. 1:-17, l'art Il, Vol. 11, Hase. 1.19 @ 10; ach' 98 attra Cintamani Didhiti Vivriti, Vol. I, l'ase, 1-ti; voi, li, lio, 1, 10/oneh attva Cintamani Dilhiti l'rakns, inse. 3.11, 110/ oncli 2 attvārtlindhigama Sutram, Fase, 1-3 @ / 10 inch 1 irthncintainoni, l'asc, 1-3, Q /10/ ench 'rikānda-Mandanam, Tarc. 1-3 Q /10/ ench Tulsi Snteni, Fasc. 1-5 /10/ cach 8 Upamita-blava-prapancn-katha, Fasc. 12, 6.13 @ /10/ ench Jvāsngndasão, (Text and English) Fasc. 1-6 @ 11- each Vallala Carita, Fasc 1 @1101 Varşn Kriyā Kaumudi, Fasc 1-6 @ /10/ cach "Vayu Purāna, Vol. I, Fasc. S-0: Fol. II, kaso, 1-7, @ 110; each Vidháre Parijata, Fasc. l-5 Tol. II. Fasc. I ©/10/ each Ditto Vol. II, Fasc. 2-5 © 1/4) Vivādaratnākara, Fase 1-7 @ 110 each Vshat Svayambhū Parăpa, Fasc. 1-6 @/10/ each ... S Yogasāstra Fasc. 1-3 S Tibda: Scrics. Amarkosha Baudhastotrasangraba, foi A Lower Ladakhi se basarsaga, Fasa 1-1 @11- each Nyayabindu of Dham Fase I Pag Sam s'hi pia, Full-se... Rtogs brjod dnakis & Sans, dradaga Kalpalati Fol. I, Fasc. 1--10: Vu 11. 12. 1- 1- each Sher-Phyin, TOLLS: 16 TOIT, Fasc. 1-3; Vol. 111, kuc 1.6, è 1/ each 1: riis and Persiin Scrics. Amal-i-Salin, DE SZ Al-Muqaddasi (TIL, F1-4@ll. cach Āmu-i-akbark, F. 3-4ecbes con es***s.com ww 29 -19-c@cs 1 - 4 - in to wow sajnossas Ne su into con el deseo na sana auto te poti och 25 de sus ) 1) Q . .. 1. the most it LOL! 1 20 ·Rs. 3 ... ܝܪ I. + .. ... . .. ... ... I.. .. .35 .. . on co er now and the one on ... .. Catalogue of the Persian Books and Ianuscripts in the Library of the Asintic Society of Bengal. Fasc. 1-3 @1/ cachi... Dictionary of Arabic 'l'echnical Terms, and Appendix, Faxc. 1-21 @ 1/8/ eaclı 31 Taray Y. iua, of Hashini Ditto of Zabardast Khan Farnang-i-Rashiidi, Fasc. 1-14 @ 1/8/ each - 21 Filrift-j-Pisi. or, fisy's list of Shy'll Books, Fasc. --4 @ 1/- ench 4 Gulrin 2 Hadiqatu'Is, Haqiqnt, (Text Eng.). 3 History of Gujarat 1 Haft Asman, History of the Pereian Masnawi. Fisc. 1 @ /12/ each 0 Hisätory of the Cnliplis, (English) T'asc. 1-6 @ 1/47 each 7 Iqalnamna-i-Jalāngiri, Parc. 1-3 /10/ ench 1 Isābah, with Supplement, 51 Fasc. @ 1/- ench 51 Ma'asir-i.Rahimi, Part I, Fasc. 1--8 2/ each 6 Maa'asir-ul-Umara, Vol. I, Fasc. 1--9, Vol. 11, Fasc. 1-9; Vol. III, 1-10; Index to Vol. 1; Fasc. 10-11; Index to Vol. II, : FHNC. 10-12;. Iprox to Vol. III, Fasc. 11-12 @ 71/ each Ditto (Eng) Vol. I, Fasc. 1--2, @ 1/4/ each 2 Memoirs of Talimasp -1- Darhainu 'L-Ilali 'L-Mu'Dila Fasc. 1 - 2 ... 2 Muutuklabu-t-Tnwarikb, fasc. 1-35 @110) each 9' Ditto , (English) Vol. I, l'asc. 1.7 : Vol. II, FAAC. 1-5 and 3 Indexes ; Vol. 111, Fasc. 1. @ 1/ each :36 Muntakhabii-l-Lubāh, Fasc. 1-19. 110, ench 11 Ditto Part 3, Fasc. 1-2 @ 1/- each '1 Nukubatı1-1.Fikr, Fasc, 1 @/10). Nizārni's Khiradnămah-i-Iskandari, Farc. 122@./12/ each **: Persian and Turki Divaps of Bayran Khan, Khan Khanan. Qawaninu 's-Sayyarl of Kbuda Yar Khan Abbasi, edited in the original *Persian with English notes by Lieut. Col. D. C. Phillott: 5 Riyazi-s-Salātin, Tasc. I--5 @710/ ench ... Ditto (English) Faso. 1--5 @ 11 5 Shah Alam Nama 1. Taqhkira-i-khushnavisān 1 l'ubaquát-i-Nasiri, ( English ), Faec. 1-14 @11- each 14: Ditto Index 1 Tariklı-i-Firüz Sbābi of Ziyān.d-dīn Barni Fasc. 1-7 @ 110/ enchi 4 T'árikh-i-Firīzslābi, of Shams-i-Sirai Aif. Fasc. 1-6 @ /10/ each 3 Ten Ancient Arabic Poems, Fasc. 1--2 @1/8/ each ... 3 The Alabani 'L Lughat : A Grammar of the Turki Language in Persian Tuzik-i-Jahangiri, (Eng) Fasc. 1 @ 1/ Wis-o-Rāmin, Fasc. 1--5 @ /10/ each Zafarnāınal, Vol. I, Fasc. 1--9, Vol. II, Fasc ] --8@10) each 10 ASIATIO SOCIETY'S PUBLICATIONS. 1.. ASIATIC RESEARCHES. Vols. XX @ 10/ each 20 2. PROCEEDINGS of the Asiatic Society from 1875 to 1899 (1900 to 1904 are out of stock) @ 18/ per No. JOURNAL of the Assiatic Society for 1875 (8), 1871 (7). 1872 (8), 1878 (8), 1874 (8), 1875 (7), 1876 (7), 1877 (8). 1878(8), 1879 (7), 1880 (8): 1881 (7), 1882 (6), 1883 (5), 1884 (6), 1885- (6). 1886 (8), 1887 (7), 1888 (71, 1889 (10, 1890-(1?), 1891. (7). 1892 (8). 1893 (11), 17.94 (8), 1895 (7), 1896 (8), 1897 (8), 1898 18), 1999 (8), 1900 (7). 1901 (7), 1902 (9). 1903 (8), 1904 (16), @ 1/8 per No. to Members and @21 per No. to Non-Members N.B. --The figures enclosed in brakets girc the number of Nos. in each Folumc. 4. Journal and Proceedings, N. S., 1905, to date. (Nos. 1-4 of 1905 are out of . stock), @ 1-9 per No. to Vembers and Rs. 2 per No. to Non-Members, 5. Memoirs, 1905, to date. Price varies from number to number:.. Discount of 25% to Díembers 6. Centenary Reriety of the Researches of the Society from 1784-1882 7. Catalogue of tlie Library of the Asiatic Society, Bengal, 1910, 8. Jinore and Hewitson's Descriptions of New Indian Lepidoptera, 2 -3 ... ... ... .. . 1 3 : . IS