·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सिद्धान्तशिरोमणेर्वासनाभाष्यसहितः
गोलाध्यायः।
श्रीभास्कराचार्य विरचितः ।
वि, ए, उपाधिधारिण
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
संस्कृत: प्रकाशितथ।
DROR
MUV
हितोयसंस्करणम्।
कलिकातानगरे
লায়ন
मुद्रितः।
इं१८८८

·bren. No............wamanawanml
प्रिण्टर-श्रीदक्षिणाचरण चक्रवर्ती
७५ नं. कटन ट्रोट।
ARATP3ra sirsant Panic Tibrary
D.e22.9.00

·सूचीपत्रम् । प्रकरणम् पृ. पं० | प्रकरणम् पृ. प्रतिज्ञा १ १ पथ पृथ्वयाधुत्पत्युपादान मङ्गलाचरण" ब्रह्मप्रणाम पथ गोलग्रन्ये कारणमाहर १३ अथ भूमः खरूपम् ८२१ प्रथमोलप्रशंसयागोलानभिन्न अथ पुराणोलाधारनिरा- गणकोपहास: करणम् १. ८ अथ गोलखरूपं ३ १ अथ बौद्धादियुक्ति तबङ्ग अथ गणितप्रशंसा अथ जयोतिःशास्त्र श्रवणे. अथ भूगोलस्य समतानिरा. अधिकारी करणम् १२१. अथ व्याकरणप्रशंसा ३१७ अथ प्रत्यक्षविरोधपरि- अथ खगोलप्रशंसा ३ २३ हारः १३ ४ अथ भूसंखानप्रश्नः अथ खोतभूपरिधिप्रमा- अथ ग्रहस्फटीकरणोष. णोपपत्तिः १३ १० पत्तिप्रश्नाः ४ १८ | अंथभूगोले पुरनिवेशनं१४ अथ विप्र दिनमानभेद अथ द्वीपसमुद्रस्थितिः १४ १२ प्रश्नः अथ जम्बूदौपगिरिवशेन अथ राश्युदयभेदप्रश्नः ५ १५ मवखण्डानि १५ अथ धुजाकुजयादिस्थिति अथ मेरुसंस्थानम् प्रश्नः अथ गङ्गाविभागः अथ चन्द्रार्कग्रहणयोर्दिकाल अथ भारतवर्ष नवखण्डानि भेदाद्युपपत्तिप्रश्न: ५२५ कुलाद्रींचाह अथ चन्द्रशृङ्गोबतौ शुलक्षय अथ लोकत्रयसंस्थानम्१८ १४ নন্থিস্ব अथ दिग्व्यवस्था १८ २१ इति श्रीप्रथमोऽध्यायः। अथ चक्रनमणध्यवस्था१८१५ अथ ध्रुवक्षसंस्थानम् २० ६ ४ ४ ४ ·[ २ ] पृ. पं. ४ F- प्रकरणम् पृ० पं० | प्रकरणम् अथ भूपरिधिमानानुः प्रथोदवान्तरकर्मीपपत्तिः३३२१ वादः अथ देशान्तरखरूपम् ३५ अथ लल्लोलभूपृष्ठफल अथ भूगोले स्फुटपरिधिप्रदेश दूषणम् स्फटतानुपातञ्चाह ३६ १ अथान सद्युक्तिः २१ १८ दांत साध्यगतिवासनाध्यायः॥३॥ अथान्यथाप्रतिपाद्यते २३ ३ अथ भूमे प्रलयभेदी अथ ज्योत्पत्तिकथनेकारणं३६ १८ प्रलयांचाह २४ १८ अथ जीवाक्षेत्रसंस्थान अथ ब्रह्माण्डगोलमाह२६ १ ज्योत्पत्तिंथ इति द्वितीयोऽध्यायः। अथ स्पष्टीकरणे फलोप- अथ भूमेरुपरिसप्तवायु- पत्तिः . अथ फलार्थ वेद्यकप्रकार:४११ स्कन्धाः २६ २० अथ ग्रहाणां पूर्वगति अथ फलानयन इति कक्त- दृष्टान्तेनाह व्यतोपपत्तिः ४२ पथभदिनमकस्फुट अथ मन्दस्फुटं मध्यं प्रकल्पा सावनञ्च शीघ्रफलं यत्साध्यते तदुप- अथ वर्ष सावनसंख्यामाह२८ १० पत्तिः ४२ २२ अथ चान्द्रमासमाह २८ १ अथोचोपपत्तिः ४३१ अथाधिमासोपपत्ति: २८ १५ , अथविम्बस्थाणुत्वस्थूलत्वोप- बथावमोपपत्तिः पत्तिः अथावमाधिमासेषु इति प्रतिवृत्तभङ्गिः। विशेषः अथाहर्गणानयनेचैत्वादिचान्द्र अथ नीचोभतिः। योगऽधिमासावमशेषत्यागेच अधकनियनंपलञ्चा१४४ २३ कारणम् इति नीचोचहत्तभङ्गिः । ४ ·[३] पृ. पं. বে पु. पं.। प्रकरणम् अथ मिश्रभक्तिः ४५ १२ अथ दृग्गोलमाह अथ मन्दशीघ्रकर्मयेन स्फटवे अथ भगोलबन्धमाह ५२ ११ कारणम् ४६ १२ क्रान्तिहत्तमाह ५२ २० इदानीं मन्दकर्मणि कर्णः किं अथ विमण्डलमाह ५३ १४ कत इत्यस्योत्तरम् ४६ २२ अथ क्रान्तिविक्षेपञ्चाह५४ १३ इदानी नतकर्मवासना अथ क्रान्तिपातमाह ५४ २२ ४७ २३ अथ विक्षेपपातानाह ५६ अथ गतिफलाभावस्थान- अथ न शुक्रयोविशेषमाह५७ १ माह अथ ग्रहगोले विशेषमाह५८११ ९४८ ४ अथ ग्रहस्य वक्रत्वं छेद्यके यथा अथाहोरात्र वृत्तमाह ५८ १५ शोधंदृश्यते तदर्थमाह ४८ १५ इति गोलबन्धाध्यायः। केन्द्रसंज्ञा स्फटकक्षा- अथ विप्रश्रवामना। ४८ २४ तत्रादौ चरस्थानमाह६० १८ भुजान्तरकर्मोपपत्ति- अथ चरकालमाछ माह अथ चरफलस्य धनणं वासना. अथ छेद्यकोपसंहार गणक- प्रज्ञावर्णनम् ४८१. अथ दिननिशोलघुत्वमहत्व- इति छेद्यकाधिकारः। हेतुमाह ६१ १८ अथानविशेष: अथ गोलबन्धः ४८१८ अथ मेरुसंस्थानमाह ६२ २६ अथ पूर्वापरादिवृत्तानि५० ७ अथ दिनरालिखरूपे पिट- अथोन्मण्डलमाह दिनचाह अथ विषुवमण्डलम् ५. २४ संहितोतस्याभिप्रायमाह६३ १२ अथ दृङ्मण्डलमाह ५१ ४ ४ पथ पिढदिनस्योदयास्तकाल- इतिखगोलः । माह ६३ २४ ४८ माह ·[ 8 ] ४ प्रकरणम् पृ० पं. प्रकरणम् पृ. पं. अथ ब्रह्मदिनोपपत्तिमाह६४ अथ ग्रहणवासना। अथोदयवासनामाह ६४ १४ तत्रच व चन्द्रार्कग्रहणयो: स्पर्शमोक्षेच अथ गोलनमणे चरखण्डैरूना दिग्वात्ययस्योपपत्तिमाह७४ १८ विकत्वप्रतीत्यर्थमाह६५ १२ अथ नतिलम्बनयोः अथास्तमयानाह कारगामाह षट्पष्टयक्षांशाधिके अथ छादकनिर्णयमाह७६ ८ विशेषः अथ नतिलम्बने कुतः कुदलेन अथोदयास्तमध्यलग्नस्थाना साध्येते इत्यस्योत्तरं ७७ १५ न्याह ६६२४ अथ छेयकप्रकारेण लम्बन- अथ लग्नार्थमकस्य तात्कालिको माह करणवासनामाह अथ नत्युपपत्तिमाह ७e अथ देशविशेषण रागोन् सदो- अथ स्फटलम्बनार्थमाहः २४ टिताननुदितांश्चाह ६८ ३ अथ क्लनवासनामाह८०१८ अथ लल्लोतदृश्यादृश्यलक्षणस्य अतएव प्रतिवादिन दूषणमाह ६८ २४ प्रत्याह अथाक्षलम्बज्ञानार्थमाह७० २३ इति ग्रहणवासनाध्यायः । अथ शंक्वानयनवासना७१ ६ अथ केषाञ्चिद्दषणमाह७१ १२ अथोदयास्तवासना तत्रोदयेऽस्ते अथ शङ्कास्थानमाह ७१ १८ च दृकर्मकारणमाह ८८ अथाग्रामुदयास्तमूत्र- अथ हक्काह ८८१८ चाह ७२ ८ अथ शरस्पष्टीकरणमाहट. १२ अथ क्रान्तिक्षेत्राणि ७३ अथ ब्रह्मगुप्तादिभिः किं स्पष्टो. ঘালরাত্মি ७३ २१ नोक्त इत्याशयाह ८१ १ इति विप्रवासनाध्यायः । अथ मदूषणानुपहस- ८१ ८८ २१ ·[ ५ ] पृ. पं. प्रकरणम् पृ० पं० प्रकरणम् प्रथोत्क्रमज्यानिवृत्ति इदानीं यष्टिप्रयोजन माह ८१२१ माह १०५८ अथ व्यभिचारमाह ८२ ८ | एवं छायादर्शनात्कालज्ञानमुक्के- अथ तन्मतिभ्रमे कारण दानीमेतावत्यभोष्टकाले नते माह ८३ १८ व छाया लगिष्यतीत्येतदर्थ- इत्युदयास्तवासनाध्यायः । माह इति फलकयन्तम् । ६८ अथ शृङ्गोत्रती शक्लत्वे कृष्णत्वे अथ यष्टियन्त्रमाह १०७ ८ च कारणमाह ८४ १ अथ केवले दिगज्ञान मत्यक्ष- अथ यन्त्राध्यायः ८५ १५ भामाह अथ गोलयन्त्रम्हह ८५ २१ इदानी दिगटेशकालानाम- अथ नाड़ोयन्त्रमाह ८६ १२ जाने केवताकदशनार्दव अथ घटीयन्त्रमाह 23 १८ मवमाह १०८ २१ अथ शङ्कयन्त्रमाह १ अथ धोयन्वंतत्प्रशंसाच १११ १८ अथ चक्रयन्तमाह ८८ ५ यष्टया ध्रुववेधेन पलभा- अथवेधन ग्रहज्ञानमाहट १ माह ११२ २ इति चक्रयन्त्रम्। अथ वंशादिवेधमाह ११२ १४ चापं तुर्य योल यन्त्र- अथ केवलारवेधनाह११३ १५ माह ८८ २२ अथ जलान्तर्वधमाह ११४ १४ अथ फलकयन्त्रमाह १०० १० इति धीयन्त्रम्। इदानीं तल्लक्षणमाह १०१ १३ इदानीं फलकयन्त्रोपकरण- अथ स्वयंवहयन्त्र माह १०२ १४ | अथान्येषां स्वयंवहमुपहस- इदानीं यष्टिसाधन- वाह ११७२१ माह १०३ १४ इति रन्द,ध्यायः ।

·[६]
पृ. पं.
पृ. पं.
একাদ
प्रकरणम्
प्रधऋतुवर्णन ११८ अखिलोदाहरणम् १३० ११
अथ प्रवाध्यायः।
वर्गप्रकृतिमाह
१३० १८
तबादौतदारम्भप्रयोजनं १२२ १५ पथ देशविशेषमुद्दिश्य पलांश
अथ बुद्धिमतः प्रशंसा-
प्रश्नमाह
१३११८
१२३ १ श्रथाय भङ्गः १३१२३
अथ प्रत्रानाह १२३ ११ अथावानपि प्रश्नानेकीकर्तु
अथास्य भङ्गः १२३ २२
अथान्य प्रश्रमाह १२५ १५ इति प्रश्नाध्यायः १४० ६
प्रथाय भङ्गः
१२५२० अथ ज्योत्यत्तिः
१४. ७
प्रथमहाप्रमाह १२७ १२ इति सिद्धान्तशिरोमणी
अथास्यभः
१२७२०
गोलाध्यायः।
अथ निरप्रचक्रादपि ग्रहाद इति सिद्धान्तशिरमणौ गोला-
हगंगाप्रश्नमाह १२८१३ ध्यायस्य सूचीपत्रम्।
अथास्यभङ्गः

·सिद्धान्तशिरोमणः गोलाध्यायो वासनाभाष्यसहितः ॥ अथ गोलाध्यायो व्याख्यायते। गोलाध्याये निजे या या अपूर्वा विषमोक्तयः । तास्ता बालावबोधाय संक्षेपादितणीम्यहम् ॥ गोल ग्रन्थो हि सविस्तरतया प्राचन्नः किन्तु अत्र या या अपूर्वा नान्यैरुता उक्तयो विषमास्तास्ताः संक्षेपाहिणोमि । अत्र या या इति प्रथमान्तं पदं तास्ता इति द्वितीयान्तं पदं बुद्धिमता व्याख्येयम। तत्रादौ तावदभौष्टदेवतानमस्कारपूर्वकं गोलं ब्रवीमोत्याह । मिडि साध्यमुपैति यत्स्मरणतः क्षिप्रं प्रसादात् तथा यस्याश्चित्रपदा खलङ्गतिरलं लालित्यलीलावती। नृत्यन्ती मुखरगव कृतिनां स्याभारती भारती तं ताञ्च प्रणिपत्य गोलममलं बालावबोधं ब्रुवे ॥१॥ ब्रुवे वच्मि । कः १ कर्ताहं भास्करः । किं? गोलं गोलाध्यायम्। किंविशिष्टम् ? अमलं निर्दूषणम् । पुनः किम्भूतम् ? बालावबोधम्। अविषममित्यर्थः। किं कृत्वा ? प्रणिपत्य । प्रणिपातपूर्वकं नमस्कृत्य। कम् ? तम्। केवलं तम्। ताञ्च । स कः ? सा च का ? तदाह। यस्य देवस्य स्मरणात् पुंसां साध्यमभीष्टं क्षिप्रं शोधं सिध्यति । सोऽर्थाविनराजः । तथा यस्या देव्याः प्रसादात् कतिनां न ·२ गोलाध्याये विदुषां भारती वाणी टत्यन्ती भारतीव स्यात्। भारत नर्तकस्त्री च। कथम्भूता वाणो नर्तकी च ? चित्रपदा। विचिवपदविन्यासा। स्वलततिः शोभनालङ्कारमुद्राङ्किता। लालित्यलीलावती। माधुर्य्यगुणसम्पन्ना। कथं वाक् नृत्य- न्तीति चेत्। नवदमतबिन्दुमन्दोहसदृशसुरससुकोमलीक्ति- गुणा गद्यपद्यमयी चतुरजनमनशमत्कारकारिणो वागी नृत्यन्तीव भाति। किंविशिष्टा भारती ? मुखरङ्गगा। मुखमेव रङ्गो मुखरङ्गः । रङ्गो नृत्य स्थानम् । यस्याः प्रसादात् कृतिनां मुखेष्वेवं विधा भारतौ स्यात् । मा अर्थात् सरस्वती। तां च प्रणिपत्येति । मलादीनि मङ्गलान्तानि च शास्त्राण्य. लंकारकता मतानि अत: सिद्विदिशब्दावाद्यन्तयोनिक्षिप्तौ । अथ गोलग्रथन कारग माह मध्याधं घुसदा यदत्र गणितं तस्योपपत्तिं विना प्रौढ़ि प्रौढमभासु नैति गणको नि:संशयो न स्वयम् । गोले सा विमला करामलकवत प्रत्यक्षतो दृश्यते तस्मादस्मापपत्तिबोधविधये गोन्नप्रबन्धोद्यतः ॥ २ ॥ स्पष्टार्थम् इदानों गोलप्रशंसया गोलानभिन्नगणकोपहासं श्लोक- हयेनाह। भोज्यं यथा सवरसं विनाज्यं राज्यं यथा राजविवर्जितञ्च । सभा न भातोव सुवक्तृहीना गोलानभिज्ञो गणक स्तथान ॥ ३ ॥ वादी व्याकरणं विनैव विदुषां पृष्टः प्रविष्टः सभा जल्पवल्यमतिः स्मयात् पटुबटु भगवक्रोक्तिभिः । होण: सपहासमेति गणको गोलानभिज्ञम्तथा ज्योतिर्विसदसि प्रगल्भगणकप्रश्नप्रपञ्चोक्तिभिः ॥ ४ ॥ स्पष्टार्थम्।

·गोलप्रशंसा। ३ अथ गोलखरूपमाह। दृष्टान्त एवावनिभग्रहाणां संस्थानमानप्रतिपादनार्थम् । गोलः स्मृतः क्षेत्र विशेष एव प्रारितः स्याइणितेन गम्यः ॥ ५ ॥ स्पष्टार्थम्। इदानीं गणितप्रशंसामाह। ज्योतिः शास्त्रफलं पुरागा गणकैरादेश इत्यच्यते ननं लग्नवलाश्रितः पुनरयं तत् स्पष्ट खेटाश्रयम् । ते गोलायिणोऽन्तरेण गणितं गोलोऽपि न ज्ञायते तस्माद्यो गणितं न वेत्तिस कथं गोलादिकं ज्ञास्यति ॥ ६ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानों ज्योतिःशास्त्र श्रवणाधिकारिलक्षणमाह। हिविधणितमुक्तं व्यक्तमव्यक्तयुक्त तदवगमननिष्ठः शब्दशास्त्रे पटिष्ठः । यदि भवति तदेदै ज्योतिष भूरिभेदं प्रपठितुमधिकारी सोऽन्यथा नामधारी॥ ७ ॥ म्पष्टार्थम् । अथ व्याकरणवर्णनमाह। यो वेद वेदवदनं सदनं हि सम्यग - ब्राह्मगाः स वेदमपि वेद किमन्यशास्त्रम् । यस्मादतः प्रथममेतदधीत्य धीमान् शास्त्रान्तरस्य भवति श्रवणेऽधिकारी॥८॥ स्पष्टार्थम् । अथात्मनो गोलग्रन्थस्य प्रवृत्तार्थमन्योक्तिप्रकारेलाह। गोलं श्रोतु यदि तव मतिर्भास्करीयं गृण त्वं मो संक्षिप्तो न च बहुवृथाविस्तरः शास्त्रतत्त्वम् । लोलागम्यः सुललितपदः प्रश्ररम्यः स यस्माद- ·गोलाध्यायें विहन् विद्वत्सदसि पठतां पण्डितोक्ति व्यनक्ति ॥८॥ सष्टम्। इतिगोलप्रशंसा। अथ भूसंस्थानप्र लोकद्दयेनाह। भ्रमद्भचक्रचक्रान्तर्गगने गगनेचरैः। वृता वृता धरा केन येन नयमियादधः ॥ १॥ किमाकारा कियन्माना नानाशास्त्र विचारणात् । कोटग होपकुलाद्रौन्द्रसमुद्रमुद्रितोच्यताम् ॥ २ ॥ इयं भूगगनेचरैः खेचता केन धृता सती गगने परितो वर्तमानेऽधीनेयाब गच्छेत्। कथमियं गगने स्थितेत्यवगतम् । यतो भ्रमद्भचक्रचक्रान्तर्वर्तते। भानां चक्र समूहः। भचक्र- मेव चकं भचक्र चक्रम्। यदि भूमेमूर्ताधारपरम्पराङ्गो क्रियते तदा समन्ताहर्तमानधनभचक्रस्वाधार स्खलितस्य भ्रमणं नोपपद्यत इत्यर्थः । तथा च सा भूः किमाकारा कियन्माना होपानां कुलाचलेन्द्राणां च कीदृगवस्थानमिति सर्वं नाना- शास्त्रविचारणात्। बौद्धादिप्रतिवादिपक्षमधरोकत्योचता- मित्यर्थः । इदानीं ग्रहस्फुटीकरणोपपत्तिप्रश्नान् श्लोकहयेनाह। संसिद्धाद्यगणाद्युगादिभगणेः खेटोऽनुपातेन यः स्यात् तस्यास्फुटता कथं कथमथ स्पष्टीकृति कधा। किं देशान्तरमुहमान्तरमही बाह्वन्तरं किं चरं किं चो मृदु चञ्चलञ्च तदिदं कस्तात पातः स्मृतः ॥३॥ किं केन्द्र किमु केन्द्रजं किमु चलं किं वाचलं तत्फलं कस्मात् तत्सहित: कुतश्च रहितः खेटः स्फुटो जायते । किं टक्कय तथोदयास्तसमये हेधा विदयुर्बुधाः ·गोलखरूपप्राध्यायः। सर्व मे बिमलं वदामलमलं गोलं विजानासि चेत् ॥ ४ ॥ अत्र किं देशान्तरमुहमान्तरमित्यादि यत् पृष्टं तत् सर्व मे विमलं यथा भवति तथा वद। यद्यमलं ब्रह्मादि सुकवि. रचितं गोलमलमत्यथं विजानासि । शेषं स्पष्टम् । अथ त्रिप्रश्न दिनमानभेदप्रश्न श्लोकदयेनाह। महदहः किमहो रजनी तनु- दिनमणी गण कोत्तरगोलगे। ननु तनु दिवसो महती निशा वद विचक्षण ! दक्षिणदिग्गते ॥ ५ ॥ भवति किं युनिशं द्य निवासिनां द्यमणिवर्षमितञ्च मुरहिषाम् । पिटषु किं शशिमाममितं तथा युगसहस्रयुगं द्रुहिणस्य किम् ॥ ६ ॥ स्पष्टम्। अथ राश्युदयभेदप्रश्नमाह । भवलयस्य किनार्कलवाः समाः किमसमैः समयैः खलु राशयः । ममुपयान्त्युदयं किमु गोलविन्- न विषयेष्वखिलेष्वपि ते समा: ॥ ७॥ स्पष्टम्। इदानीं युज्याकुज्या दिसंस्थानप्रश्न वृत्ताईनाह। युज्याकुज्यापमसमनराग्राक्षलम्बादिकानां विहन् गोले वियति हि तथा दर्शय क्षेत्रसंस्थाम् । स्पष्टार्थम्। इदानी चन्द्राकग्रहणयोदिक्कालभेदाद्युपपत्तिप्रश्चान् साईलोकेनाह।

·६ गोलाघ्याये तथान्यः प्रश्नः । इति। सिद्धे कुतः कुत तिथ्यन्ते चेदग्रह उडुपते: किं न भानोस्तदानी- मिन्दोःप्राच्या भवति तरणे: प्रग्रहः किं प्रतीचाम् ॥ ८॥ लम्बन वत किं का च नतिमंतिमतां वर। तत्सस्कृतिस्तिथौ बाये किं ते सिद्धे कुतः कुतः ॥ ६ ॥ अत्र किल प्रष्टरयमभिप्रायः चन्द्रग्रहणे भूभा ग्रहण की। पौर्णमास्यन्ते भूभेन्दोस्तुल्यत्वात् द्युतिर्भवितुमर्हति । एवं सूर्यग्रहे चन्द्रश्छादकः। दर्शान्ते तयोस्तुल्यत्वाद्योगेन भवितव्यम्। अत उत्तम्। तिथ्यन्ते चेत्ग्रह उडुपते: किं न भानोस्तदानीमिति । वत अहो गणक लम्बनं नाम कि नतिश्च का। तत्संस्कृतिस्तिथी बाणे च किम् । लम्बनन तिथिः संस्कियते नत्या किं बागच । त ते लम्बनावननो कुतो हेतोः कुतः पृथिव्याः माधिते भूव्यामाईन साधिते इत्यर्थः। तथेन्दो. प्राच्यां दिशि स्पर्शः। किं रवे: प्रतीचामित्यादि सर्व वद! अथ शृङ्गोवती चन्द्रशुक्लस्य नयवृद्धिप्रश्नमाह। शुक्लस्य हिजराज एष महमो हाम्बा कुवृत्तः कुत. मत्तत्वगतोऽप्य हो भ्रमभवादोषातिसङ्गादिव । मम्प्राप्याथ पुनस्त्रयोतनुमतम्तम्याश्रयेणैव किं शुजस्य क्रमशस्तथैव महसो वृध्येति सद्वृत्तताम् ॥ १० ॥ अहो गणक एष हिजराजश्चन्द्रः सद्वृत्तत्वं गतोऽपि पोर्ण- मास्यां सुवर्तलता प्राप्तोऽपि कुतो हेतो कुवृत्तः कुवतुलो भवति। समभवादोषातिसङ्गादिव। दोषा रात्रिः। तया पौर्णमास्यां सकलया सकलस्यापि चन्द्रस्य यः सङ्गः सोऽति- सङ्गः। तत्मङ्गानन्तरं शुक्लस्य तेजसो हानि याति तया हान्या कुवृत्तः कुत्सितवृत्तः स्यादितीव प्रतिभाति। यया हिजराजो ब्राह्मणोऽपि सहत्तत्वं सदाचारत्वं गतोऽपि भ्रम- ·गोलस्वरूपप्रश्नाध्यायः। भवाञ्चित्तचलनसम्भवाद्दोषातिमात्यापातिसगात् शुद्धस्य तेजसो हानि याति। तया कुमितवृत्तः स्यात् । अथ पुनस्त्रयोतनुमादित्यं प्राप्य ततोऽनन्तरं शुक्लस्य तेजमो वृद्या तथैव सत्ततां सुवर्तलतां प्राप्नोति । तस्य भगवतस्त्रयो- तनोराशयेणैव । यथा कुत्तो ब्राह्मणस्त्रयोतनुन्तै विद्य पर्ष- वैविद्यमेव वेति स्मृत्युक्तं पर्षद्रूपमन्यं ब्राह्मण प्राप्य तेन कृतानुग्रहस्तेजोवृद्धि तया पुन: सुहत्ततामेतीत्यर्थान्तम् । इति मिखान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे गोलाध्याये गोलस्वरूपप्राध्यायः । अथ प्रथमप्रश्नम्य पृथ्वोमंस्थानोपपत्तेरुत्तरं विवक्षुगदि सग' पृथिव्यादीनां तत्त्वानामादितत्त्वं निखिलजगज्जननेक बोजं परं ब्रह्म मनसा प्रणिपत्यादौ तावत् तज्जयमाह। यस्मात् क्षुब्धप्रकृतिपुरापाभ्यां महानस्य गर्म- ऽहकारोऽभूत् ग्न कशिखिजलायंस्तत: संहतेश्च । ब्रह्मागडं यज्जटरगमहीपृष्ठनिष्ठाहिरञ्च- विश्वं शश्वज्जयति परमं ब्रह्म तत् तत्त्वमाद्यम् ॥ १॥ जयति सोकर्षण वर्तते । किं तत् । परं ब्रह्म। श्रादि- तत्त्वं यत्। विम्बिशिष्टम् । यस्मात् क्षुब्धप्रक्त तिपुरुषाभ्य सकाशान्महानभूत्। महतो गर्भऽहङ्कारोऽभूदित्यादि अत्रे. तदुक्तं भवति। सासयादि योगशास्त्रेषु श्रुति पुराणेषु चादि- मर्ग यथोदितं तदवोच्यते। तत्र प्रकतिर्नामाव्यतमव्याकृतं गुणमाम्यं कारणमित्यादयः प्रकृतेः पर्यायाः । प्रकृतरन्तभंगवान् सर्वव्यापकः पुरुषोऽस्ति। सत्त्वं रजस्तम इति सर्व गुणास्तुल्या एव सन्ति । अतएव तद्गुणसाम्यम् । तथा तस्याः ·गोलाध्याये . प्राकृतिके पूर्व प्रलये लोनस्तत्राव्यक्ती व्यापकः कालोऽप्यस्ति । यदा म भगवान् वासुदेवः परब्रह्माख्यः सिमक्षुर्भवति तदा तस्मात् संकर्षणाख्योऽशो निर्गत्य प्रकृतिपुरुषयोः सविधि- स्थयोः क्षोभं जनयति । ताभ्यां क्षुब्धाभ्यां महानभूत्। महान् वै बुद्धिलक्षण इति। तम्महत्तत्त्वं बुद्धित्तत्त्व चोच्यते। यन्मह- तत्त्व म प्रद्युम्ननामा भगवतोऽश: तस्य महत्तत्त्वस्य विकु र्वाणस्य गर्भऽहङ्कारोऽभूत्। सोऽनिरुद्धनामा। तएते वासुदेव- सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुता इति मूतिभेदा वैष्णवागमे विशेषतः पमिद्धाः । सोऽहङ्कागे गुणवशेन विधाभवत् । यः सात्त्विकः म वैकारिकः । यो राजसः स तैजसः । यस्तामसः स भूतादिः । यथोक्त विष्णु पुराणे। वैकारिकस्तैजसच भूतादिश्चैव ताममः । त्रिविधोऽयमहङ्कारी महत्तत्त्वादजायत ॥ तत्र यस्तामसोऽहङ्कारः स भूतादिः । तम्मात् पञ्च महा. भूतान्यभवन्। कानि तानि भूतानि। ख कशिखिजलोव्यः । खमाकाशम् । को वायुः । शिखी अग्निः । जन्ल मुदकम् । उवीं पृथ्वो। एतानि भूतानि स्वस्वगुणपूर्वकाण्यभूवन्। शब्दस्पश- रूपरसगन्धा इत्याकाशादीनां मुख्यगुणाः । च्छब्दतमात्रम्। गुणस्यातिसूक्ष्मरूपावस्थानं तन्मात्रशब्देनी- चते। शब्दतन्मात्रादाकाशम्। आकाशात् स्पर्शतन्मात्रम्। तस्मादायुः। वायो: रूपतन्मात्रम्। तस्मात् तेजः। तेजसो रसतन्मात्रम्। तस्माज्जलम् । जन्लाइन्धतन्मात्रम्। पृथ्वी। एवमाकाशादीन्येकोत्तरगुणान्यभवन् । तेषां गणानां शब्दादीनां ग्राहकाणीन्द्रियाणि । श्रोत्रं त्वक चक्षुषो जिह्वा नासिका चेति पञ्च बुद्धौन्द्रियाणि । वाक्- पाणिपादगुदमेछापीति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि। अथोभयात्मकं तत्राहकाग- ततः ·2 तत्र भुवनकोशः मनः। नहीन्द्रियैः स्वातन्त्रण गुणग्रहणं कत्तुं शक्यते अतस्तदधिष्ठातारो देवाः । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवङ्गोन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः । इति श्रोत्रेन्द्रिय स्य दिशः। त्वचो वायुः। चक्षुषोरकः । जिह्वाया वरुणः। नामिकयोरखिनौ। तथा वाचोऽग्निः । बाहोरिन्द्रः । पादयोर्विष्णुः । गुदस्य मित्रः । मेद्रस्य प्रजापतिः। मनसश्चन्द्रः। इतीन्द्रियाधिदेवताः । यानोन्द्रियाणि तानि तैजसादहङ्कारात्। ये देवास्ते वैकारिकादभवन् । यथोक्तं विष्णुपुराणे। तैजसादिन्द्रियाण्याहुदैवा वैकारिकाद्दश । एकादशं मनचात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ इति। मंहतेश्च ब्रह्माण्डम् । एवमुत्पन्नानां तत्त्वानां समुदायात्-पूर्व प्राकृतिकप्रलयमिलितसंकलजलधिः जले बुद्ददाकारं ब्रह्माण्डमभवत्। तज्जठरे पद्माकारा महो। तत्र कर्णिकाकारो मेरुस्तत्पृष्ठनिष्ठश्चतुवंदन: कमलोद्भवस्त- स्मात् सदनुजमनुजादित्यदैत्यं विश्वमभवत् । यस्मादाद्यतत्त्वात् परब्रह्मणः क्षुब्धप्रकृतिपुरुषाभ्यां महदाटिपरम्पराममुदायात्या- दितब्रह्माण्डजठरगतजगतोजलजनिताहिरञ्चेरिदं विश्वमभ- वत् । शश्वदनवरतम् । तस्य ब्रह्मणोऽवसानऽन्यो ब्रह्माहन्यज्ज. गदित्यर्थः । अतस्तदाद्यतत्त्वं जयति । इदानीं भूमेः स्वरूपमाह। भूमेः पिण्ड: शशाङ्कनकविरविकुजेज्यार्किनक्षत्रकक्षा- वृत्तंत्तो वृतः सन् मृदनिलमलिलव्योमतेजोमयोऽयम् । नान्याधारः स्वशत्येव विर्यात नियतं तिष्ठतौहास्य पृष्ठे निष्ठं विश्खश्च अश्वत् सदनुजमनुजादित्यदैत्यं समन्तात् ॥ २ ॥ ततः ।

·१. गोलाध्याये। सर्वतः पर्वतारामग्रामचैत्यचयश्चितः । कदम्बकुसुमग्रन्थिः केमरप्रकरैरिव ॥ ३ ॥ योऽयं मृदनिलसलिलव्योमतेजोमय इति पाञ्चभौतिको भूमः पिण्डो वृत्तो वतुलाकारस्तदहिस्थः शशाङ्कादिकतावृत्त- रात: मननन्याधारः स्वशक्त्य व निमतं निश्चितं वियत्याका तिष्ठति। तत्पृष्ठनिष्ठञ्च जगत्। सदनुजमनुजादित्यदैत्यम् । दनुजा दानवाः । मनुजा मानवा: । आदित्या देवाः। दैत्या असुराः । तैः समेतं समन्तात् तिष्ठति। शेषं स्पष्टार्थम् । इदानीं पुराणेषु भूमेराधारपरम्परा या पठिता तां निरा- कुर्ववाह। मूर्तो धर्ती चेहरिनधास्ततोऽन्यः स्तस्याप्यन्योऽस्यैवमत्रानवस्था। अन्त्ये कल्पना चेत् स्वशक्ति: किमाये कि नो भूमे: माष्टमूर्तश्च मूत्ति': ॥ ४ ॥ स्पष्टम्। इदानीं कथमियं भूमः स्वशक्तिरित्याशङ्कां परिहरनाह। यथोष्णतानिलयोश्च शीतता विधौ द्रुतिः के कठिनत्वमश्मनि । मरुञ्चलो भूरचला स्वभावतो यतो विचित्रा वत वस्तुशतायः ॥ ५ ॥ आकष्टिशक्तिश्च मही तया यत् खस्थं गुरु खाभिमुखं खशत्या। प्राकृष्यते तत्पततीव भाति समे समन्तात् क पतत्वियं खे ॥ ६ ॥ पूर्वश्लोकः सुगमः। प्राकष्टशक्तिच महोत्यनेन भूमेरध:- पतनं तत्तिर्यगधःस्थितानां चाध:पतनशङ्का निरस्ता।

·भुवनकोशः। इदानी बौछादियुक्तिमाह। भपचरस्य भ्रमणावलोका- दाधारशून्या कुरिति प्रतीतिः । खस्थं न दृष्टञ्च गुरु क्षमातः खेऽधः प्रयातीति वदन्ति बौदा: ॥ ७॥ दो दो रवीन्दू भगणी च तह- देकान्तरौ ताबुदयं ब्रजेताम् । यदब्रुवन्नेवमनम्बराद्या ववीम्यतस्तान् प्रति युक्तियुक्तिम् ॥ ८ ॥ भूमे: ममन्ताहतमानस्य भपञ्चग्स्य भभणान्यथानुपपत्त्या निराधारा भूरिति तेषां प्रतीतिरभूत । तथाकाशस्थं गुरु वस्तु किमपि न दृष्टम् । अतो भूरधो यातोति बौद्धा वदन्ति । यथा नोस्थो नावं गच्छन्तोमपि न वेत्ति तथा भूस्थो जनो न वेत्तोति। तथा हो सूर्यो हौ चन्द्रममौ। चतुष्पञ्चाशनक्षत्राणि। चतु. भु जम्तम्भ निभी मेरुः। एकान्तंर कोणस्थौ सूर्या मेरुकोगा- वशेनेकान्तरो तावुदयं गच्छत इति जैनाश्चाब्रुवन् । इदानीं तेषां युक्तिभङ्गमाह । भू: खेऽधः खलु यातोति बुद्धिबौद्ध ! मुधा कथम् । जाता यातन्तु दृष्ट्वापि खे यत् क्षिप्तं गुरु क्षितिम् ॥ ८ ॥ यदि भूरधो याति तदा शरादिकभूवं क्षिप्तं पुनर्भुवं नेष्यति। उभयोरधो गमनात् । अथ भूमेमन्दा गतिः शरादेः शोघ्रा । तदपि न । यतो गुरुतरं शोनं पतति । उतिगुर्वी । शरादितिलघुः । रे बौड़ ! एवं दृष्ट्वापि भूरधो यातोति बुद्धिः कमियं तव वृथोत्पत्रा। इदानीं जनयुक्तिभङ्गमाह । किङ्गण्यं तव वैगुण्य हैगुण्य यो वृथा कृथाः । (wikribilidade a uwine Library, ·१२ गोलाध्याये भार्केन्टूनां विलोक्याहा ध्रुवमत्यपरिभ्रमम् ॥ १० ॥ यदा भरणीस्थो रविर्भवति तदा तस्यास्तमयकाले ध्रुवमत्स्य- स्तिर्यकस्थो भवति। तस्य मुखतारा पश्चिमतः । पुच्छतारा पूर्वतः। तदा मुखतारा सूत्रे रविरित्यर्थः। अथ निशाव- साने मुखतारापरिवर्तः पूर्वतो याति। पुच्छतारा पश्चिमतो याति। ततो मुखतारासुत्रगतस्यैवार्कस्योदयो दृश्यते। अतो हो हौ सूर्यावित्यनुपपन्नम्। अत उक्तं किमेकं तव वैगुण्यं गण्यम् । येन ध्रुवमत्स्यपरिभ्रमं दृष्ट्वापि भार्केन्दूनां हैगुण्यमङ्गी- कृतम्। इदानों भूगोलस्य समतां निराकुर्ववाह । यदि ममा मुकुरोदरसविभा भगवती धरणी तरणिः क्षितेः । उपरि दूरगतोऽपि परिभ मन् किमु नरैरमरैरिव नेक्ष्यते ॥११॥ यदि निशाजनकः कनकाचल: किमु तदन्तरगः स न दृश्यते । उदगयं ननु मरुरथांशुमान् कथमुदेति च दक्षिणभागके ॥ १२ ॥ पुराणे भूः ममादशीदरसबिभा कथ्यते। तन्मध्ये मेरुः । परितो जम्बूदोपं लक्षयोजनव्यासम्। तहहिर्लक्षप्रमाणः क्षाराम्भोधिः। ततोऽन्यद्दोपं लक्षद्वयम्। ततः समुद्रस्ततो. ऽन्यहोपं हिपाहीपं द्विगुणम् । समुद्रात् समुद्रो हिगुणः । एवं यत् सप्तमं पुष्करहोपं तन्मध्ये मानसोत्तरपर्वतो वलयाकारोऽस्ति। तन्मस्तपकोपरि रविरथचक्रं लक्षयोजनान्तरे विषुवहिने चमति । उत्तरगोले तदुत्तरतो दक्षिणगोले दक्षिणत इति । अथ युक्तिरुच्यते। यदि समा भूस्तदा तदुपरि दूरगतो रविर्भमन् किमस्मदादिभिर्ने दृश्यते। सततं देवैरिव । यदि मेरुग्णान्तहितो रविस्तहि मेरुः कथं न दृश्यते । यदि मेरुतटा- 7 ।

·भुवनकोषः।
१३
विस्तस्याकस्योदयसरी प्राचा उत्तरत एवार्कयोदयन भवि.
तव्यम् । यतो मेरुरुत्तरतः । अथ कथं दक्षिणभाग उच्छन्
दृश्यते । अतो भूमेः समतायामिदं नोपपद्यत इत्यर्थः ।
पथ प्रत्यक्षविरोधयां परिहरबाह ।
समो यतः स्यात् परिधेः शतांश:
पृथ्वो च पृथ्वी नितरां तनीयान् ।
नरश्च तत्पृष्ठगतस्य कत्ना
समेव तस्य प्रतिभात्वतः सा ॥ १३ ॥
स्पष्टम्।
इहानों वोखांस्य भूपरिधिप्रमाणस्योपपत्तिमाह।
पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्यात् तदक्षविशेषलवैस्तदा किम् ।
चक्रांशकरित्यनुपातयुक्त्या युक्त निरुतं परिधः प्रमाणम् १४ ॥
निरक्षदेशः खदेशाद्यथा यथा दक्षिणतो भवति तथा तथा
खखस्ति वाहिषुवहत्तं मतम् । तयोरन्तरेऽक्षांशाः। ते च निर.
क्षदेशादपसारयोजनैरनुपातेनोत्पदान्ते । अतः कस्मिंचित् पुरे-
ऽक्षांगान् ज्ञात्वा तस्मात् पुरादुत्तरतोऽन्यमिन् पुरे ज्ञेयाः ।
ततस्तेषामन्तरांशैः पुरान्तरयोजनैश्चानुपातः। यद्यन्तरांगैः
पुरान्तरयोजनानि लभ्यन्ते तदा चक्रांशः ३६० किमिति ।
फलं भूपरिधियोजनानि ।
अथ तदेव दृढ़ोकुर्ववाह।
निरपदेशात् क्षितिषोड़शांशे भवेदवन्ती गणितेन यस्मात् ।
तदन्तरं षोड़शसंगुणं स्याङ्कमानमस्माइहु किं तदुतम् ॥ १५ ॥
ऋगोबतिग्रहयुतिग्रहणोदयास्त.
च्छायादिकं परिधिना घटतेऽमुना हि।
नान्येन तेन जगुरुतामहीप्रमाण-
प्रामाखमन्वययुजा व्यतिरेककेण ॥ १६ ॥

·१७
गोलाध्याये
.
स्वयम्।
इदानीं भूगोले पुरनिवेशमाह।
लहा कुमध्ये यमकोटिरस्या: प्राक् पश्चिमे रोमकपत्तनं च।
पधस्ततः सिद्धपुरं सुमेरुः सौम्येऽथ याम्ये वड़वानलब ॥१७॥
कुकृत्तपादान्तरितानि तानि स्थानानि षड्गोलविदो वदन्ति ।
वमन्ति मैरी सुरसिहसंडा और्वे च सर्वे नरकाः सदैत्याः ॥१८॥
यो यत्र तिष्ठत्यवनी तलस्थामात्मानमस्या उपरि स्थितं च ।
स मन्यतेऽतः कुचतुर्थसंस्था मिथश्चते तियंगिवामनन्ति ॥ १८ ॥
अधःशिरस्काः कुदखान्तरस्थाश्छायामनुष्या इव नौरतौरे ।
अनाकुलास्तियंगधःस्थिताश तिष्ठन्ति ते तत्र वयं यथात्र ॥२०॥
सुगमम्।
इदानीं होपानां समुद्राणां च स्थानमाह ।
भूमर क्षारसिन्धोरुटक स्थं
जम्बद्दीपं प्राहुराचार्यवाः ।
अईऽन्यस्मिन् दीपषट्कस्य याम्य
क्षारचौराद्यम्बधीनां निवेश: ॥ २१ ॥
लबगजलधिरादौ दुग्धसिन्धुश्च तस्मा-
दमृतममृतरश्मिः श्रीश्च यस्माइभूव ।
महितचरणपद्मः पद्मजन्मादिदेवै-
वसति सकलवासी वासुदेवश्च यत्र ॥ २२॥
दनो तस्येक्षरसस्य तस्मान्मद्यस्य च स्वादुजलस्य चान्त्यः ।
खादूदा कान्तवंड़वानलोऽसौ पाताललोकाः पृथिवीपुटानि ॥२३॥
স্বস্বহ্মঘাযিলযানসামা
एतेषु सासुरगणा: फणिनो वसन्ति ।
दीव्यन्ति दिव्यरमणीरमपीयदेहै:
सिद्धाय तव च लसत्कनकावभाः ॥ २४ ॥

·भुवनकोथः। माकं ततः पाल्मलमत कौवं क्रौचा गोमेदकपुष्कर। हयोईयोरन्तरमेकमेकं समुद्रयो_पमुदाहरन्ति ॥ २५ ॥ सष्टम्। इदानी जम्बूद्दीपमध्ये गिरिमिवेशवशेन नव खण्डान्याह । लङ्कादेशाहिमगिरिरुदग्धेमकूटोऽथ तस्मात् तस्माश्चान्यो निषध इति ते सिन्धुपय॑न्ताः । एवं सिद्धादुदपि पुराच्छवच्छुकनौला वर्षाखेषां जगुरिह बुधा पन्तरे द्रोणिदेशान् ॥ २६ ॥ भारतवर्षमिदं झुदगस्मात् किबरवर्षमतो हरिवर्षम्। सिहपुराच्च तथा कुरु तस्मादिवि हिरमयरम्य कवर्षे ॥ २० ॥ माल्यवांव यमकोटिपत्तनादोमकाच किल गन्धमादनः । नोलशैलनिषावधी च तावन्तरालमनयोरिलाहतम् ॥ २८ ॥ मात्यवज्जलधिमध्यवर्ति यत् तत् तु भद्रतुरगं जगुव॒धाः । गन्धयेलजलराशिमध्यग केतुमानकमिलाकक्षाविदः ॥ २८ ॥ निषधनौलसुगन्धसुमाल्यकैरलमिलाहतमाहतमावभौ। अमरकेलिकुलायसमाकुलं रुचिरकाञ्चनचित्रमहोतलम् ॥ ३० ॥ अत्र भूगोलस्वाईमुत्तरं जम्बूदीपम्। तस्य क्षाराधेश्य सन्धिनिरक्षदेशः। तत्र लङ्का रोमकं सिद्धपुरं यमकोटिरिति पुरचतुष्टयं भूपरिधि चतुथों शान्तरं किल कथितम् । तेभ्यः पुरेभ्यो यस्यां दिशि मेरः सोत्तरा। अतो लाया उत्तरतो हिम- वान् नाम गिरिः पूर्वापरसिन्धुपर्यन्तदेोऽस्ति। तस्योत्तरे हेमकूटः । सोऽपि समुद्रपर्यन्तदैयः। तथा तदुत्तर निषधः। तेषामन्तरे द्रोणिदेशा बर्षसंन्त्राः। तत्रादौ भारत- वर्षम्। तदुत्तरं किबरवर्षम् । ततो हरिवर्ष मिति। एवं सिद्धपुरादुत्तरतः शृङ्गवान् नाम गिरिः। ततः खेतगिरिः । ततो नीलगिरिरिति। तेऽपि सिन्धुपय॑न्ताः। तेषामन्तरे च Uit:spar? Jikrishna Public Library Accu IVO.

·गोलाध्याय
वर्षाणि। तत्रादौ कुरुवर्षम्। तदुत्तरे हिरण्मयम्। ततो
रम्यकमिति । अथ यमकोटेरुत्तरतो माल्यवान् नाम गिरिः ।
स तु निषधनीलपर्यन्तदैघ्यः । सस्य जलधेश मध्ये भद्रावं
वर्षम् । एवं रोमकादुत्तरतो गन्धमादनः। तस्य जलधेश्च मध्ये
केतुमालम्। एवं निषधनीलमाल्यवहन्धमादनैराहतमिलाहते
नाम नवमखण्डम्। सा स्वर्गभूमिः। पतस्तत्र देवक्रीड़ाग्य-
हाणि। शेषं स्पष्टम् ।
दानी मेरुसंस्थानमाह।
इह हि मेरुगिरिः किल मध्यग:
कनकरबमयस्त्रिदशालयः ।
द्रुहिणजन्मकुपनजकर्णिके-
ति च पुराणविदोऽमुमवर्णयम् ॥ ३१ ।
विष्कम्भमेलाः खलु मन्दरोऽस्य सुगन्धशैलो विपुल: सुपाखः ।
तेषु क्रमात् सन्ति च केतुक्षाः कदम्ब जम्बूवटपिप्पलाख्या:॥३२॥
जम्बूफलामलगलद्रसतः प्रहत्ता
जम्बूनदी रसयुता मृदभूत् सुवर्णम् ।
जाम्बूनदं हि तदत: सुरसिहसंघाः
মন पिबन्त्यमृतपानपराङ्मुखास्तम् ॥ ३३ ॥
वन तथा चैत्ररथं विचित्र तेवसरो नन्दननन्दनञ्च ।
धृत्याह्वयं यद्दतिक्तत् सुराणां भ्राजिष्णु वैधाजमिति प्रसिद्धम्॥४३
सरांस्यतेष्वरुणच मानसं महाइदं खेतजलं यथाक्रमम् ।
सरः सुरामारमणश्रमालसाः सुरा: रमन्ते जल केलिलालसाः३५
सद्रवकाञ्चनमयं शिखरवयञ्च
मेरी मुरारिकपुरारिपुराणि तेषु ।
तेषामधः शतमखज्वलनान्तकानां
रक्षोऽम्बपानिलगशीशपुराणि चाौ ॥ ३॥

·भुवनकोयः। १७ तस्येलाहतस्य मध्ये कनकरवमयो मेरुगिरिः कर्णिकाका- रस्तदेव देवानामालयम् । तब मेरावुपरि शिखरवयम्। तेषु शिखरेषु मुरारब्रह्मणः पुरारेच पुराणि संन्ति । शिखराणामधः ममन्तादिन्द्रादिलोकपालानां पुराणि सन्ति । पथ मेरीविष्क- म्भशैला इत्याधारपर्वताः। यस्यां दिशि यमकोटिस्तहिकप्र- भृतिमन्दरसुगन्धविपुलसुपार्खा दिक्षु सन्ति। मन्दरे कदम्बः केतुवृक्षचैत्ररथं वनमरुणोदं सरः। गन्धसमस्तके केतुचो जम्बूः। येनेदं जम्बूहीपमुच्यते । नन्दन वनं मानसं सरः । विपुलशैलमस्तके केतुवृक्षो वटो तिवन महादं सरः । सुपा- व मस्तके केतुवक्षः पिप्पलो वैवाज वन खेतोदं सरः । शेषं सुगमम् । तवान्य विशेषमाह। विष्णुपदी विष्णुपदात् पतिता मेरौ चतुर्धास्मात् । विष्कम्भाचलमस्तकशस्तसरःसङ्गतागता वियता ॥३७॥ सोताख्या भद्राख सालकनन्दा च भारत वर्षम् । चक्षुच केतुमालं भद्राख्या चोत्तरान् कुरून् याता॥३८॥ याकर्णिताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टावगाहिता पीता। उता स्मृता स्तुता वा पुनाति बहुधापि पापिनः पुरुषान् ॥३८॥ यां चलिते दलिताखिल धो गच्छति वल्गति तपिटसंघः प्राप्ततटे विनितान्तकदूतो याति नरे निरवात् सुरलोकम्॥४॥ गङ्गां यामौत्युपक्रम कुर्वत्यपि नरे तस्य पितृणां नरक खानां यमपाशबन्धास्तुट्यन्ति । पथ गच्छति मार्गसम्ने तपि. तरो वल्गन्ति। अस्मत्कुलको गङ्गां गच्छति । चतोऽस्माकं दुष्कृतकमविच्छेदादूर्ध्वगतिभंविधतीति हर्षेणोत्पतन्ति। पथ प्राप्ततटे गङ्गासवखिते खकुलजे महाबलेन मुश्चिातादिमिर-

·.
गोलाध्याये
तकदूतान् जित्वा देवलोकं यान्ति। एवं विधाया मनाया
मन्दाकिन्याः किमन्यदर्खत इत्यर्थः । शेषं स्पष्टम् ।
इदानीं भारतस्यापि मध्ये नव खण्डानि सप्त कुलाचली-
थाह।
ऐन्द्र कशेरुथकलं किल ताम्रपर्ण-
मन्यहमस्विमदतच कुमारिकाख्यम् ।
नागच्च सौम्यमिह वारुणमन्वखण्ड
गान्धर्वसंमिति भारतवर्षमध्ये ॥ ४१ ॥
वर्णव्यवखितिरिहैव कुमारिकाख्ये
श्रेषेषु चाखजजना निवसन्ति सर्वे।
माइन्द्रशविमलयकपारियात्रा:
सहः सविस्य सप्त कुलाचलाख्याः ॥ ४२
स्रष्टम्।
इदानी लोकव्यवसामाह।
भूलॊकाथो दक्षिणे व्यपदेशात्
तस्मात् सौम्योऽयं भुवः खब मेरः ।
सभ्य मुखखे महः स्याज्जनोऽतो.
ऽनत्यानस्यैः वैस्तपः सत्यमन्त्यः ॥ ४२ ॥
स्पष्टम्।
यदिदमुख तत् सर्व पुराणाथितम् ।
इदानी दिमव्यवस्थितिमाह।
लडापुरेऽर्कन यदोदयः स्यात् तदा दिना यमकोटिपुर्याम् ।
अधस्तदा सिद्धपुरेऽस्तकालः स्याद्रीमके राविदलं तदेव ॥४४॥
यत्रोदितोऽर्कः किल तत्र पूर्वा
तवापरा यन गतः प्रतिष्ठाम् ।
तथल्यतोऽन्ये च ततोऽखिलामा-
सुदखितो मेरुरिति प्रसिद्धम् ॥ ४५ ॥

·भुवनकोशः। सष्टम्। इदानी विशेषमाह। ययोज्जयिन्याः कुचतुर्थभाग प्राथा दिशि स्याद्यमकोटिरेव । ततच पचान भवेदवन्तो लव तस्याः ककुभि प्रतोद्याम् ॥४६॥ तथैव सर्वत्र यतो हि यत् स्यात् प्राच्यां ततस्तब भवेत् प्रतीचाम् । निरक्षदेशादितरत्र तस्मात् । प्राचीप्रतीच्या च विचिवसंखें # ४७॥ इष्टप्रदेशान्मेरोरभिमुखोमुत्तर दियं निचला कत्वा निर- क्षाभिमुखी दक्षिणां च निश्चलो बाला तसतस्यात् प्राच्चपरा साध्या । एवं यत् प्राच्यग्रे चिह्न भवति ततः पुनरुत्तर दक्षिणां च साधयित्वा यावत् प्राच्चपरा साधते तावत् पूर्वरेखायां न पति। उत्तरायाचलितत्वात् प्राचपरा चलिता भवतीत्यर्थः । शेष सुगमम् । इदानी चक्रनमणव्यवस्थामाह। निरक्षदेशे क्षितिमण्डलोपगौ ध्रुवौ नरः पश्यति दक्षिणोत्तरी तदाश्रितं खे जलयन्त्रवत तथा भ्रमद्भचक्र निजमस्तकोपरिstm उदगदिशं याति यथा यथा नर.. स्तथा तथा खावतसुक्षमण्डलम् । उदगध्रुवं पश्यति चोवतं क्षिते- स्तदन्तर योजनजा: पलांधकाः ॥ ४८ योजनसंख्या भांशगुणिता खपरिधिनता भवन्त्यंशाः । भूमौ कक्षायां वा भागेभ्यो योजनानि च व्यस्तम् ॥ ५० ॥ उदग्दिर्श याति यया यथा नर इन्यनेनापसारयोजनैरनु- ·: गोलाध्याये पात: सूचितः। यदि भूपरिधियोजनेचक्रांशा लभ्यन्ते तदाप- मारयोजनैः किमिति। फलमक्षांशाः। यदि चक्रांशमित. परिधिना भूपरिधिर्लभ्यते तदाक्षांश: किमिति। फलं निरक्ष- देशवदेशयोरन्तरयोजनानि स्युः। शेष स्पष्टम् । एवं निरक्ष. देशात् क्षितिचतुर्थांशे किल मेरुः । तत्र नवतिः ८० पलांचाः । मतस्तत्र ध्रुवर्भसंस्थानमाह। सौम्य ध्रुवं मेरुगताः खमध्ये याम्य च देत्या निजमस्तकोर्खे। सव्यापसव्यं भ्रमदृक्षचक्र विलोकर्यात चितिजप्रसक्तम् ॥ ५१ ॥ सष्टम्। कते गोलबन्धे भगोलं परिभाम्येदं शिष्याय दर्शयेत् । इदानों भूपरिधिमानं प्राक्कथितमपि विशेषार्थमनुवदतिस्म । प्रोक्तो योजनसंख्यया कुपरिधिः सप्ताङ्गनग्दाब्धय- ४८६७ स्तयासः कुभुजङ्गसायकभुवः 'सिद्धांगकेनाधिकाः १५८१६, पृष्ठक्षेत्रफलं तथा युगगुणविंशच्छराष्टायो ७८५३०३४ भूमेः कन्दुकजालवत् कुपरिधिव्यामाहतेः प्रस्फुटम् ॥ ५२ ॥ भूव्यास: कुभुजङ्गसायकभूमितानि योजनानि चतुर्विंश- त्यंशयुतानि १५८ । परिधिः सप्ताङ्गनन्दाधिमितानि ४८६७। ब्रनोतभूष्यासस्य कथं त्वदुक्तादन्यः परिधिरिति चेदनोच्यते। महटयुतादि व्यासाई प्रकल्पा वृत्तमतांशा- दपि सूक्ष्मविभागस्य ज्योत्पत्तिविधिना ज्या साध्या। यत्सं. ख्याकस्य विभागस्य ज्या तत्संख्यया सा गुणिता सती परि- विर्भवति। यतः शतांशादपि सूमोशो वृने समः स्यात् । अतोऽयुतहयव्यासे २००००। हिकान्यष्टयमर्तुमितः १२८३२ परिधिरार्यभटारिणीकतः। यत् पुनः योधराचार्यबा-

·भुवनकोयः।
२१
गुप्तादिभिर्यासवर्गाशगुणात् पदं परिधिः स्थूलोऽप्यङ्गी
कृत: स सुखार्थम्। नहि ते न जानन्तीति। तथा भूपृष्ठ
क्षेत्रफलं योजनात्मक युगगुणविंशच्छराष्टाद्यः ७८५३०३४ ।
कमिदं जातं तदाह। परिधिव्यासाहतेः प्रस्फ टम् ।
ल लोक्तस्य नगशिलीमुखबाणभुजङ्गामेत्यादर्भूपृष्ठफलस्य दूष-
णमाह।
दुष्टं कन्दुकपृष्ठजालदिलागोले फलं जल्पितं
ललेनास्य शतांशकोऽपि न भवेद्यस्मात् फलं वास्तवम् ।
तत् प्रत्यक्षविरुडमुडतमिदं नेवास्तु वा वास्तु वा
हे प्रौढ़ा गएका विचारयत तमध्यसबुना भृशम् ॥५॥
यललोत भूपृष्ठफलं तद्दष्टम् । यतस्तदुलफलस्य गतांश-
कोऽपि वास्तव पारमार्थिकं फल न भवति। अत्यन्तं दुष्ट-
मित्यर्थः। कुतो यतस्तत् प्रत्यक्षविरुधम् । प्रत्यक्षबाधो हि
महादूषणम्। प्रथात्मन भौइंत्याशङ्गां परिहरनाह। इट
मदुक्तं नैवोहतं किन्तु वस्तु परमार्थः । अथवा किं शपथ परि-
हारण। उहतमस्तु वा वस्त्वस्तु वा हे त्रौढ़ा गणका मध्य स्थ-
बुझा विचारयत भृगमत्यर्थम्
अथ सद्युक्ति: ।
यत् परिध्याई विष्कम्भ वृत्तं कृत्त किलांशुकम् ।
तेनाईछाद्यते गोल: किञ्चिहस्त्रेऽवशिष्यते ॥५४॥
गोलक्षेत्रफलात् तस्माइस्त्र क्षेत्रफलं यतः ।
साईद्विगुणितासन तावदेवापर दले ॥ ५५ ॥
एवं पञ्चगुणात् क्षेत्रफलात् पृष्ठफलं खलु ।
नाधिकं जायते तेन परिधिनं कुतः कृतम् ॥ ५६ ॥
वृत्तक्षेत्रफलं यस्मात् परिधिन न युतिमत् ।
दुष्टत्वाणितस्यास्य दुष्टं भूपृष्ठजं फलम् ॥ ५० ॥

·२२ गोलाध्याये गोलपरिध्यप्रमाणो यथा व्यासो भवति तथा वस्त्र वृत्तं सात्वा तेन वस्त्रेण गोलोपरि न्यस्तेन गोलाई प्रच्छाद्यते। वस्त्र- परिधेः सङ्कोचात् किश्चिहस्त्रेऽवशेषं भवति। एवं सति गोल- व्यासवृत्तक्षेत्रफलाइवत्तक्षेत्रफल साई हिगुणितासन भवति । तावदेवापरे किल गोलाई। एवं वृत्तक्षेत्रफलात् पञ्चगुणा- दधिकं पृष्ठफल कश्चिदपि न भवति। किन्तु न्यूनमेव स्यात् । तहि तेन लल्लेन। वृत्तफल परिधि समन्ततो भवति गोल पृष्ठफलम् । इति समिति को परिधिघ्नं कृतम्। किन्तु वृत्तफल चतुघ्नं मेव पृष्ठफल भवति। अस्य लल्लोक्तस्य गणितस्य दुष्टत्वाद भूपृष्ठफलमपि दुष्टमित्यर्थः । अथ वालावबोधार्थ 'गोलोस्योपरि दर्शयेत्। भूगोल मृण्मयं दारुमयं वा कत्वा तं चक्रकलापरिधिं प्रकल्पा २१६.. तम्य मस्तके विन्दु कत्वा तस्मादिन्दोर्गोलषमवतिभागेन शर- हिदनसंख्ये न २२५ धनूरूपेणैव वृत्तरेखामुत्पादयेत्। पुनस्त- स्माटेव विन्दोस्तेनैव हिगुणसूत्रेणान्यां त्रिगुणनान्यामेवं चतु- विशतिगुणं यायचतुर्विशतिहत्तानि भवन्ति। एषां वृत्तानां शरनेवबाहव २२५ इत्यादीनि ज्या/नि व्यासायनि स्युः । तेभ्योऽनुपाताहत्तप्रमाणानि । तत्र तावदन्त्यत्तस्य मानं चक्र- कला: २१६..। तस्य व्यासाई विज्या ३४३८ । ज्यार्धानि चक्रकलागुणानि विज्यामलानि वृत्तमानानि जायन्ते। इयो- ईयोत्तयोर्मध्य एकैकं वलयाकारं चैवम् । तानि चतुर्विंशतिः । बहुज्यापक्षे बहनि स्युः। तत्र महदधोहत्तं भूमिमुपरितनं लघु मुख परहिदसमितं लम्ब प्रकल्पा लम्बगुणं कुमुखयो- गाईमित्येवं पृथक् पृथक् फलानि । तेषां फलानां योगो गोलाई- ·भुवनकोथः । २३ पृष्ठफलम्। तहिगुणं सकलगोलपृष्ठफलम् । तदव्यासपरिधि- घाततुल्यमेव स्यात्। अथान्यथा प्रतिपाद्यते। गोलस्य परिधिः कल्पयो वेदनज्यामितेर्मितः । मुखबुनगरेखाभियंहदामलके स्थिताः ॥ ५८ ॥ दृश्यन्ते वप्रकास्तहत् प्रागुक्तपरिधर्मितान्। ऊर्ध्वाधः कतरेखाभिर्गोले वप्रान् प्रकल्पयेत् ॥ ५ ॥ तत्रैकवप्रकक्षेत्रफल खण्डै: प्रसाध्यते सर्वज्यैक्य त्रिभज्याहीनं विन्यार्थभाजितम् ॥ ६ ॥ एवं वप्रफलं तत् स्याद्गोलव्याससम यतः परिधिव्यामघातोऽतो गोल पृष्ठफलं स्मृतम् ॥ ६१ ॥ अनाभीष्ट कसिथिद्ग्रन्ये यावन्ति ज्यार्धानि तसंख्या चतुगुणा। तमितः किल गोले परिधिः कल्पाः । यचामलक- गोल पृष्ठे मुग्नबुध्नगरखाभिः सहजाभिर्विभक्ता वप्रका दृश्यन्ते । तथाभोटे गोल पृष्ठे मस्तकात् तलगरेखाभिः कल्पितपरिधि- संख्यान् वप्रकान् प्रकल्पाकस्मिन् वप्रे क्षेत्रफलं माध्यम् । इह किन्न धोडिदे चतुर्विशतिज्यार्धानि । अत: षमवतिहस्तमिती गोले परिधिः कल्पितः । प्रतिहस्तमूर्ध्वाधी. रेखाभिस्तावन्त वप्रकाश कताः। तत्रैकस्य वप्रकस्थाई हस्ता- न्तरै तिर्यग्रेखा: कवा ज्यासंख्यानि चतुर्विशतिखण्डानि कल्पितानि। तल जीवाः पृथक् पृथक् त्रिज्यामनास्तियग्रे- खाप्रमाणानि भवन्ति । तवाधस्तनी रेखा हस्तमात्रा। उपरि- तन्यस्तु ज्यावशेन किञ्चित् किञ्चिन्य नाः। सर्वत्र हस्तमित एव लम्बः। लम्बगुणं कुमुखयोगाई मिति खण्डफलान्यानी- यैकोकतानि। तहप्रकाधैं फलम् । तदुहिगुणमकस्मिन् वप्रके फलं भवति। तत्साधनामा सूत्रमिदम् । सर्वज्यैक्यं विभ- तद्यथा।

·गोलाध्याये
ज्यार्धहीनमित्यादि। अव सर्वज्यानां शरनेत्रबाहव इत्यादी-
नामेक्यं सुरयमक्तवाणतुल्यम् । ५४२३३ । एतत् विज्यार्धे-
मोनं जातं मनुतत्त्वपञ्चमितम् ।
५२५१४ । एतत् विज्या-
भक्तं जातमेकवपके क्षेत्रफलं व्याससमम्। ३०३३ । यत एतावा.
नेव षमतिपरिधर्गोलस्य व्यासः स्यात् ३०३३ । परिधितुल्य-
काय वप्रका इति परिधिव्यासघातो गोल पृष्ठफलमित्यपपत्रम्।
तथा चोक्लमस्मत्याटोगणिते ।
वृत्तक्षत्रे परिधिगुणितव्यासपादः फलं तत्
शुस वेदेखपरि परितः कन्दुकस्येव जालम् ।
गोलस्यैव सदपि च फलं पृष्ठजं व्यामनिन्न
षड्भिर्भ भवति नियतं गोलगर्भ घनाख्यम् ॥
गोलपृष्ठफलस्य व्यासगुणितस्य षडशो घनफलं स्यात् ।
अनोपपत्तिः । पृष्ठफलसंख्यानि रूपबाइनि व्यासाईतुल्य-
वेधानि सूचीखातानि गोलपृष्ठे प्रकल्पानि। सूच्यत्राणां गोलगर्भ
मंपातः। एवं सूचौफलानां योगो घनफलमित्युपपत्रम् । यत्
पुनः क्षेत्रफलमूलेन क्षेत्रफलं गुणितं घनफलं स्यादिति। तत्
प्रायश्चतुर्वदाचार्य: परमतमुपन्यस्तवान् ।
इदानीं भूमेः प्रलयभेदी प्रलयांचाह ।
वृद्धिर्विधेहि भुवः समन्तात् स्याद्योजनं भूभवभूतपूर्वैः ।
ब्राझे लये योजनमावद्धर्नाशो भुवः प्राकृतिकेऽखिलाया:४६२॥
दिने दिने यन्मियते हि भूतैर्दैनन्दिनं तं प्रलयं वदन्ति ।
बाघ लयं ब्रह्मदिनान्तकाले भूतानि यदब्रह्मतनु विशन्ति॥६३॥
ब्रह्मात्यये यत् प्रकृति प्रयान्ति सर्वाख्यत: प्राकृतिक कृतीन्द्राः ।
लोनान्यतः कर्मपुटान्तरत्वात् पृथक्रियन्ते प्रकृतेर्विकारैः ॥६४॥
ज्ञानाग्निदग्वाखिलपुख्य पापा मनः समाधाय हरौ परेशे।
यद्यागिनो यान्यनिवृत्तिमस्मादात्यन्तिकं चेति लयचतुर्धा ॥६५॥

·भुवनकीयः। २५ - - पत्र लयो नाम भूतविनाशः। स तु साम्प्रतं प्रत्यह- मुत्पद्यते। संदेनन्दिन उच्यते। यो ब्रह्मदिनान्ते चतुर्युग- सहस्रावसाने लोकत्रयस्थ संहारः स बायो सय उच्यते । तवाचौणपुखपापा एव लोकाः कालवशेन वधशरीरं प्रवि. शन्ति। तत्र मुखं ब्राह्मणाः। बान्तरं क्षवियाः। फरहयं वैश्याः। पादहयं शूद्राः। ततो निशावसाने पुनर्बधणः सृष्टिं चिन्तयतो मुखादिस्थानेभ्यः कर्मपुटान्तरसाद ब्राह्मणादयस्तत एव नि:सरन्ति। तस्मिन् प्रलये भुवो योजनमात्रद्धेर्षिलयो नाखिलायाः। अथ यदा ब्रह्मण पायुषोऽन्तस्तदा यः प्रलयः स महाप्रलय उच्यते । तत्र ब्रह्मा ब्रमाण् । तत् पञ्चभौतिके । भूजले। जलं तेजसि । तेजो वायो। वायुराकाशे । आकाश- महङ्कार । अहङ्कारो महत्तत्त्वे। महत्तत्व' प्रकृती। एवं सकल- भुवनलोका अक्षौणपुश्वपापा एवाव्यक्तं प्रविशन्ति। यदा भगवान् सिमुक्षुः प्रतिपुरुषो क्षोभयति । तदा तानि भूतानि कर्मपुटान्तरत्वात् प्रकते: स्वत एव निःसरन्ति । योविष्णुपुराणे पराशरो जगदुत्पत्तिकारणम् । प्रधानकारणीभूता यतो वै मृज्यशक्तय इति। सृज्यशक्तयस्तकर्माणि। तान्येव सौ मुख्य कारणम् । इतराणि निमित्तकारणानि । अन्यैरप्यताम् । नाभुक्तं. क्षीयते कर्म कल्यकोटिशतरपि। नयामानां भवति कर्मफलोपभोगः कायाहिनेत्यादि अस्मिन् प्रलयेऽखिलाया भुवो नाश इत्यर्थः। तथा जानाम्नि- दग्धाखिलपुण्यपापा योगिनो विषयेभ्यो मनः समाधाय समाः हत्य तहसै समाहितं बाबा यान्ति । देहं त्वजन्ति। अनिहतिं यान्ति। स आत्यन्तिको क्षय इति । यथाह ३

·२६
मोखाध्याये
पथ ब्रह्माण्डगोलमा।
भूभूधरविदशदानवमानवाया
ये याच धिषणगगनेचरचक्रकक्षाः।
लोकव्यवस्थितिरुपयु परि प्रदिष्टा
ब्रह्माण्डमाण्डजठरे तदिदं समस्तम् ॥ १६R
सष्टम्।
इदानीमन्योदितं ब्रह्माण्डमानं पूर्व कथितमपि प्रसङ्गा-
दनुवदतिमा।
कोटिघ्ने खनन्दषट्कनखभूभूभृगुजङ्गेन्दुभि १८७१२०८४२०० ००००००
ज्योति:शास्त्रविदो वदन्ति नभस: कक्षामिमां योजनैः
तद्ब्रह्माण्ड कटाहसंपुटतटे केचिज्जगुर्वेष्टनं
केचित् प्रोचुरदृश्यदृश्यकमिरि पौराणिकाः सूरयः ॥ ६ ॥
करतलकलितामलकवदमल सकलं विदन्ति ये गोलम् ।
दिनकरकनिकनिहततमसो नभसः स परिधिरुदितस्तैः॥३८॥
ब्रह्माण्ड मेतन्मितमस्तु नी वा कल्पे ग्रहः क्राति योजनानि ।
यावन्ति पूर्वारह तत्रमाणं प्रालखकक्षास्यमिदं मतं नः ॥६॥
प्रमाणशून्यत्वात् प्रयोजनाभावाचास्माभिब ह्याण्डमानं न
कथितमित्यर्थः ।
इति गोलभाथे भुवनकोशः।
-
।
इदानीं भूमेकपरि सप्त वायुस्कन्धास्तानाह।
भूवायुरावह इह प्रवहस्तदूर्ध्वः
स्यादुदहस्तदनु संवहनकर ।
भन्यस्ततोऽपि सुवहः परिपूर्वकोऽस्माद
बाह्यः परावह इमे पवनाः प्रसिद्धाः ॥१॥
भूमेर्बहिर्दादशयोजनानि भूवायुरवाम्बुदविद्युदायम्।
तदूवं गो यः गवहः स नित्यं प्रत्यगतिस्तस्य तु मध्यसंस्था ॥२॥

·मध्यगतिबासना। २७ नक्षत्रकचाखचरैः समेतो यस्मादतस्तेन समाइतोऽयम् । भपतरः खेचरचक्रयुलो चमत्यजन प्रवहानिलेन ॥३॥ प्रसिद्धमिदम् । इदानीं ग्रहाणां पूर्वगतिमनुपलक्षितामपि दृष्टान्तेन दृढ़ी- कुर्वनाह। यान्तो भचक्रे लघुपूर्वगत्या खेटास्तु तस्यापरशोधगत्या। कुलालचक्रवमिवामगत्या यान्तो नं कोटा व भान्ति यान्तः॥४ इदानीं मध्यतिवासनां विवक्षुरादौ तावद्भदिनपूर्वकं रवेः म्फुटसावन दिनमाह। समं भसूर्यावदितौ किसाा षध्या घटौमामुदितं पुनर्भम् रविस्ततः खोदयभुक्तिधातात् खावाष्टभू १८०० लब्धसमासुभिश्च ॥५॥ समागतायुमंयुता वस्तु षष्टिनाडिकाः । म्फुटं धुरात्रमुगमाद्द्युभुजितच तच्चलम् ॥ ६ ॥ पथ्या घटीनां दिनं सदाा तद्भुक्तितुल्यायुतं खरांशोः । स्यान्मध्यमं सावनमेवमब्दे तत्संख्यका भनमतो निरेका ॥ ७ ॥ यदा किमपि नक्षत्र मूर्यख किल समकालमुदितः । नार्कोदयवेलायां किमपि नक्षत्रमुपलभ्यते किन्तु केवलान युतिरुच्यत इति किलशब्दः प्रयुक्तः। तस्मात् कालादनन्तरं नाक्षत्राणां घटौनां षष्टया. तवक्षव पुनरदेति । ततोऽनन्तरं रविरुदेति। स च कियता कालेन। तदर्थमनुपातः। रविः किल क्रान्तिवत्ते स्फ टात्या पूर्वतो गतः। यद्यष्टादमयतानि राशिकलाः खोदयासुभिङ्गच्छन्ति तदा स्याटगतिकखा: कियद्भिरिति। एवं सब्बामुभिर्भोदयानन्तरं रवेवदयः। प्रत एक माचवाः षष्टिटिकास्नलबासुभिरधिका रवैः स्कुट ·१ २८ गोलाध्याय । -- । सावनमहोराव भवति। तच्चाहोराव चलम् । प्रत्यहमन्यादृक् । प्रत्यहं गत्यन्यत्वात् प्रतिमासं राभ्युदयान्यत्वाच्च। तत् पुनर्घटी- षष्टया मध्यमभुक्तितुल्यासुयुतया सावनं दुरावमुच्यते तत् मध्यमम्। यतोऽब्दान्ते यावन्ति स्फुटसावनानि तावन्त्ये व मध्यमानि स्युः। गतीनामुदयानां च इासहयोस्तुख्यत्वात् । तत् कथं नित्यं रविगतिलिप्तासमासुभिः सहितो भाहः साव- नाहो भवतीति ललादिभिरक्ताम्। स्यादेतत् यदि विषुवन्न- ण्डले रविः पूर्वतो याति। तर्हि विषुवमण्डलस्यैका कलैकेना- सुनोदेति। तदा रविगतिलिप्तासमामुभिरिति वक्तुं युज्यते तब युक्ताम्। रविः क्रान्तिहत्तेन याति तत्र भेषराशेः कला अष्टादशशतानि १८..गगनभूधरषट्कचन्द्रमितेरसुभि-१६७० सहच्छन्ति । अन्य स्थान्येरिति गतिकलानामनुपातेनासवः कर्त युज्यन्ते। एवं कृते पति स्फ टमहोरात्रं भवति । यत् तैरक्त तत् मध्यमेव। एवं वर्षमध्ये यावन्ति स्फटसावनानि तावन्त्येव मध्यमानि स्युः। तत्संख्यका भभ्रमता निरैकेति। यावन्तो भधमा जाताम्तत्संख्यकैकोना मती सावनदिवस संख्या भवति। यतो रविः पूर्वतो गच्छवेकं परिवतं गतः। अतस्तस्योदय- संख्यै कोनेत्युपपद्यते। इदानीं वर्षमध्ये सावनसंख्यामाह। पञ्चाङ्गरामास्तिथयः खरामाः सार्धहिदस्राः कुदिनाद्यमदे। अस्थाकमायोऽकलवः प्रदिष्टस्त्रिंशहिनः सावनमास एव ॥ ८ ॥ एकस्मिन् सौरवर्षे पञ्चषष्टाधिकत्रिशती ३६५ मिता: सावनदिवसाः पञ्चदश १५ नाड़िकाच त्रिंशत् ३. पलानि च सार्धानि हाविंशति-२२ । ३० विपलानि। एषामुपपत्तिमंध्या गतिमाथे कथितैव । अस्यार्कवर्षस्य हादशांशोऽर्कमासो भव- तौति युक्तम्। सावनमासस्तु सावनानां विंगतैव भवति ।

·मध्यगतिवासना। २८ इदानी चान्द्रमासमाह। कालेन येनैति पुनः मशीनं क्रामन् भचक्र विवरण गत्योः । मासः स चान्द्रोऽनयमाः कुरामाः पूर्णेषव २८।३१।५० स्तत्कुदिनप्रमाणम् ॥६॥ दर्शान्ते किल शशी रविणा युनो भवति। ततो हावपि पूर्वतो गच्छतः तयोः शशी शीघ्रगत्वात् प्रत्यहं गत्यन्तरेणापतो याति । एवं गच्छंश्चक्रकला-२१६.. तुख्यमन्तरं यदापतो याति तदा रविणा योगमेति। तयोः कालखोरन्तरालं चन्द्रमासः । नत्प्रमाणमनुपातेन। चन्द्रार्कयोमध्यगती पादौ सम्यक् साव- यवे कृत्वा यदि गत्यन्तरेगोकं कुदिन लम्बते तदा चक्रकला- तुल्येनान्तरेण कियन्तीत्यनुपातेन चान्द्रमासे कुदिनानि लभ्यन्ते। एकोनविंशहिनान्येकत्रिशद्घटिकाः पञ्चाशत् • पलानि २८ । ३१ । ५० । इत्युपपबम्। इदानीमधिमासोपपत्तिमाह । चान्द्रोनसौरेगा हतात् तु चान्द्रा- दवाप्तसौरैर्दशनैर्दलायः ३२ । १६ । मासैवेचान्द्रमसोऽधिमास: कल्पेऽपि कल्पमा अनुपाततोऽतः ॥ १०॥ सौरामासादैन्दवः स्यामधीयान् यस्मात् तस्मात् संख्यया तेऽधिकाः स्युः । चान्द्राः कल्पे सौरचान्द्रान्तरे ये मासास्तनस्तेऽधिमासाः प्रदिष्टाः ॥ ११ ॥ अन हितोयश्लोकस्तावत् प्रथमं व्याख्यायते। सौरामासा- दैन्दवो मासो यतो लघुरतः कारणाकस्पे सौरमाससंख्याया- ·मौसाध्याय चान्द्रमाससंख्याधिका भवति। यथा धान्यराधिमानेऽष्टसेति- काहारमितेः षटतिकाहारमितिरधिका भवतीति बालेरपि बुध्यते । यावन्तश्चान्द्रमासाः कल्येऽधिका भवन्ति वत्संख्याधि. माससंख्या तनः कस्थिता । तब कियनिः सौरैरेकोऽधिमासी भवतीति युक्तिरचते। चान्द्रो न सौरेण तात् तु चान्द्रा. दिति। सौरमासकुदिनेभ्यश्चन्द्रमासकुदिनेषु शोधिनेषु श्रेष दिनखाने पूर्णमधवतुष्यच्चायटिकाः सप्तविंशतिपलानि साव- यवानि • । ५४३१।१२।३०। एकस्मिन् सौरमास इदं सौरचान्द्राका दिनात्मकम् । युगस्यादेरुपये कस्मिन् दर्यान्ते प्राप्त एकचान्द्रमामाघूर्मास्तदनन्तरं चतुष्पञ्चाशवटिकाभिः सावयवाभिमध्यमाख वषमसंक्रान्तिस्तत्र रविमास: पूर्ण- स्ततोऽन्यस्मिन् दर्शान्त ग्राऽन्यश्चान्द्रमामान्तः। ततो दर्शा- न्तादुपरि विगुणाभिस्ताभिरेव घटीभिर्मिथुनसंक्रान्तिः । विगुणचतुर्गुणादिभिः कर्कटादिसंक्रान्तयो भवन्ति। एवं संक्रान्तिरगतोऽयतो याति। पुनदर्शान्त प्राप्नोति। तदा गत- चान्द्रमासेभ्यः सौरा एकोना भवन्ति। यदा संक्रान्तिदन्ति- मतिक्रम्यायतो याति तदानुपातेन यावन्तः सौरा भवन्ति तावद्भिरेकोऽधिमासः । सबानुपात: । यद्यनेन सौरचान्द्रान्तरेण कुदिनामकेन । १४ ॥ २७॥ ३१ ॥ ५२ । ३० एकः सौरो मामो भवति सदा चान्द्रमासान्तःपातिभिः कुदिनैः २८।३।५० किया प्रतिक। फलं सूर्यमासाः ३२॥ १५ ॥ ३१ । २८ । ४७॥ प्रवच माविमासयुगसौरमासा लभ्यन्ते तदैकेन किमिति । फलमेतावन्त एव सौरमासा लभ्यन्ते। एतावद्धिः सौरमास- रेकचान्द्रमासोऽधिको भवति। अतएवाधिमासस्य चान्द्रत्वम् । कल्पेऽपि कल्यया अनुपातोऽत इति सुगमम् । प्रदानोमवमोपपत्तिमाह।

·मपतिवासना। प्रशामासोनितसावनेन ।२८।१. विशवृता नदिनैस्तु चान्दैः । बदायकोनोब्धिरः ६॥५४॥३३ बयार: स्यात् सावनोऽतस युगेऽनुपाताव । १२ ॥ युगे चान्द्राणां मावनानां च दिनानां बदन्तरं तान्यव- मानि। पत एकस्मिन् मासे चान्द्रमावनासरं कुदिनात्मक एडीतम्। तत्र दिवसा: पूर्णमष्टाविंशतिरिका दशपामोय. पलानि च । । ।२८।१.। इदमेबसिन् चान्द्रमासे विभ- त्तिथ्यात्मके कुदिनात्मकमवमखण्डम् सपनेब विशचाद्राणि दिनानि लभ्यन्त तदा संपूर्णेनेकेनामिना कियन्तौति बेरा- शिकेन लब्बे रुद्रांशकोनाबिरसै AMRE रेक: बयाही भवति स च मावनः । अखडस कपल सावनेच्छाकस्पनात्। मतोऽनुपातात् कल्पेऽपि। इदानोमधिमामस्थ चान्द्र वनवम सावनत्वमभिधाया. हमणात् कल्पगतमानेतु विलोमविधिना यान्यवमान्यानीतानि ये चाधिमामास्तेषां विशेषमाह। सौरभ्यः साधितास्ते चेदधिमासास्तदैन्दवाः । घेच्छान्द्रेभ्यस्तदा सौरास्तच्छेषं तहशाद तथा ॥ १५॥ सावनान्यवमानि स्युचान्द्रेभ्यः साधिताकि चेत् । सावनेभ्यस्तु चान्द्राणि तच्छेषं सहयात् तथा १४ ॥ यथाहर्गणानयने सौरेभ्यश्चान्द्रान् साधयितुं येऽधिमासा भानीयन्ते ते चान्द्रास्तच्छेषञ्च चान्द्रम् । यदि चान्देसः चौगन् साधयितुं तदा सौरास्तच्छषमपि मौरम्। एवं चान्द्रेभ्यः सावनानि साधयितुमवमान्यानीयन्ते तदा तानि सावनानि । यदि सावनेभ्यशान्द्रालि कत तदा चान्द्रादि स्युः। साध्यावं भजन्तीत्यर्थः । तच्छषमपि सहयात्। अभिमतद्युगभदवर्म- ·गोखाध्याये.. - हतादिबाहिबाहर्मणात् कल्पगतमानौतं तदा सावनेभ्योऽवमा- न्यानौतानि। तानि चान्द्राणि। चन्द्रदिवसेभ्योऽधिमासाः साधिता मौरास्तच्छेषं तदशादित्यर्थः । अधिमासस्य चान्द्रत्वे सौरत्वे चाधिमासशेषं तुल्यमेव स्यात्। किन्येकव रविदि- नानि छेदः । पन्धन चान्द्राणि। एवमवमशेषस्यापि तुल्यत्व- मेव । एकत्र चन्द्रदिनान्यन्यत्र कुदिनानि छेदः । अधिमासाव मषयोरिटजातित्वं प्रकल्पामतिमनियन्द्रार्कानयनानिकतानि। तब ये जडास्ते बानमा पालोचयन्तो धमन्ति। इदानीं विशेष प्रनाथाये। অঘারুয়ৰজনৰ बवादिबाटैगम्पकान्विताः किम् । कुतोऽधिमायावसशेषके च त्व यतः सावयवीऽनुपात: ॥ १५ ॥ अस्य प्रश्नस्योत्तरमाह। दर्यावधियान्द्रमसो हि मासः सौरस्तु संक्रान्त्ववधिर्यतोऽतः । दर्शाग्रतः संक्रामकालतः प्राक् सदैव तिहत्यधिमाशशेषम् ॥ १६ ॥ दन्तितो चालतिथिप्रमाणैः सौरन्तु सौरा दिवसा: समेताः । बतोऽधिशेषोस्वदिनाधिकास्ते मतदस्मादधिमासशेषम् ॥ १७ ॥ तिथ्यन्तसूर्योदययोस्तु मध्ये सदैव तिष्ठत्यवमावशेषम्। त्यतन तेनोदयकालिकः स्यात् । तिथ्यन्तकाले युगणोऽन्यथातः ॥ १० ॥ ।

·मध्यगतिवासना। मध्यममानेन यावत्यमावास्था तदन्ते चान्द्रमासान्तः । मध्यमार्कस्य यस्मिन् दिने संक्रान्तिस्तत्र संक्रान्तिकाले रवि मासान्तः। तयो रविचन्द्रमासान्तयोरन्तर यावत्यस्तिथयः सावयवास्ता अधिमासशेषतिथयः । यतः सौरचान्द्रान्तरमधि- मासाः। अहर्गणानयने गताब्दा रविगुणास्त सौरा मासा जाताः। अतस्तेषु चैत्रादिचान्द्रतुल्या: सौरा एव मामा योजि. तास्त संक्राम्यवधयो जातांस्तेषु विंशगुणेषु मतिथितुख्याः सौरा एव दिवसा योजिताः । अत: सौरचान्द्रान्तरेणाधिका जातास्तदन्तरमधिमासशेषदिनानि भवन्ति । सौरचान्द्रान्त- रत्वात्। अतोऽधिमासशेषदिनान्य भ्यः सोयानि । अथ चाधि- मासानयनेऽनुपातलब्धरधिमार्दिनौकतैस्वच्छषदिनैश्च युक्ताः सौराहाश्चान्द्राहा भवितुमर्हन्ति। एवमवाधिमासशेषदिनानि क्षेप्याणि । तत्र शोध्यानि। अतः कारणादधिमासशेषं त्यक्तम् । अथावमशेषत्यागकारणमुच्यते। . तिथ्यन्तानन्तरं यावतीभिर्घ टोभिः सूर्योदयस्ता अवमशेषघटिकाः। यतवान्द्रसावनान्तर मवमानि। यद्यवमशेष न त्वज्यते लम्बावमैरवमशेषोटका. भिश्च तिथय जनोक्रियन्ते तदा तिथ्यन्त सावनोऽहर्गणो भवति । अथ च सूर्योदयावधि: साध्यः । तिय्यन्ताहर्गणोऽव- मशेषघटीभियुक्त: सब्रुदयावधिर्भवति। अतोऽवमषे त्यो खतः सूर्यादयावधिर्भवति । अथोदयान्तराख्यकीपपत्तिमा । प्रहगणो मध्यमसावनेन कृतश्चलत्वात् स्फटसावमस्य । तदुस्थखेटा उदयान्तराख्यकमाइवेनोनयुताः फलेन लकोदये स्युन कतास्तथा_यतोऽन्तरं तच्चलमल्पकच्च। योऽयमहर्गण पानौत: स मध्यमसावनेनैव । कुतः। स्फुट- सावनस्य चलत्वात्। तथाविधेनाइपावन सुटो लायातीलधः। ::

·गीलाध्याय युगादेरारभ्य वर्तमानरविवर्षादेः प्राग्यावान् मध्यमसावनस्ता- वानेव स्टसावनः स्यात् । किन्तु रविवर्षादेव यावान् मध्य- मसावनस्तावान् न स्फुटः । अतस्तदुत्थखेटा उदयान्तरात्यक- मोडवेन फलेनोनयुताः सन्तो लोदये स्थुर्नान्यथा। लझायां भास्करोदये मध्या इति यदन्यैरुक्तं तदसत्। प्रथोदयान्तर- कर्माह। मध्याभुता सवो निरक्षे ये ये च मध्यार्ककलासमानाः २० सदन्तरं यत् सधयोस्तद्युपिण्डयोः स्थाविवरं गतिघ्रम् । इतं धुरावामुभिरामलिसाहौना ग्रहाश्वेदसवीऽस्यकाः स्युः ॥२१॥ तदन्यथाम्यास्तु निजोदयश्चेत् भुक्तासुपूर्व विहितं तदानीम्। कतं तथा स्थाचरकर्ममिचं कर्म ग्रहाणामुदयान्सराख्यम् ॥२२॥ सायनांशेन रविणा मेषादेरारभ्य ये भुक्ता राशयस्तसम्ब- धिनो ये निरक्षोदयासयो गगनभूधरषटकचन्द्रा १६७० इत्या- दयस्तेषामैकां कृत्वा भुज्यमानराशेर्ये भुक्ता भागास्तांतदुदया- सुभिः संगुण्य त्रियता ३० विभज्य लब्धामवोऽपि तत्र क्षेप्याः । एवं मध्याभुलासवः स्युः। भदिनान्तादूर्ध्व तावत्यखात्मके काले लजायांमध्यमस्वार्कस्योदयः । तत्काले हि ग्रहा: साध्याः। अथ चाहणेन में सिहास्ते मध्यमार्ककलामितऽस्वात्मके काले भदिनान्तादूर्वा नाता तोऽमूनां कलानाञ्च यदन्तरं तेना- कीदयोऽन्तरितः। तस्तदुदयान्तराख्य कर्माचते। तैरान्तरा- सुभिहमति : संगुण्याकसावभाहोरावासुभि-१६ ५८विभज्य ऋणं कार्याः । यदि कलाभ्योऽसवोऽल्पका: स्यः । पन्या धनम् । यदि तु स्वदेशोदयैर्मध्यमाकभुक्तानमूनानौयेदं कर्म खातं सदौदयिकानां महाणां चरकर्मापि कृतं स्यात् । यदि तस्क टार्क भुक्तानमन खोदयासुभिरानीयेदं कर्मकृतं तदोदया- सरगुजान्तरचरकर्माणि बौखपिकतानि स्युः । ताई कथमि.

·मध्यगलिबासबा। दमुदयान्सराख कर्माचर्न कृतं सदाह यतोऽन्ते तबसम स्पकप । वर्षचरणान्तेषु चतुर्व प्यन्तराभावः। तमध्येवन्तरस धिक्षयो। इदानी देशान्तरखरूपमा । येऽनेन महोदयकालिकास्ते देशान्तरेण खेपुरोदय पुः । देशान्तरं प्रागपरं तथान्यदयाम्योत्तरं तवरसंचमुक्तम् ॥ ३३ ॥ य उदयान्तरकर्मणा लायामौयिका, अहा जातास्ते देशान्तरकर्मणा वपुगैदयिकाः स्युः । तब देशान्तर विविधम् । एकं पूर्वापरमन्यद्याम्योत्तरम्। तचासंचमुखम् । तत्र तावत् पूर्वापरमाह। यनकोनयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशात सशत मूब मेरुगतं बधैर्निगदिता मा मध्यरेखा भुवः । प्रादौ प्रागुदयोऽपरत्र विषये पधादि खोटयात् स्वात् तस्मात् कियते तदन्तम्भवं खटेवृशं खं फलम १२४॥ लझाया मेरुपर्यन्त नीयमाना रैखोज्नयनो कुरुक्षवादि. देशान् स्मृशन्तो याति मा मध्यरेखेत्युच्यते । रेखायां यदाऊ- दयस्तत्कालात् पूर्वमेव पूर्वदेशे भवति। खोदयकालादनन्तरं पश्चिमदेशेऽर्कोदयः। तदन्तरकालदलायोजनः स्पष्टभूवेष्ट- नादनुपातेन ज्ञायते। यदि स्फपरिधियोनमः ष्टि-६. घटिका लभ्यन्त तदा रेखाखपुरयोरन्तरयोजनः किमितीति वैराधिकेन देशान्तरघटिका लभ्यन्ते। मध्यगत्वावचानौता नाघस्ताभिरनुपातः । यदि घटौ षष्ठया ग्रहण गतिकला लभ्यन्ते तदा देशान्तरघटीभिः किमिति। अथ योजनेरिवानु- पातः। स्कुटपरिधियोजनैर्गतिः प्राप्यते तदा देशान्तरयो. जनैः किमिति। फलं कला: प्रारणं यतस्तवादाबुदयः । पचा- हुनम् । यतखत रेखोदयादनन्तरमर्कोदय बल्खुपयनम् ।

·गोलाध्याय इदानी भूगोले स्कटपरिधिप्रदेशं सुटतानुपातच्चाह । खदेशमवन्तरयोजनैर्य- लम्बांशजैमरगिरेः समन्तात् । वृत्तं स्कटो भूपरिधिर्यतः स्यात् विज्याहतो सम्बगुणः कृतोऽस्मात् ॥ २५ ॥ खपुरस्य मेरुगर्भस्य चान्तरे यावन्ति योजनानि तावन्ति लम्बांशजानि। यतो निरचदेशखपुगन्तरयोजनान्यक्षांशजानि। भागेभ्यो योजनानि च व्यस्तमित्युपपद्यत इत्यर्थः । तैलम्बांथ- जैर्यो जनैमरुगिरेः समन्ताबदत्तमुत्पद्यते स स्टोभूपरिधिः। यो मध्यपरिधिः पठित: स निरक्षदेशोपरि। अयन्तु स्वपुरो- परि। अत: किधिवानो भवति । अथ तदानयनम् । मध्य. परिधेरभोष्टं विज्यादयं व्यासाधं प्रकल्या तस्मिन् व्यामा स्वपुरे यावती लम्बज्या तावत् म्फटपरिधामा, भवितुम- हति। अतस्तेन वैराशिकम् । यदि विज्याव्य सार्धे मध्यमः परिधिलभ्यते तदा लम्बज्यामिते क इति। फल फल स्फु टपरि- धिरित्युपपन्नम्। इति गोलभाष्य मध्यगतिवासना। अत्र अन्यसंख्या १७५ । इदानीं गोच विवक्षुरादी ज्योत्पत्तिकथने कारणमाह। पटो यथा सन्तुभिरूतिर्यग्रुपेर्निबहोऽत्र तयैव गोनः । दीः कोटिजीवाभिरमु प्रवक्तुं ज्योत्पत्तिमेव प्रथमं प्रवक्ष्ये ॥१॥ स्पष्टम्। इदानीं जीवाक्षेत्रसंस्थान तावदाह। इटा त्रिज्या सा श्रुतिदी जन्या कोटिज्या तहविश्लेषमूलम् ।

·स्फुटगतिवासनाया ज्योत्पत्तिः । " दोःकोवंशानां क्रमज्ये पृथक् ते विज्याशद्धे कोटिदोक्त्क्रमज्ये ॥ २ ॥ ज्याचापमध्ये खलु वाणरूपा स्यादुत्क्रमन्या विभमौर्विकायाः । वर्गाईमूलं शरवेदभाग- जीवा ततः कोटिगुणोऽपि तावान् ॥ ३ ॥ विभज्यका खगुणांशजीवा तत्कोटिजोवा खरसांशकानाम् । क्रमोत्क्रमज्याक्कतियोगमूबाद दलं तदधीशकशिचिनी खाद॥४॥ विज्योत्क्रमज्यानिहतेर्दलय मूलं तदधीशकशिचिनी वा। तस्याः पुनस्खलभागकानां कोटेश्च कोव्यंशदलस्य चैवम् ॥ ५ ॥ एवं विषट्सूर्यजिनादिसंख्या अभीष्टजोवाः सुधिया विधेयाः। विज्योत्स्थवृत्ते भगणाकित वा पाया अभीष्टा विगणय जीवा प्रत विज्योत्यहत्ते भगणादित वेतदवहत्तस्योत्तरा. ईमादौ व्याख्यायते । न्योत्पत्तावभीष्टा त्रिज्या काव्याते समायां भूमौ त्रिज्यामिताङ्गुलेन सूत्रेण हत्तं विलिख्य दिगहितं चक्रा- शकैवाशितं कृत्वा तवैकस्मिन्बेकस्मिन् वृत्तपतु शे नवतिर्नव- विभागा भवन्ति । ततो यावन्ति ज्यार्धानि कार्याणि तावद्धि- विभागैरेकै हत्तचतुर्थांशं विभज्य तव चिहानि कार्याणि । तद्यथा। यत्र चतुर्विशतिर्जीवाः साध्यास्तत्र चतुर्विशति भवन्ति । एवं द्वितीयचतुर्थांशेऽपि । ततो दिचिहादुमयत. । ।

·गोलाधार वियोपरि गतं सूख ज्यारूपं भवति। एवं चतुर्विंशतिा- भवन्ति। तासामर्धानि ज्वार्धानि। तबमाणाचकुलैर्मित्वा ग्राघाणि । अथादितो व्याख्यायते। येष्टा त्रिज्या स कर्ण: कल्पाः । या भुजज्या स भुजस्तयोः कर्णभुजयोर्वर्गान्तरपदं कोटिः । कोटिज्येत्यर्थः। तत्र ये भुजकोटिज्ये ते भुजकोव्यशानां क्रमज्ये ज्ञातव्ये। मुजज्या विज्यातो यावदिशोध्यते तावत् कोव्यंथानामुतक्रमव्यावधियते। एवं कोटिज्योना विज्या भुजांशानामुत्क्रमज्या स्वात् । अथोकमज्यास्तानं दर्शयति । तत्र पूर्वलिखिते वृत्त चिड़योरुपरि गतं सूत्रं किल ज्या। तदुपरि तयोश्चितयोर्मध्ये यहत्तखण्डं तच्चापं धनुः। चापमध्यस्य ज्यामध्यस्य च यदन्तरं बाणाकारं सोकमज्य बुच्यते। त्रिभमौर्विकाया इत्यग्रे सम्बन्ध । एवं माधारण्येन ज्याक्षेत्र दर्शयित्वार्थ निर्दिष्टांशानां गणि- तेन जपानयनम्। विममौर्विकाया यहईर्धस्य मूलं सा पञ्च- चत्वारिंशदंशानां जरा स्वात्। तस्या यावत् कोटिजया माध्यते तावत् तावत्येव भवति । यतस्तत्र कोव्यांथा अपि पञ्चचत्वारिं- शत्। अवोपपत्तिः । बिजया भुजविज्या च कोटिस्तहर्गयोगपदं वृत्तान्त:समचतुलस भुजः स्थात्। सैव भवतिभागानां ज्या। तदर्ध पाच पती वयोगस्य चतुर्थांशः कृतः। तदेव विज्यावर्षमतस्तन्मूलं शरवेदमागज्येत्युपपनम् । अथ विधागानां ज्या विज्याईमिता स्वात्। कोटिज्या षष्टिभागानां ज्या स्यात् । अनोपपत्तिः। वृत्तान्त:पातिसमषडलस्य भुजो व्यासाई- मितः स्वादिति प्रसिहं गणितऽपि कधितम् । अतस्त्रिज्वाई विशदभागव्यत्युपपत्रम्। तस्याः ।

·२८ पचमैकोनविंशसप्तमसमदर्शकादशवयोदयानी AA स्फुटगतिवासनाया न्योत्पत्तिः । पतः प्राम्बदुत्क्रमज्या। परिभागययोना विश्वासमेहत्- क्रमज्या । सा कोटिरूपिणी। क्रमज्या भुजपिसी तदप्रयो- मिबहसवतत् कः। तत् विशद्भानानां क्यारूपम् । पत- स्त एवं पञ्चदशभागानां जामित्युपपबम् । एवं सर्वक तदधीं- शकशिघिनौनामुपपत्तिया। अथ प्रकारान्तरेण तदधीशकशिचिनीमाह। त्रिज्योत्क्रम- ज्यानिइतेरित्यादि। पस्योपपत्तिः तवाद्याक्षरचिजिप्रकारेण कथ्यते । ततो. त्क्रमज्योना बिज्या किल कोटिन्या । तस्या वर्गोऽयम् । उव १ उविभा २ विव १ । अनेनोना विज्यावतिर्दोाकति: स्यात् । उव १ उविभा २। अयं क्रमज्यावर्ग उत्क्रमज्यावर्गयुतो जातः विभा २। अस्य चतुर्थभागः उविमा । अस्य मूलं ग्राह्यम् । पत उन विज्योत्कराज्यानिहतेरियादि। एवं तस्या अप्यन्या तदहांशकशिचिनौति । एवं कोटिज्वाया पपि यावदभिमत- खण्डानि स्युः । तद्यथा। यत्र चतुर्विशतिखडानि तव राशेाष्टम खण्डम् । तत्कोटिज्या षोड़शम् १६ । परवेदमागज्या हाद- शम् १२ । अस्मात् खण्डवयात् कविताकारण चतुर्विशति- खण्डान्युत्पद्यन्ते । तवाष्टमात् तदहोशििचनो चतुर्थम् ।। सखोटिज्या विंशम् २० । एवं चतुर्थाद्वितीयम् ।। साविंशंच २२ । दितीवात् प्रथम १ बयोविंशज २१॥ एवं ५।१८।७।१०।११।१३। पदयात् बछायादव- तोयैकविंशनवमपदमानि ।।१८।३।२१1८।१५। विज्या चतुर्विममिति २४॥ पतोऽवशिष्ट व्योत्पतिम वयामः।

·गोलाध्याये इदानी सष्टीकरणे फलस्योपपत्तिमाह। भूममध्ये खलु भक्लयस्यापि मध्य यत: स्वाद यस्मिन् बत्ते चमति खचरो नास्य मध्य कुमध्ये। भूखो द्रष्टा नहि भवलये मध्यतुल्यं प्रपश्यत् तस्मात् तझैः क्रियत इह तहो.फलं मध्यनेटे ॥ ७ ॥ यदेतत् भपक्षोऽखिन्यादीनां भानां वलयं तमः समन्तात् मर्वत्र तुल्येऽन्तर पनवे । यतस्तस्य मध्य कुमध्ये। अथ यस्मिन् हत ग्रहो भ्रमति तस्व मध्य कुमध्ये न। तद्भूमेः समन्तात् समानान्तरं नेत्यर्थः। पतो भूस्थो द्रष्टा भवलये मध्यमखाने अहं न पश्यति। किन्वयन पश्यति। तयोर्भवलये यदन्तरं तदग्रहस्य फलमित्वर्थादुक्की भवति। अत उक्तं तस्मात् तज्ञः क्रियत इह तद्दोःफलं मध्यखेट इति । एवमेकेनैव श्लोकेन संक्षेपाच्छेद्यकसर्वस्वमुक दानी किञ्चित् सविस्तरं छावान् मत्वाह। पूर्वापरायताणं तद्वित्तावुत्तरपार्थके। दर्शयेच्छिष्यबोधार्य लिखित्वा छेयकं सुधीः ॥८॥ नाद्यापौदं सम्बममाभियत इति शिष्थैरता आचार्य पाह । पूर्वापरायतावामित्यादि । स्पष्टार्थम् । इदानी काबविलम्बेन प्रतारणपरं वाक्यमिति प्रात्वा विधेः पुनः सः सबाह। दिव्यानमतीन्द्रियं तहषिभिर्बान वशिष्ठादिभिः पारम्पर्यवशाहसमवनी नीतं प्रकाम्य ततः। नैतवेषिक्षतघदुर्जनदुराचाराचिरावासिना नादायुःशलतायो मुनिकता सौमामिमासुभातः ॥ ॥ सहार्यम्। - ·स्कुटगतिवासनाया धकाधिकारः। ११ इदानी विलिख्यं छेद्यकमाह। विभज्यकासमितकर्कटेन कक्षास्यवृत्त प्रथम विलिख्ख । तन्मयतो मध्यमखेटभुक्तितिथ्यंशमानेन महीं सुहत्ताम् ॥१०॥ कखाख्यवृत्त भगणाकितेऽत्र दत्त्वोचखेटौ कियतोऽथ रेखा। कुमध्यतुङ्गोपरिगा विधेयय तिर्यक् ततोऽन्या सुधिया कुमध्ये ११ उच्चोन्यूखोमन्त्यफलज्यकां च दत्त्वा कुमवाहिलिखेत् तदने। विभज्ययैव प्रतिमण्डलाख्यं सैवोचरेखा लपराव तिर्थक् ॥१२॥ तुजोय रेखा खलु यत्र लग्ना तवोचमस्मिन् प्रतिमण्डलेऽपि। ततो विलोमं खलु तुङ्गभागैर्मेषादिरमात् खचरोऽनुलोमम॥१३ देयस्तदुच्चान्तरमत्र केन्द्र दोयोचरेखाखगयोश्च मध्ये। तिर्यक्स्थ रेखाख गयोस्तु कोटि: सोर्ध्वाधरा बाहुगुणस्तु तिर्यक् १४ भित्तरुत्तरपार्च विन्दु कत्वा तस्माहिन्दोस्त्रिजवामितेन कर्कटेन वृत्त विलिखेत् । तत् कक्षावृत्तम् । यस्य ग्रहस्य छेद्यक विलिख्यते तस्य मध्यमभुक्तिपञ्चदशांशेन तस्पिबेब बिन्दौ यद- वृत्त क्रियते सा भूः। लम्बनावनतिदर्शनामियं भूः। चन्यथा बिन्दुरेव भूः कल्पाते। तत्कचाहत चक्रांचरयम्। तवेट. स्थाने मेषादि प्रकल्प्य तस्मामध्यमग्रहमुच्च च दत्त्वा तदप्रयो- बिहे कार्यो । भूम्युच्चयीरुपरि गता रेखा कार्या। सोचरखा। अथ भूमध्य उच्चरेखाजतिमत्लेन तिर्यनेखान्या कार्या। पथ ग्रहस्वान्त्यफलज्यामितं सूत्र भूमध्यादुधरेषायां दत्वा तदन- चिहात् विज्यामितेनैव कर्कटकेन यदृत्त विलिख्यते तत् प्रति- मण्डलम् । तत्रापि सैवोचरखा। किन्तु तमध्येऽन्या तिर्यग्रेखा कार्या। प्रतिमण्डलमपि चक्रांशेरयम्। पयोधरेखोपरि नौयमाना यत्र लगति तत्र प्रतिमण्डलेऽप्युच्च कल्पाम् । तचा. दुचराशिमागान् विलोमतो मयित्वा तदये मेवादिः कल्याः। ततो पहोऽनुलोमः देयः । तब बहोशयारस्तर केन्द्रम्। उच्चरे- ·गोलाधाये - खायास्तिर्यग्ग्रहगामिनी रेखा मा दोा। प्रतिमण्डसमध्ये या तिर्यरेखा तद्ग्रहयोरन्तरं कोटिजया । सा किलोलरूपा भवति। इदानी फलानयन इतिकर्तव्यतोपपत्तिमाह। मध्यस्थरेखेकिल वृत्तयोर्वे तदन्तरालेऽन्त्यफलस्य जीवा।' तदूर्ध्वतः कोटिगुणो मृगादौ कादिकेन्द्र तदधोयतः स्यात् अतस्तदैक्यान्तरमन कोटि जा भुजस्तत्वतियोगमूलम् । कर्ण: कुमध्यप्रतिमण्डलस्यखेटान्तरे स्पष्टखगो हि दृश्यः ॥१६॥ कक्षाख्यवृत्ते अतिसूत्रसन्नो फल च मध्यस्फ टखेटमध्ये मध्ये ऽग्रगे स्पष्टखगाहणं तत् पृष्ठस्थिते खं क्रियते ततव ॥१७॥ तयोः कक्षाहत्तप्रतिवृत्तयोमध्यस्थे ये तिर्य प्रेखे तयोर- न्तरं सर्ववान्त्यफलजातुख्यमेव स्यात् । अतोऽन्त्यफलजयाग्रादु परि प्रतिहत्तस्य कोटिजया मृगादी केन्द्र भवति। कादौ तु तदधः । अतः कोटिजवान्यफलजायोर्योगवियोगी कती। तथा कृते सति कक्षामध्यगतिर्यग्रे खावधेः स्फटा कोटिर्भवति । कोटितलकुमध्ययोरन्तरं दो स भुजः। तत्कोटिवर्गकापदं कर्ण इत्युपपन्नम्। कर्णा नाम महकुमध्ययोरन्तरसूत्रम्। तत् सूत्रं कक्षामण्डले यव लग्न तव स्फुटो ग्रहः । स्थ टमध्ययोर- न्सरं फलम् । तच मध्यपहात् स्फुटे ग्रहेऽधिके धनमून ऋणं क्रियत इत्युपपनम् । एवं मन्दफलेन मन्दस्कट: शीघ्रफलेन स्फुटःखात्। इदानी मन्दस्फुटं मध्यम प्रकल्पा शौप्रफलं यत् साध्यते सदुपपत्तिमाह। मध्यो हि मन्दप्रतिमण्डले खे मन्दस्फुटो द्राक्षतिमखले च। भमत्यसबञ्चलकर्मणोह मन्दस्फुटो मध्यखगः प्रकल्पाः ॥ १८ ॥ मन्दकर्मपूर्वकं मौत्रकर्मेत्येतत् अष्टार्थम् ।

·स्फुटगतिवासनाया छेद्यकाधिकारः।
पटानीमुचोपपत्तिमाह।
धमन् ग्रहः खे प्रतिमण्डले वृमि:
सयन कक्षावलये विलोक्यते।
स्फुटो हि तवास्य फलोपपत्तये
प्रकल्पितं तुङ्गमिहाद्यसूरिभिः ॥ १८ ॥
यः स्यात् प्रदेशः प्रतिमण्डलस्य दूरे भुवनस्य कतोश्वसंज्ञा।
सोऽपि प्रदेशश्चलतीति तस्मात्
प्रकल्पिता तुङ्गगतिर्गतिः ॥२०॥
उच्चाषटकान्तरितं च नीचं मध्यः खनौचोचसमो यदा स्यात्।
कक्षास्थमध्योपरि कर्ण सूत्रपातात् स्फुटो मध्यसमस्तदानीम्
उञ्चदेशात् क्रमेण चलितस्य फलप्रति श्यते। अतस्तुङ्गं
कल्पितम्। शेष स्पष्टम्। मध्यगतिवासनायां च सविस्तर-
मुक्ताम् ।
इदानीमन्यदाह।
उच्चस्थितो व्योमचरः सुदूरे नौचस्थितः स्थानिकटे धरिवाः ।
अतोऽणुबिम्ब: पृथुलश्च भाति भानोस्खथासबसुदूरवर्ती ॥ २२ ॥
स्पष्टम् ।
इदानीमन्यहाँ प्रकारान्तरमाह।
उक्ता मयैषा प्रतिहत्तभङ्गया युति: पृथक् श्रोतुरसंचमार्थम् ।
स्पष्टीकतेस्तां पुनरन्यथाहं नीचोचवत्तस्य च वच्मि भया॥२३॥
इह किल स्पष्टीकरणयुक्ति: प्रतिहत्तभक्त्या मयोला। अथ
सामव नीचीञ्चहत्तभङ्गया वच्मि ।
इदानीं तां भङ्गिमाह।
कक्षास्थमध्यग्रहचिकृतोऽथ
वृत्तं लिखेदनत्यफलज्यया तत् ।
नीचीञ्चसंरचयेच रेखां
कुमध्यतो मध्यखगोपरिखाम् ॥ २४ ॥

·४४ गोलाध्याये कुमध्यतो दूरतरे प्रदेश रेखायुते तुङ्गमिह प्रकल्पाम् । नोच तथासनतरेऽथ तिर्यङ्- नीचोच्चमध्ये रचयेच रेखाम् ॥ २५ ॥ नौचोच्चत्ते भगणाङ्कितेऽस्मिन् मान्द विलोमं निनकेन्ट्रगत्या। शैोऽनुलोमं धमति खतुङ्गा- दारभ्य मध्ययुचरो हि यस्मात् ॥ २६ ॥ अतो यथोक्त मृदुशीघ्रकेन्द्र देयं निजोञ्चायुचरस्तदये। दोर्योधरेखावधि खेटतः स्यात् तिर्थक्खरखावधि कोटिजीवा ॥ २७ ॥ प्राग्वत् कक्षावृत्तं चक्रांशातिं कृत्वा तत्र मध्यग्रहं च दत्त्वा ग्रहचिन्त्यफलज्याप्रमाणेनान्यद्वृत्तं लिखेत्। तत्री- चोच्चत्तसंज्ञम्। पथ भूमध्यादग्रहोपरिगता रेखा किञ्चि- हीर्घा कार्या। साबोचरेखा। नीचोच्चत्ते भूमेदूंरतर प्रदेशे रेखायुते उच्च प्रकल्पाम्। पासवे रेखायुते नौचम् । नौचोच्च- चिहाभ्यां मस्यमुत्लाय तिव्यग्रेखा मध्ये कार्या। तस्मिन् वृत्ते केन्द्रगत्योचखानादारभ्य मध्यग्रहो भ्रमति। मान्दे विलोम शे ऽनुलोसम्म कारणान्मन्दकेन्द्रमुचाहिलोमं देयम् । शीघ्रकेन्द्रमनुलोमम् । तदने ग्रहः । तत्रापि ग्रहोचरेखान्तर दोया। ग्रहतिर्यग्रेखयोरन्तर कोटिज्या। इदानी कर्णानयनं फलं चाह। ये केन्द्रदोः कोटिफले क्वते ते नौचोचवते भुखकोरिजीवे।

·स्फुटगतिवासनाया छेद्यकाधिकारः। ४ विजयोवंतः कोठिफर मृगादी कादिकेन्द्र तदधी यतः स्यात् ॥ २८॥ अतस्तदैक्यान्तरमन कोटि>>:फलं भूप्रहमध्यसूवम् । कोऽथ मध्यग्रहकर्णमध्ये फलं धन तदिहोसञ्च२८॥ पूर्वाई सुगमम् । कक्षावृत्त व्यासाईकिल बिजा। विजा- ग्रादुपरि कोटिफलं यतों मगादी केन्द्र भवति कर्यादौ तु मदधः। अतस्तदैक्यान्तरं स्पष्टा कोटि समिन् वामें भुजफलमेव बाहुः। भूग्रहान्तरं कर्षः। दोकोटिवगैक्यपद- मिति प्रसिद्धम्। अत्रापि प्राम्बत् कवायते कसूत्रसक्त स्फुटो ग्रहः स्फुटमध्ययोरन्तरं फलमित्यादि। इति नौचोचहत्तमाथि अथ मिश्रतिमाह। मन्दोचतोऽये प्रतिमण्डले प्राम्- ग्रहोऽनुलोमं निजकेन्द्रगत्या। शीघ्राहिलोमं ममतौवभाति विलम्बित: पृष्ठत एव यात्। ३.. नौचोच्च वृत्ते पुनरन्यथा ते तस्यानुलोमप्रतिलोमयाने। एका गति: मा प्रतिभानमन्बत् प्राः फलार्थ विकल्पितं तत् । भङ्गिदयं चेलिखितं विमित्रं वृत्तहयेऽप्यत यथोलदत्तः। नोचोचहत्तप्रतिहत्तयोगे भवत्यवश्य युचरस्तदानीम् ॥ ३२ ॥ यथा भवेत् तेलिकयन्वमध्ये काठनमो गोभमतो विलोमः। M ·-- 84 गोताधाये नौचोचहत्तमम तवान्यत् स्वाहच्छतोऽपि प्रतिमनसेन ॥ ३३ ॥ पहः पूर्वगत्या प्रतिमण्डलेनेव भ्रमति। यदेतबीचोचहतं तत् प्रार्गपके फसाथै कल्पितम् । तत्र प्रतिम लगतेविलोम ग्रहो गच्छशिव प्रतिभाति । कथं तब विलोमगतिः प्रतिभाति । तब दृष्टान्तः । यथा लिकयनमध्ये तिलपोड़नार्थमूवं काठं प्रचियते। तव यथा गोधमाहिपरीतो भ्रमः। तत्र गौः किलापसच चमति। तदूर्षकाई तथा भ्राम्यमाणमपि खान सम्यनमसुखादयति। एवं नीचोच्चहत्ते भ्रमणं विप. रौतमिव प्रतिभातिवं सष्टम् । इति मिथभक्तिः। इदानीं मन्दौत्रकर्मयेन स्फुटले कारसमाह। मध्यगत्या बकवास्थवृत्ते ब्रोन्- मन्दनौचोच हत्तस्य मध्यं यतः । तहतौ धौधनीचोचमध्य तथा शोधनौचोचने स्फुटः खेचरः ॥ ३४ ॥ शीघनौधोबतच मखिति भातुमाने तं कर्म मान्हं ततः । टोमया मिथः संश्रित मान्दवः हितेनासवत् साधिते ॥ ३५॥ नोयोग समापियाखोचनयैवं परिणमतौति महार्थम् । प्रदानी मन्दकषि कर्णः किं न त इत्यागयोत्तरमाह। अत्यान्तरत्वादुकर्मोर वर्ष तो नेति वदन्ति केचित् । वियोवृतः परंगुषः छतेऽपि करें स्पुटः सात् परिधिर्यतोऽत्र ·स्कटगतिवासनाचा धकाधिकार - १ विनायतु फलमेति तथा कः तो नेति च केचिदूचुः । नामनीयं न चले किमित्य यतो विचिवा फलवासनाव। १७॥" कर्णेन यत् फलमानीयते तदेव समोचीनम् । यन्मन्द- कर्मणि कों न छातस्तत् खल्पान्तरत्वाद।' 'महफलानि कि खल्यानि मवन्ति। तदनन्तरं चातिखसमिति - केषाधिव पक्षः। ब्रह्मगुप्तोऽत्र कारणमाह। विजयामतः परिधिः कर्ण- गुण इत्यादि। मन्दकर्मणि मन्दकर्णतुणेन प्यासार्धेन यदत्त मुत्पद्यते तत् कक्षामण्डलम् । तेन यही गच्छति। यो मन्द- परिधिः पाठपठितः स विजापरिणतः। अतोऽसौ कर्णव्यासार्ध परिणाम्यते। ततोऽनुपातः। यदि विजाहत्तेऽयं परिधिस्तदा कर्णवृत्ते क इति। मत परिधः की गुषविजया हरः । एवं स्फुटपरिधिस्तेन दो गुण्या भांश जिया। ततस्त्रिजाया गुण्या कर्णेन भाजा। एवं सति बिष्णतयोः कर्णतुल्ययोस गुणहरयोस्तुल्यत्वाबाशे ते पूर्वफलतुव्यमेव 'कसमागच्छतीति ब्रह्मगुप्त मतम्। अथ यद्येवं परिधेः कन 'सुटलं तर्हि किं शीघ्रकर्मणि न कतमित्याशाच चतुर्वेद पाहायुसेनान्येषां प्रतारणपरमिदमुक्तमिति। तदसत्। 'चरी धर्मगौत्य किं न कतमिति नाशनीयम् । यतः फलवासना विधिया। शक्र. स्थान्धथा परिधेः स्फुटत्वं भौमस्थान्यथा तथा विबुधादी- नामिति नाथचम्। पतो ब्रयोविरत सुन्दरी। इदानी नतकर्मवासनामाह। पाक् पचात् प्रतिमण्डलसखचरं द्रष्टा कुमध्यस्थितः कक्षायां खलु यत्र पश्यति नतं नो तब भूधष्ठगः ।

·-- "गोलावाये r मध्यात मधपृष्ठगनरौ तुल्यं यतः पश्यत- स्तेनोन नतवर्म सम्बनविधौ या युहिरवापि सा । ३८॥ सष्टम्। इदानी गतिकवाभावस्थाममाह । कचामध्वगतिर्यग्रेखाप्रतिवनसंपाते । मध्येव गतिः अष्टा पर फलं तव खेटस्व ॥ ३८ ॥ कचायतमध्ये था तिर्यग्रेखा तस्याः प्रतिहत्तस्य च यः सम्यातस्तव मध्य व गतिः स्पष्टा। गतिफलाभावात्। किञ्च तत्र ग्रहस्य परम पावं स्यात् । यत्र ग्रहस्य परमं फल तत्व गतिफलाभावेन भवितव्यम्। यतोऽद्यतनखस्तनग्रहयोरन्तर गतिः। फलयोरन्तर गतिफलम् । ग्रहस्य गतेर्वा फलाभाव- स्थानमेव धनर्णसन्धि, यत् पुनर्ल बोक्रम् । मध्ये व गति: अशा वृत्तहययोगगे द्युचरे। इति । तदसत् न कि इत्तययोगे ग्रहस्य परमं फलम् । इदानीं ग्रहस्य वक्रत्वं शेषके यथा शीघ्र दृश्यते तदर्थमाह। वंयोगवामिः मतिमण्डलाय कवा पलाकाभिरिदं यथोक्तम्। मवाखाबचरच गत्या कदि तु दर्शये द्राक् ॥ ४ ॥ बंगामामालिकाधकं ज्ञात्वा तत्राद्यतनस्थ टग्रहस्थानं चिशक्षित्वा हितीदिन उच्च ग्रह चोचवशाम्भेषादिकं च प्रकवायद कटग्रहखानं चिहाम्। तत् पूर्वचिहाद्यदि पृष्ठगतं सदा वक्रा गलिया। इदानी केन्द्रसंज्ञा स्फटकक्षां चाह। वृत्तस्य मध्य किल केन्द्रमुक्त केन्द्र महोच्चान्तरमुखतेऽतः । यतोऽन्तर तावति तुङ्गदेशाबीचोच्चहत्तस्य सदैव केन्द्रम् ॥४१॥ N ·४८ * गोलबन्धाधिकारः। ग्रहस्य कक्षा चलकर्णनिनो स्फुटा भवेद्यासदलेन भक्ता। तहासखण्डान्तरितः कुमध्यात् सभ्राम्यते हि प्रबहानिलेन॥४२ नोकद्दयमपि स्पष्टम्। इदानीं भुजान्तरकर्मोपपत्तिमाह। मध्यमार्कोदयात् प्राक् स्फ टार्कोदयः स्थाहणे तत्फले खे यतोऽनन्तरम् । तेन भाखतफलोत्यासुजातं क्षयः व फलं युक्तियुक्त निरुक्तं ग्रहे ॥ ४३ ॥ स्पष्टं स्फुटगती व्याख्यातञ्च । इदानी छेद्यकोपमंहारेण गणकप्रज्ञां वर्णयबाह। ये दर्भगर्भाधियोऽत्र तेषां स्याच्छेद्यकार्थः परमाणुरूपः । येऽन्ये जड़ाः कुण्ठधियश्च तेषां स्यादिन्द्रवजाहतपक्षतुल्यः ॥४४॥ इन्द्रवचाहतपक्षः पर्वतस्तत्तुल्यश्छेद्यकार्थो जड़ानाम् । इन्द्रवजाच्छन्दश्च सूचित्तम् । शेषं स्पष्टम् । इति श्रीभास्करीये गोलभार्थ मिताक्षरे स्फटगति- वासनायां छेद्यकाधिकारः । प्रत्र ग्रन्यसंख्या २४० । - इदानीं गोलबन्धाधिकारमाह। सुसरलवंशशलाकावलयैः अक्षण : सचक्रभागा। रचयबोल गोले शिस्ये चानल्पनैपुणो गणकः ॥ १॥ स्पष्टमा अथ गोलबन्धमाह। कत्वादी ध्रुवयष्टिमिष्टतरजामन्त्री सुवृत्तां ततो यष्टीमध्यगतां विधाय शिथिला पृथ्वीमपृथ्वीं बहिः ।

·गोलाध्याये
बनोयाच्छथिसौम्यशक्रतपनारज्यार्किभानां दृढ़ान्
गोलांस्तत्परितः अथौ च नलिकासंस्थो खदृग्गोलकी ॥२॥
पादौ सारदाममयों यष्टि कृत्वा तदर्थस्थाने तब प्रोतां
पृथ्वी सूक्ष्मां शिथिलाञ्च विधाय तस्या बहियन्द्रादीनां गोलान्
यध्या सह दृढ़ान् बनीयात्। तेषां बहिनलिकासंस्थौ खदृग्गो-
लाविति साधारखेनोक्तम् ।
इदानी सविशेषमाह।
पूर्वापरं विरचयेत् मममण्डलाख्य
याम्योत्तरञ्च विदिशोर्वलयहयञ्च ।
ऊर्ध्वाध एवमिह वृत्तचतुष्कमेत-
दावेध्य तिर्यगपरं क्षितिजं तदर्ध ॥ ३ ॥
एक पूर्वापरमन्यद्याम्योत्तरं तथा कोणत्यमेवं हत.
चतुष्टयमृङ्खधोरूपमावेष्ट्य तटई वृत्तं क्षितिजाख्य निवेशयेत्
पत्र याम्योत्तरवृत्त उत्तरक्षितिजादुपरि पलाशाम्तर एकं ध्रुव
चिङ्ग कार्यम् । दक्षिणक्षितिजादधोऽन्यत्।
इदानीमुमण्डलमाह।
पूर्वापरक्षितिजमङ्गमयोविनग्न
याम्ये ध्रुवे पललवैः क्षितिजादधःस्थे ।
सौम्ये कुजादुपरि चाक्षलवैधं वे त.
दुमण्डलं दिननिशोः क्षय वृद्धिकारि ॥ ४ ॥
समवत्तभितिजयो? पूर्वापरी संपाती तयोधं वचिङ्गयोश
सक्त यविषयले तदुमण्डलसंजम्। दिनरावयो हिक्षयौ तह-
शेन भवतः।
इदानीं विषुवमण्डलमाह ।
पूर्वापरस्वस्तिकयोविलग्नखस्खस्तिकाद्दक्षिणतोऽतभागः।
अधश्च तैरुत्तरतोऽदितच षष्टयान नाडीवलय विदध्यात् ॥ ५ ॥

·गोलबन्चाधिकारः। अथवा तयोरेव पूर्वापरसंपातयोविलग्न तथा याम्योत्तरहत्त सवस्तिकाद्दक्षिणतोऽधास्वस्तिकादुत्तरतोऽक्षांशान्तर यवृत्त निबध्यते तांहषुववृत्तम् । इदानीं हङ्मण्डलमाह। अर्ध्वाधरस्वस्तिककोलयुग्म प्रोतं नथं दृग्वलयं तदन्तः । कत्वा परिनाम्य च तत्र तत्र नेयं ग्रहो गच्छति यत्र यत्र ॥६॥ खस्वस्तिके चाधःस्वस्तिके चान्तःकोखको कत्वा तयोः प्रोतं मथं दृग्वलयं कार्यम्। तत्त पूर्वहत्तेभ्यः किञ्चिश्व नं कार्यम् । यथा खगोलान्तर्भमति। योक एव ग्रहगोलस्तदैकमेव दृङ्- मण्डलम् । यो यो ग्रहो यत्र यत्र वर्तते तस्य तस्योपरीदमेव परिभ्राम्य विन्यस्य दृगज्याशक्कादिक दर्शनीयम् । पृथक् पृथगष्टो दृङ्मण्डलानि रचयेत्। तवाष्टमं विविमल- मनस्य । तच हकक्षेपमण्डलम् । अथ विशेषमाह। ज्ञेयं तदेवाखिलखेचराणों पृथक पृथग्वा रचयेत् तथाष्टौ। दृमण्डलं विविभलम्बकस्व हक्क्षपत्तास्यमिदं वदन्ति ॥६॥ व्याख्यातमवेदम्। इदानोमवं खगोलमुक्का दृग्गोलमाह। बडा खगोले नलिकादय च ६ वहये तवलिकास्थमेव । बहिः खगोलाहिदधीत धीमान् हम्गोलमेवं खलु वक्ष्यमाणम् ॥८॥ भगोलवृत्तः सहित: खगोलो दृग्गोलसंञोऽपममा खाद्यः ।

·५२ गोलाघ्याये । हिगोलजातं खलु दृश्यतेऽत्र क्षेत्र हि दृग्गोलमतो वदन्ति ॥८॥ तस्मिन् खगोले ध्रुवचिड़योर्नलिकाहयं बध्वा तबलिका- धारमेव खगोलाइहिरङ्गुलनयान्तरे दृग्गोलं रचयेत्। कथितैः खगोलसर्वक्ष्यमाणै गोलवृत्तः क्रान्तिविमण्डलायेर्यो निब- ध्यते स दृग्गोलः । कथमस्य दृग्गोलसंज्ञेति तदर्थमाह । हिगोल- जातमित्यादि । यतोऽग्राकुज्यासमशङ्काद्यक्षक्षेत्राणि हिगील. জানানি। भगोलहत्तः खगोलवृत्तमिलितैस्तान्युत्पद्यन्ते । भिन्नगोलबन्धे सम्यङ्नोपलक्ष्यन्त इति दृग्गोलः कृतः । इति खगोलदृग्गोलबन्धौ। इदानीं भगोलबन्धमाह । याम्योत्तरक्षितिजवत् सुदृढ़ विदध्या- दाधारहत्तयुगलं ध्रुवष्टिबद्दम् । षष्ट्यङ्गमत्र सममण्डलवत् वतीयं नाद्यालय च विधूवहलयं तदेव ॥१॥ यथा खगोले क्षितिजं याम्योत्तरञ्च तदाकारमपरमाधार- वृत्तइयं ध्रुवयष्टिस्य कृत्वा तदुपरि अन्यत् टतीयं सममण्डला- कारं घटीषध्या चाङ्कितं कार्यम्। सबाडीवृत्त विषुववृत्त संन्च। इदानीं क्रान्तिहत्तमाह। क्रान्तिहत विधेयं ग्रहाझं भ्रम- त्यत्र भानुख भार्धे कुभा भानुतः । क्रान्तिपातः प्रतीपं तथा प्रस्फटा: क्षेपपाताच तत्वानकान्यायेत् ॥ ११ ॥ अथान्यत् तत्प्रमाणमेव वृत्तं कृत्वा तत्र मेषादिं प्रकल्पा द्वादशराशयोऽधाः । तत् क्रान्तिहत्तसंचम्। तस्मिन् वृत्ते रवि-

·गोलबन्धाधिकारः।
५३
भ्रमति । तथा रवैर्भार्धान्तरे भूभा च । तथा तत्र क्रान्तिपातो
मेषादेविलोमं भ्रमति। तथा ग्रहाणां विक्षेपपाताः प्रस्फुटा
विलोम नमन्ति। प्रतः क्रान्तिपातादौनां स्थानानि तत्रा.
यानि।
इदानों क्रान्तिहत्तस्य निवेशनमाह।
क्रान्तिपाते च पातागषटकान्तरे
नाडिकावृत्तलग्न विदध्यादिदम् ।
पाततः प्राक
विभे सिद्धभागैरुदग-
दक्षिण तैव भागैविभागेऽपरे ॥ १२॥
क्रान्तिपातचिङ्गात् षड्भेऽन्तरेऽन्यच्चिझं कार्यम् । ते चिरे
नाडीवृत्तेन मंसते कत्वा पातचिहादग्रतस्त्रिभेऽन्तर नाड़ी-
वृत्ताद्भागचतुर्विशत्योत्तरतो यथा भवत्यपरविभागे त्रिभेऽन्तरे
दक्षिणतच तैर्भागैर्यथा भवति तथा बनीयात् ।
इदानीं विमण्डलमाह।
नाडिकामण्डले क्रान्तिहत्तं यथा
क्रान्तिवृत्ते तथा क्षेपवृत्त न्यसेत् ।
क्षेपत्त तु राङ्कितं तत्र च
क्षेपपातेषु चिह्नानि कृत्वोतवत् ॥ १३ ॥
क्रान्तिवृत्तस्य विक्षेपवृत्तस्य च
क्षेपपाते सषड्भे च कृत्वा युतिम् ।
क्षेपयाताग्रतः पृष्ठ तथ विभे
क्षेपभाग: स्फट: सौम्ययाम्ये न्यसेत् ॥ १४ ॥
शोधकर्णेन भक्तास्त्रिभन्धागुणा:
स्युः परक्षेपभागा ग्रहाणां स्फटाः ।
क्षेपवृत्तानि षसां विदध्यात् पृथक
खखहत्ते नमन्तोन्दुपूर्वाग्रहाः ॥ १५ ॥

·५४
गोलाध्याये
पस्य लोकस्य समग्रस्य व्याख्यानम् ।
यथा क्रान्तिहत्त
पृथक् कतमेवं विमण्डलमपि राश्यपृथक् कृत्वा तत्र मेषादे-
यस्तं स्फुट क्षेपपातं दत्त्वाग्रे चिई कार्यम् ।
अथ क्रान्ति-
वृत्तस्य विमण्डलस्य च क्षेपपातचिहयोः मंपातं कृत्वा तस्मात्
षड्भान्तरेऽन्यं च संपातं कृत्वा क्षेपपाताग्रतस्त्रिभेऽन्तरे
क्रान्तिहत्तादुत्तरतः स्फु टैः क्षेपभागैः पृष्ठतच विभेऽन्तरे तैरेव
भागैर्दक्षिणत: स्थिरं कृत्वा विमण्डलं निवेशनीयम् ।
पठिता ये विक्षेपभागास्ते त्रिज्यागुणाः शीघ्र कर्णन भक्ताः स्फटा
ज्ञेयाः । पत्रानुपातः। यदि कर्णाग्र एतावन्तस्तर्हि विज्याने
कियन्त इति। यतो भगोले विज्यैव व्यासाईम्। एवं चन्द्रा-
दीनां षड्विमण्डलानि कार्याणि। स्वखविमण्डले ग्रहा
भमन्ति।
इदानीं क्रान्तिं विक्षेपं चाह ।
नाडिकामण्डलात् तिर्यगतापनः
क्रान्तिवृत्तावधिः क्रान्तिवृत्ताच्छरः ।
क्षेपवृत्तावधिस्तियंगेवं स्फ टो
नाड़िकावृत्तक्षेटान्तरालेऽपमः ॥ १६ ॥
क्रान्तिवृत्ते यत् स्थु टग्रहस्थानं तस्य नाड़ीहत्तात् तिर्यग-
न्सरसा क्रान्तिः। अथ विमण्डले च यत् ग्रहस्थानं तस्य
क्रान्तिवृत्ताद्यत् तिर्यगन्तर स विक्षेपः। अथ विमण्डल स्थ-
ग्रहस्य नाडौहत्ताद्यत् तिर्यगन्तर सा स्फटा क्रान्तिः ।
इदानीं क्रान्तिपातमाह।
विषुवत्क्रान्तिवलययोः संपातः क्रान्तिपातः स्यात् ।
सगणाः सौरोता व्यस्ता अयुतनयं कल्पे ॥ १७॥
अयनचलनं यदुक्तं मुञ्जालाद्यैः स एवायम्।
तत्यक्षे तद्गणाः कल्पे गोऽङ्गर्तुनन्दगोचन्द्राः १८८६६८ ॥ १८ ॥

·गोलबन्धाधिकारः। तत्संजातं पातं सिमा क्षेटेपमः साध्यः । क्रान्तिवशावरमुदयावरदललग्नागमे ततः क्षेप्यः ॥ १८ ॥ क्रान्त्यर्थ पात: क्रान्तिपातः । पातो नाम सम्यातः । कयोः विषुवत्क्रान्तिवलययोः। न हि तयोर्मेषादाविव सम्पातः । किन्तु तस्यापि चलनमस्ति। येऽयनचलनभागाः प्रसिहास्त- एव विलोमगस्य क्रान्तिपातस्य भागाः। मेषादेः पृष्ठतस्ताव. द्भागान्तरे क्रान्तिवृत्त विषुववृत्त लग्नमित्यर्थः। नहि क्रान्ति- पातो नास्तीति वक्तं शक्यते। प्रत्यक्षेण तस्योपलब्धत्वात्। उपलब्धिप्रकारमग्रे वक्ष्यति। तत् कथं ब्रह्मगुप्तादिभिनिपुणे- रपि नोक्त इति चेत्। तदा स्वल्पत्वात् तै!पलब्धः । इदानीं बहुत्वात् साम्प्रतैरुपलब्धः। अतएव तस्य गतिरस्तोत्यवगतम्। यद्येवमनुपलब्धोऽपि सौरसिद्धान्तोतवादागमप्रामाण्येन भगण- परिध्यादिवत् कथं तैनो क्तः। मत्यम् । अत्र गणितस्वान्ध उप- पत्तिमानेवागमः प्रमाणम्। तर्हि मन्दोच्च पातभगणा आगम- प्रामाण्येनैव कथं तैरता इति न च वक्ताव्यम्। यतो ग्रहाणां मन्दफलाभावस्थानानि प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यन्ते । तान्येव मन्दोच्च- स्थानानि । यान्येव विनेपाभावस्थानानि तान्येव पातस्थानानि। किन्तु तेषां गतिरस्ति नास्ति वेति सन्दिग्धम्। तत्र मन्दोच्च- पातानां गतिरस्ति। चन्द्रमन्दोच्चपातवदित्यनुमानन सिद्धा। सा च कियतो तदुच्यते। यैर्भगरीरुपलब्धिस्थानानि तानि गणितेनागच्छन्ति तद्भगणसम्भवा वार्षिकौ दैनन्दिनी वा गतिः या। नन्वेवं यद्यन्यैरपि भगणेस्तान्येव स्थानान्यागच्छन्ति तदा कतरस्या गते: प्रामाण्यम्। सत्यम्। तहि साम्प्रतोप- लब्धानुसारिणी कापि गतिरङ्गीकर्तव्या। यदा पुनमंहता कालेन महदन्तरं भविष्यति तदा महामतिमन्तो ब्रह्मगुप्ता- दीनां समानधर्मिण एवोत्पश्यन्ते। ते तदुपलब्धानुसारिणी ·गीलाध्याय गतिमुररीकत्य शास्त्राणि करिष्यन्ति । अतएवायं गणितस्कन्धी महामतिमष्टितः सवनाद्यन्तेऽपि काले खिलत्वं न याति। अतोऽस्य क्रान्तिपातस्य भगणाः कल्पऽयुतनयं तावत् सूर्य- सिहान्तोताः। तथा मुज्जालाद्यैर्यदयनचलनमुक्त स एवायं क्रान्तिपातः। ते गोऽङ्गतुनन्दगौचन्द्रा १८८६६८ उत्पद्यन्ते । प्रथच ये वा ते वा भगणा भवन्तु। यदा येशा निपुणरुप- लभ्यन्ते तदा स एव क्रान्तिपात इत्यर्थः । तं विलोमगं क्रान्ति पातं ग्रह प्रक्षिप्य क्रान्तिः साध्या। इदानीं विक्षेपपातानाह। एवं क्रान्तिविमण्डलसम्याताः क्षेपपाताः म्युः । चन्द्रादीनां व्यस्ताः क्षेपानयने तु ते योज्याः ॥२०॥ मन्दस्फुटो द्राक्प्रतिमण्डले हि ग्रहो भमत्यत्र च तस्य पातः । पातेन युक्ताहगितागतेन मन्दस्फुटात् खेचरतः शरोऽस्मात् ॥ २१॥ पातेऽथवा शीघ्रफलं विलोम कृत्वा स्फुटात् तेन युताच्छरोऽतः । चन्द्रस्य कक्षावलये हि पातः स्फुटादिधोमध्यमपातयुक्तात् ॥ २२ ॥ तथा क्रान्तिकृत्तविमण्डलयोः सम्पात: क्षेपपातः। तं ग्रह प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यः। एतदुक्तं भवति। क्रान्तिपात: प्रसिद्धः । यथा तं ग्रहे प्रक्षिप्य क्रान्ति: माध्यते। एवं विक्षेपपातं ग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्य इत्यर्थः । अथ विक्षेपपातो मन्दस्फुटे यत् प्रक्षिप्यते तत्कारणमाह । मन्दस्फुट इति । यतः शीघ्रपति- मण्डले मन्दस्कुटगत्या ग्रहो भमति। तत्र च वृत्त पातोऽतो गणितागतं पातं मन्दस्फठे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यते । शेषं स्पष्टम् । ।

·गोलबन्धाधिकारः। ५७ इदानों शक्रयोविशेषमाह। ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञभूखो. स्ते शीघ्रकेन्द्रभगौरधिका यतः स्युः । खल्पाः सुखार्थमुदिताश्चलकेन्द्रयुक्ती पातौ तयोः पठितचक्रभवी विधेयौ ॥ ३३ ॥ चलाहिशोध्यः किल केन्द्रसिद्ध केन्द्र सपाते द्युचरस्तु योज्यः । अतश्चलात् पातयुताज्जभृग्वोः सुधीभिराद्यैः शरसिद्धिरुता ॥ २४ ॥ स्फु टोनशीघ्रोच्चयुतौ स्फ टौ तयोः पातौ भगोले स्फट एव पातः । ननु जशुक्रयोः शीघ्रोच्चपातयुति केन्द्रं कृत्वा यी विक्षेप आनीतः स शौघ्रोच्चस्थान एव भवितुमर्हति। न गृहस्थान । यतो ग्रहोऽन्यत्र वर्तते। अत इदमनुपपत्रमिव प्रतिभाति । तथा च ब्रह्ममिद्धान्तभाष्ये । अशक्रयोः शीघ्रोच्चस्थाने यावान् विक्षेपस्तावानेव यत्र तत्रस्थस्यापि ग्रहस्य भवति। अत्रोप- लब्धिरेव वासना नान्यत् कारण वक्तुं शक्यत इति चतुर्वेदनाप्य- नध्यवसायोऽत्र कृतः । सत्यम्। अत्रोच्यते। येऽत्र जशुक्रया: पातभगणाः पठितास्ते शौघकेन्द्रभगणैयुताः भवन्ति । तथा च माधवीये सिद्धान्तचूड़ामणों पठिताः । अतो- ऽल्पभगणभवः पातः स्वशो केन्द्रेण युतः कार्यः । शीघ्रोच्चाद ग्रहै शोधिते शीघ्रकेन्द्रम्। तस्मिन् संपाते क्षेपकेन्द्र करणार्थ ग्रहः क्षेप्यः। अतस्तुल्यशोध्यक्षेपयो शे कृते शौघोच्चपातयोग एवावशिष्यत इत्युपपन्नम्। किञ्च मन्द स्फुटोनं शीघ्रोच्चं प्रतिमण्डले चलकेन्द्रम् । तत् पाते क्षेप्नुयुज्यते। एवं कृते सति विक्षेपकेन्द्र मन्दफलेना. सन्तस्त्रगणा ·५८ गोलाध्याये न्तरितं स्यात् । ग्रहच्छायाधिकारी सितज्ञपातौ स्फटी स्तः चल. केन्द्रयुनावित्यत्र मन्दस्फुटोनं शीघ्रोचं शोकेन्द्रपाते चिप्तम् । प्रतस्तत्र मन्दफलान्तरमजीवतमित्यर्थः । इतरकेन्द्रस्यानुपपत्तः। प्रतो मन्दफलं पातेऽव्यस्तं देयम् । यतोऽनुपातसिद्ध चलकेन्द्र मध्यग्रहो न शीघ्रोच्चतुल्य भवति। यत्तु भगोले क्रान्तिकृत तत् कक्षावृत्तम् । तत्र यहिमण्डलं तव स्फुटग्रहः। तत् स्फुट- पातयोगी हि विक्षेपकेन्द्रम्। अतः स्फुटपातस्थाने संपातं कत्वा ततस्त्रिभेऽन्तरे स्फुटीकतैः वरमविक्षेपांशैः प्राग्वदुत्तरे दक्षिणे च विन्यस्तम्। तथा न्यस्ते विमण्डले स्फ टग्रहस्थाने विक्षेपः स्फुटविक्षेपेण गणितागतेन तुल्यो दृश्यते नान्यथेत्यर्थः । इदानीं ग्रहगोले विशेषमाह। प्रहस्य गोले कथितापमण्डलं प्रकल्प्य कक्षावलयं यथोदितम् । निबध्य शीघ्रप्रतिहत्तमस्मिन् विमण्डन्न तत् पठितैः शरांशैः। मध्योऽत्र पातो द्युसदां भृग्वोः खशीघ्रकेन्द्रेण युतस्तु देयः ॥ २६ ॥ भगोल एव तावदग्रहगोलः कल्याः । तत्र स्फुट एव पातः । अथ यदि तदन्तर्ग्रहगोलोऽन्यो निबध्यते तदा सत्र यथोक्त विषुववृत्तं क्रान्तिइत्तञ्च बड्डा तत् क्रान्तिवृत्तं कक्षामण्डलं प्रकल्पा तब छेद्यकोतविधिना शौघप्रतिमण्डलं बडा तत्र प्रतिमण्डले गणितागतं पातं मेषादेविलोमं गणयित्वा तत्र चिहं कार्यम् । अथ त्रिज्याव्यासार्धमेवान्यदत्त रायत विम- ण्ड लाख्य कृत्वा तत्रापि मेषादेय॑स्तं पाता चिहं कत्वा प्रति. मण्डल विमगडलयोः पातचिके प्रथम सम्यातं ततो भार्धान्तर हितोयज्ञ सम्पातं कृत्वा पातादग्रतः पृष्ठतब विभेऽन्तरे परम- .

·गोलबन्धाधिकारः। । विक्षेपांथैः पठितः प्रतिहत्तादुत्तरे दक्षिण च विमण्डलं विन्य- स्यम्। तत्र मन्दस्फुटगत्या पारमार्थिको ग्रहो भ्रमति । अतो मेषादेरनुलोमो मन्दस्फ टो विमण्डले देयः । स तवस्थः प्रति- मण्डलात् यावतान्तरेण विक्षिप्तस्तावांस्तप्रदेश विक्षेपः। यता वृत्तसंपातस्थे ग्रह विक्षेपाभावः । त्रिभेऽन्तरे परमो विक्षेपः । मध्येऽनुपातेन । अतो वृत्तसंपातग्रहयोरन्तरं यम्। तदन्तरं पतग्रहयोगे कृते भवति। पातस्य विलोमगत्वात् । स योग: शरार्थ केन्द्रम्। यदि त्रिज्यातुल्यया केन्द्रन्यया परम: शरस्त- दाभीष्टयानया क इति। फलं प्रतिमण्डल विमण्डलयोस्तिर्यग- न्तरं स्यात्। विमण्डलस्थग्रहाद्यमध्यगं सत्रं दद्भग्रहान्तरम् । म च शीघ्र कर्णः । यदि भूमध्यात् कवाय एतावान् विक्षेपस्तदा त्रिज्याने कियानिति हितोयं वैराशिकम् । पाये त्रिज्या हरो हितोये गुणस्तयोर्नाश कृते केन्द्रज्यायाः परमशरगुणायाः कर्णो हरः । फलं कक्षावृत्तमुत्रयोस्तिय॑गन्तरम् । स स्फुट: शरः । इदानीमहोरात्र वृत्तमाह। ईप्सितक्रान्तितुल्योऽन्तरे सर्वतो नाड़िकाव्यादहोरात्रवृत्ताद्वयम् । तत्र बडा घटोनां च षष्टयाइये. टस्य विष्कम्भखण्डं द्युजीवा मता ॥ २७॥ नाड़ीहत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा सर्वत इष्टक्रान्तितुल्ये- ऽन्तरे यदृत्त निबध्यते तदहोरात्रहत्तम्। तेन वृत्तेन तस्मिन् दिने रवि मतीत्यर्थः । तस्य वृत्तस्य व्यासा, धुंज्या। इदानीमन्यदाह। अथ कल्पना मेषाद्या अनुलोमं क्रान्तिपाताडात्। एषां मेषादीनां दुराववृत्तानि बनोयात् ॥ २८ ॥ नाडोत्तोभयतस्त्रोणि बौणि क्रमोकमात् तानि।

·गोलाध्याये कान्तिपाताङ्कादारभ्य विशता त्रिशता भागैरन्यान् मेषा. दीन् प्रकल्पा तदग्रेषतवदहोरात्रहत्तानि बनीयात् । तानि च नाडीवृत्तस्योभयतस्त्रीणि त्रीणि भवन्ति । तान्येव क्रमोत्क्रमतः सायनांशार्कस्य हादशराशीनाम् । इदानीमस्योपसंहारमाह। एष भगोलः कथितः खेचरगोलोऽयमेव विज्ञेयः ॥ २८ ॥ अत्रापमण्ड ले वा सूवाधारैरधश्च तस्यैव । शन्यादीनां कक्षा बनौयादूर्णनाभजानाभाः ॥ ३० ॥ बड्डा भगोलमेवं ययां यष्टिं खगोलनलिकान्तः । प्रक्षिप्य भमयेत् तं यष्टयाधारं स्थिरी खदृग्गोलौ ॥३१॥ यथायं भगीलो बद्धस्तथैव ग्रहगोला अपि बन्धनीयाः । किन्तु तेषां छेद्यकमन्तवालयितुं नायातीति बहिःस्थमेव दर्श. नीयम्।. अथवान भगोले यदपमण्डलं तस्याधोऽधस्तन्त्रिबः सूत्राधारैबडा शनैश्वरादीनां कक्षा दर्शनीयाः। एवंविध भगोलं यष्टयां दृढ़ बड्डा यष्टाग्रयो: प्रोते नलिकाहये निबद्दो खगोलदृग्गोलौ कत्वा भगोलभमणं दर्शयेत् । इति श्रीभास्कराचार्यविरचित गोलवामनाभाष्यं मिता- क्षर गोलबन्धाधिकारः समाप्तः । अथ ग्रन्थमंच्या १८० । अथ त्रिप्रवासना । तत्रादौ चरस्थानमाह। उन्मण्डलमावलयान्तगले युरावहत्ते चरखण्डकालः । तजगात कुज्या चरशिचिनी स्या- झासाहत्ते परिणामिता सा ॥ १ ॥ क्षितिजोमण्डलयोर्मध्येऽहोरात्रवृत्त यावान् कालः स चरखण्ड कालः । तत्रोमण्डलादुभयतबरतुल्येऽन्तर चिह्न कला ·विप्रश्रवासना। तयोर्निबहमूवस्या) कुज्या। सैव विज्यावृत्तपरिणता सती चरज्या स्यादिति विप्रो व्याख्यातम् । इदानीं लङ्कास्वदेशाऊदययोरन्तरं चरकालमाह । निरवदेशे क्षितिजाख्य वृत्त- मुन्मण्डलं तज्जगुरन्यदेशे। खे खे कुजेऽर्कस्थ समुहमोऽस्मा- बरार्धमीदययोस्तु मध्ये ॥२॥ स्पष्टार्थम् । इदानी चरफलस्य धनर्णवासनामाह । प्रादौ स्वदेशेऽथ निरक्षर्देश मूर्योदयी ह्यस्तमयोऽन्यथातः । ऋणं ग्रहेऽस्मादुदये स्वमस्ते फलं चरीत्यरविसौम्यगोले ॥३॥ याम्य विलोमं खलु तवं यस्मा- दुम्मण्डलं खक्षितिजादधस्तात् । नाड्यावयादुत्तरयाम्यभागी गीलस्य तावुत्तरयाम्यगोली ॥ ४ ॥ सुगमं पूर्व व्याख्यातं च। इदानी दिननिशोर्लघुत्वमहत्त्वे हेतुमाइ । अतच सौम्ये दिवसो महान् स्यात् राविर्लधुर्व्यस्तमतश्च याम्य । दुराववृत्ते क्षितिजादधःस्थे राविर्यतः स्थाहिनमानमूर्ध्वं ॥५॥ सदा समत्वं युनिशोनिरक्ष नोन्मण्डलं तत्र कुजायतोऽन्यत् । है ·गोलाध्याये क्षितिजादुपरिस्थेऽहोरावहत्तखण्डे यावान् कालस्तावान् दिवसः । यावांस्तदधःस्थे तावती राविरिति सुगमम् । इदानीं विशेषमाह। षट्षष्टिभागाभ्यधिकाः पलांशा यत्राथ तत्रास्त्यपरो विशेषः ॥६॥ लम्बाधिका क्रान्तिरुदक् च यावत् तावहिनं सन्ततमेव तत्र । यावश्च याम्या सततं तमिस्रा ततब मेरौ सततं समाधम् ॥ ७ ॥ तत्र देशे षट्षष्टे ६६ रधिकाः पलांशास्तत्रायं विशेषः ! अकस्योत्तरा क्रान्तिर्यावत्कालं लम्बाधिका भवति तावत्कालं सन्ततं दिनमेव । याम्या क्रान्तिर्यावत् तावत् मन्ततं राविरव । तद्यथा। यत्र किल सप्तति: ७० पलांशास्तत्र लम्बो विंशतिः २० । तत्र देशे विषुववृत्तं दक्षिणक्षितिजादुपरि भागविंशत्योत्त- रक्षितिजादधव तावता। यदा रवेरुत्तरा क्रान्ति गांवंश- तिर्भवति। तदोत्तरक्षितिजे रविविम्बमोदितं भूत्वा मध्याहे दक्षिणक्षितिजादुपरि याम्योत्तरमण्ड ले भागचत्वारिंशतोवतं भवति। तदा विंशटिका दिनदलम् । अतो दिनं षष्टिः । रात्रिः शून्यम् । ततो द्वितीयदिने उत्तरक्रान्तेरधिकत्वावि- रुत्तरक्षितिजं न सशति । एवं प्रतिपर्यायं परमक्रान्ति यावदु- पर्यु परि परिचमति । एवं मिथुनान्ते उत्तरक्षितिजादुपरि भागचतुष्टयं याति । पुनस्तेनैव क्रमणावरोहति। विंशति- भागाधिका क्रान्तिर्यावत् तावत्कालं रविः सततं दृश्यः । ताव- हिनमेव। अनयेव बुत्या दक्षिणगोले क्षितिजादधःस्थेऽर्के सन्ततं राविरिति। अतएव मेरौ षण्मासं दिनम् । इदानों मेरुसंस्थानमाह।

·विप्रवासना। विषुववृत्तं ासदां क्षितिजत्वमितं तथा च दैत्यानाम् । उत्तरयाम्यौ क्रमशो मू/वं गतौ ध्रुवौ यतस्तेषाम् ॥ ८ ॥ उत्तरगोले क्षितिजादूर्ध्वं परितो भ्रमन्तमादित्यम् । सव्यं त्रिदशाः सततं पश्यन्त्यसुरा पसव्यगं याम्ये ॥८॥ स्पष्टार्थम्। इदानी दिनराविखरूपे पिटदिनं चाह । दिनं दिनेशस्य यतोऽत्र दर्शने तमो तमोहन्तुरदर्शने सति। कुपृष्ठगानां युनिशं यथा नृणां तथा पितृणां शशिपृष्ठवासिनाम् ॥ १० ॥ स्पष्टम् । इदानीं मंहितोक्तस्याभिप्रायमाह। दिनं सुराणामयनं यदुत्तरं निशेतरत् साहितिकैः प्रकीर्तितम्। दिनोन्मुखेऽर्के दिनमेव तन्मतं निशा तथा तत्फलकीर्तनाय तत् ॥ ११ ॥ इन्दान्तमारोहति यः क्रमेण तैरेव वृत्तरवरोहतीनः। यत्रैव दृष्टः प्रथमं स देव स्तत्रैव तिष्ठन् न विलोक्यते किम् ॥ १२॥ साहितिकानां न चेदयमभिप्रायस्वहि मेषादेकर्व मिथु- नान्तं यावद्यैव तैरेवारोहणं कुर्ववपि देवेष्ट स्वैरेव पुनरव- रोहणं कुर्वन् किं न दृश्यत इति । पतस्वदसत् । इदानी पिढदिवसस्योदयास्तादिकालानाह विधूर्व भागे पितरो वसन्तः खाधः सुधादीधिबिमामनन्ति ।

·४
गोलाध्याये
पश्यन्ति तेऽक निजमस्तकोर्ध्व
दर्श यतोऽस्मायुदलं तदेषाम् ॥ १३ ॥
भार्धान्तरत्वाब विधोरधःस्थ
तस्माविशीथः खलु पौर्णमास्वाम् ।
कणे रविः पक्षदलेऽभ्युदेति
शोऽस्तमेत्यर्थत एव सिहम् ॥ १४ ॥
सष्टम्।
अथ ब्रह्मदिनोपपत्तिमाह।
यदतिदूरगतो गृहिणः क्षिते.
सततमाप्रलयं रविमोक्षते ।
भवति तावदयं शयितश्च त.
युगसहस्रयुगं धुनिशं विधेः ॥ १५ ॥
दूरस्थितत्वादाप्रलयं रविं पश्यति। दिनान्ते रव्यादीनुष
महत्व शेत इत्यर्थः । इदानीमुदयवार नामाह।
यो हि प्रदेशोऽपममगइलस्य
तिर्यस्थितो यात्युदयं तथास्तम् ।
सोऽल्पेन कालेन य ऊर्ध्व संस्थो.
उनल्येन सोऽस्मादुदया न तुल्याः ॥ १६ ॥
य उदगमे याम्यनता मृगाद्याः
खखापमेनापि निरक्षदेशे।
याम्याक्षततेऽतिनतत्वमाप्ता
उद्यन्ति कालेन ततोऽसकेन ॥१७॥
कर्वादयः सौम्बनता हि येऽव
ते यान्ति याग्याक्षवशाहजुखम् ।
कालेन तस्मादबहुनोदयन्ते
तदन्तर खं चरखण्डमेव ॥ १८॥

·विप्रश्नवासना। विषुवदहोरात्रवृत्तानि लङ्कायां समपचिमगानि। राशि- वलयं तु मकारादौ परमक्रान्त्या विषुवमण्डलाइक्षिणतो मिथनान्त उत्तरतो लग्नमस्तिरचीनम्। तवापि मेषः वक्रान्त्या महत्या तिरचीन उदेति। अतोऽल्पकालोदयः । वृषभस्तदल्ययातस्तस्मात् किञ्चिदधिककालः। मिथुनस्तदल्प- यातस्तदधिककालः। एवं निरक्षऽपि न समा उदयाः। अथ ये मकारादयो याम्ये नतास्ते याम्याक्षवशादतिनता उद्गच्छन्ति खदेशेऽतोऽल्पकालोदयाः। ये तु कादयः खखक्रान्त्या सौम्ये नतास्ते याम्याक्षवशाहजुत्वं गता उद्यन्ति। अतथिरकालोदयाः। लङ्कास्वदेशोदययोरन्तराले खं चरखगडमेव भवति । यतस्तत क्षितिजयोरन्तराले चरम् । अथ चरखण्डे रूनाधिकत्वं गोलधमणोपरि यथा प्रतीयते । लथाहा भचक्रपाटास्तिथिनाडिकामिः पृथक् समुद्यन्ति निरक्षदेशे। चक्रार्धमाद्यच तथा द्वितीयं सर्वत्र पूर्णाग्निमिताभिरेव ॥ १६ ॥ मेषादेमिथुनान्तो नाडीभिस्तिथिमिताभिरुवत्ते। लगति कुजे तदधःस्थे प्रथमं ताभिश्वरोनाभिः ॥ २०॥ कन्यान्ताइनुषोऽन्तस्तिथिमितनाडीभिरुवलये। लगति कुजे चोर्ध्वस्थ पश्चात् ताभिवराव्याभिः ॥ २१ ॥ तद्रहितविंशद्भिः कन्धान्तो वा भषान्तो वा। चगखण्डैरूनाब्यास्तेन निरक्षोदया: खदेशे स्युः ॥ २२ ॥ क्षितिजे जादिं कृत्वा गोन्नं भ्रमयन् प्रदर्शयेत् सर्वम् । उकामनुक्तं चान्यच्छिष्याणां बोधजननार्थम् ॥ २३ ॥ उदयवासना स्फुटगत्यध्याये कथितैय। इह तु मेषादि ·गोलाध्याये । । क्षितिजे कत्वा गोलं भ्रमयन् क्रमेण यदुक्तां वक्ष्यमाणं च सव दर्शयेत्। तत्र सर्व दृश्यत इत्यर्थः । अथास्तमयानाह। योऽभ्युदेति समयेन येन तत्- सप्तमोऽस्तमुपयाति तेन च । राशिरूमपमण्डलं कुजा- दर्धमेव सततं यतः स्थितम् ॥ २४ ॥ यो राशियन कालेनोदेति तेन तत्सप्तमोऽस्तयाति। ये मेषादीनामुदयास्ते तुलादीनामस्तमयाः। ये तुलादीनामुद- दयास्ते मेषादीनामस्तमया इत्यर्थः । यतोऽपमवृत्त क्षितिजा- दुपर्यधमेव भवति । अर्धमधश्च । अतो राश्योरुदयमस्तमयं च गच्छतोस्तुल्यकालतोपपद्यते। इदानीं विशेषमाह। यत्र लम्बजलवा जिनोनका- स्तव नोदयचराद्यमुक्तवत् । नान्यसंस्थिततयान्यथोदित येन नैष विषयो तृगोचरः ॥ २५ ॥ यस्मिन् देशे षट्षष्टि ६६ भागाधिकः पलस्तव केचन राशयः सदोदयाः केचन सदास्तमिता: केचन प्रान्तादुगच्छन्ति। अतस्तत्र यथा कथितास्तथोदया न भवन्ति । यावत् सदोदितो रविस्ताक्दहोरावहत चितिजं न स्पृशति । अहोरात्रवृत्त क्षितिजोमण्डलयोरन्तरं हि चरम्। अतस्तत्र कूज्यागाचर- ज्यादिकमसत्। शेषं स्पष्टम् । इदानी जम्नशब्दव्युत्पत्त्योदयास्तमध्यलग्नस्थानान्याह ! 'यत्र सम्बमपमण्डतं कुजे तग्रहाद्यमिह लग्नमुच्यते।

·विप्रश्नवासना। - प्राचि पथिमकुजेऽस्तलग्नक मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे ॥ २६ ॥ स्पष्टार्थम् । अथ लग्नार्थमकस्य तात्कालिकोकरणवासनामाह। लग्नार्थमिष्टघटिका यदि सावनास्ता- स्तात्कालिकार्ककरणेन भवेयुरायः । अर्योदया हि महशोभ्य इहापनेया- स्तात्कालिकत्वमथ न क्रियते यदार्थः ॥ २७॥ ननु लग्न करणार्थं या इष्टटिकास्त्राः साधना उतनाक्षात यदि सावनास्त हि नाक्षत्रा उदयाः कथं विसदृशास्ताम्यो विशीध्याः । अतस्ताभिनाक्षत्राभिर्भवितव्यम् । तथा भोग्यकाल- माधनाथमर्कस्तात्कालिकः किं कृतः। यत उदयावधिरिष्टॉट- कास्तथादियानन्तरमेव रायौग्यांशाः क्रमेणोलच्छन्ति । अतः औदयिका स्य भोग्यं ग्रहीतु युज्यते न तात्कालिकस्य । तथा प्रतीत्यर्थमुदाहरणम्। यत्र किल पञ्चाङ्गला ५ विषु- वतो तत्र मेषादिगेऽर्के स्फु टमहोरात्र चतुश्चत्वारिंशदसुभिर- धिकाः षष्टिपटिकाः ६. । ७।२। अथ उदयानन्तरमहोरात्र- ममे काले ६०। ७ । २ यावत् तात्कालिकाकोलग्न साध्यत तावदाधिकं स्याब ममम् । यावदौदयिकार्कात् क्रियते तावत् सममेव। अतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यांप्रतीतयुक्तिवार्कताकालिको- करणमयुक्तमिव प्रतिभाति । सत्यम् । अतएवोल लग्नार्थमिष्ट- घटिका इत्यादि। प्रवेष्ट घटिकाः सावनास्तावदाचा रोकतास्तासां नाक्ष- वत्वं कर्त्तव्यम्। तच्चैवम्। यथा प्रागुतखाहोरावसम्बन्धिन्यो या गतिकलास्ताः खोदयासुभिः संगुण्य राशिकलाभिविभज्य फलासुभिरधिकाः सावनतुल्या नाक्षत्राः षष्टिघटिका अहोरा.

·गोलाध्याये । वत्त माक्षवाः स्युः। एवमिष्टघटीसम्बन्धिन्यो या गतिक लास्ताः खोदयासुभिः संगुण्य राशिकलाभिविभज्य फलासव स्ताविष्टपटिकासु सावनासु प्रक्षेप्याः। एवं नाक्षत्राः स्युः । तत. औदयिकार्कस्य भोग्यासवः शोध्याः । एवं सत्याचार्येण लाघ- वार्थमिष्टपटौसम्बन्धिन्यो गतिकला प्रक्षिप्तास्ततो ये भोग्या- मवस्त औदयिकाकंभोग्यासुभ्यो न्यूना जातास्ते यावदिष्टघाट- काभ्यः शोध्यन्ते तावत् ता इष्टघटीसम्बन्धिगतिकलामुभिर- धिकाः कृताः स्युः। एवं तासां सावनानां नाक्षत्रीकरणार्थम- कंच तात्कालिकीकरणमुपपन्नम्। ननु यद्यवंत किमावना अङ्गीकत्व नाक्षत्रीकरणप्रया. मेन। किमु नाक्षत्रा एव नाङ्गोकताः। मत्यम । तदप्युच्यते । अत्र त्रिप्रश्ने छाया ग्रहागां स्वखसावनमेवोदितं ग्राहाम् । तद्यथा। इष्टकाले स्वाहोरात्रवृत्त यत्र ग्रहः स्थितः। यत्र च क्षितिजसङ्गस्तयोरन्तरे यावन्तो घटोविभागास्तावत्यः मावना नाडास्ता हि विभागात्मिकाः । अथ चोदयकाले यत्र स्थितो ग्रह प्रामौत् तत्कुजमध्ये यावत्यस्तावत्यो नाचत्रा- म्तास्तु कालविभागात्मिकाः । यथा पौर्णमास्या छायाकरगा चन्द्रस्यासक्तहिधिनोदिता नाडिकास्ताश्छायाथै न युज्यन्ते । यत्तु कैश्चिच्छायार्थमप्यसकहिधिनानीतास्तदमत्। वक्ष्यति। चन्द्रप्रभार्थमसक्वविधिनोदितं यत् कैश्चित् तं खलु न सत् तदसावनत्वात्। जानन्ति ये न निपुणं गणितं सगोलं तेषां तु तन्त्रकरणव्यसनं वृथैव ॥ इति। छायायाः क्षेत्रात्मकत्वात् सावनाभिरेव साध्या। अय- प्रतएव ·विप्रवासना। मर्थस्निपने व्याख्यात एव। एतबावनघटिकाप्रसामनार्थ- मपि सावना पङ्गोकता इत्यर्थः । इदानी देशविशेषेण राशीन् सदोदिताननुदितांबाह । वायुड्नवरसाः पलांशका यत्र तत्र विषये कदाचन । दृश्यते न मकरो न कामुक किञ्च कर्किमिथुनौ सदोदितौ ॥२८॥ यत्र साध्रिगजवाजिसंमिता- स्तत्र हचिकचतुष्टयं न च । दृश्यतेऽथ वृषभाच्चतुष्टयं सर्वदा समुदितं च लक्ष्यते ॥ २८॥ यत्र तेऽथ नवतिः पलांशका- स्तन काञ्चनगिरौ कदाचन । दृश्यते न भदीनं तुलादिक मर्वदा ममुदितं क्रियादिकम् ॥ ३० ॥ अयमस्त्रिप्रश्ने लम्बाधिका क्रान्तिरुदक् च यावत् ताव- हिनं मन्ततमेव तत्र त्यादिना सम्यक् कथित एव । यत्र कृषि- कान्तक्रान्तितुल्यो लम्बस्तव ते पलांशाः ६८।२० । तव धनु- मकरौ क्षितिजादधःस्थितावेव भमतः । ककिमिथुनी तूपर्यव। यत्र तुलान्तक्रान्तितुल्यो लम्बस्तवाष्टमसतिः सप्तदशकलाधिका ७८ । १७ पलांशास्तत्र वृश्चिकादिचतुष्टयं क्षितिबादधी वृष- भादिकमुपरि। एवं मेरौ नवतिः८० पसांपास्तव तुलादिषट्- कमधो मेषादिकमुपरौति सर्व भगोले धामिते सति दृश्यते। इदानी लखोतास्य दृश्यादृश्यत्वलक्षणस्य दूषणमाह। राशेयस्य निरक्षजोदयसमाः खोयाश्चरार्धासको दृश्यस्तत्र सदा स राथिरिति यवियुक्ति खल्लोदितम् ।

·गोलाध्याय - यद्य रसषट ६६ पलांथविषये सर्वेऽप्यमौ सर्वदा दृश्याः स्युर्युगपञ्चरोदयघटीसाम्यादसत् तत् तथा ॥ ११ ॥ एकदिविराशीनां चराधोऽध: शोधितानि तानि घर- खण्डानि राशीनां पृथक् पृथक् स्खचरार्धानि चोचन्ते। निर- क्षोदयासको गमनभूधरषदकचन्द्रा १६६० इत्यादयो यत्र देशे यस्व राखचरासमाः स राशिस्तत्र देशे सदा दृश्य इत्यत्र का बुद्धिः। अन्यथा दृश्यादृश्य सर्व युक्तिशून्यमुक्तम्। यद्यवं ताई यष्टि: ६ पलांशास्तत्र सर्वेषां स्वचरोदयसाम्यं स्वात्। युगपत् सर्वेषां सदा दृश्यत्वं मेरावपि न घटते किन्व- न्यवातस्तदसत्। इदानीमन्धषणमाह। षट्षष्टिः सदला खका: पलभवा यस्मिन् न तस्मिन् धनु- नक्रश्चापि न हथिकोन च धटः पञ्चायो ७५ । • यव च । दृश्यः स्थादिति यव सदा प्रलपितं लझेन गोले निजे गोल! त्रिलवोनितास्त उदिताः केनोच्यता हेतुना ॥ ३२ ॥ अत्र मयुड्नवरसा इत्यादिभिर्भवितव्यम् । ६८ । २१॥ ७८ । १५ । एषां स्थान एत। । विभिस्त्रिभिरंशरूना: कन हेतुना खमेन निजे गोले पठिताः । प्रोथताम् । [तथा नहि तेषां राधौनां निरक्षोदयसमानि खचरख- एडानि । सबपरार्धान्यपि नागच्छन्ति। चरच्चायास्त्रिज्यातो- ऽधिकत्वात् । अतः पूर्वलोकेऽतिदुष्टत्वमित्यर्थः । ] प्रधाचनवधानार्थमा। यन्नवेविधिना ध्रुवोवति- यो नतिब भवतोऽवलम्बकौ। है तहोला तत् ०० ·विप्रवासना। क तौ क्रमादिषुवदादले येऽथवा नतसमुनता लवाः । २३॥ चक्रयन्त्रण प्रहवेधवध्रुवं विध्येत्। तत्र यन्त्रनेम्यां य उबतांशास्तेऽक्षांशाः। ये नतास्त लम्बांशाः । अथवा विषुवहि- नाधै येऽर्कस्य नतोवतांशास्तऽवलम्बांधा मिलियुक्तम् । इदानीं शङ्कानयनवासनां संक्षिप्तामाह। उनतं निशमण्डले कुजात् मावनं यतिविधौ डि तब्बाका। तिर्यगक्षवशतोऽक्षकर्णव- च्छेदको न तु नर' म लम्बवत् ॥ . अस्य वासना विप्र कथितव। इदानीं केपाश्चिद्दषणमाह। चन्द्रप्रभार्थमसहिधिनोदितं यत् कश्चित् कत खेलु न सत् तदसावनत्वात् । जानन्ति ये न निपुण गणितं सगोलं तषां तु तन्त्रकरणव्यसनं बुधव ॥२४॥ व्याख्यातमव। इदानीं शकुम्थानमाह। दृष्टिमण्डलभवा लवाः कुजा- दुबता गगनमध्यतो नता। शगुरुवतलवच्यका भवे- दृग्गुणच नतभागििश्वनी | भास्करेऽत्र सममछलीपंगे यो नरः स समशगुरुचते। कोणशङ्खरथ कोणत्तगे मध्यश हुरिति दक्षिणोत्तरे ॥ ३७॥ * म से ·*. चितिजनाचोरावसातयोब सवसुदयास्तमूवम्। गोखाध्याय कुष्ठमानां कुदलेन होन. दृमण्डलार्ध खचरण दृश्यम् । कुच्छबलिप्तानुरतो वियोध्या:, :.. खभुतितिथ्य शमिता: प्रभार्थम् ॥ १८ ॥ दृङ्मण्डले चितिजादुपरि महपर्यन्तं येयास्त उबताः । खमध्यादधस्ने मताः। उन्नतांशानां ज्या शखः । नतांशज्या हज्या या कुच्छबलिप्ताभिकनः कार्यः। द्रष्टुः कुदलेनो- चितत्वात् । प्रबमर्थो महायाधिकार व्याख्यात एव । प्रदानीमचामुदयातस्त्रं चाह। साजे शुरावसममाडलमध्यभाग- जौवाका भवति पूर्वपराशयोः साः। प्रमाप्रयोः प्रमुखमा निवामृत यत् सहदन्ति गणका उदयास्तसूत्रम् ॥ ३८ ॥ सूत्राहिवाशङ्घतलं यमाशं याम्यां गतं हि द्य निशं कुजोध्वं । प्रधव सौग्यां निशि सौम्यमस्मात् सानियुक्त भूतलं निरुताम् ॥ ४० ॥ सौग्यासकामावृतलं हि याम्यं याम्बायकापाल सुनच याम्यम् । सदन्ताय समहत्ता - मध्यांगजीवा सुविं बाधुमाहुः ॥४१॥ दृगज्या अति चाथ सयोस्तु कोटिं पूर्वापराववियोगमूलमा महखानामग्यः .गाः। तस्य तलमुदयास्तमूवाक्षिणतो भवति। यतः क्षितिजादुपरि दक्षिणतोऽहोरात्रवृत्त गतम् ।

·पपरातो मतपतों নোয়াখীয়াৰ আকাশীষ बाहनामा मापाचपासूनबारसरम। बदामा तबादूना सदा जोरदार विणं बार बार साद। एवं समहत्त- प्रवेशापरित दधिषगोले खचा याम्या यातलं च यान लयो. योगे समाचात्। रविसममायोरतरामान ज्या बा: । तत्र या गच्या स कर्षः। तयोर्वर्गान्तरपद पूर्वापरा कोटि इदानी कातिधेवाया। লাফি বসন্তৰালি संक्षेपत्तोऽक्षमभवाणि चातः॥४१॥ भुजोऽपमः कोटिगुणो जीवा वार्थस्त्रिभज्या विभुजेऽपमोत्ये। मेषादिजीवाः श्रुतयोऽपहले तमिजे क्रान्तिगुणा भुजाः पुः ।। तत्कोटयः खयुनियाख्यइत्ते ब्यासार्धवृत्ते परिणामितानाम् । चापेषु तासामसवस्वती ये तेऽधो विश्हा उदया निरचे ॥१४॥ स्पष्टम् । एषां वाणामुपपत्तिः सष्टाधिकारे दर्शितैय। पथावजेवाखाद भुजोऽयमा कोटिरिना लो ना वर्षोऽचवार्षत्रिभुज यथेदम् । तथाचसम्बो मुखकोटिरूपी विव्या अतिषिपसौम्यते ॥ १५ ॥ उमण्डले प्रागपरीत्यश्वात् ·* अव्या भुवी चिति तिवेद विस पनि बचा मुजः 'पुरावक गतिरत वरी मुजोऽयमन्या समना कर्षः योगिता तातिरेख कोटिः ॥४॥ दोरपमः अतिः या दधादिपई खलु तत्र कोटिः। उदासना कौटिरवारकाप- 'सं भुनतः चितिच्या ४८. कोटिनर, शकुतलं च बाहु- ग्छेदः असिखानमासमेवम् । इत्याच मद्यः स्फुटगोलविद्य- छावाब शास्त्र प्रतिणदनीयम् ॥ ४८ ॥ प्रक्षनाथां शाधनानामप्युपपत्तिस्निपने दर्शिता। इति श्रीभास्करोये गोलमा मिताक्षरे विनवासना। भत्र अन्यसंस्खा १८.. . पथ ग्रहणवामना। इन्द्रापाषयोः सथै मोचेच दिय- व्यत्ययस्योपपत्तिमाह। पवाझागानलदवदधः संस्थितीम्यत्वं चन्द्री भानोविम्ब स्फुरदसितया हादसामूर्जा । पश्चात् सगै हरिदिशि ततो मुखिरखात एवं सापिच्छवः कचिदपिहितो नैष कक्षान्तरत्वात् ॥

·१ -- पर्वादबदबा अक्षा मोका मित्या गांव जामति । एर चासोकियोबाला रवि कादवति । पत पचात् सो विमति प्राम रखेः पतएव बचाभेदात् बाजिद बनी ये बारिष न छवः बवाचो मेवे विदरविना रखते प्रदेशा- तरः। बदानी नतिबम्पनयोः कारबमार অষক বনথেলিন মর্মন্তু, भूमध्यसो न तु बसमातीएडनियतदानीम् । सहवनवाधिमचियो लम्बितोऽपहेत: कक्षाभेदादि तुबतिर्सम्बन चोपपत्रम् ॥२॥ समकलकाले भूभा समति मगाई यतखया मानम् । मर्वे पश्यन्ति समं समकबखाबबबनावनती।३॥ पूर्वाभिमुखो गच्छन् कुच्छांबान्तयतः पयो विमति । तेन प्राक् प्रबह पचासोचोस नि:भरतः ॥ ४ ॥ भानोर्विवश्थुवादपथधिव्या प्रमा हि सूचना। दौर्षतया प्रशिकक्षामतीत्य दूर बहिर्याता ॥५॥ अनुपातात् तदेवं अधिकक्षायां च तदिखम् । भुमेन्दोरन्यदिशि व्यस्तः क्षेपः अशिग्रह तस्मात् ॥ ६॥ दन्तकाले रवि पूर्वतः पत्रिमतो वा नतं चन्द्रेण छषमेव अपश्यति भूमध्यसो दृष्टा। यतो दर्शान्त समौ भवतः । यो भूपृष्ठखो दृष्टा स तदाक छ न पश्यति । यतस्तष्टिमूत्राच- न्द्रोऽधो सम्मिनो भवति। पतः कक्षामदालम्बनं मतियोपप- बर्वे । जीवनमानबालोरमावः । यतः समकलकाले भूमा चन्द्रगति । तया सर्व विदेशान्तरखा अपि नतमपि तं चन्द्र . समं पश्यन्ति । यतस्तत्र छाद्यच्छादकयोरेकैव कचा

·गोलाचा
जाता।
भूमी प्रति
अति । लिग
दौत्वेन
भूमा
भवति।
मातालदेष मतदाताद बाध्यता
Traft
भव।
बदानी शहानियमाह।
छादकः स्तरततो विधी-
रजिसमबोर्विवापसोः।
झुण्ठता च महतौ खितियतो
लखते हरिवलक्षण
অলিবলীবিদায়ী
खोक्षाता भवति सौखदोधितः।
स्थात् सिविलधुरतो आधुः पृथक
शादको दिनक्षतोऽवगम्बते.
दिन्देशकामावरमादिभदान
न च्छादको राहुरिति बुवन्ति ।
यन्मानिनः केवलगोखविवा-
स्तत् संहितावेदपुराणबाचन ।।
राहुः कुभामहलमा बना
भशागम्छादवतीलाविम्बम् ।
तमोमयः शम्भुवरमदानात
सर्वागमानामविकास
पच्छादकाञ्चन्द्रच्छादकः पृथुतरोऽवसम्वत । कुतः। यतो-
हितस्येन्दोविषाणयोः कुण्डता खते खितिव महती।

·पहावासना।
।
अस पुनरडतख तीखाता विषापयोः खितिव बों।
एतत्कारणहयान्वयानपत्याचा शोधाः। स च आधुः ।
एवं रवौनोनचादकोराहरिति वदन्ति । दिबुदेशवासावरचा-
दिभेदात् । एकस्य प्राक सर्थः । इतरख पवाद से वापि
अहवमसि । शापि दर्शान्तादग्रतः कापि पृष्ठतः। पती राहु-
छतं न यहम् । नहि बहवोराहकः । एवं के पदन्ति । केवल-
गोलविद्यास्तदभिमानिनंद। पद संहिताबदपुराणवाघम् ।
यतः संहितासु राहुरष्टमो प्रहा। बर्मानुई वा पाइरः सर
समसा विव्याधेति माध्यन्दिनी श्रुतिः।
मर्व गङ्गासम तोयं सर्वे ब्रासमा हिजाः ।
सर्व भूमिसमं दानं राहुबस्ते दिवाकर ।
इत्यादिपुराणवाक्यानि । पतोऽविरुदयिते । राहुरनियत-
गतिस्तमोमयो ब्रह्मवरप्रदानाबूभां प्रविश्य चन्द्र छादयति
चन्द्रं प्रविश्य रविं छादयतोति सर्वागमानामविरुहम्।
इदानी ते लम्बमावनती कुतो हेतोः कुत इति कुदलेन
साध्येते इत्यस्य प्रोत्तरमाह।
यत: कधीतो ट्रष्टा चन्द्रं पश्यति लम्बितम् ।
साध्यते कुदलेनातो लम्बनं च नतिस्तथा ॥११॥
स्पष्टम्।
इदानों बालावबोधा) छेद्यप्रकारेण लम्बनमाह।
इष्टापवर्तितां पृथ्वीं कक्षे च शशिसूर्ययोः ।
भित्तौ विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखो तथोर्ध्वगाम् ॥१२॥
तिर्यग्रेखाबुतौ कल्पा कवायां क्षितिजं तथा ।
अर्ध्वरेखायुतौ खा हग्ज्याचापांशकै तौ ॥ १३ ॥
कत्वान्दू समुत्पत्ति सम्बनस्य प्रदर्शयेत् ।
एकं भूमध्यतः सूत्र नयेवण्डांशमण्डलम् ॥ १४ ॥

·गोलाध्याये। द्रष्टुभूपडगादबदष्टिमूर्व वदुयते । कक्षायो मूवयोमय यात्रा सम्बनविधिका .. गर्भमूच बर्दा माता चन्द्राको समखितिव . हकार हम्पासूबोरगाव खमय मावि क्षम्बनन सवार्थमधि सरूपमा व्याख्याश्यते अदनोदितो दृष्टा दृङ्मण्डले स्वभानाबत 'बई पश्यति। अतस्त्रज्ञावार्थ पृथिवोव्यासास बोजनानि कमायामाईस च योजनान्छ । केन वेनचिरेष वन प्रमाणेन मित्तौ बिलिखेत् । एत- दुक्तां भवति। भूव्यासः भुजसायकभू समितानि योज- नानि । एतानि केनचिबमा हरेण छिवानि तहलं भूया. साईम् । सेनेव छेदेन चन्द्रार्ककचाण्यासाई किनेते तमासा भवतः । एवं कत्वा भित्तावुत्तरपाखें बिन्दु कत्वा तस्माहिन्टो- भूयासाईन भूवत्त कला कक्षाव्यासादाभ्यां कक्षाहत्त च कार्य । तस्मा हिन्दोरूर्ध्वरेखातिर्यग्रेखा च कायतियखायन कक्षायां লান দ্বিনি । জনা যত্ন না নগ্ন নুম कल्पाम् । एवं चन्दकक्षायां रविक बायर्या च। तेच कक्षे भग- णाश३६० रनौये। ते चन्द्राबायोलण्डखे। अथ दर्यान्तेऽर्कश या दृग्ज्या तचापांशः खमध्यावतो बिन्दुः कार्यः । एवं चन्द्र- कक्षायामपि तावद्भिरेव मतांशः। तो बिन्दु रविचन्द्रौ कल्यौ। अथ भूमध्याद्रविबिन्दुगामिनी रेखा कार्या सा रेखा चन्द्र भित्त्वा रवि याति। अथ भूएष्ठगाष्टुरन्या रेखा रविविन्दु नया सारखा चन्द्रे न लगति। तयोः छूनयोरन्तरे चन्द्रक. चाया याः कन्ना दृश्यन्ते ता लम्बसालिमाः। अथवा दृष्टचन्द्र- बिन्दपरिगता रेखा रविकक्षायां नेवा 'सब धनवोरन्तरे याः कला दृश्य न ता वा सम्बनधितास्तुण्या एव भवन्ति । भूगाद्या

·परपवासना।
नौता रेखा तनम् । समको चको तब सदेव भवतः
अथ या रेखा, दृष्ट रविवि गौता (बसने
पन्द्री सम्बिनी भवति ।
समध्ये भवतनदा गर्भटियोरकामत बनामाव।
इय हमने क्षम्बनस्योपनिधिता।
इदानी नत्युपतिमार।
अथ याम्योत्तरायां तु भित्तो पूर्वोत्तमालिखेत् ॥ १७॥
ये कक्षामण्डले सव ये हक्क्षेपमडते।
विभीनलग्नहरज्या या सदृक्पो बयोरपि ॥१८॥
सञ्चापांनंती बिन्दू क्लत्वा विविमसनको।
तमम्बनकताः प्राग्वज्ञेयास्ता नतिलिप्तिकाः ॥ १८॥
জয়ীৰ য য়াৱিনি ধৰমীয়ি ন।
याम्योत्तर नतिः सात हक्क्षेपात् साध्यते ततः ॥ २० ॥
इदमेव छेद्यकं याम्योत्तरीयां भित्तौ पूर्वपाखें लिखित्वा
नत्युपपत्तिदर्शनौया। ये तक कचामण्डले ते दृक्क्षेपमगर ले।
दन्ते विभीनलम्नस्य या दृग्ज्या स दृक् क्षेपः । इयोरपि
बावान् । ब्रह्मगुप्त मते तु तज्ञापांचा विविमलग्नशरमंस्कृता.
चन्द्रदृक्क्षेपचापांथाः स्युः। तयोत्तयोः खाधात् स्वखटक-
क्षेपचापांनंतौ बिन्दु कार्यो। तौ च वित्रिभमज्ञो। ततः
प्राग्वभूमध्याद भूपृष्ठाच सूत्रे प्रसार्थ लम्बनलिप्तिका ज्ञेयास्ता
नतिलिप्तिकाः। नतिर्नाम चन्द्रार्ककक्षयोर्याम्योत्तरमन्तरम् ।
तद्विविभलग्नस्थाने यावत् सर्वतोऽपि तावदेव भवति। प्रता
टक्क्षेपात् साधिता नतिः।
इदानीं फटसम्बनार्थमाह।
यत्र तत्र मतादादधचन्द्रावलम्बनम् ।
तहग्सत्तेऽन्तरं चन्द्रभान्बोः पूर्वापरं तु तत् ॥ २१॥

·गोखाध्याय
A
पूर्वापरं च याम्योदगजातं तनान्तरस्वम् ।
पवापमडलं याची तत्तियाचियोचरा.॥२१॥
पत् पूर्वापरमावन सम्बनाय तदन्तरम् ।,
यद्याम्योत्तरभावन अतिसं तदुच्यते ॥ २१॥
नतिलिसा अब कर्णो ग्लम्बनकलास्तयोः ।
छात्वन्तरपदं कोटिः स्फटलम्बनसिप्तिकाः ॥ २४ ॥
परसम्बनलिशास्त्री विज्याप्ता रविग्ज्यका।
हग्ववनकवास्ताः युरेवं हक्क्षेपतो मतिः ॥ २५ ॥
गत्वन्तरख तिथ्यंशः परसम्बनलिप्तिका
गतियोजन १८५"तिथ्यंशः कुदलस्य यतो मितिः ॥२६॥
स्युलम्बनकला नाद्यो गत्यन्तरलवोडताः ।
प्रागग्रतो रवचन्द्रः पश्चात् पृष्ठेऽवलम्बितः ॥ २७ ॥
शोऽग्रगे युतिर्याता गम्या पृष्ठगते यतः ।
प्रारयणं तदनं पश्चात क्रियते लम्बनं तिथौ ॥२८॥
याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः ।
नतिस्तथा तथा तस्मात् संस्कृतः स्यात् स्फट: शरः ॥२६॥
म्यष्टार्थमिदं ग्रहणवासनायां व्याख्यातं च ।
श्रथ वलनवामनामाह।
तुलाजाद्योहि संपाते विषुवत्क्रानिवृत्तयोः ।
स्यातां याम्योत्तरे भिबे एरकान्त्वन्तरे च ते॥३०॥
आयनं वलनं तत्र जिनांशज्यासमं ततः।
एकैवायनसन्धौ तु तयोः स्यादक्षिणोत्तरा ॥११॥
एकैव तद्दशात् प्राची तत्र नो वलन तप्तः ।
तदन्तरेऽनुपातेन खेटकोटिक्रमण्यका ॥ १२ ॥
जिनज्यानो घुजीवाप्तायनदिम्बलन भवेत् ।
एवमेव हि सम्पाते विषुवत्ममहत्तयोः ॥ ३३ ॥

·उमस भवेत् तब विनितरा।
चिति महसख पक्षाच्या
॥३॥
4
तयो
নজর কাঘলই বেয়ান।
मतं बात दसनासभागका
कमज्यायव्यया या अन्यामलाच भवेत् ।
प्राक मौम्य पत्रिम वाम्यं नयापैक्यान्तरात का
एवमेव च सम्पाती यः क्रान्तिसमहत्तयोः।
परम सत्र मालवलनेक्वान्तर साटम् ।
अग्रतः पृष्ठतस्मात् क्रान्तिय विभेऽन्ती।
तयोर्याम्योत्तरशत्वात् तब नो वलन स्टम् ॥ ३८.
न स्पष्टवलनाभावस्तन स्वादुवक्रमज्यया।
क्रमज्यया ततः कार्य दाव्या वष्यते पुनः ॥ ..
सर्वतः कान्तिसूत्राणां ध्रवे योगो भवेद्यतः ।
विषुवमण्डलमाचा ध्रुवे याभ्या तथोत्तरा॥४१
सर्वतः क्षेपमवाणां ध्रुवाजिनलवान्तरे।
योगः कदम्बसंशोऽयं यो वसनबोधवत् ॥ ४२ ॥
सवापमहापाचा याम्या सौम्या च दिक् सदा।
कदम्बधमहत्तं च बनोधात् परितो ध्रुवात् ॥ ४३ ॥
गोले तु जिमतुल्यांशस्त ज्या क्रान्तिचिनिनौ।
सर्वतः समात्ताच याम्योदजसमे ॥४४॥
सत्तिसम्मतवाणी योग: सम्रममंजकः ।
समघ्र वदम्बानासुपरि बुचरावयेत् ॥ ४५ ॥
মুনাথি একৰি অনালি নন।
पचनं वननं मध्ये स्वात् समभुवसवयोः ॥५॥

·गोलाध्याये.
*
M
कदम्ब वमतान्तरायन च विभे महात् ।
बदम्बसमभूबान्तः फुट सर्वदियां च तत् ।।
अथवा परिता पेठात् पाहमागान्तरे न्यसेत् ।
विन्याहत्तं ततस्तव विधुवतमहत्तयोः ॥ ४॥
मध्येऽचवखन विद्याहिपुवत्क्रान्तिहत्तयोः।
अन्तर चायन क्रान्तिसमवत्तान्तरे व टम् ॥ ४० ॥
सनापमण्डल प्राचौ सस्था याम्योत्तरः परः।
वलनायने नेपोयः दिप्त खे तु कुबुद्धयः । ५.॥
नक्रादिव कदम्ब स्यातां याम्योत्तरे समम्।
चाय वलनं सम्मावायनादौ प्रजायते ॥ ११ ॥
सतीश्रमति गोले समकरादिर्यथा यथा।
तथा तथा धनत्येष कदम्बी निजमण्डले । ५२ ॥
कुचादावथ मौनादौ याम्योदवलयखिते।
जायते वलनं तद्यत् मौम्यमूत्रकदम्बयोः । ५३ ॥
अन्तरं शिचिनीरूपं कदम्बभ्रममहले।
पयनाइतकालांशक्रमक्रान्तिज्यका हिसा॥५४॥
उत्क्रमज्या यतो बाणः शिचिनो तु क्रमज्यका।
मविभाळत क्रमक्रान्तिज्यातो वसनमायनम् ॥ ५५ ॥
यैरुतमतकमकानया धान्या तै शितं हि तत्।
युक्त्वानयेव विज्ञ यमक्षजं च क्रमव्यया ॥५६॥
पराक्तरन्यथा ब्रूयाद्यः परान् न प्रदूषयेत् ।
तम्यैव दूषणं तदिन दोषोऽतोऽन्यदूषणे । ५७ ॥
उत्क्रमज्यानिरामोऽयमन्यथा वाथ कप्यते।
जिनांशेर्जिनवृत्ताख्यं कदम्बात् परिती न्यसेत् ॥ ५८ ॥
क्रान्तियाम्योत्तरं वृत्त कदम्बयकोलयोः ।
प्रोतं कृत्वा चनं न्यस्त इन्दान्ते स्याब्रुवोपरि ॥ ५८ ॥

·इनान्तावाचत अखेरेव चमति धुवाव।
ভিন্ন মালা মল বা মালিমিনী
पाय सेव वसनं धुक्या जायते महात् ।
अहवान्तर यमादान्याचापांधकाः सदा ..
विज्यावृत्ते यतो देयं तवात परिणाम्यते ।
एवमशांपत्तं समाख्याद परितो न्यसेत् ॥ ३२॥
समकोलकयोः प्रोत तथा धाग्योत्तर चलम्।
तत्तत्खेटोपरि न्यस्त येरंशः खातो नतम् ॥ १॥
ममतेनहत्ते च तैरेव स्थावतं ध्रुवात् ।
समहत्तनतांग्रज्याक्षज्यापरिणताक्षजम् ॥ १४॥
युज्याग्रे वलनं मागवत् विज्याने परिणाम्यते।
उपपत्त्यानया मम्यक् समहत्तनतांयनम् ॥६५॥
वलनं स्यात् तथा वच्चे खाहोरावनतादपि।
अग्रान्तलयोर्योगः समदिवोऽन्यथान्तरम् ॥ १६ ॥
तत्रिज्यावर्गविशेषपदभताक्षशिचिनी।
नतासुदोज्यया शुस्मा वलनं पलजं स्टम् ॥ ६७ ॥
नतं खासाहतं भक्त युदलेनाप्तभागकैः ।
क्रमज्याक्षज्यया शुखा स्थूल वा धुज्यया इता॥ ६८ ॥
धु ज्यावृत्तापवृत्तको न्यसेना रविमण्डलम् ।
विरबाय वसनं तद्यदन्तरं वृत्तयोस्तयोः ॥ ८॥
विम्बान्तविम्बमध्योत्यक्रान्तिमौर्योस्तदन्तरम् ।
अर्कदो ग्यखखन विबाधं तत्त्वदमहत् ॥ ७० ॥
जिनम्यान विमच्चाममेवं स्यादन्तरं हि तत् ।
विम्बात् विभापत्रमेवं विज्यागतं भवेत् ॥ ७१ ॥
गुणहारकविम्बार्धविज्याना कते सति ।
भोग्यखण्डं जिनांशज्यागुणं तत्वाविभाजितम् ॥ २ ॥

·गोलाध्याये अखिमाद कामाखन तवं जायवैश्यवा.। वामकोरिद बौन बानि बजन वाशिमा ७३ 'बाधित वहि तिबदलित साबमा । जापुल्वानुपाती विसतियारसयम पाने वर्मचि बोदकामज्यानिकषाय मूलसूत्र. पिन थापिविचिदिहोचते। विधुबन समवृत्त प्रवाच्या दक्षिणोत्तरातो पर पायनवलनस्थोपपत्तिमतीव्यर्थ प्रचन्दप्रयत। अपमण्डनयाचपराया एक कदम्बो याम्यान्यः सौम्या दिक। एवं विश्वदृत्तपाचपराया ध्रुवो। यदा मकरा- दिर्यास्वोत्तरहत्ते तदेव कदम्बोऽपि। अतो विषुवत्क्रान्ति हत्तयोरेकैव याम्योदक । तथा दक्षिणोतरत्तस्य कुम्भादेव मध्ये वाहोरावहते पञ्चगुणाचन्द्रा १८३५ पसबो वर्तन्ते । वे वध्युताः कांथा: स्युः ३२ । १५ । अथ कुम्भादिर्यावद्दचि- मोत्तरवतं भोयते तावत् कदम्बो निजमण्डले चक्रांशान्ति तावहिरीव कालांश ३२ । १५ दैषिणोत्तरहत्तसंपातात् प्रत्यग- वलम्बत। कदम्बयाम्योत्तरसूखयोरन्तरं वलनम्। सा च तेषा- मंशानां कदम्बहते न्या। पतः क्रमज्या) उत्क्रमज्या तु बागरूपा भवति। कदम्बहत्ते या ज्या सा क्रान्तिज्या। अत: स्तषामंशानां क्रमकान्तिच्या बसनम्। अधवैकरायः क्रम- क्रान्तिज्या त्रिज्यागुणा बुज्याहता तथापि सैव भवात। अथवान्धप्रकारेणोत्क्रमण्यानिराकरणं पुच्चानुपातच प्रतिपादयते । क्रान्तिकृत खानाकषि मुद्रिकाकार विन्यस्त्र विवपरिधी यत्र स्खाहोरावह' सम याच क्रान्तिकृत तयोरन्तरं यद्दचिणोत्तर तत् तब विम्बे माञ्चपरयोर्वलनम् । तञ्चार्क क्रान्तविम्बाधकलायुतस्वास्थ क्रान्तेबान्तरम्। प्रत- स्वस्यानयनम् । रविदायां क्रियमाणायां योग्यखण्डं तेन । - ·प्रहरवासना तत् विज्यावृत्त मानावाला गुयाः भरविद २४ाव्याः। फलं दोWयो. रन्तर स्यात्। तत्र ताव माटमोपशानायालुपातः । यदि विच्यातलायो कोटी प्रथम बाधारविद्रमा मोम्यखण्डं । सदामिमतायामयां किमिति, फल स्कुट भीग्यशणम्। गुपितं विम्बा भरविदर्भाग्यम् । एवं सिवे भरदिनमि- तयोर्गुणहरयोनों की विश्वास कोरिया पुत्रिज्या हरः । फल दोधयोरन्तरम्। ततः काव्यर्थमनुपातः । यदि त्रिज्या जिनज्या नम्बते सदानेन दोन्तिरेण विमिति । फलं कामयन्ताम् । तहिम्बल्यासाईयत्ते वलनम्। प्रधाबोऽनु- पात' । यदि बिम्बव्य माहित पतावननं तदा त्रिज्याच्यासाई- वृत्ते किमिति। अत्र त्रिज्यातल्ययोर्गणहायोस्तथा बिम्बाई- मितयोश्च तुल्यत्वावाशे ते कोटि ज्याया जिनांशज्या मुण- स्त्रिज्या हरः । फले कोरिक्रमक्रान्तिज्या। बलनम् । एवं विषुववृत्तस्थित एव ग्रह। यतो भूमध्यात् खख- स्ति कम्यबिम्बमध्य प्रति यत् सूत्र नोयते तत् विज्यासूत्रं दण्डवत् । तदुपरिखं बिम्ब छववत् ममन्तात् समर्मव । तत्परितस्विजाहत्त' यत्र च वलनजया देया तदपि भूमममेव खितम् । पतस्तत्र यवागतमैव वलनम्। यदा किल मषान्ते ग्रहस्तदा तत्कान्या खखस्तिकादुत्तर नतं बिम्ब स्यात् । विजामवं तदा कर्णरूपम् । विम्बमध्याच्च लम्बमात्र ध्र वय- ध्यन्तं युथा। सा तब कोटिः। क्रान्तिमा भुजः । किञ्चित् कर्णखित्वा ते दण्डे छवमपि तत्स्पर्धिन्यां दिशि कर्णरूपं भवति । स वलनजायापि कर्णरूपिण्या भवितव्यम् । यत् पूर्वमानौत कास्यन्ता सम्बसनप्रतिस्पर्धि तत् कोटिरूपं जातम्। तस्य कर्णकरणायानुयातः। यदि धुजाकोव्या विजयाकर्णस्तदानया किमिति। पूर्व कीरिजवाया जिनजया ।

·गोलाध्याये गुपस्बिजार हर इदानीं विजया गुणो युजया हरः । अवापि विजयातुख्ययोर्मुशहरायोर्माये ते कोटिनया विनयागुणा छु जाया मका वसनं यादिव्युपपवम् । समानयक विनेयमचन क्रमजायेति । यथायनवलन- जानार्थ अवान् परितो जिनभागः कदम्बन्धमत्त निबद्ध तथा याम्योतवितिजयोथः सम्यातःस समसंन्चकः । तस्माद- म्यवाथैः परितोऽअवलनशाना) वृत्तं बनीयात् । सत् किल्ला- क्षवलयसंशम्। तदपि भाभैरवम् तवाक्षवलनोपपत्तिदर्शनीया। तद्यथा। मध्याकेात् समचिर प्रति नौयमानं वृत्ताकार मत ध्रुवचिलग्न याति। प्रसस्त व विषुवत्समवृत्तयोरेकैव याम्योत्तरा । वलनाभाव इत्यर्थः । अथ यदि दिनार्धाबतं मयं कस्खा समचिह्नात् पये प्रति नौयमानं मूत्र यत्व मममण्डले खगति तत्खखस्तिकयोर्मध्ये यावन्तोऽ'शास्तावन्त एवाक्षवृत्ते सममूवध्रुवयोर्मध्ये भवन्ति । यतस्तत्समवृत्तामुकार बहम् । तेषा भागानामक्षवलये यावती क्रमज्या तावदेव मममूत्रध्रु वीर- न्तरम् । अथ क्षितिजस्थ ऽर्के क्षितिजमेव सममूत्रम। वृत्ते ममवृत्ते च नवतिन नांशाः । तेषां ज्या क्षवलयेऽक्षजातल्या स्यात्। अतः मममण्डलगतैनतांशेर्वतन साथितु युजाते। त तु महायासेन ज्ञायन्ते। न तु सुखेन । अतस्तज्ञानार्थ स्थू नोऽनुपातः सुखार्थ कृतः । यदि दिनाईतस्ये न स्वाहोरात्र- नर्तन नवतिः मममगड जनतांशा लभ्यते तदेष्टेन किमिति। लब्धनतांगानां या क्रम्जमा साक्षजवाहते परिणाम्यते। यदि विज्यावृत्त एतावतो ज्या सदासज्याहसे कियतीति । लब्ध किम्ल वलनज्या स्यात् । परं सा दुज्यान खिज्याग्रे। यतः सम- सूत्रभु वयोरन्तरं तत्। ग्रहध वयोर्मध्ये छुच्याचापांशा एव वर्तन्ते । यदि युज्यावृत्त एतावती तदा त्रिज्या कियतीति तवान- ·प्रहावाहना। एवं मति पूर्वरागिक विज्या र इदानीं गुणः । तुस्थत्वात् तयोनारी खते नतांशज्याया पक्षज्या गुणी बुज्या फलं स्थूला वखनन्या स्यात्। अथ सूखाप्युचते। प्रकालेऽस्य शङ्कः अछुतजमग्रा च माध्या। पाशातलयोः समदिखीरेवमन्त्रथान्तरं स किल बाहुः पूर्व प्रतिपादित एव । ग्रहसमहत्तयारन्तर ज्वारूपं दक्षिणोत्तर बाहुतुब खात्। यथा विषुववत्तादुतरतो दक्षि- गतो वा क्रान्तिज्यान्तर राज्यात तथा समवृत्तादपि बाहुव- शादुत्तरतोदक्षिणतो वा बाहुतुल्येऽन्तर उत्तं कल्याम् । तदपि भांशैराम। बाहुवर्गोन वयावर्गस्य पदं तस्मिन् वृत्ते दुच्या- वढ्यामाईम् । अथ युज्यावतापत्तयोया प्रापश्चात्सम्पाती नयाजीवाव द्यत् मूत्र निबध्यते तस्थाधमुपसत नतांधानां ज्या। मैवाहोगबत्तनतांशानां भुजज्या। अथ तदानयनम् । नता. मुना या भुजजीवा मा युज्याहत्ते परिणाम्यते। यदि त्रिज्या- वृत्त एतावतो तदा | ज्याहत्ते कियतीति। एवमुपहत्तनतां- जया भवति। ततो या पत्त्तव्यासाई एतावतो तदाक्षजया- व्यामाई कियतीति । ततो शु जपान एतावती वलनजया तदा विजयाये कियतौति पत्र प्रथमेऽनुपाते विजया हरी धुजा गुणः। तोयेऽनुपाते विजया गुणो युजमा हरोऽतस्तुल्यत्वात् तयाणे वते नतामूनां मुजजपाक्षजीवथा गुणितोपहत्तव्यासा र्धन भत्ता सा सूक्ष्मा वलनजया स्यात् । अत उक्तमग्रानृतलयो- र्याग इत्यादि। अथ हटान्तः। यत्र किल कृषभान्तक्रान्तितुल्योऽक्ष: २० । ३८ तब वृषभान्तखोऽर्को दिनाधे खखस्तिके भवति । तदा क्रान्तिवृत्तं दृमण्डलाकारं स्यात्। सविग्रहोऽर्को राशि- पञ्चक सिंहान्तः । स च तदा चितिजे वर्तते। तत् प्रायः ·শীলাকায় - तव परयोरतरं चितिले प्रत्यक्ष बाबा इश्यते । श्यते। सा च सिंहान्त- स्वागास का मतियालमानितनम् । अतोऽसत्। अस्मदानाने दिला आदममा वजाबात अलार्थः । प्रवासी महान् दृष्टात देश अष्टिमागा तब मेषादी, क्षिति सर्वेऽपि बाय समकालमेव क्षितिजला अवस्ति। बदा कान्तिइत्तमेव चिलिक भवतो. त्यर्थः । तब मेषादी प्रमादौ मिथुनादी वा स्विच रवी परमं विजयातुल्यमेव स्फुट वलनं स्यात् । यतः कातिहत्तपायुत्तरा जाता। तथा विधेपामावे ति सदा वर्दक्षिणवां दिशि स्पर्शः। 'चन्द्रस्योत्तरस्यामित्यर्थः। एतदुर , भवति । देश तस्मिन् काले.तस्य विजयातुखस्य वलनस्यान्यथानुपपत्त्या- सादीयमेव वलनायनं समीचीनम्। तत देशेऽक्षमा ३१४० । मेषादिगे रवौ युजवा ३४३८ । चरजासवः । क्षितिजस्थेऽक मतटिका: १५ प्रायनवतनचापांशा: २४। अक्षवलनचा पांशाः ६६ स्फटक्लनस्य चापांसाः ८.1 षादिगे रवी | जया ३३६६ । चरजपासवः १५७० नतघटिका: १८ । ३८ ! प्रायनवलनचापांशा.२१ १.४ अक्षजस्य ६८/५६ । स्कुटवल- नस्य चापांशा: ८ । मिथुनादिन छु जा ३२१८ । चरासवः ३४६५ । नतघटिका: २४ । ३७१ प्रायनवलनांमाः १२॥ ३२॥ अक्षजस्य ७७ । २८। स्कुटव ८० । एवं सर्वत्र अतएव प्रतिवादिनं प्रवाह। यत् खखस्तिकगे वो भवईये वसवत मंखिते प्रत्य नवलनं कुजे विमयुतायाधम दृश्यते । त्वचेदुत्कारजोवया नयमि यत् ताबक सखे गोलविन् मन्ये तयमलं तदेव वलन धोहिदायोदितम् ॥ यत्रादोऽङ्गारसा लवा दिनमस्तनोदयं गच्छतो ·हमवासना। ८८ मेषे वा बषभेऽपि वाप्यनिर्मधे कुचे खितचापि वा। स्सों दक्षियतस्तदा शितिजव बाद कान्तिबत्तं यत. কখজনীৰ মলল গান্ধার জগন। पनेनेवोत्क्रमजानिराकरपिन हार्मापिक्रमवायामाध्यम। वलनमूलत्वाकर्मणोऽतस्तयोरकव वामना। पति श्रीभास्करोये सिद्धान्तशिरोमणिगोखवासबा- भाष्ये मिताचरे ग्रहणवासना। अथोदयास्तवासना तवादावुदयेऽस्ते च दृकर्मकारणमाह । क्रान्तिहत्तग्रहस्थानचिह्न यदा स्यात् कुजे नो तदा खेचगेऽयं यतः । खेषुणोक्षिप्यते नाम्यते वा कुजात् तेन हक्कमै खेटोदयास्ते कृतम् ॥ १ ॥ नैव बाणः कुजेऽसौ कदम्बोन्मुख म्तत्समुत्क्षेपणं नामनं च विधा। प्रायनं चाक्षजं तेन कर्महयं तत्प्रपञ्चः पुनः संविवियोच्यते ॥२॥ स्पष्टार्थम् । अथ तत्कर्माह। क्षितिजे वलने येस्त स्तहमादिषुणा ग्रहः। याम्येन नाम्यते भाजात सौम्येनीवाम्यते तथा ॥ ३ ॥ तास्त वक्षने याम्बे व्यवं प्रवक्कुजेऽप्यतः । प्रायन विजयया चेत् स्यादस्पष्टेन शरण किम् ॥ ४ ॥ लम्बजायाच चेत् स्याइलनं किं स्फटेपुणा । इति वैराशिकामधे विजयाने द्यु जायोद्धते ॥ ५ ॥ तचापैक्यान्तरमाणैः कुजात् खेटो नतोवतः ।

·गोखाध्याये । ते पाचर्य मानता दात् प्रजायते ॥ ६ ॥ उकामेोबनायव तदप्रोदयसनकाल । ५९, ११, ভাষায় প্রকাশ গজগঞ্জ चरे महति भाना तु घरा मध्यमामा...', सारस्पात् तथा লাইলাতুলি, विकिदियोर्विचादचजेन मतोबतम् ।। पायनाचनयोर्योमवियोगामामुभवत् । पन गोले ययो क्राचिमहले विमखले व पई दवा विमण्डलमत्रहोपरि शुज्याचे च बरे वय हकर्मोपपत्ति मुखेम बालैरपि बुध्यते तवाय सूत्रपाता तोऽत: सुगमा ' तथा पहच्छायाधिकार श्यमयपचिः सम्यक् कथितव । অ অ ঝঙীৰথম सविराशिग्रहधु जानिन्नस्त्रिजरोतः परः । स्फु टोऽसौ क्रान्तिसंस्कारे हजमखम तथा ॥ १० ॥ अयं सक्षिप्तो गौणप्रकारः। मुख्यस्तु पूर्व व्याख्यात एव । तथापोह युक्तिमावसुचने। विषुववृत्तात् क्रान्तिभ्र वाभि- मुखी। क्रान्त्वनाच्छरः बदम्बाभिमुखः। कयं तेन तिर्यक् म्थेन सा संस्कार्या। पतः कान्वये या जगात तस्य शग- ग्रस्य च यदन्तरमृजु तेन संस्कृता सती साटा भवति। तच्चान्तरं काटिरूपम्। परः कर्षकपः। तहर्गान्तरपद शुजयाहत्ते भुजः । एतत् वास दिग्वलगनवाससचवम् । तत्र विराशि ग्रहकान्तिः कदम्बध्रुवसत्रयोरतरम् । तन्ना भुजः। ताज्या काटिस्त्रिज्या कर्णः। यदि विष्णवेय बोटिखदा शरेण केल्यु- पपत्रम् । कोटिरूपस्यैव शरस्य ध्रुवोमुखस्वाचज्ययाक्ष धर्म कतुं युज्यते। शेषोक्तिः स्पष्टार्था । -

·हबर्मवासना।
28
पब मधगुमादिमिनिटी तो मामला।
अनगुमादिमिः प्रबास AM
बिपरिवादी गणितामत पर ARE
नयवाटा एक स्थिरत्वान महिला
हवामपावनेने संस्कृताच तथा वा
अष्टायम
अथ सदूपत्रातपहबार
क्रान्तिसूत्रे घर केचिमन्यन्ते तयारी
बोवमायन हार्माच विकतम् । १३
किं स्पष्टे वासने सूचे दत्तो मध्यशरस तैः।
कोटिबहालनात सूवात् समुक्तिशौच किम् ॥ १४ ॥
किच त्वा पर कोटिं स्थित्यर्धानयनं कृतम्।
ताहक चेत् स भरखेन नानुपातेन सिध्यति ॥ १५॥
यदि क्रान्तिसवे परस्तदा ध्रुवाभिमुखः स्यात् । निरक्ष
देशे क्षितिजस्थो ध्रुवः। ध्रुवाभिमुखथराग्रस्थो ग्रहः क्षितिज
न त्यजति। मामनोवामनामावात्। किं तवायनकर्मणा
अथवाचार्य कृतं येन मन्यन्ते तैरपि कृतं धान्तत्वात्। तथा
परिलेखे बिम्बमध्वात् स्वलनानोपरिगतं सूत्र क्रान्तिवृत्त
प्राची। तस्याः कोटिवच्छरः किं दत्तः । तत्पक्ष ध्रुवमूत्रे नेय. ।
शेषं सष्टम्।
पथोतकामयानितिमाह।
दृष्टिवर्मबखन च केनचिद
मान्तितः कषितमुत्क्रम ज्यया।
तत् कृतं तदनुगैस्ततोऽपरे-
रन्धपूरुषपरम्परोपमैः ॥ १६ ॥

·गोलाध्याय बधगुतकतिरत्र सुन्दरी मान्यथा सदनुगैविचार्यते। मोहता अतिरथोहतास्तु वा मामिका सुगमका विचार्यताम् ॥ १७ ॥ पव बागुमतिः सन्दर्यपि चतुर्वेदाचारन्यथा व्याख्याता। पधात्मन श्रीदत्याय मत्वोत्रम्। हे सुगणका इयं मामिका कृति जता। अथ वास्तूहता। सम्बवि. चार्य्यताम् । पव रथोड़ते छन्दोनामापि भूचितम् । अथ व्यभिचारमाह। उत्क्रमज्याविधानेन हक्कम वलनं तथा। यत् तैरुक्तं न तह तथ्य व्यभिचारोऽत्र कथ्यते ॥ १८ ॥ जिनाल्यकाक्षांशगुणविभज्या- घातो जिनज्याविहृतोऽन्य चापम् । तेन विभोनन ममः प्रतीच्या प्राक मविभेण द्युचरः कुजे चेत् ॥ १८॥ दृमण्डलाकारतयापहत्त तद्याम्यमौम्यं क्षितिजं तदा स्यात् । क्षिप्तोऽपि खेट: परमेषुणान याम्योत्तरत्वात् क्षितिज न जह्यात् ॥ २० ॥ दृक्कमसम्भूतफलइयस्य नाशो भवेटत्र धनसाम्यात् । नैवोत्क्रमज्याविधिनात्र साम्य दृकर्म कार्य क्रमजीवयातः ॥ २१ ॥ तथैव नाशो बलनदयस्य माम्याद्दिगन्यत्ववियोजनेन ।

·हकर्मवासना। ३ * न साम्यमनोत्क्रमजीवया स्थात् क्रामज्ययातो वलन विधेयम् ॥ २२ ॥ यव चतुर्वितिभागभ्योऽल्पोऽनस्वाक्षयात्रिज्ययोर्घातो जिनांशज्यामः । फलस्य यावश्चापं तावतो अजाब कान्तिन्यो- तराक्षज्यासमाभवतीत्यर्थ: तबचाभक्षांथाः एषां ज्या१२१० স্বাঘিয়া নিয়াঙ্গনায়াশ্বার্থ হামিং ২। স্বলন मविभेण समो ब्रही यदा पूर्वक्षितिजे। अथवा वित्रिभेण ११ ममः प्रत्यक्षितिज अहो भवति तदा वृषभान्तः खस्तिक । মমা জমাড় লাহ্মাৰ জালিসুখা গ্রা। ক্ষয় হৃদি क्षितिजप्रदेश चितिजमेव दक्षिणोत्तर स्यात् । यतस्तदा कदम्ब' नितिज वर्तते । अतः क्षितिजस्थोयहः परमेणापि शरेण कद- बान्मुखेन विमितः क्षितिजं न त्वति । क्रान्तिकृत्तग्रस्थान- मवादयनग्न' म्यात् एवं दृक्ष मफलयोर्धनर्णयोः माम्य भवति । तन्क्रमज्याविधानेन तयार्च माम्य स्यात्। अतः क्रमज्य येव कर्तव्यम् । एवं तवैव वर्तमानस्याप्य वन नाभावः । वलनयो. भिवदिशौ भाम्यात । उत्क्रमच्यया व माम्यांमत्यर्थ । अथ ॥ खम्तिकगे रवाधिति साकइय पूर्व व्याख्यानमव । अथ तन्मतिभ्रमे कारमामाह। गर्वाद्र सराभस्यात् परविश्वासात् प्रमादतथापि । मुद्यन्वपि मतिमन्तः किं मन्दोऽन्येस्तथा चौतम ॥ ३ ॥ गायन्ति नापशब्द न वृत्तमङ्गं क्षयं न चार्थम्य । सकत्वनाकुलिता वैश्यापतयः कुकवयश्च ॥ २४ ॥ स्पष्टम् । इति श्राभास्करोये गोलमाथ मिताक्षर उदयास्तहक्कम बामना।

·गोलाध्याये अथ शृङ्गोवति वासनातन शलवे कपात्वे च कारणमाह । तरविकिरणमादेष पीयुषपिण्डो दिनकरदिशि चन्द्र काभित्रकारिता सदितरदिशि बालाकुन्तलश्यामली- घंट इव निजमूर्चिकाययेवातपथः ॥ १. सूर्योदधःस्वस्य विधोरधःस्थः म दृश्यं मकलासितं स्यात् । दर्शऽथ भार्धान्तरितस्य शक' तत् पौर्णमास्यां परिवर्त्तनेन ॥२॥ ৰূজানুষ্ট নন্থি অল্প कर्णान्तरे तिर्यगिनो यतोऽनात्। पादोनषटकाष्ट लवान्तरेऽतो दलं नृश्यस्य दलस्य शलम् ॥ ३ ॥ उपचितिमुपयाति शोकामिन्दो. स्त्यजत इनं ब्रजतश्च मेचकत्वम् । जलमयजलस्य गोलकत्वात् प्रभवति तोक्षणविषाणरूपतास्त्र। ४ ॥ यद्याम्योदक तपनशशिनोरन्तरं सोऽत्र बाहुः कोटिस्तर्ध्वाधरमपि तयोर्यञ्च तिर्यक् स कर्णः । टोमू लेऽर्कः शशिदिशि भुजोऽग्राच्च कोटिस्तदमे चन्द्रः कर्णो रविदिगनया दौयते तेन मौकाम् ॥ ५ ॥ स्पष्टम् । अस्य वासना पूर्व कथितैव । तथापि किञ्चिदिही- यते । प्राग्वद्भित्ते कत्तरपाखें चन्द्रकलां रविकचाच विलिख्य तनाव रेखां तिर्यग्रेखां च कृत्वा चन्द्रकचोर्ध्वरेखासम्पाते चन्द्रबिम्ब' विलिख्य दं दर्शयेत् । तियखाया उपरि चन्द्रक- क्षाव्यासामितेऽन्तरेऽन्यां तिर्यग्रेखां कुर्यात् । सा रेखा प्रत्य ·यन्त्राध्यायः। . V अधिकक्षायां यत्र लग्ना तत्र स्थित एवार्क जरखावच्छिन- चन्द्रबिम्बाध पचिमतः पल भवति । तस्यामधस्तनं मनुष्य- दृश्यम् तस्येऽर्के व्यर्केन्दो संपादचत गीन राशिवयं भवति २ । २५ । ४५। एतावत्येव व्यन्दुभुजे बिब्बाध परिमं पूर्व वा शक्त भवितुमर्हति । न विमे। पथाध्यायीपसंहारनोकमाइ। ईषदोषदिह मध्यगमादौ ग्रन्थगौरवमयेन मयोला। वामना मतिमता सकलोद्या गोलबोध प्रदमेव फलं हि हि यस्मात् कारणात् गोले बात इदमेव फन्नं यदश्रुतापि वासनोद्यते। इति श्रीभाष्करौये सिद्धान्तशिरोमगिगोलभाष्य मिताक्षर शृङ्गोबतिवासनाध्याय: । ग्रन्थसंख्या १८ । अथ यन्वाध्यायो व्याख्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह ! दिनगतकालावयवा ज्ञातुमशक्या यतो विना यन्त्रैः । वक्ष्ये यन्त्राणि ततः स्फुटानि संक्षेपतः कतिचित् ॥१॥ गोली नाडीवलयं यष्टिः शङ्खघंटो चक्रम् । चापं तुर्य फलक धीरेकं पारमार्थिक यन्त्रम् ॥ २ ॥ स्पष्टम्। अथ प्रथम गोलयन्त्रमाह। अपनगरविचिई क्षितिचे कृत्वा कुजेन मंसते । माडीकृत बिन्दुं कृत्वा कृत्वाथ जलममें क्षितिजम् ॥३॥ रविचिङ्गस्यच्छाया पतति कुमध्ये यथा तथा विधते।

·गोलाध्याये उडुगोले कुजबिन्हीमधे नादी घुयाताः स्युः ॥४॥ यथोलविधिना खगोलान्तर्भगोलं. बडा तब क्रान्तिहत्त भेषादेरारस्य विभुतराधिभामाया देखा तदने यञ्चिई तटप- वृत्तगरवि मुच्यते । भगोल चालयिला चिं. क्षितिजे धार्यम् । तथा धति सति चितिर्ज प्राची विधुवाण्डले यत्र लग्न तत्र खटिशया बिन्दु काय ततः चितिनवृत्त जल- ममं यथा भवति तथा गोलयन्य स्थिरकत्वा भगोलस्तथा चाल्यो यथा रविचिस्व छाया भूगर्भ पतति । तथा लते मति विषुवहन चितिजबिन्दीमध्ये यावत्यो घटिकास्तावत्वस्तस्मिन् काले टिनगता ज्ञेयाः अपवत्त मेषादेगरभ्य प्राक्षितिजप- यन्तं यद्राशिभागाद्य सजग्न क्षेत्रम् । इति गोलयन्त्रम् । অগ্র লাভীমৰমাঙ্গ। अण्वृत्तं कुजलग्न लग्न चाथो खगोननलिकान्तः । भूम्ब ध्रुवयष्टिस्य चक्र पथ्या निजोदयश्चयम् ॥ ५ ॥ व्यस्तेयष्टोभायामुदयेऽक न्यस्य नाडिका ज्ञेयाः । इष्ट छायामन्तिऽथ लग्न प्रभायां च । के नचिटाधारण ध्रवाभिमुखकोनोऽत्र ते । अथवा कोलच्छायातनमध्ये स्युनता नायः ॥ ७ ॥ अत्र चार दारुममिष्टप्रमाय चक्राकार समं नेम्यां षष्टि- घटिकाङ्गं यन्त्र ग्लगोलमध्यस्थायां ध्रुवयष्टौ पृथ्वोमध्यस्थान प्रोतं कायम् । तथा स्त्रोदयप्रमाणेमेषादिराशिभिरसमैरुभय- पार्श्व यो: पड़र्गेण च बधिमताइनौयम्।' तैयोदयविलोमैर- धम् । मेषात् पश्चिमतो वृषो वषात् पश्चिमतो मिथुन इत्यादि। म चाङ्कनप्रकारः सर्वतोभद्रयन्वे यथा मया पठितः। वृतौ चक्रभागैस्तदन्तर्घटीभिः स्वदेशोदयैश्चाश्येदम्य पार्श्वम् ।

·यन्वाध्यायः। " प्रतिस्त्रोदयं खाग्निमिवभागै- विभागाभिधैादवांचैनवांशः ॥ विभागैहिभागैस्तथा खखनाथैः प्रयब्रेन षड्वर्गमेवं विभज्य एवं यन्त्र कला यस्मिन् दिने तेन कालज्ञान तसिन् दिने यावानौदयिको रविस्तदभुक्तान् राचीन मेषादेखा भुज्यमान- राशेर्भागान क्षेत्रमागेषु दत्त्वाने रविचिङ्गं कार्यम्। तस्मिन् दिन उदयकाले यष्टिछाया या पषिमतो गता तस्यांछायायां रविचिई यथा भवति तथा यन्त्र स्थिरं कार्यम्। ततोऽन- तरं रविर्यथा यथोपरि याति तथा तथा छायाधी गच्छति । छायाचिङ्गयोर्मध्ये या घटिकास्ता दिनगता ज्ञेयाः। तथा यष्टिच्छायायां यो राशिर्ये च क्षेत्रांशास्तमम्न ज्ञेयम्। सच षड्वर्गः। अथवा किं खगोलान्तःस्थेन यष्टिप्रोतन। चक्रान्त- रिष्टप्रमाणं कोलकं प्रोतं कृत्वा स कीलको ध्रुवाभिमुखो यथा भवति तथा केनचिदाधारेण चक्र स्थिरं कार्यम्। तथा कृत इष्टकाले कोलच्छाया यत्र लगति तस्य यन्वाचिस्य च मध्ये नतनाडिका नेयाः इति नाडीवलयम् । अथ घटिकामाह। घटदलरूपा घटिता घटिका ताम्रो तले पृथुच्छिद्रा। युनिशनिमज्जनमित्या भक्त द्युनिशं घटीमानम् ॥ ८ ॥ अत्र दशभिः शल्बस्य परित्यादि यवटीलक्षणं कैचित् कृतं तद्युतिशून्य दुर्घट' चेत्येतदुपेक्षितम्। इष्टप्रमाणाकार- सुषिरं पात्र घटोसंञमङ्गीकृतम्। युनिनिमज्जनसङ्ख्यया यदि षट्त्रिंशच्छतानि पानीयपलानि लभ्यन्ते तदैकेन निमज्ज- नेन किमिति वैराशिकम् । इति घटीयन्त्रम्।

·गोलाघ्यावे अथ शङ्खमाह। समतलमस्तकपरिधि मसिहो दन्तिदन्तजः शङ्खः । तच्छायातः प्रोक्त ज्ञान दिन्देशकालानाम् ॥८॥ स्पष्टम् इति शडयन्त्रम् । अथ चक्रमाचा चक्र चक्रांशाङ्क परिधी अथशृङ्खलादिकाधारम् । धानो त्रिम आधारात् कल्पा भाईऽत्र खाई च ॥ १०॥ तम्मध्ये सूक्ष्माक्षं क्षिपार्काभिमुखनामकं धाय॑म् । भूमस्वतभागास्तवाक्षच्छायया भुक्ताः ॥ ११ ॥ तत्ताहान्तश्च नता उन्नतलवसंगुणोकतं युट लम् । द्युदलोन्नतांशभक्त नाः स्थूला: परैः प्रोक्ताः ॥ १२ ॥ धातुमयं दाममयं वा समं चक्र लत्वा तन्नेम्यां शृखलादि. राधार शिथिलः कार्यः । चक्रमध्ये सूक्ष्म मुषिरमाधारात् सुषिरोपगामिनी लम्बवदूर्ध्वरैग्ना कार्या। तन्मत्स्यतोऽन्या तिर्यग्रेखा चात्र कार्या। तचक्र परिधौ भगणांशेरयित्वा- धारात् त्रिम इति नवतिभागान्तरे तिय्यंग्रेखातपरिधिमम्पति धात्री क्षितिः कल्पाा। भाईऽन्तर ऊस खानमिसम्पात वाई कल्पाम्। सुषिरे सूक्ष्मा शलाका प्रदातव्या। सा चाक्षनजा। तञ्चक्रमर्काभिमुखनेमिकं च यथा भवति तथाधार धाय॑म् । तथा धृतेऽक्षस्य छाया परिधौ यत्र लगति तत्कुचिड़यो- रन्तरे येगास्ते रवेरुवतांशाः। ये छायाखाईयोरन्तर ते नतांगा जया:। एवमत्र नतोवतांशज्ञानमेव भवति। अतो- इन्युटका अप्यानोताः। तद्यथा। तस्मिन् दिने गणितेन मध्यन्दिनोन्नतांशान् दिनाईमानं च ज्ञात्वानुपात: कृतः । यदि मध्यन्दिनीव्रतांशैदिनाईनायो लभ्यन्ते तदैभिः किमित्येवं स्थूला घाटकाः स्यः ।

·यन्वाध्यायः . अथ वैधेन प्रज्ञाममाह पैवपुथान्तिमवारणाना- मृक्षय नेमिमतं यथा खात् दूरेऽन्तरउत्पेषुमखेचरी वा तथान यन्न सुधिया प्रधार्थम् ॥ १३ ॥ नेमिस्वदृध्याक्षमतं प्रपश्येत् खेट च विणाय च योगताराम् । नेम्बस्योरक्षयुजोस्तु मधे येमाः स्थिता भध्रुवको युतस्तैः ॥ १४ ॥ प्रत्यक् स्थिते भेऽथ पुर:स्थिते हीनो ध्रुवः स्थात् खचरस्य भुक्तम् । तब यन्त्रस्याधोनेम्यां दृष्टिं कृत्वोचं नेम्यामुक्तणां मध्ये भहितयं युगपत्रेमिगतं यथा स्यात् तथा यन्त्र स्थिरं कला नेम्यां विष्णयोरकतरं स्थानमायेत्। ततोऽग्रे पृष्ठतो वा दृष्टिं चालयित्वा ग्रहं विध्ये त्। ग्रहः प्रायोऽक्षगतो दृश्यते । अक्षमूलस्य ग्रहस्त्र चान्तरशरो ग्रहावधिः। अक्षमूलं नेम्यां यत्र लग्न दृश्यते तत् स्थानमध्ययम् । अथ भग्रहालयोमध्ये ये शास्तै वो युतः स्फुटपहो भवति। यदा ग्रहात् पश्चिम स्थं नक्षत्रम्। यदा पूर्वस्थं नक्षत्रं तदा भभु वो हीनः स्फ टग्रहो भवति। अथवाल्पशर नक्षतं रोहिण्याद्य ततो दूरेऽन्तरे यदा ग्रहस्तदा तावेव विड्डा मोक्तवदग्रहन्नानम् । इति चक्रयन्त्रम् । अथ चापं तुबंगोलं चाह। दलोकतं चक्रमुशन्ति चापं कोदण्डखण्डं खलु तुर्यगोलम् ॥ १५ ॥ स्पष्टम् । पन यन्त्रेषु गोलो गोल एव। नाडीवलयं विषुववृत्तम्।

·१०० गोलाध्याय तयोटिकानाने गोलतिरेव वासना। सम्यगध्र वाभिमुख- यष्टिके गोले ते यथोमा: खत एव घटिका जायन्त इत्यर्थः । यत्तु नाडोवलयं चक्र कवायच्या प्रोतं तत् षड्वर्गाहनार्थमेव । यत्तु चक्र तनहलम् । तत्र नतोवतांशज्ञानमेव गोलयुक्त्या भवति। दृङ्मण्डले चितिजादुपरि यैर्भामै रविभवति तैरेव पश्चिमक्षितिजादधः कोलकच्छाया लगतीत्यर्थः। प्रवेधे यदक्षेपधिष्णाय नमिवं कला यन्त्र तं क्रान्तिकृत्ताकारा. वस्थानार्थम् । पतस्तवापि गोलयुक्तिरैव वासना। इति चापतुर्थे। अथ फलकयन्वार्थमाह। दृङ्मण्डलेऽत्र स्फटकाल उता: मुखेन नान्यतितं मयात:। सहोलयुक्तर्गणितस्य सारं स्पष्टं प्रवक्ष्ये फलकाख्ययन्त्रम् ॥ १६ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमभीष्टदेवतानमस्कारपूर्वकमाइ । नित्यं जातमोहरं सुमनसामुल्लासनं सप्रमं चाले समयावबोधनविधौ प्रोबोधितज्योतिषम्। सेव्य मण्डलमध्यग मुक्ततिभिर्यन्त्र स्फुट वच्म्यहं नवैतद्गुणमेव देवममलं श्रीभास्कर मास्करः ॥ १७ ॥ वमि कथयामि । किम् । यन्त्रम् । किविशिष्टम् । स्फुट- मव्यभिचारि। कः। कर्ताहं भास्करः। किं कस्वा। नवा प्रणिपत्य । कम् । भास्करं सूर्यम् । किंविशिष्टम् । मण्डलमध्यगं सूक्ष्मरूपावस्थानम्। पुनः किविशिष्टमिति प्रतिविशेषणं सम्बध्यते। नित्यमविनाशिनम्। तथा बाह्य तमोहरं शैत्य तमोहरम् । तथा सुमनसां कमलादीनामुखासनम् । तथा ·यबाध्याय:। मप्रभ सदीक्षिकाम् । तथा प निरायासम् ।। समया- वबोधनविधौ कालमानविधाने पोहोधितज्योतिषमुलासित- तारकम् । यदेशततारकाषां तेजस्तवितेजःसंजनितमेवेत्यर्थः । तथा सेव्यमुपायम् । कोः । समतिभिः पुण्यकतिः । अधेतान्येव विशेषणानि यन्त्र व्याख्यायन्ते। किविशिष्टं यन्त्रम्। जायलमोहरम् । जाद्य मौव्य तदेव तमो हरतीति जाद्यतमोहरम् । कदा। नित्यं प्रत्यहम् । तथा सुमनसां विदुषा- मुशासनम् । तथा सप्रमं छायासहितम् । तथा पल शं समया. वबोधन विधौ। अव सुखेन कानज्ञानं भवतीत्यर्थः । तथा प्रोद- बाधितज्योतिषमुज्ज्वलोकतज्योतिःशास्त्रम् । तथा सुतिभिः सुगयाकैः मेव्यम्। तथा मण्डन्तमध्यगम्। मण्डल' मध्यगं यम्यति मगडलमध्यगमन्तलिखितमित्यर्थः । तथामलमिति। इदानीं यन्त्रसमामाई। कतंत्र्य चतुरस्रकं सुफलकं खाका ८० ङ्गुलैर्विस्तृत विस्ताराद्विगुणा १८० यतं सुगाकेनायाममध्ये तथा। आधारः अथशृङ्खलादिटितः कार्या च रखा तत- स्वाधारादवलम्बमूवसदृशौ सा लम्बीखोच्यते ॥ १८ ॥ लम्ब नवत्य ८० गुलर्विभज्य प्रत्यङ्गुल तिर्यगतः प्रमार्य। सूत्राणि तवायतसूभरखा नोवाभिधानाः मुधिया विधेयाः ॥ १८॥ आधारतोऽधः खगुणा ३० कुलेष ज्यालम्बयोग सुषिरं च सूक्षम्। इष्टप्रमाणा सुषिरे शलाका चण्याक्षसंन्ना खलु सा प्रकलप्या॥२..

·१०३
गीवाचाव
बन्धाद
छाला सत्तं परिधी वदायम्।
बच्चा घटीनां भमणांश.कैच,
प्रत्वंम चाम्बुपलेच हिमिः ॥ २१,
भने सरन्या जनुपडिका
बच्चाला दीर्घतया तयाया।
प्रवादी धातुमयं श्रौपदिदासमय वा फलकं चतुरखं
लक्ष्ण समं कर्तव्यम्। तच नवत्यगुलविस्तार हिगुणविस्तार
देय म्। तत्समीपे देय मध्ये तस्याधार शिथिलः शृङ्खलादिः
कार्य्यः। प्राधारे कृतं यन्वं यथा सम्बमान स्यात् तथा धृते
फलक आधारादधाम वमवलम्बरेखा कार्या। सा च लम्बसंज्ञा।
तं लम्बं नवतिभाग कृत्वा भागभागे तिर्य ग्रेखा दीर्धा कार्या।
तिर्यक्त्वं तु लम्बभवान्मसात् । सारखा ज्यासंज्ञा जेया।
आधारादधस्त्रिंशदालान्तर या ज्या तया खम्बस्य च सम्पाते
मषिरम्। तवेष्टप्रमाणा शलाका क्षेप्या। साक्षसंज्ञा । तस्मा-
द्रन्धात् त्रिंशदङ्गुलेन ककटकेन वृत्तरेखा कार्या। मा पष्टि-
१० टिकाभिर्भगणांशकः खषडग्निसंख्यैः २६. प्रत्वंशं दर्शाम-
देशभिः पानोयपलेचाया। अथ सामादिमयी बंधशलाका
मयो वा पट्टिका षध्यङ्गुला ६. दीर्घतया तैरेव फलकाले
स्तथैवाङ्किता कार्या। सा पट्टिकार्धाङ्गुचविस्तृता । एकस्मि-
ब्रग्रेऽङ्गुलविस्तृता कुठाराकारा कार्या। तन विस्तारमध्ये
छिद्रं कार्यम् । अक्षयोताया: पट्टिकाया सम्बोपरि धृताया
कि पार्च यथा लम्बरखां नजहाति तथा सरन्धा कार्वेत्यर्थः।
इदानीं यन्त्रोपकरणमाह।
यत् खण्डकैः स्थलचर पलायं
तमोकु १८ हत् स्याचरशिचिनोह ॥ २२ ॥

·। -- यंत् खण्डकोत्ये चराई पानीपताब तस्यैकोनविंशति- १८ भागीन वरज्या या सानि परखण्डानि। दिङ्ना- गसामगुरु १. विनिधो पक्षमा स्युबरखण्डका नौति। 'तानि 'या माचपुते ।।३. पखेप्रमादेश ४५।३।१५।३ । १ . भवोपत्तिः । बरसाधने आधिवा सचर रूप. सबरज्यारुपमवामछति। तच पानीयपलामकम् । पतस्तत् षड्गुणितमखामकं स्यात् । बखत्वादश ज्या तावत्येव भवति। ततोऽनुपातः । 'यदि त्रिज्याव्यासाय एतावतौ चरण्या तदा विशयामार्धे कियतीति । अत्र विचरन्याया गुणकम्बिया हरः। अतः षडभिस्त्रिंशता च विन्यायवर्सने कृते जात एको- नविंशतिग: १८। रूपं । गुणः । 'फलमत्र बन्ने चरज्येत्यु- पपत्रम्। इदानीं यष्टिमाधन माह। वेटा ४ भलाः ११ शैलभुवो १० तिच १८ विश्वे १३ च वाणा: ५ पनकनिनाः । अर्को वृताः स्युः क्रमशः स्वदेशे राध्याईनभ्यानि बिखण्डकानि॥ २३ ॥ तैः क्रान्सियातायरवे जज्या षष्य दृताचचवणेन युक्ता। दिगो ताप्ता भवतोह यष्टिः सा पहिकायां सुषिरात् प्रदेया॥ २४ ॥ ४।११।१७।१८।१३।५ एतानि खण्डकानि निरक्ष. टशे पलकर्णगणानि हादशमतानि स्वदेश भवन्ति । पञ्चदशभिः पञ्चदशभिर्भागैरे कैकं लभ्यते। एवं तैः खण्डकैः सायनांशा- कांदभुजज्या साध्या । सा घष्टिभक्का पलकर्णयुता ततो दशगुखा ·गोशाध्याय चतुर्भयाज लामिका यष्टिर्भवति। सा यष्टिः पहिकायां मुषि- राहेया। यष्टिमितान्यालानि पट्टिकाया रबादारम्य गाय- वाग्रे चिई कायमित्यर्थः । प्रवोपपत्तिः।। पत्र सुषिरोपरि या ज्यारेखा सा मध्य. रेखेति जातव्या। हकिल मण्डलाकार कृते यन्त्र कोल. च्छाया यत्र परिधी गति तन्मध्यरेखयोरन्तर य उवतमागा. स्तेषां ज्योग्रतज्या। मध्याखाच्छाययोमध्ये यावन्त्यङ्गलानि तावत्युवतज्येत्यर्थः। सेवेष्टकाले शहः। स एव पलकर्णगुणो हादशहत इष्टइतिः स्यात्। सा विज्यागुणा धुज्यया भक्त- ष्टान्त्यका स्वात्। अथ विज्योत्तरगीले चरज्यया युता दक्षियो लोना सत्यया स्यात्। अन्त्याया इष्टान्त्यकोनाया यच्छेषं मा नतकालस्योतक्रमज्या स्यात्। अतस्तस्या उतक्रमचाप कृते नतकानो जायत इति किल गोले काल मानवासना । धूलोकर्म यन्नादेवोपसंह यष्टिः जाता। यत्र तावाश्य भुजे ज्या ३४१५। गशौ ३३६६ । सार्धे राशौ ३२९२ । राशिये ३२१८। साईराशिये ३१५१ राशिनये ३१४१ । यदा किल हादशाङ्गलश स्त्रिज्यया गुण्यत आभियुंज्याभिः पृथक पृथग्विभज्यते तावत् सर्वत्र बादशाङ्गलानि लभ्यन्ते। अधी वेदा इत्यादोनि व्यकलानि। उपरितनान् द्वादश परि- त्यज्येषामवान्योऽनुपातः। एतान्येव स्वदेशे पलकर्णगुणानि हादशहतानि पथदशभागलभ्यानि खडकानि कल्पितानि । ने खरड़ कैः सायनांशार्कस्य भुजज्या ध्यानामिका भवति । अत: षष्टाता। इयमचकणेऽतो योच्या। यतो य उपरि त्यता द्वादश ते यावदक्षकर्णेन गुस्वन्ते हादशभिविभज्यन्ते तावदक्षकण एव लभ्यते। एवं दादशाङ्क लस्थ शङ्कोरिष्टान्त्या जाता। इयं धूमौकर्मापसंहारार्थ निभदजलस्त्र शोः परि- ·यबाध्यायः। बामिता। तत्रानुपातः। यदि हादगाज सस्तेयं तदा विंश- टङ्गलस्थ केति। अब गुणकमानको विभिरपवत्त्य गुवक- स्थाने दह १. भागहारे चत्वारः ४ बताः। एवमनुपातेन विशदन लशकोरिष्टाक्या बष्टि संज्ञा भवतीत्यर्थः। यदि विंश- छोयष्टिमितेष्टान्त्वा तदेटशकोः कियतीति। एवमिष्ट: शकयष्टया गुण्यस्त्रिंशता भाच्यः। फलमिष्टाक्येति स्थितम् । तदर्थ सा यष्टिः पहिकायां दत्ता तदने चिई च कृतम् । इदानीं यष्टिप्रयोजनमाह। धार्य तथा फलकय न्वमिदं यथैव तत्यार्खयोलगति तुल्यमिनस्य तेजः । छायाक्षजा स्पृशति तत्परिधी यमंशं तत्रांश मतिमता तरणिः प्रकल्पाः ॥ २५ ॥ अक्षप्रोतां रविलवगतां पट्टिकां न्यस्य तस्माद यष्टेरग्रादुपरि फल केऽधश्च गोलक्रमेण । यवाहेयवादन गुणस्तव या ज्या तयात्र छिन्ने वृत्ते तलगघटिकाः स्युनता लम्बकान्ताः ॥२६॥ तद्यन्त्र माधारेऽवलम्बमानं तथा धार्य यथा यन्त्रोभय- पाल योस्तुल्यकालमेवार्कतेजो लगति। अर्काभिमुखनमिक दृङमण्डलाकारमित्यर्थः। तथा ते मुधिर प्रोतस्याचस्य काया वृत्तपरिधौ यस्मिन लगति तवांशेऽकः कन्याः । प्रथा- क्षप्रोतव पट्टिका रविचि स्थाप्या। तथा तायां पट्टिकायां यत् पूर्व कृतं यष्टिचिई तस्मादुपत्तरगोले। दक्षिणगोले तु तदधमरज्यामितान्यालानि फलंके गायत्वा तव चिङ्गं कार्यम् । चिहस्थाने या ज्यारेखा सा हत्ते यत्र लग्ना तम्मादधो वृत्त लम्बरेखावधेर्यावत्यो घटिकासावत्यस्तत्काखे नता ज्ञेयाः।

·गोलाध्याये तद्रविचिहं यदि रैपयोमध्ये स्थितं. तदा तदनुसारिणी तवान्यां रेखां प्रकला माधो जेयाः। प्रत्रोपपत्तिः। अवोत्तरगोले सुषिरादुपरि दक्षिण तद. धमरज्यामिताबा सानि दत्वा तदने.चिई कार्यम्। तद- स्थान प्रेयम्। एवं वृत्तस्याधी व्यासाई चरज्यया युतीनं कसं भवति। प्रतः सान्या। अब इत्तपरिधौ यत्र छाया लग्ना तमध्यरेखयोरन्तरं किल शाखः। छायोपरि पट्टिकायां न्यस्तायां यब यष्टिचिर तन्मध्यरेखयोरन्तरमिष्टान्त्या। यदि त्रिज्या शहुतुल्यो विप्रकर्षस्वदा यष्टाये कियानित्येवं वैरा- शिकं कृतं भवति। सा धुदलेऽन्यायाः शोध्या। अन्त्यान तु चरज्यया मध्यज्यया उत्तरगोल उपरि दक्षिणेऽधो वर्तते । अतो यष्टयपादुपयवश्वरज्या दत्ता। तदने या ज्यारेखा तया- वच्छिवेऽधोहत्तखण्ड़े बाणरूपमन्त्याया अवशेषं भवति। अत: स्तदुत्क्रमज्यायाचापं नसघटिका भवन्ति । तस्या ज्यारेखाया: सकाशाल्लम्बरेखावधि नतघटिका वृत्ते विगणय्य ग्राधा इत्यर्थः । एवं छायादर्शनात् कालज्ञानमुखोदामोमतावत्यभोटे काले नते क छाया लगिष्यतीत्येतदर्थमाह। लम्बाद्देया विनतघटिकास्तब्जाकातश्चरज्या व्यस्ता देया भवति च तथा यापरा तव मौर्वी। धाऱ्या पट्टी स्पृशति हि यथा तज्जाका यष्टिचिई पट्टीस्थाने निपतति तदाक्षस्य नूनं प्रभास्य ॥ २७ ॥ अधस्तनालम्बवृत्तसम्यातादूई वृत्ते नसघटिका गयाः । तदने या ज्यारेखा तस्या पध उत्तरगोले दक्षिणे तु तदुपरि फलके चरज्यामितान्यङ्गलानि गणयित्वाग्रे चिई कार्यम् । तव या ज्यारेखा तस्यां रेखायां पहोस्थितयष्टिचिई यथा लगति तथाक्षप्रोतैव सा पट्टी धार्या पट्टीस्थाने तस्मिन् काले- इक्षस्य छाया पतिष्यतीति ज्ञेयम् ।

·यन्त्राध्यायः १०७ - अनोपपत्तिः कथितप्रकारवैपरीत्येन। यदस्य यन्त्रस्य नवत्यङ्ग लविस्तारस्तदहिगुणं देयं मुक्त तत् सर्वदेशाभिप्रायेण ] अथवा. यावदंव स्वदेश उपयोगि तावदेव बुद्धिमता कार्यम् । . तद्यथा। वृत्तमध्यरन्धादुपरि परमचर- ज्यामिता रेखाश्चाश्चाष्टविंशत् एवं षट्चत्वारिंश६ ४ देङ्गलानि विस्तारे। परमयष्टिमितान्यङ्ग लानि हिगुणानि षटसप्तति. दैये ७६ । एतावता कुरुक्षेत्र पर्यन्त यावत् कालज्ञानं स्यात्। इति फल कयन्त्रम। अथ यष्टियन्त्रमाह। विज्याविष्कम्भाचं वृत्त कृत्वा दितिं तत्र । दत्त्वाग्रां प्राक् पञ्चायुज्यावृत्त च तम्मध्ये ॥ २८ ॥ तत्परिधी षष्टा यष्टिनष्टद्युतिस्ततः केन्द्रे । विज्याङ्ग ला निधया यष्टयग्रानान्तरं यावत् ॥ २८ ॥ तावत्या मौर्वा यहितीयवृत्ते धनुर्भवेत् तत्र । दिनगतशेषा नाड्यः प्राक् पश्चात् स्युः क्रमगोवम् ॥ ३० ॥ समायां भूमौ त्रिज्यामिताङ्गलेन कर्कटेन वृत्त दिगङ्कितं च कृत्वा तत्र प्राक् पश्चादग्रागोलवद्यादुत्तरा दक्षिणा वा ज्याई- वदया। अग्राग्रयोनई सूत्रमुदयास्त सूत्रमुच्यते। अथ तस्यैव हत्तस्य मध्ये गुंज्यामितेन कर्कटेनान्यदत्त कत्वा नाड़ोषष्टया- नोयम्। ततस्त्रिज्यामिताङ्ग लाया ऋजुयष्टेमूलं केन्द्र लग्नं कत्वाग्रमकाभिमुख तथा धाय्य यथा यष्टि नष्ट च्छाया स्यात् । ततः प्राच्या दिशि विज्याहत्तं यदनाग्रचि तस्य यष्टयग्रस्य च मध्यमजुशलाकया मित्वा सा शलाका |ज्यावृत्त जोवाव- हार्या। न ज्यावत् । ततः शलाकाग्रयोमध्ये धनुपि यावत्या घटिकास्तावत्यस्ता दिनगता नेयाः। एवं पश्चिमायाप्रयष्टयन- ·गोलाध्याय 1 योर्मध्ये शलाकया दिनशेषायाः। दिनशेषोन दिनमानं दिनगतनायो भवन्ति । यतस्तदैक्वं दिनमानम् ।' अनोपपत्तिर्गोलयुक्त्येव। यष्टिस्त्रिज्या। यद्भुवि वृत्त लिखितं तत् क्षितिजम्। तत्र पूर्वतः पविमतचापा! अग्रा. ग्रयोरुपरिगता रैखोदयास्तचनम्। पाय उदितो रविस्था यथाहोरावहत्तगत्वोपरि गच्छति तथा तथा केन्द्र निवेशित- मुलाया यष्टेर चाम्यमाणे यष्टिनष्टद्युतिः स्याता यतो यष्टाग्रे रविः । अनापादक यावदहोरावहत्ते यावत्यो घटिकास्तावत्यो दिनगता भवन्ति। तताका युज्यात लेखितुं नायाति । अतोऽग्रामयष्टाग्रयोरन्तरं शलाकया मित्वा ग्रहीतम्। ततो भुवि लिखिते द्युज्यावृत्ते तया शलाकया ज्यारूपया धनुपि घटिका ज्ञान युक्तियुक्तम् । अथान्यदाह। যায়াক্কা নানয় প্রভা ৫৭। नष्टातेयष्टेरमादधा यावान् नम्बस्तावांस्तम्मिन् काले शङ्क । शङ्ख केन्द्रयोर्मध्ये दृग्ज्या जया। शमाच्यपरथोरन्तरं बाहुः । प्रागपराशानरान्तरं बाहुरिति वक्ष्यति केवलदिग्ज्ञाने सत्यक्षमासाह। उदयेऽस्ते यष्टाग्रप्रायपरा मध्यमग्रा स्यात् ॥ ३१ ॥ शङ्क दयास्तसूत्रान्तरमर्क गुणं नरोद्धृतं पलभा। उदयकालेऽस्तकाले वा यष्टिनष्टद्युतिधि यमाणा सकलैव भून्नम्ना स्यात्। एवं यष्टाग्रप्राच्यपरयोरन्तरं त्रिज्यावृत्त ज्याधवत् स्थितम् । साग्रा सेया। ततः प्राग्वदुदयास्तसूत्र- मिष्ट काले शङ्खच। शङ्क दयास्तसूत्रयोरन्तरं हादशगुणं शङ्खना भक्तं पलभा स्यात् । अवोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । तद्यथा। यद्यस्य शङ्कोः शङ्ख दया.

·यन्त्राध्यायः। १०८ स्तसूत्रयोरन्तर शङ्गुतलं भुजस्तदा हादशाङ्गुलम शहोः क इति। फलं विषुवती भवति । मधोद्यन्तमम दृष्ट्वापि। भुजयोरकान्यदिशोरन्तरमैक्य रविक्षुसम् ॥ १२ ॥ शवन्तरहृत् पलमा प्रागपराशानरान्तरं बाहुः। स्पष्टार्थम्। प्रवोपपत्तिः। यत्र देश विषुवती ४। तनोत्तरगोले प्रथमशॉस्त्रिंशदालो दृष्टः । तस्य याम्यो भुजः पञ्चाङ्गलः । अन्यश्च पत्रिंशदङ्गलः । तस्य याम्यो भुजः सप्ताङ्गलः । अत्रा. ग्रया विना किल शङ्कतलं न ज्ञायते। किन्तु भुजाग्रयोर्याव- दन्तरं शङ्कतलयोरपि तावदेवान्तरं भवति। तच्छतलं कल्पितम् २ । कस्य । शङ्क छयान्तरतुल्यस्य शोः ।। यद्यस्य शोरिदं शङ्कतलं तदा हादशाङ्गलस्य किमिति । फलं पलभा४। अथवा पलभाप्रमाणं या १। यदि हादशाङ्ग लस्य शङ्को: पलभा शर्शतलं तदा विंशदङ्गलस्य षट्त्रिंशदगुलस्य वा किमिति १२ या १।३०॥ १२ । या १।३६। एवं ज्ञात शङ्खतले पृथक् पृथक् या । या १६ । एते स्वस्खयाम्यभुजाभ्यां हिते जाते उत्तरे अग्रे या३३ ६.या रू८४ अनयो- रग्रयोः समीकरणे छेदगमे च क्रियमाण इयं क्रियीपपद्यते। इदानों दिगदेशकाखानामज्ञाने केवलार्कदर्शनादव सर्व- माह। यध्या शङ्कुवितयं ज्ञात्वा वा कथ्यते सर्वम् ॥ ३३ ॥ आद्यन्तशगुशिरसोस्तिर्यक् सूत्रं निबध्य तत्मक्ते। मध्यमशक्कग्राहे सूत्रे भूमि पृथङ्नेये ॥ ३४ ॥ भूचिइहितयोपरि सूत्र तत्रोदयास्तसूत्र स्यात् । १०

·११०
गोलाध्याये
तत्केन्द्रान्तरमया सूत्रादयान्तरे ततः प्राची॥ ३५ ॥
प्राग्वदतोऽक्षच्छाया तच्छु तिविद्वतारकार्कसंगुणिता।
क्रान्तिज्या विज्यानी जिनभागयोवृता दोया ॥ ३६ ॥
विज्यावृत्तं विलिख्य प्राग्वद्यध्या शकवितयमभीष्टे काले
ज्ञात्वा प्रथमटतीयशङ्कग्रयोरेक सूत्र तिर्यग्बड्डा मध्यस्थ-
शङ्कोरग्रेऽन्यसत्वस्यै कमग्रं बड्वा तत् सत्र तिर्थक्शवलग्न यथा
भवति तथा प्रथमशङ्कभिमुखमधः कर्णगत्या त्रिज्याहत्तपरिधि
नौत्वा तत्र पूर्वभागे चिह्न कार्यम् । ततोऽन्यत् सूत्र तदेव
वाटतीयशङ्कभिमुखमनेनैव प्रकारेण नीत्वा वृत्तपश्चिमभागे
चिनं कार्यम्। तयोचिड़योरुपरि गतं सूत्रमुदयास्तसूत्र
स्यात्। सूत्र केन्द्रयोरन्तरमग्रा। उदयास्तसवादग्रातुल्ये.
उन्तरे केन्द्रोपरि प्राच्यपरा रेखा कार्या। तत: शकटयास्त-
सूत्रान्तरमित्यादिना पलभाज्ञानम् । शेषं स्पष्टम् ।
अत्र गोलेऽहोरात्रहत्ते यथोक्त क्षितिजसम्पातयोरुदयास्त-
सुत्रं बद्धा तस्मिन्बेवाहोरात्रहत्ते चित्रयं कृत्वा तानि
शिरांमि प्रकल्पाद्यन्तचिहयोस्तियकसूत्रच निबध्य मध्य-
सूत्रात् तिर्यक् सूत्रसक्तमधःमूत्रं नीयमानमुदयास्तमूत्र एक
नगतीत्युपपत्तिदर्शनीया। ततोऽग्रादिक्पलभाज्ञानं युक्ति
युक्तम्। पलभाज्ञाने तद्देशज्ञानम्।
अथ कालज्ञानमाह।
तदनुराधे चरण वर्षस्यार्क: प्रजायतेऽन्येषु ।
भार्धात्च्युतः सभा/ भगणात् पतितोऽब्दचरणानाम् ॥३७॥
ऋतुचकर्ज्ञानं स्याहतुचिहान्यग्रतस्ततो वक्ष्ये ।
भावितयानाभ्रमणं न सदस्मादिक्पलाद्यं च ॥ ३८॥
छायातोऽग्राती वा भानुः संक्रान्तिपात एव स्यात्।
पातानः स्फटभानुः स्फुटभानूनो भवेत् पातः ॥ ३८॥

·यन्वाध्यायः।
प्रवाग्रातस्तच्छ तिविद्वतायकार्कसंगुणितेत्वादिविलोमवि-
धिना या स्फटार्क दोानोता तस्या यहनुः स रविर्भवति।
एवं वर्षस्व प्रथमचरणे। द्वितीये भार्धात् युतस्तृतीये सभाईचतुर्थे
भगणात् पतित इति व्यस्तविधिः । वर्षचरणज्ञानमतुचिकैः ।
अत्रान्वैराचार्यैर्भावितयाग्ज्ञिानं दिगजाने भाभ्रमरेखां
चोत्याद्य केन्द्रभाधमरेखयोयद्याम्योत्तरमन्तरं सा मध्यच्छाया।
ततः क्रान्तिज्या। विलोमविधिना तस्या रविरक्षवं वक्ष्यमाण-
महाप्रश्नभनार्थ
यत्
कतं
तदसत्। कुतः ? यद्भावितयाजाभ्रमणं
तदपि तावदसत। अन्यान्यभाग्रहणादन्यथान्यथा भाभमरेखा
स्यादिति निपुणेरवलोक्यम्। भाधमनाशे दिक्पालादिकपि
न घटते । अतो यष्टया शङ्गुत्रितयं ज्ञात्वेत्यादिना महाप्रश्नभङ्गो
युक्तः।
अत्र किलाग्रातो रवि तः। योऽवाग्रावायातो वा
रवि यते स संक्रान्तिपात एव स्यात्। अतः पातोनो रवि-
भवति।
रव्यून
पातो भवतीति युक्तियुक्तम्। एवं स्फट
रवेमध्यमो मध्यमादहर्मणोऽहर्गणात् कल्पगतमिति काल-
ज्ञानम्। इति यष्टियन्वम् ।
इदानीं धोयन्त्र विवक्षुराटी तत्प्रशंसामाह।
अथ किम् पृथतन्वै|मतो भूरियन्नैः
स्वकरकलितयष्टेर्दत्तमूलाग्रदृष्टेः ।
न तविदितमानं वस्तु यदृश्यमानं
दिवि भुवि च जलस्थ प्रोच्यतेऽथ स्थलस्थम् ॥ ४० ॥
अव प्रश्नः।
वंशस्य मूलं प्रविलोक्य चाग्रं
तत्वान्तरं तस्य समुच्छ्रयं च ।
यो वेत्ति यष्टाव करस्थयासौ
धीयन्त्रवेदो वद किं न वेत्ति ॥४१॥

·११२ गोलाध्याये स्पष्टार्थम् । अथ यया ध्रुववेधेन पलभामाह। यष्टानमूलसंस्थ' विवा ध्रुवमममूलयोलम्बो। बाहुर्लम्बान्तरभूलेम्बोच्छायान्तर कोटिः ॥ ४२ ॥ कोटि दशगुणिता बाहुविभका पलप्रभा भेया। अन समायां भूमौ खित्वा गणकेन वैधः कर्तव्यः । यष्टाग्र- मूलसंस्थमिति। यष्टेरने मूले चैकहेलया यथा ध्रुवः संलग्नो दृश्यते तथा यष्टिर्धाऱ्या। ततस्तदनामूलाच लम्बनिपाती कार्यो। भुवि लम्बनिपातयोरन्तर यावन्यालानि तावान् भुजः। एवं लखौच्चायोरन्तर यावन्ति तावतौ कोटिः । यष्टि- प्रमाणं कर्णः। सर्ववेधेष्यप्ययमेव विधियः। ततोऽनुपातः । यद्यनेन बाहुनैतावती कोटिस्तदा हादशाङ्गलेन किमिति फलं पलभा स्यात् । इदानीं वंशादिवेधमाह। विड व वंशतलं दृष्टुपच्छायाहताबाही: ॥ ४३ ॥ कोट्या लब्ध नेयं स्ववंशमध्ये महीमानम् । विद्याथो वंशान भूमानं कोटिसंगुणं भक्ताम् ॥ ४४ ॥ दोषणा वंशोच्छायो दृष्टाकावेण संयुतो ज्ञेयः । उदाहरणम्। पञ्चशक्राङ्गला १४५ यष्टिरष्टषष्टि गुच्छयः । षट्करास्तलवेधे दोः कोटिः सप्तदशाङ्गला। अग्रवेधे रसेशा ११६ दोः कोटिस्तुरगकुञ्जराः ८७ । वंशस्य यस्य तन्मानं चात्मवंशान्तरं वद। यष्टिः १४५। हगुच्छाय: ६८। तलवेधे बाहुः १४४६ कोटि: १७। अग्रवेधे बाहुः ११६। कोरिः ८७ तलवेधे प्रवेधे वा ध्रुववयष्ट्यग्रमूललम्बयोरन्तरभूर्भुजः।

·यन्नाधायः॥ लम्बोछायान्तर' कोटिः । एवं यथोककरन लब्धमामवंया- तरम् । ५७६ । वैशौचाम् ५..। भनोपपत्तिः। पामशान्तरभूभिर्भुजः । हटुक्रायः कोटि: । दृष्टिमूलवंशयोबर सर्व कर्णः । एतत्वासानुसारमेव 'ष्टया वेधेन वानमुव्ययते। तब लम्बान्तरभूभुजः । सम्बो- वानर कोरिः। यष्टिः कर्षः। पतोऽनेनानुपातः । यवनया कोव्यायं भुजो लभ्यते तदा हगुकायकाव्या कति। फल- मात्मवंशान्तरभृमिः। एवमपवेधेऽपि । एवं वंशमूखादुपरि दृष्टुाच्छायमितेऽन्तरे चिई कल्पाम्। तहष्टयोरन्तर रेखा भमानमिता म भुजः। चिोपरिख' वंशखरह कोटिः। दृष्टि वंशाग्रयोबह मुत्र कर्णः। एतमासानुसारमेव वैधता भवत्यतोऽनुपातः। यदि वेदमुनेन वेधकोटिलभ्यत तदा भृमिर्तन भुजेन कति। फन्न चि होपरितनवंशखण्डम् । तदृष्टुर- जायेग्ण युत मकनवेगाप्रमाणम् । अथ कैवलायवेधनाह। अग्रं विध्वार्द्धस्थः पुनरुपविष्टश्च तद्दिद्यात् ॥ ४५ ॥ निजभुजभक्त कोटौ तदन्तरकृतो गोश्चाविश्लेषः । भूमिवंशौच्चामतः पृथक् पृथक् पूर्ववज्ञेयम् ॥ ४६ ॥ पत्र प्रश्रः। जस्थस्य ग्रहादिभिर्व्यवहितस्याप्यप्रमात्र सख वंशस्य प्रगुणस्य यस्य सुसमे देश समालोक्यते । अत्रैव त्वमवसितो धदि वदस्यस्यान्तरं चीच्यं मन्ये यन्त्रविदां वरिष्ठपदवी यातोऽसि धीयन्त्रवित् ॥४७॥ उदाहरणम्। इष्टयष्टयोवंसंस्थेन वंशाग्र विध्यता भुज । दृष्टश्चतुष्करोऽथान्ययष्टा खाशा,न्नः सखे ॥

·११४ मोक्षाध्याये या ६६२.७३६० निविष्टेन तथा कोटिरफुलं वैधयोरपि। सामवेशान्तरं ब्रूहि बंशोकावं च वैधवित् । जईवधे मुजः। कोटि उपविटवेधे भुनः ८० कोटिः । अबेष्टौ गुच्छायौ कल्पिती॥२४॥ यथोनकरणेन लब्ध भूमानं हस्ताः २८८० । शौच्चा च हस्ताः ३३। पत्रोपपत्तिरव्याकल्पनया। तवात्मवंशान्तरभूः । या १। ययुर्व वेधभुजेन २६ पनेनेयं कोटिर्लभ्यते तदा यावत्तावता किमिति। फलं पूर्ववागुच्छायेख युतं जातं वंशमानम् । या १ रू.२ । एवमुपविष्ट वेधेन च वंशमानम् । या १ रू.४ एतौ समाविति समच्छेदौलत्य छेदगमे शोधनार्थ न्यासः । या ९० ६.६२२०८: समीकरणेन नब्ध भूमानाङ्गुलानि ६८१२० । वंशयोरनोखापितयोरुभयवापि वंशमानं सममेवाङ्गलानि ७८३। ततश्चैवं क्रियोपपद्यत इत्यर्थः । अथ जलान्तर्वेधमाह। एवं तोयेऽप्यौच्चा तत्र हगौच्चयोनितं भवति । किंवा यध्या कोटी दृष्ट्युच्छायौ जलान्तरे बाह ॥ ४८ ॥ अत्र प्रश्नः। दूरवस्य न दूरगस्य यदि वादृष्टस्य दृष्टस्य वा वंशस्य प्रतिविम्बितस्य सलिले दृष्ट्वायमान सखे । अव त्वमवस्थितो यदि बदस्यस्यान्तरं चोच्छयं त्वां सर्वज्ञमतीन्द्रियजमनुजव्याजेन मन्ये भुवि उदाहरणम्। दृष्टा चेत् व्यङ्गुला कोटिर्बाहु चतुरङ्गलः । ऊध्वंस्थेनोपविष्टेन बाहुरेकादशाङ्गुलः । कोटिरष्टाङ्गला तोये वंशाग्रं विध्यता सखे। कहस्त्रो दृगुच्छायो वंशौच्चं चान्तरं वद ॥ - ·कल वेधे कोटिः। भुजः । उपविष्टवैधे कोटि: । भुजः ११ दृध्यच्छायो अमेय ७२ ॥ २४। लबमामवंशान्तरं हस्ताः ८८। शौच्चा इस्खा | अबोध वेधेऽन्योपविष्ट- वेधे चान्या यष्टिरिति। अवोपपत्तिः। अव भित्तेः सुसमें पाई तिबग्रेखा दीर्धा कार्या। सा किल जलसमा भूः। तत्र खिबेकान्तप्रदेश अर्ध्वरेखा कार्या। स किस वंशः। वंशमूलादधोगामिनी वंशप्रमाणैवान्या रेखा कार्या। तत् किल वंशप्रतिबिम्बम् । अथ भूरेखाया उपर्यन्यप्रान्त दृगुच्छितान्या रेखा कार्या। दृगुच्छायात् प्रतिविम्बवंशाप्रगामिनी कर्णरेखा कार्या। सा कर्णरेखा भूरेखायां यत्र लग्ना तबस्थे जले वंशाग्रं द्रष्टा पश्यति। जलादुभयतो हे खाने भवतः। तब जलवंशमूल. योरन्तरं बाहुः। प्रतिविम्बवंशः कोटिः। अध:कर्ण खण्ड कर्णः। अन्यदात्मजलान्तरं बाहुः। दृशु च्छायः कोटिः। अवंकणखण्डं कर्णः। एते ताम्र परस्परानुमते। षष्टि वेधन ये भुजकोटी ते अप्येतदनुसारे। प्रत उत्ताम् तोयेऽपौति । किंत्वत यदौच्चामागच्छति तहगौच्चान होनं कार्यम्। प्रतिबिम्बित- स्थाधोमुखत्वाहगौचन महागच्छति। अतस्तदूनं कृमिति सर्वमुपपनम् । किंवा यध्येत्यस्योदाहरणम् । षडङ्खरमस्तुल्यान्यनुलान्यथवा क्रमात् । आत्मतोयान्तरं दृष्ट्वा वैशौचा चान्तर वद ॥ ऊर्ध्वस्थस्य जलान्तरम् ८६ । उपविष्टस्य जलान्तरम् ३३ । दृष्टाच्छायो ७२ । २४। लब्ध तदेव भूमानं इस्ताः ८८ । वंशौच्चा हस्ताः ६३ । इति धीयन्त्रम् ।

·गोलाध्याय है अध खयंवरमाह। लघुदारुजसमचक्र समषिरारा समान्तरा नेम्याम् । किचिका तोज्या सुधिरखा प्रवक् नासाम् ॥ ५॥ रसपूर्षे तवकाधारावखित खयं चमति । अन्यिकोलरहिबे 'सधुदारमये धमसिहे चक्र पाराः । किंविषिष्टाः। समप्रमाणा: समसुषिराः समतोल्याः समा. तरानम्यां योज्या ताबनद्यावबिदेकत एव सर्वाः किञ्चिका ताज्याः। ततस्तासामाराणां सुधिरेषु पारदस्तथा क्षेप्यो यथा सुषिरार्धमेव पूर्ण भवति। ततो मुद्रिताराम सचक्रमयस्कार- शाणवाधारस्थं खयं भ्रमति। अत्र युक्तिः। यन्कमागे रमो यारामूलं प्रविशति । अन्यभागे त्वारा धावति । तेना. कष्टं तत् स्वयं धमतीति। अथान्यदाह । उकोर्य नेमिमथवा परितो मटनेन संलग्नम् ॥ ५१ ॥ तदुपरि तालदलायं कला सुषिर रसं क्षिपेत् तावत् । यावदसैकपाखें क्षिप्तजलं नान्यतो याति ॥ ५२ ॥ पिहितच्छिद्र तदतचक्र चमति खयं जलावष्टम् । यन्वनेमि भ्रमयन्त्रण समन्तादुत्कीर्य हातमात्र सुषिरस्य विधी विस्तारश्च यथा भवति ततस्तस्य सुषिरस्योपरि ताल- पत्रादिकं मदनादिना संलग्न कार्यम्। तदपि चक्र द्याधा- गस्थितं कृत्वोपरि नेम्यां तालदल विध्वा सुषिररसस्तावत् क्षप्यो यावत् सुषिरस्थाधोभागो रसैन मुद्रितः। पुनरेकपाचे जल प्रक्षिपेत्। तेन जलेन द्रवोऽपि सो गुरुत्वात् परतः सारयितुं न शक्यते। अतो मुद्रितच्छिद्र तचक्र जलेनावष्टं रूपं भ्रमतोति।

·यन्त्राध्यायः। अथान्यदाहा साम्रादिमयस्याङ्कुशरूपनलस्याम्पूर्णस्य ॥ ५३॥ एकं कुण्डजलान्ताहितीयम त्वधोमुखं च बहिः । युगपन्मुक्त चेत् क नलेम कुण्डाहहिः पतति ॥५४॥ नेम्यां बद्ध्वा घटिकाचकं जलयन्त्रवत् तथा धार्यम् । नलकल्पप्रच्युतसलिलं पतति यथा तहटीमध्ये ॥ ५५ ॥ भ्रमति ततस्तत् सततं पूर्णघटीभिः समावष्टम् । चक्रच्युतं तदुदकं कुण्डे याति प्रणालिकया ॥ ५६ ॥ ताम्रादिधातुमयस्याङ्कशरूपस्य वक्रोवतस्य नलस्य जल- पूर्णस्यैकमन जलभाण्डेऽन्यद बहिरधोमुख चैकहेलया यदि विमुच्यते तदा भाण्डजलं सकलमपि नलेन बहिः परति तद्यथा लिनकमनस्य कमलिनौनलस्य जलभृद्भाण्डे क्षिप्तस्य जलपूर्णसुषिरस्यैकमग्रं भाण्डाबहिरधोमुख द्रुतं यदि ध्रियते तदा भाण्डजलं सकलमपि नलेन बहिर्याति। इदं कुक्कट. नाडीयन्त्रमिति शिल्पिनां हरमेलिनां च प्रमिद्धम । अनेन बहवश्वमस्कारा: मिडान्ति । अथ चक्रनेम्यां घटीबद्ध्वा जल्ल यन्त्रवत् घाधाराक्षस्थित तथा निवेशयेद्यथा नन्नक प्रयत- जलं तस्य घटीमुखे पतति। एवं पूर्णघटोभिराकष्टं तद्भमत केन निवार्यते। अथ चक्रच्यु तस्योदकस्याधःप्रणालिकया कुण्ड गमने ते कुण्डे पुनर्जलप्रक्षेपनरपेक्ष्यम्। इदानीमन्येषां स्वयंवहमुपहसबाह। यदधोरन्धनलं तत् सापेक्षत्वात् वयंवह ग्राम्यम् । चतुरचमत्कारकरी युक्तिर्यन्वं नहि ग्राम्या ॥ ५७ ॥ एवं बहुधा यन्त्र स्वयंवह कुहकविद्यया भवति। नेदं गोलाश्रितया पूर्वोक्तत्वान्मयाप्युक्तम् । ५८

·११८
गोलाध्याये
स्पष्टार्थमिदम्। पत्र भ्रमणं कालानुसार खबुद्धया विधा-
तव्यमित्यध्याहार्यम्।
इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणी वासनाभाये मिताक्षरे
गोले यन्त्राध्यायः । अत्र ग्रन्थसंख्या ३७५ ।
अथ ऋतुवर्णनमाह।
उत्फुल्लववमल्लिकापरिमलभ्रान्तमझामरे
रे पान्थाः कथमव्यथानि भवतां चेतांमि चैत्रोत्सवे।
मन्दान्दोलितचूतनूतनधनस्कारस्फ रत्पल्लवै-
रुहेलवववल्लरीष्विति लपन्त्यच्चैः कलं कोकिलाः ॥ १ ॥
वकुसुमैर्मलिनामिव मालती-
मवहसन्ति वसन्तजमल्लिकाः ।
उपवनं विनिवारयतीव ताः
किसलय मलयानिलकम्पितैः ॥ २ ॥
विहाय मौधं वृण कुड्यमण्डये
प्रमिच्यमाने सलिल : ममन्ततः ।
शुचौ रमन्ते विरलं विलासिनः
प्रियाजनैः मोकरसेचनोन्मखाः ॥ ३ ॥
निदाघदाहार्तिविघातहेतवे
वनाय कामोच्छितचूतकेतवे ।
व्रजन्ति वापोजलकेलिलालसा:
शुचौ रतिवेदगलनलालसाः ॥ ४ ॥
मदनदहनखिवामागतेऽप्येत्य काले
परिमलबहलानां मालतीनां नदीनाम् ।
अदय दयित सिमस्यात्महग्वारिणा किं
परिमलबहलानां मा लतीनां नदीनाम् ॥ ५ ॥

·ऋतुवर्णनम्। ११८ उच्चविरौति हि मयूरकुलं यदम्ब मन्दं कदम्बमकरन्दविमिश्रित । वातः प्रवाति पतिरीति न तेन मन्ये निर्घाणनिघृणविकर्णविद्वत्वमस्य ॥ ६ ॥ एवंविधं विरहिणी विरहेण खिबा भिवाचनच्छविधने गगने घनती। मत्त्वा प्रियं तमदयं हदयं प्रविष्टं ब्रूते सपेशलमलं परिहामित्रम् ॥ ७॥ खतनुजवनराज्या पुष्पवन्त्याविषन्त्या धनुचितकृतसङ्गोऽस्मोति शैलोऽनुतप्तः । निशि शशिकरचञ्चविरैरकल्पैः शरदि हृदिजखेदखेदवान् रोदितीव ॥ ८॥ सहस्यकाले बहुशम्यशालिनी चितामवश्यायकमोतिकोत्करैः। प्रहृष्टपुष्टाखिलगोकुलामिला विलाक्य दृष्यन्त्यधिक कृषीवला: ॥८॥ अरुणनीलनिमोलितपनवं प्रचुर फुल्लसमुल्लसनैः श्रियम् । वहति काञ्चन काञ्चनकानन नवतरां नितरां शिशिरागमे ॥१०॥ अपुटतिग्ममरीचिमरौचिभि- नहि तथा शिशिरे शिशिरक्षतिः। निशि यथोमलपीनघनस्तनी. भुनिपीड़नतः खपतां नृणाम् ॥ ११ ॥ ऋतुव्यावर्णनव्याजादोषदेषा प्रदर्शिता। कविता तदिदां प्रोत्यै रसिकानां मनोहग॥ १२ ·१२० गोलाध्याये सरसमभिलपन्तो तत्कवीनां विदग्धा- भवरतरमणीया भारती कामितार्थम् । नहरति हृदयं वा कस्य सा सानुरागा नवरतरमणी या भारती कामितार्थम् ॥ १३ ॥ न भवति तचित्तो वाचमाकर्थ रग्यां परभृतसरसा ना कोऽमला सत्कवीनाम् । सततमुपगतानां साम्बुजैर्वा पयोभिः परभृतसरमा नाकोमलां सत्कवीनाम् ॥ १४ ॥ विदिवमधरयन्तस्तोरपङ्गेन नाना. रुचिरसिकतया वाषिताङ्गः सुवृत्तः । कतिन इह रमन्ते रम्यसारखतौधे रुचिरसिकतया वाषिताङ्गः सुतः ॥ १५ ॥ वर्षाकाले हृदयस्थमंदय दयितं प्रति विरहिणी किलैव ब्रूते। हे दयित ! निर्दयास्मिन्नप्यागते काले एत्यागत्य किं न मिञ्चसि । काम्। मा इति माम्। कथम्भूताम् । मदनदहन- खि ब्राम्। कामाग्निदाहाकुलाम्। पुन: किं विशिष्टान् । दीनाम्। केन । पात्महग्वारिणा वक्मलिलेन। कामां सम्बन्धिनि काले। नदौनाम् । कथम्भूतानाम् । परिमलबहला- नाम् । परि समन्तात् । मलबहलानाम् । न केवलं तासाम् । मालतीनामपि। परिमलबहलानामामोदबहलानाम् । केवल तासामपि। सतीनामिति रतौनाम्। तासां च परि- मलबहलानाम्। तत्र परस्य भावः परिमा। परिमणो लवः परिमन्तवः। तं हरन्तौति परिमलवहराः। तासां परिमल- बहराणाम् । रलयोर्बवयोवैक्यस्य नेषे तु गृहीतत्वात्। मानि- नौनां मानिनां वा कामातुराणां मानभन तुच्छत्वमापाद- यन्तीनां रतौनामित्यर्थः।

·ऋतुवर्णनम् । १२१ प्रथ कविवर्णनम्। का सत्कवीनां विदग्धा भारती वाणी कस्य हृदयं न हरति। अपि त सर्वापि सर्वस्य । अनवरतर- मणीया। सततं रम्या। किं कुर्वतौ। अभिलपन्ती। कम् । अमितार्थम्। असंख्यमर्थम्। किंविशिष्टम् । सरसम्। सा च कस्य न हरति । किम्। अर्थ जदयं वा । या। का। नवरत- रमणी। अपूर्वसुरता युवती किंविशिष्टा। भारती भरत- सम्बन्धिनी नर्तकस्त्रौं। कथम्भूता सती। सती। कामिता। पुनः किंविशिष्टा। सानुरागा। किं कुर्वती। सरसमभिलपन्ती। विदग्धा। का ना नरा: सत्कवीनां वाचमाकण्यं वृतचित्तोन भवति। किंविशिष्टाम्। अमलां निदूषणाम् । पुनः कम्भूताम् । सततं ग्म्याम् । पुनः किंविशिष्टाम्। परभृतसरमाम्। परभृतस्य कोकिनस्येव सरसां रसवतीम्। अथ हितोयोऽर्थः । के उदके वयः पक्षिणः सन्तश्च ते कवयश्च सत्कवयो हंसाद्या जलपक्षिणः । तेषां वाचं सततं रम्यामाकर्ण्य कः ना हतचित्तो न भवति । किं विशिष्टाम् । न अकोमलाम् । कोमलाम्। कथम्भूतानां तेषां। उपगतानां तोरविलासिनामित्यर्थः केषाम् । परभृतसरसाम् । पराणि च तानि भृतानि पूर्णानि मरांसि तेषां परभृतसर- साम् । कैः । पयोभिः । कथम्भूतैः साम्बुजैः। अथवा। उपगतानां नगरनिकटवर्तिनां सरसां सत्कसंबन्धिनो वयः सत्कवय- स्तेषाम् । अथ किमेवंविधयात्र ग्रन्ये प्राकतिकानां गणकानामित्या- शङ्कयोच्यते। नहि मन्दार्थमेव ग्रन्थ प्रारभ्यत इत्याह । इद्द कवोनां दे गती। इयमियं वा । एतत्योऽयं श्लोकः । रमन्ते । के। कतिनो विद्वांसः । क्व। रम्यमारवतीधे। सरस्वती- नदीप्रवाह। सरस्वत्याः सर्वगतत्वाहङ्गाद्या अपि सरस्वत्य ·१२२ गोखाव्याये 1 . । उच्यन्ते। पत्र किंविशिष्टा उपलक्षिताः। के महत्तैः रम्या- चारः। पुनः कैः।' प्राषिताः। प्रवसिप्ताः। केन । नदीतीरपङ्केन। न केवलं तेन । नानासचिरसिकतया वा। किं कुर्वन्तः। तथा रमन्ते। अधरयन्तः। अधरोकुर्वन्तः । किम्। त्रिदिवम् । प्रमादप्युपरितनं स्थान वाञ्छन्तः । अथ द्वितीयोऽर्थः । नानारुच्या भिकत्व रसिकता सयेह रम्यसार- खतीचे वाक्समूहे चतुरवचननिधये तिनो रमन्ते। कैः कवा। सुवृत्तः शरण मोकैः। मालिनीप्रभृतिभिः । किवि- शिष्टः । नेषिताः। शेषोनियुक्लचरणैः। पादात्तिप्रभृतिभिः । किं कुर्वन्तः। विदिवमधरयन्तः। त्रिदिवसुखादपि काव्य. रतिसुखमधिकं मत्वेत्यर्थः। शेषं स्पष्टम् । इति श्रीमास्कगैये सिद्धान्तशिरोमणिवासमाभाष्य गोलाध्याये मिताक्षरे ऋतुवर्णनं समाप्तम् । अव अन्यमंख्या : अथ प्रश्नाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादौ तदारम्भप्रयोजन तत्प्रशंसां चाह। प्रोदि प्रौढ़सभासु नैति गणकः प्रथेविना प्रायशो ऽतस्तान् वच्मि विचित्रभङ्गिचतुरप्रोतिप्रदानाय यान् । आकापि सुवर्णवर्णवदनं वैवामेति क्षणात् तस्याखर्वकुगर्वपर्वतशिरः प्रौढ्याधिरूढ़ोऽत्र यः ॥ १ ॥ पाट्या च बोजेन च कुट्टकेन वर्गप्रक्लत्या च तथोत्तराणि। गोलेन यन्त्रैः कथितानि तेषां बालावबोधे कतिचिच्च वच्मि ॥२॥ स्माष्टार्थम्।

·प्रयाध्यायः।
१२३
অয় লুমি: সমকামাই।
अस्ति राशि पाटी बीजं च बिमला मतिः ।
किमञात सुबुद्दौनामतो मन्दार्थमुच्यते ॥३॥
वर्ग वर्गपदं धनं धनपद संत्यज्य यगण्यते
सत् वैराशिकमेव भेदबहुलं नान्यत ततो विद्यते ।
एतद्यबहुधामदादिजड़धौधौवडिबुडा बुधै-
विच्चकचकोरचारुमतिभिः पाटौति तबिर्मितम् ॥४॥
नव वर्णात्मकं बीजं न बोजानि पृथक् पृथक् ।
एकमेव मति:जमनल्या कल्पना यतः ॥ ५ ॥
स्पष्टम् ।
अथ प्रशानाह।
अहर्गणस्यानयनेऽर्कमासा-
वैवादिचान्दै गणकान्विताः किम्
कुतोऽधिमामावमशेषके च
त्यते यत: सावयवोऽनुपातः ॥ ६ ॥
अयमस्य भङ्गश्च पूर्व व्याख्यात एव ।
अथान्चमाह।
चन्द्रचन्द्रगुहो रवौ रविगुणश्चाङ्गारकोऽङ्गाहत.
स्तद्योगो गुणसंगुणात् मुरगुरो राश्यादिकात् पातितः ।
शेषं चापरपर्ययोत्यखचरेणोनं युतं वा शनि:
स्यात् केन्ये भगणा वदेति तव चेदस्ति श्रमो मिश्रके ॥ ७॥
अथास्य भजः।
उद्देशकालापवदेव कार्य
योगान्तराचं ग्रहपर्यायाणाम् ।
दृष्टस्य चक्राणि तदुनितानि
तैरुनितं तत् क्रमशो विधेयम् ॥ ८॥

·१२४ गीलाध्याये अज्ञातखेटः खमणकतथे- दबातचक्राणि भवन्ति तानि । कहाः प्रदेया अविशुद्धशती कहैश्च तक्ष्य कुदिनाधिकं चेत् ॥en उदाहरणे ग्रहाणां यथा यथा योगोऽन्तरं वाभिहितं तथा तथा ग्रहयुगभगणानामपि कार्यम् । । यदि शोध्यं न शुध्येत् तदा कुदिनानि दत्त्वा शोधयेत्। तथा गुणकैर्गुणने योगे च बते यदि राशिः कुदिनाधिको भवति तदा कुदिनैस्तक्ष्यः । एवं योगान्तरादि यङ्गवति तेन दृष्टग्रहस्य युगभगणा एकत्रोना: कार्याः। अन्यत्र तैभंगणे स्तदूनं कार्यम्। एवं कृते प्रथम- स्थाने यदवशेषं तेऽन्यमगणा भवन्ति। यद्यन्यभगगा उदा. हरणे धनं कृताः। यदि ऋण कृतास्तदा दितीयस्थाने यद. वशेषं तेऽन्यभगणा इति । अवोपपत्तिः। यद्ग्रहाण योगवियोगादिकं तत् तद्युग- भगणानां कृतम् । तथाविधैभंगणैरहगंणादग्रहवत् फल प्रानौते तद्योगवियोगादिकमुत्पद्यते। यत्र शोध्य न शुद्धाति तत्र यत् कुदिनानि दत्तानि तवेयं युक्तिः । यभंगौर्यादृशो ग्रहो राश्यादिको भवति तैरेव कुदिनाधिकैस्तादृश एव राश्यादिकः स्यात्। भगणशंषयोस्तुल्यत्वात्। किन्तु तद्भगणा अधिका पागच्छन्ति ते परित्यक्ता: प्रयोजनाभावात्। उदाहरण हि राश्यादिकग्रहाणमिव। अनयैव युक्त्या यत्र गणनादिके कृते कुदिनाधिकत्व दृश्यते तत्र राशि: कुदिनैस्तस्य इत्युक्तम् । अथैव योगवियोगादिके ये भगणा जातास्तेऽन्यभगणरूना: सन्ती दृष्टग्रहभगणा भवन्ति । दृष्टभमा रूना अन्यभगणा भवन्तीति विलोमविधिः । यदान्यभगो द्युताः सन्तो दृष्टभगणा भवन्ति तदा तैरेवीना दृष्टभगणा अन्यमगणा भवन्तौल्यर्थात् सिद्धमा ·१२५ । पथ बाखावबोधार्थ कसितमगरदाहरणम्। तव रव. भंगणातयः ॥ चन्द्रस्य वखार "भौमख पच ५। गुरोः सप्त ... अनेक कुदिनानि षष्टिः ६.1 बयोविंशति :२३ महापा: अकया बाधितामहाः अव हादशगुणोडकः। एकगुपचन्द्र पड्गुषी भौमः। रामएषां योगः। १०।। विगुणाद्गुरोविंशोध्य २४१८ शेषम् २।१८। प्रधाज्ञात- भगमनानार्थ प्रयुगमगणानां यथोक्त योगे वियोगे च ते जातम् ११।। एतच्छनिभगणेनंवभिनीतं जाताबन्ध- भगणौ २। यद्यन्धभगणा ऋण सजगणहयसभूती अहः । अस्मिन् पूर्वस्मात् २ । १८ शोधिते जातः भनि: ५।१२। यद्य- ज्ञातः खेट: खं तदा शनिभगणेषु कुदिनानि ६ प्रक्षिप्यैका- दश ११ विशोध्य जाता अन्धभगणाः ५८। एन्थो जातो ग्रहः २ । २४ । अनेन पूर्वशेषे युते जातः निः ५ । १२ । अथान्यं प्रत्रमाह। ये याताधिकमासहीनदिवसा ये चापि तच्छषके तेषामैक्यमवेक्ष्य यो दिनगणान् ब्रूतेऽत्र कल्पे गतान् । मंश्लिष्टम्फुटकुकोटबदलणविद्रावणे तस्याव्यक्त्वविदो विदो विजयते शार्दूलविक्रीड़ितम् ॥१०॥ अथास्यभा নাৰিীৰিমার हिप ८६३३७४४८१45 सशेषाधिमासावमैक्ये । भवेहोकचन्द्राह १६०२६६cerence भक्तोऽवशेषं गतेन्दुधुरापिस्वतः साक्नायः ॥ ११॥ सष्टार्थम्।

·१२६ गोखाध्या - ये याताधिकमासहीनदिवसा के चापि तच्छेषक तेषामक्यमबेच्छ जिपशुजनताशास्त्राबथैवागतम् । भूलेन्दुखखाधवटकरयुगाष्टाम६४८४२६...१७१तुल्य यदा काले कल्पगतं तदा वदति यः स ब्रमसिद्धान्तवित्॥ १२ ॥ अहर्गणानयने ये लबा अधिमासा: क्षयाहाच ये च मच्छेषके तेषामैक्य तेषामैक्य भूशैलेन्दुखखाभ्रषट्करयुगाष्टाधान ६४८४२६०००१७१ तुख्य वताष्टाष्टिगोऽब्धवादिमि ८६३२ ०४४८१६८४ गुणित जातम् ५५८८३४४६८२८२३२६४२ २०७७८६४ । व्येकचन्द्रा १६.२८८८ecace भक्त लब्धम ३४८२४१८३२३३६ । जातोऽवशेषमितो गतेन्दुागण:१०३०० । अस्मात् प्रामवदवमानि १६१। अवमशेषं च २६७४२६००० ...। सावनागणश्च १०१३८ । अथ पृथग्गतिन्दुधुगणो- ऽधिमासैर्गुणितो युगेन्दुदिनैर्भक्ती लब्बं गताधिमासा: १० । अधिमासशेषं च ३८१०००००००००। लब्बाधिमासैदिनौकने ३०० रून इन्दुागणः १०३०. । सौराहगणो भवति १००..। अतः कल्पगतम् ।, सप्तविंशति २७ वर्षाणि । नव मासाः। दश १. दिनानि। अस्योपपत्ति:जगणितेन। एकोहरदगुणको विभिवा- वित्यादिना। कथमस्य विषय इति चेन्। उच्यते । गतसौर- दिनेभ्यो यावन्तोऽधिमासा यच्च शेषं गतचन्द्रदिनेभ्योऽपि सावन्त एव भवन्ति तावदेव चावशेषम् । अवमान्य वमशेषं च चन्द्रदिनेभ्यः एव सिध्यति। अतस्तथोः शेषयोच योग- उदाहृते युगाधिमासावमयोमो मुणो युगेन्दुदिनानि हरः । मतेन्दुदिनप्रमाणं यावत्तावत् १। तद्गुणेन गुणितं हरेण ·प्राध्याय मतम्। तत्र लब्धिप्रमावं कालकः सदगुणित हर गुणकगुपिताबावत्तावतो वियोध्य जातं श्रेषम्। या २६॥ ७५८५.... का १५.२८८......। एतदधिमासावम- घोषैक्यम्। यो चब्धः कालकः स ममाधिमासावमानाम- क्यम्। तच्छेषे यदि विम्यते सदा चतुर्ण योग: कती भवति । या २६६७५८५२... का 4.२८८cerces पस्य चतुणी योगस्योहिष्टयोगेन समौकरण क्रियमाणेऽधि- मासावमयोगो भाज्यः । येकेन्दुदिनानि हरः। उद्दिष्टयोग ऋणक्षेपः। एवं सति लाघवाथं रूपशहावाचार्येण खिरः कुट्टकः कृतः। सच ताटाष्टोत्यादि। इदानीं महाप्रश्नमाह। चक्रामाणि गृहाग्रकाणि च लवाग्राणि ग्रहाणां पृथग- यानि कलिकाग्रकाया विकलाग्राणौह धोहनिदे। चन्द्रार्कारगुरुन्नभार्गवच लच्छायाभूतानां तथा पूर्व सिद्धमहगणागमविधौ न्यूनाहशेष च यत् ॥ १३ ॥ षट्त्रिंशत् सहितानि तानि कुदिनस्तष्टानि दृष्ट्वाग्रका- स्थाचष्टे स्फुट कुट्टके पटमतिः खेटान् दिनौधौं च यः । तं मन्ये गणिताटवोविघटनप्रीढ़िप्रमत्ताखिल- ज्योतिविकरिकुम्भपीठलुठनप्रोत्कण्ठकण्ठौरवम् ॥ १४ ॥ अथास्य भङ्गः। उद्दिष्टं कह १५७७८१७५०० तष्टमम्बुधितं शुध्येन्न चेत् तत् खिलं लब्ध रामनखादिलोचनरसवाहिर८३६२७२०३ निघ्नततः ! पशाद्रिविनवाद्रिसागरघुगच्छिद्राग्निभिः ३८४४७८३७५ संभजे- च्छेष स्थायुगणो हरेण स युतो यावद्भवेदीप्सितः ॥ १५॥ .

·स बोबाध्याय पस्योंदाहरणम्। पञ्चविंबदही सले दिविषदा पक्रादिषाणि बी. न्येषां सावमशेषमैक्यमपि यौडिदे जायते। तत् तष्ट कुदिनः खखेषुभरविच्छिन्द्र १४८१२२०५. तुल्य गुरी- रिन्द्रीति कुजस्य वा वद पदा कोहग्द्यपिस्तदा ॥१६॥ धौडिदे तम्चे ग्रहाणां चक्रादिशेषाधि मिलितान्यवम- प्रेषयुतानि च १४८१२२०५००। एतानि किलोद्दिष्टानि चतुर्भिविभज्य सब्बं गमनखादिलोचनरसवाहिभिः २८ २६२७२०३ संयुक्छ पञ्चाद्रिविनवाद्रिसागरयुगच्छिद्राग्नि. ३८४४७४ ३७५ भिविभव्य शेषमहर्गमगोजातखखावटिनित: १००००। अयं जातः कुजदिने। द्विगुणे हरे क्षिप्त जातः मामवासरे ८८८६८७.। विगुणे क्षिप्त जातो गुरुदिने ११८३४४८१०५ । अनोपपत्ति को हरदगुणको विभिन्नावित्यननैव । अत्त्र गुणकाविति द्विवचनमुपलक्षणार्थम्। तेन बहुगुणानामैक्य गुणों भवति। अग्राणामैक्यमग्रम्। तद्यथा। रूपमहगणं पकन्या ग्रहाणां चक्रादिशेषास्थानीय तेषामैक्य युगावमयुतं भाज्य: कल्पाः। कुदिनानि हरः। उहिष्टषट्त्रिंशच्छेषाणां योग ऋणक्षपः । एषां भाज्यहारक्षेपाणां चतुर्भिरपवर्तः कृतः । गतो लाघवार्थ' रूपशुडौ लब्ध रामनखाद्रीत्यादिस्थिरकट्टकः । छतः। इदानी निरचनादपि ग्रहादहर्गमाह লিমাঘ ময়ুলি নিজৰাৱাৱা মিযীমজিয়- भागा भागदलं ग्टहाणि शिनः खुचीन्दवस्तद्युतिः ।

·प्राध्यायः। १२८ दृष्टा चन्द्रदिने कदा वद पुनस्तादृक् च काव्याहनि व्यक्ताव्यक्तविविक्त युक्तिगणितं विहन् विजानासि चेत् ॥ १७॥ अस्य भङ्गः। राश्यादेविकला दृढ़कुदिनगुणाचक्रविकलिकाभक्ताः । शेषत्यागे लब्ध रूपयुतं भगणशेष स्यात् ॥ १८ ॥ शेषोनहरो विकलाशेषं तस्मिन् कहाधिक ज्ञेयः । स खिल: खेटस्वखिले विकलाशेषादद्युपिण्डो वा ॥ १८ ॥ दृढ़भगणा येन गुणाचक्राग्रोना दृढ़क है: शुद्धाः । स द्युगणा दृढ़कुदिनयुतस्तावद्यावदीप्सिता वारः ॥ २० ॥ उदाहरणम्। चक्राग्रं शशिन: खखाचगगनप्राणतुभूमि १६५०००० हूं शुद्धच्चन्न खिलं फलं कतगुणाष्टाङ्गाहिनागा ८८६८३४हतम् । विश्वाग्न्यङ्गशराङ्गकट५६३१३श्व विभजत् स्याच्छेषमहां गला. स्तावत् सत्र हरं क्षिपदभिमते यावद्भवहार ॥ २१॥ लिप्ताधं दशयुगियन लिप्तप्रमाणं यावत्तावत् १ प्रकल्पयोक्त- विधिं कृत्वाद्यबोक्रियया जात: शशी ११ । २२ । ५८ । ३८ । अस्य भगणाना कुदिनानां चापवतः १६५०००० दृढभगणा: ३५००२। दृढ़क हाः ८५६३१३ । जातोऽहगण: २५७१५१ । अयं जातः शनिवासरे। हिगुणं क्षेप क्षिप्त जात: सामवासरे २१६८७७७। षड्गुणे क्षिप्त जातः शुक्रवासर ५८८५०२८ । सप्तगुणं क्षिप्तेऽनेकधा सोमवासर २१६८७७७ । वा ८८६३८६८। वा १५५५८१५८ इत्यादि। अथवा शुक्रवासरे ५८८.५०२८ । वा १२६८८२२० वा १८३८३४११ इत्यादि। एवमन्येषां ग्रहाणां स्थिरकुटकः कार्यः । अत्र वासना। भगणशेषं चक्रविकलाभिर्यदि गुण्य ते क्व है- विभज्यते तदा विकलात्मको ग्रहो लभ्यत। शेषं विकलाशेष ·गोलाध्याय स्यात्। अतो विलोमविधिना भगणशेषानयनम् । राण्या दै. विकलाः १२७०७१८ । दृढकुदिन८५६३१३गुणिताचक्रविक- लाभिः १२८६००० भक्ताः लब्धम् ८३७६५८ । शेषम् ३३१०४७। शेषत्यागे लब्ध रूपयुतमतः कृतम्। यतो विकलाशेषं क्षिया चक्रविकलाभिर्भाज्याः। तहिकलावशेषमनातम्। अथ विक- लाशेषज्ञानमुच्यते। यदवावशेषं त्यक्त तेनीनाचक्रविकला न पूर्यन्ते तास्तव क्षिमा यदि भागो हियते तदा लब्धिः सरूपा लभ्यते । अतस्तदेव विकलाशेषम्। विकलाशेषेण कुदिनेभ्यो- न्यूनेन भवितव्यम्। एवं यज्ञातं नत् किञ्चिदधिकर्माप भवति । तदमत् । उद्दिष्ट ग्रहस्य खिलत्वात् । अथ खिलोदाहरणम् । गगयः खं • लवाः पञ्च ५ कलाः षड्वर्ग ३६ संमिताः। विकन्ला गोभुवो १८. नदृङ्मध्येन्दुरुदय कचित् ॥ २२ ॥ चं ० । ५। ३६ । १८ । अतो गाध्यादेविकला इत्यादिके कृते शेषं सप्तविंशतिः २७। शेषोनहरी विकलाशेषमिदम् १२८५८७३ । अस्मिन् दृढ़कहाधिक ज्ञातः खिलः खटः । ईदृश- श्चन्द्रा मध्यम प्रोदयको न कदाचिद्भवतीत्यर्थः । एवमनकधा खिलत्व कुटविषयमभिधायैदानी वर्गप्रक- तिविषयमाह। स्याद्यस्मिन्नधिमासशेषकतिदिगनी सरूपा कति- व्य का पतिई ता च दशभिः स्यामनदा का यदा। काले कल्पगतं तदा वदति यस्तत्यादपा बुधाः सेवन्त बहुधा प्रमयवियति भ्रान्ता भूमन्तोऽलिवत् ॥ २३ ॥ उद्दिष्ट कुटके तनयं निरपवर्तनम् । व्यभिचारः क्वचित् कापि खिलत्वापत्तिरन्यथा ॥ २४ ॥ स्वष्टाधम्। अस्य वर्गप्रसत्या भङ्गः। तत्राधिमासशेष- ·प्रवाध्यायः। प्रमाणं यावत्तावत् ।। अस्य अतिर्दिग्नी सरूपा जाता। याव १० रू। इष्टं इसमित्यादिना जाते इखज्येष्ठमूले ६।१८। वा २२८ । ७२१ । अत्र इखं यावत्तावन्मानं तदेवा- धिमासशेषम् ६ । वा २२८। अथ हितोयोटाहरणेऽधिमास- शेषप्रमाणं यावत्तावत् । अस्य कतिर्थ का दशवृता च जाता याव : रु १। अस्य मूलप्रमाणं कालकः १ । कालकवर्गसमीकरणे शोधने च कृते जातं प्रथमपक्षमूलम् । या १। परपक्षस्यास्य काव १० रू १। वर्गप्रकत्या मूले जाने ते एव ६ । १८ । वा २२८। अत्र कनिष्ठं कालकमानं ज्येष्ठ यावत्तावन्मानं नदेवाधिमामशेषम्। १८ वा ७२१ । प्रतः कल्पगतानयन कुट्टकैन । तवाधिमामा भाज्यः। रविदिनानि हारः। अधिमामशर्ष षटकमितमृणक्षेपः। ननु कथमयं क्षप: अत्र भाज्यभाजकयोलक्षत्र येण्यापवर्तनं तत्तु नास्य क्षेप- स्थति। खिल वापत्तिः । मत्यम् । श्रत उक्तमुद्दिष्टं कुडके तजरित्यादि। अतो लक्षवणापवर्तने कधिमामशेषं पदृष्टम्। अतः कुटकेन ज्ञातं कल्पगतं चतुर्भिरनानि वयो. विंशतिशतवर्षाणि २२८६ । तया पण्मासाः ६ । पतिथयथ । इदानी देविशेषमुद्दिश्य पलांशप्रशानाह। प्राच्यामुज्जयिनीपुरात् कुपरिधेस्तुर्येऽपके यत् पुरं तस्मात् पथिमतोऽपि तावति ततोऽप्यन्यत् पुरादिशि । नैर्ऋत्यां यदतोऽपि तेषु नगरीष्वाचक्ष्व मेऽक्षांशकान् गीलक्षेत्रविचक्षण क्षणमिदं संचिन्त्य चित्ते मुहुः ॥ २५.. अस्य भङ्गः। दिगन्यापलभाचुसे विज्यार्ककृते च बाहुकोटिज्ये। अपमृतियोजनलवजे तदन्तर दक्षिणे भागे ॥ २६ ॥ ऐक्य सौम्ये भूमळ स्तं पादाधिके पर।

·गोलाध्याये रविगुणमक्षश्रवमा भक्तं तचापमक्षांशाः ॥ २७ ॥ अत्र तद्देशवशेन दिशो ज्ञेयाः । न खदेशवशेन। प्रथमे प्रश्रेऽपमारयोजनन्नवा नवतिः ८.। तद्दोा विज्या ३४३८ । कोटिज्या पूर्णम् • । दिगज्यादोज्योर्धातः पूर्णम् । कोटिज्यापालभयोर्धातच पूर्णम् । एते विज्ययाश्च यथाक्रम इते तथापि शून्ये एव । । तयोर्योगे वियोग वा शून्यमेव • । एतद्रविगुणमक्षत्रवण हृतं शून्यमेव। प्रती यमकोटिपत्तने शून्यं पलांशाः । अथ हितोयप्रश्रेऽप्येवं शून्य पलांशाः। अतो यमकोटे: प्रतीयांनङ्कव। अथ हतीयप्रों दिगज्या २४३१। इयमपमाग्दोज्यया विज्यामितया गण्या विज्यया च भाज्या। अत इयमेव २४३१ । लङ्कायां पल्लभा पूर्णम् • तदगुणाकहता च कोटि ज्या पूर्णम्। नयोर्योगस्तादृश एव २४३१ । इयमर्क गुणा नसा- क्षकर्ण १२ हताविकतेव २४३१ दोा। अग्याशा पलांशाः ४५। यते पन्नांशास्तत्र पलभा १२। पल कोश १६ । ५८।१४। अथ चतुर्थप्रश्ने मैव दिगज्या २४३१ । तथैवोक्त विधी कृतं. विकृतेव"। किन्तु इयमकेगुणाक्ष कर्ण १६ । ५८ । १४ हता अस्याचा पलांशाः ३० । अथान्यदाहरणम्। क्षितिपरिधिषड़शे प्राचि धाग नगर्या- स्त्रिनयनदिशि यहा पत्तने चाग्निभागे। कथय गणक तत्र क्षिप्रमक्षांशकान् में क्षितिपरिधिटतीयेऽथांशके तत्र तत्र ॥ २८ ॥ धारायामक्ष प्रभा५ । पल कर्ण: १३। अनापमारयोज- ·प्रवाध्यायः। नलवा: षष्टिः ६० । तद्दोा २८७७ । कोटिच्या १७१८ दिग- ज्यायाः प्राचामभावः । तस्माद्यजज्यापूर्णमेव । पतः कोटिज्या पलमा ५ गुणा। भक्षकर्णा १३ प्ता। फलस्य चापमक्षांशाः । एवं प्राच्यां गतस्यानांशाः ११ । ५।। ईशान दिशं गतस्य दिग्ज्या २४३१ । दोर्णी दिग्ज्यागुणा विज्याभल्ला कार्या। कोटिज्या तु पलमा ५ गुणा हादशमला कार्या। तयोर्योगो हादशगुग्मः पलकर्ण १३ इत: फलस्य चापमक्षांशाः ४८।१८२४। ईशान्यां गतव । एवमाग्नेय्यां च २११५४ । ३४ । अथ वाशे- उपसारे लवा: १२०। एषां दोाकोटिज्ये एते एव २८७७ । १७१८। यथोलकरणेन जाताः प्राच्या पलांशाः ११।५।। ऐशान्याम् २१ । ५४ । ३४। भाग्नेय्याम् ४८ । १८ । २४ । अनोपपत्तिः। गोले खस्वस्तिकादिच्छादिचिह्नीपरि दृमण्डलं निवेश्यम् । तत्र खखस्तिकं स्वस्थानं कल्याम् । ततो- ऽपसारलवाग्रे दृमण्डले पुरचिहं कार्यम्। ध्रुवात् पुरचिह्नो- परि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र विषुवन्मण्ड ले लगति तत्- पुरचियोरन्तरं तस्मिन् पुरै पलांशाः । अथ तज्ज्ञानार्थ- मुपाय: । अपसारयोजनलवानां दोःकोटिज्ये कृते दिगलवानां च दिगज्या। ततोऽनुपात: यदि त्रिज्यामितया दोज्यया दिगज्या भुजो लभ्यते तदापसारलव ज्यया किमिति। फलं पुरसममण्डलयोरन्तरं याम्योत्तरं ज्यारूपम् । स भुजः । पुर- विषुवहत्तयोर्यावदन्तरं तावतैवान्तरेण सर्वत्र विषुववृत्तादुत्तर- तोऽन्यत् स्वाहोरात्रवृत्तं निवेशनीयम्। तस्य क्षितिजन सह यत्र सम्यातस्तत्वाच्यपरयोरन्तरमग्रा। यत्रोन्मण्ड ले लग्नं तत्प्राच्चपरयोरन्तरं पलांशाः क्रान्तिरूपाः । अथ तज्ज्ञानार्थ- मपसारलवानां कोटिज्या । स पुरचिहालम्बः शङ्खः । स पल. भया गुख्यो हादशभक्तो जातं शङ्गुतलम् । उत्तरगोल उत्तर- ·गोलाध्याये भुजस्य शङ्खतलस्य च योगेऽग्रा भवति। तदन्यथान्तरे वत सत्यपा। अतो वैपरीत्येन क्रान्तिः । तदर्थमनुपातः। यदि पलकणे हादश कोटिलभ्यते तदाग्रया किमिति । फलं क्रान्ति- ज्यारूपाक्षज्या। अतस्तचापमक्षांशा इत्युपपन्नम्। भूमः पादाधिकेऽपसारेऽतो व्यस्तं यतो विषुववृत्तमधः मममण्डला दुत्तरतः। अथोक्तानपि प्रश्नानेकौकतमाह। मित्र मित्रस्त्रिनेवस्य दिश्युगमं याति यत्र त्रिनेत्रमध्यस्थितः । तत्र मे तान्त्रिकाक्षुब्धमक्षप्रभां क्षिप्रमाचच्च दक्षोऽमि गोले यदि ॥ २८ ॥ एकहित्रिचतुःपञ्चषड्भिर्यत्रोदितो रविः । मासैरस्तमयं याति तवाक्षांशान् पृथक् वद ॥३०॥ धुज्यकापमगुणार्कदोयंका- संयुतिं खखखवाणमंमिताम् । वीक्ष्य भास्करमवेहि मध्यम मध्यमाहरणमस्ति चेच्छ तम् ॥ ३१ ॥ युज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्युताब्याहता स्थादाद्यो युतिवगतो यमगुणात् सप्तामरा ३३७प्तोनिताः । नागाद्राङ्गदिगङ्गाका८१०६७८पदमतस्तेनाद्य ऊनो मधे ह्यासार्धेऽष्टगुणाधिपावकमिते क्रान्तिज्यकातो रविः ॥३२॥ क्रान्ति ज्यासमशगुतऋतिमहौजीवाग्रकाणां युति- दृष्टा खाम्बरपञ्चखेचरमिता पञ्चाङ्गुलाक्षप्रमे। देशे तत्र पृथक् पृथगणक ता गोलेऽसि दक्षोऽक्षज. क्षेत्रक्षोदविधौ विचक्षण समाचखाविलक्षोऽसि चेत् ॥ ३३ ॥ क्रान्तियां विषुवत्प्रभारविहतेस्तुल्यां प्रकल्पापरा:

·प्रवाध्याया। त्वापासमशकुतवृतिमहौजीवा अभौष्टास्ततः । शायास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोहिष्टयुवा हता उहिष्टा खलु यद्युतिः पृथमिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमात् ॥३४॥ पमापमन्याधितिशिधिनीनां योग सहनहितयं विदिखा। पृथक् पृथक्ता गणक प्रचक्ष्व रूढ़ा सगोले गणिते मतिश्चेत् ॥ ३५ ॥ पास्तां तावत् स गोल: सुगणक गणितस्कन्धबन्धप्रसिद्धः सिद्धान्तो लग्नमा किमिति वत कृतस्तत्र तात्कालिकोऽकः । नाडोषध्या युगन दशपन्नयतया भानवीयं किला लग्न तात्कालिकार्कात् प्रवद किमधिकं तदाराने पलाने ॥३६ नाक्षवा उत सवनास्तनुकती नाद्योऽथ चेत् मावना नाक्षवा उदयाः कथं विसशास्ताभ्यो विशोध्या वद । नाक्षत्रा यदि तदारावसदृशे काले मतेऽर्काधिक किं लग्न न समं ततो दिनकरस्तात्कालिकः किं कृतः ॥३७॥ पञ्चाङ्गला गणक यत्र पलप्रभा स्यात् तत्रष्टमा नवमिता दशनाड़िकासु । दृष्टा यदा वट तदा तरणिं तवास्ति यद्यत कौशलमलं गणित सगोले ॥३८॥ दिनकर करिवैरिदलस्थिते नरसमा नरभापरदिङ्मुखो। भवति यत्र पटो पुटभेदने कथय तान्त्रिक तन पलप्रभाम् ॥ ३९॥ मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे काले पञ्चघटीमित दिनगते यहा नते तावति । केनाप्युज्जयिनीगवेन तरणे: क्रान्तिं तदा वेलि चे.

·गोलाध्याये
१
अन्ये त्वां निशित सगर्वगणकोन्मत्तेमकुम्भाशम् ॥ ४० ॥
मार्तण्डे सममण्डल प्रविशति छाया किलाध्यकुला
दृष्टाटासु घटौषु कुवचिदपि स्थाने कदाचिहिने ।
अर्कक्रान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभां तव च
श्रिप्रश्वप्रचुरप्रपञ्चचतुर मन्चे त्वदन्य नहि ॥ ४१ ॥
यत्र क्षितिज्या शरसिद्ध २४५ तुल्या
स्यात् तद्धतिस्तत्व कुरामसंख्या ३१२५ ।
तत्राक्षभाकौं गणक प्रचव
चेदक्ष जक्षेत्रविचक्षणोऽसि ॥ ४२ ॥
क्रान्तिज्यासमशङ्खत तयुतिं कुज्योनितां वीक्ष्य यो
विंशत्वश्वरसै ६७२०र्मितामय परांषध्यचन्द्र१८६०मिताम् ।
कुज्यानापाशच्चिनौतुतिमिनं बेत्त्वक्षमां चापि तं
ज्योतिर्विकमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥ ४३ ॥
क्रान्तिज्यासमशगुतवृतियुतिं कुज्योनितां बौक्ष्य यः
पूर्णाधाब्धिमहोमिता १४४० मथ परां स्वाधाष्टभू १८००
संमिताम्।
अग्राज्यापमशगुतवृतियुतिं वेत्त्यक्षमाश च त
ध्योतिर्वित्कमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥ ४४
यत्र विवगै गिता पलमा
तत्र निनाडीप्रमितं चरं स्यात्।
यदा तदाकै यदि वेसि विहन्
सांवत्सराणां प्रवरोऽसि नूनम् ॥ ४५ ॥
याम्योदकसमकोणभाः किल कता: पूर्वः पृथक्साधने
र्यास्तद्दिग्विवरान्तरगता याः प्रच्छकेच्छावशात् ।
ना एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्य भुकि
ज्योतिर्विद्ददनारविन्दमुकुलप्रोल्लासने भास्करम् ॥ ४६ ॥

·प्राध्यायः। दृष्ट्वेष्टमां योऽत्र दिगवेदी छायाइयं वा प्रविलोक्य दिग्नः । वेत्त्यक्षभामुखतदैववेदि- दुर्दर्प सपंप्रथमे स तायः ॥ ४७ ॥ भादयस्य भुजयोः समांशयो. यस्त कहतयोर्यदन्तरम् । ऐक्यमन्य ककुभीः पलप्रभा जायते श्रुतिवियोगभाजितम् । ४८॥ अक्षाभां तरणिं दिशो युगगत मासं तिथिं वासरं यः कूयोद्धृतवन्न वेत्ति महमा पृष्टो दिगर्कादिकम् । ब्रूडोत्याश परैः कथं स कथय त्यस्योत्तरं वक्ति यो वन्दे तवरगावमुष्य गणकाः के वा न सेवापराः ॥४८॥ वंशस्य मूलं प्रविनीक्य चाग्रं तत्स्वान्तरं तस्य ममुच्छ्रयं च । यो वेत्ति यध्यैव करस्थयासो धौयन्ववेदी वद किं न वेत्ति ॥ ५० ॥ ऊई स्थस्य ग्रहादिभिर्व्यवहितस्याप्यग्रमानं मखे वंशस्य प्रगुणस्य यस्य सुगम देशे समालोक्यते । अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयं मन्ये यन्त्रविदां वरिष्ठ पदवीं यातोऽसि धोयन्ववित् ॥ ५.१ ॥ दूरस्थस्य न दूरगस्य यदि वादृष्टस्य दृष्टस्य वा वंशस्य प्रतिबिम्बितस्य सलिले दृष्ट्वाग्रमात्र सख। अवैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयं त्वां सर्वनमतौन्द्रियज्ञमनुजब्याजेन मन्ये भुवि ॥ ३२ ॥ तिग्मांशुचन्द्रौ किल सायनांशी चतुईिराशी च विपातचन्द्रः।

·गोलाध्याये यहाष्टकं तत्र वदाशु पातं धौदिदं त्वं यदि बोबुधौषि ५३॥ युक्तायनांशोधशतं शथी चे- दशौतिरों दिशती विपातः । चन्द्रस्तदानीं वद पातमाश धौद्धिद त्वं यदि बोबुधौषि ॥५४॥ असम्भवः सम्भवलक्षणेऽपि स्थात् सम्भवोऽसम्भवलक्षणे किम् । पातस्य सिद्धान्तमिह प्रचक्ष्व चेत् क्रान्तिसाम्ये प्रस्ता मतिस्ते ॥ ५५ ॥ भागोनयुक्त विभ-१।। मर्कचन्द्रौ चेत् सायनांगौ च विपातचन्द्रः । भागहयोनो भगण-स्तदानीं पातं वद त्व यदि बोबुधौषि ॥ ५६ : यातेऽपि पाते क्वचिदेश्यलक्ष्म गम्ये न गम्य वद चित्रमत्र । यत् सम्भवासम्भवपरीत्यं सांवत्सराचार्य विचार्य नूनम् ॥ ५७॥ एते प्रश्रा व्याख्याता एव। इदानी सिद्धान्तग्रथनकालमाह । रमगुणपूर्णमही १०३६ समशकनृपसमयेऽभवममोत्यत्तिः । रमगुण ३६ वर्षण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः ॥ ५८॥ इटानी विहज्जनानुनयादनौद्यव्यप्रतिपादनहारेणात्मनः पागलभ्यं प्रार्थयबाह। गणितस्कन्धसन्दर्भोऽदभ्रदर्भायधीमतः । इचितोऽनुचितो यन्मे धाध्य तत् क्षम्यतां विदः ॥ ५८ ·प्राध्यायः। गणितस्वन्धस्य सन्दर्भो नाम रचनाविशेषः। असावदन- दर्भाअधीमत एवोचितः। मूलप्रदेशादुपरि यानि पुष्टानि दीर्घाणि दर्भपवाणि। असावदमदर्भस्तस्यायं यथा तीक्षा तथा यख मतिस्तोरणा। अभेद्यपि प्रमेयं भित्त्वान्तः प्रवि. शति । तथाविधस्य गणितस्कन्धप्रबन्ध उचितः। अनुचितो मे तथापि कृतः। तहाध्य हे विद्वज्जना गणकास्तत् क्षम्य- ताम्। इदानीमाद्यदूषणापराधं परिहरबाह। ये वृद्धा लघवोऽपि येऽत्र गणका बध्वाञ्जलिं वच्मि तान् क्षन्तव्य मम तैमया यदधुना पूर्वोत्तयो दूषिताः । कर्तव्ये स्फ.टवासनाप्रकथने पूर्वोक्तिविश्वामिनां तत्तद्दषणमन्तरेण नितरां नास्ति प्रतीतिर्यतः ॥ ६ ॥ स्पष्टार्थम् । आसीत् मह्य कुलाचलाश्रितपुर विद्यविद्वज्जने नानासज्जनधाम्नि विज्जड़विड़े शाण्डिल्यगोत्रो हिजः । श्रौतस्मातविचारसारचतुगे निःशेषविद्यानिधिः माधूनामवधिमहेश्वरकती दैवज्ञचूड़ामणिः ॥ ६१ ॥ तज्जस्तचरणारविन्दयुगलप्राप्तप्रसादः सुधौ- ग्धोदबोधकरं विदग्धगणकप्रीतिप्रदं प्रस्फ टम्। एतातसदुक्तियुक्तिबहुलं हेलावगम्य विदां सिद्धान्तग्रथनं कुबुद्धिमथनं चक्रे कविर्भास्करः ॥ ६२ ॥ केचित् पिपठिषन्त्येमं प्रश्चाध्यायं हि केवलम् । तदर्थ लिखिता अन प्रश्नाः प्राग्गदिता अपि ॥ ६ ॥ प्रश्चानमून् प्रपठतो गणकस्य गोल- कन्दोल्लसत्सरलयुक्तिशतप्रवालः !

·गोलाध्याये
प्रश्नोत्तरार्थपरिचिन्तनवारिसिक्का-
मूलामला मतिलता समुपैति इद्धिम् ॥ ६४ ॥
स्पष्टार्थम्।
इति श्रीमहेखरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्त-
शिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षर गोलाध्यायः समाप्तः ।
अत्र गोलाध्याय ग्रन्थसंख्या २१००।
अथ ज्योत्पत्तिः।
प्राचार्याणां पदवीं ज्योत्पत्या ज्ञातया यतो याति ।
विविधां विदग्धगणकप्रौत्यै तां भास्करो वति ॥ १॥
इष्टाङ्गलव्यासदलेन वृत्तं
कार्य दिग भलवाङ्कितं च ।
ज्यासंख्य याप्ता नवतलवा ये
तदाद्यजीवाधनुर तदेव ॥ २ ॥
हिववादिनिघ्न तदनन्तराणां
चापे तु दत्त्वीभयतो दिगङ्गात् ।
नेयं तदग्रदयबहरज्जो-
र, ज्यका निखिलानि चैवम् ॥ ३ ॥
अथान्यथा वा गणितन वच्मि
ज्यार्धानि तान्येव परिस्फटानि ।
त्रिज्याततिर्दोणवर्गहीना
मूलं तदीयं खलु कोटिजौवा ॥ ४ ॥
दी: कोटिजोवारहित विभज्ये
तच्छेषके कोटिभुजोत्क्रमज्ये।
ज्याचापमध्ये खन्नु योऽत्रः बाण:
सेवोत्क्रमज्या मुधियात्र वेद्या ॥ ५ ॥

·ज्योत्पत्तिः।
त्रिज्या राशिज्या तरकोटिज्या चषष्टिमागानाम् ।
विन्यावर्गाईपदं शरवेदांशज्यका भवति ॥ ६ ॥
त्रिज्याकृतीषुधातात् त्रिज्याकतिवर्गपञ्चधातकस्य ।
मूलोनादष्टतान्मूलं षत्रिंशदंशज्या ॥ ७ ॥
गजहयगजेषु ५८७८ मिनी त्रिमजीवा वायुतेन १००..
संभता
पत्रिंशदंशजोवा तत्कोटिज्याक्तेषणाम् ॥ ८॥
त्रिज्याक्कतोषुघातान्मूलं त्रिज्योनितं चतुर्भतम् ।
अष्टादशभागानां जौवा स्पष्टा भवत्येवम् ॥ ८ ॥
क्रमोत्क्रमज्या क्रतियोगमूनाद
दलं नदधांशकशिचिनी स्यात् ।
त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेदलस्य
मूलं तदधांशकशिचिनो वा ॥ १० ॥
तम्या: पुनस्तद्दलभामकानां
कोटेश्च कोट्यंशदन्तस्य चैवम् ।
अन्यज्यकासाधनमुक्त मेवं
पूर्वः प्रवच्यऽथ विशिष्टमस्मात् ॥ ११ ॥
त्रिज्याभुजज्यातिहीनयुक्त
त्रिज्याकृती तद्दलयो: पदे स्तः ।
भुजीनयुक्तत्रिभखण्ड योज्य
कोटि भुजजयां परिकल्पा चैवम् ॥ १२ ॥
यहोजायोरन्तरमिष्टयोर्यत्
कोटिजायोस्तत्क्रतियोगमूलम् ।
दलोकतं स्याभुजयोवियोग-
खण्डस्य जीवैवमनेकधा वा ॥ १३ ॥

·१४२
गौलाध्याय
दो:कोटिनीवाविवरस्य वर्गों
दलोवतस्तस्य पदेन तुल्या।
स्वात् कोटिबाहोर्विवराईजीवा
वक्ष्येऽथ मूलग्रहणं विनापि ॥ १४ ॥
दो कतिासदलाईभक्ता
लब्धत्रिमौर्योविवरेण तुल्या।
दोःकोटिभागान्तरशिञ्जिनौ स्था.
नाराहानि वा कानिचिदेवमत्र ॥ १५ ॥
खगोऽङ्गेषुषडंशेन ६५६८ वर्जिता भुजशिञ्जिनी।
कोटिजया दशभिः क्षुम्मा त्रिसप्तेषु ५७३ विभाजिता ॥ १६ ॥
तदैक्यमग्रजौवा स्यादन्तरं पूर्वशिञ्जिनी।
प्रथमजया भवेदेवं षष्टिरन्यास्ततस्ततः ॥ १७ ॥
व्यासार्धेऽष्टगुणाधाग्नितुल्ये स्युर्नतिजाकाः।
कोटिजीवा शताभ्यस्ता गोदस्त्रतिथि १५२८ भाजिता ॥ १८ ॥
टोज स्वाद्यङ्गवेदांश ४६७ होना तद्योगसम्मिता।
तदग्रजया तयोश्चापि विवर पूर्वशिञ्जिनी ॥ १८ ॥
तत्त्वदसा नगांशोना २२४ । ५१ एवमत्रायशिचिनी।
जापरम्परयैवं वा चतुर्विशतिमौर्विकाः ॥ २० ॥
चापयोरिष्टयोर्दोर्जी मिथःकोटिजाकाहते।
विजयाभक्त तयोरक्यं स्याचापैक्यस्य दोजाका ॥ २१ ॥
चापान्तरस्य जीवा स्यात् तयोरन्तरसंमिता।
अन्यजासाधने सम्यगियं जयाभावनोदिता ॥ २२॥
समासभावना चेका तथान्यान्तरभावना।
श्रादाजपाचापभागानां प्रतिभागजाकाविधिः ॥ २३ ॥
या जगानुपाततः सेष्टव्यासार्धं परिणाम्यते।
पाद्यदोःकोटिजीवाभ्यामेवं कार्य्या ततो मुहुः ॥ २४ ॥

·ज्योत्पत्तिः। १४३ भावमा स्युस्तदग्रजया इष्टे व्यासंदले स्फटा:। स्थूलं जाानयनं पाव्यामिह तन्नोदितं मया ॥ २५ ॥ इति जयोत्पत्तिः। mpan - । उक्ता संक्षेपतः पूर्व जोत्पत्तिः सुगमा च सा । सविशेषाधुना तत्र विशेषाहिणीग्यतः ॥ १ ॥ तत्र तावदाचार्याणां पदवौमित्यादि लोकपञ्चकं सुगमम् । अत्र गणितेन जाज्ञानार्थ मूलभूतजवाचतुष्कसिहप्रकारमेवाह । नत्प्रकारो हि वीजगणितक्रियया। विजयाई राशिजात्यादि। विजयाईन १७१८ तुल्या त्रिंश ३० दंशानां जत्रा भवति । तस्याः कोटिजया पष्टि ६० भागानाम्। विजयावर्गाईपदं पञ्चचत्वा- रिंशदंगानां ४५ जना भवति । अथ विजावर्गात् पञ्चगुणात् विजया कतिवर्ग पञ्चघातस्य मूलेन होनादष्ट ८ हुतात् पदं षट्त्रिंशदशांनां जया। अथवा गजहयगजेषु ५८७८ निघ्नो विजया युतेन १०००० भता पत्रिंशदंशानां जया स्यात् । इति गणितलाघवम् । तत् कोटिजमार्थाच्चतुप्पञ्चाशदंशानां जमा। तथा विजयावर्गस्य पञ्चगुणस्य मूलं विजयाहीनं चतुभक्त सदष्टादशभागानां जया भवति। तत्कोटिजमार्थात विसप्तति- भागानाम्। अत्रोऽन्यया साधनमाह। क्रमोत्क्रमोजोत्यादि । कोटि- जमोना त्रिजया भुजस्योत्क्रमजया स्यात्। भुजज्योना विज्या कोट्युत्क्रमज्या स्यात्। भुजक्रमज्योत्क्रमज्ययोश्च वर्ग योग- पददलं भुजांशानामईस्य ज्या स्यात्। अथवा विजयोत्क्रम- ज्याघातदलस्य मूल तदशकशिचिनी स्यादिति क्रिया- लाघवम्।

·१४४ गोलाध्याय तद्यथा एवमुत्पनज्याया अपि कोटिज्या सा तत्कोटिभागानाम् । सत: पुनरेवमन्यास्तहांशकन्याः साध्याः। कोटेश्चैवमन्याः । यत्र चतुर्विशतिास्तत्र विज्याईमटम ज्वाईम्। तकोटिज्या तु षोड़शम् । शरवेदांश ज्या हादशम् । अथाष्टमात् सदहशप्रकारेण चतुर्थम् । ४ । तत्कोटिज्या विशम्। २० । एवं चतुर्थात् हितोयं २ हाशिं च २२ । हितोयादाद्यं १ त्रयोविंशं च २३ । विंशतितमाहशमं १. चतुर्दशं च १४ । दशमात् पञ्चम ५ एकोनविंशं च १८ । द्वाविंशादेकादशं ११॥ त्रयोदशं च १३ । चतुर्दशात् सप्तमं ७ सप्तदशं च १७। अथ हादशात् षष्ठ ६ मष्टादशं च १५। षष्ठात् टतीय ३ मेकविंशं च २१ । अष्टादशानवमं 2 पञ्चदशं च १५ । त्रिज्या चतुर्विश- मिति। एवं किल पूर्वरन्यज्यामाधनमुक्तम् । इदानीं विनाप्युत्क्रमज्ययाभिनवप्रकारणाह। त्रिज्या- भुजज्याहतीत्यादि। त्रिज्याभुजज्याघातन विज्याकतिरकत्रो- नान्यत्र युता। हु चाहिते। तयोमू ले। आद्यं भुजोनखा- श्रांशानां दलस्य ज्या। हितोयं भुजाव्यग्वाङ्कांगाना दलस्य । एवमतोऽप्यन्याः। तद्यथा। अष्टमात् षोड़शं १६ जपाईम् । षोड़शाचतुर्थ ४ विशं च २०। नतुर्थीहशमं १० चतुर्दशं च १४ । एवं सर्वाण्यपि। प्रकारान्तरमाह। यद्दोजायोरन्तरमित्यादि । इष्टदोर्य- योयदन्तरं कोटिज्ययोश्च यत् तयोर्वगै क्यमूलस्य दलं भुजयो- रन्तराईस्य जया भवति। एवमन्ययोरन्यान्याः । यथैका किल चतुर्थो ४ । अन्याष्टमी ८ दोजा। ताभ्यां हितोया सिध्यति । द्वितीयाचतुर्थीभ्यां प्रथमत्यादि। तथा दो:कोटिजायोरन्तरवर्ग दलस्य मूलं दो:कोटिभागा- न्तराईस्य जया स्यात्। यथाष्टमी ८ दोा। षोड़शी १६ कोटिजया। ताभ्यां चतुर्थी ४ स्यादित्यादि। ।

·षष्ठात् तीयं ज्योत्पत्तिः। १४५ पथ मूलग्रहपक्रियया विनापि दोःकोटिभागान्तरज्यान- धनमाह। दोालतिरित्यादि । दोावर्गस्त्रिज्यान मनः। तस्य विख्यायाच विवरं दोःकोयन्तरस्य ज्या स्यात् । कानिचि- देवमन ज्यार्धानि माध्यानि। तद्यथा। यत्र किल विंशज्जा- र्धानि तव विज्याधं दशमम् । १० । तत्कोटिज्या विंशतितमम्। भरवेदांशध्या पञ्चदशम्।. षट्त्रिंशज्जया दादशम्। तत्कोटि- ज्याष्टादशं ज्याधम्। अष्टादशभागानां ज्या षष्ठम्। ६ । तत्कोटिज्या चतुर्विशमिति। क्रमोत्क्रमज्यालतियोगमूला- दित्यादिना पूर्वोक्तप्रकारेण दशमात् पञ्चमम् । तत्कोटिज्या पञ्चविंशम्। एवं हादशात् षट चतुर्विशं च। षष्ठात् मप्तविंश च । अष्टादशानवममकविंश च । एतान्येवानन प्रकारेण सिध्यन्ति नान्यानि। अत उक्त कानिचिदेवमति । तद्दोज्ययोरन्तरमित्यादिप्रकारेण। अतोऽत्र पञ्चममका दोा। नवममन्या। आभ्यां यद्दोज्ययोरन्तरमित्यादिना प्रकारेण भुजयोरन्तरार्धस्य ज्योत्पद्यते । तच्च द्वितीयं ज्यार्धम् । तत्कोटि- ज्याष्टाविंशम्। आभ्यां क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलाहल मि- त्यादिप्रकारेयाद्यं चतुर्दशं च । एवमन्याश्चतुर्दश सिध्यन्ति। अथ ज्याभावना। मा च देधा। एका समासभावना। अन्यान्तरभावना । तदर्थमाह । खगोङ्गधु पड़शेनेत्यादि। यत्र किल वसुत्रिवेदाग्नि ३४३८ तुल्या त्रिज्या नवतिश्च ज्यार्धानि तत्र तावदुच्यते । तत्र मूलभूतज्यानां मध्ये काचनेष्टा भुज ज्या तत्कीटिज्या च पृथक् स्थाप्या। भुजज्या स्त्रनवडिषुरस ६५६८ विभागेन रहिता कार्या। कोटिज्या तु दशगुणा त्रिसप्तपञ्चभिर्भाग्या। तयोरैक्य तदग्रज्या। अन्तर पूर्वज्या खात्। यथा त्रिज्या त्रिशत्संख्याकं ज्याधम् ३०। ततः समासभावनयकत्रिशत्संख्यम् । तस्वादहानि भत्संख्यामि- ·१४३ गोलाध्याये त्यादि। अन्तरभाषनया खेकोनविंशमष्टाविंशमित्यादि। पूर्ण दोज्यों कोटिज्यां विज्यां च प्रकल्पा प्रथम खण्डमेवं षष्टिः ६. स्यात्। अथ यदि सैव त्रिज्या चतुर्विशतिार्धानि तदर्थमाह। कोटिजीवाशताभ्यस्तेत्यादि। अत्रापि त्रिज्यामिष्टमं ज्या सा भुजज्या। षोड़शं कोटिज्या सा कोटिज्या शतगुणा गोद. सतिथि १५२८ भाजिता। या तु दोा सा तु निजेन सप्ता- झवेदांशेन होना कार्या। यदि तयोरैक्य क्रियते तदा नवमं नया भवति। यद्यन्तर तदा सप्तमं स्यात्। एवं समास- भावनया नवमाद्दशमं दशमादेकादशमित्यादि। तथान्तरभाव. नया सप्तमात् षष्ठं षष्ठात् पञ्चममित्यादि। एवं प्रथम सप्तांशो- नतत्वदम्रमितं भवति। अथवा पूर्ण दोज्यों त्रिज्यांच कोटिजयां प्रकल्पा माध्यते तथापि तदेव । नत: समासभावनया हितो- यादीन्यखिलानि भवन्ति । अथवा त्रिज्यां दोजां प्रकल्पा पूर्ण कोटिजयां च प्रकल्पा साध्यते तदा त्रयोविंशमुत्पद्यते तस्मादन्तरभावनया हाविंशम् । २२। ततोऽप्येकविंशम् २१॥ एवमखिलान्यपि निष्पद्यन्ते। अथ भावनामाह। चापयोरिष्टयोरित्यादि। इष्टयोश्चा- पयोर्य दोज्यं ते कर्मभूमौ स्थाप्ये। तयोरधस्तात् कोटिज्ये च । ततः प्रथमकोटिजया द्वितीयदोज्यं या गुण्या। ततो द्वितीय- कोटिजया प्रथमदोजाया गुण्या। हे अपि विजाया भाज्ये । फलयोः समासयापैक्यभुजस्य जया भवति। अन्तरं चापान्तरस्य ना भवति । इयं सिद्धजातोऽन्यजयासाधने भावना। तद्यथा। तुल्यभावनया प्रथमजयार्धस्य प्रथमजमार्धेन सह समासभावनया हितीयं द्वितीयस्थ द्वितीयेनैवं चतुर्थमित्यादि। अयातुल्यभाव. नया। द्वितीयत्तीययो:समासभावनया पञ्चमम् । अन्तरभाव- नया प्रथम स्वादित्यादि।

·धोत्पत्तिः प्रष्टव्यासार्धे ज्वाजानार्थमा। पाखण्याचायमागाना- मित्वादि ।यारिंशैरेका ज्या लम्यते तपाद्यख्याचापांशाः । प्रतिभागण्यकाविधिरिति। विसप्तपञ्चभि ५७३ भवेत्यादिना प्रागुतप्रकारेणेकभागस्य ज्यामानीय तद्भावनातो भागदयस्यैवं तेषां भागानां ज्या साध्या सामीटत्रिज्यया हता वखनलाधि- वकिभि ३४३८ भक्ता प्रथमज्या स्यात्। तस्यास्तयैव सह भावनया हितोयाद्याः सिध्यन्ति । इति ज्योत्पत्तिवासना। समाप्तोऽयं सिद्धान्तशिरोमणिर्वासनाभाष्यसहितः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.