·'.
BIBLIOTHECA INDICA:
COLLECTION OF
Priental WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES, No. 1251.
सौन्दरनन्दं काव्यम्
आर्यभदन्ताश्वघोष प्रणौतम् ।
SIR-WILLIAM JONES
NA
LIBRARY
IMDCCXLVI-MDCCXCIVI
महामहोपाध्यायौहरप्रसादशास्त्रिणा सम्पादितम् ।
CALCUTTA:
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS,
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, 1, PARK STREET.
1910.

·26 JUN 1949
..
0154 Asv : 1
252
2529
u

·उत्सर्गपत्रम् । खम्ति । श्रीमदतिप्रचण्डभुजदण्डेत्यादि-विविध विरुदावलि- विराजित-मानोन्नत श्रीश्रीश्रीमहाराज मेजर जनरल मर चन्द्र- सम्सेर जङ्ग बाहादुर राणा जि, सि, वि. जि, सि, एस, श्रार एण्ड डि, सि, यफ अनररि कर्णेल फोर्थ गोर्खाज खोङ् लिन पिघा को काङ् राङ् स्थान प्राइममिनिष्टार एण्ड मार्शल, मेपाल करकमलेषु। थदश्वघोषः प्रवरः कवीनां चकार काव्यं रसभावपूर्णम् । माश्रयं लोकहितं गभीर बभूव तत् कालवशादिनुनम् ॥ तवाक्षयाद् भारतरत्नकोषा- दुद्दत्य यन्मुद्रितमेतदद्य। गणनुसन्धाननिविष्टपुढे गुणाज्ञतायास्तव सोऽनुभावः ॥ यथाश्वघोषस्य गुरोः प्रसादात् सुविस्तृतं राज्यमभूत् कणः । सस्का व्यमुनौवयतस्तथा ते राज्यं समृद्धश्च सभिक्षमस्तु ॥

·PREFACE. In 1898 I examined very hastily a Palm-leaf MS., greatly dilapidated, of Saundaranandam Kāvyam at the Durbar Library, Nepal. It was so dilapidated that I did not venture to turn the leaves over. I mentioned the existence of the manuscript in p. 74 of my Nepal Catalogue published in 1905. When again in Nepal in 1907 one of my first objects was to examine this manuscript very carefully. It proved to be a poem by Asvaghoṣa. But as it was impossible to make a copy from that ruined manuscript, I expressed my regret that such an important work should be obtained in such a ruined condition. The ever kind and courteous Librarian, Subba Vişņuprasāda Rāja-Bhaņņārī, brought a complete paper manuscript of the work for my inspection. It was written in the 18th century Newari hand and full of mistakes. But it delighted me to have a complete copy of one of Asvaghoşa's great epics; and I at once asked for a copy of the MS. Coming to Calcutta, I began to copy this manuscript for the press, but found the task very difficult. For modern scribes of Nepal do not know Sanskrit and change Et and y at pleasure. The 'S'as and N'as are not much cared for. The final a is in most cases dropped ; and they often make strange combination according to their fancy. The 18th century" MS. was thus full of inaccuracies, and the modern copy made for me simply added to these. When my MS. copy for the press was ready, I found it impossible to go to press with that copy, and I wondered how Prof. E. B. Cowell prepared his MS. for the press, of the Buddhacarita with two 19th century MSS. only. I knew that the Māhārāja of Nepal was very unwilling to ·ii PREFACE. lend Palm-leaf MSS. to anybody. So I did not venture for a long time to ask him for a loan of the MS. But at last I took courage and explained to him the circumstance under which I could not do without the loan, and that a good work of a great man would be lost without it. He was graciously pleased to lend me both the dilapidated Palm-leaf and the Paper manuscripts for three months, and I set to work at once. The Palm-leaf MS., which I indicate with the letters P.L.M., is complete. It has thirty-five leaves of six lines each. But the first two lines of the reverse side and the last two lines of the obverse side of every leaf are almost gone. Sometimes the lacuna invades the third and even the fourth line. There are some worm-eaten places besides. But the MS. is of great use. It is written in the 12th century Newari character. The writing agrees with that of Professor Bendall's No. 1693, dated 1165 ; and it is uniformly correct. I have, wherever possible, followed the readings of P.L.M. Where that aid was not available, I had to follow the Paper manuscript indicated by P.M., and my difficulties were great. I had to restore letters, sometimes words; I had to slightly alter the text, which I have indicated by the letter T. in the notes. Sometimes I had to carefully observe the remnants of letters in P.L.M., sometimes the top or end of a vertical stroke, sometimes a dot, sometimes the remnants of a curve to ascertain what might have been the word in that manuscript. This has necessitated the inclusion of notes on reading at the end of the work. My future critics may find fault with me, might point out errors of judgment; but I have the satisfaction of having done my best for three or four months which I passed in company with Asvaghoşa. It may not be out of place to mention here that I do not think that P.M is a transcript of P.L.M. There are remarks in the 'notes' which will show the readers that the ·PREFAOE. jii original from which P.M. has been copied is a different. MS. from our P.L.M. For P.M. sometimes gives a better reading; sometimes it supplies omissions in P.L.M. Now the question is : Is the work really by Asvaghoşa ? And my answer is in the affirmative. My reasons are as follow :- (i) The last colophon of Saundarananda in both P.L.M. and P.M. describes Asvaghoşa as Sāketaka, Suvarņākşīputra as Vadanta, Arya and Ācārya—the same colophon in fact that is given in the Tibetan version of Asvaghoşa's Buddhacarita (see Thomas' paper on Matriceta and Mahārāja Kamkalekha. Ind. Ant., 1905, September). (ii) The two works Saundarananda and Buddhacarita supplement each other in giving information about Buddha's life. His departure from the palace and his studies and meditations are given in detail in the Buddhacarita, but very briefly in Saundarananda. The establishment of Kapilavāstu as a capital is given in detail in Saundarananda, but very briefly in Buddhacarita. Buddhacarita touches only on the conversion of Nanda, but it is expanded into a whole poem in Saundarananda. (iii) The Vedic and the Paurāņika allusions are almost identical in the two works. The failings of Parāsara are mentioned in B.C. IV. 76 and in S. VII. 29. Vasiştha's failings are described in B.C. IV. 77 and S. VII. 28. The failings of Pāņdu are given in B.C. IV. 79 and in S. VII. 45. The troubles of Vyāsa with a woman of ill-fame at Benares are described in B.C. IV. 16 and S. VII. 30. The failings of Rsyazrañga, Gautam, Visvāmitra and others are similarly described in both the works. A deep knowledge of Brahminic lore is perceptible in both the works. (iv) The words सर्घ धर्मन् पुष्पवर्ष प्रविद्ध uncommon in classical Sanskrit are common in both these works. The incorrect form of yil is used in both the works. The ·iv PREFACC. collocation प्रासादसोपानंतल प्रणादं and agfafararstarfgai are common to both. उप+पद in the sense of birth, परि+ un in the sense of spending time, and 54 in the sense of standing still, are peculiar to both. Instances may be multiplied, but I need not increase the bulk of the Preface with them, (v) Peculiarities of style are the same in both. Both the works are fine examples of the Vaidarbhīrīti and Prasādagiiņa (or the perspicuity of style), with this difference, that the style of the Buddhacarita compared to the beautiful style of the Saundarananda, appears to be a little ruder. This may be owing to the want of good materials on which Cowel worked, or perhaps it was the earlier work. Deviations from Classical Sanskrit are numerically less in the Saundarananda than in the Buddhacarita. The easiness and How are greater in the Saundarananda, and the poetry deeper and more attractive. But for want of art the Saundarananda would have been equal to any of the best poems in Sanskrit. I would not venture to brand either the poetry or the language of Saundarananda as artificial. The language is popular and the poetry fascinating. To an ordinary critic Kālidāsa's fame rests on similes. If so, Asvaghoşa certainly excels him. Nothing can be simpler than the following: तां सुन्दरों चेन्न लमेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं gata इन्द्रं ध्रुवं तद् विकलं न शोभे- aiztastarfaa tilasit Compared to this परस्परेण स्पृहणीयशोभं गचेदिदं इन्दमयोजयिष्यत् ।

·PREFACE. यस्मिन् हये रूपविधानयत्नः पत्यः प्रजानां वितथोऽभविष्यत् ॥ would appear to be stale and insipid. Compare also तं गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भायानुरागः पुनराचकर्ष सोऽनिश्चयानापि ययौ न तस्थौ तरंस्तरङ्गोब्धिव राजहंसः ॥ and मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः । शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थो ॥ In the Buddha-carita are to be found all sorts of Buddhist technical terms. But in the Saundarananda the most abstruse ideas of the Buddhist philosophy are expressed in the simplest language and with the help of the most homely metaphors, as an instance - दीपो यथा निर्चतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काञ्चिद् विदिशं न काञ्चित् खेहक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥ तथा कृतौ नि तिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काश्चित् विदिशं न काचित् क्लेशक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥ XVI, 28, 29. - The four noble truths are expressed in the following terms: बाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयं ·PREFACE. . -- - दुःखक्षयो निःपारणात्मकोऽयं त्राणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्ग: XVI. 4. जरादयो नैकविधाः प्रजानां सत्यां प्रदत्तौ प्रभवन्त्यनाः प्रवात्म धोरेवपि मारुतेष न ह्यप्रसूतास्तरवश्वजन्ति ॥ XVI. 10. तज्जन्मनो नैकविधस्य सौम्य टपणादयो हेतव इत्य वेत्य तांश्छिन्धि दुःखाद् यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयाद्धि XVI. 25. The turning of the wheel of law is expressed in the following terms :- अथ धर्मचक्रमतनाभि तिमतिसमाधिनेमिमत् । तत्र विनयनियमारमधिजगतो हिताय परिषद्यवर्त्तयत् ॥ III. 11. A summary of the work is given below :- Kapila, belonging to the Gautama gotra, practised austerities like the Gautama Kaksīvān. He was second to Dīrghatapas and third of Kāvya and Angirāh. His hermitage was on the slopes of the Himavat. Some Ikşvāku Princes came to that hermitage; banished by their father at the instigation of their step-mother. Kapila became their Upādhyāya, and from the gotra of their Guru they became Gotamas though they were Kautsa before this. The sons of one father may have different gotras from accepting different Gurus, just as Rāma was Gārgya and Vāsubhadra was Gautama. These Ikşāku Princes were called Sākyas, because they lived at a spot covered by Sāka trees. One day the Rşi rose to the sky with a pitcher of water and asked them to follow him in their - Varshavn ·PREFACE. vii conveyances and told them to mark the line of water falling from the inexhaustible pitcher. Then he asked them to raise a city on the ground marked out by the water-line after his death-which happened in proper time. The Princes became unrestrained and the Rşis left the place for the Himālayas. The Princes in their roamings obtained much hoarded treasure, and with that built a splendid city, which, as it was built at the Vāstu or residence of Kapila, was named Kapilavāstu. In ancient India several hermitages were converted into cities; the most notable of them is Kausamvī, from the hermitage Kusamba. As they never imposed taxes on people against the rule of the Sāstras, this city soon became rich and populous. But a kingdom without a king is a prey to anarchy. So the Princes raised their eldest brother to the throne. After some generations Suddhodana became the king of the Sakyas. He was a good king, and an ideal man. Just at this time the gods of the Suddhāvāsa heaven were on a tour of inspection on earth with the view to find a family in which Buddha, falling from the Tuşita heaven, may be born; and they selected the Sākya family. The queen Māyā saw in a dream that a white elephant with six tusks was entering into her womb. The dream was interpreted very favourably, and a short time after Buddha was born. A younger queen gave birth to another boy named Nanda, the handsomeness of whose person earned for him the surname Sundara. Between these two sons the king shone like the Madhyadesa between Himavat and Pāripātra. Of these Nanda sought for pleasure, while Buddha was always grave and serious. He left Kapilavāstu for the purpose of practising austerities. He first went to Arāda, the preacher of emancipation, and then to Udraka, the lover of spiritual peace. But he left them as their ways did not appear to be the ·PREFACE. to in this world, he practised severe penances, but he left that lead to disease, and so he ate rice and determined to know meditate. He conquered the armies of Māra and obtained viii proper ways. Anxious to know what is the highest bliss too, as it was not the proper way. Austerities he thought the immortal. He went under a fig tree and began the unperishable truth, and in order to preach that truth he went to the city surrounded by Varaņā and Asā. There he revolved for the first time the wheel of law. Having instructed many people in Gayā, in Kāsi and at Giribraja, he went to instruct his own people at Kapilavāstu. The meeting of the father and the son was extremely pathetic, but Buddha was not moved at all. He preached and induced many people to enter the monastic order, and those who could not enter the order owing to serious family responsibilities, practised the rules of the order at home. The king, finding that his son was a much greater being, fell at his feet and received his instructions. Though the whole city was under commotion, Nanda lived in his palace, immersed in pleasures in the company of his wife, a famous beauty. The husband and the wife were very fond of each other. One day the wife asked her husband to hold a mirror before her to enable her to paint and decorate her face. She looked at the beard of her husband and began to paint her cheek in imitation of beard. The husband playfully bedewed the mirror and she was non-plussed. She felt annoyed but was at last appeased, and she finished her painting, when an old maidservant informed the Prince that Buddha came to his house for begging his food, but as no one was there to give him anything he went away. Ashamed at his conduct Nanda left the palace in spite of the protestations of his wife who, however, extorted a promise from him to come before the paint in her cheek was dry, and went in search of the Muni. He found Buddha surrounded by a large concourse of men ·PREFACE. ix and so could not approach him. He waited and waited and very late Nanda prostrated himself before Buddha and urged him to accept his hospitality. But Buddha hinted that he did not require, it. He placed his almsbowl in Nanda's hand, but Nanda was so anxious to return to his wife before the paint was dry that he wished to go back with the bowl in hand. Buddha saw this and spiritually attracted him. But Nanda's mind was bent on home. Buddha asked him to follow him to the Vihära, which Nanda had to do. There Buddha instructed him. But it had no effect. Then Vaideha Muni came to the place, and was ordered by Buddha to initiate Nanda. But Nanda positively refused to renounce the world. Vaideha Muni reported the matter to Buddha who appealed to the good sense of Nanda. "I am your elder brother. I have renounced the world. Many of the Sākyas have done the same, others are leading an ascetic life though at home. All great Rājās renounce the world and why should you not do the same." Nanda gave a reluctant consent and he was immediately shaved. Nanda wept bitterly, but in vain. Sundarī was greatly affected at the news. Her lamentations take up the whole of the 6th Canto. The next canto is devoted to the sorrows of Nanda who finds no pleasure in a mendicant life and thinks of failings of great Rşis and great kings and at last resolves to fly away from mendicant life as soon as Buddha goes out the next day for begging. The next canto begins with Maitreya, a Bhikṣu, asking Nanda how he felt. They go to a retired spot where they argue out the question in full, in two cantos, the 8th and 9th. The 8th condemns the company of females and the 9th is directed against pride in general. Nanda was inexorable, and so Maitreya reported the affairs to Buddha who sent for Nanda, and finding him unshaken in his 1 ·X PREFACE. determination, took his hand and went up to heaven. They passed like birds through the Himalayan regions, which are described with great power and fancy. Then Buddha saw a she-monkey with one eye only, and asked if Nanda's wife was better than that blind creature. Nanda said infinitely better.' Then they passed to heaven, where the Apsaras caught the fancy of Nanda, who thought the distance between those and his wife was as great as that between her and the one-eyed monkey. He was anxious to get those, but Buddha told him that they could be had only by the practice of austerities, and Nanda consented to practise them for the sake of heavenly damsels, Buddha standing guarantee for his success. Nanda got weak and emaciated by his penances. He was austere but his heart was all for the heavenly damsels Ananda came to him, congratulated him for his change of front and asked him if it was true that he was practising austerities for the sake of Apsaras. Being replied in the affirmative, he began a tirade against the enjoyments of the world and even those in heaven, all of which he declared to be transitory. The tirade had the desired effect. It produced a sense of shame. Nanda forgot his wife for the Apsaras and he now forgot the Apsaras for immortality. He became bold enough to approach Buddha and tell him that he was no longer anxious for the heavenly damsels. Glad to hear this from Nanda, Buddha lectured to him for nearly five cantos and then asked him to meditate on peace and spiritual advancement. At the beginning of the 17th Chapter Nanda retires to a forest for deep meditation. Не is successful. He gets to the door of Nirvana. tises the four meditations, understands the evanescent character of the world, and becomes an Arhat. Grateful for what Buddha had done for him, he comes and takes the feet of the great preacher who orders him not to be satis- He prac- ·भाउमा PREFACE. xi . fied with his own emancipation but to emancipate others also. Herein comes the distinctive creed of Mahāyāna. He goes out, sees his wife and relations, but quite a different Nanda. With this the book comes to an end, worthy of a great poet and of a great preacher. इत्यहतः परमकारुणिकस्य शास्तु: मूर्छा वचश्च चरणौ च समं ग्टहीत्वा । खस्थः प्रशान्तहृदयो विनिरत्तकार्यः पार्थान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥ भिक्षार्थ समये विवेश च पुरं दृशौर्जनस्याक्षिपन् । लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निःस्पृहः ॥ निम्मोक्षाय चकार तत्र च कथाः काले जनायार्थिने नैवोन्मार्गगतान् जनान परिभवनात्मानमुत्कर्षयन् ॥ There are two more verses in which the poet explains the object of the poem. They are :- इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगर्भाकृतिः श्रोतृणां ग्रहणार्थमन्यमनसां काव्योपचारात् कृता । यन्मोक्षात् कृतमन्यदत्र हि मया तत् काव्यधम्मात् कृतम् पातुं तिक्तमिवौषधं मधयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ॥ प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात् प्रतिहतं काव्ययाजेन तत्त्वं कथितमिह मया मोक्षपरमिति ॥ तद् बुद्ध्वा शामिकं यत् तदवहितमितो न ललितम् पांशुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकरं चामौकरमिति ॥ This shows that the poet wrote other works not of a poetical nature. This work he wrote काव्यधर्मात् ; other works he wrote मोक्षात् (that is, for liberation, emancipation, philosophy). By this Asvaghosa certainly alludes to his philosophical works, many of which are mentioned in Nanjio's Catalogue of the Chinese Tripitaka, and one of which has been translated from Japanese into English.

·xii PREFACE. Nāgārjuna is the founder of the Madhyamaka theory of the Mahāyāna school. He is often called the founder of the Mahāyāna itself. This is wrong, for the word Mahāyāna was known before him. Asvaghoşa has a book named Mahāyānasraddhotpāda Šāstra ; and even before him there were works of the Mahāyāna school, for instance, the Lankāvatāra Sūtra and the Srīmālasūtra are known as Māhāyāna Sūtras. So Nāgārjuna was the founder of one of the sects of the Māhāyāna school. The Mādhyamaka theory did not exist before him. The theory of Sūnyatā is the essence of the Mādhyamaka theory. But in Saundarananda the idea--even the word Sünyata-does not occur. So Asvaghoṣa seems to have belonged to some earlier school of the Māhāyāna, and that school, believe, was Yogācāra. He often speaks of the practice of Yoga and uses the word Yogācāra twice. (See XIV, 19, and XV, 68.) The Vibhāṣā commentary is said to have been composed in the third council of Kaniska, and the Vaibhāșika school of philosophy had its origin at that time. So Yogācāra comes between the Vaibhāsika and the Madhyamaka. I NANDA LEGEND FROM SANSKRIT SOURCES. In Buddhacarita S.B., Chapter XIX, " The princes, too, of the Sākya tribe, their mind enlightened to perceive the perfect fruit of righteousness, 1583. * Entirely satiated with glittering joys of the world, forsaking home, rejoiced to join his company '(become hermits). Ananda, Nanda, Kinpi (Kimbila), Aniruddha, 1584. Nandupanada, with Kundadana, all these principal nobles and others of the Sākya family, 1585. 1586 From the teaching of Buddha became disciples and accepted the law." Kern's Manual of Indian Buddhism, page 28, note 46 >> ·PREFACE. refers to the 35th legend of the Bhadra Kalpāvadāna in which Sundara and Sundarananda appear synonymous with Nanda. But unfortunately the Asiatic Society's copy of the Bhadra Kālpāvadāna contains 34 legends only. The story of Nanda in the Pāli literature :- In the Dhammapada the following verses (Dhp. Nos. 13 and 14) are said to have been uttered by Buddha referring to Nanda. Yathā agāram ducchannam Vuţthī samativijjhati Evam abhāvitam cittam Rāgo samativijjhati, Yathā agāram succhannam Vuţthī na. samativijjhati Evam Şubhāvitam cittam Rāgo na samativijjhati. The first verse was said with reference to Nanda's state of mind before conversion, and the second with reference to his state of mind after the attainment of sambodhi. The commentary on these verses gives in full the story of his conversion. It runs thus: * * * * tato dutiyadivase Nanda-kumārassa abhisekagehappavesana-vivāha-mangalesu vattamānesu (satthā), piņņā ya pavisitvā Nandakumārassa hatthe pattam datvā mangalam vatvā uţthāyāsanā pakkamanto kumārassa hatthato pattam na ganhi. So pi Tathāgats gāravena pattam vo bhante ganhathā ti vattum nā sakkhi; evam pana cintesi ; * sopānasīse pattam ganhissatīti?; satthā tasmim pi thāne na ganhi. Itaro "sopānapādamūle ganhissatīti' cintesi; satthā tatthāpi na ganhi. Itaro 'rājañgane ganhissatīti! cintesi; satthā tatthāpi ganhi. Kumāro nivattitukāmo aruciyā gacchanto satthu gāravena 'pattam ganhathā 'ti vattum na sakkoti ; idha ganhissati, ettha ettha ganhissatīti cintento gacchati. na ·xiv. PREFACE. Tasmir khane Janapadakalyāniyā ācikkhińsu: 'ayye Bhagavā Nandarājānam gahetvā gato, tumhehi tam vinä karissatīti. Să udakabindūhi, paggharanteh 'eva addhullikhitehi kesehi vegena gantvā; 'tuvata:n kho ayyaputta āgaccheyyāsīti’āha. Tam tassā vacanam tassa hadaye tiriyam patitvā viya thitam; satthāpi tassa hatthato pattam aganhitvā va tam vihāram netvā: pabbajissasi Nanda' ti āha. So Buddhagāravona na pabbajissāmīti avatvā āma pabbajissāmīti āha. Satthā: tena "hi Nandaṁ pabbājethā' ti āha, satthā kapilapuram gantvā tatiyadivase Nandam pabbājesi . * * * * ** ** ** . . . Evaṁ satthari Jetavane viharante āyasmā Nando ukkanthitvā bhikkhūnam etam attham ārocesi: 'anabhirato aham āvuso, brahmacariyam carāmi, na sakkomi brahmacariyam santānetum, sikkham paccakkhāya hinayāvattissāmīti. Bhagavā tam pavattim sutvā āyasmantari Nandan pakkosāpetvā etad avoca : saccam kira tvar Nanda sambahulanam bhikkhūnam evam ārocesi : "anabhirato aham hīnāyāvattissāmīti." Evam bhante ti'! kīssa pana tvam Nanda anabhirato brahmacariyam carasi, na sakkosi brahmacariyam santānetum sikkham paccakkhāya hīnāyāvattissasīti.” Sākiyānī mar bhante Janapadakalyānī gharā nikkhamantassa addhullikhitehi kesehi apaloketvā etad avoca --" tuvatam kho ayyaputta āgaccheyyāsīti," sa kho abam bhante tad anussaramano anabhirato brahmacariyam carāmi.. hīnāyāvattissāmīti ? Atha kho Bhagavā āyasmantari Nandam bāhāya gahetvā iddhibalena tăvatimsa-deyalokam nento antarāmagge ekasmim jhāmakkhette jhā makhānuke nisinnam chinna-kanna-nāsā-nañguttham ekam paluttha -makkatim dassetvā tāvatimsabhavane Sakkassa devarañño upatthānam agatāni kakuțapādâni pañca accharāsatāni dassesi ; kakutapādānīti rattavannatāya pārāpata-pāda ·PREFACE. XV 3 -sadisāni pādāni. Dassetvā ca pan' āha : 'tvaṁ kim maññasi Nanda katamã nu kho abhirupatarõ va dassanĩyatarĩ vã pāsīdikatarũ vã sẵkiyāni vã Janapadakalyễ -ņi imāni vā pañca accharāsatāni kakutapādānīti ? seyyathā pi sā bhante chinna-kaņņanāsā-nanguttha-paluttha-mkkați evam eva kho bhante sākiyānī Janapada kalyāṇī imesa ṁ pañcannam accharāsatānań upanidhāya sankham pi na upeti, kalam pi na upeti, kalabhāgam pi na upeti; atha kho imān'eva pañca accharā-satāni abhirūpatarāni c'eva dassanīyatarāni ca pāsādikatarāni cā ti. Abhirama Nanda aham te păţibhogo pañcannam accharāsatānam pațilābhāya kakuta-pādīnam ti. Sace mañ bhante Bhagavā pāțibhogo abhiramissām'aham bhante bhagavati brahmacariyā’yāti. Atha kḥo Bhagavā āyasmantam Nandam gahetvā tattha antarahito Jetavaneyeva pāturahosi. Assosum kho bhikkhũ: "āyasmā kira Nando Bhagavato bhātā matucchāputto accharānam hetu brahmacariyam carati, Bhagavā kir’assa pāțibhogo pancannaṁ accharāsatānam pațilabhāya kakutapādīnam'ti. Atha kho āysmato Nandassa sahāyakā bhikkhū āyasmantam Nandam bhatakavādena ca upakkitakavādena ca samudācaranti: bhatako kirāyasmā Nando, upakkitako kirāyasmā Nando, accharānam hetu.... ....... kakuţapādīnam'ti. Atha kho āyasmā Ānando sahāyakānam bhikkhûnan bhatakavādena ca upakkitakavādena ca attiyamāno harāyamāno jigucchamāno eko vūpakuţtho apnamatto ātāpī pahitatto viharanto, no cirass'eva, yass'atthāya kulaputtā sammad agārasmā anagāriyam pabbajanti tadanuttarań brahmacariyapariyosānam ditthe va dhamme sayam abbiññā sacchikatva, khīņā jāti, vusitam brahmacariyam, katam karaṇīyam nāparam itthattayaºti abhiññāsi; aññataro ca kho panº ấyasmã arahatam ahosi. Ath' ekā devatā rattibhāge sakalam Jetavanam obhăsetvā Satthāram upasankamitvā vanditvā ārocesi: āyasmā eya ·xvi PREFACE. bhante Nando Bhagavato mātucchāputto āsavānam khayā . . upasampajja Viharati. Bhagavato pi kho ñãnam udapādi, Nando āsavānam khayā... -upasampajja viharatīti: So pāyasmā tassā rattiyā accayena Bhagavantam upasamkamitvā Vanditva etadavoca: yam me bhante Bhagavā pāțibhogo pañcannaṁ accharasatānam pațilābhāya kakuța pādīnań, muñcām'ahan bhante Bhagavantaſ etasmā patissavā'ti. Mayā pi kho Nanda.cetasă ceto pațicca vidito. " Nando āsavānam khaya.... viharatīti ;” devatā pi me etam attham ārocesi, ' āyasmā Nondo...... Viharati; yadeva kho te Nanda anupādāya āsavehi cittam vimuttam, athāhar mutto etasmā patissavā' ti. In the Theragāthā we find the following two significant verses put into the mouth of Nanda :-- Ayonisomanasīkārā maņdanam anuyuñjisam, Uddhato capalo cāsim kämarāgena attito. Upāyakusalenāham buddhenādiccabandhunā Yoniso pațipajjitvā bhave cittain udabbahinti. (Theragāttā verses 157, 158). These verses were said by Nanda after he became an arhat. * *** * * Of Nanda's wife we have the following references in Pāli literature. The following verse in the Dhammapada was said by the Buddha with reference to her :- Atthīnam nagaram katvä mansalohitalopanam, Yattha jarā ca maccu ca, māno makkho ca ohito. (Dhp. Verse 150.) On account of her beauty she used to be called Rupanandā, Sundarīnandā and Janapadakalyāņi. The commentary on the above verse contains the following story relating to her:

·PREFACE. xvii * * * sā kira ekadivasam cintesi: mayham jetthabhātiko pi rajjasiriṁ pahāya pabbajitvā loke aggapuggalo Buddho jāto, putto pi'ssa Rāhulakumāro pabbajito, bhattā (?) pi me pabbajito, mātā pi me pabbajitā, aham pi ettake ñātijane pabbajite gehe kim karissāmi, aham pi pabbajissāmīti bhikkhunī upassayaṁ gantvā pabbaji ñātisinehen’eva no saddhāya ; abhirūpatāya Rūpānandā ti paññāyi. Sā satthā kira rūpam aniccam.... vadatīti sutvā, so evaņ dassanīye pāsādike mamapi rūpe dosaṁ katheyyā’ti satthu sammukhibhāvam na gacchati. Rūpanandā bhikkhunīnamc'eva upāsikānam ca santikā Tathāgatassa gunakatham sutvā cintesi : ativiya me bhātikassa vaņņam kathenti, ekadivasam me rūpe dosaṁ kathento tittakam kathessati, yaņ nūnāham bhikkhunīhi saddhim gantvā attānam adassetvā Tathāgataṁ passitvā dhammar sunitvā āgaccheyyanti. Sā: Sā: aham ajja dhammasavanam gamissāmī'ti' bhikkhunīnam ārocesi. Bhikkhuniyo: 'cirassaṁ vata Rūpanandāya satthu upatthānam gantukāmatā uppannā, ajja satthā imam nissāya vicittadhammadesana desissatīti' tutthamānasā tam ādāya nikkhamimsu. Sã nikkhantakālato patthāya, aham attānam n'eva dassessāmīti'cintesi. Satthā : 'ajja Rūpanandã mayhan upatthanam agamissati, kidisi nu kho tassă dhammadesanā sappāyā ti cintetvā, rūpagarukā esā, attabhāve balavasinehā, kanthakena kanthakuddharanam viya, rūpen’eva assā rūpanimmadanam sappāyam ti sannitthānam katvā tassā vihāram pavisanasamaye ekam abhirūpam itthim soļasavassuddesikam rattavatthanivattham sabbabharanapatimanditan vījanim gahetvā attano santike thatvā vījamānam iddhībalena abhinimmi. Tam kho pana itthim satthā c'eva passati Rūpanandāca. Sā bhikkkunīhi saddhiṁ pavisitvā bhikkhunīnam pitthipasse thatvā pañcapatiţthitena sathāram vanditvā bhikkhunīnam antare nisinnā pādantarato patthāya satthāram ·xviii PREFACE. olokentī lakkhanavicittam anuvyañjanasamujjalam byāmappabhāparikkhittam satthu sarīram disvā puņņacandasassirikan mukham olokentī samīpe thitam itthirūpam addasa. Sā tam oloketvā attabhāvar olokentī, suvannai rājahamsiyā purato kāka sadisam attānam amaññi. Iddhimayam rūpam ditthakālato patthāya eva hi’ssā akkhīnibhamimsu. Sā: 'aho imissā kesa sobhanā aho nalātā sobhanā’ti sabbesam sarīrappadesānaṁ rūpasiriyā samākaddhitacittā tasmim rūpe balavasinehā ahosi. Satthā tassā tattha abhiratim ñatvā dhammam desento va tam rūpam solasavassuddesikabhāvam atikkamitvā visativassuddesikabhāvaṁ katvā dassesi. Rūpanandā oloketvā 'na vata idam rūpam purimasadisam ti’ thokan virattacittà ahosi. Satthā anukkamen'eva tassā itthiyā sakimvijātavan. ņam majjhimitthīvaņņam jarājiņņamahallitthīvannañ ti dassesi. Sā’pi anupubbeneva idaṁ antarahitan idam pi antarhitam ti jarājiņņakāle tam virujjamānam gopānasīvañkam dandaparāyaṇam pavedhamanan disvā ativiya Virajji. Atha satthā tam vyādhinū abhibhūtam katvā dassesi. Sa tam khane yeva dandam ca tālavantham ca chaddetvā mahāviravan viravamanā bhūmiyam patitvā sake muttakarīse nimuggā aparāparam vaddhī. Rūpanandā tam pi disvā ativiya virajji. Satthāpi tassā itthiyā maraṇam dassesi. Sā tam khaṇam yeva uddhumātukabhāvam āpajji. Navahi vaņamukhehi pubbabandiyo (?) c'eva pulavā ca paggharimsu. Kākādayo sannipatitvā vilimpimsu. Rūpanandā oloketvā ayam itthi imasmim yeva țhāne jarampattā, vyādhippattā, maranappattā. Imissāpi attabhāvassa evañ evam jară vyādhimaraṇāni âgamissantīti attabhāvam aniccato passi. Aniccato ditthattā evaṁ pana dukkhato anattato ditthā yeva hoti. Ath’assā tayo bhavā ādittā viya gehā, gīvāya baddhakunapam viya ca upaţthahimsu; kammatthānābhimukham cittaṁ pakkhandi. Satthā tāya aniccato ditthabhāvam ñatvā, sakkhissati nukho sayam eva attano ·PREFACE. xix patittham kātum' ti olokento nasakkhissati, bahiddhā paccayam laddhum vattati ti cintetvā tassā sappāyavasena dhammaṁ desento äha : Āturam asucim pūtim passa Nandesamussayam Uggharantam paggharantam bālānam abhipat. thitam Yathā idam tathā etam yathā etam tathā idam, dhātuto suññato passa mā lokam punarāgami, bhave chandam virājetvā upasantā carissasīti * ** sk * ** * Nandā desanānusārena ñānam pesetvā sotāpattiphalam pāpuņi. In the Therī gāthā the following verses have been attributed to Nandā :- Āturań asucim pūtim passa Nande samussayam Asubhāya cittam bhāvehi ekaggam susamāhitan. Yathā idam tathā etam yathā etam tathā idam Duggandham pūtikaṁ vāti bālānamabhinandita. Evam etam avekkhantī rattindivam atanditā Tato sakāya paññāya abhinibbijja dakkhisam. Tassā me appamattāya vicinantiyā yoniso Yathābhūtam ayam kāyo dittho santara-bāhiro. Atha nibbind'aham kāye ajjhattam ca Virajj'aham, Appamattā visamyuttā upasant'amhi nibhutā. (Therī gāthā, verses 82-86.) In the Paramatthadīpanī, in the commentary on these verses, we find a short story which is substantially the same as that given in the commentary on the 150th verse of the Dhammapada, quoted above, with this difference, that the verses put into the mouth of the Buddha, are a little different there and agree with the Therīgāthā verses 82–84 quoted above. The commentary says that of the five verses attributed to Nandă in the Therīgātbā, the first ·verse. on. case, now at the foot of it, at the head of the stair- PREFACE. three verses are the words of the Buddha and quoted only The by Nandā, and the last two are her own sayings. Apadānas also contain substantially the same stories in DIFFERENCE BETWEEN THE PĀLI AND THE SANSKRIT VERSION. In Saundarananda Buddha entered the house when Nanda and his wife were both immersed in pleasure, in the Pāli version Buddha entered the palace where arrangements were complete for the marriage and coronation of Nanda. The placing of the almsbowl in Nanda's hand is given in both the versions. But in Pāli Nanda is represented as In the Sanskrit, he was anxious to return with the bowl in his hand. In the Sanskrit version Nanda extorts a promise from her husband to return before the paint on her cheek was dry, but in the Pali, she cried out to her husband to return quickly. In Pāli it is not stated who converted Nanda, but in Sanskrit he is converted by Vaideha muni (Ananda). He made several attempts to retum home in Sanskrit. But in Pāli he simply said that he was practising austerities against his own will. The shemonkey in Sanskrit is one-eyed, but in Pāli she is without nose, ears and tail. When Nanda was practising austerities for the sake of the heavenly damsels, Ananda only upbraided him in the Sanskrit version, but in Pali he is made the butt of ridicule of all the bhikṣus. For the quotations from Pāli I am indebted to my friend Professor Nīlamaņi Cakravartī, M.A., of the Presideney College, Calcutta, who has throughout the printing of Saundarananda evinced a genuine interest in the work. It has been said that Saundarananda is not known either in China or in Tibet. But there is ample evidence to shew that the work was known and studied in Bengal ·PREFACE. in the beginning of the 15th century of the Christian Era. Sarvvānanda Banerji, who wrote a commentary on the Amarakoşa, cites Saundarananda as an authority. Pandita Seşagiri Sastrī thinks that the commentary was written between 1417 and 1431. In the latter year another commentary on the Amarakoşa was written by Bịhaspati with the title of Rāyamukuța. In that commentary, too, Saundarananda has been cited as an authority.2 This shows the popularity of the work in Bengal at that time. The author Asvaghoşa has been described as the son of Suvarnākṣī, an inhabitant of Sāketa, Ārya, Bhadanta, Mahāpaņạita and Mahāvādin. All this points him out as à great Buddhist preacher and writer. Nanjio attributes seven works to him and Suzuki enumerates eight works as composed by him. The awakening of faith in Mahāyāna translated by Suzuki into English belongs undoubtedly to the Mahāyāna school. But the doctrine of Sūnyavāda or spiritual nihilism of Nāgārjuna has not yet been developed, while the idea of saving others and not being contented with the saving of one's own soul differentiates Asvaghoşa's doctrines from the older Srāvakayāna, which remains content with one's own salvation only. There is an Indian tradition preserved in China that Asvaghoşa was the spiritual preceptor of Kaniska, the great Indo-Scythian monarch of Peshwar. In the list of patriarchs of Buddhism his place is third in the descending line from that of Pārsva, who presided at the great council of Kaniska, and third in the ascending line from Nāgārjuna, the founder of Sünyavāda. All this shows that he must have flourished about the end of the 1st century A.D. Because Nāgārjuna's date is very nearly fixed by the incription of his prašisya in the Jaggayyapeta Stupa. That 1 Report on a search of Sanskrit and Tamil Manuscripts for the years 1893-94, pp. 24 and 32. Z.D.M.G., p. 117. 3 See Arch. Rep., South Ind., Burgess, p. 112, 2 ·xxii PREFACE. inscription is written in the third century Kusan Brahmi (and not in later Gupta as Burgess seems to suppose in putting it down at 600 A.D.), so Nāgārjuna must have flourished two successions before him, i.c., about the end of the 2nd century A.D., and Asvaghosa two successions previous to Nāgārjuna, and so he must have flourished about the end of the 1st century. It may be suggested here that the inscription in the Asoka pillar at Sāranātha recording something of Rājā Asvaghoşa in the 40th year (of Kanişka) (?), may be referred to our author, as powerful monks even in our days have the appellation of Rājā and Mahārāja given to them. Thus there is a chain of evidence to connect our author with the early period of Indo-Scythian dominion in India. As to the place of his birth Suzuki cites several Indian traditions known in China and concludes that he may have been born anywhere in India but in the north. But the tradition embodied in the colophon of the palmleaf manuscript of Nepal written undoubtedly in the 12th century is much more reliable than echoes of Indian traditions from China ; and according to that tradition he was an inhabitant of Sāketa, a city in the modern province of Oudh. That he was a Brahmin by birth is evident from his intimate knowledge of the Vedic lore displayed both in Sāundarananda and Buddhacarita. Besides the works attributed to him by Nanjio and Suzuki there is another work known in India alone which has undergone a peculiar transformation in the hands of the followers of Samkara. This work is entitled Vajrasūcī or the diamond-needle. It is a polemical work written with great power against the caste-system. Professor Bendall describes it in his Cambridge Catalogue. Rev. Mr. Williamson got a copy of the work at Elichpur, in the 1 Epi. Ind., Vol. VIII, pp. 171, 172.

·Asvaghoşa in that work with those in Blue 22tą, and PREFACE. xxiii Berars, published it in 1839 with a refutation by a Brāhmaņa, entitled Vajrasūcītanka. A MS. of the work is to be found in our Library. But in our Library there are other copies of the Vajrasūcī written almost in the same words but regarded as Upanişads and attributed to Samkarācārya. It shows how deeply the Advaitamata is indebted to the great writers of the Mahāyāna school. The Kavivacanasamuccaya, an anthology discovered by me in Nepal quotes Asvaghosa. It would be exceedingly interesting to compare the verses attributed to Saundarananda. But the work is not in India. It has been borrowed by Mr. Thomas of the India Office Library, who is editing it and who will undoubtedly make the comparison, which I am not in a position to do. thing is certain. The MS. is written in the 10th century character and the latest poets mentioned are Bhavabhūti, Murāri and Rājasekhara, who flourished in the 8th, 9th and 10th centuries, respectively. The work may be safely put down in the 10th century, shewing that at that time Asvaghoșa was counted among the great poets of India. So popular was Asvaghosa in ancient and medieval India that many other poets have been confounded with him. Just as in Bengali common tradition, any pretty story or any smart saying is attributed to Kālidāsa, so the works of many minor poets used in ancient India to be attributed to the great poet of Buddhism. Mr. Thomas has ably dealt with these, --what he, following Tārānatha, calls different names of Asvaghoşa-in his article in the Album Kern and in his paper on Mātriceta and Mahārāja Kanikalekha in the Indian Antiquary, September, 1903, so that I need not discuss the question here at all. But one 1 My Rep. for 1895 to 1900, pp. 21 and 22.

·सौन्दरनन्दम् काव्यम्। प्रथमः सर्गः। ॐ नमो बुद्धाय । गोतमः कपिलो नाम मुनिर्धर्मभृतां वरः । बभूव तपसि श्रान्तः काक्षौवानिव गोतमः ॥१॥ अशिश्रियत् यस्य ततं दीप्तं काश्यपवत्तपः । सुश्रियाय च तदृद्धौ सिद्धिं काश्यपवत् पराम् ॥२॥ हविषे यश्च खात्माथें गामभुक्षत् वशिष्ठवत् । तपःशिष्टेषु शिषु गामधु(धो)क्षत् वशिष्टवत् ॥३॥ माहात्म्यात् दौर्घतपसो थो द्वितीय इवाभवत् । तृतीय व यश्चाभूत् काव्याङ्गिरमयो द्धिया ॥४॥ तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्व हिमवतः शुभे। क्षेत्र चायतनञ्चैव तपमा माश्रयो ऽभवत् ॥५॥ ३चारबौरुत्तरुवनः प्रस्निग्धमृदुशाइलः । हविधूमवितानेन यस्मदाभ्र दवाबभौ ॥६॥ मृदुभिः सैकतैः स्निग्धैः केसरास्तरपाण्डुभिः । भूमिभागैरसंकीणैः साङ्गराग वाभवत् ॥१॥ १ P. M. तस्या T. ३ P. M. चरु. T. ५ केसरारणपाण्डुभिः। २ P. M. याश्रियो T. 8 P. M. स्पैकटः T. ६ P. M. सारुराग । 1 ·सौन्दरनन्दं काव्यम् । शुचिभिस्तीर्थसंख्यातैः पावनै र्भावनैरपि । बन्धुमानिव यस्तस्थौ सरोभिः ममरोरुहः ॥८॥ पर्याप्तफलपुष्याभिः मर्वतो वनराजिभिः । शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव ॥८॥ नौवारफलसन्तुष्टैः स्वस्थैः शान्तैरनुत्सुकैः । आकौर्णोऽपि तपोम्सङ्गः शून्यशून्य वाभवत् ॥ १० ॥ अनौनाम् हयमानानाम् शिखिनाम् कूजतामपि । तीर्थानाञ्चाभिषेकेषु शुश्रुवे तत्र निस्वनः ॥११॥ विरेजुः हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासुरे वेदिषु । मलाजैर्माधवीपुष्पैरुपहाराः कृता इव ॥१२॥ अपि चुद्रमृगा यत्र शान्ताश्चेरुः समं मृगैः । शरण्येभ्यस्तपखिभ्यो विनयं शिक्षिता इव ॥१३॥ मन्दिग्धेऽपि पुनर्भावे विरुद्धेवागमेष्वपि । प्रत्यक्षिण वाकुव्वस्तपो यत्र तपोधनाः ॥ १४ ॥ यत्र स्म मौयते' ब्रह्म कैश्चित् कैचित् न मौयते । काले निमौयते सोमो न चाकाले प्रमीयते ॥१५॥ निरपेक्षा]जरौरेषु धर्मं यत्र स्वबुद्धयः । संहष्टा व यत्नेन तापमास्तेपिरे तपः ॥१॥ १ P. M. सुस्थैः । ३ P. M. प्रदक्षिण। ५P. M. निलौयते। ७ P. M. प्रलोयते । २ P.M सुममध्यास । 8 P. M. लोयते। ६ P. M. भूमौ। P. M. योन।

·प्रथमः सर्गः श्राम्यन्तो मुनयोः यत्र स्वर्गायोयुक्तचेतसः । तपोरागेण धर्मस्य विलोपमिव चक्रिरे ॥१७॥ अथ तेजस्विसदनं तपःक्षेत्र तमाश्रमम । केचिदिच्चाकवो जग्म राजपुत्रा विवत्सवः ॥१८॥ सुवर्णस्तम्भव णः सिंहोरस्का महाभुजाः । पात्रं शब्दस्य महतः श्रियाञ्च विनयस्य च ॥१६॥ अहरूपा ह्यनहस्य महात्मानश्चलात्मनः । प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भातव्यस्य यवीयमः ॥२०॥ मानशुल्कादुपगतां ते श्रियं न विषेहिरे। ररचुश्च पितुः सत्यं यस्माच्छिश्रियिरे वनम् ॥२१॥ तेषां मुनिरूपाध्यायो गोतमः कपिलोऽभवत् । गुरोगाबादतः कौत्सास्ते भवन्ति स्म गौतमाः ॥२२॥ एक पित्रोर्यथा भ्रात्रोः पृथग्गरुपरिग्रहात् । राम एवाभवत् गार्यो वासुभद्रोपि गोतमः ॥२२॥ शाकवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच चक्रिरे । तस्मादिक्ष्वाकुवंश्यास्ते भुवि शाक्या इति स्मृताः ॥२४॥ १ P. M. तेजाखसदने । ३ P. M. विवस्वभूः। P. M. श्रियाच । ७ P. M. सरक्षश्च । है P. M. शोकरक्षपरिच्छन् । २ P. M. .क्षत्रं। 8 P. M. मेदतः । ६ P. M. ह्यनेहस्य । c P. M. गर्यो।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । स तेषां गोतमश्चक्रे खवंशमदृशौः क्रियाः । मुनिरुवः कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः ॥२५॥ कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विनः । वाल्मीकिरिव धौमांश्च धीमतोः मैथिलेययोः ॥२६॥ तदनं मुनिना तेन तैश्च क्षत्रियपुङ्गवैः । शान्तां गुप्ताञ्च युगपत् ब्रह्मक्षत्र श्रियं दधे ॥ ९ ॥ अथोदकलसं ग्टह्य तेषां वृद्धिचिकौर्षया । मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान् ॥२८॥ आपतत्कलशादस्मात् अक्षय्यम लिलात् महीम् । धारा तामनतिक्रम्य मामन्वे(व)त यथाक्रमम् ॥२८॥ ततः परममित्युत्का शिरोभिः प्रणिपत्य च । रथानारुरुडः सर्व शौघ्रवाहनस्लवृतान् ॥३.॥ ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्यै भोगतः । तदाश्रममही[] यां तु परिचिक्षेप वारिणा ॥२१॥ अष्टापदमिवालिख्य निमित्तैः सुरभौवत[]म् । तामुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसतानिदम् ॥३२॥ अस्मिन् धारापरिक्षिप्ते नेमिचिकितलक्षणे । निर्मिमौवं पुरं यूयं मयि याते चिविष्टपम् ॥१३॥ ततः कदाचित् ते वीराः तस्मिन् प्रतिगते मुनौ । १ P. M. सदृशाः क्रियाः । २ P. M. मनिराळ। ३ P. M. निर्मिताध्वं TI ·प्रथमः सर्गः। ५ बभ्रमुः] यौवनोद्दामा गजा व निरङ्कुशाः ॥३४॥ बड़ाष्टाङ्गुलित्राण हस्ताधिष्ठित कार्मुका:] । शराध्यातं महावृणं व्यायता विद्धवाससः ॥३५॥ जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च । अनु]चकुर्वनस्थस्य दौमन्तेर्देवकर्मणः ॥३६॥ तान् दृष्ट्वा प्रकृति यातान् वृद्धवान्] व्याघ्रशिशूनिव । तापसास्तत् वनं हित्वा हिमवन्तं सिषेविरे ॥३०॥ ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यं तैः शून्यचेतसः । पश्यन्तो मन्युना तप्ता व्याला इव निशश्वसुः ॥३८॥ अथ ते पुण्यकाण: प्रत्युपस्थितवृद्धयः । तत्र तज्ज्ञैरुपाख्यातान् अवापुमहतो निधौन् ॥३६॥ अलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्तये । निधयो नैकविधयो भूरयस्ते गतारयः ॥४०॥ ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः । तस्मिन् वास्तुनि वास्तु ज्ञाः पुरं श्रीमन्यवेशयन् ॥४१॥ सरिदिस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथम् । शैलकल्पमहावप्रम् गिरिव्रजमिवापरम् ॥४२॥ पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणम् । १ P. M. यविनोदासा T. ३ P. M. हस्तविटित T. ५ P. M. व्याजा T. २ P. M. बदगोष्ठाङ्गुलिवाणा T. BP. M. तां T. P. M. रायनम् । ६ ·' सौन्दरनन्दं काव्यम् । . दृ हर्म्यमालापरिचितम् कुहिं हिमगिरेरिव ॥४३॥ वेदवेदाङ्गविदुषः तस्थुषः षट्स कर्मसु । शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजोजपन् ॥४४॥ तद्भूमेरभियोकृणाम् प्रयुक्तान् विनिवृत्तये । यत्र स्वेन प्रभावेन मृत्यैर्दण्डानजीजपन् ॥ ४ ॥ चारित्रधनसम्पन्नान् सलज्जान् दौर्षदर्शिनः । अर्हतोऽतिष्ठपन् पैत्रे शूरान् दक्षान् कुटुम्बिनः ॥ ४६॥ व्यस्तैस्तैस्तैर्गुणैर्युक्तान् मतिवाग्विक्रमादिभिः । कर्मसु प्रतिरूपेषु सचिवांस्तान न्ययूयुजन् ॥ ४ ॥ वसुमद्भिरविभ्रान्तरलंविौरविस्मितेः । यभासे नरैः कौर्णम् मन्दरः किम्बरैरिव ॥४८॥ यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रौतिचिकौर्षया । श्रीमन्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचौकरम् ॥४८॥ शिवाः पुष्करिणीश्चैव परमाय्यगुणाम्भमः । नाज्ञया चेतनोत्कर्षात् दिक्षु माख चौखनन् ॥५०॥ मनोज्ञा[:] श्रीमतौः प्रष्ठौः पथिकूपवनेषु च । सभाः कूपवतोश्चैव ममन्तात् प्रत्यतिष्ठिपन् ॥५१॥ हत्यश्वरथसङ्कौणे असतौर्णमनाकुलम् । अनिगूढार्थ विभवम् निगूढज्ञानपौरुषम् ॥५२॥ १ P. M. षष्ठी २ P. M. अनिगूढार्थि।

·प्रथमः सर्गः। सन्निधानमिवार्थानाम् श्राधानमिव तेजसाम् । निकेतमिव विद्यानाम् सङ्केतमिव सम्पदाम् ॥५३॥ वासवृक्षं गुणवताम् आश्रयं शरणैषिणाम् । अानतं कृतशास्त्राणाम् पालानं बाहुशालिनाम् ॥५४॥ समाजैरुत्मवैः दायैः क्रियाविधिभिरेव च । अलंचक्रुरलवी-स्ते जगद्धाम तत्पुरम् ॥५५॥ यस्मादन्यायतस्ते च कञ्चिन्नाचौकरत्करम् । तस्मादल्पेन कालेन तत्तदापूपुरन् पुरम् ॥५६॥ कपिलस्य च तस्यर्षस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि । यस्मात्ते तत् पुरञ्चक्रुः तस्मात् कपिलवास्तु तत् ॥५॥ ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे । पुर्या यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ॥५८॥ श्रापुः पुरं तत् पुरुहतकल्या- स्ते तेजसायेण न विस्मयेन । श्रापुः यशोगन्धमतश्च शश्वत् सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः ॥५६॥ तन्नाथवत्तैरपिराजपुत्रै- रराजकं नैव रराज राष्ट्रम् । १ P. M. यालानां बाहुसालिनाम् । P. L. M. बालानां बाहु- शान्दिनाम् । २ P. M. दाश्रियः। P. M. मकन्दस्य।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । तारामहस्रैरपि दीप्यमानैः अनुत्थिते' चन्द्र वान्तरोचम् ॥६॥ यो ज्यायानथ वयमा गुणैश्च तेषाम भ्राणाम् वृषभ वौजसा वृषाणाम् । ते तत्र प्रियगरवस्तमभ्यषिञ्च- बादित्या दशशतलोचनं दिवौव ॥६॥ श्राचारवान् विनयवान् नयवान् क्रियावान् धाय नेन्द्रियसुखाय तातपत्रः । तद्भादभिः परिवृतः म जुगोप राट्रम् संक्रन्दनो दिवमिवानुसृतो मरुद्भिः ॥१३॥ सौन्दरनन्द-महाकाव्ये कपिलवस्तुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः। R १ P. M. अनुदिते । २. P. M. धम्मायतेन्द्रिय । P. M. सौन्दरानन्द । ३ ·द्वितीयः सर्गः । द्वितीयः सर्गः। ततः कदाचित् कालेन तदवाप कुलं क्रमात् । राजा शुद्धोदनो नाम शद्धका जितेन्द्रियः ॥१॥ यः स सज्जिनकामेषु श्रीप्राप्तौ न विसिस्मिये । नावमेने परान् ऋया परेभ्यो नापि विव्यथे ॥२॥ बलीयान् सत्त्वसम्पन्नः श्रुतवान् बुद्धिमानपि । विक्रान्तो नयवांश्चैव धौरः सुमुख एव च ॥३॥ वपुमांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नाजवः । तेजखौ न च न क्षान्तः कती च न च विस्मितः ॥४॥ पाक्षिप्तः] शत्रुभिः संसिख्ये सुहृद्भि[श्च] व्यपाश्रितः । अभवद्यो न विमुखः तेजसा दित्मयैव च ॥५॥ यः पूर्वं राजभिर्याताम् यियासुर्धर्मपद्धतिम् । राज्यं दौवामिव वहन् वृत्तेनान्वगमत्पिहन ॥६॥ यस्य सुव्यवहाराच्च रक्षणाच सुखं प्रजाः। शियिरे विगतोद्वेगा: पितुरङ्कगता दूव ॥७॥ कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले । अकृतार्थी न ददृशे योऽस्य दर्शनमौयिवान् ॥८॥ १ P. M. नामि।

·१० सौन्दरनन्दं काव्यम् । युतः हितं विप्रियमप्यतो यः शुश्राव न चुक्षभे । दुष्कृतं बहपि त्यत्वा सस्मार कृतमएखपि ॥८॥ प्रणताननुजग्राह विजग्राह कुलद्विषः । श्रापन्नान् परिजग्राह निजग्राह स्थितान्]ि पथि ॥१०॥ प्रायेण विषये तस्य तच्छौलमनुवर्तिनः । अर्जयन्तो ददृशिरे धनानौव गुणानपि ॥११॥ अध्ये(ध्य)ष्ट यः परं ब्रह्म नाध्यै(ध्या)ष्ट मततं तेः । दानान्यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किञ्चन ॥ १२ ॥ धृत्या रक्षीत्प्रतिज्ञा स सदाजीवोद्यतां धुरम् । नह्यकाझौत सत्यान्मूहर्त्तमपि प जीवितम् ॥१३॥ विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया । व्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्यः मासौषे चन्द्रमा दूव ॥१४॥ अवेदौत् बुद्धिशास्त्राभ्याम् इह चामुत्र च क्षमम् । अरचौत् धैर्यवौर्याभ्यां इन्द्रियाण्यापि च प्रजाः ॥१५॥ अहा! त] दुःखमा नाम द्विषतां चोर्जितं यशः । अचैषीत् च नयैः भूमि भूयसा यशसैव च ॥१६॥ अप्यासीत् दुःखितान् पश्यम् प्रकृत्या करुणात्मकः । नाधौषोत् च यशोलोभात् अन्यायाधिगतैर्धनः ॥१७॥ सौहाईदृढभक्तित्वात् मैत्रेषु विगुणेष्वपि । नादिदासीत् अदित्मौत्तु सौमुख्यात् सस्खं (त्त्व)मर्थवत् ॥१८॥ १ P. M. राक्षौव। २ P. M. न ह्यवाचनाचातः P. L. M. indistinct जावत ।

·द्वितीयः सर्गः अनिवेद्यायमहङ्ग्यो नालिक्षत् किञ्चिदप्लुतः । गामधर्मण नाधुक्षत् खरतर्षण गामिव ॥ १८॥ नासृक्षत् कलिमप्राप्तम् नारुक्षत्मानमैश्वरम् । आगमैर्बुद्धिमाधिक्षत् धाय न तु कौतये ॥२०॥ क्लेशानिपि कांश्चित्तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः । आर्यभावाच्च नादिक्षत् द्विषतोऽपि सतो गुणान् ॥२१॥ आकृक्षत् वपुषा दृष्टौः प्रजानाम् चन्द्रमा दूव । परखं भुवि नामृक्षत् महाविषमिवौ(वो)रगम् ॥१२॥ नाक्रवत् विषये तस्य कश्चित् कैश्चित् क्वचित् क्षतः । अदिक्षत् तस्य हस्तस्थमातभ्यो ह्यभयं धनुः ॥२३॥ कृतागमोऽपि प्रणतान् प्रागेव प्रियकारिणः । आदर्शस्निग्धया दृष्ट्या लक्षणेन वचसासिचत् ॥२४॥ वहौरध्यगमत् विद्या विषयेष्वकुतूहलः । स्थितः कार्त्तयुगे धर्म धर्मात् कृच्छ्रेऽपि नास्रमत् ॥२५॥ अवर्द्धिष्ट गुणैः शश्वदधत् मित्रसम्पदा । श्रवर्त्तिष्ट च वृद्धषु नावृतत् गाईते पथि ॥२६॥ शरैरशौशमच्छवून् गुणै बन्धनरौरमत् । रत्रैर्नाचचुदत् मृत्यान् करैः नापौपिडत् प्रजाः ॥२७॥ रक्षणात् चैव शौर्याच्च निखिलां गामवीवपत् । २ P. M. कुतः। ( P. M. नाद्युक्षत् T. ३ P. M. शाणैः।

·१२ सौन्दरनन्दं काव्यम् । २ स्पष्टया दण्डनीत्या च रात्रिमत्रानवीवपत् ॥२८॥ कुलं राजर्षिवृत्तेन यशोगन्धमवीवपत् । दौष्ट्या तम दूवादित्यः तेजमारोनवौवपत् ॥२८॥ अपप्रथत् पितॄश्चैव मत्पुत्रसदृशैः गुणैः । मलिलेनेव चाम्भोदो वृत्तेनाजिलदत् प्रजाः ॥३०॥ दानरजस्र विपुलैः सोमं विप्रान् असूषवत् । राजधर्मस्थितत्वाच्च कालं सखंमसूषवत् ॥३१॥ अधर्मिष्ठामचकथनकथामकथंकथः । चक्रवर्तीव च परान् धर्मायाभ्युदसौमहत् ॥३२॥ राष्ट्रमन्यत्र च बलैर्न स किञ्चिददौदपत् । सत्येरेव च मोद्योगं द्विषदर्पमदौदपत् ॥३३॥ खैरेवादौदपत् चापि भूयो भूयो गुणैः कुलम् । प्रजा नादौदपञ्चैव सर्वधर्मव्यवस्थया ॥३४॥ प्रश्रान्तः समये यज्वा यज्ञभूमिममौमपत् । पाचनाच द्विजान् ब्रह्म निरुविनानमौमपत् ॥३५॥ गुरुभिर्विधिवत् काले सौम्यः सोमममौमपत् । तपसा तेजसा चैव द्विषत्सैन्यममौमपत् ॥ ६ ॥ प्रजाः परमधर्याज्ञः सूक्ष्मं धर्ममवीवपत् । १ P.M. चातौ हौ। २ P. M. अजिङ्गदत् । १ P.N. परां धमायाम्बदसौवहत् । .P.L.M. सोन्यः।

·द्वितीयः सर्गः। दर्शनाच्चैव धर्मस्य काले स्वर्गमवौ [व]पत् ॥३०॥ व्यक्तमप्यर्थकृच्छ्रेषु नाधर्मिष्टमतिष्ठिपत्' । प्रिय इत्येव चाशक्तं न संरागात् अवौधत् ॥३८॥ तेजसा च त्विषा चैव रिपून् दृप्तान् अवौभमत् । यशोदौ पेन दौतेन पृथिवौच्च व्यवौभसत् ॥३८ ॥ श्रानृशंस्थान यशसे तेनादायि सदार्थिने । द्रव्यं महदपि त्याक्का न चैवाकौर्ति किञ्चन ॥४॥ तेनारिरपि दुःखाती नात्याजि शरणागतः । जित्वा दृप्तानपि रिपून् न तेनाकारि विस्मयः ॥४१॥ न तेनाभेदि मर्यादा कामाद् द्वेषाद् भयादपि । तेन मत्स्वपि भोगेषु नासेवौन्द्रियत्तिता ॥४२॥ न तेनादर्शि विषमं कार्य क्कचन किञ्चन । विप्रियप्रिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः ॥४३॥ तेनापायि यथाकल्यं सोमश्च यश एवच । वेदश्चान्नायि सततं वेदोको धर्म एवच ॥४४॥ एवमादिभिरत्यको बभूव सुलभैः गणैः । अशक्यशक्यसामन्तः शाक्यराजः स शक्रवत् ॥४५॥ अथ तस्मिन् तथा काले धर्मकामा दिवौकसः । विचेरुर्दिशि लोकस्य धर्मचर्या दिदृक्षवः ॥ ४६॥ १ P. M. ना वर्मिठ मतिब्वपत् । २ P. M. अवीहसत्। ३ P. M. न तेनादाधि विषमं काम्यं ।

·१४ सौन्दरनन्दं काव्यम् । TREATORRENT धर्मात्मानः चरन्तस्ते धर्मजिज्ञासया जगत् । दृदृशस्तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधिप ॥४॥ देवेभ्यस्तुषितेभ्योऽथ बोधिसत्त्वः चितिं व्रजन् । उपपत्तिं प्रणिदधे कुल्ले तम्य महीपते[:] ॥४८॥ तस्य देवी नृदेवस्य माया नाम तदाभवत् । वौत क्रोधतमा माया मायेव दिवि देवता ॥४८॥ खप्नेऽथ समये गर्भमाविशन्तं ददर्श मा । षड्दन्तं वारणं श्वेतम् ऐरावतमिवौजमा ॥५०॥ तं विनिर्दिदिशः श्रुत्वा खप्नं स्वप्नविदो द्विजाः । तस्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मौधर्मयशोमतः ॥५१॥ तस्य सत्त्वविशेषस्य जातौ जातिक्षयैषिणः । साचला प्रचचालोरों तरङ्गाभिहतेव मौः ॥५२॥ सूर्यरश्मिभिरक्निष्टं पुष्पवर्ष : ] पपात खात् । दिगवारणकराधूतात् वनाच्चैत्ररथादिव ॥५३॥ दिवि दुन्दुभयो नेदुः दोव्यताम् मरुतामिव । दिदीपेत्यधिकं सूर्य शिवश्च पवनो ववौ ॥५४॥ तुतुषुस्तुषिताश्चेव शुद्धावामाश्च देवताः । मधर्मबहुमानेन सत्त्वानां चानुकम्पया ॥५५॥ समाययौ यशकेतुं श्रेयस्केतकरः परः । १ P. M. वीज ·द्वितीयः सर्गः १५ . बभ्राजे शान्तया लक्ष्म्या धर्मा विग्रहवानिव ॥५६॥ देव्यामपि यवीयस्थामरण्यामिव पावकः । नन्दो नाम सुतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले ॥५॥ दौर्घबाहुमहावक्षाः सिंहांसो वृषभेक्षणः । वपुषाय्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे ॥५८॥ मधुमास व प्राप्तः चन्द्रो नव वोदितः । अङ्गवानिव चानङ्गः स वभौ कान्तया श्रिया ॥५६॥ स तौ संवर्द्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा । अर्थः सन्जनहस्तस्थो धर्मकामौ महानिव ॥६॥ तस्य कालेन मत्पुत्रौ वधाते भयापही (सतौ) । आर्य्यस्थारम्भमहतो धर्मार्थाविव भूतये ॥६ १॥ तयोः सत्पुत्रयोर्मध्ये शाक्यराजो रराज सः । मध्यदेश दूव व्यको हिमवत्पारिपात्रयोः ॥६६॥ ततस्तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रसून्वोः इतविद्ययोश्च । कामेवजसं प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धस्तु न संररञ्ज ॥६३ ॥ म प्रेक्ष्यैव हि जौर्णमातुरञ्च मृतञ्च विमृशन् जगदनभिज्ञमातहदयः । , १ P. M. सिद्विस्तु ।

·१४ सौन्दरनन्दं काव्यम् । मतपरमशकं [न] विषयरतिमगमत् जननमरणभयममितमभितो विजिघांसुः ॥१४॥ उद्देगात् अपुनर्भवे मनः प्रणिधाय स ययौ शयितवराङ्गनादनास्थः । निशि नृपतिनिलयनात् वनगमनकृतमनाः सरस व मथितमलिनात् कलहंसः ॥६५॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये राजवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ।

·टतीयः सर्गः। तृतीयः सर्गः। तपसे ततः कपिलवास्तुं हयगजरथौघमङ्कुलम् । श्रीमदभयमनुरक्तजनं स विहाय निश्चितमना वनं ययौ ॥१॥ विविधागमांस्तपस्मितांश्च विविधनियमाश्रयान् मुनीन् प्रेक्ष्य । म विषयषाकृपणान् अनवस्थितं तम इति न्यवर्तत ॥२॥ अथ मोक्षवादिनमरादम् उपशममति तथोट्रकम् । तत्त्वकृतमतिरुपास्य जहावयमप्यमार्ग इति मार्गकोविदः ॥३॥ म विचारयन् जगति किन्न परममिति तन्तमागमम् । निश्चयमनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करम् ॥ ४ ॥ अथ नैषमार्ग दूति वौच्य तदपि विपुलं जहौ तपः । व्याधि' विषयमवगम्य परम् वुभुजे नराचममृतत्वबुद्धये ॥५॥ म सुवर्णपौनयुगवाडः ऋषभगतिरायतेक्षणः । सक्षमवनिरुहमभ्यगमत् परमस्य निश्चयविधेर्तुभुत्मया ॥६॥ उपविश्य तत्र कृतबुद्धिरचलतिरदिराजवत् । मारबलमजयदुग्रमथो बुबुधे पदं शिवमहार्य्यमव्ययम् ॥७॥ अवगम्य तं च कृतकार्य्यममृतमनसो दिवौकसः । हर्षमतुलमगमन्मुदिता विमुखौ तु मारपरिषत् प्रचुचुभे ॥८॥ सनगा च भूः प्रविचचाल हुतवहमखः शिवो ववौ । नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नमः ॥६॥ । १ P. L. M. ध्यान । २ P. M. तेन । ३ P. M. प्रियो।

·सौन्दरनन्दं काव्यम्। अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विमुः । नित्यममृतमुपदर्शयितुम् स वरणमापरिकरामयात् पुरोम् ॥१ अथ धर्मचक्रमृतनाभि तिमतिसमाधिनेमिमत् । तत्र विनयनियमारमृषि जगतो हिताय परिषद्यवर्तयत् ॥११॥ इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्त्तिका । शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयम् ॥१२॥ अभिधाय च त्रिपरिवर्त्तमतुलमनिवर्त्य मुत्तमम् । द्वादशनियतविकल्पमपि विनिनाय कौण्डिनसगोत्रमादितः ॥१॥ स हि दोषसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकम् । क्रोधमदभयतरगचपलं प्रततार लोकमपि चाप्यतारयत् ॥१४॥ स विनौय काशिषु गयेषु बहुजनमथो गिरिव्रजे । पिश्चमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिटक्षया तदा ॥१५॥ विषयात्मकस्य हि जनस्य बहुविविधमार्गसेविनः । सूर्यमदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य दव गौतमस्तमः ॥१६॥ अमितस्ततः कपिलवास्तु परमभवास्तुसंस्तुतम् । वास्तुमतिचिशिवोपवनम् म ददर्श निष्पहतया यथा वनम् ॥१७॥ अपरिग्रहः स हि बभूव नियतिमतिरात्मनौश्वरः । नेकविधभयकरेषु किमु स्वजनः स्वदेश एव मित्रवस्तषु ॥१॥ प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचमवज्ञयागमत् । निश्चितमतिरमिचन्दनयोः न जगाम सुखदुःखयोश्च विक्रियाम् ॥१८॥ १P. M अनित्यम्। ३ P. M. एन P.L. M. lacuna. T.

·टतीयः सर्गः 1. अथ पार्थिवः समुपलभ्य 'सुतमुपगतम् तथागतम् । वर्णमबहुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ ॥२०॥ सुगतस्तथागतमपेक्ष्य नरपतिमधौरमानमतया । शेषमपि जनमश्रुमुखम् विनिनौषया गगनमुत्पपात ह ॥२१॥ स विचक्रमे दिवि भुवौव पुनरूपविवेश तस्थिवान् । निश्चलमतिः शिशयिषुः पुन बहुधाभवत् पुनरभूत् तथैकधा ॥२२॥ सलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनौम् । मेघ दूव दिवि व[व]र्ष पुनः पुनरुज्ज्वलन्नव वोदितो रविः ॥२३॥ युगपज्ज्वलन् ज्वलनवच्च जलमवसृजश्च मेघवत् । तप्तकनकसदृश प्रभया म वभौ प्रदीप्त व सन्ध्यया घनः ॥२४॥ तमुदौक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वजम् । प्रौतिमगमदतुलां नृपतिः जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः ॥२५॥ अथ भाजनौकृतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसम्पदा । पौरजनमपि च तत्प्रसवेन निजगाद धर्मविनयं विनायकः ॥२६॥ नृपतिस्ततः प्रथममाप फलममृतधर्मसिद्धयोः । धर्ममतुलमधिगम्यमुनेः मुनये ननाम म यतो गुराविव ॥२७॥ बहवः प्रसन्नमनमोऽथ जननमरणार्तिभौरवः । शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा दुवानलभयात् प्रवबजुः ॥२८॥ विजहस्तु येपि न रहाणि तनयपिटमात्रपेक्षया । तेऽपि नियमविधिमामरणात् जग्टहुश्च युक्रमनसश्च दधिरे ॥२८॥ १P.M. सुगत।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । न जिसि सूक्ष्ममपि जन्तमपि परवधोपजीवनः । किं वत विपुलगुण: कुलजः मदयः सदा किमु मुनेरुपामया ॥३॥ अकशोद्यमः कृषधनोऽपि परपरिभवामहोऽपि मन् । नान्यधनमपजहार तथा भुजगा दिवान्यविभवात् विविव्यथे ॥३॥ विभवान्वितोऽपि तरुणोऽपि विषयचपलेन्द्रियोऽपि मन् । नैव च परयुवतौरगमत् परमहिला' दहनतोप्यमन्यत ॥३२॥ अनृतं जगाद न च कश्चित् ऋतमपि जजनप नाप्रियम् । शक्षणमपि न जगावहितम् हितमप्यवाच न च पेशनाय यत् ॥ ३३॥ मनसा लुलोभ न च जात परवसुषु बद्धमानमः । कामसुखमसुखतो विमृशन् विजहार हप्त इव तन मन्जनः ॥३४॥ न परस्य कश्चित् अपघातमपि च मणो व्यचिन्तयत् । मापिटसुतसुहृत्सदृशं म ददर्श तत्र हि परस्परं जनः ॥२५॥ नियतम् भविष्यति परच भवदपि च भूतमप्यथो। कर्मफलमपिच लोकगतिर्नियतेति दर्शनमवाप साधु च ॥३६॥ इति कर्मणा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा। ,शिनि शिथिलगुणेऽपि युगे विजहार तत्र मुनिसंश्रयान्जनः ॥१०॥ न च तत्र कश्चिदुपपत्तिसुखमभिलाष तैर्गुणैः । सर्वमशिवमवगम्य भवम् भवमक्षयाय बरते न जाने ॥३८॥ १ .P.IM. P.L. M. परमहिता T. २ P. L. M. एद्धमानसः | ·टतीयः सर्गः। २१ अकथंकथाग्रहिन एव परमपरिशुद्धदृष्टयः । स्रोतमि हि वतिरे बहवो रजसस्तनुत्त्वमपि चक्रिरे परे ॥३६॥ ववृतेऽत्र योऽपि विषमेषु विभवमदृशेषु कश्चन । त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार सोऽपि न चचाल सत्पथात् ॥ ४०॥ अपि च स्वतोऽपि परतोऽपि न भयमभवत् न देवतः । तत्र च सुखसुभिक्षगुणैः जद्दषुः प्रजाः कृतयुगे राज्ञो मनोरिव ॥४१॥ इत्ति मुदितमनामयन्निरापत्कुरुरघुपुरुपुरोपमं पुरं तत् । अभवभयदैशिके महर्षी विहरति तत्र शिवाय वीतराग दति ॥४२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये तथागतवर्णनो नाम हतीयः सर्गः ॥ ३ ॥ १ P. M. खोतसिहौ स ततरे वहवोरजसत्वतमपि चक्रिरे परे ।

·२२ सौन्दर नन्दं काव्यम् चतुर्थः सर्गः। मुनौ ब्रुवाणेऽपि तु तत्र धर्मम् धर्म प्रति जातिषु चादृतेषु प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियामहायो विजहार नन्दः ॥१॥ स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकः तया समेतः प्रियया प्रियाईः । नाचिन्तयत् वैश्रमणम् न शक्रम् तत् स्थानहेतोः कृत एव धर्मः ॥२॥ लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भेन गवण च मानिनौति । दौथ्या च मानेन च भामिनौति यासौ वभाषे चिविधेन नाम्ना ॥३॥ सा हासहंसा नयनतिरेफा पौनस्तनाभ्युचतपद्मकोषा। भूयो वभासे खकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण ॥४॥ रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन । मनुष्यलोके हि तदा वभूव मा सुन्दरी स्त्री पुरुषेषु नन्दः ॥ ५॥ सा देवता नन्दनचारिणौव कुलस्य मान्दौजननय नन्दः । अतीत्य माननुपेत्य देवान् सृष्टावभूतामिव भूतधात्रा ॥६॥ तां सुन्दरौं चेत् न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न त नतभूः । इन्दं ध्रुवं तत् विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ ॥७॥ कन्दर्परत्योरिव लक्ष्मभृतम् प्रमोदनान्द्योरिव नौडभूतम् । प्रहर्षतश्योरिव पात्रभूतम् इन्दं महार[]स्त मदान्धभूतम् ॥८॥ परस्परोदौक्षणतत्पराक्षं परस्परं व्याहतसक्तचित्तम् । परष्यराश्लेषहताङ्गरागम् परस्परं तन्मिथुनं नहार ॥६॥ भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ तौ किन्नरोकिंपुरुषाविवोभौ। चिक्रीडतश्चापि विरेजतश्च रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ ॥१०॥ METARANE ·चतुर्थः सर्गः । २३ अन्योन्यसंरागविबर्द्धनेन तद्दन्दमन्योन्यमरौरमच्च । क्लमान्तरे तर्षवलेन तेन सलौलमन्योन्यममीमदच्च ॥१॥ विभूषयामास ततः प्रि(प)यां स सिषेविषुस्तां न मुजावहार्थम् । खेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषणं सा ॥१२॥ दत्वाथ मा दर्पणमस्य हस्ते ममाग्रतो धारय तावदेनम् । विशेषकं यावदहं करोमौत्युवाच कान्तं स च तं वभार ॥१३॥ भत्तुस्ततः श्मश्रु निरूप्यमाणा विशेषकं भासि चकार तादृक् । निश्वासवातेन च दर्पणस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः ॥१४॥ सा तेन चेष्टाललितेन भर्नुः शायेन चान्तर्मनसारे जहास । भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भ्रुकुटिं चकार ॥१५॥ चिक्षेप कर्णत्पलमस्य चांसे करेण सव्येन मदालसेन । पत्राङ्गुलिं चार्द्धनिमौलिताचे वक्त्रेऽस्य तामेव विनिर्दुधाव ॥१६॥ ततश्चलनूपुरयन्त्रिताभ्याम् नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्याम् । पद्भ्यां प्रियाया नलिनोपमाभ्याम् मूर्दा भयानाम ननाम नन्दः ॥१७॥ स मुक्तपुष्योन्मिषितेन मूा ततः प्रियायाः प्रियकृत् वभासे । सुवर्णवेद्या अनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः ॥१८॥ सा तं स्तनोदलितहारयष्टिरुत्थापयामास निपौय दोाम् । कथं कृतोसौति जहास चोच्चैः मुखेन साचौकृतकुण्डलेन ॥१८॥ १ P. M. वर्थबलेहतेन । २ P. M. भासापिषि, not in P. L. M. T. ३ P. M. साध्येन चातुर्मनसा । | ·सौन्दरनन्दं काव्यम् । पत्युस्ततो दर्पणमनपाणे मुहुर्मुहुर्वक्रमबेक्षमाणा तमालपत्रातले कपोले समाधयामाम विशेषकं तत् ॥२०॥ तस्या मुखं तत् सतमालपत्रम् ताम्राधरोष्ठम् चिकुरायताक्षम् । रक्राधिकाग्रम् पतिततिरेफम् मशैवलं पद्ममिवावभासे ।।२१ ॥ नन्दस्ततो दर्पणमादरेण विभ्रत् तदा मण्डनमा क्षितम । विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत् प्रियाया वदनं ददर्श ॥२२॥ तत्कुण्डलादस्तविशेषकान्तं कारण्डव क्लिष्ट मिवारविन्दम् । नन्दः प्रियाया मुखमौक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो वभूव ॥२३॥ विमानकल्ये म विमानगर्भ ततस्तथा चैव ननन्द मन्दः । तथागतश्चागतभेक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेश बेममा ॥२४॥ अवाङ्मुखो निस्पणयश्च तस्थौ भ्रात हेऽन्यस्य रहे यथैव । तस्मादथो प्रेष्यजनप्रमादात् भिक्षामलञ्चैव पुनर्जगाम ॥२५॥ काचित् पिपेषान्त्रविलेपनं हि वासोङ्गमा काचित् अवासयच्च । अयोजयत् स्नानविधि तथान्या जयन्युरन्याः सरभौः मजश्च ॥२६॥ तस्मिन् ग्टहे भर्तुरतश्चरन्त्यः क्रीडानुरूपं लडितं नियोगम् । काश्चिन बुद्धं ददृशर्युवत्यः बुद्धवस्य वैषा नियतं मनीषा ॥२॥ काचित् स्थिता तत्र तु हर्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः । विनिष्यतन्तं सुगतं ददर्श पयोदगर्भादिव दीप्तमर्कम् ॥२८॥ मा गौरवं तत्र विचार्या भर्तुः खया च भक्त्याइतथाईतच नन्दस्य तस्थौ पुरतोविवक्षुः तदाजया चेति तदाचचक्षे ॥२६॥ अनुग्रहायास्य जनस्य शङ्के गुरुहं नो भगवान् प्रविष्टः । भिचामलञ्चा गिरमासन वा शून्यादरण्यादिव याति भूयः ॥३०॥ - ·चतुर्थः सर्गः। २५. श्रुत्वा महर्षेः स ग्टहप्रवेशं सत्कारहौनञ्च पुनः प्रयाणम् । चचाल चित्राभरणम्बरस्रग् कल्पद्रुमो धूत वानिलेन । ३ १॥ कृत्वाञ्जलिं मूर्द्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे । कत्तुं गमिष्यामि गरौ प्रणामम् मामभ्यनुज्ञातुमिहार्हसौति ॥३२॥ मा वेपमाना परिमखजे तं शालं लता वातममौरितेव । ददर्श चाश्रुतलोलनेत्रा दौर्घन निश्वस्य वचोऽभ्युवाच ॥३३॥ नाहं थियासोर्गुरुदर्शनार्थम् अर्हामि कर्तुम् तव धर्मपौड़ाम् । गच्छा-पुत्रैहि च शीघ्रमेव विशेषको यावदयं न शुष्कः ॥३४॥ स चेत् भवेस्त्वम् खलु दौर्घसूत्रो दण्डं महान्तम् त्वयि पातयेयम् । मुहुर्मुहस्त्वां शथितम् कुचाभ्याम् विबोधयेयम् च न चालयेयम् ॥३५॥ पथाप्यनानाण्यानविशेषकायां अप्येष्यसि त्वं त्वरितम् ततः त्वाम् । निपौड़यिष्यामि भुजदयेन विभूषणेनाविलेपनेन ॥३ ६ ॥ इत्येवमुक्तश्च निपौड़ितश्च तया म वेण स्वनया जगाम । एवं करिष्यामि विमुञ्च चण्डि यावद्गुरुर्दूरगतो न मे सः ॥३०॥ ततस्तनोवर्त्तितचन्दनाभ्याम् मुक्तो मुजाभ्याम् न तु मानसेन । विहाय वेषम् मदनानुरूपम् तत्कालयोग्यम् म वपुर्वभार ॥३८॥ सा तं प्रयान्तम् रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षौ । स्थितोच्चको व्यपविद्धशष्या भ्रान्तं मृगं भ्रान्तमुखी मृगौव ॥३८॥ दिदृक्षयाचिप्तमना मुनेस्तु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्वरे च । विवृत्तदृष्टिश्च शनैर्ययौ ताम् करौव पश्यन् स लड़त्करेणुम् ॥४०॥ १ P. L. M. धर्मयाचां ।

·२६
सौन्दरनन्दं काव्यम् ।
शातोदरौं पौनपयोधरोरूम् स सुन्दरौं रुक्षदरोमिवाः ।
काक्षेण पश्चन् न ततर्प नन्दः पिवन्निवैकेन जलं करेण ॥४१॥
तं गौरवं बुद्धगतम् चकर्ष भार्यानुरागः पुनराचकर्ष ।
सोऽनिश्चयात् नापि ययौ न तस्यौ तरंस्तरङ्गविव राजहंसः ॥४२॥
श्रदर्शनं भूयगतश्च तस्या हात्ततश्चावततार पूर्णम् ।
श्रुत्वा ततो नूपुरनिखनं स पुनः
ललम्बे हृदये ग्टहीतः ॥४३॥
म कामरागेण नियमाणो धर्मानुरागेण च कृय्यमानः ।
जगाम दुःखेन विवय॑मानः प्लव: प्रतिस्रोत वापगायाः ॥ ४ ४॥
ततः क्रमर्दीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुभवेदिति ।
खजेव तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियामाईविशेषकामिति ॥४५॥
अथ म पथि ददर्श मुक्रमानं पिटनगरेपि तथा गताभिमानम् ।
दशवमभितो विलम्बमानम् ध्वजमनुयान दूवैन्द्रमच॑मानम् ॥४६॥
मौन्दरनन्द महाकाव्ये भार्यायाचितको नाम
चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥

·पञ्चमः सर्गः। पञ्चमः सर्गः। अथावतौर्याश्वरथदिपेभ्यः शाक्या यथास्वर्द्धि' ग्टहीतवेषाः । महापणेभ्यो व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात् प्रणेमुः ॥१॥ केचित् प्रणम्यानुययुर्मुहर्तम् केचित् प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः । केचित् खकेश्वावमथेषु तस्थः कृत्वाञ्जलीन् बौक्षणतत्पराक्षाः ॥२॥ बुद्धस्तुतस्तत्र नरेन्द्रमार्ग स्रोतो महत् भक्तिमतो जनस्य । जगाम दुःखेन विगाहमानो जलागमे स्रोत वापग[f]याः ॥३॥ अथो महभिः पथि सम्पतद्भिः सम्पूज्यमानाय तथागताय । कत्तुं प्रणामं न शशाक नन्दस्तेनाभिरेमे तु गुरोर्महिना ॥४॥ खञ्चावसङ्गम् पथि निर्मुमुक्षुः भक्तिं जनस्थान्यमतेश्च रक्षन् । नन्दच्च गेहाभिमुखं जिक्षन् मार्ग ततोऽन्यं सुगतः प्रपेदे ॥५॥ ततो विविक्तञ्च विविक्तचेताः सन्मार्गवित् मार्गमभिप्रतस्थे । गत्वाग्रतश्चाय्यतमाय तस्मै नान्दौविमुक्ताय ननाम नन्दः ॥६॥ शनैव्रजन्नेव स गौरवेण पटावृतांशो विनता कायः । अधोनिबद्धाञ्जलिरूईनेत्रः सगइदम् वाक्यमिदं वभाषे ॥७॥ प्रासादसंस्थो भगवन्तमन्तःप्रविष्टमश्रौषमनुग्रहाय । अतस्वरावानहमभ्युपेतो रहस्य कक्षा[न]र महतोभ्यसूयन् ॥८॥ तत् साधु साधुप्रिय मत्प्रियार्थम् तवास्तु भिक्षुत्तम भेक्षकालः । असौ हि मध्यं नभसो यियासः कालं प्रतिस्मारयतीव सूर्यः ॥६॥ १ P. M. मूडि। २ P. M. कक्षामहतो, P. L. M. कक्ष्यामहतः ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् इत्येवमुक्तः प्रणयेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन । तादृनिमित्तं सुगतश्चकार नाहार कृत्यं म यथा विवेद ॥ १०॥ ततः स कृत्वा मुनये प्रणामं ग्रहप्रयालाय मतिं चकार । अनुग्रहार्थे सुगतस्तु तस्मै पाचं ददौ पुस्कर पत्रनेत्रः ॥११॥ ततः स लोके ददतः फलार्थ पात्रस्य तस्याप्रतिमस्य पात्रम् । जग्राह चापग्रहणक्षमाभ्यां पद्मोपमाभ्याम प्रयतः कराभ्याम् ॥१२॥ पराङ्मुखन्त्वन्यमनस्कमारात् विज्ञाय नन्दः सुगतं गताम्यम् । हस्तस्थपात्रोऽपि ग्रहं यियासः समार मार्गात् मुनिमोक्षमाणः ॥१३॥ भार्यानुरागेण यदा ग्रहं स पाचं ग्टहीत्त्वापि यियासरेव । विमोहयामास मुनिस्ततस्तं रथ्यामुखस्यावरणेन तम्य : १४॥ निर्मा(यो)क्षवौजी हि ददर्श तस्य जानं मृद(:) केशरजच तौबम् । क्लेशाकुलान् [तान] विषयान् स तच नन्दं यतम्तं मुनिराचकर्ष ।१५॥ सक्लेशपक्षो द्विविधश्च दृष्टः तथा द्विक्त्यो व्यवदानपक्षः । आत्माश्रयो हेतुवलाधिकस्य वाह्याश्रयः प्रत्ययगौरवम्य ॥ १६ ॥ प्रयत्नतो हेतुवलाधिकस्तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव । यत्नेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिः विमोक्षमाप्नोति पराश्रयेण ॥१०॥ नन्दः स च प्रत्ययनेयचेता यं शिश्रिये तन्मयतामवाप । यस्मादिमं तत्र चकार यत्नं तत्स्नेहपक्षान् मुनिरुनिोर्षन् ॥१८॥ १ P. M. कारं वाहार, P. L. M. कालन्महार २ P. M. निर्योक्ष। ३ P. M. प्रत्ययने प्रचेता T.

·पञ्चमः सर्गः ।
२६
नन्दस्तु दुःखेन विचेष्टमानः शनैरगत्या गुरुमन्वगच्छत् ।
भा-मुखं वीक्षणलोलनेत्रं विचिन्तयन्नाईविशेषकं तत् ॥१८॥
ततो मुनिस्तम् प्रियमाल्यहारम् वमन्तमासेन कृताभिहारम् ।
निनाय भग्नप्रमदाविहारं विद्याविहाराभिमतं विहारम् ॥२०॥
दीनं महा कारुणिकस्ततस्तम् दृष्वा मुहत्ते करुणायमानः ।
करेण चक्राङ्कतलेन मूईि पस्पर्श चैवेदं उवाच चैनम् ॥२१॥
यावन्न हिंस्रम् समुपैति काल: शमाय तावद् कुरु सौम्य बुद्धिम् ।
सास्ववस्थाखिह वर्त्तमानं सर्वाभिमारेण निहन्ति मृत्युः ॥२२॥
साधारणात् स्वप्ननिभादमारात् लोलं मन: कामसुखात्रियच्छ ।
हव्यरिवाग्नेः पवने रितस्य लोकस्य कामैन हि तिरस्ति ॥२३॥
श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रज्ञारसस्तृप्तिकरो रसेभ्यः ।
प्रधानमध्यात्मसुखं सुखेभ्योऽविद्यारतिः दुःखतमा रतिभ्यः ॥२४॥
हितस्य वक्ता प्रवरः सुहृद्भ्यो धर्माय खेदो गुणवान् अमेभ्यः ।
ज्ञानाय कृत्यम् परमं प्रियाभ्यः किमिन्द्रियानामुपगम्य दास्यम् ॥२५॥
तनिश्चितं भौक्लमशग्वियुक्तम् परेवनायत्तमहार्य्यमन्यैः ।
नित्यं शिवं शान्तिसुखं वृणीष्व किमिन्द्रियार्थार्थमनर्थमुट्वा ॥२६॥
जरा समा नास्त्यमुजा प्रजानाम् व्याधेः ममो नास्ति जगत्यनर्थः ।
मृत्योः समं नास्ति भयं पृथिव्यां एतत्त्रयं खल्बवशेन सेव्यम् ॥२७॥
स्नेहेन कश्चिन समोऽस्ति पाशः स्रोतो न हृषणासममस्ति हारि।
रागाग्निना नास्ति समस्तथाग्निस्तचेत् वयं नास्ति सुखं च तेऽस्ति ॥२८॥
अवश्यभावौ प्रियविप्रयोगः तस्माच्च शोकः नियतं निषेव्यः ।
शोकेन चोन्मादमुपेयिवासो राजर्षयोन्येऽप्यवशा विचेस्लुः ॥२६॥

·३० सौन्दरनन्दं काव्यम् । प्रज्ञामयं वर्म वधान तस्मात् नैष्यन्ति निम्नस्य हि शोकवाणाः । महच्च दग्धं भवकक्षजालं मंधुक्षयात्याग्निमिवात्मतेजः ॥ ३ ॥ यथौषधैर्हस्तगतैः स वैद्यो न दश्यते कश्चन पन्नगेन । तथानपेक्ष्योजितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजङ्गमेन ॥३१॥ आस्थाय योगं परिगम्य तत्त्वं न त्रासमागच्छति मृत्युकाले। श्रावद्धवा सुधनुः कृतास्त्रो जिगोषया शूर दवाहवस्थः ॥३२॥ इत्येवमुक्तः स तथागतेन सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकेन । पृष्ठं गिरान्तईदयेन मौदंस्तथेति नन्द:] सुगतं वभाषे ॥३३॥ अथ प्रमादाच्च तमुनिहोर्षन् मत्वागमस्यैव च पाचभूतम् । प्रव्राजयानन्द शमाय नन्दं इत्यप्रवीत् मैचमना महर्षिः ॥३४॥ नन्दं ततोन्तर्मनमा रुदन्तम् एहौति वैदेहमुनिर्जगाद । शनैस्ततस्तम् समुपेत्य नन्दो न प्रवजिव्याम्यहमित्युवाच ।। ३ ५॥ श्रुत्वाथ नन्दस्य मनौषितं तत् बुद्धाय वैदेहमुनिः] शशंस । मंश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावम् महामुनिनन्दमुवाच भूयः । ३ ६॥ मय्यग्रजे प्रबजिते जितात्मन् भावनु प्रबजितेषु चास्मान् । ज्ञातौंश्च दृष्ट्वा वतिनो रहस्थान् संवित्र चित्तेऽस्ति न वास्ति चेतः ॥३७॥ राजर्षयस्ते विदिता न नूनम् वनानि ये मिश्रियिरे हसन्तः । निष्ठीय कामान् उपशान्तिकामाः कामेषु नैवं कृपणेषु मनाः ॥३८॥ भूयः समालोक्य ग्रहेषु दोषान् निशाम्य तत् त्यागकृतं च शर्म । नैवास्ति मोक्त मतिरालयं ते देशं मुमूर्षारिव सोपसर्गम् ॥१८॥ .. --- १ Both MSS. नेष्यान्ति M ·पञ्चमः सर्गः । संसारकान्तारपरोयणस्य शिवे कथं ते पथि नारुरुक्षा । आरोष्यमाणस्य तमेव मार्ग भ्रष्टस्य सार्थादिव मार्थिकस्य ॥ ४ ॥ यः सर्वतो वेश्मनि दह्यमाने शयोत मोहात् न ततो व्यपेयात् । कालाग्निना व्याधिजराशिखेन लोके प्रदीप्ते स भवेत् प्रमत्तः ॥४१॥ प्रणीयमानश्च यथा वधाय मत्तो हसेच प्रलपेच वध्यः । मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहस्ते शोच्यः प्रमाद्यन् विपरीतचेताः ॥४२॥ यदा नरेन्द्राश्च कुटुम्बिनश्च विहाय बन्धूश्च परिग्रहांश्च । ययुश्च यास्यन्ति च यान्ति चैव प्रियेवनित्येषु कुतोऽनुरोधः ॥ ४३ ॥ किञ्चिन्न पश्यामि रतस्य यत्र तदन्यभावेन भवेन्न दुःखम् । तस्मात् क्वचिन्न क्षमते प्रसक्तिः यदि मस्तद्विगमान शोकः । ४४॥ तत् सौम्य लोलं परिगम्य लोकं मायोपमं चित्तमिवेन्द्रजालम् । प्रियाभिधानं त्यज (तो)मोहजालं छत्तुं मतिस्ते यदि दुःखजालम् ॥ ४५॥ वर[] हितोदकमनिष्टमनम् न खादु यस्यादहितानुबद्धम् । यस्मादह(न)त्वां विनियोजयामि शिव शुचौ वर्मनि विप्रियेऽपि ॥ बालस्य धात्री विनिग्टह्य लोट्रम यथोद्धरत्यात्मपुटप्रविष्टम् । तथोज्जिहीर्षुः खलु रागाल्यं तत्त्वामवोचं परुषं हिताय ॥४७॥ अनिष्टमप्यौषधमा तुराय ददाति वैद्यश्च यथा निग्रह्य । तन्मयोक्तम् प्रतिकूलमेतत् तुभ्यम् हितोदर्कमनुग्रहाय ॥४८॥ । १ Both. P. L.M. and P. M. प्रदौये स T.

·३२ सौन्दर नन्दं काव्यम् । तद्यावदेव क्षणसन्निपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव । यावद्वयो योगविधौ समर्थ बुद्धिं कुरु श्रेयमि तावदेव ॥४८॥ इत्येवमुक्तः स विनायकेन हितैषिणा कारुणिकेन नन्दः । कर्त्तास्मि सव्वं भगवन् वचस्ते तथा यथाज्ञापयसौत्युवाच ॥५०॥ आदाय वैदेहमुनिस्ततस्तम् निनाय संस्निग्य विचेष्टमानम् । व्ययोजयच्चायुपरिप्लुताक्षं केश श्रियं छत्रनिभम्य मूरैः ॥५१ अथो रुतं तस्य मुखं सवाष्पम् प्रवास्यमानेषु शिरोरुहेषु । वक्रागनालं नलिनं तडागे वर्षादकक्लिनमिवावभासे ॥५२॥ नन्दस्ततः तस्कषाय विविनवासा- श्चिन्तावशो नवग्टहीत व दिपेन्द्रः । पूर्णः शशी बहुलपक्षगतः चपान्ते बालातपेन परिषिक वावभामे ॥५३॥ . . म Open - सौन्दरनन्दमहाकाव्ये नन्दप्रव्राजनं नाम पञ्चमः सर्गः द + ·षष्ठः सर्गः । षष्ठः सर्गः। ततो हते भर्तरि गौरवेण प्रौतौ हृतायामरतौ कृतायां । तत्रैव हमापरि वर्तमाना न सुन्दरी मैव तदा वभासे ॥१॥ सा भारभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्याम् । द्वारोन्मुखौ हयंतलाललम्बे मुखेन तिर्यङ्गतकुण्डलेन ॥२॥ विलम्बहारा चलयोक्त्रका मा तस्माद् विमानादिनता चकाशे । तपःक्षयात् अप्सरसां वरेव च्युतं विमानात् प्रियमीक्षमाणा ॥३॥ मा खेदमंस्विनललाटकेन निश्वासनिष्पौतविशेषकेण । चिन्ताचलाक्षेण मुखेन तस्यौ भर्तारमन्यत्र विशङ्कमाना ॥४॥ तत चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्यकतले पपात । 'तिर्यकच शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुकैवार्द्धविलम्ब पादा ॥५॥ अथात्र काचित् प्रमदा सवाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुमनौपमाना। प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पद्भ्यां सहसा रुदन्तौ ॥६॥ तस्याश्च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वैव तूर्णं पुनरुत्पपात । प्रोत्या प्रसक्तेव च संजहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना ॥७॥ सा त्रासयन्तौ वलभीपुटस्थान् पारावतान् नूपुरनिःस्वनेन । सोपानकुहिं प्रमसार हर्षात् भ्रष्टं दुकूलान्तमचिन्तयन्तौ ॥८॥ तामङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे । विवर्णवक्ता न रराज चाशु विवर्णचन्द्रव हिमागमे द्यौः । ॥ सा दुःखिता भर्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना । कृत्वा करे वक्त्रमथोपविष्टा चिन्तानदौं शोकजलां ततार ॥१॥ १ P. M. निर्यनत। २ P. M. च्युता।

·३४ सौन्दरनन्दं काव्यम् । तस्था मुखं पद्मपत्नभूतम् पाणौ स्थितं पल्लवरागताने । छायामयस्याम्भसि पङ्कजस्य वभौ नतं पद्ममिवोपरिष्टात् ॥ १ ॥ मा स्वौखभावेन विचिन्त्य तत्तत् दृष्टानुरागेऽभिमुखेऽपि पत्यौ । धर्माश्रिते तत्त्वमविन्दमाना संकल्य तत्तत् विललाप तत्तत् ॥१२॥ एखाम्यनाभ्यानविशेषकायां त्वयौति कृत्वा मथि तां प्रतिज्ञां । कस्माबु हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सोद्य प्रियो मे वितथप्रतिज्ञः ॥ १३॥ आर्यस्य माधो: करुणात्मकस्य मनित्यभौरोरतिदक्षिणस्य । कुतो विकारोयमभूतपूर्वः खेनापरागेण ममापचारात् ॥१४॥ रतिप्रिवस्व प्रियवर्त्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदयं विरक्रम् । तथा हिरागो यदि तस्य हिस्थात् मच्चित्तरक्षी न म नागतः स्यात्॥१५॥ रुपेण भावेन न च यत् विशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियतं ततोऽन्या । तथा पिछवा मयि मोघसान्त्वं लमां सतौं मामगमत् विहाय ॥१६॥ भति म बुद्ध प्रति वामवोचत् तस्य प्रयातुं मयि सोऽपदेशः । बुनौ प्रमादो वदि तस्य हिस्थात् मृत्योरिवोग्रादनु तत् विभौयात् ॥१७॥ खेखामादर्शमनन्यचित्तो विभूषयन्त्या मम धारयित्वा । विभनि सोऽन्यस्य जनस्व तश्चेत् नमोस्तु तस्मै चलसौदाय ॥१८॥ नेवलि वाः शोकमवाप्नुमेवं श्रद्धातुमर्हन्ति न ता नराणाम् । कानुत्तिर्मवि सास्य पूर्व त्यागः क्व चायं जनवत् क्षणेन ॥१६॥ रव्येवमादि प्रियविप्रयुका प्रियेऽन्यदाशय च सा जगाद । सन्धानमा च तत् विमानं मा स्त्रौ सवाष्या गिरमित्युवाच ॥२०॥ १P.M.न समागतः स्यात | P. M. 4 P. L. M. lacuna T. P. L. M. एतम् ·षष्ठः सर्गः युवापि तावत् प्रियदर्शनोऽपि सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितोऽपि । यस्त्वां प्रियो नाभ्यचरत् कदाचित् तमन्यथा यास्यसि कातरासि॥२१॥ मा स्वामिनम् स्वामिनि दोषमागाः प्रियं प्रिया प्रियकारिणं तम्। न म त्वदन्यां प्रमदामवैति स्वचक्रवाक्या दूव चक्रवाकः ॥२२॥ स तु त्वदर्थं ग्रहवासमीमन् जिजीविषुस्त्वत्परितोषहेतोः । भात्रा किलायेण तथागतेन प्रवाजितो नेत्रजलार्द्रवत्रः ॥२३॥ श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रवृत्तिं सवेपथुः मा सहमोत्यपात । प्रग्टह्य बाहू विरुराव चोच्चैः हृदौव[]दग्धाभिहता करेणुः ॥२४॥ मा रोदनारोषितरक्तदृष्टिः सन्तापसंक्षोभितगात्रयष्टिः । पपात गौर्णाकुलहारयष्टिः फलातिभारादिव चूतयष्ठिः ॥२५॥ सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षौ । पद्मा विपद्मा पतिताचलाक्षो शुशोष [प] स्रगिवातपेन ॥२६॥ संचिन्त्य संचिन्य गुणश्च भर्तुः दीर्घ निशश्वास तताम चैव । विभूषणौनिहिता प्रको[तो)ठे ताने कराग्रे च विनिर्दुधाव ॥२७॥ न भूषणे[णा]ऽर्थो मम संप्रतीति मा दिक्षु चिक्षेप विभूषणानि । निर्भूषणा सा पतिता चकाभे विशौर्णपुष्यस्तवका लतेव ॥२८॥ धृतः प्रियेणायमभृत् ममेति रुकात्मरूं दर्पणमालिलिङ्गे । यत्नाच्च विन्यस्ततमालपत्रौ रुष्टेव पृष्टं प्रममार्ज गण्डौ ॥२६॥ सा चक्रवाकीव भृशं चुकूज श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाका । विस्पर्द्धमानेव विमानसंस्थैः पारावतैः कूजनलोलकण्ठैः ॥ ३ ॥ विचित्रमृदास्तरणेऽपि सुप्ता वैदूर्यवज्रप्रतिमण्डितेऽपि । १ P. M. नाभ्यहरत् ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । रुक्माङ्गपाद शयने महाई न शर्मा लेभे परिचेष्टमाना ॥३१॥ मंदृश्य भर्नुश्च विभूषणानि वासांसि वीणाप्रभृतीश्च लीडाः । नमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णवं च संससाद । ३२॥ मा सुन्दरी श्वामचलोदरौ हि वज्राग्निसंभिबदरीगुहेव । शोकाग्निनान्तईदि दह्यमाना विभ्रान्तचित्तेव तदा बभूव । ३ ३ सरोद मचौ विरुराव जग्लौ वभ्राम तस्थौ विलाप दध्मौ । सकार रोषं विचकार मान्यं चकर्त वक्त्रं विचकर्ष वस्त्रम् ॥३४॥ नां चारदन्नौं प्रमभं रुदन्तौं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः अन्तर्महादासाहुर्विमानं त्रासेन किन्नर्य्य इवाद्रिपृष्ठम् ॥३५॥ वाव्येण ताः किन्नविषमवता वर्षण पद्मिन्य दवाईपद्माः । खानानुरूपेण यथाभिमानं निलिल्चिरे तामनुदह्यमानाः ।।३६ नाभिता हमयतलेऽङ्गनाभिः चिन्तातनुः सा सुतनुर्वभासे । सनङ्गदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरदभ्रमध्ये ॥३७॥ था तच तामां वचसोपपना मान्या च तस्या वयमाधिका च मा पृतना नु' समालिलिङ्गे प्रमृज्य चाश्रूणि वां स्युवाच ॥३८ राजर्षियचा मत्व नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जातु शोकः । चाकुको अभिकाशितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि ३८॥ प्रायेण मोचाव विनिःसूतानाम् शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते योवनानोव सहाशि यासां साध्वीव्रत कामवदाश्रितानाम् ॥ ४ ॥ बचन्दया रूपाणधिकलात् भर्ता इतस्ते कुरु वाष्यमोक्षम् । P.M. चा २ P. M. स्त्रियस्ता । .P. M. माधिप, P. L. M, साध्विव्रतम् T.

·- षष्ठः सर्गः -- मनखिनी रूपवतौ गुणाढ्या हृदि क्षते कात्र हि नाश्रु मुञ्चेत् ॥४१॥ अथापि किञ्चित् व्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद्भूत् सदृशोऽत्र वाष्यः । अतो विशिष्टं न हि दुःखमस्ति कुलोइतायाः पतिदेवतायाः ॥ ४२ ॥ अथ विदानौं लडितः सुखेन खस्थः फलस्थो व्यसनान्यदृष्ट्वा । वौतस्पृहो धर्ममनुप्रपन्नः किं विक्लवे रोदिषि हर्षकाले ॥४३॥ दूत्वेवमुक्तापि बहुप्रकारम् स्नेहात् तया नैव तिं चकार । अथापरा तां मनसोनुकूलं कालोपपन्नम् प्रणयादुवाच ॥ ५४॥ ब्रवीमि सत्यं सुविनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शौघ्रमेव । त्वया विना स्थास्यति तत्र नासौ सत्त्वाश्रयश्चेतनयेव होनः ॥ ४ ॥ अङ्केपि लक्ष्म्याः न स निर्वृतः स्यात् त्वं तस्य पार्श्व यदि तत्र न स्याः । श्रापत्सु कृच्छ्रास्वपि चागतासु त्वां पश्यतस्तस्य भवेन्न दुःखम् ॥४६॥ त्वं निर्वृतिं गच्छ नियच्छ वाष्यम् तप्ताश्रुमोक्षात् परिरक्ष चक्षुः । यस्तस्य भावस्त्वयि यश्च रागो न रंस्थते त्वविरहात् स धर्म ॥ ४ ॥ स्थादत्र नासौ कुलसत्त्वयोगात् काषायमादाय विहास्यतीति । अनात्मनादाय ग्टहोन्मुखस्य पुनर्विमोक्नु क एवास्ति दोषः ॥४८॥ इति युवतिजनेन सान्त्वामाना हृतहृदया रमणेन सुन्दरी मा । द्रमिडमभिमुख पुरेव रम्भा क्षितिमगमत् परिवारिताप्रोभिः ॥४६॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये भार्याविलापो नाम षष्ठः सर्गः । P. M. चलितः ।। २P. M. विलवा । ३ P. M. स्तदा।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । सप्तमः सर्गः। खिळं ततश्चास्तु विधिप्रदिष्टम् गात्रेण विनन तु चेतसा तत् भार्यागतैरेव मनोवितर्कैः यो होयमानो न ननन्द नन्दः ॥ १॥ म पुष्पमासस्य च पुष्यलक्ष्म्या सर्वाभिसारेण च पुष्पकेतोः । बानौवभावेन च यौवनस्य विहारसंस्थो न शमं जगाम ॥२॥ खितः म दौनः सहकारवौथ्यामालौनसंमूर्छितषट्पदायाम् । म जजमे युगदौर्घबाहुः ध्यात्वा प्रियां चापमिवाचकर्ष ॥३॥ पातकचोदमिव प्रतीच्छन्]ि चूतद्रुमेभ्यस्त नुपुष्पवर्षम् । दौर्ष निशखास विचिन्त्य भार्या नवग्रहो नाग दवावबुद्धः ॥ ४॥ शोकस हा रणगतानाम् शोकस्य कर्ता प्रतिगवितानाम् । गोकमाखम्य म जातशोकः प्रियां' प्रियाशोकवनां शोच ॥५॥ पियां प्रियायाः प्रतनुं प्रियॉ निशाम्य भौतामिव निष्पतन्तीम् । बचार नामश्रुमुखौं सवाष्यः प्रियां प्रियङ्ग प्रमवावदाताम् ॥६॥ पुण्यावनडे तिलकद्रुमस्थ दृष्ट्वान्यपुष्टां शिखरे निविष्टाम् । मायामास शिखां प्रियायाः शक्लांशुकाट्टालमपाश्रितायाः ॥७॥ चना प्रमुखामनिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्व परिरभ्य जाताम् । निशा चिन्नामगमत् तदैवं विष्टा भवेत् मामपि सुन्दरौति ॥८॥ पुथराराचाअपि नागवृक्षा दान्नैः समुहैरिव हेमगर्भः । कासारहता इव दुःखितस्य न चचुराचिचिपुरस्थ तत्र ॥६॥ १P.M.इब वागावबुद्ध T. २ P. M. प्रियं भूः T. P.M.पिया प्रियं सप्रसवावदाता T. & P. M. पुष्योकभरगा। P.M. दानः समुझे P. L. M. lacuna.

·सप्तमः सर्गः। ३६ गन्धं वमन्तोपि च गन्धपूर्णा गन्धर्बदेश्या दूव गन्धपूर्णाः । तस्यान्यचित्तस्य शगात्मकस्य घ्राणं न जहः हृदयं प्रतेपुः ॥ १० ॥ संरक्तकण्ठैरपि रनौलकण्ठैः तुष्टैः प्रहृष्टैरपि चान्यपुष्टैः । लेलिह्यमानैश्च मधु दिरेफैः खनदनं तस्य मनो नुनोद ॥११॥ स तत्र भार्यारणिसम्भवेन वितर्कधूमेन तमःशिखेन । कामाग्निनान्तर्हदिदह्यमानो' विहाय धैय्यं विललाप तत्तत् ॥ १२॥ अद्यावगच्छामि सुदुष्करं ते चक्रुः करिष्यन्ति च कुर्वते च । त्यत्वा प्रियामश्रुमुखौं तपो ये चेरुश्चरिष्यन्ति चरन्ति चैव ॥१३॥ तावदृढं बन्धनमस्ति लोके न दारवं तान्तवमायसं वा । यावहृढं वन्धनमेतदेव मुखं चलाक्षम् ललितञ्च वाक्यम् ॥१४॥ छित्त्वा च भित्त्वा च हि यान्ति तानि खपौरुषाच्चैव सुहृबलाञ्च । ज्ञानाच्च रौक्ष्याच्च विना विमोन शक्यते स्नेहमयस्तु पाशः ॥१५॥ ज्ञानं न मे तच्च शमाय यत् स्थात् न चास्ति रोक्षं करुणात्मकोस्मि । कामात्मकश्चास्मि गुरुश्च बुद्धः स्थितोऽन्तरे चक्रगतेरिवास्मि ॥१६॥ अहं ग्टहौत्वापि हि भिचुलिङ्ग भ्राषिणा द्विगुरुणानुशिष्टः । सर्वाखवस्थासु लभे न शान्तिं प्रियावियोगादिव चक्रवाकः ॥१७॥ अद्यापि तन्मे हृदि वर्त्तते च यद्दपणे व्याकुलिते मया सा। कृतानृतक्रोधकमब्रवीन्मां कथं कृतोसौ ति गठं इसन्तौ ॥१८॥ १ P. M. २P. M. जध्रुः । सुखात्मकस्य । ३ P.L.M. संरक्तकण्ठेच्च विनील। ४ P. M. ननानुमोद P. L. M. has only the lower halves of the five letters remaining. ५ P. M. तहविदह्यमानो । ६ P. M. तथा ७ P. M. आस्मरं। e P. M. हतोसौति । ये।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । यथैव्यनास्थानविशेषकायां मयोति यन्मामवदच्च साश्रु । पारिशवाक्षेण मुखेन बाला तन्मे वचोऽद्यापि मनो रुणद्धि ॥१८॥ बद्धामनं पादपनिर्झरस्थः खस्यो यथा ध्यायति भिक्षुरेषः । शक्रः क्वचित्राहमिवैष नूनम् शान्तस्तथा तृप्त वोपविष्टः ॥२०॥ पुंखोकिलानामविचिन्त्य घोषं वसन्तखत्म्यामविचार्य चक्षुः । शाचं यथाभ्यस्यति ष युक्तः शङ्के प्रियाकर्षति नास्य चेतः ॥२१॥ अम्मै नमोस्तु स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौतूहलविस्मयाय । शान्तात्मनेऽन्तर्गतमानमाय चङ्गम्यमानाय निरुत्सुकाय ॥२२॥ निरीक्षमाणम्य जखं सपद्मम् वनञ्च पुण्यम् परपुष्टजुष्टम् । कस्यास्ति वौयं नवयौवनस्य मासे मधौ धर्मसपत्नभूते ॥२३॥ भावेन गण गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः । बहुः स्त्रियो देवनृपर्षिसंघान् कस्माद्धि नास्मद्विधमाक्षिपेयुः ॥२४॥ कामाभिभूतो हि हिरण्यरेताः स्वाहां सिषेवे मघवानहल्यां । मलेन मर्ग च तेन होनः स्त्रौनिर्जितः किं वत मानुषोहम् ॥२५॥ सूर्य म रम्बां प्रति जातरागस्तत्प्रौतये नष्ट इति श्रुतं नः । वामश्वभनोऽश्ववधूं समेत्य र(य)तोऽश्विनौ तौ जनयाम्बभूव ॥ २६॥ खोकार वैरविषकबुयोः वैवस्वतान्योश्चलितात्मटत्योः । बहनि वर्षाणि बभूव युद्ध कः स्त्रीनिमित्तं न चलेदिहान्यः ॥२७॥ भेजे सपाकों मुनिरक्षमाखां कामाद् वशिष्टश्च स सद्वरिष्टः । बा विवखानिव भूत्रलादः सुतः प्रसूतोऽस्य कपिञ्जलादः ॥२८॥ पराजरः शापधरस्तथर्षिः कालौ[]सिषवे झषगर्भयोनिं । P Both P.M. and P. L M. यं ऋग्यमानाय T. 2529 ·सप्तमः सर्गः । अतोऽस्य यस्यां सुषुवे महात्मा द्वैपायनो वेद विभागकर्ता ॥२८॥ वैपायनो धर्मपरायणश्च रेमे समं काशिषु वेशवध्वा । पया हतोभूत् चलनूपुरेण पादेन विद्युल्लतयेव मेघः ३ ॥ तथाङ्गिरा रागपरौतचेताः सरस्वतौ[] ब्रह्मसुतः मिषेवे । सारस्वतो यत्र सुतोऽस्य जज्ञे नष्टस्य वेदस्य पुनःप्रवक्ता ॥३१॥ तथा नृपर्दिलिपस्य य(ज)ज्ञे वर्गस्त्रियां काग्यप आगतास्थः । श्रुचं ग्रहीत्वा स्त्रवदात्मतेजः चिक्षेप वहौर असितो यतोऽभूत् ॥३२॥ तथाङ्गदोऽन्त[] तपसोऽपि गत्वा कामाभिभूतो यमुनामगच्छत् । धीमत्तरं यत्र रथोतरं स सारङ्गजुष्टं जनयाम्बभूव ॥३.३ ॥ निशाम्य शान्तां नरदेवकन्यां वनेऽपि शान्तेऽपि च वर्तमानः । चचाल धैर्यात् मुनि व्यश्टङ्गः पोस्लो महीकम्प इवोच्चश्टङ्गः ॥३४॥ ब्रह्मर्षिभावार्थमपास्य राज्यं भेजे वनं यो विषयेष्वनास्थः । स गाधिजचापहृतो घताच्या समा दशैक दिवसं विवेद ॥३५॥ तथैव कन्दर्पशराभिमृष्टो रम्भां प्रति स्थूलशिरा मुमूर्छ । यः कामरोषात्मतयानपेक्ष[:] शशाप तामप्रतिग्रह्यमानः ॥३६॥ प्रमत्वरायां च रुरुः प्रियायां भुजङ्गमेनापद्दतेन्द्रियायां । संदृश्य संदृश्य घान सन्द्रिय न रोषेण तपो ररक्ष ॥३७॥ । १ P. M. यंम्यासुघुवे । २ P.L. M. lacuna P. M. वेश्मवर्था । ३ P. M. वझिं T. 8 P. M. धैर्य न्मुनि ऋषिष्टङ्गः P. L. M. धैर्यान्मुनि ऋष्य फूटङ्गः । ५ P. M. दशौक T. ६ सर्वान्द्रियं ( both P. L. M. and P. M. ) T. 9 P. M. तथोररस्कं । -- .

·सौन्दरनन्दं काव्यम्। नप्ता शशाङ्कस्य यशोगुणाङ्को बुधस्य सूनुर्विबुधप्रभावः । नचोर्वशीमप्रसं विचिन्त्य राजर्षिरुन्मादमगच्छदैडः ॥३८॥ रको गिरे नि मेनकायां कामात्मकत्त्वाच्च स तालजङ्घः । पादेन विश्वावसुना सरोषम् वज्रेण हिंताल दूवाभिजन ॥३८॥ नाशतायां परमाङ्गनायां गङ्गाजलेऽनङ्गपरीतचेताः । बहुच गङ्गा नृपतिर्भुजाभ्याम् रुरोध मैनाक' वाचलेन्द्रः ॥ ४ ॥ भूपश्च गङ्गाविरहात् जुर्ण गङ्गाम्भमा शाल वान्तमूलः । कुखप्रदीपः प्रतिपस्य सूनुः] श्रीमत्तनुः] शान्तनुरखतन्त्रः ॥ ४ १॥ हताच सौनन्दकिनानुशोचन प्राप्तामिवोझे स्त्रियमुवौं तां । महत्तवा किल मोमवा वनाम चित्तोद्भवभिन्नधर्मा ॥४२॥ भार्थी मृतां चानुममार राजा भौमप्रभावो भुवि भौमकः सः । बखेन सेनाक इति प्रकाश: सेनापतिर्दव दूवार्तमेनः ॥४३॥ वर्ग गवे भर्तरि शान्तनौ च कालौं जिहौर्षन् जनमेजयः सः । वाप भौचात् समवेत्य मृत्य न तहतं मन्मथमुत्ममर्ज ॥४४॥ मच पाण्डुर्मदनेन नूनम् स्वौसङ्गमे मृत्युमवास्यसौति । बगम माद्रौं न महर्षिशापात् असेव्यमेतत् विममर्ष मृत्युम् ॥४५॥ एवंविधा देवनृपर्षिसवा स्त्री वशं कामवशेन जग्मुः । विवा च सारेण च दुर्बलम प्रियामपश्यन किमु विक्लवोऽहम् ॥४६॥ तस्मात् सहमेव भूयः कामं करिष्ये विधिवत्मकामम् । नचित्तथ चलेन्द्रियस्ख लिङ्ग क्षमं धर्मपथाच्युतस्य ॥ ४ ७॥ - P.M. मनामक ·सप्तमः सर्गः। 8 ३ पाणौ कपालमवधाय विधाय मौण्ड्ाम् मानं निधाय विकृतं परिधाय वासः । यस्योद्धवो न तिरस्ति न शान्तिरस्ति चित्रप्रदीप दूव सोऽस्ति च नास्ति चैव ॥४८॥ यो निःसृतश्च न च निःसृतकामरागः काषायमुदहति यो न च निष्कषायः । पात्रं विभर्ति च गुणेन च पात्रभूतो लिङ्गं वहन्नपि स नैव ग्रहो न भिक्षुः ॥ ४६॥ न न्याय्यमन्वयवतः परिग्टह्य लिङ्गम् भूयो विमोनुमिति योपि हि मे विचारः । सोऽपि प्रणश्यति विचिन्त्य नृपप्रवौरां स्तान् ये तपोवनमपास्य ग्रहाण्यतौयुः ॥५०॥ शाच्चाधिपो हि ससुतोपि तथाम्बरीषो रामोन्न एव म च साङ्कृतिरन्तिदेवः । चौराण्यपास्य दधिरे पुनरंशकानि छित्त्वा जटाश्च कुटिला मुकुटानि बभ्रुः ॥ ५.१ ॥ तस्माद् भिक्षार्थं मम गुरुरितो यावदेव प्रयातः व्यक्ता काषायं ग्रहमहमितस्तावदेव प्रथास्थे । पूज्यं लिङ्गं हि स्खलितमनसो विधतः क्लिष्टबुद्धेः नामुत्रार्थ: स्यात् उपहतमते प्ययं जीवलोकः ॥५२॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दविलापो नाम सप्तमः सर्गः ॥

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । अष्टमः सर्गः। अथ नन्दमधौरलोचनम् ग्टहयानोत्सुकमुत्सकोत्सुकम् । अभिगम्य शिबेन चक्षुषा श्रमण: कश्चिदुवाच मैत्रया ॥१॥ किमिदं मुखमश्रुदुर्दिनम् हृदयस्थं विवृणोति ते नमः । धतिमेहि नियच्छ विक्रियां न हि वाष्पश्च शमश्च शोभते ॥९॥ दिविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च । श्रुतविध्युपचा र कोविदा द्विविधा एव तयोश्चिकित्सकाः ॥३॥ तदियं यदि कायिकौ रुजा भिषजे वूर्णमसौ समुच्यताम् । विनिगुछ हि रोगमातुरो नचिरात्तौवमनर्थमृच्छति ॥४॥ अथ दुःखमिदं मनोमयं वद वक्ष्यामि यदत्र भेषजम् । मनमो हि रजस्तमासता भिषजोऽध्यात्मविदः परीक्षकाः ॥५॥ निखिलेन च सत्यमुच्यताम् यदि वाच्यं मयि सौम्य मन्यसे । मतयो विविधा हि चेतसाम् वह गुह्यानि महाकुलानि च ॥६॥ इति तेन म बोधितस्तदा व्यवमायं प्रविवक्षुरात्मनः । अवलम्य करेण करेण तं प्रविवेशान्यतरत् वनान्तरम् ॥७॥ अच तत्र शुचौ खताग्रहे कुसुमोगारिणि तो निषेदतः । मृदुभिर्मदुमारतेरितैः उपगूढावि व]बालपल्लवैः ॥ ८॥ सनमाद ततश्चिकौर्षितम् घननिश्वासटहौतमन्तरा । श्रुतवाम्बिभवाय भिक्षवे विदुषा प्रबजितेन दुर्वचम् ॥६॥ P. मैत्रयः २ P. M. मभूनमुच्यतां T. BP.M. सत्त्व . 8 P.M, प्रविव्यछान्यतराद् T. P. M. वाग्भिसदाय T.

·अष्टमः सर्गः।
४५
सदृशं यदि धर्माचारिण: सततं प्राणिषु मैत्रचेतसः ।
अधृतौ यदियं हितैषिता मयि ते स्यात् करुणात्मनः सतः ॥ १० ॥
अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा व्यवादिनि त्वयि ।
न हि भावमिमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवतेप्यसाधवे ॥ ११॥
तदिदं श्टणु मे समामतो न रमे धर्म विधाते प्रियां ।
गिरिमानुषु कामिनौमते कृतरेता व किन्नरश्वरन् ॥ १ २.॥
वनवाससुखात् पराङ्मुखः प्रयियासा ग्रहमेव येन मे।
न हि शम्भ लभे तया विना नृपतिौन इवोत्तमश्रिया ॥ १३॥
अथ तम्य निशम्य तद्वचः प्रियभार्याभिमुखस्य शोचतः ।
श्रमण: म शिरः प्रकम्पयन् निजगादात्मगतं पानैरिदम् ॥१४॥
कृपणं वत यूथलालमो महतो व्याधभयात् विनिःसृतः ।
प्रविविक्षति वागरां मृगः चपलो गौतरवेण वञ्चितः ॥ १५॥
विहगः खलु जालसंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः ।
विचरन् फलपुष्यवद् वनम् प्रविविक्षुः स्वयमेव पञ्जरम् ॥१६॥
कलभः करिणा खलूद्धृतो बहुपकात् विषमात् नदीतल्लात् ।
जलतर्षवशेन तां पुनः मरितं ग्राहवतौं तितौर्षति ॥१७॥
शरणे सभुजङ्गमे स्वपन प्रतिबुद्धेन परेण बोधितः ।
तरुणः खलु जातविभ्रम[:] स्वयमुग्रं भुजगं जिसनति ॥१८॥
महता खल जातवेदसा ज्वलितादुत्पतितो. वनद्रुमात् ।
पुनरिच्छति नौटघणया पतितं तत्र गतव्यथो दिजः ॥१८॥
अवश: खस्नु काममूर्चया प्रियया श्येनभयाद् विनाकृतः ।
न तिं समुपैति न हियं करुणं जीवति जीवजीवकः ॥२०॥

·८ सौन्दरनन्दं काव्यम्। प्रातात्मतया हृषान्वितो कृपया चैव धिया च वर्जितः । अशनं खलु वान्तमात्मना कृपण[:] श्वा पुनरत्तुमिच्छति ॥२१॥ इति मन्मथशोककर्षितम् तमनुध्याय मुडर्निरौक्ष्य च । श्रमणः म हिताभिकाङ्क्षया गुणवद् वाक्यमुवाच विप्रियम् ॥२२॥ विचारयतः शुभाशुभम् विषयेष्वेव निविष्टचेतसः । उपपत्रमसन्धचचुषो न रतिः श्रेयसि चेत् भवेत्तव । २ ३॥ अब ग्रहणेऽथ धारणे परमार्थावगमे मनःशमे । अविवक्रमते. चचात्मन: न हि धर्मऽभिरतिविधीयते ॥२४॥ विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेरमानिनः । जमकर्षस युक्रचेतसः कृतबुद्धेन रतं न विद्यते ॥२५॥ रमते इषितो धनश्रिया रमते कामसुखेन वालिशः । रमते प्रामेन सब्जनः परिभोगान् परिभूय विद्यया ॥२६॥ अपि च प्रषितस्य धीमतः कुखजस्यार्चितलिङ्गधारिणः । मौन रहाव चेतना प्रणतिर्वायुवशात् गिरेरिव ॥२७॥ वृक्षवेत् परपंश्रिताय यः परिभूयात्मवशां स्वतन्त्रतां । पानिपये शिवे स्थितः स्पृहयेद्दोषवते ग्टहाय सः ॥२८॥ बसनामिहतो यथा विशेत् परिमुक्तः पुनरेव बन्धनम् । पेय वन तथा पुनः सहसंज्ञ समयेत बन्धनम् ॥२८॥ पुरुवा विहाय कः कतिम् पुनरिच्छेत् कलिमेव सेवितम् । विधाय मवेत वाचिः कचिभूतामजितेन्द्रियः स्त्रियम् ॥३०॥ बविशव मंचिता सताः परिसृष्टा व मोरगा गुहाः । रन रितिबिन्ते।

·घटमः सर्गः ३ विवृता दूव चासयो धृता व्यसनान्ता हि भवन्ति योषितः ॥३१॥ प्रमदाः समदा मदप्रदाः प्रमदा वौतमदा भयप्रदाः । इति दोषभयावहाश्च ताः कथमर्हन्ति निषेवणं नु ताः ॥३२॥ खजनः स्वजनेन भिद्यते सुहृदश्चापि सुहृज्जनेन यत् । परदोषविवक्षणाशयास्तदनाUः प्रचरन्ति योषितः ॥३३॥ सुजनाः (कुराजा) कृपणीभवन्ति यत् यदयुक्तम् प्रचरन्ति साहसम् । प्रविशन्ति च यच्चमूमुखं रभसा तत्र' निमित्तमङ्गना ॥३४॥ वचनेन हरन्ति वर्णना निशितेन प्रहरन्ति चेतमा । मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलम् महद् विषम् ॥३५॥ प्रदहन् दहनोऽपि ग्टह्यते विशरीरः पवनोऽपि ग्रह्यते । कुपितो भुजगोऽपि ग्राह्यते प्रमदानां तु मनो न रह्यते ॥३६॥ न वपुर्विमृशन्ति न श्रि(पि)यम् न मतिं नापि कुलं न विक्रमम् । प्रहरन्त्यविशेषतः स्त्रियः सरितो ग्राहकुलाकुला दुव ॥३०॥ न वचो मधुरं न लालनम् स्मरति स्त्री न [च] सौहंदम् कदा] । बलिता वनितेव चञ्चला तदितरा भुवने न विद्यते ॥३८॥ अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विधमम् । प्रणतेषु भवन्ति गर्विता प्रमदास्तृप्ततराश्च मानिषु ॥३८॥ गुणवत्सु चरन्ति भत्र्तृवत् गुणहीनेषु चरन्ति शत्रुवत् । १ Both P. L. M. and P. M. स्तत्र । २ P. M. वचनेन न हन्ति वर्णना। ३ P. M. हलाहलं T. 8. P. M Ta' T. ५ P. M. तदिदरेछि वनावद्यते P.L.M. lacuna T. ६ P. M. सूतवत् ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । धनवत्सु चरन्ति वृष्णया धनहीनेषु चरन्यवज्ञया ॥४०॥ विषयाद् विषयान्तरं गता प्रचर त्येव यथा हतापि गौः । अनवेक्षितपूर्वमौहदा रमतेऽन्यत्र गता तथाङ्गना ॥ ४ १ ॥ प्रविशन्यपि हि स्त्रियः चितामनुबध्नन्न्यपि मुक्तजीविताः । अपि विधति नैव यन्त्रणा न तु भाबेन वहन्ति मौहृदम् ॥४२॥ रमयन्ति पतीन् कथञ्चन प्रमदा याः पतिदेवताः क्वचित् । चलचिततया सहस्रशो रमयन्ते हृदयं स्वमेव ताः ॥ ४ ३ ॥ श्वपचं किल शक्रजित्सुता वकमौनरिपुं कुमुदती। मृगराजमथो रहद्रथा प्रमदानामगतिर्न विद्यते ॥४४॥ कुमहेहयष्णिवंशजा बहुमायाकवचोऽथ शंवरः । बुनिषद्धान्तमनाश्च गौतमः समवापुर्वनितोद्भुतं रजः ॥ ४५ ॥ कृतज्ञमनार्थमस्थिरम् वनितानामिदमौदृशं मनः । कथमईति तास पण्डितो हृदयं मयितुं चलात्मसु ॥ ४ ६॥ पच सुचामतिः प्रियाजया लघुता मा हृदयं न पश्यसि । किस कायममगृहं स्रवत् वनितानाञ्चरितं न पश्यसि ॥ ४ ॥ बदहन्यहनि प्रधावनैर्वसनैश्चाभरणैश्च संस्कृतम् । हम समावृतेक्षण शुभतो गच्छमि नावगच्छसि ॥४८॥ अथवा समवेधि तत्तनुम् अभं त्वम् न तु संविदस्ति ते । हरमिं विदधामि हि क्रिवां अशचेस्तत्प्रभवस्य शान्तये ॥४८॥ मुखेपनमञ्चनं सजो मणिमुकातपनीयमंशकम् । बदि माधु किमच बोषितां महज तास विचौयतां शुचि ॥ ५ ॥ P. M. विनीयताम् ।

·अष्टमः सर्गः। मलपङ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर्नखदन्तरोमभिः । यदि सा तव सुन्दरी भवेत् नियतं तेऽद्य न सुन्दरी भवेत् ॥५१॥ स्रवतीमशुचिं स्पृशेच्च कः मघणो जर्जरभाण्डवत् स्त्रियम् । यदि केवलया त्वचाता न भवेन्मक्षिकपत्रमात्रया ॥५२॥ त्वचवेष्ठितमस्थिपञ्जरम् यदि कायं ममवैषि योषिताम् । मदनेन च कृष्यसे बलादघण: खल्वधतिश्च मन्मथ[:] ॥५३॥ शुभतामशुभेषु कन्ययन् नखदन्तत्वचकेशरोमसु । अविचक्षण किं न पश्यसि प्रकृतिञ्च प्रभवञ्च योषिताम् ॥५४॥ तदवेत्य मनःशरौरयोर्वनिता दोषवती विशेषतः । चपलं भवतोत्सुकं मनः प्रतिसयानबलेन वार्य्यताम् ॥५५॥ श्रुतवान् मतिमान् कुलोगतः परमस्य प्रशमस्य भाजनम् । उपगम्य यथा तथा पुन न हि भेत्तु नियम त्वमर्हसि ॥ ५ ६ ॥ अभिजनमहतो मनस्विनः प्रिययशमो बहुमानमिच्छतः । निधनमपि वर स्थिरात्मनः च्युतविनयस्य नचैव जीवितम् ॥५४॥ बवा यथा हि कवचम् प्रग्टहीतचापो निन्द्यो भवत्यपस्तः समराद्रथस्थः । भैक्षाकमभ्युपगतः परिग्टह्य लिङ्गम् निन्द्यस्तथा भवति कामहृतेन्द्रियाश्वः ॥५८॥ हास्यो यथा च परमाभरणाम्बरस्रग भैक्ष्यं चरन् तधनुश्चलचित्तमौलिः । १ P. M. तवैव ·सौन्दरनन्दं काव्यम् । वैरूष्यमभ्युपगतः परपिण्डभोजी हास्यस्तथा ग्टहसुखाभिमुखः सहष्णः ॥५६॥ यथा खन्नं भुक्ता परमशयनौयेऽपि शयितो वराहो निर्मुक्तः पुनरशचि धावेत् परिचितम् । तथा श्रेयः श्टण्वन् प्रशमसुखमाखाद्य गुणावद् वनं शान्तं हित्वा ग्रहमभिलषेत् कामदषितः ॥ ६ ॥ यथोल्का हस्तस्था दहति पवनप्रेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दशति भुजगः क्रोधरभसः । यथा हन्ति व्याघ्रः शिरपि ग्रहीतो सहगतः तथा स्त्रीसंमो बहुविधमनर्थाय भवति ॥६॥ तद्विज्ञाय मनःशरीरनियतान् नारौषु दोषानिमान् मत्वा कामसुखं नदीजलचल क्लेशाय शोकाय च । दृष्ट्वा दुर्बलमाम पात्रसदृशम् मृत्यूपसृष्टं जगत् निर्माक्षाय कुरुष्व बुद्धिमतुलामुत्कण्ठितुं नाहसि ॥६२॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्त्रीविघातो नाम अष्टमः सर्गः । १ P. M. मान ।

·नवमः सर्गः। नवमः सर्गः। अथैवमुक्तोऽपि स तेन भिक्षुणा जगाम नैवोपशमं प्रियां प्रति । तथाहि तामेव तदा म चिन्तयन् न तस्य शुश्राव विसंज्ञबान्धवः ॥१॥ यथा हि वैद्यस्य चिकीर्षतः शिवम् वचो न ग्टह्णाति मुमूर्षुरातरः । तथैव मत्तो बलरूपयौवनैः हितं न जग्राह स तस्य तद्वचः ॥२॥ न चात्र चित्र यदि रागपामना मनोऽभिभूयेत तमोवृतात्मनः । नरस्य पाभा हि तदा निवर्तते यदा भवत्यन्तगतं तमस्तनु ॥३॥ ततस्तथाचिप्तमवेक्ष्य तं तदा बलेन रूपेण च यौवनेन च । ग्टहप्रयाणं प्रति च व्यवस्थित शशास नन्दं श्रमण: स शान्तये ॥४॥ बलञ्च रूपञ्च नवञ्च यौवनम् तथावगच्छामि यथावगच्छसि । १ P. L. M. lecunai. P. M. विसंज्ञा० ।

·५२
सौन्दरनन्दं काव्यम् ।
अहन्विदं ते त्रयमव्यवस्थितम्
यथावबुद्धो न तथा च बुध्यसे ॥५॥
इदं हि रोगायतनं जरावशम्
नदीतटौनौकहवञ्चलाचलम् ।
न वेत्मि देहं जलफेनदुर्बलम्
बलस्थतामात्मनि येन मन्यसे ॥६॥
यदानपानाशनयानकर्मणा-
मसेवनादप्यतिसेवनादपि ।
शरीरमासनविपत्ति दृश्यते
बलेऽभिमानस्तव केन हेतुना ॥७॥
हिमातपव्याधिजराचुदादिभिः
यदाप्यनर्थैरुपनीयते जगत् ।
जलं शुचौ मास दवाकरश्मिभिः
क्षयं व्रजेत् किं बलदृप्त मन्यसे ॥८॥
त्वगस्थिमांसचतजात्मकं यदा
शरीरमाहारवशेन तिष्ठति ।
अबसमात सततप्रतिक्रियम्
बलान्वितोऽस्मीति कथं विहन्यसे ॥८॥
यथा घटं मृण्मयमाममाश्रितो
नरस्तितौर्षत् क्षुभितं महार्णवम् ।
समुच्छ्रयं तबदसारमुद्दहन्-
वसं व्यवस्थेत् विषयार्थमुद्यतः ॥१०॥

·नवमः सर्गः । ५३ शरीरमामादपि मृण्मयाद् घटात् इदन्तु निःसारतमं मतं मम । चिरं हि तिष्ठेत् विधिवद्धतो घ[टः] ममुच्छ्रयोऽयं सुतोऽपि भिद्यते ॥१॥ यदाम्बुभ्रवाय्वनलाश्च धातवः सदा [निरुद्धा विषमा दुवोरगाः । : भवन्त्यनर्थाय शरीरमाश्रिताः कथं बलं रोगविधौ व्यवस्यसि ॥१२॥ प्रयान्ति मन्त्रैः प्रशमं भुजङ्गमा न मन्त्रमाध्यास्तु भवन्ति धातवः । केचिच्च कञ्चिच दशन्ति पन्नगा: सदा च सर्वञ्च तदन्ति धातवः ॥१३॥ दूदं हि : शय्याशनपानभोजनः गुणैः शरीरं चिरमप्यवेक्षितम् । न मर्षयत्येकमपि व्यतिक्रमम यतो महाशौविषवत्, प्रकुष्यति ॥१४॥ यदा हिमारी ज्वलनं निषेवते हिमं निदाघाभिहतोऽभिकाङ्क्षति । चुधान्वितोऽन्नं सलिलं षान्वितो बलं कुतः, किञ्च कथञ्च कस्य च ॥१५॥ १ P. M. महाहौ।

·५४ सौन्दरनन्दं काव्यम् । तदेवमाज्ञाय शरीरमातरम् बलान्वितोऽस्मौति न मन्तुमर्हसि । असारमखन्तमनिश्चितं जगत् जगत्यनित्ये बलमव्यवस्थितम् ॥१६॥ क्व कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः सहस्रबाहोर्बलमर्जुनस्य तत् । चकर्त्त बाहन युधि यस्य भार्गवो महान्ति गाण्यशनिर्गिरेरिव ॥१७॥ क तबलं कंसविकर्षिणो हरे- स्तरङ्गराजस्य पुटावभेदिनः । यमेकवाणेन निजनिवान् जरा मागता रूपमिवोत्तमं जरा ॥१८॥ दितेः] सुतस्यामररोषकारिण: चमूरुचेर्वा नमुः क तबलम् । यमाहवे क्रुद्धमिवान्तकं स्थितम् जघान फेनावयवेन वासवः ॥१६॥ बखं कुरूणां क्व च तत्तदाभवत् युधि ज्वलिला तरसौजसा च थे। समित्समिद्धा ज्वलना दूवाध्वरे हतासवो भस्मनि पर्यवस्थिताः ॥२०॥ nayasammeMenukarawatanimal १ P. M. पुथेर।

·नवमः सर्गः। [. श्रतो विदित्वा बनवौर्य मानिनाम् बलान्वितानामवमर्पितं बलम् । जगन्नरामृत्युवशं विचारयन् बलेऽभिमानं न विधातुमर्हसि ॥२१॥ बलं महद्दा यदि येन मन्यसे कुरुष्व युद्ध सह तावदिन्द्रियः । जयश्च तेऽत्रास्ति महच्च ते बलं पराजयश्चेद् वितथं च ते बलम् ॥ २२॥ तथा हि वीराः पुरुषा न ते मता जयन्ति ये माश्वरथदिपान् नरान् । यथा मता वौरतरा मनीषिणो जयन्ति लोलानि षडि]न्द्रियाणि ये॥२३॥ अहं वपुमानिति यच्च मन्यसे विचक्षणं नैतदिदं च ग्टह्यताम् । क तदपुः सा च वपुश्नती तनुः गदस्य साम्यस्य च सारपास्य च ॥२४॥ यथा मयूरश्चलचित्रचन्द्रको बिभर्ति रूपं गुणवत् स्वभावतः । शरीरसंस्कारगुणादृते तथा बिभर्षि रूपं यदि रूपवानसि ॥२॥ १ P. M. P. L. M. विर्य । २ P. M. परे, P. L. M. पले ३ P. M. तेन ·५६ सौन्दरनन्दं काव्यम् । यदि प्रतीपं वृणुयान वासमा न शौचकाले यदि संस्पृशेदपः । मुजाविशेषं यदि नाददीत वा वपु वपुश्मन् वद कीदृशं भवेत् ॥२६॥ नवं वयश्चात्मगतं निशाम्य यद् म्टहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः । नियच्छ तच्छेलनदी रयोपमम् द्रुतं हि गच्छत्यनिवर्त्ति यौवनम् ॥२७॥ ऋतुर्व्यतीतः परिवर्त्तते पुनः क्षयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः। गतं गतं नैव तु संनिवर्त्तते जचं नदौनाञ्च नृणाञ्च यौवनम् ॥२८॥ विवक्षितशत्रु बलौविकुञ्चितम् विशौर्षदन्तं शिथिलच निष्पभम् । यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भविष्यसि ॥२६॥ निषेध पानं मदनीयमुत्तमम निशाविवासेषु चिरादिमाद्यति । नरस्तु मत्तो बलरूपयौवनैः न कश्चिदप्राय जरां विमाद्यति ॥३०॥ वधुरम्धन्तरसंपपिण्डितो P. M. तलेनदी।

·नवमः सर्गः। भुवि प्रविद्धो दहनाय एव्यते । तथा जरायन्त्रनिपिण्डिता तनु- निपौतमारा मरणाय तिष्ठति ॥३१॥ यथा हि नृभ्यां करपत्रपौड़ितम् समुच्छ्रितं दारु भिनत्यनेकधा । तथोच्छ्रितां पातयति प्रजामिमाम् अहर्निशाभ्यामुपसंहिता जरा ॥३२॥ मृतेः प्रमोषो वपुषः पराभवो रतेः क्षयो वा श्रुतिचक्षुषां ग्रहः । श्रमस्य योनि बलवीर्ययो वधो जरासमो नास्ति शरीरिणां रिपुः ॥३३॥ इदं विदित्वा [वि]निधत्व दैशिकम् जराभिधानं जगतो महद्भयम् । अहं वपुश्मान् करवान् युवेति वा न मानिमारोढुमनार्य्यमर्हसि ॥३४॥ अहं ममेत्येव च रक्तचेतसाम् शरीरसंज्ञो भवज(य): कलौ ग्रहः । तमुत्सृजैवं यदि शाम्यते भवात् भयं ह्यहं चेति ममेति वर्च्छति ॥३५॥ यदा शरीरं न वशेऽस्ति कस्यचित् निरस्यमानं विविधैरुपप्लवैः २ P. M. शरीरे न वशोऽस्ति ।

·५८
सौन्दरमन्दं काव्यम् ।
कथं क्षमं वेत्तुमहं ममेति वा
शरीरसंज्ञं ग्रहमापदामिदम् ॥३६ ।।
सपन्नगे यः कुग्टहे मदाऽशाचौ
रमेत नित्यं प्रतिसंस्कृतेऽबले ।
स दुष्टधातावराचौ चलाचले
रमेत काये विपरीतदर्शनः ॥३७॥
यथा प्रजाभ्यः कुनृपो बलाद् बलौ
हरत्यशेषं च न चाभिरचति ।
तथैव कायो व्यसनादिसाधनम्
हरत्यशेषञ्च न चानुवर्तते ॥३८॥
यथा प्ररोहन्ति ग्रहाण्ययत्रतः
क्षितौ प्रयत्नात्तु भवन्ति शालयः ।
तथैव दुःखानि भवन्त्ययत्नतः
सुखानि यत्नेन भवन्ति वा न वा ॥३८॥
शरीरमा परिकर्षतश्चलम्
न चास्ति किञ्चित् परमार्थतः सुखम् ।
सुखं हि दुःखप्रतिकारसेवया
स्थिते च दुःखे तनुनि व्यवस्थति ॥ ४ ॥
यथानपेक्ष्याय्यमपौप्सितं सुखम्
प्रबाधते दुःखमुपेतमण्यपि ।
तथानवेक्ष्यात्मनि दुःखमागतम्
न विद्यते किञ्चन कस्यचित् सुखम् ॥४१॥

·नवमः सर्गः। शरीरमौदृक् बहुदुःखमध्रुवम् फलानुरोधादथवावगच्छसि । द्रवत् फलेभ्यो तिरश्मिभिर्मनो- ऽभिग्टह्यतां गौरिव शस्यलालसा ॥४२॥ न कामभोगा हि भवन्ति नये हवौंषि दीप्तस्य विभावसोरिव । यथा यथा कामसुखेषु वर्त्तते तथा तथेच्छा विषयेषु वर्द्धते ॥४३॥ यथा च कुष्ठव्यसनेन दुःखितः प्रतापयन्नैव शमं निगच्छति । तथेन्द्रियार्थम्वजितेन्द्रियश्चरन् न कामभोगैरुपशान्तिमृच्छति ॥४४॥ यथा हि भैषज्यसुखाभिकाझ्या भजेत रोगान भजेत तत्क्षयम् । तथा शरौरे बहुदुःखभाजने रमेत मोहाद् विषयाभिकाङ्गया ॥ ४ ॥ अनर्थकामः पुरुषम्य यो जनः स तस्य शत्रुः किल तेन कर्मणा । अनर्थमूला विषयाश्च केवला ननु प्रहेया विषया यथारयः ॥४६॥ इहैव भूत्वा रिपवो वधात्मका: प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रताम् ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । परत्र चैवेह च दुःख हेतवो भवन्ति कामा न तु कस्यचित् शिवाः ॥ ४ ॥ यथोपयुक्तम् रसवर्णगन्धवत् वधाय किम्पाकफलम् न पुष्टये । निषेव्यमाणा विषयाश्चलात्मनो भवन्यनर्थाय तथा न भूतये ॥४८॥ तदेतदाज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्मो ह्युपसंहितं हितम् । जषख मे सज्जनसम्मतं मतम् प्रचक्ष्व वा निश्चयमुगिरन् गिरम् ॥४८॥ इति हितमपि बहपौदमुक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः । न तिमुपययौ च न शर्म लेभे द्विरद दूवातिमदो मदान्धचेताः ॥५॥ नन्दस्य भावमवगम्य ततः स भिक्ष: पारिप्लवं ग्रहसुखाभिमुखं न धौ । सत्त्वाशयानुशयभावपरीक्षकाय । बुद्धाय तत्त्वविदुषे कथयाञ्चकार ॥५१॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादो नाम नवमः सर्गः॥

·दशमः सर्गः । दशमः सर्गः। श्रुत्वा ततः सद्रूतमुत्सिमृदुं भार्यादिदृचु भवनं विविक्षुम् । नन्दं निरानन्दमपेतधैर्य अभ्युजिहीर्षु मुनिराजुहाव ॥१॥ तं प्राप्तमप्राप्तविमोक्षमागें पप्रच्छ चित्तस्वलितं सुचित्तः । स होमते हौविततो जमाद खं निश्चयं निश्चयको विदाय ॥२॥ नन्दं विदित्वा सुगतस्ततस्तं भार्याभिधाने तमसि भ्रमन्तम् । पाणौ ग्रहौत्वा वियदुत्पपात मलं जले माधुरिवोब्जिहीर्षुः ॥२॥ काषायवस्त्रौ कनकावदातौ विरेजतुस्तौ नभसि प्रसन्ने । अन्योन्यसंश्लिष्टविकौर्णपक्षौ सरःप्रकीर्णाविव चक्रवाकौ ॥४॥ तौ देवदारूत्तमगन्धवन्तम् नदीसरःप्रस्रवणौघवन्तम् । अाजग्मतः कञ्चन धातुमन्तम् देवर्षिमन्तं हिमवन्तमाशु ॥५॥ तस्मिन् गिरौ चारणसिद्धजुष्टे भिवे हविधूमकृतोत्तरौये । अगम्यपारस्य निराश्रयस्य तौ तस्थौप इवाम्बरस्य ॥६॥ शान्तेन्द्रिये तत्र मुनौ स्थिते तु सविस्मयं दिक्षु ददर्श नन्दः । दरीश्च कुञांच वनौकसश्च विभूषणं रक्षणमेव चाद्रः ॥७॥ बहायते तत्र मिते हि श्टङ्गे संक्षिप्तवर्हः शयितो मयूरः । भुजे बलस्यायतपीनवाहोः वैदूर्यकेयूर दवावभासे ॥८॥ मनःशिलाधातुशिलाश्रयेण पौतौकृताङ्गो विरराज सिंहः । सन्तप्तचामौकरभक्तिचित्रम् रुप्याङ्गदं शौर्णमिवाम्बरस्य ॥६॥ व्याघ्रः क्लमव्यायतखेलगामौ लालचक्रेण कृतापसद्यः । बभौ गिरेः प्रस्रवणं पिपासुर्दिसन् पिटभ्योऽम्बु वावतीर्णः ॥१०॥ १ P. M. तापोलताशो T. २P. M. तं तप्त T.

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । चलत्कदम्बे हिमवनितम्बे तरौ प्रलम्बे चमरो ललम्बे । छत्तुं विलग्नं न शशाक बालं कुलोगतः प्रौतिमिवार्यवृत्तः ॥११॥ सुवर्णगौराञ्च किरातसंघा मयूरपिच्छो ज्ज्वलगात्ररेखा: । शाईलपातप्रतिमा गुहान्यो निष्येतुरुङ्गार इवाचलस्य ॥१२॥ दरीचरोणमतिसुन्दरीणां मनोहरश्रोणिकुचोदरीणाम् । वृन्दानि रेजुर्दिशि किन्नरौणं पुष्योत्किराणामिव वल्लरौणम् ॥१३॥ नगाबगस्योपरि देवदारूनायासयन्तः कपयो विचेरुः । तेभ्यः फलं नापुरतोऽपजग्मुः मोघप्रसादेभ्य दुवेश्वरेभ्यः ॥१४॥ तस्मात्तु यूधादपसार्यमाणां निष्पौड़ितालनकरक्तवत्राम् । शाखामृगौमेकविपनदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिनन्दमिदं बभाषे ॥१५॥ का नन्द रूपेण च चेष्टया च संपश्यतश्चारुतरा. मता ते । एषा सुगौ वैकविपन्नदृष्टिः स वा जनो यत्र गता तवेष्टिः ॥१६॥ इत्येवमुक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा स्मितं किञ्चिदिदं जगाद । क चोत्तमस्त्री भगवन् वधूस्ते मृगौ नगलेशकरो क्व चैषा ॥१७॥ ततो मुनिस्तस्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किञ्चिदवेक्षमाणः । भासम्ब नन्दं प्रययौ तथैव क्रीड़ावनं वज्रधरस्य राज्ञः ॥१८॥ तातावारतिमेक एके चणे क्षणे विधति यत्र वृक्षाः । चित्रा समस्तामपि केचिदन्ये षणामृतणां श्रियमुद्वहन्ति ॥१८॥ पुषति केचित् सुरभौरुदारा मालाः सजश्च ग्रथिता विचित्राः । कानुचानवतंसकांच प्रत्यर्थिभूतानिव कुण्डलानाम् । २० ॥ - १P.M. पित्तो

·दशमः सर्गः
रक्तानि फुल्लाः कमलानि यत्र प्रदीपवृक्षा व भान्ति वृक्षाः ।
प्रफुल्लनौलोत्पलरोहिणोऽन्ये सोन्मौलिताचा व भान्ति वृक्षाः ॥२१॥
नानाविरागाण्यथ पाण्डराणि सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि ।
श्रतान्तवान्येकघनानि यत्र सूक्ष्माणि वासांसि फलन्ति वृक्षाः ॥२२॥
हारान् मणौनुत्तमकुण्डलानि केयूरवाण्यथ नूपुराणि ।
एवंविधान्याभरणानि यत्र स्वर्गानुरूपाणि फलन्ति वृक्षाः ॥२३॥
वैदूर्य्यनालानि च काञ्चनानि पद्मानि वज्राङ्कुर के शराणि ।
स्पर्शक्षमाण्युत्तमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कम्पतला नलिन्यः ॥२४॥
पत्रायतांश्चैव ततांश्च तांस्तान् वाद्यस्य हेतून् मुखरान् घनांश्च ।
फलन्ति वृक्षा मणिहेमचित्रा क्रौडामहायांस्त्रिदशालयानाम् ॥२५॥
मन्दारवृक्षांश्च कुशेशयांश्च पुष्यानतान् कोकनदाश्च वृक्षान् ।
आक्रम्य माहात्म्यगुणैर्बिराजन् प्रजायते यत्र स पारिजातः ॥२६॥
कृष्ट तपःशौलफलैरखिन्नैस्त्रिपिष्टपक्षेत्रतले प्रसूताः ।
एवंविधा यत्र मदानुवृत्ता दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः ॥२७॥
मनःशिलाभैर्वदनैर्विहङ्गा यत्रा चिभिः स्फाटिकमनिभैश्च ।
शादैश्च परतिलोहितान्तैः माञ्जिष्ठकैरर्द्धसितैश्च पादः ॥२८॥
चित्रैः सुवर्णच्छदनैस्तथान्यैः वैदूर्यनौलैः नयनैः प्रमन्त्रैः ।
विहङ्गमा शौञ्जिरिकाभिधाना रुतैर्मनः श्रोत्रहरैर्भमन्ति ॥२८॥
रक्ताभिरग्रेषु च वल्लरीभिः मध्येषु चामौकरपिञ्जराभिः ।
वैदूर्यवर्णभिरुपान्तमध्येवलङ्कृता यत्र खगाश्चरन्ति ॥३०॥
रोचिष्णवो नाम पतत्रिणोन्ये दीप्ताग्निवर्णाज्वलितैरिवास्यैः ।
भ्रमन्ति दृष्टौर्वपुषाक्षिपन्तः खनैः शुभैरप्परसो हरन्तः ॥३१॥

·सौन्दरनन्दं काव्यम्।
यत्रष्टचेष्टाः सततप्रहृष्टा निरर्तयो निर्जरसो विशोकाः ।
स्वैः कर्मभिर्हीनविशिष्टमध्याः स्वयंप्रभाः पुण्यकृतो रमन्ते ॥३२॥
नित्योत्सवं तञ्च निशाम्य लोकं निस्तन्द्रिनिद्रारतिशोकरोगम् ।
नन्दो जरामृत्युवशं सदात्तै मेने श्मशानप्रतिमं नृलोकम् ॥३३॥
ऐन्द्रं वनं तच्च ददर्श नन्दः समन्ततो विस्मयफुल्लदृष्टिः ।
हर्षान्विताश्चाप्सरमः परौयुः सगर्वमन्योन्यमवेक्षमाणाः ॥३४॥
सदा युक्त्यो मदनैककार्याः साधारणः पुण्यकृतां विहाराः ।
दियाश्च निर्दोषपरिग्रहाश्च तपःफलस्याश्रयणं सुराणाम् ॥३५॥
तासां जगुर्धारमुदात्तमन्याः पद्मानि काश्चित् ललितं वभः ।
अन्योन्यहर्षात् ननृतस्तथान्याश्चित्राङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः ॥३६॥
पूर्व तपोमूल्यपरिग्रहेण स्वर्गक्रयार्थं कृतनिश्चयानाम् ।
मनांसि खिन्नानि तपोधनानां हरन्ति यत्राप्रमो लड़न्त्यः ॥२७॥
कामाञ्चिदासां वदनानि रेजुर्वनान्तरेभ्यश्चलकुण्डलानि ।
याविद्धपर्णभ्य वाकरेभ्यः पद्मानि कादम्ब विघट्टितानि ॥३८॥
ता निःसृताः प्रेक्ष्य वनान्तरेभ्यस्तडित्यताका व तोयदेभ्यः ।
नन्दस्य रागेण तनुर्विवेपे जले चले चन्द्रमसः प्रभेव ॥३८॥
वपुश्च दिव्यं ललिताच चेष्टाः ततः स तामां मनसा जहार ।
कौतूहलावर्जितया तु दृष्ट्या संश्लेषतर्षादिव जातरागः ॥ ४ ॥
म जाततोऽसरसः पिपासुः तत्प्राप्तयेऽधिष्ठितविक्तवार्तः ।
खोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेहोयमानो न तिं जगाम ॥४१॥
यथा मनुष्या मलिनं हि वासः चारेण भूयो मलिनौकरोति ।
मलवयार्थ न मलोद्भवार्थ रजस्तथा सुनिराचकर्ष ॥४२॥

·दशमः सर्गः .. दोषा[]श्च (ख)कायाद् भिषगुज्जिहीर्षुः भूयो यथा क्लेशयितुं यतेत। रागं तथा तस्य मुनिर्जिघांसुर्भूयस्तरं रागमुपानिनाय ॥४३॥ दीपप्रभां हन्ति यथा च काले महस्ररश्मेरुदितस्य दौप्तिः । मनुष्यलोके धुतिमङ्गनानामन्तर्दधात्यपरसां तथा श्रौः ॥ ४ ४॥ महच्च रूपं स्वणु हन्ति रूपं शब्दो महान् हन्ति च शब्दमल्पम् । गुवौं रुजा हन्ति रुजां सुमृद्दौं सवा महान् हेतुरणोर्वधाय ॥४५॥ मुनेः प्रभावाच्च शशाक नन्दस्तद्दर्शनं सोढुमसामन्यैः । प्रवीतरागस्य हि दुर्बलस्य मनो दहेदपारसां वपुःश्रीः ॥४६॥ मत्वा ततो नन्दमुदौर्णरागं भा-नुरोधादपवृत्तरागम् । रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विरागो गिरमित्युवाच ॥४७॥ एताः स्त्रियः पश्य दिवौकसस्त्वं निरौक्ष्य च ब्रूहि यथाथ तत्त्वम् । एताः कथं रूपगुणैर्मतास्ते स वा जनो यत्र गतं मनस्ते ॥४८॥ अथाारस्येव निविष्टदृष्टी रागा निनान्तर्हदये प्रदीप्तः । मगढ़दं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥४८॥ हर्य्यङ्गनासौ मुषितैकदृष्टिर्यदन्तरे स्यात् तव नाथ वध्वाः । तदन्तरेऽसौ कृपणा वधूस्ते वपुश्मतौरपरसः प्रतीत्य ॥५०॥ अास्था यथा पूर्वमभून्न काचित् अन्यासु मे स्त्रीषु निशाम्य भार्याम् । तस्यां तथा संप्रति काचिदास्था न मे निशाम्यैव हि रूपमामाम् ॥५१॥ यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश्चिन्महतानलेन । रागेण पूवं मृदुनाभितप्तो रागाग्मिनानेन तथाभिदह्ये ॥५२॥ वाग्वारिणा मा परिषिञ्च तस्माद् यावन्न दह्य स दवाबशत्रुः । रागानिरयेव हि मां दिधचुः कक्षं स वृक्षाग्रमिवोत्थितोऽमिः ॥५२॥ . 5 ·सौन्दरनन्दं काव्यम् । । प्रसौद सौदामि विमुञ्च मां मुने वसुन्धराधैर्य न धैर्यमस्ति मे। असून विमोक्षामि विमुक्तमानसः प्रयच्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे ॥५४॥ अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना प्रमाददंष्ट्रेण तमो विषाग्मिना । अहं हिदष्टी हृदि मन्मथाहिना विधत्व तस्मादगदं महाभिषक्॥५५॥ अनेन दष्टो मदनाहिनाऽहिना न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः । मुमोह बोड्यो हि चलात्मनो मनो बभूव धौमांश्च स शन्तनुस्त नुः॥५६॥ स्थिते विशिष्टे त्वयि संश्रये श्रये यथा न यायो(मौ) बहुसंदिश दिशम् । यथा च लब्धा व्यसनक्षयं क्षयं व्रजामि तन्मे कुरु शंमतः मतः॥५॥ ततो जिघांसुर्हदि तस्य तत्तमस्तमोनुदो नक्रमिवोत्थितं तमः। महर्षिचन्द्रो जगतस्तमोनुदस्तमःप्रहौणो निजगाद गौतमः ॥५८॥ धृतिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निग्रा तावत् श्रुतिचेतसौ श्टणु । दुमा यदि प्रार्थयसे त्वमङ्गना विधत्व एस्कार्थमिहोत्तमं तपः ॥५८ ।। 'इमा हि शक्यन्न बलान्न सेवया न मंप्रदानेन न रूपवत्तया । इमा ह्रियन्ते खलु धर्मचर्यया स चेत् प्रहर्षवर धर्ममादृतः ॥१०॥ दहाधिवासो दिवि दैवतैः समं वनानि रम्याण्यजराश्च योषितः । इदं फलं स्वस्य भस्य कर्मण: न दत्तमन्येन न वाप्य हेतुतः ॥६१॥ चितौ मनुष्यो धनुरादिभिः श्रमैः स्त्रियः कदाचिद् विस्लभेत वा न वा। असंशयं यत्त्विह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुण्यकर्मणः ॥७२॥ तदप्रमत्तो नियमे समुद्यतो रमख यद्यपरसोऽभिलिपसे । अहं च तेऽत्र प्रतिमूः स्थिरे व्रते यथा त्वमाभिर्नियतं समेष्यसि ॥१३॥ ....१ P.L. M. इमा हि शक्य एव गात्र सेवया ।

·एकादशः सर्गः।
पतःपरं परममिति व्यवस्थितः परां तिं परममुनौ चकार मः ।
ततो मुनिः पवन वाम्बरात् पतन् प्रग्टह्य तं पुनरगमन् महौतनम् ॥
६४॥
इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये वर्गनिदर्शनो
नाम दशमः सर्गः ।
--

·सौन्दरनन्दं काव्यम्। एकादशः सर्गः। ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणौः । बबन्ध नियमस्तम्मे दुर्दमं चपलं मनः ॥१॥ सोऽनिष्टनकर्मपरसो सानतामरसोपमः । चचार विरसो धर्म निवेश्याप्सरसो इदि ॥२॥ तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः । इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥३॥ कामच-सु कुशलो भिक्षुचर्यास विक्लवः । परमाचार्यविष्टधी ब्रह्मचर्य चचार मः ॥४॥ संवृतेन च शान्तेन तौण मदनेन च । जलाग्न्यो रिव संसर्गात् शशाम च एशोष च ॥५॥ स तावद् दर्शनीयोऽपि वैरूप्यमगमत् परम् । चिन्तयामरमाञ्चैव नियमेनायतेन च ॥६॥ प्रस्तावेचपि भाव्याः प्रियभार्यस्तथापि सः । वीतराग वातस्थौ न जहर्ष न चुक्षुभे ॥७॥ तं व्यवस्थितमाज्ञाय भार्यारागात् परामुखम् । अभिगम्याब्रवीत् नन्दमानन्दः प्रणयादिदम् ॥८॥ अहो सदृशमारब्धं श्रुतस्याभिजनस्य च । निग्रहौतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः ॥६॥ १P. M. जलामे T. २ P. M. शशास T.

·एकादशः सर्गः। अभिवक्तस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः । यदियं संविदुत्पन्ना नेयमल्येन हेतुना ॥१०॥ व्याधिरल्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते । प्रबलः प्रबलैरेव यत्नेनश्यति वा न वा ॥१॥ दुईरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् । विनिवृत्तो यदि स ते सर्वथा तिमानसि ॥१२॥ दुष्करं साधनायेण मानिना चैव मार्दवम् । अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्य्यञ्च रागिणा ॥१३॥ एकस्तु मम सन्देहस्तवास्यां नियमे तौ । अत्रानुनयमिच्छामि वक्तव्यं यदि मन्यसे ॥१४॥ प्राजवाभिहितं वाक्यं न च गन्तव्यमन्यथा । रुक्षमप्या शये पद्धे रुक्षता नैति सज्जनः ॥१५॥ अप्रियं हि हितं स्निग्धमस्निग्धमहितं प्रियम् । दुर्लभं तु प्रियहितं खादु पथ्यमिवौषधम् ॥१६॥ विश्वासश्चार्थचर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः । मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सताम् ॥१७॥ तदिदं त्वां विवक्षामि प्रणयान जिघांसया । वन्यो हि विवक्षा मे यते नाम्युिपेक्षितम् ॥१८॥ अपारोमृतको धमें चरमौत्यभिधीयसे । किमिदं भूतमाहोखित् परिहासोऽयमीदृशः ॥१६॥ १ P. L. M. रक्षतो।

·७. सौन्दरनन्दं काव्यम् । यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यत्र यदौषधम् । श्रौद्धत्यमथ वरुणामभिधास्यामि तद्रुजः ॥२०॥ स्वक्षणपूर्वमथो तेन हदि मोऽभिहतस्तदा । ध्यात्वा दौर्घ निशश्वाम किञ्चिचावामुखोऽभवत् ॥२१॥ ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकम् । वभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियम् ॥ २२ ॥ आकारेणावगच्छामि तव धर्मप्रयोजनम् । यज्ज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्यं कारुण्यमेव च ॥२३॥ यथासनार्थं स्कन्धेन कश्चिद् गुरों शिलां वहेन् । तद्वत् त्वमपि कामाथे नियमं वोढुमुद्यतः ॥२०॥ तितायिषया दृष्टो यथा मेषोऽपमर्पति । तबदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव ॥२५॥ चिकौषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिया। धर्माचा तव तथा पण्यभूता न शान्तये ॥२६॥ यथा फलविशेषार्थ वौज वपति कर्षकः । तद्विषयकार्पण्यात् विषयांस्ततवानसि ॥२०॥ आकाङ्क्षच्च यथा रोगं प्रतीकारसुखेमया । दुःखमन्विच्छति भवान् तथा विषयष्णया ॥२८॥ यथा पश्यति मध्येव न प्रपातमवेक्षते । पश्यस्यमरसस्तबद् भ्रंशमन्ते न पश्यसि ॥२६॥ १ P. L. M, मध्येव P. M. मम्शेव

·एकादशः सर्गः
।
७१
हृदि कामाग्निना दौते कायेन वहतो व्रतम् ।
किमिदं ब्रह्मचय्यं ते मनमाऽब्रह्मचारिणः ॥१०॥
संसारे वर्तमानेन यदा चामरसस्त्वया ।
प्राप्तास्त्यनाश्च शतशस्तान्यः किमिति ते स्पृहा ॥३१॥
बप्ति स्तौन्धनैरग्ने नम्भिमा लवणाम्भमः ।
नापि कामेव्वदप्तस्य तस्मात् कामा न हप्तये ॥३२॥
अहप्तौ च कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखम् ।
असुखे च कुतः प्रौतिरपौतौ च कुतो रतिः ॥३३॥
रिरंसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः ।
प्रशान्ता चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः ॥३४॥
न तत्र कायं य॑स्ते न स्त्रीभिन विभूषणैः ।
एकस्वं यत्र तत्रस्थस्तया रत्याभिरंस्यसे ॥३५॥
मानसं बलवदुःखं तर्ष तिष्ठति तिष्ठति ।
तं त छिन्धि दुखं हि तृष्णा नास्ति च नास्ति च ॥३६॥
सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्कमेव वा।
कामेषु हि महषास्य न शान्तिरूपपद्यते ॥३७॥
कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ बप्ति न विद्यते ।
वियोगानियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि ॥३८॥
कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्ग लश्चापि दुर्लभम् ।
नृलोकं पुनरेवैति प्रवासात् स्वग्टहं यथा ॥३६॥
यथा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्ठं किञ्चिन्न विद्यते ।
तिर्यचु पिटलोके वा नरके वोपपद्यते ॥४०॥

·७२ सौन्दरनन्दं काव्यम् । तस्य भुक्तवतः खर्ग विषयानुत्तमानपि । भ्रष्टस्यातस्य दुःखेन किमास्वादः करोति सः ॥४१॥ श्येनाय प्राणिवात्सल्यात् स्वमांसान्यपि दत्तवान् । शिविः स्वर्गात् परिभ्रष्टस्तादृक् कृत्वापि दुष्करम् ॥४२॥ शक्रस्याद्धासनं गत्वा पूर्वपार्थिव एव यः । स देवत्वं गतः काले मान्धाताधः पुनर्ययौ ॥४३॥ राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि । प्राप्तः किल भुजङ्गत्वं नाद्यापि परिमुच्यते ॥४४॥ तथैव दिविड़ो राजा राजवृत्तेन संस्कृतः । खगें गत्वा पुनर्धष्टः कुम्भॊभूतः किलार्णवे ॥ ४५ ॥ भूरिद्युम्नो ययातिश्च एते चान्ये नृपर्षभाः । कर्मभिर्यामभिक्रौय तत्क्षयात्पुनरत्यजत् ॥ ४ ६॥ असुराः पूर्वदेवास्तु सुरैरपहतश्रियः । श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरणं ययुः ॥४७॥ किञ्च राजर्षिभिस्तावदसुरैर्वा सुरादिभिः । महेन्द्राः शतश: पेतुर्माहात्म्यमपि न स्थिरम् ॥४८॥ संसदं शोभयित्वेन्द्रौमुपेन्द्रश्चण्डविक्रमः । होणकर्मा पपातोझै मध्यादप्मरमां रसन् ॥४६॥ हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये । इत्यात विलपन्तोपि गां पतन्ति दिवौकसः ॥५०॥ नौवं धुत्पद्यते दुःखं धौमता' यन्मुमूर्षताम् १ P. M. हिमतावत् 'T.

·एकादशः सर्गः । किं पुनः पततां स्वर्गाद्देवान्तसुखसे विनाम् ॥५१॥ रजो ग्टहाति वामांसि लायन्ति परमा:]सजः । गात्रेभ्यो जायते खेदो रतिर्भवति नाशनी ॥५२॥ एतान्यादौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गादिवौकसाम् । अनिष्टानीव मानामरिष्टानि मुमूर्षताम् ॥५३॥ सुखमुत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपानताम् । त(य)च्च दुःखं निपततां दुःखमेवावशिष्यते ॥५४॥ तस्मादखन्तमचाण(णा)मविश्वास्यमतर्पकम् । विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गमपवर्ग मतिं कुरु ॥५५॥ अशरीरं भवाय्यं हि गत्वापि मुनिरुद्रकः । कर्मणोऽन्ते च्युतस्तस्मात् तिर्यग योनि प्रपत्स्यते ॥५६॥ मैत्रया सप्तवार्षिक्या ब्रह्मलोकमितो गतः । सुनेत्रः पुनरावृत्तो गर्भवासमुपेयिवान् ॥५॥ यदा चैश्वर्यवन्तोपि क्षयिणः खर्गवामिनः । को नाम स्वर्गवासाय क्षिष्णवे स्पृहयेद्बुधः ॥५८॥ सूत्रेण बद्धोहि यथा विहङ्गो व्यावर्त्तते दूरगतोपि भूयः । अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धो गतोपि दूरं पुनरेति लोकः ॥५६॥ छत्वा' काल विलक्षणं प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद् भुक्ता वेश्मसुखान्यतौत्य समयं भूयो विशेद् बन्धनम् । तद्वद् द्यां प्रतिभूवदात्मनियमे ध्यानादिभिः प्राप्तवान् काले कर्मषु तेषु मुक्तविषयेष्वाकृष्यते गां पुनः ॥६॥ १ P. M. कृत्वार्थ T.

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । अन्तर्जालगताः प्रमत्तमनसो मौनास्तड़ागे यथा जानन्ति व्यसनं निरोधजनितं स्वस्थाश्चरन्त्यम्भमि । अन्तलाकगताः कृतार्थमतयस्तद्वद्दिवि ध्यायिनो मन्यन्ते शिवमच्युतं ध्रुवमिति खं स्थानमावर्त्तकम् ॥६१ ॥ तब्बन्मव्याधिमृत्युव्यसनपरिगतं मत्वा जगदिदं मसारे भ्राम्यमानं दिवि नृषु नरके तिर्यक् पिटषु च । यचाणं निर्भयं यत् शिवममरमजरं निःशोकममृतम् तखेतोर्ब्रह्मचर्य चर जहिहि चलं स्वर्ग प्रति रुचिम् ॥६॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गापवादो नाम एकादशः सर्गः ॥

·हादशः सर्गः। ७५ हादशः सर्गः। अमरोमतको धर्मचरसौत्यथ चोदितः । अानन्देन तदा नन्दः परं बौड़मुपागमत् ॥ १ ॥ तम्य बौड़ेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् । अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः ॥ २ ॥ कामरागप्रधानोऽपि परिहामसमोऽपि सन् । परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृषे वचः ॥ ३ ॥ अपरीक्षकभावाच्च पूवं मत्वा दिवं ध्रुवम् । तस्मात् क्षिष्णु परिश्रुत्य भृशं मंवेगमौयिवान् ॥ ४ ॥ तस्य स्वर्गात् निववृते मंङ्कल्पाश्वो मनोरथः । महारथ दूवोन्मार्गादप्रमत्तस्य मारथेः ॥ ५ ॥ खर्गतर्षानिवृत्तश्च सद्यः स्वस्थ इवाभवत् । मृष्टादपथ्या द्विरतो जिजीविषुरिवातुरः ॥ ६ ॥ विमस्मार प्रियां भार्यामप्यरोदर्शनाद् यथा । तथा नित्यतयोद्विग्रस्तत्याजासरसोऽपि मः ॥ ७ ॥ महतामपि भूतानामावृत्तिरिति चिन्तयन् । संवेगाच्च मरागोऽपि वीतराग दवाभवत् ॥ ८ ॥ बभूव सहि संवेग: श्रेयसम्तस्य वृद्धये । धातोरधिरिवाख्याते पठितोऽक्षरचिन्तकैः ॥ ६ ॥ १ P. L, M. धातु।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । न तु कामात्मनस्तस्य केनचित् जग्र हे तिः । त्रिषु कालेषु सर्वेषु निपातोऽस्तिरिव स्मृतः ॥ १०॥ खेलगामौ महाबाहु गजेन्द्र दूव निर्मदः । मोभ्यगच्छद् गुरुं काले विवक्षुर्भावमात्मनः ॥ ११ ॥ प्रणम्य च गुरौ मूम वाष्यव्याकुललोचनः । कृत्वाञ्जलिमुंवाचेदं हिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥ १९ ॥ अमरःप्राप्तये यन्मे भगवन् प्रतिभूरसि । नामरोभि ममार्थोऽस्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्यहम् ॥ १३ ॥ श्रुत्वा ह्यावर्तकं खर्ग संमारस्य च चित्रताम् । न मर्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर्मम रोचते ॥ १४ ॥ यदि प्राप्य दिवं यत्नानियमेन दमेन च । अविहप्ताः पतन्त्वन्ते स्वर्गाय त्यागिने नमः ॥ १५ ॥ अतश्च निखिलं लोकं विदित्वा सचराचरम् । सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्भ परमे रमे ॥ १६ ॥ तस्माद् व्यासममासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि । यछुला टण्वताम् श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदम् ॥ १७ ॥ ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणौन्द्रियाणि च । श्रेयश्चैवामुखौभूतं निजगाद तथागतः ॥ १८ ॥ अहो प्रत्यवमर्शोऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः । अरयां मथ्यमानायाममेधूम इवोत्थितः ॥ १६ ॥ चिरमुन्मार्गविहतो लोलैरिन्द्रियवाजिभिः । अवतीर्णामि पन्थानं दिया दृष्ट्याऽविमूढ़या ॥ २० ॥ .

·हादशः सर्गः ।
७७
:
अद्य ते सफरलं जन्म लाभोऽद्य सुमहांस्तव ।
यस्य कामरमज्ञस्य नैष्कायोत्सक मनः ॥ २१ ॥
लोकेऽस्मिन्त्रालयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः ।
व्यथन्ने ह्यपुनर्भावात् प्रपातादिव बालिशाः ॥ २२ ॥
दुःखं न स्यात् सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः ।
अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते ॥ २३ ॥
परिभूतेम्वनित्येषु सततं दुःखहेतुषु ।
कामाहिषु जगत् मतं न वेत्ति सुखमव्ययम् ॥२४॥
सर्वदुःखापहं तत्तु हस्तस्थममृतं तव ।
विषं पौत्वा यदगदं ममये पातुमिच्छसि ॥ २५ ॥
अनईमंमारभयं माना ते चिकौर्षितम् ।
रागानिस्तादृशो यस्य धर्मान्मुखपराङ्मुखः ॥ २६ ॥
रागोदामेन मनसा मर्वथा द्रष्टुराधतिः ।
सदोषं मलिलं दृष्ट्वा पथिकेन पिपासना ॥ २ ॥
ईदृशौ नाम बुद्धिस्ते निरुद्धा रजसाऽभवत् ।
रजसा चण्ड़वातेन विवखत दूव प्रभा ॥२८॥
सा निर्धासुस्तमो हाई या संप्रति विज़म्भते ।
तमो ने प्रभा सौरी विनिर्गौव मेलण ॥ २८ ॥
युक्तरूपमिदश्चैव शुद्धसत्वस्य चेतमः ।
यसे स्याष्टिके मूल्मे श्रेयसि श्रद्दधानता ॥ २० ॥
धर्मछन्दमिमं तस्माद् विवर्द्धयितुमर्हसि ।
मार्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः ॥ ३१ ॥

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । सत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्त्तते । भय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः ॥ ३२ ॥ अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा । अर्थित्वे मति यत्नेन तदा खनति गामिमाम् ॥ ३३ ॥ नार्थों यद्यग्निना वा स्यात् श्रद्दध्यात्तु न वारणौ मधीयानारणिं कश्चित् तद्भावे मति मथ्यते ॥ ३ ४ ॥ मस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात् कर्षकः चितौ। अर्थों मस्येन वा न स्याद् वौजानि न वपेद्भुवि ॥ ३५ ॥ अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धाविशेषतः । यस्माद् स्वाति मद्धमें दायं हस्त दूवाक्षतः ॥ ३६ ॥ प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वाद् बलमित्यतः । गुणदारियशमनाद् धनमित्यभिवर्णिता ॥ ३०॥ रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेषौके 'त्युदाहता । लोकेऽस्मिन् दुर्लभत्वाच्च रत्नमित्यभिभाषिता ॥ ३८ ॥ पुनश्च वीजमित्युक्ता निमित्तं श्रेयसो यदा । पाक्नार्थन पापस्य नदौत्यभिहिता पुनः ॥ ३४ ॥ वस्माद्धर्षस्य चोत्पत्तौ श्रद्धा कारणमुत्तमम् । मयोका कार्यातस्तस्मात् तत्र तत्र तथा तथा ॥ ४० ॥ अवारमिमं तस्मात् संवर्द्धियितुमर्हसि । तहद्वौ वर्द्धते धर्या मूलवौ यथा द्रुमः ॥ ४ १ ॥ १ P. M. चौके ।

·द्वादशः सर्गः। व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्बलो यस्य निश्चयः । तस्य पारिलवा श्रद्धा न हि कृत्याय वर्तते ॥ ४२ ॥ यावत्तत्त्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा तावच्छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा । दृष्टे तत्त्वे नियमपरिभूते न्द्रियस्य श्रद्धावृक्षी भवति सफवश्वाश्रयश्च ॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये प्रत्यवमी नाम द्वादशः सर्गः ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । त्रयोदशः सर्गः। अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिणा। परिषिक्तोऽमृतेनेव युयुजे परथा मुदा ॥ १ ॥ कृतार्थमिव तम् मेने संबुद्धः श्रद्धया तया । मेने प्राप्तमिव श्रेयः स च बुद्धेन मंस्कृतः ॥ २ ॥ लक्षणेन वचमा कांश्चित् कांचित् परुषया गिरा। कांश्चिदाभ्यामुपायाभ्याम् स विनिन्ये विनायकः ॥ ३ ॥ पांशुभ्यः काञ्चनं जातं विद्धं निर्मलं चि । स्थितं पांवपि यथा पांदोषै न लिप्यते ॥ ४ ॥ पद्मपर्ण यथा चैव जले जातं जले स्थितम् । उपरिष्टादधस्ताद् वा न जलेनोपलिप्यते ॥ ५ ॥ तस्लोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् । कृतित्वान्निर्मलत्वाच लोकधर्म न लिप्यते ॥ ६ ॥ लेषं त्यागं प्रियं रथं कथाञ्च ध्यानमेव च । मन्त्रकाले चिकित्मार्थ चक्रे नात्मानुवृत्तये ॥७॥ प्रतश्च सन्दधे कायं महाकरुणया तया । मोचयेयं कथं दुःखात् सत्वानीत्यनुकम्पकः ॥ ८ ॥ अथ संहर्षणाबन्दं विदिखा भाजनौछतम् । अनवौद् ब्रुवता श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमम् ॥ ६ ॥ अतः प्रभृति भूयस्त्वम् श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः । अमृतस्याप्तये सौम्य वृत्तं रचितुमईसि ॥ १० ॥ Pun ·त्रयोदशः सर्गः ८१ प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा । उत्तानो विवृतो गुप्तोऽनवछिद्रस्तथा कुरु ॥ ११ ॥ उत्तानो भावकरणात् विवृतश्चाप्यगृहनात् । गुप्तो रक्षणतात्पर्य्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः ॥ १२ ॥ [रौ]रवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे चापि कर्मणि । श्राजीवसमुदाचारं शौचात् संस्कर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥ दोषाणां कुहनादौनां पञ्चानामनिषेवणत् । त्यागाच्च ज्योतिषादीनां चतुर्णा वृत्तिघातिनाम् ॥१४॥ प्राणिधान्यधनादौनां वानामप्रतिग्रहात् । भेच्याङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् ॥ १.५ ॥ परितुष्टः शुचिर्मञ्जुश्चौक्षया जीवसम्पदा । कुर्याद्दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये ॥ १६ ॥ कर्मणो हि यथा दुष्टात् कायवाक्प्रभवादपि । श्राजीवः पृथगेवोक्तो दुःशोधत्वादयं मया ॥ १७ ॥ ग्रहस्थेन हि दुःशोधा दृष्टि विविधदृष्टिना । श्राजीवो भिक्षुणा चैव परेष्टायत्तवृत्तिना ॥१८॥ एतावच्छौलमित्युक्रमाचारोयं समासतः । अस्य नागेन नैव स्यात् प्रव्रज्या न दह स्थिता ॥१८॥ तस्माच्चारित्रसम्पन्नो ब्रह्मचर्यमिदं चर । अणुमात्रेव्ववद्येषु भयदर्शों दृढव्रतः ॥२०॥ गौखमास्थाय वर्तन्ते मा हि श्रेचमि क्रिया: स्थानाद्यानौव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धराम् ॥२१॥ 6

·२
.
सौन्दरनन्दं काव्यम् ।
मोक्षस्योपनिषत् सौम्य वैराग्यमिति गृह्यताम् ।
वैराग्यस्थापि संवेग: संविदो ज्ञानदर्शनम् ॥ २२॥
ज्ञानस्योपनिषच्चैव समाधिस्पधार्यताम् ।
समाधेरप्युपनिषत् सुखं शारौरमानसम् ॥२३॥
प्रसध्विः कायमनमः सुखस्योपनिषत्परा ।
प्रस्रध्वेरप्युपनिषत् प्रौतिरप्यवगम्यताम् ॥२४॥
तथा प्रौतेरुपनिषत् प्रामोद्यं परमं मतम् ।
ग्रामोद्यस्याप्यहल्लेखः कुकृतेवकृतेषु वा ॥२५॥
अविलेखस्य मनसः शौलन्तूपनिषच्छुचि ।
अतः शौलं नयत्यय्यमिति शौलं विशोधय ॥ २६॥
शौलनात् शौलमित्युक्त गौलनात् सेवनादपि ।
सेवनात्तनिदेशाच्च निर्देशश्च तदाश्रयात् ॥१७॥
गोलं हि शरणं सौम्य कान्तार दूव दैशिकः ।
मित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनञ्च बलमेव च ॥२८॥
यतः शौलमतः सौम्य शौलं संस्कर्तुमर्हसि ।
एतत् स्थानमथान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनाम् ॥२८॥
ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि खभावतः ।
इन्द्रियाणौन्द्रियार्थभ्यो निवारयितुमर्हसि ॥३०॥
भेतव्यं न तथा शत्रो नखे न हेर्नचाशनेः ।
इन्द्रियेन्यो यथा स्वेभ्यस्तैरजस्रं हि हन्यते ॥३१॥
द्विषद्भिः शचुभिः कश्चित् कदाचित् पौद्यते न वा ।
इन्द्रियैर्बाध्यते सर्वः सर्वत्र च मदेव च ॥१२॥

·त्रयोदशः सर्गः। न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृतिभिर्हतः । कृष्यते तत्र निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः ॥३३॥ हन्यमानस्य तैर्दुःखं हाई भवति वा न वा । इन्द्रियैर्वाध्यमानस्य झाई शारौरमेव च ॥३४॥ सङ्कल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमया:] शराः । चिन्तापुङ्खा रतिफला विषयाकाशगोचराः ॥३५॥ मनुष्यहरिणन् नन्ति कामव्याधेरिता इदि । विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः चत[:] ॥३६॥ नियमाजिरसंस्थेन धैर्य्यकामुकधारिण । निपतन्तो निवाऱ्यास्ते महता स्मृतिवर्मा ॥३०॥ इन्द्रियाणामुपशमादरीणां निग्रहादिव। सुखं खपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः ॥ ३८ ॥ तेषां हि सततं लोके विषयानभिकाङ्क्षताम् । संविनवास्ति कार्पण्या कुनामा शावतामिव ॥३६॥ विषयैरिन्द्रियग्रामो न हप्तिमधिगच्छति । अजस्रं पूर्यमाणोऽपि समुद्रः सलिलैरिव ॥ ४० ॥ अवश्यं गोचर : खैः] स्वैर्वर्तितव्यमिहेन्द्रियः । निमित्तं तत्र न ग्राह्यमनुव्यञ्जनमेव च ॥४१॥ श्रालोक्य चक्षुषा रूपं धातमाचे व्यवस्थितः । स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुमईमि ॥ ४२ ॥ स चेत् स्त्रीपुरुषग्राहः क्वचिद् विद्येत कश्चन । भतः केशदन्तादौन नानुप्रस्थातुमर्हसि ॥ ४ ३ ॥ ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम्। नापनेयं ततः किचित् प्रक्षेप्यं नापि किञ्चन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृशञ्च यथा च यत् ॥४४॥ एवं ते पश्यतस्तत्त्वं शश्वदिन्द्रियगोचरे। भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौर्मनस्ययोः ॥ ४५ ॥ अभिया प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् । अरिर्मित्रमुखेनेव प्रियवाक् कलुषाशयः ॥ ४६॥ दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः । मोहाद् येनानुवृत्तेन परत्रेह च हन्यते ॥ ४७ ॥ अनुरोधविरोधाभ्यां शीतोष्णाभ्यामिवाहितः । धर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रियमतो जगत् ॥ ४८ नेन्द्रियं विषये तावत् प्रवृत्तमपि सज्जते । यावत्र मनमस्तच परिकल्पः प्रवर्तते ॥ ४ ॥ इन्धने मति वायौ च यथा ज्वलति पावकः । विषयात् परिकल्याच क्लेशानिर्जायते तथा ॥ ५० ॥ अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि बध्यते । तमेव विषयं पश्यन् भूततः परिमुच्यते ॥ ५१ ॥ दृष्ट्वकं रूपमन्यो हि रज्यतेऽन्यः प्रहय्यति । कश्चिद् भवति मध्यस्थस्तत्रैवान्यो वृणायते ॥ ५२ ॥ अतो न विषियो हेतु बन्धाय न विमुक्तये । परिकल्पविशेषेण मङ्गो भवति वा न वा ॥ ५३ ॥ १P.M, संयोग T.

·त्रयोदशः सर्गः ५ कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्द्रियसंवरः। इन्द्रियाणि ह्यगुप्तानि दुःखाय च भवाय च ॥ ५ ४ ॥ कामभोगभोगवद्भिरात्मदृष्टिदृष्टिभिः प्रमादनैकमूर्द्धभिः प्रहर्षलोलजिककैः । इन्द्रियोरगै मनोविलश्रयैः स्पृहाविषैः समागदादृते न [दष्टमस्ति यचिकित्मयेत् ॥५५॥ तस्मादेषामकुशलकराणामरीणाम् चक्षुर्घाणश्रवणरसनस्पर्शनानाम् । सर्वावस्थं भवति नियमादप्रमत्तो मास्मिन्नर्थ क्षणमपि कृथास्त्वं प्रमादम् ॥५६॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये शोलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः। १ P. M. शमामतादृते नएमस्ति यश्चिकित्सेत् .

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । चतुर्दशः सर्गः। अथ स्मृतिकपाटेन पिधायेन्द्रियसंवरम् । भोजने भव म[][T]ज्ञो ध्यानायानामयाय च ॥१॥ प्राणापानौ निग्रहाति ग्लानिनिद्रे प्रयच्छति । कृतो सत्यर्थमाहारो विहन्ति च पराक्रमम् ॥२॥ यथा चात्यर्थमाहा[र]: कृतोऽनर्थाय कल्पते । उपयुक्रस्तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते ॥३॥ श्राचयं द्युतिमुत्साहं प्रयोगं बलमेव च । भोजनं कृतमत्यल्प शरीरस्थापकर्षति ॥ ४॥ यथा भारेण नमते लघुनोन्नमते तुला । समा तिष्ठति युक्रेन भोज्येनेयं तथा तनुः ॥५॥ तस्मादभ्यवहर्त्तव्यं स्वशक्तिमनुपश्यता । नातिमा न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि ॥ ६ ॥ अभ्याक्रान्तो हि कायाग्नि गुरुणान्नेन शाम्यति । प्रवचन वाल्योऽग्निः सहसा महतेन्धमा ॥७॥ अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्व प्रशस्यते । अनाहरो हि निर्वाति निरिन्धन दूवानलः ॥८॥ वस्याबास्ति विनाहारात् सर्वप्राणभृतां स्थितिः । तस्यादुदति नाहारो विकल्पोऽत्र तु वार्यते ॥६॥ कविषयेऽन्यत्र सव्यन्ते प्राणिनस्तथा । अविज्ञाते बचाहारे बोद्धव्यं तत्र कारणम् ॥१०॥ JAHEMPERDANNirsitSIRAME:

·चतुर्दशः सर्गः।
८७
चिकित्सार्थ यथा धत्ते व्रणस्थालेपनं व्रणौ।
चुद्धिघातार्थमाहारस्तद्वत् सेव्यो
मुमुचुण ॥११॥
भारस्योदहनार्थञ्च रथाशोऽभ्युह्यते यथा ।
भोजनं प्राणयात्राथें तद्वद्विद्यान्निषेवते ॥१२॥
समभिक्रमणार्थञ्च कान्तारस्य यथाध्वगौ।
पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ ॥१३॥
एवमभ्यवहर्त्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया।
न भूषार्थं न वपुषे न मदाय न दृप्तये ॥१४॥
धारणार्थ शरीरस्य भोजनं हि विधीयते ।
उपस्तम्भः पिपतिषो दुर्बलस्येव वेश्मनः ॥१५॥
प्लवं यत्नात् यथा कश्चिद् बध्नीयाद् धारयेदपि ।
न तत्स्नेहेन
यावत्तु
महौघस्योत्तितौर्षया
तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परीक्षकाः ।
न तत्स्नेहेन यावत्तु दुःखौघस्य तितौर्षया ॥१७॥
शोचता पौड्यमानेन दौयते शत्रवे यथा ।
न भक्त्या नापि तर्षण केवलं प्राणगुप्तये ॥१८॥
योगाचारस्तथाहारं शरीराय प्रयच्छति ।
केवलं क्षुद्विघातार्थं न रागेण न भक्तये ॥ १८ ॥
मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः ।
विधय निद्रां योगेन निशामप्यतिनामयेत् ॥२०॥
हृदि यत् संज्ञिनश्चैव निद्रा प्रादुर्भवेत्तव ।
गुणवत्संज्ञिता
संज्ञां
तदा
मनमि मा कृथाः ॥११॥

·सौन्दरनन्दं काव्यम् ।
धातुरारम्भश्त्योश्च स्थामविक्रमयोरपि ।
नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया ॥२२॥
पानातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः ।
परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः सञ्चिन्त्याः स्वयमेव च ॥२३॥
प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः ।
चार्या दृष्टिश्च तारासु जिजागरिषुणा सदा ॥२४॥
अन्तर्गतैरचपले वंशस्थायिभिरिन्द्रियैः
अविचिनेन मनमा चंक्रम्यखाख वा निशि ॥२५॥
भवे पौतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते ।
तस्माविद्राभियोगेषु सेवितव्यमिदं त्रयम् ॥२६॥
भवमागमनामृत्योः प्रौतिं धर्मपरिग्रहात् ।
बादुःखादपर्यन्तात् शोकमागन्तुमर्हसि ॥२॥
एवमादिः क्रमः सौम्य कार्यो जागरण प्रति ।
बन्छ हि जयनादायुः कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥२८॥
दोषव्याखानतिक्रम्य व्याखान् ग्टगतानिव ।
चमं प्राज्ञस्य न खप्नु निस्तितौ महद्भयम् ॥२८॥
प्रदो जोक्सोके हि मृत्युव्याधिजराग्निभिः ।
कवीत निरगिः प्रदीप्त व वेश्मनि ॥३०॥
मान् नम इति ज्ञात्वा निद्रा नावेष्टुमर्हसि ।
प्रशानेषु दोषेषु सशस्त्रेम्बिव शत्रुषु ॥३१॥
पूर्नवास त्रिवामाचाः प्रयोगेनातिनाम्यतु ।
देच्या प्रया शरीरय विश्रामार्थमतन्द्रिणा ॥३२॥

·चतुर्दशः सर्गः। दक्षिणेन तु पार्श्वन स्थितया लोकसंज्ञया । प्रबोधं हृदयं कृत्वा यौथाः शान्तिमानमः ॥३३॥ यामे हतौये चोत्थाय चरनामौन एव वा । भूयो योगं मनःशुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः ॥३४॥ अथासनगत[]स्था न प्रेक्षितव्या हतादिषु । सम्प्रजानन् क्रियाः सर्वाः स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥३५॥ द्वाराध्यक्ष दुव दारि यस्य प्रणिहिता स्मृतिः । धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः ॥ ३ ६ ॥ न तस्योत्पद्यते क्लयो यस्य कायगता स्मृतिः । चित्तं साखवस्थासु बालं धात्रीव रचति ॥ ३ ॥ भरव्यः स तु दोषाणां यो होनः स्मृतिवर्मणा । रणस्थः प्रतिशचणां विहौन दुव वर्मणा ॥३८॥ अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत् स्मृति भिरचति । निर्णता दृष्टिरहितो विषयेषु चरन्निव ॥३६॥ अनर्थेषु प्रसक्ताश्च स्वार्थभ्यश्च परामुखाः यनये सति नोदिनाः स्मृतिनाशोऽत्र कारणम् ॥४॥ वभूमिषु गुणाः सर्वे ये च शौलादयः स्थिताः । विकीर्ण व गा गोपः स्मृतिस्ताननुगच्छति ॥४१॥ प्रनष्टममृतम् तस्य यस्य विप्रसूता मृतिः। हस्तस्थममृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः ।। २॥ पार्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते । यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः ॥४॥ ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । प्रनष्टो यस्य सन्मार्गी नष्टं तस्यामृतं पदम् । प्रनष्टममृतम् यस्य स दुःखान्न विमुच्यते ॥४४॥ तस्माच्चरन् चरोऽस्मौति स्थितोमौति च तिष्ठतः।। एवमादिषु कालेषु स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥४५॥ योगानुलोमं विजनं विशब्द भय्यासनं सौम्य तथा भजस्व । कायस्य कृत्वा हि विवेकमादौ सुखोऽधिगन्तुं मनमो विवेकः ॥४६॥ अवधचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविनम् । स क्षचते ह्यप्रतिलब्धमार्गः चरविवोयों बहुकण्टकायाम् ॥४७॥ अदृष्टतत्वेन परीक्षण । थितेन चित्रे विषयप्रचारे। चित्तं निषेद्ध' न सुखेन शक्यं कष्टोदका गौरिव सस्यमध्यात् ॥४८॥ अनौ-माणस्तु यथानिलेन प्रशान्तिमागच्छति चित्रभानुः । अल्पेन यवेन तथा विविक्त- वघट्टितं शानिमुपैति चेतः ॥४८॥ १P. M. विजलं ·चतुर्दशः सर्गः । ६१ । क्वचिगुवा यत्तद्वसनमपि यत्तत्परिहितो वसन्त्रात्मारामः क्वचन विजने योऽभिरमते । कृतार्थः स ज्ञेयः शमसुखरमजः कृतमतिः परेभ्यः संसर्ग परिहरति यः कण्टकमिव ॥ ५० ॥ यदि दन्दारामे जगति विषयव्यग्रहृदये विविक्त निर्द्वन्दो विहरति कृती शान्तहृदयः । ततः पौत्वा प्रज्ञारसममृतवत् हप्तहृदयो विविकः संसक्त विषयकृपणं शोचति जगत् ॥५१॥ वमन् शून्यागारे यदि सततमेकोऽभिरमते यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिरिव । चरमात्मारामो यदि च पिवति प्रौतिमलिलं ततो भुते श्रेष्ठं त्रिदशपतिराज्यादपि सुखम् ॥५२॥ . सौन्दरनन्दे महाकाव्ये आदिप्रस्थानो नाम चतुर्दश: स्वर्ग:।

·१२ सौन्दरनन्दं काव्यम् । पञ्चदशः सर्गः यत्र तत्र विविक्त तु बड़ा पर्याङ्कमुत्तमम् । ऋजु कायं समाधाय स्मृत्याभिमुखयान्वितः ॥१॥ नासाग्रे वा खलाटे वा भ्रुवोरन्तर एव वा। कुर्बोथाश्चपलं चित्तमालम्बनपरायणम् ॥२॥ स चेत् कामवितर्कस्वां धर्षयेन्मानसो ज्वरः । क्षेप्तव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुरिवागतः ॥३॥ यद्यपि प्रतिसंख्यानात् कामानुत्सृष्टवानसि । तमांसीव प्रकाभेन प्रतिपक्षेण तान् जहि ॥४॥ तिष्ठत्यनुजयस्तेषां छन्नोऽग्निरिव भस्मना । म ते भावनया मौम्य प्रशाम्योऽग्निरिवाम्बुना ॥५॥ ते हि तस्मात् प्रवर्त्तन्ते भूयो वौजादिवाकुराः । तस्य नागेन ते न स्युः वौजनाशादिवाकुराः ॥६॥ अर्जनादौनि कामेभ्यो दृश्या दुःखानि कामिनाम् । तस्मात् तान् मूलतश्छिन्धि मित्रसंज्ञानरौनिव ॥७॥ अनित्या मोषधर्माणो रिका व्यसन हेतवः । बहसाधारणाः कामाः वा ह्याशीविषा दूव ॥८॥ बे सम्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणा न शान्तये । भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश्च न विटप्तये ॥६॥ इनिं वित्तप्रकर्षण स्वर्गावाण्या कृतार्थताम् । कामेभ्यश्च सुखोत्पत्तिं यः पश्यति म नश्यति ॥१०॥ - P. M. च ।

·पञ्चदशः सर्गः । चलानपरिनिष्पन्नानमाराननवस्थितान् । परिकल्पसुखान् कामान् न तान् स्मर्तुमिहार्हसि ॥११॥ व्यापादो वा विहिंसा पा चोभयेद् यदि ते मनः । प्रसाद्यं तद् विपक्षेण मणिनेवाकुलं जलम् ॥१२॥ प्रतिपक्षस्तयोर्जयो मैत्री कारुण्यमेव च । विरोधी हि तयोनित्यं प्रकाशतममोरिव ॥१३॥ निवृत्तं यस्य दौःशौल्यं व्यापादश्च प्रवर्त्तते । हन्ति पांशुभिरात्मानं सुस्नात व वारणः ॥१४॥ दुःखितेभ्यो हि मतभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः । आर्यः को दुःखमपरं सघणो धातुमर्हति ॥१५॥ दष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा । सद्यस्तु दह्यते तावत् खंमनो दुष्टचेतमः ॥१६॥ तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्री कारुण्यमेव च । न व्यापादं विहिंसा वा विकल्पयितुमर्हसि ॥१७॥ यद्यदेव प्रसत हि वितर्कयति मानवः । अभ्यासात् तेन तेनास्य रतिर्भवति चेतमः ॥१८॥ तस्मादकुशलं त्यक्ता कुशलं ध्यातुमईसि । यत्ते स्यादिह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये ॥१६॥ संवर्धन्ते ह्यकुशला वितर्काः सम्भता हृदि । अनर्थजनकास्तुख्यमात्मनश्च परस्य च ॥२०॥ हैं. १ P. M, विवजयति । २P.M.नवि. TH ·28 सौन्दरनन्दं काव्यम् । श्रेयसो विघ्नकरणात् भवन्त्यात्मविपत्तये । पात्रीभावोपघातं तु परभक्तिविपत्तये ॥२१॥ मनः कर्मसु विक्षेप्यमपि वा वस्तुमर्हसि । 'नत्वेवाकुशलं सौम्य वितर्कयितुमर्हसि ॥२२॥ या त्रिकामोपभोगाय चिन्ता मनि] सि वर्तते । न च तं गुणमाप्नोति बन्धनाय च कल्पते ॥२३॥ सत्वानामुपघाताय परिक्लेशाय वा मनः । मोहं ब्रजति कालुय्यं नरकाय च वर्तते ॥२४॥ तद्धितर्केरकुशलैर्नात्मानं हन्तुमर्हसि । सुशास्त्रं रत्नविकृतं मृदतौर्गाः खनन्निव ॥२५॥ अनभिज्ञो यथा जात्यं दहेदगुरुकाष्ठवत् । अन्यायेन मनुष्यत्वमुपहन्यादिदं तथा ॥२६॥ त्यत्वा रत्नं यथा लोष्ट्रं रत्नदीपाच संहरेत् । त्यक्ता नैःश्रेयस धर्म चिन्तयेदभं तथा ॥२७॥ हिमवन्तं यथा गत्वा विषं भुञ्जौत नौषधम् । मनुष्यत्वं तथा प्राप्य पापं सेवेत नौं शुभम् ॥२८॥ तदुद्धा प्रतिपक्षण वितर्क क्षेप्तुमर्हसि । सूक्ष्मेण प्रतिकौलेन कौलं दावन्तरादिव ॥२६॥ वृद्यावृयोरथ भवेचिन्ता ज्ञातिजनं प्रति । खभावो जौवलोकस्य परीक्ष्यस्तनिवृत्तये ॥३०॥ P. M. वाग्वस्तुमर्हसि . २ P. M. नत्वेक• T.

·पञ्चदशः
सर्गः
-
६५
संमारे कथ्यमाणानां सत्वानां खेन कर्मणा ।
को जनः सुजनः को वा मोहात्मक्तो जने जनः ॥२१॥
प्रतीतेऽध्वनि संवृत्तः स्वजनो हि जनस्तव ।
अप्राप्ते चाध्वनि ननः स्वजनस्ते भविष्यति ॥३२॥
विहगानां यथा सायं तत्र तत्र समागमः ।
जातौ जातो तथालेषो जनस्य स्वजनस्य च ॥३३॥
प्रतिश्रयं बहुविधं संश्रयन्ति यथाध्वगाः ।
प्रतियान्ति पुनस्त्यत्वा तद्वत् ज्ञातिसमागमः ॥३४॥
लोके प्रकृतिभिन्नेऽस्मिन् न कश्चित् कस्यचित् प्रियः ।
कार्यकारणसंबद्धं बालुकामुष्टिवज्जगत् ॥३५॥
विभर्ति हि सुतं माता धारयिष्यति मामिति ।
मातरं भजते पुत्रो गर्भणाधत्त मामिति ॥३६॥
अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातिषु ज्ञातयो यदा ।
तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् ॥३७॥
अहितो दृश्यते ज्ञातिरजातिर्दृश्यते हितः ।
स्नेहं कार्यान्तराल्लोकग्छिनत्ति च करोति च ॥३८॥
खयमेव यथालिख्य रच्चित्रकरः स्त्रियम् ।
तथा कृत्वा स्वयं स्नेहं सङ्गमेति जने जनः ॥३८॥
योऽभवत् बान्धवजन: परलोके प्रियस्तव ।
स ते कमर्थं कुरुते त्वं वा तस्मै करोषि कम् ॥४०॥
तस्मात् ज्ञातिवितर्कन मनो नावेष्टुमर्हसि ।
व्यवस्था नास्ति संसारे खजनस्य जनस्य च ॥४१॥

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । असो क्षेमो जनपदः सुभिक्षोऽसावसौ शिवः । इत्येवमथ जायेत वितर्कस्तव कश्चन ॥४२॥ प्रहेयः स त्वया सौम्य नाधिवास्यः कथञ्चन । विदित्वा सर्वमादीप्तं तैस्तैदीषाग्निभिर्जगत् ॥४३॥ ऋतुचक्रविवाच्च क्षुत्पिपासालमादपि । सर्वत्र नियतं दुःखं न क्वचिद्विद्यते शिवम् ॥४४॥ क्वचित् शीतं क्वचिहर्मः क्वचिद्रोगो भयं क्वचित् । बाधतेऽभ्यधिकं लोके तस्मादभरणं जगत् ॥४५॥ जरा व्याधिश्च मृत्युश्च लोकस्यास्य महद्भयम् । नास्ति देश: म यत्रास्य तनयं नोपपद्यते ॥ ४ ६ ।। यत्र गच्छति कायोऽयं दुःखं तंत्रानुगच्छति । नास्ति काचित् गतिलोके गतो यत्र न बाध्यते ॥४७॥ रमणैवोऽपि देशः मन् सुभिक्षः क्षेम एव च । कुदेश इति विज्ञेयो यत्र क्लर्विदह्यते ॥४८॥ खोकखान्याहतस्थास्थ दुःखैः भारीरमानसैः । चमः कश्चित्र देशोऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् ॥४६॥ दुःखं सर्वत्र सर्वस्व वर्तते सर्वदा यदा । बन्दरागमतः सौम्य खोकचित्रेषु मा कृथाः ॥५०॥ बदा तस्मानिवृत्तस्ते छन्दरामो भविष्यति । जोवलोकं तदा सर्वमादीप्तमिव मंस्यसे ॥५१॥ १P.M. omits नास्ति देशः स यवास्य वद्यं ।.

·पञ्चदशः सर्गः । । -- -- --- अथ कश्चित् वितर्कस्ते भवेदमरणाश्रयः । यनेन म विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा ॥५२॥ मुहर्तमपि विश्रम्भः कार्यो न खलु जीविते । निलौन दूव हि व्याघ्रः कालो विश्वस्तघातकः ॥५३॥ बलस्थोऽहं युवा वेति न ते भवितुमर्हति । मृत्युः सर्वास्ववस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः ॥५४॥ क्षेत्रभूतमनर्थानां शरीरं परिकर्षतः । स्वस्थाशा जीविताशा वा न दृष्टार्थस्य जायते ॥५५॥ निर्वृतः को भवेत्कायं महाभूताश्रयं वहन् । परस्परविरुद्धवानामहौनामिव. भाजनम् ॥५६॥ प्रश्वमित्ययमन्वक्षम् यदुच्छ्रमिति मानवः । अवगच्छ तदाश्चर्यमविश्वास्यं हि जीवितम् ॥५॥ इदमाश्चर्यमपरं यत्सुप्तः प्रतिबुध्यते । खपित्युत्थाय वा भूयो बहमित्रा हि देहिनः ॥५८॥ गर्भात् प्रभृति यो लोकं जिर्घासुरनुगच्छति। कस्तस्मिन् विश्वसेन्मृत्यावुद्यतासावराविव ॥६॥ प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान् बलवानपि । न जयत्यन्त कश्चिनाजयत्रापि जेष्यति ॥६॥ साना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा । प्राप्तो हि रभमो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते ।६१॥ M. चेति न ते भवितुमर्हसि । २P.Mनिवः । L. M. lacuna, P. M. वहमित्रालिT. P. M. सावा 7 ·सौन्दरनन्दं काव्यम् । तस्मान्नायुषि विश्वासं चञ्चले कर्तुमर्हसि । नित्यं हरति कालो हि स्थाविस्यं न प्रतीक्षते ॥६२।। निःशौचं पश्यतो लोकं तोयबुद्बुददुर्बलम् । कस्थामरविती हि स्यादनुन्मत्तचेतसः ॥६२॥ तस्मादेषां वितर्काणां प्रहाणार्थं समासतः । पानापानस्मृतिं सौम्य विषयौकत्तुमर्हसि ॥६४॥ इत्यनेन प्रयोगेण काले सेवितुमर्हसि । प्रतिपक्षं वितर्काणां गदानामगदानिव ॥६५॥ सुवर्णहेतोरिव पशिधावको विहाय पांशुन् वृहतो यथादितः । जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये विशोध हेमावयवात्रियच्छति ॥६६ ॥ विमोचहेतोरपि युक्रमानसो विहाय दोषान् वृहतस्तथादितः । जहाति सूक्ष्मानपि तदिद्धये विशोध धर्मावयवात्रियच्छति ॥१७॥ क्रमेणद्भिः एलू कनकमिह पांशुव्यवहितम् बथानौ कारः पचति भृशमावर्त्तयति च । तथा योमाचारो निपुणमिह दोषव्यवहितम् विशोध केभ्यः शमयति मनः संक्षिपति च ॥६८॥ १P.M.नित्य T. २ P. M. विशुद्धये ।

·पञ्चदशः सर्गः। यथा च खच्छन्दादुपनयति काश्रयसुखं सुवर्ण कमारो बहुविधमलंकारविधिषु । मनः शुद्ध भिक्षु वंशगतमभिजास्वपि तथा यथेच्छ यत्रेच्छं शमयति मनः प्रेरयति च ॥६८ ॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये वितर्कप्रहाणो नाम पञ्चदशः सर्गः।

·१०० सौन्दरनन्दं काव्यम् । षोड़शः सर्गः। एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किञ्चित् समुपोह्य किञ्चित् । ध्यानानि चत्वार्याधिगम्य योगौ प्राप्नोत्यभिज्ञा' नियमेन पञ्च ॥१॥ ऋद्धिप्रवेकञ्च बहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधम् । अतीतजन्मस्मरणञ्च दौर्घ दिव्यो विशुद्धे श्रुतिचक्षुषौ च ॥२॥ अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनो दधात्यास्रवसंक्षयाय । ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यक् चत्वारि सत्यानि पदान्यवेति ॥३॥ वाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्त दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयम् । दुःखक्षयो निःशरणात्मकोऽयं त्राणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्गः ॥४॥ इत्यार्य्यमत्यान्यवबुध्य बुड्या चत्वारि सम्यक् प्रतिबुध्य चैव । सर्बासवान् भावनयाभिभूय न जायते शान्तिमवाप्य भूयः ॥५॥ अवोधतो द्यप्रतिवेधतश्च तत्त्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य । भवाद्भवं याति न शान्तिमेति संसारदोला मधिरोह्य लोकः ॥ ६ ॥ तस्माजरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखमवैहि जन्म । सर्वोषधौनामिव भूर्भवाय मापदा क्षेत्रमिदं हि जन्म ॥७॥ बब्जन्म रूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन्कविधस्य जन्म । यः सम्भवचास्य समुच्छ्रयस्य मृत्योश्च रोगस्य च सम्भवः सः ॥८॥ सदाप्यसदा विषमिश्रमवं यथा विनाशाय न धारणाय । खोके तथा निर्वगुपय॑धो वा दुःखाय सर्व न सुखाय जन्म ॥६॥ र P.M. drops त्व २ P. M. drops ए in दिव्थे । P.M. रोक्ष मम । BP.M. has दोलाधा । P.M. सुवर्भवाय। ।

·षोडशः सर्गः
१०१
जरादयो नैकविधाः प्रजानां मत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्त्यनाः ।
प्रवात्सु घोरेवपि मारतेषु नाप्रसूतास्तरवश्वसन्ति ॥१०॥
श्राकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा शमौगर्भशयो हताशः ।
श्रापो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनि ॥११॥
अपां द्रवत्वं कठिनत्वमुर्त्या वायोश्चलत्वं ध्रुवमौष्ण्यमग्नेः ।
यथा खभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च ॥१२॥
काये सति व्याधिजरादि दुःखं चुत्तर्षवर्षोष्णहिमादि चैव ।
रूपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखम् ॥१३॥
प्रत्यक्षमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातौतमपौति विद्धि ।
यथा च तदुःखमिदच्च दुःखं दुःखं तथा नागतमप्यहि ॥१४॥
वौजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतोपि भव्योपि तथानुमेयः ।
प्रत्यक्षतश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भव्योपि तथोषण एव ॥१५॥
तबामरूपस्य गुणानुरूप यचैव निवृत्तिरुदारवृत्त ।
तत्रैव दुःखं न हि तद्विमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद्भवेद्दा ॥१६॥
प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषमण निमित्तम् ।
नैवेश्वरो न प्रकृति कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा ॥१०॥
ज्ञातव्यमेनेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः ।
यस्माद् म्रियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वौतरजस्तमस्कः ॥१५॥
इच्छाविशेषे सति तत्र तत्र यानासनादिर्भवति प्रयोगा।
यस्मादतस्तर्षवशात् तथैव जन्म प्रजानामिति वेदितव्यम् ॥१८॥
सत्त्वान्यभिष्वङ्गवशानि दृष्ट्वा खजातिषु प्रौतिपरास्वतीव ।
अभ्यासयोगादुपपादितानि तैरेव दो चैरिति तानि विद्धि ॥२०॥

·१०२ सौन्दरनन्दं काव्यम् । שן क्रोधप्रहर्षादिभिराश्रयाणामुत्पद्यते चेह यथा विशेषः । तथैव जन्मखपि नैकरूपो निवर्त्तते क्लेशकृतो विशेषः ॥२१॥ दोषाधिके' जन्मनि तौब्रदोष उत्पद्यते रागिणि तोवरागः । मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ॥२॥ फलं हि यादृक् समवैति साक्षात् तदागमो वौज मवैत्यतौतम् । अवैत्य वीजप्रवतिञ्च साक्षादनागतं तत्फलमभ्युपैति ॥२३॥ दोषचयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः । दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवशस्य तत्र ॥२४॥ तब्जन्मनो नेकविधस्य मौम्य हृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य । तांश्छिन्धि दुःखाद् यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणमश्याद्धि ॥२५॥ दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच शान्तं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्मम् । हहाविराग खवनं निरोधं सनातनं चाणमहाद्वेमार्यम् ॥२६॥ बस्मिन्त्र बाति न जरा न मृत्युन व्याधयो नाप्रियसम्प्रयोगः । नेच्छाविपन्न प्रिवविप्रयोगः क्षमं पदं नैष्ठिकमच्युतं तत् ॥२७॥ दोपो वथा निर्वृतिमन्धुपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काञ्चिद् विदिशं न काञ्चित् स्नेहक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥२८॥ एवं छतौ नितिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काञ्चिद् विदिश न काञ्चित् क्लेशक्षयात् केबलमेति शान्तिम् ॥२८॥ १P.M.रोबा. T. २ P. M. वोजगः | ३ P. M. धम्म ।

·षोड़शः सर्गः। अस्याभ्युपायोऽधिगमाय मार्गः प्रज्ञात्रिकल्पः प्रशमविकल्पः । स भावनौयो विधिवद् बुधेन शोले शुचौ त्रिप्रमुखे स्थितेन ॥३०॥ वाकर्म सम्यक् सहकायकर्म यथावदाजौवनयश्च शुद्धः । इदं त्रयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं शौलाश्रयं धर्मपरिग्रहाय ॥३१॥ सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिरा- सम्यम्वितर्कश्च पराक्रमश्च । इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ॥३२॥ न्यायेन मत्याभिगमाय युका सम्यक् स्मृतिः सम्यगथो समाधिः । इदं द्वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय ॥३३॥ क्लेशाङ्कुरान प्रतनोति शौचं वीजाङ्कुरान् काल दवातिवृत्तः । एचौ हि शौले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा व धर्षयन्ति ॥३४॥ क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वगानिवाद्रिमहतो नदीनाम् । स्थिते समाधौ हिन धर्षयन्ति दोषा भुजङ्गा व मन्त्रबद्धवाः ॥३५॥ प्रज्ञा त्वशेषेण निहन्ति दोषांस्तौरद्रुमान् प्रावृषि निम्नगेव । दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वज्राग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः ॥३६॥ त्रिस्कन्धमेतं प्रविगाह्य मार्ग प्रस्पष्टमष्टाङ्गमहार्यमार्यम् । दुःखस्य हेतून. प्रजहाति दोषान् प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ॥३॥ अस्योपचारं तिरार्जवञ्च होरप्रमादः प्रविविक्रता च । अल्पेच्छता तुष्टिरमङ्गता च लोकप्रवृत्ता च रतिः क्षमा च ॥३८॥ याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निरोधम्। आर्यण मार्गण म शान्तिमेति कल्याणमित्रैः मह वर्तमानः ॥३८॥ १ P. M. drops धे in बुधेन । २ P. M. पुरं।

·१.४ सौन्दरनन्दं काव्यम् । यो व्याधितो व्याधिमवैति सम्यग् व्याधेर्निदानञ्च तदौषधश्च । प्रारोग्यमाप्नोति हि मोऽचिरेण मित्रैरभि रुपचर्यमाणः ॥४०॥ तद् व्याधिसंज्ञां कुरु दुःखमत्ये दोषेष्वपि व्याधिनिदानमंज्ञाम् । प्रारोग्यसंज्ञाञ्च निरोधसत्ये भैषज्य संज्ञामपि मार्गसत्ये ॥४१॥ तस्मात् प्रवृत्तिं परिगच्छ दुःखं प्रवत्तंकानप्यवगच्छ दोषान् । निवृत्तिमागच्छ च तबिरोधं निवर्त्तकच्चाप्यवगच्छ मार्गम् ॥४२॥ शिरस्थथो वाससि संप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर्विचार्या । दग्धं जगत् सत्यनयं दृष्ट्वा प्रदह्यते सम्प्रति धच्यते च ॥४३॥ यदैव यः पश्यति नामरूपं आयोति तद्दर्शनमस्य सम्यक् । सम्यक् च निवेदमुपैति पश्यन् नन्दौचयाच जयमेति रागः ॥४४॥ तयोश्च नन्दौरजसोः क्षयेण सम्यग् विमुक्तं प्रवदामि चेतः । सम्यग् विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयमस्ति ॥ ४ ५॥ यथा खभावेन हि नामरूपं तद्भुतमेवास्तगमं च तस्य । विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक् क्षयमास्त्रवाणाम् ॥४६॥ तस्मात् परं सौम्य विधाय वौयं शौघं चकारखास्रवमक्षयाय । दुःखाननित्यांश्च निरात्मकांश्च धावन् विशषेण परौचमाषा: ॥४७॥ धातून हि षड्भू मलिलानलादौन् सामान्यत: स्वेन च लक्षणेन । १ P. M. चित्रन, P. L. M. अचित्रेण which spoil the metre. २ P. L. M. भेष्यह्य । ३ P. M. सम्पतिवक्षते । 8.P.M. धातुविशेषेण which spoils the metre. ५ . M. धातुं हि. षट्कं ·घोड़शः सर्गः । १०५ अवैति यो नान्यमवैति तेभ्यः सोत्यन्तिकं मोक्षमवैति तेभ्यः ॥४८॥ क्लेशप्रहाणाय च निश्चितेन कारोऽभ्युपायश्च परीक्षितव्यः । योगोऽप्यकाले ह्यनुपायतश्च भवत्यनाय न तहुणाय ॥४८॥ अजातवत्मा यदि गा दुहौत नैवाप्नुयात् चौरमकालदोही। कालेऽपि वा स्थान पयो लभेत मोहेन स्टङ्गाद् यदि गा दहौत ॥५०॥ पार्दाच्च काष्ठाज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वहिमच्छेत् । काष्ठाच्च शुष्कादपि पातनेन नैवाग्निमाप्नोत्यनुपायपूर्वम् ॥५१॥ तद्देशकालौ विधिवत्परोक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायम् । बलाबले चात्मनि संप्रधाऱ्या कार्यः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः ॥५२॥ प्रग्राहकं यत्तु निमित्तमुक्तमुद्धन्यमाने हृदि तन्न सेव्यम् । एवं हि चित्तं प्रशमं न याति [न वहिना वहिरिवेर्यमाणः ॥५३॥ शमाय [य]त्स्यानियन्निमित्तं जातोद्धवे चेतसि तस्य कालः । एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छत्य दौर्यमाणोऽग्निरिवोदकेन ॥५४॥ शमावहं यत् [नियतं] निमित्तं सेव्यं न तच्चेतसि लौयमाने । एवं हि भूयो लयमेति चित्तमनौर्यमाणोऽग्रिरिवाल्पमारः ॥५॥ अग्राहक यनियतं निमित्तं लयं गते चेतमि तस्य कालः । क्रियासमर्थं हि मनस्तथा स्यात् मन्दायमानोऽग्निरिवेन्धनेन ॥५६॥ औपेक्षिकं नापि निमित्तमिष्टं लयं गते चेतसि मोद्धवे वा । एवं हि तीव्र जनयेदनर्थमुपेक्षितो व्याधिरिवातरख ॥५७॥ यस्यादुपेक्षा नियतं निमित्तं साम्यं मते चेतसि तस्य कालः । एवं हि कृत्याय भवेत् प्रयोगो रथो विधेयाश्व दव प्रयातः ॥५॥ रागोद्धृतव्याकुलितेऽपि चित्ते मैत्रोपसंहारविधिर्न कार्यः ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि स्नेहं कफक्षोभ दुवोपयुज्य ॥५६॥ रागोडवे चेतसि धैर्य्यमेत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् । रागात्मको ह्येवमुपैति शर्म कफात्मको रुचमिवोऽपयुज्य ॥६॥ व्यापाद दोषेण मनस्युदौर्ण न सेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् । द्वेषात्मकस्य ह्याभा वधाय पित्तात्मनस्तौक्षण वोपचारः ॥ ६ ॥ व्यापाददोषचुभिते तु चित्ते सेव्या खपक्षोपनयेन मैत्री। देषात्मनो हि प्रशमाय मैत्री पित्तात्मनः शौत दूवोपचारः ॥६२॥ मोहानुबद्धे मनमः प्रचारे मैत्रा शुभा चैव भवत्ययोगः । ताभ्यां हि संमोहमुपैति भूयो वाय्यात्मको रुक्षमिवोपनीय ॥६॥ मोहात्मिकायां मनमः प्रवृत्तौ सेव्यस्विदंप्रत्ययताविहारः । मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गो वाय्यात्मके स्निग्ध वोपचारः ॥६४॥ उल्कामुखस्थं हि यथा सुवर्ण सुवर्णकारो धमतौह काले। काले परिमोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च ॥६५॥ दहेत्सुवर्ण हि धमन् न काले जले चिपन् मंशमयेदकाले । न चापि सम्यक् परिपाकमेनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः ॥६६॥ संप्रयहस्य प्रामस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य । सम्यम् निमित्तं मनमा त्ववेक्ष्यं नाशो हि यनोऽप्यनुपायपूर्वः ॥ ६ ॥ रत्येवमन्यावनिवर्तनञ्च न्यायञ्च तस्मै सुगतो वभाषे । भूवश्च तत्तच्चरितं विदित्वा वितर्कहानाय विधीनुवाच ॥६॥ यचा भिषक् पित्तकफा निखानां य एव कोपं समुपैति दोषः । १ P. L. M. •क्षोभय । २P.M. व्यापार. । ३ P. M. को।

·घोड़शः सर्गः। १०७ माय तस्यैव विधि विधत्ते व्यधत्त दोषेषु तथैव बुद्धः ॥६६॥ केन कल्पेन स चेन हन्यात् खभ्यस्तभावादशभान् वितर्कान् । तो द्वितीयं क्रममारभेत नवेव हेयो गुणवान् प्रयोगः ॥७॥ नादिकालोपचितात्मकत्वात् बलीयसः क्लेशगणस्य चैव । म्यक्प्रयोगस्य च दुष्करत्वात् केत्तुं न शक्याः सहसा हि दोषाः ॥७९॥ एव्या यथाया विपुलाणिरन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण । इत् तदेवाकुशलं निमित्तं क्षिपेन् निमित्तान्तरसेवनेन ॥७२॥ वाथवाध्यात्मनवग्रहत्वान्नैवोपशाम्येदाभो वितर्कः । यः स तद्दोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग वाध्वगेन ॥७३॥ था क्षुधापि विषेण पृक्तं जिजीविषुर्नच्छति भोक्नुमन्नम् । थैव दोषावहमित्यवेत्य जहाति विद्वानशुभं निमित्तम् ॥७४॥ दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस्तं ततो वारयितं समर्थः । णं गुणे पश्यति यश्च यत्र स वार्यमाणोपि ततः प्रयाति ॥७॥ पत्रपन्ते हि कुलप्रसूता मनःप्रचारैरशुभैः प्रवृत्तः । एवं मनवांश्च युवा वपुमान् न चाक्षुषैरप्रयुतै विषकैः ॥७६॥ नधूयमाणास्वथ लोषतोपि तिष्ठेयुरेवाकुशला वितर्काः । कार्यान्तरध्ययनक्रियाद्यैः सेव्यो विधिविस्मरणाय तेषाम् ॥७॥ बनव्यमप्येव विच[च]णेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः । त्वेिव मञ्चिन्यमसनिमित्तं यचावमकस्य भवेदनर्थः ॥७॥ ग्था हि भौतो निशि तस्करेभ्यो द्वार[] प्रियेभ्योऽपि न दातुमिच्छेत् । ज्ञस्तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्याप्यशुभस्य दोषैः ॥१६॥ IN १ P. L. M. drops •प्यशुभस्य ।

·१०७ सौन्दरनन्दं काव्यम् । एवं प्रकारैरपि यद्युपायैर्निवार्यमाणा न पराङ्मुखाः स्युः । ततो यथास्थलनिवर्हणेन सवर्णदोषा व ते प्रहेयाः ॥८॥ द्रुतप्रथाणप्रतिौंच] तौक्षणकामप्रयोगात् परिखिद्यमानः । यथा नरः संश्रयते तथैव प्राज्ञेन दोषेष्वपि वर्तितव्यम् ॥८१॥ ते चेदलब्धप्रतिपक्षभावा नेवोपशाम्येयुरस द्विताः । मुहर्त्तमप्यप्रतिवध्यमाना ग्राहे भुजङ्गा व नाधिवास्याः ॥२॥ दन्तेऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं ताल्वग्रमुत्पौद्य च जिहयापि । चिनेन चित्तं परिग्या चापि कार्य्यः प्रयत्नो न तु तेऽनुवृत्ताः ॥८॥ किमत्र चित्रं यदि वौतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् । प्राषिष्यमाणो हदि तबिमित्तै न क्षोभ्यते यः स कृतौ स धीरः॥८॥ तदार्थसत्याधिगमाव पूर्व विशोधयानेन नयेन मार्गम् । यत्रागतः प्रविनिग्रहार्थं राजेव लक्षौमजितां जिगीषन् ॥८५॥ एतान्बरशान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि । कावख सत्वा प्रविवेकमात्र. केशप्रहाणाय भजख मार्गम् ॥८६॥ कौण्डिन्य-नन्दक्रिमिलानिरुद्धवाः तिथोपमेनौ विमलोऽथ राधः । वाव्योत्तरौ धौतकि-मोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिखिन्दवत्माः ॥८॥ महावि-भद्रावण-सर्पदाम-सुभूति-गोदत्त-सुजात-वत्माः । संपामजिद् भद्रजिदश्वजिच्च श्रोणच शोणश्च म कोटिकर्णः ॥८८॥ क्षेमाजितो' नन्दकनन्दमाता दुपाखि-वागौश-यशोयशोदाः । महायो वखासि-राष्ट्रपाचौ सुदर्शन-खागत-मेधिकाश्च ॥८६॥ P.M. दत्। BP.M.स्थान २ P. M. विनिर्वहार्थे । .P. M. क्षमाजिवो।

·षोड़शः सर्गः। १०९ म कफिनः काश्यपश्चोरविलो महामहाकाश्यप-तिव्य-नन्दाः । पूर्णश्च पूर्णश्च स पूर्णकश्च शोणापरान्तश्च स पूर्ण एव ॥४०॥ शारदतौपुत्र-सुवाहु-चुन्दाः कोन्दे य-काप्य स्मगु-कुण्ठधानाः । मशैवलौ रेवत-कण्ठिलौ च मौहल्यगोत्रश्च गवांपतिश्च ॥८॥ यं विक्रमं योगविधावकुब्वस्तमेव शौघ्र विधिवत् कुरुष्व । ततः पदं प्रास्यसि तैरवाप्तं संख्याञ्च ते स्ववियतं यशश्च ॥ २॥ द्रव्यं यथा स्थात् कटकं रसेन तच्चोपयुक्त मधुरं विपाके । तथैव वौर्य कटुकं श्रमेण तस्यार्थसिद्ध्यै मधुरो विपाकः ॥६॥ वौर्य परं कार्यकृतौ हि मूलं वीर्य्यादृते काचन नास्ति सिद्धिः। उदेति वीर्य्यादिह सर्वसम्पन्निवार्यता चेत्मक लश्च पाभा ॥४॥ अलब्धस्थालाभो नियतमुपलब्धस्य विगमः तथैवात्मावज्ञा कृपणमधिकेभ्यः परिभवः । तमो निस्तेजस्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो नृणां निर्वीर्याणां भवति विनिपातश्च भवति ॥ ५ ॥ नयं श्रुत्वाशको यदयमभिवृद्धिं न लभते परं धर्म ज्ञात्वा यदुपरि निवासं न लभते । ग्रहं त्यक्त्वा मुक्तौ यदयमुपशान्तिं न लभते निमित्तं कौमौद्यं भवति पुरुषस्थान्तररिपुः ॥ ६॥ अनिक्षिप्तोत्माहो यदि खनति गां वारि खमते प्रसनं व्यामध्यन ज्वलनमरणिभ्यां जनयति १ P. M. वीक्ष ·सौन्दरनन्दं काव्यम् । प्रयुक्ता योगे तु ध्रुवमुपलभन्ते श्रमफलं द्रुतं नित्यं यान्यो गिरिमपि हि भिन्दन्ति परितः॥६॥ कृष्ट्वा गां परिपाल्य च श्रमशतैराति सस्थश्रियं यवेन प्रविगा सागरजलं रनश्रिया क्रीड़ति । शत्रूणामवध्य ऊर्थमिषुभिर्मुझे नरेन्द्रः श्रियं तदीयं कुरु शान्तये विनियतं वीर्य हि सर्वर्द्धये ॥ ८॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये पार्यसत्यव्याख्यानो नाम षोडशः सर्गः।

·सप्तदशः सर्गः। सप्तदशः सर्गः। अथैवमादेशिततत्त्वमार्गो नन्दस्तदा प्राप्तविमोक्षमार्गः । सर्वेण भावेन गुरौ प्रणम्य क्लेशप्रहाणाय वनं जगाम ॥१॥ तचावकाश मृदुनौलशष्यं ददर्श शान्तं तरुषण्डवन्तम् । निःशब्दया निम्नगयोपगूढं वैदूर्य्यनौलोदकया वहन्त्या ॥२॥ म पादयोस्तत्र विधाय शौचं शुचौ शिवे श्रीमति वृक्षमूले । मोक्षाय बद्धा व्यवसायकचा पर्याङ्गमङ्कावहितं वबन्ध ॥३॥ राजन् ममग्रं प्रणिधाय कायं काये स्मृतिं चाभिमुखौं विधाय । मन्द्रियाण्यात्मनि सनिधाय स तत्र योगं प्रयतः प्रपेदे ॥४॥ ततः स तत्त्वं निखिलं चिकीर्षु धानुकूलांश्च विधीचिकौर्षन् ज्ञानेन लोक्येन शमेन चैव चचार चेतः परिकर्मभूमौ ॥५॥ संधाय धैय्यं प्रणिधाय वौयं व्यपोह्य सक्तिं परिग्टह्य शक्तिम् । प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस्ततो भू]द्विषयेम्वनास्थः ॥६॥ श्रातप्तबुद्धेः प्रहितात्मनोऽपि स्वभ्यस्तभावादथ कामसंज्ञा । पाकुस्तं तस्य मनश्वकार प्राट्सु विद्युन्जलमागतेव ॥७॥ स पर्यवस्थानमवेत्य मद्यश्चिचेप तो धर्माविघात-कर्णीम् । प्रियामपि क्रोधपरौतचेता नारोमिवोहत्तगुणां मनखौ ॥८॥ प्रारब्धवीर्यस्य मनः शमाय भूयस्तु तस्याकुशलो वितकः । व्याधिप्रणाशाय निविष्ट बुद्धेरुपद्रवो घोर इवाजगाम ॥८॥ १ P. M. तत्रावभासं । ३ P. M. धैर्य। २P. M. राज्य। B. P. M. निरष्ठ ।

·११२ सौन्दर नन्दं काव्यम् । म तद्विघाताय निमित्तमन्यद्योगानुकूलं कुशलं प्रपेदे । श्राrयनं चौणबलो बलस्थं निरस्थमानो बलिनारिणेव ॥१०॥ पुरं विधायानुविधाय दण्डं मित्राणि संग्टह्य रिपून् विग्रह्य । राजा यथाप्नोति हि गामपूवों नौति मुमुक्षोरपि सैव योगे ॥१२॥ विमोक्षकामस्य हि योगिनोपि मनः पुरं ज्ञानविधिश्च दण्डः । गुणाच मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिविमुक्ति यतते यदर्थम् ॥१२॥ म दुःखजालान्महतो मुमुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविशुः । पन्थानमायं परमं दिदृशुः शमं ययौ किश्चिदुपात्तचक्षुः ॥१३॥ यः स्थानिकेतस्तमसोऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्त्वं स भवेत्प्रमत्तः । यस्मात्तु मोक्षाय स पात्रभूतः तस्मान्मनः स्वात्मनि संजहार ॥१४॥ सम्भारतः प्रत्ययतः स्वभावादाखादतो दोषविशेषतश्च । प्रथात्मवान् निःशरणात्मतश्च धर्मषु चक्रे विधिवत् परीक्षाम् ॥१५॥ सरूपिणं कृत्स्नमरूपिणञ्च सारं दिदृचुर्विचिकाय कायम् । अधाशचिं दुःखमनित्यमखं निरात्मकं चैव चिकाय कायम् ॥१६॥ अनित्यतस्तत्र हि शून्यतश्च निरात्मतो दुःखत एव चापि । मार्गप्रवेकेन स लौकिकेन क्लेशद्रुमं सञ्चचयाञ्चकार ॥१७॥ वसादभूत्वा भवतीह सव भूत्वा च भूयो न भवत्यवश्यम् । सहेतुकच चविहेतुमच्च तस्मादनित्यं जगदित्यविन्दत् ॥१८॥ यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रमज्यते बन्धविघातहेतुः । दुखातौंकारविधौ मुखाख्यं ततो भवं दुःखमिति व्यपंश्यत् ॥१८॥ -PM. उपान्त। २ P. M. तस्मात् ।

·सप्तदशः सर्गः। तश्च संस्कारगतं विविक्तं न कारकः कश्चन वेदको वा । मय्यतः सम्भवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श ॥२०॥ मान्निरौहं जगदखतन्त्रं नैश्यर्यमेकः९ कुरुते क्रियास। तत् प्रतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकम् ॥२१॥ ततः स वातं व्यजनादिवोष्णे काष्ठाश्रितं निर्मर्थनादिवामिम् । तःक्षितिस्थं खननादिवाम्भो लोकोत्तरं वर्त्म दरापमाप ॥२२॥ ज्ञान-चाप-स्मृति-वर्मा बवा विशुद्धशौलवतवाहनस्थः । परिभिश्चित्तरणाजिरस्थैः सार्द्ध युयुत्सु विजयाय तस्थौ ।।२३॥ T: स बोध्यङ्गशितात्तशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः । र्गाङ्गमातङ्गवता बलेन शनैः शनैः क्लेशचमू जगाहे ॥२४॥ स्मृत्युपस्थानमयैः पृषत्कैः शत्रून् विपर्यासमयान् क्षणेन । खम्य हेवश्चतुरश्चतुर्भिः खैः स्वैः प्रचारायतनै ददार ॥२५॥ र्यबस्लैः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःखिलान्यप्रतिमै बभञ्ज। थ्याङ्गनागांश्च तथाङ्गनागेविनिर्दधावाष्टभिरेव सोऽष्टौ ॥२६॥ प्रथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुषु सत्येश्वकथंकथः सन् । राद्धशौलव्रतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूवी फलभूमिमाप ॥२७॥ दर्शनादार्यचतुष्टयस्य क्लेशकदेशस्य च विप्रयोगात् । घात्मिकाचापि विशेषलाभात् प्रत्यक्षतो ज्ञानसुखस्य चैव ॥२८॥ यत् प्रसादस्य धतेः स्थिरत्वात् मत्येवमंमूढतया चतर्षु । लस्य चाच्छिद्रतयोत्तमस्य निमंशयो धर्मविधौ बभूव अरु८॥ १P. M. एकं।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । कुदृष्टिजालेन म विप्रयुको लोकं तथाभूतमवेक्षमाणः । ज्ञानाश्रयं प्रौतिमुपाजगाम भूयः प्रसादञ्च गरावियाय ॥३०॥ यो हि प्रवृत्तित्रियतामवैति नैवान्यहेतोरिह नाप्यहेतोः । प्रतीत्य तत्तत् समवैति तत्तत् स नैष्ठिकं पश्यति धर्ममार्यम् । ३१॥ शान्तं शिवं निर्जरसं विरामं निःश्रेयसं पश्यति यश्च धर्म। तस्योपदेष्टारमथार्यवयं संप्रेक्षते बुद्धमवाप्तचक्षुः ॥३२॥ यथोपदेशेन शिवेि]न मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः । अनुस्मरन् पश्यति चित्तदृष्ट्या मैच्या च शास्त्रे ज्ञतया च तुष्टः ॥३३॥ आर्यण मार्गण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्त्वविदार्यतत्त्वः । अनुस्मरन् पश्यति कायसाक्षौ मैच्या च सर्वजतया च तुष्टः ॥३४॥ म नाशकैदृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्त] मालोक्य पुनर्भवस्य । वक्रे घणाक्लेशविजृम्भितेषोर्मत्त्यो न तत्रास न दुर्गतिभ्यः ॥३५॥ त्वक्पायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिनाऽमेध्यगणेन पूर्णम् । ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्त्यावपि नोपलेभे॥९॥ म कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार । छत्वा महोरस्वतनुस्तनू तौ प्रापड्वितीयं फलमार्यधरूं ॥३७॥ म खोमचापं परिकल्यवाणं रागं महावैरिणमल्पशेषम् । कायखभावाधिगतैर्विभेद योगायुधास्त्ररशभापृषकैः ॥३८॥ इवायुधं क्रोधविकीर्णवाणं व्यापादमन्तःप्रसवं सपत्नम् । मैचोपवत्कै तिवणसंशः समाधनाविस्तै जघान ॥३६॥ । १P. M. drops तत्त।

·सप्तदशः सर्गः। मूलान्यथ त्रौण्यभस्य वौरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त्त । चमूमुखस्थान् धृतका कांस्त्रीनरौनिवारिस्त्रिभिरायसायैः । ४० ॥ म कामंधातोः समतिकमाय पाणिग्रहांस्तानभिभूय श शन् योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्बाणपुरस्य तस्थौ ॥४१॥ कामैर्विविक्तं मलिनैश्च धर्मे वितर्कवच्चापि विचारवञ्च । विवेकजं प्रौतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ॥४२॥ कामानिदेहेन स विप्रमुत्तो हादं परं ध्यानसुखादवाप । सुखं विगाह्याविव धर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थं विपुलं दरिद्रः ॥४३॥ तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् । बुद्धा मनःक्षोभकरानभान्तांस्तद्विप्रयोगाय मतिञ्चकार ॥४४॥ क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धौरप्रसन्नाम्बवहस्य सिन्धोः । एकाग्रभूतस्य तथोभिभूताश्चिन्ताम्भसः क्षोभकरा विताः ॥४५॥ खिन्नस्य सुप्तस्य च निर्वृतस्य वाधां यथा संजनयन्ति शब्दाः । अध्यात्ममैकाग्र्यमुपागतस्य भवन्ति वाधाय तथा वितर्काः ॥४६॥ प्रथावितक क्रमशोऽविचारमेकायभावान्मनसः प्रसन्नम् । समाधिजं प्रौतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ ॥४७॥ तद्यानमागम्य च चित्तमौनं लेभे परां प्रीतिमलब्धपूर्वाम् । प्रौतौ तु तत्रापि म दोषदर्भो यथा वितर्कष्वभवत्तथैव ॥४८॥ प्रौति[:] परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्यायात्तस्य हि तत्र दुःखम् । पौतेरतः' प्रेक्ष्य स तत्र दोषान् प्रौतिक्षये योगमुपाररोह ॥४६॥ १ P. M. प्रौवीवतः T.

·१९६ सौन्दरनन्दं काव्यम् । प्रौते विरागात् सुखमाय॑जुष्टं कायेन विन्दवथ संप्रजानन् । उपेक्षकः म स्मृतिमान् व्यहार्षीत् ध्यानं हतौयं प्रतिलभ्य धौरः॥५०॥ यस्मात् परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततः परं नास्ति सुखप्रवृत्तिः । तस्माद् बभाषे शुभकृत्स्नभूमि परापरज्ञः परमेति मैच्या ॥५१॥ ध्यानेऽपि तंत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तिमनिझमेव । श्राभोगतोऽपौञ्जयति स्म तस्य चित्तं प्रवृत्तं सुखमित्यजस्रम् ॥५२॥ यत्रञ्जितं स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखम् । यस्मादतस्तत्सुखमिचकत्वात् प्रशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ॥५३॥ अथ प्रहाणात् सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव । दध्यावुपेक्षास्मृतिमविशुद्धं ध्यानं तथाऽदुःखसुखं चतुर्थम् ॥५४॥ यस्मात्तु तस्मिन् न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तत्रास्ति तदर्थचारि । तस्मादुपेक्षा स्मृतिपारिशुद्धि निरुच्यते ध्यान विधौ चतुर्थ ॥५५॥ ध्यानं स निश्रित्य ततश्चतुर्थमहत्वलाभाय मतिं चकार । सत्त्वाय मित्र बलवन्तमायं राजेव देशानजितान् जिगीषुः ॥५६॥ चिच्छेद कायन ततः स पञ्च प्रज्ञामिना भावनयेरितेन । ऊबॅगमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि ॥५॥ बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः स मौव चित्तानुशयान् ममई। दौपानिवोपस्थितविप्रणाशान् कालो ग्रहैः सप्तभिरेव सप्त ॥५८॥ अग्निद्रुमाज्याम्बुषु या हि वृत्ति: कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणाम् । दोषेषु तां वृत्तिमियाय नन्दो निर्बापोत्पाटनदाहशोषैः ॥५६॥ १ P. M. पारिशुद्धं ।

·सप्तदशः सर्गः । इति त्रिवेगं विझषं त्रिवौचमेकाम्भसं पञ्चरयं दिकूलम् । द्विग्राहमष्टाङ्गवता प्लवेन दुःखार्णवं दस्तरमुत्ततार ॥६॥ अर्हत्वमासाद्य स मत् क्रियाही निरुत्सुको निष्पणयो निराशः । विभौविशाग्वौतमदो विरागः स एव धृत्यान्य दवावभासे ॥ ६ १॥ भ्रातुश्च शास्तुश्च तयानुशिष्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेण । प्रशान्तचेताः परिपूर्णकाम्यो वाणौमिमामात्मगतां जगाद ॥ ६ २ ॥ नमोऽस्तु ती सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन । बहूनि दुःखान्यपवर्त्तितानि सुखानि भूयांस्युपसंहृतानि ॥६३॥ अहं ह्यना>ण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः । निवर्तितस्तद्वचनागेन दर्पान्वितो नाग दवाङ्कुशेन ॥६४॥ तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तु: हृदिस्थमुत्पाच्य हि रागशल्यम् । अद्यैव तावत् सुमहत्सुखं मे सर्वक्षये किं वत निर्वृतस्य ॥६५॥ निर्वाय कामानिमहं हि दीप्तं नृत्यम्बुना पावकमम्बुनेव । हादं परं साम्प्रतमागतोऽस्मि शीतं इदं धर्म दवावतीर्णः ॥६६॥ न मे प्रियं किञ्चन नाप्रियं मे न मेऽनुरोधोऽस्ति कुतो विरोधः । तयोरभावात्मुखितोऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुक्तः ॥६॥ महाभयात् क्षेममिवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षम् । महार्णवात् पारमिवाप्लवः मन् भौमान्धकारादिव च प्रकाशम् ॥१८॥ रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादृणादिवानृष्यमनन्तसंख्यात् । द्विषत्मकाशादिव चापयानं दुर्भिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षम् ॥ ६८ ॥ तहत् परां शान्तिमुपागतोऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य । करोमि भूयः पुनरुक्तमस्मै नमो नमोऽाय तथागताय ॥७॥ ॥

·११८ सौन्दरनन्दं काव्यम्। येनाहं गिरिमुपनौय रुकाश्टङ्गं वर्गञ्च प्लवगवधूनिदर्शनेन । कामात्मा त्रिदिवचरौ भिरङ्गनाभि- निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निममः ॥७१ तस्माच्च व्यसनपरादंनर्थपङ्काद् उत्सथ्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् । शान्तेऽस्मिन् विरजसि विवरे विशोके सद्धर्म वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ॥७२॥ तं वन्दे परमनुकंपकं महर्षि मुहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञम् । संबुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधान त्रातारं पुनरपि चास्मि सन्नतस्तम् ॥७३॥ आश्विघोषकृतौ महाकाव्ये मौन्दरनन्दे अमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः । १ P. M. drops •पकं ।

·अष्टादशः सर्गः। १२६ अष्टादशः सर्गः। अथ दिजो बाल दूवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक् प्राप्त वाप्तलाभः । जित्वा च राजन्य वारिसैन्यं नन्दः कृतार्थो गुरुमभ्यगच्छत् ॥१॥ द्रष्टुं मुखं ज्ञानसमाधि काले गुरुहि शिष्यस्य गुरोश्च शिष्यः । परिश्रमस्ते [स]फलो मयौति यतो दिदृक्षास्य मुनौ बभूव ॥ २ ॥ यतो हि येनाधिगतो विशेषस्तस्योत्तमां मोऽर्हति कर्तुमौद्याम् । आर्यः मरागोपि कृतज्ञभावात् प्रचौणमानः किमु वीतरागः ॥३॥ यस्याथ कामप्रभवा हि भक्तिः स्वतोऽस्य मा तिष्ठति रुढमूला। धर्मान्वयो यस्य तु भनिरागस्तस्य प्रसादो हदयावगाढः ॥४॥ काषायवासाः कनकावदातस्ततः स मूी गुरवे प्रणमे । वातेरितः पल्लवताम्ररागः पुष्योज्वलौरिव कर्णिकारः ॥५॥ प्रथात्मनः शिय्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तृगुणस्य चैव । सन्दर्शनार्थ म न मानहेतोस्खां कार्यसिद्धिं कथयाम्बभूव ॥६॥ यो दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मामतदत्सुतीक्षणः । त्वदाक्यसंदंशमुखेन मे स समुद्धृतः शल्यहतेव शल्यः ॥७॥ कथंकथौभावगतोऽस्मि येन दिन्नः म निःसंशय संशयो मे। त्वच्छासनात् सत्पथमागतोऽस्मि सदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः ।। यत्पीतमाखादवशेन्द्रियेण दर्पण कन्दर्पविषं मयामोत् तन्मे हतं त्वदचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन । क्षयं गतं जन्म निरस्तजन्म सद्धर्थचामुषितोऽस्मि सम्ब । १ P. M. समाप्त। २ P. M. सुतस्य P. L. M. lacuna T.

·१२० सौन्दरनन्दं काव्यम् ! •. कृत्स्नं कृतं मे कृतकार्य कायं लोके प्रभूतोऽस्मि न लोकधर्मा ॥ १ ॥ मैत्रीस्तनों व्यञ्जनचारसास्ना सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानश्टङ्गाम् । तवास्मि गां साधु निपौय हप्तस्तृषेव गामुत्तमवत्मवर्णः ॥११॥ यत्पश्यतश्चाधिगमो मयायं तन्मे समासेन मुने निबोध । सर्वज्ञ कामं विदितं तवैतत् स्वन्तपचारं प्रविवक्षुरस्मि ॥१२॥ अन्येऽपि सन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्वा विमोक्षाय नयं परस्य । मुक्तस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटन्ते ॥१३॥ द्रव्यादिकान् जन्मनि वेद्मि धावून नात्मानमुर्व्यादिषु तेषु किञ्चित् । यस्मादतस्तेषु न मेऽस्ति शक्ति बहिश्च कायेन समा मति मैं ॥१४॥ खन्यांश्च रूपतीन् दशार्द्वान् पश्यामि यस्माच्चपलानमारान् । अनात्मकांश्चैव वधात्मकांश्च तस्माद्विमुक्तोऽस्यशिवेभ्य एभ्यः ॥१५॥ यस्माच्च पश्याम्युदयञ्च सत्तां' सखिवस्थाखहमिन्द्रियाणाम् । तस्मादनित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेवपि नास्ति सङ्गः । १६॥ यतच लोकं समजन्मनिष्ठं पश्यामि निःमारमसच्च सर्वम् । अतो धिया मे मनमा विवद्धमस्मीति मे नेजितमस्ति येन ॥१७॥ चतुर्विधे नेकविधप्रसङ्गे यतोऽहमाहारविधावसक्तः । प्रमूर्छितश्चाधितश्च तत्र त्रिभ्यो विमुक्तोऽस्मि ततो भवेभ्यः ॥१८॥ अनिःश्रितश्चाप्रतिबद्धचित्तो दृष्टश्रुतादौ व्यवहारधर्म । यस्मात् समात्मानुगतच तत्र तस्माद्विसंयोगगतोऽस्मि मुक्तः ॥१६॥ १ P. L. M. omits सत्तां P. M. सत्वां T. २P.M. विचारशक्तः ।

·अछादशः सर्गः। १२१ -- इत्येवमुत्वा गुरुबाहुमान्यात् सर्वेण कायेन म गां निपन्नः । रितो लोहितचन्द्रनाको हैमो महास्तम्भ दूवाबभासे । २० ॥ ततः प्रमादात् प्रसृतस्य पूर्व श्रुत्वा ति व्याकरणञ्च तस्य । मन्वियं चानुगतं प्रमादं मेघस्वरस्तं मुनिराबभाषे ॥२१॥ त्तष्ठ धर्मे स्थित शिष्यजुष्टे किं पादयोम पतितोऽसि मूर्दा । यर्चनं मे न तथा प्रणामो धर्म यथैषा प्रतिपत्तिरेव ॥२२॥ यामि सुप्रबजितो जितात्मन्नैश्वर्यामप्यात्मनि येन लब्धम् । तात्मनः प्रब्रजनं हि साधु चलात्मनो न त्वजितेन्द्रियस्य ॥२३॥ द्यामि शौचेन परेण युक्तो वाकायचेतांसि शुचौनि यत्ते। तः पुनश्चाप्रयताममौम्यां यत् सौम्य नो वेक्ष्यसि गर्भशय्याम् ॥२४॥ द्यार्यवृत्त श्रुतवच्छ्रतं तच्छ्रुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्मम् । तश्रुतो विप्रतिपद्यमानो निन्द्यो हि निर्वीर्य्य दवात्तशस्त्रः ॥२५॥ हो तिस्ते विषयात्मकस्य यत्त्वं मतिं मोचविधावकार्योः । स्यामि निष्ठामिति बालिशो हि जन्मक्षयात् त्रासमिहाभ्युपैति॥२६॥ देच्या दुरापः क्षणसत्रिपातो नायं कृतो मोहवशेन मोघः देति दुःखेन गतोह्यधस्तात् कूर्म युगच्छिद्र वार्णवस्थः ॥२७॥ नित्य मारं युधि दुर्निवारमद्यासि लोके रणशास्त्र]शूरः । रोऽप्यशूरः स हि वेदितव्यो दोषैरमिचैरिव हन्यते यः ॥२८॥ नेप्यि रागाग्निमुदौर्णमद्य दिल्या सुखं स्वस्यसि वौतदाहः । खं हि शेते शयनेऽप्युदारे क्लेशानिना चेतसि दह्यमानः ॥२६॥ १ P. M. शुम्भः । २ P. M. has अतोवियामे before verse 27.

·१२२ सौन्दरनन्दं काव्यम् । अभ्युच्छ्रितो द्रव्यमदेन पूर्वमद्यासि वृष्णोपरमात् समृद्धः । यावत् सतर्षः पुरुषो हि लोके तावत्समृद्धोऽपि सदा दरिद्रः ॥३०॥ अद्योपदेष्टु तव युक्तरूपं शुद्धोदनो मे नृपतिः पितेति। भ्रष्टस्य धर्मात् पिटभिर्निपातादश्लाघनौयो हि कुलोपदेशः । ३ ।। दिश्यामि शान्तिं परमामुपेतो निस्तौर्णकान्तार दवाप्तमारः । सर्बो हि संसारगतो भयानॊ यथैव कान्तारगतस्तथैव ॥३२॥ श्रारण्यक भैक्षचरं विनीतं द्रक्ष्यामि नन्दं निभृतं कदेति । श्रामौत् पुरस्तात् त्वयि मे दिदृक्षा तथा मि दिया मम दर्शनीयः ॥३३॥ भवत्यरूपोपि हि दर्शनीयस्त्वलंकृतः श्रेष्ठतमैर्गुणैः स्वैः । दोषैः परीतो मलिनौकरैस्तु सुदर्शनीयोऽपि विरूप एव ॥३४॥ अद्य प्रकृष्टा तव बुद्धिमत्ता कृस्नं यया ते कृतमात्मकार्यम् । श्रतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिोत्पद्यते श्रेयसि यस्य बुद्धिः ॥३५॥ उन्मौलितस्थापि जनम्य मध्ये निमौलितस्यापि तथैव चक्षुः । प्रज्ञामयं यस्य हि नास्ति चक्षुश्चक्षु न तस्यास्ति सचक्षुषोपि ॥३६॥ दुःखप्रतीकारनिमित्तमातः कृष्यादिभिः खेदमुपैति लोकः । अजसमागच्छति तच्च भूयो ज्ञानेन यस्याद्य कृतस्त्वयान्तः ॥३०॥ दुःखं न मे स्थात् सुखमेव मे स्यादिति प्रवृत्तः सततं हि लोकः । न वेत्ति तच्चैव तथा यथा स्यात् प्राप्तं त्वयाद्यासुलभं यथावत्॥३॥ इत्येवमादि स्थिरबुद्धिचित्तस्तथागतेनाभिहितो हिताय । स्तवेषु निन्दासु च नियंपेक्षः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥३६॥ अहो विशेषेण विशेषदर्शिस्वयानुकम्पा मयि दर्भितेयम् । यत्कामपङ्के भगवनिमग्नस्त्र[]तोऽस्मि संसारभयादकामः ॥ ४ ॥ - ·बादशः सर्गः। १२३ । भ्रात्रा त्वया श्रेयसि दैशिकेन पित्रा फलस्थेन तथैव मात्रा। हतोऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं मार्थात् परिभ्रष्ट वाकृतार्थः ॥४१॥ शान्तस्य तुष्टस्य सुखो विवेको विज्ञाततत्त्वस्य परीक्षकस्य । प्रहौणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागत्वमसतबुद्धेः ॥४२॥ अथिो] हि तत्वं परिगम्य सम्यग्निधूय दोषानधिगम्य शान्तिम् । खं नाश्रमं सम्प्रति चिन्तयामि न तं जनं नाप्रमो न देवान् ॥४३॥ दूदं हिभुक्ता शचि शामिकं सुखं न मे मनः कांक्षति कामजं सुखम् । महार्हमप्यन्त्रमदैवताहतं दिवौकसो भुक्तवतः सुधामिव ॥४४॥ अहोऽन्धविज्ञाननिमौलितं जगत् पटान्तरे पश्यति नोत्तमं सुखम् । स्वाधीनमध्यात्मसुखं व्यपास्य हि श्रमं तथा कामसुखार्थमृच्छति। ४५॥ यथा हि रत्नाकरमेत्य दुर्मतिर्विहाय रत्नान्यसतो मणौन् हरेत् । अपास्य सम्बोधिसुखं तथोत्तम श्रमं ब्रजेत् कामसुखोपलब्धये ॥४६॥ अहो हि सत्त्वेस्चतिमैत्रचेतमस्तथागतस्यानुजिशक्षुता परा। अपास्य यड्यानसुखं मुने परं परस्य दुःखोपरमाय खिद्यसे ॥४॥ मया नु शत प्रतिकर्तुमद्य किं गुरौ हितैषिण्यनुकम्पके त्वयि । समुद्धृतो येन भवार्णवादहं महार्णवाञ्चर्णितनौरिवोर्मिभिः ॥४८॥ ततो मुनिस्तस्य निशम्य हेतुमत् प्रहौणसास्रवसूचकं वचः । ददं बभाषे वदतामनुत्तमो यदहति श्रीधन एव भाषितम् । ४८॥ इदं कृतार्थः परमार्थवित् कृती त्वमेव धीमन्नभिधातुमर्हसि । प्रतीत्य कान्तारमवाप्तमाधनः सुदेशिकस्यैव कृतं महावणिक् ॥५॥ अवैति बुद्धं नरदम्य सारथिं कृती यथार्हनुपशान्तमानसम् । १ P. M. दत्त।

·१२४ सौन्दरनन्द काव्यम् । न दृष्टमत्योपि तथाच बुध्यते पृथगजनः किं वत बुद्धिमानपि॥५१॥ रजस्तमोभ्यां परिमुक्तचेतसस्तवैव वेयं मदृशौ कृतज्ञता । रजःप्रकर्षण जगत्यवस्थिते कृतज्ञभावो हि कृतज्ञ दुर्लभः ॥५२॥ मधर्म धर्मान्वयतो यतश्च ते मयि प्रसादोऽधिगमेन कौशलम् । अतोऽस्ति भूयस्त्वयि मे विवक्षितं नतो हि भनेवभियोगमर्हसि ॥५३॥ अवाप्तकार्योसि परां गतिं गतो न तेऽस्ति किञ्चित्करणीय- मण्वपि। अतःपरं सौम्य चरानुकम्पया विमोक्षयन् कृच्छ्रगतान् परानपि। ५४॥ इहार्थमेवारभते नरोऽधमो विमध्यमस्तुभयलौकिकी क्रियाम् । क्रियाममुचैव फलाय मध्यमा विशिष्टधर्मा पुनरप्रवृत्तये ॥५५॥ होत्तमेभ्योपि मतः सुभूमो य उत्तमं धर्ममवाप्य नैष्ठिकम् । अचिन्तयित्वा सुगतं परिश्रमं शमं परेभ्योऽप्युपदेष्टुमिच्छति ॥५६॥ विहाय तस्मादिह कार्य्यमात्मनः कुरु स्थिरातान् परकार्यमप्यथो । धमत्सु सत्त्वेषु तमोवृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयम् ॥५॥ ब्रवीत् तावत्पुरि विस्मितो जनः त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः । अहोवताश्चर्यमिदं विमुक्तये करोति रागी यदयं कथामिति ॥५८॥ ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं [मानो निवृत्तनानाविषयमनोरथैः । वधुर्महे मापि तवानुकुवती करिव्यते स्त्रीषु विरागिणौः कथाः ॥५॥ त्वयि परमतौ निविष्टतत्त्वे भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं मा ।

·अष्टादशः सर्गः। १२५ मनसि शमदमात्मके विवित मतिरिवकामसुखैः परीक्षकस्य ॥ ६ ॥ इत्यर्हतः परमकारुणिकस्य शास्तु: मू वचच चरणौ च समं ग्टहीत्वा । खस्थः प्रशान्तहृदयो विनिरत्तकार्यः पार्थान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥११॥ भिक्षार्थं समये विवेश च पुरौं दृष्टौर्जनस्थाक्षिपन् लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निस्पृहः । निर्माक्षाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने नैवोन्मार्गगतान् [जनान] परिभवनात्मानमुत्कर्षयन् ॥१२॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये आज्ञाव्याकरणं नामाष्टादशमः सर्गः ॥ १ P. M. उत्कर्षति । ।

·१२६ सौन्दरानन्दं काव्यम् । इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगर्भाकृतिः श्रोहणां ग्रहणार्थमन्यमनमां काव्योपचारासता। यन्मोचालतमन्यदत्र हि मया तत्काव्यधर्मात् कृतम् पातुं तितमिवौषधं मधुयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ॥६३॥ प्रायेणालोक्य खोकं विषयरतिपरं मोक्षात् प्रतिहतं काव्यव्याजेन तत्त्वं कथितमिह मया मोक्षपरमिति । तडुवा शामिकं यत् तदवहितमितो ग्राह्यं न ललितम् पाशुभ्यो धातजेभ्यो नियतमुपकरं चामौकरमिति ॥६४॥ आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य माकेतकस्य भिक्षो- राचार्य भदन्ताश्वघोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियम् ॥ १ P. M. सान्तकस्य। २ P. L. भिक्षोः श्री।

·APPENDIX NOTES ON THE READINGS OF THE TEXT. I. 2. gfwyty is not classical Sanskrit. P.L.M. lacuna. I. 3. quam is wrong in grammar, so it has been changed into Tyt. P.L.M. lacuna. I. 7 P.L.M. lacuna. Etia: in P.M. The modern Nepalese scribes change very frequently y into 5 and 6 into g. So it has been changed into bana:. P.M. केसरारुणपाण्डुभिः . #HTIFUNCH. The reading of P.L.M. BHULTERTUTUPH:, which has been adopted. I. 25. P.M. afati FATH. P.L.M. the lower parts of y, fa and are gone. But there is sufficient indication to show that the subscript = ing was there. e is almost entire with an anusvāra at the top. But as the anusvāra cannot be construed, it has been changed into visarga. प्रिय I. 28.' qui af faarur. P.M. has dui a faciunt. P.L.M. has a long lacuna. But the anusvāra in aut is clearly visible. ais altogether gone. And after that, the upper part of fs, that is fe, is visible. There is room only for two letters after dui. So I have made it afgfgain. The word off in the sense of prosperity is well known in the Hindu ritualistic works, as in the term afge. It is also used in the same sense in this work (I. 39 and 44). I. 38. faforts. P.L.M. lacuna. P.M. fifafara which has been changed into the correct grammatical form of fafrete.

·128 APPENDIX. .. I. 44. P.M. has विदुधस्तस्यु पष्यत्सु कर्मसु . In P.L.M. the upper parts of the letters from far to fi are corroded. There is the subscript 7, subscript y, and the lower curve of ū or y or u, then the lower part of subscript , and then the lower part of the subscript सु. From this I have made तस्युषष्घटसु कर्मसु or तस्थुषः घटसु कर्मसु But as I. 46. P.M. has evidently dá. P.L.M. has the upper portions above the mātrā corroded. The subscript below a is also corroded. The first letter o has a long nose, from which it may be either va or ca. I prefer the reading of P.M., because P.L.M. is so indistinct. I. 58. P.M. has tigrat aigeaarg P.L.M. Tinat बाहुशान्दिनां. Both the readings are obscure. the word iar is well known and gives a clear meaning, I have ventured to change the first word into पालानं. I. Col. P.L.M. invariably calls the work IFUAR, but P.M. terrace. I have preferred the reading of P.L.M. as more ancient. II. 13. Very corrupt. P.M. has नावाच्याचरतः paragrafo olfazi. P.L.M. has au distinct. The lower parts of the next two letters are, to a certain extent, visible. These may be the lower part of # and the lower part of a The next two letters are absolutely gone. Then faint traces of far. Then the lower The whole of हूर्त . The greater part of the lower section मपि जावत . I suggest fulgigan: qaraganfu otſad as in the text. II. 18. P.L.M. complete lacuna. P.M. has Ricaudac which gives no meaning. I suggest Favad. (He gave wealth to good purpose.) part of ·APPENDIX. 129 II. 30. P.L.M. #1000. P.M. and which has been neglected. II. 31. Both MSS. read the area. I cannot make any meaning out of this with grammatical consistency. I suggest if y gaquad (that is, he made time produce wealth). II. 41. P.L.M. aarfurfu. P.M. aartfy. I have suggested aatferfu. II. 53. According to classical Sanskrit ai is masculine as a word formed by the suffix , and so in the body of the book I restored a visarga. But I find that Aývaghosa often uses an on word in neuter, both in this poem and Buddhacarita. And so in the errata I have corrected the restoration into anusvāra instead of visarga. In P.L.M. I find a slight trace of anusvāra too. III. 3. P.M. has auc# which is evidently wrong as this teacher is known in Buddhist traditions as सद्रका रामपुत्रः or उद्रक . P.L.M. has aute But the scribe of this MS. is in the habit of adding a superscript r whenever there is a subscript t. III. 4. P.M. has हन्तमागमम् । निश्चयमनवगतः in which Ei is absolutely unmeaning, as there is no necessity for at here. I have accepted the reading of P.L.M. III. 18. P.M. has sufrager. But the sixth case-ending cannot be construed. The P.L.M. has only the left-hand half of e, and there is a faint trace of the tip of the nose of the subscript e. So I have ventured to make it अपरिग्रहःसः III. 20. P.M. allo P.L.M. has only the lower subscripts visible, the first subscript is and the second subscript u. I take it to be go. III. 22. P.M. निश्चलमतिरसयिषु पुनर्न बहुधाभवत् पुनरभूत्त- ·130 APPENDIX, Àr. P.L.M. after a long lacuna has y gagaguio. I make it as in the text. yefay is ungrammatical, and so I make it frízy: After ga: I drop 7. III. 28. Both P.L.M. and P.M. DETTO which destroys the metre. I make it gog III. 34. P.M. T corrected into a; and I P.L.M. Tg. I have taken the corrected reading of P.M. P.M. नृप इव P.L.M. तृप्त इव . The latter reading has been accepted. IV. I. P.M. agarh P.L.M. has the upper part of # and the superscript of ut, from which I make it gait. IV. 12. P.L.M. has a long lacuna. P.M. uzuis, The letter resembling = has been found several times in P.M. as an ornament. I have ventured to make it fuyig: IV. 17. P.M. Tiltart. P.L.M. has lower part of , lower part of g, lower part of a, and lower part of wi. I take the right-hand vertical line of ū to be the vertical remain of left-hand fof fog. So the reading would be योन्तृिताम्यां . I suggest af ganzi. It may also be योक्तकाम्यां, as the word योक्तक has been used in VI. 3. The 7 in P.L.M. is however distinct enough not to be mi. IV. 34. P.M. Hugi. P.L.M. At. This shews that P.M. is a copy of a manuscript other than our P.L.M. V. 31. P.L.M. afat. P.M. act. The latter has been preferred because he has medicine in his hand. VI. 16. Both the MSS. read ofgfogt. Afgfrugt would give a better meaning. VII. 6. P.L.M. absolute lacuna. I have changed ·APPENDIX. 131 TT. • प्रियं भूः in P.M. into प्रियङ्गु; ; and प्रियं समसवावदातां in the same into face alaciat. As the verse stands in P.M., it gives no meaning. frus, a flowering tree, is a great favourite with Sanskrit poets. It is a delicate plant and well deserves the epithets प्रतk and भौतामिव निष्पतन्तौं. VII. 9. P.M. goHTM. In P.L.M. the whole line is a lacuna, with the exception of a cape-like projection containing the lower parts of t and an and the letters se fu and i almost entire. Before t there is a slight trace with a letter with an ākāra. It may be So I take it to have been (e) Tal. But as the letter t with an ākāra interferes with metre, I have made it getrar, bending down with flowers. In the same verse P.M. reads a: T. It is not difficult to change into 3 for a scribe who transcribes an old Newari MS. into modern Newari. I am tempted to make it gig, as the flowers of the Nāga or the Nāgakegara tree look like a flowerpot made of ivory. Inside the flower it is yellow. Therefore the flowers of Nāgakegara answers to the description दान्तः समुद्गेरिव हेमगः . VII. 11. P.M. reading is evidently the better one here. It shews also that it was copied from a MS. other than our P.L.M. VIII. 14. P.L.M. arma and P.M. ETRAT. I do not know which reading to prefer. Along with wooden and iron chain, one would be tempted to prefer a chain made of stone. But I have preferred the P.L.M. reading, as that MS. is, as a rule, à surer guide than the P.M. VII. 26. P.L.M. long lacuna. P.M. wat which gives no meaning. I have ventured to change it into रतो. ag ·APPENDIS. 0 thing like dot in the centre of the vertical line of t. 132 VII. 30. P.L.M. lacuna. P.M. aghauf. This is anaw as away is a word often met with in contemporary literature. In Buddhacarita it is used in this very connection. See 4. 16. VII. 38. P.M. has #MGR. P.L.M. las a almost entire, and of the next letter the subscript a is entirely visible with a convex curve and an rate. I take it to be नप्ता . I am justified by the fact that Budha's son was the grandson of the moon god as well as the explicit statement in Buddhacarita. See XIII. 12. VII. 40. P.M. TFTTETTIMO P.L.M. गङ्गाजलेनङ्ग which gives exactly the meaning wanted. VIII. 5. P.L.M. long lacuna. P.M. TETETHET. ca with a guru , in spoils the metre, I have changed it into theAgai. It saves the metre. But 5 as a substitute for ya is unusual. There is some- But I am sure it cannot be read as #. doubtful passage. VIII. 34. P.L.M. lacuna. P.M. कुराजा which spoils metre, sense and grammar. I have ventured to suggest guar: which saves all the three. VIII. 38. P.L.M. complete lacuna. P.M. afaat afwaa afga fyqaraga. The fourth pāda has a letter less, and as it stands, it gives no sense. I have changed it as in the text. aga has been changed into faça and a a has been placed before fata to supply the shortage of letters wanted in the metre. fy has been changed into y and at into #. These suggested changes have at least one recommendation. It gives a good sense. In the third pāda I was almost tempted to change afsar into afaat. But P.M. is against it. It is a very ·APPENDIS. 133 VIII. 40. P.M. सूतवत् which is nonsense. P.L.M. has the lower parts of the two letters before ac. The subscript < in the second letter is distinctly visible with a faint trace of 5#, which has suggested az and the first letter has turned out to be the lower part of T VIII. 42. Of this verse P.L.M. has only affa og fully and distinctly visible. In P.M. this tion ha been written in a very bad hand by one whos knew no Sanskrit. The first half of the verse as it stands in P.M. runs thus:- fagfa fe fegraaaauufo मक्तजीविताः। प्रविशति is certainly wrong as 'स्त्रियः, the subject, is in plural. So I read ufaufr. qaufen is wrong I have suggested amt as a correct Sanskrit plural verbal form consistent with metre. at has been changed into gth. VIII. 44. Covered by a long lacuna in P.L.M. P.M. has yet fragit fugal, which has been made शजित्सुता; and प्रमदानाच गति न विद्य which has been changed in to प्रमदानामगतिर्न विद्यते . VIII. 45. P.L.M. has ra: Tharga faalga to: . A little before this we have subscript o at the end of a vertical line with a concave curve faintly visible. This I take to be y. After this letter, there is a vertical line representing the lower part of medial r and the lower part of 7. Then the lower part of t with medial a hanging from the middle of its vertical line; and after that there is a subscript ? : Next to this there is a subscript a. I have made the last two letters Frar Then there are three vertical strokes of wat The whole would read समान्त मना. P.M. reads मुनिरखंतवाच गोतमः One would be tempted to read मुनिरश्रान्तमनाच But I could not accept this reading, as there is a + a & ·parts of सूक्षम are me leaves. 184 APPENDIX. medial = after and the ākāra in Wir would come down vertically to the foot of the line. But it is not so. In the P.L.M., the 'Ā' stroke in need not come down so low. It generally comes down from the inātrā to a little above the subscript H. VIII. 47. In P.L.M. qu is visible, the lowest traceable. Then after a short complete lacuna the lowest parts of , and are visible. Before 7, the very lowest part of a vertical stroke is traceable. In P.M. the reading is vagyis धक्. But it is not justified by the traces in P.L.M. So I have made it gerala: fazing. In the next line I have changed aa or Ta in P.M. into afrai, thus saving the metre. Anyone having some experience of modern Newari manuscript, will, I believe, sympathize with me. IX. 18. P.L.M. gruto and P.M. atito. Both readings are equally acceptable. But I have preferred degree, as I know of a fight between Šrīkļşņa and Samudra, but I know of no fight between a horse and Srīkršņa. IX. 22. P.M. ofguranta. From which I made it ofgurga. But P.L.M. has a better reading, fguracia. IX. 36 P.L.M. complete lacuna. P.M. one? a quisfet. I have made it nett a ausfer IX. 45. Both the MSS. have So I have kept it. But it would give a better meaning, specially when read with the next line. X. 9. P.L.M. covered by a long lacuna. P.M. arutamist. This has been changed into dalgalgt. For, the lion covered with #a:fugi, etc., is compared to ·future तृन्. XIT 59 APPENDIX. 135 X. 26. P.M. O facirra, from which I have made विराजन् प्रजायते. But on a closer inspection of P.L.M. it turns out to be fatter Tiga. Corrected in the erratum. X. 56. Both P.L.M. and P.M. alt. This is in the 7th case-ending which is ungrammatical. I think it is the 6th case-ending of alla great Sāņkhya teacher of antiquity. His name is sometimes written as agt. X. 57. gat in both MSS. But atat is very unusual. I have changed it into greit with future fun, having in view at in the next line, which is in XI. 15. Both MSS. read waa. But as it cannot be construed, it has been changed into Geni. XI. 20. Both MSS. read agg: . But in connection with eT, FFT: as in the text seems to me to be a better reading. In P.M. in the middle of the vertical line of į there is a dot which is not, however, a medial 3. XI. 29. P.L.M. मध्येव and P.M. मम्व. Both are un meaning. A slight alteration in P.L.M. would make it a which gives a better sense ; honey-seeker in hilly tracts looks upwards for honeycombs, and thus fails to notice precipices. P.M. :. which destroys the metre. I have made it which improves the metre as well as the sense. XIII. 55. This is a peculiar metre. The first line contains 15 syllables, the odds being guru and the evens laghu. The second line contains 16 syllables with the odds laghu and the evens guru. third corresponds to the first and the fourth to the as the 68 metres i have made it ·186 APPENDIX. second. On this principle I had to add a fi at the end of the second line. It was for: in P.M. Both being guru I have added a # and made f#:. The fourth line in P.M. has only 14 syllables. I had to restore a x both for the sense and the metre and to change चिकित्सेत् into चिकित्सयेत् for the sake of the metre. P.L.M. complete lacuna. XIII. 56. P.M. Arfegaernefu which gives no sense. I have adopted the P.L.M. reading. XIV. 47. P.M. u. P.L.M. has only the superscript e of a. XV. 16. P.M. Watano Wag:. P.L.M. has in a projection in a long lacuna, only three letters, superscript # with anusvāra, 7 and 71. I have rendered it स्वं मनो दुष्टचेतसः XV. 18. P.M. afa. Following the use of classical Sanskrit I have made it that. But afa in the sense of ufrufa is often used in Buddhist Sanskrit. XV. 22. P.M. and, which does not come in quite correctly at a place when auch is the subject of teaching. I have changed it into card. XV. 26. P.M. ant: wafga. I have changed ओकार in तो of मृहतो, into ईकार . XV. 50. P.M. a faây a rar: P.L.M. aaay which gives better sense. XVI. 6. Both MSS. pufaga. But sufraua: would give a better meaning. The use of maggi and ufage in the previous verse justifies my observation. But it is difficult to go against both the MSS. XVI. 11. Both the manuscripts read motuifa: But I believe it to be the adjective of gie. So I have made it neuter.

·APPENDIX. 137 the oth The .to to she no he la erlit of XVI. 14. Both the MSS. safe which is wrong in classical Sanskrit. XVI. 23, P.L.M. lacuna. P.M. gar which I have adopted in the text, though it is wrong in grammar. XVI, 26. P.L.M. T and P.M. . Both may be correct, as the author uses both the vaidika form of धर्मन and the classical form of धर्म. XVI. 27. Both MSS. anfudit: I have made it classical Sanskrit व्याधयो . XVI. 41. P.L.M. Tfu arta P.M. ANITT. I prefer the reading of P.L.M., as a cumulative conjunction is necessary here. XVI. 74. P.M. quia. P.L.M. the upper part of a 5 with 24 and Tatt, the top of a letter, then fa almost entire. I have, therefore, adopted the P.L.M. reading नैच्छति . XVI. 76. In P.L.M. nearly the whole of the two pādas are a lacuna. P.M. F which gives no meaning. But #a and win P.M. handwriting are. so near that I have made it #ua, which means ort and which fits with the context. XVI. 83. P.M. asfa e which gives no meaning. P.L.M. the upper part absolutely gone; the lower parts of the 2nd and the 5th letters are the same. So I have made it दन्तेऽपि दन्तं . XVI. 87. Both the MSS. cfago which spoils the metre. I have therefore made it omfano: XVI. 90. Both MSS. The which spoils the metre. I have made it punu: , as that appears to be the name (see Nep. Bud. Lit., p. 38). It is also justified by the name of a work entitled #fusurrez discovered in Madras and Udişyä. in 2Sin ect 'ed वेषु ta: nd n. fa: I

·138
APPENDIX.
XVII. 43. Both MSS. कामाग्निदेहेन. But would
not ota be preferable ?
XVIII. 31. P.M. vg hafa. P.L.M. has a
long lacuna here with a cape-like projection in which
are distinctly visible qufa: fuafa. I change # into #
and read शुद्धोदनो मे नृपतिः पितेति .
XIII. 62. I have restored rate for the metre.
XIII. 68. मोषात् I have changed into मोक्षात् as
scribes in Nepal for many centuries freely interchange
TT, and a

·. ERRATA AND CORRIGENDA. Page. Line. Incorrect. रसङ्कीर्णः : १ १४ Ny १ ३ तमाश्रमम my १५ आपुः यशो० १० १० नद्यकासौत १० १६ नयः भूमि ૧ ર २ १२ ૧ ૨ Na N३ N8 ૧૨ १३ १४ १३ m १५ Correct. रमीणः ५ P.M. तमाश्रमम् श्रापुर्यशो० नद्यकासीत् नयभूमि अभ्युदसौघहत् हो अभ्युदसौवत् सोम्य निक्रिया पुष्पवर्ष[] प्रासश्चन्द्रो मराड़मुरथम० नृपतिर्जनता मधिगम्य मुनेः चक्रवाकस्तया नाचिन्तयमणं परस्परा भूषणं मवेक्षमाणा सतमालपत्रं ताम्राधरोष्ठं रक्ताधिकान पतितविरेफ सातिभूतं १७ ૧૨ १२ अभ्युदसौमहत् हौ अभ्यदसौवत् सोभ्य निक्रिया: पुष्पवर्ष[:] प्राप्तः.चन्द्रो ०मराडम् उपशम० नृपतिः जनता मधिगम्यमुनेः चक्रवाका तथा नाचिन्तयत् वैश्रमण परम्परा० भूषणं ०मबेक्षमाणा सतमालपत्रम् ताम्राघरोष्ठम् रक्ताधिकाग्रम् पतितदिरेफम् सात्तिभृतं १९ ३ २२ ४ १७ ४ २४ ૧ २४ ३ २४ ३ २४ २४ २४ ५ ·2 Page. Line. Incorrect. Correct. २४ १० २४ ૧૧ २४ १३ बेश्म निस्प्रणयश्व काचित् अवासयच्च कर्तुम् विबोधयेयम् च अथाप्यनानाश्यान० २५ २५ १० २६ SI पुनः ललम्बे २ २८ ११ कृष्यमानः मृदु(क) तीव्र() ૧ ૧ १३ दृष्टः तथा. १४ NA वलाधिकस्य P.L.M. कालन्महार चैवैदं उवाच शोक: नियतं २ वेश्म निष्प्रणयश्च काचिदवासयच्च कर्तुं विबोधयेयक्ष अथाप्यनाश्यान० पुनर्ललम्बे कृष्यमाणः मृदु(') तीव्र(:) दृष्टस्तथा बलाधिकस्य Nothing. चैवेदमुवाच शोको नियतं स्तं प्रसक्तिर्यदि लोष्टं तुभ्यं ०क्षयादप्सरसा बलभीक स्वामिनं भर्तुदोघे अङ्गनाभिश्चिन्ता क इवास्ति प्रियां प्रियङ्गु प्रियङ्गप्रसवावदाताम्३ जहुर्हृदयं वुद्धगोवैवस्खेतानयोः ૧ ૨ १० १५ स्तम् प्रसक्तिः यदि लोष्ट्रम् तुभ्यम् ०क्षयात् अप्सरसा বশী स्वामिनम् ६ १५ my AC १३ भत्तुंः दी ६ १२ ३ “१५ ३८ ११ अङ्गनाभिः चिन्ता क एवास्ति प्रियां प्रियङ्गु३ प्रियङ्गुमसवावदाताम् जहुः हृदयं वुद्धयोः वैवस्वतागो १२ । m m ·3 Page. Line. ૨૧ 9 ४१ 88 ४५ ૧૧ ४५ ૧૨ मृगः चपलो 8५ १९ 8 GIV १ ૨૧ o २० NA ५५ १० Na १४ Incorrect. Correct. वहौ असितो वहावसितो ०मप्रतिगृद्यमानः ०मप्रतिगृह्यमाणः शिबेन शिवेन भयातू विनिःसृतः भयादिनिःसृतः मृगश्नपलो जातवेदसा जातवेदसा अविषक्तमतेः चलात्मनः अविषक्तमतेश्वलात्मनो वालिशः बालिश वालिशः बालिशः १ १P.M. चलचित्तमौलिः चलचित्रमौलिः हिपानरान् दिपानरोन् स्ति० स्ति क्षयम् क्षमम् विमोक्षधर्मों विमोक्षधा ऋतूणां ऋतूनां ofपत्तो पित्तो० प्रजायते राजायते वैदूर्यनौलैः नयनैः वैदूर्यनौलैनयनैः वलरीभिः मध्येषु वल्लरीभिर्मध्येषु चेष्टाः ततः चेष्ठास्ततः जेहीयमानो जेडीयमाणो उज्जिहीर्घः भूयो उज्जिहीर्घभयो अोव अद्येव श्रद्धाविशेषतः संवर्द्धि० संवर्द्ध उपायाभ्याम् उपायाभ्यां खम् वं ०परीणाम् अरीख चत्तं चित्तं १. Nq ૧૨ ६ ૧૭ १९ mm ANS १७ १ ६५ ७८ श्रद्धा विशेषतः ૧૭ १९ ८५ ૧૦.

·Page. Line. Incorrect. Correct. ૧૧ अन्वक्षं यथास्वभावेन १०४ १३ १०५ १७ ૧૦૬ ૧૦૯ १०६ ૧૧ अन्वक्षम् यथा स्वभावेन तथा इवोऽपयुज्य वाय्यात्मक धमन् न काले वबन्ध योगायुधास्व० वधुः तदा इवोपयुज्य वायवात्मके धमनकाले बबन्ध योगाधुधास्वै० वधूः . ૧૧૧ ६ ११8 १ १२४ ૧૩