·प्रकाशक:-नरहरि द्वारकादास परीख महामात्र, गूजरात विद्यापीठ,
अमदावाद
:
मुद्रका-रामचंद्र येसू शेडगे, निर्णयसागर प्रेस, नं.
; कोलभाट लेन, मुंबई

·टीका-टिप्पण्युपयुक्तावतरणस्थानानां संका. अभिधानचिन्तामणिकोशः। अष्टशती। अभिधान० পাঠ मातपरीक्षाप्रस्तावना। आवश्यकनि० नवकारनि० आवश्यक० हारि० कल्पसू० मू० कुमारसं० केवलिभुक्तिप्रकरणम् गोम्मटसारस गं० श्लो० वा० घरकसंहिता। जैनतर्कपरि० ज्ञानवि० तस्वार्थ० व्या० तस्वार्थश्लोकवार्तिकालकारः। तस्वोप० लि० निशिकाविश० त्रिशिंकाविश० भा० नयनप्रसादिनी चित्सुखी. नियमसारः। नन्दि० लिं० लि० नन्दि० म० नन्दिसूत्रवृत्तिः नन्दि० ल० वा०लि. आवश्यकनियुक्तौ नमस्कारनियुक्तिः। आवश्यकस्य हरिभद्रीया वृत्तिः। कल्पसूत्रमूलम् । कुमारसंभवटीका। शाकटायनविरचितं केवलिभुक्तिप्रकरणम् । गङ्गानाथझाकृतानुवादं श्लोकवार्तिकम् । जैनतर्कपरिभाषा। शानविन्दुः। तत्त्वार्थव्याख्या। तत्त्वोपप्लवः लिखितः। त्रिशिकाविज्ञप्तिः वसुवन्धुकृता। त्रिशिकाविज्ञप्तिभाष्यम् स्थिरमतिकृतम् । नन्दिसूत्रचूर्णिः लिम्बडीभण्डारसत्का लिखिता। नन्दिसूत्रमलयगिरिटीका नन्दिसूत्रलघुटीका वाडीपार्श्वनाथभण्डार सत्का लिखिता। धर्मकीर्तिकृतन्यायविन्दोष्टीका। धर्मकीर्तिकृतन्यायविन्दोष्टीकायाष्टिप्पणी। न्यायमअरी। न्यायसिद्धान्तमुक्तावलिकारिका । घ० न्या०टी० न्यायवि०टी० ध० न्या०टी०टि० न्यायमस० न्यायसि० मु० का० मुक्ताव० परीक्षामुखम् । प्रमाण प्रमाणमी० प्रज्ञाप बृहद्रव्यसंग्रहः। महाभा० धनप० एसाकराव० रामाय० अरेण्यः लघीयलय प्रमाणपरीक्षा। प्रमाणमीमांसा। प्रज्ञापनासूत्रम्। " महाभारतम्। वनपर्व। रत्नाकरावतारिका। रामायणम् अरण्यकाण्डः। लघीयलयम्। ।

·wr लि० लघीयस्त्रयस्य खोपज्ञा वृहद्वृत्तिः लिखितां । विशेषावश्यकभाष्यम् । विरा विशेषावश्यकभाष्यवृत्तिः। विज्ञप्तिमात्र वैजय० श्रीभा० श्लो० वा० अतु० विज्ञप्तिमात्रतासिद्धिःविंशतिका वसुवन्धकृता। वैजयन्तीकोशः। श्रीभाष्यम् । श्लोकवार्तिकम् अनुमानपरिच्छेदः । अर्थापत्तिपरिच्छेदः।। उपमानपरिच्छेदः। निरालम्वनवादः। प्रत्यक्षसूत्रम् । R " अर्थाप० " उपमान० निरा० " प्रत्यक्ष " प्रत्यक्षसू० शब्दप० पड्द० स० १० वृ० स्फुटार्थअभि० शब्दपरिच्छेदः। षड्दर्शनसमुच्चयवृहहृत्तिः। स्फुटार्थअभिधर्मकोशव्याख्या यशोमित्रकृता।

·९. विषयः केवलोपयोगद्वयस्य क्रमभावित्वं प्रतिषेध्य तत्सहभावित्वपरतया आगमस्य व्याख्यानम् । ६०५ ६०६ ५ गाथाव्याख्या। ६०६ आगमेन केवलशानदर्शनयोर्योगपधमभिधाय अनुमानयुक्त्या पुनस्तत्प्रतिपादनम् । ६ गाथाव्याख्या। सर्वशे छानस्थिकक्रमोपयोगाभावात् तदृष्टान्तेनैव तत्र केवल- शानादन्यदा केवलदर्शनाभावप्रतिपादनम् । क्रमवादिमतेऽनुमानविरोधवदागमविरोधोऽध्यापततीति प्रदर्शनम् । - ७गाथाव्याख्या ६०७ ८गाथाव्याख्या। ६०७ ६०७ ६०८ ६०९ ६०९ ६०९ सोपसंहारमागमविरोधस्य स्पष्टीकरणम् । ९गाथाव्याख्या प्रकरणकारेण क्रमोपयोगद्वयवादिनम् सहोपयोगदयवादिनं च पर्यनुयुज्य खपक्षस्योपन्यासः। १० गाथाव्याख्या। केवलज्ञान-दर्शनयोरभेदपक्ष एव सर्वज्ञात्व-सर्वदर्शित्वोपपत्तिरिति . प्रकटनम्। क्रमाऽक्रमाऽमेदपक्षत्रयग्राहिण आचार्यान् नामग्राहं निर्दिश्य तैः खखपक्ष- पोषकतया व्याख्यातानां सूत्राणां संसूचनम् । ११ गाथाव्याख्या। साकारानाकारोपयोगयोरेकान्तिकमेदासंभवप्रदर्शनेन अनेकान्तस्य समर्थनम् । १२.गाथाव्याख्या। क्रमाक्रमोपयोगद्वयपक्षे शास्त्रसिद्ध शात-दृष्टभापित्वं भगवतो न घटते इत्यभिधानम् । १३ गाथाव्याख्या। क्रमाक्रमपक्षद्वये भगवतः अशातदर्शितया अशायितया च सर्वज्ञत्वासंभवप्रदर्शनम् । १४ गाथाव्याख्या। आगमसिद्धसमसंख्यकविषयावगाहित्वयुक्त्या केवलज्ञानदर्शनयोरमेदस- मर्थनम्। १५ गाथाव्याख्या। अमेदवाद्युक्तस्य केवले अपर्यवसितत्वादिदोषस्य क्रमवादिना समुद्धरणम् तस्य च पुनरमेवादिना प्रतिसमाधानम् । भुक्ति-क्रमोपयोगयोश्छमना व्याप्तिं स्वीकुर्वतां केपांचिन्मतस्य व्यावर्णनम् । केवलिकवलाहारचर्चा। कवलाहारनिषेधवादस्य पूर्वपक्षतयोपन्यासः। पूर्वपक्ष प्रतिविधातुमुपयोगक्रमसामान्यस्य छमना व्याप्ति निरस्य भुक्तेरपि तेन सह व्यात्यभावे तात्पर्यख्यापनम् । केवलिनि कवलाहारमुपपादयितुं वाधकप्रमाणनिरासपूर्वकं साधकप्रमाणप्रदर्शनम् । १६ पाथाव्याख्या ६०९ .६० ६१० ६१०-६१५ ६१०-६११ ६१२३ ·१० पृष्ठम् ६१५. ६१६ . - ६१७. २० गाथाव्याख्या। ६१७ ६१७ २२ गाथाव्यास्या । ६१८ -विपयः मत्यादिशानचतुष्करूपे दृष्टान्ते यत्र यत्रोपयो विषयभेदस्तंत्र तत्रासर्वार्थत्वमिति व्याप्तेर्भावनम् । १७ गाथाव्याख्या। मत्यादिवैधयेण केवलोपयोगस्य असर्वार्थत्वाभावेन विपयभेदाभावाद- क्रमोपयोगवयात्मकैकरूपत्वसाधनम् । १८ गाधाव्याख्या। भभिन्नोपयोगवादिना स्वपक्षे समापतत आगमविरोधस्यार्थगत्या व्याख्यान्तरमाश्रित्य परिहरणम् । १९ गाथाच्याख्या। अक्रमोपयोगद्वयात्मकमेकं चेत् कैवलं किमिति मनपर्यायवंदामे नस्य ज्ञानमात्रतया न कथनम् किमिति च ज्ञान दर्शनरूपतया द्वैविध्येन वर्णनसिति चोये मर्मोद्धाटनम् । एकत्वेऽपि केवलस्य ज्ञान दर्शनोभयरूपतया शास्त्रे पाठात् तस्य कथंचिदनेकरूपत्वाभ्युपगमनम् । २१.गायाव्याख्या। एकदेशिना मत्युपयोगं उष्टान्तीकृत्य एकस्यापि केवलोपयोगस्य द्विरूपत्वसमर्थनम्। पुनरप्येकदेशिना ऋमिकभेदं दूषयितुं शास्त्रीययुक्त्या ज्ञान-दर्शनयोः कथंचिदन्यत्वव्यवस्थापनम् । २३-२४ गाथाव्याख्या। एकदेशीये अवग्रहमानमतिज्ञानस्य दर्शनत्वाभ्युपगमे समापततो दोपल्याभिधानं तत्समर्थनं च। २५ गाधाव्याख्या। शान एव चक्षुरचक्षुर्दर्शनप्रवादसमर्थनाय दर्शनपदस्य अर्थाभिधानम् । २६.गाथाव्याख्या । अस्पृष्टाविषयावगाहित्वेऽपि न मनःपर्यायवोधस्य दर्शनत्वप्रसङ्ग इति सयुक्तिकं प्रतिपादनम् । २७ गाथाव्याख्या। अस्पृष्टाविषयावगाहि शानमेव दर्शनम् न ततः पृथगिति प्रतिपादनम् । अस्पृष्टार्धावगाहित्वेऽपि श्रुतज्ञानस्य दर्शनत्वाभावप्रतिपादनम् । अवधिज्ञान एव प्रवृत्तिनिमित्तवशेन दर्शनशब्दस्यापि लब्धावकाशत्वसमर्थनम् । ३० गाथाव्याख्या। सिद्धान्तिना एफस्यैव कैवलोपयोगस्य शानदर्शनोपयोगद्वय: रूपत्वव्यावर्णनम् । सूर्यभिप्रायेण ज्ञानपञ्चक-दर्शनचतुष्कयोः खरूपविभजनम् । ३१ गावाव्याख्या ! एक एव केवलोपयोगो यात्मक इति खसिद्धान्तः समयान्तरोत्पादवचनं तु.परतीर्थिकमतकथनमिति विभजनम् । , १३ i 44 ६१९. २८ गाथाव्यास्या। २९ गाथाव्याख्या। .

·विषयः पृष्ठम् ६२१ . - ६२२ . - . ६२२ ६५३ . . ६२३ ३२ गाथाव्याख्या। एवंभूततत्त्वश्रद्धानरूपस्य सम्यग्दर्शनस्य सम्यग्ज्ञानरूपत्वमेव इति वर्णनम् । ३३ गाथाव्याख्या। सम्यग्ज्ञाने दर्शनत्वस्य नियततया दर्शने सम्यग्ज्ञानत्वस्य विकल्प.. । नीयतया सम्यग्दर्शनं विशिक्षानरूपमेव इति फेलिताभिधानम् । ३४ गायाव्याख्या। सूत्रोक्तं साद्यपर्यवसितत्वं शब्दशः स्पृशतां केषांचिदाचार्याणां गर्विष्ठतथा सम्यग्वादित्वाभावप्रतिपादनम् । ३५ गाथाव्याख्या। सिद्धान्तिना केवलस्य पर्यवसितत्वप्रदर्शनम् । ३६ गापाव्याख्या। सिध्यत्समये केवलस्य विनाशवं उत्पादस्यापि प्रदर्शनम् अपर्यवसितत्व- विषयकस्योक्तेरपेक्षाविशेषण समर्थनं च। . .३७-३८ गाथाव्याख्या । स्वरूप-लक्षणाभ्यां जीव केवलयोमैदे सत्यपि कथं तयोरेकत्वमित्यस्याः केपांचिदाशङ्काया उल्लेखः। ३२ गाथाव्याख्या । प्रागुक्कामाशकां निरसितुमुपक्रमः। ४०गाधाव्याख्या। अनेकान्तात्मकैकरूपत्वेन साध्न सत्त्वस्य हेतोयाप्ति प्रसाधयितुं दृष्टान्तोपन्यासः। ४१ गाथाव्याख्या। धान्तगृहीतव्याप्ते सत्वहेतोष्टान्तिके केवले उपनयनम् । ४२ गाथाव्याख्या। जीव-तंत्पर्यायगतं प्रामाणिक व्यवहारमाश्रित्य द्रव्य-पर्याययोरें- फान्तभेदनिराकरणम्। ४३ गाधाव्याख्या। आत्मद्रव्यस्य सामाविकैर्वभाविकैश्च पर्यायैः कथंचिदेकानेकत्वमदर्शनम् । '६२३ ६२३, . ३४. ६२४.. - . .

·संपादकीय निवेदन - - जो के आ भाग त्रीजो भाग प्रसिद्ध थया पछी पूरूं एक वर्ष वीत्या पहेला ज प्रसिद्ध थाय छे छतां एनी संपूर्ण तैयारीमां फक्त एटलो ज वखत लाग्यो छे एम कोई न धारे. आगळना भागोनी पेठे मा भागनी तैयारी पण दोढे ज चालती हती. साधनसंपत्ति अने सहकारीओनी मदद पण अविच्छिन्न रहेली तेथी न आ भागर्नु प्रकाशन जलदी करी शकायुं छे. (क) प्रस्तुत भागने अंगे वे बाबतो अत्रे जणाववानी छे; ग्रंथने लगती अने संपादनने लगती. ग्रंथने लगती बाबतमा मुख्य त्रण मुद्दाओ छे. १ मूळ अने टीकार्नु परिमाण २ विषय ३ अने तेनी नवीनता. १ प्रस्तुत भागमां सम्मतितर्कनुं बीजं काण्ड आखं आवी जाय छे. एमां ४३ गाथाओ छे. ए बधी गाथाओनी संपूर्ण टीका पण आ भागमां आवी ज जाय छे. बधी गाथाओमाथी पहेली गाथानी टीकाथी ज प्रस्तुत भागनो मोटो हिस्सो रोकाएलो छे. लगभग पोणा जेटलो हिस्सो ए टीकाए रोक्यो छे अने बाकीना : हिस्सामा बीजीथी ठेठ सुधीनी बधी गाथाओनी टीका समाई जाय छे.' २ प्रस्तुत भागमां आवेला वीजा काण्डनो विषय ज्ञान छे. जैन आगमोमा जे ज्ञानसंबंधी प्राचीन विचार छ अने जे तेना भेदोनुं वर्गीकरण छे तेने ज आधारे आ वीजा काण्डमां चर्चा करवामां आवी छे. परंतु टीकामां एक विशेषता छ अने ते ए के जैन आगमनी प्राचीन शैलीमा स्थान नहि पामेली । अने तर्कना विकास दरमियान उद्भव तथा प्रसार पामेली प्रमाणचर्चा टीकाकारे पहेली गाथानी टीकामां बहुं उदारताथी दाखल करी छे. ए चर्चामा तत्कालीन बौद्ध अने वैदिक दर्शनोनां मंतव्योने पूर्वपक्षरूपे गोठवी सर्वदर्शनसंग्रहनी ढचे अंदरोअंदर एकथी बीजानुं निरसन करी छेवटे जैनदर्शननां मंतव्योने उत्तरपक्षरूपे मूकी तेनुंज स्थापन करवामां आव्युं छे. ए प्रमाणचर्चा टीकाकारना बौद्ध अने वैदिक दर्शनसंबंधी प्रमाणविषयक महान् ग्रंथराशिना अभ्यासनी साक्षी पूरे छे. बीजीथी छेल्ली गाथा सुधीनी टीकामां मात्र गाथानो ज विषय टीकाकारे स्पष्ट कर्यों छे, एमां तो फक्त प्राचीन आगमशैलीए ज्ञाननो विचार आवे छे तेथी तेमां दर्शनांतरना ग्रंथो अने तेना विषयने स्थान ज मळ्यु नथी. ३ जैन आगमोमा उपयोगना दर्शन अने ज्ञानरूपे वे भेद पाडी दरेकना अनुक्रमे चार अने पांच प्रकारो वर्णववामां आव्या-छे, ए ज आगमनी ज्ञाननिरूपणासंबंधी प्राचीन शैली; ए शैलीने आधारे ज प्रस्तुत बीजा काण्डमां ज्ञाननी चर्चा छे, पण आ चर्चामां जे एक तत्त्व छे ते समग्र जैन वामयनी दृष्टिए तद्दन नवीन छे. प्राचीन आगम परंपरामां पांच ज्ञान अने चार दर्शनोनुं वर्णन होवाथी तेम ज ए नवे प्रकारोना आवरणभूत कर्मना नव प्रकारोनुं वर्णन होवाथी केवळज्ञान अने केवळदर्शन ए बन्ने उपयोगो जूदा जूदा तेम ज भिन्नभिन्न समयवर्ती मनाता आन्या छे. गमे त्यारे पण पाछळथी उत्पन्न थयेली वीजी एक विचारपरंपरा ए बन्ने उपयोगोनुं जूदापणुं स्वीकारे छे छतां तेनुं भिन्नभिन्नसमयवर्तीपणु न खीकारतां मात्र समकालीनपणुं स्वीकारे छे. आ बन्ने परंपराओनी सामे दिवाकर श्रीसिद्धसेने एक त्रीजो पक्ष रजु कर्यों अने ते ए के जेम उक्त बन्ने उपयोगोनुं भिन्नभिन्नसमयवर्तीपणुं संभवतुं नथी तेम तेमनुं व्यक्तिरूपे जूदापणुं पण संभवतुं नथी. तेथी ए बन्ने उपयोगो जूदा नथी पण एक ज उपयोगना वे जूदा जूतां सार्थक मामो छे. आ पक्ष दिवाकरश्रीनो पोतानो ज होवाथी ते नव्य मत तरीके पण - , ·. प्रसिद्ध छे. :ए नव्य पक्षनी इमारत तर्कना पाया उपर चणाएली छे. आगमना पाठो उपरथी स्पष्टपणे फ़लित थती केवळोपयोगना क्रमपक्षनी परंपरानो अने पाछळथी विचारबळे उत्पन्न करेली केवळोपयोगना युगपद् पक्षनी परंपरानो सबळ विरोध शमाववा अने पोताना पक्षने सप्रमाण स्थापवा माटे दिवाकरश्रीए प्रस्तुत बीजा काण्डमां अनुत बुद्धिचातुरी अने प्रतिभा वापयर्या छे. जेम हमेशा बनतुं आव्यु छ तेम ते वखते पण शासना.आधार सिवाय कोई पण वस्तु लोकोने गळे ऊतारवानुं अशक्यप्राय जणावाची दिवा- 'करश्रीए बे विरोधी परंपराओ सामे पोतानो पक्ष तर्कबळथी मूक्यो खरो पण तेनी साबीती तो शाहावाक्योने आधारे ज करी एम करवामां पण तेमणे कौशळ खूब वापर्यु छे. विषय अने तेना प्रतिपादननी आज नवीनता प्रस्तुत वीजा काण्डमां छे. ए नवीनता समजवा, एनो तुलनात्मक दृष्टिए अभ्यास करवा अने तेना पक्षप्रतिपक्षोनी दलीलो जाणावा माटे गा० ४ पृ० ५९७-६०४ उपर एक टिप्पण आपवामां आव्युं छे. एमां आर्यावर्तीय मुख्य मुख्य बघां दर्शनोना सर्वज्ञत्वविषयक पक्षप्रतिपक्षो उपरांत जैनदर्शनमा ते संबंधी उपलब्ध थती वधी. विचारपरंपराओं प्रधान प्रधान पुरस्कर्ता अने ग्रंथोनां नाम साथे आपवामां आवी छे. दिवाकरश्रीना प्रबळ विरोधी सैद्धान्तिक जिनभद्रगणि क्षमाश्रमण हता तेमना विशेषणवती नामक नहि छपायेल ग्रंथमा प्रस्तुत विषयनी सौथी वधारे चर्चा मळे छे. तेथी एनो ए बधो, भाग,टिप्पणमां आपी तेमां अमुद्रित नन्दिचूर्णि अने लघुनन्दिटीकानो उपयोग करी प्रस्तुत विषय उपरनी मुद्रित के अमुद्रित समग्र ज्ञात साहित्यनी सामग्री एकत्र करवामां आवी छे ते अभ्यासीओना मानसने अनुकूल थाय एवी, छे. उपयोगनो अभेद पक्ष दिवाकरश्रीनो खोपज्ञ कहेवाय छे. ए विचारनां सूक्ष्म बीजो. जैन. ,परंपरामां प्रथम हतां के नहि ते कहे, जो के कठण छे छतां. बहु बारीकीथी विचार अने तुलना करतां एम चोक्ष लागे छे के न्याय वैशेषिक आदि सर्वज्ञवादी जैनेतर दर्शनोना सर्वज्ञत्वसंबंधी..विचारोना उंडा अभ्यासे अने तुलनात्मक बुद्धिए उपयोगनो अभेद. पक्ष उपस्थित करवामां दिवाकरश्रीने. काइक प्रेरणा आपी हशे. (ख) संपादनने लगती यावतमा मुख्य पांच मुद्दा अत्रे कहेवाना छे.१ प्रतिओ २ पाठांतरो ३ संशोधनमा वपरायेल ग्रंथोना उपयोगनी पद्धति तद्दन अप्रसिद्ध एवां लिखित पुस्तकोनो उपयोग ५ एक अगत्यना ग्रंथनो उपयोगः शक्य छतां नहि करवानुं कारण. १ त्रीजा भागनी पेठे आ भागना संशोधनमा पण कागळ उपरांत ताडपत्ननी प्रतिओनो उपयोग करवामां आव्यो छे. फेर एटलो के त्रीजा भागमा ताडपत्रनी बन्ने प्रतिओ अधूरी हती ज्यारे आ भागमा ताडपत्रनी बृहत् प्रति तो संपूर्ण ज हती. कागळ अने ताडपत्रनी प्रतिओमांनो प्रस्तुत वीजा काण्डने लगतो बधो भाग मोटे भागे शुद्ध ज छे. तेमां य भां० मां० वा० बा० अने ताडपत्रनी प्रतिओनुं स्थान शुद्धिनी दृष्टिए उत्तरोतर चडतुं छे. ताडपत्रनी प्रतिओमां शुद्धिः उपरांत नानां नानां टिप्पणोनी पण एक खास विशेषता छे. जेथी प्रस्तुत संशोधनमा बहु मदद मळी छे. एमांनां केटलांक टिप्पणो मां० प्रतिमां पण छे. २ पाठांतरो लेवां अने तेमाथी पसंद करी गोठववानो.क्रम तो प्रथमना भागोनी जेम ज आ भागमां : पण राखवामां आव्यो छे छतां प्रतिओनी शुद्धि अने अन्य सायनोनी समक्डने लीधे आ भागमा पाठांतरो महु आन्यां न नथी अने लीधेल पाठांतरोमांथी पण यथासंभव ओछा राखवामां आन्यां छे, ·- ... ३ प्रस्तुत संशोधनमा अपरायेल अंथोना वे भागे पडे छे १ उपायले २ लखेलं. प्रथने शुद्ध करवा माटे, विषयने स्पष्ट करवा माटे, सरखामणी माटे में अभ्यासमा विशाळता आणवा माटे ज्या ज्या छपायल अंथोनों उपयोग थयेलो. छे त्या त्यां धणी जंगोंए तो शरुआतमा तेते. अंथोना उपयोगी पाठों. घगर सकोचे नीचे आपामां आव्या छे. पणं घेणे स्थळे लाघव आदि अनेक कारणोने लीधे मात्र तेना स्थळो सूचवामा आन्या 3. परंतु ज्या ज्या लखेलं पुस्तकोनो उपयोग को छे त्या त्यां बनी शक्यु त्या सुधा तेना पाठो ले नीचे ऑपवानो आग्रह राख्यो छे, जेथी अभ्यासाने दुर्लभं एवा लिखित पुस्तकोना पांठो सुलभ थाय.. - अत्यार सुधीमा हेर्नु क्याय प्रसिद्धि नहि पामेल अने मोटे भागे अज्ञात अगर दुर्लभप्राय एवा सात लिखित पुस्तकोनों प्रस्तुत संशोधनमा उपयोग करवामां आव्यों छे, जे प्रथमना त्रण भागोमां अस्पप्राय छे. १ हेतुबिंदुटीका २ तत्त्वोपप्लव ३ सिद्धिविनिश्चय टीका ४ न्यायकुमुदचंद्रोदय ५ विशेष- गवती ६ चन्दिचूर्णी अने ७ लघुनन्दिटीका..आ.साते ग्रंथोनो करवा धारेलो सर्वाशे उपयोग थियो छे एम रखे कोई धारे. एम करवू ए वर्तमान मर्यादामां.. अशक्यप्राय हतुं छतां आवश्यक स्थळोए दिशा- सूचैन पूरतो खास उपयोग कयों छे. ५ वीजा काण्डनी ४३ गाथाओमांनी प्रस्तुत विषय उपरमहत्त्व धेरावती , केटलीक गाथाओनी व्याख्या महामहोपाध्याय श्रीयशोविजयजीए पोताना ज्ञानविदुप्रकरणमा करी छे. ए न्याल्या मुद्रित पण छे अने गंभीर पण छे. तो ए प्रस्तुत भागमां तेनो उपयोग आवश्यक छतां को नयी. ते एम घारीने के भिन्नभिन्न स्थळे टिप्पणमां. कटके कटके ए न्याख्या आपवी ते करता एक ज साथै समग्र ज्याल्या आपवी ए विशेष अनुकूळ थशे. तेथी, प्रथमना ॠण भागोमां समाप्त धयेल नयकाण्डनी अनेक गाथाओ उपरनी उपाध्यायजीश्रीना भिन्न भिन्न ग्रंथोमा मळी आवती छूटी छूटी व्याख्याओना संग्रहरूपे आगळ आपवा धारेल परिशिष्टनी पेठे ज्ञानकाण्डमांनी गाथाओ उपरनी तेमनी व्याख्यान परिशिष्ट पण छेक्टेज आपवा धारीए छीए. ते साथे एमां विशेषता ए रहेशे के बीजा पण श्वेतांवर दिगंबर आचार्योए जे जे अने जेटजेटली गाथाओ उपर करेली व्याख्याओ उपलब्ध थाय छे ते पण परिशिष्टमा जोडदामा आवशे. श्रीजा काण्डनी गाथाओ विषे पण आ योजना योग्य धारी छे.जेथी अत्यार सुधीमां सम्मतितर्कनी गाथाओ उपर छूई छूटुं के एकसांये लखायेलु वधु साहित्य अभ्यासीने, एक ज स्थळे उपलब्ध थाय. प्रस्तुत भागना संशोधनकार्यमा पाठातर लेवां, प्रतिओ जोवी बंगेरे नीरस अने कंठण छता बहु किंमती कार्यमा उदारचेता प्रवर्तक श्रीकान्तिविजयजीना शिष्य श्रीचतुरविजयजीए पोताना सुशील अने विद्याव्यसंनी शिष्य, 'पुण्यविजयजी आदि साथै जे किंमती मदद आपी छे तेनी अत्यंत कृतज्ञतापूर्वक अमे नौध लईए 'छीए सुखलाल - , बेचरदास.

·संपादकीयं निवेदनम् . 11 -. पूर्वभागसहभावित्वेनैव. संपादनकार्यस्य , समारब्धतया साधनसागुण्य, सहकारिसाहायकयोरविच्छिन्नो, पनततया च प्रस्तुतभागस प्रकाशनं तृतीयभागानन्तरं किञ्चिदूनेनैकेनैव वर्षेण संपन्नमित्यवगन्तव्यम् । १ ग्रन्थगोचरः २ संपादनगोचरश्चेति द्वावेव प्रस्तुतभागसंबन्धिनौ विषयौ प्रधानतयात्र प्रतिपिपादयिषितौ स्तः। ; ग्रन्थगोचरे विषये १ मूल-टीकयोः परिमाणम् २ प्रतिपाद्य तत्वम् ३.तदीयं चापूर्वत्वम् इति त्रीण्येव वस्तूनि वक्तव्यानि सन्ति । १ प्रस्तुते भागे सम्मतितर्कस्य त्रिचत्वारिंशद्गाथात्मकं द्वितीयं काण्डम् तदीया च टीका संपूर्णतया परिसमाप्यते । तत्र चास्य भागस्य पादोनमितप्रायोऽशः प्रथमगाथाटीकया शेषश्चाऽवशिष्टसमस्तगाथाटीकया व्याप्तो वर्तते। २ आगमगतां ज्ञानस्य तदीयभेदानां च प्राचीनां विचारशैलीमनुसरन्तीं ज्ञानचर्चा विवधतः:प्रस्तुता- न्मूलकाण्डात् तट्टीकाया एतावान् विशेषः-~-आगमगतायां प्राचीनायां शैल्यामलब्धावकाशा तर्कविकास- समये च प्राप्तोद्धवप्रसरा प्रमाणचर्चा टीकाकारेण प्रथमंगाथाटीकायां सविस्तर संगृहीता वर्तते । तत्र च तत्कालोपलब्धानि बौद्धवैदिकदर्शनाना मन्तव्यानि पूर्वपक्षतया सन्निवेश्य सर्वदर्शनसंग्रहीयमार्गेण परस्पर निरस्य पर्यवसाने जैनदर्शनमन्तव्यान्युत्तरपक्षतयोपन्यस्य प्रतिष्ठापितानि सन्ति । सा पुनः प्रमाणचर्चा दीकाकारकृतस्य वौद्धवैदिकदर्शनसंबन्धिप्रमाणविषयकमहामन्थराशिगोचराभ्यासस्य साक्षित्वं परिपूरयति । टीकाकारेण द्वितीयाप्रभूतिचरमापर्यवसानसमस्तगाथाटीकायां गाथागतस्यैवाऽर्थस्य स्फुटीकृततया तत्र च केवलमागमशैलीकृताया ज्ञानमीमांसाया लब्धावकाशत्वेन न तन दर्शनान्तरीया ग्रन्था न वा तदीया विषयाः स्थानमलमन्त । ३ आगमेषूपयोग ज्ञानदर्शनरूपतया द्वेधा विभज्य तयोर्द्वयोरनुक्रमेण पञ्च चत्वारश्च प्रकारा वर्णिता सन्ति । इयमेव ज्ञाननिरूपणमरा प्राचीनाऽऽगमिकशैली निगद्यते यद्यप्येनामेव शैलीमवलम्बमानां प्रस्तुत- काण्डगता ज्ञानचर्चा समरित तथापि तस्यामुपलभ्यमानमेकं तत्त्वमितरस्मिन् समग्रेऽपि जैनवाड्मयेऽदृष्टचर- तया सर्वथैवाऽपूर्व प्रतिभाति । तद्यथा-प्राचीनाऽऽगमपरंपरा ज्ञानपञ्चक-दर्शनचतुष्कयोस्तदीयावरणभूतकर्म- प्रकारनवकस्य च व्यावर्णिततया केवलज्ञान-केवलदर्शनरूपमुपयोगद्वयं विभिन्नत्वेन भिन्नभिन्नसमयवर्तित्वेन चाऽभ्युपगच्छति । यदाकदाचिच्च पश्चादुत्पन्ना द्वितीया विचारपरंपरा तस्योपयोगद्वयस्य विभिन्नत्वं मन्य- मानाऽपि भिन्नभिन्नसमयवर्तित्वमनङ्गीकृत्यैकसमयवर्तित्वमेवाऽभ्युपगच्छतिः । तत्र च केवलोपयोगे भिन्न- भिन्नसमयवर्तित्ववद् बैयक्तिकमैदस्याऽप्यसंभवात् केवल एक एवोपयोगो द्वाभ्यां सार्थकाभ्यां नामभ्या द्वेषा, व्यपदिश्यत इत्येष तृतीयः पक्षः श्रीसिद्धसेनदिवाकरेण पूर्वोक्तयोर्द्वयोः परंपरयोः समक्षमुपस्थाप्य समर्थितः । अयं च पक्षों दिवाकरोपज्ञतया नव्यमतत्वेन ख्यातिं गतः । एषा च नव्यपक्षपासादस्तकभूमि- कामवष्टभ्य विनिर्मितो वर्तते । आगमेभ्यः स्पष्टतया प्रतीयमानायाः केवलोपयोगद्वयक्रमपक्षपरंपरायाः पश्चाद् विचारवळपादुर्भावितायाः केवलोपयोगयोगपद्यपक्षपरंपरायाश्च विरोधमुन्मूलयितुं खपक्षं सप्रमाणं स्थापयितुं च श्रीमता दिवाकरेण प्रस्तुते काण्डेऽर्द्धता चातुरी प्रतिमा चोपायोजिषाताम्, सार्वदिकाऽनुभववत् तदाऽपि शास्त्राधारमन्तरेण कस्यापि वस्तुनो लोकेन खीकारयितुमशक्यत्वमेवगम्यं श्रीमता दिवाकरे ·१६. द्वयोर्विरोधिपरंपरयोः पुरस्तात् सतर्कबलमुपन्यस्तोऽपि खपक्षः शास्त्रवाक्यैरेव सकौशल प्रमाणीकृतः । एषैव प्रतिपाद्यगता प्रतिपादनशैलीगता चापूर्वता प्रस्तुते काण्डे प्रतीयते । सिद्धसेनोपनत्वेन प्रसिद्धस्योपयोगा- मैदपक्षस्य सूक्ष्माणि विचारवीजानि जैनपरंपरायां प्रागभूवन् न वेत्यस्य सांप्रतं वक्तुमशक्यत्वेपि सूक्ष्मे- क्षिकया तुलनात्मकविचारणाबलादेतावत्त्विदानी वक्तुं पार्यते यत् न्याय-वैशेषिकप्रभृतिसर्वज्ञवादिजैनेतर- दर्शनसंमतसर्वज्ञत्वविषयक विचारगोचरगम्भीराभ्यासप्रयुक्तमेवोपयोगाभेदपक्षोपस्थापन तत्समर्थनं चेति । प्रस्तुतकाण्डस्य मुख्यतयाऽपूर्वतया च प्रतिपाद्य उपयोगाभेदपक्षो दिवाकरोपंज्ञानामनेकेषां विशेषाणा- मन्यतमो विशेषोऽवगन्तव्यः । एनं विशेष परिज्ञातुम् तुलनयाऽभ्यसितुम् तदीयपक्षप्रतिपक्षयोर्युक्तीरवगन्तुं च गा० ४ पृ० ५९७-६०४ एक टिप्पणं निवेशितम् । तत्राऽऽर्यावर्तीयसमग्रमुख्यमुख्यदर्शनगतैः सर्वज्ञत्वसंबन्विमिः पक्षप्रतिपक्षैः सह तदीया जैनदर्शनगताः सर्वा अपि विचारपरंपराः सशास्त्राधारं विविच्य संनिवेशिताः सन्ति । श्रीमदिवाकरप्रवलविरोधिश्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमणकर्तृके विशेषणवतीनामकेऽमुंद्रिते. अन्थे प्रस्तुतविषयायाश्च या विस्तृततयोपलभ्यत्वेन तद्गतं सर्वमप्युपयुक्तं भाग टिप्पणके समादाय तत्र चामुद्रिते नन्दिचूर्णि-नन्दिलघुटीके उपयुज्य प्रस्तुतविषयसंवन्धिनी सर्वाऽपि मुद्रिताऽमुद्रितवाङ्मयसामग्री समगृह्यत सा चाभ्यासिनां मनांस्यनुकूलयिप्यतीति संभाव्यते । संपादनगोचरे च विषये आदर्शगतत्वेन, पाठान्तरगतत्वेन, संशोधनोपयुक्त- अन्धोपयोगपद्धतिगतत्वेन, काप्यप्रसिद्धलिखितग्रन्धोपयोगगतत्वेन, प्रसिद्धवा- त्युपयोगिग्रन्थोपयोगाविधानकारणगतत्वेन च पञ्चैव वस्तूनि वक्तव्यानि सन्ति । १ तृतीयभागवत् प्रस्तुतभागस्याऽपि संशोधने पत्रप्रतिभिः सार्धं ताडपत्रप्रती अप्युपायोजिपाताम् विशेष- श्चैतावानेव यत् तृतीये भागे द्वे अपि ते प्रती अपूर्णे आस्ताम् अत्र तु बृहत्ताडपत्रप्रतिरेका पूर्णैवाऽऽसीत् । २ पत्र-ताडपत्रादर्शगतः प्रस्तुतकाण्डसंबन्धी सर्वोऽपि पाठः शुद्धप्राय एवं विद्यते तत्राऽपि भा० मां० वा० वा० ता० संज्ञका आदर्शा उत्तरोत्तराधिकशुद्धिभाजः सन्ति । केवलताडपत्रादर्शद्वयगतेभ्यो लघु- लघुतरटिप्पणकेभ्योऽपि पाठशुद्धेरिव प्रस्तुते संशोधनकर्मणि महानुपकारः संवृत्तः ।। .. यद्यपि पाठान्तराणां संग्रह-पृथक्करणव्यवस्थापनक्रमः प्राक्तनभागतुल्यतयैव प्रस्तुतभागेऽवलम्बितस्तथा- म्यादर्शानां शुद्धतयेतरसाधनानां च सुलमतया संगृहीतानामपि पाठान्तराणां यथासंभवमल्पीकृतत्वात् प्रस्तुते मागे तेषां भूयस्त्वं नावशिष्यते । ३ प्रस्तुतसंशोधनोपयुक्ता ग्रन्था मुद्रित-लिखिततया द्वेधा विभज्यन्ते । अन्थं शोधयितुम् विषयं विशदी- कर्तुम् तुलनां विधातुम् विशालमभ्यसितुं च यत्र यत्र मुद्रिता ग्रन्था उपयोजितास्तत्र पूर्व बहुपु स्थलेषु तत्तद्ग्रन्थगता उपयोगिनः पांठा निःसंकोचमधस्तादूंपन्यस्ताः । पुरस्ताच्चानेकेषु स्थलेषु लाघवादिभिर्बहु- भिहेंतुभिः केवलं तदीयानि तदीयानि स्खलान्येव प्राधान्येन सूचितानि परंतु यत्र लिखिता ग्रन्था उपायों- जयिषत तंत्र सर्वत्राभ्यासिनां सौलभ्याय तत्तंदज्ञातदुर्लभग्रन्थगतान् पाठान्. यथाशक्यं यथामर्यादं चाधस्तादुपन्यसितुमाग्रहो व्यधायि । ४ इदानीं यावत् काप्यप्रकाशिता अज्ञातप्राया दुर्लभप्रायाश्च प्राक्तनभागसंशोधनेऽल्पोपयोजितप्रायाः सप्त लिखितग्रन्था यथामर्यादं प्रस्तुते संशोधने दिव्यात्रतयोपयोजिताः सन्ति । ते चेमे १. हेतुबिन्दुटीका २ तत्त्वोपप्लवः ३ न्यायकुमुदचन्द्रोदयः ४ सिद्धिविनिश्चयटीका. ५ विशेषणवती ६ नन्दिची ७ लगे नन्दियतिची ·१७ ५ श्रीमद्वाचकयशोविजयैः खीये तत्र तत्र ग्रन्थे सम्मतितीयकाण्डत्रयगता वयो गाथाः प्रकीर्णतया क्रमवद्धतया च विवृता दृश्यन्ते अभ्यासिनामानुगुण्याय तासां सर्वासामपि तदीयव्याख्योपेतानां गाथानां अन्थसमाप्तिगामिषु परिशिष्टेषु संकलयितुमिष्टतया नयकाण्डवत् प्रस्तुतेऽपि काण्डे तत्र तत्र टिप्पणके खण्डी-1 कृत्य नोपन्यासः कृतः । एवमेवान्यैरपि श्वेताम्बरीय-दिगम्बरीयैराचार्यैः कृतविवरणत्वेनोपलभ्यास्तत्तद्गाथा- स्तेषु परिशिष्टेषु संकलयितुमिष्टतया न कचित् टिप्पणके उपन्यास्यन्त । प्रस्तुतभागसंशोधनकमोंपयोगिषु पाठान्तरग्रहण-प्रतिप्रेक्षणादिषु नीरसेषु क्लिष्टेषु च बहुमूल्येषु कार्येषु सहायतां विदधानान् उदारचित्तप्रवर्तकश्रीकान्तिविजयशिष्यान् श्रीचतुरविजय-पुण्यविजयादीन् कृतज्ञतापूर्वकं स्मराम इति । सुखलाल: वेचरदासश्च ।

·No text on this page.

·संमतितर्क-प्रकरणम् । चतुर्थों विभागः। द्वितीयः काण्डः। प्रथमगाथाव्याख्या। PER [१ उपयोगनिरूपणम् ] [व्यस्तयोर्दर्शन-ज्ञानयोः लक्षणमभिधाय द्रव्यास्तिक-पर्यायास्तिकाभ्यां तयोः स्वभावस्य विभज्य वर्णनम् ] एवमर्थाभिधानरूपज्ञेयस्य सामान्य-विशेषरूपतया यात्मकत्वं प्रतिपाद्य 'ये वचनीयविकल्पाः संयुज्यमानयोरनयोनययोर्भवन्ति सा खसमयमज्ञापनाऽन्यथा तु सा तीर्थकदासादना' इति यदुक्तम् ५ तदेव प्रपञ्चयितुम् 'उपयोगोऽपि परस्परसव्यपेक्षसामान्य-विशेषग्रहणप्रवृत्तदर्शन-ज्ञानखरूपद्वया- स्मकः प्रमाणम् दर्शन-शानेकान्तरूपस्त्वप्रमाणम्' इति दर्शयितुं प्रकरणमारभमाणो द्रव्यार्थिक-पर्या- यार्थिकाभिमतप्रत्येकदर्शन-मानस्वरूपप्रतिपादिकां गाथामाहाचार्य:- जं सामण्णग्गहणं दंसणनेयं विसेसियं णाणं । दोण्ह वि णयाण एसो पाडेकं अत्थपज्जाओ॥१॥ द्रव्यास्तिकस्य सामान्यमेव वस्तु तदेव गृह्यते अनेनेति ग्रहणं दर्शनमेतद् उच्यते, पर्यायास्तिकस्य तु विशेष एव वस्तु स एव गृह्यते येन तत् ज्ञानम् अभिधीयते ग्रहणम् विशे- पितम् इति विशेषग्रहणमित्यभिप्रायः । द्वयोरपि अनयोर्नययोरेप प्रत्येकमर्थपर्यायः अर्थ विषयं पर्यति अवगच्छति यः सोऽर्थपर्यायः ईदृग्भूतार्थग्राहकत्वमित्यर्थः । 1 १-नयोनय-आ० हा० वि०। २ पृ० ४५५ गा० ५३ पं० २८ ।। ३ "जं सामण्णंगहणं भावाणं णेच कट्ठमायारं । अविसेसिदूण अहे दंसणमिदि भण्णए समए" ॥ ४३ ॥ इतीयं गाथा दर्शनखरूपप्रतिपादिका बृहाव्यसंग्रहगता-पृ० १६८ ५९ स० त० ·। - ५८ द्वितीये काण्डे- [उपयोगस्य साकारानाकारते स्पष्टयित्वा तयोः प्रामाण्याऽप्रामाण्यकथताभिधानम् ] उपयोगस्य चानाकार-साकारते सामान्य-विशेषग्राहकते एव तत्र तत्राभिधीयते । अविद्यमान आकारः भेदो ग्राह्यस्य अस्येत्यनाकारं दर्शनमुच्यते । सह आकारैह्यभेदैर्वर्त्तते यद् ग्राहकं तत् साकार ज्ञानमित्युच्यते । निराकार-साकारोपयोगी तूपसर्जनीकृततदितराकारौ खविषयावभास- ५कत्वेन प्रवर्तमानौ प्रमाणम् न तु निरस्तेतराकारौ, तथाभूतवस्तुरूपविषयाभावेन निर्विपयतया प्रमाणत्वानुपपत्तेरितरांशविकलैकांशरूपोपयोगसत्तानुपपत्तेश्च । तेनैकान्तवाद्यभ्युपगमः 'वोधमात्र प्रमाणम् साकारो वोधोऽनधिगतार्थाधिगन्तृत्वविशिष्टः स एव ज्ञातव्यापारोऽर्थदृष्टताख्यफलानुमेयः संवेदनाख्यफलानुमेयो वा अनधिगतार्थाधिगन्ता इन्द्रियादिसंपाद्यः अव्यभिचारादिविशेषणविशि- पार्थोपलब्धिजनिका सामग्री तदेकदेशो वो बोधरूपोऽवोधरूपो वा साधकतमत्वात् प्रमाणम्', १० इत्यादिरूपोऽयुक्तः। [२ प्रमाणसामान्यनिरूपणम् ] [वैभापिक-सौत्रान्तिक-योगाचारसंमतानां निराकार-साकार-विज्ञानवादानां परस्परोपमर्दै पूर्वपक्षतयोपन्यास:] तथाहि-'बोधःप्रमाणम्' इति वदन्तो वैभापिकाः पर्यनुयोज्या:-किंवोधमात्रस्य प्रामाण्यम्, १५आहोखिद्रोधविशेपस्य? यदि वोधमात्रस्य तदा तल्लक्षणप्रणयनमयुक्तम् व्यवच्छेद्याभावात् , अबोधस्य व्यवच्छेद्यत्वेऽपि संशय-विपर्ययादीनां बोधस्वभावत्वात् प्रमाणताप्रसक्तिः । न च संशयादीनामपि प्रमाणता लोक-शास्त्रविरोधात् । लोकप्रसिद्धं च प्रमाणं व्युत्पादयितुमारब्धम् तत्र चेन्द्रियादेरपि प्रमाणतायाः प्रसिद्धोधस्य प्रामाण्येऽव्याप्तिश्च लक्षणदोपः । न चावोधरूपस्येन्द्रियादेर्लोकः प्रमाणतां न व्यपदिशति 'अंदीपेनोपलब्धम् 'चक्षुषा दृष्टम् 'धूमेनावगतम्' इति लौकिकानां व्यवहारदर्शनात् । . - १-कार ज्ञा-वा. वा. विना। २-पयोगावुप-आ० । ३-स्तुवि-वृ०। ४ वा वोधरूपो वा सा-वा० वा० । ५-कत्वात् वृ० वा० वा० । ६ संक्षेपेण वैभाषिकादिमतखरूपमित्यं वर्णितमस्ति षड्दर्शनसमुच्चय- वृहद्वत्तौ-"अथवा वैभाषिक-सौत्रान्तिक-योगाचार-माध्यमिकमेदाचतुर्धा वौद्धा भवन्ति । तत्रार्यसमितीयापरनामकवैभाषिकमतमदः-चतुःक्षणिकं वस्तु जातिर्जनयति, शितिः स्थापयति, जरा जर्जरयति, विनाशो विनाशयति । तथा आत्मापि तथाविध एव पुद्गलश्चासावभिधीयते । निराकारो बोधोऽर्थसहभाव्येकसामग्यधीन- तत्रार्थे प्रमाणमिति । सौत्रान्तिकमतं पुनरिदम्-रूप-वेदना-विज्ञान-संज्ञासंस्काराः सर्वशरीरिणामेते पञ्च स्कन्धा विद्यन्ते न पुनरात्मा । त एव हि परलोकगामिनः । तथा च तत्सिद्धान्तः-पञ्चमानि भिक्षवः । संज्ञामानम् प्रतिज्ञामात्रम् संवृतिमात्रम् व्यवहार- मात्रम् । कतमानि पञ्च ? अतीतोऽध्या, अनागतोऽध्वा, सहेतुको विनाशः, आकाशम् , पुद्गल इति, अत्र पुद्गलशब्देन परपरि- कल्पितो निललव्यापकलादिधर्मक आत्मेति । वाह्योऽर्थो निलमप्रत्यक्ष एव ज्ञानाकारान्यथानुपपत्त्या तु सन्नवगम्यते । साकारो बोधः प्रमाणम् तथा क्षणिकाः सर्वसंस्काराः खलक्षणं परमार्थः । यदाहुस्तद्वादिनः-प्रतिक्षणं विशरारवो रूप-रस-गन्ध- पर्शपरमाणवो ज्ञानं चेत्येव तत्त्वमिति । अन्यापोहः शब्दार्थः । तदुत्पत्ति-तदाकारताभ्यामर्थपरिच्छेदः । नैरात्म्यभावनातो ज्ञानसंतानोच्छेदो मोक्ष इति । योगाचारमतं खिदम्-विज्ञानमात्रमिदं भुवनम् , नास्ति वाह्योऽर्थः ज्ञानाद्वैतस्यैव तात्त्विकलात् । अनेके ज्ञानसंतानाः साकारो बोधः प्रमाणम् वासनापरिपाकतो नील-पीतादिप्रतिमासाः । आलयविज्ञानं हि सर्ववासनाधारभूतम् । आलयविज्ञा- नविशुद्धिरेवापवर्ग इति। माध्यमिकदर्शने तु-शून्यमिदम् खप्नोपमः प्रमाण-प्रमेययोः प्रविभागः, मुतिस्तु शून्यतादृष्टेस्तदर्थ शेषभावनेति । केचित्तु माध्यमिकाः स्वस्थं ज्ञानमाहुः"-पृ० ४६ पं० १२-पृ० ४७ पं० १५ । । एतदर्थं सर्वदर्शनसंग्रहगतं बौद्धदर्शनमपि (पृ०२४-४६) विलोकनीयम् । v-ज्या वो-आ०। ८-णमयु-वा० बा० । ९ प्रमेयक० पृ. ३ प्र. पं०९। -- ·ज्ञानमीमांसा ४५% न चौपचारिकं तेषां प्रामाण्यम् प्रमितिक्रियायां साधकतमत्वेन मुख्यप्रामाण्योपपत्तेः अत एव शारखान्तरेप्यपि विशिष्टोपलब्धिजनकस्य वोधाऽवोधरूपविशेपत्यागेन सामान्यतः "लिखितं साक्षिणो भुक्तिःप्रमाणं त्रिविधं स्मृतम्" [ ] इत्युक्तिः। किञ्च, 'प्रमीयतेऽनेन' इति प्रमाणशब्दः करणविशेषप्रतिपादकः करणविशेषत्वं चास्य विशिष्टो- पलब्धिखरूपकार्यजनकत्वेन कार्यस्य चाव्यभिचारादिवरूपप्रसितिरूपत्वात् तजनकेनापरेण साधक-५ तमेन भाव्यम् एकस्यैव खात्मनि करणक्रियाविरोधात् ततो वोधावोधरूपस्य प्रमितिजनकस्य प्रमाणतोपपत्तेः 'वोधमानं प्रमाणम्' इत्यत्राव्याप्तिलक्षणदोपः ग्रामोतीति स्थितम् । अथ वोधविशेपः प्रमाणम् तदाऽत्रापि वक्तव्यम्-कः पुनरसौ वोधस्य विशेपः? यद्यव्यभिचारादिविशेर्पणविशिष्टत्वं तदा प्रमितिखभावस्य तस्य प्रमाणताप्रसक्तिः । न चाभ्युपगम्यत एवेति वाच्यम् करणविशेषस्य प्रमाणत्वव्यवस्थिते। १० अत एव "निराकारो वोधोऽर्थसहभाव्येकसामग्र्यधीनस्तत्रार्थ प्रमाणम्" [ ] इति वैभापिकोक्तमसंगतम् । अपि च, कर्मण्यसौ प्रमाणमभ्युपेयते । यत उक्तम्- "सव्यापारसिवामाति व्यापारेण खकर्मणि" | ] इति । फर्मता च बोधसहभाविनोऽर्थस्य तद्वोधापेक्षया न सम्भवति, तत्समानकालस्य तत्कृतविकार्य- त्वाद्ययोगात् अकर्मरूपे च तत्र कारणे क्रियायाः कथं प्रतिनियमः तदभावे चैकसामग्र्यधीनताया-१५ मपि सर्वः सर्वस्य योधो भवेत् । किञ्च, एकसामध्यधीनत्वस्य द्वयोरप्यविशेपात् यथा बोधोऽर्थस्य ग्राहकस्तथाऽऽपि वोधस्य किं न भवेत् ? तन्न निराकारो वोधः प्रमाणं सम्भवति । अथ मा भूनिराकारो बोधः प्रमाणम् साकारस्त्वसौ प्रमितिक्रियायां साधकतमत्वात् प्रमा- पम् ; ननु च वोधस्य प्रमाणवरूपत्वादाकारात्मकत्वमयुक्तम् प्रमेयरूपत्वापत्तेः । न च प्रमेयरूपमेव प्रमाणं भवितुमर्हति प्रमाणस्य तद्राहकत्वेन प्रतिभासात् । न च तथात्वेन प्रतिभासमानमपि प्रमेय-२० रूपं युक्तम् प्रमाण-प्रमेययोरन्तर्वहिर्व्यवस्थितत्वेनावभासनात् भेदेन च प्रतिभासमानं नान्यथा- धिगन्तुं युक्तम् । न हि प्रतिभासः साक्षात्करणाकारत्वात् प्रत्यक्षरूंपोऽर्थव्यवस्थापका प्रमाणान्तरा- दनुग्रहं बाधां वा प्रतिपद्यते। उत्तं च- "प्रमाणस्य प्रमाणेन न वाधा नाप्यनुग्रहः । २५ वाधायामप्रमाणत्वमानर्थक्यमनुग्रह" ॥ [ ] इति सर्वदा पहिर्विच्छिन्नार्थावभासिनोऽध्यक्षस्याप्रमाणत्वे प्रमाणान्तराप्रवृत्तिरेव । न चाध्यक्षेण मानमेव पहिरर्थाकारं वेद्यते न चाह्योऽर्थ इति कथं निराकारता तस्येति वक्तव्यम् शानरूपतया योधस्याध्यक्षे प्रतिभासनात् अर्थस्य च ज्ञानरूपतयाऽप्रतिपत्तेः । न घनहङ्कारास्पदत्वेनार्थस्य प्रति- भासेऽहकारास्पदवोधरूपस्येव मानरूपता युक्ता, यदि त्वहङ्कारास्पदत्वेनार्थस्य प्रतिभासः स्यात् तदा ३० ज्ञानरूपादभिन्नत्वात् तदात्मनः 'अहं घटः' इति प्रतिभासः स्यात् । न चान्यथाभूता प्रतिपत्तिरन्यथा- १-स्य वोधरूपवि-भा० मा०। २-क्षिणो भुक्षिःप्र-आ० ।-क्षिणो मुक्ति प्र-हा० । ३ "ततो यद् बोधावोधरूपस्य प्रमाणवाभिधानकम् -- "लिसितं साक्षिणो भुक्ति प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम्" इति तत् प्रत्याख्यातम् ज्ञानस्यैवानुपचरितप्रमाणव्यपदेशाहलात्" लिखितम् "शासनादि लोके पनादि तत् प्रमाणम्" साक्षिणः "पुरुषाः प्रमाणम्" भुतिः "अनुभवः प्रमाणम्"-अमेयक. पृ. ३ प्र. पं० ११, टि० ४०, ४१, ४२ । षड्द० स० वृ० ० पृ. २०७ पं० १७-१९ । ४-रूप- त्वात्-वा. वा० । ५-नकत्वेना-चा० घा०। ६-पवि-आ० हा० वि० । ७-कर्मण इ-हा० वि०॥ ८-पताप-वृ० वा. वा० । ९-रूपार्थ-आ० । १०-पद्येत-आ० हा० वि० । ११-न नावा-(नाऽऽवा-) आ० । १९ अत्र 'अनुग्रहे' 'अनुग्रहः' इति द्वयमपि संभाव्यते इति विचार्य 'अनुग्रह इति' इति सर्वप्रतिषु विद्यमानः ससन्धिः पाठो न्यस्तः ।

·. द्वितीये काण्डे भूतमर्थ व्यवस्थापयितुं शक्ता प्रतिपत्तिव्यतिरेकेणाप्यर्थव्यवस्थितिप्रसंक्रतिप्रसंक्तिश्च नीलप्रति- पत्तेरपि पीतादिव्यवस्थापनाप्रसङ्गात् । अथ साकारं विज्ञानमाकारप्रतिनियमात् तत्प्रतिपत्त्यैवार्थी- पत्त्या तदाकारता तज्जनकस्यार्थस्य व्यवस्थापयेदिति प्रतिकर्म व्यवस्था सिध्यति निराकारं तु विज्ञानं वोधमात्रतया व्यवस्थितं सर्वार्थान् प्रत्यविशिष्टत्वात् 'नीलस्येदं संवेदनं न पीतस्य' इति प्रतिकर्म ५व्यवस्थानिवन्धनं न भवेदिति साकारं ज्ञानमभ्युपंगन्तव्यम् , असदेतत् ; 'सर्वार्थान् प्रति बोधमात्रतया निराकारस्याविशिष्टत्वात्' इति हेतोरसिद्धः निराकारत्वेपि चक्षुरादिवृत्त्या वोधस्य तत्रैच नियमित त्वात् । न च नियतत्वं तस्य सर्वार्थपु, नीलादावेव तस्य प्रतीतेः समानत्वेऽपि वा पुरोवर्तिन्येव नीलादौ समानत्वस्य सम्भवान्न सर्वार्थसाधारणी प्रतिपत्तिरिति निराकारज्ञानवादिनो न काचित् क्षतिः तथादृष्टत्वात् 'नहि हऽनुपपन्नं नाम' । निराकारत्वे किमिति पुरोवर्त्तिन्येव नीलादौ प्रवर्तते १० विज्ञानम् ? चक्षुरादिभिस्तत्रैव नियमितत्वादिति प्रतिपादितं प्रौक । कस्मात् तैस्तत्र तन्नियम्यतः इति चेत् अत्र वस्तुस्वभावैरुत्तरं वाच्यम् न हि कारणानि कार्यजननप्रतिनियमे पर्यनुयोगम- हन्ति तत्र तस्य वैफल्यात् । साकारत्वेऽपि चायं पर्यनुयोगः समानः । तथाहि-साकारमपि ज्ञानं किमिति नीलादिकमेव पुरोवर्ति तत्सनिहितमेव च व्यवस्थापयति? तेनैव तथा तस्य जनना-: दिति चेत् समानमेतन्निराकारत्वेऽपि । किञ्च, चक्षुरादिजन्यं तद्विज्ञानं किमिति चक्षुरा- १५ धाकारं न भवति इति पर्यनुयोगे भवतापि 'वस्तुखभावैरत्रोत्तरं वाच्यम्' : इति वक्तव्यम् तदस्माभिरभिधीयमानं किमित्यसंगतं भवतः प्रतिभाति । अपि च, साकारता विज्ञानस्य किं. साकारेण प्रतीयते, आहोखिन्निराकारेण? यदि साकारेण तदा तनापि प्रतिपत्तावाकारान्तर- परिकल्पनमित्यनवस्थाप्रसक्तिः । निराकारेण चेद् बाह्यार्थस्यापि तथाभूतेनैवं प्रतिपत्तिप्रसक्तिः। न च बाह्ये प्रत्यासत्तिनियमाभावान तथाभूतेन प्रतिपत्तिरिति वाच्यम् इतरत्रापि प्रत्यासत्तिनियमा. २०भावस्य तुल्यत्वात् । शुक्ले पीताकारदर्शनाद् अभ्रान्ते न प्रतिनियमाभाव इति चेत् निराकारेऽपि तरंभ्रान्तत्वादेव प्रतिनियमो भविष्यतीति किमाकारपरिकल्पनया? कथमांकारमन्तरेण प्रतिनियम इति न वाच्यम् आकारेऽप्यस्य समानत्वात् । तथाहि-साकारवादिनोऽपि कथं प्रतिनियम इति प्रेरणायाम् 'प्रतिनियताकारपरिग्रह एव प्रतिनियमः' इति नोत्तरं युक्तम् प्रतिनियताकारंपरिग्रह- स्यैव प्रतिनियमरूपतयोपन्यस्तस्याद्यापि विचार्यमाणत्वात् । अथानुमानाद् वाहोऽर्थः प्रतीयते तर्हि २५प्रतिबन्धसिद्धिर्वक्तव्या । न च वाह्योऽर्थोऽध्यक्षतः कदाचनापि सिद्धः नापि तत्प्रतिवद्धो ज्ञानाकार इति न प्रतिवन्धसिद्धिः तामन्तरेण न चानुमानप्रवृत्तिरिति कथं वाह्यार्थसिद्धिः? अथार्थापत्त्या वाह्योऽर्थोऽधिगम्यते, न; अर्थापत्त्याऽर्थखरूपप्रतिपत्तौ तस्याः प्रत्यक्षरूपताप्रसक्तेः । न च खरूप: प्रतिपत्तिमन्तरेणाप्यनुमानवत् तस्याः प्रामाण्यम् अनुमानस्यावग़तप्रतिवन्धलिङ्गप्रभवत्वेन प्रामा ण्यात् अत्र च तद्भावात् । न चाऽप्यत्यन्तपरोक्षस्यार्थस्य केनचिदाकारेण विषयीकरणमिति न तस्य ३० प्रतिपत्तिविषयता अनुमानविषयस्य तु पूर्वदृष्टत्वात् 'इदं तत्' इत्याकारेण · प्रतिपत्तिविपयता सम्भवत्यपि इति नार्थापत्त्याप्यर्थप्रतीतिः । अथ दूरस्थितवृक्षादौ तत्पिण्डाद्याकारो यथा वाह्यवृक्षाद्यर्थव्यतिरेकेण न प्रतिभासविषयस्तद्वत् पुरोवर्तिनि स्तम्भादौ तदाकारः सत्येवं वाह्ये स्तम्भाद्यर्थ इति सिद्ध एव वाह्योऽर्थः। न च वृक्षादावपि पिण्डाद्याकार एव वृक्षादिः तस्य स्वं-पराभ्यां सन्निहितस्यान्यथाप्रतीतेः असदेतत् । यतः स्व-पराभ्यामसौ सन्निहितः प्रतीयमानः साकारेण वा १-सक्तरितिप्र-बृ.। २-रसिद्धत्वात् नि-आ० । ३-रणा प्र-भां। ४ "नास्ति दृष्टेऽनुपपन्न नाम"-मीमांसाद० १-१-५ भां० पृ० १३ पं० २०। ५-रादेस्त-आ० । रादिस्त-हा० वि० । “यतो निराका- रखेऽपि अवबोधस्य इन्द्रियवृत्त्या पुरोवर्तिन्येवार्थे नियमितलाच सर्वार्थघटनप्रसङ्गः"-प्रमेयक० पृ० २८ प्र. पं. १२ । ६ प्राक् तसा-वृ० सं० । प्र. पृ० पं० 'कस्मात् तत्तत्र तन्नियम्यते -प्रमेयक पृ० २८ द्वि० पं० १ । इत्यत्र वस्तुत्वभावैरुत्तरं वाच्यम्" "प्रत्यक्षेण प्रतीतेऽर्थे यदि पर्यनुयुज्यते । खभावैरुत्तरं वाच्यं दृष्टे काऽनुपपन्नता ॥ इति स्वयमभिधानात्"-अष्टस० पृ० १९१ पं० १३ । ८-पि वायं वा. वा. वि. विना। . ९-दाऽत्रा- वृ. आ० हा० वि० । । १० न चात्य-बृ० ल० । ११-क्षादौ मृपिण्डाद्याका-वृ० आ० हा० ।-क्षादौ मुपिण्डाका-वा० बा० वि० । १२ बाह्यार्थः आ० हा० वि० । . - . -- . - ·ज्ञानमीमांसा। ज्ञानेन प्रतीयते, निराकारेण वा? यदि साकारेण इति पक्षस्तदा असावपि ज्ञानाकार एव न वाहोऽर्थ इति कचिदपि अर्थासिद्धरसिद्धो दृष्टान्तः तथा च प्रतिवन्धाप्रसिद्धेन ज्ञानाकाराद् वाह्यार्थ- सिद्धिः। अथ निराकारेण तेन अर्थः ख-पराभ्यां प्रतीयत इति प्रतिवन्धसिद्धिरभ्युपगम्यते पिण्डाद्या- कारस्य वाखार्थन सहः नन्वेवं निराकारं ज्ञानं वाह्यार्थग्राहकं सिद्धमिति व्यर्थ ज्ञानाकारकल्पनम् । न च तत्रापि प्रतिभासमानो वृक्षो शानाकार एव इति अपरमर्थ साधयति तत्रापि अपरापरार्थ-५ कल्पनायामनवस्थाप्रसङ्गात् कुतोऽर्थसिद्धिः? ज्ञानाकारात् इति चेत्, ननु प्रतिवन्धाग्रहणे कथं ततस्तत्सिद्धिः इति पुनरपि तदेव वक्तव्यमिति अपर्यवसाना पर्यनुयोगानवस्था । तस्मात् निराकारा- देव शानाद् बाह्यार्थसिद्धिरभ्युपगन्तव्या। अथ निराकारं शानं नीलादावर्थ व्यापारवत् प्रवर्त्तते, उत निर्व्यापारम् इति कल्पनाइयम् । प्रथमकल्पनायामपि अव्यतिरिक्तव्यापारवत् उत व्यतिरिक्तव्यापारवत् इति कल्पनाद्वयम् । आद्य-१० विकल्पे ज्ञानरूपमेव न व्यापारः कश्चित् । न च व्यापार-तद्वतोरभेदो युक्तः धर्मधर्मितया प्रतीतेः। द्वितीयविकल्पेऽपि सम्बन्धासिद्धिः ततस्तस्योपकाराभावात् उपकारेऽपि तस्य तन्निर्वर्तनेऽपरो व्यापारः कल्पनीय इत्यनवस्था। व्यापारस्यापि चार्थग्रहणव्यापृतावपरो व्यापारः परिकल्पनीय इत्य- त्राप्यनवस्था । निर्व्यापारस्यापि व्यापारस्यार्थव्यापृतावर्थस्यापि ज्ञानग्रहणे व्यापृतिप्रसक्तिरित्यर्थस्यापि शानं प्रति ग्राहकता स्यात् । न च निराकारो बोधो निर्व्यापारोऽपि वोधखरूपत्वादर्थग्राहकः अर्थ-१५ स्याप्यर्थरूपतया बोधं प्रति ग्राहकतोपपत्तेः ततो ग्राह्यरूपासंस्पर्शान्न बोधस्य ग्राहकता । नच ग्राह्यार्थरूपान्यथानुपपत्त्या बोधस्य ग्राहकताव्यवस्था, इतरेतराश्रयदोपप्रसकेः। तथाहि-ग्राह्यरूप- व्यवस्था ग्राहकरूपसंस्पर्शाद ग्राहकरूपव्यवस्थापि ग्राह्यरूपसंस्पर्शादिति कथं नेतरेतराश्रयदोषः? न च समानकालयोनील-बोधयो ह्यग्राहकभाचव्यवस्था, कर्म-कर्तृरूपत्वासिद्धः-न हि समान- कालतायां निवर्त्य-विकार्य-प्राप्यरूपकर्मतासम्भवः समानकालस्य निर्वर्त्य-विकार्यताऽयोगात् प्राप्य-२० रूपता च न तद्व्यतिरिक्ता सम्भवति समानकालयोयोरपि ग्राह्यग्राहकभावाविशेषात् । तन्न निरा- कारस्याप्यर्थव्यवस्थापकत्वं चोधस्येति "विज्ञप्तिमात्रमेव नार्थव्यवस्था" [ ] इति विज्ञानवादिनः। अयुक्तमेतत् सप्रतिघरूपतयाऽध्यक्षतो वाह्यस्य सिद्धेर्विज्ञप्तिमात्रत्वे तद्रूपताऽभावप्रसक्तिर्भवेत् । १-कारक्षा-वृ०। २ एते निर्त्यप्रभृतयः कर्मकारकभेदाः । तदुल्लेखः तत्स्वरूपं चैवम्- "प्राप्यं विषयभूतं च निर्वत्र विकियात्मकम् । कर्तुश्च क्रियया व्याप्यमीप्सितानीप्सितेतरत्" ॥ -जैने. • व्या० पृ. ९७ पं०३। "निर्वस च विकार्य च प्राप्यं च त्रिविधं मतम् । तत्रेप्सिततम कर्म चतुर्धाऽन्यत् तु कल्पितम्"। x "सती वा विद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी । यस्य नाश्रीयते तस्य निर्वर्त्यवं प्रचक्षते"। "प्रकृतेस्तु विवक्षायां विकार्य कैश्चिदन्यथा । निर्वयै च विकार्य च कर्म शास्त्रे प्रदर्शितम्" ॥ "यदसज्जायते सदा जन्मना यत् प्रकाश्यते । तन्निवर्स विकार्य च कर्म द्वेधा व्यवस्थितम्" ॥ "प्रकृत्युच्छेदसंभूतं किञ्चित् काष्ठादिभस्मवत् । किश्चिद् गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत्" । "कियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत् प्राप्यमिति कथ्यते ॥ -वाक्यप० तृ० का० श्लो० ४५-५१ पृ० २०२-२०५। ब्रह्मणः स्वरूपे न कश्वनापि कर्मकारकप्रकारो घटते इति निरूपयता श्रीशंकराचार्येण स्वभाष्ये कर्मकारकस्य चातुर्विध्यमभ्यनुज्ञातम् । भामतीकृताऽपि तदेव विशदीकृतम् । तद्यथा “अत्र च कूटस्थनित्यम् इति निर्मकर्मतामपा- करोति । सर्वव्यापि इति प्राप्यकर्मताम् । सर्वविक्रियारहितम् इति विकार्यकर्मताम् । निरवयवम् इति संस्कार्यकर्मताम्" -ब्रह्मसू० १-१-४ पृ० ११९ पं० १९ । भर्तृहयुक्त निर्वादिखरूपं गद्यात्मकतया निरदेशि आचार्यहेमचन्द्रेण-"तत् त्रेधा-निवर्त्यम् विकार्यम् प्राप्यं च । तत्र यदसज्जायते जन्मना वा प्रकाश्यते तनिवर्त्तम् । कटं करोति । पुत्रं प्रसूते । प्रकृत्युच्छेदेन गुणान्तराधानेन वा यद् विकृतिमापाद्यते तद् विकार्यम् । काठं दहति । काण्डं लुनाति । यत्र तु क्रियाकृतो विशेषो नाति तत् प्राप्यम् । आदिलं पश्यति । प्रामं गच्छति"। हैम० ० ० २-२-३ पृ. २१ द्वि. पं०६। . x x x x । . - ·२ - 1 हितीये काण्डे- ४६२ न बाध्यक्षतः सप्रतिधयाह्यरूपतया प्रतीयमानस्य 'विज्ञप्तिः' इति नामकरणे काचिन्नः शतिः नामकरणमात्रेण समतिघत्ववाद्यरूपत्वादेरर्थधर्मस्याव्यावृत्तः । सप्रतिघत्वादिरूपो वाह्योऽर्थः तद्विपरीतश्चान्तरो वोधोऽभ्युपगन्तव्य इति कथं विज्ञप्तिमात्रम् ? न च सप्रतिधाकार- तया चोधप्रतिपत्तिः तद्विपयतया तु तस्य प्रतिपत्तिरस्त्येव 'नीलविपयो बोधो मयाऽनुभूयते ५इति निश्चयोत्पत्तेः । न च प्रतिभासनिश्चयमन्तरेणापरं पदार्थखरूपव्यवस्थिती निवन्धनमुत्पश्यामः ततो निराकारादेव बोधाद्वाद्यार्थसिद्धिरभ्युपेया, थसदेतत् । यतः 'निराकारं ज्ञानमर्थव्यवस्थापकम्' इति किं प्रत्यक्षतोऽवगम्यते आहोस्बिदनुमानतः उतार्थापत्तरिति विकल्पाः । तत्र न तावत् प्रत्यक्षत- स्तत्प्रतिपत्तिः प्रतिभासमानशरीर-स्तम्भादिव्यतिरिक्तस्यापत्य ज्ञानस्यानुपलम्मेनासत्त्वात् । न च सुखाद्यान्तररूपेण अहङ्कारात्पदतया स्वसंवेदनाध्यक्षतो ज्ञानरूपं प्रतीयत एवेति कथं तस्यानुपलम्भः १० यतः सुखादयो नान्तःस्पष्टव्यशरीरव्यतिरिच्यमानतनवः प्रतिभान्ति 'अहम् इति प्रत्ययोऽपि तथा- भूतशरीरालम्बनतया संवेद्यत इति । न च तद्व्यतिरिक्तो वोधात्मा स्वप्नेऽप्यनुभवविषय इति न प्रत्यक्षतो ग्राघव्यतिरिक्तवपुर्णाहकखरूपमवभातीति न तत् प्रत्यक्षावलेयम् । नाप्यनुमानाधिगम्यम् प्रत्यक्षाप्रवृत्तौ तत्पूर्वकस्य तत्र तस्याप्यप्रवृत्तः । नाप्यर्थीपत्तिस्तत्सद्भावमवगमयति तस्याः प्रामा ण्यानुपपत्तेः । किञ्च, अनुस्मरणमात्रमापत्तिः न च 'इदं तत्' इत्युल्लेखबदनुस्मरणमऽर्थ प्रवृत्ति- १५मासाद्यति । न च ज्ञानवरूपं कदाचनापि दृष्टम् दृष्टौ वा तत एव तत्सिद्धेः किमर्थापत्त्या? अथ 'अर्थस्य ज्ञानम् इति निराकारस्य ज्ञानस्य प्रतीतेस्तत्सद्भावः । न चार्थग्राहकत्वेन सर्वदा 'अर्थस्य ज्ञानम् इत्येवंप्रतीयमानस्याविसंवादिप्रत्ययविषयस्य तस्याभावः संवेदनमात्रस्याप्यभावप्रसक्तः । अतो निराकाराऽविसंवादिप्रत्ययविपया चुद्धिः सिद्धेति युक्तमुक्तम्-"निराकारा नो बुद्धि" [ ] इति, असदेतत्: यतो निराकारा अर्थवुद्धिर्मया प्रतीयत इत्यपरा बुद्धस्तदर्थस्य च ग्राहिका बुद्धिः २० प्रसज्येत तथा च सति आकारमन्तरेण केनाकारेण 'वुद्धिरर्थस्य इति संयोज्य प्रतीयेत? नहि 'इदं तत्'इत्यनिरूपिताकारमाकारान्तरेण नियोजनामर्हति । न च तथाऽप्रतीयमाना 'बुद्धिः इति व्यपदेशमासादयति शशशृङ्गादेरपि वुद्धित्वप्रसक्तः । अथापि स्यात् 'ममार्थबुद्धिरासीत् इति नार्थीकारव्यतिरिक्ता सा प्रतिभाति किन्तु पृथगपोद्धारपरिकल्पनया प्रकाशरूपतया व्यवस्थापिता 'वुद्धि'इति व्यपदिश्यते, अयुक्तमेतत् : यतो नाव्यतिरेकेण प्रतीयमाना बुद्धिर्विकल्पेनापोर्तुं शक्या २५न च पृथक् प्रतीयते सेत्युक्तम् । अथ सुख-स्तम्भाधाकारतया यद्यन्त (न्तः स्पष्टव्यरूपादिकमेव झानं प्रतिभाति न पुनस्ततो व्यतिरिक्तमपरं ज्ञानम् तथासति संवेदनमात्रमेव प्रसक्तम् एवं च 'चक्षु- रादिना मया रूपं प्रतीयते इति सम्वन्धाभावात् कथं प्रतीतिः? अस्ति चेयं प्रतीतिः तस्मादुपलभ्ये रूपादिके अभिमुखीभूतं चक्षुस्तत्प्रकाशत्वं विदधाति सा च बुद्धिरुच्यते । न च नीलाद्याकारमविद्य- मानमेव तत्र प्रकाशत्वमुत्पन्नमिति वक्तव्यम् विद्यमाननीलादिविपर्यस्य चक्षुरादिव्यापारादविद्य- ३०मानस्य प्रकाशत्वस्यैव तत्रोत्पत्तेः नीलादेस्तु पूर्वमेव भावात् तथा च सति 'अर्थस्य बुद्धिः इति व्यपदेशः सिद्ध एव । अत एवोक्तम्-"वुद्धिरुपलब्धिनिमित्यनान्तरम्" [न्यायद०१-१-६५] इति, एतदप्यसत्, यतो न प्रकाशव्यतिरेकेण नीलादिरूपलभ्यते इति कुतः पूर्वव्यवस्थिते एव नीलादौ प्रकाशता चक्षुरादेरुदयतीति वक्तुं शक्यम् न हि प्रकाशतारहितं कदाचिदुपलब्धं नीलादि- कम् उपलम्से वा सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसक्तिः। अथ 'नीलस्य प्रकाश इति व्यतिरेक उपलभ्यत एक, ३५न: 'शिलापुत्रकस्य शरीरम्' 'स्तम्भस्य वरूपम् इत्यत्रापि व्यतिरेकोपलव्धेर्व्यतिरेका स्यात् 'प्रकाशस्य प्रकाशता इति च दृष्टे:दः प्रकाशतायाः स्यात् । अथाकैव प्रकाशतोपलभ्यते नापरेति न प्रकाश- स्यापरः प्रकाशः व्यतिरेकोपलम्भस्य प्रत्यक्षबाधितत्वात् तर्हि नील-प्रकाशयोरपि न प्रत्यक्षप्रतीतो भेद इति तत्रापि समानन्यायतो व्यतिरेकस्यासिद्धर्नीलायाकारैव प्रकाशता सा च बुद्धिः इति सिद्धा साकारता ज्ञानस्य। १-परखा-ल० । २ नान्तस्प-वृ० । नान्तद्रष्ट-आ० । ३-पयस्यामा-आ० । ४-'त्यपरा बुद्धस्त- दर्थस्य च त्राहिका वुद्धिः प्रसज्येत' इसन्वयसूचकचिहाजितः पाठः ल० । ५ नहीह त-आ01 ६-ण यो- वृ० वा. वा। ७ यद्यन्तप्रय-हा० वि० । यदेतत्प्रट-वा० वा.। यद्यन्तद्रष्ट-आ० । १० ल. वा. वा० विना । ९-लंभ्ये वृ० । लंसे वृ० सं० । वा. वा० । १. शकत्वं भा. मां० । ११-यचक्षु-वा. वा० । १२-लम्मे च स-आ० हा० वि० ८ एवं चक्षु- ·ज्ञानमीमांसा अथ परोक्षा बुद्धिनिराकारा च ततः साकारत्वमुभयस्यासिद्धम्, असदेतत् निराकारस योधस्य 'बुद्धि बुद्धिःइति विकल्पेऽप्यप्रतिभासनात् अर्थापत्तेश्च प्रक्षयः प्रकाशमात्रेणार्थस्य सिद्ध- । स्वाद् व्यर्थं तदपरवुद्धिपरिकल्पनम् ततश्च यदुक्तम्- "निराकारमेव ज्ञानमर्थोन्मुखमुपलभ्यमानं प्रतिनियमेन कथं सर्वसाधारणमिति सिद्धः प्रतिकर्म प्रत्ययः" । इति, तदप्ययुक्तम् यतो न किञ्चिन्नीलाद्याकारप्रकाशताव्यतिरेकेणोपलभ्यतेऽपरमिति फस्याथै प्रत्यासन्नता५ परैः परिकल्प्यते प्रकाशता तु यदि निराकारा स्यात् प्रतिकर्म व्यवस्था न भवेत् न ह्यालोकमात्रेणा- सिश्रितघटादिरूपेण तद्रूपप्रकाशनं युक्तम् कथं तर्हि चक्षुरादिना रूपमुपलभ्यत इति व्यवस्था? वाहार्थवादिपरिकल्पिते परोक्ष रूपादौ तदाकारा प्रकाशता चक्षुरादिना जन्यत इति तथाव्यपदेशः संभवी प्रकाशंता वा अपोद्धारंपरिकल्पनयाऽनादिवासनानियमाद् मिन्ना व्यपदिश्यत इति न किञ्चिदयुक्तम् यद्धा पूर्वसामग्रीतश्चक्षुरादिरूपायाकारप्रकाशता बुद्धिखभावोपजायत इत्येकसाम-१० यधीनतयों तथाव्यपदेशः-दृश्यते हि प्रदीप-प्रकाशयोः समानकालयोः 'प्रदीपेन घटः प्रकाशितः' इत्येकसामध्यधीनतया व्यपदेशः। न टेककालयोरत्रापि प्रकाश्य-प्रकाशयोः कार्यकारणभाव उप- पद्यते: ननु यदि साकार विज्ञानमभ्युपगम्यते तदा चक्षुरादिकोऽर्थः प्रतिक्षित एवं भवेत् चक्षुराधा- कारस्य संवेदनमात्रस्यैवोपलव्धेर्न तदाकाराच्चक्षुराद्यर्थव्यवस्था स्यात् । यतो न वाह्यार्थस्तदाकार व विज्ञानं यमुपलम्भविपयः तत्त्वे वा ज्ञानमेव, तत्रापि साकारम् तत्राप्यर्थस्य पुनरप्युपलब्ध्य-१५ भ्युपगमे ज्ञानाकारेऽन्तर्भाव इति न कदाचित् खरूपेणोपलब्धिर्भवेदिति नार्थव्यवस्था, असदेतत् कार्यव्यतिरेकेण बाह्यार्थपरिकल्पना अर्थापत्या वा परेपामभिमतेति तदभ्युपगमादर्थस्यायमाकार: प्रकाशतामनुप्रविष्ट इत्यभिधानात् यथोक्तदोपानुपपंत्तिः अथवा विज्ञानवादेऽर्थासिद्धिप्रेरणं सिद्ध- साध्यतया न दोषावहमिति साकारमेव ज्ञानं प्रमाणमभ्युपपन्नाः सौत्रान्तिक-योगाचाराः। [वाद्याथै तबाहकं च निराकार-साकारज्ञानं स्वीकुर्वता सिद्धान्तिना साकारज्ञानप्रमाणवादस्य २० प्रतिविधानम् ] अत्र प्रतिविधीयते-निराकारं विज्ञानमर्थग्राहकमिति ने प्रत्यक्षतः प्रतीयते शरीर-स्तम्भादि- व्यतिरेकेणानुपलस्मतस्तस्यासत्त्वादिति तस्यासत्त्वात्' इत्यत्र हेतुरसिद्धः अहङ्कारास्पदस्य सुखादे- निविशेपस्यान्तःखसंवेदनप्रत्यक्षानुभूयमानस्य सत्त्वात् । न च खसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धस्याप्यसत्त्वम् स्तम्भाद्याकारस्यापि ज्ञानस्यासत्त्वप्रसक्तः न हि तथाप्रतिमासव्यतिरेकेणापरमत्रापि सत्त्वनिवन्धनम्२५ न च 'अहम्' इति प्रत्ययोऽन्तःस्प्रष्टव्यशरीराद्यालम्बनः शरीरस्य सप्रतिघत्वेनापरप्रत्यक्षविषयत्वेन चाऽज्ञानरूपतया मुख्याहंप्रत्ययविपयत्वानुपपत्तेः ज्ञानस्यैवाप्रतिघानन्यवेद्यरूपस्यान्तर्मुखाकारस्य मुख्याहंप्रत्ययविपयत्वात् 'अहं कृश इत्यादिशरीरालम्वनस्य त्वहंप्रत्ययस्यौपचारिकत्वात् उपचार निवन्धनत्वस्य च प्राक् प्रतिपादितत्वात् तेन 'निराकारस्य ज्ञानस्य स्वप्नेऽप्यसंवेदनान्न प्रत्यक्षतो ग्राहाव्यतिरिक्तं ग्राहकवरूपं प्रतिभाति' इति प्रत्युक्तम् । 'नीलमहं वेझि' इति वाहनीलार्थग्राहकस्या-३० ताह्याद् व्यतिरिक्तस्य स्वसंवेदनाध्यक्षतो ज्ञानस्याहमहमिकया प्रतीतेः। न चान्तःसुखादयो बहिश्च नीलादयः परिस्फुटवपुपः स्वसंविदिताः प्रतिभान्ति न पुनस्तद्व्यतिरिक्त निराकारं ज्ञानखरूपमर्थ- ग्राहकमामाति सुखादेरर्थत्राहकत्वायोगादिति वक्तव्यम् यतो वाह्यं प्रति सुखादीनां नैचास्माभिरपि ग्राहकत्वमभ्युपगम्यते । नहि सुखादयो भावनोपनेयजन्मानो वहिरर्थसंनिधिमन्तरेणापि प्रादुर्भवन्तः पदार्थव्यक्तीनां नियमेनोद्योतकाः स्ववपुःपर्यवसितखरूपत्वात् तेषाम् चक्षुरादिप्रभवास्तु संविदो३५ वहिरर्थमुद्भासयन्त्यः स्पष्टावभाला अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां पृथगवसीयन्त इति पदार्थग्राहिण्यस्ता एवाभ्युपगमनीयाः सुखादिवेदनं तु हृदि परिवर्तमानं वाह्यार्थसंविदः पृथगेव न तत् वाद्यार्थग्राहक- १-शता चाऽपो-वृ०। २-रक-वृ० ल. विना। ३-या व्यप-आ० हा वि०। ४-काश्ययोः भा. मां०। ५-काशते' वा. चा० । ६-वचभ-वा० वा. ७ तत्त्वे विज्ञा-आ० हा०वि०। ८-नरुप-वृ० ल. वा० बा०। ९-पत्तेः भा०। १० पृ० ४६२ पं० ७। ११-नुपलम्भस्तस्या-वृ० ल. वा. वा०।-नुप- लम्भतस्तस्यासत्त्वादिति हेतुर-आ० । १२-दसु-वृ० । १३-न्ता-आहा० वि० । १४ पृ० ४६२ पं० ११ । १५ ताह्यद्यति-हा० । ताह्यव्यति-वा० वा० आ०.वि० । १६-कारज्ञा-वृ० वा० वा० आ० वि० - १ ·द्वितीये काण्डे- or तयाऽभ्युपगमविषयः । तदेवं नाशाद् व्यतिरेकेण निराकारज्ञानस्य स्वसंवेदनाध्यक्षसिद्धत्वादनुः मानमपि तत्तत्त्वप्रतिपादकत्वेन प्रवर्तत एव विप्रतिपत्तिसगावे । यच्च 'अर्थापत्तेरप्रामाण्याद् नात- स्तत्प्रतिपत्तिः' इति तत् सिद्धसाधनमेव । यद्दपि 'निराकारा मया बुद्धिः प्रतीयते इति वुद्धेरप्यपरा बुद्धिाहिका' इत्याधुक्तम् तदप्यसंगतमेवः यतः खपरार्थग्राहकं वुद्धः स्वरूपम् तेन च रूपेण स्वसंविदि ५प्रतिभासमाना कथं शशज्ञादिवव्यवस्थितस्वरूपा भवेत् ? यदपि 'तव्यतिरिक्ततया प्रतीयमाना न विकल्पेनाप्यपोद्धर्तुं शक्या' इति, तदप्यसङ्गतम् : प्राहार्थस्वरूपचित्रिचतया वरूपेण तत्प्रति- भासनस्य प्रतिपादितत्वात् । यदपि 'प्रकाशतारहितं नीलादिकं नोपलभ्यते तथोपलम्से सवः सर्व- दशी भवेत् इति, अत्रापि यदि ज्ञानं विना नीलादिकं नोपलभ्यत इत्युच्यते तदा लिद्धसाध्यता तदन्तरेण तदुपलम्भस्यानिऐः । अथ नीलमेव प्रकाशरूपमिति प्रतिपाद्यते, तद्युक्तम्: नीलस्य १० जडतया प्रकाशरूपत्वानुपपत्तेः परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया जडाजडयोरेकत्वायोगात् । यदपि 'नीलस्य प्रकाशः' इति व्यतिरेकः 'शिलापुत्रकस्य शरीरम्' इत्यादाविवामेदेऽपि संभवति इति, तदपि न सम्यग: दृष्टान्ते हि प्रत्यक्षावगतोऽभेदो भेदप्रतिभासत्य बाधकः न तु दार्शन्तिके प्रत्यक्षारुढो. ऽमेदप्रतिभासः समस्ति । तथाहि-ग्राह्यरूपं स्तम्भाधनन्यव्यापृतत्वेन ग्राह्यतयाऽध्यक्ष प्रतिभाति प्रका- शता तु स्तम्भादिकर्मणि व्यापृतत्वेन ग्राहकतया प्रतिभातीति न स्तम्भ-तत्संवेदनयोरभेदावभासो- १५ऽध्यक्षारूढोऽवभाति । न केवलं ग्राहकाकारोऽन्यव्यापृतस्नेन प्रतिभाति किन्वाहादादिखभावतया अहङ्कारास्पदश्च प्रतिभास-निश्चयाभ्यामवसीयते तबाह्यस्तु तद्विपरीतत्वेन । न चाध्यक्षसिद्धभेदयो- नील-तत्संवेदनयोः कुतश्चित् प्रमाणादेकताऽवसातुं शक्येति न भेदप्रतिभासत्य बाधा। न च नीला- दिरेव ज्ञानरूपः 'अहं नीलादि इत्यनवगमात् तेन 'नीलाद्याकारैव प्रकाशता सा च बुद्धिरिति साकारता ज्ञानस्य इति यदुतम् तदपि निरतं द्रष्टव्यम् । यदपि 'प्रकाशतामात्रेणार्थस्य सिद्धत्वाद् २० व्यर्थं तदपरवुद्धिपरिकल्पनम्', तदपि सिद्धमेव साधितम् : अर्थप्रकाशताया अर्थव्यतिरिक्ताया बुद्धि- त्वेन तदपरवुद्धिपरिकल्पनाया असिद्धत्वात् । यदपि नापरं नीलाद्याकारप्रकाशताव्यतिरेकेणो- पलभ्यत इति कस्यार्थे प्रत्यासन्नता परैः परिकल्प्यते तदपि नीलाधग्रहणपरिणतानस्य स्वसंवे- दनाध्यक्षतः सिद्धरयुक्ततया स्थितम् । 'प्रकाशता तु यदि निराकारा भवेत् प्रतिकर्म व्यवस्था न स्यात्' इति यदुक्तम् , तदप्यसंगतमेव यतः प्रकाशता किं नीलाद्याकारा, आहोखिद् ग्राह्याकाराऽभ्यु- २५पगम्यते? यदि प्रथमो विकल्पस्तदा वक्तव्यम् किमेकदेशेन नीलाद्याकारा प्रकाशता, आहोखिन् सर्वात्मनेति? तत्र योकदेशेन तदा सांशका प्रकाशता प्रसत्तेत्यनेकान्तसिद्धिः । अथ सर्वात्मना तदा प्रकाशताया जडस्पनीलादिस्वभावत्वाद् विज्ञप्तिरूपताऽभावग्रसक्तिः जडस्य प्रकार्शरूपता- योगात् । अथ ग्राहाकारा एवमपीतरेतराश्रयत्वम् । तथाहि-ग्राह्यस्य प्रतिनियतत्पसिद्धौ तदाकारा प्रकाशता सिध्यति' तत्सिद्धौ च नावत्य प्रतिनियतरूपसिद्धिरिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । ३० नहि देवदत्तस्य प्रतिनियताकारतासिद्धौ यज्ञदत्तस्य तदाकारतासिद्धिया । न च प्रकाशता- साकारतासिद्धिमन्तरेणापि ग्राह्यस्य प्रतिनियतरूपसिद्धिः निराकारज्ञानस्य प्रतिकमव्यवस्थाहेतुत्व- प्रसकेः । न च 'यद् यदाकारं तत् तस्य ग्राहकम्' इति व्याप्तिसिद्धिः अन्यथोत्तरनीलक्षणः पूर्वनीलक्षणस्य ग्राहकः स्यात् । न च तस्याज्ञानरूपत्वान्नायं दोपः देवदत्तनीलज्ञानस्य यज्ञदत्त- नीलज्ञानग्राहकताप्रसक्तः । न च तयोः कार्यकारणभावाभावान्नाय दोपः सदृशलमनन्तरज्ञानक्षणं ३५ प्रत्युत्तरज्ञानक्षणस्य ग्राहकताप्रसक्तः । अथ तत्र तादृग्विधसारूप्याभावान्नायं दोप, ननु तथाविधं सारूप्यं यदि कथञ्चित्सारुप्यमभिधीयते तदाऽनेकान्तवादापत्तिः। अथ सर्वात्मना सारूप्यम् तदो- तरक्षणत्य पूर्वक्षगरूपताप्रसक्तिरित्येकक्षणमात्र सर्वः सन्तानो भवेत् । न च पूर्वोत्तरक्षणयोः एरपक्षे भिन्नमभिन्नं वा एकान्ततः सालप्यं संभवति भेदपक्षे सामान्यवादग्रसक्तः अभेदपले तु तद्भाचप्र- १-कारस्य ज्ञा-वृ० वा. वा० भ० मां० विना । २ पृ० ४६२ पं० १३ । ३ पृ० ४६२ पं० १९ । ४-दपि चत-सा. हा०वि०। ५ पृ० ४६२ पं० २४ । ६ पृ० ४६२ पं० ३३ । ७-भवीति वृ० वा. दा. १ ८ पृ० ४६२ पं० ३५। ९-यावृतत्वे-वृ० ल० ।-व्यावृत्तवे-वा. वा० । १० व्यावृतत्वे-वृ० ल० । व्यावृत्तत्वे-; वा० वा० । ११-यावृतत्वे-३० ला व्यावृत्तत्वे-वॉ० वा० । १२ पृ. ४६२ पं० ३८ । १३ पृ० ४६३ पं० २ ॥ १४ पृ० ४६३ पं० ५। १५ पृ. ४६३ पं० ११ १६-शता-आ. हा० वि० ।

·- यतो यया ज्ञानमीमांसा। सक्तेः। न च परपक्षे सारूप्यग्रहणोपायः संभवतीत्युक्तम् । किञ्च, यदि नीलाकार शानमनुभूयंत इति वायोऽप्यऽर्थो नीलतया व्यवस्थाप्यते तर्हि त्रैलोक्यगतनीलार्थव्यवस्थितिस्ततो भवेत् सर्वनीलार्थसा- धारणत्वात् तस्य । अथ नीलाकारताऽविशेषेऽपि कश्चित् प्रतिनियमहेतुस्तत्र विद्यते यतः पुरोवर्तिन एव नीलादेस्ततो व्यवस्था तमुनाकारत्वेऽपि ज्ञानस्य तत एव नियमहेतोः प्रतिनियतार्थव्यवस्थाप- कत्वं भविष्यतीति तत्साकारतापरिकल्पनं व्यर्थम् । यदपि 'चक्षुरादिना रूपमुपलभ्यते इतिव्यपदेश-५ निवन्धनं चक्षुरादिजन्यत्वं रूपाकारप्रकाशस्य' उक्तम्, तदपि खजोड्याविष्करणमात्रम् प्रत्यासत्या चक्षुरादिक समानकालं भिन्नकालं वा भिन्न रूपाद्याकारं ज्ञानं जनयति तयैव निराकार- मपि शानं समानकालं भिन्नकालं वा खनाचं भिन्नमपि ग्रहीप्यति न हि चक्षुरादेविभिनकार्योत्पादन- चद् विभिन्नग्राह्यग्रहणे शक्तिप्रक्षयः कश्चिद् ज्ञानस्य संभवी। अथ विभिन्न कार्योत्पादनमप्यसंभवीति नाभ्युपगम्यते तर्हि "प्रमाणमविसंवादि"! १२० प्रति प्रमाणलक्षणप्रणयनमनर्थकं धर्मकीर्तेरासज्यते अविसंवादित्वस्यार्थक्रियाज्ञानजनकत्वलक्षणस्या- : भावात् । अथ व्यावहारिकमेतत् प्रमाणलक्षणं न पारमार्थिकम् किं तर्हि पारमार्थिकमिति वकव्यम् ? अशातार्थप्रकाशो वेति चेत्, न; अत्रापि यद्यशातस्यार्थस्य प्रकाशः स्वसंविदितोऽर्थग्रहपापरिणाम आत्मसम्बन्धी तदाऽसन्मताभ्युपगम इति न कश्चिद्दोपः । अथ"स्वरूपस्य खतो गतिः"[ इति पैंचनाद् अज्ञातार्थप्रकाशः खरूपसंवेदनमात्रम् तदाध्यक्षबाधा दोषः खपरवेदकत्वेन ज्ञानस्य १५ स्वसंवेदनाध्यक्षतः प्रतिपत्तेरिति प्रतिपादितत्वात् प्रतिपादयिष्यमाणत्वाच्च । एतेन 'एकसामग्र्यधीन- तया चक्षुरादिना रूपमुपलभ्यत इति व्यपदेशः' इत्येतदपि निरस्तम् भिन्नानामेकसामग्यधीनत्वलक्ष- णप्रतिवन्धाविरोघे ग्राहाग्राहकलक्षणस्यापि तस्याविरोधात् यथा चैकसामध्यधीनानां चक्षुरादीनां समानसमयेऽपि स्वरूपप्रतिनियमस्तथा ग्राहग्राहकयोरपि समानकालत्वाविशेषेऽपि विज्ञानं ग्राहकमेव अर्थस्तु ग्राह्य एवेति प्रतिनियमो भविष्यति । अथैकसामन्यधीनत्वं रूपप्रतिनियमश्चक्षुरादेर्नेप्यते २० तर्हि प्रमाणादिव्यवहारस्य सकलस्य विलोपात्' साकारमानाभ्युपगमोऽसंगत एव स्यात् । यदपि 'कार्यव्यतिरेकेण वाह्यार्थकल्पनाऽर्थापत्त्या वा परेषामिति तदभ्युपगमेनोच्यते अर्थस्यायमाकारः प्रकाशतामनुप्रविष्टः' इत्युक्तम्, तदपि परदर्शनाऽनभिज्ञतां ख्यापयति; न हि जैनानां कार्यव्यतिरेकात् अर्थापत्त्या वाऽर्थपरिकल्पना किन्तु तद्राहकप्रतिभासवशात् । साकारज्ञानवादिनस्तु यदि ज्ञानाका; रोऽर्थव्यतिरेकेण नोपपद्यत इत्यर्थव्यवस्थापकस्तदाऽनियतार्थव्यवस्थापकः स्यात् । जनकस्यैव व्यव-२५ स्थापक इति चेत्, न चक्षुरादेरपि व्यवस्थापकः स्यात् । तजनकत्वेऽपि चक्षुरादेरतदाकारत्वान्नेति चेत्। ननु चक्षुरादिजन्यत्वेऽपि किसिति तज्ज्ञानं तदाकारं न भवति चक्षुरादि वा स्वाकारज्ञानाजन- कमिति वक्तव्यम् ? खहेतुवलायाततत्स्वभावत्वात् तयोरिति चेत् । ननु निराकारज्ञानपक्षेऽपि तत्स्वा- भाव्याद् शानमेव चक्षुरादिव्यतिरेकेण खजनकार्थव्यवस्थापकमिति किं नाभ्युपगम्यते न्यायस्य समा- नत्वात् ? किञ्च, ग्राहकस्यार्थजन्यत्वेन साकारता सा च प्रतिभासगोचरा एवं च ग्राहके आकारस्य ३० जनकस्यैव प्रतिभासविषयत्वेऽन्यस्य तजनकस्य कल्पनासक्तिः तत्राप्येवसित्यनवस्था भवेत् । तन्न १-कारपरि-वृ० ल० वा. वा० भ० हा०। २ पृ. ४६३ पं०७। ३-जात्यावि-वा. वा. विना। ४ वा भिन्नरू-वृ. ल. वा. वा. हा. विना। ५-रपरिज्ञानं हा० । ६ "अविसंवादकं ज्ञानं सम्यग- ज्ञानम्"-न्यायपिं० टी० पृ. ३ पं० ५ । “यवाह प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम्"-तत्त्वसं० पनि पृ० ४२८ पं० १०॥ "अन्ये तु अविसंवादि ज्ञानं प्रमाणमभिदधति"-तत्त्वोप० लि. पृ० ३७ पं० १ । “अपरे पुनरविसंवादकलं प्रमाण- सामान्यलक्षणमाचक्षते"-ज्यायमज० आ० १ पृ. २३ पं० १९ । "तथाह. प्रज्ञाकरगुप्तः प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम् इत्यादि प्रमाणलक्षणं व्यवहारेण"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ७८ पं० १९ इत्युल्लेखाद्वचनमेतत् प्रज्ञाकरगुप्तीयं ज्ञायते । पार्थसारथिमिश्रः श्लोकवार्तिकटीकायां वचनमेतद् धर्मकीर्तिकर्तृकतयोलिखतीति तत्पाठप्रदर्शनपूर्वकं संसूचितं प्रथमे भागे पृ० १५ पं० २३ तथा टि. १२ । "अविसंवादकं प्रमाणम्"-न्यायावता० टी. पृ. २० पं० १५ । स्याद्वादर. पृ० १७ प्र. पं० ७ । "प्रमाणमविसंवादि ज्ञानमिति सौगताः"-प्रमाणमी० १-१-८ पृ० ११ पं० १९ । ७पृ० १५ पं० २२॥ ८ पृ० ४६३ पं० १०॥ ९ पृ. ४६३ पं० १७॥ १०-द्राहिम-वृ. ल. वा. मा० मा० मां। ११ अयं चर्चस्तावद् भजयन्तरेण वर्तते-आप्तमी. का. १३ अष्टश० पृ० ११५० २९ । अष्टस० पृ० ११८५०१०१ नमेयक० पृ. २७ द्वि० १०९ ६० स० तक ·द्वितीय काण्डे- साकारज्ञानानुभववशादर्थव्यवस्था । प्रकाशतानुप्रविष्टता चाकारस्यायुक्तच वस्त्वन्तरानुप्रवेशासं भवात् संभवे वा प्रकाशताया अपि चैतन्यरूपतायाः पृथिव्याद्यनुप्रवेशात् परलोकाय दत्तो जलाञ्जलि भवेत् । यदपि 'अर्थवादिन एवायं दोपो ज्ञानवादे तु सिद्धसाध्यता' इति, तदपि न्यायवहिष्कृतम् प्रमाणसिद्धस्याप्यर्थस्याभावो यदि न दोपाय भवेत् ज्ञानाभावोऽपि न दोपाय स्यात् । न च शून्यताभ्युः ५पगमात् तदभावोऽपि न दोपावह इति वक्तव्यम् तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावान शून्यतेति न साकारमा नप्रमाणवादोऽभ्युपगमार्केऽनेकदोपदुष्टत्वादिति स्थितम् । [जैमिनीयसंमतं ज्ञाहन्यापारस्य प्रमाणत्वं निराकर्तुं तद्विशेषणस्थानधिगतार्थाधि- गन्तृत्वस्य व्यपोहनम् ] जैमिनीयाभिमतस्य तु ज्ञातृव्यापारस्य फलानुमेयस्य यथा प्रमाणता न संभवति तथा स्वतः- १०प्रामाण्यं निराकुर्वद्भिः प्रदर्शितमिति न पुनः प्रतन्यते । यदपि अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वं ज्ञातव्यापार- विशेषणत्वेन प्रतिपादितम् तदप्यसङ्गतमेव यतः प्रमाण वस्तुन्यधिगतेऽनधिगते वाऽव्यभिचारादि- विशिष्ट प्रमा जनयनोपालम्भविषयः । न चाधिगते वस्तुनि किं कुर्वत् तत् प्रमाणतामाप्नोतीति वक्तव्यम् विशिष्टप्रमां विदधतस्तस्य प्रमाणताप्रतिपादनात् । न च पूर्वोत्पन्नैव प्रमा तेन जन्यते, प्रमि- त्यन्तरोत्पादकत्वेन प्रमाणत्वात् । न च प्रमित्यन्तरजनकत्वेऽप्यधिगते विपये तस्याकिञ्चित्करत्वेनो- १५पालम्भविषयता, खहेतुसन्निधिवलादधिगतमनधिगतं वा वस्त्वधिगच्छतोऽप्रेक्षापूर्वकारितयोपाल- म्भविपयतानुपपत्तेः । न चैकान्ततोऽनधिगतार्थाधिगन्तृत्वे प्रामाण्यं तस्यावसातुं शक्यम् तद्ध्यर्थ- तथाभावित्वलक्षणं संवादादवसीयते स च तदर्थोत्तरज्ञानवृत्तिः । न चानधिगतार्थाधिगन्तुरेव प्रामाण्ये संवादप्रत्ययस्य प्रामाण्यमुपपन्नम् न चाप्रमाणेन संवादप्रत्ययेन प्राक्तनस्य प्रामाण्यं व्यवस्था- पयितुं शक्यम् अतिप्रसङ्गात् अतो यथा अधिगतार्थाधिगन्तुरर्थक्रियानि लिज्ञानस्य प्रामाण्यम् तथा २० साधननिर्भासिनोप्यभ्युपगन्तव्यम् । न च सामान्य-विशेषतादात्म्यवादिन एकान्ततोऽनधिगतार्थाधि- गन्तृत्त्वं प्रमाणस्य संभवति इदानीन्तनास्तित्वस्य पूर्वास्तित्वाभेदात् तस्य च पूर्वमप्यधिगतत्वसंभवात् कथञ्चिदनधिगतार्थाधिगन्तृत्वाभ्युपगमे अस्सन्मतानुप्रवेशप्रसक्तिः। अथ अप्रेक्षापूर्वकारितया प्रमा- १ पृ. ४६३ पं० १०॥ २ "अर्थापरोक्षतातत्संवेदनरूप"स्य-वृ० ल. टि०। ३ पृ० २० पं० १ । ४ पृ० ४५८ पं० ७॥ ५ अनधिगतार्थाधिगन्तृतविशेषणस्य निरसनमिदं प्रायोऽक्षरशः परीक्षामुखीय१-४सूत्रन्याख्यायां वर्तते-प्रमेयक० १० पृ. १६ द्वि० पं० ३ । एतदेवांशतः “यदपि प्रमाणविशेषणमनधिगतार्थग्राहिलमभिधीयतें परैः तदपि न साम्प्रतम्" इत्यादिना शब्दान्तरेण न्यायमजयाँ दृष्टिपथमायाति-आ० १ पृ. २१ पं० २४ । स्याद्वादरत्नाकरे तु तदेव "अविज्ञातज्ञानं खभिदधति भट्टस्य तनयाः प्रमाणं तत् सम्प्रत्यवतरतु दूष्यखपदवीम्" । इत्यादिभन्यन्तरेण चचितम्-१-२ पृ० १८ प्र० पं० १५। ६ “अन्यथा भेदायोगात्"-वृ० ल.टि० । ७ "न च प्रयोजनानुवर्ति प्रमाणं भवति । कस्य चैष पर्यनुयोगः ? न प्रमाणस्य अचेतनखात् । पुंसस्तु सन्निहिते विषये करणे च संभवन्ति ज्ञानानीति सोऽपि क्रिमनुयोज्यताम् किमक्षिणी निमील्य नास्सै कस्माद् दृष्ट विषयं पश्यसीति । प्रमाणस्य तु न किञ्चिद् वाध्यं पश्यामः येन तद् अप्रमाणमिति व्यवस्थापयामः न च सर्वात्मनः वैफल्यम् हेये अहिकण्ठ- वृक-मकर-विषधरादौ विषये पुनः पुनरुपलभ्यमाने मनःसंतापात् सखरं तदपहानाय प्रवृत्तिः उपादेयेऽपि चन्दन-घनसार- हार-महिलादौ परिदृश्यमाने प्रीसतिशयः स्वसंवेद्य एव भवति" इत्यादि-न्यायमज. आ० १ पृ० २२ पं० २-८ "न च प्रयोजनानुवर्ति प्रमाणं भवति ४ x किमिति पश्यसि वस्तु तदेव भो यदिह पूर्वधिया कलितं किल । किमिति वतुनि सन्निहितेऽपि च समति नैव निमीलितलोचनः । x अपिन, पुनः पुनः प्रमाणानां प्रवृत्ती विषयेष्विह । सर्वथा नास्ति वैयथ्य फलस्याप्युपलम्भनात् तथाहि हालाहल-जिलगादो हेये मुहुर्वस्तुनि वीक्ष्यमाणे । स कोऽपि तापः स्फुरति प्रकामं न गोचरं यो वचसामुपैति ॥

·ज्ञानमीमांसा ४६७ णस्थानुपालम्भविषयत्वेऽपि पुरुषस्य प्रेक्षापूर्वकारिणोऽधिगतविषयमपि प्रमाणं पर्येपमाणस्योपालम्भ- विपयता-स हि पूर्वाधिगते वस्तुनि प्रेक्षापूर्वकारी किमित्यधिगमाय प्रमाणान्तरमन्वेषते निष्पन्नप्रयो- जनापेक्षया हेतुं व्यापारयतःप्रेक्षापूर्वकारिताहानिप्रसक्तः, नैतदेवम् ; यतःप्रीत्यतिशयादेः प्रयोजनस्या- निष्पन्नस्य भावात् तन्निष्पत्त्यर्थमुपायान्वेषणं न प्रेक्षापूर्वकारितां तस्योपहन्तुं समर्थम् । तथाहि-सुखसा- धंने विपये पुनः पुनः प्रमांजनयतःप्रीत्यतिशयजनकत्वेन सप्रयोजनत्वात् प्रमाणान्वेषणस्य न तदन्वेष्टुः५ पुरुषस्योपालम्भार्हता । न च निश्चिते विपये न किञ्चिनिश्चयान्तरेण प्रयोजनम्-यतस्तदर्थं प्रमाणा- न्वेपणं न वैयर्थ्यमनुभवेत्-यतो भूयो भूय उपलभ्यमाने दृढतरा प्रतिपत्तिर्भवतीति सुखसाधनं तथैव निश्चित्योपादत्ते दुःखसाधनं च तथात्वेन सुनिश्चित्य परित्यजेत् अन्यथा विपर्ययेणाप्युपादान-त्यागौ भवेताम् अत एवैकविपयाणामपि शाब्दाऽनुमानाऽध्यक्षाणां प्रामाण्यमुपपन्नम् प्रतिपत्तिविशेषस्य प्रीत्यतिशयादेश्च सद्भावात् । न च प्रथमप्रत्ययेनैवार्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शने प्रवर्तितः पुरुषः१० प्रापितश्चार्थ इति तत्रापरप्रमाणान्वेषणं वैयर्थ्यमनुभवेत्, पुरुषप्रवृत्तेः प्रमाणाधीनत्वाभावात् विशिष्ट- प्रमाया एव प्रमाणाधीनत्वात् तां च जनयत उपेक्षणीयादौ विपये प्रमाणस्याप्रवर्तकस्यापि प्रमाणत्वेन लोके प्रसिद्धत्वात् प्रवृत्तेस्तु पुरुषेच्छानिवन्धनत्वात् तेदभावे नोक्तफलजनकस्य प्रमाणत्वव्याघातः। न च पुरुषार्थसाधनप्रदर्शकत्वमेव तस्य प्रवर्तकत्वम् तत्सद्भावेऽपि 'प्रवर्तितोऽहमनेनात्र' इति तह- हणेच्छाभावे प्रतिपत्त्यनुपपत्तेः । न च प्रवृत्त्यभावे तस्य प्रदर्शकत्वलक्षणो निजो व्यापार एव नोपपद्यत १५ इति वक्तव्यम् प्रतीतिवाधोपपत्तेः । नहि चन्द्रार्काद्यर्थविषयमध्यक्षमप्रवर्तकत्वात् न तत्प्रदर्शकमिति लोकप्रतीतिः । तन्न अनधिगतार्थाधिगन्तत्वमपि ज्ञातृव्यापारविशेषणमुपपत्तिमत् । अतोऽनधिगता- धिगन्ता ज्ञातव्यापारोऽर्थप्रकटताख्यफलानुमेयो जैमिनीयपरिकल्पितो न प्रमाणमिति स्थितम् । [धर्मोत्तरीयं प्रमाणसामान्यलक्षणं व्यावर्ण्य सिद्धान्तिना तस्य समालोच्य दूषणम् ] सौगतैस्तु प्रमाणमविसंवादिज्ञानम्' इति वचनात् अविसंवादकत्वं प्रमाणलक्षणमुक्तम् अविसं-२० निरीक्ष्यमाणे परमार्थतस्तु हेये मुहुर्मोहविकारमुख्ये । विवेकसेकष्ठतमानसानामरोचकस्तीव्रतरोऽभ्युदेति ॥ प्रि(प्रे)यखिनी-पार्वण-शीतरोचिर्-मयूर-माणिक्यमुखे खजनम् । आदेयवस्तुन्यवलोक्यमाने सम्प्राप्यते प्रीतिरसः स कोऽपि ॥” इत्यादि-स्याद्वादर० १-२ पृ० १८ द्वि० पं०७-पृ० १९ प्र. पं० ४। १-धनवि-वृ० ल. भा. मां० विना । २ "उत्तरम्"-वृ० ल० टि० । ३ सुनिश्चितं प-ल० वा. वा० भां० मां० हा०। ४-मपि शब्दा-वृ० ल० वा. वा. विना। ५ "प्रवृत्त्यभावे"-वृ० टि. । "प्रवृत्तिः"- ल.टि.। ६ “प्रदर्शकता-" वृ० ल. टि०। ७-हणे भावेच्छा प्रति-वा० वा०। ८-कत्वमि-वा० वा० । "न च प्रवृत्त्यभावे प्रमाणस्यार्थप्रदर्शकवलक्षणव्यापाराभावो वाच्यः प्रतीतिविरोधात् । न खलु चन्द्रार्कादिविपयं प्रत्यक्षम- प्रवर्तकलान तत्प्रदर्शकमिति लोके प्रतीतिः"-प्रमेयक० पृ० ८ प्र. पं० ६ । “न च प्रवृत्तरभावे प्रमाणस्य वस्तुप्रदर्शक- खरूपो व्यापार एव न संभवतीति विभावनीयम् अनुभवविरोधात् । न खल कुमुदवान्धवादौ प्रत्यक्षेण दृष्टेऽप्यप्रवर्तमानो लोकः तस्याप्रदर्शकलमिति प्रतिपद्यते" स्याद्वादर० पृ० २१ द्वि० पं० ६ ! ९ "भट्टमत(त)प्रसिद्धतत्संवेदनरूपफलोप- (पल)क्षणमेतत्"-ल. टि०। १. जैमिनीय-वा० वा। ११ एतत् सर्वं धर्मोत्तरीयायां धर्मकीर्तिकृतन्यायबिन्दुवृत्तावित्थं दृश्यते-"अविसंवादकं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् । लोके च पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन् संवादक उच्यते तद्वद् ज्ञानमपि प्रदर्शितमर्थ प्रापयत् संवादकमुच्यते प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्तकत्वमेव । प्रापकलम् नान्यत् । तथाहि-न ज्ञानं जनयद् अर्थ प्रापयति अपि तु अर्थे पुरुष प्रवर्तयत् प्रापयत्यर्थम् प्रवर्तकलमपि प्रवृ- तिविषयप्रदर्शकत्वमेव । न हि पुरुष हठात् प्रवर्तयितुं शक्नोति विज्ञानम् अत एव चार्थाधिगतिरेव प्रमाणफलम् अधिगते चार्थे प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितवार्थः तथा च सति अर्थाधिगमात् समाप्तः प्रमाणव्यापारः । अत एव अनधिगतविषयं प्रमाणम् येनैव हि ज्ञानेन प्रथममधिगतोऽर्थस्तेनैव प्रवर्तितः पुरुषः प्रापित्तश्चार्थः तत्रैवार्थे किमन्येन ज्ञानेनाधिक कार्यम् ततोऽधिगतविषयमप्रमा- णम् तत्र योऽर्थों दृष्टत्वेन ज्ञातः स प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयीकृतः यस्माद् यस्मिन्नर्थे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारिखव्यापारो विकल्पेनानु- गम्यते तस्य प्रदर्शक प्रत्यक्षम् तस्माद् दृष्टतया ज्ञातः प्रत्यक्षदर्शितः । अनुमानं तु लिङ्गदर्शनानिश्चिन्वत प्रवृत्तिविपयं दर्शयति ·. द्वितीये कोण्डे, वादकत्वं च प्राप्तिनिमित्तप्रवृत्तिहेतुभूतार्थक्रियाप्रसाधकार्थप्रदर्शकत्वम् यतोऽर्थक्रियार्थी पुरुपस्तनि- धर्तनक्षममर्थमवाप्तुकामः प्रमाणमप्रमाणं वा. अन्वेपत्ते यदेव चार्थक्रियानिर्वर्तकवस्तुप्रदर्शकं तदेव तेनान्विष्यते प्रत्यक्षानुमाने एव च तथाभूतार्थप्रदर्शके न ज्ञानान्तरमिति ते एव च लक्षणाहें तयोश्च द्वयोरप्यविसंवादकत्वमस्ति लक्षणम् प्रत्यक्षेण ह्यर्थक्रियासाधनं दृष्टतयाऽवगतं प्रदर्शितं भवति अनु- ५मानेन तु दृष्पलिङ्गाव्यभिचारितयाऽध्यवसितम् इत्यनयोः प्रदर्शकत्वमेव प्रापकत्वम् न ह्याभ्यां प्रदर्शि- तेऽर्थे प्रवृत्तौ न प्राप्तिरिति नान्यत् प्रदर्शकत्वव्यतिरेकेण प्रापकत्वम् तच्च शक्तिरूपम् । उक्तं च- "प्रापणशक्तिः प्रामाण्यम् तदेव च प्रापकत्वम् अन्यथा ज्ञानान्तरस्वभावत्वेन व्यवस्थितायाः प्रातः कथं प्रवर्तकज्ञानशक्तिखभावता? तत्र यद्यपि प्रत्यक्ष वस्तुक्षणग्राहि तदाहकत्वं च तस्य प्रदर्शकत्वं तथापि क्षणिकत्वेन तस्याप्राप्तेः तत्सन्तान एवं प्राप्यत इति सन्तानाध्यवसायोऽध्यक्षस्य प्रदर्शकव्या- १० पारो द्रष्टव्यः अनुमानस्य तु वस्त्वग्राहकत्वात् तत्प्रापकत्वं यद्यपि न संभवति तथापि स्वाकारस्य वाह्यवस्त्वध्यवसायेन पुरुपप्रवृत्तौ निमित्तभावोऽस्तीति तस्य तत्मापकमुच्यते" ।। एतदुक्तं भवति-प्रत्यक्षस्य हि क्षणो ग्राह्यः स च निवृत्तत्वान्न प्राप्तिविषयः सन्तानस्त्वध्यवसेयः प्रवृत्तिपूर्विकायाः प्राप्तेर्विपय इति तद्विपयं प्रदर्शितार्थप्रापकत्वमध्यक्षस्य प्रामाण्यम् अनुमानेन त्वारो- पितं वस्तु गृहीतम् खाकारो वा तयोर्द्वयोरप्यवस्तुत्वान्न प्रवृत्तिविपयतेति न तद्विपयं तस्य प्रापक- १५ त्वम् अपि त्वारोपित-बाह्ययोरभेदाध्यवसायेन वस्तुन्येव प्रवर्तकत्व-प्रापकत्वे अस्य द्रष्टव्ये । तेनानु- मानस्य ग्राह्योऽनर्थः प्राप्यस्तु वाह्यः खाकाराऽभेदेनाध्यवसित इति तद्विषयमस्यापि प्रदर्शितार्थप्राप- कत्वं प्रामाण्यम् । उक्तं च-ततोऽपि विकल्पात् तद्ध्यवसायेन वस्तुन्येव वृत्तेः प्रवृत्तौ च प्रत्यक्षे. णाभिन्नयोगक्षेमत्वात्। तथाऽपरमप्युक्तम्-"न-धाभ्यामर्थ परिच्छिद्य प्रवर्त्तमा- नोऽर्थक्रियायां विसंवाद्यते"[ ] इति । अत्र च प्रत्यक्षानुमानयोर्द्धयोरपि परिच्छेदः २० सन्तानविषयोऽध्यवसायो द्रष्टव्यः तथा, प्रामाण्यं वस्तुविषयं योरिति च । उक्तमत्रापि-"सन्तान- विषयत्वेन वस्तुविपयत्वं द्वंयोरुक्तम्" [ ] लौकिक. चैतदविसंवादकत्वं प्रामाण्यम् यतो लोके प्रतिज्ञातमर्थ प्रापयन् पुरुपः संवादका प्रमाणमुच्यते तद्वदनापि द्रष्टव्यम् । न च क्षणि- कस्य ज्ञानस्यार्थप्राप्तिकालं यावदनवस्थितेः कथं प्रापकतेत्याशङ्कनीयम् प्रदर्शकत्वव्यतिरेकेण तस्यास्त- - तथा च प्रत्यक्ष प्रतिभासमान नियतमर्थ दर्शयति अनुमानं च लिनसंबद्धं नियतमर्थ दर्शयति अत एते नियतस्यार्थस्य प्रदर्शके तेन ते प्रमाणे नान्यद् विज्ञानम् । प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयत् प्रापकम् प्रापकलाच प्रमाणम् आभ्यां प्रमाणाभ्यामन्येन ज्ञानेन प्रदर्शितोऽर्थः कश्चिद् असन्तविपर्यस्तः यथा मरीचिकासु जलम् स च असत्त्वात् प्राप्तुमशक्यः कश्चिदनियतो भावाभावयों यथा संशयार्थः । न च भावाभावाभ्यां युक्तोऽर्थो जगत्यस्ति ततः प्राप्तुमशक्यस्तादृशः । सर्वेण चालिमजेनं विकल्पेन नियां- मकमदृष्ट्वा प्रवृत्तेन भावाभावयोरनियत एवार्थो दर्शयितव्यः स च प्राप्तुमशक्यः तस्माद् अशक्यप्रापणमत्यन्तेविपरीत भावाभावानियतं चार्थ दर्शयदप्रमाणमन्यद् . ज्ञानम् । अर्थक्रियार्थिमिश्च अर्थक्रियासमर्थप्राप्तिनिमित्तं ज्ञानं भृग्यते । व्यच्च तैमग्यते तदेव शास्त्रे : विचार्यते ततोऽर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शकं 'सम्यग्ज्ञानम् यच्च तेन प्रदर्शितं तदेव प्रापणीयम् अर्थाधिगमात्मकं हि प्रापकमित्युक्तम् । तत्र प्रदर्शिताद् अन्यद् वस्तु भिनाकारं भिन्नदेशं भिन्नकालं च । विरुद्धधर्मसंसर्गाद्धि अन्यद् वस्तु देश-कालाऽऽकारभेदश्च विरुद्धधर्मसंसर्गः । तस्माद् अन्याकारवद्वस्तुग्राहि नाकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम् यथा पीतशङ्गमाहि शुक्ले शङ्ख, देशान्तरस्थग्राहि च न देशान्तरस्थे प्रमाणम् यथा कुञ्चिकाविवरदेशस्थायां मणिप्रभायां मणिग्राहि 'ज्ञानं नापवरकदेशस्थे मणौ, कालान्तरयुक्तग्राहि च न कालान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम् यथा अर्धराने मध्याह्नकालवस्तुमाहि स्वप्नज्ञानं नार्धरानकाले वस्तुनि प्रमाणम् । ननु देशनियतमाकारनियतं च प्रापयितुं शक्यम् यत्कालं तु परिच्छिन्नं तत्कालं न शक्यं प्रापयितुम् नोच्यते यस्मि- वि काले परिच्छिद्यते तस्मिन्नेव काले प्रापयितव्यमिति अन्यो हि दर्शनकालः अन्यश्च प्राप्तिकालः किन्तु यत्कालं परिच्छिन्नं तदेव प्रापणीयम् अमेदाध्यवसायाच्च संतानगतमेकलं द्रष्टव्यमिति"-१-१ पृ० ३ पं० ५-पृ० ४ पं० ११ १ षड्दः स० ० ० पृ० ३२ पं० १५-पृ० ३३ । १ "अर्थक्रिया-" वृ० लें. टि०। २-ग्राहि ग्राह-वृ०। ३-कत्वे च आ० हा० वि०। ४ "क्षणस्य". वृ० ल. टि०१ ५-थापि साका-आ० हा० वि० । ६ "वस्तुविषयममेदाध्यवसायेन"-वृ. ल. टि। ७ प्रवर्तते प्रवृ-वा० वा०। ८"विकल्पस्य"-वृ० दि० । ९ द्वयोरित्युक्तम् वृ० विना। - " A ·ज्ञानमीमांसा जासंभवादित्युक्तत्वात् । न चान्यस्य ज्ञानान्तरस्य प्राप्तौ सन्निकृष्टत्वात् तदेव प्रापकमित्याशङ्कनीयम् यतो यद्यप्यनेकस्सात् ज्ञानक्षणात् प्रवृत्तावर्थप्राप्तिस्तथापि पर्यालोच्यमानमर्थप्रदर्शकत्वमेव शानस्य मापकत्वं नान्यत् तच्च प्रथमशानक्षण एव संपन्नमिति नोत्तरोत्तरज्ञानक्षणानां तदुपयोगि प्राप्यमाणं च वस्तु नियतदेश-कालाऽऽकार प्राप्यत इति तथाभूतवस्तुप्रदर्शकयोस्तयोरेव प्रामाण्यम् न ज्ञाना- स्तरस्य तेन प्रदर्शितप्रापकत्वलक्षणे प्रामाण्ये पीतशङ्खादिवाहिज्ञानानामपि प्रापकत्वात् प्रामाण्यप्रस-५ तिर्न भवति न हि तानि प्रदर्शितमर्थ प्रापयन्ति यद्देश-कालाऽऽकारं वस्तु तैः प्रदर्शितम् न तत् तथा प्राप्यते यच्च यथा प्राप्यते न तैस्तत् तथा प्रदर्शितम् देशादिभेदेन वस्तुभेदस्य निश्चितत्वान तेषां प्रदर्शितार्थप्रापकता । एवमपि प्रदर्शितार्थप्रापकत्वे जलादिप्रदर्शकस्य मरीच्यादिवस्त्वन्तरप्राप्ती प्रदर्शितप्रापकत्वेन प्रामाण्यप्रसक्तिरिति न किञ्चिदप्रमाणं भवेत् । प्रमाणद्वयव्यतिरिक्तं च ज्ञानं न नियतप्रदर्शितार्थप्रापकम् । तेन हि भावाभावसाधारणोऽनियतोऽर्थः प्रदर्शितः स च तथाभूतोऽस-१० स्वान प्राप्तुं शक्य इति न तत् प्रदर्शितार्थप्रापकत्वेन प्रमाणम् । अनियतार्थप्रदर्शकत्वं च शाब्दादेः साक्षात् पारम्पर्येण वा प्रतिपाद्यादर्थादनुत्पत्तेः । तत् स्थितं प्रापणशक्तिखभावमविसंवादकत्वं प्रामाण्य द्वयोरेव । प्रापणशक्तिश्च प्रमाणस्यार्थाविनाभावनिमित्ता दर्शनपृष्ठभाविना विकल्पेन निश्ची- यते । तथाहि-दर्शनं यतोऽर्थादुत्पन्नं तद्दर्शकमात्मानं खानुरूपावसायोत्पादनात् निश्चिन्वदर्थाविना- भावित्वं प्रापणशक्तिनिमित्तं प्रामाण्यं खतो निश्चिनोतीत्युच्यते न पुन नान्तरं तन्निश्वायकमपेक्ष-१५ तेऽर्थानुभूताविव ततोऽविसंवादकत्वमेव प्रमाणलक्षणं युक्तम् । एतदप्ययुक्तम्, यतो नार्थप्रदर्शकत्वमेव प्रापकत्वम् पुरुपेच्छाधीनप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् सति वस्तुन्यर्थप्राप्तः। एतच्च प्राक् प्रतिपादितम् । उपेक्षणीये च विषये पुरुपस्य तद्विषयार्थित्वाद्यभावे प्राप्ति-परित्यागयोरभावेऽपि तत्प्रदर्शकत्वलक्षणस्य प्रामाण्यस्य न कश्चिद् व्याघात उपलभ्यते । अर्थ इटाऽनिष्टसाधनार्थव्यतिरेकेणोपेक्षणीयस्यार्थान्तरस्याभावान्न तत्प्रदर्शक किञ्चिज् ज्ञानं समस्तीति २० कथं प्रापकत्वाभावेऽपि प्रदर्शकत्वस्य संभवेन दोषोपादनं क्रियते? तथा च तृतीयविषयाभावमव- गत्यैवोक्तम्-"अर्थानर्थविवेचनस्यानुमानायत्तत्वात्। ] तथा, “हिताहितप्राप्ति-परि- हारयोः" ] इति च । तृतीयविषयाभावश्च सर्वस्य वस्तुनो राशियेन्तर्भावात् । . . १-पयोगी प्राण्य-वा. वा० । “तच प्रथमत एव ज्ञानक्षणे संपन्नमिति नोत्तरोत्तरज्ञानानां तदुपयोगि तद्विशेषां- शप्रदर्शकत्वेन तु तत् तेषामुपपन्नमेव" । तद् "प्रदर्शकलम्" । उपयोगि “फलवत्" । तद्-"अर्थ"-1 अंश-"मेद-"। प्रमेयक० पृ. ८ प्र. पं. ५, टि. १२-१३-१४-१५ । २-यतार्थः वृ.। ३नच त-बा. वा० । ४ पृ० ४६७ पं० १३। ५-पादानं वा० पा० । ६ दार्शनिकग्रन्थेषु तावदर्थविभागक्रम इत्थं दृश्यते--: :: : यद्यपि न्यायसूत्रभाष्यकारवार्तिककाराभ्यामुपेक्षणीयार्थस्य पार्थक्येन कृतं समर्थनं न दृष्टं तथापि अवयवसूत्रे हानो- पादानोपेक्षाबुद्धित्रयवर्णनेन तयोखदर्थस्य पार्थक्ये तात्पर्य प्रतिभाति यतो वाचस्पतिमिश्रेण उपेक्षणीयार्थस्य हेयोपादेयपार्थ- क्येन समर्थनं कृत्वा तत्तात्पर्य स्पष्टीकृतम्- "अप्रतीयमानमर्थ कमाजिज्ञासते ? तं तत्त्वतो ज्ञातं हास्यामि वोपादास्य उपेक्षिष्ये वेति । ता एता हानोपादानो- पेशावुद्धयस्तत्त्वज्ञानस्यार्थस्तदर्थमयं जिज्ञासते” १-१-३२ वात्स्या० भा० । "पुरुंपापेक्षया तु प्रामरण्ये चन्द्रतारकादिविज्ञानस्य पुरुषानपेक्षितस्य अप्रामाण्यप्रसन्नः । न चातिदवीयतया तदर्थय हेयतया तदपि पुरुपस्यापेक्षितम् तस्योपेक्षणीयविषयखात् । न चोपेक्षणीयमपि अनुपादेयत्वाद् हेयमिति निवेदयिष्यते" न्यायवा० ता० टी० १-१-१ पृ. २१ पं० १६ । तनिवेदनस्थानं च १-१-३ पृ० १०३ पं० २२-पृ० १०४ पं० ३॥ "ननु कोऽयमुपेक्षणीयो नाम विषयः? स हि उपेक्षणीयखादेव नोपादीयते चेत् स तर्हि हेय एव अनुपादेयलादिति, नेतद् युक्तम् , उपेक्षणीयविषयस्य खसंवेद्यलेन अप्रत्याख्येयखात् । हेयोपादेययोरस्ति दुःख-प्रीतिनिमित्तता । यत्नेन हानोपादाने भवतस्तत्र देहिनाम् ॥ यत्नसाध्यद्वयाभावादुभयस्यापि साधनात् । ताभ्यां विसदृशं वस्तु खसंविदितमस्ति नः॥ उपादेये च विपये दृष्टे रांगः प्रवर्तते । इतरन तु विद्वेषस्तत्रोभावपि दुर्लभौ ॥ यत्तु अनुपादेयवाद् हेय एवेति, तदप्रयोजकम् , न ह्येवं भवति, यदेतद् नपुंसकम् स पुमान् अत्रीत्वात् त्री वा नपुंसकम् अपुंस्त्वादिति, स्त्रीपुंसाभ्यामन्यदेव नपुंसकम् तथोपलभ्यमानत्वात् । एवमुपेक्षणीयोऽपि विषयो हेयोपादेया- भ्यामर्थान्तरम् तथोपलम्भादिति ।

·४७० द्वितीये काण्डे- तथाहि-तृतीयं वस्तु नेष्टसाधनम् उपेक्षणीयत्वात् यच्च तत्साधनं न भवति तस्यानिष्टसाधनराशा- वन्तर्भावः एतच्चायुक्तम्। खसंविदितवस्त्वपह्नवस्य युक्तिशतेनापि कर्तुमशक्यत्वात् । तथाहि-यथा तद् वस्तु इष्टसाधनं न भवति तथाऽनिष्टसाधनमपि न भवति इप्यानिष्टसाधनयोर्यनोपादेयत्व- हेयत्वदर्शनात् उपेक्षणीयस्य चायनसाध्योपादानत्यागविपयत्वात् कथमिष्टानिष्टसाधनयोरन्तर्भावः? ५तन्न प्रदर्शकत्वमेव प्रापकत्वम् । न च वौद्धाभ्युपगमेन प्रदर्शितार्थप्रापकत्वं क्वचिदपि ज्ञाने संभवति । तद्धि सन्तानाश्रयेण सौगतैः परिकल्प्यते । न च सन्तानः संभवति-स हि स्वरूपेण वा वस्तुसन् भवेत् सन्तानिरूपेण वा? न तावत् खैरूपेण सन्तानिव्यतिरेकेण तस्य वस्तुसतोऽनभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा क्षणिकवादहानिप्रसक्तिः सामान्यानभ्युपगमश्च निर्निवन्धनो भवेत् इति न तस्य स्वरूपेण प्रवृत्त्यादिविषयता । सन्तानिरूपेणापि तस्य सत्त्वे सन्तानिन एव तथाभूता न तद्व्यतिरिक्त १० सन्तानः प्रवृत्त्यादिविपयः सन्तानिनां चोत्पत्त्यनन्तरध्वंसित्वात् न तद्विपयस्य विज्ञानस्य प्रदर्शितार्थ- प्रापकत्वम् दृश्य-प्राप्ययोः क्षणयोरत्यन्तभेदात् यत्र हि देश-कालाऽऽकारभेदादभेदेन प्रतीयमान- स्यापि वस्तुनो भेदोऽभ्युपगम्यते तत्र खरूपेण भिन्नयोः पूर्वोत्तरक्षणयोः कथममेदः येन प्रदर्शितार्थ- प्रापकत्वं साधननिर्भासिज्ञानस्य युक्तिसंगतं भवेत् ? अथ संवृत्या सन्तानस्य स्वरूपसिद्धेः पूर्वोक्तम- दूषणम् । तथा च प्रतिपादितम्-"सांव्यवहारिकस्य च प्रमाणस्यैतल्लक्षणम्" [ ] नन्वेवं लोक- १५व्यवहारानुरोधेन यदि प्रदर्शितार्थप्रापकत्वं प्रमाणस्याभ्युपगम्यते तदा नित्यानित्यवस्तुप्रदर्शकस्य तद् अभ्युपगम्यताम् लोकव्यवहारस्य तत्रैवोपपत्तेः । न च तथाभूततद्राहकस्य युक्तिवाधितत्वानिर्विषय- त्वम् सन्तानविषयस्यैव पूर्वोक्तन्यायेन युक्तिवाधितत्वोपपत्तेः । तन्नाध्यवसितार्थप्रापकं प्रत्यक्षं परा- भ्युपगमेन संभवति । तथाहि-यदेवाध्यक्षेणोपलब्धं तदेव तेनाध्यवसितम् न च सन्तानस्तेन पूर्व- ? यदेतत् तृण-पर्णादि चकास्ति पथि गच्छतः । न धीश्छनादिवत् तत्र न च काकोदरादिवत्" । -न्यायमज. भा. १ पृ. २४ पं० २५-पृ० २५ पं० १२ । "प्रमितिर्गुण-दोष-माध्यस्थ्यदर्शनम् । गुणदर्शनमुपादेयत्वज्ञानम्, दोपदर्शनं हेयखज्ञानम् , माध्यस्थ्यदर्शनं न हेयं नोपादेयमिति ज्ञानं प्रमितिः"-[प्रशस्त० के० पृ० १९९ पं० १८-१९] इत्येषा श्रीधरीयकन्दल्यपि उपेक्षणीयं भावं' व्यपातया समर्थयते। "पुरुषस्यार्थः अर्थ्यत इत्यर्थः काम्यत इति यावत् । हेयोऽर्थः उपादेयो वा । हेयो ह्यर्थो हातुमिष्यते उपादेयोऽप्युपा. दातुम् । न च हेयोपादेयास्यामन्यो राशिरस्ति उपेक्षणीयो ह्यनुपादेयत्वाद् हेय एवं"-५० न्या० टी०१-१,पृ. ४ पं०२१॥ "ननु च हेयोपादेयाभ्यामन्योऽप्युपेक्षणीय अस्ति(योऽस्ति) तस्य किमिति न कथनम् ? इत्याह-नच हेयेत्यादि। x x x किन्तु तस्यानुपादेयखाद् हेयत्वमेवेति न पृथकथनम् । तेन यदुकं कैश्चिद् हेयोपादेययोः पुरुषार्थोपयोगिलात कथनम् उपेक्षणीयस्य तद्विपर्ययान कथनमिति तत् प्रत्युक्तम्"-ध० न्या० टी० टि. पृ० १३ पं० ७ । "हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थ हि प्रमाणं ततो ज्ञानमेव तत्"-१-२ । “अर्थ्यतेऽभिलण्यते प्रयोजनार्थिभिरित्यर्थों हेय उपादेयश्च । उपेक्षणीयस्यापि परित्यजनीयवाद् हेयलम् उपादानकियां प्रति अकर्मभावात् नोपादेयलम् हानक्रियां प्रति विपर्ययात् तत्त्वम् । तथा च लोको वदति-अहमनेन उपेक्षणीयतेन परित्यक्त इति"-प्रमेयक० पृ० २ प्र. पं. ४१ "अभिमताऽनभिमतवस्तुखीकारतिरस्कारक्षम हि प्रमाणम् अतो ज्ञानमेवेदम्"-१-२ । "अभिमताऽनभिमतयोरुपलक्षण- खाद् अभिमताऽनभिमतोभयाभावखभाव उपेक्षणीयोऽप्यत्रार्थो लक्षयितव्यः । रागगोचरः खल्वभिमतः द्वेषविषयोऽन- भिमतः रागद्वेषद्वितयानालम्बनं तृणादिरुपेक्षणीयः तस्य चोपेक्षक प्रमाण. तदुपेक्षायां समर्थमित्यर्थः" याद्वादर पृ० २१ द्वि० ५० १। "अर्यते अर्थ्यते वा अर्थों हेयोपादेयोपेक्षणीयलक्षणः हेयस्य हातुम् उपादेयस्योपादातुम् उपेक्षणीयस्योपेक्षितुमर्थ्य- मानलात् । न च अनुपादेयत्वाद् उपेक्षणीयो हेय एवान्तर्भवति अहेयवाद् उपादेय एव अन्तर्भावप्रसक्तः । उपेक्षणीय एव च मूर्धाभिषिक्तोऽर्थो योगिभिस्तस्यैव अर्यमाणलात् अस्मदादीनामपि हेयोपादेयाभ्यां भूयानेव उपेक्षणीयोऽर्थः । तन्नायमु. पेक्षितुं क्षमः"-प्रमाणनी० १-१-२ पृ० ५५० ११ । १ "न हेतु-फलभावादिरन्यभावादनन्वयात् । संतानान्तरवन्नैकः संतानखद्वतः पृथक् ॥-आतमी० ३ लो० ४३ ॥ अष्टस० पृ० १९१ पं० ५। २ "अन्येप्वनन्यशब्दोऽयं संवृतिर्न मृषा कथम् ? । मुख्यार्थः संवृतिर्नास्ति विना मुख्यान संवृतिः" ।। -आप्तमी० ३ श्लो० ४४ । अष्टस० पृ० १९२ पं० २ ॥

·. ज्ञानमीमांसा मुपलब्ध इति कथमसावध्यवसीयते? न हि क्षणमात्रभाविनां सन्तानिनां दर्शनविपर्यत्वे तत्पृष्ठ-: भाविनाऽध्यवसायेन तददृष्टस्यैव विपयीकरणम् न चान्यथाभूतवस्तुग्रहणेऽन्यथाभूताध्यवसायिनः प्रदर्शितार्थप्रापकत्वं प्रामाण्यं युक्तम् तथाभ्युपगमे शुक्तिकायां रजताध्यवसायिनोऽपि तत् स्यात् । अथात्र प्रवृत्तन रजतं न प्राप्यत इति न प्रदर्शितार्थप्रापकत्वं तर्हि सन्तानेऽध्यवसिते क्षणः प्राप्यत इति प्रकृतेऽपि न प्रदर्शितार्थप्रापकत्वम् । अथात्र सन्तान एव प्राप्यते तर्हि स एव वस्तुसन् भवेदिति ५ न सामान्यधर्माः स्वरूपेणासन्तोऽभ्युपगन्तव्याः अक्षणिकस्य च वस्तुनः सिद्धः । यदुक्तं भवद्भिः- "दर्शनेन क्षणिकाक्षणिकत्वसाधारणस्यार्थस्य विषयीकरणात् कुतश्चिद्' भ्रमनिमित्तादक्षणिकत्वा- रोपेऽपि न दर्शनमक्षणिकत्वे प्रमाणम् किन्तु प्रत्युताप्रमाणम् विपरीतावसायाक्रान्तत्वात् क्षणिक- त्वेऽपि न तत् प्रमाणं अनुरूपाध्यवसायाऽजननात् नीलरूपे तु तथाविधनिश्चयकरणात् प्रमाणम्। इति, तद् विरुध्यते । किश्च, एवंवादिन एकस्यैव दर्शनस्य क्षणिकत्वाक्षणिकत्व-१० योरप्रामाण्यम् नीलादौ तु प्रामाण्यं प्रसक्तमित्यनेकान्तवादाभ्युपगमो वलादापतति । न च क्षणग्रहणे तद्विपरीतसन्तानावसायोत्पत्तौ दर्शनस्य प्रामाण्यं युक्तं मरीचिकाखलक्षणग्रहणे जलाध्यवसायिन इच, यतो 'यदेव मया तत्त्वतो दृष्टं तदेव प्राप्तम्' इत्यध्यवसाये तस्य प्रामाण्यं व्यवस्थाप्यते । न च दृष्टस्य क्षणिकसन्तानिखरूपेण सन्तानस्य प्राप्तिरिति प्राक् प्रतिपादितम् स्वरूपेण तु तस्याऽसत्त्वात् प्राप्त्यविपयतैवेति न धर्मोत्तरमतपयलोचनया किश्चित् परमार्थतः प्रदर्शितार्थप्रापकं प्रमाणं संभवति १५ 'अतः संवादकत्वमपि तन्मतेन प्रमाणलक्षणमयुक्तम् । [ नैयायिक वैशेपिकसंमतस्य सामग्रीप्रामाण्यवादस्य पूर्वपक्षतयोपल्यासः ] नैयायिकास्तु "अव्यभिचारादिविशेपणविशिष्टार्थोपलब्धिजनिका सामग्री प्रमाणम्" इति प्रमाणसामान्यलक्षणं प्रतिपन्नाः तजनकत्वं च प्रामाण्यमिति च । अथ सामन्याः प्रमाणत्वे साधकतमत्वमनुपपन्नम् सामग्री हनेककारकखभावा तत्र चानेककारकसमुदाये कस्य खरूपेणाति-२० शयो वक्तुं शक्येत ? तथाहि-सर्वसात् कारणकलापात् कार्यमुपजायमानमुपलभ्यते तदन्यतमापा- येऽप्यनुपजायमानं कस्य कार्योत्पादने साधकतमत्वमावेदयतु ? न च समस्तसामय्याः साधकतमत्वम् अपरस्यासाधकतमस्याभावे तदपेक्षया साधकतमत्वस्यानुपपत्तेः असाधकतममपेक्ष्य साधकतमत्व- व्यवस्थिते न च अनेककारकजन्यत्वेऽपि कार्यस्य "विवक्षातः कारकाणि भवन्ति" [ इति न्यायात् साधकतमत्वं विवक्षात इति वक्तव्यम् पुरुषेच्छानिवन्धनत्वेन वस्तुव्यवस्थितेरयोगात् !२५ अथ कर्म-कर्ट विलक्षणस्याव्यभिचारादिविशेषणविशिष्टोपलब्धिजनकस्य प्रमाणत्वान्न यथोक्तदोषानु- पङ्गः, असदेतत्; अनेकसन्निधानात् कार्यस्य स्वरूपलामे एकस्य तदुत्पत्तौ वैलक्षण्याभावे साधकतम- त्वानुपपत्तेः।तन कर्म-कर्तृवैलक्षण्यमपि साधकतमत्वम् । अत्र चानेकपक्षानुद्भाव्य उद्द्योतकराऽध्य- यनप्रभृतिभिः साधकतमत्वं निरस्तम् ते च पक्षा ग्रन्थगौरवमयानेह प्रदर्श्यन्ते । सन्निपत्यजनकत्वे १-यत्वेन त-आ०॥ २-तस्य व-वा. बा० । ३-वृत्ते र-वा. वा० । ४ क्षणिकाक्षणि-वृ०॥ ४७. पं० ९. ६ "सन्तानस्य"-वृ. ल. टि. । '७"अव्यभिचारिणीमसंदिग्धामर्थोपलब्धि विदधती बोधाबोधखभावा सामग्री प्रमाणम्" इत्यादिना सामग्रीप्रमाणवादसमर्थनं दृश्यते न्यायमा० आ० १पृ० १२५० २२- पृ० १५ पं० २२ । इदं सामग्रीप्रमाणवादिकणाद-नैयायिकमतम् तदुपपादनम् सिद्धान्तिकृतं तत्प्रतिविधानं च सर्व प्रमेयक- मलमार्तण्डे वर्तते पृ० ३ द्वि०५०१। न्यायकुमुदचन्द्रोदये तु तदेव सर्वमतिस्फुटतया विपश्चितम् लि. पृ० १४ प्र. पं. ३-पृ० १७ द्वि. पं. ४ । स्याद्वादरत्नाकरेऽपि न्यायकुमुदचन्द्रोदयगतां सरणीमाश्रित्यैव पुनस्तदेव सविशेषतया स्पष्टीकृतं दृश्यते, तत्र च सामग्रीप्रमाणवादप्रदर्शनपरा भट्टजयन्तकर्तृकपल्लवगताः सप्त श्लोका अपि समुद्धृताः सन्ति- पृ० ३० द्वि० ५० १॥ ८ "विशिष्टार्थोपलब्धि-" वृ० ल० टि०। ९ शक्यते. वा० वा० । १० हैम० ० ० ७- ४-१२२ । ११ प्रमाणस्य प्रमातृ-अमेयाभ्यां साधकतमलेन वैलक्षण्यं दर्शयितुकामेन उद्योतकरेण साधकतमलार्थः सप्तधा दर्शितः । तथाहि-"कः खलु साधकतमार्थः साधकतमं प्रमाणमिति केवलं वाक्यमभिधीयते नार्थ इति । १ भावाभाव- योस्तद्वत्ता न प्रमातरि प्रमेये वाऽसति प्रमा भवति सति तु भवति न पुनः सति भवत्येव प्रमाणे तु सति भवन्ती भवत्येव सोऽयमतिशयः साधकतमत्वमुच्यते । २ यद्वान् वा प्रमिमीते सोऽतिशयः किंवान् प्रमिमीते ? प्रमाणवान् समिमीते प्रमाणे सति प्रमिमीने नासतीति । ३ सतोर्वाऽकर्तृवं यदभावात् यस चाभावात प्रमातृ-प्रमेये न प्रमां कुरुतः ५ पृ० ·४७२ द्वितीये काण्डे- पूर्वोदितदोपाभावः । तथाहि-अनेकसन्निधौ कार्यनिप्पत्तेः साधकतमत्वानुगपत्तिः तसिंस्तुं सति यदा नियमेन कार्यमुपजायते तदा कथं न तस्य साधकतमत्वोपपत्तिः१ असदेतत्, एवं प्रमाणत्वस्या- व्यवस्थितिप्रसः। तथाहि-दीपादेः प्रकाशस्य सामंत्र्येकदेशस्य कस्याश्चिदवस्थायां प्रमाणत्वेनाभि- मतस्य सद्भावेऽपि प्रमेयाभावात् कार्यानिष्पत्तौ तत्सद्भावे तु तन्निप्पत्तौ तस्यापि प्रदीपवत् सनिपत्य- ५कारकत्वात् प्रमाणताप्रसक्तिर्भवेत् तथा प्रमातुरपि मूर्छाद्यवस्थायामनवधाने चाऽन्यकारकस- निधानेऽपि कार्यानुत्पत्ती तद्वधानादिसन्निधाने तजन्यकार्यनिष्पत्तेः सन्निपत्यजनकत्वेन साध- कतमत्वमसक्तिः। अत्रे कारकसाकल्यस्य साधकतमत्वेनाभ्युपगमात् पूर्वोक्तदोषाभावं केचिन्मन्यन्ते । तथाहि- नैकस्य प्रदीपादेः सामग्र्यैकदेशस्य करणता अपि तु कारकसाकल्यस्य तदभावे कारकसाकल्याभावे- १० नाभिमतकार्यासत्त्वमिति प्रमातृ-प्रमेयसद्धावे कारकसाकल्यस्योत्पत्तौ प्रमितिलक्षणस्य कार्यस्य भाव एव । अथ मुख्यममातृ-प्रमेयसद्भावेऽपि पूर्वोदितस्य नियमस्य तुल्यता, नः कारकसाकल्यभावाभाव- निमित्तत्वात् तन्मुख्यगौणभावस्य । तथाहि कथंचित् कारकवैकल्ये तयोः सत्त्वेऽपि गौणता तत्सा.. कल्ये कुतश्चिद् निमित्तान्तरात् यथोक्तप्रमितिलक्षणकार्यनिष्पत्तावगौणता प्रमातृ-प्रमेययोः तयोश्चा- 'नुपपत्तौ साकल्यस्यासत्त्वम् अतः कारकसाकल्ये कार्यस्यावश्यंभाव इति तस्यैच साधकतमत्वम् । १५ अनेककारकसन्निधाने उपजायमानोऽतिशयः सन्निपत्यजननं साधकतमत्वं यद्युच्येत तदा न कश्चिद् दोषः।तथाहि-सामग्र्यैकदेशकारकसद्भावेऽपि प्रमितिकार्यस्यानुत्पत्तेरेकदेशस्य न प्रमाणता सामग्री- सद्भावे त्ववश्यन्तया विशिष्टप्रमितिखरूपोत्पत्तेः एकदेशापेक्षया तस्या एव सन्निपत्यजनकत्वेन साधकतमता न चान किमपेक्षया तस्याः साधकतसत्वं अन्यस्मिन्नसाधकतमे साधके साधकतरे वा सति तद्पेक्षया तस्याः साधकतमत्वमुपर्पन्नमिति प्रेरणीयम् यतो न सामश्यन्तर्गतानामेकदेशानां २०जनकत्वव्याघातः तेपामेव धर्ममानत्वात् सामय्यस्येति जनकैकदेशापेक्षया तत्सामन्यस्य साधकतम- त्वात् प्रमाणत्वमुपपन्नमेव । एतेन यत् परैः प्रेरितम्-"किल सामग्री करणं तच्च कर्तृकर्मापेक्षम् सामग्रीजनकत्वेनं तयोर्व्यापृतेरर्थान्तरभूतयोरभावात् किमपेक्ष्य साधकतमत्वमासादयेत्" [ इति, तदपि निरस्तम् । यतः कर्तृ-कर्मणोः सामग्रीजनकत्वेन स्थितयोः कथमसत्त्वम् ? तत्सद्भावे च तदपेक्षा कथं न तस्याः करणता? अथापि स्यात् तस्यास्तजन्यत्वे करणत्वव्याघातः अन्यतः सिद्धस्य २५करणत्वसद्भावात्, असदेतत् यतो दृश्यत एवं प्रदीपादेस्तजन्यस्यापि करणत्वसद्भाव इति न कश्चिद् व्याघातस्तजन्यत्व-करणत्वयोः । ततोऽव्यभिचारादिविशेषणार्थोपलब्धिजनिका सामग्री बोधायोधस्वभावा तदेकदेशभूतकारकजन्या प्रमाणम् । वैशेपिका अप्येतदेव प्रमाणसामान्यलक्षणं प्रतिपादयन्ति । एतत्कार्यभूता वा यथोक्तविशेषणविशिष्टोपलन्धिः 'प्रमाणस्य सामान्यलक्षणम् तैया स्वकारणस्य प्रमाणाभासेभ्यो व्यवच्छिद्यमानत्वात् इन्द्रियजत्वादिविशेपणविशेपिता सैवोपलन्धिः ३० प्रमाणस्य विशेपलक्षणमिति स्थित सामग्री प्रमाणमिति । सोऽतिशयः । ४ संयोगवचरमभाविता वा यथा वा संयोगः पश्चाद्भावी द्रव्यशक्तिर्भवति तथा प्रमाणं चरमभावि प्रमातृ-प्रमे ययोः प्रमाशतिर्भवति पश्चाद्भावोऽतिशयः। ५ प्रतिपत्तरानन्तर्य वा यद्वा प्रमाणानन्तरं प्रतिपत्तेर्जन्म स चायमतिशय इति । ६ असाधारणकारणता वा प्रमाता साधारणं कारणं सर्वप्रतिपत्तीनाम् प्रमेयमपि अशेषपुरुषसाधारणलात् तथाभूतम् प्रमाणं. खसाधारणकारणलात् प्रधानम् प्राधान्याच साधकतमलेनाभिधीयत इति । ७ प्रमाकारणसंयोगविशेषकलं वा यो वा प्रमा- कारण संयोगत्तस्य प्रमाणमनुग्रहे वर्तमानमविशयशब्दवाच्यम्"-न्यायवा० १-१-१ पृ. ६.पं० २३-पृ० ७ पं० १३ । साधकतमलगोचरा एते सप्ताऽपि पक्षा अधिक विशदीकृता वाचस्पतिमिश्रेण-न्यायवा० ता० टी० पृ० २४ पं० १५---- पृ. २६ पं० १२॥ १-मन्यैक-वृ०॥ २ "प्रमेयस्य"-३० ल.टि.। ३-धाने का-आ० हा० वि० । ४ "परः प्रतिदि. धत्ते"-दृ. ल. टि०। ५-भावे नाभि-हा० वि०। ६ "प्रमातृ-प्रमेययोः"-० ल. टि०। ७-युच्यते आ. हा० वि०। ८-पत्तिमदिति वृ० ल० वा. चा०। ९-मनीकार-आ० । १०-न च त-वृ० ल. भां० ११ "कर्तृ"-बृ० ल. टि०। १२ "सामग्री"-ल. टि. १३-स्य विशेषल-आ० हा० वि०। १४ तयोरेककारण-आ०॥ - मां. हा ·ज्ञानमीमांसा [सामग्रीप्रमाणवाद प्रतिविधाय' खार्थनिर्णीतिखभावज्ञानय प्रमाणसामान्यलक्षणतयोपसंहारः] अत्र प्रतिविधीयते यत् तावदुक्तम्-'कारकसाकल्यस्य करणत्वेनाभ्युपगमे पूर्वोक्तदोषाभाव' इति, अत्र वक्तव्यम्-किमिदं कारकसाकल्यम् ? किं, सकलान्येव कारकाणि, आहोखित् तद्धर्मः, उत तत्कार्यम्, किंवा पदार्थान्तमिति पक्षाः । तत्र न तावत् सकलान्येव कारकाणि साकल्यम् कर्तृ- कर्माभावे तेपां करणत्वानुपपत्तेः तत्सद्भावे वा नान्येपां कर्तृकर्मरूपता सकलकारकव्यतिरेकेणा-५ न्येपामभावात् भावे वा न.कारकसाकल्यम् । अथ तेषामेव कर्तृ-कर्मरूपता, न तेषां करणत्वाभ्युप- गमात् न च कर्ट-कर्मरूपाणामपि तेषां करणत्वम् तेषां परस्परविरोधात् । तथाहि-शानचिकीर्पाधारता स्वातन्त्र्यं वा कर्तता, निर्वादिधर्मयोगिता कर्मत्वम्, प्रधानक्रियानाधारत्वं करणत्वम् एतानि परस्पर- विरुद्धानि कथमेकन संभवन्ति? अथापरापरनिमित्तमेदादेकत्र कर्तृ-कर्म-करणरूपताया अविरोधा : ननुतान्यपि निमित्तानि कि सकलकारकेभ्यो व्यतिरिक्तानि, उताव्यतिरिक्तानीति वाच्यम् । यधव्यति-१० रिक्तानीति पक्षस्तदा तदभेदे तेपामप्यभेदः तेषां वा भेदे कारकस्यापि भेदः अन्यथाऽव्यतिरेकासिद्धेः। अथ व्यतिरिक्तानि तदा सम्बन्धासिद्धिा-नच समवायलक्षणः सम्वन्धः तस्य निपिद्धत्वात् निपेत्स्य- मानस्वान्च, न च एकान्तभेदे विशेषणविशेप्यभावादिकोऽपि सम्बन्धः कश्चित् संभवति तत्रापि सम्बन्धान्तरकल्पनातोऽनवस्थाप्रसक्ते, न च तस्य सम्बन्धरूपत्वात् सम्बन्धान्तरमन्तरेणापि . सम्बद्धत्वान्नानवस्था एकान्तमेदे सम्बन्धरूपताया एवायोगात् । कथञ्चिनिमित्तानां कारकेभ्योऽ-१५ भेदे अनेकान्तपादापत्तिः। तन्न सकलकारणानि साकल्यम् । अथ कारणधर्मः साकल्यम्। ननु सोऽपि यदि कारकाव्यतिरिक्तस्तदा धर्ममाम् कारकमात्रं वा । अथ व्यतिरिक्तस्तदा 'सकलकारकधर्मः साकल्यम्' इति सम्वन्धासिद्धिः सम्बन्धेऽपि यदि सर्वकारणेषु युगपदसौ संम्बध्यते तदा वहुत्व- सङ्ख्या तत् पृथक्त्व-संयोग-विभाग-सामान्यानामन्यतमखरूपापत्तिस्तस्येति त पणेन तस्य दूषित- त्वात् न साधकतमत्वमुपपत्तिमत् । अथ तत्कार्यं साकल्यम्, तदप्ययुक्तम् ; नित्यानां साकल्यजननस्वभावत्वे सर्वदा तदुत्पत्तिप्रसक्तः ततश्चैकप्रमाणोत्पत्तिसमये सकलतदुत्पाद्यप्रमाणोत्पत्तिप्रसक्तिः तजनकस्वभावस्य कारणेपु पूर्वोत्तर- कालभाविनस्तदैव भावात् । तथाहि-यदा यजनकमस्ति तत् तदोत्पत्तिमत् यथा तत्कालाभिमतं प्रमाणम् अस्ति च पूर्वोत्तरकालभाविनां सर्वप्रमाणानां तदा नित्याभिम जनकमात्मादिकं कारण- मिति कथं न तदैव सकलतदुत्पाद्यप्रमाणोत्पत्तिप्रसक्तिः? अथ आत्मादिके सत्यपि तदा तानि न२५ भवन्ति न तर्हि तत् तत्कारणम् नापि तानि तत्कार्याणीति सकृदपि तानि ततो न भवेयुरिति सकलं जगत् प्रमाणविकलमापद्येत । न च आत्मादिके तत्करणसमर्थे सत्यपि खयमेव यथाकालं तानि भवन्ति' इति वक्तव्यम् तेपां तत्कार्यताऽभावप्रसक्तेः तस्मिन् सत्यपि तदाऽभावात् स्वयमेवान्या च भावात् । न च वकालेऽपि कारणे सत्येव भवन्तीति तत्कार्यता गगनादिकार्यताप्रसक्तेः-गगनादावपि सत्येव तेषां भावात् । न च गगनादेरपि तत् प्रति कारणत्वस्येप्टे ये दोपः, प्रमितिलक्षणस्य तत्फल-३० स्थापि व्योमादिजन्यतया आत्माऽनात्मविभागाभावप्रसक्तः । अथ यत्र प्रमितिः समवेता स एव आत्मा न व्योमादिरिति न तद्विभागाभाव ननु 'समवेता' इति कोऽर्थः? समवायेन संवद्धति चेत्, ननु तस्य नित्यसर्वगतैकत्वेन व्योमादावपि प्रमितेः सम्वन्धान तत्परिहारेणात्मनो विभागः । न च समवायाविशेषेऽपि समवायिनोर्विशेषान्नायं दोषः, समवायस्याभावप्रसक्तेः । अथ यदा यत्र यथा २० . - १ पृ० ४७६५०८।२ अन बृहत्ताडपत्रादर्श 'किमिदं कारकसाकल्यम्' इति प्रश्नं विषयीकुर्वाणानां पेक्षाणो संख्या स्पष्टीकरणाय तत्ततक्षदर्शकवावयस्योपरि १-२-३-४ 'इत्येवमङ्का अपि लिखिताः । अन्यत्रापि एतादृशे स्थले तत्रैवादशैं कचित् कचित् महाः प्रदर्शिताः सन्ति। ३-पामेककर्तृ-ल. विना । "तद्धावे धान्येषां कर्तृकर्मरूपता तेयामेव वा ता-(न ता-वदन्येषां सकलकारकव्यतिरेकेणान्येपामभावात् भावे वा न कारकसाकल्यम् नापि तेषामेव - कर्तृकर्मरूपता करणलाभ्युपगमात्"-प्रमेयक पृ० ३ द्वि० पं० १॥ ४-गित्वात् क-पा० वा० । "निवर्सलादिधर्मयोगिलं कर्म- लम्" -प्रमेयक पृ० ३ द्वि०५०४।५ पृ० १०६ पं० १०। ६ संबंधमंतरेणापि वृ० । ७ संवंधत्वा-ल. वा०.या। संबंधाना-आ० हा०वि०। ८- वा.का-आ० । "धर्ममात्र कारकमात्र वा खा"-प्रमेयक पृ०३ द्वि. पं०६॥ ९ सम्वन्ध्यते आ० हा० वि०। १० तत्र पृ-आ० हा०वि०१ ६१ स० त० ·४७४ द्वितीये काण्डे यद् भवति तदा तत्र तथा तदात्मादिकं कर्तुं समर्थमिति नैकदा सकलतदुत्पाद्यप्रमाणोत्पत्तिप्रसक्ति, ने खभावभूतसामर्थ्य मेमन्तरेण कार्यस्य कालादिभेदायोगात् अन्यथा दृश्यपृथिव्यादिमहाभूतकार्य- नानात्वस्य कारणं किमदृष्टं पृथिवीपरमाण्वादिचतुर्विधमभ्युपेयते? एकमेवानंशं नित्यं सर्वग सर्वोत्पत्तिमतां समवायिकारणमभ्युपगम्यताम् । अथ कारणजातिभेदमन्तरेण न कार्यभेद उपपद्यते ५तर्हि कारणशक्तिमेदमन्तरेणापि न कार्यभेद उपपद्यते इत्यभ्युपगन्तव्यम् । अथ यया शत्यैकमनेकाः शक्तीविभर्ति-तत्राप्यनेकशक्तिपरिकल्पनेऽनवस्थाप्रसक्तेः तयैव तद् अनेक कार्य विधास्यतीति न शक्तिभेदपरिकल्पना, असदेतत् : यतो न जैनस्यायमभ्युपगमः यद्भुत भिन्नाः शक्तीः कयाचित् प्रत्या- सत्तिलक्षणया शचया एकः कश्चिद्धारयतीति किन्तु तत् तदात्मकम् तदपि तथाविधं न कस्याश्चित् शक्तेः अपि तु स्वकारणवशात् । न चैकस्यानेकात्मकत्वमष्टमेव परिकल्प्यते अनेकरूपाद्यात्मक १० स्यैकस्य पटादेः प्रमाणतः प्रतिपत्तेः अन्यथा गुणगुणिभाव एव न भवेत् समवायस्य तनिमित्तस्या- भावात् । ततो नित्यानि चेत् सकलकारणानि साकल्यजननसभावानि, सकलकालभाविसाकल्यस्य तदेवोत्पत्तिप्रसक्तिः । न चेत् तजननखभावानि नैकदापि तदुत्पत्तिः अतजननस्वभावात् सकृदपि तस्यानुत्पत्तेः । न च सहकारिसव्यपेक्षाणि तानि तजनयन्ति नित्यस्यानुपकार्यतया सहकार्यपेक्षाऽ- योगात् । न च संभूयैकार्थकारित्वं तेषां सहकारित्वम् एकान्तनित्यवादे तस्यापि निपिद्धत्वात् । १५ तन्न सकलकारणकार्यमपि साकल्यं संभवति । किञ्च, किमसकलानि कारणानि साकल्यं जनयन्ति उत सकलानि? न तावदसकलानि अतिप्रसङ्गात् । नापि सकलानि साकल्यमन्तरेण 'संकलानि, इति व्यपदेशाभावात् भावे वा अकिञ्चित्करं साकल्यमिति तत्परिकल्पना व्यर्था । किञ्च, यया प्रत्यासत्त्या तानि साकल्यं जनयन्ति तयैव प्रमितिमप्युत्पादयिष्यन्तीति व्यर्था साकल्यपरिकल्पना । अथ साकल्यस्य साधकतमत्वात् तद्भावे नाकरणिका प्रमित्युत्पत्तिस्तहि साकल्योत्पत्तावपि २० तेषामपरं साकल्यलक्षणं करणमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा अकरणिका साकल्यस्यापि कथमुत्पत्तिः? अथ तदुत्पत्तावपि करणमभ्युपगम्यते तर्हि तदुत्पत्तावप्यपरं करणमभ्युपगन्तव्यमित्यनवस्था । अर्थ करणोत्पत्तौ नापरं करणमभ्युपगम्यत इति नानवस्था तर्हि उपलब्ध्युत्पत्तावपि न करणमभ्युप- गन्तव्यमिति न साकल्यप्रमाणपरिकल्पना युक्तिसङ्गता।नच साकल्यस्य अध्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वाद् अध्यक्षवाधितोऽयं विकल्पकलापः, आत्माऽन्तःकरण-तत्संयोगादेः कारणसाकल्यस्यातीन्द्रियत्वेना- २५ध्यक्षाविषयत्वात् तत्पूर्वकत्वेन पूर्ववदादेरनुमानस्याप्यभ्युपगमान्न ततोऽपि साकल्यसिद्धिः केवलं विशिष्टार्थोपलब्धिलक्षणमध्यक्षसिद्धं कार्य करणमन्तरेण नोपपद्यत इति तत्परिकल्पना, तच्च साकल्यमिति न कल्पयितुं शक्यम् आत्मादिकरणसद्भावे कार्यस्योपपत्तावपरपरिकल्पनेऽदृष्टपरि; कल्पनामसक्तितोऽपरापरादृष्टपरिकल्पनयाऽनवस्थाप्रसक्तेः । तन्न सकलकारणकार्यमपि साकल्यम् । अथ पदार्थान्तरं सकलकारणेभ्यः साकल्यम् तदा यत् किञ्चित् पदार्थान्तरं तत् साकल्यं प्रसज्यत ३० इति यस्य कस्यचित् पदार्थान्तरस्य सद्भाचे अर्थोपलब्धिर्भवेदिति सर्वदा सर्वस्य सर्वज्ञताप्रसक्तिः। तन्न कारकसाकल्यं प्रमाणम् । तेन 'प्रमातृ-प्रमेययोरभावे साकल्याभावः' इत्यादि प्रतिक्षिप्तम् तत्सद्भावेऽपि भवदभिप्रायेण साकल्यानुपपत्तेः । यदपि 'मुख्यगौणभावस्य कारकसाकल्यभावाभावनिमित्तत्वात्' इत्यादि, तदपि व्योमकुसुमा: वतंसकभावाभावकृतदेवदत्तसौभाग्यासौभाग्यप्रख्यं द्रष्टव्यम् । एतेन 'सन्निपत्यजननं साधकतमत्वम् २५यद् व्याख्यातम् तदपि निरस्तम् तस्यापि साकल्यार्थत्वात् । यदपि 'साकल्यं हि तेषामेव धर्ममात्रम् नैकान्तेन वस्त्वन्तरम्' इति, तदपि अनेकान्तवादिमतानुप्रवेशं भवतः सूचयति अन्यथा साकल्यस्य सकलेभ्योऽमेदे धर्मिमात्रमिति ने साकल्यम् धर्ममात्र वा भवेदिति न धर्मिणः । एकान्तभेदे वं वस्त्वन्तरमेव तत् इति 'न वस्त्वन्तरम्' इत्यभिधेयशून्यं वचः वस्त्वन्तरपक्षे तु दोषाः प्रतिपादिती एव । यदपि 'प्रमातृप्रमेयजन्यत्वेऽपि सामग्र्या न करणत्वव्याहतिः' इति, तदपि न सङ्गतम् सामग्र्या . M १नच ख-ल. आ. हा० वि०। २ "पार्थिव-आप्य- २ "पार्थिव-आप्य-तैजस-वायवरूपम्"-वृ० ल. टि०। ३-कार्य- कारणम-वृ० विना। ४ अथ च क-आ० हा०वि०। ५ "अनुमानातू"-वृ० टि० । “अनुमानतः"-ल. टि. ६ पृ० ४७२ पं० १२॥ ७ पृ० ४७२ पं० १५ । ८ पृ० ४७२ पं० २०। ९नच सा-मा० हा० वि १०० पू० पं० २६॥ ११ पृ० ४५२ पं० २६॥

·ज्ञानमीमांसा। ४७९ स्तजन्यत्वेऽनवस्थाद्यनेकदोषापत्तेः प्रतिपादनात् । यदपि 'अव्यभिचारादिविशेषणविशिष्टार्थोपलब्धि- जनिका सामग्री प्रमाणम्' इत्युक्तम् तदप्यसङ्गतम् अव्यभिचारादेरुपलब्धिविशेषणस्य भवभिप्राये- णायोगात् यथा च तस्याऽयोगस्तथा प्रत्यक्षलक्षणे प्रदर्शयिष्यामः । सामग्री च तजनिका यथा न संभवति तथामिहितमेव साकल्यं विचारयद्भिः। यच्च 'अवोधखभावस्यापि प्रदीपादेः प्रमाणत्वं प्रति- पाद्यते, तदप्यसङ्गतमेवः अयोधखभावस्य तस्य प्रमितिक्रियायां साधकतमत्वायोगात् । यञ्च लोक-५ स्तेषां प्रामाण्यम् 'दीपेन मया दृष्टम्' 'चक्षुपाऽवगतम्' 'धूमेन प्रतिपन्नम्' इति व्यवहरति तदुपचारतः यथा 'ममायं पुरुषः चक्षुः' इति न तु मुख्यतः मुख्यतस्तु बोधस्यैव प्रसिर्ति प्रति तादात्म्यादव्यवहितं साधकतमत्वम् चक्षुरादेस्तु वोधव्यवधानाद् गौणम् । न च व्यपदेशमात्रात् पारमार्थिकवस्तुव्यवस्था उपचारतोऽपि नवलोदकं पादरोगः' इत्यादिव्यपदेशप्रवृत्तेः । न च प्रमाणस्य प्रमितिरूपता विरुद्धा रूपे विरोधासिद्धेः। न च प्रमाण-प्रमित्योरेकान्ततो भेद एवाभ्युपगम्यते, कथञ्चिद् वोधादर्थपरि-१० च्छित्तिविशेपस्य भेदात् प्राक्तनपर्यायनिरोधेन कथञ्चिदवस्थितस्यैव बोधस्यार्थपरिच्छित्तिविशेषरूपत- योत्पत्तेः अन्यथा कार्यकारणभावविरोधात् इत्यसकृत् प्रतिपादितत्वात् । एतेन 'लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् ।' प्रति यत् शास्त्रान्तरेषु योधावोधरूपस्य प्रमाणत्वाभिधानम् तदप्युपचारेण व्याख्येयमित्युक्तं भवति अन्यथा प्रमाणविरोधः प्रदर्शितन्यायेन । यदपि 'तत्कार्यभूता वा उदितविशेषणोपलब्धिस्तस्य १५ सामान्यलक्षणम्' इत्युक्तम् तदप्यसङ्गतम्। न हि यथोक्तविशेपणोपलब्धिः पराभ्युपगमेन संभवति । नापि पराभ्युपगतप्रमाणकार्यतयासौ सिद्धा येन खकारणं प्रमाणाभासेभ्यो व्यवच्छिन्द्यात् । तन्नाक्ष- पाद-कणभुगमतानुसारिपरिकल्पितमपि प्रमाणसामान्यलक्षणमुपपत्तिक्षमम् । तसात् प्रमाणं खार्थ- निीतिखभावं ज्ञानमित्येतदेव प्रमाणसामान्यलक्षणमनवद्यम् । [ नैयायिकादिसंमतं परसंविदितत्वपक्षमपास्य सिद्धान्तिना लक्षणैकदेशभूतस्य खनिर्णीति- २० खभावत्वस्य व्यवस्थापनम् ] ननु चात्रापि खग्रहणविधुरस्य ज्ञानस्य नैयायिकादिभिरभ्युपगमाद् बौद्धस्त्वर्थग्रहणविधुरस्येति खार्थनिर्णीतिखभावताऽसिद्धा। तथाहि नैयायिकाः प्रतिपादयन्ति-घटादिज्ञानं खग्राह्यं न भवति शानान्तरमाचं वा, शेयत्वाद् घटादिवत् । अत्र प्रयोगे हेतुःखरूपासिद्धः आश्रयासिद्धश्च धर्मिणो ज्ञानस्याप्रतिपत्तौ तदाश्रितज्ञेयत्वधर्मा-२५ प्रतिपत्तेः । न चाश्रयासिद्धस्य परैर्गमकत्वमभ्युपगम्यते अन्यथा सामान्यादिनिषेधे 'सामान्यस्यासिद्धौ परं प्रत्याश्रयासिद्धो हेतुः' इति दोषोद्भावनमयुक्तियुक्तं भवेत् । अथ घटादिज्ञानस्य प्रमाणतः प्रसिद्धे- नायं दोषः। ननु तत्प्रसिद्धिरध्यक्षतः, अनुमानतो वा प्रमाणान्तरस्यात्रानधिकारात् ? न तावद्ध्यक्षतः तस्येन्द्रियार्थसनिकर्षजत्वाभ्युपगमात् न च ज्ञानस्य चक्षुरादीन्द्रियेण सन्निकर्षः न च तद्व्यतिरिक्त- मिन्द्रियान्तरमस्ति । अथ मनोलक्षणमन्तःकरणमस्ति तस्य च ज्ञानेन संयुक्तसमवायः सन्निकर्ष इति ३० तत्प्रभवमध्यक्षं तत्र प्रवर्तत इति । तथाहि-आत्मना मनः संयुक्तम् आत्मनि च समवेतं ज्ञानमिति १ पृ० ४७१ पं० १८। २-मग्री त-वृ० । ३ पृ. ४७३ पं०३। ४ न्यायस्यास्योपयोगो महाभाष्ये इत्यं विहितः- "अन्तरेणापि निमित्तशब्द निमित्तार्थों गम्यते । तद्यथा-"दधित्रपुस प्रत्यक्षो ज्वरः" ज्वरनिमित्तमिति गम्यते । "नडुलोदकं पादरोगः" पादरोगनिमित्तमिति गम्यते । “आयुर्धतम्" आयुषो निमित्तमिति गम्यते"-१-१-५८ पृ. ४५८ लौकिकन्याया० भा० ३ पृ. ६६ तथा ६१ । ५ पृ० ४५९ पं० ३। ६ पृ० ४७२ पं० २८ । ७ ज्ञानस्य परसंविदितबनिराकरण-खसंविदितलस्थापनपरेयं चर्चा प्रमेयकमलमार्तण्डे भाष्यायमाणा बहुधा शब्दसाम्यं विभ्रती च क्रमोत्क्रमाभ्यां वर्तते-पृ० ३३ द्वि. पं० ६-पृ० ३८॥ प्र.पं०५ ८ प्रस्तुतप्रक्रियाप्रतिपादक षड्दर्शनसमुच्चयबृहट्टीकायां “यदुतम्" निर्दिश्य समुद्धृतं प्राच्य पद्यमित्यम्- "आत्मा सहति मनसा मन इन्द्रियेण खार्थेन चेन्द्रियमिति कम एष शीघ्रः । योगोऽयमेव मनसः किमगम्यमस्ति यसिन मनो बजाति तत्र गतोऽयमात्मा" ॥४० ५८ पं० १।

·- ४५६ द्वितीये काण्डे मनोज्ञानेन्द्रियार्थसन्निकपोत्पन्नतदेकार्थसमवेताध्यक्षमाद्यत्वाद् घटादिज्ञानस्य कथमाधोसिद्धत्वादि हेतोपः १ युक्तमेतत् यदि इन्द्रियं मनः सिद्धं भवेत् । अथानुमानात् तत्तिद्धिः। तथाहि-घटादिज्ञान- ज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्पजम् प्रत्यक्षत्वे सति ज्ञानत्वात् चक्षुरादिप्रभवरूपादिज्ञानवत् 'न, अस्य हेतो. प्रसिद्धविशेपणत्वात् न हि घटादिज्ञानज्ञानस्याध्यक्षेत्वं सिद्धम् इतरेतराश्रयत्वात् । तथाहि मनई- ५न्द्रियसिद्धावस्याध्यक्षत्वसिद्धिः तत्सिद्धौ च सविशेषणहेतुसिद्धर्सनइंन्द्रियसिद्धिरिति व्यक्तमितरेतरा- श्रयत्वम् । न च घटादिज्ञानाद् भिन्नमपरं ज्ञानं तंद्राहकमनुभूयत इति विशेष्यासिद्धश्च हेतुः। सुखादिसंवेदनेन व्यभिचारी च । तथाहि-तत्संवेदनमध्यक्षत्वे सति ज्ञानं न च तजन्यमिति व्यभिचारः । अथास्यापि पक्षीकरणाददोपा तथाहि-सुखादिसंवेदनमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजम् अध्यक्ष ज्ञानत्वात् चक्षुरादिप्रसवंरूपादिवेदनवत् सुखादिर्चा भिन्नज्ञानवेद्यः ज्ञेयत्वात् घटवत् । नन्वेव १० व्यभिचारविषयस्य पक्षीकरणे न कश्चिद्धतुर्व्यभिचारी स्यात् । तथाहि-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् घंटवत् इत्यत्राप्यात्मादेर्व्यभिचारविपयस्यं पक्षीकरणान्नं व्यभिचारः शक्य ह्यत्रापि वक्तुम् अनित्य आत्मादिः प्रमेयत्वात् घटवत् । न चात्र प्रत्यक्षवाधः अन्यत्रापि तस्य समानत्वात् न 'हिं सुखाद्य- विदितखरूपं पूर्व घटादिवदुत्पन्नं पुनरिन्द्रियलम्वन्धोपजातज्ञानान्तराद् वेद्यत इति लोकप्रतीतिः अपि तु प्रथममेव खप्रकाशरूपं तदुद्यमासादयदुपलभ्यते । आत्मनि क्रियाविरोध इति चेत्, न खरूपेण १५.पदार्थस्य विरोधाभावात् अन्यथा प्रदीपादेरप्यपरप्रकाशविकलस्वरूपप्रकाशविरोधः स्यात् । तस्य तत्वरूपं कुतः सिद्धमिति चेत् प्रदीपादौ कुतः१ तथादर्शनसितरत्रापि समानम् । न चैकस्य खभावोऽपरत्राप्यभ्युपगमाहः अन्यथा स्वपराप्रकाशखभावो घटगतः प्रदीपेऽप्यभ्युपगमेनीयो भवेत्। न च तवंगमात् पूर्वमप्रतीयमानमपि सुखाचभ्युपगन्तुं युक्तम् श्रवणसमयात् प्राक् पश्चाच्च शब्दस्य सत्ताभ्युपगमप्रसङ्गतो नित्यत्वापत्तेः । न चात्मनो ज्ञानाञ्च अर्थान्तरभूता एव सुखादयोऽनुग्रहादि २० विधायिनो भवेयुः इतरथा योगिनोऽपि ते तथा स्युः । न च तेषां तत्राऽसमवायानाय दोपः 'समचायस्य निषिद्धत्वात् । तन्न सुखादिग्रहणे मनइन्द्रियसिद्धिः अत एव च 'आत्मा मनसा युज्यते तत्र च समवेताः सुखादयः' इत्यादिप्रक्रियाऽनुपपनैव । न च निरंशयोरात्म-मनसोः संयोगः संभवी एकदेशेन तत्संयोगे सांशत्वप्रसक्तः सर्वात्मना संयोगे उभयोरेकत्वप्राप्तेः । यदि च यत्र मनः संयुक्त तत्रं समवेत ज्ञानं समुत्पादयति तदा सर्वात्मना व्यापितया समानदेशत्वेन मनसस्तैः संयुक्त २५त्वात् सर्वात्मसमवेतसुखादिपु तदेवैकं ज्ञानमुत्पादयतीति प्रतिप्राणि मिन्नमना परिकल्पनमनर्थक मासज्येत । न च यस्य सम्बन्धि यन्मनस्तत्समवेतसुखादिक्षाने तदेव हेतुरिति नाय दोषः प्रति : नियतात्मसम्बन्धित्वस्यैव तत्रालिद्धेः न हि तत्कार्यत्वेन तत्सम्बन्धिता, तस्यं नित्यत्वाभ्युपगमात तब चानाधेयाग्रहेयांतिशये लत्कार्यताऽयोगात् । नापि तत्संयोगात् तस्यापि तत्रैकदेशेन सर्वात्मना वाऽयोगात् योगेऽपि व्यापकत्वेन समानदेशिसर्वात्मभिर्युगपत्संयोगात् प्रतिनियतात्मसम्बन्धित्वा- ३० नुपपत्तेः । न च यदृष्टप्रेरितं तत् प्रवर्तते तत्सम्बन्धीति वक्तव्यम् अदृष्टत्यांचेतनत्वेन प्रतिनियंत- विपय(पये) तत्प्रेरकत्वायोगात् प्रेरकत्वे वा ईश्वरपरिकल्पनावैयर्थ्यप्रसकेन चेश्वरप्रेरित एवासी तत्प्रेरक इति न तत्परिकल्पनावैयर्थ्यम् अदृष्टप्रेरणामन्तरेणेश्वरस्य साक्षान्मन प्रेरकत्वोपपत्तेरहष्ट- परिकल्पनावैफल्यापत्तेः। न चेश्वरस्य सर्वसाधारणत्वाददृष्टविकलस्य मनःप्रेरकत्वे न ततस्तस्य प्रति- नियतात्मसम्बन्धितेति ,अदृष्टपरिकल्पना,, तस्याचेतनत्वेनेश्वरसहितस्यापि, प्रतिनियतमनःप्रवृत्तिः ३५हेतुत्वायोगात् अचेतनस्यापि चेतनसहितस्य प्रवर्तने मनसोऽचेतनस्यादृष्टविकलस्य चेतनसहितस्य -तोदापोऽयु-वृ० । २ घटज्ञा-लं. विना। ३ "इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यम्, वृ०,ल टि। ४सुखसं-वृ० १ ५ पृ०४७५ ५० ३१।६ तदैवै-वां वा० । -पयेमेतत प्रे-हा० ।-पयमेतत् प्रे-भी. मा० आ० वि० "नापि यद्दष्टप्रेरितं प्रवर्तते निवर्तते वा तत् तस्येति वाच्यम् अचेतनस्यादृष्टस्य अनिष्टदेशादिपरिहारेण श्टदेशादी तत्प्रेरणासंभवातुं अन्यथेश्वरकल्पनावैफल्यम्"-प्रमेयक पृ०:३६ द्वि० ५० ११-रितयेवासी ई० वा. वा० ।-रितायेवासौ आ० ।-रितायवासौ ल० हा० वि० ।-रित एवासो ल० सं० । ३. “आत्मा", लं. टि. । “न चेश्वरस्यादृष्टप्रेरणे व्यापारात् साफल्यं मनसँ एवासौ.. प्रेरकः, कल्प्यता, किं परंपरया:-प्रमेयक: पृ०.३७ प्र० पं० १॥ • वैयोपत्ता ल ..

·. - १०. ज्ञानमीमांसा ४७९ प्रवृत्तिर्भविष्यतीत्यदृष्टपरिकल्पनावैयर्थं पुनः प्रसज्यते । न च प्रतिनियमनिमित्तमदृष्टंकल्पना, तस्यापि खतम्प्रतिनियतत्वासिद्धः। येगात्मना यद् अदृष्टं निर्वर्तितं तत् तस्येति प्रतिनियमसिद्धिरिति, चेत्। ननु किमिदमात्मनोऽहनिर्वर्तकत्वम् ? . तदाधारभाव. इति चेत्, ननु समवायस्यैकत्वे. आत्मनां च व्यापकत्वेनैकदेशत्वे 'प्रतिनियत एवात्मा प्रतिनियताइयाधार'. इत्येतदेव' दुर्घटम् । समवाया- विशेपेऽपि. समवायिनोविशेपात् प्रतिनियमे समवायाभावप्रसक्तरित्यात्मसुखाद्योस्तत्संवेदनस्य५. कथञ्चित्तादात्म्यमभ्युपेयम् अन्यथा तदेकार्थसमवेतज्ञानग्रात्यत्वेन सुखादयो न सिद्धिमासादयेयुः। तन्नादृष्टमपि मनसा प्रतिनियमहेतुः।नच 'रोनात्मना यन्मनः प्रेर्यते तत् तत्सम्वन्धि' इति प्रतिनियमः अदृष्टचदात्मनोऽप्यचेतनत्वेन तत् प्रत्यप्रेरकत्वात् चेतनत्वेऽपि नानुपलब्धस्य प्रेरणमिति ने नियंत मनः सिद्ध्यतीत्येकलात् ततो युगपत्सर्वसुखादिसंवेदनप्रसक्तिरित्युक्तन्यायेन सुखादिसंवेदनस्येन्द्रि- यार्थसनिकर्पजन्यत्वाभावाद् हेतुरनेन व्यभिचारी। किञ्च, स्वसंविदितविज्ञानानभ्युपगमे 'सदसद्वर्गः कस्यचिदेकंज्ञानालम्बनः अनेकत्वात् पञ्चाङ्गु- लिर्वत्' इत्यत्र पक्षीकृतैकदेशेन व्यभिचारः तज्शानाऽन्यसदसद्वर्गयोरनेकत्वाविशेषेऽप्येकज्ञानालम्वन- त्वाभावात् एकशाखामभवत्वानुमानवत् । अथ सर्वज्ञज्ञानं स्वसंविदितगिति नानेकत्वानुमानस्य व्यभिचारस्तर्हि तज्ज्ञानवदन्यज्ञानस्यापि न स्वात्मनि क्रियाविरोध इति 'सर्व ज्ञान खसंविदितम् ज्ञान त्वात् सर्वज्ञशानवत्' इति तदृष्टान्तवलात् खसंविदितसकलशानसिद्धिः घटादिशानं ज्ञानान्तरग्राह्यम् १५ शेयत्वात् घटवत् इत्यत्रं च व्यभिचारः। अथ "युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम्" [न्यायद० १-१-१६] इति वचनाद् आत्मेन्द्रियवि- पयसन्निधानेऽपि यतो युगपज्शानानि नोपजायन्ते ततोऽवसीयते अस्ति तत्कारणं यतस्तथा तदनुत्प- त्तिरिति तत्कारणं मनः सिद्धम्। ननु तदनुत्पत्तिर्मन प्रतिवद्धा कुतः सिद्धा यतस्तस्यास्तदनुमीयेत.? अथात्मनः सर्वगतस्य सर्वार्थः सम्बन्धात् पञ्चभिश्चेन्द्रियैरात्मसम्वद्धैः खविषयलस्बन्धे एकदा२० किमिति युगपज्ज्ञानानि नोत्पद्यन्ते यद्यणु मनो नेन्द्रियैः सम्बन्धमनुभवेत् तत्सद्भावे तु यदैकेनेन्द्रि येणैकदा तत् सम्बध्यते न तदाऽपरेण तस्य सूक्ष्मत्वादिति सिद्धा युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिमनोनिमित्तेति, नन्वेवं तस्यात्मसंयोगसमये श्रोत्रसंशकेन नमसापि संयोगात् संयुक्तसमवायाविशेषात् सुखादिवत् शब्दोपलब्धिरपि तदैव स्यात् निमित्तस्य समानत्वेऽपि युगपज्ज्ञानानुत्पत्तावपरं निमित्तान्तरमभ्युप- गन्तव्यमिति नातो मनासिद्धिः । न च कर्णशकुल्यवच्छिन्नाकाशदेशस्य श्रोत्रत्वात् तेन च तदैव२५ मनसः सम्बन्धाभावाचायं दोपः निरंशस्या नभसा प्रदेशाभावात् । न च संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वं तस्य प्रदेशव्यपदेशनिसित्तम् उपचरितस्य व्यपदेशमात्रनिबन्धनस्यार्थक्रियायामुपयोगाभावात्ज ह्युप: चरिताग्नित्वो माणवकः पाकनिर्वर्तनसमर्थों दृष्टः। न च कर्णशष्कुल्यवच्छिन्ननभोभागस्य तथाविध- स्यापि शब्दोपलब्धिहेतुत्वमुपलभ्यत एवेति वाच्यम् तदुपलब्धेरन्यनिमित्त्वात् ।। किञ्च, चक्षुराद्य- न्यतमेन्द्रियसम्बन्धाद् रूपादिज्ञानोत्पत्तिकाले मनसः सम्बद्धसम्बन्धात् मानसज्ञानं किं न भवेत् ? न ३० च'तथाविधादृष्टाऽभावात् इत्युत्तरम् अदृष्टनिमित्तयुगपज्ज्ञानानुत्पत्तिप्रसक्तितो मनसोऽनिमित्तता- भावात् अश्वविकल्पसमये गोदर्शनानुभवाद् युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिश्चासिद्धा कथं मनोऽनुमापिका? न चाश्वविकल्प-गोदर्शनयोर्युगपदनुभवेऽपि क्रमोत्पत्तिकल्पना अध्यक्षविरोधात् । न चोत्पलपत्रशतव्य- तिभेदवदाशुवृत्तेः क्रमेऽपि योगपद्यानुभवाभिमानः अध्यक्षसिद्धस्य दृष्टान्तमात्रेणान्यथाकर्तुमशक्तेः अन्यथा शुक्लशङ्खादौ पीतविभ्रमदर्शनात् वर्णेऽपि तद्धान्तिर्भवेत् ।मूर्तस्य सूच्यग्रस्यौत्तराधर्यव्यवस्थि-३५ ? - १-एपरिक बृ० ल। २ "अदृष्टस्य"-वृ० ल० टि०। ३-यतहे-वृ० ल. चा० वा. भां० मां० विना । ४-यतमनः वृ० ल० वा वा० भा० मो० विना। ५-जत्वा-वृ० । ६ “यथा सदसद्वर्गः कस्यचिदेकज्ञानालम्ब- नमनेकखात् पञ्चाङ्गुलवत्" । सद्-"द्रव्यगुणादि" । असद्-"प्रागभावादि" -प्रमेयक० पृ० १०५ प्र० पं टि०१९-२०१७."पनान्येतानि फलानि एकशाखाप्रभवत्वात् उपयुक्तफलवत्"-प्रमेयेक पृ० १०३ प्रपं०१५॥ ८ सर्वज्ञा-वा या.' आ० हा०वि० ।' ९-त्र व्य-वृ० । १० "युगपदनुत्पत्तः–० ल.टि। ११"मनः' बृ० ल.टि.। । १२-मीयते वा०' ना० । १३ "मनः"-वृ० ल. टि। १४-शस्य व्य-ल०।-शनिमि- वृ०। १५ संवंद्धसं-वा० वा. आ. हा०वि०।।

·४७८ द्वितीये काण्डे- तमुत्पलपत्रशतं युगपद् व्याप्तुमशक्तेः । क्रममेदेऽप्याशुवृत्तेस्तत्र पदिशानस्य कथमाथयासिद्धत्वादि- नस्तु क्षयोपशमसव्यपेक्षस्य युगपत् खपरप्रकाशनखभावस्य स्खया. सिद्धिः। तथाहि-घटादिज्ञान- खविषयग्रहणे न कश्चिद् विरोध इति किं न युगपद् ज्ञानोत्पत्तिः ? न च मानवत्, नः अस्य हेतो- न्द्रियाणि तूत्पलपत्रवत् परस्परपरिहारस्थितखरूपाणि न युगपद् व्यानु समान ५त्पत्तिः तथाभूतस्य तस्यैवासिद्धेः। तथाहि-सिद्धे तद्विभ्रमे मनःसिद्धिः तत्सिद्धौ च युगपक्षानोत्प- त्तिविभ्रमसिद्धिरितीतरेतराश्रयत्वान्न मनासिद्धिः। ननु "जुगवं दो णत्थि उवोगो" [आवश्यकनि० गा० ९७९] इति वचनात् भवतोऽपि युग- पज्ज्ञानानुत्पत्तिः सिद्धैव, न मानसविकल्पद्वययोगपद्यनिषेधपरत्वादस्य नेन्द्रिय-मनोविज्ञानयोयोग- पद्यनिषेधः । न च 'विवादास्पदीभूतानि शानानि क्रमभावीनि ज्ञानत्वात् मानसविकल्पद्वयवत् १० इत्यतोऽनुमानात् तद्विभ्रमसिद्धिः अस्य प्रत्यक्षवाधितकर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वेन कालात्ययापदिए- त्वात् । न चैतदनुमानवाधितत्वात् युगपत्प्रतिपत्यनुभवः प्रत्यक्षमेव न भवति 'अश्रावणः शब्दः सत्त्वात् घटवत्' इत्यनुमानवाधितत्वात् श्रावणशब्दज्ञानस्याप्यप्रत्यक्षताप्रसक्तः । न च सौगतमत- मेतत् न जैनमतमिति वक्तव्यम् “सहभाविनो गुणाः क्रमभाविनः पर्यायोग ] इति जैनैरभिधानात् । तथा च सहभावित्वं गुणानां प्रतिपादयता दृष्टान्तार्थमुक्तम्- १५. "सुखमालादनाकारं विज्ञानं मेयवोधनम् । शक्तिः क्रियानुमेया स्यात् यूनः कान्तासमागमे ।" [ तदेवं मनसोऽसिद्धेन घटादिज्ञानं तेन सन्निकृष्टमिति कुतस्तत्राध्यक्षज्ञानोत्पत्तिः? इति यतस्तत- स्तत् प्रतीयेत न चान्यत् तदुत्पत्तौ पराभ्युपगमेन निमित्तमस्ति सद्भावे वेन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नत्वा- दिना तदाहिणोऽध्यक्षता विरुध्येत । अथ ज्ञानान्तरस्यानध्यक्षत्वेऽपि घटज्ञानग्राहकता भविष्यतीति २०न धर्म्यसिद्धराश्रयासिद्धो हेतुर्भविष्यति घटज्ञानस्य ततः सिद्धेः, असदेतत् खयमसिद्धेन ज्ञानेन गृहीतस्याप्यगृहीतरूपत्वात् अन्यथा सर्वज्ञज्ञानगृहीतस्य रथ्यापुरुषज्ञानगृहीतत्वं भवेदिति तस्यापि सर्वज्ञताप्रसक्तिः । न च खज्ञानगृहीतं तद्गृहीतमिति नायं दोषः खसंविदितज्ञानाभावे 'वज्ञानम् इत्यस्यैवासिद्धेः । खस्मिन् समवेतं खज्ञानमभिधीयते इति नायं दोप इति चेत्, न तस्याभावात् भावेऽप्यविशिष्टत्वाच्च । न च खोत्पादितं 'खम् इति वक्तव्यम् तदुत्पादस्य परदर्शने तदाधेयत्वेन ध १-तिन ल०। २ एवं च 'तवापि जुगवं दो पत्थि उवओगा' इति वचनव्याघात इति वाच्यम्। उक्तवचनस्य समानसविकल्पद्वययोगपद्यनिषेधपरलात इन्द्रिय-मनोज्ञानयोरेकदाप्युपपत्तेः इति सम्मतिटीकाकारः"-शास्त्रवा० स्यादा. दक. पृ० १५५ प्र० पं० ६-८॥ "नाणम्मि दसणम्मि अ इत्तो एगयरयम्मि उवउत्ता । सव्वस्स केवलिस्सा जुगवं दो नत्यि उवओगा"||- आवश्यकनि० नवकारनि० गा० ९३ पृ० १७५ । आवश्यक० हारि० पृ० ४४६ गा० ९७९ । विशेषावश्यकभाष्ये एषैव गाथा (३०९६ पृ० १२००) “एतदिहैव व्यकं पुरस्ताद् वक्ष्यति । ततोऽस्यां गाथायां भद्रवाहुखामिमिळतेऽपि युगपदुपयोगे निषिद्धे तद्योगपद्याभिमानोऽद्यापि न त्यज्यते इति भावः" इति व्याख्याता । नन्दिसूत्रटीकायां तु "एतदेव सूत्रेण दर्शयति" इत्यवतरणिकां कृतोद्धतैषा गाथा-पृ० १३८ प्र० पं० १३-द्वि० पं० १ । अधिकारिमेदेन ज्ञान-दर्शन- योयोरुपयोगयोर्योगपद्याऽयोगपद्यप्रतिपादिका वृहद्व्यसंग्रहेऽपि गाथा वर्तते । सा चेयम्- "दसणपुव्वं गाणं छदमत्याणं ण दोण्णि उवउग्गा । जुगवं जम्हा केवलिणाहे जुगवं तु ते दो वि" ॥४४॥-पृ० १६९ । ३ भगवतो-वृ० ल० वा. वा० विना । ४ न समान-आ० हा० वि०। ५ "सहभुवो गुणाः"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ९६ पं० १३ । “गुणः सहभावी धर्मःxxx पर्यायस्तु क्रमभावी" xxx प्रमाणनयत० ५,५-८ रत्नाकरा० ५, पृ०८२। ६ अष्टस० पृ० ७८ पं० १४ । “कथमन्यथा न्यायविनिश्चये "सहभुवो गुणाः" इत्यस्य- "सुखमाहादनाकारं विज्ञानं मेयवोधकम् । शक्तिः क्रियानुमेया स्याद् यूनः कान्तासमागमे" ॥ इति निदर्शनं त्या"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ९६ पं० १३-१४ ।

·४७९ ज्ञानमीमांसा प्रसिद्धत्वात् समवायाभावे च तस्याप्यसिद्धत्वान्नित्यस्य चेश्वरज्ञानस्येश्वरज्ञानत्वासिद्धः । न च खसंविदितज्ञानवादेऽपि खसंविदितत्वाविशेषाद् देवदत्तज्ञानं यशदत्तज्ञानं प्रसज्येत यज्ञदत्तज्ञानस्य देवदत्तासंविदितत्वात् स्वज्ञानस्य कथञ्चित् स्वात्मना तादात्म्यात् तस्यैव तद्रूपतया परिणतेरिति प्रसाधितत्वात् । ज्ञानान्तरेण तस्य संवेदनात् नागृहीतत्वमिति चेत्, न तस्यापि ज्ञानान्तरेण ग्रहणेऽनवस्थाप्रसक्तः अग्रहणेऽगृहीतवेदनेन गृहीतस्य द्वितीयज्ञानस्यागृहीतरूपत्वान्न तेन 'प्रथम-५ ग्रहणमिति तदवस्था धैर्यसिद्धिः तेन घटादिक्षानस्य धर्मिणः द्वितीयेन तस्यापि तृतीयेन ग्रहणादर्थ- सिद्ध परमानकल्पनमिति नानवस्था' इति यदुक्तम् तदप्यसङ्गतम्। तृतीयादेानस्याग्रहणे प्रथम- स्याप्यसिद्धरुक्तन्यायात् यदि पुनस्तृतीयज्ञानेन स्वयमसिद्धनापि द्वितीयं गृह्यते द्वितीयेन तथाभूतेनैव प्रथमम् तेनापि तथाभूतेनैवार्थों ग्रहीष्यत इति द्वितीयज्ञानपरिकल्पनमपि व्यर्थमासज्येत । न च 'विदितोऽर्थः इति ज्ञानविशेषणस्यार्थस्य प्रतिपत्तेः "अगृहीतविशेषणा च विशेष्ये बुद्धिोंपजायते"१० ] इति विशेषणवाहिज्ञानं द्वितीयं परिकल्प्यते । न च विशेषणस्याप्यपरविशेषण- विशिष्टता प्रतीयते येन तृतीयादिज्ञानपरिकल्पना युक्तिसङ्गता भवेदिति वक्तव्यम् विशेषणस्यैव तृतीयादिशानपरिकल्पनामन्तरेण ग्रहणासंभवादित्युक्तेः स्वसंविदितज्ञानाभ्युपगम एव ज्ञानविशेषण- विशिष्टार्थप्रतिपत्तिः संभविनी अन्यथा तदयोगादनवस्थाऽनिवृत्तेः । न च विषयान्तरसञ्चारा- दनवस्थानिवृत्तिः यतो धर्मिज्ञानविषयात् साधनादि विषयान्तरम् तत्र- ज्ञानस्योत्पत्तिर्विषयान्तरस-१५ चारः न चापरापरज्ञानग्राहिशानसन्तत्युत्पत्ताववश्यंभाविवाह्यसाधनादिविषयसनिधानम् . येन तन शानस्य :सञ्चारो भवेत् सन्निधानेऽपि "अन्तरङ्ग-बहिरङ्गयोरन्तरङ्गस्यैव वलीयस्त्वातं" नान्तरङ्गविषयपरिहारेण वाहविषये शानोत्पत्तिर्भवेदिति कुतोऽनवस्था- निवृत्तिः? न चादृष्टवशादनवस्थानिवृत्तिः स्वसंविदितज्ञानाभ्युपगमेनाप्यनवस्थानिवृत्तेः संभवाद् अन्यथा कार्येऽनुपपद्यमानेऽहटपरिकल्पनाया उपपत्तेः खसंवेदनेऽपि चादृष्टस्य शक्तिप्रक्षाभावात् ।२० एतेन 'ईश्वरादेरनवस्थानिवृत्तिः' इति प्रतिविहितम् तस्यादृष्टकल्पनत्वात् प्रतिषिद्धत्वाँच्च । न च शक्ति- प्रक्षयाच्चतुर्थशानादेरनुत्पत्तेरनवस्थानिवृत्तिः धर्मिग्रहणस्यैवमभावापत्तेः । किञ्च, शक्तिर्यद्यात्मनोऽ- व्यतिरिक्ता तदा तत्क्षये आत्मनोऽपि क्षयापत्तिः व्यतिरिक्ता चेत् तत एव ज्ञानोत्पत्तेरनर्थक आत्मा भवेत् । न च सा तस्य' इति नात्मानर्थक्यम् समवायाभावे 'तस्य सा' इत्यसिद्धेः। किञ्च, यदि शक्ति- प्रक्षयादनवस्थानिवृत्तिः वाह्यविषयमपि शानं न भवेत् शक्तिप्रक्षयादेव । न च. चतुर्थादिज्ञानजनन-२५ शक्तरेव प्रक्षयो न.वाहविषयशानशक्तेः युगपदनेकशक्यभावात् भावे वा युगपदनेकज्ञानोत्पत्ति- प्रसक्तिः सहकार्यपेक्षापि नित्यस्यासंभविनीति प्रतिपादितम् । क्रमेण शक्तिभावे कुतः स इति वक्तव्यम् ? आत्मन इति चेत्, न, अपरशक्तिविकलात् ततः तदभावात् अपरशक्तिपरिकल्पने तद्भा- वेऽप्यपरशक्तिपरिकल्पनमित्यनवस्था । तदेवं खसंविदितविज्ञानांनभ्युपगमे कथञ्चिद् घटादि- ज्ञानस्यासिद्धराश्रयासिद्धः 'शेयत्वात्' इति हेतुः स्वरूपासिद्धश्चेति व्यवस्थितमेतत् खनिर्णीति-३० खभावं ज्ञानमिति। - ? १-सिद्धिः । वा० धा० । "खोत्पायलायोगेन"-० टि० । "खोत्सायलायोगा"-ल. टि० ।। २ धर्मासि-वा० वा० । धर्मसि-आ०। ३-मपि सि-ल। ४ "न हि अप्रतीते विशेषणे विशिष्ट केचन प्रत्येतुमर्हन्तीति"-मीमां० १-३-३३ पृ०५६ पं० २१ । सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ११३ पं० ८ । "नाऽगृहीते विशेषणे विशिष्टवुद्धिरदेति"-लौकिकन्याया० भा० ३ पृ० ७७ । अस्य न्यायस्य क कोपयोगः, तस्य व पाठमेदमिनानि कानिचि, रूपान्तराणि इत्यादि सर्व लौकिकन्यायाजलौ तत्रैव विशेषेण निरूपितम् । ५ "अन्तरग-बहिरम्योरन्तरबलवत् इति न्यायात्"-ब्रह्मसू० शाहरभा० आनन्दगि० टी० २-१-४ पृ० ४३२ पं० १५ । हैम० बृ० ० ७-४-१२२ । लौकिकन्याया० भा० ३.पृ० १०। . ६-यादेते-ल। पृ० १०३ पं०६। पृ० '४७४ पं० १३। 5-नानाभ्यु-वृ० ।-नाभ्यु-ल० वा. ना० आ० हा० वि०।१० पृ० ४७५ पं० २४ ।

·1 द्वितीये कोण्हे. ४८० [विज्ञान-शून्यतावादीयमर्थस्खासत्त्वपक्षं निरस्य तस्यं च पारमार्थिकत्वं प्रतिष्ठाप्य लक्ष- णेऽर्थनिर्णीतिखभावत्वस्योपपादनम् ] अत्राह सौगतः भवतुःखसंविदितं ज्ञानम् अर्थग्नहणखभावं तु तन युक्त अर्थस्यैवाभावात्। तथाहि यद् अवभासते तद् शानम् यथा सुख़ादिः अवभासते च नीलादिकमिति स्वभावहेतुः। इन्वत्र कि स्वतोऽवभासों हेतुः, उतं परतः, आहोखिवमासमात्रमिति विकल्पाः । तत्र यद्याद्या पक्षः स.न युक्तः परं प्रति तस्यासिद्धत्वात् 'नीलमहं वेमि इत्यहमहमिकया नीलाद विभि- नखरूपतया प्रतीयमानेनं ज्ञानेन नीलादेग्रहणाभ्युपगमान. परानपेक्षनीलाधवभासः परस्यं सिद्धः । यदि तु परनिरपेक्षों नीलाद्यवभासः परस्य सिद्धो भवेत् किमतो हेतोरपरं साध्यमिति वक्तव्यम् ? शानरूपतेति वेत्। ननु सा यदि प्रकाशता तदा हेतुसिद्धौ सिद्धैव न साध्या । अथ सान सिद्धा १० कथं हेतो सिद्धिः? अथ भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वात् खतोऽवभासनं नीलादिप्वभ्युपगच्छन्नपि शानरू पता: नेच्छेदिति साध्यते तहि भ्रान्तेरेव भावधर्ममिच्छन्नपि कश्चिद् भावं नेच्छेदिति, "नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति" ] इत्यत्र कथमुक्तम्-"को हि भावधर्म हेतुमिच्छन् भावं नेच्छेत्" .] इति । अथापि स्यात् यदि भिन्नेन ज्ञानेन नीलादेर्ग्रहणमुपपत्तिमद् भवेत् तदा हेतुरसिद्धः स्यात् न चैवम् । तथाहि-न भितकालस्यार्थस्य तेन ग्रहणं संभवति नापि समानकालस्य, ३५ तथा न निर्व्यापारेण, नापि भिन्नाभिन्नव्यापारवंता, तथा, न परोक्षण, नापि स्वसंविद्रूपं विभ्रता, नादि शानान्तरवेद्येनेति प्रतिपादितं सौगतैरिति न खतोऽवभासलक्षणो हेतुरसिधः असदेतत् एवमभ्यु- पगच्छतः सौगतस्यानुमानोच्छेदप्रसक्तेः । तथाहि यद् अवभासते तद् ज्ञानम् सुखादिवत् तथा च नीलादिकम्' इत्यनुमानमेतत् तच्च त्रिरूपलिङ्गप्रभवम् "त्रिरूपाल्लिङ्गादर्थर" [... इति वचनात् लिङ्गं चानुमानाद् भिन्न भिन्नसमयं च यदि तस्य जनकं तर्हि समस्तानुमानजनक तदेव २० स्यादिति अनुमानभेदकल्पनांवैयर्थ्यम् । अथ भिन्नकालमपि लिङ्गं..किञ्चिदेव कस्यचित् कारणमिति नायं दोषस्तर्हि ज्ञानमपि तथाविधं किञ्चिदेव कस्यचिद् ग्राहकम् अर्थों वा तथाविधः कश्चिदेव कस्य- चिद् ग्राह्य, इति नातिप्रसक्तिः । अथ भिन्नकालेऽतीतानुत्पन्नेऽर्थे ग्रहणप्रवृत्तं ज्ञानं निर्विषय भवेत तहि लिङ्गाद् विनष्टानुत्पन्नादुपजायमानमनुमानं निर्हेतुकं किं न भवेत् ? अथ खकाले विद्यमान स्वरू पेण तजनकमिति नायं दोपस्तहि प्राथमपि वकालेऽपि विद्यमानमिति तथा तस्य तंद्राहकन निर्वि २५पयं भवेत् । अथ न भिन्नकालं लिङ्गमनुमानस्य कारणं किन्तु समकालम्, न समकालस्य जनकत्व: विरोधात् अविरोधे वा अनुमानमपि लिङ्गस्य जनकं भवेत् तथा चान्योन्याश्रयदोष इति नैकस्यापि १-दितज्ञा-वृ० विना। २ "तथा च यदुक्तं प्रज्ञांकरेण यदवभासते तज् ज्ञानम् यथा सुखादि अवभासते च नीलादिकम् जडस्य प्रतिभासायोगात्"-सिद्धिवि दी० लि. पृ. १३६ पं० १२-१३ । अयं चर्चाविधिस्तावदर्थशः १३६ शब्दशश्च प्रमेयकमलमार्तण्डे वर्तते-पृ० २२ प्र०. पं० ४ । ३ "नासिद्धर्भाव-xxx।'धर्मो विरुद्धी भावश्च सा* *.x?''- -तत्त्वसं० पजि. पृ० ४१२:५०:२७. "असिद्धो भावधर्मश्चेद् व्यभि-४ ४ ४ । विरुद्धो धर्मोऽभावस्य स सत्तां. साधयेत् कथम्" : -अष्टस० पृ० ५८५०८ "नासिद्ध भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुद्धो भावस्य सा: सत्ता साध्यते कथम् ॥ न्यायमज: 'आ० २ ०. १२८ पं० ५ । प्रमाणमी०.१-२-१७. पृ०. ६८.५१ २० । जैनतर्कपरिक्ष द्वि० पं०.४ यशो। ४ एतादृशी वाचोयुक्तिः अष्टसहख्याम प्रमेयकमलमार्तण्डे च यथाक्रममित्यं दृश्यते -"को हि नाम सर्वज्ञभावधर्म हेतुमिच्छन्.सर्वज्ञमेव नेच्छेत"-४०,५८ १६ | "को हि नाम खप्रतिभासं तत्रेच्छन् ज्ञानती नेच्छेत्:--पृ०२२ प्र० पं० । ५. 'पृ० १०.४, 'त्रिरूपलिङ्गप्रभव, त्रिरूपाल्लिङ्गादर्थडर इत्येवमङ्कितः पाठः ७ 'लिङ्ग चानुमानाद् भिन्न भिन्न समय च । यदि तस्य जनक तर्हि इत्येवमङ्कितः पाठः । ८ "ज्ञानमू-वृ० टि। । 1 म. . ।

·शानमीमांसा ४८१ सद्भावः । अथानुमानभेव जन्यम् तत्रैव जन्यताप्रतीतेः न लिङ्गम् तद्विपर्ययात्, न; अनुमानव्यतिरे- केण ग्राह्यतावजन्यताया अप्रतीतेः । न च तत्स्वरूपमेव जन्यता लिङ्गेऽपि खरूपसद्भावेन जन्यताप्र- सक्तेः तथा च परस्परजन्यतायां पुनरपि स एवेतरेतराश्रयलक्षणो दोपः । अथ खरूपाविशेपेऽपि लिङ्गानुमानयोरनुमान एव जन्यता लिङ्गापेक्षा न पुनर्लिङ्गे तदपेक्षा सेति तर्हि नील-तत्संबेदनयो- स्तदविशेपेऽपि तत एव नीलस्यैव तत्संवेदनापेक्षा पाहता न तु तत्संवेदनस्य नीलापेक्षा लेति५ समानमुत्पश्यामः । न च लिगमनुमानोत्पत्तिकरणादुत्पादकम् यतो यधुत्पत्तिरनुमानादनान्तरभूता क्रियते तदानुमानमेव लिङ्गेन कृतं भवेत् तथा च तल्लिङ्गमेव प्रसक्तम् लिङ्गजन्यत्वादुत्तरलिङ्गक्षणवत्। न चानुमानोपादानजन्यत्वात् तदनुमानमेव, यतस्तदप्यनुमानोपादानकारणं कुतो जायते? इति पर्यनुयोगे 'अपरलिजात्' इत्युत्तरमभिधानीयम् तत्र च तस्य लिङ्गजन्यत्वाल्लिङ्गतापत्तिरिति पर्यनुयोगे पुनरपि अनुमानोपादानत्वादनुमानत्वमित्युत्तरपर्यनुयोगानवस्थाप्रसक्तिः स्यात् । अथ तथाप्रतीते-१० लिङ्गजन्यत्वाविशेपेऽपि किञ्चिल्लिङ्गम् अपरमनुमानं तर्हि शानजन्यत्वाविशेपेऽपि किञ्चिज्ज्ञानम् अपरोऽर्थ इति किं न स्यात् ? ततश्च 'नीलादि ज्ञानं ज्ञानकार्यत्वात् उत्तरज्ञानवत्' इत्ययुक्ततया व्यवस्थितम् । यदपि 'यया प्रत्यासत्त्या स्वरूपं विपीकरोति ज्ञानं तयैव चेद्' अर्थम् तयोरैक्य- प्रसक्ति न होकखभाचवेद्यमने युक्तम् अन्यथैकमेव न किञ्चिद् भवेत् अथान्यथा, खभावदयापत्ति- निस्य भवेत् तदपि च स्वभावद्वयं यद्यपरेण स्वभावद्वयेनाधिगच्छति तदाऽपरापरवभावद्वया-१५ पेक्षणादनवस्था अन्यथा खार्थयोरपि तदपेक्षा न स्यात् खसंवेदनलक्षणत्वाच्च ज्ञानस्य नासंविदितं रूपं युक्तम्' इत्युक्तम्, तदपि निरस्तम्। लिङ्गस्य समानक्षणानुमानकरणेप्यस्य ससानत्वात् । तथाहि- लिङ्गं यया प्रत्यासत्या खोपादेयक्षणान्तरं जनयति तयैव चेदनुमानम् तयोरैक्यमिति लिङ्गानु- भानयोरन्यतरदेव भवेत् । न च लिङ्गाभावेऽनुमानम् तदभावे वा लिङ्गमित्यन्यतरस्याप्यभावः । न च लिङ्ग सजातीयक्षणं नोपजनयति अनुमानसमये नीलाद्यवभासाभावप्रसक्तेः । अथान्यया खोपादेय-२० क्षणम् अपरया चानुमानं तर्हि लिङ्गस्यैकस्य रूपद्धयमायातम् तत्र चावभासनं लिङ्गम् तच्च ज्ञानमेव । नच ज्ञानस्याविदितं रूपं संभवति विरोधात् तद्वेदनं चापरेण तव्येनेति सैवात्राप्यनवस्था । अपि च, येन खभावेनैकां शक्तिमात्मनि विभर्ति लिङ्गं तेनैव चेदपराम् तयोरैक्यम् अन्येन चेत् खभाव- इयम् तत्रापि चापरं स्वभावद्वयं प्राक्तनन्यायेनेत्यपराऽनवस्था । अथ तत्करणकखभावत्वाल्लिङ्गं भिन्नखभावं कार्यद्वयं निर्वर्तयेत् तर्हि मानमपि परस्परविविक्तरूपयोः स्वार्थयोरेकं सद् ग्राहकमस्तु२५ तगृहणैकखभावत्वात् ततो यदि लिङ्गेनानुमानस्योत्पत्तिरनर्थान्तरभूता क्रियते तर्हि ज्ञानेनार्थस्या- नर्थान्तरभूता गृहीतिः क्रियत इति समानो न्यायः । अथार्थान्तरभूतोत्पत्तिर्लिङ्गेनानुमानस्य क्रियते तर्हि नानुमानसद्भावः सद्भावेऽपि 'लिङ्गम्' 'उत्पत्तिः' 'अनुमानम्' इति परस्परासंसक्कत्रितयस्य प्रतिभासात् "भ्रान्तिरपि सम्वन्धतः प्रमा"। ] इति न युक्तमभिधानम् । अथ तयाप्युत्पत्त्या अपरार्थान्तरभूतोत्पत्तिर्विधीयते तर्हि तयापि तथाविधापरोत्पत्तिर्विधीयत इत्यनव-३० स्थानानानुमानसद्भावः । किञ्च, लिङ्गेनोत्पत्तिः खसमया भिन्नसमया वा विधीयेत? भिन्नसमयाँ चेद् अर्थग्रहणवत्प्रसक्तिः । समानसमया चेत् सव्येतरगोविपाणवदन्योन्यमुपकार्योपकारकभावाभावान जन्यजनकभावः तद्भावे वा तदुत्पत्तिर्जन्यता लिङ्गस्य प्रसज्येत ततश्च लिङ्गमुत्पत्तिर्भवेत् तत्कार्यत्वात् उत्तरोत्पत्तिवत् । न च लिङ्गेनोत्पत्तिर्विधीयते न तया लिङ्गं तस्यामेव कार्यताप्रतीतेरिति वक्तव्यम् तन्यतिरेकेण कार्यताऽप्रतीतेः प्रतीतौ वा 'लिङ्गम्' 'कार्यता' 'उत्पत्तिः' इति त्रितयं परस्परासम्बद्धं ३५ भवेत् । न च तत्वरूपमेव कार्यता लिङ्गस्यापि ततस्तद्भावापत्तेः । अथ तदविशेपेऽपि प्रतिनियतः कार्यकारणभाव उत्पत्ति-लिङ्गयोस्तर्हि ज्ञानार्थयोः वरूपाविशेषेऽपि नियतो ग्राह्यग्राहकभावः किं न स्यात् । एवमन्यदपि ग्राह्यग्राहकभावपक्षोदितदूपणं लिङ्गानुमानयोर्जन्यजनकभावाभ्युपगमे १ "अनुमान"-वृ० ल० टि० । २-नकार-वृ० । ३ "न चेति योगः"-ल.टि.। ४-ण तद्धये- पृ० ल०।-ण द्वये-वा० वा०। ५ "भ्रान्तिरपि संवन्धतः प्रमेति चेत्"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ. ६८ पं०८ । "अतमिस्तहो भ्रान्तिरपि संधानतः प्रमा"-पड्द० स० वृ० वृ० पृ. ४१६० १६। ६-था वे तदर्थ-ल.। अ-दितंदू-०। ६२ स० ·द्वितीये काण्डे- समानतया योज्यम् । अथ सकलानुमानोच्छेदकत्वान्नायं विचारोऽत्र युक्तस्तहि ज्ञानार्थयोरपि न विधेयः तत्राप्यस्य विचारस्य सकलव्यवहारोच्छेदकत्वात् । न च परमार्थतो लिङ्गमनुमान- कारणं नेष्यत एव व्यवहारिजनमतानुरोधेन तस्याङ्गीकरणादिति वक्तव्यम् तेनैव 'अहम्'इति भिन्नावभासिना ज्ञानेन नीलादेर्भिन्नस्य ग्रहणसिद्धेः खतोऽवभासनलक्षणस्य हेतोरसिद्धत्व- ५प्रसक्तेः । न च कचिद् व्यवहाराश्रयणं कचिनेति युक्तम् न्यायस्य समानत्वात् । अथ लिङ्ग- मनुमानकारणं नेष्यत एव ग्राह्यग्राहकभाववत् कार्यकारणभावस्यापि निषेधात् । कथमनुमानम् ? खसाध्याविनाभावितंद्रहणात् तदपि तद्योग्यतया; नन्वनुमानं खविपयतया विपयीकरोति ने ज्ञानान्तरमिति कुतोऽयं विभागः? न चानुमानं न किञ्चिद् विषयीकरोति तस्याप्रमाणत्वप्रसक्तः । न च समारोपव्यवच्छेदकरणात् तत् प्रमाणम् समानासमानसमयसमारोपव्यवच्छेदविधानेऽर्थ- १० ग्रहणवदोषप्रसक्तेः । तथाहि-भिन्नसमयसमारोपव्यवच्छेदविधाने एकरमादेवानुमानात् सकलसमा- रोपविच्छेदोदयात् सकलं जगद् असमारोपमिति समारोपान्तरसमुच्छेदार्थमनुमानान्तरान्वेपण- मनर्थकमासज्येत । अथ भिन्नसमयोऽप्यसौ कश्चिदेव केनचित् तेन समुच्छिद्यते; ननु भिन्न- कालोऽर्थोऽपि कश्चिदेव केनचित् संवेदनेन विपरीक्रियते न सर्वः सर्वेणेति समानम् । यथा च स्वरूपं समारोपस्य व्यवच्छिद्यते तथा अर्थस्य तदेव विषयीक्रियत इत्यपि समानम् । न च समारोप- १५व्यवच्छेदोऽनुमानेन सौगतमते विधातुं शक्यः तद्व्यवच्छेदस्य विनाशरूपत्वात् तस्य च निर्हेतुकत्वा- भ्युपगमात् । न च प्रवृत्तसमारोपस्य खत एव निवृत्ते विनस्तु तेन व्यवच्छेदः क्रियत इति वक्त- व्यम् यतस्तस्यापि सतो व्यवच्छेदो भूतवन्न तेन विधातुं शक्यः असतोऽपि खरविपाणवन्नासौ शक्यक्रियः। अथ भाविनोऽपि समारोपस्य न तेन व्यवच्छेदो विधीयते अपि तु तदुत्पत्तिप्रतिवन्धः ननु समर्थे कारणे तदुत्पत्तेरवश्यंभावित्वान्न ततस्तत्प्रतिबन्धः अनुत्पत्तौ वा न तत् तत्कारणम् २० नाप्यसौ तजन्यो भवेत् । अथ तेन तत्कारणस्य सामर्थ्य विधातः क्रियते, सोऽप्ययुक्ताः सतः सामर्थ्यस्योपहन्तुमशक्यत्वात् अस्य चार्थस्य- "तस्य शक्तिरशक्तिी या स्वभावेन संस्थिता। नित्यत्वादचिकित्सस्य कस्तां क्षपयितुं क्षमः" ॥[ इति भवतैव प्रतिपादनात् । असमर्थे तु कारणे कारणाभावादेव नोत्पत्स्यत इति कस्तत्रानुमानो- २५पयोगः न चानुमानसहायः प्राक्तनः समारोपक्षण उत्तरं समारोपक्षणान्तरजननासमर्थ जन- यतीति द्वितीये क्षणे कारणाभावादेव समारोपानुत्पत्तिः लिङ्गानुमानयोरिव पूर्वोत्तरसमा- रोपक्षणयोर्हेतुफलभावाभावात् । अथ समारोपव्यवच्छेदकृप्यनुमान नेण्यते तर्हि प्रकृतानु- मानस्य फलान्तराभावादभिधानमसाधनाङ्गवचनत्वान्निग्रहस्थानमापद्यते । अथ प्रकृतानुमान नोपन्यस्यते कुतस्तर्हि नीलादीनां ज्ञानरूपतासिद्धिः? प्रत्यक्षत एवेति चेत्, तत एव जडतासिद्धि- ३०रप्यस्तु । अथ ज्ञानरूपतापि नीलादे परा समस्त्यपि तु तत्वरूपमेव, न; अन्यत्राप्यस्य समानत्वात् । अथ नीलादेर्जडत्वे प्रतिभासो न भवेत् जडस्य प्रकाशायोगात्, न; स्वतस्तस्याभावे सिद्ध- साध्यतापत्तेः परतोऽपि तदभावोऽसिद्धो 'नीलमहं वेद्मि' इति प्रतीतेः जडस्य च प्रकाशायोगे कस्यासाविति वाच्यम् ज्ञानस्येति चेत्, नः तत्रापि 'स्वतः परतो वा' इति विकल्पद्वयानतिवृत्तेः । न च जडस्य खत प्रकाशे ज्ञानता जडताविरोधिनी प्रसज्यते ज्ञानस्य तु स्वतःप्रकाशे विरोधाभावान्न ३५प्रथमविकल्पे दोषापत्तिः निरंशैकपरमाणुपरिमाणस्य तस्य खतःप्रकाशे स्थूलैकप्रतिभासविरोधात् न हि प्रत्यक्षप्रतीतस्य स्थूलैकप्रतिभासस्य विरोधो न दोषाय तत्प्रतिभासपरिहारेण निरंशैकपरमाणु- प्रतिभासस्याप्रतीयमानस्याभ्युपगमे एकस्य ब्रह्मणः खतः प्रतिभासः किं नाभ्युपगम्यते अप्रति- भासमानकल्पनायास्तत्रापि निरङ्कुशत्वात् ? चित्रैकखभावस्य तस्याभ्युपगमे क्षणिकत्वविरोधः क्रम- - - 1 १ "अविनाभावः"-बृ. टि. । "अविनाभावग्रहणात्"-ल० टि० । २ "तग्रहणम्"-बु. ल. टि० । ३ "कर्तृतापन्नम्"-. ल. टि। ४ समान्यस-भां० मां० । समानं स-बृ०। ५-धानेऽथैन-ल. ! -धानर्थान-आ० हा० वि० । ६ "नित्यवादचिकित्स्यस्य"-तत्त्वसं० पजि० पृ० २५७ पं० ५। सिद्धिवि. टी. लि. पृ. २६ पं० १२-१३ । शास्त्रवा० स्याद्वादक. पृ. १७८ द्वि. पं. ३ 1. 1 ·'ज्ञानमीमांसा ४८३ परिणामिनस्तथैवात्मनः खत प्रतिभासाविरोधात् सर्वविकल्पातीतस्य तस्याभ्युपगमे नील-सुखादि- व्यतिरिक्तस्य तस्य ब्रह्मखरूपवत् तदप्रतिभासनमेव विरोधः नील-सुखाद्यात्मकत्वेऽपि नील-सुख- प्रतिभासेन पीत-दुःखप्रतिभासाविषयीकरणात् पीत-दुःखप्रतिभासेन नील-सुखप्रतिभासयोश्चा- संवेदनात् परलोकवदसत्त्वेन सकलशून्यताप्रसक्तिः। किञ्च, नीलादिप्रतिभासानामेकेनाणुप्रतिभासेन तंदन्येषां तैश्च तस्याविषयीकरणादमापनसक्तिः खतोऽपि केवलपरमाणुप्रतिभासस्थासंवेदनात् १५ अथ नील-सुखादीनां नाभावः खयमुपलम्भात्, न; सन्तानान्तरानिषेधप्रसक्तेः तदभ्युपगमे कथं ख-परग्रहणव्यापारनिषेधोऽनुमानाभावात् । न च विचारात् तद्व्यापारनिषेधः अनेन तदविषयी- करणे न तनिषेधः विषयीकरणे प्राधानाहकमावसिद्धर्न तनिषेधः इति न सकलविकल्पातीतत्व- संभवः । न च तत्त्वस्यान्यत्र न भावः नाप्यभावः सर्वन तथाभावापत्तेः सन्तानान्तरवत् ततः स्थूलैकत्वादिविकल्परहितस्य कदाचिदप्यप्रतिभासनाद् जडचदजडस्यापि न खतोऽवमासनं परा-१० भ्युपगमेन संभवति । परतस्तस्यावभासने जडस्यापि ततोऽवभाससिद्धेविज्ञानमात्रताऽसिद्धिः। न च परेण समानकालेनाप्रतिवन्धात् परस्परग्रहणप्रसक्तेश्च नार्थग्रहणम् भिन्नकालेनाप्यतिप्रसङ्गात्न तेन तद्रहणम् अन्यत्रापि समानत्वात् । अत एव "खरूपस्य खतो गतिः" [ ] इत्य- युक्तम् तत्रापि समानकालस्य गतावर्थवत्प्रसङ्गात् । न च खरूपस्य शानतादात्म्यानायं दोपः तादात्म्येऽपि समानेतरकालविकल्पद्वयानतिवृत्तेः । अथ स्वरूपं ज्ञानमेवेति न भेदभाविविकल्पावता-१५ रस्तत्र, न तथाप्रतीतेः तत्तथाप्रतीतिश्च यद्यप्रमाणं नातः स्वरूपस्य ज्ञानतासिद्धिःप्रमाणं चेत् तर्हि खपरग्रहणस्वरूपतापि शानस्य तत एव सिद्धेति न तत्रापि तद्विकल्पावतारः प्रत्यक्षविरोधात् । तश स्वतोऽवभासनं हेतुः असिद्धत्वात् । परतोऽवभासनं चेत्, न तस्यापि वाद्यसिद्धत्वात्- "नान्योऽनुर्भाव्यो वुझ्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । २० ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सेव प्रकाशंते" ॥[ ] इत्यभिधानान सौगताभिप्रायेण परप्रकाशता कस्यचित् सिद्धा। न च प्रकाशनलक्षणस्य हेतोऑनत्वेन व्याप्तिसिद्धिर्यतः खरूपमात्रपर्यवासितं शानं सर्वमव- भासनं बॉन(नत्व)व्याप्तमिति नाधिगन्तुं समर्थम् । न च सकलसम्बन्ध्यप्रतिपत्तौ सम्वन्ध- प्रतिपत्तिः। उक्तं च- "द्विष्टसम्बन्धसंवित्तिर्नेकरूपमवेदनात् । द्वयखरूपग्रहणे सति संम्बन्धवेदनम् ॥” | न च विवक्षितक्षानं ज्ञानत्वमवभासनं चात्मन्येव प्रतिपद्य तयोयोतिमधिगच्छति। तत्रैवानुमानप्रवृत्तेः तत्र च तत्प्रवृत्तयर्थ्यम् साध्यस्याध्यक्षसिद्धत्वात् । न च सकलं ज्ञानमात्मनि त्योाप्ति प्रतिपद्यत १ "नीलादिप्रतिभासानामिति योग:"--.टि. । तदन्येषां नीलादिप्रतिभासानामिति योगः"-ल.टि.। २ "नीलादिप्रतिभासः"-० ल.टि.। ३ "एकाणुप्रतिभासरय”-वृ० ल० टि०। ४ "विचारेण"-० ल० टि। ५-तस्य तत्व-वृ० । ६ "न चैर्ववादिनः खरूपस्य खतोऽवगतिर्घटते"। एवंवादिनः “समकालो भिन्नकालो वार्थो न ग्राह्य इत्येवंवादिनो योगाचारस्य" । स्वरूपस्य "ज्ञानस्य" । खतः "ज्ञानात्"-प्रमेयक० पृ. २४ प्र० पं० २, टि० ९-१०-११॥ ७ नान्या-ल० वा. वा. भां० मा०। ८-भावो चु-ल० वा० वा० । ९ प्रमेयक० पृ. २४ प्र० ५० ५, अन्यः "अर्थः" । अनुभाव्यो “प्रायः" । अनुभवो "ग्राहकः"-टि० ३३- ३४-३५ । स्याद्वादर० पृ. ७३ द्वि० पं० १३ । “नान्योऽनुभावो बुद्धयाऽस्ति x x x खयमेव प्रकाशते"-न्यायमल. आ०९ पृ. ५४० ५० १९ श्लो० वा. पार्थ० व्या० पृ. २७५ पं० १९ । सर्वदर्शनसं० द० २ पृ. ३१ पं० १९६ । पड्द० स० वृ०७० पृ. ४० पं० १३ । १. "न सलु खरूपमात्रपर्यवसितं ज्ञानं निखिलमवभासमानलं ज्ञानत्वव्याप्तमित्यधिगन्तुं समर्थम्"-प्रमेयक. पृ. २४ प्र० पं० ६ । ११ पृ. २ पं० २५, टि०७। "तदुक्तमन्यैः-द्वयसंवन्धसंवित्तिकरूपनवेदनात् ।" इत्यादि- ५,२४ तत्त्वार्थलो. वा० पृ. ४२१५० ११। सिद्धिवि० टी० लि. पृ०। १०९ पं० २६ । १, २० रनाकरावा पृ. ४२ पं०८। स्याद्वा० का०.१६ पृ० १३०५०८। १२ "अवभारानस्य" '-..ल.टि.॥ - - ·वित्तीये काण्डे इति वक्तव्यम् सकलज्ञानावेदने चादिनैवंप्रतिपत्तुमशक्तेः । न चन परमार्थतस्तयोाप्तिः अपितु व्यवहारेणेति वक्तव्यम् व्यवहारस्यापि प्रमाणत्वाभ्युपगमे उक्तदोपानतिवृत्तेः । अयाप्रमाणे विकल्प तमात्रमसौः नन्वनुमानमप्यतः प्रवृत्तिमासादयत् तेथाभूतमिति नातोऽभिमतसिद्धिः । न च मिथ्याविकल्पविषयधूमाग्निव्याप्तिप्रभवान्यनुमानवदस्यापि स्वसाध्याव्यभिचारिन्बम् मिथ्याविक- ५ल्पावगतच्यातिप्रभवस्य तस्य खसाध्याव्यभिचारित्वव्याघातात् न हि साध्यभाव एव साधन- भावलक्षणव्यात्यभाचे साधनप्रभवानुमानस्य कस्यचित् वसाध्याव्यभिचारोऽविरुद्धः । न चाविद्य- मानव्याप्तिलिङ्गप्रभवादनुमानात् सौगतस्य खमतसिद्धिः परस्यापि तथाभूतात् कायांद्यनुमानात् ईश्वराद्यभिमतसाध्यलिद्धिप्रसक्तः । न च ज्ञानव-खत प्रकाशनयोः साध्यसाधनयोः कुतश्चित् प्रमाणाद् व्याप्तिसिद्धिः पारमार्थिकी शानवजडस्यापि परतोग्रहणसिद्धेहेतोरनेकान्तिकत्वमसक्तेः । १० जडत्य प्रकाशायोगोऽप्यप्रतिपन्नस्य प्रतिपत्तुमशक्यः शक्यत्वे वा सन्तानान्तरस्यापि वप्रकाशायोगः प्रतिपत्तव्य इति तस्याप्यभावः प्रसक्तः तथा च परप्रतिपादनार्थ प्रकृतहेतूपन्यासो व्यर्थः । अथ प्रतिपन्नस्य जडस्य प्रकाशायोगस्तथापि विरोधः-'जः प्रतीयते प्रकाशायोगश्च' इति । अथा- दृश्येऽपि जडे विचारात् तदयोगः प्रतीयतेः ननु जडस्य तेनाप्यविपयीकरणे पूर्वचद्दोपः-विचारस्तत्र न प्रवर्तते तत एव च प्रकाशायोगप्रतिपत्तिः इति । विपयीकरणे विचारवत् प्रत्यक्षादिनापि तस्य १५विषयीकरणात् प्रकाशायोगोऽसिद्धः । न च सुखादौ प्रकाशनत्य मानत्वेन व्याप्तिनिश्चयान् खव्यापकरहिते जडे न तस्य संभवोऽन्यथा कृतकत्वादेरप्यनित्यत्वविकल आत्मादौ संभव इति सकलाडमानोच्छेद् इति वक्तव्यम् यतस्तत् तत्र तेन व्याप्तमिति कुतो निश्चितम् ? 'तलिन् सति दर्शनात्' इति .यधुच्येत पुरुषत्वं किञ्चित्वेन व्याप्तं तत एव सिद्ध्येत् विपक्षे वाधकामावा, प्रकृतेऽपि ससानः। अपि च, ज्ञानत्वेन व्यामं प्रकाशनं सुखादौ खयमेव प्रतिपनं यदि तदेव नीला- २० दावपि कुतश्चित् प्रमाणात् प्रतीयते तदा ततस्तत्र साध्यसिद्धिर्युक्ता न पुनः साध्यव्याप्तधर्म- विलक्षणादपि धर्मात् प्रतिभासः इति शब्दसाम्येऽपि अन्यथा बुद्धिमत्कारणव्याघटादिसनिवेश- विलक्षणादपि पर्वतादितनिवेशात् तत्र बुद्धिमत्कारणसिद्धिः स्यादिति "वस्तुभेदे प्रसिद्धस्य"[ इत्यादेरभिधानमसङ्गतं भवेत् । न च नीलादौ सुखाद्यवभासनं परस्य सिद्धम् सिद्धौ वा विप्रति- पत्तेरभावान्न तद्ववोधार्थ शास्त्रप्रणयनं सौगतस्य युक्तम् । जडतासमारोपव्यवच्छेदार्थ तदिति २५चेत्, नः स्वप्रतिभालेऽप्यन्यथाप्रतिभासलमारोपोऽस्त्येव आत्मनोऽनेकरूपेण खत प्रतिभासाभ्युप: गमात् स कुतो व्यवच्छिद्यताम् ? न चायं न समारोपः खात्मनि खकार्यकारी लाध्यधन् 'स्वप्रति- भालो नीलादिः अन्यग्राहकाभावे सन्युपलभ्यमानत्वात् सुखादिवत्' इत्यतोऽनुमानात् स व्यव- च्छिद्यते अन्यत्राहकाभावश्चानुपलस्भादिति चेत्, नः स्वसंवेदनप्रत्यक्षतोऽहमहमिकया अन्यग्राहको- पलब्धेतंदमावस्यासिद्धत्वात् । अथ स्थूलोऽहम् 'कशोऽहम् इति प्रतीतेः 'अहं'प्रत्ययः शरीरमेव ३० न च तत् नीलादेहिकम् वयं तस्य प्रमेयत्वात्, न: अन्धकाराद्यवगुण्ठितशरीराग्रहेऽपि सालोक- घटादिग्रहणोपलब्धेः शरीरात् तद्भेदसिद्धिस्तथाप्यभेदे न किञ्चिद् भिन्नं भवेत् । ततो भिन्नोऽपि न नीलादेाहक इति चेत्, नः अस्य प्रतिविहितत्वात् । ततो न दृष्टान्तदृष्टसाधनधर्मस्य साध्यधर्मि- ण्यवगतिरित्यसिद्धो हेतुः । न च नैयायिकादीन् प्रति सुखादेानता सिद्धति साध्यविकलता दृष्टान्तस्य अथात एव हेतोनिता सुखादेः सिद्धेति न साध्यविकलतादोपः नन्वत्राप्यपरं निदर्शनमुपा- ३५ देयम् तत्राप्येतञ्चोधे निदर्शनान्तरमित्यनवस्था । नीलादेनिदर्शनत्वे इतरेतराश्रयत्वम्-सुखादि- ज्ञानतासिद्धौ नीलादेस्तद्रूपतासिद्धिः तस्याश्च तनिदर्शनवशात् सुखादेस्तद्रूपतेति कथं नेतरेतरा. श्रयत्वम् ? न च सुखादौ दृष्टान्तमन्तरेणापि तद्रूपतासिद्धिः नीलादावपि तयैव तदापत्तेः । अथ सुखादेर्जडत्ने प्रतिभालो न भवेत् जडत्य प्रकाशायोगात्। ननु नीलादावपि प्रकाशतालिद्धावेवदेव ] । १ "प्रमाणभूतम्"-वृ• टि! "प्रमाणरूपम्"-ल. टि०। २ प्रतिपद्यत इति वृ० । ३ "विचारेण"- वृ० ल. टि०। ४-शायोगः प्र-वृ०। ५ "तर्शना -ह. ल. टि. । ६ प्रतीयेत त-दृ०। ७-शात् तद् वु-वा. चा०। ८ "शालप्रपयनम्"-वृ. ल. टि०।९-भासमारो-वृ० भा० मा. बिना। १० "लप्रति- भासेऽपि यो जायते"-. ल. टि. । ११ "जन्यप्राहकास्य-वृ. ल. टि० । १२-त्वान्नाधका-ल० । -त्वानकारा-.। १३ "तस्यां व तनिदर्शनात्-प्रमेयक० पृ. २४ द्वि० ० ७१ ·.ज्ञानमीमांसा ६८५ वक्तव्यम् कि सुखादिनिदर्शनेन ? तत्र चोक्तमेव दूषणम् । अथ सुखादेरशानत्वे ततोऽनुग्रहाद्यभांवो भवेत्, ननु किं सुखमेवानुग्रहः, उत ततो भिन्नम् ? प्रथमपक्षे क ज्ञानत्वेनासौं व्याप्तः यतस्तंदभावे न स्यात् व्यापकाभावे हि नियमेन व्याप्याभावः परस्याभीष्टः अन्यथा प्राणादेः सात्मकत्वेन क्वचिद व्यात्यसिद्धावप्यात्माभावे स न भवेदिति केवलव्यतिरेकिहेत्वगमकत्वप्रदर्शनमयुक्तं भवेत् । तन प्रथमः पक्षः । नापि द्वितीयः यतो यदि नाम सुखे ज्ञानतोऽभावः अर्थान्तरभूतानुग्रहस्याभावे५ किमायातम् न हि यशदत्तस्य गौरताअभा(ताऽभा)वे देवदत्ताभावो दृष्टः। तज्ज्ञानताकार्यत्वात् तद्- भाव इति चेत्, नः परं प्रति तदसिद्धेः । किञ्च, ग्राह्यग्राहकभाववत् समानसमय-भिन्नसमययोः कार्यकारणभावो दुरन्चय इति प्राक् प्रतिपादितं न पुनरुच्यते । तन्न नैयायिकादीन् प्रति ज्ञानता सुखादेः कुतश्चित् साधनात् सिद्धा । प्रत्यक्षतस्तत्सिद्धिरिति चेत्, न; नीलादावण्यध्यक्षत एव तसिद्धिप्रसक्तेरनुमानोपन्यासस्तन तत्साधनाय वैफल्यमासादयेत् तथापि तदुपन्यासे सुखादावपि १० तत्प्रसाधनाय तस्योपन्यासो भवेत् न हि नीलादिकमपि स्वसंवेद्यमिति परंस्य न सिद्धम् । अथ तत्र जडतासमारोपाद् तझ्यवच्छेदार्थमनुमानं प्रवर्त्तमानं नानर्थकं तर्हि सुखादावपि तळ्यवच्छेदाय तत् प्रवर्तमान किमित्यनर्थकं भवेत् ? अस्ति च तत्रापि नैयायिकादीनां जडतासमारोपः तत्र च तत्म- वर्त्तने दोपः प्रतिपादित एव । न च विपरीतारोपव्यतिपक्कसूर्तयो भावा दृष्टान्तीभवन्ति साध्या- विशेषादिति । न सुखादीनां प्रकृतसाध्ये दृष्टान्तता । न च जैनस्य तत्र समारोपाभावात् तं प्रति १५ तस्य दृष्टान्तता साधनोपन्यासस्यापि तमेव प्रति प्रसक्तनकान्ततोऽर्थाभावः सर्वान् प्रति विप्रति- पत्तेरनिराकरणाद् जैनस्यापि किमिति तत्र तदभावः ? तेन तेत्र ज्ञानत्वनिश्चयात् निश्चयसमारोप- योश्च विरोधादिति चेत्, कुतः पुनस्तत्र तस्य तन्निश्चयः? प्रमाणमन्तरेणेति चेत्, न; तथानिश्चि- तस्य दृष्टान्तत्वायोगात् । प्रमाणतश्चेत् नीलादौ जडतानिश्चयस्यापि तत एव संभवात् समारोपा- भावतोऽनुमानोपन्यासो व्यर्थस्तद्व्यवच्छेदाय । नीलादावजडे जडतानिश्चयो न प्रमाणनिवन्धनस्तेन २० तत्रानुमानोपन्यास इति चेत् सुखादी कुतस्तनिवन्धनो ज्ञानतानिश्चयः? अध्यक्षतस्तस्य ज्ञानता- सिद्धिरिति चेत्, न; इतरत्रापि तत एव जडतासिद्धः न च जडतानिश्चयहेतुरध्यक्षं प्रमाणमेव न भवति इतरत्रापि तत्प्रसक्तेः अबाधितत्वमुभयत्र समानम् न च जैनस्य सुखादौ प्रकाशनं ज्ञान- रूपतया व्याप्तं प्रसिद्धमिति तेन स्तम्भादौ ज्ञानता साध्यत इति न किञ्चित् प्रमाणाप्रमाणसिद्धता- विचारेण प्रयोजनं यतः खताप्रकाशनं ज्ञानरूपतया व्याप्तं तस्य यत् सिद्धं तत् स्तम्भादौ २५ नास्तीत्यसिद्धो हेतुः परत प्रकाशनं यत् स्तम्भादौ तस्य सिद्धं न तद् ज्ञानरूपतया व्याप्तम् प्रकाशनमात्रं च स्तम्भादावुपलभ्यमानं जडतयोऽविरुद्धत्वान्नैकान्ततो ज्ञानरूपतां साधयतीति न प्रकाशनलक्षणो हेतुर्ज्ञानरूपतां स्तम्भादेः साधयतीति स्थितम् । अथ माभून्नीलादेर्शानरूपता तत्प्रसाधकप्रमाणाभावतः पारमार्थिकार्थरूपता तु तस्य कुतो येन ताहिज्ञानमर्थनिीतिरूपतया प्रमाणं भवेत् ? उच्यते; अबाधितप्रत्ययविषयत्वान्नीलादेः परमार्थ-३० रूपता । तथाहि-जानदवस्थोपलभ्यमानो नीलादिः परमार्थसन् सुनिश्चिताऽसंभवद्वाधकप्रमाणत्वात् सुखादिसंवेदनवत् । न चास्य प्रत्यक्षं बाधकम् अस्खलत्प्रत्ययविपयतया सर्वैरस्य दर्शनात् अन्यथा व्यवहारिणस्तत्र प्रवृत्तिर्न स्यात् । न चानुमानं वाधकम् अध्यक्षसिद्धेऽनुमानस्य वाधकत्वेनाप्रवृत्तेः न चानुमानमर्थासत्त्वप्रतिपादकमुपलभ्यते । अथ यद् विशददर्शनावसेयं न तत् परमार्थसत् यथा तैमिरिकोपलभ्यमानं केशोन्टुकादि, विशददर्शनाचसेयं च स्तम्भादिकमित्यतोऽनुमानात् तदभावः,३५ न; अस्यानुमानस्य पराभ्युपगमेन प्रामाण्यायोगादिति प्रतिपादितत्वात् । किञ्च, परमार्थसत्ताभावः ? १ "अनुग्रहः"-वृ० ल. टि। २ "ज्ञानरूपता"-वृ० ल० टि.। ३-ताभा-वृ० विना । ४"न खलु यज्ञदत्तस्य गौरत्वाभावे देवदत्ताभावो दृष्टः"-प्रमेयक० पृ. २४ द्वि० पं० ११ ५ तज्ञा-ल० वा. बा० । तदशा- भां० मा०। ६-त एतत्-वृ. विना। ७ "ज्ञानरूपता"-वृ० ल. टि। ८ "जैनम्"-वृ० ल० टि ९"जैनेन"-वृ० ल.टि.। १० "सुखादिपु-वृ० ल. टि० । '-वृ० ल.टि.। ११-यावि-वृ० विना । १२ पृ० ३६१ टि. ३१ । एतत्पदस्यार्थ स्पष्टीकर्तुमयमष्टसहस्रीगतः पाठो विचारणीयः-"नमसि केशादिज्ञानं हि रहिर्विसंवादकत्वारः प्रमाणाभासम् खरूपे संवादकत्वात् प्रमाणम्"-० २४८ पं० ११ ·- द्वितीये काण्डे- स्तम्भादेर्यधनेनानुमानेन न प्रतीयते' कथमस्य वाधकता? वाध्यज्ञानगृहीतधर्माभावग्राहकस्यैव बाधकत्वात् 'अश्रावणः शब्दः' इत्यस्य प्रत्यक्षवत् अन्यथा नीलज्ञानस्यापि पीतज्ञानवाधकता भवेत् । प्रतीयत इति चेत् स यद्यपरमार्थसन् नातः स्तम्भादेरसत्त्वसिद्धिः परमार्थसंश्चेत् अनेनैव हेतो. यभिचारः । न चाभावग्राहकत्वादनुमानं तद्वाधकं नेण्यते अपि तु परमार्थसत्त्वसमारोपव्यवच्छेद- ५करणादिति वक्तव्यम् तस्यैवासिद्धः । तथाहि-तद्व्यवच्छेदः समारोपसमावः तदभावरूपो वा भवेत् ? प्रथमपक्षसमारोपव्यवच्छेदकार्यनुमान समारोपकारि प्रसक्तम् नचैतद् युक्तम् कृतस्य करणायोगात् । द्वितीयपक्षे विनाशस्य सहेतुकत्वमनिष्टमासज्यते । किन्च, असो व्यवच्छेदोऽनुमानेन यदि प्रतीयते पर- मार्थसंश्च पुनरपि हेतोरनेकान्तिकत्वम् । न प्रतीयते चेत् न तीनुमानेन समारोपव्यवच्छेदकरणम् अन्यथासूतस्यं तस्य तेन करणासंभवात् । न च स्तम्भादिस्वरूपोऽपि समारोपव्यवच्छेदोऽनुमानेन १० क्रियते स्तम्भादेः स्वहेतुभ्य एवोत्पत्तेः । न चासावनुमानस्वरूप एव तेनैव तस्य करणविरोधात् । न चानुमानसन्निधौ तेवनुत्पत्तिरेव ततस्तन्यवच्छेदः तत्रापि पूर्वोक्तदोषस्य समानत्वात् । किञ्च, समारोप- विविक्तं भावान्तरं यदि भाविसमारोपानुत्पत्तिः तच्चानुमानेन प्रतीयते परमार्थसच पुनरपि हेतुस्ते. नैव व्यभिचारी । अथ न परमार्थसन्न तर्हि तबाह्यनुमानं प्रमाणमिति कथं तस्य वाधकत्वम् ? न च न तद्व्यवच्छेदकरणादनुमानं तद्वाधकमपि तु तदभावाविसंवादादिति वक्तव्यम् तदविषयस्य तदवि- १५संवादकत्वायोगात् । तत आत्मलाम एव तदविसंवाद इति चेत्, ननु तदात्मलाभोऽपि यद्यनुमाने- नात्मनो ज्ञायते पारमार्थिकश्च पुनरप्यनेनैव हेतुर्व्यभिचारी अपारमार्थिकश्चेन्न तद्विपयमनुमान तद्वाधकम् । न च खापादौ तदभावदर्शनावसेयत्वयोः प्रतिवन्धग्रहणादन्यत्रापि दर्शनावसेयत्वं तत्प्रतिवद्धं तजनितं चानुमान पदार्थाभावजनितमिति सिद्धस्तत आत्मलाभोऽविसंवादः यतः साकल्येन प्रतिवन्धग्रहणे प्रतिवन्धस्य ग्राहक तदासक्तं तत्र च पूर्वप्रतिपादित एव दोषः तद्ग्रहणे २० च न तस्मादनुमानस्यात्मलाभनिश्चयः। न च तयोरेकत्र सहभावदर्शनात् सर्वत्र तथाभावः अन्यथे. श्वराद्यनुमानमप्यविसंवादकं भवेत् । अपि च, स्वापाद्यवस्थावभासिनो घटादेर्यदि परमार्थसत्त्वाभावो न गृह्यते कथं न साध्यविकलता दृष्टान्तस्य । गृह्यते चेत् तस्य पारमार्थिकत्वे हेतोय॑भिचारस्तदवस्थ अपारमार्थिकत्वे दृष्टान्तः साध्यविकलः । अथ न सौगतेन तदभावो गृह्यते अपि तु वहिरर्थवादिनेति न पूर्वोक्तो दोषः, न तेन प्रमाणेन तदभावग्रहणे सौगतेनापि तब्रहणप्रसङ्गात् प्रमाणस्य क्वचित् २५पक्षपातासंभवात् प्रमाणमन्तरेण ग्रहणे न तेन हेतोर्व्याप्तिः अभ्युपगममात्रसिद्धस्य व्यापकत्वायोगात् अन्यथा बौद्धाभिमतनाशादिना सुखादेरचेतनत्वसांधनं साङ्क्षयस्य किमित्ययुक्तं भवेत् १ तन्न प्रकृतः मनुमानं साध्यसाधनयोात्यग्रहणात् प्रकृतसाध्यसाधनायालमिति न तद्वाधकं युक्तम् । न च प्रत्यक्षानुमानव्यतिरिक्तं प्रमाणान्तरं सौगतस्याभीष्टं यत् तद्वाधकं भवेत् अतः 'सुनिश्चितासंभव-' इत्यादिहेतु सिद्धः । न चापरमार्थसति यथोक्तो हेतुः संभवीति नानैकान्तिकः । ३० अथ स्वमदृष्टे घटादावपरमार्थसति यथोक्तहेतोः सद्भाव इति कथं नानकान्तिकः ? न च तत्र बाधकप्रमाणविषयत्वम् वाध्यत्वस्य क्वचिदप्यसंभवात् । तथाहि-न तावद् ,वाधकेन ज्ञानस्य प्रति- भासकाले स्वरूपं वाध्यते तस्य परिस्फुटेन रूपेण प्रतिभासनात् नाप्युत्तरकालं क्षणिकत्वेन तदा तस्य स्वयमेवाभावात् नापि तत्प्रमेयस्य प्रतिभासमानेन रूपेण वरूपं बाध्यते प्रतिभासनादेव न च प्रतिभासमानरूपसहचारिणा स्पर्शादिरूपेण, तस्य ततोऽन्यत्वात् न चान्याभावेऽन्यस्याभावोऽति- ३५प्रसङ्गात् । न च ज्ञानस्य शेयस्य वा फलमुत्पन्नमनुत्पनं वा वाध्यते उत्पन्नस्य विद्यमानत्वेन वाध्यत्वा- संभवात् अनुत्पन्नस्यापि स्वयमेवासत्त्वात् । न च स्वप्नदृष्टे घटादिके उदकाहरणाद्यर्थक्रिया न संभवति तस्या अपि तत्र दर्शनात् “असंतः सत्त्वेन प्रतिभासनसस्य" । ] इति ज्ञापनात् स तेन वाध्यत इति चेत्, न प्रतिभासमानस्य तज्ज्ञापनासंभवात् जाग्रदृष्टघटादायपि तत्प्रसङ्गात् । न च -सत्त्वे स-आ० वि०। २-स्य तेन वृ० विना।' ३ "अनुमानेन"-~-बृ. ल.टि०। ४ "तस्यानुमान- रूपसमारोपस्य"-. ल. टि.। ।५ “समारोप"-बृ० ल० टि। ६ प्र. पृ० पं० ५। ७-हणं तं-ल. ८ "बाह्यार्थवादिना"... ल. टि०। ९ "न संविद्रूपाः सुखादयः विनाशित्वादिभ्यः कुम्भवदिति"-वृ० ल• टि० । १० पृ०,४८५६० ३.१ । . ११-भावो-वृ० ल०। १२-त्पन्नं वा-वृ० ल.। . १३ "उदकस्य"-वृ० ल. टि० । १४ "स्वप्नवेदने"-वृ० ल. टि०। १५ "घटादिकोऽर्थः"-बु० ल०,टि।

·? ज्ञानमीमांसा। ४.८७ 'नेदम् इति तत्र ज्ञानाभावान्न तत्वसङ्गः 'नेदम् इति ज्ञानस्य सत्यपि क्वचित् झदित्यपसृते भावात् असत्यपि चान्यगतचित्तस्याभावात् । तथाहि-शीनं गच्छतो सरीचिकाजलज्ञाने 'नेदम् इति प्रत्ययो नोत्पद्यत एव । 'नेदम् इति प्रत्ययविषयस्यापि च कथं सत्यता? बाधकामावादिति चेत्, ननु बाधकं 'नेदम् इति ज्ञानम् तस्य चाभावोऽसत्यपि विषये भवतीत्युक्तम् । किञ्च, तद्विषयम् अन्यविपर्य वा वाधकमभ्युपगम्यते ? न तावत् तद्विषयम् विरोधात्-नहि यत् यद्धिपयं तदेव तस्यासत्यति-५ भासनं ज्ञापयतीत्युपपन्नम् । नाप्यन्यविषयम् तेनाप्रतिभासमानस्यान्यस्य तज्ज्ञापनायोगात् अन्यथा घंटज्ञानं पटस्य तैद ज्ञापयेदिति । अत्र प्रतिविधीयते-नहि वाधकेन ज्ञानेन स्वरूपम् ज्ञानस्य विषयः फलं वा वाध्यते किन्तु ज्ञानस्यासद्धिषयत्वम् अर्थस्य वाऽसत्यतिभासनं तेन शाप्यते यथा शुक्तिकाशानेन रजतविज्ञानस्य रजताकारस्य वा । एतच वाध्यबाधकभावमनिच्छताप्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम् प्रतिभालाद्वैते स्कन्ध-१० सन्तानादिविकल्पानां खयमेव निर्विपयत्वोपवर्णनात् तदुपवर्णनाऽभावे वाह्यभावानामेकानेकरूपतया सामान्य सामानाधिकरण्य-विशेषणविशेष्यभावादेः पारमार्थिकस्य भावात् प्रतिमासाद्वैतस्याभाग एव स्यात् । किञ्च, वाध्यवाधकभावप्रतिषेधविधायियुक्त्युपन्यासेन वादिना किं क्रियते इति वक्तव्यम् न किञ्चिदिति चेत्, तदुपन्यासवैयर्थ्यम् । अथ तूष्णींभावो निग्रहः स्यादिति तदुपन्या- सस्तर्हि तदुपन्यासेऽप्यसाधनाङ्गवचनं निग्रह एव भवेदिति तदुपन्यासानर्थक्यम् । बाध्यवाधक-१५ भावाभावप्रतिपत्तिस्तदुपन्यासप्रयोजनमिति चेत्, न तत्प्रतिपत्तेयथार्थत्वे परमतसिद्धिप्रसक्तेः तस्या अयथार्थत्वे पुनरप्यानर्थक्यम् । समारोपव्यवच्छेदार्थ तदुपन्यास इति चेत् वाध्यवाधकभावाभावेऽपि तद्भावाध्यवसायसमारोपस्य व्यवच्छेदः खरूपापहारश्चेत् तभ्युपगत एव वाध्यवाधकभावः । किञ्च, उदयकाल एव तदपहारे तदप्रतिभास इति न संमारोपो नाम इति कस्य निवृत्त्यर्थः शास्त्रा- धारम्भः अन्यदापि स्वयमेव नाशान ततस्तनिवृत्तिः अथ शास्त्रादेः प्राक्तनसमारोपक्षणादुत्तर-२० समारोपक्षणजननासमर्थः क्षणः समुपजायत इति तन्निवृत्तिस्तर्हि वाधकाद् वाध्यनिवृत्तिरपि तथैव संपत्स्यत इति न वाध्यवाधैंकभावनिराकरणं युक्तिसंगतं स्यात् । न च वाध्यवाधकाभावेऽपि परस्य तद्भावाभिमान इति शास्त्रादिना ज्ञाप्यते 'असत्येवार्थे सदभिमानो वाध्यस्येति वाधकेन झाप्यते' इत्यस्य स्वयमेवाभ्युपगमप्राप्तेस्तद्विपयातद्विषयवाधकपक्षोक्तदोपस्याप्येवमभ्युपगच्छता स्वयमेवाङ्गी- करणांत् । अथ न किञ्चित् शास्त्रादिना क्रियते केवलमलीकाभिमानोऽयं लोकस्य 'शास्त्रेण वाध्य-२५ बाधंकभावाभावो ज्ञाप्यते तत्समारोपो वा व्यवच्छिद्यते' इति ननु तदभिमानस्यालीकता तदभावेऽपि तदध्यवसायः तथा चैतत्परिज्ञाने, परमतमेवाभ्युपगतं भवेत् । अथ शास्त्राथुपन्यासोऽपि नास्यु- पगम्यते तर्हि 'वाध्यत्वायोगात्' इत्यादिकं किमिति वक्तव्यम् । तदपि नास्तीति चेत् उपलभ्यमानस्य कथमसत्त्वम् ? अथोपलभ्यते किन्तु स्वप्नोपलव्धसदृशं तत् । तथाहि-तद्वचनमपरमार्थसत् उपलभ्य- मानत्वात् स्वप्नोपलभ्यमानवचोवदित्यतोऽनुमानात् तदसत्त्वम्, असदेतत् पूर्वोपन्यस्तदोपानुबन्धात् ३० पुनरपि 'स्वप्नोपलभ्यमानवत्' इत्युत्तराभिधाने चक्रकप्रसक्तिरिति किञ्चिच्छानादिकमभ्युपगच्छता . १ "घटादिके"-० ल. टि. । ।२ "कर्तृभूतम्"-वृ० ल० टि० । ३ "वाधकं कर्मभूतम्"-ल. टि० । ४ "बाधकेन"-घृ० ल० वि०। ५ "असाधनाङ्गवचनमपजयप्राप्तिरिति व्याहतम्"-अष्टश० का० ७ पृ. ७५० । "तदुतम्-खपक्षसिद्धिरेकस्ये निग्रहोऽन्यस्य वादिनः । नासाधनाङ्गवचनं नादोषोद्भावनं द्वयोः" ॥-अष्टस० पृ०८५६०२० । “अत्र कीर्तिराह-द्वाविंशतिधा निग्रहस्थानानि विभज्यन्ते तेषां च प्रतिपदमिदानीं विशेषलक्षणानि वर्ण्यन्तं इति न मृप्यामहे । कुतः ? असाधनाङ्गवचनम- दोषोद्भावनं द्वयोः । निग्रहस्थानमन्यत् तु न युक्तमिति नेप्यते" -न्यायमज. आ० १२ पृ० ६३९ ५० ५-९ । सौगताग- मितं पराजयाधिकरणं परीक्षमाणेनाचार्यहेमचन्द्रेण प्रस्तुतटिप्पणोपन्यस्तः "असाधनाङ्गवचन-" इत्यादिकः श्लोकः “यथाह धर्मकीर्तिः” इत्युलिख्योद्धृतः प्रमाणमीमांसायाम्-२-१-३४ पृ० १०४ पं० २०-२१ । न्यायदर्शनसंमतं पराजयाधि- करणमक्षपादेनेत्य लक्षितम्-"विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम्-न्यायद० १-२-१९ । एतदपि निग्रहस्थानलक्षणं "न विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्तिमात्रम्" इति सूत्रयन्नाचार्यहेमचन्द्रतत्रैव प्रतिक्षिप्तवान् । तद्भा-वायला आ० । .v-धकाभा-वृ०। ८-णादेवन कि-आ०। ९-धकामा . ल.

·द्वितीये काण्डे- तस्यैव तत्व- बाध्यबाधंकभावाभावेऽपि तदभिमानो लोकस्येति प्रतीतिभितावभ्युपगन्तव्यः स इति वाध्यवाधक- भावः खप्नोपलब्धौ घटादौ सिद्धो न प्रकृतहेतोर्व्यभिचारः । नापि विरुद्धता परमार्थसत्ताभावेन व्यात्यसिद्धः अन्यथाऽपारमार्थिकं खसंवेदनमात्रमपि भवेत् तत्राप्यपरहेतोः पारमार्थिकत्वसाध- कस्याभावात् विपर्ययव्याप्तश्च हेतुर्विरुद्धो भवेदिति असिद्ध-विरुद्धाऽनैकान्तिकत्वदोपरहिताद् भव- ५ त्यतो हेतोर्जावस्थोपलभ्यमानस्य घटादेः परमार्थसत्त्वसिद्धिः। तेन 'संवृतानुमानसाध्या शून्यता यद्वा परेण यः कश्चिद्धर्मः पदार्थस्याभ्युपगम्यते स प्रमाणाभान्नि सिध्यति प्रमाणव्यावृत्ती प्रमेयस्य व्यावृत्तेरभ्युपगमार्हत्वात्' इत्याद्यपि परोक्तं निरस्तं द्रष्टव्यम् । उक्तदूषणप्रकारस्यात्रापि समानत्वात् । यच्च प्रतिभासाविशेषप्रतिपादनं कृतम्, तदप्ययुक्तम् ; स्वसंवेदनमात्रवत् प्रधानादेरपि सद्भाव- ' सिद्धस्तदभावे खसंवेदनस्याप्यभावापत्तेः अन्यथा प्रतिभासाविशेपायोगात् तस्याप्यभावे न किञ्चित् १० तत्त्वं स्यात् । शून्यताभ्युपगमात् तत्त्वाभावः समिष्यत एवेति चेत्, न तदभ्युपगमस्यापि तत्त्वरूप- त्वात् । न च सापि निष्प्रमाणिका अभ्युपगन्तुं युक्ता प्रमाणभावे वा कथं शून्यता रूपत्वात् । न चान्यपरिहारेण तस्य शून्यताव्यवस्थापकत्वे प्रतिभासाविशेपसिद्धिः । अथ न शून्यता नाम काचित् यद्यवस्थापकं प्रमाणमन्विष्येत अपि तु प्रतिभासोपमत्वं सर्वधर्माणां सेति । उक्त च-"मायोपमाः सर्व धर्माः" ] इति, असदेतत् प्रमाणाभावे सर्वधर्माणां मायोपमत्व- १५ स्यैवासिद्धः । यदपि 'प्रतिभासमानस्यैकानेकत्वरूपतयाऽयोगः तदपि प्रतिभासाभाने असङ्गतम् तत्सद्भावे वा यथा प्रतिभासस्यास्तित्वं तथैकत्वानेकत्वादेरपि धर्मकलापस्यास्तु तन्निपेधकयुक्ति- कलापस्य निरस्तत्वात् प्रतिभासस्य च विद्यमानत्वात् इत्यलमतिप्रसङ्गेनेति सिद्धा विज्ञान-शुन्यता. वादनिपेधेन अर्थनिर्णीतिखभावता प्रमाणस्य । [खार्थनिर्णयखभावं ज्ञानमिति प्रमाणलक्षणं प्रतिक्षेप्नुकामेन सौगतेन निर्विकल्पस्यैव प्रत्यक्षवस्थापनम् ] अनाह सौगत:-भवतु स्वार्थनिर्णीतिस्वभावमनुमानम् प्रत्यक्ष तु निर्विकल्पकत्वान्न तनिर्णय- खभावम् । तथाहि-यद् यथा अवभाति तत् तथाव्यवहृतिमवतरति यथा विशदमाभासमानं सुखादि- संवेदनम् नामाद्युल्लेखविविक्ततया चाक्ष संवेदनमाभातीति स्वभावहेतुः नामाद्युल्लेखपरिवक्तवपुषः संविदोऽध्यक्षत्वविरोधात् यतः साक्षात्कारिज्ञानमध्यक्षतया लोके प्रसिद्धम् साक्षात्कारित्वं च २५सन्निहितार्थावभासित्वम् असन्निहिते तदभावात् नामादिकं चासन्निहितत्वात् परोक्षमिति न. तद्योजनामवतरीतुमलम् । १-धकाभावाभावे-वा. वा० ।-धकमाव-आ० । २ "स्वप्ने उपलब्धिर्यस्येति समासः यद्वा खप्नोप, लब्धौ यो घटादिस्तत्रासौ"-वृ० ल. टि. । "स्वप्नोपलव्धे [व्धेः-वृ० टि०] इति पाठान्तरम्"-ल. टि० । ३-थापा-बृ० विना । ४-त्रापि प-वा० वा० । ५ "तेन निरस्तं द्रष्टव्यमिति संट:"-वृ० ल. टि. । ६-वान्ना सि-आ० हा० वि० । ७ स्याद्वादर० पृ. ९३ प्र. पं० १०-१३ । "अभ्यधिप्महि च- शून्ये मानमुपैति चेननु तदा शून्यात्मता दुःस्थिता नो चेत् तर्हि तथापि किं न सुतरां शून्यात्मता दुःस्थिता ?"-- रत्नाकराव० १,१५ पृ. ३२ पं० २५ । "विना प्रमाणं परवन्न शून्यः खपक्षसिद्धेः पदमश्नवीत । कुप्येत् कृतान्तः स्पृशते प्रमाणमहो! सुदृष्टं बदसूयिदृष्टम्" स्याद्वा० का० १७ पृ० १४४ । ८पृ० ३७७ पं० १, टि. १ । पृ० ३७१ टि० ८। ९ न्यायप्रवेशकारेण "तन प्रत्यक्ष कल्पनापोढं यज्ज्ञानमर्थे रूपादौ नामजात्यादिकल्पनारहितं तदक्षमतं प्रति वर्तत इति प्रत्यक्षम्" इत्यनेन निर्विकल्पकस्य प्रत्यक्षप्रमाणलं सूत्रितम्-न्यायप्र० सू० ५४ पृ. ७ । तदेव धर्मकीर्तिना "तत्र प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम्" इत्यत्र सूत्रे 'अभ्रान्त'पदनिवेशनेन परिष्कृत्य समर्थितम्-न्यायविं. ९-४-पृ० ६ । “यदुक्तं धर्मोत्तरादिना-कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षमिति"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ. ५४ पं० ९ । एतदेव निर्विकल्पकस्य प्रमाणलोपवर्णनं शान्तरक्षितेन प्रत्यक्षलक्षणपरीक्षायां सविस्तर विविधाक्षेपपरिहारादिना समर्थ्य प्रतिष्ठापितम्-तत्त्वसं० का० १२१३-१३६१ पृ. ३६६-४०४ ।

·ज्ञानमीमांसा। ४८९ [वैयाकरणसम्मतं केवलसविकल्पकवादमुपन्यस्य निर्विकल्पकवादिना तस्य दूषणम् ]. अत्राह वैयाकरणः- वाक्संस्पर्शरहिता काचित् प्रतिपत्तिरस्ति शब्दानुविद्धायास्तस्याः प्रति- भासनात् यदि तु तत्संस्पर्शविकला साऽभ्युपगम्येत प्रकाशरूपतापि तस्या हीयेत वायूपता हि शाश्वती प्रत्यवमर्शिनी च तदभावे न तस्याः किञ्चिदपरं रूपमवशिष्यते । तदुक्तम्- "वाग्रूपता चेद् व्युत्कामेदवबोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी" ॥ [वाक्यप० प्र० का ग्लो० १२५] न च निरस्तोल्लेखं स्वसंवेदनं व्यवहारविरचनचतुरमिति सविकल्पमभ्युपगन्तव्यम् । असदेतत् यतोऽध्यक्षं पुरस्सन्निहितमेव भावात्मानमवभासयति तत्रैवाक्षवृत्तेः वाग्रूपता च न पुरःसन्निहितेति न सा तत्र प्रतिभाति । न च व्यापितया पदार्थात्मतया वा अर्थदेशे सन्निहिता वागिति तद्दर्शने साप्यवभाति, वाचामर्थदेशे सन्निधेरयोगात् । तथाहि-यदाऽक्षान्वये संवेदने १० पुरस्थो नीलादिराभाति न तदा तद्देश एव शब्दात्मा वक्तृमुखदेशस्य तस्यावभासनात् । न चान्य- देशतयोपलभ्यमानोऽन्यदेशोऽभ्युपगन्तुं युक्तः नीलादेरपि तथाभावप्रसक्तेः । अतो वाग्विविक्तस्य नीलादेरवभासनान्नार्थदेशे वाक्सन्निधिरिति न तत्संस्पर्शवत्यक्षमतिः । न च पदार्थात्मता वाचो युक्ता, तत्त्वेनाप्रतिभासनात् । स्तम्भादिर्हि शब्दाकारविविक्तः पुरः प्रतिभाति शब्दोऽप्यर्थविविक्त- खरूपेण श्रोत्रज्ञानेऽवभातीति न तयोरैक्यम् प्रतिभासभेदतो भेदात् तथाप्यभेदे न क्वचिद् मेदो १५ भवेदित्यध्यक्षं शब्दविविक्तरूपादिविषयं न वाग्रूपतासंसृष्टं तत्र तस्या असन्निधानात् । व्यवहिताया अपि वाचः प्रतिभासे सकलव्यवहितभावपरम्परा प्रतिभासताम् अर्थसन्निधानेऽपि वा वाचो लोचनमतावर्थप्रतिभासे न तस्याः प्रतिभासः तदविषयत्वात् नहि यो यदविषयः स सन्निहितोऽपि तत्र प्रतिभाति यथाऽऽम्ररूपप्रतिपत्तौ तद्रसः अविपयश्च लोचनवुद्धः शब्द इति । लोचनवुद्धिाऽर्थ- मनुसरन्ती खविपयमेवावभासयति नेन्द्रियान्तरविपयं सन्निहितमपि यथा रसनसमुद्भवा मधुरादि-२० प्रतिपत्तिस्तदेव न परिमलादिकं लोचनप्रभवप्रत्ययेनैव श्रुतिविपयशब्दप्रतिपत्तौ नयनवुद्धिरेव सर्वाक्षविपयग्राहिका इतीन्द्रियान्तरपरिकल्पनावैयर्थ्यम् । शब्दात्मकेऽपि पदार्थेऽभ्युपगम्यमाने श्रुति- रेव शब्दपरिणतिमधिगच्छति लोचनं च रूपविवर्त पर्यतीत्यभ्युपगन्तव्यम् अन्यथैकमेवाक्षं विपय- पञ्चकं विषयीकरोतीति तत्राप्यक्षपञ्चककल्पना विफलतामनुभवेत् ततः सकलमक्षवेदनं वाचक- विकलं स्खविपयमेवावलोकयतीति निर्विकल्पकम् । न चार्थसन्निधाना वाचः-सन्निधावप्यक्षान्तर २५ वैफल्यप्रसक्तेः-लोचनमतौ यदि नाम न शब्दसन्निधिजनिता शब्दाकारता तथाप्युपादानाद्' बोध- रूपतेव वापतापि वाचकस्मृतिजनिता तत्र भविष्यति यतो यदि सरणजनितो वापतोल्लेखस्तदा स्पष्टलोचनप्रभवशो भिन्न एव भवेत् कारण-विपयभेदात् । तथाहि-लोचनव्यापारानुसारिणी हर वर्तमानकालं रूपमात्रं विशदतयाऽवभासयति विकल्पस्तु शब्दसरणप्रभवोऽसन्निहितां वायूपता- मध्यवस्यति कथं न हेतुविषयभेदात् तयोर्भेदः१ अथ वाक्परिष्वक्तं रूपमधिगच्छद् 'रूपमिदम् इत्येकं ३० संवेदनमध्यवस्यति जन इति कथं न तयोरैक्यम् ? नैतत्, यतः 'रूपमिदम् इति ज्ञानेन वायूपता- पन्नाः पदार्था गृोरन्, भिन्नवायूपताविशेषणविशिष्टा वा? प्रथमपक्षे लोचनं वायूपतायां न प्रभव- ति तदनुसारिण्यध्यक्षमतिरपि न तत्र प्रवृत्तिमती ततः कथमसावर्थरूपापन्नां वाग्रूपतामधिगन्तुं क्षमेत्यन्यैवाक्षमतिर्नामोल्लेखात् । अथ द्वितीयः पक्षस्तदापि नयनय तद्विषये शुद्ध एव पुरोव्यवस्थिते १ इदं मतं तन्निरसनं च प्रमेयकमलमार्तण्डे समानप्राय वर्तते-पृ० ११ द्वि० पं० ३-पृ० १२ प्र० पं० ११ । अष्टसहक्ष्यां तु वैयाकरणीयशब्दाद्वैतदर्शन-तत्प्रतिवादपरा चर्चा संक्षिप्ता भञ्ज्यन्तरेण च दृश्यते-पृ० १३० ५० १॥ २-ते यदुक्तम् वृ० ल० वा. वा० । ३ पृ० ३८० पं० १४, टि० १३ । “तथा च वैयाकरणा आहुः" इत्युल्लिख्य श्लोकोऽयमुद्धृतो वर्तते न्यायविन्दुटीकाटिप्पण्याम्-पृ० २० पं० २-४ । न्यायमा० आ० ९ पृ. ५३२ पं० ११ । ४-चनाच-आ० । ५ "सौगत उत्तरमिति"- '-ल.टि.। ६-तनी-आ०। ७-विक्तः ख-वृ० । ८-ति अत्रा-घृ० वा. वा०। ९ चार्थ स-वा. वा० । चास-वृ० । १०-यनं दृ-आ० हा. वि. विना । ११-हर वि-वृ०। ६३ स० त० ·४९० द्वितीये काण्डे-- प्रवर्तते न चाचि, तत्र चावतमाना कथं तद्विशिष्टं खविपयमुद्योतयितुं समर्था, न हि विशेषणं भिन्न- मनवभासयन्ती तद्विशिष्टतया विशेण्यमवभासयति दण्डाग्रहण इव दण्डिनम् । न च यद्यपि वार इशिन प्रतिभाति तथापि स्मृतौ प्रतिभातीति विशेषणमर्थस्य भिन्नशानग्राहास्यापि विशेषणत्वो- पपत्तेरिति वक्तुं शक्यम् संविदन्तरप्रतीतस्य खातन्येण प्रतिभासनात् तदनन्तरप्रतीयमानविशेषण- ५त्वानुपपंत्तिः। यतो नैककालमनेककालं वा शब्दखरूपं खतन्त्रतया खनाहिणि झाने प्रतिभासमानं विशेषणभाव प्रतिपद्यते सर्वत्र तस्य तद्भावापत्तेः । न च शब्दानुरक्तरूपायध्यक्षमतिरुदेतीति शब्दस्य विशेषणत्वं रूपादेश्च विशेष्यत्वम् यतो यदि तदनुरक्तता तत्मतिभासस्तदा शब्दस्याक्षबुद्धावप्रति- भासनान्न तदनुरक्तता । अथ रूपादिदेशे शब्दवेदनं तदनुरक्तता, तदपि न युक्तम्। निरस्तशब्द- सन्निधीनां रूपादीनां खज्ञाने प्रतिभासनात् । अथ तत्कालशब्दप्रतिभासस्तदनुरागः, न; नयनशि १० रूपादिव्यतिरिक्तशब्दप्रतिभासाभावात् यतो न तुल्यकालमपि शब्दं लोचनसंविद् अवमासयितुं क्षमा तस्य तदविषयत्वात् । अथ शब्दानुषतरूपस्मृतिदर्शनात् तद्रूपस्य तस्य प्राग्दर्शनमुपेयते तर्हि शब्दविविक्तमर्थरूपं प्रत्यक्षमधिगच्छति वाचकं तु स्मृतिरुलिखतीति न तत्संस्पर्शमध्यक्षमनुभवतीति निर्विकल्पकमासक्तम् अन्यथा शब्दसरणासंभवादध्यक्षाभावो भवेत् । तथाहि-यदि वाक्संस्पृष्टस्य सकलार्थस्य संवेदनं तथासत्यर्थदर्शने तद्वाक्स्मृतिस्तत्र च तत्परिकरितार्थदर्शनम् न च कश्चिद- १५वाक्संस्पर्शविकलमर्थमवगच्छति तमन्तरेण च न वाक्स्मृतिः तां चान्तरेण न वागनुपक्कार्थदर्शन- मित्यर्थदर्शनाभावो भवेत् ततोऽर्थदर्शनानिर्विकल्पकमेव तदभ्युपगन्तव्यम् । यदि च वास्तस्यै- वार्थस्य ग्रहणं तदाऽगृहीतसंकेतस्य वालकस्य तद्रहणं न भवेत् । अथ तस्यापि 'किम् इति चागु- लेखोऽस्तीति तदनुषक्ततद्रहण सविकल्पकम् नैतद् युक्तम् । तस्य 'किमपि इति सामान्यस्यैव प्रहर्ण भवेन विशेषस्येति न विशदावभास्यर्थसंवेदनसंभवः । यदा चाश्वं विकल्पयतो गोदर्शनं परिणमति २० तदा तद्वागपरिच्छेदात् कथमववोधस्य शाश्वती वायूपता? न हि तदा गोशब्दोल्लेखस्तवयोधस्य संभवति तत्संवेदनाभावात् युगपद्विकल्पद्वयानुत्पत्तेश्च । ततोऽध्यक्षमर्थसाक्षात्करणान वाग्योजना १-पत्तेः। आ० हा० वि० । २-स्य सद्भा-वृ०। ३ "शब्दस्य लोचनसंविदविषयत्तात्"-१० टि.। ४-मर्थखल-वृ० वा० वा. भा० मा० । ५ "शब्द-" वृ० टि०। ६-संसृष्ट-वृ० वा० वा. आ० । ७-कश्चिद्वा- चु०३ कश्चिदा- आ०। ८-संस्पृष्ट-आ० । ९-हणे स-बृ० विना । १०-क्षात्का-वा. वा. भां० मां० विना । 'न वाक्संस्पर्शरहिता काचित प्रतिपत्तिरस्ति शब्दानुविद्धायास्तस्याः प्रतिभासनात्' इति वैयाकरणसिद्धान्तस्य निरसनं तत्त्वार्थलोकवार्तिकेऽनेन प्रकारेण दृश्यते- "तथासति यदाह पर:- "वायूपता चेदुल्लामेदवबोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी" ॥ इति तदपालं भवति तया विनैव आमिनिबोधिकस्य प्रकाशनादित्यावेदयति वाग्रूपता ततो न स्याद् योजा प्रत्यवमर्शिनी । मतिज्ञान प्रकाशेत सदा तद्धि तया विना ।। वैखरी मध्यमां वाचं विनाक्षज्ञानमात्मनः । खसंवेदनमिष्टं नोऽन्योन्याश्रयणमन्यथा ॥ पश्यन्या नु विना नैतयवसायात्मवेदनम् । युक्तं न चान संभाव्यः प्रोकोऽन्योन्यसमाश्रयः॥ व्यापिन्या सूक्ष्मया वाचा व्याप्तं सर्व च वेदनम् । तया विना हि पश्यन्ती विकल्पात्मा कुतः पुनः ।। मध्यमा तदभावे क निर्वीजा वैखरी रवात् । ततः सा शाश्वती सर्ववेदनेषु प्रकाशते ।। इति येऽपि समादध्युस्तेऽप्यनालोचितोफयः । शब्दब्रह्मणि निर्भागे तथा वक्तुमराक्तितः ॥ न घवस्था च श्रोत्रस्य सत्याद्वैतप्रसङ्गतः। न च तासामविद्यात्वं तत्वातिद्धौ प्रतिध्यति । ब्रह्मणो न व्यवस्थानमक्षज्ञानात् कुतश्चन । खनादाविव मिथ्यालात् तस्य साकल्यतः खयम् । नानुमानात् ततोऽर्थानां प्रतीतेदुर्लभखतः । परप्रसिद्धिरप्यस्य प्रतिद्धा नाप्रमाणिका ॥ स्वतःसंवेदनात् सिद्धिः क्षणिकानंशवित्तिवत् । न परब्रह्मणो नापि सा युक्ता साधनाद् विना ॥ आगमादेव तत्सिद्धौ मेदतिद्धिस्तथा न किम् । निर्वाधादेव चेत्तव्यं न प्रमाणान्तराहते ॥ तदागमस्य निधेतुं शक्यं जातु परीक्षकैः । न चागमस्ततो मिनः समस्ति परमार्थतः ।। तद्विवर्तस्वविद्यात्मा तस्य प्रज्ञापकः कथम् । न चाविनिश्चिते तत्त्वे फेनबुद्बुदवद् भिदा ॥ मायेयं वत दुष्पारा विपश्चिदिति पश्यति । येनाविद्या विनिीता विद्यां गमयति ध्रुवम् ॥ भ्रान्ते/जाविनाभावादनुमानैवमागता । ततो नैव परं ब्रह्मास्त्यनादिनिधनात्मकम् ।। - ·ज्ञानमीमांसा 4 मुपस्पृशतीति निराकृतम् "वाग्रूपता चे व्युत्कामेत्" इत्यादि लोचनायध्यक्षे वाक्संस्पर्शायोगात यतः श्रोत्रग्राह्यां वैखैरीं वाचं न तावन्नयनजसंवेदनमुपस्पृशति तस्यास्तदविपयत्वात् । नापि स्मृति- विवर्ततार्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः"।-१,२० पृ० २४० श्लो० ८९-१०४॥ १पृ. ४८९ पं०५१. २-ध्यक्ष वा-वृ० । ३ वैखर्यादयस्तिस्रो वाचो वाक्यपदीये इत्थं दर्शिता:- "वैखर्या मध्यमायाश्च पश्यन्याश्चैतदद्भुतम् । अनेकतीर्थमेदायानग्या वाचः परं पदम् ॥" का० १श्लो. १४४ पृ० ५५ तासामेव सूक्ष्माख्यवाग्मेदसहितानां वाचां लक्षणानि प्रमेयकमलमार्तण्डे प्राचीनपद्यैर्वर्णितानि । स्याद्वादरत्नाकरे वाक्य- पदीयटीकायां च तान्येव विस्तरतो व्यावर्णितानि, तत्संवादकप्राचीनपद्यानां व्याख्यापि तत्र स्फुटं कृता । तयथा क्रमश:- "स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा। वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिवन्धना ॥ प्राणत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते । भविभागा नु पश्यन्ती सर्वतः संहृतकमा ॥ खरूपज्योतिरेवान्तःसूक्ष्मा वागनपायिनी । तया व्याप्तं जगत् सर्व ततः शब्दात्मकं जगत् ॥ इत्यादि"-पृ० १२ प्र.पं०६। “सा चेयं वाक् नैविध्येन व्यवस्थिता वैखरी मध्यमा पश्यन्तीति । तत्र येयं स्थान-करण-प्रयत्नकमव्यज्यमाना अका- रादिवर्णसमुदायात्मिका वाक् सा वैखरीत्युच्यते । तदुक्तम्- स्थानेषु विधृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरी वाक् प्रयोकृणां प्राणवृत्तिनिवन्धना ॥ अस्यार्थ:-स्थानेप्विति ताल्वादिस्थानेपु, वायौ प्राणसंज्ञे, विधृते अभिघातार्थ निरुद्ध सति कृतवर्णपरिग्रहेति हेतुद्वारेण विशेषणम् ततः ककारादिवर्णरूपखीकारात् वैखरीसंज्ञा वक्तृभिविशिष्टायां खरावस्थायां स्पष्टरूपायां भवा वैखरीति निरके: वाक् प्रयोक्तॄणां संवन्धिनी, यथा तेषां स्थानेषु तस्याश्च प्राणवृत्तिरेव निवन्धनं तत्रैव निवद्धा सा तन्मयत्वादिति । या पुनरन्तःसङ्कल्प्यमाना कमवती श्रोत्रग्राह्यवर्णरूपाभिव्यक्तिरहिता वाक् सा मध्यमेत्युच्यते । तदुक्तम्- केवलं बुद्धघुपादानात् क्रमरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ।। अस्यार्थः-स्थूलां प्राणवृत्तिं हेतुलेन वैखरीवदनपेक्ष्य केवलं बुद्धिरेवोपादानं हेतुर्यस्याः सा प्राणस्थलात् क्रमरूपम- नुपतति अस्थाश्च मनोभूमाववस्थानम् , वैखरी-पश्यन्त्योमध्ये भावाद् मध्यमा वागिति । या तु ग्राह्यमेदक्रमादिरहिता खप्रकाशा संविद्रूपा वाक् सा पश्यन्तीत्युच्यते । तदुक्तम्- अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतकमा । खरूपज्योतिरेवान्तःसूक्ष्मा वागनपायिनी ॥ अस्यार्थ:-पश्यन्ती यस्यां वाच्यवाचकयोविभागेनावभासो नास्ति सर्वतश्च सजातीयविजातीयापेक्षया संहृतो वाच्यानां वाचकानां च क्रमो देशकालकृतो यत्र कमविवर्तशक्तिस्तु विद्यते । खरूपज्योतिः खप्रकाशा वेद्यते वेदकमेदातिकमात् सूक्ष्मा दुर्लक्ष्या अनपायिनी कालभेदास्पर्शादिति"-१-७-पृ० ४३ द्वि. पं० ३-१८ । “यस्याः श्रोत्रविपयखेन प्रतिनियतं श्रुतिरूपं सा वैखरी लिटव्यक्तवर्णसमुच्चारणप्रसिद्धसाधुभावा भ्रष्टसंस्कारा च दुन्दुभि-वेणु-वीणादिशब्दरूपा चेत्यपरिमितभेदा । मध्यमा खन्तःसनिवेशिनी परिगृहीतक्रमेव बुद्धिमानोपादाना सूक्ष्मा प्राणवृत्त्यनुगता प्रतिसंहृतकमा सत्यप्यमेदे समाविष्टक्रमशक्तिः । पश्यन्ती तु सा चलाचलाप्रतिवद्धसमाधाना सन्निविष्टज्ञेया- कारा प्रतिलीनाकारा निराकारा च परिच्छिनार्थप्रत्यवभासा संसृष्टार्थप्रत्यवभासा च प्रशान्तसर्वार्थप्रत्यवभासा चेत्यपरिमितमेदा। तत्र व्यावहारिकीषु सर्वासु वागवस्थासु व्यवस्थितसाध्वसाधुप्रविभागा पुरुषसंस्कारहेतुः परन्तु पश्यन्या रूपमनपभ्रंशमसं- कीर्ण लोकव्यवहारातीतम् । तस्या एव वाचो व्याकरणेन साधुत्वज्ञानलभ्येन शब्दपूर्वेण योगेनाधिगम इसकेपामागमः । तदुक्तमितिहासे आश्वमेधिके पर्वणि ब्राह्मणगीतासु-(महाभा० पर्व १४ अनुगीतापर्व २ अ० २२ श्लो० २०-२३ ।) गौरिव प्रचरत्येका रसमुत्तमशालिनी । दिव्यादिव्येन रूपेण भारती गौः शुचिस्मिता ॥ एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्पन्दमानयोः । प्राणापानान्तरे नित्यमेका सर्वस्य तिष्ठति ॥ अन्या लपरिमाणेव विना प्राणेन वर्तते । जायते हि ततः प्राणो वाचमाप्याययन् पुनः ॥ प्राणेनाप्यायिता सैव व्यवहारनिवन्धनम् । सर्वस्योच्छ्वासमासाद्य न वाग् वदति कर्हि चित् ।। घोषिणी जातनिर्घोषा अघोषा च प्रवर्तते । तयोरपि च घोषिण्या निर्घोषैव गरीयसी ॥ इति । (आश्वमेधिके पर्वणि वाक्यपदीयटीकायां च पाठान्तरसहितानीमानि पद्यानि वर्तन्ते ) पुनश्चाह.. स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तृणां प्राणवृत्तिनिवन्धिनी ॥ . - ·द्वितीये काण्डे ४.९२ विषयां मध्यमां तामवगमयति तामन्तरेणापि शुद्धसंविदो भावात् । संहताशेपवर्णादिविभागा - केवलं बुद्धथुपादानक्रमरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते । अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहतकमा । स्वरूपज्योतिरेवान्तस्पा वागनपायिनी ।। सैपा संकीर्यमाणाऽपि नित्यमागन्तुकैर्मलैः । अन्या कलेच सोमस्य नालन्तमभिभूयते ।। तस्यां दृष्टवरूपायामधिकारो निवर्तते । पुरुषे पोडशकले तामाहुरमृतां कलाम् ॥ इति सैपा त्रयी वाक् चैतन्यग्रन्थिविवर्तवदनाख्येयपरिमाणा तुरीयेण भागेन मनुष्येषु प्रत्यवभासते"-का० १ पृ०५६ पं० १-पृ० ५७ पं०६। "एतेन~- वाग्रूपता चेद् व्युत्क्रामेदववोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥ इति वाक्संस्पृष्टस्यैव सकलार्थस्य संवेदनम् इति शान्दिकमतं निरस्तम् अर्थदर्शने तद्वाक्स्मृतेतत्संपर्शः तत्संपर्शे च तत्संस्पृष्टार्थप्रहणमिति अन्योन्याश्रयात् अगृहीतसंकेतस्य च वालस्य वागसंस्पर्शनार्थाग्रहणप्ररामात् 'किम्' इति वा संस्पर्श च सामान्यग्रहेऽपि विशेषाग्रहात् । किञ्च, वैखरी वाचं न नायनं ज्ञानमुपस्पृशति तस्याः श्रोत्रमानप्राशलाभ्युपगमात् । नापि स्मृतिविषयां मध्यमाम् तामन्तरेणापि शुद्धसंविदो भावात् । संहृताशेषवर्णादिविभागा पश्यन्ती च वागेर न भवति बोधरूपलात् वाचश्च वर्णरूपलात् अतो न तद्युत्का प्रतिपत्तिः अपि तु अविकल्पिकैवेति"--शानदा० स्थाद्वादक. पृ० १५५ द्वि० पं० १०-पृ० १५६ प्र. पं० ३ । "उक्तं च- वैखरी शब्दनिष्पत्तिमध्यमा श्रुतिगोचरा । योतितार्था च पश्यन्ती सूक्ष्मा वागनपागिनी" ॥ -कुमारसं० स० २ श्लो. १७ टीका। श्रुतज्ञानभेदान् संख्यापयता विद्यानन्दिवामिना स्याद्वादृष्ट्या द्रव्यभावभझ्या ता एव चतस्रोऽपि वैखर्यादयो वाचो द्रव्य-पर्याय-व्यक्ति-शक्तिप्रकारतया निरूपितास्तत्त्वार्यश्लोकवार्तिके तहीकालये तत्त्वार्थश्लोकवार्तिकालकारे च- "चतुर्विधा हि वाग् वैखरी मध्यमा पश्यन्ती सूक्ष्मा चेति".-१, २० पृ. २४० पं० १९ । "स्याद्वादिनां पुनर्वाचो द्रव्य-भावविकल्पतः । द्वैविध्यं द्रव्यवाग द्वेधा द्रव्यपर्यायमेदतः ॥ श्रोत्रग्राह्यान पर्यायरूपा सा वैखरी मता । मध्यमा च परैस्तस्याः कृतं नामान्तरं तथा ॥ द्रव्यरूपा पुनर्भापावर्गणाः पुद्गलाः स्थिताः । प्रत्ययान्मनसा नापि सर्वप्रत्ययगामिनी । भाववाग् व्यक्तिरूपात्र विकल्पात्मनिवन्धनम् । द्रव्यवाचोभिधा तस्याः पश्यन्तीत्यनिराकृताः॥ वाग्विज्ञानावृतिच्छेदविशेषोपहितात्मनः । वक्तुः शक्तिः पुनः सूक्ष्मा भाववागभिधीयताम् ॥ तया विना प्रवर्तन्ते न वाचः कस्यचित् कचित् । सर्वज्ञस्याप्यनन्ताया ज्ञानशक्तेखदुद्भवः ॥" -१,२० पृ० २४१ भयो० १०४-१०९ । "ननु च श्रोत्रव्राह्या पर्यायरूपा वैखरी मध्यमा च वागुता शब्दाद्वैतवादिभिः यतो नामान्तरमात्रं तस्याः स्यान पुन- रथमेद इति । नापि पश्यन्ती वाग् वाचकविकल्पलक्षणा सूक्ष्मा वा वाक् शब्दज्ञानशक्तिरूपा किं तर्हि स्थानेषु उरःप्रभृतिषु विभज्यमाने विवृते वायौ कृतवर्णलपरिग्रहा वर्णलमापद्यमाना वक्तृप्राणवृत्तिहेतुका वैखरी "वैखरी वाक् प्रयोक्तृणां प्राणवृत्ति- निवन्धना" इति वचनात् । तथा मध्यमा केवलमेव वुद्धयुपादाना कमरूपानुपातिनी वक्तृप्राणवृत्तिमतिक्रम्य प्रवर्तमाना निश्चिता "केवलं वुद्धथुपादाना क्रमरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ॥” इति वचनात् । पश्यन्ती पुनरविभागा सर्वतः संहृतकमा प्रत्येया। सूक्ष्मान खरूपज्योतिरेवान्तरवभासिनी नित्यावगन्तव्या । "अविभागानु पश्यन्ती सर्वतः संहृतकमा । खरूपज्योतिरेवान्तःसूक्ष्मा वागवभासिनी ॥” इति वचनात् । ततो न स्याद्वादिनों कल्पयितुं युक्ताच तस्रोऽवस्थाः श्रुतस्य वैखर्यादयस्तदनिष्टलक्षणखादिति केचित् । तेऽपि न प्रातीतिकोक्तयः । वैखर्या मध्यमायाश्च श्रोत्रप्रायल- लक्षणानतिक्रमात् । स्थानेषु विवृतो हि वायुर्वक्तृणां प्राणवृत्तिश्च वर्णलं परिगृहत्या वैखर्याः कारणम् । वर्णवपरिग्रहत्तु लक्षणम् । स च श्रोत्रप्राह्यसपरिणाम एव इति न किञ्चिदनिष्टम् । तथा केवला बुद्धिर्वक्तृप्राणवृत्त्यतिकमश्च मध्यमायाः कारणं तु (1) लक्षणं क्रमरूपानुपातिलमेव च तत्र श्रोत्रग्रह्णयोग्यताविरुद्धमिति न निराक्रियते । पश्यन्त्याः सर्वतः संहृत- क्रमखमविभागलं च लक्षणम् । तच्च यदि सर्वथा तदा प्रमाणविरोधः, वाच्यवाचकविकल्पकमाविभागयोखत्र प्रतिभासनात् कथंचित् तु संहृतकमत्वं विभागलं च तत्रेष्टमेव युगपदुपयुक्तश्रुतविकल्पानामसंभवाद् वर्णादिविभागाभावाचानुपयुक्तश्रुतविक- ल्पस्येति तस्याविकल्पात्मकत्वलक्षणानतिकम एव । सूक्ष्मायाः पुनरन्तःप्रकाशमानखरूपज्योतिर्लक्षणलं कथंचिन्निसत्वं च नियो- द्वाटितान्निरावरणलब्ध्यवरज्ञानाच्छक्तिरूपाच चित्सामान्यान्न विशिष्यते"-१,२० पृ० २४१ पं० २३--पृ० २४२ पं० ६।

·ज्ञानमीमांसा।. ४९३ पश्यन्ती वागेव न भवति वोधरूपता(पत्वात्) वर्णपदाद्यनुक्रमलक्षणत्वाद् वाचन तयुक्ता प्रति- पत्तिर्विकल्पिका अपि तु निर्विकल्पिकैव श्रुतिस्मृतिविषयवर्णपदानुक्रमोल्लेखशून्यत्वात् । यदि चाविकल्पकं संवेदनं किञ्चिन्नाभ्युपेयते तदा वाक्संस्मरणासंभवाद् विकल्पस्याप्यसंभव एव स्यात् । अथ प्रथमं संवेदनं तदा वाचकस्मृतेरभावादविकल्पकम् तजनितवाचकस्मृतिसहकारीन्द्रियप्रभवं त्वभिधानानुरक्तार्थावभासि द्वितीयं सविकल्पकम्, नैतदत्ति; यतः स्मृतिसचिवमपि लोचनं न५ घाचके तत्संकेतसमयभाविनि प्रवृत्तिमदिति कथं तदविपये स्मृतिदर्शितेऽपि वाचकानुषक्तेऽध्यक्ष- प्रवृत्तिः यतो न गन्धस्मृतिसहकारिलोचनमविपये परिमलादौ संवेदनं जनयद् दृष्टम् किन्तु सन्निहित एव मलयजरूपे दर्शनं तु तत्सहचारिणि परिमलादौ स्मृति जनयतीति न तत् तद्रूपसंविदो रूपं हेतु- विपयमेदात् तथात्रापि नयनसंवेदनं रूपमात्रसाक्षात्कारि भिन्नम् तदर्शनोपजनितं तु विकल्पशानं वचनपरीतार्थाध्यवसायखभावं भिन्नगेवेत्यविकल्पकमध्यक्ष सिद्धम् । [नैयायिकादिसम्मतं केवलसविकल्पकवादमुपन्यस्य निर्विकल्पकवादिना तस्यापि दूषणम् ] स्यादेतत् यद्यपि वाचो मयनजप्रतिपत्त्यविपयत्वान्न तद्विशिष्टार्थदर्शनमध्यक्ष तथापि द्रव्यादे- नयनादिविपयत्वात् तद्विशिष्टार्थाध्यक्षप्रतिपत्तिः सविकल्पिका भविष्यति । तथाहि-नियतदेशादितया वस्तु परिदृश्यमानं व्यवहारोपयोगि अन्यथा तदसंभवाद् देशादिसंसर्गरहितस्य च तस्य कदाचिदप्य- ननुभवात् यच देशादिविशिष्टतया नामोल्लेखाभावेऽपि वस्तु संग्रहाति तत् साविकल्पकम् विशेपण-१५ विशेष्यभावेन हि प्रतीतिः कल्पना देशादयश्च नीलादिवद् तदवच्छेदका दर्शने प्रतिभान्तीति न तत्र शब्दसंयोजनापक्षभावी दोपः। एतदप्यसत्, यतोऽध्यक्षं पुरोवर्ति नीलादिकमवलोकयितुं समर्थम् न तवष्टब्धं भूतलम् तदनवभासे च कथं तद्विशिष्टमर्थं तदवगन्तुं प्रभुः(भु)? यदपि तदनवरब्धं तत्र प्रतिभाति तदपि न तडिशेपणमिति शुद्धस्यैव सकलस्य प्रतिभासनान्न विशेषणविशेष्यभावग्रहणम् । तथाहि-२० दर्शने रूपमालोकश्च स्वखरूपव्यवस्थितं द्वितयमाभाति न तद्व्यतिरिक्तं काल-दिगादिकसिति कथमप्रतिमासमानं तद्विशेषणं भवति सर्वत्र तलावप्रसक्तेः तेन 'देशादिभिर्विशिष्टस्य सर्वस्या- र्थस्य संवेदनम्' इति निरस्तम् विशेषणभूतस्य कस्यचिदप्रतिभासनात् । यत्रापि स्थिराधेय- दर्शनादधस्तादाधारमनुसिन्वन्ति तत्रापि नानुमानावसेयमधिकरणमिन्द्रियविज्ञानविषयविशे- पणम् नापि तदवसायोऽक्षवुद्धेः खरूपमिति न विशेषणविशिष्टप्रतिपत्तिरक्षबुद्धिः । किञ्च, २५ समानकालयोर्वा भावयोर्विशेपणविशेष्यभावम् भिन्नकालयोर्वा अक्षबुद्धिरवभासयति ? न तावद् भिन्नकालयोः तयोर्युगपत् तत्रापतिमासनात्-यदा हि विशेषणं खादिकं पूर्वमवभाति न तदा खाम्या- दिकं विशेष्यम् यदापि चोत्तरकालं तदद्वभाति न तदा खादिकम् असन्निधानादिति न तद्विशिष्ट- तयाऽध्यक्षेण तस्य ग्रहणम् । तथाहि-चक्षुर्व्यापारे पुरोव्यवस्थितश्चैत्र एव परिस्फुटमाभातीति तन्मात्रग्रहणान्न तद्विशिष्टत्वप्रतीतिः । न चासन्निहितमपि विशेषणं स्मरणसन्निधापितसक्षबुद्धिरधि-३० गच्छति स्मरणात् शागिव तदुत्तरकालमपि विशेषणासन्निधेस्तुल्यत्वान्न तत्र तेदाप्यध्यक्षवुद्धिप्रवृत्ति- रित्यपास्तविशेपणस्यार्थस्य साक्षात्करणं युक्तियुक्तम् । नापि तुल्यकालयो(वयोर्विशेषणविशेष्यभाव- मध्यक्षमधिगन्तुं समर्थम् तस्यानवस्थितेः। तथाहि-अविशिष्टेऽपि दण्डपुरुषसंयोगे कश्चिद् दण्ड- विशिष्टतया पुरुपं 'दण्डी'इति प्रतिपद्यते अपरस्तु तत्रैव पुरुपविशिष्टतया 'दण्डोऽस्य इति प्रतिपद्यते असङ्केतितविशेपणविशेष्यभावस्तु दण्ड-पुरुपौ' इति खतन्त्रं द्वयमधिगच्छति वास्तवे तु तस्मिन् ३५ १-धरूप। ताव-वा० वा. "संहृताशेपवर्णादिविभागानुपश्यन्ती सूक्ष्मा चान्तज्योतीरूपा वागेव न भवति अनयो- रात्मदर्शनलक्षणखात्" । संहृत-"नष्ट-"1-वर्णादि-"पद-वाक्य-""-विभागा-"अर्थदर्शनम्" ।-पश्यन्ती "अर्थदर्शनल- क्षणा" -ज्योतीरूपा "आत्मदर्शनलक्षणा"-प्रमेयक० पृ० १२ प्र. पं० ८ तथा टि० २७, २८, २९, ३०, ३१ । . २ "पश्यन्तीवाचा युक्ता"- वृ.टि.। ३-कल्पकै-वृ० । ४ यदि वावि-वृ० विना। ५-चके संकेत-वा० वा० भां० मां०।-चके तत्सम-वृ० । ६ न तद्रू-बृ० वा० बा० हा० वि० विना । ७-नव्यप-आ० हा० वि० । ८ "एवं शब्दब्रह्मवादिपूर्वपक्षप्रतिक्षेपः कृतः । संप्रति नैयायिकान् प्रत्याह"~बृ.टि.। ९-पि न वा-वा० वा० विना । १० "व्यवहार-" बृ० टि.। ११ प्र. पृ० पं० १३। १२ "खादि-" बृटि०। १३ "उत्तरकालेऽपि"-वृ० टि। १ ·द्वितीये वाडे- योग्यवेशयातिपद-पुरुषपचोरिव तुल्याकारतयाऽवभासो भवेत् न वैयम् । तेन दण्ड- पुरुषसम्पमेव खतन्यमयझायलेयन् विशेषणविशेन्यमावल्लु कल्पनाविरचित एव । येन हि दडपशापुरुषजनितार्थक्रिया माशुपलब्या तदर्थी इस तत्र विशेषकान्वेन दई विशेष्यत्वेन च पुर्ष प्रतिपद्यन्ने प्रधानत्वात् येन च पुल्मोपजतडेन फलमन्युपेतं तत्र दण्डं प्राधान्याद ५निदोयमन्यवत्यति अपरिगतफलोपकारख प्रयनदर्शने खरूपमामनिभातात् ततोऽन्वय-यतिरे- ज्ञान्यानबरावसामयै दयनासाद्य विशिष्यत्वप्रतिपत्तिः प्रागवाते चलानये नेन्द्रियस्य व्यापार तसातन्निहितत्वात् । न च व्यापाराविश्ये तत् प्रतिपत्तिजननसमर्थन् । न च पुरस्सन्निहितेऽय प्रवर्तमाननिन्द्रियं तत्रापि प्रतिपत्तिनुपजनायतुं समर्थम् वर्तमानकालालीहनीलादिदर्शनमवृत्तस्य शिरातीतभावपरम्परादर्शनप्रवृत्तिमतः सकलानीतभावविश्यत्नुतेरध्यक्षता भवेत् तथा खगोचर- १०चारिणी तृतिरपि सुटमय वर्तनानसमयनुद्भातवियतति सर्वासनतिः तिर्भवेत् । न च वर्त- नानमनध्यक्षनेवोझासमतीति किं तत्र स्ला यत्र हि दर्शनान गनवतारला तिपरिकल्पना फलवती सदर्शनावतारं तु वर्तनानसनरभाविनि पादौ स्मृतिप्रवृत्तिरसंभाविनी त्रिफला चेति न तत्परिकल्पना नन्वेवसतीने विशेषणादौ तृतिरेष प्रवर्तिष्यत इति कि तत्र निराइविवारण? सा हि तन्निहितनेवार्थ नवतरत्तिन व ता विशेषनाइयः सन्निहितारतानवलन्यमाना निरालल्यनैव १५ भवेत् ततो विशुद्धतपमानप्रतिभाताध्यकतबिन्दिरलविशेषणमर्थनवालयति विशेषयोजना नु लरमादुपलायलाना अपातानासन्निधि नती । न च सष्टमतिमासाद् वर्तमानायगाहिति पजन्मन् तानन्तरेणापि मनतिमाता । न च त्वृतिमलोपापि यदि निशइतनुराना प्रतिभातीति न तस्य नाहिका स्कृतितहव्यापारसद्भावे सुखरन्तरेणापि विषयावातिरन्तीति सुखमपि विश्यमाहि न स्यात् यतो निरलबाहिरसनियरो भावनाविभूततनवः सुखाइयो नार्था- २० वेदकाः खग्रहापतितखरूपत्वात् तेपाम् अशान्वयतिरेकानुविधाविन्यो विशदसंविद एव वहिरावभातिकाः पृथगवतीयन्ते उत्तादिन्यता एव तदवभातिकालद् विकल्पोऽपि नार्य- साक्षात्करणसभाब इति। ननु चादन पुरथितार्थग्राही विकल्पः कथं ततस्तत्र प्रवृत्तिर्भवती देव विशेरणादिकं प्राक् तेनालभूत तवैव ततः प्रवृत्तिर्भवेत् नहि स्वात्मानमनाल्हेऽर्थे प्रवृत्तिवियाचि विहानमुपलब्धम् २९अन्यथा शुल्लनर्यमवत्तरन्ती लंबिन्नीला प्रवर्तिजा भवेत् । नव निर्विकल्एकमेव संवेदनं वर्तमानेऽर्थे प्रवृत्तिवियाचि. विकल्पमन्तरेणापि सर्वत्र प्रवृत्तिनसतेः । न च सुखसाधनवनिश्चयनन्तरेण पुर:- प्रकाशनमात्रेण कश्चिद प्रवर्तत इति विकल्प एव पुरोच्चवस्सितार्यवाही प्रवर्तकत्वात् अज्ञानु तारितया इस एकाध्यमिति युक्तं पूर्वदृष्ट-नामानिविशेषणनाही निवय इति: एतदन्यसङ्गतम्। धूमप्राध्यान्यत्तिरिक्षाऽस्वावमात्तान्यनुमानाकारस्येव विशदर्शनभृतोऽकाराद् व्यतिरिक ३०विकल्पमत्युल्लित्यनानाऽसष्टाकारस कवाऽननुभवात् । ततो वहिरग्राहिण्यो विकल्पमतयोऽभ्युप- गन्तव्या न पुनन्तद्रा विशल्पनतिः पूर्वविशेषणनानाध्यवसायिनी अपरा पुरोतिविशदार्थाव.. भालाभ्यासविदप भेद्मतिमाताभावादिति, मत्तदेततः यतो यदि नाम पुरोवनिमय विकल्प मतिरड्योतयितुं प्रभवति तथापिन तत्र प्रवृत्ति प्रवृत्तिविरचनाचतुरार्थक्रियासनयरूपानवभासनात् तमासने वनियार्थिनां प्रवृत्तियुक्ता ! न चार्थक्रियान्वन्धं वर्तमानसमयसन्वन्धिन्य ताः प्रदशयितुं समथी तानी तस्या सानिधानात् यत्सन्निधौ च न त सामावगतिः पदार्थलरूप- मात्रावसायान् । न च तत्वत्पमात्रावसायादेव सामावत्तिः अतिप्रसङ्गात् । ततः पुरोवर्तिनि प्रश्नमानोऽपि न विकल्पः प्रवर्तकः। न च यतः पूर्वमयक्रिया प्रभवन्ती दृष्या संप्रत्यपि तकिया- चित्तया तदध्यवसायात प्रवृत्तिर्मविष्यति, यतो येन प्रागक्रिया निर्वतिता तदेवेदं पुरः प्रतिभातीति तन्निनोसामावे कुता सिध्यति? नत्र कल्पनैव तदप्यवसायिनी तनिर्माता यतो न कल्पनाव॑स्य- ४० ध्यवलितं तत्वं परमायसन्यवहारमवतरति प्रत्यक्षप्रतिभावत्यैव तद्व्यवहारवतापत् तद्भावे तद्- -दानाव-वा. चा० भ० । १ लान प्र- कान। मां. ४-स्वल्धं प्रव-का-बन्धव-३० का हा०वि०। ३ पुरोऽवस्सि-वृ. का. दा. ५ "यक्रियानवतु - वि० ६-बुज्यन-काल का बिना। -हारत्तह-मानि। -- ·. ज्ञानमीमांसा ४९५ भावात् । न चाध्यक्षबुद्धेस्तत्त्वावसायः प्रथमाक्षसन्निपातवेलायामेव नीलादिरूपतावत् तनि सोदय- प्रसक्तेः । अतो न कल्पनाध्यक्षविपयस्तत्त्वम् आद्यदर्शनानधिगतत्वात् । अथ सहकारिवैकल्याद् यद्यप्याद्यदर्शनावभासि न तत्त्वं तथापि न तन्नास्ति न हि तीक्ष्णांशुकर- निकरोपहतदृशां गर्भगृहाद्यनुप्रवेशानन्तरमप्रतिभासमाना अपि घटादयो भावाः स्वस्थीभूतनेत्राणां न प्रतिभान्ति, न च प्रागप्रतिभासनान्न सन्ति यथा चं सहकारिवशात् पूर्वमप्रतिभाता अपि पश्चात्५ प्रतिभान्ति तथात्राप्याद्यदर्शनं शुद्धार्थावभासि यद्यपि तत्त्वं नानुभवति सरणसहायाक्षप्रभवा तु प्रत्यभिशा तदनु भविष्यतीति न तत्त्वस्यासत्त्वम् नाप्यक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी प्रत्यभिज्ञान प्रत्यक्षमिति, अत्रोच्यते; यद्यक्षप्रभवा संविदाद्या न तत्त्वमवभासयति पश्चादपि तद्विषयत्वान्नाव- भासयेत् यथा यक्षमविपयत्वाकत्वे प्रतिपत्तिं विदधाति तथा सरणसहकृतमपि न तन तां विधास्यति अविपयत्वाविशेषात् न हि परिमलस्मरणसहायमपि लोचनं गन्धे प्रतिपत्तिकदुपलब्ध-१० मिति न तत्त्वग्रहणमध्यक्षात् । किञ्च, किं कुर्वाणा स्मृतिरिन्द्रियस्य सहकारित्वं प्रतिपद्यते ? पूर्वापरस्य ढौकनमिति चेत्, ननु विनष्टेऽप्यर्थं स्मृतिरुदयन्ती दृष्टेति कथं तत्सन्निधापिते पौर्वापर्य प्रवर्तमानाध्यक्षधीः सत्यार्थी भवेत् ? अथ यदुपरतं वस्तु तम्राहिणी वुद्धिन सत्यार्थग्राहिणीति युंक्तम् अनुपरतं त्वर्थमवगच्छन्ती कथं सा न सत्यार्था? अयुक्तमेतत् यतः स्मर्यमाणस्यार्थस्यानुपरतिः कुतोऽवगता? न स्मरणात् व्युपरतेऽपि स्मृतिप्रवृत्तरित्युक्त-१५ त्वात् । न च स्मरणोपनीतपौर्वापर्यस्य दर्शने प्रतिभासनात् तदप्रच्युतिः इतरेतराश्रयदोषप्रसक्तः। तथाहि-स्मर्यमाणस्यार्थस्यानस्तमयसिद्धेस्तदुपनीते तत्र दर्शनप्रवृत्तिः सिद्ध्यति तत्सिद्धौ च स्मरणो- पनीतस्थानस्तमयसिद्धिरिति कथं नेतरेतराश्रयत्वम् ? अथ स्मृतिः संप्रति प्रतिभासविपयादाद भिन्नं विषयमध्यवस्यन्ती निरालम्बना स्यात् प्रतिभासविषयं तमेवार्थमुल्लिखन्ती तु कथमसदर्थ- विपया? न; दर्शनगृहीतमेवार्थमुल्लिखतीत्यत्र प्रमाणाभावान स्मरणोपनीतैकत्वावभासिन्यध्यक्षमति:२० सत्यार्थग्राहिणी सिद्धा । न च पूर्वदर्शनमेव पूर्वरूपसङ्गतमर्थमनुभवदेकत्वे प्रमाणम् यतो यदि पूर्व-' रूपतामर्थस्याऽऽद्यदर्शनमेवावभासयति तथासति पूर्वापरैकत्वं तदेवावगमयिष्यतीति तत्र स्मृतिः प्रवर्तमाना व्यर्था । न च तदपि पूर्वरूपतां तस्यावभासयितुं समम् तस्य सन्निहितमात्रविषयत्वात् पूर्वरूपता हि पूर्वदेश-काल-दशासम्वन्धिता पूर्वदेशादीनां च तद्दर्शने अप्रतिभासनात् न तत्सं- स्पर्शिरूपप्रतिभासस्तन संभवी नहि तदप्रतिभासे तत्सम्बन्धिपदार्थरूपप्रतिभासः अन्यथा नीलताऽ-२५ प्रतिभालेऽपि पीते नीलसम्बन्धिताऽचगतिर्भवेत् । तन्नैकत्वग्राहिण्यध्यक्षमतिः । यच्च 'इष्टता प्रत्यक्ष- आह्या' इति परैरुच्यते तत्र इष्टता यदि तदृशि प्रतिभातता तदा वर्तमानतैव । अथ पूर्वशि. प्रतिमातता तदा पूर्वदृशोऽप्रतिभासने कथं तत्प्रतिभाततावभासः संप्रति संवेदने? तत्र हिं खदृष्टतया सन्निहितं रूपमाभातीति सैव तत्र युक्ता पूर्वदर्शनं तु प्रत्यस्तमितमिति तदृष्टतापि व्युपरतैवेति कथं सा वर्तमानहशि प्रतिभासेत? तदभ्युपगमे वा तदृशो निरालम्बनत्वप्रसक्तिः १३० न च पूर्वदृश्यमानता तत्र व्युपरता इष्टता तु तदैवोत्पन्नेति कथमसती येन तां प्रतियती प्रत्यक्ष- भतिनिरालम्बना भवेत् ? यतो यदि दृष्टता तत्र 'सन्निहिता भवेत् तदा प्रथममागतो नीलादि- रूपतामिव तामप्यधिगच्छेत् न चाधिगच्छतीति ज्ञानखभावोऽसाधारणतयाऽसौ नार्थस्वरूपमिति कुतोऽध्यक्षाचसेया? तथाहि-पूर्वदर्शनमनुस्मरन्नेव पूर्वदृष्टतां व्यवहारी तनाध्यारोपयति विसरणे तदनध्यवसायात् यच्च स्मृतिरध्यवस्यति खरूपं न तदर्शनपथोपयुक्तम् आकारभेदात् । न च ३५ तदर्शन-सरणे एकं विषयं विभृतः 'पूर्वदृष्टं पश्यामि' इत्यध्यवसायात् । यतः किं सर्यमाणं. दृश्य- मानतया रूपं प्रतीयते, आहोखिद् दृश्यमानं सर्यमाणतयेति विकल्पद्धयम् । तत्र यद्याद्या पक्षस्तथा- सति मर्यमाणं परिस्फुटतया रूपमाभातीति कथं तस्य परोक्षता? अथ द्वितीयस्तत्रापि . दृश्यमानं मर्यमाणेन रूपेणावमातीति सर्व परोक्षं भवेदिति न काचिदध्यक्षमतिः सत्यार्था स्यात् । अतोऽक्षधी चैतमानमेव रूपं प्रत्येति स्मृतिरपि तदसंस्पर्शिः परोक्ष रूपमिति नतयोरैक्यम् प्रतिभासमेदस्य सर्वत्र ४० भेदकत्वात् तस्य च विशदाविशदरूपतयावभासमानयोदृश्य-सर्यमाणयोः सद्भावात् कथं न भेदः? १ च पूर्वसह-भी० मा०। २-धानेपि ते बृ० वा. चां० विना। ३-स्यानु-वृ०। ४-गमे त-वृ० । ५-रणे ए-'णे इत्यस्य शिरसि न्यस्तोऽयं द्विवसंख्यासूचकोऽको द्विवचनख्यापनाय प्रतौ निर्दिष्टो भाति ।

·४९६ द्वितीये काण्डे किञ्च, यदि शुद्धमेव दर्शनं स्मृतिनिरपेक्ष पूर्वरूपताचाहिः नन्वेचं भाविरूपताग्राहि प्रथमदर्शनं किं नोपेयते न हि भाविभूतयोरसन्निहितत्वे विशेषः येनैकनाध्यक्षवृत्तिरपरन नेति भवेत् ? न च 'पूर्वराष्टं पश्यामि' इति व्यवसायात् पूर्वरूपे एव दर्शनव्यापारः 'पूर्वसेवेदं मया दृष्टग्' इत्यध्यवसायाद् भाषि- रूपेऽपि दर्शनव्यापारप्रसक्तेः । अतोऽपाकृतम्-"इदानींतनमस्तित्वं नहि पूर्वधिया गतम्" इति। न च ५पूर्वदशा तदा भाविकालताया असन्निधानादग्रहणम् संप्रति दर्शनकाले पूर्वरूपताया अप्यसन्निधे- स्ततोऽग्रहणप्रसक्तेः । यदि पुन विरूपतामप्यध्यक्षमनुभवति 'पूर्वमेवेदं मया दृष्टम्' इति व्यवहति- दर्शनात् तर्हि प्रथमसंवेदनमेव मरणावधिरूपपरम्परामधिगच्छतीति तदैव मृतो भवेत् । न च मृति- सद्भावे मृतो भवत्युत्पत्तिसमये तु नालाविति कुतोऽयं दोपः यतो यदि तदासी नास्ति कथमसती सो दर्शने प्रतिभाति? तदप्रतिमासने तु कथं भाविरूपपरिगतो भाचोऽवभातो भवेत् ? यदेव तत्र १० वर्तमान रूपमाभाति तदेवाध्यक्षमस्तु न भावि यदि तु तदपि तदाध्यक्षं तदायाध्यक्ष एव मृत्युपाधेः सकलविषयस्य प्रतिभातस्यास्तमयात् तद्विषयाँ तदुत्तरकालभाविनी सर्वा सतिनिर्विपया भवेत् । किञ्च, भावि-भूतयोरध्यक्षविषयत्वे भिन्नमपि तदध्यक्षविपयं भवेदिति सर्वत्रिकालदर्शी भवेदिति "भविष्यश्चैपोऽर्थो न ज्ञानकालेऽस्तीति न प्रतिभाति" [ ] इति निराकृतं द्रष्टव्यम् भावि-भूतकालतावद् भविष्यतो धर्मादेर्दर्शनकालेऽसतोऽपि प्रतिभासनात् । न चाभिन्नयोर्भावि- १५भूतरूपयोः प्रतिभासेऽपि भाविधर्मादेभिन्नत्वान्न प्रतिमासा देनाध्यक्षप्रतिमासनाविरोधात् दृश्यन्त एव हि भिन्नरूपा घट-पटादयोऽध्यक्षप्रतिभासमादधानास्तन्न भाविभूतरूपताध्यक्षाचसेयेति स्मृति- विषयः पूर्वरूपता दर्शनावमासिनोऽर्थस्य भाविरूपता चानुमानाचसेया । तेन "न च स्मरणतः पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्तनम् ॥ "वार्यते केनचिन्नापि तदिदानी प्रदुष्यति" । [श्लो० वा० प्रत्यक्ष लो० २३५-२३६] इति निरस्तम् यतो यदि सरणादूचं वर्तमानरूपे इन्द्रियस्य प्रवर्तनमभिप्रेतं तथासति वर्तमानमान- परिच्छेदान्न मरणोपढौकितैकत्वग्रहः । अथ पूर्वरूपे तत्रापि यथा प्राज्ञ स्मृतेर्दर्शन पूर्वरूपतायाम- विषयत्वान्न प्रवर्तते तथा तदुत्तरकालमपि अविषयत्वाविशेषात् । “तदा प्रवर्तने चक्षुपो न दोपः" ] इत्यत्रापि यद्यसन्निहिते मरणोपढौकिते नयनं प्रवर्तते तयविद्यमानविपयत्वात् २५तदालम्वनं ज्ञानं निर्विषयं भवेदिति कथं न दोपः? तिमिरोपहतदशोऽप्यसत्यदर्शनमेव दोपः तचा- नापि समानमिति कथं न दोषः? अथ वर्तमाने स्मृत्युत्तरकालं तत् प्रवर्तमानमदुष्टं तर्हि नैकत्व- प्रतीतिः। न च यदेव वर्तमानं तदेव पूर्वमिति भेदाभावात् तत्त्वग्रहः अभेदस्यासिद्धेः-नहि दृश्यमान- -सर्यमाणयोरभेदसिद्धिः दृश्यमाने स्मृतेः स्मर्यमाणे च दृशोऽनवतारात् । न च स्मरणोपनीते पूर्वरूपे दोपाभावेऽपीन्द्रियप्रवर्तनं युक्तम् धूमदर्शनोत्तरकालं स्मृत्युपस्थापिते पावफेऽपि दोपा- ३०भावादिन्द्रियप्रवृत्तिप्रसक्तः शक्यं ह्यत्रापि वक्तुम्- न चापि लिङ्गतः पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्तनम् । वार्यते केनचिन्नापि तदिदानी प्रदुष्यति ।। अथ प्रत्यक्षप्रतिभाताभूमात् स्पष्टावभासाद् व्यतिरिक्ता स्मृतिप्रभवानुमितिर्भिन्नाकाराशिमुलिखतीति न तत्र गवतारस्तर्हि विशदहगवलेयाद् रूपादस्पष्टतया पूर्वरूपमुलिखन्ती स्मृत्युपजनिता प्रति- ३५ पत्तिर्न गुपदर्शितं रूपमवतरतीत्यस्युपेयम् ततः स्मृतेः पूर्वमुत्तरकालं वा पौर्वापर्यविविक्तं वर्तमान कालमर्थ हगवतरतीति नैकत्वग्राहिणी । ततो विकल्पविकलाध्यक्षमतिः सिद्धा एकत्वप्रतिपत्तिस्तु स्मृतिकृतोद्या पृथगेव पूर्वापरविविक्तरूपावभासिस्पष्टदृशः । अथ पौर्वापर्यं दृशोऽप्रवृत्तेन तनहात् सविकल्पाध्यक्षमतिः जातिगुणक्रियादीनां तु दर्शन- विषयत्वात् तद्विशिष्टार्थप्रतिपत्तिः सविकल्पिका भविष्यति, न जात्यादेः स्वरूपानवभासनात् न हि - .. १ "मृतिः"-वृ. टि.। २ "मृतिः"-वृ० टि०। ३ "यतो मृतेरभावस्ततः कथं भाविरूपपरिगतो 'भानो भवेत्”-वृ० टि० । ४-यात्तदु-वृ० ।। ५-प्यंश्चैकार्थी बृ० वा. वा. भां० मां० विना । ६ पृ० ३११ पं. ६-७ । प्रमेयक पृ० ९७ द्वि. पं०९ । ७ "परोदिते"-वृ० टि०। ८ "एकत्व-" वृ० टि० ।

·ज्ञानमीमांसा । ४९७ व्यक्तिद्वयव्यतिरिक्तवपुर्णाह्याकारतां वहिर्विभ्राणा विशददर्शने जातिराभातीति न तद्योजनादध्यक्ष- मतिः सविकल्पिका । न चान-चकुलादिपु 'तरुस्तरुः' इत्युल्लिखन्ती बुद्धिराभातीति नाऽसती जातिः विकल्पोल्लिख्यमानतयापि चहिाह्याकारतया जातेरनुद्भासनात् प्रतीतिरेव तत्रापि तुल्याकारतां वचनं वा विभर्ति । न च शब्दः प्रतीतिर्वा जातिमन्तरेण तुल्याकारतां नानुभवति 'जातिर्जातिः' इत्य- परजातिव्यतिरेकेणापि गोत्वादिसामान्येषु तयोस्तुल्याकारतादर्शनात् । न च तेष्वप्यपरा जातिः५ अनवस्थाप्रसक्तेः। अथ तुल्याकारा प्रतिपत्तियदि निनिमित्ता तदा सर्वदा भवेत् न वा क्वचित् व्यक्ति- निमित्तत्वे आम्रादिष्विव घटादिष्वपि 'तरुस्तरुः' इति प्रतिपत्तिर्भवेत् व्यक्तिरूपताया अत्रापि समानत्वात् , असदेतत्; व्यक्तिनिमित्तत्वेऽपि प्रतिनियतव्यक्तिनिमित्तत्वान्नातिप्रसङ्गः यथा हि ताः प्रतिनियता एव कुतश्चिनिमित्तात् प्रतिनियतजातिव्यञ्जकत्वं प्रतिपद्यन्ते तथा प्रतिनियतां तुल्याकारां प्रतित्तिं तत एव जनयिष्यन्तीति किमपरजातिकल्पनया? यथा वा गुंडूच्यादयो भिन्ना १० एकजातिमन्तरेणापि ज्वरादिशमनमेकं कार्य निर्वर्तयन्ति तथा आम्रादयस्तरुत्वमन्तरेणापि तत एव 'तरुस्तरुः' इति प्रतिपत्ति जनयिष्यन्ति नान्य इति व्यर्था तेषु तरुत्वजातिकल्पना । तन्न जातिदर्शने कल्पनाशाने वा बहिराकारमाविभ्रती खेन वपुपा प्रतिभाति कल्पनावुद्धावप्यविशदाकारव्यक्तिरूप- मन्तःशब्दोल्लेखं वापहाय वर्णसंस्थानव्यतिरिक्तजातिखरूपानवभासनात् । तन्नाप्रतीयमाना जातिः सती । नापि कस्यचिद् विशेषणमिति न तद्योजनाविधायिनी अध्यक्षमतिरिति न सविकल्पिका । एवं १५ गुण-क्रियादीनामप्यप्रतिभासनादसत्त्वमिति न तद्विशिष्टार्थग्राह्यध्यक्ष सविकल्पकतामनुभवति । अथ निर्विकल्पकत्वेऽध्यक्षेण शुद्धवस्तुग्रहणात् कथं ततो व्यवहृतिः साँहि हेयोपादेययोर्दुःख-सुख- साधनवनिश्चये हानोपादानार्था दृष्या न च निर्विकल्पकमध्यक्षं तनिश्चयरूपम्, असदेतत्, यतो यद्यपि सविकल्पकमध्यक्षं तथापि कथं तदर्थिनां तत्र ततः प्रवृत्तिः न हि निश्चयमात्रात् फलार्थिन: प्रवर्तन्ते' अपि तु तजननयोग्यतावसायात् सा चासन्निहितफलानिश्चये न निश्चेतुं शक्या । न च२० परोक्षं सुखसाधनत्वं निश्चिन्वती मतिरध्यक्षतामनुभवति अनुमितेरप्यध्यक्षताप्रसक्तेः परोक्षनिश्चय- रूपताया अविशेपात् । न च निश्चयात्मकेनाध्यक्षेण वस्तु निश्चीयते तत्प्रतिवद्धा च प्रागर्थक्रियोप- लव्धा ततः पुरस्थार्थावसायात् तत्र स्मृतिः प्रादुर्भवन्ती तत्राभिलापजननात् प्रवृत्तिमुपजनयति निर्विकल्पकेऽप्यस्य समानत्वात् । तथाहि-प्रत्यक्षप्रतिभाते वस्तुनि पूर्वमर्थक्रियावगतेति तत्स्सरणीव- (णाद)भिलाषेण प्रवृत्तिर्भविष्यतीति कः ख-परपक्षयोर्विशेपः? अथ वस्तुखरूपप्रतिभासं दर्शन-२५ मर्थक्रियासम्वन्धाननुभवान्न प्रवृत्तिमुपरचयितुं क्षमम् तत्सम्बन्धानुभवे वा सविकल्पकं तद्भवेत् । न चाप्रवर्तकस्य प्रामाण्यम्-"प्रामाण्यं व्यवहारेण" [ ] इत्यत्र "व्यावहारिकस्य चैतत् प्रमाणस्य लक्षणमुक्तम्" ] इत्यभिधानात्, असदेतत् । यतो न दर्शनं केवलं प्रमाणं क्षणिकत्वादावपि तस्य भावात् किन्तु अभ्यासपाटवादिसव्यपेक्षं यत्रांशे विधिप्रतिषेधविकल्पद्धयं जनयत् पुरुष प्रवर्तयति तत्रास्य प्रामाण्यमिति निश्चयापेक्षस्य प्रत्यक्षस्य ३० व्यवहारसाधकत्वान्न प्रामाण्यक्षतिः। नन्वेवमपि यदि निश्चये सति प्रवृत्तिस्तदभावे च नेत्यभ्युप- १-द्वयद्यति-आ० हा० वि० ।-द्वयान्यति-वि० सं० । २ "शब्द-प्रतीयोः"- वृ० टि०। ३ शाखवा० स्थाद्वादक. पृ० १५६ द्वि० ५० ५। ४-पत्ति त ए-वृ० । ५ "यथा धान्यभयादीनां नानारोगनिवर्तने । प्रत्येकं सह वा शक्ति नावेऽप्युपलभ्यते ॥ न तेषु विद्यते किञ्चित् सामान्यं तत्र शक्तिमत् । चिरक्षिप्रादिमेदेन रोगशान्त्युपलम्भतः ।। सामान्येऽतिशयः कश्चिन्न हि क्षेत्रादिभेदतः । एकरूपतया नियं धात्र्यादेतु स विद्यते ॥ एवमत्यन्तमेदेऽपि केचिन्नियतशक्तितः । तुल्यप्रत्सवमर्शादेर्हेतुलं यान्ति नापरे" ॥ -तत्त्वसं० का० ७२३-७२६ पृ० २३९ । ६-त एव वृ० भां० मां० । ७ "व्यवहतिः"-वृ० टि०। ८-ननि-आ० । ९ "अर्थक्रिया"-वृ० टि० । १०-णाभि-वृ० भ० मां. आ. हा० वि० । ११-ण्यं व्यवहारेण तत्र भां० मा. आ. हा. वि० । १२ पृ० १५५० २४॥ १३ "दर्शनमात्रस्य"-वृ० टि० । ६४ स० त० ·૮ द्वितीये काण्डे- गमस्तर्हि प्रवृत्तिकरणान्निश्चय एव प्रमाणं भवेत् न च दर्शनगृहीतं नीलं निश्चिन्वनुपजायमानो विकल्पो गृहीतग्राहितया अप्रमाणम् यतोऽर्थक्रियासम्बन्धितामुल्लिखन्ती दर्शनावगतस्यार्थस्य करपना प्रवृत्तिमारचयति । न च विशदृशार्थक्रियासाधकता तस्यावगतेति कथं कल्पना न भिन्न विषया? सर्वत्र च कल्पनैव प्रवृत्ति विरचयति दर्शनाभावेऽप्यनुमानात् प्रवृत्तिदर्शनाद् दर्शनसद्भावेऽपि ५क्षणिकादौ व्यवसायाभावात् प्रवृत्तेरभावाद् व्यवहारसुपरचयन्ती मतिः प्रमाणमिति न निर्विकल्पिका सा प्रमाणं किन्तु विकल्पिकैव । ननु न विकल्पस्याप्रामाण्यम् किन्त्वसौ प्रत्यक्षं न भवति अनुमानता. भ्युपगमात् । अथ लिङ्गजत्वाभावादपरोक्षमर्थ निश्चिन्वन् कथमनुमानं विकल्पः? नैतत् : यतो नापरोक्ष- मेवार्थमसौ निश्चिनोति अर्थक्रियासम्बन्धित्वत्य परोक्षस्याप्यध्यवसितेस्तदभावे च प्रवृत्तेरयोगात् । सा च फलसङ्गतिः परोक्षाऽनुमानग्राह्या दृश्यमान इव प्रदेशे परोक्षदहनसङ्गतिः । न च तत्र धूम- १० लिङ्गसद्भावादनुमानावतारेऽपि फलसम्बन्धितायां लिङ्गाभावान्नानुमानप्रवृत्तिः प्रतिभासमानरूपस्यैव लिङ्गत्वात् । तथाहि-उपलभ्यमाने जलरूपे शीतस्पर्शादयस्तत्सहचारिणो यदि निश्चेतुं शक्याः कालान्तरस्थायितया तदा तत्र प्रवृत्तियुक्ता रूपप्रतिभासमात्रस्य तु तदेवोदयान तदर्था प्रवृत्तिः सङ्गता प्रवृत्तौ वा तदविरतिप्रसक्तिः स्पर्शादीनां चैकसामत्र्यधीनतयोपलभ्यमानं रूपं हेतुः स्थैर्य चोपलभ्यमानं कालान्तरस्थितौ लिङ्गमिति कथं न निश्चयोऽनुमानम् ? न च सम्बन्धसरणपक्ष- १५धर्मत्वनिश्चयादुपजायमानमनुमानमनुभूयते अंत्र तु भैरूप्यपर्यालोचनमन्तरेणापि नीलानुभवानन्तरं 'नीलमेतत्' इति निश्चयो झगित्युदेतीति नानुमानतास्य यतो न सर्वदानुमितिौरूप्यपर्यालोचन- मपेक्ष्य प्रवर्तते अत्यन्ताभ्यासात् कदाचित् सम्बन्धस्मरणानपेक्षलिङ्गखरूपदर्शनमात्रादुदयदर्शनाद् धूमोपलम्भादझ्यासदशायामग्निप्रतिपत्तिवत् । अथानाविनाभावपर्यालोचनंप्रागासीदनवगतलम्बन्धस्य धूमदर्शनादेवाप्रतीतेस्तहि मन्दाभ्यासे प्रकृतेऽपि पर्यालोचनमस्त्येव-एवंजातीये पूर्वमप्यर्थक्रियो- २० पलब्धा इदमप्येवंजातीयं प्रतिभासमान रूपम्' इति । अभ्यासदशायां तु रूपदर्शनादेव पर्यालोचन- मन्तरेणापि झगिति फलयोग्यता प्रतीयते इति व्यवस्थितमेतत्-दृश्यमानं रूपं धर्मि तत्फलयोग्यता साध्या तद्रूपसामान्यं लिङ्गमिति न प्रतिज्ञार्थंकदेशत्वमपि हेतोः अतो निश्चयः स्वरूपावभासादुदय- मासादयन् परोक्षमर्थक्रियायोग्यत्वं निश्चिन्वन्ननुमानमेव । व्यवहारोऽप्यते एव न प्रत्यक्षात् । आह च- २५ "तदृष्टावेव हऐपु संवित्सामर्थ्यभाविनः । स्मरणाभिलाषेण व्यवहारः प्रवर्तते ॥ इति स्मरणादनुमानरूपाद् व्यवहारः प्रवर्तत इत्ययमर्थः । नैन्वन्यगतचेतसोऽभ्यस्ते परिमलादावविकल्पाक्षमतेः प्रवृत्तिदर्शनात् कथं न निर्विकल्पक प्रवर्तकम् ? किञ्च, यद्यनुमितिरेव वाह्ये सर्वदा प्रवृत्तिमारचयति तहिं तत्र नाध्यक्ष प्रमाणमिति E bonat - १ "सविकल्पिका"-वृ० टि०। २-भावे प्र-आ० हा. वि. विना। ३ "उत्तरम्"-वृ० टि० । ४ "जल- रूपे"-वृ० टि। ५ "अनुमानरूपान्निश्चयात्"-वृ० टि.। ६ "येन वार्तिककार एवमाह" इत्युलिख्य विभिन्नोत्तरार्ध. कमेतत् पचं न्यायविन्दुटीकाटिप्पण्यामुद्धृतमित्यं वर्तते- "तदृष्टावेव दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनः । खव्यापारखकरणात् स्मरणादित्यादि"-पृ० ३१ पं० ५-६ । "तदुक्तम्" इति कृला इदं पचं सिद्धिविनिश्चयटीकायामुपन्यत्तमस्ति-लि० पृ. ९० पं० १८॥ सिद्धिविनिश्चयटीकायां "कारिकां विवृण्वन्नाह" इत्युपक्रम्य 'तदृष्टावेव' इत्यादि"प्रतीकं निर्दिश्य च व्याख्यातमेतद पद्यमित्यं दृश्यते-"निर्विकल्पिका दृष्टिखदृष्टिस्तस्यां सत्यां पुनर्ये दृष्टास्तेषु व्यवहारः । प्रवृत्तावङ्गीक्रियमाणायां कुत इत्यत्राह- संवित्तीत्यादि-संवित्तेर्वलं सामर्थ्य तस्माद् या सजातीयस्मृतिस्तस्या अभिलाषः आदिशब्देन द्वेषपरिग्रहस्तस्मादिति"-लि. पृ० ११८ पं० १९-२२ । सिद्धिविनिश्चयटीकाव्याख्यानत एतत् पद्यमित्यं कल्पयितुमुचितं भाति- तदृष्टावेव दृष्टेषु संवित्तिवलभाविनः । सरणादभिलाषादेर्व्यवहारः प्रवर्तते ॥ "यदुक्तम्" इत्युल्लिख्योद्धृतं पद्यमिदं धर्मसंग्रहायां वर्तते-पृ० २६ द्वि० ५० ७ । पृ० १६ पं० २६ । ७ न त्वन्य-वृ० विना।

·४९९ . ज्ञानमीमांसा. खसंवेदनमात्रमेवैकमध्यक्षं भवेत् तथा च-"रूपादिखलक्षणविपयमिन्द्रियज्ञानम् आर्यसत्यचतुष्टय- गोचरं योगिज्ञानम् ] इत्यादि चतुर्विधाध्यक्षोपवर्णनमसङ्गतमनुषज्येत । अथ निर्विकल्पकमध्यक्ष नार्थस्यार्थक्रियायोग्यतामधिगच्छति तदभावे न प्रवृत्तिरित्यप्रवर्तकत्वान्न बाह्य प्रमाणं तहनुमानमपि नार्थक्रियासङ्गतिमवभासयति तस्यावस्तुविपयत्वात् तथा च तदपि कथं प्रवर्तकम् ? अथ तदध्यवसायितया तस्योत्पत्तेरर्थग्राहित्वाभावेऽपि प्रवर्तकता, असदेतत् तदध्यव-५ सायित्वस्याप्यनुपपत्तेः । तथाहि-तदध्यवसायित्वं तस्य किं ग्राहकाकारः, उत ग्राह्याकारः इति वक्तव्यम् यदि ग्राहकाकारस्तदा तस्य ग्राहकं खरूपं न वाहमर्थ सन्निधापयतीति न तध्यवसायोs- नुमानसाध्यः । अथ ग्राह्याकारः सोऽपि नार्थखरूपसंस्पर्शीति कथं तदवगमे वाह्यार्थाऽध्यवसिति- रनुमानफलम् । तदेवमनुमितेः खसंवेदनमात्रपर्यवसितत्वान्नार्थप्रदर्शनद्वारेण प्रवर्तकता युक्ता । नन्वनुमाने सति प्रवृत्तिदृष्टा तदभावे सा न दृष्टेति तत्कार्यासौ निश्चीयते तीभ्यासदशायां विकल्प-१० विकले दर्शने सति प्रवृत्तिईष्टा प्रतिपदोच्चारं तत्र विकल्पनासंवेदनेऽपि पुरम्परिस्फुटप्रतिभासमात्रा- देव प्रवृत्त्युपपत्तेस्तत्कार्याऽसौ किं न व्यवस्थाप्यते? अथानुमानादनभ्यासदशायां प्रवृत्तिरुपलब्धेति तदन्तरेण सा कथं भवेत् ? न; मन्दाभ्यासेऽनुमानादेव प्रवृत्तिः अभ्यासदशायां तु पर्यालोचनलक्ष- णानुमानव्यतिरेकेणापि वस्तुदर्शनमात्रादेव समस्तु तथादर्शनात् अन्यथाऽनभ्यासदशायामनुमानात् प्रवृत्तिदर्शनात् सर्वदानुमानस्यैव व्यवहृतिजनकत्वे प्रत्यक्षेण लिङ्गग्रहणाभावतस्तन्निश्चयकृदपरमनु-१५ मानमभ्युपगन्तव्यम् तत्राप्यनुमानान्तराल्लिङ्गनिश्चय इति तन्निश्चयकृदपरमनुमानमित्यनवस्थाप्रसङ्गतो न कदाचिद् व्यवहतिर्भवेत् । ततोऽविकल्पकं दर्शनमभ्यासदशायां व्यवहारकृदभ्युपगन्तव्यमन्यथा पूर्वोक्तप्रकारेणानुमानानवतारात् । न च पौर्वापर्यऽप्रवृत्तिमत् सन्निहितमात्रावभास्यध्यक्ष कथं तार- लिङ्गग्रहणक्षमं यतोऽनभ्यासावस्थायामनुमानात् प्राय व्यवहारः पश्चात्त्वध्यक्षादभ्यासदशायामिति प्रेर्यम् ? यतः संवृत्या लिङ्गप्रतिवन्धनाहि प्रत्यक्षमभिमतम् लोकस्य ह्येवमभिमानः तदेव साध्य-२० प्रतिवद्धं लिङ्गमहं पश्यामि' इति तदभिमानाञ्च लिङ्गप्रतिवन्धग्राह्यध्यक्षं व्यवहारकृदभ्युपेयते परमार्थ- पर्यालोचनया तु न प्रत्यक्षानुमानभेदः नापि व्यवहारः संवेदनमात्रत्वात् सर्वप्रपञ्चस्य । स्वसंवेदनं च सकलविकल्पविकलमिति कथं स्वार्थनिर्णयस्वभावं ज्ञानं प्रमाणं सिद्धिमासादयेत् ? [निर्विकल्पकमेवाध्यक्षमिति मतं प्रतिविधाय सविकल्पस्याध्यक्षत्वमुपपाय च सिद्धान्तिना खार्थनिर्णयखभावज्ञानस्य प्रमाणसामान्यलक्षणत्वव्यवस्थापनम् ] २५ अत्र प्रतिविधीयते-'स्वार्थनिर्णयस्वभावं प्रत्यक्षं न भवति' इत्येतत् किं तद्राहकप्रमाणाभावाद- भिधीयते, आहोखित् तद्वाधकप्रमाणसद्भावात् ? तत्र न तावदाद्यः पक्षोऽभ्युपगमार्हः स्थिरस्थूल- साधारणस्य स्तम्भादेरर्थस्य बहिरन्तश्च सद्व्यचेतनत्वाद्यनेकधर्माकान्तस्य ज्ञानस्यैकदा निर्णयात सांशस्वार्थनिर्णयात्मनोऽध्यक्षस्य खसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धत्वात् तदाहकप्रमाणाभावोऽसिद्धः। तथाहि- अन्तर्वहिश्च स्खलक्षणं पश्य (श्य)ल्लोकः स्थूलमेकं खगुणावयवात्मकं ज्ञानं घटादिकं च सकृत्प्रति-३० पत्याध्यवस्यति, न चेयं प्रतिपत्तिरनध्यक्षा विशदखभावतयानुभूतेः। न च विकल्पाऽविकल्पयोर्म- नसोर्युगपत्तेः क्रमभौविनोलघुवृत्तेर्वा एकत्वमध्यवस्यति जनस्तत्रेत्यविकल्पाऽध्यक्षगतं वैशा . १ वौद्धसम्मतं केवलनिर्विकल्पकप्रामाण्यपक्षं वैयाकरणसम्मतं केवलसविकल्पकप्रामाण्यपक्षं च निराकृत्य निर्विका सविकल्पकोभयप्रामाण्यं व्यवस्थापयितुं कुमारिलेन चर्चा कृताऽस्ति-लो० वा. प्रत्यक्षसू० श्लो० ८६-१४५। सैव चर्चा तदीयानि कानिचित् पद्यान्युपयुज्य वाचस्पतिमिश्रेण सूक्ष्मेक्षिकया हृदयहारिण्या च शल्या विस्तरमुपनीता दृश्यते-न्यायवा० ता० टी० पृ० १३३-१३७ । अनत्यः शास्त्रार्थः प्रस्तुतग्रन्थशैल्या क्वचित् क्वचित् शब्दसाम्यमजहदेव संक्षेपेण भङ्गयन्तरेण च प्रमेयकमलमार्तण्डे वर्तते-पृ० ८ द्वि०५०६-पृ० ११ द्वि० पं० २। मार्तण्डगतश्च स एव शास्त्रार्थः अक्षरशः समादाय पुनरनेकधा पल्लवीकृत्य च वर्णितः स्याद्वादरत्नाकरे दृश्यते-पृ० ७५-८८ आ० । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५६ द्वि. पं० ९-। २-पद वृ-आ० हा० वि० । शास्त्रवा० स्याद्वादक पृ० १५६ द्वि० ५० ११ । ३-भाविनोल-वृ० आ० वि० ।

·] ५०० द्वितीये काण्डे- विकल्प सशस्वार्थाध्यवसायिन्यध्यारोपयतीति वैशद्याचगतिः एकस्यैव तथाभूतखार्थनिर्णयात्मनों विशंदज्ञानस्यानुभूतेरननुभूयमानस्यौप्यपरनिर्विकल्पकस्य परिकल्पने वुद्धेश्चैतन्यस्यापरस्य परिकल्पना- प्रसङ्ग इति साङ्ख्यमतमप्यनिषेध्यं स्यात् । किञ्च, सविकल्पाविकल्पयोः कः पुनरैक्यमध्यवस्यति ? न तावंदनुभवो विकल्पेन आत्मन ऐक्यमध्यवस्यति व्यवसायविकलत्वेनाभ्युपगमात् तस्य अन्यथा ५भ्रान्तताप्रसङ्गात् । नापि विकल्पोऽविकल्पेन खस्यैक्यमध्यवस्यति तेनाविकल्पस्याविषयीकरणात् अन्यथा खलक्षणगोचरताप्राप्तेः अविषयीकृतस्य चान्यनाध्यारोपाभावात् न ह्यप्रतिपन्नरजतः शुक्ति- कायां रजतमध्यारोपयितुं 'रजतमेतत् इति समर्थः । न च यथेश्वरादिविकल्पस्तदविपयीकरणेऽप्य- ध्यवसिततद्भाव उपजायते तथात्राप्यध्यवसिताविकल्पखभावो विकल्पः समुपजायत इति स तयो- रैक्यमध्यवस्यति, उक्तोत्तरत्वात् । तथाहि-न तावदनुभव एवंरूपमात्मानमवगच्छति तेनास्यार्थस्या- १०विषयीकरणात् एतत्'रूपतया तस्यासिद्धेश्च । न हि मरीचिका जलरूपतयाऽध्यवसिता तद्रूपतयाऽ- सिद्धार्थक्रियोपयोगिन्युपलब्धा एवमनुभवोऽपि विकल्परूपतयाऽध्यवसितस्तथाऽसिद्धो नार्थक्रियो. पयोगी नातः किञ्चित् सिध्यति । नापि विकल्पः तस्याऽवस्तुविषयत्वाभ्युपगमात् । यदि पुनर्विकल्प- स्तद्रूपमात्मानमध्यवस्येत् तर्हि परमार्थविपयता तस्येति "विकल्पोऽवस्तुनिर्भासाद् विसंवादादुपप्लव" १५इति असङ्गतं स्यात् । अत एव न विकल्पान्तरमपि तमध्यवस्येत् तस्यापि तुल्यदोपत्वात् । किञ्च, तयोरैक्यं व्यवस्थतीत्यत्र यदि विकल्पं निर्विकल्पकतया मन्यते व्यवहारी तदा निर्विकल्पकमेव संव ज्ञानमिति विकल्पव्यवहारोच्छेदादनुमानप्रमाणाभावः । अथाविकल्पं विकल्पतया तदा सविकल्पक- मेव सर्वं प्रमाणमिति अविकल्पप्रत्यक्षवादो विशीर्यत । यथा हि प्रज्ञाकराभिप्रायेण मणिप्रभायां मणिज्ञानं 'य एव मणिर्मया दृष्टः स एव प्राप्तः' इत्यभिमानिनः प्रत्यक्षं प्रमाणम्--अन्यथाऽभ्यासदशायां २० भाविनि दृश्य-प्राप्ययोरेकत्वाध्यवसायात् प्रत्यक्षमेव प्रमाणमिति न भवेत् अन्यस्य तन्निवन्धनस्य तत्राप्यभावात्-तथा सर्व निर्विकल्पं विकल्पत्वेन निश्चित्य सविकल्पकमेव सर्व ज्ञानमिति यो व्यव- हरति तस्य किमिति तदेव न प्रमाणम् ? यथा हि दृश्यं प्राप्यारोपात् प्राप्यम् तथाऽविकल्पो विक- ल्पारोपाद् विकल्पो भवेत् न्यायस्य समानत्वात् । अथ यथा प्राप्यमणिप्रभा-मणिप्रतिभासयोरेकत्वा- ध्यवसायेऽपि न मणिप्राप्तौ तत्प्रतिभासस्याभावः-अन्यथा मणिः प्रतिभातो न प्राप्तः स्यात्-तथा २५सविकल्पाविकल्पयोरेकत्वाध्यवसायेऽपि निर्विकल्पकस्य नाभावः नन्वेवं सांशस्थूलैकस्पष्टप्रतिभास- व्यतिरिक्तस्य निरंशक्षणिकपरमाणुप्रतिभासलक्षणनिर्विकल्पकानुभवस्य तदैव निर्णयप्रसक्तिः । अथ विकल्पेनाविकल्पस्य सहस्रांशुनों तारानिकरस्येव तिरस्कारान्न तथा निर्णयस्तर्हि विकल्पस्याप्य- विकल्पेन तिरस्कारात् प्रतिभासनिर्णयो न स्यात् । अथ विकल्पस्य वलीयस्त्वादविकल्पस्य च दुर्वलत्वात् तेन तस्य तिरस्कारः ननु कुतो विकल्पस्य ३० बलीयस्त्वम् ? प्रचुरविपयत्वादिति चेत्, न; अविकल्पविषय एव प्रवृत्त्यभ्युपगमात् अन्यथाऽस्य गृही- १-कल्पे खांश-वृ० ल० वा. वा. विना । ३-कल्पत्वे-ल० विना । “न तावनिर्वि- कल्पकम् अध्यवसायविकलखात् तस्य अन्यथा भ्रान्तताप्रसनः"-प्रमेयक० पृ. ९ द्वि० पं० ३ । “न तावन्निर्विकल्पका तस्याध्यवसायशून्यत्वात् इतरथा भ्रान्तलप्रसक्तिः"-स्याद्वादर० पृ० ८२ पं० ४ आ० । ४-स्तद्धि-वृ० । ५ एवंखरू- आ०,हा० वि०। ६ तथावस्तु-भां० मां० विना। ७ "अनुभवरूपम्"-वृ० ल. टि० । ८ "विकल्पोऽवस्तुनिर्भासः इत्यस्य विरोधः" । अवन्तुनिर्भासः "अवस्तुनि निर्भासः प्रतिभासो यस्य विकल्पस्य सः" "ग्रन्थस्य"-प्रमेयक पृ० ९ द्वि० ५० ४ टि. १६, १७। "तदुक्तम्-विकल्पोऽवस्तुनि सौ(सो) विसंवादादुपष्ठवः". तिद्धिवि० टी० लि. पृ० ९० पं० २२ । “यथोक्तम् विकल्पो वस्तुनिर्भासाद्विसंवादादुपप्लव इति"-प्रशस्त० के० पृ० १९० पं० १८ । “विकल्पोऽवस्तुनिर्भासात्" इति वचो विरुध्यते”–स्याद्वादर० पृ० ८२५० ६ आ० । “विकल्पोऽवस्तुनिर्भासाद् विसंवादादुपप्लवः । प्रत्यक्षाभः" इति वचनात्"-धर्मसं० पृ० १३४ प्र० पं० ११ "तदुक्तम्" इति कृला "विकल्पो वस्तु निर्भासादसंवादादुपल्लवः" इत्युद्धतं वर्तते सर्वदर्शनसंग्रहे-पृ० ४४ द० २ पं० ३३५ ।, ९ "विकल्पान्तरस्य"-वृ० ल. टि.। १० सर्वज्ञा-भां० मा० आ० विना । ११-माणं न वृ० ल० । १२-सकलक्ष-आ० हा०वि० । १३-कल्पिकानु-ल. आ० हा० वि० ।-कल्पिका त्वानु-वा० वा० भां० मा०। १४-ना तमोनि- आ० । “भानुना तारानिकरस्येवेति चेत्”-प्रमेयक पृ०४ द्वि० ५० १४ । "तिग्मभानुना विभावरीभुजंगस्येवेति चेत्"-स्याद्वादर पृ० ७९ पं० २५ आ० । ? २-स्याप-आ० । इत्यस्य - ·, ज्ञानमीमांसा ५०१ तग्राहित्वासंभवात् । निर्णयात्मकत्वात् तस्य तदात्मकत्वमिति चेत् । ननु तस्य किं स्वरूपे निर्णयात्म- कत्वम्, उतार्थरूपे ? न तावत् खरूपे "सर्वचित्त-चैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम्" [न्यायविं० १-१०] इत्यस्य विरोधात् । एवमपि तंत्र तस्य निर्णयात्मकत्वे चक्षुरादिज्ञानं स्वपरयोस्तदात्मकं किं न भवेत् ? तथा च स्वार्थीकाराध्यवर्सायाधिगमश्चक्षुरादिचेतसां सिद्ध इति केन कस्य तिरस्कारः? तन्न विकल्पः स्वरूपे निर्णयात्मकोऽभ्युपगन्तव्यः । अथाऽर्थे तस्य निर्णयात्मकत्वम्। नन्वेवमेकस्य५ विकल्पस्य निर्णयानिर्णयस्वभावं रूपद्वयमायातम् तच्च परस्परं तद्वतश्च यद्येकान्ततो भिन्नमभ्युप- गम्यते समवायादेरनभ्युपगमात् सम्बन्धासिद्धेः 'वलवान् विकल्पो निर्णयात्मकत्वात्' इत्यस्यासिद्धिः। न च रूपादीनामिव परस्परमेकसामन्यधीनतालक्षणः तयोः सम्बन्धः तद्वता चाग्निधूमयोरिव तदु- त्पत्तिलक्षण इति वक्तव्यम्' स्वाभ्युपगमविरोधात् । किञ्च, यदा विकल्पस्य कारणत्वम् निर्णयाऽनिर्णय- योश्च कार्यत्वं तदा विकल्पस्य पूर्वकालत्वं तयोश्चोत्तरकालत्वम् प्रज्ञाकराभिप्रायात् तु विपर्ययोऽपि १० मरणलिङ्गस्यारिष्टादेस्तत्कार्यतया प्राग्भाविनस्तेनाभ्युपगमात् तथा च भिन्नकालस्य विकल्पस्य न निर्णयानिर्णयात्मकत्वमिति ज्ञानरूपताया अप्यभावः तद्विकलस्य गत्यन्तराभावात् तयोश्च विकल्प- स्वभावविकलतया निःस्वभावता । ज्ञानाद् भिन्नयोरनुपलभ्यत्वेन गत्यन्तराभावात् स्वयं तयोरुपलम्भे विकल्पाद् मिन्ने ज्ञाने स्याताम् एवं च यदनिर्णयात्मकं तत् तदेव यच्च निर्णयस्वरूपं तदपि तदेव तों च निर्विकल्पकस्य पृथगुपलम्भनिर्णयः स्यादिति पूर्वोक्तमेव दूषणं पुनरापतति, निर्णयात्मकेऽपि १५ चक्षुरादिज्ञानमपि तथैव स्यादिति पूर्वोक्त एव दोपः । तत्रापि रूपद्वयकल्पनायां प्रकृतो दोषः अन- वस्था च । तन्न परस्परं तद्वतश्च भेदैकान्तो युक्तः । अमेदैकान्तेऽपि तद्वयमेव तद्वान वा भवेत् तथा चन प्रकृतसिद्धिः। अथ निर्णयानिर्णयखभावयोरन्योन्यं तद्वतश्च कथञ्चित्तादात्म्यं तर्हि यत् स्वात्मनि अनिर्णयात्मकं वहिरर्थे च निर्णयखभौवं रूपं तत्साधारणमात्मानं प्रतिपद्यते चेद् विकल्पः खरूपेऽपि सविकल्पकः२० प्रसक्तः अन्यथा निर्णयस्वभावतादात्म्यायोगात् । न च स्वरूपमनिश्चिन्वन् विकल्पोऽर्थ निश्चिनोति इतरीऽगृहीतखरूपमपि ज्ञानमर्थग्राहकं भवेदिति न नैयायिकमतप्रतिक्षेपः । न च नैयायिकाभ्युप- गमेन परगृहीतस्य खगृहीततादोषः भवन्मतेऽपि परनिश्चितस्य स्वनिश्चितत्वप्रसक्तेः । यथा च पर- झाँतमननुभूतत्वान्नात्मनो विपयस्तथा विकल्पस्य खरूपमनिश्चितत्वान्नात्मनो विषय इति समानं पश्यामः। न च तस्यापि विकल्पान्तरेण निश्चयः तस्यापि विकल्पान्तरेण निश्चयापत्तेरनवस्थाप्रसक्तेः।२५ न च विकल्पखरूपमनुभूतमपि क्षणिकत्वादिवदनिश्चितमर्थनिश्चायकं युक्तम् अनिश्चितस्यानुभवेऽपि क्षणिकत्ववत् स्वयमव्यवस्थितत्वात् अव्यवस्थितस्य च शशङ्गादेरिवान्यव्यवस्थापकत्वायोगात् । यथा च विकल्पस्य स्वार्थनिर्णयात्मकत्वं तथा चक्षुरादिवुद्धीनामपि तद्युक्तम् अन्यथा तासां तबाहकत्वा- योगात् । अथ विकल्पस्य वहिरर्थे प्रवृत्तिरेव नास्तीति कथं तन्निर्णयात्मकः ? न हि नीलज्ञानं पीता- प्रवृत्तिकं तन्निर्णयात्मकं वढं शक्यम् प्रतिपत्रभिप्रायवशात् वौद्धैर्वाह्यार्थव्यवसायात्मकत्वं विकल्पस्य ३० परमार्थतो निर्विपयत्वेऽपि व्यावय॑ते, तदयुक्तम् । यतः किमिदं विकल्पस्य परमार्थतो निर्विपयत्वम् ? यद्यात्मविषयत्वं तात्मविषयं निर्विकल्पकमपि ज्ञानं निर्विषयमित्यर्थनिर्णयात्मकत्वाद् वलवान् विकल्प इति निर्विकल्पकानुभवस्य निर्णयस्तिरस्कारक इत्यसङ्गतं स्यात् सविकल्पकस्यैव कस्यचिद- भावादात्मविषयस्य निर्विकल्पकस्यापि विकल्पवत् सविकल्पकस्यैवं वा भावात् नचैवं कस्यचित् प्रति, पत्तुरभिप्रायः। अथ साधारणस्यास्पष्टस्य ख-परयोरविद्यमानस्याकारस्य शब्दसंसर्गयोग्यस्य विपयी-३५ करणं निर्विषयत्वम्, न तस्य तत्र संवन्धाभावतो विषयीकरणासंभवात् तथापि तद्विपयीकरणे सर्व- १ "विकल्पस्य"-वृ० ल. टि०। २ "बलीयस्तम्"-वृ० ल० टि० । ३ न्यायविन्दुसूत्रे 'प्रत्यक्ष पदं नास्ति । ४ "खरूपे"-वृ० ल.टि.। ५ "तस्य विकल्पस्य"-वृ० ल. टि०। ६-सायो धि-वृ० । ७ इति न व-वृ०। ८"निर्णयानिर्णययोः"-बृ.टि.। ९-था भि-वृ०। १० तद्विकल्पस्य ल. भां० मा विना । ११च नि- आ० हा० वि०। १२-था नि-बृ०। १३-त्मके च-ल० वा. वा. विना । १४-रथै नि-वृ० । आ० हा० वि०। १६-था गृ-वृ० विना। १७-ज्ञानम-वृ० ल० वा० वा० भां मां० विना । १८-त्वात्मनो बृ०।-त्वान्न मनो वृ० सं०। १९-शात् तु बौ-वृ० वा. वा. भां० मा० । २०-वचाभा-भां० मा० । १५-भावरू- ·.. १०२ द्वितीये काण्डे... मपि ज्ञानं तथैव खविपय विषयीकुर्यादिति तदुत्पत्त्यादिसम्बन्धकल्पनमनर्थकमासज्येत । न च तादा- त्यलक्षणस्तत्र तस्य सम्बन्धः तदाकारेऽविकल्पकत्वस्य अविकल्पकत्वे वा तदाकारत्वस्य प्रसक्तः। तदुत्पत्तिसम्बन्धवशात् तेन तद्ग्रहणम् इत्येतदप्ययुक्तम् तदाकारस्य तज्ज्ञानोत्पादकत्वेन स्खलक्षणत्व- प्राप्तेस्तज्ज्ञानस्य सविषयताप्रसक्तिदोषात् । न च खवासनाप्रकृतिविभ्रमवशादतदुत्पन्नमतदाकारं च ५तत् तद्विषयीकरोति अक्षसमनन्तरविशेषात् अन्यस्याप्युपजातस्य तथास्वविषयीकरणप्रसक्तः सर्वत्र तदाकारतदुत्पत्तिप्रतिवन्धकल्पनावैयर्थ्यप्रसक्तः । अतस्तदाकारविषयीकरणासंभवाद् विकल्प्यार्था- भावतो दृश्य-विकल्प्यावावेकीकृत्य प्रवर्तत इत्ययुक्तमभिधानम् । ततो न बलवान् विकल्प इति कथं तेनाविकल्पतिरस्कार इति अविकल्पकनिश्चयस्तदैव भवेत् न चैवम् अतो नाविकल्पस्य विकल्पेनैकत्वा- ध्यवसायः। किञ्च, विकल्पेऽविकल्पकस्यैकत्वेनाध्यारोप इति कुतो निश्चीयते ? अस्पष्टास्खलक्षण- १० ग्राहिणि स्पष्टस्खलक्षणग्राहित्वस्य प्रतीतेस्तदध्यारोपाचगतिरिति चेत् : ननु यदि नाम तत्र तत्प्रतीतिः अविकल्पारोपस्तु कुतः? स्पष्टत्वादेस्तैद्धर्मस्य तंत्र दर्शनादिति चेत् तद्धर्मः स्पष्टत्वादिरित्येतदेव कुतः? तत्र दर्शनादिति चेत्, अँत एव विकल्पधर्मोऽप्यस्तु अन्यथाऽविकल्पस्यापि मा भूत् । न च विकल्पव्यतिरेकेणाविकल्पमपरमनुभूयते यस्य स्पष्टत्वादिधर्सः परिकल्पेत एवमपि तत्र तत्परिकल्पने ततोऽप्यपरमननुभूयमानं विशदत्वादिधर्माधारं परिकल्पनीयमित्यनवस्थाप्रसक्तिः। अथ किञ्चिन्शानं १५ सविकल्पकमपरं निर्विकल्पकं राश्यन्तराभावात् विकल्पस्य चार्थसामर्थ्याभूतत्वासंभवान्न विशद- स्वादिधर्मयोगः अविकल्पस्यापि तद्योगाभावे विशदत्वादिकं न क्वचिदपि भवेदित्यविकल्पस्यैव तद- भ्युपगन्तव्यम् । भवेदेतत् यद्यर्थसामर्थ्यप्रभवत्वेन वैशद्यादेाप्तिः स्यात् तदभावे तन्न भवेत् न चैवम् अर्थसामोद्भूतेऽपि दूरस्थितपादपादिज्ञाने वैशद्यादेरभावात् योगिप्रत्यक्षे चार्थप्रभवत्वा- भावेऽपि च भावात् । न च तदप्यर्थसामोद्भूतम् तत्समानसमयस्य चिरातीतानुत्पन्नस्य चार्थस्य २० तब्रहणानुपपत्तेः। तथाहि-प्रागसर्वज्ञः सन् सुगतो विवक्षितक्षणे सर्वज्ञतामासादयंस्तत्समानसमय- भाविनां भावानाम्-तज्ज्ञानं प्रत्यजनकत्वात् तेषाम्-ग्राहको न स्यात् एवमुत्तरोत्तरतद्विज्ञानक्षणा अपि खसमयार्थग्राहका न भवेयुः चिरतरविनष्टस्य भावकलापस्यासत्त्वेन तदकारणत्वान्न तं प्रति ग्राहकता भवेत् अनुत्पन्नस्य च पदार्थसमूहस्य कारणत्वासंभवात् तं प्रति ग्राहकता तस्य दूरोत्सारि- तैव । अथ चिरातीतं भावि च तत्कारणमभ्युपगम्यत इति नायं दोषः। नन्वत्राप्यभ्युपगमे चेन २५खभावेन तत् तदनन्तरभावि कार्यमुत्पादयति तेनैव यदि सुगतज्ञानमिदानीन्तनकालभावि जनयति तदैकखभावत्वान्नित्यादिवत् कार्यक्रमायोगात् पूर्वमेवैतदप्युत्पद्येत । अथ समनन्तरप्रत्ययस्य सुगत- ज्ञानहेतोरिदानीमेव भावान्न पूर्वमुत्पत्तिः, असदेतत् यत आलम्बनकारणं चिरातीतसमयभावि तदैव तत्कार्यमुत्पादयितुं प्रभवति समनन्तरप्रत्ययस्त्विदानीमिति विरुद्धकारणसामर्थ्यानुविधायिनः कार्यस्योत्पत्तिरेव न भवेत् । अथान्येन स्वभावेन तर्हि सांशं तत् प्रसज्यत इति तदाहिणोऽपि शानस्य ३० सांशैकवस्तुग्राहकत्वेन सविकल्पकताप्रसक्तिः। एवं भाविकारणेऽपि वक्तव्यम् । तन्न योगिप्रत्यक्ष- मर्थसामर्थ्यप्रभवमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा पूर्वोक्तदोषप्रसक्तेः। तच्च तंदप्रभवमपि यथा विशदम्- अन्यथा प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः-तथा विकल्पज्ञानमर्थसामाप्रभवमपि यदि विशदं भवेत् तदा को विरोधः विकल्पस्य वैशद्यमेव विरोधः । तदुक्तम्- "न विकल्पानुबद्धस्य स्पष्टार्थप्रतिभासिता। ३५ खप्नेऽपि सर्यते स्मार्त न च तत् ताहगर्थद,"॥ [ 1 १-पयं निवि-ल०।-षयं वि-आ० । 'खविषयम्' इति पदस्य 'विषयीकुर्यात्' इति क्रियाया व्याप्यत्वेन द्वितीयान्तवात् 'सर्वमपि ज्ञानम्' इति पदेन सह नान्वयः इति ख्यापनाय आ० प्रती 'षयं' इत्यस्य शिरसि द्वितीय- विभक्तिसूचकोऽको न्यस्तः। २-कारे विकल्पकत्वे वा ल० वा. वा. भां० मां० विना । ३-कल्पार्था- वा० विना। ४-कल्पाव-भां० मां. हा० विना । ५ "अविकल्पक"-वृ० ल. टि०। ६ “सविकल्पके"-वृ० ल.टि.। ७ "तत्र दर्शनादेव"-वृ. ल.टि.। -कल्प्येत वृ० सं०। ९ "पदार्थसमूहम्"-वृ० ल. टि० । १० कार्योत्प-आ० हा० वि० । ११ भवति । वृ० । १२ "अर्थाप्रभवम्"-बृ० ल. टि०। १३-त्यक्षानु-वृ० । १४."तथा चोकम्" इत्युल्लिख्योद्धृतोऽयं श्लोको वर्तते सिद्धिविनिश्चयटीकायाम्-लि० पृ. ९५ पं० १६ । “न विकल्पानु- बन्धस्य-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५७ द्वि०प० ३ ।

·1 ज्ञानमीमांसा। ५०३ इति चेत् ननु स्वप्नावस्थायां पुरोवर्तिहस्त्याद्यवभालमेकं ज्ञानमनुभूयते अपरं तु स्मरणज्ञानम् तत्र पूर्वोल्लेखतयोपजायमानस्य यदि वैशद्यवैकल्यम् नैतावता सर्वविकल्पस्य पुरोवर्तिस्तम्भायुल्लेखवतो वैशद्याभावः तत्र तस्य खसंवेदनाध्यक्षतःप्रतीतेः । न चाविकल्पकं तदिति वक्तव्यम् स्थिरस्थूल- पुरोव्यवस्थितहस्त्याद्यवभासिनः स्वप्नदशाज्ञानस्याविकल्पकत्वे अनुमानस्यापि सांशवस्त्वध्यवसायिनो निर्विकल्पकत्वप्रसक्तेर्विकल्पवार्ताविरतिरेव स्यात् । अत एव 'प्रथमं निर्विकल्पकं निरंशवस्तुग्राहकं५ तदर्थसामोद्भूतत्वात् तदुत्तरकालभावि तु निर्विकल्पकज्ञानप्रभवमर्थनिरपेक्षं सांशवस्त्वध्यवसायि सविकल्पकमविशदं लघुवृत्तेस्तु निर्विकल्पकज्ञानवैशद्याध्यारोपात् तत्राध्यक्षत्वाभिमानो लोकस्य इति एतदपि निरस्तं द्रष्टव्यम् विकल्प एव पूर्वोक्तन्यायेन वैशद्योपपत्तनिर्विकल्पकस्य च निरंशक्षणिक- परमाणुमात्रावसायिनः कदाचिर्दप्यनुपलब्धेस्तत्र वैशयकल्पनाया दूरापास्तत्वात् । अथ संहृतसकलविकल्पावस्थायां पुरोवर्तिवस्तुनिर्भासि विशदमक्षप्रभवं ज्ञानमविकल्पकं संवेद्यत १० एव तथा चाध्यक्षसिद्ध एव ज्ञानानां कल्पनाविरह इति नात्र प्रमाणान्तरान्वेषणमुपयोगि। तदुक्तम्- "प्रत्यक्ष कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति" ॥[ ] इत्यादि। तथा पुनरप्युक्तम्- "संहृत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषा रूपं वीक्षते साक्षजा मतिः" ॥ [ १५ न ह्यस्यामवस्थायां नामादिसंयोजितार्थोल्लेखो विकल्पखरूपोऽनुभूयते । न च विकल्पानां स्वसंविदित- १-हस्ताद्य-वृ० । २ "खमज्ञाने पुरोवर्त्यनेकपावभासरूपतया"-वृ. ल. टि. । ३ "वैशद्यस्य"- वृ० ल० टि। ४-हस्ताघ-बृ० । “खप्नदशायामपि स्मरणविलक्षणस्य पुरोवृत्तिहस्त्याद्यवभासिनो वोधस्य निर्विकल्पकत्वे अनुमानस्यापि सांशवस्तुग्राहिणस्तथालप्रसङ्गे विकल्पवाःया एव व्युपरमप्रसङ्गात्"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ. १५७ द्वि० ४-५) ५-रपेक्ष सां-वृ० भा० मा०। ६-दनु- अ ६-दनु- आ० हा० वि० । ७ "प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पा नामसंश्रयः॥ इति पश्चिमार्धम्"-वृ० टि.। "प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः ॥ इति" -ल. टि. “यदाह न्यायवादी- प्रत्यक्ष कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः॥ संहृत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साऽक्षजा मतिः ॥ पुनर्विकल्पयन् किञ्चिदासीद् मे कल्पनेशी । इति वेति न पूर्वोकावस्थायामिन्द्रियाद् गतौ ॥ इत्यादि, तदपाकृतमवसेयम्"-अनेका० पृ० २०७ पं० ११-१८ । "यदाह न्यायवादी धर्मकीर्तिर्वार्तिके-प्रत्यक्षमित्यादि तदपाकृतमवसेयमिति योगः । प्रत्यक्ष प्रखतम् कल्पनापोढमि- त्येतत् प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । कथमित्याह-प्रत्यात्मवेद्यो यस्मात् सर्वेषां प्रमातॄणाम् , विकल्पो नामसंश्रयः शब्दानुविद्ध इत्यर्थः॥ तथा, संहत्य सर्वतश्चिन्तां विकल्परूपाम् , स्तिमितेन अन्तरात्मना प्रसन्ननिर्व्यापारेण, स्थितोऽपि सन्, चक्षुषा रूपमीक्षते पश्यति यया बुद्धया सा अक्षजा मतिः ॥ ईक्षिखा पुनर्विकल्पयन् किञ्चित् पश्चात् आसीद् मे कल्पना ईदृशी एवंभूता इति वेत्ति, न पूर्वोक्तावस्थायां चक्षुषा रूपेक्षणलक्षणायाम् इन्द्रियाद् गतौ ॥ इत्यादि यदाह न्यायवादी तद् अपाकृतम् अपास्तम- वसेयम्"-अनेका० टी० पृ० २०८ पं० ११-२० । प्रमेयकसलमार्तण्डे "विकल्पो नामसंश्रयः" इति पाठो वर्तते । नामसंश्रयः "शब्दः संश्रयः कारणं यस्य विकल्पस्य स:"-पृ० ९ द्वि० पं०८टि० ३८ । अयं श्लोकः सिद्धिविनिश्चयटीकायामुद्धृतोऽस्ति-लि० पृ. ३१ पं० १९ । “यथाह" इति निर्दिश्य वाचस्पतिमिश्रः लोकस्यास्य पूर्वार्धमुद्धृतवान्-न्यायवा० ता० टी० पृ० १५४ पं० ९-१० । स्याद्वादर० पृ० ८२ पं० १९-२० आ० । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५७ द्वि०पं०६। ८ सप्तमं टिप्पणं विलोकनीयम् । "संहत्य सर्वतश्चित्तं स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोपि चक्षुषा रूपं खं च स्पष्ट व्यवस्यति ।" -तत्त्वार्यश्लोकवा० पृ. १८६ श्लोक १३ । प्रमेयक० पृ. ९ द्वि० ५०.७। "परेण हि यासौ तदवस्थोपवर्णिता "संहत्य सर्वत्र चिन्ताम्" इत्यादिना"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ३४ पं० २५ । स्याद्वादर० पृ० ८२ पं० १२-१३ आ० । शास्त्रवा० स्थाद्वादक. पृ० १५७ द्वि० पं०८। ९-जितोों-पु.। ।

·द्वितीये काण्डे- .. रूपतयाऽननुभूयमानानामपि संभव इति विकल्पविकला सावस्था सिद्धा, असदेतत् : यतस्तस्यामव- स्थायां स्थिरस्थूलखभावशब्दसंसर्गयोग्यपुरोव्यवस्थितगवादिप्रतिभासस्यानुभृतेः सविकल्पकक्षानानु- भव एव । नहि शब्दसंसर्गप्रतिभास एव सविकल्पकत्वम् तद्योग्यावभासस्यापि कल्पनात्वा- भ्युपगमात् अन्यथाऽव्युत्पन्नसंकेतस्य ज्ञानं शब्दसंसर्गविरहात् कल्पनावन स्यात् । न च पूर्वकाल- ५दृष्टत्वस्य वर्तमानसमयभाविनि संयोजनाच्छब्दोल्लेखाभावेऽप्यसदर्थग्राहितयाऽविशदप्रतिभासत्वात् तत् सविकल्पकम् , पूर्वकालदृष्टत्वस्य पूर्वदर्शनाप्रतीतावपि व्यापकाप्रतीतौ व्याप्यस्येव प्रतीतेरसत्त्वा- सिद्धस्तत्सम्बन्धित्वग्राहिणोऽसदर्थताऽसिद्धेशद्याभावस्य तत्रानुपपत्तः शब्दसंसर्गयोग्यप्रतिभासस्य विशदतया विकल्परूपस्याप्यध्यक्षतोपपत्तः शब्दयोजनामन्तरेणापि स्थिरस्थूरार्थप्रतिभासं निर्ण- यात्मकं ज्ञानमध्यक्षमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा तस्य प्रामाण्यमेवानुपपन्नं भवेत् । तथाहि-यत्रैवांशे १० नीलादौ विधिप्रतिषेधविकल्पद्वयं पाश्चात्यं तजनयति तत्रैव तस्य प्रामाण्यम् तदाकारोत्पत्ति- मात्रेण प्रामाण्ये क्षणिकत्वादावपि तस्य प्रामाण्यप्रसक्तेः क्षणक्षयानुमानवैफल्यमन्यथा भवेत् विकल्पश्च शब्दसंयोजितार्थग्रहणं तत्संयोजना च शब्दस्मरणमन्तरेणासंभाविनी तत्मरणं च प्राक्तत्सन्निध्युप- लब्धार्थदर्शनमन्तरेणानुपपत्तिमत् तदर्शनं चाध्यक्षतः क्षणिकत्वादाविव निश्चयजननमन्तरेणासंभव निश्चयश्च शब्दयोजनाव्यतिरेकेण नाभ्युपगम्यत इत्यध्यक्षस्य क्वचिदप्यर्थप्रदर्शकत्वासंभवात् प्रामाण्यं १५न भवेत् । तस्मात् शब्दयोजनामन्तरेणाप्यर्थनिर्णयात्मकमध्यक्षमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथाऽविकल्पा- ध्यक्षेण लिङ्गस्याप्यनिर्णयात् अनुमानात् तनिर्णये अनवस्थाप्रसक्तेरनुमानस्याप्यप्रवृत्तितः सकल- प्रमाणादिव्यवहारविलोपः स्यात् । अत एव "अश्वं विकल्पयतो गोदर्शनात् न तदा गोशब्दसंयोजना तस्यास्तदाननुभवात् युगपद्विकल्पद्वयानुत्पत्तेश्च निर्विकल्पकगोदर्शनसद्भावस्तँदा" [ इति निरस्तम् गोशब्दसंयोजनामन्तरेणापि तद्दर्शनस्य निर्णयात्मकत्वात् अन्यथाऽश्वविकल्पनाद् २०व्युत्थितस्य गवि क्षणिकत्ववत् शब्दस्मरणासंभवतः स्मृतिर्न भवेत् अभ्युपगमनीयं चैतत् अन्यथा गोशब्दस्मरणस्यापि विकल्परूपत्वादपरतच्छब्दस्सरणमन्तरेण तद्योजनारूपस्य तस्यासंभवात् तन्म- रणमभ्युपगन्तव्यम् तस्यापि चापरतच्छब्दस्मरणमन्तरेण तथाभूतस्यानुपपत्तरपुरतच्छन्दस्मरणमित्य- नवस्थानान्न प्रथमशब्दस्सरणमिति न क्वचिद् विकल्पप्रसवो भवेत् । अथापरशब्दस्मरणमन्तरेणापि शब्दमरणसंभवान्नानवस्था तर्हि प्रथमशब्दसरणं तद्योजनं च व्यतिरेकेणाप्यश्वविकल्पनसमये २५गोदर्शनस्य निर्णयात्मनः संभवात् कथमस्याविकल्परूपता सिद्धिमुपगच्छेत् ? यदपि 'निरंशवस्तु सामोद्भूतत्वात् प्रथमाक्षसन्निपातजं निरंशवस्तुग्राहि निर्विकल्पकम्' इति, तदप्यसङ्गतम् : निरं- शंस्य वस्तुनोऽभावेन तत्सामोद्भूतत्वस्य निर्विकल्पकत्वहेतोस्तत्रासिद्धेः । न च यत् निरंशप्रभवं तन्निरंशग्राहि, निरंशरूपक्षणप्रभवस्याप्युत्तररूपक्षणस्य तदाहित्वादर्शनात् । न च 'ज्ञानत्वे सति' इति विशेषणान्नायं दोषः प्रत्यक्षप्रभवविकल्पस्य ज्ञानत्वेऽपि तद्भावानुपपत्तेः उपपत्तौ वा हिंसाविरतिदान- ३० चित्तस्वसंवेदनाध्यक्षप्रभवनिर्णयेन तद्हणोपपत्तेनिश्चयविपयीकृतस्य चानिश्चितरूपान्तराभावात् १ यथा व्यापकाप्रतीतौ व्याप्यप्रतीतिर्नेति वैधर्म्यदृष्टान्तोऽयं तथा पूर्वदर्शनाप्रतीतावपि पूर्वकालदृष्टवस्य प्रतीत्यसत्त्वं नेति भावः"-वृ० ल० टि०। २ "प्रत्यक्षज्ञानस्य"-वृ० ल. टि० । ३ "किञ्च, एवं तस्य प्रामाण्यमेवानुपपन्नं स्यात् । यत्रैव हि पाश्चात्य विधि-निषेधविकल्पद्वयं तज्जनयति तत्रैव तस्य प्रामाण्यम् , विकल्पश्च शब्दसंयोजितार्थग्रहणम् , तत्संयोजना च शब्दस्सरणाधीना, तच सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकसम्बन्धि प्रहरूपार्थधीजन्यमिति, न चेदेवम् गवानुभवाद् गोशब्दसंयोजनावत् क्षणिकवानुभवात् क्षणिकलशब्दसंयोजनापि स्यात् । एतेन 'भवं विकल्पयतो गोदर्शनेऽपि तदा गोशब्दसंयोजनाभावाद् युगपद्विकल्पद्वयानुपपत्तश्च निर्विकल्पकमेव गोदर्शनम्' इति निरस्तम्, गोशब्दसंयोजनामन्तरेणापि तदर्शनस्य निर्णयात्मकलात् , अन्यथा तत्स्मरणानुपपत्तेः, समानप्रकारकानुभवस्यैव समानप्रकारकस्सरणहेतुवात् , तत्संशयापत्तेश्च तत्प्रकारकनिश्चयस्यैव तत्प्रकारकसंशयविरोधिखात्; अन्यथा क्षणिकलादावपि सरणासंशयप्रसङ्गात्"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५७ द्वि० पं० १३ । ४-कत्वसं-भां० मां०। ५-यतो गोर्द-वृ०। ६-नुपपत्ते-वृ० ल० वा. वा. विना। ७-स्तदेतन्नि- पृ० ल० वा. वा. विना । ८-परं त-ल० वा. वा० भ० मा. विना । ९-शव-भां० मा. आ. हा० वि० है १० च नि-वृ०1११-क्षभ-वृ० ल. वा० वा० । १२-नत्वे त-आ० हा० वि० । १३ "प्रत्यक्षप्राहिता-" वृ० टि ·ज्ञानमीमांसा। ५०५ वर्गप्रापणसामर्थ्यादेरपि तद्गतस्य निश्चयात् तत्र विप्रतिपत्तिनं भवेत् । अथानुभवस्यैवायं यथावस्थित- वस्तुग्रहणलक्षणः स्वभावविशेषो न विकल्पस्य तेनायमदोषस्तहि यथा दानचित्तानुभवः स्वसंवेदना- ध्यक्षलक्षणस्तद्गतं सद्व्यचेतनादिकं विषयीकरोति तथा स्वर्गप्रापणसामर्थ्यमपि तत्वरूपाव्यतिरिक्त- त्वात् विषयीकुर्यात् ततश्च सदैव्यचेतनत्वादाविव तत्रापि विवादो न भवेत् । न चासौ नास्तीति शक्यं वक्तुम् चार्वाकादेस्तत्र विप्रतिपत्तिदर्शनात् । तथाहि-"यावजीवेत् सुखं जीव" [ ]५ इत्याद्यभिधानान्न खर्गः नापि तत्प्राप्तिहेतुः कश्चिद्भाव इति चार्वाकाः। "नैव दानादिचित्तात् स्वर्गः यदि ततो भवेत् तदनन्तरमेवासौ भवेत् अन्यथा मृताच्छिखिनः केकायितं भवेत् तस्मात् ततो धर्मस्तस्साच खर्गः"[ ] इति नैयायिकादयः । “इष्टानिष्टार्थसाधनयोग्यतालक्षणी धर्माधर्मों"[ ] इति मीमांसकाः । उक्तं च शावरे-“य एव श्रेयस्करः स एव धर्मशब्देनोच्यते" [मीमांसाद० १-१-२ शाव० पृ० ४ पं० १५] अनेन द्रव्यादीनामिष्टार्थसाधन-१० योग्यता धर्म इति प्रतिपादितं शर्वरस्वामिना । भट्टोऽप्येतदेवाह- "श्रेयो हि पुरुषप्रीतिः सा द्रव्यगुणकर्मभिः। चोदनालक्षणैः साध्या तस्मादेष्वेव धर्मता ॥ एषामैन्द्रियकत्वेऽपि न तद्रूप्येण धर्मता ॥ श्रेयःसाधनता ह्येषां नित्यं वेदात् प्रतीयते । १५ ताद्रूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः" । [श्लो० वा० सू०२ श्लो० १९१-१३-१४] इति । एवमनेकधा विवाददर्शनान्न विवादाभावः स च स्वर्गप्रापणसामर्थ्यस्य दानचित्तादभेदे वस्तुस्वरूप- ग्राहिणा च स्वसंवेदनाध्यक्षणानुभवे सद्रव्यचेतनत्वादाविव न युक्तः । अथ तच्चित्तादभिन्नं तत्प्रापण- १ निर्णयात् वा० वा० । २-द्रव्यं चे-ल. भा० मां०। ३ “द्रव्यतः परमार्थतश्चेतनवम्"-वृ० ल० टि. । ४ "खर्गप्रापणसामर्थ्येऽपि"- वृ० ल० टि० । ५ "विवादः"-वृ० ल.टि.। ६ “यथाह- यावजीवं सुखं जीवेन्नास्ति मृत्योरगोचरः । भस्मीभूतस्य शान्तस्य पुनरागमनं कुतः ॥"-न्यायमन० आ० ७ पृ० ४६७ पं० २४ । "तदेतत् सर्वं बृहस्पतिनाऽप्युक्तम्" इत्युल्लिख्योद्धृते श्लोककदम्बके "यावज्जीवेत् सुखं जीवेत् ऋणं कृखा घृतं पिबेत् । भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ॥" इत्युपन्यस्तवान् सायणमाधवः-सर्वदर्शनसं० पृ० १४ द. १५० १२२ । गुणरत्नसूरिरपि लोकायतमतविवेचने परावर्तितपूर्वार्धमेनमेव श्लोकमित्थमुद्धृतवान् “तदुक्तम्" इति कृखा- "यावज्जीवेत् सुखं जीवेत् तावद्वैषयिकं सुखम् । भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ॥"-षड्द० स० बृ० वृ० पृ० ३०२ पं० २० । ७-स्तस्मात् स ख-आ० हा० वि० ।-स्तन्मते च ख-वा० वा०। ८-धनायो-आ• हा० वि० । षड्द० स० वृ० वृ० पृ० २८९ पं०२-११ । ९ तत्त्वसं० पजि. पृ० ५८३ पं० ११-२० । “यद्यपि गोदोहनादिद्रव्यम् , यागादिक्रिया, नीचैस्वादिगुणश्च फल- साधनंबाद् धर्मशब्देनोच्यते नापूर्वादय इति श्रेयस्करभाष्ये वक्ष्यते, तथापि तेषां फलसाधनरूपेण धर्मसात् फलस्य च जन्मान्तरादिभाविवाद्धर्मखरूपेण प्रत्यक्षविषयलं न संभवति"-१-१-२ शास्त्रदीपिका पृ० १९ पं० १८ । श्लो० वा. पार्थव्या० पृ० ४८५०२२ । “य एव श्रेयस्करः स एव धर्मशब्देनोच्यते । कथमवगम्यते ? यो हि यागमनुतिष्ठति तं धार्मिकमिति हि समाचक्षते। यश्च यस्य कर्ता स तेन व्यपदिश्यते यथा पाचको लावक इति । तेन यः पुरुपं निःश्रेयसेन संयुनक्ति स धर्मशब्देनोच्यते। न केवलं लोके, वेदेऽपि “यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्” इति यजतिशब्दवाच्यमेव धर्म समामनन्तीति श्रेयस्करभाष्ये वक्ष्यत इत्यर्थः"-१-१-२ शास्त्रदीपिका युक्तिस्नेहप्रपूरणीसिद्धान्त. पृ० १९ पं० २९ ॥ १० "इन्द्रियगोचररूपतया"-वृ० ल० टि० । पूर्वार्धमस्येत्थम्-"द्रव्य-क्रिया-गुणादीनां धर्मखं स्थापयिप्यते"। ६५ स० त० ·द्वितीये काण्डे- .00 सामर्थ्य तहे गृहीतमेव किन्तु स्वसंवेदनस्य "सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षमविकल्पम्" [. ] इति वचनात् अविकल्पाध्यक्षत्वमिति तद्गृहीतस्यागृहीतकल्पत्वाद् विवाद- संभवस्तंत्र आहं चंकीतिः-"पश्यन्नपि न पश्यति" ] इत्युच्यते, असदेतत् : यतो यदि तत्सामर्थ्य निर्विकल्पकाध्यक्षविपयत्वात् गृहीतमप्यगृहीतकल्पं तर्हि तञ्चित्तमपि तत एवं तथा ५भवेत् अविशेषात् तथा च 'यद् दानादिचित्तं तद् वहुजनसेव्यतानिवन्धनम् यथा त्यागिनरपतिचित्तम् दानादिचित्तं च विवक्षितम्' इत्याद्यनुमानमगमकम्-आश्रयासिद्धत्वादिदोपात्-प्रसज्येत । अथात्र विकल्पोत्पत्तेन दोषः, असदेतत्: यतो यद्यहेतुको विकल्पश्चित्तवत् तत्सामर्थ्यऽपि भवेत् अथ न, तत्र चित्तेऽपि मा भूत् अविशेषात् । अनुभवाद् विकल्पोत्पत्तिर्नानिमित्तेति चेत् उभयत्र स्यान्न वा कचिद- प्यनुभवस्याप्यविशेषात् । न च चेतोविकल्पप्रभव एवानुभवः समर्थो न तत्सामर्थ्य विकल्पोत्पत्ताविति १० वक्तव्यम् यतो येन स्वभावेन तञ्चित्तचेतनादिकं स्वसंवेदनाध्यक्षमनुभवति तेनैव चेत् तत्सामर्थ्य त भयत्रापि विकल्पस्ततः प्रादुर्भवेत् । अथ रूपान्तरेण त भयरूपतैकस्यानुभवस्येत्यविकल्पकैकान्त- वादव्याघातः। न चैकेनैव स्वभावेनोभयानुभवेऽपि तत्सामर्थं न विकल्पमुत्पादयत्यनुभवोऽशकेरन्यत्र तदुत्पादयति विपर्ययादिति वक्तव्यम्, एकस्य शक्तेतररूपद्वयायोगात् । न चैकत्र शक्तिरेवान्यत्रा- शक्तिस्तस्येति ईश्वरस्यापि क्रमभाविकार्यविधायिन एकत्र शक्तिरेवापरबाशक्तिरिति स्वभावभेदो न १५भवेदिति न नित्यकारणप्रतिक्षेपो भवेत् । अथ नानुभवमात्राद् विकल्पप्रभवः अन्यथा निर्णयात्मकानु भववादिनोऽपि विस्तीर्णप्रघट्टकादौ वर्णपदवाक्यादेः सकलस्य निर्णयात्मनाऽध्यक्षेणानुभवात् सरण: विकल्पानुदयो न भवेत् । अथार्न दर्शनपाटवाभ्यासप्रकरणाद्यपेक्षा तयन्यत्रापि सा तुल्येति, पत- दण्यसत् यतो दर्शनस्य पाटवं सञ्चेतनादौ तन्द्रहणयोग्यता तत्सामर्थ्य अपाटवं तदग्रहणयोग्यता. तच्च दर्शनस्य दृश्यस्य च सांशतायामुपपत्तिमदिति कथं न सविकल्पकता? विकल्पजननाजनने तत्पाटवा- २० पाटवे अपि नाभ्युपगमनीये सांशतापत्तिदोषादेव । अथाभ्यासादिसहायं दर्शनं विकल्पमुत्पादयति नन्वेवमपि यदेव सञ्चेतनादौ दर्शनं तदेव चेत्, अन्यत्रोभयत्र विकल्पोत्पत्तिर्भवेत् अन्यथा 'नित्यस्यापि सहकारिसचिवमेकदैकत्र यद्रूपं तस्यांन्यत्रान्यदा सद्भावेऽपि न तत्कार्यकरणं तदा तत्र' इति तस्य यद् दूषणं तदसङ्गतं भवेत् । किञ्च, यदपरमपेक्ष्य कार्यजनकं क्वचिद् दृष्टं तत् तत्सहकृतं कार्य १-दने प्र-वा० वा०। २ अत्र धर्मकीर्तिकृते न्यायविन्दौ "सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनम्" इत्येतावदेव सूत्र दृश्यते-प० १० १० पृ० ११ । ततः "प्रत्यक्षमविकल्पकम्" इत्यंशत्तत्सूत्रटीकानुसारी समुदतो वोद्धव्यः । साच टीकेयम् वर्तते-"तच्च ज्ञानरूपं वेदनमात्मनः साक्षात्कारि निर्विकल्पकमभ्रान्तं च तस्मात् प्रत्यक्षम्"-पृ० ११ पं० १४! तट्टीकाटिप्पण्यपि यथा-"तत् प्रत्यक्षं स्वसंवेदनरूपं निर्विकल्पकं तत्र शब्दादियोजनाभावात् । कुतः । शब्दे संकेता- भावात् । अभ्रान्तं च तद्विज्ञानं खरूपेऽविपर्यस्तत्वाद् वाधकाभावाचेति"-पृ० ३३ पं०५-६ । “सर्वचित्तचैत्तानामात्म- संवेदनं प्रत्यक्ष निर्विकल्पकमिति"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ५१ पं० २० । १ 1 ३ पृ. २४५५० १४-१५ । “अथ क्षणिकवादेनिर्विकल्पकैकवेद्यखात् तद् गृहीतकल्पलाद्न दोषः," तदाह धर्मकीर्तिः "पश्यन्नपि न पश्यतीत्युच्यते” इति न दोष इति चेत् । न, तचित्तांशेऽपि तथालप्रसङ्गात् । तत्र विकल्पोलत्तेर्न दोष इति चेत् । न, सरणरूपतदनुत्पत्तेरनुत्तरसात् । तव विस्तीर्णप्रघट्टकानुभवे सकलवर्णपदाद्यस्मरणवदुपपत्तिरिति चेत् । न, मम विस्तीर्णप्रघट्टकस्थले वर्णादीनां तज्ज्ञानानां च व्यक्तिमेदाद् दृढसंस्कारत्यैव निश्चयस्य स्मृतिजनकलेन नियमसंभवात् , तव तु निरंशानुभवस्यांशे विकल्पजननाऽजननखभावमेदस्य, शक्तिमेदस्य, पाटवाभाटवादेर्वा न संभव इत्युक्तवात् ; एकस्यापि. सहकारिंसाचिव्येन तद्विकल्लस्यैव जनकत्वं, नान्यविकल्पस्य' इयभ्युपगमे स्थिरस्यापि सहकारिसाचिच्याऽसाचिव्याभ्यां कार्यजनकलाजनकलाभ्युपगमप्रसङ्गात् कुम्भकारादिसहकृतस्य मृदादेर्घटाइन्वय-व्यतिरेकदर्शनवदभ्यासादिसहकृतस्य निर्वि- कल्पत्य. कदापि विकल्यान्वयव्यतिरेकाग्रहणेनाभ्यासादिसहकृतस्याविकल्पस्य विकल्पजनकलकल्पनाया अन्याय्यत्वाच" शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५८ प्र० पं० ७ ! ४."वर्गप्रापण-" वृ० ल. टि० । ५ "सद्रव्यचेतनलादिरूपे"-वृ० ल..टि.। ६ "उत्पादे"-वृ० ल० टि। "शक्तिभावात्-वृ: ल० टि० । ८ "विस्तीर्णप्रघट्टकादौ"-वृ० टि० । विस्तीर्णप्रघट्टकादौ सरणविकल्पानु:- दये"-ल० टि०। ९-स्थान्यदा भा० मा० आ० हा० वि० ·ज्ञानमीमांसा। ५०७ निर्वर्त्तयतीति युक्तं मृदादिवत् कुम्भकाराद्युपकृतम् । न चाभ्यासादिसहायमविकल्पकं कदाचिद् विकल्पमुपजनयद् दृष्टमिति कथं तस्य सहकारिसचिवस्य विकल्पजनकताभ्युपगमः । अथ सञ्चेत- नादिविकल्पमविकल्पकमुत्पादयद् दृष्टमिति तदभ्युपगमः, स्यादेतत् यदि क्रमभाविहेतुफलभूतम- विकल्पसविकल्पकं ज्ञानद्वयमवसीयेत न च तदवसीयते सांशैकविकल्पस्वभावस्य सामान्यविशेषात्मक- वस्तुग्राहिणः प्रथममेवोपजायमानस्यैकस्यैव निश्चयात्। तथाप्यप्रतीयमानस्य पूर्वकालभाविनोऽपरस्या-५ विकल्पकस्याभ्युपगमे तत्राप्यपरस्य तथाभूतस्याभ्युपगम इत्यनवस्थाप्रसक्तिः । यदयविकल्पकस्याभ्यासादिसहायविकल्पजनने प्रघट्टकारसरणं दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्तम्, तदप्य- युक्तम्। यतो वर्णादीनां तज्ज्ञानानां च व्यक्तिभेदाद् दृढसंस्काराण्येव निश्चयात्मकान्यपि ज्ञानानि स्मृतिजनकौनि नापराणीति प्रतिनियतविषयस्मृतिसंभवान्न सकलप्रघट्टकास्मरणदोषः अनिश्चया- : स्मकं तु शानं क्षणिकत्वादाविव न क्वचिद् विकल्पहेतुर्भवेत् इत्युक्तं प्राक् । न च भवत्र्पक्षे सच्चेतनादि-१० खर्गप्रापणशत्यादीनां परस्परं तदनुभवानां च भेदः येनेदमुत्तरं समानं भवेत् । तथाहि-सञ्चेतनादि- तत्सामर्थ्ययोरभेदे तदनुभवादेकरूपादुभयत्र संस्कारः सरणं वा भवेत् न वा कचिदिति अन्यथा अनुभवस्य सांशतापत्तिरिति सविकल्पकत्वं भवेत् । तस्माद् दानचित्तादौ सञ्चेतनत्वादिकमनुभूयते न खर्गप्रापणसामर्थ्यमित्यभ्युपगन्तव्यम् । अथ तच्चेतसो मूषिकालकविपविकारवदनन्तरं फलस्यानु: : पलम्भाद् अतत्फलसाधादसामर्थ्यसमारोपाद्वा तदनुभवेऽपि न विकल्पः। तदुक्तम् १५ "एकस्यार्थखभावस्य प्रत्यक्षस्य सतः खयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्यात् यः प्रमाणैः परीक्ष्यते" ॥ [ "नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारो रूपसाधर्म्यदर्शनात्" ॥ [ ] इति। अत्र च तात्पर्यार्थः-यद् यतोऽभिन्नं तस्मिन्ननुभूयमाने तदनुभूयते, यथा तस्यैव स्वरूपम् २० अभिन्नं च सच्चेतनादेश्चेतसः खर्गप्रापणसामर्थ्यम् तस्य ततो भेदे सम्बन्धासिद्धः सामर्थ्यादेव तत्प्राप्ते- श्वेतसस्तत्प्राप्तिं प्रत्यकारकत्वं च भवेत् निरंशस्य च वस्तुनोऽध्यक्षेणानुभवेऽननुभूतापरांशाभावान्न तत्र प्रमाणान्तरप्रवृत्तिः प्रयोजनवती अयं च निश्चयात्मकाध्यक्षवादिनो दोषः निश्चिते विपरीत- समारोपाभावात् निश्चयारोपमनसोर्वाध्यवाधकमावात् अविकल्पदर्शनानुभूते तु वस्तुन्यनिश्चयाद् भ्रान्तिनिमित्तगुणान्तरारोपसंभवात् तद्व्यवच्छेदार्थ प्रमाणान्तरप्रवृत्तिः सप्रयोजनैवेति, एतदप्य-२५ युक्तम् , यतस्तत्सामर्थ्यस्य यत् फलं सच्चेतसां तदेव, उतान्यदिति ? प्रथमपक्षे उभयत्र निश्चयाभावः फलादर्शनस्याविशेषात् । द्वितीयपक्षे घट-पटवत् तद्भेदः । यदप्यसामर्थ्यसमारोपात्' तन्निश्चयानु- त्पत्तिरिति तत्रापि तत्सामर्थ्यानुभवो यद्यनिश्चितोऽप्यस्ति सर्व सर्वत्रानिश्चितमपि भवेदिति साङ्ख्य- मताऽप्रतिक्षेपः । न च तत्सामर्थ्य तच्चेतसोऽभिन्न मिति तदनुभवे तस्याप्यनुभवः चन्द्रग्रहणेऽपि तदेकत्वाग्रहणतस्तैमिरिकदर्शनेन व्यभिचारात् । तस्यापि ग्रहणमिति चेत्, न; भ्रान्तेरभावप्रसङ्गतः३० . १ "उत्तरम्"-वृ० ल. टि० । २ "निर्विकल्पकस्य"-वृ० दि०। ३ "दृढसंस्काराण्येव स्मृतिजनकानीति योगः"-वृ० ल० ठि० । ४-त्पक्षे तच्चे-आ० हा० वि०। ५ "खर्गप्रापणसामर्थ्य"-वृ० ल.टि.। ६ "यथोक्तम्- तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः । भागः कोऽन्यो न दृष्टः स्यात् यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥" इति-- प्रशस्त० कं० पृ० २०८ पं०३ ।' "तदुक्तम्" इत्युल्लिख्योद्धृतवानिदं एकस्यार्थखभावस्य' इत्यादि पद्य जयन्तभः।-न्यायमज० आ० २१०९३५० १४॥ "तदुक्तम्" इत्युल्लिख्य श्रीयशोविजयैरिदं पद्यद्वयमुद्धृतं वर्तते शास्त्रवार्तासमुच्चयस्य टीकायाम्-पृ० १५८ द्वि० पं० २-४॥ "वर्ग-"वृ० ल. टि०। ८-त्यपका-आ० हा० वि०। ९-मित्तं गु- ल० वा वा० । १० "चित्त- तत्सामर्थ्ययोर्मेद:"-वृ० ल. टि० । ११ "चन्द्रकलस्य तैमिरिकदर्शने"-ल. टि. । "चन्द्रकलस्य"-६० टि.॥

·५०८' द्वितीये काण्डे- "कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम्" [न्यायवि०१-४] इत्यत्राभ्रान्तग्रहणानर्थक्यप्रसक्तेर्व्यवच्छेद्याभावात् । चन्द्रग्रहणमपि तत्र नास्तीति चेत्, न; एकत्वाप्रतिपत्तावपि तत्प्रतिभासदर्शनात् । एकस्य द्वित्व. विशिष्टतया तस्य ग्रहणान्मरीचिकाजलज्ञानवद्भ्रान्तं तदिति चेत्, न; द्वित्वे थथा विसंवादाभि- प्रायात् तद्भ्रान्तं तथा चन्द्रमसि संवादाभिप्रायात् किमिति तत्रा(ना)भ्रान्तं प्रमाणेतरव्यवस्थाया ५व्यवहार्यनुरोधतः समाश्रयणात् "प्रामाण्यं व्यवहारेण शास्त्रं मोहनिवर्तनम्" [ 1 इति भवतैवाभिहितत्वात् । न चैकत्र ज्ञाने भ्रान्तेतररूपद्धयमयुक्तम् व्यवहारिणा तथाश्रयणात् अन्यथैक- चन्द्रदर्शनस्यापि 'चन्द्रसपे प्रमाणता क्षणिकत्वे अप्रमाणता' इति रूपद्धयं न स्यात् क्षणक्षयेऽपि तत्प्रामाण्ये प्रमाणान्तराप्रवृत्तिर्भवेत् । चन्द्रमस्यायप्रमाणत्वे न किञ्चित् क्वचित् प्रमाणं भवेदिति सर्वप्रमाणव्यवहारलोपः । यस्य तु मतं दृश्य प्राप्ययोरेकत्वे अविसंवादाभिमानिनः प्रत्यक्षं प्रमाणम् १० ईतरस्य तयोविवेके सत्यनुभूतेऽपि न प्रमाणम् तस्य चन्द्रदर्शने चन्द्रप्रात्यभिमानिनः किमिति चन्द्र- माने तन्न प्रमाणम् ? विवेकानध्यवसायिनस्तु यदि तदननुभूतेऽप्येकत्वे प्रमाणं तर्हि यद् यथाव- भासते तत् तथैव परमार्थसद्व्यवहारावतारि यथा नीलं नीलतयावभासमानं तथैव सद्व्यवहारावतार अवमासन्ते च क्षणिकतया सर्वे भावाः इत्यनुमानमसङ्गतम् हेतोरसिद्धताप्राप्तेः। अथ तं प्रत्येतदनु मानमेव नोपादीयते तर्हि के प्रत्येतदुपादेयम् ? यस्तयोविवेकं मन्यते तं प्रतीति चेत्, न; तं प्रत्यनु- १५मानानर्थक्यात् तदन्तरेणापि तदर्थनिष्पत्तेः यच्च ते प्रति भाविनि प्रवर्तकत्वादनुमानं प्रमाणं युक्तम् । तत् "सर्वचित्त-चैत्तानामात्मसंवेदन प्रत्यक्षम्" [ ] इति वचनात् स्वरूपेऽभ्रान्तं वहिरर्थे "भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः प्रेमा" [ ] इति वचनाद् भ्रान्तमित्येकमेव कथं द्विरूपम् ? किञ्च, यदि तस्य न प्रत्यक्ष प्रमाणमस्ति कथमनुमानप्रादुर्भावः? अस्ति चेत् तत् किंविषय- मिति वाच्यम् ? साधनावमासिजलादिसाधनविषयं प्राप्यावभासि प्राप्यार्थक्रियाविषयमिति चेत्: २० ननु तदपि जलादिमाने प्रमाणम् खविषयकार्यजननसामर्थ्यादावप्रमाणम् अन्यथा विवादाभावात् शास्त्रप्रणयनं तदर्थमनर्थकं भवेदिति तदप्यंशेनैव प्रमाणम् । यत् पुनरभ्यधायि 'दृश्य-प्राप्ययोरेकत्वे १पृ० ४८८ टि. ९। " तस्माद्यत्कल्पनापोढपदं प्रत्यक्षलक्षणे । भिक्षुणा पठितं तस्य व्यवच्छेद्यं न विद्यते ॥ अभ्रान्तपदस्यापि व्यावर्त्य न किंचन तन्मतेन पश्यामः । ननु तिमिराशुभ्रमणनौयानसंशोभाद्याहितविभ्रमं द्विचन्द्रा- लातचक्रचलत्पादपादिदर्शनमपोह्यमस्य परैरुक्तम् । सत्यमुक्तम् अयुक्तं तु कल्पनापोढपदेनैव तद्युदाससिद्धेः। तत्रापि निर्विकल्पर्क ज्ञानमेकं चन्द्रादिविषयमेव विकल्पास्तु विपरीताकारग्राहिणो भवन्ति यथा मरीचिग्राहिणि निर्विकल्पके सलिलावसायी विकल्प इति । ननु तिमिरेण द्विधाकृतं चक्षुरेकतया न शक्नोति शशिनं ग्रहीतुमिति निर्विकल्पकमपि द्विचन्द्रज्ञानम् । यद्येवं तरङ्गादिसादृश्यरूषितमूषरे मरीचिचक्र चक्षुषा परिच्छेत्तुमशक्यमिति तत्रापि निर्विकल्पकमुदकग्राहि विज्ञानं किमिति नेष्यते अभ्युपगमे वा सदसत्कल्पनोत्पातादिकृतः प्रमाणेतरव्यवहारो न स्यात् । अपि च न वाधकोपनिपातमन्तरेण भ्रान्तताऽवकल्पते ज्ञानानाम् । न च क्षणिकवादिमते वाध्यवाधकभावो बुद्धीनामुपपद्यते इत्यलं विमर्दैन । इति सुनिपुणवुद्धिलक्षणं वक्तुकामः पदयुगलमपीदं निर्ममे नानवद्यम् । भवतु मतिमहिम्नश्चेष्टितं दृष्टमेतज्जगदभिभवधीरं धीमतो धर्मकीर्तेः" ।- न्यायमज. आ० २ पृ० ९९ पं० २३-1 १ "शशि"-वृ० टि०। ३ शास्त्रमो-बृ० वि० । तत्त्वार्थश्लो० वा० पृ० १७३ श्लो० ६२ । "नान्तरीयकवादेकानुभवोऽन्यानुभवे मानमिति चेत् । न, चन्द्रग्रहणेऽपि तदेकलाग्रहणतस्तैमिरिकदर्शनेन व्यभिचारात्, द्विले तस्य भ्रान्तत्वेऽपि चन्द्रेऽभ्रान्तखात् प्रमाणेतरव्यवस्थाया व्यवहारिजनापेक्षत्वात् "प्रामाण्यं व्यवहारेण शास्त्रं मोहनि- वर्तनम्" इति त्वयैवाभिहितत्वात् अन्यथैकचन्द्रदर्शनस्यापि चन्द्ररूपे प्रमाणता क्षणिकले चाप्रमाणता इति रूपद्वयस्याभ्युपगम- विरोधात्"-शास्त्रवा० स्याद्वादक. पृ० १५८ द्वि० पं० ६-९। ४-रस्पद्ध-वृ०। ५-हारिणां त-वा० बा० । ६-रूपेण प्र-वृ० भां० मा० । ७ "चन्द्रदर्शन"-वृ. ल. टि. । ८ शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५८ द्वि. पं० १०-1 S"विसंवादाभिमानिनः"-बृ० ल० टि० । १० "वादिनः"-वृ० ल• टि०। ११ "चन्द्रदर्शनम्"-वृ० ल० टि० । १२ "यथा विवेकानध्यवसायिनश्चन्द्रविषये एकत्वेऽननुभूतेऽपि दर्शनं प्रमाण तथा क्षणिकवेऽप्यननुभूते भविष्यतीति"- वृ० ल.टि.। १३ "विवेकानध्यवसायिनम्"-वृ० ल. टि०। १४ "अनुमानम्"-वृ० टि० । १५ "विवेकप्रति पत्तारं प्रति"-वृ० ल० टि०। १६ पृ. ५०६ टि. १ । १७-रूपे भ्रा-वृ० विना । १८ पृ० ४८१ गतं पक्षमं टिप्पणमवलोकनीयम् ।। १९ "विवेकाध्यवसायिनः"-वृ० ल. टि. । . ..

·? ज्ञानमीमांसा ५०९ विसंवादबुद्धि प्रति प्रत्यक्षाभासम्' इति तत्र दृश्यादिमाने तदाभासत्वे वस्तुदर्शनमुच्छिद्येत । अथात्र प्रमाण-तदाभासधर्मद्वयमेकत्रांप्यभ्युपगम्यते प्रकृतेऽप्यभ्युपगम्यताम् । अथ तैमिरिकज्ञानेनापती. यमानमेकत्वं तस्येति कथम् ? ननु निश्चिते शब्दे अनिश्चिता क्षणिकता तस्येत्यपि कथम् ? अनुमानेन तत्रैव निश्चयात् तस्येति एतदन्यत्रापि समानम् । तदेवं निरंशत्वे वस्तुनस्तञ्चित्तग्रहणे तत्सामर्थ्य- स्यापि ग्रहणप्रसक्तेर्विवादाभावस्तत्रैव भवेत् न चैवमिति सांशं वस्तु तथाभूतवस्तुग्राहकं प्रमाण-५ मपि सांशं सत् सविकल्पकम् । अपि च, यदि निरंशवस्तुसामोद्भूतत्वात् कल्पनापोढमध्यक्षं खसंवेदनं तथाभूतवस्तुप्रभवत्वाभावात् संवेदनमाहि निर्विकल्पकं च न भवेत् । अथ तादात्म्यं तत्र तनिमित्तम्, न सञ्चेतनादेरिव खर्गप्रापणसामर्थ्यादेरपि ग्रहणप्रसक्तेस्तदविशेषात्। अथ नतादात्म्याद् ग्रहणमेवाभिन्नस्य किन्तु तादात्म्यादेव, असदेतत् ; तादात्म्यादेव खरूपस्य ग्रह इत्यत्र प्रमाणाभावात् । अविकल्पकं दर्शनं प्रमाणमिति चेत्, न सुषुप्तावस्थायां तत्प्रसङ्गात् तत्रापि चैतन्यसद्भावात् अन्यथा १० प्रबोधावस्थाविज्ञानमनुपादानम् अचेतनोपादानं वा भवेत् । न च तदनुरूपप्रवोधदर्शनाजाप्रद्विज्ञानो- पादानं तत् विप्रकृष्टदेशकालस्यापि कारणत्वे तैमिरिकज्ञानस्यापि विप्रकृष्टदेशकालकारणप्रभवत्व- संभवात् निरालम्बनता न भवेत् अतोऽव्यवहितं कारणमभ्युपगन्तव्यम् । न च सुषुप्तावस्थायां विकल्पानुत्पत्तेर्न तत्प्रसङ्गः विकल्पवशात् तादात्म्ये सत्यपि तद्व्यवस्थायां बाह्यार्थेऽपि तत एव तळ्यवस्थोपपत्तेर्विकल्प एव प्रमाणं भवेत् । १५ किञ्च, यद्यर्थप्रभवत्वात् ज्ञानमर्थग्राहकं तर्हि इन्द्रियादेरपि तत एव ग्राहकं भवेत् तद्व्यतिरिक्त- बाह्यार्थग्राहकत्वं च तस्याभ्युपेयते।तथाहि-"प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तो प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत् प्रमाणम्" वात्स्या० भा० पृ० १६० १] इत्यत्र भाष्ये प्रमातृ-प्रमेयाभ्यामर्थान्तरमर्थसहकार्यर्थवत् प्रमाण नैयायिकैाख्यातम् । तेन न तत्प्रभवत्वं तन्निमित्तम् तदभ्युपगमे वा शब्दज्ञाने शव्दवत् तत्समवायि- कारणकर्णशष्कुल्यवच्छिन्ननभोदेशाख्यश्रोत्रेन्द्रिय-तत्समवाययोरपि प्रतिभासः स्यादित्याकाशसम-२० वायविपयानुमानोपन्यासो वैयर्थ्यमनुभवेत् अध्यक्षसिद्धेऽनुमानोपन्यासप्रयासस्य वैफल्यात् । न च समवायविपयाध्यक्षस्याविकल्पकत्वेन तद्गृहीतस्यागृहीतरूपत्वान्नायं दोषः शब्देऽप्यस्य समानत्वात् यतो नैकमेकत्र निर्णयात्मकमपरत्रान्यथेत्येकान्तवादिनो वक्तुं युक्तम् । ऐवं रूप-तत्सामान्य-सम- वायेष्वपि वाच्यम् । अथ न कारणमित्येवार्थग्रहः किन्तु योग्यताता, नन्वेवं किमनिमित्तमर्थस्य ज्ञान प्रति कारणता परिकल्प्यते? अथ न तद्ब्रहणान्यथानुपपत्तेस्तत्मति तत्कारणतापरिकल्पनम् किन्त्व-२५ न्वय-व्यतिरेकाभ्याम्-'अर्थे सति तदवभासि ज्ञानमुपलब्धं तदभावे च न' इत्यन्वय-व्यतिरेक; निवन्धनोऽन्यत्रापि हेतुफलभाव इति, असदेतत्; योगिज्ञानस्य सकलातीतानागतपदार्थसाक्षात्का- रिणोऽतीतानागततत्पदार्थाभावेऽपि भावाभ्युपगमात् । न च सर्वेऽप्यतीतानागता भावास्तदा सन्ति सर्वभावानां नित्यताप्रसकेः। न च तद्विपयं तज्ज्ञानं न भवति 'सदसद्वर्गः कस्यचिदेकज्ञानालम्वनः अनेकत्वात् पञ्चाङ्गुलिवत्' इत्यनुमानविरोधात् । एतेन “यस्य ज्ञाने प्रतिभासस्तस्य तत्र तत्कारणत्वं ३० निमित्तमभिधीयते नत्वप्रतिभासमानस्य समवायादेस्तनिमित्तः प्रतिभासो भवतु इत्यासञ्जयितुं युक्तम्" ] इत्यध्ययनादिमतं निरस्तम् योगिज्ञानेऽकारणस्यापि प्रतिभासप्रतिपाद- नात् । 'तैजसं चक्षुः रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् प्रदीपवेत्' तथा 'प्राप्तार्थप्रकाशकं चक्षुः तैजसत्वात् प्रदीपवत्' इत्येतदप्यत एव निरस्तम् रूपप्रकाशकत्वं हि रूपज्ञानजनकत्वम् तच्च प्रदीपस्यासिद्धम् तस्य रूपैकज्ञानसंसर्गित्वात् । प्रयोगश्चात्र-प्रदीपस्तद्विज्ञानकारणं न भवति विषय-३५ त्वात् यो हि यद्विषयो नासौ तत्कारणं यथा त्रिकालाशेषभावविषययोगिज्ञानस्यातीतादिकोऽर्थः तथा च प्रदीपो विषयो यथोक्तरूपज्ञानस्य तस्मान्न कारणमिति तैजसत्वासिद्धौ च चक्षुपः प्राप्तार्थप्रकाश- . १-त्राभ्यु-आ० हा० वि०। २ "द्विचन्द्रज्ञानेनैकलमप्रतीतमिति"-वृ० ल. टि.। ३ "द्विचन्द्रदर्शने"-वृ० ला टि०। ४ "खर्गप्रापणसामर्थ्य"-बु. ल.टि.। ५-स्तंत्र भ-वृ० ल० वा. वा० । ६ ग्रहण इ-आ. हा. वि. ७ "खरूपग्रहण"-वृ० ल.टि.। ८ "स्वप्नज्ञानम्"-वृ० ल.टि.। ९-कार्यार्थ-ल. आ. हा. १. "अर्थप्रभवलादर्थग्राहकल"-वृ. ल. टि. । ११ "यथा शब्दे"-वृ. ल. टि. । १२ प्रशस्त कं० पृ० ३९ पं० ५, पृ० ४० ५० ११ । न्यायसि. मु. का. ४२। १३-स्याप्यसि-वृ० भां० मां। वि०।

·द्वितीये काण्डे- कत्वं दूरोत्सारितमेव । अत एव “नाननुकृतान्वयव्यतिरेक कारणं नाकारणं विषयः"[ 1. इति सौगतमतमप्यपास्तम् । तथाहि-किं कारणं विषय एव, उत्त कारणमेव विषयः? प्रथमपक्ष रूपांदिसंविदां चक्षुराद्यपि विषयो भवेत् तथा च यस्मिन् सत्यपि यन्न भवति तत् तदतिरिक्तहेत्व: पेक्षं यथा कुलालाभावे सत्यप्यपरकारकससूहेऽभवन् घटः कुलालापेक्षा सत्यपि च रूपादौ कदाचिन्न ५भवति रूपादिज्ञानम्' इत्यनुमानोपन्यासो व्यर्थः अध्यक्षत एव चक्षुरायधिगते । द्वितीयपक्षेऽपि 'भविष्यति रोहिण्युदयः कृत्तिकोदयादतीतक्षपायामिव' इत्यस्यानुमानस्य भावी रोहिण्युदयोऽकारण- त्वात् विपयो न स्यात् न हि भावी रोहिण्युद्यः कृत्तिकोदयस्य परम्परयापि कारणम् । अथ. भावी रोहिण्युदयः प्राग्भाविनः कृत्तिकोदयस्य कारणं प्रज्ञांकराभिप्रायेण कार्यस्य प्राग्भावित्वात् तर्हि 'अभूद् भरण्युदयः कृत्तिकोदयात्' इत्यनुमानमविषयं भवेत् । अथ भरण्युदयोऽपि कृत्तिकोदयस्य कारणं तेनाः १० यमदोषः। ननु येन स्वभावेन भरण्युदयात् कृत्तिकोदयस्तेनैव यदि शकटोद्यादपि तदा भरण्युदयादिव पश्चात् ततोऽपि भवेत् यथा वा शकटोदयात् प्राक् तथैव भरण्युदयादपि प्राग् भवेत् । अथान्यतर- कार्य कृत्तिकोदयस्तयन्यतरस्यैव ततः प्रतीतिर्भवेत् न चैवमिति, न युक्तं 'कारणमेव . विषय इति पक्षाश्रयणम् । अथ कारणं खाकाराधायकं विज्ञाने विषय एवेति पक्षः अयमप्ययुक्तः, यतः किं कारणमेव तदाधायकं तत्र, आहोखित् तत् तदाधायकमेवेति विकल्पद्वयानतिवृत्तिः। प्रथमविकल्पे १५केशोन्दुकादिज्ञानं कुतः कारणात् तदाकारमुपजायते? न तावदर्थात् तस्य तत्कारणत्वानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा तस्याभ्रान्ततापत्तेः । न समनन्तरप्रत्ययात् तस्य तदाकारता(ताऽ)योगात् । नेन्द्रि- यादेः अत एव हेतोः । तन्न कारणमेव तदाधायकमिति पक्षाभ्युपगमः क्षमः । नापि तत् तदाधाय कमेवेति पक्षोऽभ्युपगन्तुं युक्तः इन्द्रियस्यापि तदाधायकतापत्तेस्तज्ज्ञानविषयताप्रसक्तः । अर्थस्य च सर्वात्मना तत्र स्वाकाराधाने ज्ञानस्य जडताप्रसक्तेः उत्तरार्थक्षणवदेकदेशेन तदाधायकत्वे सांशता २० प्रसक्तेः । समनन्तरप्रत्ययस्य तत्र खाकाराधायकत्वान्न जडतापत्तिलक्षणो दोष इति चेत्, न सँम- नन्तरप्रत्ययार्थक्षणयोः द्वयोरपि खाकारार्पकत्वे तज्ज्ञानस्य चेतनाचेतनरूपद्धयापत्तेः । प्राक्तन: ज्ञानक्षणस्यैव तत्र स्वाकाराधायकत्वे सर्वात्मना तदाधाने तस्य पूर्वरूपताप्रसक्तिरिति कारणरूपतैव स्यात् तथा च पूर्वपूर्वक्षणानामप्येवं प्रसक्तरेकक्षणवर्ती सर्वः सन्तानो भवेदिति प्रमाणादि- व्यवहारलोपः। २५ किञ्च, तदाकारं तत उत्पन्नं च यदि समनन्तरप्रत्यये न तत् प्रमाणम् तदुत्पत्ति-सारूप्ययोर्य भिचार इति नार्थेऽपि तत् प्रमाणं भवेत् । तथा च- "अर्थेन घटयेदेनां नहि मुंक्त्वार्थरूपताम् । तस्मात् प्रमेयाधिगते प्रमाणं मेयरूपंता" ॥ [ . ]:. १ "नाकारणं विषयः इति वचनप्रामाण्यात्"-अनेका० टी० पृ० २०७ पं० १ । स्याद्वादर पृ०७६९ पं० १९ आ० । वोधिचर्याव० प्रज्ञापार० पृ० ३९८ पं० १० । धर्मसं० पृ. १७६ द्वि. पं० १२ । स्याद्वा० पृ० १३४ पं० १८ । "तदुक्तम्-नाननुकृतान्वयव्यतिरेकं कारणं नाकारणं विषयः"-षड्द० स०. 'वृ० वृ० पृ० ३.७ पं० ३ । “नाननुकृतान्वय- व्यतिरेक कारणं नाकारणं विषयः' इति हि सौगतानां मतम्"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ. १५१ प्र० पं०८। २ "ननु प्रज्ञाकराभिप्रायेण भाविरोहिण्युदयकार्यतया कृत्तिकोदयस्य गमकत्वात् कथं कार्यहेतौ नास्यान्तर्भाव इति चेतू कथमेवमभूदु 'भरण्युदयः कृत्तिकोदयादित्यनुमानम् ? अथ भरण्युदयोपि. कृत्तिकोदयस्य कारणं तेनायमदोपः । ननु. येन खभावेन भरण्युदयात् कृत्तिकोदयस्तेनैव यदि शकटोदयात् तदा भरण्युदयादिव. अतोपि. पश्चादसौ स्यात् । यथा चे शकटोदयात् प्राक् तथैव भरण्युदयादपि"-प्रमेयक० पृ० ११० प्र० पं० ९-। :: "३ प्र० पू० पं० । ४ "केशोन्दुकज्ञानस्य"-वृ० ल..टि. ५-णमेव तत्तदा-भां० मा णमेतत् तदा-आ०। ६-मा नापि ल० वा० वा. भां० मां० विना ।. .७ शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ. १५९ प्र पं०.१०। ८ मुक्तार्थ-वा०. वा० आ० हा० वि०.! "तदुक्तम्" इत्युल्लिख्योद्धृतं पद्यमिदमस्ति सिद्धिविनिश्चयटीकायाम- लि. पृ० ११९ पं० ११."अर्थन. घटयत्येनां न हि मुक्कार्थरूपताम्"-प्रमेयक पृ० २० प्र० ५०.५। प्रमाणमीः पृ९ ३३: पं० १७ । स्याद्वा पृ० १३६ पं० २२ । - - ·? ज्ञानमीमांसा । इत्यसङ्गतसभिधानम् । अर्थ यदाकारं यदुत्पन्नं यध्यवस्यति तत्र तत् प्रमाणम् नन्वंत्रापि यदाकारं यदुत्पन्नं विज्ञानमेवार्थाध्यवसायं जनयति, उत तत् तमेव, आहोखिजनयत्येवेति कल्पनात्रयम् । आद्यकल्पनायां कारणान्तरनिषेधाद् विकल्पवासनापि तत्कारणं न भवेत् एवं च निर्विकल्पकवोधाद यथा सामान्यावभासी विकल्पस्तथार्थादेव तथाभूता भविष्यतीति किमन्तरालवर्तिनिर्विकल्पदर्शन- कल्पनया? न चाविकल्परूपताविशेपेऽपि दर्शनादेव विकल्पोत्पत्तिार्थाद् वस्तुस्खाभाव्यादित्युत्तरम् ५ तस्य स्वरूपेणैवासिद्धः । किञ्च, यथा(थाऽ)विकल्पादर्थादविकल्पदर्शनप्रभवस्तथा दर्शनादपि तथा- रु..त् तथाभूतस्यैवाविकल्पस्य प्रसव इति विकल्पवार्ताप्युपरतैव भवेत् । किञ्च, स्थिरस्थूरावमासि स्तम्भादिज्ञानं यद्यविकल्पकं कोऽपरो विकल्पो यस्तजन्यो भवेत् ? अथ 'स्तम्भः स्तम्भोऽयम्' इत्यनु- गताकारावभासि ज्ञानं विकल्पः सामान्यावभासित्वात् तांद्यमप्यनेकावयवसाधारणस्थूलैकाकार- स्तम्भावभासि विकल्पः किं न भवेत् सामान्यावभासस्यात्रापि तुल्यत्वात् ? अस्यापलापेऽपरस्याप्रति-१० भासनात् प्रतिभासविकलं जगत् स्यात् । न च स्तम्भप्रतिभासात् प्रार निरंशक्षणिकैकपरमाणु- गोचरमविकल्पकं ज्ञानं पुरुपवत् प्रतिभाति तथापि तत्कल्पने पुरुषपरिकल्पनापि भवेदिति न सौगत- पक्षस्यैव सिद्धिः। किञ्च, निरंशक्षणिकानेकस्तम्भादिपरमाण्वाकाराद्यनेकं तद् विभर्ति खात्मनि तदा सविकल्पकमासज्येत अनेकानुविधानस्य विकल्पनान्तरीयकत्वात् । अथ भिन्न प्रतिपरमाणु तदिष्यते भवेदेवमविकल्पकं किन्तु एकपरमाणुग्रहणव्यापारवन्नापरपरमाणुग्रहणाय व्याप्रियत इति तेपां पर-१५ लोकप्रख्यताप्रलक्तिः तेढेदनैश्च तस्यावेदनमिति तस्याप्यभावः । न चैकैकपरमाणुनियतभिन्नं वेदनम- विकल्पकम् अन्यविविक्तैकपरमाणोरग्दिशि अप्रतिभासनाद् विवादगोचरस्य तज्ज्ञानस्य विकल्प- जनकत्वासिद्धेः । तन्न प्रथमः पक्षो युक्तिसङ्गतः । इतश्चायमसङ्गतो यतो येन स्वभावेनाविकल्पक दर्शनं खजातीयमुत्तरं जनयति तेनैव यदि विकल्पं तीविकल्पो विकल्पः प्रसज्येत विकल्पो वाऽविकल्पः अन्यथा कारणभेदः कार्यभेदविधायी न भवेत् स्वभावान्तरेण जनने सांशतापत्तिरिति ।२० अथ तत् तमेव जनयति तथासति धारावाहिनिर्विकल्पसन्ततिर्न भवेत् । अथ तत् तं जनयत्येवेति तृतीयपक्षाश्रयणं तथासति क्षणभङ्गादावपि निश्चय इति न ज्ञानसंततो सत्त्वसमारोपः। न च रागा- दयस्तन्निवन्धना इति तद्व्यवच्छेदार्थमनुमितिनरर्थक्यमनुभवेत् । किञ्च, यदि व्यवसायवशात् निर्वि- कल्पकस्य प्रामाण्यव्यवस्था तर्हि तदुत्पत्तिसारूप्यार्थग्रहणमन्तरेणाध्यवसाय एव प्रमाणं भवेत् । अथ तथाभूतानुभवमन्तरेण विकल्प एव न भवेत्, असदेतत् तस्य तजन्यत्वासिद्धेरुक्तविकल्पदोषानति-२५ फ्रमात् । किञ्च, यदि तदाकारीदर्शनान्निर्णयप्रभवस्तदा खलक्षणगोचरो निर्णयो भवेत् निर्णयवद् वा सामान्यविषयमविकल्पकमासज्येत अन्यथा स्मृतिसारूप्याद् दर्शनस्य सारूप्यसाधनमयुक्तं भवेत् । अथार्थलेशमात्रानुकारि स्मरणं तथापि स्खलक्षणविपयत्वं स्मरणस्य सर्वथा तदनुकारित्वमविकल्प- फस्याप्यसिद्धम् अन्यथा तस्य जडतापत्तिरिति प्रतिपादनात् तथा च-"विकल्पोऽवस्तुनिर्भासाद् विसंवादादुपप्लवः" इत्ययुक्ततया व्यवस्थितम् । अथ न लेशतोऽपि परमार्थतस्तदनुकारी विकल्पः३० प्रतिपत्रभिप्रायवशात् तु तदभिधानमिति न खलक्षणगोचरत्वम् निर्विकल्पकस्यापि व्यवहार्यभिप्राय- १ "अथ यदाकारं यदुत्पन्नं यदध्यवस्यति तत्र तत् प्रमाणम् । नन्वत्र यदाकारं यदुत्पन्नं विज्ञानमेवार्थाध्यवसायं जनयतीत्यर्थः, उत तमेवेति आहोखिजनयत्येवेति ? । आये विकल्पवासनापि तत्कारणं न भवेत् । एवं च निर्विकल्पक- बोधाद् यथा सामान्यावभासी विकल्पः, तथाऽर्थादेव तथाभूताद् भविष्यति, इति किमन्तरालवर्तिनिर्विकल्पककल्पनया?।न चाविकल्पताविशेषेऽपि दर्शनादेव विकल्पोत्पत्तिः, नार्थात्, वस्तुखाभाव्यादित्युत्तरम् , तस्य खरूपेणैवासिद्धेः, 'स्तम्भः स्तम्भोऽयम्' इतिवत् स्थिरैकस्तम्भावगाहिज्ञानस्य सामान्यविषयखात् , अवंतासामान्यापलापे तिर्यक्सामान्यस्याप्यपलापाजगतः प्रतिभासवैकल्यप्रसङ्गात् , निरंशक्षणिकानेकपरमाण्वाकारस्य तस्य सांशलेनाभ्युपगन्तुमशक्यखात्, प्रतिविविक्तपरमाणु- तद्धदस्य दुःश्रद्धानखात् । किञ्च, यथाऽविकल्पादर्थादविकल्पदर्शनप्रभवः तथा दर्शनादपि तथाभूताद् विकल्पस्यैव प्रभव इति विकल्पकथाऽप्युच्छिन्ना । द्वितीये धारावाहिकनिर्विकल्पकसंततिर्न स्यात् । तृतीयेऽपि अत्यन्तायोगव्यवच्छेदः खभावमेदं विना दुर्घट इति न किञ्चिदेतत् । तस्मात् तदुत्पत्तिसारूप्यार्थग्रहणमन्तरेणाप्यध्यवसायस्य प्रामाण्यं युक्तम्, अनाद्यसत्यविक- ल्पवासनात एव तदुत्पत्त्यभ्युपगमे दर्शनस्याप्यहेतुलात् “यत्रैव जनयेदेना" इत्याद्यभ्युपगमव्याघातात् ।"-शास्त्रवा. स्याद्वादक० पृ. १५९ प्र. पं० १३ । २ "अर्थाध्यवसायमेव"-वृ. ल. टि० । ३ "अविकल्प"-वृ० टि० । ४ "मतुप्-प्रत्ययः"-वृ० टि। ५ "अपरपरमाणुवेदनैः"-वृ० टि०। ६ "विज्ञानमेवार्थाध्यवसायं जनयतीत्ययम्"-वृ० ल० टि०। ७-शात् न नि- वा० वा०। ८-रादर्श-ल। ९-र्णयाप्र-ल.। १० पृ. ५०० पं०.१४ दि० ८।। १ ·- - २० ५२२ द्वितीये काण्डे- वात् तदनुकारित्वं न परमार्थतः “सर्वमालम्बने भ्रान्तम्" [ ' - 1 इत्यभिधानात् । ननु किमिति न परमार्थतोऽपि तदनुकारि तेत् ? सामान्यावंभासादिति चेत्, नवसावपि कुतः? अनाथ- सत्यविकल्पवासनातः नन्वेचं न दर्शनं विकल्पजनकमिति “यत्रैव जैनयेदेनां तत्रैवास्य प्रमाणता" ] इत्यसङ्गतं वचो भवेत् । न च तद्वासनाप्रवोधविधायकत्वेन तदपि तद्धेतुः इन्द्रि- ५यार्थसन्निधानस्यैव तत्प्रवोधहेतुत्वात् । न च वासनाप्रभवत्वेनाक्षजस्य भ्रान्ततैवं भवेत् अर्थस्यापि कारणत्वेनानुमानवत् प्रमाणत्वात् । न च निर्विषयत्वात् व्यवसायस्याप्रामाण्यम् अनुमानस्यापि तत्प्रसक्तेः प्रत्यक्षप्रभवविकल्पवत् तस्याप्यवस्तुसामान्यगोचरत्वात् । न च तद्राह्यविषयस्यावस्तुत्वेऽ- प्यध्यवैसेयस्य स्वलक्षणत्वात् दृश्यविकल्पा(ल्प्या)ववेकीकृत्य ततः प्रवृत्तेरनुमानस्य प्रामाण्यम् प्रकृतविकल्पेऽप्यस्य समानत्वात् अन्यथा "पक्षधर्मतानिश्चयः प्रत्यक्षतः क्वचित् । ] इति १० कथं वचो युक्तं भवेत् ? न च गृहीतग्रहणाद् विकल्पोऽप्रमाणम्' क्षणक्षयानुमानस्यापि तत्प्रसक्तेः शब्दखरूपावभास्यध्यक्षावगतक्षणक्षयविषयत्वात् । न चाध्यक्षेण धर्मिखरूपमाहिणा शब्दग्रहणेऽपि न क्षणक्षयग्रहणम् विरुद्धधर्माध्यासतस्ततस्तद्भेदप्रसक्तेः। प्रज्ञाकराभिप्रायेण तु लिङ्ग-लिङ्गिनोसाकल्येन योगिप्रत्यक्षतो व्याप्तिग्रहणेऽनभ्यासदशायां प्राप्ये भाविन्यनधिगतार्थाधिगन्तृत्वाभावादनुमानं प्रमाणं न.भवेत् । अनिर्णीतमनुमेयं निश्चिन्वत् प्रमाणमनुमानं तह निश्चितं नीलं निश्चिन्वन् विकल्पस्तथा- १५विधः किं न प्रमाणम् ? अथ समारोपव्यवच्छेदकरणादनुमानं प्रमाणं तर्हि नीलविकल्पोऽपि तत एव प्रमाणं भवेत् । न च सादृश्यादेव समारोपा-येन तत्रानीलसमारोपो न भवेत्-किन्तु स्वागमाहित- विकल्पाभ्यासवासनातोऽपि यथा 'सर्व सर्वात्मकम्' इति साङ्क्षयस्य एवं च नीलेऽनीलात्मकत्व- समारोपं व्यवच्छिन्दानो विकल्पः क्षणक्षयानुमानवत् कथं न प्रमाणम् ? दृश्यन्ते हि शुक्तिका- रजवादिषु रजत-सादिसमारोपास्तथाभूत विकल्पवशाल्लिङ्गानुस्मरणमन्तरेणापि निवर्तमानाः। अथ भवत्वसौ विकल्पः प्रमाणम् न च प्रमाणान्तरम् अनुमानेऽन्तर्भावात्, न; अनभ्यास- दशायां भाविनि प्रवर्तकत्वादनुमान प्रमाणसिष्टं तम्ब निश्चितत्रिरूपालिङ्गादुपजायते निश्चयस्य चानु- मानान्तर्भाव त्रैरूप्यनिश्चयोऽप्यनुमानं तदपि निश्चितरूप्याल्लिङ्गात् प्रवर्तत इत्यनवस्थानात् अनु मानाप्रवृत्तिरेवेति कुतो विकल्पस्य तंत्रान्तर्भावः? अथ पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकनिश्वायकं लिङ्गस्य नानुमानं तर्हि प्रमाणान्तरस्याभावादध्यक्ष निर्णयात्मकं पक्षधर्मत्वादिनिश्चयः सिद्धः । अत एवं २५ अनभ्यासदशायामनुमानम् अभ्यासदशायां तु दर्शनमेव प्रमाणं न च तृतीया दशा विद्यते यस्या विकल्पः प्रमाणं भवेत्' इति निरस्तम् अनभ्यासदशायामनुमानस्यैव तमन्तरेणाप्रवृत्तेस्तदपेक्षस्यैव तस्य प्रमाणत्वात् । न च भवतु प्रत्यक्षानुमानव्यतिरिक्तो विकल्पस्तथापि न तदपेक्षं दर्शनं प्रमाणं खत एव तस्य प्रमाणत्वात् अन्यथा विकल्पस्यापि विकल्पान्तरापेक्षया प्रमाणत्वादनवस्था दुष्परिहारा अर्थविपयीकरणाद् विकल्पस्यान्यनिरपेक्षस्य प्रामाण्ये निर्विकल्पकस्यापि तथैव प्रामाण्यं भविष्यतीति ३० कि विकल्यापेक्षयेति वक्तव्यम् यतः संशय-विपर्ययोत्पादकमपि दर्शनमेवं प्रमाणं स्यात् तथा च तत्राप्यर्थक्रियार्थी प्रवर्तत । अथ जले 'जलमेतत्' इति निर्णयविधायि प्रमाणं तर्हि सिद्धं विकल्पा- पेक्षणं तस्येति वरं विकल्प एव प्रमाणमभ्युपगतस्तस्यैव प्रवृत्त्यादिव्यवहारसाधकतमत्वात् । यदपि 'अभ्यासदशायां दर्शनमेव विकल्पनिरपेक्षं प्रमाणम्' इति तत्र वक्तव्यं क तत् प्रमाणम् ? प्राप्ये १-शादनु-आ. हा. वि० । २ "सर्वमालम्बने भ्रान्तमिति राद्धान्तात्"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ. ५४ पं० १३ १ ३-ति प-बृ० । ४ "खलक्षणानुकारि"-वृ० ल. टि. । ५ "निर्विकल्पकम्"-वृ० ल. टि. । ६ "विकल्प:"- वृ० ल.टि.। ७ “यत्रैव जनयेदेताम्"-प्रमेयक पृ० १० द्वि० ५० ५। "अत्रापरः सौगतः प्राह-यत्रैव जनयेदेना तत्रैवास्य प्रमाणतेति धर्मोत्तरस्य मतमेतत्"-सिद्धिवि. टी. लि. पृ० ९१ पं० १६ । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५१ द्वि० पं० ६ । ८ "दर्शनम्"-वृ० टि० । ९-पि कर-वा० वा० । १० “अनुमानस्यापि"-वृ० ल० टि० । ११-वसा- यस्य आ० हा० वि० । शास्त्रवा० स्याद्वादक. पृ० १५९ द्वि० पं० १२ । “न च तद्राह्यस्य सामान्यरूपत्वेऽप्यध्य- वसेयस्य खलक्षणरूपवाद् दृश्यविकल्प्यावर्थावेकीकृत्य ततः प्रवृत्तेरनुमानस्य प्रामाण्यं प्रकृतविकल्पेऽप्यस्य समानलात्"- प्रमेयक० पृ० ११ प्र० पं० १० । स्याद्वादर० पृ. ८८६० ६ आ० । १२ पृ० ७६ पं० ३३-३४ । १३ "धर्मिणः"-वृ० लादि। १४ "क्षणक्षय"-वृ० ल.टि.। १५ शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १६० प्र. पं. १-1 १६ एव च आ० हा०वि०। १७ "अनुमाने"-वृ० ल.टि.। १८ "सामानाधिकरण्यमेतत्"-बु. ल.टि.। १९-चमन- भा. हा०वि०। २० "दर्शनस्य"-वृ० ल.टि.। - .

·1 ] ज्ञानमीमांसा भाविनि रूपादाविति चेत्, तस्याविषयीकरणे तेनायुक्तम् अन्यथा नीलज्ञानं पीते प्रमाण स्यात् विपयीकरणे भाविविषयत्वं तस्यैव भवेत् तथा च "वर्तमानावभासि सर्व प्रत्यक्षम्" इति विरुध्येत । अथ वर्तमानविषयमपि भाविनि प्रवृत्तिविधानात् प्रमाणम्, न; अविपयीकृते प्रवर्तकत्वासंभवात् प्रवर्तकत्वे वा शाब्दमपि सामान्यमानविषयं विशेषे प्रवृत्ति विधास्यतीति न मीमांसकमतप्रतिक्षेपो युक्तः । यदि वा(चा)विपयेऽपि कुतश्चिनिमित्ताद्' ज्ञान प्रवर्तकं तर्हि प्रत्यक्ष-५ पृष्ठभाविसामान्यमात्राध्यवसायिविकल्पस्य विशेषे प्रवर्तकत्वं भविष्यतीति न युक्तम् 'दृश्य-विकल्प- (ल्प्य योरर्थयोरेकीकरणं तत्र प्रवृत्तिनिमित्तम्' इत्यभिधानम् । तन्न प्राप्ये तत् प्रमाणम् । दृश्य- प्राप्ययोरेकत्वे तत् प्रमाणमिति चेत् कुत एतत् ? व्यवहारिणां तत्राविसंवादाभिप्रायात् अविसंवादि च ज्ञानं प्रमाणम् । तदुक्तम्-"प्रमाणमविसंवादिज्ञानम् अर्थक्रियास्थितिरविसंवादनम्" [ इति चेत्, ननु तदेकत्वं कस्य विपयः? दर्शनस्येति चेत्, न तस्य सामान्यविषयतया सविकल्प-१ कत्वप्रसक्तः । विकल्पस्येति चेत्, न अभ्यासदशायां विकल्पस्यानभ्युपगमात् । कथं च दृश्य- प्राप्ययोरेकत्वं विकल्पस्यैव विपयो नाविकल्पस्य एकत्वस्यायोगादिति चेत् कथं विकल्पविपयः? अवस्तुविपयत्वात् तस्येति चेत् दर्शनस्य को विषयः? दृश्यमानक्षणमात्रमिति चेत् ननु यदि तत् सञ्चितपरमाणुखभावं तत्र दर्शने प्रतिभाति तदा तस्य सविकल्पकत्वमिति प्राक् प्रतिपादितम् । विविक्तैकैकपरमाणुरूपं चेत् सर्वशून्यताप्राप्तेन काचिदभ्यासदशा यस्यां दर्शनं प्रमाणे विकल्पविकलं १५ भवेत् । यथा चानेकपरमाण्वाकारमेकं ज्ञानं तथा दृश्य-प्राप्ययोर्घटादिकमेकमिति तद्विषयं पर- मार्थतोऽभ्यासदशायां सविकल्पकमध्यक्षं किमिति नाभ्युपगम्यते? अथाशक्यविवेचनत्वाच्चित्रं. प्रतिभासाप्येकैव बुद्धिः घटादिकस्तु चित्रो नैकस्तद्विपर्ययात्। ननु किमिदं बुद्धेरशक्यविवेचनत्वम् ? यदि सहोत्पत्तिविनाशौ तदन्याननुभवो वा तदभ्युपगम्यते तदैकक्षणभाविसन्तानान्तरज्ञानेपु भिन्न- रूपतयोपगतेष्वपि तस्य भावादित्यनैकान्तिको हेतुः । अथ संन्तानान्तराण्यपि नाभ्युपगम्यन्ते २० कथमवस्थाद्वयाभ्युपगमः? व्यवहारेण तदभ्युपगमे तथैव सन्ताननानात्वोपगमादनकान्तिकत्वं तद- वस्थमेव । न च प्रतिभासाद्वैतवादोपगमात् तान्यपि पक्षीक्रियन्त इति नानैकान्तिकः एकशाखा- प्रभवत्वहेतोरपि विपक्षविपयपक्षीकरणादनैकान्तिकत्वाभावप्रसक्तेः । न चात्राऽऽमताग्राह्यध्यक्षेण पक्षवाधनान्न पक्षीकरणसंभवः प्रकृतेऽपि युगपद्भाविनां नानाचित्तसंतानानां भेदावभासिखसंवे- दनाध्यक्षेण वाधनादस्यं समानत्वात् । अथानन्यवेद्यत्वमशक्यविवेचनत्वम् तदपि सुखादिभिः२५ फ्रमेणैकसन्तानमाविभिर्व्यभिचारि । अथैपीमपि पक्षीकरणम्। नन्वेवं परिणाम्यात्मसिद्धेः 'यद् यथावभासते' इत्याद्यनुमानमयुक्तम् हेतोरसिद्धताप्राप्तेः । अथ भेदाभेदात्मकत्वेन प्रतिभासन तदभिमतं तर्हि दृश्य-प्राप्ययोरपि तदस्तीति कथं नैकत्वम् ? अथ नीलादिप्रतिभासानां नैकत्वं चित्रप्रतिभासात् न नानात्वं तदात्मकस्य वा तद्राहकस्याभावात् सर्वविकल्पातीतं तु तत्त्वमिति अत्रापि यद्येकत्वस्यैकान्तेन निषेधः साध्यस्तदा सिद्धसाध्यता अन्यथा चित्रप्रतिभासाभावात् ।३० कथञ्चिदेकत्वस्य तु निषेधेऽसिद्धश्चित्रप्रतिभासादिति हेतुः यतः पीतादीनां नीलप्रतिभासेनाविषयी- करणे सन्तानान्तरवदभावस्तथापि भावे न सन्तानान्तरनिषेधः तेषां च क्षणक्षयसाधने ग्राह्यग्राहक- भाव इति न सर्वविकल्पातीतं तत्त्वं विषयीकरणे तदाकारेणापितबाहकाभावात्नापि नानात्वमित्यस्य विरोधः खपरग्राहकस्यैव तद्राहकत्वात् सर्वथा तदाकारत्वे नीलमात्रं पीतमानं भवेदिति न चित्र- प्रतिभासः कथञ्चित् तदाकारत्वे सिद्धं सविकल्पदर्शनम् । अथ सर्वविकल्पातीते तत्त्वे इदमय-३५ वक्तव्यम् तर्हि न परस्यापि परतो गतिः किन्तु "खरूपस्य खतो गतिः" ] इत्ये- १ "भाविरूपादेः"-वृ० ल.टि० । २ तस्य भ-वृ० ल० वा. वा० । ३-क्षदृष्टभा-आ० हा० वि० । ४ विशेषप्रवर्तक-वृ० ल० बिना। ५ पृ० १५ पं० २३ । ६ "विकल्पस्य"-वृ० लंटि० । ७ अशक्य विवेचनलं तन्निराकरणं च प्रमेयक मार्तण्डे भङ्गयन्तरेण चर्चितं दृश्यते-पृ० २५ प्र. पं०६। ८ "प्रथमपक्षे दूपणमेतत्"-वृ० ल.टि.। "प्रत्यक्षवाधस्य"-वृ० ल० टि० । १०-विचेतन-वृ०। ११ "एकसन्तान- सुखादीनाम्"-बृ० ल० टि। १२ पृ० ४८८ पं० २२ । १३ "अशक्यविवेचनवम्"-वृ. ल.टि.१४-रणेऽत्त- पृ०। १५ "नानात्व"-वृ० ल• टि०। १६-कल्पं द-ल० आ० । ६६ स० त० ·५१४ द्वितीये काण्डे- तदपि न बक्तव्यम् तथा च विज्ञानाद्वैतमपि कुतः? न चान्यग्रहणविमुखंशानसंवेदनादेचमुच्यते' अन्यत्राप्यस्य समानत्वात् । तदेवं चित्रप्रतिभासमभ्युपगच्छता चित्रमेकं ज्ञानमभ्युपगन्तव्यमिति अभ्यासदशायामपि व्यवसायात्मकमध्यक्षं सिद्धिमासादयेत् । यपि 'यद्यर्थग्रहणं व्यवसायोऽविकल्पे तथा नामकरणमथ जात्यादिविशिष्टार्थग्रहणं तत् ५प्रत्यक्षेऽसंभवि' इत्युच्यते, तदपि निरस्तं द्रष्टव्यम् । अर्थग्रहणस्य विकल्पस्वभौवनान्तरीयकत्वात् । यदि ह्येकैकपरमाणुनियतभिन्नदर्शने तन्नाम क्रियेत तदा स्यादेतत् न चैवम् स्थूलैकप्रतिभासाभावप्रसक्तेः। यदपि 'जात्यादिविशिष्टग्रहणं प्रत्यक्षेऽसंभव' तदपि सदृशपरिणामसामान्याभ्युपगमे सिद्धम् तथाभूतस्य तस्याध्यक्षे प्रतिभाससंवेदनात् तथाभूतस्यापि तस्य निराकरणे "नो चेद्भान्तिनिमित्त-" ईत्यादेस्तथा "अर्थेन घटयेदेनाम्" इत्यादेश्वाभिधानमसङ्गतं भवेत् । तथाहि-शुक्तिका-रजतयोः १० कथञ्चित् सदृशपरिणामाभावे रूपसाधर्म्यदर्शनाभावाद् अन्यथाऽतिप्रसङ्गात्। अथ मरीचिकासु यथा जलाभावेऽपि तदर्शनं तथा तयोर्भविष्यति न च तयोस्तदर्शनं सत्यम् तत्परिणामस्य परमार्थतस्तत्री- भावात् इतरेतराश्रयदोषप्रसक्तेः। तथाहि-तत्परिणामस्य परमार्थतस्तयोः सत्त्वे तदर्शनस्य सत्यता ततश्च तत्परिणामस्य पारमार्थिकत्वमिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वमिति चेत्, असदेतत् सर्वभावे- म्वेवमव्यवस्थाप्रसङ्गात् । तथाहि-खसंवेदनमविकल्पमध्यक्ष तथाप्रतीतेयदि सिद्धिमासादयति तत १५एव सदृशपरिणामोऽपि सेत्स्यति अनवगतसम्बन्धस्यापि खण्डमुण्डादिपु समानप्रत्ययोत्पत्तेः तस्य भ्रान्तत्वे संवेदनेऽपि तत्प्रसक्तः । अथ सत्येव स्वसंवेदने तदर्शनसिति न भ्रान्तम्, न: इतरेतराश्रय- दोपप्रसक्तेः । तथाहि-स्वसंवेदनस्य सत्यत्वे तद्दर्शनमभ्रान्तम् अतश्च तत्सत्यत्वमिति कथं नेतरेतरा- श्रयदोपः? अथ वाधकासद्भावान्नायं दोपः सदृशपरिणामस्य किं वाधकमिति वक्तव्यम् ? विशेपे- भ्यस्तस्य भेदे सम्बन्धासिद्धिः अभेदे विशेषा एव न तत्सद्भाव इति वाधकमिति चेत्, न; एकान्त- २० भेदाभेदपक्षस्य तत्रानिऐस्त एव विशेपाः कथञ्चित् परस्परं समानपरिणतिभाज इत्यस्मदभ्युपगमात् । न च चित्रकविज्ञानवत् समानासमानपरिणतेरेकत्वविरोधः 'यदेवाहमद्राक्षं तदेव स्पृशामि आखादयामि जिघ्रामि' इति प्रतीतेर्गुणगुणिनोरेकत्वप्रतीतेः। न च यदेव रूपं दृष्टं तदेव कथं स्पृश्यते इन्द्रियविषयसंकरप्रसक्तेरिति वक्तव्यम् चक्षुाह्यतास्वभावस्यैकस्य स्पर्शनादिविपयताखभावा- विरोधात् । तथाहि-दूरादिदेशं सहकारिणमासाद्यैकोऽपि भूरुहोऽविशदतयेन्द्रियजे प्रत्यये प्रतिभाति २५ स एव निकटादिदेशसचिवो विशदतयेत्युपलब्धम् । न चाविशदं दर्शनमवस्तुविषयम् तस्य वस्तु- विपयतया प्रतिपादितत्वात् । न च चक्षुःप्रभवे प्रत्यये रूपमेव चकास्ति नापरस्तद्वानिति वक्तव्यम् यतोऽत्रापि स्तम्भव्यपदेशार्ह रूपं किमेकं प्रतिभाति, उतानेकाऽनंशपरमाणुसञ्चयमात्रम् ? प्रथम- पक्षेऽधोमध्योर्ध्वात्मकैकरूपवद्रसाद्यात्मैकैकस्तम्भप्रसिद्धिः । द्वितीयपक्षेऽपि किमेकमनेकपरमा- पवाकारं चक्षुर्मानम्, उतैकैकपरमाण्वाकारमनेकम् ? प्रथमपक्षे रूपाात्मैकवस्तुसिद्धिप्रसक्तिः ३०चित्रकज्ञानवत् । द्वितीयेऽपि विविक्तज्ञानपरमाणुप्रतिभासस्यासंवेदनात् सकलशून्यताप्रसक्तिरिति प्रतिपादितम् एतेन क्रियावतोऽपि भावस्याध्यक्षविषयता प्रतिपादिता । न चैकस्य देशाद् देशान्तर- प्राप्तिहेतुः क्रिया न केनचित् प्रमाणेनावसातुं शक्येति वक्तव्यम् पूर्वपर्यायग्रहणपरिणामममुञ्चताऽ- ध्यक्षेणोत्तरपर्यायग्रहणात् यथा स्तम्भादावधोभागग्रहणमत्यजतो दिमागग्रहस्तेन अन्यथा सकल- शून्यतेत्युक्तत्वात् । यदपि- ? १ "परग्रहग्रहणसम्मुखज्ञानसंवेदनात् परतो गतिरित्येवम्"-वृ० ल० टि० । 'ग्रह' इत्यद्धितं पदं ल. टि. नास्ति । २-हणव्य-वृ.। ३ "अविकल्पेऽपि वस्तुग्रहणस्य मतत्वान्नाममात्रेण भेदः"-वृ० ल० टि० । ४-भावानन्तरी- यकत्वात् आ० हा० वि० ।-भावानान्तरीयकत्वात् ल० । ५क्रियते त-वृ० ल. वा. वा. विना । ६ पृ० ५०७ पं. १८। ७ पृ. ५१० पं० २७॥ ८-धाद-वृ०। ९ "इह किमपि कूटं संभाव्यते"- नृ० ल० टि० । अत्र 'रूपसाधर्म्यदर्शनाभावाद् भ्रान्तिर्न स्यात् अन्यथातिप्रसङ्गात् एतादृशपाठकल्पनया कूटलं शवयं परिहर्तुम् । १० "रजत"-वृ० ल० टि०। ११ "शुक्तिकायाम्"-वृ० ल. टि० । १२-ति भ्रा-ल० । १३-सक्तिः आ० हा० वि० । १४-यमस्य वृ०। १५-द्यात्मकै-मां० मां०। १६-धात्मकैक-वृ० । १७ "प्रत्यक्षेण"- ५० ल.टि. - ·१ ज्ञानमीमांसा। ५२१ न च तुल्यकारणजन्यत्वात् ज्ञान-सुखादीनामेकत्वमिति तन्निवृत्त्यर्थं ज्ञानग्रहणं न कार्यम् तुल्यकारणजन्यत्वस्यासिद्धत्वात् । वक्ष्यति च चतुर्थेऽध्याये-"एकयोनयश्च पाकी" [४-१-५ वात्स्या० भा०] न च तेषामेकत्वमिति व्यभिचारः । प्रत्यक्षविरोधश्च सुप्रसिद्ध एव । तथाहि- आल्हादादिखभावाः सुखादयोऽनुभूयन्ते ग्राह्यतया च ज्ञानं त्वर्थावगमखभावं ग्राहकतयाऽनुभूयत इति शान-सुखाद्योर्मेदोऽध्यक्षसिद्ध एव । विशिष्टादृष्टकारणजन्यत्वात् सुखादेः सुखादिजात्युत्पाद्य-५ त्वाच्चै न भिन्नहेतुजत्वमसिद्ध ज्ञान-सुखाद्योः अतो वोधजनकस्य ज्ञापनार्थ युक्तं ज्ञानग्रहणम् । अव्यपदेश्यग्रहणमप्यतिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थम् व्यपदेशः शब्दः तेन इन्द्रियार्थसनिकर्षण चोत्पादित- मध्यक्षम्-शाव्देऽनन्तर्भावात्-स्यात् तनिवृत्त्यर्थमव्यपदेश्यपदोपादानम् । नन्विन्द्रियविपये शब्दस्य विपर्ययादौ विषयानुभवखभावलमनुस्यूतमवभाति संशयो हि विपयग्रहणात्मकोऽनुभूयते अनिश्चितं तु विषयं गृह्णाति विपर्य- योऽपि विपयग्रहणात्मक एव विपरीतमसन्तं वा विपयं गृह्णाति न तु विषयग्रहणखभावं सुखं दुःखं चानुभूयते । अन्य एवायं प्रायैकखभाव आन्तरो धर्मः सुखदुःखादिरिति घटज्ञानवद्विषयतयैव ज्ञानं भिनत्ति न खभावभेदेन संशयवदिति । तत्रैतत् स्यात् खप्रकाशलात सुखादेने ग्रायैकखभावत्वम् । अतश्च प्राह्यग्रहणोभयखभावलाज् ज्ञानमेव तदिति । मैवं वोचः । प्रकाशवं ज्ञानेऽपि प्रतिक्षिप्त प्रतिक्षेप्स्यते तत् कुतः सुखादौ भविष्यति । न हि ग्रहणखभावं कश्चित् सुखमनुभवति ज्ञानवदिति । नन्वस्य प्रकाशला- नभ्युपगमे सुखादेरुत्पादानुत्पादयोरविशेषात् सर्वदा सुखिलं न कदाचिद्वा स्यादिति । नैतदेवम् । उत्पन्नमेव सपदि सुखं गृह्यते ज्ञानेनेति कथमनुत्पन्नान विशिष्यते । प्रत्युत स्वप्रकाशसुखवादिनामेष दोषः खप्रकाशस्य दीपादेः सर्वान् प्रत्यविशिष्टलात् । क्वचित् सन्ताने खप्रकाशसुखोत्पादात् तेनैव खप्रकाशेन सुखेनान्योऽपि सुखी स्याद्यस्यापि सुखं नोत्पन्नमिति । किंच किमेकमेव ज्ञान सर्वसुखदुःखाद्यशेषाकारभूषितमिष्यते उत किंचित् सुखात्मकं किंचिद् दुःखात्मकं ज्ञानमिति । आधे पक्षे सकारखचितज्ञानो- पजननादेकस्मिन्नेव क्षणे परस्परविरुद्धसुखदुःखादिधर्मप्रवन्धवेदनप्रसङ्गः । उत्तरसिंस्तु किंचित् सुखज्ञानं किंचिदुःखज्ञानमिति यत्किंचिदसुखदुःखचितं विषयानुभवखभावमपि ज्ञानमनुभूयमानमेपितव्यमेव । तच न खच्छम् अपि तु केनचिद् घटादिना विपयेणोपरक्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यां च घटाधुपजननापायेऽपि बोधखभावमनुवर्तमानं प्रतीयते । तदिदानी सुखज्ञानमप्यनु- भूयमानं सुखेन विषयभावजुपा घटादिनेवोपरज्यते इति गम्यते न खरूपेणैव सुखात्मकं ततो भिन्नरूपस्य वोधमानखभावस्य ज्ञानस्यान्यदा दृष्टलादिति । तस्मान्न चोधरूपाः सुखादयः । अभिन्नहेतुजखादिति चायमसिद्धो हेतुः समवायिकारणस्यात्मनः असमवायिकारणस्यात्मनः संयोगस्य अमेदेऽपि निमित्तकारणस्य सुखवज्ञानवादेर्भिन्नखात् । ननु सुखोत्पादात् पूर्वमनाश्रयं सुखलसामान्यं कथं तत्र स्यात् । कश्चापि सुखहेतुमिः कारकैः संसर्गः असंसृष्टं च कथं कारकं स्यात् । उच्यते । सर्वसर्वगतानि सामान्यानि साधयिष्यन्ते इति सन्ति तत्रापि सुखखादीनि योग्यतालक्षण एव चैषां सुखहेतुभिः कारकैः संसर्गः धर्माधर्मवत् । धर्माधर्मो हि सर्वस्य प्राणिनां सुखदुःखहेतोः जायमानस्य शाल्यादेः कार्यस्य कारणं तयोश्च तत्कारणैः बीजक्षिविजलादिभिः सहयोग्यतैव संसर्गः एवं सुखलादीनामपि स्यात् । तस्मानिमित्तकारणभेदाद् भिन्नानि ज्ञानसुखादीनि कार्याणि । निमित्तकारणान्यत्वमपि कार्यस्य भेदकम् । विलक्षणा हि दृश्यन्ते घटादौ पाकजा गुणाः ॥ अपि च ज्ञानमिच्छन्ति न सर्वे ज्ञानपूर्वकम् । सुखदुःखादि सर्व तु विषयज्ञानपूर्वकम् ॥ विषयानुभवोत्साया यत्रापि न सुखादयः । तत्रापि तेषामुत्पत्ती कारणं विषयस्मृतिः ।। क्वचित्तु सङ्कल्पोऽपि सुखस्य कारणतां प्रतिपद्यते । तस्मात् सर्व सुखादि ज्ञानपूर्वकमेव । ज्ञानमपि ज्ञानपूर्वकमेवेति चेद् उपरिष्टानिराकरिष्यमाणलात् । न हि गर्भादौ मदमूर्छाद्यनन्तरं वा ज्ञानमुपजायमानं ज्ञानान्तरपूर्वकं भवतीति वक्ष्यामः । तेन सुखादीनां वैलक्षण्योपपादनात सुखादिव्यवच्छेदस्य सिद्धलात्" । न्यायमज. आ० २ पृ० ७४ पं० ११- १ "एकप्रत्यनीकाः पृथिव्यां श्यामादयोऽग्मिसंयोगेनैकेन एकयोनयश्च पाकजा इति"-पृ० ३६६ पं० १६ । "व्यभिचारादहेतुः ॥ एकप्रत्यनीकाश्च रूपादयः एकामिसंयोगविरोधिनः न चैषामेकलमिति अनैकान्तिकम् । एकयो. निखादेकं रागादयः शब्दवदित्यप्यनेनैव प्रत्युक्तम् । एकयोनयो रूपादयो न चैषामेकत्वमिति" न्यायवा० पृ० ४५० ५० १६ । "एकयोनयो हि रूपादयो न चैषामेकलं, यदि पुनस्तत्र रूपादीनां परस्परमेदसिद्धये कश्चित् कारणमेद आस्थीयते स रागादिप्वपि समान इति भावः" । न्यायवा० ता० टी० पृ. ५८९ पं० ४ । ४ अव्यपदेश्यपदकृत्यचर्चा २ "ज्ञानस्य ज्ञानजात्युत्पाद्यत्वात्" बृ. ल. टि. । ३ “परः"-बृ० टि० । भाष्य-वार्तिक-तात्पर्यटीकासु उत्तरोत्तरमधिकतया विविधतया च कृता दृश्यते-१-१-४ वात्स्या. भा० पृ. २० पं. ९ । न्यायवा० पृ० ३६ पं० २४ । न्यायवा. ता० टी० पृ० १२७ पं०६ । जयन्तस्तु तां सर्वामपि चर्चा संगृह्य, समीक्ष्य चातिपल्लवयांचकार-न्यायमन आ० २ पृ. ७७ पं० २१-पृ. ८० पं० ६। ६७ स० त० - ·१२२ द्वितीय काण्डे सामान्य विषयत्वेन व्यापारसंभवादिन्द्रियस्य च स्खलक्षणविषयत्वानोभयोरेकविषयत्वमिति न तजन्यमेकं ज्ञानं संभवति, न तयोभिन्नविषयत्वस्य “व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः" न्यायद० २- २-६५] इत्यत्र निषेत्स्यमानत्वात् तद्भावभावित्वाच्चोभयजन्यत्वं शानस्यावगतमेव । तथाहि-चक्षुर्गो शब्दव्यापार सति 'अयं गौः' इति विशिष्टकाले ज्ञानमुपजायमानमुपलभ्यत एवं तद्भावभावित्वेन पंचान्यत्रापि कार्यकारणभावो व्यवस्थाप्यते तन्चात्रापि तुल्यमिति कथं नोभयजं ज्ञानम्.? न चान्तः- करणानधिष्ठितत्वदोषश्चक्षुपः तेनाधिष्ठानात् शब्दस्यं च प्रदीपवत् करणत्वात् । न च ग्राह्यत्वकाले शब्दस्य करणत्वमयुक्तम् श्रोत्रस्यैव तदा करणभावात् शब्दस्य तु तदा ग्राह्यत्वमेव गृहीतस्य चोत्तर- कालमन्तःकरणाधिष्ठितचक्षुःसहायस्यार्थप्रतिपत्ती व्यापार इति भवत्युभयनं 'गौः' इति शानम् । न चास्य प्रमाणान्तरत्वं युक्तम् उभयविलक्षणत्वात् शान्देऽव्यपदेश्यविशेपणस्याभावात् प्रत्यक्षे च १० भावादस्य शांव्दत्वात् । न च शब्देनैव यजन्यते तच्छादमिति शाब्दलक्षणे नियमः अपि च शब्देन यजनितं तच्छाब्दम् अस्ति च प्रक्रान्ते एतद्रूपमिति कथं न शाब्दम् ? न चैतन्नास्ति न चाप्रमाणम् अव्यभिचारित्वादिविशेषणयोगात् । न चानुमानम् पक्षधर्मत्वाद्यभावात् । प्रत्यक्षमप्येतन भवति शब्देनापि जन्यत्वात् । नाप्युपमानम् तल्लक्षणविरहात् । पारिशेप्यात् शान्दम् । ननु शाब्दमपि न युक्तम् इन्द्रियेणापि जनितत्वात्, न; शब्दस्यात्र प्राधान्यात् प्राधान्यं च तस्य प्रभूतविपयापेक्षया. १५यतोऽसौ न क्वचिद् व्याहन्यते-तथा च प्रत्यपादि . भाष्यकृता-"यावा वै नामंधेयशब्दाः" [१-१-४ वात्स्या० भा०] इति। न त्वेवमिन्द्रियं तस्य खर्गादौ प्रतिहन्यमानत्वात् । तस्मात् प्राधान्या च्छब्देनैव व्यपदेशः। व्यपदेशकर्मतापन्नज्ञाननिवृत्त्यर्थमव्यपदेश्यमिति विशेषणमिति केचित् प्रतिपन्नाः । तथाहि- इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुपजातस्य ज्ञानस्य शब्देनाऽनभिधीयमानस्य प्रत्यक्षत्वम् अयुक्तमेतत् प्रदीपेन्द्रिय- २० सुवर्णादीनामभिधीयमानत्वेऽपि प्रत्यक्षत्वानिवृत्तेः । न च ज्ञानस्याभिधीयमानत्वे करणत्वव्याहतिः शक्तिनिमित्तत्वात् कारकशब्दस्य । न ह्यभिधीयमानार्थोऽन्यत्र तदैव परिच्छित्तिं न विदधाति । न चार्य न्यायो नैयायिकै भ्युपगतः "प्रमैया. च. तुलाप्रामाण्यवत्" [न्यायद० २-१-१६] इत्यत्र प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । फलविशेषणपक्षेऽप्यभिधीयमानस्य स्वकारंणव्यवच्छेदकत्वमस्त्येव । शब्द ब्रह्मनिवृत्त्यर्थमेतदिति, एतदप्ययुक्तम्, अप्रकृतत्वात् । शब्दप्रमेयत्वेऽपीन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नत्वं २५ ज्ञानस्य संभवति किमनेन विशेषणेनं कृत्यम् ? तथाहि-इन्द्रियविषयंभूतेन रूपेण शब्देन वा जनित ज्ञानमिति कोऽत्र. प्रत्यक्षत्वे विशेषः? सर्वथा लक्षणं युक्तिमदेव विशेषणं चातिव्याल्यादिदोष: निवृत्त्यर्थं लक्षणे उपादेयम् न परपक्षव्युदासार्थम् । इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुपजातं शब्देन चाजनितं व्यभिचारिज्ञानं न प्रत्यक्षव्यवच्छेदकमित्यव्यभिः चारिपदोपादानम् । इन्द्रियजत्वं च मरीचिषूदकज्ञानस्य तेद्भावभावित्वेनावसीयते । मरीच्यालम्यन- ... i. १. "प्रत्यक्ष-शान्दोभयविलक्षणलं च न प्रमाणान्तर इत्याह"-वृ० टि० "प्रत्यक्ष-शब्दोभयलक्षणलेन प्रमाणा- न्तरता गौरिति ज्ञानस्य नाभिधेया कुत इत्याह"-ल• टि। २ भाष्ये तु “यांवदर्थ 4 नामधेयशब्दाः" इति पाठोऽस्ति ।'न्यायवा० ता० टी० पृ० १२५ पं० १४.३ "प्रमे यता च तुलाप्रामाण्यवत: न्यायवा० पृ०. १९३: ।..."यथा तुला किल कलयंति प्रमाणता तथा प्रमेयतामपि तुला न्तराश्रयणेन' -वृ० ल..टि .४,"सामग्रीप्रमाणंतापक्षे न केवलम्"-वृ०टि.५ अव्यपदेश्यपदस्य शब्दब्रह्मनिवृत्तिपरतां व्याख्यातुकामेन वाचसतिमिश्रेण "तन नामरहितमविकल्पकं नास्तीति ये विप्रतिपद्यन्ते तन्मतमपाचि-' कीऍपन्यस्यति, भाष्यकारः" इत्यादिना: वैयाकरणीयः शब्दब्रह्मवाद उपन्यतः अनन्तरं च सा निवृत्तिपरता "अयमभि- सन्धिः-सामानाधिकरण्येन शब्दात्मकत्वं रूपादीनामभिधीयमानः शब्दब्रह्मात्मलं. वोच्यते श्रूयमाणगौरियादिपंदभेदात्मत्वं वी' इत्यादिना सविस्तर दुर्शिता न्यायवाः तार टी० पृ० १२५: पं९ .१२ तथा "पृ. ११५.५०.९.! क्षणमुंपा- आ. हा० वि०। -न वाज: वृ: विना !: "विशेषकम्"-वृ०ल टिभाष्यादिषु, अव्यभिचारि पदस्यैतद व्यावत्वं दर्शितमस्ति-वात्स्याभापृ०॥ २०६० २० न्यायवा० पृ०३७६६न्यायवा० ता०टी० पृ० १३० पं० २२-१३२ पं० १४ । न्यायमज आ०३ पृ० ८८.६०.७-पृ००९० पं०६ इन्द्रिय-वृi ल. टिक .. . ..

·[ ज्ञानमीमांसा:- ५२३ त्वमपि तत एवावसीयते मरीचिदेशं प्रति प्रवृत्तेश्च । पूर्वानुभूतोदकविषयत्वे तुः तद्देशैव प्रवृत्तिर्भवेन्न मरीचिदेशे । भ्रान्तत्वान्न तद्देशे प्रवर्तत. इति चेत् य एवाभ्रान्तः स उदकस्सरणादुदकदेश एवं प्रवर्तते अयं तु भ्रान्त इति अयुक्तमेतद् भ्रान्तिनिमित्ताभावात् । इन्द्रियव्यापार एव तन्निमित्त इति चेत् अयुक्तमेतत् तत एवेन्द्रियजत्वसिद्धेः । न च स्मृतिर्वाह्येन्द्रियजा दृष्टा इदं तु वाह्येन्द्रियजमिति न स्मृतिः । ननु कथमुदकज्ञानस्यालम्वनं मरीचयोऽप्रतिभासमानाः? उक्तमेतत् : तेपु सत्सु५ भावादस्य । ननु यद्येतद् अनुदके उदकप्रतिभासं भवत्यन्यत्र किमिति न भवेत् ? न भवत्यन्यस्योदकेन सारूप्याभावात् तसादुदकसरूपा मरीचय एव देशकालादिसव्यपेक्षा उदकज्ञानं जनयन्ति । तथाहि- सामान्योपक्रमं विशेपपर्यवसानम् ‘इदमुदकम्' इत्येकं ज्ञानं तस्य सामान्यवानर्थः स्मृत्युपस्थापितविशे- पापेक्षो जनकः तिरस्कृतखाकारस्यागृहीताकारान्तरस्य सामान्यविशिष्टस्य वस्तुनो विपर्ययजनकत्वे तथाविधस्येन्द्रियेण सम्बन्धोपपत्तेः कथं नेन्द्रियार्थसन्निकर्षजो विपर्ययः? नन्वस्य शब्दसहायेन्द्रियार्थ-२० सन्निकर्पजत्वेन नाव्यभिचारिपव्यवच्छेद्यत्वम् अव्यपदेश्यपदेनैव निरस्तत्वात्, न प्रथमाक्षसंनिपात- जस्य शब्दस्सरणनिमित्तस्येन्द्रियार्थसन्निकर्पप्रभवस्याशब्दजन्यस्याव्यभिचारिपदापोह्यत्वाभ्युपगमात् । अभ्युपगमनीयं चैतत् अन्यथोदकशब्दस्मृतेरयोगात् “यत्सन्निधाने यो दृष्टस्तदृष्टेस्तनौ स्मृतिः" ] इति न्यायात् । न च तरङ्गायमाणवस्तुसन्निधाने उदकशब्दस्य दृष्टिः किन्तूदक- सन्निधान एव अतो मरु-जङ्गलादौ देशे क्वचिदूरस्थस्य निदाघसमये तरङ्गायमाणवस्तुनः सामान्य-१६ विशिष्टस्य दर्शनम् तदनन्तरं तत्सहचरितोदकत्वानुस्मरणम् तस्मात् सामान्यवत्ताध्यारोपितोदक- ग्रहणम् तत उदकशब्दानुस्मृतिः ततोऽप्यनुस्मृतोदकसहायादिन्द्रियार्थसन्निकर्षात् 'उदकम्' इति ज्ञानम् अतो यत् पूर्वमुदकशब्दस्मृतेनिमित्तं तत् इन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वेनाव्यभिचारिपदापोह्यमिति केचित् संप्रतिपन्नाः। अपरे तु सर्यमाणशब्दसहायेन्द्रियार्थसन्निकर्षजमप्यव्यभिचारिपदापोह्यमेव मरीचिषु, 'उदकम् २० इति शब्दोल्लेखवज्ज्ञानं भन्यन्ते अव्यपदेश्यपदव्यवच्छेद्यं तु यत्र प्रथमतः एवेन्द्रियसनिकृष्टेऽर्थे' संकेतानभिज्ञस्य श्रूयमाणाच्छन्दात् 'पनसोऽयम्' इति ज्ञानमुत्पद्यते तत्र शब्दस्यैव तदवगतौ प्राधा- न्यात् इन्द्रियार्थसन्निकर्पस्य तु विद्यमानस्यापि तदवगतावप्राधान्यात् तदेवाव्यपदेश्यपदव्यवच्छेद्य नं पुनरवगतसमयस्सर्यमाणशब्दसचिवेन्द्रियार्थसन्निकर्पप्रभवम् तत्र तत्सन्निकर्षस्यैव प्राधान्याद् वाचकस्य च तद्विपर्ययात् । ननु सामन्यां कस्य व्यभिचारः कर्तुः, करणस्य, कर्मणो वा.? 'तत्र २५ खाकारसंचरणेनाकारान्तरेण ज्ञानजननात् कर्मणो व्यभिचारः कर्तृ-करणयोस्तु तथाविधकर्मसह- कारित्वादसांविति मन्यन्ते । . भवत्वयं व्यभिचारः न त्वेतन्निवृत्त्यर्थमव्यभिचारिपदोपादानमर्थवत् अनिन्द्रियार्थसंन्निकर्पजत्वादेव तन्निवृत्तिसिद्धेः । नहि ज्ञानरूपतेन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वे तत्र सिद्ध तस्माद् यद् अतसिंस्तदित्युत्पद्यते तद् व्यभिचारिज्ञानम् तद्व्यवच्छेदेन 'तसिंस्तत्' इति ज्ञानम- व्यभिचारिपदसंग्राह्यम् । नन्वेवमपि ज्ञानपदमनर्थकम् अव्यभिचारिपदादेव ज्ञानसिद्धेः व्यभिचारित्वं ३० हि ज्ञानस्यैव तद्व्यवच्छेदार्थमव्यभिचारित्वमपि तस्यैवेति ज्ञानपदमनर्थकम् , न; इन्द्रियार्थसन्निकर्पो: त्पन्नस्याज्ञानरूपस्यापि सुखस्याव्यभिचारात् तन्निवृत्त्यर्थ ज्ञानपदमर्थवत् । किं पुनः सुखं व्यभिचारि.? १"तद्भावभावितातः"-वृ? ल. टि. ! : "परः"-वृ० ल. टि..। ३ "परः"-... लटि० । "शब्द" वृ० ल. टि०। ५ "वस्तु"-:, लटि०।६ "जङ्गलो निर्जले देशे" इत्यादि, हैम० अनेका ३,६४४ ७ वन्नाध्या-वृ०।-कारं सं-आ० हा० वि०। "व्यभिचारः"-वृ? टि० ॥ १० "तथाहि- मरीचिकायां जलज्ञानस्यन्द्रियार्थसन्निकर्षों नास्ति तद्धि जलं परिच्छिनत्ति न च जलं तत्र विद्यते येन खार्थसनिकर्षः स्यात् तेन तन्निवृत्तयेऽव्यभिचारिपदं न कार्यमिति"-बृ० ल१ टि । ११ “परः"-बृ० ल० टि० । "व्यभिचाराव्यभिचारी हिं.ज्ञानस्य. धौ न सुखादेः अतस्तदुपादानातू तद्धर्मयोगि-ज्ञान लभ्यत एव किं ज्ञानग्रहणेन । नैतदेवम् । सुर्खस्यापि सव्यभिचारस्य दृष्टलात् । किं पुनः सुखं व्यभिचारवद् दृष्टम् ? यदेतत् परदाराभिमदिनिप्तिद्धाचर- संभवं सुखं तद् व्यभिचारिननु, सुखस्य कीदृशो व्यभिचारः३, ज्ञानस्यापि कीदृशो व्यभिचारः अतस्मिंस्तथाभावः: 'सुख: सापिः अतसिंस्तथाभाव एव , कि परपुरन्ध्रिपरिरम्भसंभवं सुखं सुखेन भवतिः किशुकिकायां रजतज्ञानं ज्ञानं न भवति? ज्ञानं तु तद् भवति किन्तु मिथ्या । इदमपि सुखं भवति किन्तु मिथ्या । ननु न सुख मिथ्या तदपि हि आनन्दखभावमेव । .

·- ५२४ द्वितीये काण्डे- यत् परयोषिति ननु कस्तस्य व्यभिचार? ज्ञानस्य क इति वाच्यम् ? अंतसिस्तदिति भावः से सुखेऽपि समानः । किं पराङ्गनोत्पन्नं सुखं न भवति? मरीचिषदकज्ञानं किं न ज्ञानम् ? अथातर्सिस्त दितिभावाद् ज्ञानत्वेऽपि तद् व्यभिचारि असुखसाधने पराङ्गनादौ सुखस्य भावात् समान व्यभि- चारित्वमिति सुखनिवृत्त्यर्थ ज्ञानपदमर्थवत् । एतच्च केचिद् दूषयन्ति-नहि तापादिखभाचं पराङ्गनायां ५ सुखमुत्पद्यते . अपि त्वाल्हादस्वरूपम् यथा खललनायाम् सुखसाधनत्वादेव चासक्तिहेतुत्वादधर्मो- त्पादकत्वेन तस्या भाविनि काले दुःखसाधनत्वम् । न च यस्यैकदा दुःखंजनकत्वं तस्य सर्वदा तद्रूपत्वमेव अन्यथा पावकस्य निदाघसमये दुःखजनकत्वांच्छिशिरेऽपि तजनकत्वमेव स्यात् एवं देशाद्यपेक्षयापि न नियतरूपता भावानाम् । उक्तं च भाष्यकृता-"सोऽयं प्रमाणार्थोऽपरिसन्येय [वात्स्या० भा० पृ० १ पं० १२] इति । ततो व्यभिचाराभावान सुखनिवृत्त्या ज्ञानपदोपादानमर्थ- १०वत् । न चैवमनर्थकमेवैतत् धर्मिप्रतिपादनार्थत्वादस्य ज्ञानपदोपात्तो हि धर्मी इन्द्रियार्थसन्निकर्प- जत्वादिभिर्विशेष्यते अन्यथा धर्म्यभावे क्वाऽव्यभिचारादीन् धर्मास्तत्पदानि प्रतिपादयेयुः न च विशेषणसामर्थ्यार्मिणः प्रतिलम्म इति वक्तव्यम् तथाभ्युपगमे 'प्रत्यक्षं प्रत्यक्षम्' इत्येव वक्तव्य शेषस्य सामर्थ्यलभ्यत्वात् । यथोक्तविशेषणविशिष्टं संशयज्ञानं भवति 'व्यभिचारिप्रतियोगि. अव्य- भिचारि' इति कृत्वा न चैतत् प्रत्यक्षव्यवच्छेदकम् न चास्येन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वं नास्ति तद्भावितया १५तजन्यत्वस्य तंत्र सिद्धेः अतस्तद्व्यवच्छेदार्थ व्यवसायात्मकपदोपादानम् । व्यवसीयते अनेनेति व्यव- सायो विशेष उच्यते विशेषजनितं व्यवसायात्मकम् संशयज्ञानं तु सामान्यजनितत्वान्नैवम् अथवा 'निश्चयात्मकं व्यवसायात्मकम् संशयज्ञानं त्वनिश्चयात्मकम् अत एवं विपर्ययाद् भिन्नम् व्यवस्यति व्यवसायः अन्यपदार्थव्यवच्छेदेनैकपदार्थालम्वनत्वमस्य तद्विपरीतस्तु संशयः। [निर्विकल्पकस्यैव प्रत्यक्षत्वमामनतां सौगतानां नैयायिकसम्मते विकल्पप्रामाण्ये प्रतिक्षेपः.] ननु च विकल्परूपत्वान्न व्यवसायात्मकस्पेन्द्रियार्थजत्वम् कथमस्य प्रत्यक्षफलता न व्यवसायात्मकस्याप्यध्यक्षता जैनमतानुसारेण व्यवस्थापनीया तेनानै(न)कान्तात्मकस्य वस्तुनोऽङ्गी- कृतत्वात् भवतस्त्वेकान्तवादिनस्तद्युक्तितः तद्व्यवस्थापनासंभवात् । कुतः पुनर्विकल्पस्यानर्थजत्वम् ? शब्दार्थप्रतिभासखभावत्वात् । नहि विकल्पोऽर्थसामर्थ्यापेक्षा समुपजायते निर्विकल्पकं त्वर्थसन्नि: धानापेक्षं तत्सामर्थ्यसमुद्भूतत्वात् प्रत्यक्ष प्रमाणम्। तदुक्तम्-"यो ज्ञानप्रतिभासमन्वयव्यतिरेकावनु २५कारयति" [ 1 इत्यादि । अथ शब्दार्थप्रतिभासित्वेऽपि किमिति' विकल्पानां नार्थजत्वम् ? रूपादेरर्थस्य खलक्षणत्वेन व्यावृत्तरूपत्वात् शब्दार्थत्वानुपपत्तेः विकल्पप्रतिभास्या- कारस्य तु तद्व्यतिरिक्तस्यार्थत्वानुपपत्तेः सदसद्रूपस्य नित्यत्वासत्त्वाभ्यां तस्य ज्ञानजनकत्वनिपेधात् अनुगतस्य चाशब्दार्थत्वात् खलक्षणस्य च सर्वतो व्यावृत्ततयाऽनुगतत्वासंभवादनर्थजा विकल्पाः । : - . . यद्येवं शुक्तिकायां रजतज्ञानमपि न मिथ्या तदपि विषयानुभवखभावमेव । ननु विषयानुभवखभावमपि तद् ज्ञानं विषयं व्यभिचरति । सुखमपि तर्हि इदमानन्दखभावमपि विषयं व्यभिचरत्येव । किमसुखसाधनेन तद् जनितम् ? ज्ञानमपि किम- ज्ञानसाधनेन जनितम् ? ननु ज्ञानं ज्ञानसाधनेन जनितमसत्येन प्रत्यक्षवाधितेन रजतादिना । सुखमपि सुखसाधनेन जनितम सत्येन तु शास्त्रवाधितेन परवनितादिना । किं परवनितादि न सत्यम् ? तत्रापि ज्ञानजनकं सत्यम् असत्यं प्रत्यक्षबाधितवात् । परवनिताद्यपि सुखसाधनमसत्सं शास्त्रवाधितखात् । ननु शास्त्रेण किंमत्र वाध्यते ? ज्ञानेऽपि प्रत्यक्षेण किं वाध्यते १. विषयो मिध्येति ख्याप्यते । शास्त्रेणापि सुखस्य हेतुर्मिथ्येति ख्याप्यते । किं स विषयः सुखहेतुर्न भवति ? यथा त्वेष विषय कलुषस्य ज्ञानस्य हेतुस्तथा सोऽपि कलुषस्य कटुविपाकस्य सुखस्य हेतुरिति तथाविधं सुखमपि व्यभिचारिः भवत्येवेति. अलमतिकेलिना"-ज्यायमज. आ० २ पृ० ७६ पं० १८- १-त्वाच्छशि-ल० वा. वा० । २-नपदोपपत्तो हि वृनपदोत्पत्तौ हि ल. का० का ३"संशये"-वृ० टि। "संशय"-ल.टि० । -ल. टि० । : ४.वात्स्या० भा० पृ० २१.पं. ५ । न्यायवा० पृ०:३७ पं० १६- न्यायवा० ता० टी० पृ. १४४ पं० ३- न्यायमज आ०२ पृ. ९० पं० ७१. ५-त्मकमसंश-आ. हा०वि०॥ 'ननु च' इत्यादेरुत्तर कुत इत्यादिना निगदति"-वृ० टि० " "परः" वृ० टि. ८-भासस्या ल। ९-नकत्वानि-आ० हा० वि० । १० “यत् सत् तत् तावत् परेण नियमिष्टम् नियस्य च हेतुता नास्ति असतोऽपि न हेतुता निरुपाख्यखात्" बृटि : .

·. ] ज्ञानमीमांसा । ६२५ इतोऽप्यक्षार्थजा न भवन्ति अक्षार्थसन्निपातवेलायां प्रथमत एवं तेषामनुभृतेः यदि हि तदुद्भवास्ते स्युः स्मृतिमन्तरेणानुभवत उत्पद्येरन् । न चार्थोपयोगेऽपि तामन्तरेण उत्पद्यन्ते । तदुक्तम्- "अर्थोपयोगेऽपि पुनः स्मार्त्त शब्दानुयोजनम् । अक्षधीयद्यपेक्षेत सोऽर्थों व्यवहितो भवेत्" ॥ [ . यो हि यजन्यः स तदापात एव भवत्यविकल्पवत् न भवन्ति च तदापातसमये विकल्पा इति नार्थ-५ जन्यत्वं तेपां स्मृतिव्यवहितत्वात् । न चार्थस्य स्मृत्याऽव्यवधानं तस्यास्तत्सहकारित्वादिति वाच्यम् यतो यद्यर्थस्य शानजनकत्वं तदा तजनने किमित्यसौ स्मृत्यपेक्षः? न च तया विना शानस्योत्पत्ति- स्तन्नार्थस्तजनकः । न च तदपेक्षस्य तस्य तजनकत्वं तस्यास्तत्र व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तोपकारजनक- त्वेनाकिञ्चित्करत्वात् । तदुक्तम्- "यः प्रागजनको वुद्धरुपयोगाविशेषतः। १०. स पश्चादपि तेन स्यादर्थापायेऽपि नेत्रधीः" ॥[ अपि च, जात्यादिविशेषणविशिष्टार्थवाहिविकल्पज्ञानम् न च जात्यादीनां सद्भावः तत्त्वेऽपि तद्वि- शिष्टग्रहणं बहुप्रयाससाध्यमध्यक्षं न भवति । उक्तं च- "विशेषणं विशेष्यं च सम्वन्धं लौकिकी स्थितिम् । गृहीत्वा संकलय्यैतत् तथा प्रत्येति नान्यथाँ"॥ [ "संकेतस्मरणोपायं दृष्टसङ्कलनात्मकम् । पूर्वापरपरामर्शशून्ये तच्चाक्षुषे कथम् ?" ॥ [ ] इति। अतोऽर्थसन्निधानाभावेऽपि भावान्नार्थप्रभवा विकल्पाः । अथ मा भूवन राज्यादिविकल्पा अर्थप्रभवाः इदंताविकल्पास्त्वर्थमन्तरेणानुद्भवन्तः कथं नार्थप्रभवाः? तटुक्तम्-"नान्यथेदंतया" इति चेत्, न; इदंताविकल्पानामपि वस्तुप्रतिभासित्वासंभवात् न हि शब्दसंसर्गयोग्यार्थप्रतिभासिनो२० विकल्पा. वस्तुनिश्चायका अन्यथा शब्दप्रत्ययस्याध्यक्षप्रतीतितुल्यता भवेत् । उक्तं च- "शब्देनाव्यापृताक्षस्य बुद्धावप्रतिभासनात् । अर्थस्य दृष्टाविव तदनिर्देशस्य वेदकम्" ॥ [ ] इति । तन्नार्थीक्षप्रभवत्वं व्यवसायस्येति प्रत्यक्षत्वमयुक्तम् । [नैयायिक सौगताक्षेपस्य प्रतिविधानम् ] २५ अंत्र नैयायिकाः प्रतिविदधति-किमिदं विकल्पत्वं परस्याभिप्रेतम् ? किं शब्दसंसर्गयोग्यवस्तु- प्रतिभासित्वम्, आहोखिदविद्यमानार्थवाहित्वम्, किं विशेषणविशिष्टार्थावभासित्वम्, उताकारान्त- रानुषक्तवस्त्ववभासकत्वम् ? तत्र यद्याद्यः पक्षस्तदा वक्तव्यम् किमिदं शब्दसंसर्गयोग्यार्थप्रति- भासित्वं विकल्पत्वं पारिभाषिकम् उत वास्तवम् ? यदि पारिभाषिकम् तदा न युक्तम् परिभाषाया १५. . ] • . . - १ अष्टस० पृ० १२२ पं० २। तत्त्वोप० लि. पृ० ५१ पं० १२ । सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ७६ पं० १८ । न्यायवा० ता०टी० पृ० १३६ पं० २१। न्यायमज. आ० २ पृ० ९२ पं० २३ । २ अष्टस० पृ. १२२ पं० १० । तत्त्वोप० लि. पृ० ५१५०९। सिद्धिवि० टी० लि. पृ. ३५ पं० ११। न्यायवा० ता० टी० पृ. १३७ पं०.१। न्यायमा. आ. २ पृ०.९२ पं० १९ । तात्पर्यटीकायां तु-"दक्षापायेऽपि नेत्रधीः" इति पाठमाश्रित्य "अन्धानामपि रूपसाक्षात्कारप्रसमः" इति भावो वर्णितो दृश्यते ।.. ३."सद्भावेऽपि"-वृ० ल० टि०। ४ सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ३१ पं० १। न्यायवा० ता० टी० पृ० १३७ पं. ९ । न्यायमज आ० २ पृ. ९३ पं०३ पृ. ५१५५० १ टि. १। ....५ "दृष्टसङ्कल्पनात्मकम् । पूर्वापरपरामर्शशून्यं तच्चाक्षुषं कथम्-"न्यायमा० आ० २ पृ० ९३ पं० ७। पृ. ५१५ पं० ५। . . ६ "तत्रैतत् स्यात् । द्विविधा विकल्पाः छात्रमनोरथविरचिताः इदन्ताग्राहिणश्च नीलमित्यादयः तत्र पूर्वे मा भूवन् प्रमाणं कस्तेष्वर्थनिरपेक्षजन्मसुं प्रामाण्यऽभिनिवेशः । इदन्ताग्राहिणां वविनाभूतत्वात् कथं न प्रामाण्यमिति"-न्यायमा आ० २ पृ९३५०९७ पृ. २६० ५० १७ टि:११।

·. an द्वितीये काण्ड़े- अनानवतारात् । अथ वास्तवम् तदपि न, प्रमाणाभावात् । भवतु वा तस्य तद्रूपत्वं तथापि कथमन ध्यक्षत्वम् ? अथार्थसामोद्भूतत्वात् तस्येत्युक्तम् विकल्पानां च तदसंभवानाध्यक्षता ननु नीलादि- ज्ञानवच्छंव्दार्थप्रतिभासित्वेऽपि कथं नार्थप्रभवत्वं तेषाम् ? खलक्षणातिरिक्तशब्दार्थस्याभावान तत्प्रभवत्वं तेषामिति चेत्, नन्वेवमसदर्थवाहित्वं कल्पनात्वं प्रसक्तम् तच्च सामान्यादेः सत्त्वप्रति ५पादनान्निरस्तम् जातिविशिष्टस्यार्थस्य शब्दार्थत्वेन प्रतिपादनात् तद्वभासिनो ज्ञानस्य कथमसंदर्थ- विषयत्वेन कल्पनात्वं भवेत् ? न चार्थाभावेऽपि विकल्पानामुत्पत्तेर्नार्थजत्वम् अविकल्पस्याप्यर्थी भावेऽपि भावादनर्थजत्वप्रसक्तः । अथ तदध्यक्षं प्रमाणमेव नाभ्युपगम्यते तर्हि विकल्पानामध्ययं न्यायः समानः तेऽप्यसदर्था अध्यक्षप्रमाणतया नाभ्युपगम्यन्ते असदुर्थत्वं च विकल्पाविकल्प योर्बाधकप्रमाणावसेयम् तच्च यत्र न प्रवर्तते तस्य कथमसदर्थता? एतेन द्वितीयो विकल्पः प्रतिः १० विहितः। अथ विशेषणविशिष्टार्थग्राहित्वं कल्पनात्वम् तदा किं तथाभूतार्थाभावात् तदाहिणो ज्ञानस्य विकल्पकत्वम्, आहोखिद् विशेषणविशिष्टार्थवाहित्वेनैवेति वक्तव्यम् आद्यविकल्पे सिद्धसाध्यता असदर्थग्राहिणः प्रत्यक्षप्रमाणत्वेनानभ्युपगमात् । न च द्वितीयपक्षादस्य पक्षान्तरत्वम् द्वितीयपक्षस्य च प्रतिविधानं विहितमेव । अथ द्वितीयः पक्षोऽभ्युपगम्यते सोऽपि न युक्तः नीलादिज्ञानस्यापि अप्रत्यः क्षत्वप्रसः। अथास्य न विशेषणविशिष्टार्थनाहिता, ननु विशेषणविशिष्टार्थनाहकत्वेनाध्यक्षत्वस्य को. १५ विरोधो येन तदाहिणोऽध्यवसायस्यानध्यक्षता? अथ विशेषणविशिष्टार्थनाहित्वे विचारकत्वमध्यक्ष: विरुद्धम् अर्थसामोद्भूतस्य विचारकत्वायोगात्, असदेतत् विशेपणविशिष्टार्थावभासिनस्तस्थान विकल्पवत् विचारकत्वायोगात् स्मरणाधनुसंवंधान( संधान )समर्थस्य प्रमातुरेव विचारकत्वात् कथं विशेषणग्रहणादिसामग्रीप्रभवस्य तस्याप्रत्यक्षता? विशिष्टसामग्रीप्रभवस्यास्याप्रत्यक्षत्वे चक्षुरूपा- लोकमनस्कारसापेक्षस्याविकल्पस्याप्रत्यक्षतासक्तिःोन च विशेपणादिसामयनपेक्षत्वादस्य प्रत्यक्षता २० प्रतिनियतखसामग्र्यपेक्षस्य विशेषणविशिष्टार्थावभासिनोऽपि प्रत्यक्षत्वाविरोधात् अन्यथा रूपज्ञान स्यालोकाद्यपेक्षस्याध्यक्षत्वे रसज्ञानं सामग्र्यन्तरसापेक्षमनध्यक्षं स्यात् विभिन्न स्वभावसामग्रीसापेक्ष त्वात् । न च विशेषणविशिष्टार्थग्रहणे विशेषणविशेष्यसम्बन्धलौकिकस्थितीनां परामर्शः यतो विशेषण- विशेष्यतत्सम्वन्धानां न स्वतन्त्राणां विशिष्टार्थग्रहणात् प्रागवभासः अपि तु चक्षुरादिव्यापारे वतन्त्र- नीलग्रहणवत् विशेषणविशिष्टार्थग्रहणं सकृदेवः केवलं तत्र त्रयम्' इति प्रतिभासो विशिष्टार्थग्रहण २५स्यान्यथाऽसम्भवात् कथ्यते । न च यथावस्थितवस्तुग्रहणं कल्पना अतीतादिग्रहणवत् । न च.. जात्यादिवयस्याभिन्नस्य भेदाध्यवसायः दण्ड-शब्दयोर्भिन्नयोरभेदाध्यवसायो वा कल्पनाद्वयस्याप्य संभवात् । तथाहि-न जात्यादित्रयस्य वस्तुनोऽव्यतिरेकादसत्त्वाद्वाऽमेदे मेदाध्यवसायः द्वयोरप्यनु- पपत्तेः न हि जात्यादेरभेदे असत्त्वे वा तद्ध्यर्वच्छिन्नवस्तुग्रहणसंभवः असतोऽभिन्नस्य वा अवच्छेद- कत्वानुपपत्तेः । न च तत्प्रतिभासेऽपि प्रतिभासविषयस्य द्विचन्द्रादेरिव प्रमाणवाधितत्वात् तत्प्रति ३० भासोऽप्रमाणम् यतो न द्विचन्द्रादेरिव जात्यादेः किञ्चिद् वाधकम् वृत्तिविकल्पादेस्तद्वाधकस्य निषेधात् । तन्न जात्यादित्रयस्याभिन्नस्य भेदप्रतिभांसः कल्पना । नापि दण्ड-शब्दयोरभेदाध्यवसाय यदि तत्राभेदप्रतिपत्तिस्तदैकप्रतिभासेऽवच्छेदकावच्छेद्यभावेन ग्रहणं न भवेत् किं हि तदपेक्ष्याव: च्छेदकमवच्छेद्यं वा.अर्थान्तरापेक्षत्वात् तयोः । तथाहि-दण्डस्यः दण्डिनं प्रति व्यवच्छेदकत्वेन प्रतिभासो नैकत्वेन एवं वाचकस्याऽपि वाच्यप्रतिपत्तौ द्रष्टव्यम् । वाचकावच्छिन्नवाच्यप्रतिभासा ३५ भ्युपगमवादिनामेतन्मतम् येषां तु तटस्थ एव वाचकः वाच्यप्रतिपत्तौ वाचकत्वेन प्रतिभातीति मत तेपामझेदाध्यवसायो दुरापास्त ,एव । अपि व, एवंवादिना तिरस्कृतखाकारस्याकारान्तरानु पक्तस्वार्थस्य ग्रहणं कल्पनेति चतुर्थपक्ष एवाभ्युपगतो भवेत् । न चायमभ्युपगमा सौगताना युक्तः स्वसिद्धान्तविरोधात् । तथाहि-अविकल्पकमेतद्विज्ञानं भ्रान्तमध्यक्षाभासमनान्तपद्व्यवच्छेद्य सौगतसमये प्रसिद्धम् । तथा च-.! . ..:::.. १ "प्रत्यक्षस्य"-वृ० ल०.टि०। २०५२५ पं. ३.प्र० पृ० पं० ११। ४-ग्राहित्वे-आ. ५-तस्य तस्य वि-ल० मा मा० । ६हणवि-भा० : मां०। ७ "वैधर्म्य- वृ०. ला टि.. :८-यव-वृः आ० हा० वि०॥ ९ "विशिष्ट-"वृ९ ल० टि० . १०-भासत-आ? हा वि। .. ११-पि पिपड-ल १२-स्तदेक-वा० वा. भा० मां० विना.। १३. तदापे-बु० आ० हा विध। १४-पेक्षाव आहार वि० e २७॥

·• - ज्ञानमीमांसा । ५२९ "भ्रान्तिसंवृतिसंज्ञानमनुमानानुमानिकम् । स्मार्ताभिलाषिकं चेति प्रत्यक्षाभं सतैमिरम्" ॥ इत्यत्र 'स्मार्ताभिलाषिकं चेति' इति' शब्दपरिसमापिताद् विकल्पवर्गात् पृथक् 'समिरम्' इत्यनेना- विकल्पस्यैवंजातीयकस्य प्रत्यक्षाभासत्वं प्रतिपादितम् । कल्पनात्वे वास्याऽभ्रान्तपदोपादानमेतद्व्य- वच्छेदार्थ प्रत्यक्षलक्षणे न युक्तियुक्तं स्यात् । तन्न चतुर्थपक्षाभ्युपगमोऽपि न्यायोपपन्न इति नार्थ-५ सामर्थ्यानुभूतत्वादप्रत्यक्षता विकल्पानाम् । यच्च 'अर्थोपयोगेऽपि' इत्यादिदूपणमक्षजत्वे तेषां प्रतिपादितम् तदप्यसङ्गतम् ; यतो यथा निर्विकल्पोत्पादकसामन्यन्तर्भूताश्चक्षुरादयः सहकारिणोs- न्योन्यसव्यपेक्षा अपि कार्योत्पादनेनैव परस्परतो व्यवधीयन्ते-तजननखभावत्वात् तेषां-तथा सविकल्पोत्पादका अपि । न चान्त्यावस्थाप्राप्तं निर्विकल्पोत्पादकं चक्षुरादिकमन्यनिरपेक्षमेव खकार्य- निर्वर्तकमन्यसन्निधिस्तु तत्र खहेतुनिवन्धनो नोपालम्भविषय इति वक्तव्यम् “न वै किञ्चिदेकं १० जनक" [ ] इत्यादेविरोधप्रसक्तेः । अतश्चक्षुरादिवन्न स्मृत्याऽर्थस्य व्यवधानम् । न च क्षणिकत्वात् स्मृतिकाले अर्थस्यातीतत्वात् तया तस्य व्यवधानं क्षणिकत्वस्यास्मान् प्रत्य- सिद्धत्वात् स्फटिकसूत्रे निराकरिष्यमाणत्वाच्च । यदपि अर्थस्य स्मृतिसापेक्षत्वे दूपणमभ्यधायि-'यः प्रागजनक'-इदि, तदप्यसङ्गतम् ; उपयोगाविशेपस्यासिद्धत्वात् । तथाहि-भावानां द्विविधा शक्तिः प्रतिनियतकार्यजनने एका खरूपशक्तिरपरा सहकारिखभावा । तत्र प्राक्स्मरणात् खरूपशक्तिः१५ केवलान कार्य जनयति, यदा तु समासादितसहकारिशक्तिः स्वरूपशक्तिर्भवति तदा कार्यमाविर्भाव- यत्येव । न च खरूपशक्तेः सहकारिशक्त्या व्यतिरिक्तोऽव्यतिरिक्तो वा कश्चिदुपकारः क्रियते किन्तु संभूय ताभ्यामेकं कार्य निष्पाद्यते । तथाहि-अन्त्यावस्थाप्राप्तक्षणवत्' सहकर्तृत्वमेव सर्वत्र सह- कारार्थो न त्वतियांधानमिति क्षणभङ्गभङ्गे विस्तरेण प्रतिपादयिष्यते । यदपि 'विशेपणं विशेष्यं च' इत्यादि दूपणमभिहितम् तथा, 'सङ्केतस्मरणोपायम्' इत्यादि च तदपि प्रागेव निरस्तम् । २० यदपि 'विकल्पाध्यक्षयोरेकविपयत्वे प्रतिभासभेदो न स्यात् दृश्यते च तदुक्तम्-'शब्देनाव्यापृताक्षस्य' इत्यादि तदप्यसङ्गतम्: शब्दाक्षप्रभवप्रतिपत्त्योर्विपयभेदस्य प्रसाधितत्वात् । शब्दजप्रतिपत्तौ शब्दावच्छेदेन वाच्यस्य कैश्चित् प्रतिभासोपगमात् कारणभेदादेकविषयत्वेऽपि प्रतिभासभेदस्य च कश्चिदभ्युपगमान्नैकान्तेन तयोभिन्नविषयता । तन्न व्यवसायात्मकं विकल्परूपत्वादनक्षार्थजम् । व्यवसायस्य ज्ञानरूपत्वाद् ज्ञानग्रहणं न कार्यमिति चेत्, न; धर्मिनिर्देशार्थ ज्ञानपदोपादानस्य २५ दर्शितत्वात् । व्यवसायात्मकग्रहणं तु धर्मनिर्देशार्थमिति न पुनरुक्तम् । [ केषांचित् न्यायसूत्रीय प्रत्यक्षलक्षणे प्रतिक्षेपः] ननु फल-खरूप-सामग्रीविशेपणत्वेनासंभवान्नेदं लक्षणम् । तथाहि-प्रत्यक्षफलविशेपणत्वे इन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वादिषु ज्ञान-प्रत्यक्षशब्दयोः सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः फलप्रमाणाभिधाय कत्वेन; शानं हि फलं प्रत्यक्षं तत्साधकतमत्वात् प्रमाणमिति कथं तयोः सामानाधिकरण्यम् ? न च ३० एवंभूतं फलं यतस्तत् प्रत्यक्षम्, 'यतः' इत्यस्याश्रुतत्वात् । तन्न फलविशेषणपक्षः। अथैतदोषपरिजिहीर्पया स्वरूपविशेपणपक्षः समाधीयते सोऽप्ययुक्तः एतद्विशेपणविशिष्टस्य प्रत्यक्षनिर्णयस्याकारकस्य प्रत्यक्षत्वप्रसक्ते, न चाकारकस्यासाधकतमत्वात् प्रत्यक्षत्वं युक्तम् । अथ कारकत्वं विशेषणमुपादीयते तथापि संस्कारजनके प्रसङ्गः। अथैवं विशिष्टमुपलब्धिसाधनं यत् तत्.. प्रत्यक्षम् । नन्वेवमप्यश्रुतपरिकल्पनाप्रसक्तिः। सामान्यलक्षणानुवादद्वारेण विशेपलक्षणविधानाना-३५ श्रुतकल्पनेति चेत्, न; एवमपि द्वितीयलिङ्गदर्शनेऽविनाभावस्मृतिजनके गोत्ववदर्थदर्शने च सङ्केत- " . १-क्षाभासित्वं वा० वा० ।-क्षावभासित्वं भां० मां० । २"कल्पनापोढपदेनैव व्यवच्छिन्नत्वात्"-वृ० ल. टिं०। ३ पृ० ५२५ पं० ३ ॥ ४ पृ० १२ पं० ५। ५ स्फुटि-वा वा० भां. मां० विना । “स्फटिकेऽप्य- परापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वाद, व्यक्तीनामहेतुः"-ज्यायद० ३-२-१०। ६ पृ० ५२५ पं० १०। ७ पृ० ५२५ पं० १४ । २० ५२५ पं० १६ । । ९ "शब्दविशिष्टतया"-बृ० ला टि। १०-त् कर-वा० वा. भा० मा० विना । ११ पृ० ५२४ पं० १०॥ १२ "ज्ञान"-. ल. टि. १३ "प्राप्नोति खरूपविशेषणपक्षे"-वृ० ल.टि. । १४ "स हि संस्कारं'जनयन् कारक एवेति प्राप्नोति अस्य प्रत्यक्षता" ल. टि। . *- ·- ५२८ द्वितीये काण्डे- स्मृतिजनके प्रसङ्गःतन्निवृत्त्यर्थमर्थोपलब्धिजनकत्वाध्याहारे विपर्ययज्ञानजनके प्रसङ्गः। विपर्ययज्ञानं हि सारूप्यज्ञानादुपजायते यथोक्तविशेषणविशेषितात् तस्य चार्थोपलब्धित्वमिन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्व प्रतिपादनात् सूत्रकारस्याभीष्टमेव । अथ तळ्यावृत्तये अव्यभिचारिविशिष्टोपलब्धिजनकत्वाध्या- हारस्तथापि संशयज्ञानजनके प्रत्यक्षत्वप्रसक्तिः । अथ तन्निवृत्तये व्यवसायात्मकार्थीपलब्धि- ५जनकत्वाध्याहारस्तथाप्यनुमाने प्रेसङ्गः यस्मात् प्राक् प्रतिपादिताशेपविशेपणाध्यासितं विशिष्टो- पलब्धिजनकं च परामर्शज्ञानमध्ययनादिभिरभ्युपगम्यत इति तस्यानुमितिफलजनकस्याध्यक्षता- प्रसक्तिः । अथेन्द्रियार्थसन्निकर्पजोपलब्धिजनकस्येत्यध्याहारस्तथाप्युभयजज्ञानजनकस्य प्रत्यक्षता- प्रसक्तिः यस्मादिन्द्रियजस्वरूपज्ञानात् केनचिद् 'देवदत्तोऽयम्' इति शब्द उच्चारिते इन्द्रियशब्द- व्यापाराद् 'देवदत्तोऽयम्' इति सङ्केतग्रहणसमये ज्ञानमुत्पद्यते यथोक्तविशेषणविशिष्टमिति तज्जन- १० कस्य खरूपज्ञानस्य प्रत्यक्षताप्रसक्तिः । तन्निवृत्त्यर्थमव्यपदेशपदाध्याहार इति चेत् ती श्रुतस्य द्वितीयसूत्रस्य कल्पनासक्तिः । सत्यामप्यश्रुतसूत्रकल्पनायामव्याप्त्यतिव्याप्त्योरनिवृत्तिः तुला- सुवर्णादीनामबोधरूपाणामप्रत्यक्षत्वप्राप्तेः सन्निकर्षेन्द्रियादीनां च । न च सन्निकर्षस्य प्रामाण्यं सूत्रकृता नेष्टं "सन्निकर्पविशेषात् तद्ब्रहणम्" [ ] इति वचनात् ग्रहणहेतोश्च प्रामाण्यम् । न च कर्म-कर्तृरूपता तस्येति कर्म-कर्तृविलक्षणस्य ज्ञानजनकत्वात् कथं न तस्य १५प्रामाण्यम् ? एवमिन्द्रियाणामपि प्रमाणत्वं सूत्रकृतोऽभिमतम् "इन्द्रियाणि अतीन्द्रियाणि स्वविषय- ग्रहणलक्षणानि" [ ] इति वचनात् । न च प्रमाणसहकारित्वात् तेषां प्रमाणन्वम् अन्यस्येन्द्रियात् प्रागुपग्राहकस्योपग्राहिणोऽभावात् भावेऽप्यज्ञानरूपत्वात् तस्य न प्रमाणता भवेदित्य- व्याप्तिस्तदवस्थैव । प्रदीपादीनां चाज्ञानात्मकत्वेऽपि प्रमाणत्वं प्रसिद्ध लोके तथा सुवर्णादे:-"प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत्" [न्यायद० २-१-१६] इति-प्रामाण्यं प्रतिपादितं सूत्रकृता । सूत्रस्य चार्थः- २० यथा सुवर्णादि परिच्छिद्यते तदा तुला प्रमाणम् प्रमाणं चानुमानमागमपूर्वकम् दशपलादिज्ञानस्या- निन्द्रियार्थसन्निकर्पपूर्वकत्वात् तदभावश्च वस्त्रादिव्यवहितेऽपिभावात् तथा प्रमेयं च यदा सुवर्णादिना तुलान्तरमितेनानुमीयते तदा सुवर्णादिद्रव्यं प्रत्यक्ष प्रमोणमिन्द्रियार्थसन्निकर्पजज्ञानजनकत्वात् इन्द्रियार्थसन्निकर्षजं च पञ्चपलरेखादिज्ञानं तद्भावभावित्वात् अत इन्द्रियादिसहकारि तत् सुवर्णादि पञ्चपलरेखादिज्ञानमुत्पादयत् प्रत्यक्ष प्रमाणम् । सुवर्णवदिन्द्रियार्थजज्ञानमुत्पादयन्तः सर्व एव भावाः २५प्रत्यक्षप्रमाणतामाविभ्रति । स्मृति-संशय-विपर्ययादीनां चेन्द्रियार्थसन्निकण सह व्यापारे विशिष्ट- फलजनकत्वेन प्रत्यक्षतोपेयते। तथाहि-संशय-विपर्यययोरपि वाह्ये विपये स्वालम्बने खावच्छेदकत्वेने- न्द्रियार्थसन्निकर्षेण सह व्यापारादात्मप्रत्यक्षवादिनां चात्मनो विशेपणत्वेन विशिष्टप्रतीतिजनकत्वेन. प्रत्यक्षत्वात् । न च तयोः सूत्रोपात्तविशेषणयोगिता सन्दिग्धविपर्ययस्वभावत्वात् । अतिव्याप्तिरपि यदेन्द्रियार्थसन्निकर्षाल्लिङ्गाद् गतिमदिन्द्रियं प्रतिपद्यते तदा सकलसूत्रोपात्तविशेषणयोगात् सन्नि ३० कर्षलक्षणलिङ्गालम्बनस्य ज्ञानस्य तथाविधफलजनकस्य प्रत्यक्षताप्रसङ्गात् । एतच्च 'इन्द्रियस्यार्थ इति समासाश्रयणे दूपणं द्रष्टव्यमिति खरूपविशेषणपक्षे अनेकदोषापत्तिः। अथ ज्ञानप्रामाण्यवादिभिर्निर्णयस्य प्रामाण्यमिष्यत एवेति नानिष्टप्रेरणावकाशः । तथाहि- तत्सद्भावे विषयौधिगतिरिति लोकस्याभिमानः यच्च तथाविधविपयाधिगमे करणं तत् प्रमाणम् । निर्णये च सति तद्धिगतिरिति स एव प्रमाणम् अत एव नाश्रुतसूत्रान्तरकल्पनादोषानुषङ्गोऽपि, ३५नैतत् सारम्; यतो निर्णये सति योऽयं विपयाधिगत्यभिमानः स किं साधकतमत्वान्निर्णयस्य उत act 7 ३ "सजि- १ "विपर्ययज्ञानस्य"-वृ. ल.टि० । २ “अनुमानजनके प्रसङ्ग इत्यर्थः"-वृ० ल. टि० । कर्यस्य"-वृ० ल. टि. । ४ “यदि हि इन्द्रियात् प्राक् किञ्चिदन्यदपि भवेत् तदा इन्द्रियं तस्य सहकारि कुर्यात् । न च किश्चित् प्रसिद्धं तदा तदुपग्राह्यस्याभावात्"-वृ० ल. टि०। ५ "गुरुवपरिमाणज्ञानसाधनं तुला प्रमाणम् ज्ञानविषयो गुरुद्रव्यं सुवर्णादि प्रमेयम् । यदा सुवर्णादिना तुलान्तरं व्यवस्थाप्यते तदा तुलान्तरप्रतिपत्तौ सुवर्णादि । प्रमाणम् तुलान्तरं प्रमेयमिति" इत्यादि-वात्स्या० भा० पृ० ११३ पं०८-११ । न्यायवा० पृ० १९३ पं०८-११- न्यायवा० ता० टी० पृ० ३६४ पं० २२-पृ० ३६५ पं० ८। ६-त् यथा भां० मा० । ७ "तुला"-वृ० ल.टि. ८ यथा सु-मां मां०। ९-रमेतेना-वृ० सं० । १० "तुलायास्तु प्रमेयत्वम्"-वृ० ल० टि०। ११-त्वादित । इ-चा. बा.। १२-सानाश्रय-६० ल० विना। १३-यावग-वृ० ।

·५२९ . . ज्ञानमीमांसा. विषयाधिगतिखभावत्वादिति सन्देह विशेपहेत्वभावात् साधकतमत्वे च सिद्ध तत्प्रामाण्यावंगतिः। अथ विपयाधिगतिखभावत्वेनैव निर्णयस्य विपयाधिगत्यभिमानो न साधकतमत्वेनेति भवतोऽपि विशेषहेत्वभावः, न; अवोधस्वभावानामप्यर्थोपलम्भनिमित्तानां भावे विषयाधिगतिसिद्धेः तथा च 'धूमाज ज्ञातोऽग्निः' इति व्यपदिशल्लोक उपलभ्यते नाग्निज्ञानादिति एवं चक्षुपः प्रदीपादेश्चान्धकारे विषयाधिगतिनिमित्तताव्यपदेशो लोकप्रसिद्ध इति परिच्छेदेऽवोधखभावस्य तजनकस्य साधकतम-५ त्वान्नार्थज्ञानस्य प्रमाणता । अथापि स्यात् साधकतमज्ञानजनकत्वेनापि धूमादीनां तथाव्यपदेशः संभवीति न तेषां ततः साधकतमत्वसिद्धिः तथा च धूमसद्भावेऽपि विपयाधिगतिरित्यभिमाना- भावात् सति त्वर्थशाने प्रत्येकशस्तेषाम वेऽपि भावाद् विषयाधिगत्यभिमाने अनन्तरवृत्तमर्थज्ञानमेव साधकतमम् न विषयाधिगतौ शानस्य साधकतमता विषयाधिगतिखरूपत्वात् तस्य न च किञ्चिद्वस्तु खरूपे साधकतमं तद्विशेपाभिधानं च प्रमाणपदम् अथ खविषये सव्यापारप्रतीततामुपादाय फलस्यैव १० प्रमाणतोपचारः। उक्तं च- "सव्यापारप्रतीतत्वात् प्रमाणं फलमेव सत्"। [ ] तथा, "सव्यापारमिवाभाति व्यापारेण खकर्मणि"। [ ] इति चेत्, न मुख्यसद्भाचे उपचारपरिकल्पनात् । चौद्धपक्षे तु न मुख्यं साधकतमत्वं क्वचिदपि सिद्धमिति नोपचारः असन्मते तु धूमादीनां साधकतमत्वं विशिष्टावगतिहेतुत्वात् ज्ञानस्य तु न तद् युक्तं तस्य १५ तत्स्वभावत्वात् अभिमानवशात् तस्य साधकतमत्वे प्रमाण-फलयोर्भेदः प्रसज्यते स च भवतोऽनिष्टः। यञ्च 'धूमादिभावेऽपि विषयाधिगतेरभावात् तद्भावे च भावात्' इत्युक्तम्, तदसंगतम् । यतो नैव झानसद्भावे काचित् तजन्या विषयाधिगतिः धूमादिसद्भावे तु तस्याः सद्भावोऽनन्तरमुपलभ्यत एव अतो धूमायेव साधकतमम् अभिमानस्तु ज्ञानानन्तरमुपजायमानो धूमादिभावेऽप्यनुपजायमानो ज्ञानस्य न साधकतमत्वं प्रकाशयति अपि त्वर्थाधिगमखरूपताम् । तथाहि-अर्थाधिगतावर्थोऽधिगत २० इत्यभिमानः प्रभवति न तु पूमादिभावे । अतो विपयाधिगत्यभिमानस्यानेन प्रकारेण भावान्न तदव- गती साधकतमत्वं ज्ञानस्येति निर्णयेऽध्यक्षताप्रसक्तिप्रेरणा तदवस्थैव । किञ्च, सुप्तावस्थोत्तरकालं घटादिज्ञानोत्पत्तौ यद्यवोधरूपं तजनकं प्रमाणं नेष्यते तदा प्रागपरज्ञानस्याभावात् कस्य तत् फलं भवेत् ? घटत्वसामान्यज्ञानस्य घटशानं फलमिति चेत् ननु घटत्वज्ञाने किं प्रमाणम् ? तदेवेति चेत् एकस्य प्रमाण-फलताप्रसक्तिः । अभ्युपगम्यत एवेति चेत् न, विशेष्यज्ञानेऽपि तत्प्रसङ्गात् । न च२५ विशेष्यज्ञानोत्पत्तौ विशेषणज्ञानस्य प्रमाणत्वं दृष्टमिति ततस्तद्भिन्नमभ्युपगम्यत इति वक्तव्यम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षानन्तरं घटत्वादिसामान्यज्ञानस्य दर्शनात् तत्र सन्निकर्पस्य प्रमाणत्वप्रसके । अज्ञानत्वान्नेति चेत् न, विशेपणज्ञानं विशेष्यज्ञानोत्पत्तौ ज्ञानत्वाद् विशेष्यविषयत्वेन प्रमाणं स्यात् न च तदिष्यते विशेषणविशेष्यालम्वनभिन्नज्ञानवादिभिः अतो यथा विशेषणज्ञानस्य विशेष्यज्ञानोत्पत्तौ प्रामाण्यं तथा सन्निकर्पस्यापि विशेपणज्ञानोत्पत्तौ तदभ्युपगन्तव्यम् । तथाहि-सन्निकर्पः प्रमाण ३० विशिष्टज्ञानोत्पत्तौ कारणत्वात् विशेपणज्ञानवत् । ज्ञानत्वात् प्रमाणत्वाभ्युपगमेऽकारकाणां निर्ण- यादीनां प्रमाणत्वं स्यात् न च वसंवेद्यत्वेन तेषामजनकानामपि प्रमाणत्वम् अर्थान्तरफलवादित्व- हानिप्रसङ्गात् । न च नैयायिकैरनर्थान्तरभूतं वौद्धैरिव फलमभ्युपगम्यते तदभ्युपगमे वा तत्पक्ष- निरासादयमपि निरस्त एव अतो ज्ञानप्रमाणवादिनः सुषुप्तावस्थोत्तरकालं घटत्वादिज्ञानामाव- प्रसक्तेर्घटादिज्ञानस्याप्यभावप्रसङ्ग इत्यशेपस्य जगत आन्ध्यापत्तिः । न च सुपुप्तावस्थायां ज्ञान-३५ सद्भावान्नायं दोपः असंवेद्यमानस्य तदवस्थायां तस्य सद्भावासिद्धः । न च जाग्रत्प्रत्ययेन तत्सद्भावो- ऽवसीयते तस्य तत्प्रतिवन्धासिद्धः। तत्कार्यत्वात् तत्प्रतिवन्ध इति चेत् न, वैशेषिकैः सर्वस्य ज्ञानस्य १-ति भाव-वृ. ल. वा. वा. विना। २-गते सि-वृ । "विषयाधिगतिनिमित्ततारूप: -वृ० लि. टि०। ४-भवतीति वृ० आ० हा० वि०। ५ सन्निकर्पज्ञाने वा० बा० विना। ६-भावेपि भावेपि भा- वा० बा०। ७-त्यभिधाने आ० हा०वि०८ "ज्ञानस्य"-वृ० ल. टि। ९ "साधकतम"-वृ० ल. टि० । १० "प्रत्यक्षज्ञानस्य"-० ल.टि.। ११ न्यायमा० आ२ ० ७० ६० १६ । '१२ "अवगतिखभाव-" वृ० लटि। १३ अत्र 'तत् पदं यदि धूमादिपरं तदा तदभावे च' इति पाठः संभाव्यते, यदि च 'तत्'पदमर्थज्ञानपरं तदा यधाश्रुतमेव सम्यक् । १४ "विषयाधिगमरूपः"-वृ० ल. टि.। १५ सुपुप्ता-मां मां। ३ ६८ स.त.

·- १३० द्वितीये काण्डे- शानपूर्वकत्वानभ्युपगमात् विशेष्यज्ञानादीनामेव विशेपणज्ञानादिपूर्वकत्वं नान्येषां प्रतिवन्धाभावात्। वोधरूपता प्रतिवन्ध इति चेत् न, अवोधखभावादपि चोधस्योत्पत्त्यविरोधादन्यथा अधूमस्वभावा- दग्ने—मोत्पत्तिर्न भवेत् । तस्य तजननखभावत्वादोप इति चेत् न, इतरत्राप्यस्य समानत्वात् । तथाहि-अवोधात्मिका कारणसामग्री वोधजननस्वभावत्वात् तं जनयिष्यतीति न प्रतिवन्धः । ५तस्माद्वोधात्मकस्यापि प्रमाणत्वमभ्युपगन्तव्यमित्यव्यापकत्वं लक्षणदोषः । तन्न खरूपविशेषण- पक्षोऽपि युक्तिसंगतः। नापि सामग्रीविशेषणपक्षः तत्रास्यौपचारिकत्वात् । तथाहि-सामग्रीविशेषणपक्षे इन्द्रियार्थ- सन्निकर्पोत्पन्नमित्युपपन्नमिति व्याख्येयम् तञ्चायुक्तम् उत्पत्तिशब्दस्य स्वरूपनिष्पत्तौ प्रसिद्धत्वात् । तथा ज्ञानशब्दोऽपि सामग्नीविशेषणपक्षे ज्ञानजनकत्वात् 'सामग्यं ज्ञानम् इति व्याख्येयम् एवम- १० व्यभिचारि व्यवसायात्मकं च सामग्र्यम् तथाविधफलजनकत्वात् अव्यपदेश्यमपि तच्छन्देन सहा- व्यापारात् । तदेवं सूत्रोपात्तविशेषणयोगित्वं सामन्यस्य तथाविधफलजनकत्वेन न खत इति न युक्तस्तत्पक्षोऽपि। [नैयायिकैः फलविशेषणपक्षाश्रयेण प्रतिक्षेपमुदय प्रत्यक्षसूत्रोक्तलक्षणस्य समर्थनम् ] तहनर्थकं सूत्रम्, न फलविशेषणपक्षस्योपपत्तेः। ननु तत्रापि यतः' इत्यध्याहारोऽस्त्येव दोषः, १५न तावन्मात्रेण सकलदोपविकलाभिमतपक्षसिद्धः। अतस्तथाविधं ज्ञानं यतो भवति तत् प्रत्यक्षमिति सकलदोपविकलं प्रत्यक्षलक्षणं सिद्धम् । नन्वेतस्मिन्नपि पक्षे ज्ञानस्य प्रामाण्यं न लभ्यते इष्टं च तस्य प्रामाण्यम्-"यदा ज्ञानं प्रमाणं तदा हानादिबुद्धयः फलम्" [१-१-३ वात्स्या०भा०] इति वचात्, नैष दोपः, ज्ञानस्याप्येवंविधफलजनकत्वेन प्रमाणत्वात् । तथा चानुभवज्ञानवंशजायाः स्मृतेः 'तथा १ "इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेशमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्-[ न्यायद० १-१-४] प्रत्यक्षमिति लक्ष्यनिर्देशः इतरल्लक्षणम् । समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थ: । समानजातीयं प्रमाणतया अनु- मानादि, विजातीयं प्रमेयादि ततो व्यवच्छिन्नं प्रत्यक्षस्य लक्षणमनेन सूत्रेणोपपाद्यते। अत्र चोदयन्ति-इन्द्रियार्थसनिकर्षोत्पन्नलादिविशेपणैः स्वरूपं वा विशिष्यते, सामग्री वा, फलं वा ? तत्र खरूपवि. शेषणपक्षे यद् एवंखरूपं ज्ञानं तत् प्रत्यक्षमिति तत्खरूपस्य विशेपितलात् फलविशेषणानुपादानाच लक्षणमव्याप्ति-अतिव्याप्ति- भ्यामुपहतं स्यात् । अव्याप्तिस्तावद् अतथाविधखरूपस्य वोधस्य इन्द्रियादेश्च निर्मलफलजनकतया लब्धप्रमाणभावस्थापि प्रामाण्यं नोक्तं भवेत् । अतिव्याप्तिश्च तथाविधखरूपस्यापि ज्ञानस्याकारकस्य वा संस्कारकारिणो वा स्मृति जनयतो वा संशय- मादधानस्य वा विपर्ययमुत्पादयतो वा प्रमाणवं प्राप्नोति फलस्याविशेषितलात् । तद्विशेषणाभिधाने पुनरश्रुतसूत्रान्तराध्यादा- प्रसक्तिः अव्याप्तिश्च तदवस्थेति न स्वरूपविशेषणपक्षः"-न्यायमन० मा० २ पृ. ६५५० ४-1 २ "नापि सामग्री- विशेषणपक्षः तत्र हीन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नमिति इन्द्रियार्थसन्निकर्षोपपन्नं सामग्र्यमिति व्याख्यातव्यम् । अव्यपदेशमव्यभिचारि' व्यवसायात्मकं ज्ञानमिति च तजनकलादुपचारेण तथा साकल्यं वर्णनीयमिति क्लिष्टकल्पना" ।-न्यायमनआ० २ पृ० ६५५० १७- ३-नख-वृ० ल० । ४ "फलविशेषणपक्षोऽपि न संगच्छते ज्ञान-प्रत्यक्षयोः फल-करणवाचिनोः सामानाधिकरण्यप्रसङ्गात् । प्रमाणलक्षण- प्रस्तावात् प्रत्यक्षं प्रमाणमुच्यते तच्च करणमिति वर्णितम् । ज्ञानं तु तदुपजनितं फलमिति कथमैकाधिकरण्यं तस्मात् पक्षत्रयस्यापि अयुक्तियुकखात् पक्षान्तरस्यापि असंभवादयुक्तं सूत्रमिति । अत्रोच्यते-खरूप-सामग्रीविशेषणपक्षी तावद् • यथोक्तदोपोपहतखानाभ्युपगम्यते । फलविशेषणपक्षमेव संमन्यामहे । तत्र च यद् वैयधिकरण्यं चोदितं तद् 'यतः'- शब्दाध्याहारेण परिहरिष्यामः । यत एवं यद् विशेषणविशिष्टं ज्ञानाख्यं फलं भवति तत् प्रत्यक्षमिति सूत्रार्थः । इत्यं च न क्वचिद् अव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वा न काचित् क्लिष्टकल्पना 'यतः शब्दाध्याहारमात्रण निरवद्यलक्षणोपवर्णनसमर्थसूत्रपदसंगति- संभवात् । ननु समानाधिकरणे एव ज्ञान-प्रत्यक्षपदे कथं न व्याख्यायेते किं 'यतःशब्दाध्याहारेण ? उतमन्न करणस प्रमाणवाद् ज्ञानस्य च तत्फलखात् फल-करणयोश्च खरूपमेदस्य सिद्धनात् । तदन- प्रमाणतायां सामन्यास्त्रज्ज्ञानं फलमिष्यते । तस्य प्रमाणभावे तु फल(लं) हानादिबुद्धयः ॥” इत्यादि-न्यायमज आ० २ पृ. ६५ पं० २१- ५ज्ञानं न य-वृ० । ६ "यदा सन्निकर्षस्तदाज्ञानं प्रमितिः यदाज्ञानम् तदा हानोपादानोपेक्षाबुद्धयः फलम्"-वात्स्या० भा० पृ० १७५०२१॥ "सर्वच प्रमाण स्खविषयं प्रति भावसाधनं प्रमितिः प्रमाणमिति । विषयान्तरं प्रति करणसाधनं प्रमीयते अनेनेति S ·ज्ञानमीमांसा ५३११ चायम्' इत्येतद्' ज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वात् प्रत्यक्षं फलं तत्स्मृतेस्तु प्रत्यक्षप्रमाणता, सुख- दुःखसम्बन्धस्मृस्त्विन्द्रियार्थसन्निकर्पसहकारित्वात् 'तथा चायम्' इति सारूप्यज्ञानजनकत्वेना- ध्यक्षप्रमाणता सारूप्यज्ञानस्य च सुखसाधनोऽयम्' इत्यानुमानिकफलजनकत्वेनानुमानप्रमाणता । न च सुखसाधनत्वज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजं शक्तेरसन्निहितत्वात् शक्तिर्हि सहकारिकारणान्तर- सानिध्यम् तच्चासन्निहितमिति नाध्यक्षप्रमाणफलं सुखसाधनत्वज्ञानमिति केचित् । अपरे तु५ वाह्येऽप्यर्थे विशेष्याकृष्टमसन्निहिते विशेषणे मनः प्रवर्तते इति मनोलक्षणेन्द्रियार्थसन्निकर्षजमध्यक्ष- प्रमाणफलमेत शानमिति सम्प्रतिपन्नाः। नन्वेवमप्यव्यापकं लक्षणम् आत्मसुखादिविपयज्ञानस्या- प्रत्यक्षफलत्वात् तच्च मनसोऽनिन्द्रियत्वात् अनिन्द्रियत्वं तु मनस इन्द्रियसूत्रे अपरिपठितत्वात् प्रत्यक्षफलता च तद्विषयज्ञानस्याभ्युपगम्यते, असदेतत् ; मनस इन्द्रियधर्मोपेतत्वेनेन्द्रियत्वात् अधि- गतानधिगतविपयग्राहकत्वमिन्द्रियधर्मः स च मनसि विद्यत एव तेनेन्द्रियधर्मोपेतस्य सर्वस्यैव १० प्रत्यक्षसूत्रे इन्द्रियग्रहणेनांवरोधः । ततः प्रत्यक्षसूत्र एवेन्द्रियत्वं मनसः सिद्धम् तत्सिद्धौ च नाव्याप्तिलक्षणदोपः । इन्द्रियसूत्रे च मनसोऽपाठः तत्सूत्रस्य नानात्वे इन्द्रियाणां लक्षणपरत्वात् सूत्रशब्देन हि जात्यपेक्षया सूत्रसमूह एवोच्यते तेन लक्षणसूत्रसमूहोद्देशार्थ तत्सूत्रम् । तथा च जिघ्रत्यनेनेति घ्राणं भूतं गन्धोपलब्धौ कारणम् 'घ्राणम्' इत्यभिधीयमाने सन्निकर्षे प्रसङ्गः तन्नि वृत्यर्थ 'भूतम्' इति भूतस्वभावत्वं विशेषणम् । एवं चष्टे अनेनेति चक्षू रूपोपलब्धौ कारणम् सन्निकर्षे १५ प्रसङ्गस्तनिवृत्त्यर्थ भूतग्रहणं सम्बन्धनीयम् प्रदीपे प्रसङ्गस्तनिवृत्त्यर्थमिन्द्रियाणामिति वाच्यम् एवं त्वगादिप्यपि योज्यम् । एवं च सूत्रपञ्चकमेतल्लक्षणार्थ प्रत्येकमिन्द्रियाणां न पुनर्विभागार्थम् आदि- सूत्रोद्दिष्टस्य मेदवतो विभागाभ्युपगमात् विभक्तविभागेचानवस्था विभागाथै वा वाह्यानामित्यध्याहार: कार्यः खलक्षणसामर्थ्यात् । मनसस्तु तदनन्तरं लक्षणानुपदेशो वैधात् तच्च तस्याभूतखाभाव्यात् भूतखाभाव्येनेन्द्रियाणि व्यवच्छिद्यन्ते "भूतेभ्यः” [न्यायद० १-१-१२] इति वचनात् न तु मनस २० एतल्लक्षणमस्ति अत एव सर्वविपयत्वं मनसः न त्विन्द्रियाणि बाह्यानि सर्वविषयाणि तन्त्रयुक्त्या वा मनसोऽनभिधानम् परमतमप्रतिषिद्धमनुमतमिति हि तन्त्रयुक्तिः । न चैवं घ्राणादीनामप्यनभिधानं प्रसज्यते प्राणादेरप्यनमिधाने खमतस्यैवाभावात् परमतमिति व्यपदेशासंभवात् । अस्ति च "युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम्" [न्यायद० १-१-१६] इति वचनात् मनसोऽभिधानमिन्द्रियत्वेन २५ इन्द्रियानन्तरं त्वनभिधानं वैधादित्युक्तम् । तन्नाव्याप्तिर्दोष इति स्थितम् । -- प्रमाणम् । यदि भावसाधनः प्रमाणशब्दः किं फलम् विषयस्याधिगतसात् । उक्तं फलं हानादिवुद्धय इति । ज्ञाते तद्भावात शाते खल्वर्थे त्रिधा बुद्धिर्भवति हेयो वा उपादेयो वा उपेक्षणीयो वेति । केचित् तु सन्निकर्षमेव प्रत्यक्षं वर्णयन्ति न तन्याय्यं प्रमाणाभावात्-सनिकर्ष एव प्रमाणमिति न प्रमाणमस्ति । उभयं तु युक्त परिच्छेदकत्वात्-उभयं परिच्छेदकम्-सन्निको ज्ञान च। एकान्तवादिनस्तु दोष इति"-न्यायवा० पृ० १९५० १-न्यायवा० ता० टी० पृ० १०२ पं०८-पृ० १०५५० १६॥ "तस्मात् सुष्छूक्तं यदा ज्ञानं प्रमाणं तदा हानादिवुद्धयः फलमिति । तदेवं फलविशेषणपक्षे 'यतःशब्दाध्याहारेण वाचकं सूत्रम् यत इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नवादिविशेषणविशेषितं ज्ञानाख्यं फलं भवति तत् प्रत्यक्षमिति"-न्यायमजः आ० २ पृ० ७२६०४-1 १-त्यक्ष फ-वा० वा. विना। २ सर्वस्येव भा०मा०। ३-नाविरोधः ल० वा. वा० आ० हा० वि० । ४-वत्वं च वि-वृ० । ५-भागे वा-वृ०। ६ "मनसः"-वृ० ल. टि.। ७ "घ्राण-रसन-चक्षुस्- वक्-श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः" इति सूत्रम् । न्यायवा० पृ० ६९-1 न्यायवा० ता० टी० पृ० २२१- न्यायमज० आ०८पृ० ४७६-1 ८प्र. पृ. पं० १९ । ९ "आत्मादिषु सुखादिषु च प्रत्यक्षलक्षणं वकव्यम् अनिन्द्रियार्थसन्निकर्षण हि तदिति इन्द्रियस्य वै सतो मनस इन्द्रियेभ्यः पृथगुपदेशो धर्ममेदात् भौतिकानीन्द्रियाणि नियतविषयाणि सगुणानां चैषामि न्द्रियभाव इति, मनस्वभौतिक सर्वविषयं च नास्य सगुणस्येन्द्रियभाव इति । सति चेन्द्रियार्थसन्निकर्षे सन्निधिमसनिधि चास्य युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिकारणं वक्ष्यामः (अ० १ आ० १ सू० १६) इति । मनसश्चेन्द्रियभावात् तन वाच्यं लक्षणान्तरमिति । तत्रान्तरसमाचाराचैतत् प्रत्येतव्यमिति । परमतमप्रतिषिद्धमनुमतमिति हि तन्त्रयुक्तिः"-वात्स्या० भा० पृ० २१५० १४-1, "इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नमित्येवमादिलक्षणमात्मादिषु सुखादिषु च नास्ति मनसोऽनिन्द्रियखादव्यापकमेतत् प्रत्यक्षलक्ष- गमिति । कयं पुनरिन्द्रियं मनो न भवति ? इन्द्रियसूत्रेपठितलात । परिपठितानि घ्राणादीनीन्द्रियाणिः । न च तेषु मना :

·द्वितीये काण्डे - . पठितम् । तस्मान्मनो नेन्द्रियम् । पृथक् चानभिधानानास्ति मनस इन्द्रियले प्रमाणं ततश्च नेन्द्रियं मनः । न चैवं प्रलक्षाः सुखादयो भविष्यन्तीति । प्रत्यक्षाश्चैते नानुमानिकाः लिङ्गाभावात् । न हि लिगमन्तरेणानुमेयार्थों गम्यते । नाप्यन्यत् प्रमाण प्रतिपादक्रमस्ति सुखादीनाम् । न च तेषामनुमेयलम् । न चान्या गतिरन्ति । तस्मात् कर्त्तव्यं सुखादीनां प्रत्यक्षेण; ग्रहणोपर स्यानमिति । कश्चैत्रमाह न प्रत्यक्षाः सुखादय इति ? इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यप्रत्यक्षवाद्याह । नैप दोषः । मनस इन्द्रियवादि- न्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं सुखादिज्ञानमिति । यत्तु सूत्रेऽनभिधानं तद्वैधात् । किं तद्वैधय ? सर्वविषयलासर्व विषयले । सर्व विषयं मनोऽसर्वविषयाणीतरणि । सर्वविषयं तु मनः स्मृतिकारणसंयोगाधारसात् आत्मवत् सुखग्राहकसंयोगाधिकरणखात समतेन्द्रियाधिष्ठातलाच आत्मवत् । भौतिकाभौतिकवं तु न; विरोधात् । न हि भौतिक मनो नाप्यभौतिकमिति । कार्यधर्माः वेतौ भौतिकलमभौतिकलं च । न च कार्य मनः । तस्मान्न भौतिकं नाप्यभौतिकमितिः । श्रोत्रे चासम्भवः यदि भौतिकता भौतिकवलक्षणाद् वैधादपरिपाठः सूत्रे मनसः, श्रोत्रमपि सूत्रे न पठितव्यं तहिं, न हि श्रोत्रं भौतिकं नाप्यभौतिकमिति खार्थे प्रत्ययविधानमिति चेत् । न । प्रत्ययवैयर्थ्यात् । स्यादेषा बुद्धिः स्वार्थिक एष प्रत्ययो भूतमेव भौतिकमिति । तच्चन प्रत्ययवैयर्थ्यात् । न हि भौतिकमित्यनेन कश्चित्तद्धितार्थो लभ्यते । तस्माद् व्यर्थमेतत् खार्थे प्रत्ययविधानमिति । यत्सुनरेतत् पृथगभिधानं नास्तीति । न नास्ति युगपज्ज्ञानानुपपत्तरिति । युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमित्युच्यते । तेन च . प्रतिपादित- मेतन्मनसः करणवमिति सगुणानामिन्द्रियभावो वैध→मिलेतदप्ययुक्तम् । श्रोत्रानभिधानप्रसझादेव । तस्मात् सर्वविषय- तासर्व विषयंलमेव वैधर्म्यमित्येतदेव ज्यायः । तत्रान्तरसमाचाराच । तन्त्रान्तरे मन इन्द्रियमिति पट्यते । तचेह न.प्रतिषि- ध्यते । अप्रतिषेधादुपात्तं तदिति न । शेपाभिधानवैयात् । शेषाण्यपीन्द्रियाणि तैः परिपंठितानि तस्मात् तान्यपि न वक्तव्यानि यद्यप्रतिषेधादुपादानं स्यादिति । न । तन्त्रयुक्त्यनववोधात् । न भवता तन्त्रयुक्तिः परिज्ञायते । परमतमप्रतिषिद्धमनु मंतमिति हि तन्त्रयुक्तिः । न च यस्य खमतपरिग्रहो नास्ति तस्य खमतं परमतं वा भिद्यते । भवता च परमतानुरोधेन सर्व खमतं निवार्यत इति । तन्निवारणात् खमतं परमतमिसेतदेव न स्यात् । तस्मादस्ति मन इन्द्रियं चेति । तदुपपन्नमिन्द्रियार्थ- सन्निकर्पोत्पन्नं सुखादिज्ञानमिति व्यापकं लक्षणम्'-न्यायवा० पृ० ३८१० १-1 "अव्यापकलेन लक्षणाक्षेपपरं भाष्यमात्मादिष्वित्यादि, तड्यांचष्टें । इन्द्रियार्थेति । देशयति । कथं पुनरिति । परिह- रति । इन्द्रियति । मा भूदिन्द्रियसूत्रे पाठ, तद्धि वाह्यन्द्रियलक्षणमान्तरं च मन इत्यत आह । पृथक् चेति । न च सुखादौ प्रमाणान्तरमस्तिं, तस्मात् पारिशेष्यात् सिद्धं प्रत्यक्षलमित्याह । प्रत्यक्षाश्चेति । ननु नेते प्रमेयाः, स्वसंवेदनसिद्धलोत्, किमंत्र प्रमेयार्थेन प्रमाणेनेसंत आह । न च तेषामिति । ननूक्त खसंवेदनतया न प्रमाकर्मभाव एषामित्यत आहे न चान्या गतिरिति । संवेदनलेन हि तेषां खसंवेदनता न चैते संवेदनमित्युक्तमधस्तादिति भावः । आक्षेपमुपसहरति । तस्मादिति भाष्ये चात्मादिषु सुखादिष्विति नित्यानित्याभिप्राय वर्गद्वयमात्मसुखदुःखखादयो निला अनित्याश्च सुखदुःखादय इति । तादिदमुक्त दिग्नागेन । न सुखादिप्रमेयं वा मनो वाऽत्तीन्द्रियान्तरम् ।' में च तत् सम्भवति । घ्राणादिसूत्रेण विभागपरेण निधादिति भावः । :: समाधिभाव्यमिन्द्रियस्य वै सत इति । तझ्याचिख्यासुगुंडाभिप्रायः पृच्छति । कश्चैवमिति । आक्षेप्नुरुत्तरमिन्द्रियार्थेति । समाधाता आह । नैप दोष इति । आक्षेप्तुरनुशयवीजमुद्धाट्या दूषयति । यत्तु सूत्र इति । नेदं विभागपरं घ्राणांदिसूत्रनपि तु लक्षणपरं, तत्र चेन्द्रियमपि मनो न लक्षित वैधादित्यर्थः । वैधर्म्यमाह । वैधर्म्यमिति :। तत्र प्रमाणयति । सर्वविषय लिति । वैधान्तरं दूषयति । भौतिकेति । कार्य्यस्य हि विशेषौ भौतिकवाभौतिकले, भूतकार्य भौतिकं यद् भूतकाय न भवति तद् भौतिकं न भवति । भूतकायंत्रप्रतिषेधश्च तदन्यकार्यलं गमयति, विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञानहेतुवात् । इतरथा' खकार्यमेवोच्चैत न भौतिकम् । तस्मादकार्य्यस्य मनसोऽभौतिकवं कार्यधर्मो विरुद्धमित्यर्थः । अपि च वैधान्मनोवत् श्रोत्रमपि न वक्तव्यमित्याह । श्रोत्रे चेति । शङ्कत । स्वार्थ इति । भूतानि हि घ्राणादीनि श्रोत्रान्तानि मनस्तु न भूतमिति Qधर्म्यमित्यर्थः । निराकरोति। तच नेति । दर्शयिष्यति हि वार्तिककारों यथां खार्थिको न कश्चिदपि प्रत्यय इत्यर्थः । आक्षेपहें- तुमनुभाषते । यत्पुनरिति । दूपयति । तनास्तीति । तदनेन सति चेन्द्रियार्थसनिकर्षे इत्यादि भाष्यं व्याख्यातम् । यचपिर वैधर्म्य घ्राणादिभ्यो मनस उकं भाष्यकारेण तंत्सिंहावलोकितेन दूषयति । सगुणानामिति । घ्राणादीनिं यथा खखगुणेन गन्धान दिना बाह्यं गन्धादि बोधयन्ति नैव स्वगुणेन शब्देन श्रोत्रं वाह्य शब्द बोधयति, तन्मनोवत् श्रोत्रमपि घ्राणादिसूत्र नं पठित व्यमित्यर्थः । भाष्यो मध्येऽभिमतं वैधर्म्यमुपसंहरति । तस्मादिति । भूतलाभूतत्वलक्षणं वैधयं न भौतिकलाभौतिकलाह गेन शक्येमिलवधारणांभिप्रायः । ननु युगपज्ज्ञानानुसत्तैनिकारणं मनोऽस्तीसंवगम्यते न पुनरस्यैन्द्रियलमपि, तद्भावानवगमें. ब नेन्द्रियार्थसनिकपनं सुखादिज्ञानं शन्य वक्तुमित्यत आह । तन्त्रान्तरेति । तन्यते व्युत्पाद्यते अनेन तत्त्वमिति तत्र : arrerम । तदनेन ननसंस्थेत्यांदि माध्यान्याख्यातम् , दादूषितं दिग्नागेन । तत् , . - ·N 'ज्ञानमीमांसा [नैयायिकैर्विन्ध्यवासीयप्रत्यक्षलक्षणय निराकरणम् ] "श्रोत्रादिवृत्तिरविकल्पिका" ] इति विन्ध्यवासिप्रत्यक्षलक्षणमनेनैव निरस्तम् । यथा यविकल्पिका शाक्यदृष्ट्याऽध्यक्षमतिः प्रमाणं न भवति तथा विन्ध्यवासिपरिकल्पिताऽपि सा . + - • 'अनिषेधादुपातं चेदन्येन्द्रियरुतं वृथा।' तंदूपयितुमुपन्यस्यति । नशेपेति । तद् दूपयति । न तन्त्रयुक्तीति । सर्वस्य तन्त्रान्तरे लोके च सिद्धखादवकव्यतार्या खमतमपि नास्ति । वचनलिज हि मतज्ञानं न चाननुमते निषेधमानं शक्यं कर्तुमभावस्य भावनिरूपणाधीननिरूपणखादिति भावः । सिद्धमर्थमुपसंहरति । तस्मादिति । प्रकृतमुपसंहरति । तदिति"-न्यायवा० ता० टी० पृ. १४६ पं०१- १ साङ्ख्यकारिकाप्रमुखेदानींतनोपलभ्यमानसाङ्ख्यदर्शनग्रन्थेषु प्रत्यक्षलक्षणमित्यं दर्शितमस्ति- "प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टम्"-सायका० ५। "चिपय विषयं प्रति योऽध्यवसायो नेत्रादीनामिन्द्रियाणां पञ्चानां रूपादिषु पञ्चसु तत् प्रत्यक्ष प्रतिपत्तिरूपं दृष्टाख्यम्" माठर० पृ० १२५० १०-1 "xxx विषयं विषयं प्रति वर्तते इति प्रतिविषयम् । वृत्तिश्च सन्निकर्षः । अर्थसनिकृष्टमिन्द्रियमित्यर्थः । तस्मिन् अध्यवसायः तदाश्रित इत्यर्थः । अध्यवसायश्च बुद्धिव्यापारो ज्ञानम् उपात्तविषयाणामिन्द्रियाणां वृत्तौ सत्यां बुद्धस्तमोऽभिभवे सति यः सत्त्वसमुद्रेकः सोऽध्यवसाय इति वृत्तिरिति ज्ञानमिति चाख्यायते । इदं तत् प्रमाणम्-साय० को० पृ. २४ पं. ११-1 "यत् संबद्धं सत् तदाकारोलेखि विज्ञानं तत् प्रत्यक्षम्"-सायद० १-८९ । "संवद्धं भवत् संवद्धवस्ताकारधारि भवति यद् विज्ञानं बुद्धिवृत्तिस्तत् प्रत्यक्षं प्रमाणमित्यर्थः"-सायप्र. भा० पृ० ६५ पं० १६-1 "तत्र प्रत्यक्षं तावत् श्रोत्रादिपञ्चकं लोकोचितशब्दादिगुणग्राहकम्"-साङ्ख्यस० सालयतत्त्ववि० पृ० २७ पं० ५। यद्यपि टीकाकृनिर्दिष्टमिदं सालासंमतं प्रत्यक्षलक्षणं पूर्वनिर्दिष्टसाक्ष्यग्रन्थेषु न क्वाप्युपलभ्यते तथाप्यन्ये संमालोच- काष्टीकाकृनिर्दिष्टां 'श्रोत्रादिवृत्तिरविकल्पिका' इति शब्दानुपूर्वीमेवाऽविकलतया विकलतया वोद्धसैतालक्षणं समालोचितः धन्तः। तद्यथा- "तथा, श्रोत्रादित्तिरविकल्पिका एतदपि प्रत्युक्तम्" इत्यादि तत्त्वोप० लि. पृ० ७७ पं० १०-पृ०८१५०५। "तथा; भोनादिवृत्तिरिति । किं कारणम् ? पञ्चपदपरिग्रहेण प्रत्यक्षलक्षणमुक्तं यत्रान्यतरपदपरिग्रहो नास्ति तत् प्रत्यक्षाभासमिति" -न्यायवा० पृ. ४३ पं० १०-1 "पार्षगण्यस्यापि लक्षणमयुकमित्याह-श्रोत्रादिवृत्तिरिति । पञ्चानां खल्विन्द्रियाणामकारेण परिणतानामालोचनमानं वृत्तिरिष्यते, सा च संशयादिव्यापकबादलक्षणमिति"-न्यायवा० ता० टी० पृ० १५५ पं० १९-1 "श्रोत्रादिवृत्तिरपरैरविकल्पिकेति प्रत्यक्षलक्षणमवर्णि तदप्यपास्तम् । साम्यान यस्य न च सिध्यति बुद्धिवृत्त्या द्रष्टुखमात्मन इति प्रतिपादितं प्राक्" ॥ -न्यायमअ० आ० २ पृ० १०० पं० १३-1 "ईश्वरकृष्णस्तु प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टमिति प्रत्यक्षलक्षणमवोचत् । तदपि न मनोज्ञम् । 'अनुमानाविज्ञानानामपि विषयाध्यवसायखभालेनातिव्याप्तेः । यत्तु राजा व्याख्यातवान् प्रतिराभिमुख्ये वर्तते तेनाभिमुख्येन विषयाध्यवसायः प्रत्यक्ष: मिति तदपि अनुमानादीवस्त्येव" इत्यादि-न्यायमा. आ. २ पृ. १०९ पं०४-१४॥ "श्रोत्रादिवृत्तिरध्यक्षमित्यप्येतेन चिन्तितम् । तस्या विचार्यमाणाया विरोधश्च प्रमाणतः" ॥ ३६ ॥ * xx " च प्रमाणतो विचार्यमाणा श्रोत्रादिवृत्तिः साहयानां युज्यते" इत्यादि-तत्त्वार्थश्लो० वा. पृ० १८७ पं० २६-३२ । i, "एतेनेन्द्रियत्तिः प्रमाणमित्यभिदधानः साक्ष्यः प्रत्याख्यातः" इत्यादि-प्रमेयक० पृ. ६ प्र० पं०७-१४ ॥ "तथाहि-श्रोत्रादिवृत्तिः प्रत्यक्षमिति साक्ष्याः प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते" इत्यादि-स्थाद्वादर० ४०.३४३ पं० १-४ आ०॥ "श्रोत्रादिवृत्तिरविकल्पिका प्रत्यक्षमिति वृद्धसाक्ष्याः"xxx."प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्ट(टम्) इति प्रत्यक्षलक्षण- मितीश्वरकृष्णः" इत्यादि-प्रमाणमी० पृ० ३९ पं० ७-१७ । २"आचार्येण कुमारिलेन शान्तरक्षितेन कमलशीलेन हरिभद्रेण च खखग्रन्थे विन्ध्यवासिनो नाम निर्दिष्टम् । तद्यथा- "संदियमानसद्भाववस्तुवोधात् प्रमाणता । विशेषदृष्टमेतच लिखितं विन्ध्यवासिना" ॥-लो० वा०. अनु लो. १४३ पृ. ३९३ । तत्त्वसं० का० १४४५ पृ० ४२२ । । . - - ·द्वितीये काण्डे- प्रमाण न युक्ता । न च सांख्यदर्शनकल्पितस्य श्रोत्रादेः पदार्थस्य सिद्धिः सत्कार्यवादसिद्धौ तत्पदार्थ- व्यवस्थितेः तस्य च निषिद्धत्वात् । किञ्च, श्रोत्रादीनां वृत्तिस्तेभ्यो यद्यव्यतिरिक्ता तदा श्रोत्रादिकमेव तच्च सुप्तमत्ताद्यवस्थाखपि विद्यत इति तदाप्यध्यक्षप्रमाणप्रसक्किरिति सुप्तादिव्यवहारोच्छेदः । अथ व्यतिरिक्ता तेभ्यो वृत्तिस्तदा वक्तव्यम् किमसौ तेपां धर्ममात्रम् आहोखिदर्थान्तरम् ? यद्याद्यः पक्ष- ५स्तदा वृत्तेस्तैः सम्बन्धो वक्तव्यः यदि तादात्म्यं तदा श्रोत्रादिमात्रमेवासाविति पूर्वोको दोपः । अथ समवायस्तदाऽयुतसिद्धिप्रसक्तिरिति व्यापिश्रोत्रादिसद्भावे सति नियतदेशा वृत्तिरभिव्यज्यत इति प्लवते । अथ संयोगस्तदार्थान्तरप्रसक्तिरिति न तद्धर्मों वृत्तिर्भवेत् । अथार्थान्तरं वृत्तिस्तदा नासी वृत्तिः अर्थान्तरत्वात् पटादिवत् । अथार्थान्तरत्वेऽपि प्रतिनियतविशेपसद्भाचात् तेपामसौ वृत्तिः, नन्वसौ विशेपो यदि श्रोत्रादिविषयप्राप्तिस्वरूपस्तदेन्द्रियार्थसन्निकर्पोऽभिधानान्तरेण प्रतिपादितो १० भवेत् । स च यद्यव्यभिचारादिविशेषणविशिष्टार्थोपलब्धिजनकः प्रत्यक्ष प्रमाणमभिधीयते तदा अस्मत्पक्ष एव समाश्रितो भवेत् । अथ तथाभूतोपलन्ध्यजनकः न तर्हि प्रमाणमसाधकतमत्वात् । अथार्थाकारपरिणतिः श्रोत्रादीनां वृत्तिस्तदात्रापि वक्तव्यम् क्रिमसौ परिणतिः श्रोत्रादिखभावा, उत धर्मः, आहोखिान्तरमिति? पक्षत्रयेऽपि च पूर्ववद्दोपाभिधानं विधेयम् । न च श्रोत्रादीनां विषयाकारपरिणतिः परपक्षे संभविनी परिणामस्य व्यतिरिक्तस्याव्यतिरिक्तत्य चासंभवादिति प्रति- १५पादितत्वात् । प्रतिनियताध्यवसायस्तु श्रोत्रादिसमुत्थोऽध्यक्षफलम् न पुनरध्यक्षं प्रमाणमसाधक- तमत्वात् । विशिष्टोपलब्धिनिर्वर्तकत्वेनाध्यक्षत्वेऽस्सन्मतमेव समाश्रितं भवेत् । तन सांख्यमतानु- सारिपरिकल्पितमप्यध्यक्षलक्षणमुपपन्नम् । [नैयायिकेजैमिनीयसूत्रोक्तप्रत्यक्षलक्षणस निरास:] जैमिनिपरिकल्पितमपि प्रत्यक्षलक्षणम् "सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम २०[मीमांसाद०१-१-४] इति संशयादिपु समानत्वात् वार्तिककारप्रभृतिभिर्निरस्तमेव । यैरपि- "एतत्र यघोकं प्रलक्षदृष्टसम्बन्धमनुमानं विशेषतोदृष्टमनुमानमिलेवं विन्ध्यवासिना गदितम्" तत्त्वसं० पनि पृ० ४२३ पं० २२ । "सारूप्यं सादृश्यं विन्ध्यवासीष्टम्"-तत्त्वसं० पजि० पृ. ६३६ पं० ७ । "यदेव दधि तत् क्षीरं यत् क्षीरं तद्दधीति च । वदता रुद्रिलेनैव ख्यापिता विन्ध्यवासिता" । -तत्त्वसं० पजि० पृ० २२ पं० २६ । "देहमोगेन नेवास्य भावतो भोग इष्यते । प्रतिविम्बोदयात् किन्तु चयो पूर्वसूरिभिः" -शानवा०ख०३,श्लो०२७॥ "पूर्वसूरिभिः विन्ध्यवास्यादिभिः"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १०९ ३० पं० ८ । आचार्यहेमचन्द्र यादवप्रकाशी तेन 'व्याडि' इति नानापि प्रत्यभिज्ञापयतः- "अय व्याडिर्विन्ध्यवासी नन्दिनीतनयश्च सः"-अभिधान० ३, लो० ५१६ । “विन्ध्ये वसति विन्ध्यवासी" अभिधान० टी०॥ "अय व्यालिविन्ध्यवासी नन्दिनीनन्दनोऽपि "-वैजय० श्लो० १५८ पृ० ९६ । १पृ० २९६ पं० ८। २ इदं विन्ध्यवासिप्रणीतप्रत्यक्षलक्षणनिराकरणं शब्दशः प्रमेयकमलमार्तण्डे धर्तते- पृ. ६ प्र. पं०७-१४ । तदेव चांशतः सान्येन त्याद्वादरत्नाकरेऽपि दृश्यते-पृ० ७३ पं० ४ आ०१ ३ "श्रोत्रादिभिः सह"-वृ. ल.टि०। ४ प्र. पृ० पं०२॥ ५-णतिश्रो-वृ० वा. बा. आ. हा० वि० 1-णतो-ल. ! प्र० पृ० मं० २-४॥ ७ पृ० २९७ पं० २-३० । ८ "सत्संप्रयोगे पुत्वस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम् अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनलात्" इति सूत्रम् । सोपप- त्तिकमेतत् नीमांसाश्लोकवार्तिकादितोऽवगन्तव्यम्-श्लो० वा. पृ० १३३-२०७ श्लो० १-२५४ । शानदीपिका पृ. ३५ 4. १६-पृ० ४३ पं० ११॥ ९ "तथा, सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां वुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम् तदपि प्रत्युतम्" इत्यादि-तत्त्वोप० लि. पृ. ७३ पं. १४-पृ. ७७ पं०९। "सत्संप्रयोगे पुरुषलेन्द्रियाणां वुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमिति एतदपि संशयाधुत्पत्तिनिमित्तलादलक्षणमिति । तथा चोकं प्रसलसूत्र वर्णयद्भिरिति"-न्यायवा० पृ० ४३ पं. ६- "जैमिनिप्रत्यक्षलक्षण दूषयति-सत्संप्रयोग-इति" इत्यादि- न्यायवा० ता० टी० पृ० १५५ पं०९-१६।

·ज्ञानमीमांसा ५३५ . "सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः" । [श्लो० वा० सू०४ प्रत्यक्ष० श्लो० ३८] इत्यादिना तल्लक्षणं व्याख्यातम् तेषामपि प्रयोगस्यातीन्द्रियत्वात् सम्यक्त्वं न विशिष्टफलमन्तरेण ज्ञातुं शक्यम् फलविशेषणत्वेन च न किञ्चित् पदं श्रूयत इति न कार्यद्वारेणापि तत्सम्यक्त्वावगतिः। बुद्धिजन्मनः प्रमाणत्वं तु न सम्भवत्येव युद्धातव्यापारलक्षणायाः पूर्वमेव प्रमाणत्वनिषेधात् । यैस्तु "नेदं प्रत्यक्षलक्षणविधान किन्तु लोकप्रसिद्धप्रत्यक्षानुवादेन प्रत्यक्षस्य धर्म प्रत्यानिमित्तत्वविधानम्"५ ] इति व्याख्यातं तैरपि वाच्यम् कतरस्य प्रत्यक्षस्य धर्म प्रत्यानिमित्तत्वं विधीयते? "सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम्" इत्यादिना जयन्तकृतं जैमिनिप्रत्यक्षलक्षणसमालोचनमवत्सया सर्वया चर्चया समानप्रायं वर्तते-न्यायमा० मा० २ पृ० १०० पं० १७-पृ० १०८ पं० २५। तदेव च तत्त्वार्थश्लोकवार्तिक-स्याद्वादरत्नाकर-प्रमाणमीमांसादितोऽपि क्रमेण समवगन्तव्यम्-पृ० १८७ श्लो० ३७॥ पृ० ३४१ पं० १९-पृ० ३४२ पं० २५ आ० । १-१-३० पृ० ३७ पं० १९-पृ० ३९ पं० ७ ॥ १ श्लोकवार्तिके "प्रयोग इन्द्रियाणां च व्यापारोऽर्थेषु कथ्यते"-इत्युत्तरार्धम् । "सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः। दुष्टखाच्छुक्तिकायोगो वार्यतामक्षजेक्षणात्"-न्यायमन० आ० २ पृ. १०१५.३॥ "वार्यते रजतेक्षणात्"-स्याद्वादर० पृ० ३४२ पं० ६ आ०, प्रमाणमी० पृ० ३८ पं० ११॥ २ पृ. २० पं० ११ प्रमेयक पृ० ६ प्र० पं० १५-पृ० ७ द्वि० ५० १४ । ३ पृ. ४८ पं० १७-1 "भवदासेनैतत् सूत्रं द्विधा कृत्वा सत्संप्रयोगे इत्येवमादि तत् प्रत्यक्षमित्येवमन्तं प्रत्यक्षलक्षण- परम् अनिमित्तमित्यादि च तस्य धर्म प्रत्यानिमित्तलपरं व्याख्यातम् तदुपन्यस्य दूपयति"-श्लो० वा. पार्थव्या० पृ. १३३ पं० १५-पृ० १३४ पं० ९ । “अत्र भाष्यकारेणैतत् सूत्रं सकलमेव प्रत्यक्षस्यानिमित्तवकथनपरखेन व्याख्यातम्, वृत्त्यन्तरे तु सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां वुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमित्येतावत् प्रत्यक्षलक्षणपरलेन व्याख्यातम् अवशिष्टं तु तस्य धर्म प्रत्यनिमित्तत्वेन । तदस्य लक्षणपरले परोद्भावितं दूषणमनूय परिहरति"-शास्त्रदीपिका युक्तिनेहप्रपूरणीसिद्धान्त. पृ० ३५५० ३६- गं० श्लो० वा० पृ. ६९ टि. १२। ४ "कतरस्य प्रत्यक्षस्य धर्म प्रत्यानिमित्तत्वं प्रतिपाद्यते किमस्मदादिप्रत्यक्षस्य योगिप्रत्यक्षस्य वा । तत्रास्मदादिप्रत्यक्षस्य तथाले सर्वेपामविवाद एवेति कि तनेयता श्रमेण । योगिप्रत्यक्षस्य तु भवतामसिद्धनात् कस्य धर्म प्रत्यानिमित्तलप्रतिपादनम् । एवं च धर्मिणोऽभावादाश्रयासिद्धतां स्पृशेत् । विद्यमानोपलम्भलप्रत्यक्षवादिसाधनम् ॥ परप्रसिद्धया तत्सिद्धिरिति चेत्केयं प्रसिद्धिर्नाम । प्रमाणमूला तद्विपरीता वा । आये पक्षे प्रमाणस्थापक्षपातिखात परस्येवं तवापि तसिद्धिर्भवतु । अप्रमाणमूलले तु न कस्यचिदप्यसौ प्रसिद्धिः । योगिज्ञानं परेषां यत्सिद्धं तदनुभाषणे । प्रतिज्ञापदयोरेव व्याघातस्ते प्रसज्यते ॥ परैर्हि धर्मग्राहि योगिज्ञानमभ्युपगतम् अतस्तदनुभाषणे धर्मग्राहक न धर्मग्राहकमिति उकं स्यात् । परसंसिद्धमूलं च नानुमान प्रकल्पते । उक्तं भवद्भिरेवेदं निरालम्बनदूषणम् ॥ साध्यसिद्धिर्यथा नास्ति परसिद्धन हेतुना । तथैव धर्मिसिद्धलं परसिद्धया न युज्यते ॥ तत्रतत्स्यात् प्रसङ्गसाधनमिदं प्रसाश्च नाम परप्रसिद्धन परस्यानिष्टापादनमुच्यते । परस्य च विद्यमानोपलम्भनं सत्सम्प्रयोग- जन्यं च प्रत्यक्षं प्रसिद्धम् । अतस्तेनैव धर्मेण हेतुना धर्मानिमित्तलं तस्योपपद्यते इति को दोषः । नैतदेवम् । प्रसङ्गसाधनं नाम नास्त्येव परमार्थतः । तद्धि कुड्यं विना तत्र चित्रकर्मव लक्ष्यते ॥ न हि नमःकुसुमस्य सौरभासौरभविचारो युक्तः । अथापि किं न एतेन भवलिदं प्रसङ्गसाधनम् । तदत्रापि न तु व्याप्तिप्रतीतिरिह मादृशाम् । न धर्मग्राहि सर्वेषां प्रत्यक्षमिति वेत्ति कः ॥ मत्प्रत्यक्षमक्षमं धर्मग्रहणे इति भवान जानीते वत्प्रत्यक्षमपि न धर्मग्राहीति नाहं जाने अन्यस्य प्रत्यक्षमीदृशमेवेत्यु- भावप्यावां न जानीवहे। लया तु यदि सर्वेषां प्रत्यक्ष ज्ञातमीदृशम् । तर्हि जमेव योगीति योगिनो टेक्षि किं वृथा । प्रामाणिकस्थिति तस्मादित्यं श्रोत्रिय ! बुध्यसे । परोकेऽतीन्द्रिये गर्थे मा वादीर्दूषणं पुनः । प्रमाणसिद्ध हतशक्तिदूपणं प्रमाणशून्येऽपि वृथा तदुत्तयः। निरस्य चोद्यव्यसनं तु मृग्यतामतीन्द्रिये वस्तुनि साधनं पुनः ॥ स चेत् पर्यनुयुक्तः सन् वक्तुं शक्नोति साधनम् । ओमिति प्रतिपत्तव्यं नो चेन्नास्त्येव तस्य तत्"-ज्यायमन. आ०२पृ० १०२६० -1 -- .

·द्वितीये काण्डे- किमसदादिप्रत्यक्षस्य, उत योगिप्रत्यक्षस्येति ? तत्र यद्याद्या पक्षास न युक्तः सिद्धसाध्यताप्रसक्तः द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः योगिप्रत्यक्षस्य स्वमतेनासिद्धत्वात् । न चासिद्धस्यानिमित्तत्वविधानम् अन्यथा खरविषाणादेरपि तं प्रत्यनिमित्तत्वविधिर्भवेत् । न च योगिप्रत्यक्ष परेणाभ्युपगतमिति तं प्रति तस्य तदनिमित्तत्वं साध्यत इति वक्तव्यम् यतों यदि प्रमाणतस्तत् तेनाभ्युपगतं तदा प्रमाणप्रसिद्धस्य ५भवतोऽपि प्रसिद्धत्वात् कथं तस्य तदनिमित्तत्वं साध्येत तन्निमित्ततयैव योगिप्रत्यक्षस्य प्रमाण- प्रसिद्धत्वात् ? अथाप्रमाणतस्तत् तेनाभ्युपगतं तदा प्रमाणाभावादेव नासावभ्युपगम इति कथं तंतस्तस्य तदनिमित्तत्वसिद्धिः? अंत एवातीन्द्रियं वस्त्वनीकुर्वता परप्रतिपन्ने वस्तुन्यतीन्द्रियेऽसौ. प्रमाणं प्रष्टव्यः स चेत् तत् तत्र ब्रूते तदा तद्वस्त्वङ्गीकर्तव्यम् । अथ न ब्रूते तदा तस्य प्रमाणा- भावादेवासिद्धिःन तदुक्तप्रमाणप्रतिषेधात न ह्यतीन्द्रिये, वस्तुनि प्रमाण प्रतिपेधविधायि प्रवर्तित १० सुत्सहते धर्म्यसिद्धत्वादिदोपैराघातत्वात् । अथापि स्यात् भवेदेप. दोपः स्वतन्त्रसाधनपक्षे नत्विदं. खतंत्रसाधनम् अपि तु प्रसङ्गसाधनम् तच्च स्वतोऽप्रसिद्धेऽपि वस्तुनि परप्रसिद्धेन परस्यानिटापादन मिति परैरभ्युपगतं यथा सामान्यादिनिषेधे, एतदप्ययुक्तम् दृष्टान्तस्याप्यसिद्धेः । यथा च सामान्या- दिनिवेधे न प्रसङ्गसाधनं प्रवर्तते तथा नैयायिकैः प्रतिपादित सामान्यादिपरीक्षायाम् । किञ्च, प्रसङ्गः साधनानुपपत्तिरत्र, यतः प्रसङ्ग सर्वोऽपि विपर्ययफल इति पूर्व प्रसङ्ग प्रदर्शनीयः । स च कथं प्रद १५र्यत इति वक्तव्यम् ? अथ योगिप्रत्यक्षं धर्मग्राहकं न भवति विद्यमानोपलम्भनत्वात् , न; हेतोरसिद्ध त्वात् । अथ तैत्सिद्ध्यर्थं हेत्वन्तरोपादानम् । तथाहि-विद्यमानोपलम्भनं योगिप्रत्यक्षं सत्संप्रयोगज त्वात्, न; अस्याप्यसिद्धत्वात् । अथैतत्सिद्धये हेत्वन्तरमुपादीयते-विवादास्पदं सत्संयोगजं प्रत्यक्ष- त्वात् तच्छन्दवाच्यत्वाद्वा असदादिप्रत्यक्षवदिति दृष्टान्तः सर्वत्र वकव्यः धर्मादिग्राहकत्वे वा.धर्माः देरसत्त्वान्न विद्यमानोपलम्भकत्वमिति विपर्ययः अविद्यमानोपलम्भनत्वे च नः सत्संयोगजम् अस; २० संयोगजत्वे वा न प्रत्यक्षम् नापि तच्छब्दवाच्यम् ननु भवत्येवंप्रसङ्गपूर्वको विपर्ययः तस्य त्वनेन कि सद्भावो निषिध्यते, उत प्रत्यक्षत्वम् ? प्राच्ये विकल्प धर्म्यसिद्धता हेतूनामित्युक्तम् । द्वितीयेऽपि तस्य प्रमाणान्तरत्वप्रसक्ति विशेषप्रतिपेधस्य शेषाभ्यनुज्ञानलक्षणत्वात् । स्यादेतत् विशेषप्रतिपेघे धर्मिण एव प्रतिषेधः तस्य तद्रूपतयैवाभ्युपगमात् न च धर्म्यसिद्धत्वादिहतुदोपः 'यदि'अर्थस्याभ्युपगमात्, असदेतत् व्याप्ती सत्यां प्रसङ्गपूर्वकस्य विपर्ययस्य प्रवृत्तेः । न च प्रत्यक्षत्वस्य तच्छब्दवाच्यत्वस्य वा २५सत्संप्रयोगजत्वेन व्याप्तिसिद्धिः क्वचित् संजाता । अथ प्रसङ्गसाधनवादिनि तत्सिद्धिस्तथापि दोपः- न हि.यत् तेन न गृह्यते तदन्येनापि न गृह्यत इति व्याप्तिसिद्धिः । तथाहि-यथा प्रसङ्गसाधनवादिः अक्षुर्वातिदूरस्थविषयग्राहि संम्पात्यादे-राजस्य तु चक्षुष्देऽपि चक्षुर्योजनशतव्यवहितावभासि श्रूयते रामायणादौ । न च कादम्वर्यादेरिव काव्यत्वादस्याप्रमाणतेति न तन्निवन्धना वस्तुव्यवस्था भारतेऽपि प्रमाणभूते अस्थार्थस्य संसूचनात् । खरूपार्थप्रतिपादकत्वेऽपि च भारतादीनां प्रमाणता सिद्धव । ३० यद्याप्तप्रणीतत्वे निश्चयस्तदा वृषदंशचक्षुश्चक्षुष्ट्ऽपि तच्छब्वाच्यत्वेऽपि वा भिन्नस्वभावं दृष्टं तद्वत् an १ पृ० १११ पं० ३-३४। २ पूर्व प्र-वृ• हा० विना। ३ तद्वित्सि-आ० । तस्मित्सि-वा० बा ४ सम्पत्या-वा० वा० । सम्पत्त्या-मां० मा० । सम्पातिनामा च गृध्रराजो योजनशतव्यवहितामपि दशरथनन्दनसुन्दरी ददर्शति श्रूयते रामायणे-न्यायमन० आ० २ पृ० १०३ पं० २३ । ५ तु चक्षुचक्षुष्टेऽपि वा०" वा । चक्षुकेऽपि ल०। ६ गृध्रराजस्य सविस्तरवर्णनार्थ द्रष्टव्यम्--रामाय० अरण्य० स० १४ श्लो० १-३६ । ७ "सखा दशरथस्यासीजटायुररुणात्मजः । गृध्रराजो महावीरः संपातिर्यस्य सोदरः ॥ स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां नुषाम् । सक्रोधोऽभ्यद्रवत् पंक्षी रावण राक्षसेश्वरम् ॥ अथैनमब्रवीद्ध्रो मुश्चमुश्चेति मैथिलीम् । नियमाणे मयि कयं हरिष्यसि निशांचर।। न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सजसे वधूम् । उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकत नखरैशम् ।। पक्षतुण्डप्रहारैश्च शतशो जर्जरीकृतम् । चक्षार रुधिरं भूरि गिरिः प्रस्रवणैरिव" ॥ इत्यादि- महाभा० वनप०अ० २८० श्लो. १५ ८-स्तथा वृ-वृ० विना । ९ "वृषदंशो मार्जारः" अमर सिंहांदिवर्ग०२,६ । अभिधान० ४,३६७ । "तथाहि- योजनशतव्यवहितमन्धकारान्तरितं वा नासदादिलोचनगोचरतामुपयाति सम्पातिवृषदंशदृशोस्तु विषयो भवत्येव" न्यायमन..आ. २:पृ० १०४ ५० ।

·ज्ञानमीमांसा ५३७ योगिप्रत्यक्षं भविष्यति एवं प्रतिवादिप्रत्यक्षेऽपि साध्यसाधनयोव्याप्तिनिषेधो द्रष्टव्यः । अथ ग्रंध्र- वृपदंशचक्षुषोरेतत्वभावत्वेऽपि रूपग्रहणप्रतिनियमः न हि ते रसादौ कदाचित् प्रवर्तन्ते तथा योगिप्रत्यक्षस्यापि खविषय एवातिशयो भविष्यति । तदुक्तम्- "यत्राप्यतिशयोहएं" इत्यादि । तथा, "येऽपि सातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधादिभिर्नरः" । इत्यादि च । एवमेतत् किन्तु द्विविधं प्रत्यक्षम् वाह्येन्द्रियजम् मानसं च । तत्र पूर्वस्यातीतादिग्राहकत्वनिषेधे रसादिग्राहकाणामिव इतरेतरविपयाग्रहणे सिद्धसाध्यता । मानसस्य वतीतादिरपि विपयः तस्य सर्वविषयत्वात् । तथाहि-वादि-प्रतिवादिनोर्मानसं स्पष्टाभं सातमतीतार्थग्राहि विज्ञानं सिद्धम् एव मनागतार्थाध्यवसायि मानसं वादि-प्रतिवादिनोस्तथाविधं द्रष्टव्यम् । तस्य चाभूतार्थस्यापि स्पष्टाभता भावनामात् काम-शोक-भयादिक्षाने प्रतिपादिता। यत् पुनर्भूतार्थ प्रमाणद्वयपूर्वकं भावनाप्रकर्पः१० समुद्भूतं तत् संवादात् प्रमाणम् विशदत्वाञ्च प्रत्यक्षम् संभाव्यते च तथाविधं प्रत्यक्षं योगिनाम् यथाऽसदादीनां प्रातिभम्-'यो मे भ्राता आगन्ता' इत्यनागतार्थग्राहकम् । न च सन्दिग्धखभाव: ताऽस्य निश्चितत्वेनोत्पादाद् वाधकाभावान विपर्यस्ततापि । अथ सर्वा प्रतिभा सत्यार्थी न सिद्धति 'न प्रमाण प्रातिभं तहीन्द्रियजमपि सर्वन सत्यार्थ सिद्धमिति तदप्यप्रमाणं भवेत् । अथ मा भूत प्रमाणं यद्वाध्यते इतरं तु (इतरत् तु) प्रमाणम् प्रातिभेऽपि समानमेतत् । अथ प्रतिभाया न प्रमाणफलता१५. अर्थजत्वानुपपत्तेः । तथाहि-कर्मशक्तिः कर्तृकरणसहकता क्रियानिर्तिका कर्तृकरणशक्तिरिख कर्म- शक्तिसहकृता । न चासती स्वरूपेणानागता वर्तमानकालक-करणाभ्यां सह कर्मशक्तिः स्वकार्ये व्याप्रियते । नापि कर्तृकरणशक्तिर्वर्तमानसमयसम्बन्धिनी भाविकर्मशक्त्या तंदा विद्यमानया सह- स्वकार्य व्याप्रियत इति कथमनागतार्थविपयार्थजा.प्रतिभा? ततो न प्रमाणफलं सेति, अयुक्तमेतत्। असमानकालत्वेऽपि प्रतिभाविपयस्य कर्तृकरणव्यापारसमानकालतोपपत्तेः । तथाहि करणं प्रति:२० भाजनकं न वर्तमानसमयवस्तुपरिच्छेदकं किन्त्वनागतस्य तेनानागते वस्तुनि करणस्य व्यापाराद् वस्तुनश्च तेन रूपेण सत्त्वात् कथं प्रतिमा निर्विषया? यदि च सा भाविभावविपयं ज्ञानं निर्विपय तर्हि चोदनाजनितं शानं वाक्यप्रभवं वाक्यकाले कार्यस्यार्थस्यासत्त्वानिर्विषयमासज्येत । अथ- वर्तमानार्थग्रहणस्वभावोऽध्यक्षस्यैच न शब्दादेः । उक्तं च- "सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिनों"।[लो० वा० प्रत्यक्ष० श्लो० ८४] . .. . १ -न्यायमज० आ०२ "एप प्रत्यक्षधर्मश्च वर्तमानार्थतैव यो" [श्लो० चा० निरा० श्लो० १९४] "सन्निकृष्णार्थवृत्तित्व में तु ज्ञानान्तरेण्वयम्"। श्लो० वा० निरा० श्लो० ११५] इति, १ पृ० ४९ १० १२ । तत्त्वसं० का० ३३८७ पृ० ८८६ । न्यायमा आ० २ पृ०.१०४ पं० ३ । २०४९ पं० १० 1. "प्रशामेधावलैनराः"-तत्त्वसं० का० ३१६० पृ. ८२५ । "प्रज्ञामेधावलैर्नृणाम्" पुं० १०४ ५०६। ३-कर्पोत् का-वृ० ल० । ४ "अपि चानागतं ज्ञानममदादेरपि क्वचित् । प्रमाण प्रातिमं वो मे भ्राताऽऽन्तेति दृश्यते ॥ नानर्थ न संदिग्धं न वाधविधुरीकृतम् । न दुष्टकारणं चेति प्रमाणमिदमिष्यताम् ।। क्वचिद्वाधकयोगश्चेदस्तु तस्याप्रमाणता । यत्रापरेधुरभ्येति भ्राता तत्र किमुच्यताम्" । न्यायमज आ० २ पृ० १०६ पं० १३--- ५-शक्ति खक-वा० वा. ६-शक्तिरेव वा. बा०। ७ "मनोलक्षणम्"-. ल. टि० । ८चंभा- भा.मां. विना। ९ "सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना । सामान्य वा विशेषो वा ग्राह्यं नाऽतोऽत्र कल्प्यते" ॥ श्लो० वा० । न्यायकु० लि. पृ. २४ द्वि० ५० १० । “सनिहितं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना"-सिद्धिवि० टी० लि०- पृ. ४१३ पं०४॥ १. "तस्योत्पत्ती कथधित् स्युः पृथिव्यादीनि कारणम् । एवं प्रत्यक्षधर्मश्च वर्तमानार्थतैव या" ॥ श्लो. वा० । ११ ननुशा-० ल० । ... "सन्निकृष्टार्थवृत्तिश्च न तु ज्ञानान्तरेप्वियम् । कथमुत्पादयेज् ज्ञानं तत्राऽसंश्चत्कुंतोन्वियम्" ।। श्लो० वा०॥ १२ "वर्तमानार्थतास्पः प्रत्यक्षधर्मः"-. ल. टि. ६९ सः त.. M ·and . द्वितीये काण्डे- असदेतत्. मनोविज्ञानस्यातीतानागतार्थग्रहणे व्याघाताभावात् चक्षुरादिप्रभवप्रतिपत्तीनां तु युक्त एव वर्तमानार्थग्रहणलक्षणो धर्मः न तु मानसस्य अन्यथा.चोदनाजनितस्यापि से स्थादित्युक्तम् । नन्वेवमपि भाविरूपता भावस्य सावधिः प्रागभावः न च भिन्नकालत्वाद् वस्त्ववस्तुनो सम्बन्ध इति कथं तस्य भाविरूपता? अत्र केचिदाहुःन तयोरसम्बन्धिता विशेषणविशेष्यतया ५प्रतिपत्तेः, नैतत् न हि सम्बन्धपूर्वको विशेषणविशेष्यभावः किं तर्हि भाविता भावस्योच्यते ? बुद्धौं प्रतिभासमानस्याकारस्य कुतश्चिनिमित्तात् प्रागभावविशेषणता तञ्च. निमित्तं भोजनादिकार्य, भ्रातृकृतम् तद् भ्रातुरनागतस्य नोपपद्यत इत्यनागमनकाल एव कार्येण बुद्धथुपस्थापितस्य भ्रातुः श्वस्तनागमन विशिष्टता प्रतिपद्यते । सद्व्यवहारनिवन्धनं च सत्त्वम् तम्च विधिप्रतिभास एव अतो. विधिप्रतिभासस्वभावत्वान्न निर्विषया प्रतिभा । मा भूनिर्विषयत्वं तस्याः तेन त्वर्थन सह सन्निकर्ष १० इन्द्रियस्य वाच्यः इन्द्रियार्थासन्निकर्षजस्य प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । अत्र केचित् प्रतिसमादधति-श्यो मे भ्राताऽत्र देशे आगन्ता' इति प्रतिमोत्पादाद् देशादेश्चेन्द्रियेण संयोगात् तद्विशेपणत्वाच्च श्वस्तना- गमनविशिष्टस्य भ्रातुः संयुक्तविशेषणभावः सन्निकर्पः । एतत् परे नाऽनुमन्यन्ते विशेषणविशेष्ययों रेकविषयत्वान्न भ्रात्रा विशेषणेन चक्षुरादेः सन्निकर्षः तेदभावाद् विशेपणाग्रहणे कथं विशेष्यबुद्धिः? अपि च, श्वस्तनागमनविशिष्टभ्रातृज्ञानं प्रतिभा न देशादिज्ञानम् न चेन्द्रियस्य तेनं कश्चित् सम्बन्धः १५.अत एव आर्षमपि ज्ञानं न प्रतिभा । यत:- "ऋषीणामपि यद् ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम्"। [वाक्यप० प्र० का० श्लो० ३०] अनेनोपायजत्वमार्षस्य दर्शयति उपायश्च सन्निकर्ष-लिङ्ग-शब्दस्वभावः आगमग्रहणस्य . प्रदर्श नार्थत्वात् । नापि धर्मविशेषात् सन्निकर्ष विनापि प्रतिभायाः समुद्भवः यतो धर्माधर्मयोः फलजनकत्वं साधनजनकत्वेनैव यथा सुखादी जन्ये शरीरादेर्जननम् एवं प्रतिभाया अपि धर्मविशेषजन्यत्वे २० केनचिदिन्द्रियार्थसन्निकर्षादिना साधनेन धर्मविशेपजनितेन भाव्यम् । अत एव सिद्धदर्शनमपि न प्रतिभा रथ्यापुरुषस्यापि भावात् । अनियतनिमित्तप्रभवत्वेनाप्रमाणं प्रतिभेति यत् कैश्चिदभ्यधायि तन्नैयायिकैर्निराक्रियत एव मनसस्तन्निमित्तत्वेन तत्र तत्र प्रतिपादनात् । नाप्यस्या लिङ्ग-शब्द प्रभवत्वम् तदभावेऽपि भावात् । उपमानजत्वाशङ्का दूरोत्सारिता अतः प्रत्यक्ष प्रतिभा । यद्येवं तदुत्पत्तावक्षं वक्तव्यम् किमत्रोच्यते मनसः सन्निहितत्वात् तस्य विशिष्टार्थग्रहणे. विशेषणविशेष्या, २५भावः सन्निकर्पः नियामकत्वेन पूर्व प्रदर्शितः यथा प्रत्यभिज्ञानोत्पत्तौ मर्यमाणप्रतीयमानानुभवविशेषण वस्तु तस्या विषयः न चैतावति वाद्येन्द्रियव्यापार इति मानसं प्रत्यभिज्ञानम् तद्वत् प्रातिभमपि . १ "वर्तमानार्थतारूपः प्रत्यक्षधर्मः"-वृ. ल. टि। २ "ननु भावितया ग्रहणमघटमानम् भावित्वं हि नाम सावधिः प्रागभावः अभावस्य च भावेन भ्रात्रा सहक सम्बन्धः । वस्त्ववस्तुनोर्विरोधात् । तदेतदसम्यक् । तद्देशसंवन्धस्य तत्र प्रागभावो न तु धर्मिणः । स : हि विद्यते एवं प्रागभावतः । स च कुतश्चिद्भोजनोत्कण्ठादेः कारणात् सरणपदवीमुपारूढः श्वस्तनागमनविशिष्टत्वेन प्रतिभातीति प्रातिभावं स एव जनक इति । तस्मादनर्थजवाभावात् प्रमाण प्रातिभम्"-न्यायमज आ० २ पृ० १०६ पं० २३-! ३-पता वृ०। ४-ते सिद्ध्यव्यव-भा० मा०। ५ "सन्निकर्षाभावात्"-. ल. टि०। ६.चा वि-ल घा० बा० ।-वादवि-आ० हा० वि० । ७ "भ्राना"-बृ० ल. टि.। "न चागमादृते धर्मस्तण व्यवतिष्ठते । ऋषीणामपि यद् ज्ञानं तदप्यागमहेतुकम्" ॥ वाक्यप० ।। न्यायमज आ० २ पृ० १०७५.० ८। ९ “उपायस्य"-वृ० ल० टि० । १० “यथा सुखादेर्धर्मविशेषजन्यत्वे शरीरादेर्धर्मविशेषजनितस्य 'भावस्तथेति वृ० ल० टि। ११-वत्वेन प्र-वा०' वा० । १२-भावे भा-बृ० आ० हा० वि० । १३ प्रशस्तपादभाष्ये तत्त्वसंग्रहपज़िकायां च प्रातिभस्य वर्णनमित्यं दृश्यते.- "आम्नायविधातॄणामृषीणामतीतांनागतवर्तमानेष्वतीन्द्रियेष्वर्थेषु -धर्मादिषु अन्थोपनिबद्धेष्वनुपनिबद्धेषु चात्ममनसोः संयोगाद धर्मविशेषाच यत् प्रातिभ यथार्थनिवेदनं ज्ञानमुत्पद्यते तदार्षमित्याचक्षतेः। तत् तु प्रस्तारेण देवर्षीणाम् कदाचि देव लौकिकानों यथा कन्यका ब्रवीति श्वो में भ्राताऽऽगन्तेति हृदयं,मे. कथयतीति .१ - ·] - 1 ज्ञानमीमांसा। ५३९ अन्धाधभावो वाह्याभ्युपगमे मनसः खातन्येण पूर्व निराकृतः। एवं मानसस्य प्रत्यक्षस्याविद्यमानो- पलम्भकस्य सद्भावान प्रसङ्गसाधने व्याप्तिसिद्धिः । तथा सर्वस्यैव स्थपत्यादेः क्रियमाणवस्तुग्रहणं प्रत्यक्षं सिद्धमेव । किञ्च, कथं जैमिनीयाः स्थिरग्रहणवादिनो वर्तमानविषयमेव प्रत्यक्षं संचक्षते? 'स्थिरग्रहणं हि वस्तुन एवं भवति यदि वर्तमानविशिष्टस्यैवातीतानागतकालविशिष्टग्रहणम् अन्यथा स्थिरग्रहणाभावः । तथा चोक्तम्- "रजतं गृह्यमाणं हि चिरस्थायीति गृह्यते" । ततः परस्परव्याहतार्थाभिधानात् यत्किञ्चिदेतत् । तदेवं न प्रत्यक्षस्यातीन्द्रियार्थग्रहणनिषेधः पूर्वोक्तनीत्या, संभाव्यते चातीन्द्रियार्थग्रहणमध्यक्षस्य । यथा तत् संभवति तथा सर्वशसिद्धौ प्रति- पादितमिति न पुनरुच्यते । किञ्च, सत्संयोगजत्वाद् यदि विद्यमानोपलम्भनत्वमुच्यते तत्र 'सता सीदता साधुना सद्भिर्वा' १० इत्येतान् पक्षान् व्युदस्याभिमतपक्षस्थापनं कृतम्-सति सम्प्रयोगे, प्रयोगश्च द्विधा प्रदर्शितः- अर्थविन्द्रियाणां व्यापारः योग्यता वा न तु नैयायिकाभ्युपगत एव संयोगादिः । स द्विविधोऽप्य- तीतानागतादिलक्षणेऽर्थे अन्तःकरणस्य चोद या इव कार्येऽर्थे न वार्यते । अथाविद्यमाने कथं करणव्यापारः? करणत्वेनाभ्युपगतायाश्चोदनाया अपि कथं कार्येऽर्थे ? ततो नान्तःकरणस्य विशेषः तत्प्रमेयस्य त्रिकालावच्छिन्नत्वात् भाविरूपस्यापि वा तद्रूपत्वेन सतो वर्तमानत्वापत्तिः । तथा १५ चोक्तं व्यासेन- "अवश्यं भाविनं नाशं विद्धि सम्प्रत्युपस्थितम् । अयमेव हि ते कालः पूर्वमासीदनागतः” ॥ [ यत् पुनः कार्य कालत्रयापरामृष्टं शशङ्गप्रख्यं तत्र कथं प्रेरणाख्यकरणव्यापारः? अथावाधित- प्रतीतिजनकत्वेन प्रेरणायास्तत्र व्यापारस्तयन्तःकरणेऽप्येतत् तुल्यम् । ततोऽविद्यमानोपलम्भनस्य २० मानसाध्यक्षस्य सद्भावान्न प्रसङ्गसाधने व्याप्तिसिद्धिरिति न प्रथमा व्याख्या । द्वितीयव्याख्याने तसतोयत्ययेऽपि च न संशयज्ञानव्युदासः । तत्र ह्ययमों व्यवतिष्ठते यद्विपयं विज्ञानं तेनैव संप्रयोगे इन्द्रियाणां प्रत्यक्षम् प्रत्यक्षाभासं त्वन्यसंप्रयोगजमिति । तत्र संशय- शानं सम्यग्ज्ञानवत् यत्प्रतिभासि तेनैव संयोगे भवति । ननु उभयालम्वनत्वादुभयप्रतिभासि संशयज्ञानम् न चोभयात्मकेनेन्द्रियसम्बन्धः यद्यपि नोभयात्मकेन तेनेन्द्रियसम्बन्धस्तथापि तत्वतः२५ सामान्यवान् पुरोऽवस्थितो धर्मी प्रतिभासमानान्यतरविशेषाश्रयः अतो यत् प्रतिभाति तेन सहे. न्द्रियस्य संयोगे संशयज्ञानमुदेति न चैतन्यवच्छेदाय किञ्चित् पदमुपांत्तमिति नैतल्लक्षणात् तद्वयुदास इति न जैमिनीयमपि प्रत्यक्षलक्षणमनवद्यम् । चार्वाकैस्तु प्रत्यक्षमपि न तत्त्वतः प्रमाणमभ्युपगम्यत इति न तद्विचारणप्रयासः सफल इत्यक्षपादविरचितमेव प्रत्यक्षलक्षणमनवद्यमिति नैयायिकाः। "इन्द्रियलिगायभावे यदर्थप्रतिभानं सा प्रतिभा प्रतिभैव प्रातिभमित्युच्यते तत्र भवद्भिः । तस्योत्पत्तिरनुपपन्ना कारणाभावादित्यनुपयोगे सति इदमुक्तम् धर्मविशेषादिति । विशिष्यते इति विशेषो धर्म एव विशेपो धर्मविशेषः विद्यातपः- समाधिजः प्रकृष्टो धर्मस्तस्मात् प्रतिभोदयः । तत्तु प्रस्तारेण वाहुल्येन देवर्षीणां भवति कदाचिदेव लौकिकानामपि यथा कन्यका ब्रवीति श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति हृदयं मे कथयतीति । न चेदं संशयः उभयकोटिसंस्पर्शाभावात् न च विपर्ययः संवादादतः प्रमाणमेव"-प्रशस्तकं० पृ० २५८ पं० १-। "प्रातिभं तु ज्ञानमार्ष यथा श्वो मे भ्राताऽऽगमिष्यतीति"-तत्त्वसं० पनि पृ० ८० पं० २१ । १ "सूत्रधारादेः"-वृ० ल० टि०। २ "यथाह भट्टःरजतं गृह्यमाणं हि चिरस्थायीति गृह्यते इति"-न्यायमल. आ० ७ पृ० ४६२ पं० १७ ॥ ३ पृ० ५३-६९। ४ यद्यवि-भां मां० विना। ५ अर्थेन्द्रि-आ.हा. वि.न ६-ना इ-भां. मां ७ "व्यापार इति योगः"-० ल. टि.। '-वृ. ल.टि.। ८ "वर्तमानः"-वृ० ल. दि०। ९-थमव्या- भा० मा० । १०-सतोव्य-वा० वा० । ११-त्ययोऽ-भां मां० । १२ "जैमिनीयैः"-वृ० ल.टि.। १३ "संशय- वृ० ल० टि०। १४-यप्रत्यक्षलक्षणमप्यनव-मां० मा० । 1 . - धान-" ·५४.१. द्वितीये काण्डे- [सिद्धान्तिना न्यायसूत्रीयप्रत्यक्षलक्षणस खण्डनम् ] [प्रसङ्गादिन्द्रियाणां प्राप्याप्राप्यकारित्वचर्चा ] असदेतत् तदभ्युपगमेनेन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नत्वादेरघटमानत्वात् । तथाहि-इन्द्रिय, यदि चक्षुर्गोलकादिकमवयविरूपमभ्युपगम्यते तदा तस्य स्वविपयेण व्यवहितदेशेन पर्वतादिना सन्नि- ५कर्षोऽसिद्धः । न घत्यन्तव्यवहितयोहिमवद्विन्ध्ययोरिव चक्षुर्गोलक-तदर्थयोः सन्निकर्षः संयोगादि- लक्षणः सिद्धः । न चावयविलक्षणं गोलकादि वस्तु सिद्धम् तद्राहकाभिमतप्रमाणस्य निषिद्धत्वात् । नं च तंदाधारः संयोगादिका सम्वन्धः समस्तिं पराभ्युपगतस्य तस्य निपिद्धत्वात् निपेत्स्यमानत्वाच। योऽपि कथंचित् पदार्थाव्यतिरिक्त संश्लेपलक्षणः काष्ठ-जतुनोरिव सम्बन्धः प्रसिद्धः सोऽपि व्यव- हितेन पर्वतादिना खविषयेण सह चक्षुर्गोलकस्यानुपपन्नः तत्प्रसाधकप्रमाणाभावात् । अथास्ति १० तत्प्रसाधकं प्रमाणम् । ननु तत् किं प्रत्यक्षम् , उतानुमानम् ? न तावत् प्रत्यक्षमत्र विषये प्रवर्तित मुत्सहते न हि 'देवदत्तचक्षुस्तद्विपयेण पर्वतादिना सम्वद्धम्' इत्यस्मदादेरक्षप्रभवा प्रतिपत्तिः । अथानुमान तत्सन्निकर्षप्रसाधनाय प्रवर्तते । ननु किं तदनुमानमिति वक्तव्यम् ? अथै 'चक्षुःप्राप्तार्थ: प्रकाशकम् वाह्येन्द्रियत्वात् त्वगादिवत्' इत्येतदनुमान तत्सन्निकर्पप्रसाधनम् , न; चक्षुर्गालक तदर्थ- योरध्यक्षेणैवासनिकृष्टयोः प्रतिपत्तेरध्यक्षवाधितकर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वेनास्य हेतोः कालात्यया- १५पदिएत्वात् अवयविलक्षणस्य च चक्षुषोऽसिद्धराश्रयासिद्धश्च हेतुः । अत एव खंरूपासिद्धश्च ने : : हविद्यमानस्यावयविनो वाह्येन्द्रियत्वमुपपन्नम् 'त्वगादिवत्' इति निदर्शनमपि साध्यसाधनविकलम् । अथ चक्षुःशब्देनात्र तद्रश्मयोऽभिधीयन्त इति न प्रागुक्तदोषावकाशः, न तेषामसिद्धेः इतरथाऽस्याः नुमानस्य वैफल्यापत्तेराश्रयासिद्धो हेतुः । अथात एवानुमानात् तत्सिद्धर्नायं दोपः, न; इतरेतराश्रय दोषप्रसक्तेः । तथाहि-तद्रश्मिसिद्धावाश्रयासिद्धत्वदोपपरिहारः तसिंश्च सत्यतो हेतोस्तत्सिद्धिरिति २० व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् अत एव वरूपासिद्धिरपि हेतोः तेपामसिद्धौ तदाश्रयवाह्येन्द्रियत्वासिद्ध यदि पुनर्गोलकाद् बहिर्भूता रश्मयश्चक्षुःशब्दवाच्या अर्थप्रकाशकास्तर्हि गोलकस्याअनादिना संस्कार . - १ "अवयवि"-वृ० ल. टि. । २ "चक्षुर्विषय"-वृ० ल० टि० । ३ साङ्ख्य-नैयायिक-वैशेषिक-जैमिनीया सर्वेषां वहिरिन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वं मन्यन्ते । वौद्धास्वगं-घ्राण-रसनानां प्राप्यकारिखम् “चक्षुः-श्रोत्रयोरप्राप्यंकारित्वं च खीकुर्वते । जैनास्तु त्वग्-घ्राण-रसन-श्रोत्राणां प्राप्यकारिलम् चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वं च साधयन्ति । तदेव साक्ष्य- नैयायिक-वैशेषिक-जैमिनीय-वौद्ध-जैनतर्कग्रन्थेषु प्राप्यकारिखाप्राप्यकारिखविषयो वादः सविस्तर चर्चितो दृश्यते । अनच तत्तद्न्थीयतद्वादस्थलप्रदर्शनमात्रं क्रियते क्रमेण- सांख्यद० १, ८७ पृ० ६२ पं० २१-1 मुक्ताव० पृ. २९३ पं० १-२९४ । न्यायद० ३,१, ३३-५३ पृ० २५८-२७४ । न्यायवा० पृ० ३३ पं०, १५-३६ पं० २१ तथा ४०.३७३. पं० ४-३८५ पं० ६ । न्यायवा० ता० टी० पृ० ११६ पं० १८-१२३ पं० १ तथा पृ० ५२० "पं० २२:: ५२६ पं० ११ । न्यायमा० आ० ८ पृ० ४७७ पं० २५-४८० पं० २० । प्रशस्त० के० पृ. २३ पं० ४-। 5, १, १३ शावरभा० पृ० १९-२० । श्लो० वा० पृ० १४६-१४९ तथा पृ० ७४०-७८१ शास्त्रदीपिकाः अंधि०.६ पृ. १३३-१४० । स्फुटार्थअमि० पृ० ८४-९४ । प्रज्ञाप० १५, पृ० २९८ प्र. पं० ६-१० । आवश्यकनि० गा० ५.। विशेषाव. .भा. गा० २०४-२१२ पृ० १२२-१२७ तथा गा० ३३६-३४० पृ० १९९-२००।१, १९ तत्त्वार्थभाष्यव्याख्या पृ०.८७ पं० २३ । राजवा पृ० ४७ पं० ३३-४८ पं० ३२ । तत्त्वार्थश्लो० वा० पृ. २२९ श्लो०१-२३६ श्लो० ९८ । न्यायकु० लि. पृ० ३६ द्वि० पं० ११-४२ । प्रमेयक० पृ० ५९ प्र० पं० ११-६२ प्र० ५०.५। २, ३ स्याद्वादर पृ ३१८. पं०११- ३४१ आ० । २, ५ रत्नांकरावं. पृ० ५१ पं० २२-६० श्लो. ९३ ।। अन्तरिन्द्रियस्य मनसस्तु प्राप्यकारित्वं पुष्णाति सांख्यवेदान्तप्रक्रिया न पुनस्तद्भिनदर्शनप्रक्रिया ४ "लगिन्द्रियलक्षणावयविनोऽस्माभिः प्राप्तार्थप्रकाशकत्वं वाह्येन्द्रियत्वं च नेष्यते अवयविनोऽभावात”-० ल. - . . . .

·ज्ञानमीमांसा। 1५४१ उन्मीलनादिकश्च व्यापारो वैयर्थ्यमनुभवेत् । अथ गोलकाश्रयास्त इति तन्निमीलने असंस्कारे वा तेपामपि स्थगनमसंस्कृतिश्चेति विपयं प्रति गमनं तत्प्रकाशनं च न स्यात् अतस्तदर्थ तदुन्मीलनं तत्संस्कारश्च न वैयर्थ्यमनुभवेत् तर्हि गोलकानुषक्तकामलादेः प्रकाशकत्वं तेषां स्यात् न हि प्रदीपः खलग्नं शलाकादिकं न प्रकाशयतीति दृष्टम् । यैरपि 'गोलकान्तर्गतं तेजोद्रव्यमस्ति तदाश्रितास्ते' इत्यभ्युपगतं तेपामपीदं दूपणं समानम् न हि काचकूपिकान्तर्गताः प्रदीपादिरश्मयस्ततो निर्गच्छन्त-५ स्तद्योगिनमथ न प्रकाशयन्ति । तदेवं रश्मीनामसिद्धर्न ते चक्षुःशब्दाभिधेयाः । अथ रसनादयो वाहोन्द्रियत्वात् प्राप्तार्थप्रकाशका उपलब्धाः वाह्येन्द्रियं च चक्षुः ततस्तदपि प्राप्तार्थप्रकाशकम् न च गोलकस्य वाह्यार्थप्राप्तिः सम्भविनीति पारिशेष्यात् तद्गश्मीनां तत्प्राप्तिरिति रश्मिसिद्धिः, न; अत्या- सन्नमलाअनशलाकादेः प्रकाशप्रसक्तः। किञ्च, यदि गोलकान्निर्गत्य वाह्यार्थेनाभिसम्वध्य तद्रश्मयोऽर्थ प्रकाशयन्ति तबर्थ प्रत्युपसर्पन्तस्त उपलभ्येरन् रूप-स्पर्शविशेपवतां तैजसानां वह्नयादिवत् सता-१० मनुपलम्भे निमित्ताभावात् न चोपलभ्यन्त इत्युपलब्धिलक्षण प्राप्तानामनुपलम्भादसत्त्वम् । अनुभूत- रूप-स्पर्शत्वादनुपलभ्यास्त इति चेत् किं पुनरनुद्भूतरूप-स्पर्श तेजोद्रव्यमुपलब्धं येनैवं कल्पना भवेत् ? अथ दृश्यते सतोरपि तैजसरूप-स्पर्शयोनीर-हेम्नोरनुभूतिः, नः वर्ण-तप्तोदकयोस्तेजस्त्वा- सिद्धेः हटानुसारेण चानुपलभ्यमानभावप्रकल्पनाः प्रभवन्ति अन्यथा रात्रौ भास्करकराः सन्तोऽपि नोपलभ्यन्ते अनुभूतरूपस्पर्शत्वान्नायनरश्मिवदित्यपि कल्पनाप्रसक्तेः। अथ यद्यपि नायना रश्मयोऽ-१५ ध्यक्षतो न प्रतीयन्ते तथाप्यनुमानतः प्रतीयन्ते अनुमानं च तेजोरश्मिंवत् चल रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् प्रदीपकलिकावदिति तद्रश्मिसत्त्वप्रतिपादकम् नैवं भास्करकरसत्त्वप्रतिपादकं क्षपा- यामनुमानमस्ति, न; निशायां बहुलान्धकारायां वृपदंशचक्षुर्वाह्यालोकसव्यपेक्षमर्थप्रकाशकं चक्षुष्ट्वात् दिवा पुरुपचक्षुर्वदित्यस्यानुमानस्य रात्री तत्सत्त्वप्रतिपादकस्य भावात् । अथ वृपदंशादेश्चाक्षुपं तेजोऽस्तीत्यर्थसिद्धर्न किञ्चिद् भास्करज्योतिषाऽनुद्भूतरूपेण प्रकल्पितेन तर्हि मनुष्यादीनामपि २० तदस्तीति किमुद्भूतरूपेण वाह्यतेजसा तेषां कृत्यम् ? अथ यद् यथा दृश्यते तत् तथाऽभ्युपगम्यत इति मनुष्यादीनां नायनं सौर्यं च तेजो विज्ञानकारणं दृश्यते ततस्तथैव तत् कल्प्यते क्षपायां मार्जारादे यनमेव दृश्यते अतस्तदेव तत्कारणं प्रकल्प्यते न सौर्यम् भवेदेवं यदि तथादर्शनं स्यात् यावता यथा रात्रौ भास्करकरादर्शनं तथा दिवा चाक्षुपरश्म्यदर्शनम् यथा वा दिवा भास्करकराव- भासनं तथा क्षपायां वृपदंशनेत्रालोकावलोकनम् विशेषस्त्वयम्-एकदा भास्कररश्मयोऽन्यदा नाय-२५ नास्तेऽनुमेया इति । अथान्धकारावटव्धनिशीथिनीसमयेऽपि भास्करकरसंभवे नक्तंचराणामित्र नराणामपि रूपदर्शनं स्यात्, न; सन्तोऽपि तदा तत्करा न नराणां रूपदर्शनजननप्रत्यलाः यथा त एंव वासरे उलूकादीनाम् भावशकीनां विचित्रत्वात् । तस्मादनुपलम्भात् क्षपायां यथा न भास्कर- फरास्तथा नायना रश्मयोऽन्यदेति स्थितम् । यदपि परेणात्रोक्तम् 'दूरस्थितकुंड्यादिप्रतिफलिता- नामन्तराले गच्छतां प्रदीपरश्मीनां सतामण्यनुपलम्भदर्शनानानुपलम्भात् तद्भावसिद्धिः' इति, ३० तंदप्यनेनैव निरस्तम्: रविरश्मीनामपि क्षपायामभावासिद्धिप्रसक्तेः। किञ्च, योगिन आत्ममनःसंयोगो यदा सदसद्वर्गालम्वनमेकं ज्ञानं जनयति तदा सकलसदसद्वर्गस्तस्य चेन्न सहकारी तर्हि "अर्थवत् प्रमाणम्" [वात्स्या० भा० पृ० १] इत्यत्र "अर्थः सहकारी यस्य विशिष्टप्रमितौ प्रमाप्रमेयाभ्या- मर्थान्तरं तदर्थवत् प्रमाणम्"[ ] इति विरुध्यते । सहकारी चेदसौ देशाधन्तरितोऽपि तर्हि तत्कुड्यादेः प्रभासुरतयोत्पत्तौ प्रदीपो देशव्यवहितोऽपि सहकारीति नान्तराले तद्रश्मिसिद्धिः।३५ ततो न तैरनुपलम्भव्यभिचारः अत एव नाप्यनुमानम् उदकं तेज उखादिव्यवहितमप्युष्णस्पर्श जनयिष्यतीति नोदके उष्णस्पर्शीपलम्भादनुभूतभाखररूपस्य तेजसः सिद्धिः। यदपि चक्षुः खरश्मि- सम्बद्धार्थप्रकाशकं तैजसत्वात् प्रदीपवदित्यनुमानम् अनेन किं चक्षुषो रश्मयः साध्यन्ते उतान्यतः सिद्धानां ग्राह्यार्थसम्बन्धस्तेषां साध्यत इति? आये पक्षे तरुणनारीनयनानां दुग्धधवलतया भासुर- १-प: प्रल-बृ. आ० हा०वि०। २-सम्बन्ध्य वृ० ल. विना। ३ वहला-वृ० आ० हा०वि०॥ ४ "चाक्षुपं तेजः"-वृ. ल. टि०। ५ "भास्करसम्बन्धिना"-वृ. ल. टि। ६-व रूप-ल० वा. वा० । ७ "रवि-" वृ० ल.टि.। ८ "दिने"-वृ० ल० टि०। ९-कुट्यादि-भा० मां विना। १०-ज्ञानं न ज- वा० बा. भां० मा० विना। ११-प्युपलब्धं स्प-मा० ।-प्युपलन्ध स्प-भा० ।

·द्वितीये काण्डे- रश्मिरहितानामध्यक्षतः प्रतीतेरध्यक्षबाधितकर्मनिर्देशानन्तरमयुक्तत्वेन कालात्ययापदियो हेतुः । अथ यदध्यक्षग्रहणयोग्यं साध्यमध्यक्षत एव तत्र नोपलभ्यते तत्र तद्वाधः कर्मणः यथाऽनुष्णोऽग्निः सत्या- दिति न चाध्यक्षग्रहणयोग्या नायना रश्मयः सदा तेषामदृश्यत्वात्, न पृथिव्यादिद्रव्यऽपि तेषां साध्य- त्वप्रसक्तेः । तथाहि-रश्मिवन्तो भूम्यादयः सत्त्वात् प्रदीपवदित्यनुमातुं शक्यत्वात् यथैव हि तैजसत्वं ५ प्रदीपे रश्मिवत्तया व्याप्तमुपलब्धं तथा सत्त्वमपि । अस्याऽन्यथाऽपि संभावना न तैजसत्वस्येति कुतो विभागः? अथ भूम्यादेस्तत्साधनेऽध्यक्षवाधः, नः दुग्धवलक्षावलालोचनानामपि तत्साधने तद्वि- रोधः समानः। अथ वृपदंशचक्षुपोऽध्यक्षतो वीक्ष्यन्ते रश्मय इति कथं तद्विरोधः? ननु यदि तत्र र ईक्ष्यन्तेऽन्यत्र किमायातम् ? तत एवान्यत्र तत्साधने हेम्नि पीतत्वप्रतीतो रजते पीतत्वप्रसङ्ग प्रमाणवाधनमुभयत्र तुल्यम् । अथ तत्र तत्प्रतीतेर्नान्यत्र सत्त्वेन ते साध्यन्ते अपि त्वनुमानतः तत् । १० दृष्टान्तमात्रम् नन्वत्र नेत्रत्वात्' इति यदि हेतुः 'तैजसत्वात्' इत्यस्याऽऽनर्थक्यम् अत एव प्रकृत सिद्धेः अध्यक्षवाधा चात्रापि तदवस्थैव 'तेजसत्वात्' इत्यस्य हेतुत्ने प्रदीपदृष्टान्तेनैवार्थसिद्धेपदंश नेत्रनिदर्शनमनर्थकम् । न च तस्य तैजसत्वं परं प्रति सिद्धमिति तत्साधनविकलता तदपेक्षया दृष्टान्तदोपः । न च रश्मिवत्त्वाद् विडाललोचनस्य तैजसत्वं सिद्धम् मण्यादीनामपि तत्प्रसक्तेः । न च रश्मिवत्त्वान्मण्यादीनामपि तैजसत्वम् मूलोष्णप्रभाया एव तैजसत्वात् अन्यथा तरुणतरुकिसल १५यानामपि तेजसत्वं स्यात् । न च नारीनयनानां तैजसत्वं सिद्धमित्यसिद्धो हेतुः । न च रश्मिवत्त्वादेव तेपां तत् साध्यते इतरेतराश्रयदोपप्रसक्तेः-सिद्धे भाँखरप्रभावत्वे तैजसत्वसिद्धिस्ततश्च भास्वर प्रभावत्त्वसिद्धिरिति कथं नेतरेतराश्रयदोपः? अथ तैजसं चक्षू रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशक त्वात् प्रदीपवदित्यतोऽनुमानात् तैजसत्वसिद्धेर्नेतरेतराश्रयदोपः । नन्वत्र भास्वररूपोप्णस्पर्शतेजो द्रव्यसमवेतगोलकखभावं कार्यद्रव्यं यदि 'चक्षु'शब्दवाच्यं तस्य तैजसत्वसाधने अध्यक्षविरोध २० तद्विपरीतरूपस्पर्शाधारतयाऽध्यक्षतः प्रतिपत्तेः । तथाहि-अवला-पारावत-बलीवादीनां चक्षुपो धवल-लोहित-नीलरूपतयोष्णस्पर्शविकलतया चाध्यक्षतः प्रतिपतिः सिद्धैव । न च गोलकव्यतिरिक्त चक्षुस्तद्राहकप्रमाणाभावात् सिद्धमित्याश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धश्च, रूपस्यैव प्रकाशकत्वादिति हेतु: 'रनैकान्तिकश्च तुहिनकरकरनिकरेण तस्य रूपस्यैव प्रकाशकत्वेऽप्यतैजलत्वात् । न चास्यापि पक्षीकरणाददोषः व्यभिचारविषयस्य पक्षीकरणांदेकान्तिकत्वे सर्वत्रानैकान्तिकहेत्वभावप्रसक्तः। न २५ चैवं जलानलयोर्विशेषगुणसङ्कराद् भेदः सिध्येत् । न च तनिकरान्तर्गतं तेजस्तत्रापि रूपप्रकाशक मिति न व्यभिचारः प्रदीपेऽप्यन्यस्य तदन्तर्गतस्य तत्प्रकाशकस्य प्रकल्पनात् दृष्टान्तासिद्धिप्रसक्तेः । प्रत्यक्षवाधोभयत्र चक्षुरूपसम्बन्धेन रूपस्यैव प्रकाशकेन च व्यभिचारः । न चासौ रसादेरपि प्रकाशकः इन्द्रियान्तरपरिकल्पनावैफल्यप्रसक्तेः । रूपप्रकाशकत्वं च रूपज्ञानजनकत्वम् तच्च नील- रूपेऽपि विद्यते अन्यथा “अर्थवत् प्रमाणम्" [वात्स्या० भा० पृ० १] इत्यत्रार्थसहकारित्वं तस्य न ३० स्यादिति तेन व्यभिचारः । अथ द्रव्यत्वे सति करणस्य रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वादिति विशेपणान्न सम्बन्ध-रूपाभ्यामनेकान्तः । ननु यथा सम्बन्धादेरद्रव्यादेरप्यतैजसस्य रूपेज्ञानजननं तथा चक्षुपोऽपि किं न स्यात् ? न च 'अदर्शनात्' इत्युत्तरम् असर्वदर्शिदर्शननिवृत्त वानि- वर्तकत्वात् । प्रदीपवदिति दृष्टान्तस्यापि रूपप्रकाशकत्वासिद्धेः साधनविकलता दृष्टान्तस्य । न चं - १-द्वाधकः क-वृ० ल. वा. वा. विना। २ "पक्षस्य"-वृ० ल० टि। ३-धने तु त-वृ० आ. हा० वि०। ४ "वृषदंशनेत्रे"-वृ० ल. टि०। ५ "रश्मिप्रतीतेः"-वृ० ल० टि० । ६ "नारीनयनानां तैजसलम्'- वृ० ल.टि.। ७ भास्कर-भां० मा०। ८-त्तिस्तथा सि-भां० मां०। ९-णादनैका-वृ० वा. बा। १. "अयमभिप्रायः यथा न हिमकरकरा रूपप्रकाशकाः किन्तु तदन्तर्गतमन्यदेव तेजो रूपप्रकाशकम्"-ल.टि.। "अयमभिप्रायः यथा न हिमकरकरा रूपप्रकाशकाः किन्वन्यदेव तेषु अन्तर्गतं रूपं तेजः तत् तत्प्रकाशकमिति"-वृ० टि। ११ “हिमकरनिकर"-वृ. ल. टि. । १२ "दीपेऽपि वक्तुं शक्यम्-न दीपो रूपप्रकाशकः किन्तु तदन्तर्गतमन्चदेव तेजो रूपप्रकाशकम्"-वृ० ल. टि. १३ “सन्निकर्पो हि चक्षुरूपसंवन्धरूपः स च रूपप्रकाशकोऽपि तै-(न तै-जस- तामनुभवति"-वृ० ल. टि० । १४ "न च तैजसत्वं रूपप्रकाशकत्वेऽपि"-वृ. ल. टि०। १५-रूपे वि-वृ• आक हा०वि० विना।

·..- ज्ञानमीमांसा। ५४३ प्रदीपे सति प्रतिनियतप्राणिनां रूपदर्शनसंभवात् तस्य रूपप्रकाशकत्वम् अञ्जनादिसंस्कृतचक्षुषां तदभावेऽपि रूपदर्शनसद्भावात् । न च यदन्तरेणापि यद् भवति तत् तत्कार्यम् इतरत् तत्कारणम् अन्वयव्यतिरेकनिवन्धनत्वात् तद्भावस्य । अथ प्रदीपे सति यद् दर्शनं तत् तदभावे न भवति यत्तु तेदभावे भवति न तत् तत्रापि तत्सदृशम् । न चान्यस्य व्यभिचारे अन्यस्यासौ अतिप्रसङ्गात्, असदेतत्; यतो यादृशमेव रूपदर्शनमालोके संस्कृतचक्षुषाम् तदभावेऽपि तादृशमेव तद्भेदानव-५ । धारणात् । तथा हि तद्भेदकल्पने न किञ्चित् कस्यचिद् वस्तुनः सशमिति सौगतमतानुप्रवेशः स्यात् । रूप-प्रदीपयोश्च सहोत्पन्नयोर्युगपद्दर्शने प्रदीपवत् रूपस्यापि प्रदीपप्रकाशकत्वाद् रूपं तैजसं भवेत् अन्यथा न प्रदीपोऽपि तैजसः स्यात् तजनकत्वाविशेषात् तयोः । न चायंदा प्रदीपस्यैव । रूपप्रकाशकत्वोपलब्धेः स एव तदापि प्रकाशकोऽन्यदाऽप्यञ्जनादिसंस्कृतचक्षुषां तेंदभावेऽपि रूपदर्शनसद्भावात् तस्य॑ तत्प्रकाशकत्वासिद्धेः । अथ तस्मिन् सति कदाचित् कस्यचित् रूपदर्शनात् १० तस्य तत्प्रदर्शकत्वं तर्हि नक्तंचराणां संतमसे रूपदर्शनात् तदभावे च तदभावात् हेतुफलभावस्य सर्वत्र तन्निवन्धनत्वात् तमोऽपि रूपप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् तैजसं भवेत् । अन्यथा हेतोरनेनैव व्यभिचारः स्यात् । [अनुषङ्गात् तमसो भावाभावत्वप्रक्रमः ] आलोकाभाव एव तम इति चेत्, न; आलोकस्यापि तमोऽभावरूपताप्रसक्तेः । आलोकस्य १५ तरतमादिरूपतयोपलम्भात् नाभावरूपतेति चेत् न, तमस्यप्यस्य समानत्वात् । यथा चालोकः प्रति- भासविषयस्तथा तमोऽपि तद्विषयः। न चालोकप्रतिभासाभाव एव तमःप्रतिभासः इतरत्राप्यस्य समानत्वात् । न च चक्षुर्व्यापाराभावेऽपि तत्प्रतिभाससंवेदनादालोकप्रतिभासाभाव एव तमप्रति- भासः प्रतिनियतसामग्रीप्रभवविज्ञानावभासित्वात् प्रतिनियतभावानां तमसस्तदतत्प्रभवविज्ञानाव- भासित्वात् आलोकस्य च तद्विपर्ययात् यद्वा आलोकस्याप्यचक्षुर्जे सत्यस्वप्नज्ञाने प्रतिभासनात् २० तमोज्ञानाभावरूपता भवेत् । अथालोकस्य रूपप्रतिपत्तौ हेतुभावान्नाभावरूपता तर्हि तमसोऽपि नक्तंचररूपप्रतिपत्तौ हेतुभावो विद्यत इति नाभावरूपता भवेत् । तदेवमालोकस्य वस्तुत्वे तमसोऽपि तदस्त्विति तेन हेतोयभिचारः । भवतु वा आलोकाभाव एव तमस्तथापि व्यभिचारापरिहारः तभावस्यातैजसस्यापि तत्प्रकाशकत्वात् । अथ तमोऽभावेऽपि रूपदर्शनान्न तस्य तत्प्रकाशकत्वं तर्हि . नक्तंचराणामालोकाभावेऽपि रूपदर्शनादालोकस्यापि न तत्प्रकाशकत्वं भवेत् । अथास्सदादीनां२५ १४ १ "दीपाभावे"-वृ० ल.टि.। २ "व्यभिचारः"-बृ० ल० टि० । ३ अत्र 'तथापि' पाठः सम्यक् स्यात् । ४-स्तुतः स-बृ० ल०। ५ “प्रदीप-रूपयोः"-वृ०ल० टि० । ६ "आलोकाभावे"-वृ० ल० टि०। ७ "दीप-" वृ० ल० टि०। ८-स्य प्र-वृ० आ० हा० वि०। ९ "तमः-" वृ० ल० टि० । १० "रूपदर्शन-" वृ० ल० टि। ११ "रूपप्रकाशकलादित्यस्य"-ल. टि०। १२ "तमसा"-ल.टि.। १३ तमसः खरूपे मतद्वयम्-केचित् तमो भावरूपं मन्यन्ते केचित्त्वभावरूपम् । तत्र जैनाः पुद्गलपरिणामतया) भर्तृहरिप्रमुखवैयाकरणा अणुपरिणामतया, साङ्ख्याः प्रकृतिपरिणामतया मीमांसकाश्च अभावस्य पदार्थान्तरलाभावेन च तमसो भावरूपता प्रतिपन्नाः । नैयायिक-वैशेषिकौ तु तमसतेजोऽभावरूपत्वेन अभावरूपतां खीकृतवन्तः । तमोभावाभावचर्चा- विषयाणि तत्तद्वन्थस्थलानि यथा-५, २४ राजवा० वा. १९, २०, २१ पृ. २३३ । ५, २४ तत्त्वार्थभाष्यव्याख्या पृ. ३६३ पं० ६-३६४ पं० १६ । प्रमेयक० पृ० ६५ प्र. पं० २-१ ५, ८ स्याद्वादर० पृ० ८४९ पं० १९- ८६७ पं. ९ आ० । २, २१ रत्नाकराव. पृ० ६४-७२ । स्याद्वा० का० ५ पृ. १६ पं०७-२१ । "अणवः सर्वशक्तिवाद् मेदसंसर्गवृत्तयः । छायाऽऽतपतमःशब्दभावेन परिणामिनः ॥ खशक्तौ व्यज्यमानायां प्रयत्नेन समीरिताः । अभ्राणीव प्रचीयन्ते शब्दाख्याः परमाणवः ॥" -चाक्यप० प्र० का० श्लो० १११-११२॥ न्यायवा० ता० टी० पृ. ३४५६०४-१६ । प्रशस्त. कं० पृ. ९५० १-१०५०८॥ १४ "वस्तुलम्"-बृ० टि० । १५ रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकलात्' इत्यस्य"-वृ. ल. टि० । १६ "नक्तंचरादीनां रूपप्रकाशकलातू"-बृ० ल० टि.।

·५४४ द्वितीये काण्डे- किमित्यालोकाभावे रूपदर्शनं न भवति? भवत्येव कथमन्यथान्धकारसाक्षात्करणम् ? घटरूपदर्शनं किं नेति चेत् वहलतमोव्यवधानात् तीवालोकतिरोहिताल्परूपवत् । प्रदीपोपादानं तु तस्य व्यवच्छेदार्थम् । अत एवान्यत्रोक्तम्- "तमोनिरोधे वीक्षन्ते तमसानावृत्तं(वृतं) परम् । ५ घटादिकम्" [ ] इत्यादि। प्रदीपस्य च घटरूपव्यवधायकतमोऽपनेतृत्वे 'तैजसं चक्षू रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् प्रदीपवत्' इति साधनविकलत्वाद् दृष्टान्तस्य निरस्तं द्रष्टव्यम् । न चान्यत एव तस्य रश्मयः सिद्धाः केवलमनेन प्राप्तार्थप्रकाशकत्वं तेषां साध्यत इति वक्तव्यम् तत्सद्भावप्रतिपादकस्य प्रमाणस्याभावात् । अथ यद्यप्राप्तार्थप्रकाशकं चक्षुः अविशेपेण सर्व प्रकाशयेत्, १० न; भावानां नियतशत्तित्वात् । यतो य एव यन योग्यः स एव तत् प्रकाशयति अन्यथा संयुक्त समवायाविशेपाञ्चक्षुर्यथा कुवलयरूपं प्रकाशयति तथा तद्गन्धमपि प्रकाशयेत् तथा चेन्द्रियान्तर- वैफल्यम् । अथ योग्यताऽभावान्न तत् तद्गन्धमवभासयति तर्हि योग्यताऽभावात् प्राप्त्यभावेऽपि' नातिव्यवहितमतिसनिकृष्टं वा तद्रूपं प्रकाशयतीति सर्वत्र योग्यतैवाश्रयणीया नापरं सम्बन्ध प्रकल्पनेन कृत्यम् 'रश्मयो वा कुतो न लोकान्तमुपयान्ति'? इति प्रेरणायां परेणाप्ययोग्यतैव तत्र १५ इतरत्र तु योग्यता प्रतिविधानत्वेन वक्तव्या । तथा, यस्य कारणाद् भिन्नमेव कार्य तस्य भेदाविशेषात् सर्व सर्वस्मात् कुतो नोत्पद्यत इति चोधे योग्यतातो नापरमुत्तरसिति सैवात्राप्यभ्युपगमनीया । किञ्च, यदि प्राप्तार्थप्रकाशकं चक्षुः स्फटिकाद्यन्तरितवस्तुप्रकाशकं न स्यात् तद्रश्मीनां विषयं प्रति गच्छता स्फटिकादिना प्रतिवन्धात् । न च तैस्तस्ये ध्वस्तत्वायमदोषः तद्व्यवहितवस्तुदर्शनसमये स्फटिकादेर्व्यवधायकस्यादर्शनप्रसङ्गात् तदुपरि व्यवस्थापितस्य चाधारविनाशात् पातप्रसक्तेश्च न हि २० परमाणवो दृश्याः कस्यचिदाधारभूता वा अवयविकल्पनावैयर्थ्यप्रसक्तेः । अन्यस्यावयविन आशुत्प- तेरदोषश्चेत्, न तदा तद्व्यवहितस्यादर्शनप्रसक्तेः । तथा च यदा व्यवधायकदर्शनं न तदा व्यवहित- दर्शनम् यदा च व्यवहितदर्शनं न तदा व्यवधायकदर्शनमिति प्रसज्येत । न चैवम् युगपद् द्वयो- दर्शनात् । अथाशूत्पत्तनिरन्तरं व्यवहितप्रतिपत्तिविभ्रमस्तर्हि तेदभावस्यापि आशुवृत्तेरभावप्रतिपत्ति विभ्रमस्तथा किं न भवेत् ? भावपक्षस्य वलीयस्त्वादिति चेत्, न; भावाभावयोः परस्परं खकार्य- २५करणं प्रत्यविशेषात् । किञ्च, कलुषजलाद्यावृतस्यार्थस्य किं न ते प्रकाशकोः स्फटिकादेरिव जलादेरपि भेदे तेपां सामर्थ्याप्रतिघातात् ? न च जलेन ते प्रतिहन्यन्ते स्वच्छजलेनापि तेषां प्रतिघातात् तद्य- वहितस्याप्यप्रकाशनप्रसङ्गात् । अथ तेषां तत्र प्रकाशनयोग्यता तर्हि तत एव तेऽप्राप्तमप्यर्थ प्रकाश- यिष्यन्तीति व्यर्थ संयुक्तसमवायादिसन्निकर्षप्रकल्पनम् । अपि च, समवायसम्बन्धनिषेधे चक्षुपो घटरूपेण संयुक्तसमवायप्रतिवन्धस्याभावात् तद्रूपाप्रकाशकत्वात् कथं नासिद्धो हेतुः 'रूपादीनां ३० मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात्' इति ? अथ 'इह तन्तुषु पटः' इति वुद्धिः सम्बन्धनिवन्धना तद्बुद्धित्वात 'इह कुण्डे दधि' इति वुद्धिवत् इत्यतोऽनुमानात् समवायसिद्धेः न संयुक्तसमवायसम्बन्धाभावा, न; 'इह'बुद्ध्या सम्बन्धमात्रसाधने घट-तद्रूपयोः कथञ्चित्तादात्म्यसम्वन्धाभ्युपगमात् सिद्ध- साध्यताप्रसङ्गात् । अथ कथञ्चित्तादात्म्यसम्बन्धः तद्बुद्धिनिमित्तत्वेन न प्रतिपन्न इति कथमतोऽसौ साध्यस्तहि समवायेऽप्येतत् समानम् । तथापि ततस्तत्साधनेऽन्यत्र का प्रद्वेषः ? अथ घट-तद्रूपयोः ३५ कथञ्चित्तादात्म्यसम्वन्धो विरोधान्नेष्यते तर्हि भावाभावयोः कथञ्चित्तादात्म्याभावे समवायादेर- संभवादसम्बन्धः स्यात् तथा च अभावेनाक्षाणां सन्निकर्षाभावान्नाक्षतस्तत्प्रतिपत्तिः स्यात् । विशेषणविशेष्यभावस्य भावाभावयोः सम्बन्धस्य भावान्नायं दोप' इति चेत्, न; भावाभावाभ्यां १ "जनाः"-वृ० ल० टि०। २-पस्य व्य-भां० मा०। ३-क्षुः स्फुटि-ल० वा. वा० । ४-तां स्फुटि-ल० वा० वा। ५ "प्रतिवन्धस्य"-वृ. ल. टि०। ६-मये स्फुटि- ल० वा. वा०। ७-स्य वाधा- वृ० ल० वा. वा. विना। ८-न्तर व्य-वा० बा० । “निरन्तरस्फटिकादिविभ्रमः"-प्रमेयक० पृ. ६१ द्वि० ५० ६ ! ९ "अवयवि-" वृ० ल. टि. । १० "रश्मयः"-बु. ल. टि० । ११-काः स्फुटि-वा० वा० । १२ "खच्छ- वृ० ल. टि. । १३ व्यर्थ समवा-वृ. आ. हा० वि०। १४ अत्र प्रशस्त० के० गतं समवायनिरूपणं द्रष्टव्यम्-पृ० ३२४-३२५ । १५-नप्र-बा० वा० ।

·। ज्ञानमीमांसा। ५४५ तस्यानर्थान्तरत्वे तावेव स एव वा स्यात् । अर्थान्तरत्वे भावाभावयोः सद्भावेऽपि न विशेपणविशेष्य- रूपता ताभ्यां तस्यासम्बन्धात् सम्वन्धे वा ताभ्यां तस्थापरेण सम्बन्धनिमित्तेन विशेषणविशेष्य- भावेन भवितव्यम् । तस्यापि सम्बन्धनिमित्तनापरेण तेनेत्यनवस्था भवेत् । तस्मात् कथञ्चित् तयो- स्तादात्म्यमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथाऽभावस्याध्यक्षप्रमाणग्राहाता न भवेत् । तदेवं समवायासिद्धेन - क्षस्य रूपेण सम्बन्ध इति न तेन तस्य ग्रहणं परपक्षे भवेदिति "चक्षुषो घटेन संयोग एव युतसिद्ध-५ स्वात् द्रव्यसमवेतानां गुणादीनां संयुक्तसमवाय एव" ] इत्यादि षोढा सन्निकर्प- प्रतिपादनमयुक्तम् संयोग-समवाय-विशेपणविशेष्यभावसम्बन्धानामभावेन तदनुपपत्तेः संयोगा- देश्चाभावः प्रतिपादित एव यथावसरमिति न पुनः प्रतिपाद्यते । अथ यथाऽसाकं चक्षुषः प्रातार्थप्रकाशकत्वं प्रमाणाभावान सिद्धं तथा भवतोऽप्यप्राप्तार्थ- प्रकाशकत्वं तस्य तत एव न सिद्धमिति कथम्- १० "रूवं पुण पासइ अपुट "[आवश्यकनि० गा०५] इत्यभिधानं युक्तिसङ्गतम्, न तस्याप्राप्तार्थप्रकाशने अनुमानसद्भावात् । तथाहि-अप्राप्तार्थप्रकाशक चक्षुः अत्यासन्नार्थाप्रकाशकत्वात् यत् पुनः प्राप्तार्थप्रकाशकं तदत्यासन्नप्रकाशकमुपलब्धम् यथा श्रोधादि अत्यासन्नार्थाप्रकाशकं च चक्षुस्तस्मादप्राप्तार्थप्रकाशकमिति व्यतिरेकी हेतुःन चायमसिद्धो हेतुः गोलकस्थस्य कामलादेः पक्ष्मपुटगतस्य चालनादेस्तेनाप्रकाशनात् कथमन्यथा दर्पणादेः परो-१५ पदेशस्य वा तत्पतिपत्त्यर्थमुपादानं भवेत् ? अथ साध्यनिवृत्तौ नियमेन यतः साधनं निवर्तते स वैधय॑दृष्टान्तः जीवच्छरीरस्य सात्मकत्वे साध्ये घट इव आत्मशरीरसंयोगविशेषे सात्मकत्वे निवर्तमाने नियमेन ततः प्राणादिमत्त्वनिवृत्तेः न च श्रोत्रादेरप्राप्तार्थप्रकाशकत्वे निवर्तमानेऽत्या- सन्नार्थीप्रकाशकत्वं नियमेन व्यावर्तते चक्षुष इव तस्याप्यत्यासन्नार्थाप्रकाशकत्वात् ततो नायं व्यतिरेकी हेतुः, न; कर्णशष्कुलीप्रविष्टमशकादिशब्दस्य तेन प्रकाशनात् स्पर्शनादौ त्वविवाद एव ।२० "चक्षुः-श्रोत्र-मनसामप्राप्तार्थकारित्वम्"। ] इति वचनादप्राप्तार्थप्रकाशकं श्रोत्रमिति न साध्यनिवृत्तौ साधननिवृत्तिस्तत इति नायं व्यतिरेकी हेतुरिति सौगतः यथा सर्वगतात्मपक्षे सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्वादिति हेतुः, न अप्राप्तकारित्वे श्रोत्रस्य चक्षुप इचात्यासन्नविषय- प्रकाशकत्वं न स्यादिति मशकादिशब्दस्य प्राप्तस्य प्रत्यक्षतः प्रकाशकत्वेन प्रतीयमानस्यामाप्तार्थ- प्रकाशकत्वं तस्याध्यक्षवाधितम् अग्नावनुष्णत्ववत् । अथ 'दूरे शब्दो निकटे शब्दः' इति प्रतीते २५ प्रीतार्थाप्रकाशकम् प्राप्तार्थप्रकाशकं च श्रोत्रमिष्यते, न सदेतत् यतः साकारज्ञानपक्षेऽनाकार शानपक्षे वाऽयमभ्युपगम इति वाच्यम् ? न तावत् प्रथमः पक्षः शब्दाकारस्य ज्ञानगतस्यावभासे दूर-निकटव्यवहारानुपपत्तेः अन्यथा खसंवेदनाकारेऽपि तत्प्रसक्तिर्भवेदिति सर्वत्रासन्नदूरव्यव- हारोऽघटमानका स्यात् । अथाकाराधायकस्यासन्नादित्वात् तद्व्यवहारस्तर्हि परपक्षेऽप्येतदुत्तरं समानं भवेदिति किं तत्प्रतिक्षेपः? शक्यं हि परेणाप्येवमभिधातुम् कर्णशष्कुल्यनुप्रविष्टस्य शब्दस्य ३० ग्रहणेऽपि तत्प्रथमकारणस्य दूरत्वाद् दूरव्यवहारो विपर्ययाच विपर्यय इति । द्वितीयपंक्षस्त्वयुक्तः सौगतस्यानभिमतत्वात् । अथ परापेक्षयोऽप्राप्तार्थप्रकाशकं श्रोत्रमित्यभिधीयते दूरादिव्यवहारात १-वयोस्तद्भा-मा० मा० विना । २-पताभ्यां भां० मां० आ० हा० । ३ पृ० ५१९ पं० १५-२० टि०९। ४ पृ० ११३ पं० ४२ तथा पृ० १०६ पं० १०। ५ "पुढे सुणेइ सई रूवं पुण पासइ अपुढं तु । गंधं रसं च फार्स बद्धपुढे वियागरे" ॥ इति संपूर्ण गाथा । ६ "चक्षुषाऽप्रकाशनात्"-वृ० ल० टि.। ७ “घटादेः सकाशातू"-वृ. ल. टि। ८ "प्राप्तार्थप्रकाशकत्वे"- ११ "श्रोत्रस्य"-वृ० ल.टि.। वृ० ल.टि.॥ ९ "श्रोत्रादेः"-० ल. टि.। १० "श्रोनेण"-६० ल. टि०। ११ प्राप्तार्थप्र-वा० वा. आ. हा०वि० । अत्र 'प्राप्तार्थप्रकाशकं च' इत्यंशस्य असंलग्नतया भासमानला 'अथ दूरे शब्दो निकटे शब्द इति प्रतीतेः प्राप्तार्थाप्रकाशकं श्रोत्रमिष्यते' एतावान् पाठो मौलिको भाति । "प्राप्यकारित्वे च श्रोत्रस्य तद्रोचरे शब्दे दूरादिव्यवहारो न स्यात् । अस्ति चानायं दूरे शब्दो निकटे शब्दः श्रूयत इति प्रतीतिः अतोऽप्राप्य- कारिखमेवास्योपपन्नम्" स्याद्वादर. पृ. ३३३ पं० १८ आ०। १३ "निराकारज्ञानस"-वृ० टि०। १४ "निरा. कारज्ञानकपःणाले. टि०। १५-या प्रा-वा० बा० । ७०स०त.

·५४६ द्वितीये काण्डे- तद्विषये चक्षुर्वदिति, न; एवं परसिद्धनानुमानेन प्रमाणेतरसामान्यव्यवस्थादेश्चार्वाकस्योत्पत्त्यनित्य- त्वादिना सुखादेरचेतनत्वप्रसाधनं सांख्यस्य चानिषिद्धं भवेत् चौद्धाभ्युपगतेनानुमानेनोत्पत्यादिना च तेनापि स्वाभिप्रेतसाध्यस्य साधयितुं शक्यत्वात् । यश्च वाणादेरागतस्य ग्रहणेऽपि दूरादिव्यवहार प्रतिपद्यते परः स कथं तत एव त्वदीयं साध्यं प्रतिपद्येत? यदि च खोत्पत्तिदेशस्थ एवं शब्दः श्रोत्रेण ५ गृह्येत नागतस्तहि कथमनुवाते शब्दस्य तद्देशोत्पत्तिकस्यैव श्रवणम् प्रतिवातेऽश्रवणम् मन्दवाते मनाक् श्रवणं भवेत् ? न च प्रतिकूलवातेन शब्दस्य नाशितत्वात् श्रोत्रस्य वाभिहतत्वान्न श्रवणं शब्दविनाशे अनुकूलवातस्थस्यापि तदश्रवणप्रसक्तेः। शब्दस्य विनष्टत्वात् व्यवहितदेशस्थस्य च नस्य श्रोत्राभिघातहेतुत्वानुपपत्तेः अन्यथा भस्खादिव्यवस्थितस्यापि तस्य तदुपघातकत्वं स्यात् । अनुकूल- चातेन तस्य तं प्रति प्रेरणात् तेन तच्छ्रवणे 'प्राप्तः शब्दः श्रूयते' इति प्राप्तम् तथापि तत्र दूरादि- व्यवहारे न श्रोत्रमप्राप्तप्रकाशकमतः सिध्यतीति कथं न व्यतिरेकी हेतुः? न च 'चक्षु'शब्देन नायनरम्यभिधानादत्यासन्नप्रकाशकत्वाच्च तेषाम् 'अत्यासन्नाप्रकाशकत्वात्' इति हेतुरसिद्धः तेषां प्रत्यक्षादिप्रमाणाविपयत्वेन सद्भावासिद्धेरिति प्रतिपादनात् । तदसिद्धतादिदोषविकलादतो हेतोर- प्राप्तार्थप्रकाशकत्वं चक्षुषः सिद्धमिति 'रूवं पुण-पासइ अपुढे तुं' इति न युक्तिविकलं वचः तदेव- मिन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नत्वं प्रत्यक्षस्यासिद्धम्। १५ यदपि न त्वन्तःकरणेन्द्रियसम्बन्धस्य सुखादिज्ञानोत्पत्तावसंभवेन तस्याव्यापकत्वादभिधानम् इति, तदप्यसम्बद्धम्; यथा हीन्द्रियार्थसन्निको यथोक्तन्यायेन रूपिज्ञानोत्पत्तौ न संभवीति न 'प्रत्यक्षलक्षणं तथान्तःकरणेन्द्रियसम्बन्धोऽपि; अन्तःकरणस्य परपरिकल्पितस्यासिद्धत्वात् तत्सम्य- न्धस्य च दुरापास्तत्वात् । यथा चान्तःकरणस्यासिद्धिस्तथा स्वनिर्णयं ज्ञानस्य साधयद्भिः प्रदर्शितम् । यपि 'अव्यभिचारादिकार्यविशेषणोपादानमन्तरेण सन्निकर्पस्य साधुत्वं ज्ञातुं न शक्यते' इति २० अभिधानम् तदप्यसङ्गतम् परपक्षेऽव्यभिचारादिधर्मोपेतस्य ज्ञानकार्यस्यैवासिद्धेः कथं ततः सनि- कर्षस्य साधुत्वावगमः? कार्यत्वानवगमश्च ज्ञानस्य खसंविदितत्वानभ्युपगमे ज्ञानान्तरप्रत्यक्षताया- मनवस्थादिदोषोपपत्तेः प्राक् प्रतिपादनात् । यच्च 'अर्थग्रहणं स्मृतिफलसन्निकर्षनिवृत्त्यर्थम्' इत्युक्तम्, -तदप्यसङ्गतम् ; स्मृतिवद् ज्ञानस्याप्यर्थजन्यत्वासिद्धेः तजन्यत्वात् तस्य तद्राहकत्वे समानसमय- चिरातीतानागतार्थनाहकत्वं तस्य न स्यात् तथाभूतस्यार्थस्य तत् प्रत्यजनकत्वात् तथा च सर्वत्रज्ञान २५सकलपदार्थग्राहकं न भवेदिति प्राक् प्रतिपादितम् । यदपि 'ज्ञानग्रहणं सुखादिनिवृत्यर्थम्' इति प्रतिपादितम्, तदप्यसङ्गतम् सुखादेर्शानरूपत्वानतिक्रमात् अन्यथा आल्हादाद्यनुभवो न स्यात् तब्राहकस्यापरस्यानुभवस्यानवस्थादिदोषतो निषिद्धत्वात् । यदपि भिन्नहेतुकत्वं सुखादेः प्रतिपा- 'दितम् तदपि सुखत्वादेः सामान्यस्यासिद्धरसङ्गतम् । यश्च प्रत्यक्षविरोधः प्रतिपादितो ज्ञानसुख- योरेकत्वे-शानमर्थाववोधखभावं सुखादिकमाल्हादादिस्वभावं ततो भिन्नमध्यक्षतोऽनुभूयते' इति ३० सोऽप्यनुपपन्नः यतः खाववोध एव विज्ञाने अव्यभिचरितोधर्मःस्मरणादौ ज्ञानरूपतायामप्यर्थीवयोध- रूपताया अभावात् । एतच 'अर्थोपलब्धिः' इति विशेषणमुपादता प्रमाणे परेणाभ्युपगतमेव । खाववोधरूपता तु ज्ञानाव्यभिचरिता सुखादावप्यस्ति अन्यथा तस्यानुभव एव न स्यादिति प्रति- पादितम् ततश्च सुखादेर्शानरूपतायां कथमध्यक्षविरोधः? अदृष्टविशेषप्रभवत्वेन च सुखादे दे सुरूपज्ञानस्य विरूपज्ञानाद् ज्ञानरूपतया भेदो भवेत् अदृष्टविशेषजन्यतामा अविशेषात् । तन ३५ सुखादिव्यवच्छेदार्थ ज्ञानपदोपादानं युक्तम् । अव्यपदेश्यपदोपादानमप्यनर्थकम् व्यवच्छेद्याभावात् । उभयजं ज्ञानं व्यवच्छेद्यमिति चेत्, न तस्याध्यातायां दोषाभावात् । अथ शब्दजत्वात् तस्य शाब्देऽ- न्तर्भावः नन्वक्षजत्वाद्ध्यक्ष किमिति नान्तर्भावःशब्दस्य तत्र प्राधान्याच्छाब्दं तदिति चेत्, न अक्ष- १-स्य वानि-आ०। २ "पखादिना"-वृ. ल. टि० । '३-च श्रोत्रे-वृ० आहावि. विना। ४-हारो न श्रो-आ० हा० वि०।-हारे श्रो-वा० वा० । ५पृ० ५४५पं० ११॥ ६ पृ० ५१९ पं० २३ । .७-स्थ - भां. मां. विना। ८ पृ० ४७७ पं० १७ पृ. ४७८ पं०६। ९ पृ०५२० पं०३। १. कार्यान-वा० मा. 'विना। ११ पृ. ५२० पं० ११ । १२ “ज्ञानस्य"-वृ०.ल. टि० ।'१३ "अर्थः"-वृ०ाल. टि.। १५ पृ०.५२० ५० १४ । १६ पृ. ५२१ पं०५। १७ पृ. ५२१ पं०४॥ वि०। १९-क्षतया दो-वृ० । १८-यजज्ञा-वृ० मा० १४ सर्वज्ञानं 'वृ०॥ . 1 ·•. .. ज्ञानमीमांसा ५४७ लिङ्गातिकान्त एंव शब्दस्य प्राधान्येन व्यापारोपगमात् । अयोभयंजज्ञानविपयस्यापि तदतिक्रान्तत्वं तहव्यपदेश्यपदोपादानमन्तरेणापि शाब्द एव तस्यान्तर्भावो भविष्यतीति तद्व्यवच्छेदार्थमव्यपदेश्य- पदोपादानमनर्थकम् । अथोभयजत्वादस्य प्रमाणान्तरत्वं स्यात् असति अव्यपदेश्यग्रहणे, न; अक्षमा- धान्ये प्रत्यक्षता शब्दप्राधान्ये तु शाब्दतेति कथं प्रमाणान्तरता? न चोभयोरपि प्राधान्यम् सामग्या- मेकस्यैव साधकतमत्वात् तेनैव च व्यपदेशप्राप्तेः।यदपि 'व्यभिचारिज्ञाननिवृत्त्यर्थमव्यभिचारिपदमुपा-५ तम् तदप्ययुक्तम् तत्प्रतिपाद्यस्यार्थस्य परमतेनासङ्गतः। तथाहि-अदुष्टकारणप्रभवत्वं चाधारहितत्वं वा अव्यभिचारित्वं प्रवृत्तिसामर्थ्यावगमव्यतिरेकेण न ज्ञातुं शक्यमिति खतम्मामाण्यनिराकरणप्रस्तावे प्रतिपादितमिति प्रवृत्तिसामर्थ्यमेवाव्यभिचारित्वम् । तच विषयप्राप्त्या विज्ञानस्याव्यभिचारित्वं । शायमानं किं प्रतिभातविषयप्राप्त्याऽवगम्यते आहोखिदप्रतिभातविषयप्राप्त्या? यदि प्रतिभातविपय- प्रात्या तदोदकज्ञाने किमुदकावयवी प्रतिभातः प्राप्यते उत तत्सामान्यम् आहोस्विदुभयमिति पक्षाः।१० तत्र यद्यवयवी प्रतिभातःप्राप्यत इति पक्षः स न युक्तः अवयविनोऽसत्त्वेन प्रतिभासंप्रति विषयत्वा- संभवात् सत्त्वेऽपि न तस्य पराभ्युपगमेन प्रतिभातस्य प्राप्तिः षादिविवर्तनाभिघातोपजातावयव- क्रियादिक्रमेण ध्वंससंभवात् । अथावस्थितव्यूहैरवयवैरारब्धस्य तस्य तजातीयतया प्रतिभातस्यैव प्राप्तिः नन्वेवमप्यन्यः प्रतिभातोऽन्यश्च प्राप्यत इति कथं तदवभासिनो ज्ञानस्याव्यभिचारिता न ह्यन्य- प्रतिभासनेऽन्यत्र प्राप्तावव्यभिचारिता अन्यथा मरीचिकाजलप्रतिभासे दैवात् सत्यजलप्राप्तौ तदव-१५ भासिनस्तस्याऽव्यभिचारिता भवेत् । न च तद्देशजलप्रापकस्याव्यभिचारितेति नायं दोषः यतो देश- स्थापि भास्करकरानुप्रवेशादिनाऽवयवक्रियाक्रमेण नाशात् तत्त्वानुपपत्तिाने चैवमयभिचौरवादिनः चन्द्रार्कादिशानं विनश्यवस्थपदार्थोत्पादितत्वा(दितं वा) तदव्यभिचारि भवेत् । अथ प्रतिभातो. दकसामान्यमाश्या तदव्यभिचारीति पक्षः सोऽप्ययुक्तः एकान्ततो व्यक्तिभ्यो मिन्नस्याभिन्नस्य चा: सामान्यस्यासत्त्वेन प्रतिभासप्राप्त्यालम्बनत्वायोगात् सत्त्वेऽपि तस्य नित्यतया खप्रतिभासज्ञानजन-२० कत्वायोगादजनकस्य च परेण ज्ञानविषयत्वानभ्युपगमात् ज्ञानविषयत्वेऽपि तस्य पानावगाहनाद्यर्थ- क्रियाऽनिर्वर्तकत्वान्नार्थक्रियार्थिनी तज्ज्ञानात् जलाधुपादानार्था प्रवृत्तिर्भवेत् । न च समवायात् सामान्यावगमेऽपि व्यक्तावर्थनियार्थिनां प्रवृत्तिः अन्यप्रतिभासे अन्यत्र प्रवृत्त्ययोगात् योगे वाऽति- प्रसङ्गात् । न च समचायस्यातिसूक्ष्मतया जाति-व्यक्त्योरेकलोलीभावेन जातिप्रतिपत्तावपि भ्रान्त्या व्यक्ती प्रवृत्तिः तज्ज्ञानस्यातसिंस्तब्रहणरूपतया भ्रान्तिरूपत्वाव्यभिचारित्वायोगात् । न च २५ समवायोऽपि जातेय॑क्तौ संभवति संभवेऽपि तस्य व्यापितया सर्वत्रैकस्य प्रतिनियतव्यक्तिप्रवृत्ति- निमित्तत्वानुपपत्तिः। न च नित्यस्य तस्य ज्ञानजनकत्वमपि संभवीति खग्राहिणि ज्ञाने अप्रतिभासं- मानस्य कथं भ्रान्तिहेतुतापि तस्य संभवति? प्रतिभासनेऽपि स्वरूपेण प्रतिमासनात् कथं भ्रान्ति- निमित्तता न च सामान्यस्य प्रतिपत्तौ सामान्यसाध्यार्थक्रियार्थितया तदथिनां प्रवृत्तिज्ञानाभिधान- १ "इन्द्रियसनिकर्षाभावेन"-वृ० ल. टि.। २-क्षप्राधान्ये तु शाब्दतेति कथं वृ० ल० आ० ।-क्षमा धान्ये तु मानतेति कथं हा० वि० । ३: "शब्देन्द्रिययोः" वृ० ल० टि०। ४ "व्यभिचारिपद-".बु. ल. दि० । ५पृ० ८-१९। इ-कज्ञानेन कि-वृ० आ० हा० वि० । तत्त्वोपालवे (लि. पृ. २-३०) इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षमिति. नैयायिकसंमतप्रत्यक्षलक्षणस्य विचारासहवप्रदर्शिका सविस्तर चर्चा श्यते, तत्र यो योऽशः शब्देनार्थेन च प्रतटीकया समानभावं बिभर्ति सोनान्यत्र च तत्तत्स्थले समुद्धृतोऽस्ति । "अथावगतं तदवगवेरव्यभिचारिता कथमवगम्यत इति पूर्वोकमनुसतव्यम् । उदकप्राप्त्या पूर्वोत्पनोदकविज्ञानस्या- व्यभिचारिता व्यवस्थाप्यते । किं तत्प्रतिभातोदकप्राप्त्या आहोखित् तज्जातीयोद(दक) प्राप्त्या तवंशजजलप्राप्त्या वा तद्यदि प्रतिभातोदकपात्या, तदयुक्तम् प्रतिभातोदकस्यावस्थानं नोपपद्यते । झपमहिषपरिवर्तनाभिघातोपजातावयवक्रियान्यायेन प्रसस्तमयसंभवात् । अथ तज्जातीयोदकप्राप्त्या एवं तीसत्योदकज्ञानेऽपि जाते कचित तोयमासादयन्ति पुमांसस्तदपि अवितथं स्यात्" इत्यादि-तत्त्वोप० लि. पृ० ४ पं० ८। "मत्स्य वृ० ल. टि. ८-वर्तमानाभि-वृ० आ० हा० वि०। ९"विषयप्राप्तिलक्षणाव्यभिचारिखकल्पने"- बृ० ल."टि। १०-चाराचा-भा०मा०। ११-त्पादितत्वात्तद-मां० । १२ "सामान्यसं"-वृ० ल० टि। ६३-ना.ज्ञा- वृ०॥ १४-क्तिप्रतिनिमि-हा० वि०।-क्तिनिसि-ल बावा भा० मा० । १५ “समवायस"- वृ० टि. १६ “समवायस्य-वृ० टि०१ १७ "अर्थकियार्थिनाम"-वृ० ल..टि. 1 ·५४८ द्वितीये काण्डे- लक्षणायास्तदर्थक्रियायास्तदैव निष्पत्तेः । व्यापकत्वाच्च सामान्यस्य न. प्रतिनियतदेशकालप्रवृत्ति विषयतेति प्रवृत्त्यभावात् न तत्सामर्थ्यम् तदभावान्न तदवभासिनो.ज्ञानस्याव्यभिचारितावगतिः अथ प्रतिभातत_दर्थप्राप्त्या तव्यभिचारित्वमिति पक्षः सोऽप्यसङ्गतः अचयवि-सामान्ययोरभावे तव- पक्षस्य दूरापास्तत्वात् । अथ प्रतिभातावयवप्रात्या तस्याव्यभिचारिता, न; अवयवानामपि व्यणुक यावदद्वयवित्वात् परमाणूनां चाग्दिर्शनेऽप्रतिभासनान कथंचित्प्रतिभातार्थप्राप्त्या, ज्ञानस्याव्यभि- चारितासंभवः । किञ्च, प्रवृत्तिसामर्थ्येनाव्यभिचारिता पूर्वोदितज्ञानस्य किं लिङ्गभूतेन ज्ञायते, उताध्यक्षरूपेण? यद्यायः पक्षास न युक्तः तेने सह सम्वन्धानवगतेः अवगतौ वान प्रवृत्तिसामथ्र्येन प्रयोजनम् । अथ द्वितीयः सोऽपि न युक्तः ध्वस्तेन पूर्वज्ञानेन सह इन्द्रियस्य सन्निकर्षाभावात् तद्विष- यज्ञानस्याध्यक्षफलतानुपपत्तेः केशोन्दुकादिज्ञानवत् तस्य निरालम्बनत्वाच्च कथमव्यभिचारिताव्यव- १० स्थापकत्वम् ? न चाविद्यमानस्य कथञ्चिद्विषयभावः संभवति जनकत्वाकारार्पकत्वमहत्त्वादिधर्मो- पेतत्वसहोत्पादसत्त्वमात्रादीनां विपर्यत्वहेतुत्वेन परिकल्पितानामसति सर्वेषामभावात् । अथात्मा- न्तःकरणसम्बन्धेनाव्यभिचारिताविशिष्टज्ञानमुत्पन्नं गृह्यत इति तद्व्यभिचारितावगमः। नन्वत्राप्य- व्यभिचारित्वं किं ज्ञानधर्मः उत तत्वरूपम् ? यदि तद्धर्मस्तदा न नित्यः सामान्यदूपणेनापोदितत्वात् । अनित्योऽपि यदि ज्ञानात् प्रागुत्पन्नस्तदा न तद्धर्मः धर्मिणमन्तरेण तस्य तद्धर्मत्वायोगात् । १५ सहोत्पादेऽपि तादात्म्य-तदुत्पत्ति-समवायादिसम्बन्धाभावे 'तस्य धर्मः' इति व्यपदेशानुपपत्तिः। पश्चादुत्पादे पूर्व व्यभिचारि तद् ज्ञानं स्यात् । किञ्च, अव्यभिचारितादिको धर्मो ज्ञानाद् व्यतिरिक्त अव्यतिरिक्तो वा? यदि व्यतिरिक्तस्तदा तस्य ज्ञानेन सह सम्वन्धो वाच्यः । सं न समवायलक्षण तस्यासिद्धेः सिद्धावपि ज्ञानस्य धर्मतया अव्यभिचारितादिधर्माधिकरणताऽयोगात् धर्माणी धर्माधि करणताऽनभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा तस्यापि धर्मिरूपताप्रसक्तिः । अथ समानधर्माधिकरणता २० धर्माणां नाभ्युपगम्यते विजातीयधर्माधिकरणता विप्यत एव अन्यथा ज्ञाने अव्यभिचारि' इत्यादि व्यपदेशानुपपत्तिर्भवेत् तीव्यभिचारितादीनामपि धर्माणां सत्व-प्रमेयत्व-शेयत्वाद्यनेकधर्माधि करणतया धर्मिरूपतैव प्रसक्तेति कस्यचिद्धर्मस्यापरधर्मानधिकरणस्याभावाद् धर्माभावतो धर्मिणोऽ- प्यभावप्रसक्तिः। नापि विशेषणविशेष्यभावलक्षणोऽसौ तस्याप्यपरसम्बन्धकल्पनया सस्वन्ध(इ.) १ "पानादिरूपा बर्थक्रिया ततः कथं प्रादुःष्यात्"-वृ० टि० । २"जातिमदर्थप्राया"-वृ०. लं० :टिं० ३ "किञ्च, प्रवृत्तिसामर्थ्येनाव्यभिचारिता पूर्वोदितज्ञानस्य ज्ञाप्यते किं लिङ्गभूतेन आहो अध्यक्षात्मकेन ? तद्यदि लिङ्गभूतेन तदयुक्तम् तेन साकं संवन्धानवगतेः अवगतौ वा अलं प्रवृत्तिसामर्थ्येन । अथाध्यक्षात्मकेन तदयुक्तम् पूर्वोदितप्रत्यस्तमितेन साकं सन्निकर्षाभावात् तद्विषयविज्ञानं न प्रत्यक्षफलं निरालम्वनखात् केशोण्डकादिसंवेदनवत् । न विज्ञानस्याभावोऽवभाति ने भावस्तदभावात् । अविद्यमानस्य विषयार्थो वक्तव्यः । किमाकारार्थ(पं)कत्वेन वा महत्त्वादिधर्मोपेतत्वेन वा सत्तामात्रेण सहोत्पादेन वा सर्वस्यं प्रत्यस्तमितत्वात् कथमसौ विषयस्तद्विषयत्वे केशोण्डुकादिविज्ञानस्येव मिथ्यात्वे बीजमन्वेषणीयम् आत्मसत्तामात्रेण मिथ्यात्वे सर्वस्य मिथ्याखमापद्यते ततस्तत्त्वोपप्लवः स्यात् । अथान्यथाऽव्यभिचारित्वं गृह्यते आत्मान्तः करणसंवन्धेनोत्पन्नं विज्ञानमव्यभिचारिताविशिष्टं प्रद्योत्यते तदयुक्तम् तदव्यभिचारित्वं तद्धर्मो वा तत्स्वरूपं वा ? तंद्यदि तद्धर्मः स नित्योऽनित्यो वा ? यदि नित्यस्तदा जातिदोषेणापोपो(णापो)दितो वेदितव्यः । अथानित्यः स. पूर्वोत्पभः सह पश्चाद् वा जातः? तद्यदि पूर्वोत्पन्नस्तदा कस्यासौ धर्मः ? न हि धर्मिणमन्तरेण धर्मों भवितुमर्हति सर्वतो व्यावृत्तरूपलाते कः कस्येति वक्तव्यम् । अथ सहोत्पन्नः कस्तयोः संवन्ध इति वक्तव्यम् । तादात्म्य-तदुत्पत्ति-समवायसंवन्धाभावे सतिः षष्ठ्यर्थों वक्तव्यस्तस्याव्यभिचारिखमिति । अथ पृष्ठोत्पन्नस्तर्हि पूर्व व्यभिचारिता विज्ञानस्य प्राप्नोति न चाध्यात्मिको व्यभिः चारिरूपो धर्मोऽस्ति सुखादिव्यतिरिक्तस्तत्प्रतीत्यसंभवेन स्वयमनभ्युपगमात् । यदि वाऽव्यभिचारादयो धर्मा अर्थान्तरभूता अभ्युपगम्यन्ते तैरवच्छिन्नं विज्ञानं सामग्र्या अवस्थापकमु ष्यते तच्चानुपपन्नम्" इत्यादि.-तत्त्वोप० लि. पृ० ११ पं० ३-पृ० १३ पं० ११॥ ४ "ज्ञानेन सह लिङ्गस्य"-वृ० ल. टि. ५ "पूर्वज्ञानविषयः"-वृ० ल० टि। ६-यहे-वृ० आ० हा वि विना०। ७-नापादि-वृ० ल० आय हा० वि० । 2 "यावदद्यापि व्य(अन्य)भिचारिता न जायते"-०ल. टि. ९ "व्य(अव्य)मि०धर्मिणः:-वृ० टि० । "व्य(अव्यभिधर्मस्य"-ल० टि० । १०."सम्बन्धः"-लटि। ११-णां च धर्मा-आ.हा०वि० -णांनाच धर्मा-बु. ल. । १२-इसावस्या-वृ० आ० हा० वि० . .

·ज्ञानमीमांसा। ५४९ त्वेऽनवस्थाप्रसक्तेः असम्बद्धत्वे 'तत्सम्बद्धः' इति व्यपदेशानुपपत्तेः । नाप्यसावेकार्थसमवायः आत्मन्येवाव्यभिचारितादिधर्मकलापस्य प्रसक्तः। न च समवायाभावे एकार्थसमवायः संभवी न चान्यः सम्वन्धोऽत्र परैरभ्युपगम्यते । किञ्च, यदि अव्यभिचारितादयो धर्मा अर्थान्तरभूता ज्ञानस्य विशेषणत्वेनोपेयन्ते तदैकविशेषणावच्छिन्नज्ञानप्रतिपत्तिकाले नापरविशेपणावच्छिन्नस्य तस्य प्रति- पत्तिरित्यशेषविशेपणानवच्छिन्नं तत् सामच्या व्यवच्छेदकं भवेत् अपरविशेषणावच्छिन्नतत्प्रति-५ पत्तिकाले ज्ञानस्य ज्ञानान्तरविरोधितया तस्यासत्त्वात् । अथ निर्विकल्पके युगपदनेकविशेपणा- वच्छिन्नस्य तस्य प्रतिभासानायं दोषस्तर्हि 'व्यवसायात्मकम्' इति पदमध्यक्षलक्षणे नोपादेयम् अनिश्चयात्मकस्याप्यध्यक्षफलत्वेनाभ्युपगमात् । अथ विशेषजनितं व्यवसायात्मकम् । नन्वेवं सामान्य- जनितं विशेपणज्ञानमध्यक्षफलं न भवेत् । यदि चानेकविशेपणावच्छिन्नैकज्ञानाधिगतिरेकं ज्ञानम् कथमेकानेकरूपं वस्तु नाऽभ्युपगतं भवेत् ? अथाव्यतिरिक्तस्तहि ज्ञानमेव नाऽव्यभिचारितादि तदेव १० वान ज्ञानमित्यन्यतरदेव स्यात् न सामग्रीव्यवच्छेदस्ततो भवेत् । अथाव्यभिचारितादि ज्ञानखरूपमेव तदा विपर्ययज्ञानेऽप्यव्यभिचारिताप्रसक्तिः । अथ विशिष्टं ज्ञानमव्यभिचारितादिखभावम्। ननु विशेषणमन्तरेण विशिष्टता कथमुपपत्तिमती ? विशेपणस्य चैकान्ततो भेदे सैव सम्वन्धासिद्धिः अभेदे न विशिष्टता कथंचिनेदे परपक्षसिद्धिः। तन्न अव्यभिचारितापदोपादानमर्थवत् । इतोऽप्यपार्थकम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षपदेनैव तव्यावर्त्यस्यापोदितत्वात् । तथाहि-मरीच्युदक-१५ ज्ञानव्यवच्छेदायाऽव्यभिचारिपदोपादानम् तज्ज्ञाने च उदकं प्रतिभाति न च तेनेन्द्रियसम्बन्धः अवि- धमानेन सह सम्वन्धानुपपत्तेः विद्यमानत्वे वा न तद्विषयज्ञानस्य व्यभिचारिता विद्यमानार्थज्ञानवत् । अथ प्रतिभासमानोदकसम्बन्धाभावेऽपि मरीचिभिःसम्बन्धादिन्द्रियस्य तत्सन्निकर्पप्रभवंतत् अत एव मरीचीनां तदालम्वनत्वं तस्य तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् तद्देशं प्रति प्रवृत्तेश्च मिथ्यात्वमपि तज- ज्ञानस्यान्यदालम्बनमन्यत् प्रतिभातीति कृत्वा; नन्वप्रतिभासमानं कथमालम्बनम् ? यदि ज्ञानजन-२० कत्वात् इन्द्रियादेरप्यालम्वनत्वप्रसक्तिः आकारार्पकत्वतदधिकरणत्वादिकं त्वालम्बनत्वं न परस्या- भिमतम् तस्मात् तदवभासित्वमेवालम्बनत्वम् न च मरीच्युदकज्ञाने मरीचयः प्रतिभान्ति । अथोदकाकारतया ता एव तत्र प्रतिभान्ति; ननु ताभ्य उदकाकारता यद्यव्यतिरिक्ता परमार्थसतीच तदा तत्प्रतिपत्तेर्न व्यभिचारित्वम् । अथापरमार्थसती तदा तासामप्यपरमार्थसत्त्वप्रसक्तिः। किञ्च, अपारमार्थिकोदकतादात्म्ये मरीचीनां तदुदकज्ञानवद् मरीचिज्ञानमपि वितथं भवेत् । न च उदकाकार २५ एकस्मिन् प्रतीयमाने मरीचयः प्रतीयन्त इति वक्तुं शक्यमतिप्रसङ्गात् । अथ व्यतिरिक्ता ताभ्य उदकाकारता तर्हि तत्प्रतिपत्तौ कथं मरीचयः प्रतिभान्ति अन्यप्रतिभासेऽप्यन्यप्रतिभासाभ्युपगमे अतिप्रसङ्गात् ? किञ्च, केशोन्दुकज्ञाने किमालम्बनम् किं वा प्रतिभातीति वक्तव्यम् ? अथ केशोन्दु- कादिकमेवालम्बनम् प्रतिभाति च तदेव तत्र तर्हि मरीच्युदकज्ञानेऽपि तदेवालम्बनम् तदेव प्रति- भातीति किं न भवेत् ? न च तज्ज्ञानस्य प्रतीयमानान्यालम्बुनत्वेन मिथ्यात्वम् अपि तु प्रतिभास-३० मानस्यासत्यत्वेन अन्यथा केशोन्दुकज्ञानस्य मिथ्यात्वं न भवेत् । न च मरीचिदेशं प्रति प्रवृत्तेमरीच्या- १-म्वन्धत्वे आ० । २-म्वन्ध इ-बृ० वा. वा. मां. आ० । ३-भावs(s)पि ए-ल. । ४ "विशेष- कम्"-वृ०.ल. टि०। ५ "अव्यभिचारित्व"-वृ० ल० टि०। ६-कालेन ज्ञा-भां० मां० । ७ "ज्ञानस्य"-वृ० ल. टि०। ८-फलं भ-ल०। ९ "अव्यभिचारिपदव्यावृत्त्यस्य"-वृ० ल• टि० । "अतोऽव्यभिचारिपदमपार्थकमितोऽप्यपार्थकमिन्द्रियार्थसन्निकर्षपदेनापोदितत्वात् न हि केशोण्डुकविज्ञानस्य नयनार्थ- सन्निकर्पोद्भूतिरस्ति । नन्वस्ति मरीच्युदकविज्ञानस्य तदपनोदायाव्यभिचारि पदम् तन, यत उदकं प्रतिभाति न च तेन सह सम्बन्धोऽस्ति विद्यमानेन साकं सम्बध्यते नाऽविद्यमानेन । तत्संबन्धे वा न तद्विषयो मिथ्यावमिहोपपद्यते सत्योदकसंवे. दनवत्, ननु यद्यपि प्रतीयमानोदकेन सह संवन्धो नास्ति चक्षुषस्तथापाप्या (थाप्या) लम्व्य मरीचिनिचयेन साक संवन्धोऽस्ति तस्यैवालम्वनखात् तद्देशं प्रति प्रवृत्तरत एव मिथ्यालमन्यद् आलम्बनमन्यच्च प्रतिभाति"-इत्यादि-तत्त्वोप० लि. पृ० १५ पं० ११-पृ० १६ पं० २। १० "मरीचिदेशम्"-वृ० ल. टि० । ११ "अव्यतिरिक्ता"-वृ० ल. टि.। १२ "मरीच्युदक"-वृ० ल.टि.। १३-सत्वे-वृ० । १४ "न हि केशोन्दुकज्ञानस्य प्रतीयमानात् केशोन्दुकादन्यत् किश्चिदालम्वनमस्ति ततोऽस्यापि मिथ्यालं न स्यातू"-वृ० ल० दि० ·द्वितीये काण्डे-- लम्बनत्वम् तद्देशस्यैवमालम्बनत्वप्रसक्तेः न च प्रतिभासमानान्यार्थसन्निकर्पजत्वं तज्ज्ञानस्य सत्यो- दकज्ञाने अस्यादृष्टेः । न चा(वा) प्रतीयमानसन्निकर्पजत्वस्य तस्य तेजत्वमभ्युपगन्तुं युक्तम् अन्यथानुमेयदहनज्ञानस्यापीन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वं स्यात् । अथ मन एव तत्रेन्द्रियं तस्य च दहनेने सह प्रतीयमानेन नास्ति सम्वन्धः इहापि तर्हि प्रतीयमानेनोदकेन न सम्बन्धश्चक्षुपः मरीचीनां तुन ५प्रतीयमानत्वमिति ताभिरपि कथं तस्य सम्वन्धः? यच्च सामान्योपक्रमं विशेपपर्यवसानम् इदमुदकम्' इत्येकं ज्ञानं तस्य सामान्यवानर्थः स्मृत्युपस्थापितविशेपापेक्षो जनकः तिरस्कृतस्त्राकारस्य परि- गृहीताकारान्तरस्य सामान्यविशिष्टस्य वस्तुनो जनकत्वे तथाविधस्येन्द्रियेण सम्बन्धोपपत्तेरिन्द्रि- यार्थसन्निकर्षजो विपर्ययः' इति, तदत्यन्तमसम्बद्धम् । पराभ्युपगमेनास्यानुपपत्तेः । तथाहि-सामान्यो- पक्रममिति यदि सामान्यविपयम् इदम् इति ज्ञानं तदा मरीच्युदकयोः साधारणमेकं सामान्य १० 'इदम्'इति ज्ञानस्य विषयो वक्तव्यः । न चैकान्ततो व्यक्तिभिन्नमभिन्नं वा सामान्यं संभवति संभवेऽपि सत्त्वद्रव्यत्वव्यतिरिक्तस्य मरीच्युदकसाधारणस्य तस्य न सद्भावः सत्त्वद्रव्यत्वादेश्च ज्वलनादावपि सद्भाव इति न मरीच्युकसाधारणत्वम् । तरङ्गायमाणत्वे तूभयसाधारण सामान्य पराभ्युपगमेन न संभवत्येव संभवेऽपि न तस्य तदुभयनियतत्वम् अन्यत्रापि सद्भावोपपत्तेः । 'विशेषपर्यवसानम्' इत्येतदपि यदि विशेषग्राहकं तदा सामान्यग्राहकत्वानुपपत्तिः न हि 'इदम्'- १५ इत्येतस्य ज्ञानस्य विशेषग्राहिताऽनुभूयते तत्त्वे वा सामान्य-विशेपयोभिन्नखरूपत्वात् कथं सामान्य- ग्राहिताऽस्य ? अथ 'उदकम् इति ज्ञानं विशेपग्राहि तर्हि भिन्नावभासम् 'इदम्' 'उदकम्' इति ज्ञानद्वयं प्रसक्तम् प्रतिभासभेदस्यान्यत्रापि भेदनिवन्धनत्वात् तस्य चानापि भावात् । शानद्वये च 'इदम् इति सामान्यावभासि सत्यार्थविषय सन्निकर्षप्रभवम् 'उदकम् इति त्वविद्यमानविशेषावभासि न तत् सन्निकर्पप्रभवम् यदसत्यार्थं न तद् व्य(अव्य)भिचारिपदोपादानव्यवच्छेद्यम् सन्निकर्पो- २० त्पन्नपदेनैवापोदितत्वात् यच्च सन्निकर्षजं सामान्यज्ञानं तद् व्यभिचारि न भवतीति नाव्यभिचारिपद- व्यवच्छेद्यम् । अथ 'इदमुदकम्' इत्युल्लेखद्वययुक्तमेकं ज्ञानं तर्हि सामान्ये तत् प्रत्यक्ष प्रमाणं च विशेपे अनध्यक्षमप्रमाणं चेति कथमेकं ज्ञानमध्यक्षानध्यक्षरूपं प्रमाणाप्रमाणरूपं च नाभ्युपगतं भवेत् ? अथ सामान्येऽपि नाध्यक्षं प्रमाणं चेदमभ्युपगम्यते तीन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वाभावादस्य नाव्य- भिचारिपदापोद्यता विशेषेऽप्यस्य प्रामाण्येऽध्यक्षत्वे चाव्यभिचारिपदमपार्थकमपोद्याभावात् । यदि २५च सामान्यवानर्थः स्मृत्युपस्थापितविशेषापेक्षोऽस्य जनकः कथमस्य विपर्यस्तता विद्यमानविशेष- विपयत्वात् ? अथ स्मृत्युपस्थापितत्वाद् विशेषस्य अविद्यमानविशेषविपयतया तस्य विपर्यस्तता; ननु तत्राविद्यमानः स्मृत्युपस्थापितो विशेषः कथं तजनको येन सामान्यवानर्थस्तदपेक्षस्तजनका परिगीयेत? तथापि तजनकत्वे इन्द्रियस्य खदेशकालासन्निहितार्थापेक्षस्य ज्ञानजनकत्वादर्थेन सन्निकर्षकल्पना तस्य प्रमाणस्य चार्थवत्त्वकल्पना विशीर्यंत तथा च "इन्द्रियार्थसन्निकोत्पन्नम् ३० [न्यायद० १-१-४] इति “अर्थवत् प्रमाणम्"[१-१-वात्स्या० भा० पृ० १] इति च न वक्तव्यं स्यात् । अथाजनकस्य तत्र न प्रतिभास इति स्मृत्युपस्थापितस्य तस्य तजनकता तय विद्यमानस्य न जनकत्व मिति विद्यमानविशेषविषयत्वेन तज्ज्ञानस्याविपर्यस्ततेति तद्व्यवच्छेदार्थमव्यभिचारिपदोपादान- मनर्थकं भवेत् । सामान्यवतोऽर्थस्य केवलस्य तजनकत्वे तस्यैव तत्र प्रतिभासः स्यात् । यदपि 'तिर- स्कृतखाकारस्य परिगृहीताकारान्तरस्य तस्य तजनकत्वम् तत्रापि वस्तुनः खाकारतिरस्कारे वस्तु- ३५ त्वमेव न स्यादिति कथं तस्य सामान्यविशिष्टता? तथाहि-मरीचीनां मरीच्याकारतापरित्यागे वस्तु- त्वमेव परित्यक्तं भवेत् खाकारलक्षणत्वाद् वस्तुनः न चाकारान्तरस्य परिग्रहःसंभवति वस्त्वन्तरस्य १ "न चावभातोदकभिन्नार्थसन्निकर्षजत्वमुदकविज्ञानस्योपपद्यते सत्योदकज्ञानेऽदृष्टलात् अन्यथानुमेयदहनज्ञानस्यापि इन्द्रियार्थसन्निकर्पजलमापनीपद्यत आत्ममनःसन्निकर्षजलात् । अथ प्रतीयमानदहनेन सह मनसो नास्ति संबन्धः तदिहापि प्रतीयमानेनाभसा सह नास्ति सम्बन्धश्चक्षुषस्तस्माद् अव्यभिचारिपदं न युक्तम् इन्द्रियार्थसन्निकपेपदेनापोदितला"- इत्यादि-तत्त्वोप० लि० पृ० १७ पं० १०-१६ । २-त्व (-त्वं तस्य) तस्य ल०। ३ "तज्ज्ञानस्य"-वृ० ल० टि० । ४ "सन्निकर्षजसम्"-६० ल. टि.। ५ पृ. ५२३ पं०८॥ ६ तथा म-बृ. आ. हा.- वि. विना। ७ "तरङ्गायमाणलसामान्यस्य"-बृ. टि.। ८-वापोहित-वृ० वा. वा. विना । ९ "सनिकर्षप्रभवत्खात्"-वृ० ल० टि०। १०-क्षत्वे वा-वृ० ल. वा बा. विना। ११ पृ० ५२३ पं०९। .

·ज्ञानमीमांसा। ५५१ वस्त्वन्तरांनापत्तिरूपत्वात् तदापत्तिरूपत्वे वा सरीचय उदकरूपतामापना इति तत्प्रतिभासि ज्ञानं सत्योदकज्ञानवदविपर्यस्तमिति तद्व्यवच्छेदार्थमव्यभिचारिपदोपादानं न कार्य भवेत् सामान्य- विशिष्टस्य च वस्तुन इन्द्रियसम्बद्धस्य विपर्ययज्ञानजनकत्वे यत्रांशे तस्येन्द्रियसम्बन्धोत्पाद्यत्वं तत्राध्यक्षता प्रमाणता च अन्यत्र तद्विपर्यय इत्येकं ज्ञानमध्यक्ष प्रमाणं तद्विपर्ययरूपं च भवेदित्युक्तम्। यदपि “यत्सन्निधाने यो दृष्टः" इत्यादि, तदप्ययुक्तम्; शब्दावच्छेदेन 'उदकम् इति ज्ञानस्यानुत्पत्तेः ५ न ख़ुदकवत् शब्दोऽप्यत्र ज्ञाने विशेषणभूतो ग्राह्यतया प्रतिभाति तथाप्रतीतेरभावात् । शब्दविशि- टोदकप्रतिभासाभ्युपगमेऽपि यदि शब्दसरणाद्यन्तरेण नार्थ निश्चयस्तदाऽनवस्थादोपप्रतिपादनान्न तवनिस्मृतिर्भवेत् । अथ शब्दस्सरणाद्यन्तरेणाप्युदकादेनिश्चयस्तदा जैनमतानुप्रवेशान्न दोषासक्तिः काचित् । एवं संशयज्ञानव्यवच्छेदाथै व्यवसायात्मकपदोपादानमपि न कर्तव्यम् इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्प-१० नपदेनैव तस्यापि निरस्तत्वात् न हि पराभ्युपगमेन 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इति संशयज्ञानमेकमुभयो- ल्लेखीन्द्रियार्थसन्निकर्षजं संभवति असंभवप्रकारश्च पूर्ववदनुसृत्यात्रापि वक्तव्यः। सविकल्पकाध्यक्ष- प्रसाधनप्रकारश्चैकान्ताक्षणिकपक्षे न सम्भवत्येव “यः प्रागजनको बुद्धेः" इत्यादेर्दूपणस्य तत्राविच- लितखरूपत्वात् यथा चाक्षणिकैकान्ते सहकार्यपेक्षा न संभवति भावानां तथा प्राक् प्रतिपादित- मिति न पुनरुच्यते । यदपि 'संशयज्ञानव्यवच्छेदार्थ व्यवसायात्मकपदम्' इत्यभिधानम् तत्र सामा-१५ न्यप्रत्यक्षात् विशेषाप्रत्यक्षात् विशेपस्मृतेश्च "किंस्वित्'इत्यनवधारणात्मक प्रत्ययः सन्देहो व्यवच्छे- द्यतयाभिमतः तत्र च किं प्रतिभाति धर्मिमात्रम् धर्मो वा? यदि धर्मी वस्तुसन् प्रतिभाति तदा नास्याऽपनेयता सम्यग्ज्ञानत्वात् । अथावस्तुसन्नसावत्र प्रतिभाति तदाऽव्यभिचारिपदव्यावर्तित- त्वान्न तव्यावर्तनाय व्यवसायपदोपादानमर्थवत् । अथ धर्मः प्रतिभाति तदाऽत्रापि वक्तव्यम् किमसौ स्थाणुत्व-पुरुषत्वयोरन्यतरः उभयं वा ? यदि स्थाणुत्वलक्षणो वस्तुसन् कथमस्य ज्ञानस्य २० व्यवच्छेद्यता सम्यग्ज्ञानत्वादिति ? अथापारमार्थिकोऽसौ तत्र प्रतिभाति तथाप्यव्यभिचारिपदापोह्य- तैव मिथ्याज्ञानत्वात् । एवं पुरुषत्वलक्षणप्रतिभासेप्येतदेव दूपणं वाच्यम् । उभयस्यापि तात्त्विकस्य प्रतिभासे न तज्ज्ञानस्य सन्देहरूपतेति नापोहता । उभयस्याप्यतात्त्विकस्य प्रतिभासे तद्विषयज्ञानस्य विपर्ययरूपता-न सन्देहात्मकतेत्यव्यभिचारिपदापोह्यतैव,। अथैकस्य धर्मस्य तात्त्विकत्वम् अपरस्याता- त्त्विकत्वम् एवमपि तात्त्विकधर्मावभासित्वात् तज्ज्ञानमव्यभिचारि अतात्त्विकधर्मावभासित्वाच तदेव२५ व्यभिचारीति एकमेव ज्ञानं प्रमाणमप्रमाणं च प्रसक्तम् । न च सन्दिग्धाकारप्रतिभासित्वात् सन्देह- ज्ञानमिति वाच्यम् यतो यदि सन्दिग्धाकारता परमार्थतोऽर्थे विद्यते तदाऽवाधितार्थगृहीतिरूपत्वान्न सन्देहज्ञानता 'सत्यार्थज्ञानवत् । अथ न विद्यते तदाऽव्यभिचारिपदेन तदाहिज्ञानस्यापोदितत्वाद् व्यवसायग्रहणं तद्व्यवच्छेदायोपादीयमानं निरर्थकम् । अथ न किञ्चिदपि तत्र प्रतिभाति न तर्हि तस्येन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वमिति न तद्व्यवच्छेदाय व्यवसायात्मपदोपादानमर्थवत् । तन्न तदपि ३० प्रत्यक्षलक्षणे उपादेयम् । यदपि 'फलस्वरूपसामग्रीविशेषणत्वेनासंभवान्नेदं लक्षणम्' इति, तद्युक्तमेवाभिहितम् । अस्य पक्षत्रयेऽप्यघटमानत्वात् । यंदपि 'यतः' इत्यध्याहारात् फलविशेषणपक्षाश्रयणम्', तदप्यसङ्गतम् यतोऽपरिच्छेदखरूपस्याध्यक्षप्रमाणता विशिष्टप्रमितिजनकत्वेन प्रमेय-प्रमात्रोरिवासङ्गता । न च प्रमातृ-प्रमेययोरर्थान्तरत्वे सति विशिष्टप्रमितिजनकं यत् तत् प्रत्यक्षमिति विशेषणात् प्रमात प्रमेय-३५ व्यतिरिक्तस्य तस्य प्रमाणता, सन्निकर्षादिप्रमाणत्वाभिमतव्यतिरिक्तस्य तजनकस्य प्रमाणतेत्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । न च सामग्र्यस्य सन्निकर्षस्य वा साधकतमत्वात् प्रमाणता, साधकतमत्वस्य प्रमाणसामान्यलक्षणप्रस्तावे निरस्तत्वात् । यदपि इन्द्रियादेरचेतनस्य प्रमाणत्वं प्रतिपादितम् तदप्य- १-राप-वा० वा०॥ २पृ० ५५०पं० २२॥ ३ पृ० ५२३ २०१३। ४-मेकोले-ल०। ५ पृ. ५२५ ६ “सामान्यप्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद् विशेषस्मृतेश्च संशयः"-वैशेषिकद० २-२-१७ । प्रशस्त० के. पृ० १७४ पं० २०-पृ०१७५५०८। “समानानेकधर्मोपपत्तर्विप्रतिपत्तरुपलव्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः"-न्यायद० १-१-१३ । ७-यखरू-भां० मा०। ८-पि वफल-वा० वा. भांपु० ५२७ पं० २८ ॥ पृ० ५३० ५० १४॥ १०पू० ४७१ पं० २०॥ ? . पं० १०॥

·६५२ द्वितीये काण्डे ''. तिप्रसङ्गतोऽघटमानकम् । यदपि 'ज्ञानसद्भावे न काचित् तज्जन्या विषयाधिगतिः अक्षादिसद्भावे तु विषयाधिगतिमिन्नोपजायत इत्यक्षादेरेवाधिगतिजनकस्य प्रमाणता' इति, तदप्यसमीक्षिताभिधा- नम्; ज्ञानस्यैव यथावस्थितार्थाधिगतिस्वभावतया प्रमाणत्वात् प्रमाणफलामेदाविरोधस्य च प्रति- पादितत्वात् अक्षादिसद्भावे तु विषयाधिगतेरसिद्धत्वात् । तथाहि व्यापारवदक्षादिसद्भावेऽपि. ५व्यासक्तचेतसो न विषयाधिगतिः सत्यखमज्ञाने त्वक्षादिव्यापारासावेऽपि यथावस्थितार्थाधिगतिरु पलभ्यत इति न सा अक्षादिकार्या । न चासावपि मनोऽक्षकार्या परपरिकल्पितमनोऽक्षस्य मागेव निषिद्धत्वात् । अत एव 'चक्षुषाऽधिगतम्' इति तस्य साधकतमत्वाभिमानः न साधकतमताव्यव- स्थापकः तदभावेऽपि विषयाधिगतिसद्भावात् । 'ज्ञानेनाधिगतः' इत्यभिमानस्तु ज्ञानस्य साधकतम- ताव्यवस्थापक एव ज्ञानाभावे तदधिगतेरभावात् । परम्परया तूपचरितमाधिगतौ साधकतमत्वम १० क्षादेर्न प्रतिषिध्यते अस्मदादिप्रत्यक्षस्य स्वार्थाधिगतिखभावस्थाक्षादिप्रभवत्वात् । तत् "इन्द्रियानि न्द्रियनिमित्तम्" [ तत्वार्थ० १-१४ ] इति वचनात् एतेन प्रातिभस्यानक्षप्रभवस्यापि स्वार्थावगतिरू पस्य विशदतयाऽध्यक्षप्रमाणता प्रतिपादिता द्रष्टव्या । तेन यत् तत्रेन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वाभावप्रति- पादनेन मीमांसकैर्दूषणमभ्यधायि यच्च नैयायिकैर्मनोऽक्षार्थजत्वसमर्थनेनोत्तरं प्रतिपादितं तदुभयमः प्ययुक्ततया व्यवस्थितम् । शेषं त्वत्र यथास्थानं प्रतिविहितत्वान्न प्रत्युच्चार्य दूष्यते । तन्नैकान्तवादि १५प्रकल्पितमध्यक्षलक्षणमनवद्यम् । [प्रत्यक्षस्य तद्भेदानां च सिद्धान्तसंमतं निरूपणम् ] किं पुनस्तदनवद्यम् ? "खार्थसंवेदनं स्पष्टमध्यक्षं मुख्यगौर्णतः" [ इत्येतत्। अत्रं च मुख्यमतीन्द्रियज्ञानमशेषविशेषालम्बनमध्यक्षं सर्वशसिद्धौ प्रतिपादितम् । गौणं तु संव्यवहा- रनिमित्तमसर्वपर्यायद्रव्यविषयमिन्द्रियानिन्द्रियप्रभवमस्मदाद्यध्यक्षं विशदमुच्यते । अस्य च स्खयो २० ग्योऽर्थः स्वार्थः तस्य संवेदनं विशदतया निर्णयस्वरूपम् । तेन संशय-विपर्ययाऽनध्यवसायलक्षणय ज्ञानस्य संव्यवहारानिमित्तस्य नाध्यक्षताप्रसक्तिः नाप्यज्ञानरूपस्येन्द्रियादेः अविकल्पस्य वा सौगतपः रिकल्पितस्येन्द्रियज-मानस-योगिज्ञानस्वसंवेदनरूपस्य । वं चार्थश्च स्वार्थों तयोः संवेदन खार्थसंवे. दनमित्यस्यापि समासस्याश्रयणात् अर्थसंवेदनस्यैव जैमिनीय-वैशेषिकादिपरिकल्पितस्य परोक्षस्य तदेकार्थसमवेतानन्तरज्ञानग्राह्यस्याखसंविदितखभावस्याध्यक्षताव्युदासः विज्ञानवादिपरिकल्पितस्य २५च खरूपमात्रग्राहकस्य । प्रमाणप्रमेयरूपस्य च सकलस्य क्रमाक्रममाव्यनेकधर्माक्रान्तस्यैकरूपस्य वस्तुनः सद्भावेऽध्यक्ष प्रमाणस्यैकस्य क्रमवर्तिपर्यायवशात् तथाव्यपदेशमासादयतश्चातुर्विध्यमवग्रहहावायधारणरूपतयोप पन्नम् । तत्र “विषयविषयिसन्निपातानन्तरमाद्यं ग्रहणमवग्रहः" [ विपयस्य तावत् । 1 १ पृ० ५२९ पं० १८॥ २ पृ० ५३७ पं० १५। ३ पृ. ५३७ पं० २० । ४ "प्रत्यक्षं विशदं ज्ञानं मुख्यसंव्यवहारतः । परोक्ष शेषविज्ञानं प्रमाणे इति संग्रहः ॥ ३ ॥- लघीयन प्रमाणप० पृ० ६९५० २४-२५ । "तदुक्तम्-प्रत्यक्षं विशदं ज्ञानं त्रिधाश्रितमविप्लवम् । परोक्ष प्रत्यभिज्ञादि प्रमाणे इति संग्रहः ॥ अष्टस: TA पं० २१ '५ पृ० ५३-६९ । ६-स्य संव्य-बृ, आ० हा०', वि० । ७ "तत्राव्यक्तं यथाखमिन्द्रियैर्विषयाणामालोचनावधा- रणमवग्रहः"-१-१५ तत्त्वार्थ० भा० । “विषय विषयिसन्निपातसमयानन्तरमायग्रहणमवग्रहः । विषयविषयिसनिपाते सति दर्शनं भवति तदनन्तरमर्थस्य ग्रहणमवग्रहः"-१-१५ सर्वार्थ तथा राजवा । "विषयविषयिसन्निपातानन्तरमाचं ग्रहणमवग्रहः । विषयस्तावद् द्रव्यंपर्यायात्मार्थः विषयिणो द्रव्यभावेन्द्रियम् प्रहणं योग्यतालक्षणम् तदनन्तरभूतं सन्मानं दर्शनं खविषयव्यवस्थापनविकल्पमुत्तरं परिणाम. प्रतिपद्यतेऽवग्रहः लघीयन. खो० वृ० लि. पृ०.२ प्र० पं० १-३ । "विषयविषयिसंनिपातानन्तरसमुद्भूतसत्तामात्रगोचरदर्शनाजातमाद्यमवान्तरसामान्याकारविशिष्टवस्तुग्रहणमवग्रह प्रमाणनयत०२-७. yu ..

·५५३ १०. ज्ञानमीमांसा। द्रव्यपर्यायात्मनोऽर्थस्य विषयिणश्च निर्वृत्युपकरणलक्षणस्य द्रव्येन्द्रियस्य लब्ध्युपयोगखभावस्य च भावेन्द्रियस्य विशिष्टपुद्गलपरिणतिरूपस्यार्थग्रहणयोग्यतास्वभावस्य च यथाक्रमं सन्निपातो योग्यदे- शावस्थानं तदनन्तरोद्भूतं सत्तामात्रैदर्शनखभावं दर्शनमुत्तरपरिणाम स्खविषयव्यवस्थापनविकल्प- रूपं प्रतिपद्यमानमवग्रहः । "पुनरवगृहीतविषयाकाणमीही" [ तदीहितविशेपनिर्णयोऽवाय"। 1 "तदनन्तरं ]"अवेतविषयस्मृतिहेतुस्तदनन्तरं धारणा"[ 11५. अत्र च पूर्वपूर्वस्य प्रमाणता उत्तरोत्तरस्य च फलतेत्येकस्यापि मतिज्ञानस्य चातुर्विध्यम् कथञ्चित् . प्रमाणफलभेदश्वोपपन्नः । यथा च प्रतिभासभेदेऽपि ग्राह्यग्राहकसंविदां युगपदेकत्वं तथा क्रम- भाविनामवग्रहादीनां हेतुफलरूपतया व्यवस्थितखरूपाणामेकत्वं कथंचिदविरुद्धम् अन्यथा हेतुफल- भावाभावप्रसक्तिरिति प्रतिपादितमनेकशः । धारणावरूपा च मतिरविसंवादखरूपस्मृतिफलस्य हेतुत्वात् प्रमाणम् स्मृतिरपि तथाभूतप्रत्यवमर्शखभावसंशाफलजनकत्वात्, संज्ञाऽपि तथाभूततर्क-१० खभावचिन्ताफलजनकत्वात्, चिन्ताऽप्यनुमानलक्षणाभिनिवोधफलजनकत्वात्, सोऽपि हानादि- बुद्धिजनकत्वात् । तदुक्तम्-"मतिस्मृतिसंशाचिन्ताऽभिनिवोध इत्यनर्थान्तरम् तत्त्वार्थ० १-१३] अनर्थान्तरमिति कथंचिदेकविपयम् । “प्राक् शब्दयोजनात् मतिज्ञानमेतृत् शेषमनेकप्रभेद(द) शब्द- योजनादुपजायमानमविशदं ज्ञानं श्रुतम्" [ ] इति केचित् । सैद्धान्तिकास्तु अव- ग्रहहावायधारणाप्रभेदरूपाया मतेर्वाचकाः पर्यायशब्दा मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ता अभिनिबोध १५ इत्येते शब्दा इति प्रतिपन्नाः । स्मृतिसंशाचिन्तादीनां तु कथञ्चिगृहीतग्राहित्वेऽप्यविसंवादकत्वादनु- मानवत् प्रमाणताऽभ्युपेया । न चानुमानस्थागृहीतखलक्षणाध्यवसायात् प्रामाण्यं न यथोक्तस्मृत्यादेः शब्दानित्यत्वादिषु लिङ्गलिङ्गिधियोरप्रमाणताप्रसङ्गात् व्याप्तिग्राहकप्रमाणेन साकल्येनानधिगत- खलक्षणाध्यवसायिना सत्त्वानित्यत्वादेर्ग्रहणे तयोः समधिगतखलक्षणविषयत्वात् । शेषमत्र सविकल्पकमध्यक्ष प्रसाधयद्भिश्चिन्तितम् । अत्र च यत् शब्दसंयोजनात् प्राक् स्मृत्यादिकमवि-२० संवादिव्यवहारनिर्वर्तनक्षम प्रवर्तते तन्मतिः शब्दसंयोजनात् प्रादुर्भूतं तु सर्वं श्रुतमिति विभागः। "अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमथग्रहणमवग्रहः । प्रमाणमी० १-१-२७ ॥ इहादित्रयस्य लक्षणवाक्यानामपि क्रमविकासमवगन्तुकामैरुक्तभ्य एव अन्थेभ्यस्तत्तुलना विधेया। आवश्यकनियुक्ति-विशेषावश्यकभाष्ययोस्तु अवग्रहादीनां चतुर्णा लक्षणानीत्यम्- "अत्थाणं उरगहणं अवग्गहं तह वियालणं ईहं । ववसायं च अवार्य धरणं पुण धारणं वेंति" ॥ नि० १७९ ॥ सामण्णत्यावरगहणमुग्गहो मेयमग्गणमहेहा । तस्सावगमोऽवाओ अविच्चुई धारणा तस्स" ॥ भा० १८०॥ १ "कर्णशष्कुलिकारूपमुपकरणेन्द्रियम् कदम्बगोलकाद्याकारा चक्षुरादीन्द्रियनिर्वृत्तिः"-वृ० ल० टि द्रव्येन्द्रिय-भावेन्द्रियखरूप-संस्थान-पृथुवादिकं प्रज्ञापनोपाङ्गगतेन्द्रियाख्यपञ्चदशपदतोऽववोद्धव्यम्-पृ० २९२ द्वि०- ३१७ प्र०। २-णलक्षणस्य वा० वा. भां० मां०। ३-त्रदर्शनमुत्तर-वृ० मा० हा० वि० । ४ "पुनरखग्रह- गृहीतविशेषाकाणमीहा"-लघीयस्त्र. खोवृ० लि. पृ० २ प्र० पं० ३ । ५ "तथेहितविशेषनिर्णयोऽवायः"- लघीयत्र. खो. वृ० लि. पृ० २ प्र० पं०४। ६ "स्मृतिहेतुर्धारणा संस्कार इति यावत्-लघीयन. खो० वृ० लि. पृ. २ प्र. पं०५॥ ७ "प्रमाणमिति सर्वत्र संटङ्कः"-बृ. ल. टि०। ८-त्यनर्थान्तरमिति कथ-वृ० ल० वा. बा. विना । सर्वेष्वपि श्वेताम्बरीय-दिगम्बरीयेषु तत्त्वार्थव्याख्याग्रन्थेषु “मतिः स्मृतिः संज्ञा" इत्यादिक एव पाठः । सिद्धिविनिश्चयटीकायामपि तथैव समुद्धृतो दृश्यते-लि. पृ० ९९ पं० १४ | "ज्ञानमायं मतिः संज्ञा चिन्ता चाभिनि- चोधनम्"। लघीयत्र०प०३ श्लो०१। ९ "प्राङ् नामयोजनाच्छेषं श्रुतं शब्दानुयोजनात्" ॥-लघीयस्त्र०प०३ श्लो० १। “अविसंवादस्मृतेः फलस्य हेतुखात् प्रमाणं धारणा स्मृति(स्मृतिः) संज्ञायाः प्रत्यवमर्शस्य, संज्ञा चिन्तायातकस्य, चिन्ताभिनिवोधस्यानुमानादेः प्राक् शब्दयोज- नाच्छेषं श्रुतज्ञानमनेकप्रदम्"-लघीयत्र खो० वृ० लि. पृ० २ द्वि० पं० ११ । “प्राङ् नामयोजनाच्छेषम्" इत्याद्या- कलई पद्यमादाय विद्यानन्दिना चर्चितम्-१,२० तत्त्वार्थ० ग्लो० वा० श्लो० ८४-८८ । विशेषा० गा० १६२ पृ. ९९ । ११ सत्वनि-वा० १० विशेषा० गा० ३९६-४०१ पृ० २२६-२२९ । १,१३ तत्त्वार्थ० व्या० पृ० ७८५० १२-1 वा० भां०मा० विना। १२ "लिङ्ग-लिनिधिपणयोः"-वृ० ल.टि.। १३ "मति-श्रुतयोः खरूपविभागपरा भूयसी चर्चा शास्त्रेषु दृश्यते, ततो विशेषार्थिना विशेषावश्यकभाष्य-ज्ञानविन्दु- तोऽवसेया-विशेषाव. भा. गा. ९७-१७५ पृ. ६३-१०६ । ज्ञानविं० पृ० १३६ द्वि०-१३८ द्वि० तथा १४२ दि०-१४३ द्वि०॥ १स०त.

·- • - द्वितीये काण्डे- .. in [प्रत्यक्षकामाणयादिनः चार्वाकस्यानुमानप्रामाण्याशका] अत्राहुश्चार्वाका:-भवतु सांव्यवहारिकं विशदमध्यक्षम् अनुमानादिकं तूपचरितरूपत्वाविषया- भावाच्च प्रमाणमनुपपन्नमिति कथं शब्दसंयोजनात् श्रुतं स्मृत्याद्युपपत्तिमत्? तदुक्तम्-"प्रमाण- स्यागौणत्वादनुमानादर्थनिर्णयो दुर्लभः [ तथा "अनधिगतार्थपरिच्छित्तिः ५प्रमाणम्" ।। न चानुमानमर्थपरिच्छित्तिखभावम् तद्विषयाभिमतस्य सामान्या: देरर्थत्याभावात् । भावेऽपि यदि विशेषस्तद्विषयोऽभ्युपगम्यते तदा तत्र हेतोरनुगमाभावः अथ सामान्य तद्विषयस्तदा सिद्धसाध्यताप्रसक्तिः । तदुक्तम्--"विशेषेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्ध- साधनम्। 7 इतिः । किञ्च, व्याप्तिग्रहणे पक्षधर्मतावगमे च सत्यनुमान प्रवर्तते न च व्याप्तिग्रहणमध्यक्षतः संभवति तस्य सन्निहितमात्रार्थग्राहकत्वेन सकलपदार्याक्षेपण १० व्याप्तिग्रहणेऽसामर्थ्यात् । नाप्यनुमानं तद्रहणक्षमस् तस्यापि व्याप्तिग्रहणपुरस्सरतया तत्र प्रवृत्त। अनुमानात् तद्ब्रहणेऽनवस्थेतरेतराश्रयदोषप्रसक्तेः । प्रत्यक्षानुमानव्यतिरिक्तस्य च व्यातिप्राहकत्वा- योगात् विशेषविरुद्धानुमानविरोधयोश्च सर्वत्र सुलभत्वात् कुतोऽनुमानस्य प्रामाण्यम् ? [सौगतैरनुमानप्रामाण्यसमर्थनेन चार्वाकाशङ्कायाः प्रतिविधानम् ] अत्र प्रत्यक्षानुमानप्रमाणद्वयवादिनः सौगताः प्रतिविदधति-प्रमाणेतरसामान्यस्थितेः परखुद्धि- १५ परिच्छित्तेः स्वर्गापूर्वदेवतादिप्रतिषेधेस्य चाकृतलक्षणाभिः खसंवित्तिभिः कर्तुमशक्तेः प्रमाणान्तर- सद्भावः सिद्धः । यच्च 'प्रमाणस्यागौणत्वात्' इत्युक्तम् तत्र यद्यगौणत्वमनुपचरितत्वमभिप्रेत तदानुमानमप्यनुपचरितमेव अस्खलितबुद्धिरूपत्वात् अथ धर्मिधर्मसमुदायस्य · साध्यत्वे हेतोः पक्षधर्मत्वम् अन्वयो वाऽसंभवीति धर्मिणः. साध्यत्वं पक्षधर्मत्वप्रसिद्ध्यर्थ धर्मस्य चान्वयसिद्ध्यर्थ- मुपचरितमित्युपचरितविषयत्वादनुमानमुपचरितम् , असदेतत् यतो यत्र धर्मिणि धूममात्रमग्नि- २० मात्रव्याप्तमुपलभ्यते तत्रैवाग्निप्रतिपत्तिर्भवन्ती लोके दृश्यत इति. कस्यानोपचार: समुदायस्याप्येवं साध्यत्वं सिध्यत्येव । यदाह "केवल एव धर्मो धर्मिणि साध्यस्तथेटसमुदायस्य सिद्धिः कृता भवति। ] इति । पुनरप्युक्तम्- "धर्मस्याव्यभिचारस्तु धर्मेणान्यत्र दर्श्यते । तत्र प्रसिद्धं तद्युक्तं धर्मिणं गमयिष्यति ॥" इति। २५न चानुमानविपये साध्यशब्दोपचारे अनुमानमुपचरितं नाम । न चागौणत्वाभ्रान्तत्वात प्रमाण- स्यानुमानस्य च भ्रान्तत्वादप्रामाण्यम् भ्रान्तस्याप्यनुमानस्य प्रतिवन्धवलादुपजायमानस्य प्रामाण्य सिद्धेः। तथाहि-प्रत्यक्षस्यापि अर्थस्यासंभवेऽभाव एवाव्यभिचारित्वलक्षणं प्रामाण्यम् तच साध्य प्रतिवद्धहेतुप्रभवस्यानुमानस्याप्यस्तीति कथं न प्रमाणम् ? तदुक्तंम् - १ प्रत्यक्षकप्रमाणसमर्थनप्रवणं चार्वाकमतं प्रमेयकमलमार्तण्डे द्रष्टव्यम्-पृ० ४५ द्वि. पं० ५। २ पृ.७० टि० २ । “तथा चाहुः-प्रमाणस्यागौणवादनुमानार्थनिश्चयो दुर्लभः"-न्यायमज आ०.२ पृ० ११८ पं०. २१ ॥ ३ "विशेषेऽनुगमाभावात् सामान्य सिद्धसाधनात् । तद्वतोऽनुपपंचलादनुमानकथा कुतः" ।-न्यायमन आ पृ०.११९ पं०.४-५ । "येऽपि मन्यन्ते-विशेषेऽनुगमाभावः सामान्य सिद्धसाध्यता"-१,१,५ शास्त्रदीपिका, ११ पं० १०॥ ४ अनार्थे कारिकेयं. वर्तते-"तदुक्तं धर्मकीर्तिना- प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच कस्यचित्" -प्रमाणप० पृ०६४.६०.३६-३८ । प्रमेयक पृ० ४६ द्वि० पं० २.१ "तथा चोकं सौगतैः” इति कृलोद्धृतोऽयं-श्लोकः प्रशस्तपादकन्दल्याम्-पृ०. २५५ पं०१७-१९ । "धर्मकीतिरप्येतदाह" इति निर्दिश्योद्धृतोऽयं श्लोकः प्रमाणमीमांसायाम्-१-१-११ पृ. १४५० ५-धस्याक-आ० हा० वि० 1. ६ प्र० पृ० पं० ४। : धर्मत्वं, प्र-भां मां० आ० हा० वि० '"सांध्यः धर्म"-वृ० टि। : "लिङ्गस्याव्यभिचारस्तु धर्मेणान्यत्र दृश्यते.। तत्र प्रसिद्धं तद्युक्तं धर्मिण गमायिष्यति ॥".-न्यायया ताटी: १८० पं०९। [. - . ..

·. ज्ञानमीमांसा १५५. "अर्थस्यासंभवे भावात् प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता प्रतिवद्धखंभावस्य तद्धेतुत्वे सम द्वयम्".॥[ इति। तेन 'अनधिगतार्थपरिच्छित्तिः प्रमाणम्' इत्यादि यदुक्तम् तदप्यपास्तम्। यतः सर्व एव प्रेक्षावान् प्रवृत्तिकामः प्रमाणमन्वेपते प्रवृत्तिविषयार्थप्रदर्शकम् । अर्थक्रियासमर्थश्वार्थः प्रवृत्तिविषयः । अना- गतं च प्रवृत्तिसाध्यमर्थक्रियासामर्थ्यमर्थस्य नाध्यक्षमधिगन्तुं समर्थम् भाविनि प्रमाणव्यापारासंभ-५ वात् तत् कथमस्यार्थपरिच्छेदमात्रात् प्रामाण्यं युक्तम् ? अतः खविषये अध्यक्षं तदुत्पत्त्या 'यत् पूर्व मया प्रबन्धेनार्थक्रियाकारि प्रतिपन्नं वस्तु तदेवेदम् इति निश्चयं कुर्वत् प्रवर्तकत्वात् प्रमाणम् अनुमानेऽपि चैतत् समानम् यतोऽर्थक्रियाकारित्वेन निश्चितादर्थात् पारम्पर्यंणोत्पत्तिरेवाव्यभिचारि- त्वलक्षण प्रामाण्यमनुमानेऽप्यध्यक्षवत् कथं नाविप्रतिपत्तिविषयः? प्रतिपद्यत एवं चान्यनुमानस्य तदुत्पत्त्या बाह्यवहयध्यवसायेन लोकोऽध्यक्षवत् प्रामाण्यम् । अथाध्यक्षमपि प्रमाणं नेष्यते तर्हि १० लोकप्रतीतिबाधा भवन्तमनुबध्नाति अध्यक्षानुमानयोः प्रमाणतया लोके प्रतीतत्वात् । न च नाध्य- क्षानुमानयोः प्रामाण्यमस्माभिर्निषिध्यते किन्तु विलक्षणं चतुर्लक्षणं वा लिङ्गं न केनचित् प्रंमाणेन भवतःप्रसिद्धमिति पर्यनुयोगे यद्यनुमानं साधकमभिधीयते ततस्तत्रापि स एव पर्यनुयोग इत्येवं सर्वत्र पर्यनुयोगपराण्येव वृहस्पतेः सूत्रोणीति वक्तव्यम् यतः पक्षधर्मात् तदंशव्याप्तात् प्रमाणतोऽव- गतांत् साध्यप्रतिपत्तिरतुमानम् पक्षधर्मतानिश्चयश्च कचित्. प्रत्यक्षात् कचिञ्चानुमानात् यत्राप्यनु-१५ मानात् तन्निश्चयस्तत्रापि नानवस्थादिदूपणम् प्रत्यक्षादेव कचित् तनिश्चयादनवस्थादिदोषव्यावृत्तेः तदंशव्याप्सिनिश्चयश्च कार्यहेतोः कस्यचित् खभावहेतोश्च विशिष्टप्रत्यक्षादेव । स्वभावहेतोरप्यनि- सत्वस्याध्यक्षेणैव प्रतिपत्तेस्तनिवन्धन एव तन्निश्चयः । अध्यक्षावगतेऽपि च क्षणिकत्वे तन्यवहार- साधनाय प्रवर्त्तमानमनुमानं न वैयर्थ्यमनुभवेत् शिंशपात्वाद् वृक्षत्वानुमानवत् । न च सत्त्व-क्षणिक- त्वयोस्तादात्म्ये सत्त्वनिश्चये क्षणिकत्वस्यापि निश्चयात् तदनिश्चये वा सत्त्वस्याप्यनिश्चयात्-अन्यथा २० तत्तादात्म्यायोगात्-क्षणिकत्वानुमानवैयर्थ्यम् यतो निश्चयापेक्षो हि गम्यगमकभावः निश्चयश्चानुभ- वाविशेषेऽपि सत्त्व एव न क्षणिकत्वे सदृशापरापरोत्पत्त्यादेभ्रौन्तिनिमित्तस्य सद्भावात् विपर्यये यधिकप्रमाणवृत्त्या सत्त्व-क्षणिकत्वयोस्तादात्म्यसिद्धर्वाधकप्रमाणस्य च प्रतिबन्धसिद्धिरध्यक्षत इति नानवस्थादिदोपः न च निर्विकल्पक व्याल्या प्रतिवन्धग्रहणाक्षमम् विकल्पोत्पादनद्वारेण तस्य तंत्र सामर्थ्याभ्युपगमात् । न चाप्रमाणकेने परः पर्यनुयुज्यते वादिप्रतिवादिनोः पर्यनुयोगस्य प्रमाणत्वे-२५ नासिद्धेः । अथ यथा वचनात्मकमनुमानं न वक्तः प्रमाणम् अथ चाऽनेन वक्ता परान् प्रतिपादयति तथाऽप्रमाणकेन पर्यनुयोगः क्रियते इत्ययुक्तमेतत् यतो वचनाद् द्वयोरप्यर्थप्रतीतिः प्रमाणभूतैवोत्प- द्यतेऽर्थपरिच्छेदकत्वात् केवलं चतुरंधिगमस्य निष्पन्नत्वात् प्रमाणं नोच्यते न पुनरप्रमाणं भवति अप्रामाण्ये चा द्वयोरप्यप्रमाणमिति कथं तथार्थप्रतीतिः? यदपि 'परप्रसिद्धनानुमानेन तदेव निषि- ध्यते' इत्युच्यते तदप्येतेनैव निरस्तम् । यच्च 'तद्विषयस्य सामान्यादेरभावादनुमानमप्रमाणम्' इत्यु ३० तम् तैदप्यतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रसाधेकत्वेनानुमानस्य प्रतिपादनात् प्रतिविहितम् यथोक्तस्य च सामान्यस्यायोगव्यवच्छेदेन प्रतिनियतदेशादिसम्वन्धितयाऽनुमानेन प्रसाधनात् । 'विशेणेऽनुगमा- भावः सामान्ये सिद्धसाधनम्' इत्यपि प्रतिविहितमेव । अवगततादात्म्यतदुत्पत्तिप्रतिबन्धस्य च लिङ्गस्य साध्यगमकत्वे विशेषविरुद्धानुमानविरोधयोः सहभावदर्शनमात्रप्रतिपन्नाविनाभावलिङ्गप्रभ- १ "प्रमाणहेतुत्वे"-वृ० टि० । २ पृ० १७५० ९ । तत्त्वसं पंजि. पृ० ७७५ पं० २७ । आप्तप० पृ० ४३ पं० १६ १-१-११ प्रमाणमी० पृ० १४ पं० १६। ३ पृ. ५५४ पं० ४। "प्रत्यक्षस्य"-वृटिक ५-पत्तिर्वि- वृ०। ६-ववा-बृ० वा. वा. विना । ७ लोकेऽ-बृ० विना। लिङ्ग के-वा. वा. भी. मां विना । ९ पृ०६९ पं०.३९ । “परपर्यनुयोगपराणि हि बृहस्पतेः 'सूत्राणिः इति वचनात्"-प्रमाणप० पृ. ६३ पं० १.1 १० "प्रत्यक्षनिवन्धन-" वृ० टि०। ११-न पर्य-वा० बा०। १२-व-भां० मां विना । १३ "वचनात्मक हि अनुमान परार्थ ततस्तस्यैव प्रेमाण न वतुः वक्ता चात्माप्रमाणेनाऽपि परं प्रतिपादयति"---०. ल. टि. । १४ नित्योत्पन्न-व० सं० । १५ कथं वितथाथै प्र-भा० मा० ॥ १६ पृ०.५५४ पं० ५। ५४ पं...।

·. - trend . ५५६ द्वितीये काण्डे- वयोः कथमवकाशः १ तेन 'विशेषविरुद्ध'-इत्याद्यप्यसङ्गतमेव अतोऽनुमानस्यापि प्रामाण्योपपत्तेः "प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणम्" ] इति चार्वाकमतमयुक्तम् । अत्र च- "पंक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुस्निधैव सः। अविनाभावनियमाद्धेत्वाभांसास्ततोऽपरे" '५इति वचनात् पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्त इति लक्षणनिर्देशः. हेतुरिति लक्ष्य निर्देशः निधैव स हेतुरिति तत्प्रमेदनिर्देशः। १पृ० ५५४ पं० १२॥ २ कचित् क्वचित् खण्डितोऽपि हेतुबिन्दुतर्कटीकागतः पाठः समानप्रायत्वेन परस्परशुद्धीकरण-तुलनयोरुपयोगितया सटिप्पणिकत्वेन च अर्थवैशद्योपयोगितया ताडपत्रप्रत्युपलब्धावस्थ एवात्र समुद्भियते- "एष चार्थः पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुः कस्य परोक्षा..."पि च व्याप्तौ सत्यां तत्र नियतं भवतीत्यभिप्रायवता विपर्ययव्याप्ति प्रदर्शयितुमिदमुकम्-"हेलाभासस्ततोऽपरः" इति तत्रैतत् स्यात् क्षणिकविपक्ष..."विपर्ययेण व्याप्तिर्बाधक प्रमाणवशादवसिता इह तु त्रिसङ्ख्यावाह्यानामर्थानां हेलाभासत्वेन व्याप्तिः कतरेण प्रमाणेनावसितेत्यव... अविनाभाव- नियमात् इति । त्रिविधहेतुव्यतिरिक्त लिङ्गतयोपगते शयमाने वा वस्तुनि पक्षधर्मतासद्भावेऽप्यविनाभावाभावा... तथा च वक्ष्यति- "नस त्रिविधा तोरन्यत्रास्तीत्यत्रैव नियत उच्यते" इति । अविनाभाववैकल्यं च हेलाभासलेनासिद्धविरुद्धानका- न्तिकसामान्य'''णव्याप्तं प्रमेयवादी निश्चितमिति हेवाभासले साध्येऽविनाभाववैकल्यं खभावहेतुः अविनाभाववैकल्यं च त्रिविधहेतुव्यतिरिकखादेव त""""गता नापि हेतुत्वं तेषु निषिध्यमानं केवलं व्यामोहात् हेतुखमन्यत्र प्रसिद्धमेव तत्राऽऽरो, पितमाशङ्कितं वा तद्विरुद्धोपलम्भादपसार्यते । तत् किमुच्यते "विनः कथं विरोध इति न च सहानवस्थानलक्षण, एवं विरोधो येन तन्न्यायः सर्वत्रोपवयेत । नाऽपि यद् यत्र प्रतिषिध्यते तस्य तत्रैव विरो" (धः प्रति) पत्तव्यो येन, "कथऽम- सतः केनचिद् विरोधगतिः" इति चोधेत । नहि नात्र शीतस्पर्शोऽमेरिति साध्यधर्मिण्येव शीतस्पर्शस्याग्निना विरोध"न्धो यथा वऽस्यान्यन प्रतीतविरोधस्यामिना साध्यधर्मिणि निषेधः तथा हेलाभासलोपलम्भाद् हेतुत्रयवाह्येष्वर्थेषु हेतुलनिरासै ..."तोऽपि च लाक्षणिको विरोधः प्रतीयते । यथा क्षणिकलेनाक्षणिकलस्य तस्य वस्तुनि कचिदप्यसम्भवात् । भावेन वा यद्वदभावस्य सर्वसन्नि"."क्षणस्येत्यलं दुर्मतिविसन्दितेष्वत्यादरेणेति स्थितमेतत्-त्रित्वे हेतुत्वं नियम्यमान' "कानुपलब्धित: सिद्धम् । तथाहि-तादात्म्य-तदुत्पत्तिभ्यामविनाभावो व्याप्तः, तयोस्तनावश्यंभावात् । तस्य च तयोरेव भावादतत्- खभावस्यातदुत्पत्तेश्च ।. या तव्यभिचारनियमाभावात् । तदुक्तम्- कार्यकारणभावाद्वा खंभावाद्वा नियामकात् । अविनाभावनियमोऽदर्शनान न दर्शनीत् ॥ नियमः कः परस्यान्यथा परैः । अनन्तरनिमित्त वा धर्मे वाससि रागवत् ॥ इति ॥ रूपादिनाऽपि हि रसादेरविनाभावो न ख' णाव्यभिचारद्वारक इति । तत्कारणोत्पत्तिरेवाविनाभावनिबन्धनम् । अन्यथा तदनायत्तस्य तत्कारणानायत्तस्य वा तेन "नायां सर्वस्य सवात्र्यैरविनाभावः स्यात्, अविशेषात् । एकार्थसमवायनिमितो रूपरसादेरविनाभाव इति चेत्, ननु समवायोऽम्याधार्या भूतानामुपवर्ण्यते । स चाधाराधेयभावस्तीत्मानुपकारेऽतिप्रस- हतो न सिध्यतीसेकसामग्र्यधीनतैवैकार्थसमवाय""योऽन्यो वा वस्तुभूतः संवन्धोऽसम्भवी तथा सम्बन्धपरीक्षायां विस्तरतः शास्त्रकृता प्रतिपादितमेवेति तत एवावधार्यम् । असन वा जन्यजनकभावे तादात्म्ये वा तेनैवाविनाभावो नान्येनेत्यत्र वस्तुखभावैरेवोत्तरं वाच्यम् । ये एवं भवन्ति नासाभिः क." इति चेत्, आकस्मिकतर्हि स वस्तूनां खभाव इति न कस्यचिन्न स्यात् । न ह्यहेतोर्देशकालद्रव्यनियमो युक्तः । नहि "नीयेत न वा यस्य यत्र किचिदायत्तमनायत्तं वा अन्यथा विशेषाभावादिष्टदेशकालद्रव्यवदन्यदेशादिभावः केना..." यद् येनाविनाभूतं दृश्यते तस्य तेनाव्यभिचारकारणं' तत्त्वचिन्तकैरभिधानीयम्, न तु पादप्रसारिकाऽवलम्बनीया । तन्नाव्यभिचारकारणम् यथोक्तादन्यन्न युज्यते इति तद्विकला न हेतुलक्षणभाजः इति । तथा चाह- १त्रित्वे। २ भवतोऽन्यभावेऽभावलक्षणः । ३ शीतस्पर्शस्य । ४ संयो..(()त्रिलहेतु' ५ भविनाभावे। ६ तादात्म्यात् । ७ साध्येनं । ९ विपक्षे । १० सपक्षे । ११ साधनस्य ।, १२ तादात्म्य- तदुत्पत्त्यभावे। १३ साध्ये। १४ मुद्रादि । १५ नित्यवादिके। १६ एकसामग्रीप्रतिबन्धाभावे ।। १७ साध्या- १९ ऽऽधेयस्य रूपरसादेरनुपकारे .२० पर। २१ प्रतिबद्ध । . ८साधनस्य । . नायत्तस्य । १८ साध्यकारणाऽनायत्तस्य।

·ज्ञानमीमांसा ५५५ अथ हेत्वन्तराभावनिश्चये विधैव स इति नियमो युक्तः प्रतियोग्यभावनिश्चयसापेक्षत्वाद् संयोग्यादिषु येवरित प्रतिवन्धो न तादृशःोन ते हेतव"व्यभिचारस्य संभवात् ॥ इति ॥ अत्र प्रयोगः यस्य येन सह तादात्म्य-तदुत्पती न तो न स तदविनाभावी, यथा प्रमेयखादिरनिसलादिना न, नस्तश्च केन f"तादात्म्यतदुत्पत्ती खभावकार्यव्यतिरेकिणामर्थानामिति व्यापकानुपलब्धिः । खभावानुपलब्धिस्तु खभावहेता- मन्त वितेति तस्या...'लक्षण एवं प्रतिवन्धः । व्यापककारणानुपलब्धी तु तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिबन्धवशादेव च्याप्यकार्ययोनिपत्ति साधयत" .."त् तन्मात्रसम्बद्धः खभावो भावमे वा । निवर्तयेत् कारणं वा कार्यमव्यभिचारतः ॥ इतिः॥ तदेवं हेतुलक्षणं संख्यानियमतदुपदर्श..."मन श्लोके निर्दिष्टमिति । अथवा त्रिधैव स इति स पक्षधर्मविप्रकार एव खभावकार्यानुपलम्भाख्यस्तदंशेन व्याप्तो नान्यः । विप्रकारस्तदंशेन व्याप्त एवेति सम्बन्धः । किं कारणम् ? अविनामाव- नियमात् । अविनाभावस्य व्याप्तः त्रिविध एव पक्षधर्मे नियम्यमानस्य च पक्षधर्मस्याविनाभावे नियमात् । तेन च भावकार्यानुपलम्भात्मकत्रिविधपक्षधर्मव्यतिरिका न तदंशेन व्याप्ता इति । त्रिविधश्व कार्यखभावानुपलब्धिरूपः पक्ष- धर्मस्तदंशेन व्याप्त एवेति न तस्याहेतुत्वमित्युकं भवति । ततत्रिविधहेतुबाह्येष्वविरोधाद्धेतुव्यवहारं कुर्वन्तः त्रिविधे च हेतावविनाभावस्यावश्यम्भावादहेतुलमाचक्षाणा निरस्ता भवन्ति । तत्रैतत् स्यात् हेखाभासानामवि "हि कथितम् । तत्र कार्यखभावयोविधिसाधनलान प्रतिषेधे साध्ये व्यापारः अनुपलधितोऽपि न हेलन्तराभावनिश्चयो यतः सा चतुर्कीस्थिता स्वभाव"व्यापकानुपलब्धयो विरुद्धविधिश्चेति । तत्र तुल्ययोग्यतारूपस्यैकज्ञानसंसर्गिणः खभावानु. पलब्धिरम्योपलब्धिरूपा अभावव्यवहारहेतुरिष्यते । न"."तरमत्सन्ताभावतयोपगतमनुकान्तरूपम् यदि हि स्याद्देशा- दिनिषेध एवास्य स्यात् नासन्ताभावः । कारणव्यापकानुपलब्धी तु सिद्ध कार्य..."व्याम्यव्यापकभावे भवतः । न च देवन्तरेऽत्यन्तासत्तयाजीकृते प्रकारोऽयं सम्भवति तत् कथं ते तदभावं गमयिष्यतः । विरोधोऽप्यविकल.... भवतोऽन्यभावेऽभावादवगम्यत इति विरुद्धोपलब्धिरप्यसम्भविनी । सम्भवे वा कारणानुपलब्ध्यादीनां कथमत्सन्तनिषेधः ? इलाशमाह--"हेलाभासास्ततोऽपरे" इति । ततत्रिविधाद्धेतोरपरेऽन्ये हेलाभासा यतखतनिधैव स इति । एवं मन्यते- इह यद् यत्र नियम्यते विपर्ययेण तद्विपक्षस्य व्याप्ती स नियमः सिध्यति । यथा यत् सत् तत् क्षणिकमेवेति । सत्त्वस्य क्षणि- केषु नियम उच्यमानः सत्त्वविपर्ययेणा"खन क्षणिकविपक्षस्याक्षणिकस्य व्याप्ती सिध्यति । एवमिहापि निले हेतुनियम्य- मानो हेतुविपर्ययेण हेत्वाभासलेन निसंख्या वा"स्य व्याप्तौ त्रिसंख्यायामेव नियतो भवति । ततस्त्रिविधहेतुव्यतिरिक्ता- नामर्थानां हेलाभासतां दर्शयति । तेन खभावविरुद्धोपलव्ध्य".."भावानुपलम्भव्यतिरिकानामर्थानां हेतुलाभावनिश्चय इति । हेतुतदाभासयोश्च परस्सरपरिहारस्थितलक्षणतयैव विरोधोक्षणप्रतीतिकाल एवं प्रतिपन्नः तदात्मनियतप्रति- भासज्ञानादेव तद्विपरीतस्यान्यतया तदाभासताप्रतीतेः परसरमितरेतररूपाभाव "यात् । तत्र त्रिविधहेतुन्यतिरिकेष्वर्थेषु हेलाभासतमुपलभ्यमान खविरुद्ध हेतुलं निराकरोति । ते च हेतुत्रयवाह्या अर्था नात्यन्तासत्त"भिधानीयम् तत्र शिष्याणां हेतुव्यवहारनिवृत्तय इत्याह "हेलाभासास्ततोऽपरे" इति । ततः पक्षधर्मखदशेन व्याप्त इति हेतुलक्षणादपरेऽ"लक्षणविकला हेलाभासा गम्यन्त एवेति न तलक्षणमुच्यते । तथाहि-पक्षधर्म इत्युके यत्र पक्षधर्मता नास्ति न स हेतुस्तदशेन च्याप्त इति वचने यत्र तदंशव्याप्तिविरहो विपर्ययव्याप्तिापकस्य वा तत्रावश्यम्भावाभावात् ते हेतुरूपविकलतया हेत्वाभासा अतिद्धविरुद्धाऽनैकान्तिका गभ्यन्त एव । तथाहि-यलक्षणो योऽर्थः विध्यस्य व्युत्पादितः तल्लक्षणविरहिते न तद्व्यवहार खयमेव प्रवर्तयिष्यत्य परिहारेणव तद्रूपप्रतिपतेरिति न तत्र यत्नः फलवान् भवति । यत्त्वन्यत्र हेत्वाभासव्यु- त्पादनं तन्मन्दबुद्धीनधिकृत्य इदं तु प्रकरणं विपुलमतीनुद्दिश्य प्रणीतम् "संक्षेपतः" इति वचनात् । त एव हि संक्षेपोक्तं यथावदवगन्तुं क्षमाः न मन्दमतयः तेषां विस्तराभिधानमन्तरेण यथावदर्थप्रतिपत्तेरभावात् । अत एवार्थाक्षिप्तोपन्यास- पूर्वकमेव हेत्वाभासलक्षणं तत्रोपवर्णितमिति । तदत्र व्याख्याने हेतुलक्षणं १ हेतुसंख्यानियमः २ तस्य च त्रिविधस्स . हेतुत्वावधारण ३ तदुभयकोरणं ५ विनिर्देशा"....."हेत्वाभासलक्षणानभिधानकारणं चेति ६ षडाः श्लोकेऽत्र निर्दिष्टा इति"-हेतु० टी० ता. लि. पृ० ४ व-पृ० ९२ । २१..."दि। २३ ऽनित्यादिकः । २४ व्याप्यं कृतकलादिकम् । २५ चावाकाः । २६ तुल्यं ल"तो योग्यतारूप यस्य । २७ एकज्ञानसंसर्गिव" । २८ हेतुलम् । २९..."योगले। ३० हेतु- ३१ अद्रूपः । ३२ तस्योभयस्य हेतुसंख्यानियमस्य हेतुत्वावधारणस्य च कारणं भविनाभावनियम इत्येत। .

·. -- ५५४ द्वितीये काण्डे, भावेषु सावधारणेनिश्चयस्य । उक्त च- "अयमेवेति यो ह्येष भावे भवति निर्णयः। नैप वस्त्वन्तराभावसंवित्त्यनुगमाडते"I इति । न च हेत्वेन्तराभावः प्रत्यक्षसमधिगम्यः तस्याभावविषयत्वविरोधात् । नाण्यनुमानतः तस्य ५त्रिविधलिङ्गप्रभवत्वोपवर्णनात् कार्यखभावयोश्च विधिसाधकत्वेनाभावे 'साध्ये व्यापारासंभवात् अनुपलब्धेश्च हेत्वन्तराभावनिश्चये चतुर्विधाया अप्ययोगात् । तथाहि-स्वभावानुपलन्धिहन्योप लब्धिरूपा तुल्ययोग्यतारूपस्यैकज्ञानसंसर्गिणोऽभावव्यवहारहेतुरभ्युपगम्यते । न चात्यन्तासत्ता योपगतं हेत्वन्तरमुक्तखभावम् तथात्वे देशादिनिषेध एव तस्य भवेन्नात्यन्ताभावः । कारणव्यापका नुपलब्ध्योरपि कार्यकारणव्याप्यव्यापकभावसिद्धौ सत्या व्यापारः न चात्यन्तासतो हेत्वन्तरस्य १०किञ्चिद् वस्तु कारणं व्यापकं वा सिद्धं येन तयोस्तत्र व्यापारो, भवेत् । विरुद्धविधिरप्यत्रासंभवी यतो विरोधोऽविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावावसीयते न च हेत्वन्तरेऽत्यन्तासत्ययं प्रकार संभवति संभवे वा न कारणानुपलब्ध्यादीनामात्यन्तिकनिषेधहेतुतेत्याशङ्ख्याह-"हेत्वाभासास्ततो. ऽपरे” इति । तदंशव्याप्तिवचनेनान्वयव्यतिरेकयोरभिधानात् ततः पक्षधर्मत्वान्वयव्यतिरेकलक्षण कार्यखभावानुपलब्धिखरूंपात्रिविधाद्धेतोरपरेऽन्ये हेत्वाभासा यतस्ततः : "त्रिंधैव सः” इति । १५ अयमभिप्राय:-त्रित्वे हेतुर्नियम्यमानो हेतुर्विपर्ययेण हेत्वाभासत्वेन त्रिसंख्यावाहस्यार्थस्य व्याप्ती त्रिसंख्यायामेव नियतो भवति । यथा सत्त्वलक्षणो हेतुः क्षणिकेपु नियम्यमानः सत्त्वविपर्ययेणासत्त्वेन क्षणिकविपक्षस्याक्षणिकस्य व्याधी नियतः सिध्यतीति त्रिविधहेतुव्यतिरिक्तप्यथैपु हेत्वाभासतो. पदर्शनम् । इह च विरुद्धोपलभ्या कार्यखभावानुपलम्भव्यतिरिक्तानां भावानां हेतुत्वाभावनिश्चयः। हेतुतदाभासयोश्च परस्परपरिहारस्थितलक्षणतैव विरोधः प्रतिपन्नः हेतुलक्षणप्रतीतिकाल एवं २० तदात्मनियतप्रतिभासज्ञानादेव तद्विपरीतस्यान्यतया तदाभासताप्रतीतेः परस्परमितरेतररूपाभाव निश्चयात् । तेन हेत्वाभासत्वं त्रिविधहेतुव्यतिरिक्तेषूपलभ्यमानं स्वविरुद्धं हेतुत्वं निराकरोति । ने चात्यन्तासत्त्वेन हेतुत्रयवाह्यार्थी अभ्युपगताः केवलं हेतुत्वमन्यत्र प्रसिद्धमेव तेषु व्यामोहादध्यारों पितमाशङ्कितं वा तद्विरुद्धोपलव्धेः प्रतिपिध्यत इति कथम् "अत्यन्तासंभविनो न विरोधगतिः इति दूषणम् ? सहानवस्थानलक्षणवत् परस्परपरिहारस्थितलक्षणस्यापि विरोधस्य २५ भावे सर्वत्र तन्यायोपवर्णनमसंगतमेव । अन्यत्र चं प्रसिद्धविरोधयोः शीतोष्णयोरिव हेतुतदाभासयो हेतुत्रयवाह्येष्वर्थेषु हेत्वाभासत्वोपलम्माद्धेतुत्वनिरासो यथाशात्रुष्णस्पीपलम्भात् शीतस्पर्शनिषेध इति न कंचित् साध्यधर्मिण्येव विरोधः प्रतिपत्तव्यः । अत्यन्तासतोऽपि च लाक्षणिको विरोधोऽव गम्यत एवं यथा भावेन सर्वशक्तिविरहलक्षणस्याभावस्य । कुतः पुनः प्रमाणात् त्रिसंख्याबाह्याना मर्थाना हेत्वाभासत्वेन व्याप्तिरवगतेत्याशङ्ख्याह-"अविनाभावनियमात्” इति लिङ्गन्तयाऽऽशकंधमाने ३० त्रिविधहेतुव्यतिरिक्तेऽर्थे पक्षधर्मतासद्भावेऽप्यविनाभावस्याभावात् । वक्ष्यति च-"न से त्रिविधा द्धेतोरन्यत्रान्तीत्यत्रैव नियत उच्यते।। ] इति हेत्वाभासत्वेनासिद्धविरुद्धानेकान्तिका सामान्यधर्मेण व्याप्तमविनाभाववैकल्यं प्रमेयत्वादाववगतमिति हेत्वाभासत्वे साध्ये तत्स्वभावहेतुः त्रिविधहेतुव्यतिरिक्तत्वादेव तदन्येषामविनाभाववैकल्यं व्यापकानुपलब्धेः सिद्धम् अविनाभावस्य तादात्म्य तदुत्पत्तिभ्यां व्याप्तत्वात् तयोरेव तस्य भावात् तत्र च तयोरवश्यं भावादतदुत्पत्तरत: ३५ त्वभावस्य च तदनायत्ततया तदव्यभिचारनियमाभावात् । उक्त च- "कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात्। अविनाभावनियमोऽदर्शनान न दर्शनात् ॥ [ -णस्य नि-वा० वा । २-भावः सं-भां मां । पृ. ३४९ प० २३. । . ३-४-५ पृ० ५५६ पं० ३-४। "अपि तु अन्यत्र धर्म्यन्तरे"-३० ल.टि. ७ "परस्परपरिहारस्थितिलक्षण:-वृ.ल.टिक ८ पृ० ५५६ पं०४। 5 "अविनाभावः"-. ल. टि० । १०-हेतुःत्रि: वा० वा. ११ "अविनाभावस्पं" टि०। १२-त् अत्र वा० वा० भां० मा० । १३ "तादात्म्य-तदुत्पत्त्योः"-वृ० ल० टि०. १४-यमोद-वृ० भा. मां० विना । पृ.७६ पं० १७॥ तत्त्वसं० पनि० पृ. ४३० पं०२०। "नियमोऽदर्शनान्न तु. दर्शनात्"-प्रशस्त कर पृ०,२०७ ६० ८। न्यायवा ता. टी. पृ०१५८ पं० २४ । नयनप्रसादिन्यां चित्सुख्या व्याख्यायाम् तदप्युक्त कीर्तिना' इत्युलिख्याय श्लोक उद्धृतोऽस्ति परं तत्र "दर्शनान तु दर्शनात्" इति चतुर्थ चरणम-प्र० ७१ पं० २८ I - :]

·ज्ञानमीमांसा। ५५९ "अवश्यंभावनियमः कः परस्यान्यथा परैः। अर्थान्तरनिसित्ते चा धर्मे वाससि रागवत्" । [ 1 इति। याऽपि रसतः समानसमयस्य रूपादेः प्रतिपत्तिः सोऽपि खकारणाव्यभिचारनिमित्ताविनाभावनिव- न्धनेति तत्कारणोत्पत्तिरेवाविनाभावनिवन्धनमन्यथा तदनायत्तस्य तत्कारणानायत्तस्य वा तेनावि- नाभावकल्पनायामविशेषात् सर्वार्थैरविनाभावो भवेत् । न चैकार्थसमवायनिमित्तो रूपरसादेरविना-५ भावः तस्य निषिद्धत्वात् । तदुक्तम्- "एकलामन्यधीनत्वाद् रूपादे रसतो गतिः। हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥"[ 1 इति। तदेवं तादात्म्य-तदुत्पत्त्योरविनाभावव्यापिकयोर्यत्रामावस्तत्राविनाभावाभावाद् हेतुत्वस्याप्यभावः सिद्धः। तदुक्तम्- १० "संयोग्यादिषु येष्वस्ति प्रतिवन्धो न तादृशः। न ते हेतव इत्युक्तं व्यभिचारस्य संभवात्" ॥ [ तथा च प्रयोगः-यस्य येन तादात्म्य-तदुत्पत्ती न स्तः न स तदविनाभावी यथा प्रमेयत्वादिरनित्य- स्वादिना न स्तश्च केनचित् तादात्म्य-तदुत्पत्ती खभावकार्यव्यतिरेकिणामर्थानामिति व्यापकानुपल- ब्धिः। खभावानुपलब्धेस्तु खभावहेतावन्तर्भाव इति तस्यास्तादात्म्यलक्षण एव प्रतिवन्धः । कारण-१५ व्यापकानुपलब्ध्योरपि तादात्म्य-तदुत्पत्तिप्रतिवन्धाद् व्याप्यकार्यनिवृत्तिसाधकत्वम् । उक्तं च- "तस्मात् तन्मात्रसम्बद्धः खभावो भावमेव वा। निवर्तयेत् कारणं वा कार्यमव्यभिचारतः" [ ] इति । यद्वा "विधैव संः" इति स पक्षधर्मस्निप्रकार एव खभावकार्यानुपलम्भाख्यः तदंशेन व्याप्तो नान्यः स विप्रकारस्तदंशेन व्याप्त एवेति च सम्बन्धनीयम् । अविनाभावनियमात् अविनाभावस्य व्याप्तेत्रि-२० प्रकार एव पक्षधर्मे नियमात् विविधस्य च पक्षधर्मस्याविनाभावनियमात् तेन त्रिविधपक्षधर्मव्यति- रिक्ता न हेतवः । त्रिविधश्च पक्षधर्मों हेतुरेव तदंशेन व्याप्त एवेति कृत्वा हेतुलक्षणावगमादेव हेत्वाभासाः ततो हेतुलक्षणयुक्तादपरे अन्ये तल्लक्षणविकला हेत्वाभासा अवगम्यन्त इति न पृथक तल्लक्षणाभिधानम् । तदेवं यथोक्तलक्षणाद्धेतोः साध्यप्रतिपत्तिः स्वार्थमनुमानम् यथोक्तहेत्वभिधानं च परार्थमनुमानमिति स्थितम् । एतेन "तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोदृष्टं २५ च" [न्यायद०१-१-५] नैयायिकपरिकल्पितमनुमानलक्षणं प्रतिक्षिप्तम् । १पृ० ७६ पं० २०। २ "अ."-वृ० टि० । इदं टिप्पणकं संकेतयुक्तं भाति । तत्र 'अ' शब्देन अविनाभावः । एवमप्रेतनटिप्पणगतेन 'ता.' 'त.' शब्देन तादात्म्यतदुत्पत्तिश्च सूचिता भाति । ३ "ता." "त." वृ० टि। ४-चारिनि-वृ० हा०। ५-धर्मोतु-भां०। "एकसामग्यधीनवं स्वरूपादेस्सतो गतिः। हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत्"॥-तत्त्वसं० पजि.पृ० ४१७५० २४॥ "एकसामग्र्यधीनस्य रूपादेरसतो गतिः" ।-न्यायवा० ता० टी० पृ० १६२ पं० ८ । १-२-१२ प्रमाणमी. पृ० ६३ पं० १२ ६-त्वव्याप्य-वा० वा. भां० मां० विना । ७-स्वन्धः वा. बा. मां। ८ यदि वा त्रि-भां० मा०। ९ पृ० ५५६ पं० ३ । १० प्रस्तुतसूत्रगतमनुमानत्रैविध्यं वात्स्यायनेन द्विधा व्याख्यायि-वात्स्या० भा० पृ. २३-२४ । इदं त्रिविधमपि अनुमानं प्रत्येकमन्वयविधाद्वयेन व्यतिरेकविधया अन्वय-व्यतिरेकविधाद्वयेन च पञ्चविध सत् काल- जयमेदेन पञ्चदशधा भवति । तदेव च प्रतिपन्नाऽप्रतिपन्नसंदिग्ध-विपर्यस्तपुरुषमेदेन षष्टिभेदं जायते । आन्तर्गणिक त्वेत- दनन्तभेदं भवति इत्यादि सर्वमनुमानत्रैविध्यविषयकमतान्तरसमालोचनसहितं सविस्तर विवेचनं न्यायवार्तिक-न्यायवार्तिक- तात्पर्यटीका-न्यायमञ्जरीप्रमृतिग्रन्थेभ्योऽवसेयमनुक्रमेण-पृ० ४३-५७ । पृ० १५६-१९६ । पृ० १०९-१३५ । नैयायिकवत् सांख्य-जैन-चरकाचार्यानिविधमनुमान प्रतिपन्नाः । वैशेषिकास्तद् द्विविधं मन्यन्ते । मीमांसका अपि तद् द्विविधं वर्णयन्ति । वौद्धास्तु पूर्ववदादिभेदेनानुमानं न विभजन्ति । तथाहि- साहयकारिकायामीश्वरकृष्णः "त्रिविधमनुमानमाख्यातम्" [का० ५] इत्यनेनानुमानस्य त्रैविध्यमाख्यातवान् । माठर- स्तवृत्तौ त्रिविधपदेन पूर्ववदादिमेदान व्याख्यातवान उदाहृतवांश्च सत्कार्यवादसिद्धान्तानुसारेण अत एव साट्य-नैयायिकयोः - ·५६ द्वितीये काण्डे- [अक्षपादीयानुमानसूत्रस्य विविधा व्याख्यामुपन्यस्य तदीयानुमानलक्षणस्य अनेकधा निरूपणम् अत्र च सूत्रे "तत्पूर्वकमनुमानम्" इत्येतावदनुमानलक्षणमित्येके। "तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानम् इति चान्येः । “तत्पूर्व त्रिविध पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोदृष्टं चानुमानम्" इत्यपरें । आधे सूत्रे, लक्ष्यलक्षणविभागमुपदर्शयन्ति-अनुमानमिति लक्ष्य निर्देशः तत्पूर्वकमिति लक्षणम् अत्र चैकस्य पूर्वकशब्दस्य समानश्रुत्या "प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ- [न्यायद०१-२-१] सूत्रवत् साधनशब्दस्य लुप्तनिर्देशं मन्यन्ते । 'तत्पूर्वकम्' इत्यत्र. तच्छब्देन प्रत्यक्ष प्रमाणमंभिसम्बध्यते । तत्पूर्वकं तत्फलं तत्फलपूर्वकं तत्पूर्वकं तदनुमान व्यवैच्छिनत्तीत्युच्यमाने संस्कारे अतिप्रसङ्गः तस्य तत्फल- पूर्वकत्वेऽप्यबोधरूपत्वान्नानुमानव्यवच्छेदकत्वमिति तनिवृत्तये ज्ञानग्रहणं कार्यम् अथ प्रत्यक्षसूत्रे ज्ञानग्रहणं प्रक्रान्तं तदिहापि सम्बध्यते नन्वेवमपि ज्ञानरूपं तत्पूर्वक यतो भवति तदनुमानमित्युः १० च्यमाने स्मृत्यातिप्रसङ्गः द्वितीयलिङ्गदर्शनपूर्विकाया अविनाभावसम्बन्धस्मृतेस्तत्पूर्वकत्वात् तजन: पूर्ववदाद्यनुमानविषयाण्युदाहरणानि अत्यन्तं विभिनानि वर्तन्ते । उक्तकारिकाव्याख्यायां साहयतत्त्वकौमुद्यां वाचस्पतिमिश्रस्त पूर्ववदादित्रिप्रकारमेव तद् वीतावीतभेदेन संगृहीतवान् तत्खरूपं च सविस्तर विवृतवान् । जैनागमग्रन्थेषु भगवती-[श० ५, उ० ४] अनुयोगद्वार [पृ०२१२-२१५ स०] प्रभृतिषु पूर्ववदादिभेदेनानुमा- नविभागः कृतो दृश्यते परन्तु तत्र सामान्यदृष्ट-विशेषदृष्टोभयमेदमिन्नं तृतीयमनुमानं दृष्टसाधर्म्यवन्नाम्ना ज्ञापितमस्ति । 'प्रत्यक्षं च परोक्षं च' इति सूत्रयन्तः श्रीसिद्धसेन-समन्तभद्रांदयो जैनतार्किका इममांगमिकमनुमानविभाग न वर्णितवन्तः । चरकसंहितायां श्लोकस्थाने अनुमानद्वैविध्यमित्थं प्रदर्शितम्- "प्रत्यक्षपूर्व त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते । वहिनिगूढो धूमेन मैथुन गर्भदर्शनात् ॥ एवं व्यवस्यन्त्यतीतं बीजात् फलमनागतम् । दृष्ट्वा भीजात् फलं जातमिहेव सदृशं बुधाः" । अं० ११ श्लो. २८-२९ पृ० २६१ । प्रशस्तपादभाष्ये "तत् तु द्विविधम् दृष्टं सामान्यतोदृष्टं च" [पृ० २०५] इत्यादिनाऽनुमानद्वैविध्यं प्रदर्शितम्। मीमांसादर्शने शाबरभाष्ये "तत् तु द्विविधम्-प्रत्यक्षतोदृष्टसंवन्धं सामान्यतोदृष्टसंवन्धं च" [पृ०.८.५० इत्येवमनुमानद्वैविध्य प्ररूपितम् । इदमेव भीमांसकसंमतमनुमानद्वैविध्यं तत्त्वसंग्रहे इत्थं निरूपितम्- "वैविध्यमनुमानस्य केचिदेवं प्रचक्षते । विशेषदृष्ट-सामान्यपरिदृष्टखमेदतः" ॥ तत्त्वसं० का० १४४२ पृ. ४२२ "केचिदिति कुमारिलादयः" । तत्त्वसं० पजि० । अत्रार्थे सविशेषमवबुभुत्सुभिः श्लोकवार्तिकंगतोऽनुमानपरिच्छेदोऽव- धारणीयः । जैनागमे सामान्यदृष्ट-विशेषदृष्टे अनुमानस्य प्रभेदौ मीमांसकनये तु ते एवानुमानस्य मेदाविति बोद्धव्यम् । १ "अन हि प्रथमं लिङ्गदर्शनं ततः प्रतिबन्धस्मरणम् ततः केषांचिन्मते परामर्शज्ञानं ततः साध्यार्थप्रतीतिः ततः प्रत्यक्षलक्षणावसरवर्णितेन क्रमेण हेयादिज्ञानमितीयति प्रतीतिकलापे यथोपपत्ति कार्यकारणभावो वक्तव्य इत्येवं तत्पूर्वकपदमेव केवलमनुमानलक्षणक्षममिति गुरवो वर्णयांचक्रुः । अन्ये पुनः उपमानाद्यतिव्याप्तिब्युदासाय त्रिविधग्रहणं व्याख्यातवन्तः। तत्पूर्वकमनुमानमित्युच्यमाने सति उपमानादी प्रसङ्ग इति त्रिविधग्रहणम्"।-न्यायमा० आ० २ पृ० १२६.५०२३-पृ० १२७.५०.२ "तदेवं लक्षणे कश्चित् सर्व सूत्रमयोजयत् । एवं तु ख्यापितं न स्यात् सूत्रकारस्य कौशलम् ॥-न्यायमज आहे २ पृ. १२७ पं० १५ २ "प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपना पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः" इति संपूर्ण. सूत्रम् "तानि ते तत् पूर्व यस्य तदिदं तत्पूर्वकम्" इत्यादिना 'तत्पूर्वक पदस्य व्युत्पत्तिविचारणा न्यायवार्तिके वर्तते- पृ० ४३ पं० १९-1 एषैव विचारणा न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायामपि चर्चिताऽस्ति-पृ० १५६ पं० २१- न्यायमजयों सैव भजयन्तरेण विशेषविशदतया सुललिततया च निरूपिताऽस्ति-आ० २, पृ० १२६ पं०७--! ४ तत्फलपूर्वकं तत्पूर्वकपूर्वकं ल०मा० वि० । तत्फलपूर्वकं. तत्पूर्वकपूर्वकपूर्वकं वार तत्फलपूर्वकं तत्पूर्वक पूर्वकं बृ। तत्फलपूर्वकपूर्वकं हा । ५ "विशिनष्टि"-० लं. टि। “यदि प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानं संस्कारे निर्णये च प्रसङ्ग इति । प्रत्यक्षपूर्वको भावनाख्या स्मृतिहेतुः संस्कारः निर्णयश्च प्रत्यक्षपूर्वकलादनुमान प्रसज्यत इति । नैष दोषः विज्ञानस्याधिकृतत्वात् । इन्द्रियार्थसलिकों त्पन्नं ज्ञानमिति ज्ञानाधिकारो वर्तत इति तेन न संस्कारेऽतिप्रसङ्गः । निर्णये तु उभयथा" इत्यादि-न्यायवान् १९- न्यायवा ता० टी० पृ० १७० पं० २० ६ नन्वेवमिहापि भी माँ । .

·: ज्ञानमीमांसा कस्यानुसानत्वप्रसङ्ग इति तन्निवृत्तयेऽर्थोपलब्धिग्रहण कार्यम् स्मृतेस्त्वनर्थजन्यत्वमथै : विनाऽपि भावात् । न च विनष्टस्य जनकत्वम् अविनष्टत्वप्रसक्तेः। न च विनष्टरूपतया जनकत्वम् तदाऽसत्त्वात् । अतोऽर्थोपलब्धिर्यथोक्तविशेषणा यतो भवति तदनुमानम् । एवमपि लैङ्गिकविपर्ययेऽतिप्रसङ्गः यतो गवयविषाणदर्शनादू गोप्रतिपत्तिरुपजायते यद् गोविपाणसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षफलं तत्पूर्वकं 'गो' इति विपर्ययज्ञानम् अतस्तजनकस्याप्यनुमानत्वप्रसक्तिः तन्निवृत्तये अव्यभिचारिदमनुवर्तनीयम् एवमपि संशयज्ञानजनकेऽतिप्रसङ्गः यतो गोगवयानुयायिलिङ्गदर्शनाद्' 'गौर्गवयो वा' इति संशय उपजायते तजनकं च सशलिङ्गज्ञान प्रत्यक्षफलम् तत्पूर्वकं संशयज्ञानमर्थविषयं च तजनकस्याप्यनु- मानप्रसक्तिरिति तद्व्यवच्छित्तये व्यवसायात्मकपदमनुवर्तनीयम् । तथाप्यविनामावसम्बन्धसरणा- नन्तरं 'तथा चायं धूमः' इति प्रदर्शनज्ञानाद् 'अग्नि' इति वाक्याच नालिकेरद्वीपवासिनो विशिष्ट देशेऽग्निप्रतिपत्तिरुपजायते. न च तस्यां अनुमानफलत्वम् शाब्दत्वेन व्यवस्थापनात् तन्निवृत्तयेऽव्यप-१० देश्यपदानुवृत्तिः तथाप्युपमानेऽतिप्रसङ्गः गृहीतातिदेशवाक्यस्य पुंसः सादृश्यज्ञान वाक्यार्थानु- स्मरणसहायमव्यपदेश्यादिविशेपणत्रयविशिष्टं संज्ञासंशिसम्बन्धज्ञान तत्पूर्वकपूर्वक जनयदपि नानु- मानम् तत्फलस्याव्यपदेश्यत्वं च श्रूयमाणवाक्याजनितंत्वात् । तथानुमानादिपूर्वकाणामसङ्ग्रह इति अध्यात्यतिव्याप्ती न निवर्तते ततस्तन्निवृत्तये विग्रहद्वयाश्रयणम्-तानि ते च पूर्व यस्य तत् तत्पूर्वकम् । तानि' इति विग्रहविशेपाश्रयणेन सर्वप्रमाणपूर्वकत्वमनुमानस्य लभ्यते । न च तेषां पूर्वमैप्रकृतत्वात् १५ कथं सर्वनाम्नां परामर्श इति प्रेर्यम् यतः साक्षादप्रकृतत्वेऽपि प्रत्यक्षसूत्रे व्यवच्छेद्यत्वेन प्रकृतत्वात अव्यातेरेव निवृत्तिः । अतिव्याप्तेस्तु ते द्वे प्रत्यक्षे पूर्व यस्य विग्रहविशेषांश्रयानिवृत्तिः । तथाहि- तत्पूर्षकमित्यनेन लिङ्गलिङ्गिनो सम्बन्धदर्शन: लिङ्गदर्शनं च सम्वध्यते । न चोपमानफलमेवम्भूता- ध्यक्षफलद्वयपूर्वकमिति तंत्फलाद् भिद्यते अनुमानफलम् । न चानुमेयप्रतिपत्तिकाले सस्वन्ध- ग्रहणस्य निवृत्तत्वात् कथं तत्पूर्वकत्वमनुमेयप्रतिपत्तेरित्याशङ्कनीयम् यतोऽविनाभावसम्बन्धग्रहण-२० जनितसंस्कारप्रभवा स्मृतिः सम्बन्धदर्शनवाच्यात्र गृह्यते तया जनितो लिङ्गपरामर्शः तेनाप्रत्यक्ष.. स्यार्थस्यांनुमानम् । न चोप्रमानफलमेवभूतफलपूर्वकम् अविनाभावसम्वन्धानुभवसम्वन्धस्मृतिपूर्व- कत्वेन तस्य निपेत्स्यमानत्वात् । न चैवमपि प्रत्यक्षद्वयस्याश्रुतत्वान्नैव सम्बन्ध इति वक्तव्यम् एकशेपतस्तत्सिद्धेः। नन्वेवमप्यविनाभावसम्वन्धदर्शनस्याचुतत्वादेव व्याख्यानमयुक्तम्, न विशिष्ट फलद्वारेण तदुपपत्ते । तथाहि अव्यभिचारादिविशेषणविशिष्ट. फलं यतः समुपजायते तदनुमान २५ मित्युक्ते अविनाभावसम्बन्धः सिध्यत्येव । अनिन्द्रियार्थसन्निकर्पजमशाब्दमसारख्यमव्यभिचारि. व्यवसायात्मकं न ह्यविनाभावविकुलाल्लिङ्गादुदयमासादयितुं समर्थम् । अर्थापत्त्यादीनां चानुमान एवान्तर्भावान्न तत्प्रसङ्गः । एवं यथोक्तप्रकारेणं नातिव्याल्यव्याप्ती। ये तु पूर्वशन्द्रयैकस्य लुप्तनिर्देशं नाभ्युपगच्छन्ति तेषां प्रत्यक्षफले अनुमानत्वप्रसक्तिः तत्फ- लस्य प्रत्यक्षप्रमाणपूर्वकत्वात् । अथाकारकस्याप्रमाणत्वात् कारकत्वं लभ्यते तथापि संस्कारजनके ३० प्रसङ्गः । उपलब्धिजनकस्येति चेत् स्मृतिजनके प्रसङ्गः । अर्थोपलब्धिजनकस्येति विशेषणे लैङ्गिकवि: पर्ययोपलब्धिजनके प्रसङ्गः । अव्यभिचरितार्थोपलब्धिजनकस्येति विशेषणे लैङ्गिकसन्दिग्धार्थोपल- ब्धिजनके प्रसङ्गः । व्यवसायात्मिकार्थोपलब्धिजनकस्येत्यभिधाने लिङ्गशब्दोत्पाद्यार्थोपलब्धिजनके १-यस्य प्र-ल०।२-यते तद्गो-वा. बा. भां० मा । ३ "अर्थजन्यं च"-बृ. ल. टि०। ४-पद सम-वि०। ५-फल त-भां० मा०। ६ “पर(रा)मर्शज्ञानादिति वा पाठ:"-ल. टि.-फलं शा-वा० वा० । .८-त्वम्'श-हाः । ९ "अग्निरेषः इति वाक्यादुपजायमानत्वात्”-बु० ल. टि०। १०-ज्ञान वा-वा० या भा० मा० विना । ११-शान त-बु०। १२ "तानि ते तत् पूर्व यस्य तदिदं तत्पूर्वकम् । यदा 'तानि' इति विग्रहस्तदा समस्तप्रमाणाभिसंवन्धांत: सर्वप्र- माणपूर्वकत्वमनुमानस्य वर्णितं भवति । पारंपर्येण पुनस्तत् प्रत्यक्ष एवं व्यवतिष्ठत इति तत्पूर्वकत्वमुक्तं भवति । यदापि विवेकात, ते पूर्वे,यस्येति ते. द्वे प्रत्यक्षे पूर्व अस्य प्रत्यक्षस्य तदिदं तत्पूर्वक प्रत्यक्षमिति” न्यायवा? पृ० ४३ पं० २०-। न्यायवा० ताटी पृ० १५६ ५० ३०- न्यायमार्यामेतत् प्रकारान्तरेण सुस्पष्टं चर्चितमस्ति:-आ०१ पृ० १२५ पं०५- १३ मक-वृ० आहावि० विना । . १४-भूतं फ-ल.५.१५-भवं स-वृ० । १६-नैव. स-आ० हा० वि०॥ १७ अत्र विशेषणपदमध्याहृत्य 'उपलब्धिजनकस्येति विशेषणमिति चेत् एतादृशः पाठः पूरणीयः । : १२सत. A " .

·६६२ द्वितीये काण्डे प्रसङ्गः। अव्यपदेश्यार्थोपलब्धिजनकस्येति विशेपणे विशिष्टफलजनकस्याध्यक्षफलस्यानुमानत्वमभ्यु: पगतं भवेत् । तथा च विशिष्टज्ञानमेवानुमान प्रसज्यत इत्यव्यातिर्लक्षणदोपः । न च तस्यैवानुमान- त्वम् “स्मृत्यनुमानागमसंशयप्रतिभास्वप्नज्ञानोहाः सुखादिप्रत्यक्षमिच्छादयश्च मनसो लिङ्गानि" [१-१-१६ वात्स्या० भा०] इति वचनात् सर्वस्य विशिष्टफलजनकस्यानुमानत्वात् तथापि स्वरूपवि- ५शेपणवादिनामेषामनुमानत्वं न प्राप्नोति अव्यभिचारादिविशेषणानामसंभवात् । स्मृत्यादयस्तु स्वज्ञा- नविशिष्टा लिङ्गं सम्भवन्त्येव अतोऽर्थोपलब्धिरव्यभिचारादिविशेषणविशिष्टा तत्पूर्वकपूर्विका..यतः तदनुमानमित्यभिधीयमाने न कश्चिद्दोपः । नन्वेतस्मिन् सूत्रव्याख्याने त्रिविधग्रहणमनर्थकम्, न; अनुमानविभागार्थत्वात् । न च पूर्ववदादिवैयर्थ्यम् खभावादिविपयप्रतिपेधेन तब्रहणस्य पूर्ववदादि विषयज्ञापनार्थत्वात्-पूर्ववदायेव त्रिविधविभागेन विवक्षितम् न स्वभावादिकम् । अपरेतु . तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानमित्येतावदनुमानलक्षणमाचक्षते । अत्र चानुमानमिति लक्ष्यम् तत्पूर्वकं त्रिविधमिति लक्षणम् । तत्पूर्वकमनुमानमित्यभिधीयमाने संस्कार-स्मृति-शाब्द विपर्यय-संशयोपमानादिपु प्रसङ्गस्तनिवृत्त्यर्थ त्रिविधपदोपादानम् । त्रिविधमिति त्रिरूपम् त्रीणि च रूपाणि पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकलक्षणानि गृह्यन्ते पूर्ववदादिश्रुतेः । पूर्वमुपादीयमानत्वात् कथात्रयेऽपि पूर्वः पक्षः सोऽस्यास्तीति पूर्ववत्-पक्षधर्मत्वम् । शेष उपयुक्तादन्यत्वात् साधर्म्यदृष्टान्तः तस्मिन् १५ विद्यत इति शेषवत्-सपक्षे सत्त्वम् । सामान्यतोऽष्टसिति विपक्षे मनागपि यन्न दृष्टम्-विपक्षे सर्व त्रासत्त्वं तृतीय रूपम् एतद्रूपलिङ्गालम्वनं यत् तत्पूर्वकं तदनुमानमित्युच्यमाने संस्कारादौ नातिम सङ्गस्तथाप्यतिव्याप्तिर्वाधितसप्रतिपक्षेपु तन्निवृत्यर्थ सामान्यतोदृष्टं चेति 'शब्दोऽवाधितविषय त्वासत्प्रतिपक्षत्वरूपद्वयसमुच्चयार्थः । तथाप्यव्याप्तिः अन्वय-व्यतिरेकिलिङ्गालम्बनयोरसंग्रहात न अन्वयिलिङ्गविवक्षायां सामान्यतोऽदृष्टमित्येतस्यानभिसम्बन्धात् 'पूर्ववत्-शेपवत् शब्दसमुचि २० तरूपद्धयोपेतचतुर्लक्षणलिङ्गप्राप्तेः । व्यतिरेकिविवक्षायां शेपवदित्येतस्यानभिसम्बन्धाद् व्यतिरेकिच- तुर्लक्षणलिङ्गसंग्रहाद् अन्वयव्यतिरेकिलिङ्गविवक्षायां समस्तपदाभिसम्बन्धात् पञ्चलक्षणलिङ्गप्राप्त। अन्ये तु त्रिविधग्रहणमतिव्याप्तिनिवृत्यर्थमेवान्यथा वर्णयन्ति-त्रिविधं विप्रकारम् के पुनस्रया प्रकारा इति विवक्षायां पूर्ववदादिनिर्देशः। तत्र पूर्ववत् यत्र कारणेन-कार्यमनुमीयते । अथापि स्यात् पूर्व कारणं तदस्यास्तीति पूर्ववत् कार्यम् एवं च कार्यात् कारणानुमानं पूर्ववत् प्रसक्तम् न कारणात् २५कार्यानुमानम् । न च कारणदर्शनात् कार्यप्रतिपत्तिः संभविनी । तथाहि कारणात् कार्य: साध्ये यदि कार्यस्य धर्मित्वं तदा तस्यासिद्धत्वादाश्रयासिद्धो हेतुः। अथ तस्य सिद्धत्वान्न धर्म्यसिद्ध्या हेतोराः श्रयासिद्धता तहि साधनवैफल्यम् कार्यसत्त्वस्य हेतुव्यापारात् मागेव सिद्धत्वात् । न च कार्यसत्तायां साध्यायां कारणलक्षणो हेतुर्भावधर्मः सिद्धः तत्सत्तासिद्धौ हेतोस्तद्धर्मतासिद्धनाप्यभावधर्मोऽसौ तत्सत्तासाधने तस्य विरुद्धत्वात् । नाप्युभयधर्मः तत्र तस्य व्यभिचारित्वात् न' भयधर्मो भावमेवः ३० प्रतिपादयेत् । उक्तं च "नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति। इत्यादि । किञ्च, कारणात् कार्यमस्तीति साध्ये हेतुळधिकरणः स्यात् । कारणाञ्च यदि प्रतिवद्धसामर्थ्यात् कार्यास्तित्वं भाव्यनुः मीयते तदानकान्तिकत्वं हेतोः तदुक्तम्-"नावश्यं कारणानि तद्वन्ति भवन्ति" [ प्रतिवन्धवैकल्यसंभवात् । अथाप्रतिवद्धसामर्थ्यात् तदा तथाभूतकारणदर्शनसमय एव कार्यस्योः त्पत्तेरनन्तरसमये तस्याध्यक्षत्वात् प्रतिवन्धाद्यनुसरणं व्यर्थम् । यदपि समग्रेण हेतुना कार्योत्पादाः . - १-वत्येव वृ० ल. मां० । २ भत्र न्यायवार्तिक-तात्पर्यटीका-मजरी-रनाकरीयाणि तत्तत्स्थलान्यपि अनुसंधेयानि-न्यायवा०पू०४६ पं० न्यायवा० ता० टी० पृ० १७१-१७३ । न्यायमज० आ०.२ पृ० १२७ पं० ५- स्थाद्वादर० पृ० ५२७ पं० २२ पृ० ५२८पं० १९ आ० । ३-दाश्रितः वा० वा० । '४ पूर्वपक्षः वा० वा. विना । ५ न्यायवा० पृ० ,४६ पं० १५-पृ० ४७-1, न्यायवा० ता०टी० पृ०. १७३ १०१६-पृ० १७६ प्रस्तुताः पूर्वपदादिविषया चर्चा मार्यामपि समानप्राया-वर्तते-न्यायमन० आ०.२ पृ० १२७ पं० २६॥ "कार्यस्य-वृक्षल. टि. | "कार्यसत्ता'-० ला दि०।-चाऽसि-वृ०। ६ पृ. ४८० पं० ११, टि। १०-वैफल्य-वार वालोर विना । .

·? ज्ञानमीमांसा। नुमान सौगतैरभ्युपगतं तदपि योग्यतानुमानम् । तथाहि-योग्येयं वीजादिसामग्री प्रतिवन्धवैफ- ल्यासंभवे विवक्षितकार्योत्पादने इत्येवं तत्वभावभूतयोग्यतानुमानात् स्वभावहेतुप्रभवम् । तदुक्तम्- "हेतुना यः समग्रेण कार्योत्पादोऽनुमीयते । अर्थान्तरानपेक्षत्वात् स खभावोऽनुवर्णितः॥" [ ] इति, असदेतत्: यतो न कार्यस्य धर्मित्वं कारणस्य च हेतुत्वमस्माभिः क्रियते येन कार्यस्य सिद्ध्यसिद्धि-५ भ्यामनुमानाप्रवृत्तिर्भवेत् किन्तु कारणस्यैव धर्मित्वं मेघादेः क्रियते तस्य च सिद्धत्वानाश्रयासिद्धत्व- दोषः। तत्रैव च वृष्टयुत्पादकत्वं धर्मः साध्यते तद्धर्मेणोन्नतत्वादिना । न च प्रतिज्ञार्थंकदेश एवं हेतुः साध्यसाधनयोधर्मिधर्मयोर्वा भेदात् । तथाहि-मेघत्वजातियुक्तानां धर्मित्वं भविष्यदृष्ट्युत्पाद- कत्वमसिद्धमर्थान्तरं ततः साध्यो धर्मः उन्नतत्वादिकमपि साधनधर्मः मेघेभ्यो भिन्नम् तेषां द्वैविध्यदर्शनात् तेन न प्रतिज्ञार्थंकदेशताऽपि । न च साध्य-साधनयोरैक्यम् न च भाष्यविरोध.१० "कारणेन कार्यमनुमीयते" [१-१-५ वात्स्या० भा०] इति तत्र वचनात् यत उन्नतत्वादिधर्मविशिष्टा मेघाः कारणम् तथाविधकारणधर्मेण भविष्यदृष्ट्युत्पादकत्वं धर्मो यदाऽनुमीयते तदा वृष्टेरनुमानात् कारणात् कार्यानुमानमित्युपदिश्यते । अथोन्नतत्वादिधर्मयुक्तानामपि मेघानां वृष्ट्यजनकत्वदर्शनात् कथमैकान्तिकं कारणात् कार्यानुमानम् ? न; विशिष्टस्योन्नतत्वादेर्धर्मस्य गमकत्वेन विवक्षितत्वात् । न च तस्य विशेषो नासर्वक्षेन निश्चेतुं पार्यत इति वक्तुं शक्यम् सर्वानुमानोच्छेदप्रसक्तेः । तथाहि-१५ मशकादिव्यावृत्तधूमादीनामपि खसाध्याव्यभिचारित्वमसर्वविदा न निश्चेतुं शक्यमिति वक्तुं शक्यता एव । अथ "सुविवेचितं कार्य कारणं न व्यभिचरति" [ ] इति न्यायाद् धूमादेर्गमकत्वं तस्त्रापि तुल्यम् यो हि भविष्यदृष्ट्यव्यभिचारिणमुन्नतत्वादिविशेषमवगन्तुं समर्थः स एव तस्मात् तामनुमिनोति नागृहीतविशेषः । तदुक्तम्-"अनुमातुरयमपराधो नानुमानस्य" [२-१-३८ वात्स्या०भा०] तथा सूत्रकारेणाऽप्यभ्यधायि-"नैकदेशवाससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् न्यायद० २० २-१-३८] अंत एव “गम्भीरध्वानवत्त्वे सति" [१-१-५ न्यायवा० पृ० ४७] इत्याधुन्नतत्वादेर्वार्तिक- कृता विशेषो दर्शितः। न चैवं साध्यसाधनभावे कार्यसत्तायाः साध्यत्वं येन भावाभावोभयधर्मस्था- हेतुत्वमिति दोषः स्यात् । वैयधिकरण्यमपि प्रदर्शितप्रयोगे परिहतमेव । यच अप्रतिवद्धसामर्थ्यस्य कारणस्य हेतुत्वे कार्यप्रत्यक्षतालक्षणं दूपणमभिहितम् तदसंगतमेव व्यवधानसंभवात् । तथाहि- निष्पाचे पटे अनुत्पन्नावयवक्रियस्यान्त्यतन्तोर्यदा क्रियातो विभागस्तदाऽविनाभावसम्बन्धस्मृति' २५ विभागात् पूर्वसंयोगविनाशः तन्त्वन्तरेण च संयोगोत्पत्तिर्यदैव तदैवाविनाभावसम्बन्धस्मरणात् परामर्शज्ञानम्, यदा संयोगात् कार्योत्पादस्तदैव परामर्शविशिष्टाल्लिङ्गात् 'भविष्यति कार्यम् इत्यनुमेयप्रतिपत्तिः । न चोत्पादकाल एव कार्यस्य प्रत्यक्षता तत्र तैदा रूपाधभावात् । न च १ "यन कारणेन कार्यमनुमीयते यथा मेघोनत्या भविष्यति वृष्टिरिति" संपूर्ण भाष्यवाक्यम् । २ तथापिका- वृ० आ० हा० वि०॥ ३ "उन्नतत्वादिना"-वृ० टि०। ४ "वृष्टिम्"-वृ.टि० । ४ "वृष्टिम्"-वृ० टि०। ५ "सोऽयमनुमातुरपराधो नानु मानस योऽर्थविशेषेणानुमेयमर्थमविशिष्टार्थदर्शनेन बुभुत्सत इति" संपूर्ण भाष्यवाक्यम् । "आवर्तवर्तनाशालिविशालकलुषोदकः । कल्लोलविकटास्फालस्फुरत्फेनच्छटाश्चितः ॥ वह्वलशैवालवनशाद्वलसंकुलः । नदीपूरविशेषोऽपि शक्येत न निवेदितुम् ॥ प्रमातुरपराधोऽयं विशेष यो न पश्यति । नानुमानस्य दोषोऽस्ति प्रमेयाव्यभिचारिणः ॥ रोधोपघातसादृश्यव्यभिचारनिवन्धनम् । अनुमानाप्रमाणत्वमतो वक्तुमसांप्रतम् ॥ पारम्पर्येण वृष्टिश्च नदीपूरस्य कारणम् । पतद्वनपयोबिन्दुसंदोहसन्दनक्रमातू" ॥ न्यायमा० आ० २ पृ० १३० पं० १३-- ६ "कथं पुनरस्य प्रयोगः ? वृष्टिमन्त एते मेघा गम्भीरध्वानवत्त्वे सति बहुलबलाकावत्त्वे सति अचिरप्रभावत्त्वे सति उन्नतिमत्त्वात अष्टिवन्मेघवदिति-"न्यायवा० पृ. ४७ पं० १०। ७ पृ० ५६२ पं० २९। ८पृ० ५६२ पं० ३१॥ ९ पृ. ५६२ पं० ३३ । एतद् मर्या समानमेव दृश्यते-न्यायमज आ० २ पृ. १२९ पं० १२-1 १० “एककाल"- ११-स्मृति वि-आ० हा० वि० । १२ "इत्येककाल:"-.टि.। १३-त्तिः तथोत्पा-हा। १४ "कार्ये"-१० टि०। १५ "भावकाले"-वृ. टि। वृ० दि०।

·.. १५. द्वितीये कौण्डे रूपादिभिः सहोत्पादत्तधिकरणानाम रूपादीनां तत्कार्यत्वात् कार्यकारणयोश्च सहोत्पाद मिहत कंत्वप्रसक्तेः । न चान्त्यतन्तुक्रिया अन्तराले प्रतिवन्धसंभवात् त्रिचतुरक्षणव्यवधानानावश्य विवक्षितकार्योत्पादिकेति वक्तव्यम् यतोऽनुत्पन्नावयबक्रिये तन्ताविति विशेषणोंपादानं कृतमिति नाधारविनाशात् क्रियाविनाशः क्रियां चाविनष्टों खकार्य विभागमवश्यमुत्पादयति से च स्वप्रति बन्धकाभावे खाश्रयसंयोग नियमतो निवर्तयति अन्यथा, क्रियायाः स्थैर्यप्रसक्तिनित्यांधारयोश्च नित्यत्वप्रसतिर्भवेत् स च क्रियाप्रभवः संयोगों नियतों द्व्याविर्भावक सति तस्मिन् द्रव्यप्रभवों पलम्भात् । ततोऽन्त्यतन्तुक्रियातोऽन्त्यतन्तोर्विभागविशिष्टस्योपलम्भात् कार्यानुमाने न कार्य प्रत्यक्षतादोषः । येषां तु परामर्शज्ञानं न संभवति तेषां कार्यप्रत्यक्षता दूरापास्तैव । यत् पुनः समनात कारणात् खात्मभूतस्य योग्यताख्यधर्मस्यानुमान न कार्यस्य तेन खभावहेतुप्रभवमेतदनुमानम्' इति, १० तदसङ्गतम् अभेदे गम्यगमकभावस्यासंभवात् । अर्थ. यत्रापि साध्यसाधनयोास्तवोऽभेदस्तत्रापि स्खलक्षणेन व्यवहारयोगात् लिङ्गसाध्यधर्मिसाध्यधर्मनानात्वप्रतिपत्तिरूपो व्यवहारों वुद्ध्यारुढ एवं। तदुक्तम् "सर्व एवायमनुमानानुमेयव्यवहारो वुझ्यारूढेन धर्मधर्मिभेदेन" [ इत्यादि असदेतत्, यतो यदि वुद्धिकल्पितो धर्मधर्मिव्यवहारस्तहि कल्पिता तो साध्यसिद्धिर्भवेत् । ततश्च यावान हेतुदोषः सं सर्वो भवत्प्रयुक्त साधने प्रसज्येत । तदुक्तं कुमारिलेन- "यदि चाविद्यमानोऽपि भेदो बुद्धिप्रकल्पितः। सांध्यसाधनधर्मादेव्यवहाराय कल्पते । तंतो भवत्युक्तेऽस्मिन् सांधने यावदुच्यते । सर्वत्रोत्पद्यते वुद्धिरिति दूषणता भवेत् ॥". [श्लो० वा० निरावलो० १७१-२७२] इति । २० अथ धर्मधर्मितया भेद एवं बुद्धिपरिकल्पितों नार्थोऽपि लिङ्गलक्षणः विकल्प मेंदानामिच्छामात्र धित्वेन खतन्त्राणामाप्रतिवद्धत्वेन तदंप्रतिपादकत्वात् विकल्पकल्पिता तोरर्थप्रतिपत्त्यभ्युपगमें अर्थप्रतिलम्भ एवं न भवेत् ततोऽर्थ एवार्थ गमयति, असदेतत् यतो यदि कृतकत्वादिलक्षणोऽथों- ऽनित्यत्वादेरथस्य गमकस्तदा तयोस्तादात्म्याद गम्यगमकभावोऽयुक्त इत्यसकृदावेदितम् । अथ विक- ल्पप्रतिभासी कृतकत्वादिकः सामान्यलक्षणोऽर्थोऽभ्युपगम्यते तदा तस्थावस्तुत्वेन साध्यप्रतिबद्धत्वा २५मावाद, वस्तुत्वेनाध्यवासितस्यापि कुतो गमकत्वम् ? ययोहि प्रतिवन्धो न तयोर्भेद, इति न गम्यगम कभावः ययोश्च भेदाध्यवसायो न तयोः प्रतिवन्धः । न च दृश्य-विकल्प्ययोरेकत्वाध्यवसायादनुमाना नुमेयव्यवहाराददोष तथाभ्युपगमे त कल्पनाविरंचितलिङ्गप्रभवत्वमनुमेयप्रतिपत्तेः संवादविरोधि समायातमिति कुतः परोक्तदूषणव्युदासः न च समारोपव्यवच्छेदः स्वभावहेतोः फलं संभवीति प्रतिपादितमसकदिति न पुनः प्रतन्यते ततोऽप्रतिबद्धसामर्थ्यकारणदर्शनात् कार्यस्यैवानुमानं न पुनः ३० समनेभ्यः सामर्थ्यानुमान युक्तम् । न च समर्थकारणस्य धर्मिभूतस्यानन्तरभाविकार्यविशिष्टत्वेऽनुः सीयमाने समर्थत्वेन तद्गतेन साधनधर्मेण हेतुरपि व्यधिकरणः । अतः हेतुना यः समनेणं' इत्याद्ययु- कमेव । अत्र च पूर्व कारणमस्यास्तीति पूर्ववत् कार्य नाभिधीयते किन्तु कारणधर्म उन्नतत्वादिः तेन कारणधर्मस्य वृष्ट्युत्पादकत्वस्यानुमानम् न तु. पूर्ववत् कार्यात कारणानुमानम् तेन पूर्ववत कार्यात् कारणानुमानं प्राप्नोतिः इति यद् गोगाचार्येण प्रेरितम् तन्निराकृतं द्रष्टव्यम् । . - १ "पटादि"-वृ०. दि. 1 : २ "खकार्यविभागः"-वृ. टि. ३-वे आभू-भां० मा ४ निवर्त-१० विना ५ “पारम्पर्येण"-: टि० ।.. ६ , ५६३ पं०.१।७-मानं का-वा० बा० ।-मान कार्य- ८-कस्वभा-भां० मा । “एतेनं “सर्व. एव अयमनुमानाऽनुमेयव्यवहारो. बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिन्यायेन। एतदपि प्रत्युक्तम्"-अनेकाः पृ० २०९.. पं०.१० । १०. कल्ल्यते: वा० बालोवा...१ एवं बृ १२-वादिवि-वृ० १३ "कारणगवेन"-वृ० टि । १४ पृ ५६३. पं० ३ . १५-णस्य वृ-ल '१६ पृ० ५६२ पं० २४ । १७ यद् दिग्नागाचा-मां. य दिग्नागाचा-भा०॥ य दियागाचा-वा ·ज्ञानसीमांसा। ६६ शेषवदित्यत्रापि कारण-कार्ययोलिङ्गत्वेनोपक्षेपे अनुपयुक्त कार्य शेषः तद्यस्यास्ति तच्छेप- अदिति तेद्गत एव साधनधर्मः कश्चिदुक्तः न तु कारणम् तेन हि कार्यगतेन धर्मान्तरमंप्रत्यक्ष पृष्टिमद्देशसम्वन्धित्वादिकं कार्यगतमेवानुमीयते । अत एव कारणगमकत्वपक्षोक्तदोषप्रसक्त्य- भावोऽनापि द्रष्टव्यः । तथाहि-नदीशब्दवाच्यो गर्तविशेपो धर्मी तस्योपरिवृष्टिमद्देशसम्बन्धित्वं साध्योधर्मः उभयतटव्यापित्वादिकस्तु साधनधर्मः अनेकफल-फेनसमूहवत्त्व-शीघ्रतरगमनत्व-कलु-५ पत्वादिकश्च तस्य विशेपः साध्याव्यभिचारी यदा निश्चितो भवति तदा गमकत्वम् नोभयतटव्यापित्व- मात्र तोयस्य । अत एव न प्रतिज्ञार्थंकदेशताऽपि दोषः । न चोभयतटव्यापित्वमुद्कस्य कथमपामधःपातलक्षणाया वृष्टेः कार्यमिति वक्तव्यम् पारम्पर्येण तस्य तत्कार्यत्वात् । तथाहि- द्रवत्वादापः भूसंस्पृष्टाः स्पन्दन्ते स्पन्दमानाश्च संयुक्ताः परस्परं महत्कार्यमारभन्ते तदपि स्पन्दमानं खात्मनि वेगमारभते क्रियाकारणापेक्षं तच्च तथाप्रवृत्तं नदीशब्दवाच्यं गतं विदधाति । तत्र पूर्वोदक-१० विलक्षणस्योदकस्योभयतटसंयोगः पारम्पर्येण दृष्टिकार्य इति कार्यात् कारणानुमान शेपवत् । शेषर्मन पूर्यवदनुमान एव चिन्तितम् । सामान्यतोदृष्टम् अकार्यकारणभूतेन लिङ्गेन यत्र लिगिनोऽवगमः । अविनाभावित्वं त्रयाणामप्यविशिष्टम् । विवक्षितसाध्यसाधनापेक्षयाऽकार्यकारणभूतत्वादिकस्तस्य विशेषः । अन्यत्रदृष्टस्यान्यत्रदर्शनं बापूर्वक देवदत्तादेः तथा चादित्यस्यान्यवृक्षोपरिसम्बन्धितया निर्दिश्यमानस्यान्यपर्वतोव॑भागसम्बन्धितया निर्देशों दृष्टः तेन च गत्यविनाभांविना भाव्यम् । अन्यत्र-१५ दर्शनस्य च न गतिकार्यत्वम् गतेः संयोगोंदिकार्यत्वात् । अन्यनदर्शनं धर्मि गत्यविनाभूतमिति साध्यो धर्मः अन्यत्रदर्शनशब्दवाच्यत्वाद् देवदत्तान्यत्रदर्शनवत् । नन्वन्यत्रदर्शनस्य शेषवत्यन्त वो गतिजन्यत्वात् । अथान्यत्रदर्शनं न साक्षाद् गतिकार्यमपि तु पारम्पर्येणेति न शेषवत्यन्तर्भावस्तषु- भयतटव्यापित्वमपि न साक्षाद् वृष्टिकार्यमिति न शेपवदुदाहरणं भवेत् । अथ नान्यत्रदर्शनं हेतुः किन्तु तच्छब्दवाच्यत्वम् नन्वत्रापि वक्तव्यम् किं तद् अन्यत्रदर्शनमेव, उत तच्छक्तिः? पूर्वस्सिन् २० विकल्पे शेपवत्यन्तर्भावः। उत्तरस्मिन्नपि 'अन्यत्रदर्शनम्' इत्येवंविधः शब्दो विशिष्टप्रत्ययजनने अन्यत्र- दर्शनखरूपस्य सहकारी हेतुः स च पारम्पर्येण गतेः कार्यत्वात् शेषवान्, असदेतत्। अत्र ह्यन्यत्र- दर्शनत्वं हेतुः न तच्छन्दवाच्यत्वम् तेच खरूपसहकारिभेदेन द्विरूपा शक्तिः अन्यत्रदर्शनं खरूपशक्तिस्तदर्शनत्वं सहकारिशक्तिः सा चात्ममनासंयोगोऽदृष्टादि च । तत्र केपांचिन्नित्यत्वे केपांचिदनित्यत्वेऽपि न गतिकार्यतेति कुतः शेपवत्यन्तर्भावः? एतदपरे दूपयन्ति-अन्यत्रदर्शनमित्यनेन सवितुः किमप्यधिकरणं निर्दिष्टम् । न च निरूप्यमाणं तत् सर्भवतीति तदर्शनमात्रमेवावशिष्यते न 'अन्यत्र' इतिशब्दवाच्यम् । अथोदयसमयेऽन्यत्रदर्शन ततोऽन्यत्रदर्शनं सवितुरस्तमयसमये न च दृष्टस्यापलापो युक्तियुक्तः सत्यम् अस्त्ययं प्रतिभासः स तु 'अन्यत्रे' इत्यधिकरणस्य निर्देष्टुमशक्तेरयुक्तः। न च तत्सद्भावेऽप्यन्यत्रदर्शनत्वमनुपलभ्यमानं हेतुः। न च तस्योपलम्भः संभवति आत्ममनासंयोगादृष्टादेः सर्वस्यातीन्द्रियत्वात् संयोगस्यैन्द्रियकत्वेऽप्य-३० प्रत्यक्षद्रव्यवृत्तेः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षद्रव्यवृत्तेश्च तस्यातीन्द्रियत्वात् । अतोऽसिद्धत्वान्नान्यत्रदर्शनत्वं गत्य- नुमापकमिति न सामान्यतोदृष्टानुमानोदाहरणमेतद् युक्तं किन्तु समानकोलस्य स्पर्शस्य रूपाद- कार्यकारणभूतात् प्रतिपत्तिः सामान्यतोदृष्टानुमानप्रभवा । न च रूप-स्पर्शयोः कार्यकारणभावो नैयायिकदृष्ट्या प्रसिद्धः अविनामावस्तु तमन्तरेणापि तयोरुपपन्न एव।। न च सौगतप्रक्रियया १ "पूर्वमप्रतिपादितम्"-वृ० टि। २ "अनुपयुक्तकार्य"-वृ• टि०। ३ "तेन: गोगाचार्यदोषो नास्ति कारणा- नभिधानात्"-वृ०टि०। ४-म्बन्धत्वा-ल. वा. वा० । ४-स्वन्धत्वा-ल० वा. बा० । ५ न्यायमज. आ० २ पृ. १३० पं० २३-1 ६-तसाधना-वा० वा. हा०वि०। ७-नं प्रव-आ. हा. वि० । ८ “गमनपूर्वकम्"-वृ० टि०। ९-वि १० "संयोगादि कार्य यस्य तद्भावः"-वृ० टिं। ११ "खरूपशक्तिरात्ममनःसंयोग: सहकारि- शकिरदृष्टादि भण्यते"-वृ.टि.। १२ "अन्यत्रदर्शनस्य पारम्पर्येण गतिकार्यखातो-वृ० टि। आ० हा० वि०। १४ "अन्यत्रदर्शनसम्"-पृ० टि०। १५-र्शनख-वृ०। १६-भवीति' वृ०॥ १७ "अधि- करणसद्भावे"-० टि। १८ "अन्यत्रदर्शनस्य तत्त्वस्य वा:-वृ० टि०। ११-कालस्प-वा. बा० आ० वि० । -कार्यस्य स्प-भां० मां० । २० "रूप-स्पर्शयोविभिन्नगुणलात् ततो रूपं स्पस्यैवारम्भकम् न स्पर्शस्य एवं सशेऽपि"-वृ०टि०॥ भाव्य-वा० बा०॥ १३ अत्र वा वा ·५६६ द्वितीये काण्डे- रूपस्य स्पर्शकार्यता तत्कार्यतया लोके तस्याप्रसिद्धः । न चाप्रसिद्धमपि तत्कार्यत्वं गमकत्वान्यथा- नुपपत्या तस्य परिकल्पनीयम् प्रतिवन्धस्य सौगताभ्युपगमेने तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणस्यासंभवान् संभवेऽपि तदाहकप्रमाणायोगात् क्षणविशरारुत्वे भावानां सर्वस्याप्यस्याघटमानत्वेन प्रतिपादि- तत्वात् । ततो रूपेण स्पर्शानुमान सामान्यतोदृष्टमनुमानम् । अथवा पूर्वण तुल्यं वर्तत इति पूर्ववदिति वतेः प्रयोगः । न च कियातुल्यत्वे घेतिप्रयोगस्य वैयाकरणैरिटेरन च सम्बन्धप्रतिपत्तेः स्पष्टत्वादनुमेयप्रतिपचेश्चाविशदतया तदभावतो विषय-' तुल्यत्वस्य च तन्निमित्तत्वेनानिष्टेतिप्रयोगोऽनुपपन्न इति वकव्यम् यतो यद्यपि प्रत्यक्षानुमान- प्रतीयोमदस्तथापि विषयतुल्यत्वात् कथंचित् क्रियाया अपि तुल्यता समस्तीति न वतेः प्रयोगोऽनु- पपन्नः तेन पूर्वप्रतिपत्या तुल्या प्रतिपत्तिर्यतो भवति तत् पूर्ववदनुमानम् नन्वेवं शेपवत्-सामान्यतो. १० दृष्टयोरपि पूर्ववत्त्वप्रसक्तिः । तथाहि-साध्यसाधनयोः प्रत्यक्षेण दृष्टान्तामणि सामान्यरूपतया प्रतिवन्धग्रहणम् अन्यथाऽनवस्थाप्रसक्तेरनुमानस्याप्रवृत्तिरिति तत्रितयस्यापि पूर्वेण तुल्यत्वात् पूर्ववत्वम् । न हि यादृग्भूतेन साध्यसामान्येन लिङ्गसामान्यस्य दृष्टान्ते अध्यक्षतोऽविनाभावग्रहस्ता- हग्भूतस्यैवानध्यक्षस्य साध्यस्य क्वचिद्धर्मिणि हेतुसामान्यात् शेपवत्-सामान्यतोदृष्टयोरप्रतिपत्तिः। अतो विपयतुल्यतया क्रियातुल्यत्वाद् वत्तेः सर्वत्रैव संभवात् कुतः शेपवत्-सामान्यतोदृष्टयोः पूर्ववतो १५भेदसिद्धिः? असदेतत्, प्रत्यक्षेणागृहीतान्वयं केवलव्यतिरेकवलात् प्रमा निर्वर्तयत् शेषवदनुमान- मित्यभ्युपगमात् । तथाहि-शेपवनाम परिशेषः यथा गुणत्वाद् इच्छादीनां पारतन्ये सिद्धे शरीरे- न्द्रियादिपु प्रसक्तेषु प्रतिषेधः शरीरविशेषगुणा इच्छादयो न भवन्ति तद्गुणवैधात् तच्च रूपादीनां स्वपरात्मप्रत्यक्षत्वेऽपीच्छादीनां खात्मप्रत्यक्षत्वमेव नापीन्द्रियाणाम् इच्छाधुत्पत्तौ तेषां समवाय्यादि कारणत्वायोगात् नापि विषयाणाम् उपहतेप्चनुस्मरणदर्शनात् न चान्यस्य प्रसक्तिरस्ति अतः परि- २० शेपादात्मसिद्धिः । प्रयोगश्चात्र-योऽसौ परः स आत्मा इच्छाद्याधारत्वात् ये विच्छाद्याधारा न. भवन्ति ते आत्मशब्दवाच्या अपि न भवन्ति यथा शरीरादयः आत्मशब्दश्च आत्मत्वसम्बन्धिनि द्रष्टव्यः । न चैवं पूर्वण तुल्यं पूर्ववदिति वतिरत्र संभवति सपक्षे अदृष्टत्वात् । न चैवं सामान्यतो दृष्टात् पूर्ववतोऽविशेषः यतो यत्र धर्मी साधनधर्मश्च प्रत्यक्षः साध्यधर्मश्च सर्वदाऽप्रत्यक्षः साध्यते तत् सामान्यतोदृष्टं यथेच्छादयः परतन्त्रा गुणत्वात् रूपवत् उपलब्धिर्वा करणसाध्या क्रियात्वात् २५ छिदिक्रियावत् असाधारणकारणपूर्वकं जगद्वैचित्र्यं चित्रत्वात् चित्रादिवैचित्र्यवदित्यादि सामान्य- तोदृष्टस्यानेकमुदाहरणम् । उक्तं च ईश्वरकृष्णेन-"सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रसिद्धिरनुमा- नात्" [सायका०६] इत्यादि । ननु साध्यधर्मस्य सर्वदाऽप्रत्यक्षत्वे तेन हेतोयाप्तिग्रहणासंभवात् कथं तत्प्रतिपादकलिङ्गप्रवृत्तिः? नैप दोषः केनचिदर्थेन सामान्यात् । ननु लिङ्गं गुणत्वं कार्यत्वं वाऽत्र सामान्यखभावम् न च तस्य सामान्य केनचिदर्थन संभवति "निसामान्यानि सामान्यानि" ३०[ ]इति वचनात् । अत्र केषांचित् प्रतिसमाधानम्-इच्छादय एवात्र लिङ्गत्वेनोक्ता इच्छादेश्च रूपादिना सामान्य गुणत्वं कार्यत्वं चोपपद्यत एव । अपरे तु लिङ्गाधिकरणत्वादिच्छादयो लिङ्गत्वेनोक्ता इति. व्याचक्षते । तेषां च पूर्ववत् सामान्ययोगः प्रतिपत्तव्यः ततोऽप्रत्यक्षस्य पारतन्न्यस्य प्रतिपत्ति लामान्यतोदृष्टम् । अत्रापि च धर्मिण इच्छादेः प्रत्यक्षप्रतिपन्नत्वं गुणत्वकार्यत्वादेरपि साधनस्य १-सिद्धिः वा० वा. २-न वा ता-भां० मां० । ३ "अथवा पूर्ववदिति भाष्यम् । तस्याः पूर्वेण तुल वर्तत इति पूर्ववत् । क्रियातुल्यतायां व वतिरिति क्रियातुल्यता दर्शिता"-न्यायवा० ता० टी० पृ० १७९ पं० १७ ! "तेन तुल्यं क्रिया चेद वतिः"-पाणि० ५,४-११५। "स्यादेरिदे"-हैम०७-१-५२ । ५ "पूर्वप्रतिपत्तेहि वैशय. मनुमेयप्रतिपत्तेस्तु नास्तीति"-० ल० टि०। ६ "क्रियातुल्यलाभावतः"-वृ.टि । "क्रियातुल्यतभावतः"-ल• टिक ७ "पतिप्रलयनिमित्ततेन"-वृ० ल० टि०। ८-हीत्वान्व-वृ०। ९-रेकात् प्र-वृ० आ० हा० वि० । १० "शेषवनाम परिशेषः स च प्रवकप्रतिषेधेऽन्यत्राऽप्रसज्ञाच्छिष्यमाणे संप्रत्ययः" इसादि-१-१-५ वात्स्या. मा० पृ० २३ पं० १६-चायवा० पृ० ५१५० १६। न्यायवा० ता. टी. पृ० १८२.५० १२ १. का. ५. सारतत्त्वकी पृ० ३० पं० ७-1 ११-चायादि-वा. बा. भा० मा० निना। १२-दिकका-वार बा ।

·ज्ञानमीमांसा तद्धर्मत्वं प्रतिपन्नमेव । पारतन्येण च खसाध्येन तस्य व्याप्तिरध्यक्षतो रूपादिष्ववगतैव । साध्य- व्यावृत्त्या साधनव्यावृत्तिरपि प्रमाणान्तरादेवावगता। न च त्रितयप्रसिद्धावस्यै प्रवृत्तेर्न सामा- न्यतोदृष्टता अपि तु पूर्ववदेवैकमनुमान प्रसक्तमिति वक्तव्यम् धर्मिणि पारतन्न्यस्य सर्वदाऽप्रत्य- क्षत्वात् नहीच्छादौ धर्मिणि कदाचित् पारतव्यं प्रत्यक्षम् परस्याप्रत्यक्षत्वात् । अनेन च विशेषेणे- तत् सामान्यतोदृष्टव्यपदेशमासादयति । धर्मिणः साध्यसाधनयोर्वा सर्वदा प्रत्यक्षत्वे गमकाङ्गासिद्धौ गमकत्वासिद्धः सामान्यतोदृष्टमनुमानमेव न भवेत् । नन्वेवं पूर्ववत्-शेषवत्-सामान्यतोदृष्टानां परस्परतः को विशेषः? उच्यते-इच्छादेः पारतव्य- मात्रप्रतिपत्तौ गुणत्वं कार्यत्वं वा पूर्ववत् तदेव चाश्रयान्तरवाधया विशिष्टाश्रयत्वेन बाधकेन प्रमाणेनावसीयमानं शेपवतः फलम्, तस्य साध्यधर्मस्य धर्म्यन्तरे प्रत्यक्षस्यापि तत्र धर्मिणि सर्वदाऽप्रत्यक्षत्वं सामान्यतोदृष्टव्यपदेशनिवन्धनम् अतस्त्रयाणामेकमेवोदाहरणम् शेषवतश्च शिष्य-१० माणोक्तिरन्वयव्यतिरेकिणो हेतोः पारतव्यप्रतिपत्तौ द्रष्टव्या। तेत् खहेतोः प्रतिपन्नमाश्रयान्तराद् याधकेन प्रच्यावितं तस्य शिष्यमाणविशिष्टाश्रयत्वप्रतिपत्तिः शेपवतः फलम् । एवं च वतेः सर्वत्र संभवान्न विशेप इति न वकव्यम्, विशेपस्य प्रदर्शितत्वात् । एतन्त्रिप्रकारां मति जनयत् तत्पूर्वकं सदनुमानमित्यव्याप्त्यादिदोपविकलमनुमानलक्षणम् । तृतीयसूत्रेऽप्येतदेव व्याख्यानम् । अयं तु विशेपः-पूर्वसिस्निप्रकारमेव लिङ्गमनुमानव्यव-१५ च्छेदकम् पूर्ववादयस्तु त्रिप्रकारलिङ्गविशेषणार्थाः । उत्तरमिंस्तु सर्वमेतदनुमानव्यवच्छेदार्थम् व्यवच्छेदस्तु पूर्वणैव न्यायेन । अत्र च सूत्रत्रये प्रथमसूत्रव्याख्यानमेवाभिमतमध्ययनप्रभृतीनाम् अणुना सूत्रेण महतोऽर्थस्य सनहादकारकस्य च त्रिप्रकारलिङ्गालम्बनस्योत्तरव्याख्यानेऽनुमानत्व प्रसक्तिः । फलस्याश्रयणाद् उपलब्धिसाधनस्येत्यध्याहारो न युक्तोऽप्रकृतत्वात् । सामान्यलक्षणे प्रकृतत्वाददोप इति चेत् तयतिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थं पूर्ववदादिपदोपादानं न कर्तव्यम् प्रत्यक्षसूत्रेऽव्यप-२० देश्यादीनां प्रकृतत्वात् । शान्दे च प्रसङ्गो न व्यावर्त्तते यल् लिङ्ग-शव्दाभ्यां जन्यते विज्ञानं यथोक्त- विशेपणविशिष्टोपलब्धिरूपं तत्साधनस्यानुमानत्वप्रसक्तिरतस्तन्निवृत्तये विशेपणान्तरोपादानं कर्त- व्यम् । प्रथमसूत्रव्याख्याने तु सर्वदोपाभावः प्रक्रान्तस्याविरोधिनः सर्वस्याभिसम्बन्धात् । त्रिविधग्रहणं तत्र विभागार्थमित्युक्तम् पूर्ववदादिग्रहणमपि खभावादित्रैविध्यप्रतिषेधेन पूर्ववदादिष्वेव नियम- शापनार्थम् । पूर्ववदादीनां तु द्वितीयसूत्रे यद्व्याख्यानं तदेवेहापि द्रष्टव्यम् । विशेपस्तु तत्रानुमान-२५ लक्षणोपयोगित्वसिह तु त्रिविधभागेन विभज्यमानस्य खरूपदर्शनार्थम् । अनुमानस्य च त्रैविध्यं कारणादित्रैविध्यादेवेति । [सौगतप्रणीतानुमानलक्षणाश्रयेण नैयायिकोक्तानुमानलक्षणस्य प्रतिक्षेपप्रकारः] कथं पुनः सौगतप्रणीतलक्षणादस्य प्रतिक्षेपः? उच्यते-तत्पूर्वकमिति प्रत्यक्षप्रमाणफलपूर्वक यतो भवति तदनुमानमिति प्रथमसूत्रव्याख्यानमसंगतमेव परोक्तलक्षणलक्षितस्य प्रत्यक्षस्य प्रमाण-३० त्वेनासिद्धेः तत्पूर्वकत्वस्यानुमानलक्षणस्यासंभवात् । तदसंभवे च स्मृत्यादिजनकव्यवच्छेदार्थ विशेपणकलापाध्याहारोऽप्यसंगत एव । यदपि पूर्वशब्दस्य लुप्तस्यानिर्देशे प्रत्यक्षफलेऽनुमानत्व- प्रसक्तिप्रेरणम् तदप्यसङ्गतम् तत्फलस्यैव प्रत्यक्षप्रमाणत्वेन व्यवस्थापितत्वात् अवोधरूपस्य प्रमाण- त्वनिषेधात् । यदपि 'त्रिविधग्रहणमनुमानविभागार्थम् पूर्ववदादिग्रहणं च विभागविषयज्ञापनार्थम्' इत्युक्तम् तदप्यसारम् कारणादप्रतिवद्धसामर्थ्यात् प्रदर्शितन्यायेन कार्यानुमाने कार्याध्यक्षता दोपस्याविचलितरूपत्वात् । या च 'अनुत्पन्नावयवक्रियस्यान्त्यतन्तोर्यदा क्रियातो विभागः' इत्यादि- १ "धर्मि-तद्धर्म-व्याप्तिरूप"-वृ० ल० टि०। २ "पारतच्यानुमानस्य"-वृ० ल. टि. । ३-न्यतोऽह-वृ० । ४-मात्राप्र-वा० वा० भां० मां० विना। ५ "पारतन्यम्"-बू० टि०। ६-पत्तिविशेषतः फ-आ० हा० वि० । ८"विशेष- ७-कारं मिति जनय-वृ० ।-कारं मिति जनय-आ० हा० वि०।-कारसिति जनय-वा० बा० । कम्"-वृ० टि०। ९-दकस्तु आ० हा० वि० । १०-क्षणाप्र-वृ० आ० हा० वि० । ११-र्थमपू-वृ० । १२ "भत्र प्रतिविधीयते"-वृ० टि०। १३-मानं ल-बृ० । १४ पृ० ५६१ पं० २९ । १५ पृ. ५६२ पं० 1 १६ पृ० ५६२ पं० ३३ । “पूर्वपक्षवेलोपन्यस्त"-वृ० टि०। १७ पृ० ५६३ पं० २५। - ·५६८ द्वितीये काण्डे- प्रक्रियोपवर्णिता साऽपि प्रमाणवाधितत्वादनुद्धोष्या: । यथा :च क्रियाविभागादीनां प्रमाण वाधितत्वं तथा प्राक् प्रतिपादितम् प्रतिपादयिष्यते च यथावसरम् । यदि मेघानां भविष्यदृष्टि- कार्यविशेपणविशिष्टत्वमुन्नतत्वादिना धर्मेण तद्गतेन साध्यते इत्युक्तम् तदप्यसंगतम् अस्वसंविदित विज्ञानाऽभ्युपगमवादिनां प्रदर्शितन्यायेन धर्माद्यसिद्धेरवयविसंयोगविशेषणविशेष्यभावादीनां च ५पराभ्युपगमेनासिद्धहेतोराश्रय-खरूप-दृष्टान्तासिद्धिदोपा वाच्याः । न च कार्याभावात् कारण: मावस्यांभावसिद्धिरिति सन्दिग्धव्यतिरेको हेतुः अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्य कारणविशेपस्याभावसिद्धावणि नाप्रतिवद्धसामर्थ्यत्वं. कारणस्योन्नतत्वादिधर्मविशिष्टस्य ज्ञातुं शक्यम् ज्ञप्तौ वा कार्यस्यैव. तदा प्रत्यक्षतेत्युक्तं प्राग । यदपि 'यो हि भविष्यदृष्ट्यव्यभिचारिणमुन्नतत्वादिविशेपमवगन्तुं समर्थः स. एव तस्सात् तामनुसिनोति इत्युक्तम् तदप्यसङ्गतम् तदनुमितेः प्रागेव कार्यस्य प्रत्यक्षतया तदनुः १०मितेवैयर्थ्यप्रसक्तरित्युक्तत्वात् । यदपि 'गम्भीरध्वानवत्त्वे सति' इत्याधुन्नतत्वादेविशेषणम् तदप्येते. नैव निरस्तम् अनुमेयप्रतिपत्तौ तस्यानुपयोगित्वात् अध्यक्षत एव तत्प्रतिपाद्यस्यार्थस्य सिद्धेः । यदपि शेपवत उदाहरणं प्रतिपादितम् तत्र नदीविशेषो धर्मी अवयविरूपोऽसिद्ध उभयतटव्यापित्वादिकस्तु संयोगविशेषत्वात् साधनधर्मोऽसिद्धः संयोगस्यासत्त्वेन प्रतिपादनात् । यदपि वृष्टिकार्यत्वं साधन- धर्मस्य परम्परया प्रक्रियोपवर्णनेन प्रदर्शितम् तदपि प्रक्रियाया असिद्धत्वान्निरस्तम् । 'अकार्यकारण १५ भूतेन लिङ्गेन यत्र लिझिनोऽवगमस्तत् सामान्यतोदृष्टम्' इति यदभिधानम् तदण्यसङ्गतम् अकार्य: कारणभूतस्यास्वभावभूतस्य च लिङ्गस्य गमकरवेऽविनाभावनिमित्तस्य तादात्म्य-तदुत्पत्तिलक्षण: प्रतिवन्धस्याभावेऽपि गमकत्वाभ्युपगमात् सर्वस्य सर्व प्रति गमकत्वोपपत्तेः । न चासत्यपि जन्यजनकभावे तादात्म्ये वा स्वसाध्येनैव लिङ्गस्याविनाभावों नान्येनेत्यत्र वस्तुस्वभावैरुत्तरं वाच्यं य एवं भवन्ति नास्माभिर्वयं केवलं द्रष्टार इति वक्तव्यम् यत एवंमभ्युपगमे आकस्मिक एवं वस्तूनां सं. २० स्वभावो भवेत् तथा च न कस्यचिदसौ न स्यात् न ह्यहेतोदेशकालनियमो युक्तः । तद्धि किञ्चित क्वचिदुप्लीयेत न वा यस्य किञ्चिद् यत्रायत्तमनायत्त वा अन्यथेष्टदेशकालद्रव्यवदन्यदेशादिभाव केन वायत विशेषाभावात् ?. ततो येनाऽविनाभूतं यद् दृश्यते तेन तस्य तत्त्वचिन्तकैरव्यभिचार निवन्धनं वाच्यम् न पुनः पादप्रसारिका विधेया। तच्च यथोक्तादन्यदव्यभिचारनिवन्धन नोपपत्तिमत्। न च तादात्म्य-तदुत्पत्तिलक्षणप्रतिवन्धमन्तरेण पक्षधर्मताऽपि हेतोः संभवति संयोग-समवायादिः २५ लक्षणस्य सम्बन्धस्य प्रागेव निरस्तत्वात् । एकार्थलमवायित्त्वस्य च समवायामाचे दुरापास्तत्वात विशेषणविशेष्यभावस्य च सम्बन्धस्य संयोगाद्यन्तरेणासंभवात् । न चानवगतपक्षधर्मत्वादेहतो र्भवद्भिर्गमकत्वमभ्युपगम्यते । एकसामग्र्यधीनतालक्षणस्तु प्रतिवन्धः कार्यकारणभावविशेष एवेति तभावे तस्याप्यभाव इति नाकार्यकारणभूताद् रूपादेस्तत्समानकालस्य रसस्वानुमान सामान्यतो- दृष्टस्योदाहरणं युक्तिसङ्गतम् । यदपि वतेः प्रयोगमाश्रित्य पूर्ववदनुमानं व्याख्यातम्, तत्रापि दृष्टान्तधर्मिणि: साध्यसाधनयो प्रत्यक्षेण प्रतिवन्धग्रहणेऽनुमानस्योत्थानं न स्यात् साध्यधर्मिणि हेतो. साध्यधर्मेणाविनाभूतत्वा- ग्रहणात् । न च दृष्टान्तधर्मिणि हेतोः साध्याविनाभूतत्वग्रहणमात्रादेव साध्यधर्मिणि साध्यं प्रतिपत्तिः अन्यथा 'लोहलेख्य वनं पार्थिवत्वात् काष्टवत्' इत्यत्रापि साध्यप्रतिपत्तिर्भवेत् दृष्टान्तधामणि १ पृ० ५६३ १०.७। २ पृ: ५६३ पं० १८३ . ३ पृ. ५६३ ५०...२१॥ ४-दप्यनेनैव वृ०. भा "मां० : ५१०. ५६५.५० ४.६.पृ. ५६५ पं०८ : पृ० ५६५ पं० १२...८. इतः 'संयोगाद्यन्तरेणा- संभवात' : इतिपर्यन्तः: पाठोऽक्षरशः हेतुविन्दुटीकायां वर्तते :स: च. पृ० ५५६ पं० ३३ टिपणतोऽवगन्तव्यः 5.एवं भवति आ हा वि एवं न.भवन्ति भाई मां । १०-पनीये-बाय बापमीये-आ० हाकवि ११ चारिनि-ल० । १२-पादप्रसारिका, भिक्षुपादप्रसारणन्यायः द्वावेतौ:समानौ न्यायौ । एनयोः स्पष्टीकरणम् एतदुपयोग स्थलानि च लौकिकन्यायाललौ यथाक्रम द्वितीये पृ० ४६ प्रथमे पृ० ३९ च भागे दर्शितानि सन्ति । भिक्षुपादप्रसारणेन्याया प्रथमे भागे एवं विवृतोऽस्ति, "यथा कश्चिद् भिक्षुर्यथेष्टभोजनाच्छांदनवासंगृहादिलाभार्थः कस्यचिद् धनिनों गृहे प्रविश्य युगपत् सर्वाभीष्टालाभं मन्यमानः प्रथमं धनिगृहे में पादप्रसारणमस्तु पश्चादनेनं परिचयमुत्पाद्य सर्वमभीष्टं संपादयिष्यामीति 'पियां खल्पामपि भिक्षा बहु. मन्यमानः पश्चात् कमेण खाभीष्ट संपादयति एवं यन. विवक्षा तत्रास्य प्रभृत्तिः पृ०३९।१३-दात्स्य त-वृ? ल वा वाः । १४ पृ० ११३ तथा पं० १०६.५ पृ० १६० १६-तत्वम-भां मां.... 1 .

·- ज्ञानमीमांसा। ५६५ पार्थिवत्वस्य लोहलेख्यतयाऽध्यक्षता प्रतिपत्तेः । न चाध्यक्षवाधनादन न साध्यप्रतिपत्तिः वाधा- ऽविनाभावयोर्विरोधात् अविनाभावयुक्त अध्यक्षवाधाऽयोगात् । न चावाधितत्वाऽसत्प्रतिपक्षत्वरूप- दययोगात् त्रिलक्षणस्य हेतोरविनामावपरिसमाप्तिरिति त्रैलक्षण्येऽपि पार्थिवत्वस्यावाधितत्वरूपा- न्तराभावान. साध्याविनाभाव इति वक्तव्यम् अवाधितत्वस्याविसंवादित्वप्रतिपत्तिमन्तरेण ज्ञातु- मशक्ते अज्ञातस्य च शापकहेत्वनङ्गत्वात् तदङ्गत्वे वाऽनवगताविनामावस्यापि धूमोऽग्निप्रतिपत्ति विदध्यात्' । तन्नावाधितत्वं हेतो रूपान्तरमिति पार्थिवत्वं काष्ठे लोहलेख्यत्वाविनाभूतमध्यक्षतः प्रतिपन्नं वजे उपलभ्यमानं लोहलेख्यत्वं गमयेत् । अथ सर्वोपसंहारेणाध्यक्ष दृष्टान्तधर्मिण्यपि प्रवृत्तं साध्यसाधनयोरविनाभावमवगमयतीति साध्यधर्मिण्यपि हेतोः साध्यधर्मणाविनाभावनिश्चयानानु मानानुत्थानम् भवेदेतत् यद्यस्मदाद्यध्यक्षं सकलदेशकालनियतसाध्यसाधनसाकल्यावभासि' भवेत् तथाभ्युपगमे वा धूमखरूपावभासिनाऽध्यक्षेण देशादिव्यवहितस्याग्नेरपि प्रतिपत्तेरनुमानप्रवृत्ते-१० धैयर्थ्यप्रसक्तिः स्यात् । न च मानसं योगिप्रत्यक्ष वा सर्वोपसंहारेण साध्यसाधनयोाप्तिग्राहक संभवति अध्यक्षस्य विशदावभासस्य साध्यसाधनावगतिखभावस्यासंवेदनात् विशदावमासि च सन्निहितार्थग्रहणखभावमस्मदाद्यध्यक्षमित्युक्तं प्राक् । अथानुमानेन व्याप्तिग्रहणेऽनवस्थाप्रसक्के र्भवताऽप्यध्यक्षतस्तद्रहणमभ्युपगन्तव्यम् तंत्र चोक्त एव दोषः, तदसत्: प्रतिबन्धग्राहिणा प्रमाणेन सकलोपसंहारेण व्याप्तिनिश्चयात् । तथाहि-महानसादौ विशिष्टमध्यक्षमनिधूमयोः कार्यकारणभाव-१५ प्राहकत्वेन प्रवृत्तं 'सर्वत्रानग्निव्यावृत्तोऽग्निः अधूमव्यावृत्तस्य धूमस्य जनकः' इति व्यवस्थापयति अन्यथा सकृदयग्ने—मस्योत्पत्तिर्न भवेत् अहेतोः कदाचिदप्युत्पत्तिविरोधात् । तदुक्तम्- "कार्य धूमो हुतभुजः कार्यधर्मानुवृत्तितः। संभवंस्तदभावेऽपि हेतुमत्तां विलयेत्॥[ तथा भावमन्तरेणापि भवन् स्वभावो निःस्वभाव एव स्यात् । तदुक्तम्- "स्वभावेऽप्यविनाभावो भावमानानुरोधिनि । तदभावे खयं भावस्थाभावः स्यादभेदतः ॥ इति तादात्म्य-तदुत्पत्तिव्यवस्थापकमेव प्रमाणं सकलोपसंहारेण व्याप्तिव्यवस्थापकमित्युक्तं प्राक् । अथ सर्वोपसंहारेण व्याप्तिग्रहणे अनुमानस्याप्रामाण्यं भवेत् व्याप्तिग्राहकप्रमाणप्रतिपन्नार्थ- विषयत्वेन स्मृतिरूपत्वात् तदंशव्याप्तिसामर्थ्येन च हेतोः खसाध्यप्रतिपादकत्वं न पक्षे सत्तामात्रेतः२५ तत्स्थस्य रासभादेरपि साध्यप्रतिपादकत्वप्रसक्तस्ततस्तदंशव्याप्तिवचनेनैव गतत्वात् पक्षधर्म इति हेतोः पृथग लक्षणं न वक्तव्यं भवेत् । उक्तं च जैनः अन्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ? । नान्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम ? [ ] इति। ] ९-तरू-वा. वा०। २ "प्रत्यक्षग्रहणकक्षीकारे"-वृ० ल. टि.। ३ पृ० ३२२ पं० १ तथा टि. १-२॥ "तथा च कीर्तिना कीर्तितं वार्तिके" इत्युल्लिख्यायं श्लोकः स्याद्वादरत्नाकरे उद्धृतोऽस्ति-पृ० ५१५५० ७ आ० । १,२,१२ प्रमाणमी० पृ. ६४ पं० ५। ४ पृ० ३२१ पं० २९ तथा टि. २९ । ५-त्र तत्स्थ-भा० मां। ६ "प्रतिज्ञा- स्थस्य"-वृ० ल. टि०। • ७ अस्य पद्यस्य कर्तृखविषये प्राचां विप्रतिपत्तयो दृश्यन्ते-- आचार्यकमलशीलेन "अन्यथा' इत्यादिना पात्रखामिमतमाशङ्कते" इत्युल्लिख्य व्याख्यातासु षोडशसु कारिकासु पात्र- स्वामिसंवन्धं धारयद् इदं पद्यं १३६९ तमं सव्यत्ययं वर्तते-तत्त्वसं० का० १३६४-१३७९ पृ० ४०५-४०७ । वादिदेवसूरिणा तत् पर्व पात्रखामिकर्तृकत्वेन निर्दिष्टम् स्याद्वादर पृ० ५२१ पं० ५-६ आ०। दिगम्बरपरम्परायां 'पात्रकेसरी' इति प्रसिद्धि प्राप्तेन विद्यानन्दिखामिना खकृतौ तत्वार्थश्लोकवार्तिके "तबाह च" इत्युक्ता प्रमाणपरीक्षायां च "तंदुक्तम्" इत्युक्त्वा तत् पचं समुद्धृतं दृश्यते-पृ० २०३ श्लो० १७८, पृ० ७२ पं० १८ । तथा, केचन खामिपदस्य पात्रकेसरीति अर्थ गृहीखा अस्य पद्यस्य पात्रकेसरिकर्तृकां मन्यमाना अभूवन् तेषां मतं निराक- तुकामेन रविभद्रशिष्यानन्तवीर्येण तस्य पद्यस्य वीर्यकरसीमन्धरकर्तृकता स्थापिता सिद्धिविनिश्चयवृत्तौ । तथाहि-- "कस्य तदित्याह, खामिनः पात्रकेसरिण इत्येके । कुत एतत् ? तेन तद्विषयत्रिलक्षणकदर्घनमुत्तरभाप्यं यतः कृतमिति चेत् नन्वेव(?) सीमन्धरभट्टारकस्याशेषार्थसाक्षात्कारिणतीर्थकरस्य स्यात् । तेन हि.प्रथमम्- ७३ स० त० -- ·१७० द्वितीये काण्डे- अनुपलब्धेश्च पक्षधर्मत्वं नोपपत्तिमत् अन्योपलब्धिखभावायास्तस्याः पुरुपंधर्मत्वात् । कार्यहेतोश्च खातच्येण धर्म्यनपेक्षत्वात् कुतः पक्षधर्मता? स्वभावहेतोः पुनर्धर्मिरूपत्वाद् भेदनिवन्धना पक्षधर्मता दूरोत्सारितैव । न च कल्पितस्य पक्षधर्मस्य कार्यखभावहेतुत्वं साध्यव्याप्तिश्योपपत्तिमती । ततो न पक्षधर्मत्वं हेतोर्लक्षणं भवभिप्रायेण युक्तिसंगतम् , असदेतत्: ५यतो यद्यपि सर्वोपसंहारेण साध्यसाधनयोाप्तिप्रतिपत्तिस्तथापि न तत्प्रतिपत्तिमात्रात् 'इदानीमिह साध्यधर्मिणि साध्यधर्मः' इति विशेषावगमः तेनाप्रतिपन्नविशिष्टदेशादिसम्बन्धि- साध्यार्थप्रतिपादकत्वेनानुमानं नाप्रामाण्यमश्नुते । न चान्यदेशादिस्थेन साध्यधर्मेणान्यदेशादिस्था साधनधर्मः सम्बन्धमनुभवति तेन प्रतिनियतदेशादिविशेपितसाधनप्रतिपत्तिवलादेव प्रतिनियत- देशाद्यवच्छिन्नसाध्यप्रतिपत्तिरेवानुमानमिति न पक्षधर्मत्वमन्तरेणानुमानसंभवः । न च धूममात्राद् १० वह्निमात्रस्यावगतिरनुमानम् व्याप्तिग्राहकप्रमाणफलत्वात् तस्याः । न च हेतोः पक्षधर्मत्वं 'यत्र साधनधर्मस्तत्र साध्यधर्मः' इत्यविशिष्टावगतिमात्रात् सिध्यति साध्यधर्मिधर्मतया साधनधर्मस्या- प्रतीतेः सामान्येनाभिधानात् ततो विशिष्टदेशाद्यवच्छिन्नसाध्यावगतये पक्षधर्मत्वं प्रदर्शनीयम् अतः 'यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निः' इत्यनेनैव पक्षधर्मत्वस्योकत्वात् प्रदेशविशेषे अग्निसिद्ध्यर्थे 'धूमश्चात्र' इति न वक्तव्यमुक्तार्थत्वात् इति यदुक्तं तन्निरस्तं द्रष्टव्यम् । एतेनैव यदुक्तं कुमारिलेन- १५ "नदीपूरोऽप्यधोदेशे दृष्टः सन्नुपरि स्थिताम् । नियम्यो गमयत्येव वृत्तां वृष्टिं नियामिकाम् ॥ एवं यत् पक्षधर्मत्वं ज्येष्ट हेत्वङ्गमिष्यते । तत् पूर्वोक्तान्यधर्मत्वदर्शनाद् व्यभिचार्यते ॥ पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रव्राह्मणताऽनुमा । सर्वलोकप्रसिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते ॥ क्लेशेन पक्षधर्मत्वं यस्तत्रापि प्रकल्पयेत् । न संगच्छेत तस्यैतल्लक्ष्येण सह लक्षणम् ॥ यथा लोकप्रसिद्धं च लक्षणैरनुगम्यते । लक्ष्यं हि लक्षणेनैतदपूर्व न प्रसाध्यते" ] इति, २५तदपि प्रत्युक्तम् यतः किमित्यधस्तान्नदीपूरमुपलभ्योपर्यैव वृष्ट्यनुमानं नान्यत्र? तथा, शिशुरयं ब्राह्मणो मातापित्रोाह्मण्यादिति किमिति यस्यैव शिशोः ब्राह्मण्यं साध्यं तस्यैव मातापितृव्राह्मण्य- लक्षणो धर्मः सम्बन्धी गमको न मातापितृव्राह्मण्यमात्रम् ? अथ नदीपूरस्योपरिदेशसम्बन्धिनः अन्यसम्बन्धिमातापितृव्राह्मण्यस्य चागमकत्वादेवमनुमान तर्हि नदीपूरो यतः समायातस्तत्रैव -- अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र त त्रयेण किम् ? । नान्यथानुपपनत्वं यत्र तत्र नयेण क्रिम् ? ॥ इत्येतत् कृतम् । कथमिदमवगम्यत इति चेत् पात्रकेसरिणा विलक्षणकदर्थनं कृतमिति कथमवगम्यत इति समानम् । आचार्यप्रतिद्धरित्यपि समानम् । उभयत्र कथा च महती सुप्रसिद्धा । तस्य तत्कृतत्वे प्रमाण(प्रामाण्या)प्रामाप्ये तत्प्रसिद्धी का समाश्वासः तदर्थ करणात् तस्येति चेत् तर्हि सर्व शास्त्रं तदविधेयं चात एव शिष्याणामेव न तत्कृतमिति व्यपदिश्येत पात्र- केसरिणोऽपि वा न भवेत् तेनापि अन्याथ तत्करणात् तेनापि अन्यार्थमिति न कस्यचित् स्यादेनत()तद्विषयप्रवन्धकरणात पात्रकेसरिणतदिति चिन्तितं मूलसूत्रकारेण कस्यचिद् व्यपदेशाभावप्रसङ्गात् । तस्मात् साकल्येन साक्षात्कृत्योपदिशत एवायं भगवततीर्थकरस्य हेतुरिति निश्चीयते"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ३०० पं० २-१२ । 'अयं श्लोकः पद्मावत्या देवतया विरचितः' इत्यादिका किंवदन्ती प्रभाचन्द्र-ब्रह्मदत्ताभ्यां स्वरचितकथाकोशे लिखि- तायां पानकेसरिकथायां वर्तते-आप्तपरीक्षाप्रस्तावना पृ० २-३ पात्रकेसरिकथा । १ "पक्षस्य धर्मत्वं न घटते"-वृ० ल० टि०। २-भावं हे-वृ० ल०। ३ नैतानि पद्यानि मीमांसाश्लोकवार्तिके दृश्यन्ते, किन्तु इतनीणि पद्यानि अनिर्दिष्टकर्तृकानि प्रमेयकमलमार्तण्डे उद्धृतानि वर्तन्ते पृ० ५० द्वि० ५० १०-पृ. ५१ प्र. पं० १-२ । वादिदेवसूरिस्तु तान्येव पद्यानि भट्टकर्तृकतया समुद्धरति-स्यावादर० पृ० २८५ पं० १-६ आ० । ४"भोऽप्याह" इत्युल्लिख्य आचार्यहेमचन्द्रेण एक एवायं लोक उद्धृतोऽस्ति-२-१-१७ प्रमाणनी• पृ० ७९ । “भटेन खयमभिधानातू" इत्युक्ता रत्नप्रभसूरिरपि एनमेकमेव शेकमुदतवान् -२,१ रनाकराव० पृ० ४९ पं० १४-१६ ।

·. झानमीमांसा। ५७१ वृष्टयनुमानं नान्यत्र व्यभिचारात् तस्य च तत्सम्बन्धित्वनिश्चये गमकत्वं नान्यथा अनैकान्तिकत्व- प्रसक्तेः एवं च कथं न. पक्षधर्मतानिश्चयो हेत्वङ्गम् ? तन्मातापितृब्राह्मण्यस्यापि पक्षधर्मत्वं तन्निश्चयश्च समस्त्येवान्यथागमकताऽयोगान्नानापि क्लेशेन पक्षधर्मत्वकल्पना। अथवा व्यभिचारनिमित्त एव धर्मों हेतुर्युक्तो धूमस्याग्निकार्यत्ववत् ब्राह्मणमातापितजन्यत्वं च ब्राह्मण्यनिमित्तं शिशोरिति तदेव हेतुर्युक्तोऽन्यस्य तत्कल्पनायां क्लेशः स्यादेव । एवं चन्द्रोदयात् ५ समुद्रवृद्ध्यनुमानं किमिति तदैव न पूर्व नापि पश्चात् ? तदैव व्याप्तेम्रहणादिति चेत् तर्हि साध्य- साधनयोस्तत्कालसम्बन्धित्वमेवेति स एव कालो धर्मी तत्सम्वन्धिनश्चन्द्रोदयात् तत्रैव साध्यानु: मानमिति कथमत्राप्यपक्षधर्मत्वम् ? कालानभ्युपगमे च नैतदनुमानं व्यभिचारात् । न च सौगतैः कालानभ्युपगमान्नास्यानुमानस्य सम्भवः । पूर्वाहादिप्रत्ययविपयस्य महाभूतविशेषस्य कालशब्द : वाच्यस्याभ्युपगमात् । एवं विशिष्टपिपीलिकोत्सर्पणादेरपि पक्षधर्मता योज्या । नन्वेवमपि तदंश-१० व्याप्तिवचनेनैव गतत्वात् पक्षधर्म इति पृथग लक्षणं न वक्तव्यम्, न; अपक्षधर्मस्यापि साध्यव्यातस्य हेतुत्वनिराकरणार्थत्वात् तस्य अन्यथा महानसोपलब्धधूमाद् महार्णवे पावकानुमान प्रसज्येत । अथ महानसस्थो धूमो न तत्स्थेन पावकेन व्याप्तः एवमेतत् किन्तु 'साध्यव्याप्तो हेतुः' इत्येतावन्माने लक्षणे यत्रैव साधनधर्मस्तत्रैव साध्यधर्मानुमानमिति न प्राप्येत इत्यन्यत्रापि साध्यानुमानाशङ्का भवेत् ततस्तनिवृत्यर्थ पृथक् पक्षधर्मवचनम् । यदा च भूतलादेरुपलब्धिजननयोग्यताऽनुपलब्धि-१५ स्तदाऽसौ भूतलादिखभावेति कथमनुपलब्धेरपक्षधर्मत्वम् ? पुरुषधर्मरूपायास्त्वनुपलब्धेरन्यभूत- लादिकार्यत्वमेव तद्धर्मत्वम् परमार्थतस्तस्यास्तदायत्तत्वात् ।कृतकत्वादेस्तुशब्दादिधर्मत्वम् परमार्थत एकत्वेऽपि भेदान्तरप्रतिक्षेपाद्धर्ममेदव्यवस्थापनात् । धूमादेरपि कार्यस्य प्रदेशादिधर्मत्वम् तत्कार्य- तया तदायत्तत्वात् । तेषां च विकल्पेन तत्सम्बन्धिखरूपमेव 'पक्षस्यायं धर्मः' इति व्यवस्थाप्यते। तनासन्मते सर्वोपसंहारेण व्याप्तिग्रहणेऽनुमानानुत्थानम् । नापि हेतोः पक्षधर्मत्वाभिधानं व्यर्थम् २० यथा च पक्षधर्मतानिश्चयो व्याप्तिनिश्चयश्च यतश्च प्रमाणतः संभवति तथा प्रदर्शितमेव प्रमाण- वार्तिकादौ ग्रन्थगौरवभयानेह प्रदाते विस्तरतः। यदपि विपयतुल्यतया क्रियातुल्यत्वं वतेः प्रयोगनिवन्धनमभ्यधायि तदपि प्रतिमासमेदस्य विषयभेदमन्तरेणानुपपद्यमानत्वप्रतिपादनात् प्रतिक्षिप्तम् । तन्न पूर्ववदिति 'पति'प्रयोगाश्रयणेनापि व्याख्यानं युक्तिसङ्गतम् । यदपि 'पूर्ववतः शेपवदनुमानस्य भेदप्रतिपादनाय शेषवन्नाम परिशेषा' २५ इत्याद्यभिधानम्, तदपि वप्रक्रियोपवर्णनमात्रम्, यत इच्छादीनां गुणत्वसिद्धौ पारतत्र्यसिद्धेः शरीरादिषु प्रसक्तेपु प्रतिपेधे सति परिशेपादात्मसिद्धिः तच्च गुणत्वमिच्छादीनां द्रव्याश्रितत्वसिद्धौ सिध्यति तच्च समव याभावतोऽयुक्तमिति प्रतिपादितम् । यदपि 'सामान्यवत्त्वे सति अचाक्षुष- प्रत्यक्षत्वात् रसवत इत्यादि इच्छादीनां गुणत्वसिद्धावनुमानमुपन्यस्यते तदपि न युक्तिक्षमम् रसादीनामपि गु मासिद्धितो दृष्टान्तासिद्धेः । न च तेपांमपि गुणत्वसिद्धौ दृष्टान्तान्तरमस्ति ३० पच्छादीनां तदृष्य : । इतरेतराश्रयदोपप्रसक्तेः । यदपि 'इच्छादयो गुणाः प्रतिषिध्यमानकर्मत्वे सत्येकद्रव्यत्वात त्' इत्यनुमानम् तत्रापि दृष्टान्तासिद्धिः । तथाहि-द्रव्यस्य द्वैविध्यं वैशेपिक प्रतिपादितम्-घटा कद्रव्यं द्रव्यम् अद्रव्यं चाकाशादि । शब्दस्तु प्रतिविध्यमानकर्मत्वे सत्येकद्रव्या तस्माद् रूपादिवद् गुण इत्येवं शब्दस्य गुणत्वसिद्धौ दृष्टान्तसिद्धिर्भवेत् । न चैतत् शब्दगुणत्वसिद्धौ साधनमुपपत्तिमत् शब्दस्य हि गुणत्वसिद्धौ निराश्रयस्य गुणस्यासंभवादाश्रयभूतेन गुणिना भवितव्यम् ३५ पृथिव्यादेश्च तहणत्वनिषेधात् परिशेपादाकाशाश्रयः शब्दः तस्य चैकत्वं शब्दलिङ्गाविशेषाद् विशेष- लिङ्गाभावाच ततो गुणत्वसिद्धौ शब्दस्यैकद्रव्यत्वसिद्धिः ततश्च यथोक्तविशेषणाद् गुणत्वसिद्धिरिती- तरेतराश्रयत्वान्न शब्दस्य दृष्टान्तत्वसिद्धिः। अथ नानेन प्रकारेणैकद्रव्यत्वं शब्दस्य साध्यते किन्तु कादाचित्कत्वाच्छब्दः कार्यम् कार्यस्य च क्षणिकत्वनिषेधे अनाधारस्यासंभवात् समवायिकारणेन . . . १-वाहादि-आ० हा. वि. विना। २-रूपयोस्त्व-वृ० । अत्र 'षष्ठ्या द्विवचनम्' इति सूचकं ६-२ इति अद्वयम् । ३ “हेतूनाम्"-बृ० वि०। ४ पृ० ५६६ पं० ८। ५ पृ० ५६६ पं० १६ । ६-पु च प्र-भां० मा० ॥ v-दात्स्यसि-बृ० वा. वा. विना । ८-नांह-वृ० आ० हा० वि० ।

·१९७२ द्वितीये काण्डे- भवितव्यम् पृथिव्यादेश्च समवायिकारणत्वनिषेधे आकाशस्यैव समवायिकारणत्वम् तस्यैकत्वं पूर्ववद् द्रष्टव्यम् । अत एकद्रव्यत्वं शब्दस्य सिद्धमिति प्रतिषिध्यमानकर्मत्वे एकद्रव्यत्वात् रूपादिवद् गुणः शब्दः सिद्ध इति न दृष्टान्तासिद्धिः। प्रतिषिध्यमानकर्मत्वं च 'शब्दः कर्म न भवति शब्दान्तरहेतुत्वात् आकाशवत्' शब्दान्तरहेतुत्वं च शब्दस्य कार्यत्वाव्यापकत्वाभ्यां सिद्धम् कार्य हि पूर्ववत् समवायि- ५कारणापेक्षम् पृथिव्यादेश्च समवायिकारणत्वनिषेधात् व्योम्नस्तं प्रति समवायिकारणता शब्दस्य च प्रत्यक्षत्वान्यथाऽनुपपत्त्या सन्तानकल्पना सन्तानश्च शब्दान्तरहेतुत्वमन्तरेणानुपपन्न इति नासिद्धी हेतु-दृष्टान्तौ । प्रतिषिध्यमानकर्मत्वं चेच्छादीनां कर्मत्वानधिकरणतयाध्यक्षप्रतिपत्तित एव सिद्धम् एकद्रव्यत्वं च यज्ञदत्तेच्छादीनां देवदत्तादावनुभवाभावतो व्यवस्थितमेव । } असदेतत् कार्यत्वस्य समवायिकारणप्रभवत्वेन शब्दादावसिद्धर्न पूर्वोक्तप्रक्रिययाऽप्येकद्रव्यत्वसिद्धिः । अत एव शब्दान्तर- १० हेतुत्वान्न कर्मत्वप्रतिषेधः शब्दस्य हेतु-दृष्टान्तयोरसिद्धेः न हि शब्दलक्षणस्य कार्यस्य निराधारस्य 'सम्भवे व्योन्नः समवायिकारणत्वेन शब्दान्तरहेतुत्वं शब्दस्य वाऽसमवायिकारणत्वेन तद् युक्तम् । न च शब्दप्रत्यक्षताऽन्यथानुपपत्त्या सन्तानकल्पना युक्तिसङ्गता तामन्तरेणापि शब्दप्रत्यक्षतोपंपत्तेः प्रतिपादनात् । एकद्रव्यत्वस्य प्रतिषिध्यमानकर्मत्वस्य चेच्छादिष्वध्यक्षत एव सिद्धौ गुणत्वसमवायाद् गुणरूपताया अपि तत एव सिद्धेरनुमानोपन्यासस्य वैयर्थ्यं स्यात् । न चाध्यक्षसिद्धेऽपि गुणत्वयोगे १५व्यवहारसाधनार्थ तदुपन्याससाफल्यम् तहुणत्वस्य समवायस्य चाऽध्यक्षप्रतिपत्तौ कदाचिदप्यप्रति- भासनात् । एतेन 'गुणत्वयोगात् रूपादयो गुणाः' इति निरस्तम् गुणत्वसमवायस्य व्यतिरेकिहेतो रूपादिपु गुणव्यवहारसाधकस्यासिद्धेः । यदपि इच्छादेः पारतच्यमात्रप्रतिपत्तौ गुणत्वं कार्यत्वं वा पूर्ववदित्यादित्रयाणामपि हेतूनां विभागेनोदाहरणप्रदर्शनम् तदप्यसङ्गतमेव; गुणत्वकार्यत्वयोर्यथोक्त- प्रकारेण पारतन्यप्रतिपत्तौ हेतुत्वासंभवतःसर्वस्यानुपपत्तिकत्वादित्यलमतिप्रसङ्गेन । एतेन सांख्यपरि- २० कल्पितमपि पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोदृष्टं चेति त्रिविधमनुमानं निरस्तम् न्यायस्य समानत्वात् ।' यदपि "तल्लिङ्ग-लिशिपूर्वकम्" [सायका०५] इत्यनुमानलक्षणं तैरभ्यधायि तदपि यद्यस्मत्प्रणीता- नुमानलक्षणानुयायि न व्याख्यायते तदा प्रतिवन्धग्राहकप्रमाणासंभवतः प्रदर्शितन्यायेन नानु- मेयप्रतिपत्त्यङ्गम् । अथानुयायितया तदैतदेव लक्षणं शब्दान्यत्वेऽप्यभ्युपगतमिति न विप्रतिपत्तिः। [सौगतैर्मीमांसकीयमनुमानलक्षणमुपन्यस्य तस्य खमतानुसारित्वाविष्करणम् ] "ज्ञातसम्वन्धस्यैकदेशदर्शनादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिरनुमानम्" [१-१-५ शावरमा०] इति शाबर- मनुमानलक्षणम् । अत्र च यदि दर्शनादर्शननिवन्धन सम्बन्धग्रहणमाश्रीयते तदा तत्पुत्रत्वादेरप्यनु- मानत्वसंभवादतिव्याप्तिर्लक्षणदोषः । अथ न सहभावदर्शनमात्रात् सम्बन्धावगमः किन्तु विपर्यये हेतोर्वाधकप्रमाणवलात् न च तदनास्तीति नातिव्याप्तिः । ननु किं पुनर्विपर्यये वाधकप्रमाणम् । अदर्शन मिति चेत् खसम्वन्धिनोऽदर्शनस्यात्रापि सद्भावात् सर्वसम्वन्धिनोऽन्यत्राप्यसिद्धेन ह्या ३०ग्दशा देशकालविप्रकृष्टाःसाध्यविकला हेतुरहितत्वेन सकलार्था निश्चेतुं शक्याः अर्थ कारणव्यापकानु पलब्धिविरुद्धविधीनामन्यतमद् वाधकं प्रमाणं तर्हि कार्यकारणव्याप्यव्यापकभावविरोधसिद्धौ प्रमाणतस्तत् प्रवर्तत इति कार्यकारणभावादिका सम्बन्धस्तद्वगमनिसित्तं चाध्यक्षादिकं प्रमाणम:- भ्युपगन्तव्यम् । न चैवमप्यपक्षधर्मस्य हेतोर्गमकत्वं प्राक् प्रदर्शितन्यायेनोपपद्यत इति पक्षधर्मत्वमपरं रूपान्तरं लक्षणं वक्तव्यम् तथाभ्युपगमे च 'शातसम्बन्धस्य' इत्यनेनान्वयव्यतिरेकयोः संसूचना ३५ पक्षधर्मत्वस्य चाध्याहारात् “त्रिरूपाल्लिङ्गाल्लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानम्" [ ] इत्येतदेवा- सदीयमनुमानलक्षणं भवद्भिरभ्युपगतं भवतीति सौगताः। - १ कार्यस्य बृ.। २ पृ. ५६६ पं० २६ । ३ “प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टं त्रिविधमनुमानमाख्यातम् । तल्लिमलिशिपूर्वकमाप्तश्रुतिराप्तवचनं तु" इति संपूर्णी कारिका। ४ "अनुमान ज्ञातसंवन्धस्यैकदेशदर्शनादेकदेशान्तरेऽसनिकृष्टेऽर्थे बुद्धिः"---शावस्मा० पृ० ८ पं० 61 पृ० २० पं० १० तथा टि० ५। ५-लार्थाः सर्वैर्निश्चीयन्त इति निश्चेतुं शक्यम् अथ वा० वा. भा० मा० ।-लार्थाः सर्वनिश्चीयन्त इति निश्चेतुं शक्या अर्थ ल। ६ पृ० ३ पं० ३ । "तन त्रिरूपालिझाद यदनुमेये ज्ञानं तदनु- "-न्यायबिं० २-३।

·Lnd ज्ञानमीमांसा ५७२ [४ प्रमाणांसहयानिरूपणम् ] [प्रत्यक्षभिन्नानि प्रमाणान्यनुमानेऽन्तर्भावयता प्रमाणद्वयवादिनां सौगतानां विचारप्रक्रिया ] अप्रत्यक्षस्य चार्थस्य स्वसाध्येन धर्मिणा च सम्वद्धाद् अन्यतः सामान्याकारेण प्रतिपत्तेः यद- प्रत्यक्षार्थविपयं प्रमाणं तदनुमानेऽन्तर्भूतसिति प्रत्यक्षानुमानलक्षणे द्वे एव प्रमाणे । तथाहि-न . परोक्षोऽर्थः स्वत एव तदाकारोत्पत्त्या प्रतीयते प्रमाणेन तस्यापरोक्षत्वप्रसक्तः । विकल्पमात्रस्य च खतन्त्रस्य राज्यादिविकल्पवदप्रमाणत्वात् तदप्रतिवद्धस्यावश्यंतया तदन्यभिचाराभावात् । न च खसाध्येन विनाभूतोऽर्थो गमका अतिप्रसक्तः धर्मिसम्बन्धानपेक्षस्यापि गमकत्वे प्रत्यासचिनिप्रकर्षा- भावात् सर्वत्र प्रतिपत्तिहेतुर्भवेत् । यच्चैवंविधार्थप्रतिपत्तिनिवन्धनं प्रमाणं तदनुमानमेव तस्यैवं- लक्षणत्वात् तथा च प्रयोगः यदप्रत्यक्ष प्रमाणं तदनुमानान्तर्भूतम् यथा लिङ्गवलभावि अप्रत्यक्ष- प्रमाणं च शाब्दादिकं प्रमाणान्तरत्वेनाभ्युपगम्यमानमिति खभावहेतुः । यच्च यत्रान्तर्भूतं तस्य न.१० ततो बहिर्भावः यथा प्रसिद्धान्तर्भावस्य कचित् कस्यापि अन्तर्भूतं चेदं सर्व प्रत्यक्षादन्यत् प्रमाण- मनुमान इति विरुद्धोपलब्धिः अन्तर्भाव-वहि वयोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया विरोधात् । अत एव "प्रत्यक्षस्याभावविपयत्वविरोधान्न ततः प्रमाणान्तराभावोऽवसातुं शक्यः नापि कार्य- स्वभावलक्षणादनुमानात् कार्यखभावयोर्विधिसाधकत्वेनाभावसाधने व्यापारानभ्युपगमात् कारण- व्याएकानुपलब्ध्योस्तु अत्यन्तासत्तयोपगते प्रमाणान्तरेऽभावसाधकत्वेन व्यापार एक न संगच्छते १५ अत्यन्तासतस्तस्य कार्यत्वेन व्याप्यत्वेन वा कस्यचिदसिद्धेः । तयोश्च कार्यकारणव्याप्यव्यापकभाव- सिद्धावेव व्यापाराद् विरुद्धविधिरप्यत्रासंभवी सहानवस्थानलक्षणस्य विरोधस्यात्यन्तासंत्यसिद्ध" ] इत्यादि यत् परेणोच्यते तदपास्तं द्रष्टव्यम् यथाप्रदर्शितन्यायेन खभावविरुद्धोपलव्धेरन व्यापारात् । स्यादेतत् भवतु परोक्षविपयस्य प्रमाणस्थानुमानेऽन्तर्भावः अर्थान्तरविषयस्य च तस्या- सावयुक्तः, ने प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यामन्यस्यार्थस्याभावात् प्रमेयरहितस्य च प्रमाणस्य प्रामापयासंभवात २० प्रमीयतेऽनेनेत्यागृहीतप्रमेयस्यैव प्रमाणमिति व्युत्पत्त्या तस्य प्रमाणत्वव्यवस्थितः । तथाहि-यदविद्यः मानप्रमेयं न तत् प्रमाणम् यथा केशोन्दुकादिशानम् अविद्यमानप्रमेयं च प्रमेयद्वयातिरिक्तविषय- तयाऽभ्युपगम्यमानं प्रमाणान्तरमिति कारणानुपलब्धिः प्रमेयस्य साक्षात् पारम्पर्येण वा प्रमाणं प्रति कारणत्वात् । तदुक्तम्-"नाननुकृतान्वयव्यतिरेकं कारणम् नाकारणं विषयः" । इति । न च प्रत्यक्ष-परोक्षातिरिक्तप्रमेयान्तराभावप्रतिपादकप्रमाणान्तराभावादसिद्धो हेतुरिति २५ वक्तव्यम् अध्यक्षेणैव प्रमेयान्तरविरहप्रतिपादनात् । तद्धि पुरस्थितार्थसामर्थ्यादुपजायमानं तदात्म- नियतप्रतिभासावभासादेव तस्य प्रत्यक्षव्यवहारकारणं भवति तदन्यात्मतां च तस्य व्यवच्छिन्दान- मन्यदर्थजातं सकलं राश्यन्तरत्वेन व्यवस्थापयत् तृतीयप्रकाराभावं च साधयति तत्राप्रतीयमानस्य सकलस्यार्थजातस्यान्यत्वेन परोक्षतया व्यवस्थापनादन्यथा तस्य तदन्यात्मताऽव्यवच्छेदे तद्रूपतया परिच्छेदो न भवेदिति न किञ्चिद्ध्यक्षेणावगतं भवेत् । प्रतिनियतखरूपता हि भावानां प्रमाणतो ३० व्यवस्थिता अन्यथा सर्वस्य सर्वत्रोपयोगादिप्रसङ्गतः प्रतिनियतव्यवहारोच्छेदप्रसक्तिर्भवेत् । सा चेन प्रत्यक्षावगता किमन्यद् रूपं तेन तस्यावगतमिति पदार्थस्वरूपावभासिना प्रमेयान्तराभावः प्रति- पादित एव । अनुमानतोऽपि तदभावःप्रतीयत एव अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणामितरप्रकारव्यवच्छेदेंन तदितरप्रकारव्यवस्थापनात् । प्रयोगश्चात्र-यत्र यत्प्रकारव्यवच्छेदेन तदितरप्रकारव्यवस्था न तत्र प्रकारान्तरसम्भवः तद्यथा-पीतादौ नीलप्रकारव्यवच्छेदेनाऽनीलप्रकारव्यवस्थायाम् अस्ति च ३५ प्रत्यक्ष-परोक्षयोरन्यतरप्रकारव्यवच्छेदेनेतरप्रकारव्यवस्था व्यवच्छिद्यमानप्रकाराविषयीकते' सर्व- सिन् प्रमेय इति विरुद्धोपलब्धिः तदतत्प्रकारयोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणत्वात् । अंत:- प्रमेयान्तराभावान प्रमाणान्तरभावः। उक्तं च- १-माने द्वे भा० मा०। २-कर्षभा-वृ० ल०। ३ "अत एव तदपारतं द्रष्टव्यमिति दूरतः संटङ्कः"-वृ. ल.टि.। ४-सत्य-वृ० । सप्तम्येकवचनसूचकमदग्नम् । ५न च प्र-आ० हा० वि०। ६ पृ० ५१० पं० १, टि०.१॥ "प्रत्यक्ष-" वृ० टि.। . ८ तदान्यात्मनां च त-वा० वा० । ९-मतां अ-वृ० १०-कारवि+ वा० वा. भां० मो० १ ११ अतः शब्दज्ञानात प्रमेया-आ० हा० वि० ।

·५७४ द्वितीये काण्डे- 1 १० "न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य संभवः । तस्मात् प्रमेयद्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिष्यते" 1 इति। [सौगतसंमतं प्रमाणद्वित्ववाद प्रतिवदितुं मीमांसकेन शाब्दस्य प्रमाणान्तरत्वस्थापनम् ] अत्राह मीमांसकः--"शब्दज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिः शोव्दम्" [१-१-५ शावरमा०] इति ५वचनात्। "शब्दादुदेति यद् ज्ञानमप्रत्यक्षेऽपि वस्तुनि । शाब्दं तदिति मन्यन्ते प्रमाणान्तरवादिनः" [ इतिलक्षणलक्षितस्य प्रमाणान्तरस्य सद्भावात् कथं द्वे एव प्रमाणे? न चार्य प्रत्यक्षप्रमाणता सविकल्पकत्वात् । नाप्यनुमानता त्रिरूपलिङ्गाप्रभवत्वात् अनुमानगोचराविषयत्वाच्च । तदुक्तम्- "तसादननुमानत्वं शाब्दे प्रत्यक्षवद् भवेत् । त्रैरूप्यरहितत्वेन तादृग्विषयवर्जनात्" ॥ [श्लो० वा० शब्दप० ९८] तथाहि-न शब्दस्य पक्षधर्मत्वम् धर्मिणोऽयोगात् । न चार्थस्य धर्मित्वम् तेन तस्य सम्बन्धासिद्धेः। न चाप्रतीतेऽर्थे तद्धर्मतया शब्दस्य प्रतीतिः संभविनी प्रतीते चार्थे न तद्धर्मताप्रतिपत्तिः शब्दस्योप- योगिनी तामन्तरेणाप्यर्थस्य प्रागेव प्रतीतेरन्यथा तस्य तद्धर्मतया प्रतीत्ययोगात् । भवतु वार्थो धर्मी १५तथापि किं तत्र साध्यमिति वक्तव्यम् ? सामान्यमिति चेत्, न; तस्य धर्मिपरिच्छेदकाल एव सिद्धत्वात् तदपरिच्छेदे धर्मिपरिच्छेदायोगात् "नागृहीतविशेषणा विशेष्ये वुद्धि" इति न्यायात् । न च सामान्यं धर्मि अर्थविशेषस्तत्र साध्यो धर्मः उक्तदोषानतिक्रमात् विशेपस्य चानन्वयात् । अथ शब्दो धर्मी अर्थवानिति साध्यो धर्मः शब्द एव च हेतुः, न; प्रतिज्ञाथैकदेशत्व- 'प्राप्तेः । अथ शब्दत्वं हेतुरिति न प्रतिज्ञार्थंकदेशत्वं दोपः, न; शब्दत्वस्यागमकत्वाद् गोशब्दत्वस्थ २० च निषेत्स्यमानत्वेनासिद्धत्वात् । अत एवानुमानतुल्यविपयताऽपि न शान्दे संभवति । तदुक्तम्- - 7 १ सौगतसंमतं प्रमाणद्वैविध्यं पूर्वपक्षयिला जयन्तभटेन प्रत्युक्तम् तच्च- "ते हि प्रमेयद्वैविध्यात प्रमाणं द्विविधं जगुः । नान्यः प्रमाणभेदस्य हेतुर्विषयमेदतः" । इत्यादिक इत्युद्धृताखिलपरोदितदोषजातसंपातमीतिरिह संप्लव एष सिद्धः । सर्वाश्च सौगतमनस्सु चिरप्ररूढा भनाः प्रमाणविषयद्वयसिद्धिवाञ्छाः" । इत्यन्तं न्यायमजरीतोऽववोद्धव्यम्-पृ० २८-३६ । २ शाब्दं प्रमाणान्तरखेनानगीकृतवतः शाक्यवैशेषिकानधिक्षिप्य कुमारिलभट्टेन तत् प्रमाणान्तरलेन व्यवास्थापि तच "तत्रानुमानमेवेदं वौद्धवैशेषिकैः श्रितम्"। इत्यादितः "दृष्ट्वाऽनुमानव्यतिरेकभीताः क्लिष्टाः पदामेदविचारणायाम्। इतिपर्यन्तं श्लोकवार्तिकतोऽवसेयम्-पृ० ४१०-४३३ । ३ "शास्त्रं शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे विज्ञानम्"-शाबरभा० पृ० ८५० १२ । "तत्र शबरखामी शाब्दलक्षण- माह-शब्दज्ञानादसनिकृष्टेऽर्थज्ञानं शाब्दमिति । शब्दखलक्षणग्रहणादुत्तरकालं परोक्षेऽर्थे यद् उत्पद्यते ज्ञानम् तत् शब्दादा- • गतमिति कृला शाब्दप्रमाणम्"-तत्त्वसं० पजि. पृ० ४३४ पं० ३-५ । ४ शाब्दस्य प्रमाणान्तरलं स्थापयन्त्येषा सक लाऽपि सपद्या चर्चा शब्दसाम्यमजहती प्रमेयकमलमार्तण्डे अधिकविशदतया वर्तते-पृ० ४७ द्वि० पं० २-पृ० ४८ प्र. पं० ५।। ५-णेन न चा-वृ० । ६ प्रमाणान्तरपरीक्षायां शाब्दविचारे पूर्वपक्ष स्थापयन् शान्तरक्षितो भङ्ग्यन्तरेणैतदेवाभिव्यक्तवान् । तथाहि- "शब्दज्ञानात् परोक्षार्थज्ञानं शाब्दं परे जगुः । तच्चाकर्तृकतो वाक्यात् तथाप्रत्यायिनोदितात् ॥ इदं च किल नाध्यक्षं परोक्षविषयत्वतः। नानुमानं च घटते तल्लक्षणवियोगतः" । -तत्त्वसं० का० १४८९-१४९० पृ० ४३३ । ७ तत्त्वसं. का. १४९८ पृ. ४३५। ८"तद्धमताप्रतिपत्तिम्-वृ० टि० । ९ धर्मप-वृ०। १० पृ. ४७९. पं० १०, टि० ४ । ११-यादेव श-हा० वि० । १२ धर्मो अ-आ० हा० वि० । १३ "हेतुल" ~० टि।

·- ज्ञानमीमांसा । ५७५ "सामान्यविपयत्वं हि पदस्य स्थापयिष्यते ॥ धर्मी धर्मविशिष्टश्च लिङ्गीत्येतच्च सावितम् । न तावदनुमानं हि यावत्तद्विपयं न तत् ॥ अथ शब्दोऽर्थवत्त्वेन पक्षः कस्मान कल्प्यते ॥ प्रतिज्ञार्थंकदेशो हि हेतुस्तत्र प्रसज्यते । पक्षे धूमविशेपे हि सामान्यं हेतुरिष्यते ॥ शब्दत्वं गमकं नात्र गोशब्दत्वं निषेत्स्यते। व्यक्तिरेव विशेष्याऽतो हेतुश्चैका प्रसज्यते" ॥ इति । [श्लो० वा० शब्दप० ५५-५६,६२-६३-६४] शब्दस्य चार्थन सम्बन्धाभावतो यथा न पक्षधर्मत्वं तथान्वयोऽपि प्रमेयेण व्यापाराभावतोऽसंगत १० एव। तदुक्तम्- "अन्वयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते । व्यापारेण हि सर्वपासन्वेतृत्वं प्रतीयते ॥ यत्र धूमोऽस्ति तत्राग्नेरस्तित्वेनान्वयः स्फुटः। न त्वेवं यत्र शब्दोऽस्ति तत्रार्थोऽस्तीति निश्चयः॥ नं तावद्यत्र देशेऽसौ न तत्कालेऽवगम्यते। भवेनित्यविभुत्वाच्चेत् सर्वार्थेष्वपि तत्समम् ॥ तेन सर्वत्र दृष्टत्वान्यतिरेकस्य चागतेः। सर्वशब्देरशेषार्थप्रतिपत्तिः प्रसज्यते" [श्लो० वा० शब्दप० ८५-८८] अन्वयाभावे व्यतिरेकस्याप्यभावः। उक्तं च- "अन्वयेन विना तस्माद्ध्यतिरेकः कथं भवेत् ।। 1 इति! तदेवमनुमानलक्षणाभावात् शाब्दं प्रमाणान्तरमेव । [मीमांसकेन उपमानस प्रमाणान्तरत्वस्थापनम् ] उपमानमपि प्रमाणान्तरम् । तस्य लक्षणम् - "दृश्यमानाद् यदन्यत्र विज्ञानमुपजायते । साहश्योपाधि तत्त्वज्ञैरुपमानमिति स्मृतम्" ॥ [ २० hound १ "धर्मी धर्मविशिष्टो हि लिझीत्येतत् सुनिश्चितम् । न भवेदनुमानं च यावत् तद्विषयं न तत् ॥ यश्चात्र कल्प्यते धर्मी प्रमेयोऽस्य स एव च । न चानवधृते तसिंखद्धर्मखावधारणा ॥ प्राक् स चेत् पक्षधर्मवाद् गृहीतः किं ततः परम् । पक्षधर्मादिभितिर्येन स्यादनुमानता" । -तत्त्वसं० का० १४९१-१४९३ पृ० ४३४ । २ चार्थत्वन आ० हा० वि० १,३-"मन्वितलं"-'लो० वा० । "अन्वयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते । व्यापारेण हि सर्वेषामन्वेतृलं प्रतीयते ॥ यत्र धूमोऽस्ति तत्रानेरस्तिखेनान्वयः स्फुटम् । नलेवं यन शब्दोऽस्ति तत्रार्थोऽस्तीति निश्चितम्" । -तत्त्वसं० का० १४९४-१४९५ पृ० ४३४-४३५॥ ४ "न तावत् तत्र देशेऽसौ तत्काले वाऽवगम्यते"-लो. वा० । "न तावत् तत्र देशेऽसौ न तत्काले च गम्यते । भवेनित्यविभुलाञ्चेत् सर्वशब्देषु तत्समम् ॥ तेन सर्वत्र दृष्टवाद् व्यतिरेकस्य चागतेः । सर्वशब्दैरशेषार्थप्रतिपत्तिः प्रसज्यते" ॥- तत्त्वसं० का० १४९६-१४९७ पृ० ४३५ । ५ शाब्दस्य अनुमानेऽन्तर्भाव प्रतिक्षिपन्त्याः ततश्च तत्पार्थक्यं समर्थयन्त्याश्च न्यायमजरीगतायाश्चर्चायाःप्रस्तुतचर्चातः केवलं भजीभेदः न तु वाच्यभेदः। सा हि ततः “आह आस्तां तावदेतत् इदं तु चिन्यताम्-किमर्थमिदं पुनः शब्दस्य पृथग्लक्षणमुपवर्ण्यते" इत्यत आरभ्य "एवंविधविषयभेदात् सामग्रीमेदाच प्रत्यक्षवद् अनुमानादन्यः शब्द इति सिद्धम्" इत्यवसाना द्रष्टव्या~पृ० १५२ पं० ४-पृ० १५५ ५ २० । ६ उपमानस्य प्रमाणान्तरलं ख्यापयन्त्येषा पद्ययुत्ता चर्चा प्रमेयकमलमार्तण्डेऽपि ईदृश्येव वर्तते-पृ० ४८ प्र० पं० ५--द्वि० पं०६।

·१ १७६ द्वितीये काण्डे यथोक्तम्-"उपमानमपि सादृश्यादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिमुत्पादयति यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्य" [१-१-५ शाबरभा०] इति । अस्यायमर्थः- येन प्रतिपत्रा गौरुपलब्धो न गवयः न चातिदेशवाक्यं 'गौरिव गवयः' इति श्रुतम् तस्याटव्यां पर्यटतः गवयदर्शने प्रथमे उपजाते परोक्षगवि सादृश्यज्ञानं यदुत्पद्यते 'अनेन सदृशो गौ' इति तदुपमानमिति । तस्य विषयः सादृश्यविशिः परोक्षों गौः ६तद्विशिष्टं वा सादृश्यम् सादृश्यं च वस्तुभूतमेव । यदाह- "साश्यस्य च वस्तुत्वं न शक्यमववाधितुम् । भूयोऽवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरस्य तत्" । [श्लो० वा० उपमान लो १८] इति । अस्य चानधिगतार्थाधिगन्तृतया प्रामाण्यमुपपन्नम् यतोऽत्र गवयविषयेण प्रत्यक्षेण गवय एवं १० विषयीकृतो न पुनरसन्निहितोऽपि सादृश्यविशिष्टो गौः तद्विशिष्टं वा सादृश्यम् । यदपि तस्य 'पूर्व गौः' इति प्रत्यक्षमभूत् तस्यापि गवयोऽत्यन्तमप्रत्यक्ष एवेति कथं गवि तदपेक्ष तत्सादृश्यज्ञानम् । तदेवं गवयसदृशो गौरिति प्रागप्रतिपत्तेरनधिगतार्थाधिगन्त परोक्षे गवि गवयदर्शनात् सादृश्य- ज्ञानम् । तदुक्तम्- "तस्माद् यत् मर्यतें तत् स्यात् सादृश्येन विशेषितम् १५ प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम् ॥ प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि सादृश्ये गवि च स्मृते । विशिष्टस्यान्यतोऽसिद्धरुपमानप्रमाणता ॥ प्रत्यक्षेऽपि यथा देशे मर्यमाणे च पावके। विशिष्टविषयत्वेन नानुमानाप्रमाणता ॥" [ श्लो० वा० उपमान० श्लो० ३७-३९] इति । न चेदं प्रत्यक्षम् परोक्षविषयत्वात् सविकल्पत्वाच, नाप्यनुमानम् हेत्वभावात् । न च स एव दृश्य मानो गवयविशेषः तद्तं वा सादृश्यं हेतुः उभयस्यापि धर्मिणा सह प्रतिवन्धाभावात् न चाप्रतिः वद्धो हेतुः अतिप्रसङ्गात् । न च गोगतं सादृश्य गौर्वा हेतुः प्रतिज्ञार्थंकदेशत्वात् । न च सादृश्यमानं प्राक् प्रमेयेण सम्बद्ध प्रतिपन्नम् । न चान्वयप्रतिपत्तिमन्तरेण हेतोः साध्यप्रतिपादकत्वमुपलब्धम् । २५ तदेवं गवार्थदर्शने गवयं पश्यतः सादृश्येन विशिष्टे गवि पक्षधर्मत्वग्रहणं सम्बन्धानुसरण चान्तरेण प्रतिपत्तिरुपजायमाना नानुमानेऽन्तर्भवतीति प्रमाणान्तरमुपमानम् । तदुक्तम्- २० १ "उपमानमपि सादृश्यमसन्निकृष्टेऽर्थे" इत्यादि-शावरभा० पृ० ८ पं० १४। "उपमानमपि सादृश्यम- सनिकृष्टेऽर्थे" इत्यादि-तत्त्वसं० पनि० पृ० ४४४ पं० ९ । प्रमाणान्तरपरीक्षायामुपमानविचारे पूर्वपक्षमारचयन् शान्तरक्षितः पूर्व तावत् प्रस्तुतचर्चया साम्यं विनत् शंवरखामि: संमतोपमानसमर्थनमाह-तत्त्वसं० का० १५२६-१५४२ पृ० ४४४-४४७ । २-जायते वृ० चा वा०। ३-शिष्टं वा सादृश्यं च वस्तु-वा. बा. भां मां-शिष्टस्य सादृश्यं च वस्तु-आ० हा० वि० । ४ “सादृश्यस्यापि वस्तुलं न शक्यमपबाधितुम्"लो० वा० । “सादृश्यस्य च वस्तुत्वं न शक्य मपबाधितुम्"-तत्त्वसं० का० १५३३ पृ. ४४५। ५ “सादृश्यं वा तदाश्रितम्"-तत्त्वसं० का० १५३५ पृ० ४४५। ६ स्मृतेः वां० वा० । "प्रत्यक्षेणावबुद्धे च सादृश्ये च गवि स्मृतेः। विशिष्टस्यान्यतोऽसिद्धरुपमायाः प्रमाणता ॥ प्रत्यक्षेऽपि यया देशे सर्यमाणेऽपि पावके । विशिष्टविषयत्वेनं नानुमानाप्रमाणता" ॥ -तत्त्वसं० का० १५३६-१५३७ पृ०: : ७. "न-हि प्रत्यक्षतासिद्ध विज्ञानस्योपपद्यते । इन्द्रियार्थाभिसंवत्धव्यापारविरहात् तदा ॥ तत्त्वसं० का. १५३८ पृ. ४४६. ८ "नरूप्यानुपपत्तेश्च न च तस्यानुमानता'! पक्षधर्मादि नैवान. कथंचिंदवकल्पते" ॥ -तत्त्वसं० का १५२९.४६ "गवा"-वृ० टि०। .

·ज्ञानमीमांसा। bian "न चैतस्थानुमानत्वं पक्षधर्माद्यसम्भवात् । प्राक् प्रमेयस्य साक्ष्यं न धर्मत्वेन गृह्यते । गवये गृह्यमाणं च न गवार्थानुमापकम् । प्रतिशार्थकदेशत्वाद् गोगतस्य न लिङ्गता ॥ गवयश्चाप्यसस्वन्धान गोलिङ्गत्वमृच्छति । साहश्यं न च पूर्वेण पूर्व दृष्टं तदन्वयि ॥ एकस्सिपि दृष्टेऽर्थे द्वितीयं पश्यतो बने । सादृश्येन सहकस्मिंस्तदैवोत्पद्यते मतिः" ॥ [लो० वा० उपमान० श्लो० ४३-४६] इति । [नैयायिककृतमुपमानस्य खरूपवर्णनम् प्रमाणान्तरत्वसमर्थनं च] नैयायिकास्तूपमानलक्षणमभिदधति- प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानम्' [ न्यायद० १-१-६] इति । अत्र 'उपमानम्' इति लक्ष्यनिर्देशः 'प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनम्' इति लक्षणम् १ "(प्राग् गोगतं हि सादृश्यं न) धर्मलेन गृह्यते । गवये गृस्यमाणं च न गवामनुमापकम्" ॥ -तत्त्वसं० का० १५४० पृ० ४४६ । २ "गवामनु"-लो. वा० । ३ "प्रतिज्ञार्थंकदेशलाद् गोगतस्य न लिझता । गवयश्चाप्यसंवन्धान गोलिङ्गलमृच्छति" ॥ -तत्त्वसं० का. १५४१ पृ० ४४७ । ४ "सादृश्यं न च सर्वेण"-लो० वा० लोकवार्तिकव्याख्याकारोऽपि 'सर्वण' इति प्रतीकं गृहीत्वैव एनं श्लोक व्याख्याति । तथाहि-अत उक्रम् सर्वेण इति । सत्यं दृष्टम् न तु सर्वेण गवयं दृष्ट्वा तत्सादृश्यं गृहतैवमन्वयो गृहीतो भवतीति"-लो. चा. पार्थव्या० पृ. ४४७ पं० २०-२१ । प्रमेयकगलमार्तण्डेऽपि लोकवार्तिकवत् पाठः । तत्र च टिप्पण्याम् 'सर्वेण' इत्यस्य "पुंसा" इति स्पष्टीकरणम्-पृ. ४८ द्वि० पं० ५ टि० ३३ । ५ "सहवास्मित"-लो० वा. पार्थ० व्याख्यायां तु 'एकस्मिन्' इति प्रतीकमस्ति । ६ "उपमान सैव"-वृ० टि। ७ नैयायिकसंमतमुपमानखरूपं तत्समर्थनं च सविशेष जिज्ञासमानैर्वात्स्यायनभाप्य-न्यायवार्तिक-तात्पर्यटीकागतं तदवधे- यम्-पृ० २५ । पृ० ५७-५८ । पृ० १९६-२०१। मारीकारीया तु उपमानविषया चर्चा तत्वरूपं साटयति, तस्य प्रमाणान्तरतां समर्थयते, मीमांसकोक्त तत्वरूपं च समालोचयति सा च सर्वाप्यत्रावधारणीया-न्यायमा० आ. २ पृ० १४१-१४९ । ८प्रस्तुतटीकाकारः पूर्व शवरखामिसंमतामुपमानव्यवस्थामुपन्यस्य ततो नैयायिकसंमतां तामपन्यस्यति शान्तरक्षितोऽपि तथैव तामुपन्यस्य परीक्षितवान् । तथाहि- "श्रुतातिदेशवाक्यस्य समानार्थोपलम्भने । संज्ञासंबन्धविज्ञानमुपमा कैश्विदिष्यते" ॥ -तत्त्वसं० का० १५६३ पृ० ४५१ "कैश्चिदिति नैयायिकैः । त एवमुपमानस्य लक्षणमाहुः-प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानमिति"-तत्त्वसं. पजि. • पृ. ४५१ पं० १६ । वृद्धनैयायिकास्तु उपमानस्वरूपमित्वं वर्णयन्ति "किडग्गवय इत्येवं पृष्टो नागरिकैयदा । ब्रवीत्यारण्यको वाक्यं यथा गौर्गवयस्तथा ॥ -तत्त्वसं० का० १५२६ पृ० ४४४ । "कीडशो गवय इत्येवंपृष्टस्य यद् वाक्यं यादृशो गौस्तादृशो गवय इति, अस्य वाक्यस्योपमानलं वृद्धनैयायिकानां प्रसिद्धम्"-तत्त्वसं० पजि० पृ. ४४४ पं० ६-७ । श्रीधरस्तु पूर्वमीमांसक-शवरखामिशिष्यप्रभृतिभिर्यत् पृथक् पृथग् उपमानखरूपं वर्णितं तत् प्रदर्य तस्यानुमान एवान्तर्भावं करोति-प्रशस्त० ० पृ० २२० पं० १६-पृ० २२२ पं० ८। "भन्न वृद्धनैयायिकास्तावदेवमुपमानखरूपमाचक्षते-संज्ञासंशिसंवन्धप्रतीतिफलं प्रसिद्धतरयोः सारूप्यप्रतिपादकमति- देशवाक्यमेवोपमानम्" इत्यादि-ज्यायमन आ० २ पृ० १४१ पं० १५-१६ कैश्चिद् अद्यतनैरपि यदितर उपमानखरूपं वर्णितं तदपि न्यायमार्या प्रदर्शितमस्ति-पृ० १४२ पं० १३-१५॥ - ७४ स० त० ·५७८ द्वितीय काण्डे 'प्रसिद्धसाधर्म्यात्' इत्यागमपूर्विका प्रसिद्धिदर्शिता । आगमस्तु 'यथा गौस्तथा गवयः इत्येवम् प्रसिद्धेन साधयं प्रसिद्ध वा साधर्म्यमिति साधय॑प्रसिद्धः संस्कारवान् पुरुषः कदाचिदरण्ये परि- भ्रमन् समानमर्थ यदा पश्यति तदा तज्ज्ञानादागमाहितसंस्कारप्रबोधः ततः स्मृतिः गोसहशो गवयः' इत्येवंरूपा स्मृतिसहायेन्द्रियार्थसन्निकण 'गोसदृशोऽयम्' इति ज्ञानमुत्पाद्यते तंञ्चेन्द्रियार्थ- ५सन्निकर्षजत्वात् प्रत्यक्षफलम् तदेवाव्यपदेश्यादिविशेषणविशिष्टार्थोपलब्धिजनकत्वाद् गोसारूप्य- ज्ञानमुपमानम् । न च तत्रैव विषये हेयादिज्ञानोत्पादकत्वेनोपमानप्रमाणतामसक्ति हेयादिज्ञानस्येन्द्रि- यार्थसन्निकर्षजत्वात् तजनकत्वेनास्य प्रत्यक्षप्रमाणताप्रसक्तेः । न च शब्देन साध यथोक्तमुत्पाद यदेतच्छाब्दं प्रसज्यते अव्यपदेश्यपदाध्याहारात् । अव्यभिचार्यादिपदानां तु पूर्ववद् व्यवच्छेद्य द्रष्टव्यम् । नन्वेवमप्यनुमाने प्रसङ्गः तस्य यथोकफलंजनकत्वात्, न; अविनाभावसम्बन्धस्मृतिः १० पूर्वकस्य परामर्शज्ञानस्य विशिष्टफलजनकत्वेनानुमानत्वात् । न चाधिकृतज्ञानमविनाभावसम्बन्ध स्मृतिपूर्वकम् गोसशस्य गंवयशव्दवाच्यत्वेनान्यस्याप्रसिद्धत्वात् । 'गोसशस्य गवयशब्दः संज्ञा इति आगमात् प्रतीतिरिति चेत्, न तस्य सन्निधीयमानगोलशपिण्डविपयत्वेनाप्युपपत्ते निश्चित श्चान्वयः साध्यप्रतिपत्त्यङ्गम् न च तदोपलभ्यमानाद् गोसदृशपिण्डाद्' व्यतिरिक्तगोसदृशसद्भाव निश्चायकं प्रमाणमस्ति । न चान व्यतिरेक्यपि हेतुः समस्ति सपक्षासत्त्वप्रतिपादकप्रमाणाभावात् १५ अतो नाविनाभावसम्बन्धानुस्मृतिः। व्याप्तिरहितेऽपि चागमे 'गोसदृशो गवयः' इति सदुचारिते उत्तरकालं गोसदृशपदार्थदर्शनात् 'अयं स गवयशब्दवाच्यः' इति प्रतिपत्तिर्भवतीति नानुमानमेतत् संज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानं वागमिकं न भवत्येव शब्दस्य तजनकस्य तदाऽभावात् शब्दजनितं च शाब्द प्रमाणमिति व्यवस्थितम् । प्राक् शब्दप्रतीतत्वात् शादमिति चेत्, नन्वनुमानस्याप्येवमभावप्रसक्तिः अग्निसामान्यस्य प्राक् प्रत्यक्षेण प्रतीतत्वात् न ह्यप्रतीते महानसादावग्निसामान्येऽनुमानप्रवृत्तिरिति २० अप्रतीतार्थाप्रतिपादकत्वादनुमानं न प्रमाणं भवेत् । न च विशिष्टदेशाद्यवच्छेदसाधकत्वेनास्य प्रामाण्यम् इतरत्रापि समानत्वात् । तथाहि-सन्निधीयमानपिण्डविषयत्वेन स्वप्रतिपाद्यमिदं प्रति- पादयति आगमस्त्वसन्निहितपिण्डविपयत्वेन । न चागमात् संज्ञासंशिसम्वन्धः प्रतीयते. ततः सारूप्यमात्रप्रतीतेः । यत्र च शब्दस्यैव साधकतमत्वं तदेव शाब्दफलम् न च विप्रतिपत्त्यधिकरणे संज्ञासंशिसम्बन्धज्ञाने एतत् समस्ति । प्रत्यक्षफलं तु न भवत्येवैतत् संज्ञासंशिसम्बन्धस्येन्द्रियेणा- २५ सन्निकर्षात् तदसन्निकर्पश्चेन्द्रियाविषयत्वात् तस्य । तदेवं संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिरूपं फलं यता समुपजायते तदुपमानम् आह च सूत्रकार:-"साध्यसाधनम्" [न्यायद० १-१-६] इति । साध्य विशिष्टं फलम् तस्य साधनं जनकं यत् तदुपमानम् । एवं सारूप्यज्ञानवत् सारूप्यस्याप्युपमानत्वं न पुनः संज्ञासंशिसम्बन्धज्ञानस्य फलाभावात् । न च हेयादिज्ञानमस्य फलं प्रत्यक्षादिफलत्वात् । तथाहि हेयादिज्ञानं पिण्डविपयं तच्चेन्द्रियार्थसन्निकर्षानुपजायते यथा प्रत्यक्षफलमनुमान विशिष्ट ३० फलजनकत्वात् । एवं प्रमाणान्तरानिष्पाद्यविशिष्टफलजनकत्वातुं प्रमाणान्तरमुपमानम् । [ मीमांसकेन अर्थापत्तेः स्वरूपव्यावर्णनपूर्वकं प्रमाणान्तरत्वसमर्थनम् । अर्थापत्तिरपि प्रमाणान्तरम् यतस्तस्या लक्षणम्-"अर्थापत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वाऽर्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यदृष्टार्थकल्पनी" [१-१-५ शायरभा०] कुमारिलोऽप्येतदेव भाष्यवचनं. विभजन्नाह- "प्रमाणपकविज्ञातो यत्रार्थो नान्यथा भवेत् । अदृष्टं कल्पयत्यन्य साऽर्थापत्तिरुदाहृता ॥ दृष्टः पञ्चभिरप्यस्माद् भेदेनोक्ता श्रुतोद्भवा । प्रमाणग्राहिणीत्वेन यस्मात् पूर्वविलक्षणा" ॥ [ श्लो० वा० अर्थाप० श्लो० १-२:1 १ "गवयरूपम्" वृ० ल. टि० । . १ तथेन्द्रि- वृ० । ३-ज्ञानत्वविशि-आ० हा० वि० ।-ज्ञानविशि ल० ।-ज्ञानाविशि-वृ० । ४-रिक्तःगो-वा० वा० । ५.शाब्दप्र-लः । ६-सक्तेः आ. हा.. वि... ने प्रति, वा० वा. भा. मा. विना ।.८ विधिप्र-भां मां । विधि प्र-वृ०।९०५७७ पं० ११० रूप्यं ज्ञा-वः ।। ११ तत्त्वसं० पक्षि० पृ. ४५६ पं० २३-२४ । १२ “यत्रार्थोऽनन्यथा भवन्”-ल. टि० । “यत्रार्थो नान्यथा भवन अदृष्ट कल्पयेदन्यम्-पाठान्तरम्”-वृ० ल० टि० । . १३-ल्पयन्त्यन्यं वृ० आ० हा० ।-"ल्पयेदन्यः-श्लो वा । १४:"अर्थम्"-वृ० ल० टि० । :: प्रस्तुता टीका कौमारिलं श्लोकवार्तिकमनुसरति-श्लो० चा अर्थापः श्लो०. १-४८ पृ. ४५०-४७२। ..

·ज्ञानमीमांसा ३७९ 'प्रत्यक्षादिभिः पनि प्रमाणैः प्रसिद्धो योऽर्थः स येन विना नोपपद्यते तस्यार्थस्य प्रकल्पनमर्था- पत्तिः यथाग्नेर्दाहकत्वम् । तत्र प्रत्यक्षपूर्विकार्थापत्तिः यथाग्नेः प्रत्यक्षेणोष्णस्पर्शमुपलभ्य दाहकशक्ति- योगोऽर्थापत्त्या प्रकल्प्यते न हि शक्तिरध्यक्षपरिच्छेद्या नाप्यनुमानादिसमधिगम्या अप्रत्यक्षेणार्थेन शक्तिलक्षणेन कस्यचिदर्थस्य सम्बन्धासिद्धः। अनुमानपूर्विका त्वर्थापत्तिः यथा आदित्यस्य देशान्त- रप्राप्त्या देवदत्तस्येव गत्यनुमाने ततो गमनशक्तियोगोऽर्थापत्त्यावसीयते । उपमानपूर्विका त्वर्थापत्तिः यथा 'गवयवद् गौः इत्युक्तेरा वाहदोहादिशक्तियोगस्तस्य प्रतीयते अन्यथा गोत्वस्यैवायोगात् । शब्दपूर्विकार्थापत्तिः यथा शब्दादर्थप्रतीतौ शब्दस्यार्थेन सम्बन्धसिद्धिः । अर्थापत्तिपूर्विकार्थापत्तिः यथोक्तप्रकारेण शब्दस्यार्थेन सम्बन्धसिद्धावन्नित्यत्वसिद्धिः पौरुषेयत्वे शब्दत्य सम्बन्धायोगात् । अभावपूर्विकार्थापत्तिः यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहे अदर्शनादर्थाद् वहिर्भावः। अत्र चतसृभिराप- त्तिभिः शक्तिः साध्यते, पञ्चम्यां नित्यता, षष्ट्यां गृहाद् वहिर्भूतो देवदत्त एव साध्यत इत्येवं पट्प्र-१० कारा अर्थापत्तिः। अन्ये तु श्रुतार्थापत्तिमन्यथोदाहरन्ति 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुते' इति वाक्यश्र- वणाद् रात्रिभोजनवाक्यप्रतिपत्तिः श्रुतार्थापत्तिः । गवयोपमितस्य गोस्तज्ज्ञानग्राह्यताशक्तिरुपमान- पूर्विकार्थापत्तिः। तदुक्तम्- "तत्र प्रत्यक्षतो ज्ञातात् दाहाहहनशक्तिता। वह्नेरनुसितात् सूर्ये यानात् तच्छक्तियोगिता" ॥ [ श्लो० वा० अर्थाप० श्लो०३]१५ "पीनो दिवा न मुझे इत्येवमादिवचःश्रुतौ । रात्रिभोजनविज्ञानं श्रुतार्थापत्तिरुच्यते" ॥ [ श्लो० वा० अर्थाप० श्लो० ५१] "गवयोपमिताया गोस्तज्ज्ञानग्राह्यशक्तिता" [श्लो० वा० अर्थाप० श्लो०४] "अभिधानप्रसिद्ध्यर्थमर्थापत्त्याववोधितात् । शब्दे वाचकसामर्थ्यात् तन्नित्यत्वप्रमेयता" ॥ [श्लो० वा० अर्थाप० श्लो०५] २० "प्रमाणाभावनिर्णीतचैत्राभावविशेपितात् । गेहाच्चैत्रवहिर्भावसिद्धिा त्विह दर्शिता" ॥ "तामभावोत्थितामन्यामापत्तिमुदाहरेत्"। [श्लो० वा० अर्थाप० लो०८-९] इत्यादि। इयं च षट्प्रकाराप्यर्थापत्तिर्नाध्यक्षम् अतीन्द्रियशक्याद्यर्थविषयत्वात् । अत एव नानुमानम् प्रत्यक्षा-२५ वगतप्रतिवद्धलिङ्गप्रभवत्वेन तस्योपवर्णनात्' अर्थापत्तिगोचरस्यार्थस्य कदाचिदप्यध्यक्षाविषयत्वात् तेन सहार्थापत्युत्थापकस्यार्थस्य सम्बन्धाप्रतिपत्तेस्तदैवार्थापत्त्या ततस्तस्य प्रकल्पनात् प्रमाणान्तर- मेवार्थापत्तिः। [ मीमांसकेन अभावस्य प्रमाणान्तरत्वसमर्थनम् ] "अर्थस्यासनिकृष्टस्य प्रसिद्ध्यर्थं प्रमान्तरम् । प्रमाभावमभावाख्यं वर्णयन्ति तथाऽपरे ॥ in- ܢܝܙ प्रमाणान्तरपरीक्षायामापत्तिविचारे पूर्वपक्षप्रसने शान्तरक्षित ईदृगेव अर्थापत्तिखरूपं तद्भेदांश्च निरूपितवान् तच्चान तत्कारिकाडैरेव निर्दिश्यते-तत्त्वसं० का० १५८७-१६०६ पृ० ४५६-४६१ । प्रमेयकमलमार्तण्डस्तु प्रस्तुतटीकया अक्षरशः साम्यं बिभर्ति-पृ० ४८ द्वि० पं० ६-पृ० ४९ प्र. पं० ८। श्रीधरोऽपि तामनुमानेऽन्तर्भावयन् व्याख्यातवान्-प्रशस्त० के० पृ० १२२-२२५ । श्रीधरानुसारी जयन्तस्तु अर्थापत्तिं व्यावर्णयन् नोज्झितवान् प्रस्तुतटीकासाम्यम्-न्यायमा० आ० १ पृ. ३६ पं० ८-पृ० ४९ पं०४॥ १-स्तशा-आ० हा० वि० विना। २ तत्त्वसंग्रहे ईदृशी एव कारिका-१५८८ । "ज्ञानाद् दाहाहनशचता । बहे- रनुमिता सूर्य यानात्तच्छक्तियोग्यता"-लो० वा० ।३ "गवयोपमिता या गौरतज्ज्ञानग्राह्यता मता"-लो. वा।"गवयोप- मिता या गौस्तज्ज्ञानग्राह्यशक्तता"-तत्त्वसं० का० १५९९ । ४ "शब्दे वोधकसामर्थ्यात् तन्नित्यत्वप्रकल्पनम्"-'लो० वा० । ५ अर्थापत्तिचर्चायामिव अत्र अभावच यामपि समानप्रायाणि लोकवार्तिक-तत्त्वसंग्रह-प्रमेयकमलमार्तण्ड-कन्दली- न्यायमजरीणामभावनिरूपाणि तत्तच्च स्थलानि अवधारणीयानि-लो. १-५८ पृ० ४७३-४९२ । का० १६४८- १६५९ पृ० ४७०-४७३ । पृ० ४९ प्र० पं० ९-पृ० ५० प्र० पं० ४ । पृ० २२५-२३०.1 पृ० ४९-५१ ।

·1 .. -- ६८ द्वितीय काण्डे "अभाचोऽपि प्रमाणाभावः 'नास्ति इत्यर्थस्थासन्निकटस्य" [१-१-५ शावरभा०] इति वचनात् । अन्ये पुनरभावाख्यं प्रमाण विधा वर्णयन्ति-प्रमाणपञ्चकामावलक्षणोऽनन्तरोकोऽभाव, प्रतिषिध्य, मानाद् वा तद्न्यज्ञानम् आत्मा वा विषयरूपेणानभिनिवृ(नि)त्तखभाव इतिः अनेन चाभाव- प्रमाणेन प्रदेशादौ घटादीनामभावो गम्यते । तदुक्तम्- "प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते। वस्तुसत्तावबोधार्थ तंत्राभावप्रमाणता" ॥ [लो० वा० अभावप० श्लो०१] "प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते । सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि" ॥ श्लो.वा० अभावप० लो०११] इति १.न च प्रत्यक्षेणैवाभावोऽवसीयते तस्याभावविषयत्वविरोधात् भावांशेनैवेन्द्रियाणां संयोगात् तदुक्तम् "न तावदिन्द्रियेणेषा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः । भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि" ॥ [लो० वा० अभावप० श्लो०१८] इति । १५ नाप्यनुमानेनासौ साध्यते हेत्वभावात् । न च प्रदेश एव हेतुः तस्य साध्यधर्मित्वेनाभ्युपगमात् । न चैवमपि हेतुः प्रतिज्ञार्थंकदेशताप्राप्तेन च प्रदेशविशेषो धर्मी तत्सामान्यं हेतुः तस्य घटाभाव- व्यभिचारात् न हि सर्वत्र प्रदेशे घटाभावः शक्यः साधयितुं संघटस्यापि प्रदेशस्य संभवात् । अथ घटानुपलब्ध्या प्रदेशे धर्मिणि घटाभावः साध्यते, असदेतत् साध्यसाधनयोः कस्यचित् सम्वन्धस्या- भावात् । तस्मादभावोऽपि प्रमाणान्तरमेव । न चाभावस्य तद्विषयस्यामावादभावप्रमाणान्तरवैयर्थ्यम् २० प्रागभावादिभेदेन चतुर्विधस्य वस्तुरूपस्याभावस्य भावात् अन्यथा कारणादिविभागतो व्यवहारस्य लोकप्रतीतस्याभावप्रसङ्गात् । तदुक्तम्- "न च स्याद् व्यवहारोऽयं कारणादिविभागतः। प्रागभावादिभेदेन नाभावो यदि भिवते" [श्लो० वा० अभावप० लो०७] अभावस्य च प्रागभावादिभेदान्यथानुपपत्तेरीपत्त्या वस्तुरूपताऽवसीयते । तदुक्तम्- "न चावस्तुन एते स्युर्भेदास्तेनास्य वस्तुता । कार्यादीनामभावः को भावो यः कारणादिन".॥ [श्लो० वा० अभावप० श्लो०८] इति । अनुमानप्रमाणावलेया वाऽभावस्य वस्तुरूपता । यदाह- "यद्वाऽनुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यो यतस्त्वयम् । ३० तस्माद् गवादिवद् वस्तु प्रमेयत्वाञ्च गृह्यताम्॥ [ श्लो० वा० अभावप० श्लो०९] इति । १ "तत्रं कुमारिलेन त्रिविधोऽभावो वर्णितः-आत्मनोऽपरिणाम एकः पदार्थान्तर विशेषज्ञानं द्वितीयxxx प्रमाण निवृत्तिमात्रात्मकस्तृतीयः-तत्त्वसं० पनि० पृ० ४७३ पं० ११-१३ । २-नभिनिवृत्त-आ० ।-नभिवृत्त-ल० वा. बा० । “अपरिणत-"वृ०.टि. . "सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनीति । '-प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः निषेध्यांभिमतघंटादिपदार्थज्ञानरूपेणापरिणत “साम्यावस्थमात्मंद्रव्यमुच्यते घटादिविविक्तभूतलज्ञान वा -तत्त्वसं० पजि० पृ० ४७१:५० १०-१२ । ३-ज्ञानं चान्य-मां मां । "सात्मनः परिणामो वा.:-लो० वा तत्त्वस०' का. १६४९.पृ०.४७१.१४ विदिन्द्रियैरेषा नास्तीत्युत्पद्यते मतिः"-श्लो० वा० । पृ०.३५१ पं० १३॥ ५ "प्रमेयतया"-वृ० लटि०६ गश : ७."नाभावो विद्यते यदि"-तत्त्वसं० का० १६५४ पृ. ४७२ । श्लोकवार्तिकेऽपि "नाभावो विद्यते यदि इति ठिान्तरं विद्यते । .. ८-रणादित इ-हां० वि० ।-रणोदित इ-आ० । “योऽभावः कारणादिनः" लो वा । “यों गावः कारणादिना"-तत्त्वसं०. का. १६५५ पृ० ४७२ १९-"बुद्धयोयो यतः खयम्"-तत्त्वसं का०.१६५६:५०४५३ ·. १० शानमीमांसा .... १८५ अभावश्च चतुर्धा व्यवस्थितः-प्रागभावः प्रध्वंसाभावः इतरेतराभावः अत्यन्ताभावश्चेति । तत्र- "क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स उच्यते ॥ नास्तिता पयसो दन्नि प्रध्वंसाभावलक्षणम् । गवि योऽश्वाधभावस्तु सोऽन्योन्याभाव उच्यते ॥ शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः। शशटङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते" ॥ [ग्लो० वा० अभावप० श्लो०२-३-४] यदि चैतद्व्यवस्थापकमभावाख्यं प्रमाणं न भवेत् तदा प्रतिनियतवस्तुव्यवस्था दूरोत्सारितेच स्यात् । तदुक्तम्- "क्षीरे दधि भवेदेव दनि क्षीरं घटे पटः। शशे शृङ्गं पृथिव्यादौ चैतन्यं मूर्तिरात्मनि ॥ अन्तु गन्धो रसश्चाग्नौ वायौ रूपेण तौ सह । व्योनि संस्पर्शता ते च न चेदस्य प्रमाणता" ॥ [श्लो० वा० अभावप० श्लो०५-६] इति । न च निरंशभावैकरूपत्वाद् वस्तुनस्तत्स्वरूपग्राहिणाऽध्यक्षेण तस्य सर्वात्मना ग्रहणादगृहीतस्य १५ चापरस्यासदंशस्य तत्राभावात् कथं तद्व्यवस्थापनाय प्रवर्त्तमानमभावाख्यं प्रमाणं प्रामाण्यमभुत इति वक्तव्यम् यतः सदसदात्मके वस्तुनि प्रत्यक्षादिना तत्र सदंशग्रहणेऽप्यगृहीतस्यासदंशस्य व्यवस्थापनाय प्रमाणाभावस्य प्रवर्तमानस्य न प्रामाण्यव्याहतिः। तदुक्तम्- "खरूप-पररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके। वस्तुनि ज्ञायते किंचित् रूपं कैश्चित् कदाचन ॥ यस्य यत्र यदोभूतिर्जिघृक्षा चोपजायते । चेत्यतेऽनुभवस्तस्य तेन च व्यपदिश्यते ॥ तस्योपकारकत्वेन वर्ततेंऽशस्तदेतरः। उभयोरपि संवित्योरुभयानुगमोऽस्ति तु ॥ प्रत्यक्षाद्यवतारश्च भावांशो गृह्यते यदा । २५ व्यापारस्तंदनुत्पत्तेरभावांशे जिक्षित" ॥ [क्लो पा० अभावप० श्लो० १२-१३-१४,१७] इति । न च भावांशाभिन्नत्वाभावांशस्य तद्हणे तस्यापि ग्रह इति, सदसदंशयोधर्म्यभेदेऽपि भेदाभ्युप- गमात् । उक्तं च- "ननु भावादभिन्नत्वात् सम्प्रयोगोऽस्ति तेन च । न हत्यन्तमभेदोऽस्ति रूपादिवदिहापि नः ।। धर्मयोर्भेद इष्टो हि धर्म्यभेदेऽपिन स्थिते । उद्भवाभिभवात्मत्वाद् ग्रहणंचावतिष्ठते" ॥श्लो० वा० अभावप०१९-२०] इत्यादि। १पृ० १८६ पं० २२ टि० ११। २ तत्त्वसं० पजि. पृ० ४७२.६० १४-१५। ३"तो गन्ध-रसौ"-वृ० ल. टि। ४ संस्पर्शता भां० मा० विना । "संस्पर्शिता"-श्लो० वा० । “सस्पर्शकास्ते"-तत्त्वसं० पजि० पृ. ४७२ पं० १६ । ५ "गन्ध-रूप-रसाः"-वृ० ल. टि०। ६ तत्त्वसं० का० १६७२ । ७ “संवित्ताचुभया"-'लो. वा० । ८ तत्त्वसं० का० १६७३ । ९ "अभावप्रमाणस्य"-बृ० ल.टि० । "व्यापारस्तदनुत्पत्ति"-श्लो० वा० । “तदनुत्पतिः प्रत्यक्षाद्यभाव इति-पार्थ० व्या० पृ० ४७८ । "व्यापारस्तदनुत्पत्ते"-तत्त्वसं० का० । "तदनुत्पत्तेापारः तेषां प्रत्यक्षादीना- मनुत्पत्तरभावस्येति यावत्"-तत्त्वसं० पजि० पृ. ४७७ पं० ७ ॥ १० जिम्रिक्षत इति वा० वा० । "जिक्षिते". श्लोवा। तत्त्वसं० का । "अभावांशे ग्रहीतुमिष्टे"-तत्त्वसं० पजि. पृ० ४७७ पं०६। ११ "अभावेन"-वृ. ल. टि०। १२-पिन स्थिते हा० वि०।-पि नः स्थितेः भा० मा । १३ "उत्कटलानुत्कटलात्मवाद"-.टि.। २० - । । - १ ·५ ८२ द्वितीये काण्डे- तदेवमगृहीतंप्रमेयाभावग्राहकत्वात् प्रमाणाभावस्य प्रमाणत्वम् प्रत्यक्षादिष्वनन्तर्भावात् प्रमाणा- न्तरत्वं च व्यवस्थितम् । [सौगतेन मीमांसकादिमतानामुपमानादीनामप्रमाणत्वं यथायथं प्रत्यक्षानुमानयोरन्तर्भावनेन पृथक्शामाण्याभावं चोपपाद्य प्रमाणान्तरत्वप्रतिविधानम् ] अत्र प्रतिविधीयते यत् तावत् शाब्दस्य त्रैरूप्यरहितत्वेन ताहर विषयाभावाचानुमानानन्त- र्भावप्रतिपादनमभ्यधायि तद् युक्तमेव न ह्यप्रमाणस्यानुमानेऽन्तर्भावो युक्तः। कुतः पुनः शब्दोद्भवस्य ज्ञानस्याप्रामाण्यम् ? शब्दस्यार्थप्रतिवन्धाभावात् न हि शब्दोऽर्थस्य खभावः अत्यन्तभेदात् नापि कार्य तेन विनापि भावात् न च तादात्म्य-तदुत्पत्तिव्यतिरिक्त सम्बन्धो गमकत्वनिवन्धनमस्ति । न च सङ्केतबलाद् वास्तवप्रतिपत्तिशक्तियुक्तीनां प्रदीपानामिवार्थप्रकाशकत्वं संभवति । न च १० व्यवस्थितैवार्थप्रतिपादनयोग्यता सङ्केत्तेन शब्दस्याभिव्यज्यत इति वक्तव्यम् पुरुषेच्छावशादन्यत्रार्थे शब्दस्य समैयादप्रवृत्तिप्रसक्तेः दृश्यते च पुरुपेच्छावशादन्यत्रापि विषये शब्दानां प्रवृत्तिः । न च' , पुरुषेच्छावृत्तिः समयो वस्तुप्रतिवद्धः तदभावेऽपि तस्य प्रवृत्तेः । न च सङ्केतमन्तरेण शव्दस्य वस्तु- प्रत्यायकत्वम् सङ्केताभावप्रसक्तः । आप्तपणीतशब्दानां पुनरर्थाव्यभिचारेऽप्याप्तप्रणीतत्वानिश्चया- देवाप्रामाण्यं न पुनराप्तस्यैवासंभवात् तत्संभववाधकप्रमाणाभावात् । ततो वाह्ये विषये शब्दानां १५ प्रतिवन्धाभावतः प्रामाण्यमेव न संभवति पक्षधर्मत्वाद्यसंभवादनुमानत्वाभावप्रतिपादनं युक्तमेवेति स्थितम् । यत्र तु वनभिप्रायसूचने प्रामाण्यमस्य तत्रानुमानलक्षणयुक्तस्यैव नान्यादृग्भूतस्येति न प्रमाणान्तरत्वम् । उपमानस्य त्वपूर्वार्थाधिगन्तृत्वाभावात् प्रामाण्यमेव न संभवति । नन्वस्यापूर्वार्थविषयता मागुप॑दर्शितैव सत्यमुपदर्शिता न तु युक्ता । तथाहि-तस्य विषयः सादृश्यविशिष्टो गौः तद्विशिष्टं वा २० सादृश्यमुपदर्शितं तच्च भूयोऽवयवसामान्ययोगलक्षणं प्रतिपादितम् । न च सामान्यं तद्योगो वा वस्तु संभवीति प्रतिपादितम् तत्सद्भावेऽपि प्रत्यक्षविषयतया परैस्तस्येप्टेः कथमुपमानस्य तद्गोचरत्वे. नागृहीतार्थग्राहित्वं प्रामाण्यनिवन्धनं भवेत् ? सादृश्यज्ञानस्य चोत्पत्तावयं क्रमः-पूर्व तावद् गो-गवययोर्विषाणित्वादि सादृश्यं गवि प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते पश्चाद् गवयदर्शनानन्तरं यदेतद् विपाणित्वादि सादृश्यं पिण्डेऽस्मिन्नुपलभ्यते मया तद् गव्यप्युपलब्धम्' इति स्मरति तदनन्तरं गवि २५विपाणित्वादिसादृश्यप्रतिसन्धान जायते 'अनेन पिण्डेन सहशो गौः' इति । एवं च स्मार्तमेतद् शानं कथं प्रमाणान्तरं भवेत् ? यदि च गवि प्रत्यक्षेणोभयगतं विपाणित्वादिसादृश्यं प्रागे न प्रतिपत्रं - १-तमप्र-वृ० वा. वा. विना । २ पृ० ५७४ पं० ९ । ३ "वचसा प्रतिवन्धो वा को वाह्येष्वपि वस्तुषु । प्रतिपादयतां तानि येनैषां स्यात् प्रमाणता ॥ मिनाक्षग्रहणादिभ्यो नैकात्म्यं न तदुद्भवः । व्यभिचारान्न चान्यस्य युज्यतेऽव्यभिचारिता" । -तत्त्वसं० का० १५१३-१५१४ पृ० ४४० । ४ "शब्दानाम्"-वृ० टि०। ५-मवायाद-आ० हा० वि० । ६ "वस्वभावे"-वृ० टि० । "यत्र त्वेषामभीष्टेयं व्यक्तं तत्र त्रिरूपता । विवक्षायां तु साध्यायां त्रैलक्षण्यं प्रकाशितम् ॥ एवं स्थितेऽनुमानलं शब्दे धूमादिवद् भवेत् । त्रैरूप्यसहितत्वेन तादृग्विषयसत्त्वतः" । -तत्त्वसं० का० १५२४-१५२५ पृ० ४४३ । ८ पृ० ५७६ पं० ९ । ९ पृ० ५७६ पं० ७ । "भूयोक्यवसामान्ययोगः सादृश्यमस्ति चेत् ॥ -तत्त्वसं० का० १५४३ पृ० ४४७ ।। १० “सामान्यानि निरस्तानि भूयस्ता तेषु सा कुतः" ?-तत्त्वसं० का० १५४४ पृ० ४४७ । ११ "एवं तु युज्यते तत्र गोरूपावयवैः सह । गवयावयवाः केचित् तुल्यप्रत्ययहेतवः ॥ तनास्य गवये दृष्टे स्मृतिः समुपजायते । असकृद् दृष्टपूर्वेपु गोरूपावयवेष्वियम् ॥" -तत्त्वसं० का० १५१५-१५४८ पृ. ४५ १२-२प्र-आ० हा० वि० ।

·ज्ञानमीमांसा ५८३ भवेत् प्रतिपन्नमपि यदि विस्मृतं भवेत् तदा गवयदर्शने सत्यपि परोक्षगवि नैव सादृश्यज्ञानमुप- जायेत । अतो विपाणित्वादिसादृश्यं पूर्वमेव गवि प्रत्यक्षेणावगतमिदानीं गवयदर्शनात् तत्रैव स्मर्यते तन्न गृहीतग्रहणात् सादृश्यज्ञानं प्रमाणम् । अथ पूर्वप्रत्यक्षेण गोगतमेव सादृश्यमवगतं गवयदर्शनेन तु तद्तमेव उभयगतसादृश्यप्रतिपत्तिस्तु गवयदर्शनानन्तरं सादृश्यज्ञाननिवन्धनेति अगृहीतग्राहि- तया प्रमाणमुपमानम्, असदेतत् पूर्वमुभयगतसादृश्याप्रतिपत्तौ गवयदर्शनानन्तरमप्यप्रतिपत्ते-५ स्तदनुसन्धानप्रतिपत्तेरप्यसंभवात् न हि गवयपिण्डदर्शनानन्तरं प्रागप्रतिपन्नतत्सादृश्येऽश्वपिण्डे 'अनेन सदृशोऽश्वः' इति प्रतिपत्तिः कदाचिदपि भवति । तस्मात् प्रागध्यक्षावगतसादृश्ये प्रतियोगि- ग्रहणाद् व्यवहारमात्रप्रवृत्तिरेव तदा, प्राक् तदप्रवृत्तिः प्रतियोग्यपेक्षत्वात् तस्यै भात्रादिव्यव- हारवत् । न च तावता प्रामाण्यं युक्तम् प्रमाणानामियत्ताऽभावप्रसक्तेः । एवं च धूमदर्शनात् मर्यमाणाग्निसम्बन्धितयाऽध्यक्षानवगतप्रदेशे तदयोगव्यवच्छेदमवगमयन्ती प्रतिपत्तिरुपजायमाना-१० नुमितिः प्रमाणतां यथा समासादयति न तथा सादृश्यप्रतिपत्तिः गवाख्यधर्मिप्रतिपत्तिकाल एव भूयोऽवयवसामान्ययोगलक्षणस्य सादृश्यस्य प्रतिपत्तेः । तेन 'प्रत्यक्षेऽपि यथा देशे' इत्यादि वचनम- युक्ततया व्यवस्थितम् । किञ्च, यदि सादृश्यज्ञानं गृहीतग्राहित्वेऽपि व्यवहारमात्रप्रवर्तनात् प्रमाणं तर्हि वैसदृश्यज्ञानमपि सप्तमं प्रमाणं भवेत् । "दृश्यात् परोक्षे सादृश्यधीः प्रमाणान्तरं यदि। १५ वैधय॑मतिरप्येवं प्रमाणं किं न सप्तमम् १" [ तथा सोपानमालामाकामतः प्रथमाकान्तं पश्चादाक्रान्ताद्दीधैं महद् हवं चेत्याद्यनेक प्रमाणं प्रसक्त- मिति कुतः प्रमाणपङ्कवादः सङ्गतो भवेत् ? "दृश्यमानव्यपेक्षं वेद् दृष्टज्ञानं प्रमान्तरम् । तत्पूर्वमस्मादित्यादि प्रमाणान्तरसिष्यताम्" ॥ [ अप्रामाण्ये चास्य पक्षधर्मत्वाद्यभावप्रतिपादनं सिद्धसाधनमेव अप्रमाणस्यानुमानत्वानभ्युपगमात् । यदा च प्रत्यक्षेण प्रतियन्नपि गवाश्वादौ भूयोवयवसामान्ययोग तद्वियोग वा व्यामूढः सदृशासदृश- व्यवहारं न प्रवर्तयति तदा विषयदर्शनेन विपयिणो व्यवहारस्य साधनात् त्रैरूप्यसद्भावादनुमानप्रमा- णता समस्त्येव । तथाहि-गवाश्यादौ विपाणाद्यवयवसामान्ययोगस्तद्वियोगो वा प्रागुपलब्ध इदानीं मर्यमाण इति नासिद्धता हेतोः प्रवृत्तव्यवहारविपयश्च सर्व एवार्थोऽत्र दृष्टान्तोऽस्तीति नान्वयव्य-२५ तिरेकयोरप्यभावः । ततो 'न चैतस्यानुमानत्वम्' इत्यादि पक्षधर्मत्वाद्यसंभवप्रतिपादनमसंगतम् व्यवहारसाधने पक्षधर्मत्वादेः प्रसाधनोत् । السا २० १-जायतेऽतो आ० हा० वि० । २ "विज्ञातार्थप्रकाशवान प्रमाणमियं ततः"-तत्त्वसं० का० १५५० पृ. ४४८॥ ३ "व्यवहारस्य"-वृ.टि.। ४ "एतावता च शेन प्रमाणलव्यवस्थितौ । नेयत्ता स्यात् प्रमाणानामन्यथाऽपि प्रमाणतः" । -तत्त्वसं० का० १५५६ पृ. ४४९ । ५ पृ० ५७६ पं० १८॥ ६-इशज्ञा-ल० वा. वा० । "गवयस्योपलम्मे च तुरङ्गादौ प्रवर्तते । तद्वसदृश्यविज्ञानं यत् तदन्यप्रमा न किम्"१॥ -तत्त्वसं० का० १५५पृ० ४५० । ७ तत्त्वसंग्रहे खन्यया भङ्गयोदाहृतमस्ति- "तरुपतयादिसंदृष्टावेकपादपदर्शनात् । द्वितीयशाखिविज्ञानादायोऽसाविति निश्चयः ॥ प्रमाणान्तरमासक्तं सादृश्याद्यनपेक्षणात् । गृहीतग्रहणानो चेत् समानमुपमाखपि ॥" -तत्त्वसं० का० १५५५-१५५८ पृ० ४५० । ८पृ० ५७६ पं० २५। ९ "प्रतिपद्यमानोऽपि"-वृ० ल० टि। १०-द्वियोगे वा ल. आ० ।-वियोगं च वि०। ११ पृ. ५७७ पं०.११ १२ मीमांसकसंमतोपमानप्रतिवादिन्येषा चर्चा उपमानस्य प्रत्यभिज्ञात्मतां स्थापयन्ती प्रमेयकमलमार्तण्डीयां चर्चामनुसरति-प्रमेयक पृ० ९९ द्वि. पं० ६-पृ०,१००प्र० पं०६। - .

·५८४ द्वितीये कोण्डे- नैयायिकोपर्वणितमप्युपमानमनधिगतार्थाधिगन्तृत्वाभावात् प्रमाणं न भवति । तथाहि-यथा गौस्तथा गवय इति वाक्याद् गोसदृशार्थसामान्यस्य गवयशब्दवाच्यताप्रतिपत्तेः अन्यथा विसदृश- महिण्याद्यर्थदर्शनादपि 'अयं स गवयः' इति संज्ञासंज्ञिसम्वन्धप्रतिपत्तिः किं न भवेत् ? तस्माद् यथा कश्चित् 'योऽङ्गदी कुण्डली छत्री स राजा' इति कुतश्चिदुपश्रुत्य अङ्गदादिमदर्थदर्शनात् 'अयं स ५राजा' इति प्रतिपद्यते । न चासौ प्रतिपत्तिः प्रमाणम् उपदेशवाफ्यादेवाङ्गदादिमतोऽर्थस्य राजश. ब्दवाच्यत्वेन प्रतिपन्नत्वात् तथेहापि 'यथा गौस्तथा गवयः' इत्यतिदेशवाक्यात् सम्बन्धमवगत्य गवयदर्शनात् सङ्केतानुस्मरणे सति 'अयं स गवयशब्दवाच्योऽर्थः' इति प्रतिपत्तेरप्रमाणमुपमानम् । यदि पुनरतिदेशवाक्यात् सम्बन्धप्रतिपत्तिर्नाभ्युपगम्यते पश्चापि 'अयं स गवयशब्दवाच्यः' इति प्रत्ययो न स्यात् तदपरनिमित्ताभावाद् दृश्यते च तस्माद् गृहीतग्रहणान्नेदं प्रमाणम् । अथातिदेशवा १०क्यात् पूर्व गोसदृशार्थस्य गवयशब्दवाच्यता सामान्येन प्रतीता गवयदर्शनानन्तरं तु गवयविशेष तच्छन्दवाच्यत्वेन पूर्वमप्रतीतं प्रतिपद्यत इति न गृहीतग्राहिता, असदेतत् सन्निहितगवयविशेषवि- पयस्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षतयोयमानत्वानुपपत्तेः । गवयदर्शनोत्तरकालभावि तु 'अयं स गवयशब्दवा. च्योऽर्थः' इति यद् ज्ञानं तत् प्रत्यक्षवलोत्पन्नत्वात् स्मृतिरेव न प्रमाणम् । किञ्च, गवयविशेषस्य गवयशव्दवाच्यता यद्यतिदेशवाक्यान्न प्रतिपन्ना कथं तर्हि गवयत्रिशेपदर्शन उपजातेऽकस्मादस्य १५ तच्छन्दवाच्यतां प्रतिपद्यते ? यस्यैवार्थस्य सम्वन्धग्रहणकाले येन सह सम्बन्धोऽनुभूतस्तस्यैवार्थस्य । तेन सह सम्बन्धे तच्छन्दवाच्यता कालान्तरेऽपि दृश्यते ततः सामान्येन सङ्केतकाल एव सम्बन्धः प्रतीतः पश्चाद् गवयदर्शन उपजाते सङ्केतमनुसृत्य 'अयं स गवयशब्दवाच्योऽर्थः' इति प्रतिपद्यते इत्यभ्युपगन्तव्यम् । एतेन "उपयुक्तोपमानस्तु तुल्यार्थग्रहणे सति । विशिष्टविपयत्वेन सम्बन्ध प्रतिपद्यते" इत्यपि निरस्तम् विशेपस्य सङ्केतकालानुभूतस्य व्यवहारकालाननुगमावाच्यत्वाञ्च । यश्च शब्दप्रभ- वप्रतिपत्तावर्थः प्रतिभाति स एव शब्दवाच्यः न च विशेपस्तत्र प्रतिभाति अक्षज्ञान इव विशदामा- सस्य तत्रासंवेदनात् संवेदने वा विकल्परूपताविरहादर्थरूपस्यैवानुकारात् तस्य च शब्दसंसर्गविक- लत्वात् तत्सामर्थ्यप्रभवे च ज्ञाने असतस्तत्र शब्दस्याप्रतिभासनान विशेषः शब्दवाच्या या च 'अय २५मसौ गवयशब्दवाच्यः' इति विशेपस्य वाच्यताप्रतिपत्तिः सा दृश्यविकल्प(ल्य)योरेकीकरणाद् . २० , 1 H + १पृ० ५७७ पं० ११॥ २ "तत्रापि संज्ञासंवन्धप्रतिपत्तिरनाकुला । तस्यातिदेशवाक्यस्य तदैव श्रवणे यदि ॥ तथा परिगृहीतार्थग्रहणान प्रमाणता । स्मृतेरिवोपमानस्य करणार्थवियोगतः" । -तत्त्वसं० का० १५६४-१५६५ पृ० ४५२ ! ३- स योङ्गन्दी भा० मा० । "अथ सा नैव संजाता तथापि प्रतिपद्यते । सोऽयं यस्य मया संज्ञा संश्रुतेति कथं तदा ॥ तथाह्यश्रुततत्संज्ञो गवयस्योपलम्भने । तन्नाम श्रुतमस्येति न ज्ञातुं कश्वन प्रभुः" । -तत्त्वसं० का० १५६६-१५६७ पृ० ४५२ ॥ ५ इतः “उपयुक्तोपमानतु" इति पद्यपर्यन्ता चर्चा अविद्धकर्णसंमतेति कमलशील आह । तथाहि- "अविद्धकर्णस्ताह-आगमात् सामान्येन प्रतिपद्यते विशेषप्रतिपत्तिस्तूपमानादिति । अतस्तन्मतमाशङ्कते xxx उपयुक्तोपमानश्चेत् तुल्यत्वग्रहणे सति । विशिष्टविषयलेन सम्वन्धमवगच्छति ॥ उपयुक्तमुपमानमतिदेशवाक्यं यस्य स तथोकः।xxx आगमाद्धि स संवन्धं वेत्ति सामान्यगोचरम् । विशिष्टविषयं तं तु विजानात्युपमाश्रयात्" । -तत्त्वसं० का० १५६८-१५६९ पृ० ४५२ ॥ अस्य अविद्धकर्णमतस्य प्रतिविधानमपि चतभिः कारिकाभिः कृतं वर्तते तत्त्वसंग्रहे-का० १५७०-१५७३ पृ० : ४५२-४५३॥ ६ गोशब्दार्थस्य ल० । '७-जायते-आ० हा० वि० ॥ ८ अनेन पद्येन समानभावं विभ्राणा तत्त्व- संग्रहीया कारिका द्रष्टव्या-प्र० पृ. टि. ५) ९ एक श-वा० वा० । १. "अर्थरूपस्य"-. टि.. । ११ "अपसामर्थ्य"-वृ. टि.1 १२-वाच्यो यथा यम-आ. हा० वि० । - ·. ज्ञानमीमांसा ५८. भ्रान्तिः अन्यथा पूर्वानुभूतांकारपरामर्शेन दृश्यमानस्य 'अयमसौ गवयशब्दवाच्यः' इति प्रतिपत्तिः कथं भवेत् अतिदेशवाक्यश्रवणसमये विशेष सम्बन्धाप्रतिपत्तेः १ प्रतिपत्त्यभ्युपगमे वा विशेषेऽपि सामान्यवत् स्मृतिरेवेति कुतः प्रामाण्यमुपमानस्य? यदपि गौरिव गवयः' इति गो-गवययोरतिदेश- वाक्यात् सादृश्यमात्रप्रतिपत्तिः 'संज्ञासंक्षिसम्वन्धप्रतिपत्तिस्तूपमानात् तदप्यसमीक्षिताभिधानम्, यतो गवयदर्शनानन्तरम् 'अयं स गवयशब्दवाच्यः' इति प्रतिपत्तिरुपजायते इयं च नाध्यक्षप्रतिप-५ त्तिफलम् अश्रुतातिदेशवाक्यस्य प्रभ्रष्टसंस्कारस्य वा तत्सद्भावेऽप्यस्यानुत्पत्तेविशेषशब्दवाच्यत्वस्या- ध्यक्षविषयत्वानभ्युपगमाञ्च । अतिदेशवाक्यस्मरणसहायस्य गवयदर्शनस्य तत्प्रतिपत्तिजनकत्वे सर्य- माणमतिदेशवाक्यमेव तजनकमभ्युपगतं भवेन दर्शनम् न हि यत्राध्यक्षमप्रवृत्तिमत् तत्र शब्द- स्मरणसहितमपि प्रवर्तते यथा चक्षुर्ज्ञानं गन्धस्मरणसहाय परिमलप्रतिपत्तौ अतिदेशवाक्याच्च सम्ब- न्धाप्रतिपत्तावपरस्य तत्प्रतिपत्तिनिमित्तस्याभावात् 'अयं स गवयशब्दवाच्यः' इति पूर्वानुभूतपरा-१० मर्शन प्रतिपत्तिर्न स्यात् अपि तु 'अयं गोसदृशः' इत्येवं भवेत् । न चैतत्प्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्यैव प्रमाणान्तरमुपमाख्यमेतत्प्रतिपत्तिजनकं प्रकल्पनीयम् 'यः कुण्डली स राजा' इति श्रुतातिदेशवा- क्यस्य तद्दर्शनानन्तरम् 'अयं स राजशब्दवाच्यः' इति प्रतिपत्तेरप्युपमानफलत्वमसक्तः । अथान तेच्छब्दवाच्यता अतिदेशवाक्यादेव प्रतिपन्नेति नातिप्रसक्तिस्तर्हि 'गौरिव गवयः' इत्यतिदेशवा. क्याद् गोसशस्यार्थस्य गवयशब्दवाच्यताऽपि प्रतिपन्नेति नोपमानप्रमाणफलता 'अयं स गवयश-१५ ब्दवाच्यः' इति प्रतिपत्तेः । तस्मात् स्मृतिरूपत्वादुस्थाः प्रतिपत्ते तस्या जनकस्य प्रमाणतेति अनु- मानानन्तर्भावप्रतिपादनं न दोषायेत्यलमतिविस्तरेण । अर्थापत्तेस्तु षट्प्रकारायाः 'प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रसिद्धोऽर्थों येन विना नोपपद्यते' तस्यार्थस्य. प्रकल्पनमपत्तिः' इति लक्षणं नोपपत्तिमत् यतोग्नेर्दाहकत्वेन विनाऽग्नित्वं नोपपद्यत इति तदा दाहकत्वं परिकल्प्यते यदि तयोः कश्चित् संवन्धो भवेत् असति च तत्र सत्यप्यग्नौ दाहकत्वस्याभाव.२० असत्यपि च भाव इति कथं दाहकत्वमन्तरेण वढेरभावसिद्धिरिति दाहकत्ववददाहकत्वमपि कल्पनीयं स्यात् । अतः सम्वन्धे निश्चिते सति एकमविनाभूतं सम्वन्धिनमुपलभ्य द्वितीयस्य सम्ब- न्धिनः प्रकल्पना युक्तिमती । एवं च प्रकल्पने अनुमानत्वमेव सम्बन्धनिश्चयपूर्वकत्वाद् एकस्साद् द्वितीयपरिकल्पनस्य कृतकत्वदर्शनपूर्वकाऽनित्यत्वानुमानवत् । सम्बन्धश्चार्थापत्तिप्रवृत्तेः प्रागेव तयोः प्रतिपत्तव्यः । एवं ह्यर्थापत्त्युत्थापकस्यार्थस्यानन्यथाभावोऽर्थापत्तेराश्रयः सिद्धो भवेत् । अथ प्रकल्प्यमानार्थानन्यथाभवनमर्थापत्त्युत्थापकस्यार्थस्य तदैव सिद्धमित्यनुमानादापत्तेर्मेदार ननु यदि 'तस्यानन्यथाभवनं प्रमाणान्तरात् प्रतिपन्नमर्थापत्तेराश्रयस्तदाऽनुमानेऽन्तर्भावः अथ न सिद्धं तदा नार्थापत्तिप्रवृत्तिरतिप्रसङ्गादित्युक्तम् । अथार्थापत्तिरेव प्रकल्प्यार्थानन्यथाभवनं दृष्टस्य श्रुतस्य वार्थस्य प्रकल्पयति तींतरेतराश्रयत्वम्-अनन्यथाभवनसिद्धौ तस्यार्थापत्तिप्रवृत्तिः तत्प्रवृत्तेश्च तस्यानन्यथाभवनप्रसिद्धिरिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । ततस्तादात्म्य-तदुत्पत्तिप्रतिवन्धलक्षणान-३० न्यथासवननिश्चयमन्तरेणान्यतरः सम्बन्धी अन्यतोऽर्थादर्थापत्त्या प्रकल्पयितुं न शक्यत इत्यन्वय- व्यतिरेकसिद्धिः। पक्षधर्मता त्वर्थापत्तिसमाश्रयोऽर्थों यत्र धर्मिणि प्रमाणतो निश्चीयते तत्रैव खप्र- कल्प्यं प्रकल्पयतीति न दुरुपपादा कारण-व्यापकयोरेव प्रतिबन्धात्तयोश्चान्यत्र सद्भावे कार्य-व्याप्य- योरपरत्रासंभवात् । एवमर्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावात् तल्लक्षणमनुमानलक्षणात् पृथगयुक्तम् । प्रत्यक्ष- १-तानाका-आ० । २ "गवयसद्भावे"-वृ० टि। ३ "राज"-वृ० टि०। ४ "उपमामानविचार:"-वृ० टि.। प्रमेयकमलमार्तण्डे नैयायिकसंमतमुपमानं प्रतिविदधत्येषा चर्चा भनीभेदेन दृश्यते-पृ० १०० प्र० पं०७-1 ७ "अर्थापत्तिप्रवृत्तिकाले ५ पृ० ५७९ पं० १-१ ६-पूर्विकानि-वा० बा० ।-पूर्वकनि-वृ० आ० हा० वि० । बृटि०।८ प्रपन्न-वा. बा० । ९ सिद्धः त-वृ०। १०-स्य चा-वा० वा. भां० मा० । ११ "तत्र शक्तातिरेकेण न शक्तिर्नाम काचन । यार्थापत्त्याऽवगम्येत शक्तश्चाध्यक्ष एव हि ॥ दाहादीनां तु यो हेतुः पावकादिः समीक्ष्यते । असंशयाविपर्यासं शक्तिः कान्या भवेत् ततः ॥ व्यतिरिके तु कार्येषु तस्या एवोपयोगतः । भावोऽकारक एव स्यादुपयोगे न भेदिनी ॥ अर्थक्रियासमर्थ हि खरूपं शक्तिलक्षणम् । एवमात्मा च भावोऽयं प्रत्यक्षाद् व्यवसीयते" । -तत्त्वसं० का० १६०७-१६१०पृ० ४६११ ५५सत० २५ ·द्वितीये काण्डे- पूर्विका त्वर्थापत्तियोंदाहता. सा प्रमाणमेव न भवति स्मृतिरूपत्वात् न हि पावकादन्यैव 'दाहकशक्तिर्याऽर्थापत्तिसाध्या स्यात् । वह्रिखरूपमेव दाहादिककार्यनिर्वर्तनसमर्थ शक्तिव्यपदेश- मासादयति अध्यक्षेण च तत्वरूपं प्रतियता तव्यतिरिक्ता शक्तिरपि प्रतिपन्नैव न हि कारणभावा. दन्या भावानां शक्तिः । स च कार्यात् प्राग्भाव एव । अन्वयव्यतिरेकौ च प्रत्यक्षानुपलम्भगम्यौ तौ ५च विशिष्टमेव प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षावगतत्वाच्छक्तेनापत्तिविषयता । न च शक्तिः शक्कादन्यैव 'अस्येयं शक्तिः' इति सम्बन्धाभावप्रसक्तेः उपकारकल्पनायामनवस्थादिदोषात् व्यतिरिक्ताऽव्यति- रिक्तशक्तिप्रकल्पनायामपि विरोधादिदूषणं प्रतिपादितमेव । तन्न प्रत्यक्षपूर्विकाया अर्थापत्तेरुदाहरणं युक्तम् । अत एव 'चतसृभिरर्थापत्तिभिः प्रत्यक्षादिप्रसिद्धस्यार्थस्य शक्तिः साध्यते' इत्ययुक्तमुक्तम् वह्निरूपादिदर्शनाद् दाहकशक्तियुक्तवस्तुसाधनेऽभ्युपगम्यमाने चार्थापत्तिरनुमानमेव भवेत् । विशिष्ट- १० रूपाद् विशिष्टस्पर्शानुमानाद् देशान्तरप्राप्त्या सवितुर्गन्तुरनुमानादनुमानपूर्विकार्थापत्तिरनुमानमेव । अर्थापतिपूर्विका चार्थापत्तिरनुमितानुमानम्' अर्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावात् । यत्तूदाहरणम्-'शब्द- स्यार्थेन सम्बन्धसिद्धेरान्नित्यत्वसिद्धिः' इति, तदयुक्तम् पौरुषेयाणामपि हस्तसंज्ञादीनां सङ्केत- सम्बन्धादर्थप्रतिपादनसामोपलब्धेः । नित्यस्य क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् कस्यचिद् भावस्यासंभवात् कथमर्थापत्त्या सम्बन्धस्य नित्यत्वं साध्येत? चक्षुरादिज्ञानान्यथानुपपत्त्या लोच- १५ नादिप्रतीतिस्त्वनुमानमेव । तथाहि-येषु सत्वपि ये कादाचित्काः परिदृश्यमानकारणव्यतिरिक्त- कारणान्तरसापेक्षास्ते यथाऽखरादयोऽसमयसामग्रीकाः कादाचित्कं चेदं रूपालोकमनस्कारादिषु सत्वपि चक्षुर्ज्ञानमिति स्वभावहेतुः। न चैवं धर्म्यसिद्धिः शानस्यैव धर्मित्वात् । अत्र यत् तत्कारणं तच् चक्षुरिति व्यवाहियते । न चैतत्प्रतिपत्तिविषयस्य चक्षुपः स्खलक्षणत्वात् कथमस्याः प्रतिपत्तेरनु मानतेति वक्तव्यम् स्खलक्षणस्य चक्षुरादेरस्यां प्रतिपत्तावप्रतिभासनात् तत्र शास्त्रकृतां विप्रतिपत्ति- २० दर्शनात् तत्सद्भावे तस्यायोगात् । उपमानस्य चाप्रमाणत्वात् तत्पूर्विकाऽर्थापत्ति प्रमाणत्वेन दूरा- पास्तव । योऽपीयमभावपूर्विकार्थापत्तिः साऽपि न प्रमाणान्तरम् । तथाहि-देवदत्तो धर्मी बहिर्भाव- स्तस्य साध्यो धर्मः गृहासंसृष्टजीवनं हेतुः । एवंविधस्य गृहासंसृष्टजीवनस्य साध्येन व्याप्ते खात्मन्येव निश्चयादनुमानमेव । कथं पुनर्देवदत्तस्यानुपलभ्यमानस्य जीवनं सिद्धं येन हेतुर्भवेदिति चेत्, न; भवदभ्युपगमेन सिद्धमङ्गीकृत्य हेतुत्वेनोपन्यासात् परमार्थतस्तु सन्दिग्धमेव यतो युष्माभि- २५रप्यसिद्धेनैव जीवनेन वहिर्भावः साध्यत इति समानता न्यायस्य । श्रुतार्थापत्तिरपि प्रमाणं न भवति । - १ पृ० ५७९ पं० २। २-हश-भां० म० बिना। ३-दिका-वृ०॥ ४-मर्थश-वृ. हा० वि० । ५-तिनियता ल। ६-रणाभा-ल०। ७ पृ० ५७९ पं० १०॥ ८ पृ. ५७९ पं० ४। ९ पृ० ५७९ पं०८॥ १० "अनन्यबवियोगेऽपि शब्दानां न विरुध्यते । अर्थप्रत्यायनं यद्वत् पाणिकम्पादिकारणम्" ॥ -तत्त्वसं० का० १.६३५ पृ० ४६७ ।' ११-त्वादन यत्र यत्का-भा० मा०। १२ तेत वृ० । अत्र न्यस्तोऽयं द्वितीयोऽङ्कः 'तत् तत्' इति वीप्सा- सूचको भाति। १३ "उपमायाः प्रमाणत्वे विस्तरैण निराकृते । अर्थापत्तेस्तदुत्थाया वारितैव प्रमाणता" ॥ -तत्त्वसं० का० १६३२ पृ. ४६५॥ १४ पृ० ५७९ पं०९। १५ "तदापि गेहायुक्तलं दृष्ट्याऽदृष्टेर्विनिश्चितम् । अतस्तत्र वहिर्भावो लिङ्गादेवावसीयते ॥ सद्मनां यो यसंसृष्टी नियतं बहिरस्त्यसौ । गेहाङ्गणस्थितो दृष्टः पुमान् द्वारि स्थितैरिव ॥ विपक्षोऽपि भवत्यत्र सदनान्तर्गतो नवः । अर्थापत्तिरियं तस्मादनुमानान्न भिद्यते" ॥ -तत्त्वसं० का० १६४५-१६४७ पृ० ४७० ! , . . . 4 ·ज्ञानमीमांसाः। . तथाहि-पीनों देवदत्तो दिवा न भु इत्येतद्वाक्य स्वार्थप्रत्यायनद्वारेण रात्रिभोजनवाक्यान्तर- मुपकल्पयतीत्यभ्युपगमः । न च खार्थमेतत् प्रतिपादयति बहिरथै शब्दानां प्रतिबन्धाभावतः प्रामाण्यानुपपत्तेः । अथं कुतश्चित् प्रमाणाद् दिवाभोजनप्रतिषेधे भोजनकार्यस्य पीनताविशेषस्य प्रतिपत्तिर्न तर्हि श्रुतार्थापत्तिर्भवेत् कार्यतो रात्रिभोजनकारणप्रतिपत्तेरनुमानेऽन्तर्भावात् । वाक्याद् धाक्यान्तरप्रतिपत्तिस्त्वयुक्तैव तेन सह वाक्यस्यं प्रतिवन्धासंभवात् न हि दिवाभोजनप्रतिषेध-५ वाक्यस्य रात्रिभोजनवाक्येन कश्चित् कार्यकारणभावादिका सम्बन्धः संभवतीत्युक्तम् । तन्नार्थापत्तिः प्रमाणान्तरम् । अभावाख्यं तु प्रमाणं त्रिप्रकारम्-'प्रमाणपञ्चकाभावः तदन्यज् ज्ञानम् आत्मा वा ज्ञानविनि- मुक्त' इत्युक्तम् । तनाग्रस्य तावत् पक्षस्यासंभव एव यतः प्रमाणपञ्चकाभावो निरुपाख्यत्वान किञ्चिव: स कथं प्रमेयाभावं परिच्छिन्द्यात् परिच्छित्तेनिधर्मत्वात् ? अर्थ प्रमाणपञ्चकामावो १० वस्त्वभावविपयशानं प्रमाणं जनयन्नुपचारादभावाख्यं प्रमाणमुच्यते;. नन्वेवसपि प्रमाणपञ्चका- भावस्थावस्तुत्वाद् अभावशानजनकत्वायोगात् प्रमाणत्वमनुपपन्नम् । तथाहि-वस्त्वेव कार्यमुत्पाद- यति नावस्तु तस्य सकलसामर्थ्य विकलत्वात् सामर्थ्य वा तस्य भावरूपताप्रसके तथा चाभावाद भवति शानमिति 'भावान भवति' इति हेतुप्रतिपेध एव तस्य कृतः स्यात् एवं'च देशकालादि- प्रतिनियमो न स्यात् । अपि च- "शब्दस्य वृत्तेः सर्वत्र पञ्चानामपि न कचित् । प्रमाणानामभावोऽतो नार्थाभावविनिश्चयः॥ अगृहीतान्न चाभावात् प्रमेयाभावनिर्णयः। तनहोऽप्यन्यतो भावादनवस्था दुरुत्तरा ॥ मेयाभावात् प्रमाभावनिर्णयेऽन्योन्यसंश्रयः। मेयाभावात् प्रमाणस्य तस्मात् तस्य विनिर्णयात् ॥ अज्ञातस्यापि चाक्षस्य प्रमाहेतोःप्रमाणता। प्रमामावस्त्वसामर्थ्यानाशातोऽभाववेदकः॥ 1. द्वितीयपक्षे तु यत् तदन्यज्ञान प्रत्यक्षमेव तत् प्रमाणम् पर्युदासवृत्त्या च तदेवाभावप्रमाणशब्द- वाच्यतामनुभवति । तथाविधेन च तेन तदन्यंभावलक्षणो भावः परिच्छिद्यत एव । यत् पुनः 'इह२५ घटो नास्ति' इति ज्ञानं तत् प्रत्यक्षसामर्थ्यप्रभवत्वात् स्मृतिरूपतामासादयन्न प्रमाणम् । तयां हि सकलत्रैलोक्यव्यावृत्तपदार्थसामोद्भूततदाकारदर्शनानन्तरं विकल्पद्वयम् इदमत्रास्ति' 'इदं नास्ति' इति दर्शनसामर्थ्यभावि तहहीतमेवार्थमुल्लिखदुपजायते । तत्र दर्शनमेव भावाभावयोः प्रतिपाद- कत्वात् प्रमाणं न तु विधिप्रतिषेधविकल्पी गृहीतग्राहित्वात् अन्यभावलक्षणस्य भावाभावस्याध्यक्षेणैव सिद्धत्वात् । व्यवहार एवान्योपलब्ध्याऽपि साध्यते खयमेव वा 'नास्तीह घटः' इति विकल्पयति न३० च तावता : प्रमाणान्तरत्वं यथादृष्टस्यैव विकल्पनात् । सकलत्रैलोक्यव्यावृत्तखरूपस्याध्यक्षेण ग्रहणेऽपि य एव निराकर्तुमिष्टो घटादिकोऽर्थः स एव व्यवच्छिद्यते नान्यः तेन 'न प्रत्यक्षेण घटादी- २० ܪܝ .. १ पीनो दिवा न भुझे चेयस्मिन्नर्थे न निश्चयः । द्वेषमोहादिभिर्योगादन्यथाऽपि वदेत् पुमान् ॥ 'अर्थगत्यनपेक्षेण यदि वाक्यान्तरं पुनः । सार्थमाक्षिप्यते तेन स्यादाक्षेमो वचोन्तरे ॥ अथोपगमरूपेण तत्रार्थगतिरिष्यते । प्रमाणान्तरतो यद्वा भवत्वर्थगतिस्ततः" । तत्त्वसं० का० १६२०-१६२२ पृ०४६४ । २ "पीनताविशेषरूपाव"-वृ० टि.। ३-धाभावा-भां० मा०। ४ अर्थापत्तः पृथक्प्रमाणता, प्रतिविदधाना अनुमाने च तस्या अन्तर्भाव समर्थयमाना सविस्तरा चर्चा प्रमेयकमलमार्तण्डे स्याद्वादरत्नाकरे च दृश्यते-पृ० ५० प्र० पं० १०-पृ०.५४। पृ० २८३.५०२२-पृ० ३०९ पं० २२ आ० । ५ अभावस्य प्रामाण्यं प्रतिक्षिपन्ती विस्तरयुता चर्चा तत्त्वसंग्रहे मार्तण्डे न्यायमंजर्याम् रत्नाकरे च विद्यते-तत्त्वंसं० का १६६०-१६९१ पृ. ४७४-४८२ । प्रमेयक० पृ० ५४ प्र० पं० ८-पृ०५७ द्वि० ५० १४ । न्यायमा आ० । पृ. ५१ पं०.६० पृ० ५४ पं०७१ स्याद्वादर० पृ०.३१० ५०.१-पृ० ३१३ पं० १० आ० । ६ पृ०५८० पं० २ [ न्यूजू शा-वृ० सं०।-न्यतामाव-वृ०। ९ "स्मृत्ला-० टिं०11०-मामा आ० हा०वि० ।

·.५८८ द्वितीये काण्डे " नामभावों गृह्यते तस्याभावविषयत्वविरोधात् नाप्यनुमानेन हेत्वभावात्' इत्यादि यदुक्तं तनिरस्त द्रष्टव्यम् । तृतीयपक्षस्य पुनरसंभव एवं आत्मनोऽभावात् भावेऽपि तस्य शानाभावे कथं वस्त्वभावा- वेदकत्वम् वेदनस्य ज्ञानधर्मत्वात् ज्ञानविनिर्मुक्तात्मनि च तस्याभावात् । अथ "चैतन्यं पुरुषस्य खरूपम् | 1 इति वचनात् तस्यैतद्रूपतेष्यते तर्हि शानविनिर्मुक्त इति न वक्तव्यम् ५स्वरूपहानिप्रसक्तेः पुरुषस्यैव च प्रत्यक्षादिप्रमाणत्वं भवेद् वोधरूपत्वात् । अभ्युपगम्यत एवेति चेत् तहिं बुद्धिजन्म प्रत्यक्षमिति न वक्तव्यम् । ततः प्रमाणपञ्चकाभावो ज्ञान विनिर्मुक्तात्मलक्षणश्चोभाव। प्रमाणं न भवति तदन्यज्ञानलक्षणश्चाभावः प्रत्यक्षमेवेति न प्रमाणान्तरमभावः । यच अभावस्य प्रागभावादिभेदतश्चातुर्विध्यं वस्तुखरूपत्वं च प्रतिपादितम् तदसङ्गतमेव यतः स्वस्वभावव्यवस्थितयः सर्व एव भावा नात्मानं परेण मिश्रयन्ति तस्यापरत्वप्रसक्तेः । न चान्यतोऽव्यावृत्तस्वरूपाणामेपों १० मिन्नोऽभावांशः संभवति तद्भावे वा तस्यापि पररूपत्वाद् भावेन ततोऽपि व्यावर्तितव्यमित्यपरा- भावपरिकल्पनयाऽनवस्थाप्रसङ्गतो न कुतश्चिद्भावेन व्यावर्तितव्यमिति द्रव्यमेकं विश्वं भवेत् ततश्च सहोत्पत्त्यादिप्रसङ्गः परभावाभावाच्च व्यावर्तमानस्य भावस्य पररूपताप्रसक्तिरिति पूर्वोक्त एवं दोषः। न चेतरेतराभावात्मकत्वे भावानां घटाभावामकात् कटाद् व्यावर्तमानः पटो यथा न घटस्तथा परभावाभावादपि निवर्तमानस्य तस्य न पररूपतेति वक्तव्यम् यतो नास्माकं घटोत् पटो भिन्न १५ कटलक्षणाभाववंशात् यतो निवर्तमानस्य ततस्तस्य घटरूपताप्रसतिर्भवतामिव अपि तु स्वस्वभाव: वशात् परस्परतो भेदमनुभवन्ति भावा इत्युक्तं प्राक् तेन खत एव. घटाभावरूपः पटः न पुनर्वस्तु भूताभावांशवशात् येन भवतामिव ततो व्यावर्तमानस्य तस्य पररूपताप्रसक्तिभवेत् । खभावादपि परगतादस्य निवृत्त न पररूपतेति चेत् न, 'उभयतो व्यावृत्तस्यापि यथा परस्य पररूपताऽभ्युपंगता तथाऽस्यापि स्यात् उभयरूपता वा स्यात् ततो निवर्तमानो भावः खेनैव रूपेणान्यतों निवर्तते २० नाभावांशवशादिति कुतोऽसत्पक्षसमानताप्रसक्तिः? यदि पुनरसदभ्युपंगत एव न्यायोऽभ्युप, गम्यते तदाऽसदंशप्रकल्पनमनर्थकमासज्येत । न च सदशासदंशयोंरात्यन्तिकभेदाभावान्नायं दोषः 'धर्मयोर्भेद इष्टो हि' इत्यादिवचनतस्तयोर्मेदाभ्युपगमात् आत्यन्तिकभेदस्य च परस्य कचिदनिष्टेः। "संहुणद्रव्यरूपेण रूपादेरेकतेष्यते । खरूपापक्षया चैपां परस्पर विभिन्नता" IT लो० वा अभावप० श्लो०.२४] २५ इति वचनात् । एवं चात्यन्तिकस्य क्वचिदपि भेदस्याभावादावरूपता भावानामन्योन्यं न सिद्ध्येदि त्यन्योन्याभावाभाव एवं । एवं कारणे कार्याभावः कार्यात् कारणाच भेदात् तवयादपि व्यावर्त मानोऽपरापराभाववशाद : व्यावर्तत इत्युभयतोऽनवस्थालतां निरवसानामातनोति तथा कार्ये कारणाभावश्च । अथ कार्यादीनामभावः कारणाद्यात्मकः खभावेनैव कार्यादिरूपविकलतया भिद्यते ततो नान्याभाववशादेवं कार्यात्मा. कारणादीनामभावोऽपि नन्वेवं कारणादयोऽपि कार्यादिभ्यः ३० स्वभावेनैव भेत्स्यन्त इति किंमपराभावांशपरिकल्पनया? अंत एच "कार्यादीनामभावः को भावो या कारणादि न" इत्यपि सङ्गतं स्यात् कारणादेरेव स्वरूपस्य पर्युदासवृत्त्या कार्याद्यभावशब्दवाच्यत्वात् तस्य च कारणादिखरूपस्याभावस्य वस्तुरूपताऽस्माकमिष्टैव । प्रागभावादेश्च कारणादिभावरूपतया कारणादिविभागतो व्यवहारो, लोकस्याप्येवं सिद्ध एव । अनुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यत्वात् तत्स्वभावो गवादिदित्यत्रापि हेतुरसिद्धः साधनविकलश्च दृष्टान्तः अबाधितानुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिप्राद्यत्वस्य १ पृ० ५८० ५० १०-१५ । २ पृ० ३०७ पं० १४ टि०.८ ॥ ३-दूपं नेष्य-आ० हा विः । पं० १ तथा पृ०५८० पं० २० । ५ मिन्नो भा-वृ० विना० ... ६ “भिन्नाभावांश" वृ० टि। भावाभावा. धृ० । अत्र '६-१' इत्यकेन 'भावस्य अभावात्' इति षष्ठीतत्पुरुषः सूच्यते इति भाति । त्मिकत्वात् बृ०॥ ९ वादपि वा० वा० । १०-त् खाभां-वा० वा० भा० मा० । ११-रस्पररू-बृ० ल० विना । १३ पृ०५८१.६०३२ १३ स्परवि-भां० मा० । १४४०.५८० ५०२६ । .१५ “अनुवृत्तव्यावृत्तखभाव"-बृ० ल. दि १६ पृ०५४ १० ३०१ १५ "सौगतानां गवादावप्यनुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यलस्सासिद्धेवृ० ल. दि.१.

·- ६ . A. ज्ञानमीमांसा. ५८९ कचिदप्यसिद्धी वस्तुनः सर्वस्य सकलसजातीयविजातीयव्यावृत्तत्वात् सामान्येन तत्साधने केशो- न्दुकादिभिरनेकान्तः प्रतिवन्धाभावतः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकश्च हेतुः कल्पनासमारोपितस्य च वस्तुत्वसाधनेऽभ्युपगमबाधः । 'प्रमेयत्वाच' इत्ययं पुनरनैकान्तिको हेतुः प्रसज्यरूपेणाभावेन सस्यापि प्रमाणतः कथञ्चिद्विषयीकरणात् । न च तुच्छरूपस्याभावस्याभावान्नायं दोषः यतो यदि प्रमाणतस्तस्याभावोऽवसीयते कथं न तस्य प्रमेयत्वं तस्याभावरूपतया प्रमाणेन विषयीकरणात् १५ अथ न प्रमाणतस्तस्य विपयीकरणं कथमप्रमाणकं वच उच्यमानं शोभेत ? तुच्छरूपस्य चाभावस्थान- भ्युपगमे भागभावादयोऽपि वस्तुरूपा अभ्युपगता न सिध्यन्ति पर्युदास एवैको नअर्थश्च स्यात् सोऽपि वा न भवेत् कस्यचिदनिवर्तनादित्युक्तं प्राक् । क्षीरादिखरूपश्च यदि दध्यादीनां प्रागभावादि- स्तदा सिद्धसाध्यता । अथ ततो भिन्नोऽसावसदंशस्तदाऽनवस्थादिदोषतोऽयुक्त इति "क्षीरे ध्यादि यन्नास्ति' इत्यादि प्रागभावादिखरूपप्रतिपोदनमयुक्तम् । यदपि "क्षीरे दधि भवेदेव” इत्याधभिधा-१० नेम् तदप्यसङ्गतम् यतो यदि नाम तत्प्रतिपादकं प्रमाण न प्रवृत्तं तथापि कथं क्षीरादिषु दध्यादिस- दावा तद्भावस्य कारणायत्तत्वात् ? तदसत्त्वग्राहकप्रमाणाभावाद्धि तदसद्व्यवहारनिवृत्तिमात्रकमेव . स्वान्न तत्र दध्यादिसद्भावः । निरंशैकभावरूपत्वे च पदार्थस्य "स्वरूप-पररूपाभ्यां नित्यम्" इत्यादि सर्व निरस्तम् । यच्च.'यस्य यत्र यदोभूतिः' इत्यादि 'उद्भवाभिभवात्मत्वात्' इति च तत्र सदसद- - शयोः सत्त्वेऽपि स्वत एव यद्युद्भवाभिभवौ तदा अपरनिमित्तानपेक्षणात् सर्वदैव स्थाता, न ह्यनि-१५ मित्तस्य कस्यचित् कदाचिदुद्भवोऽपरस्य चाभिभवो युक्तः । न चैकाभिभवनिमित्तोऽपरस्योद्भवस्तदु. द्भवनिमित्तो वा.परस्याभिभवः इतरेतराश्रयप्रसक्तेः । अभिभवश्च स्वरूपखण्डनम् तच विनाशः स चाहेतुक इति नोद्भवनिमित्तोऽभिभवः विनाशस्य च सर्वसामर्थ्य विकलतया कथमभिभवनिमित्तोऽ- परस्योद्भवः ? न चाभिभवावस्थायामनुपलब्धस्य तस्यैवोद्भवावस्थायामुपलम्भः सिद्धो येनोद्भवामि- भंवव्यवस्था भवेत् । न च प्रत्यभिज्ञानादेकत्वसिद्ध यं दोषः असदर्थवाहितया तस्य भ्रान्तत्वात् । न२० च धर्मिणः सर्वदाऽवस्थानात् तदाहितया प्रत्यभिज्ञानस्य नायं दोपः तस्याप्याद्यदर्शनेनोद्भूतखभावत- योपलभ्यमानस्य :- पुनरनुपलम्भपूर्वकमुपलब्धस्यानुपलम्भसमयेऽसतः-अन्यथा तदाप्युपलम्भप्रस- झात्-यत् प्रत्यभिज्ञानं तस्यासद्विषयतया भ्रान्तत्वानतिक्रमात् । न चावस्थाव्यतिरिक्तोऽवस्थाता सिद्धः उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य तस्यानुपलम्भात् अनुपलभ्यखभावत्वे वा कुतस्तस्य प्रत्यभिज्ञानम् ? अव्यतिरिक्तश्चेदवस्थाविनाशे तस्यापि विनाशप्रसङ्गः अविनाशे विरुद्धधर्मसंसर्गादवस्थास्यस्तस्य २५ भेदः अन्यत्रापि तस्य तन्मात्रनिवन्धनत्वात् । यथा च प्रत्यभिज्ञा न प्रमाणं तथा प्रतिपादितमेव न पुनरुच्यते । तदेवमभावस्य प्रमेयासंभवात् संभवेऽपि तस्यार्थक्रियासामर्थ्य विकलतया विज्ञानजन- नायोगान्न तदाहकमभावाख्यं प्रमाणं संभवतीति स्थितम् । एतेन संयुक्तविशेपणभावादभावग्राहीन्द्रियार्थसनिकर्षजमध्यक्ष नैयायिकप्रकल्पितमपि व्युद- स्तम् । तथाहि-तत् तावदनिमित्तं न भवति कादाचित्कत्वात् । नाभावनिमित्तं तस्याजनकत्वात् ।३० जनकत्वेऽपि तस्यानाधेयातिशयंतया सहकार्यपेक्षाऽयोगात् सर्वदा तज्ज्ञानजननप्रसक्तस्तज्ज्ञानस्यैव सद्भावो भवेत् । सहकार्याधेयातिशयत्वे वाऽभावस्य भावरूपता भवेत् विशेपप्रतिलम्भलक्षणत्वाद् भावस्य । पर्युदासरूपस्य तस्याभ्युपगमादोषश्चेत्, न; खसिद्धान्तविरोधात् तथापि तथाभूतस्य तस्याभ्युपगमे प्रतिषेध्यविविक्तप्रदेशादिरूपतैव तस्याभ्युपगता भवेत् प्रदेशादिश्च प्रथमाक्षसन्निपात- जाध्यक्षप्रतिपन्न एवेति गृहीतग्राहितया कथं तदनन्तरभाविनः खतन्त्रस्याध्यक्षान्तरस्य पृथक् प्रामा-३५ ण्यम् अभावविषयत्वं वा भवेत् १ तस्मात् प्रसज्यप्रतिषेधरूपतैवाभावस्याभ्युपगन्तच्या तस्य च तथा- भूतस्य घटादिना सम्बन्धाभावात् 'घटस्याभावः' इति कथं घटविशेष्यता? घटेनाविशेषणे च 'घटो नास्ति' इति न प्रतीतिर्भवेत् अपि तु 'अभावोस्ति' इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात् एवं च घटस्यानिवर्तनान किंचित् कृतं स्यात् । न चाभावः प्रदेशादेर्विशेषणं संभवति भावाभावयोः सम्बन्धाभावात् । न तावत् तादात्म्यलक्षणस्तयोः सम्बन्धः अन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् उपकार्योपकारकभावाभावाच । न४० १ पृ०५८० पं० ३०। २-पस्याभावाना-वृ० वा. बा. हा० । ३-स्य वा-भां० मां०। ४ पृ० ५८१ पं०.२.५पृ० ५८१ पं० १०.१ ६ पृ०.५८१ पं० १९ । ७ पृ: ५८१.६० २१। ८ पृ० ५८१ पं० ३३, -म् तहनि-बु. ल. वा० बा० विना । १०-च्छेद्यरू भा० मा, .

·- ५९० द्वितीये काण्डे- तदुत्पत्तिलक्षणः । न चापरसम्बन्धमन्तरेण तयोर्विशेषणविशेष्यभावः सम्भवस्यतिप्रसङ्गात् 1 न चैतत्प्रतीतिसामर्थ्यादेवाभिप्रेतसम्बन्धप्रकल्पना प्रतीतेरन्यथापि सिद्धेः । तन्नाक्षस्य संयुक्तविशेषण- मावादेतत्प्रतिपत्तिजनकत्वं युक्तम् । किञ्च, 'इह घटस्याभावः' इति स्वतन्त्रो यद्यध्यक्षप्रत्ययः कथं दर्शनानन्तरं भवेत् ? न च मानसाध्यक्षवत् खातन्येऽप्यानन्तर्य भविष्यति तत्र स्वविषयानन्तरविष- ५यसहकारित्वादेस्तदानन्तर्यनिमित्तस्य सद्भावात् अत्र च तस्यासंभवात् । तदेवं घटविविक्तप्रदेशसा- मोद्भूतेनाध्यक्षेण तत्स्वरूपग्रहणे 'सघटात् प्रदेशादयमन्यः प्रदेशः 'नार्य घटवान्' 'इह घटो नास्ति' इत्यादयः प्रतिषेधविकल्पाः प्रवर्तमाना गृहीतग्राहितया स्मृतिरूपतां विभ्राणा न ततः पृथक् प्रमाण- तामासादयन्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा शुक्लभावदर्शनानन्तरं 'शक्लोऽयं भावः न नीलः इति प्रत्ययो दर्शनात् पृथक् प्रमाणं भवेत् । एवमन्येपामपि युक्ति संभवानुपलब्ध्यादीनां प्रमाणान्तरत्वेन परमक- १०ल्पितानां यथालक्षणं प्रत्यक्षानुमानयोरन्तर्भावो निराकरणं वा विधेयम् । तदेवं शब्दादीनां केपाञ्चित् प्रामाण्यमेव न सम्भवति अपरेपांत्वनयोरन्तर्भाव इत्यालोच्य न्यायविदोक्तम्-"प्रमाणस्य सतोऽत्रै वान्तर्भावाद् द्वे एव प्रमाणे"I ] इति। [सौगतकृतां मीमांसकादिसम्मतप्रमाणान्तरपतिविधानप्रक्रियां यथासिद्धान्तं स्वीकृत्यापाकृत्य च सिद्धान्तिना प्रत्यक्ष-परोक्षतया प्रमाणद्वयव्यवस्थापनम् ] १५ अत्र प्रतिविधीयते यत् तावत् पक्षधर्मत्वादिविलक्षणयोगिनो हेतोः साध्यप्रतिपत्तिरनुमान- मभिहितम् तत्र विलक्षणस्य हेतोरविनामावित्वं नावश्यंभावि तत्पुत्रादेवैलक्षण्येऽपि गमकत्वा- दर्शनात् । अथ यत्राविनाभावित्वं तत्र लक्षण्यमवश्यंभावीति हेतोस्तलक्षणमुच्यते, असदेतत्। 'सर्वमनेकान्तात्मकं क्षणिकं वा सत्त्वात् इति साधयतः क्वचिदन्वयाभावेऽपि सत्वस्यानेकान्तात्म- कत्वेन क्षणिकत्वेन वा विनाऽनुपपत्त्या गमकत्वदर्शनात् । तथा, 'परिणामी ध्वनिःक्षणिको वा श्रावण २०त्वात् इत्यत्रापि न क्वचिदन्वयसद्भावः । न चानित्यत्वमन्तरेण श्रावणत्वं संभवति नित्यस्य श्रवण ज्ञानजनकत्वासंभवात् यस्मिन् सत्येव यद् भवति यदभावे यन्न भवत्येव कथं न तत् तस्य गमक भवेत् ? तथा सर्वोऽपि धूमोऽग्निमन्तरेण न कदाचित् प्रभवतीति व्याप्तिसाधने नान्वयः संभवति तदसिद्धौ च कुतोऽभिमतप्रदेशे धूमाद् अग्निनिश्चयः? अतस्त्रिलक्षणपरिकल्पनायां व्यातिनिश्चयस्य सर्वत्रासंभवात् कार्य-स्वभावहेतुद्वयस्यापि गमकत्वं न स्यात् । तथा 'नास्तीह घटः उपलब्धिलक्षण; २५प्राप्तस्यानुपलब्धेः' इत्यत्रापि दृष्टान्ताभावानान्वयः सिद्धः। न च शशङ्गादिको दृष्टान्तः समस्तीति वक्तव्यम् तत्रापि दृष्टान्तान्तरकल्पनायासनवस्थाप्रसक्तेः । अथ शशङ्गादावनुपलम्भात् प्रवर्तितई. भावव्यवहारोऽपि मूढः अनुपलभ्यमानेऽपि प्रदेशविशेपे घटादौ यस्तं न प्रवर्तयति स निमित्त दर्शनात् तत्र प्रवर्त्यत इति भवत्येव शशींदिरभावव्यवहारे साध्येऽनवस्थादोषविकलो दृष्टान्त तत्रानुपलम्भेनाभावव्यवहारस्य प्रवृत्तासन्यवहारशशङ्गादिदृष्टान्तवलात् प्रसाधनात् प्रदेशविशेष ३० घटाभावस्य त्वध्यक्षसिद्धत्वाद, असदेतत् । यतो घटाभावसिद्धिघटाभावनिर्णय उच्यते स चेत सिद्धः अभावव्यवहारोऽपि सिद्ध एव अभावनिर्णयव्यतिरेकेणाभावव्यवहारयोगात् । न च प्रदेशे घटाभाव निश्चिन्वानोऽपि तच्छन्दादिकं कश्चिन्न प्रवर्तयेदित्यनुपलम्मेन प्रवर्त्यत इति वाच्यम् एवं हि भावं निश्चिन्यानोऽपि कश्चित् शब्दं नोच्चारयेदिति तत्प्रवर्तनाय हेत्वन्तरं मृग्यं स्यात् ततों घटादावप्यभावस्य सार्धनादृष्टान्तान्वेपणे तत्राप्यभावो यदि दृष्टान्तान्तरात् सिद्धस्तदा सैवानवस्था . १-न्धकल्प-वृ०भा० हा०वि० । २ युक्ति-अनुपलब्धि-संभव-ऐतिह्यादीनां पृथक् प्रामाण्यप्रतिक्षेपः प्रत्यक्ष-परोक्षयोश्चान्तर्भावस्तत्वसंग्रहे प्रतिपादितः का० १६९२-१७०० पृ०४८२-४८४ । ३ प्रस्तुतचर्चया साम्यं वित्राणा हेतुखरूपप्रधाना चर्चा प्रमेयकमलमार्तण्डतोऽववोद्धच्या-पृ० १०० द्वि० पं०१२- पृ० १०७० पं० ७॥ ४ “अनिसलाभावे"-वृ० टि०। ५ "श्रवणज्ञानजनकलम्"-वृ० टि। ६ "महानसादेर न्वयार्य ग्रहणे तत्रापि अपरनिदर्शनाद् व्याप्तिनिश्चेतव्या तत्राप्यपरसादित्यनवस्थानादिति -वृ० टि। ७"व्यवहारम्"- १० टि०। ङ्गादेर-मां० मां० । ९-देशघ-६० मा०। १०-धनाद् दृष्टा-वृ० सं० ।-धनदृष्टा-आ० । सत्र 'साधने' अथवा 'साधनाय' इति पाठः कल्पयितुं योग्यो भाति ।

·ज्ञानमीमांसा ५११, अथ तत्र साध्याविनाभूतादनुपलम्भादेर्लिङ्गाद् दृष्टान्तान्तरमन्तरेणाप्यभावनिर्णयः शब्दादिव्यव- हारस्य च प्रवृत्तिस्तहनुपलब्धावन्वयमन्तरेणापि गमकत्वमविनाभावमात्रात् कथं नाभ्युपगतं भवेत् ? एतेन 'व्यतिरेकस्यान्वयेनं विनाभावादगमकाङ्गता' इत्यपास्तम् तेन नेदं निरात्मक जीवच्छरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गादिति व्यतिरेक्यपि हेतुर्गमका सिद्धः। अथ सर्वथा परोक्षस्यात्मनोऽनुपलम्भा- दभावासिद्धरनात्मवत्तया घटादीनां सन्देहान् व्यतिरेकासिद्धितोऽस्य हेतोरनैकान्तिकत्वम्। नन्वेवं५ कथं सत्वादेः क्षणिकत्वव्याप्तिसिद्धिर्यतः क्षणक्षयी ध्वनिः सिध्येत् ? अथात्र विपर्यये बाधकप्रमाण- बलात् सत्त्वस्य क्षणक्षयित्वेन व्याप्तिसिद्धिस्तत्रापि वाधकप्रमाणवलादेव निरात्मकाद् घटादेरवि- चलितस्वरूपादात्मनश्च प्राणादीनां निवृत्तेः सात्मकत्वेन तैपां व्याप्तिसिद्धिः किं नाभ्युपगम्यते ? अथैवमपि खरसनिरन्वयविनश्वरवुद्धिमात्रजन्यत्वात् प्राणादेवुद्धिसन्तानेन व्याप्तिप्रसक्तिः, असदेतत्; बुद्धिक्षणस्य 'अप्राप्य स्वकार्यकालं निवृत्तेरपरवुद्धिक्षणस्य तेत उत्पत्तेरसंभवात् सन्तानव्यावृत्तेः १० कुतस्तत्र प्राणादैर्वृत्तिः? सन्तानसद्भावेऽपि निरंशखभावस्य शक्तिनानात्वमन्तरेण कार्यनानात्वा- संभवात् कुर्तश्चित्तक्षणश्चित्तक्षणान्तरजनकः सन् प्राणादेरुपकारकः स्यात् ? अथ कारणशक्ति- भेदाभावेऽपि कार्याण्येव भिद्यन्ते कथं तहक्षणिकतायामर्थक्रियाविरोधः सिध्येत् क्रमयोगपद्या- भ्यामर्थक्रियाभावात् तदभावो वा युक्तिसङ्गतः स्यात् ? नित्यस्य चात्मनोऽसंभवे कथं तेन सात्मकत्वं घटादिषु सन्दिग्धं येन निरात्मकाद् घटादेः प्राणादिमत्त्वादेः सन्दिग्धो व्यतिरेको भवेत् । तस्मात् १५ परिणाम्यात्मव्यतिरेकेण जीवच्छरीरस्य प्राणादिमत्त्वमनुपपन्नम् निरंशस्यैकपरमाणुवत् तदुपकारा- संभवाच्च-कूटस्थेन निरंशक्षणिकविज्ञानपरमाणुसन्ततिरूपेण चात्मना सात्मकत्वसाधने तस्येप्टविधा तंकद् विरुद्धः प्राणादिमत्त्वादिहेतुः प्रसज्यते । अथ साध्याभावे सर्वत्र साधनाभावो व्यतिरेकः साधनसद्भावेऽपि साध्यसद्भावाभावे व्यति- ऐक एव न भवेत् साधनाभावेन साध्याभावस्याव्याप्तत्वात् य एव च साध्यसद्भाव एव साधनस-२० दावः स एवान्वयः स च दृष्टान्तधर्मिणमन्तरेणापि साध्यधर्मिण्यपि विपर्यये वाधकप्रमाणवलांन्नि श्वीयमानः कथमसन् ?.न चैवं पक्षत्वेनेच्छाव्यवस्थितलक्षणेन तत्र पारमार्थिकस्य सपक्षत्वस्य वाधा- अन्यथा साध्यधर्मिण्येव हेतुः अविद्यमानसाध्यधर्मे वर्तमानो विरुद्धः स्यात्-इति तत्र तयुक्त एव वर्तमानः कथं न सपक्षवृत्तिः ? इति यत्र व्यतिरेकसद्भावस्तनावश्यमन्वयः यत्र चासो तत्रावश्यं- भावी व्यतिरेक इति नैकसद्भावे द्वितीयस्याभावः; नन्वेवमपि 'श्व उदेष्यति सविता अद्यतनादित्यो-२५ दयात्' 'जाता समुद्वृद्धिः शशाङ्कोदयदर्शनात्' इत्यादिप्रयोगेषु हेतोः पक्षधर्मत्वाभावेऽपि गमक- त्वोपलब्धेर्न पक्षधर्मत्वं तल्लक्षणम् अथात्रापि कालस्य देशस्य वा तावतः पक्षत्वमिति पक्षधर्मता, न; कालस्याकाशस्य च पक्षत्वेन सौगतस्यानिष्टेः । अथापि भूतसंक्षोभादिलक्षणः कालः आकाशं वा पक्षत्वेनाभ्युपगम्यत एवेति नापक्षधर्मता, न; लोकस्य साध्यान्यथानुपपन्नहेतुप्रदर्शनमात्रादेव पक्ष- धर्मत्वाघनुसरणमन्तरेणापि साध्यप्रतिपत्तिदर्शनात् त्रैलक्षण्यस्य तत्र सतोऽप्यकिञ्चित्करत्वात् । ३० न च सौगताभ्युपगमेन हेतोः पक्षधर्मता सम्भवति सामान्यस्यावस्तुतयाऽभ्युपगतस्य हेतुत्वे शशशृङ्गादेरिव पक्षधर्मताऽसम्भवात् खलक्षणस्य च हेतुत्वे पक्ष एव हेतुरिति नैतद्धर्मों हेतुः अभेदे धर्मिधर्मभावस्यानुपपत्तेः खलक्षणस्य चान्यत्राननुगमान्नान्वयसिद्धिः अतद्रूपपरावृत्तस्य तस्य हेतु- त्वेऽपि खलक्षणपक्षभावी दोषस्तवस्थ एव अतद्रूपपरावृत्तेः स्खलक्षणाव्यतिरेकात् व्यतिरेके अनुग तत्वे पारमार्थिकत्वे च सामान्यस्य भड्यन्तरेण हेतुत्वमभ्युपगतं भवेत् कल्पनाविरचितस्य हेतुत्वे ३५ 4 . १-श्व प्रमाणादी-ल. आ० हा. वि. । २ "प्राणादीनाम्"-वृ० ल. टि० । ३ "सोत्साह"-बृ० ल. टि० । -रसैनिर-बृ०.१.३-१ इत्यौः तृतीयातत्पुरुषसूचकौ भातः। ५ तत् उ-भां० मा० विना । ६-तश्चित्तवक्ष- णान्त-वृ०. ल. वा० बाः विना ।. ७ घटादेः सोत्साह प्राणादि-आ० हा० वि० । अन "सोत्साह" इति तृतीयटिप्पनकं पाठे प्रविष्टं भाति । घटौदेः वृ० । अकौ पञ्चम्येकवचनसूचकौ योद्धयौ ! . ८-मत्त्वादेः वृ० । षष्ठयेकवचनसूचकावको ज्ञातव्यौ ।। ९-धनाऽस-वा० वा०।-धनास-भां० मा० । १०-ये वा वा-वृ० आ मिना । '११ "साध्यधर्मिणि साध्यधर्म:"--वृटि०। १२ “हेतु"-वृ० टि०। १३ "आलोकसंशकमू-० ल. टि०। १४-न्यस्य व-वा० वा.. १५-देरेव भामा ·५९२ द्वितीये काण्डे- ] [ ६ कुतः पंक्षधर्मता? कल्पनायाः परमार्थतो वस्त्वसंस्पर्शादित्युक्तं प्राक् । न च परपक्षे पक्षधर्मत्वं संभवति पक्षलक्षणस्यैवासंभवात् । "जिज्ञासितविशेषो धर्मी पक्षा" [न्यायवि०२,८] इति तल्लक्षणं चेत् नैतत् यतो न तावत् शब्दे वादी अनित्यत्वं जिज्ञासितुमर्हति खनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनाय तेन साधनप्रयोगात् । नापि प्रतिवादी, प्रतिपक्षप्रसाधनाय वाद्युकसाधनप्रतिघाताय च तस्य प्रवृत्त । ५ नापि प्रालिकाः तेषां विदितवेद्यतया तत्र जिज्ञासाऽसंभवात् । खार्थानुमाने च हेतोर्लक्षणं न कथ- ञ्चित् तद्युक्तितः स्वयमेव तत्र जिज्ञासनात् । एतेन "प्रतिपिपादयिषितविशेपो धर्मी"[ इत्यपि लक्षणं प्रतिविहितम् यदर्थमनुमानमुपन्यस्तं तेन तत्र जिज्ञास्यविशेपो धर्मी पक्ष इति चेत्, न हेतावपि समर्थनात् प्राय जिज्ञासनीयविशेपत्वात् पक्षत्वप्राप्तेः। साध्यत्वेन बुभुत्सितविशेपो धर्मी पक्ष इति चेत्, न वुभुत्सितग्रहणस्यानर्थकत्वात् । साध्यविशेषो धर्मीति चेत् तथापि न किश्चिद्विशे- १० पाहणेन धर्मिग्रहणेन वा प्रयोजनमिति न पक्षलक्षणं परोदितमनवद्यम् । तस्माद् यदन्तरेण यनोप- पद्यते तत् साधनमितरच साध्यमित्येतावदेव पक्षादिलक्षणमनवद्यम् । “खरूपेणैव निर्देश्य" ] इत्यादिकमपि पक्षलक्षणमेकान्तवादिनोऽसङ्गतम् धर्मिधर्मभावस्यैकान्तवादे कथंचिदप्यनुपपत्तेरित्यसकृत् प्रतिपादनात् । तदेवं त्रैलक्षण्यस्यासंभवात् संभवेऽपि सति साध्यावि नाभावित्वमात्रेणैव हेतोर्गमकत्वान्न किञ्चित् पक्षधर्मत्वादिना रूपान्तरेणेति । तथाहिन क्वचित १५धूमसत्ताग्निविनाभाविनीति सिद्धमविनाभावित्वम् तत्सिद्धौ च सत्यपि पक्षधर्मादिवचने तथैव गम- कत्वम् न हि वास्तवं रूपं साध्याविनामावित्वलक्षणं हेतोरुपलभ्यमानं पक्षधर्मत्वादिवचनेऽवचने वा खसाध्यं न साधयति न हि वस्तुवलायातां खसाध्यप्रतिपादनशक्ति लिङ्गं पक्षधर्मत्वादिवचनादवच. नादू वा मुञ्चति वस्तुशकीनां वचनादव्यावृत्तेः । अथ लक्षण्यमपि हेतोः संभवतीति तदपि लक्षण- त्वेन प्रकल्प्यते सत्यं संभवति किन्तु अविनामावित्वेनैव हेतोः गमकत्वं सिद्धं न किञ्चित्तल्लक्षणवच- २० नैन । तथाहि-यद्रूपानुवादेन हेतोः स्वरूप लक्ष्यते तदेव लक्षणत्वेनानुवदितव्यमित्यविनामावित्वरू- पानुवादमात्रेण हेतुलक्षणस्य परिसमाप्तेन पक्षधर्मत्वादि विधेयमनुवदितव्यं वा लक्षणत्वेन । न च तत् तत्र संभवतीति लक्षणत्वेन वाच्यम् तथाभ्युपगमे अवाधितविषयत्वमपि ताग्विधे हेतौ संभ- वतीति लक्षणान्तरत्वेन वचनीयं स्यात् । अथाविनाभावित्वं सदपि पक्षधर्मत्वाद्यभावेऽगमकम्, न, व्याहतत्वात् । तथाहि-अविनाभावित्वं खसाध्येन विना तस्यासंभव उच्यते अगमकत्वं तु विनापि २५साध्यं संभवस्तस्यैवेति कथं नान्योन्यविरुद्धयोाहतिः १ अथ धर्मिणोऽन्यत्राविनाभावित्वं तस्य न पुनर्विवादाधिकरणे धर्मिणीति न पक्षधर्मत्वाद्यभावे तस्य गमकत्वम् तत् किमयं तपस्वी विवादाधि. करणो(ण) धर्मी शण्ढमुद्राह्य पुर्व मृग्यते । तथाहि अन्यत्र तदविनामावित्वम् विवादाधिकरणे तु तन्नास्तीति कथमन्यस्तद्वानुच्यते ? न च धर्मः केवलो यदा हेतुस्तदा स केवलो न संभवतीति न तावन्मात्रस्याविनामावित्वमिति यतो धर्ममात्रवचनेऽपि साधारस्यैवाविनाभावित्वम् यथा कृतकत्व ३० मनित्यत्वमन्तरेणानुपपद्यमानं कृतकत्ववत्स्वेव भावेषु व्यवतिष्ठते न हन्यत्र तत्कृतकत्वं नाप्यविना- भावीति कृतकत्वस्याविनाभावित्वमाक्षिप्तधर्मिखरूपमेवेति सामर्थ्यसिद्धम् । तेन नावश्यं तत्सत्त्वं वचनेन विधातव्यं धर्मोपरक्तधर्मिणि पृथक्पक्षधर्मत्ववचनमन्तरेणाप्यन्यथानुपपन्नत्वं कृतकस्यार्थस्य खरूपं जानानस्तदुपलभमान एव तद्विनाभाविनमपरं स्वभाव झगित्यवगच्छति यतो नानेन पूर्वमन्य. थानुपपत्तिरूपनिश्चयसमयेऽन्यत्र व्यवस्थितो धूमोऽन्यत्र व्यवस्थितेन वह्निना विनाऽनुपपन्न इत्यविना- १ "अनुमेयोऽत्र जिज्ञासितविशेषो धर्मी" इति न्यायविन्दुसूत्रस्यांशरूपं वचनमेतद् बोध्यम् । २ "खनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनं बुधैः । परार्थ मानमाख्यातं वाक्यं तदुपचारतः" ।-न्यायावता० श्लो० १०॥ ३ अत्र 'जिज्ञासितुमर्हति' इति पूर्वोक्तमध्याहार्यम् । ४-क्षसा-वृ० । ५ "अन्यथाऽनुपपन्नवं हेतोर्लक्षणमीरितम् । तदप्रतीतिसन्देहविपर्यासैस्तदाभता" ॥-न्यायवता० श्लो० २२ ॥ ६ "अन्यथानुपपद्यमानवम्"-वृ० टि० । लिङ्गम् वृ० । १-१ इत्यङ्काभ्यां प्रथमैकवचनं सूचितमस्ति । ५-रणध-आ. हा० वि०। ८-रणे ध-वा० वा० । ९ एतत्समानो न्यायो लौकिकन्यायाअलावयं वर्तते-"पण्डकमुद्वाह्य मुग्धाया: पुत्रप्रार्थनम्"--भा० २ पृ. ४६ । सत्रास न्यायस्य उपयोगस्थलान्यपि दर्शितानि सन्ति । १० "पक्षधर्म"-वृ० टि०। ११-पन्नं कृ-भां० मा० । १२ जानाति न स्त-मां । जानीमस्त-वृ० जानमस्त-भा. हा०वि०। १३-लश्यमा-मां मां . ति ।

·ज्ञानमीमांसा । भावः प्रतीतः नाऽपि तयोस्तथाविधः प्रतिवन्धः न च प्रदेशव्यवस्थितं धूममुपलभमानोऽवश्यतया 'यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राऽग्निः' इति 'तथा चेह धूमः' इति परामृश्य 'अग्निमान्' इति प्रत्येति किन्तु परिज्ञाताविनाभावो 'धूमदर्शनानन्तरं प्रदेशेऽग्निरत्र' इति प्राक्तनानुभवदाात् स्मरति 'असत्यत्र चह्नौ धूम एव न स्यात्' इति लिङ्गरूपानुस्मरणं प्रकृतस्मरणस्य तथाभावमन्तरेणाभावप्रदर्शनार्थम् । अथात्रोऽप्यन्यथानुपपनं स्वरूपं हेतोः कचिदनेन निश्चेतव्यम् यत्र च तनिश्चीयते स सपक्षा५ पुनस्तथाविधरूपवेदिनां यत्रासौ हेतुस्तत्रैव ततो हेतोस्तदन्यप्रतिपत्तिरिति पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकव- लादेव हेतुर्गमक इति, नैतत् सारम् : यतोऽविनामावित्वरूपेणैव सपक्षे सत्त्वमत्राक्षिक्षमिति न रूपा- न्तरम् । तथाहि-अविनाभावित्वं रूपं ज्ञातं सद् गमकसिति तत् कचिद् ज्ञातव्यम् तेन तद्रूपपरिक्षा- नोपायत्वात् तदरूपं सदविनामावित्वमेवैकं हेतो रूपं विधीयमानं स्वात्मन्यन्तर्भावयति शेयसत्ताया ज्ञानसत्तानिवन्धनत्वात् ज्ञानं यथा न पृथग्रूपं तथा क्वचित् सपक्षे सत्त्वमप्यपश्यतः तदविनाभाविरू-१० पग्रहणाभाव इति तदेवैक रूपं विधीयमानमन्यत् सर्वमाक्षिपतीति न तस्माद्धेतोरन्यद्रूपं युक्तम् । अथ तैर्विना तदेवैकं रूपं हेतोर्न ज्ञायत इति रूपान्तरं केल्ण्यते तर्हि न केवलं सपक्षे सत्त्वं विना तद्रूपं न ज्ञायते किन्तु बुद्धीन्द्रियादिकमपि विना तन्न ज्ञायते इति तेषामपि तद्रूपताप्रसक्तिः। अत एव "अप- क्षधर्मस्यापि हेतोर्गमकत्वे चाक्षुषत्वमपि शब्द नित्यत्वस्य गमकं स्यात् । इति परोक्कमपास्तम् यतश्चाक्षुपमनित्यत्वाविनामावि शब्दश्चाक्षुपो न भवतीति कुतोऽत्र दोपावकाशः ११५ यदपि 'यदि धूमोऽग्यविनाभावित्वमात्रादग्निं गमयेत् महाम्वुराशौ किन गमयेत् ?' इति चोद्यम् तदप्यसङ्गतम् यतो नान्यदेशो धूमोऽम्भोनिधिपावकाविनाभावी सिद्धः तद्देशसाध्याविनाभावित्वात् तस्य । अत एव यद्यप्यन्यदेशस्थो हेतुर्नान्यदेशस्थसाध्याविनाभावी तथाप्यपक्षधर्मोऽसौ गमको न भवतीत्यस्यार्थस्य ज्ञापनार्थ पृथक् पक्षधर्मत्ववचनं लक्षणे विधेयमिति न वक्तव्यम् साध्यान्यथानुपप- नत्वैकरूपप्रतिपत्तेरेव तदर्थस्य लब्धत्वात् । एतेन न स निविधाद्धेतोरन्यत्रास्तीति अत्रैव नियत २० उच्यते इत्यपि निरस्तम् यथोक्तप्रकारेण साध्याविनामावित्वस्यैव त्रित्वव्यापकत्वात् तद्विकलय तस्य विद्यमानस्याप्यकिञ्चित्करत्वात् किञ्चित्करत्वेऽप्यविनाभावित्वैकरूपनिर्णयनिमित्ततया दृष्टान्ता- दिवद् हेत्वनङ्गत्वात् । स्वभावकार्यानुपलम्भकल्पनामन्तरेणाप्यन्यथानुपपत्तिमात्राद्धेतोर्गमकत्वोप- पत्तेनाविनाभावः त्रिसंख्येन हेतुना व्याप्तः । तथाहि-वृक्षाच्छायानुमानं लोके प्रसिद्धम् न च वृक्षस्त च्छायाकार्य सहभावित्वात् , नापि खभावः स्वभावभेदोपलव्धेःएतेन तुलादेर्नमनाद् उन्नामाद्यनुमान २५ चिन्तितम् 'परभागवान् इन्दुः अर्वाग्भागवत्त्वात् घटादिवत्' इत्यत्रापि न तादात्म्यं तदुत्पत्ति पराभ्युपगमेन संभवति ऊर्ध्वभागवतामधोभागवतां च परमाणूनां स्वभावभेदात् सहभावाच । एक- सामग्र्यधीनताप्रतिवन्धकल्पनायां रूपादे रसादेरिवानुमानं कारणात् कार्यानुमानं प्रसक्तम् । तथाहि- समानकालभाविनो रूपादेर्यद् रसतोऽनुमानं तत् तत्कारणाद् रूपजनकानुमितादनुमानम् । न च- समानकालभावि रूपजनकत्वानुमान रसहेतोरेतदिति हेतुधर्मानुमानम् कारणात् कार्यानुमानेऽप्येवं ३० दोषाभावात् । न चात्रैवं लोकप्रतीत्यभावदोपः हेतुधर्मानुमानेऽपि लोकप्रतीतेरभावात् । तथाहि- तथाविधरसोपलम्भात् तत्समानकालं तथाविधं रूपम् अर्वाग्भागदर्शनाञ्च परभागं लोकः प्रतिपद्यते न पुनर्विशिष्टं कारणम् । अथाप्रतिवद्धादेकतोऽन्यप्रतिपत्तावतिप्रसङ्गा, न; अविनाभूतादन्यतोऽन्यप्र- तिपत्त्यभ्युपगमात् । अथ प्रतिवन्धमन्तरेणान्यस्यान्याविनाभाव एव कुतः १ ननु प्रतिवन्धोऽप्यपरप्र- तिवन्धमन्तरेणान्यस्यान्येन कुतः १ अथ प्रतिबन्धोऽपि न वास्तवः प्रतिवद्धयोरन्यः किन्तु कारणान-३५ न्तरमपरस्य कार्याभिमतस्य भावो वस्तुखरूपरो तच्च पूर्वोत्तरवस्तुखरूपमाहिप्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां निश्चीयते तन्निश्चयनमेव कार्यकारणभावप्रतिवन्धनिश्चयनम् । नन्वेवं प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामन्येनान्य- १-भावन-वृ० आ० हा० वि०१२ "अविनाभावः"-बृ० टि०।३-नान्य-भां० मा०। ४ "साध्य"-वृ.टि.। ५ कल्पते भां० वि०। ६ शब्दनित्य-वा० वा० । ७ "पक्षधर्मल"-वृ० टि०। ८ स द्विवि-वृ० । "अविना- भावः"-१० टि। ९ पृ० ५५८ पं० ३०-३१ तथा पृ० ५५६ टि० पं० १५। १० "पक्षधर्मादे:"-वृ०टि। ११ "सहभाविनो( नोः) कार्यकारणभावाभावात् तत्र च तद्भावादिति"-१० टि० । १२-मन्तेभाग-वृ० विना। १३ "रसकारणातू"-वृ० टि. १४-वतं सप्तम्या तब आ० हा० ।-व स तं सप्तस्या तर वि० । अत्र किमपि टिप्पणमन्तः प्रविष्टमाभाति । १५ पूर्वोक्त व-वृ० । इदं पाठान्तरं न मूललेखकेन लिखितं किन्तु तावनि रिक्त स्थाने पश्चात् केनचित् पूरितमिति लिपिमेदाद मषीभेदाच स्पष्टं ज्ञायते । १६-रणाभा-आ० हा०वि०। ७६ स० त० ·द्वितीये काण्डे स्याविनाभावित्वनिश्चयेऽपि न दोषः । अथैकदान्येनान्यस्याविनाभावित्वदर्शनेऽपि सर्वदा सर्वत्रानयों रेवमेव भाव इति न दर्शनादर्शनाभ्यां निश्चेतुं शक्यम् प्रतिवन्धग्रहणे तु नायंदोषः कर्पूरोर्णादीन्धनख- भावानुकारिधूमस्वरूपग्राहिणा विशिष्टाध्यक्षेण सकृदपि प्रवृत्तेनाग्निधूमयोः कार्यकारणभावनिश्चयात् 'सर्वदाऽनग्निव्यावृत्ताग्निजन्योऽधूमव्यावृत्तो धूमः' इति निश्चीयते अन्यथाऽन्यदैकदाप्यने—मस्योत्पादो ५न भवेत् अहेतोः सकृदप्यभावात् भावे वा निर्हेतुकताप्रसक्तेः। तदुक्तम्-'कार्य धूमो हुतभुजः कार्य- धर्मानुवृत्तितः' इत्यादि अयुक्तमेतत् परपक्षे कार्यधर्मानुवृत्तेरेवायोगात् । एकदेशेन कार्यधर्मानुवृत्ताः वनेकान्तवादप्रसक्तेः सर्वात्मना तदनुवृत्तौ कार्यस्य कारणरूपतापत्तेः कार्यकारणभावाभावप्रसङ्गात् इत्युक्तत्वात् । किञ्च, सर्वदा सर्वत्राग्निजन्यो धूम इति न प्रत्यक्षमनुपलम्भसहायमपीयतो व्यापारान कर्तुं समर्थम् सन्निहितविपयवलोत्पत्तेरविचारकत्वाच्च । तत्पृष्ठभाविनोऽपि विकल्पस्य नात्रार्थे साम- १० यम् तदर्थविषयतया तस्य गृहीतग्राहित्वेनाप्रामाण्याभ्युपगमात् । अनुमानमपि नैवं प्रतिवन्धमाह- कम् अनवस्थेतरेतराश्रयदोषप्रसक्तेः । न च भवत्पक्षेऽप्यविनाभावित्वग्रहणे हेतोरयं समानो दोषः यतोऽन्यथानुपपनैकलक्षणो हेतुरित्यस्माकं हेतुलक्षणम् अन्यथानुपपन्नत्वं च तादात्म्यतदुत्पत्त्योः पूर्ववत्-शेषवत्-सामान्यतोइष्टमित्येषां च तथैकार्थसमवायि-संयोगि-समवायीत्यादीनां च तथा वीतमवीतं वीतावीतं चेत्यादीनां च सर्वहेतूनां व्यापकम् सति गमकत्वे सर्वेपामप्येषां साध्याविना १५भावित्वात् तद्विकलानां च गमकत्वायोगात् तस्य च ग्राहकमूहः प्रत्यक्षानुपलम्भप्रभवः प्रमाणम् तच्चाविसंवादकत्वादनक्षजत्वालिङ्गजत्वाच्च खार्थाध्यवसायरूपं.मति निवन्धनमस्माकम(कम्) प्रमाणा न्तरं परैः प्रमाणान्तरत्वेनावश्यमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा व्याप्तिग्राहकप्रमाणाभावतोऽनुमानस्याप्यप्र- वृत्तिप्रसक्तेः । अत एवानुमान प्रमाणमभ्युपगच्छता “प्रत्यक्षमनुमान चेति द्वे एव प्रमाणे' इति न वक्तव्यम् अनुमानाभ्युपगमे यथोक्तन्यायेन प्रमाणान्तरस्याप्यापत्तेः ।, यदपि. 'गोत्वाद् विपाणी' २० इत्यादौ 'समुदायव्यवस्थायाः कारणं समुदायिनः' इत्यभिंहितम् तत्रापि व्यवस्था यदि शब्दात्मिका अथ विकल्पात्मिकाभ्युपगम्यते उभयथाऽपि नार्थेन प्रतिवन्धसिद्धिः अतो न कार्यहेतुर्गमका नापि खभावहेतुरविनाभाववैकल्ये इति स्थितम् 'उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य'. इत्यनुपलब्धौ विशेषणोपादानं चानर्थकम् परचैतन्य-भूत-ग्रहादीनांमदृश्यानामपि क्वचिदभावसिद्धेर्दाहादिव्यवहारदर्शनात् । यदि पुनरनुपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धेरभावो न सिध्येत् 'नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रस: २५ङ्गात्' इत्यत्र प्रयोगेऽदृश्यानुपलम्भादभावासिद्धेर्घटादीनां नैरात्म्यासिद्धितो. 'यत् सत् तत् सर्व क्षणिकम्' इति व्याप्तेः साकल्येनासिद्धौ प्रकृतोऽपि क्षणभङ्गो भावानां न सिद्धिमासादयेत् । यथा च तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिवन्धग्रहणं परपक्षे न संभवति तथा असकृत् प्रतिपादितम् तेन. 'त्रिसं: ख्यहेतुव्यतिरिक्तेषु तथाविधप्रतिवन्धाभावादविनाभावस्य हेतुत्वव्यापकस्याभावाद्धेत्वाभांसत्वम्' इति यदुक्तं तनिरस्तं द्रष्टव्यम् यथोक्तप्रतिवन्धेन त्रित्वस्याविनाभावस्य चाव्याप्त उक्तन्यायेन तेनैव तयो- ३० याप्तेः । अतः 'संयोग्यादिपु येण्वस्ति प्रतिवन्धो न तादृशः' इत्यादि सर्वमयुक्ततया व्यवस्थितम् । यथोक्तहेतुप्रभवस्य च साध्यनिश्चयस्यानुमानत्वेऽन्यतः सम्वद्धात् सामान्याकारेण प्रतिपत्तिरनुमान- मित्यादि प्रमाणान्तरस्य तत्रान्तर्भावप्रतिपादनमयुक्तम् यथोक्तन्यायात् । शब्दस्य चाप्तप्रणीतत्वेन सामान्यविशेषात्मकवाद्यार्थविषयस्य यथा प्रमाणान्तरत्वं तथा प्राक् प्रतिपादितम् । अर्थापत्तेश्च प्रमाणत्वेनानुमानेऽन्तर्भावनं सिद्धसाधनमेवं । अभावस्य च पृथगप्रामाण्यप्रतिपादनमस्साकमभीष्टमेव ३५ सदसदात्मकवस्तुतत्त्वग्राहिणाऽध्यक्षेण यथाक्षयोपशमं भावांशवदऽभावांशस्यापि ग्रहणात् । केवलं क्वचिदुपसर्जनीकृतसदंशस्य प्रधानतयाऽसदंशस्य ग्रहणं क्वचिंच विपर्ययेण । न च सदशासदंशयोरे १-वृत्त्याग्नि-वृ० आ० हा० वि० । २ पृ. ५६९ पं० १८.टि. ३॥"पश्चा) तु-सः भवंस्तदभावेऽपि हेतुमत्ता विलक्येत् ॥"-३० टि० । स भवस्तदभावेऽपि हेतुमत्ता विलङ्घयेत् । इति अपरार्धम् ॥-लटि०।३-दीनां स बृ? आ० हा० वि०। ४ ऊहस्य परोक्षप्रमाणमेदवेन समर्थनं प्रमेयकमलमार्तण्डः स्याद्वादरत्नाकराभ्यामवसेयम्-पृ० १०० द्वि. पं. ४-११ । पृ० ५०० ५० ९-पृ०५१६ पं० १५ आ० । ५-त्वाल्लिङ्ग-आ० हा० वि० । ६ स्वार्थाद्यवसा: वृ० । स्वार्थव्यवसा-आ हा०वि० । .७-सिद्धेर्दा-वा० वा० । -रात्म्यलि-वा. बा. भा. मां० विना ९-स्य वाव्या-वा? बा०। १० पृ० ५५९ पं० ११ तथा पृ० ५५७ टि० पं० २॥ ११-श्च प्रामाण्यमनुमा-वृ०. १२- नमभाव-वृ.।

·ms- ज्ञानमीमांसा ५९५ कान्तेन भेदोऽभेदों वा उभयात्मकतया जात्यन्तररूपस्य वस्तुनो विरोधादिदोपविकलस्य साधित- त्वात् । तेनैकान्तभेदाभेदपक्षावाश्रित्यानवस्थादि सकलमेव दूषणजातमनास्पदम् अध्यक्षप्रमाणप्र- सिद्धे सदसदात्मके वस्तुनि सर्वस्य दूपणत्वेनाभिहितस्य तदाभासत्वात् । उपमानादेरप्यविसंवाद- कस्य प्रमाणत्वे सर्वस्य परोक्षेऽन्तर्भावात् अन्यसंख्याव्युदासेन प्रत्यक्षं परोक्षं चेति द्वे एव प्रमाणे अभ्युपगन्तव्ये अन्यथा तत्संख्यानवस्थितेः । [मुख्यवृत्त्या संव्यवहारेण च परोक्षप्रमाणस्य खरूपविभजनम् ] किं पुनरिदं परोक्षम् ? अविशदमविसंवादि ज्ञानं परोक्षम् । तेन- "मुख्यसंव्यवहारेण संवादि विशदं मतम् । ज्ञानमध्यक्षमन्यद्धि परोक्षमिति संग्रहः ] इति। "यद् यथैवाविसंवादि प्रमाणं तत् तथा मतम् । १० विसंवाद्यप्रमाणं च तदध्यक्ष-परोक्षयोः" ॥ [ तिमिराद्युपप्लुतं ज्ञानं चन्द्रादावविसंवादकत्वात् प्रमाणम् तत्संख्यादौ तदेव विसंवादकत्वादप्रमाणं प्रमाणेतरव्यवस्थायास्तल्लक्षणत्वात् यतो ज्ञानं यदप्यनुकरोति तत्र न प्रमाणमेव समारोपव्यवच्छेदा- पेक्षत्वात् अन्यथा दृष्टे प्रमाणान्तरवृत्तिर्न स्यात् कृतस्य करणायोगात् तदेकान्तहानेः कथंचित् कर- णानिष्टेः तदस्य विसंवादोऽप्यवस्तुनिर्भासाचन्द्रादिवस्तुनिर्भासादविसंवादोऽपीत्येकस्यैव ज्ञानस्य १५ यत्राविसंवादस्तत्र प्रमाणता इतरत्र तदाभासतेति प्राक् प्रतिपादितत्वान्न पुनरुच्यते । स्थितमेतत् प्रत्यक्ष परोक्षं च द्वे एव प्रमाणे। अत्र च मति-श्रुताऽवधि-मनःपर्याय-केवलज्ञानानां मध्ये मति-श्रुते मुख्यतः परोक्षं प्रमाणम् । अवधि-मनःपर्याय-विलानि तु प्रत्यक्ष प्रमाणम् । तदुक्तं वाचकमुख्येन "मति-श्रुताऽवधि-मनःपर्याय-केवलानि ज्ञानम्। "तत् प्रमाणे"। "आये परोक्षम्"। "प्रत्यक्षमन्यत्"।[तत्त्वार्थ० १-९,१०,११,१२] अस्य च सूत्रसमूहस्य व्याख्या गन्धहस्तिप्रभृतिभिर्विहितेति न प्रदर्श्यते । परोक्षप्रमाणता च मतेर्मुख्यवृत्त्याऽत्र प्रदर्शिता । संव्यवहारतस्तु विशद्पस्य मतिभेदस्य प्रत्यक्षताऽभ्युपगतैव ॥१॥ २५ १ एतत्पद्यगतो भावः श्रीसमन्तभद्रेण "तत्त्वज्ञान प्रमाणं ते-आप्तमी० श्लो. १०१] इति कारिकांशेन प्रतिपिपा- दयिषितः, स एव च भट्टारकाकलङ्कन अष्टशत्यां स्पष्टीकृतः । तद्यथा- "बुद्धरनेकान्तात् येनाकारेण तत्त्वपरिच्छेदस्तदपेक्षया प्रामाण्यमिति तेन प्रत्यक्षतदाभासयोरपि प्रायशः संकीर्णप्रा- माण्येतरस्थितिरुनेतव्या प्रसिद्धानुपहतेन्द्रियदृष्टेरपि चन्द्रार्कादिषु देशप्रत्यासत्त्यायभूताकारावभासनात् तथोपहताक्षादेरपि संख्यादिविसंवादेऽपि चन्द्रादिखभावतत्त्वोपलम्भात् तत्प्रकर्षापेक्षया व्यपदेशव्यवस्था गन्धद्रव्यादिवत् । तथानुमानादेरपि कचिन्मिथ्याप्रतिभासेऽपि तत्त्वप्रतिपत्त्यैव प्रामाण्यम्"-अष्टश० अष्टस० पृ० २५६ पं० १५-1 २-क्षयोः ॥ अस्ति तैमि-भा० ।-क्षयोः॥ अस्ति तिमि-मां० । ३-दप्युपक-मा० मा० ४ "मति-श्रुते”-पृ. टि. ।

·१९६ द्वितीय काण्डे- - [दर्शनविषयीभूतस्य प्रमेयस्य न विशेषाकारेण शून्यस्वम् न वा ज्ञानविषयीभूतस सामान्याकारेण इति निरूपणम् ] सामान्यविशेषात्मके च प्रमाणप्रमेयरूपे वस्तुतत्वे व्यवस्थिते द्रव्यास्तिकस्यालोचनमात्रं विशे पाकारत्यागि दर्शनं यत् तत् सत्यम् इतरस्य तु विशेपाकारं सामान्याकाररहितं यद् ज्ञानं तदेव ५पारमार्थिकमभिप्रेतम् 'प्रत्येकमेषोऽर्थपर्यायः' इति वचनात् । प्रमाणं तु द्रव्यपर्यायौ दर्शन-शानखरू पावन्योन्याविनिर्भागवर्तिनाविति दर्शयन्नाह- दवडिओ वि होऊण दसणे पजवहिओ होइ । उक्समियाईभावं पडुच्च णाणे उ विवरीयं ॥२॥ अस्यास्तात्पर्यार्थः-दर्शनेऽपि विशेषांशो न निवृत्तः नापि ज्ञाने सामान्यांश इति । द्रव्यास्तिकोऽपि इति आत्मा द्रव्यार्थरूपः स भूत्वा दर्शने सामान्यात्मके स ह्यात्मा चेतनालोकमात्रखभावो भूत्वा तदैव पर्यायास्तिको विशेपाकारोऽपि भवति । यदा हि विशेष- रूपतयाऽऽत्मा संपद्यते तदा सामान्यस्वभावमपरित्यजन्नेव विशेपाकारश्च विशेपावगमखभावं ज्ञानं दर्शने सामान्यपर्यालोचने प्रवृत्तोऽप्युपात्तज्ञानाकारः न हि विशिष्टेन रूपेण विना सामान्यं संभवति । एतदेवाह-औपशमिकादिभावं प्रतीत्य इति औपशसिक-क्षायिक-क्षायोपशमिकादीन १५ भावान् अपेक्ष्य विशेषरूपत्वेन ज्ञानसभावाद्वैपरीत्यं सामान्यरूपता प्रतिपद्यते विशेषरूपः सन् स एव सामान्यरूपोऽपि भवति न ह्यस्ति सामान्य विशेषविकलं वस्तुत्वात् शिवकादिविकलम स्ववत् विशेषा वा सामान्यविकला न सन्ति असामान्यत्वात् मृत्वरहितशिवकादिवत् ॥२॥ २० [ उपयोगखाभाव्यादेव छाअस्थिकयोनि-दर्शनयोः क्रमवर्तित्वम् न पुनः केवलिगतयो- स्तयोः सहवर्तित्वात् इति प्रतिपादनम् ] अत्र च सामान्यविशेषात्मके प्रमेयवस्तुनि ताहि प्रमाणमपि दर्शनज्ञानरूपं तथापि च्छास्थो पयोगस्वाभाव्यात् कदाचिद् ज्ञानोपसर्जनो दर्शनोपयोगः कदाचित्तु दर्शनोपसर्जनो ज्ञानोपयोग इति क्रमेण दर्शनज्ञानोपयोगी क्षायिके तु ज्ञानदर्शने युगपद्वर्तिनी इति दर्शयन्नाह सूरिः- मणपजवणाणतो णाणस्स य दरिसणस्स य विसेसो। केवलणाणं पुण दसणं ति णाणं ति य समाणं ॥३॥ मनःपर्यायज्ञानमन्तः पर्यवसानं यस्य विश्लेषस्य स तथोक्ता ज्ञानस्य च दर्शनस्य च विश्लेषः पृथग्भावः मत्यादिपु चतुर्षु ज्ञानदर्शनोपयोगी क्रमेण भवत इति यावत् । तथाहि-चक्षुर- चक्षुरवधिज्ञानानि चक्षुरचक्षुरवधिदर्शनेभ्यः पृथक्कालानि छझस्थोपयोगात्मकज्ञानत्वात् श्रुत-मन:- पर्यायज्ञानवत् वाक्यार्थविशेषविषयं श्रुतज्ञानम् मनोद्रव्यविशेपालम्वनं च मनःपर्यायज्ञानम् एतद्दय- मपि अदर्शनस्वभावं मत्यवधिज्ञानदर्शनोपयोगाद् भिन्नकालं सिद्धम् । केवलज्ञानं पुनः केवलाख्यो ३० बोधः दर्शनमिति वा ज्ञानमिति वा यत् केवलं तत् समानं समानकालं द्वयमपि युगपदेवेति भावः । तथाहि-एककालौ केवलिगतज्ञानदर्शनोपयोगी तथाभूताप्रतिहताविर्भूततत्वभावत्वात् तथाभूतादित्यप्रकाशतापाविव यदैव केवली जानाति तदैव पश्यतीति सूरेरभिप्रायः ॥३॥ १ पृ० ४५७ गा० १५० १०, १३॥ २ "आत्मा च केवलं पर्यायार्थिकः"-वृ० टि०।। ३-णाणंदो बृ० । ।

·ज्ञानमीमांसा। ५९७ [केवलज्ञान-दर्शनयोः सहभावित्वे विप्रतिपद्यमानानां पांचिन्मतस्य साधिक्षेपं निर्देशः] अयं चागमविरोधीति केपांचिन्मतमुपदर्शयन्नाह- कई भणति “जइया जाणइ तइया ण पासइ जिणो"त्ति । सुत्तमवलंबमाणा तित्थयरासायणाऽभीरू ॥४॥ १ "जिनभद्रक्षमाश्रमणादीनाम्"-ल. टि० । २ प्रस्तुतां केवलज्ञान-केवलदर्शनोपयोगचर्चा तुलनादृष्ट्या ऐतिहासिकदृष्ट्या चाभ्यसितुं जैनेतरदर्शनगतां सर्वज्ञखमी. मांसां पूर्व संक्षेपेणान पक्षप्रतिपक्षविभागपुरस्सरमुपन्यस्य अनन्तरं जैनदर्शनगता सा किश्चिद् विस्तरतः प्रदर्शयितुमभिप्रेता। तथाहि-प्रथमं तावत् भारतीयदर्शनेषु सर्वज्ञलसम्भवासम्भवविषयावेव द्वौ पक्षौ स्तः। चार्वाका जैमिनीयाश्च सर्वश- खासम्भवपक्षमाहिणः [मीमां०१-१-२ शावरभा० तथा ग्लो० वा. लो. ११३ प्रमृति, मीमां०१-१-४ शावरभा० श्लो. वा. लो. २६] तदितरे च सर्वे दार्शनिकाः सर्वज्ञवसंभवपक्षप्राहिणः सन्ति । सर्वज्ञखसम्भवपक्षमाहिष्वपि केचिदीश्वरवादिनः केचिचानीश्वरवादिनः । तत्र ईश्वरवादिनो वैशेषिक-नैयायिक-पात- अलौपनिषदाः अनीश्वरवादिनच साक्ष्य-चौद्ध-जैनाः । ईश्वरवादिन ईश्वरे अनायनन्त-नित्यं-सर्वज्ञवं मन्यमानाः योगप्रकर्षपराकाष्टाप्राप्तेषु केचिद् जीवात्मखपि सादि- सान्त-अनित्यं-सर्वज्ञखं खीकुर्वते [कन्दली पृ० ५६ पं० २४, प्रशस्तपा० पृ० १८७ पं० ७ तथा कन्दली पृ० १९५ पं० १९ । न्यायद०४-१-२१ वात्स्या. भा० न्यायवा. न्यायवा० ता० टी० । न्यायमज. आ० २ पृ० १०३ पं०१९ तथा आ०३ पृ. २०० पं० २८ । योगद०१-२५, ३-४९, ५५४-३१ भा० टी० । ब्रह्मसू० १-१-३,४,५,२-१-१, १४,२-३-१८ शाकरभा० भा० । श्रीमा०1] परन्तु अनीश्वरवादिनः केषुचिद् योगिमूर्धन्येप्वेव जीवात्मसु सर्वज्ञलम- भ्युपगच्छन्ति-["बुद्धानां हि सा भगवतां सर्वप्रकारं गोचरः सर्वाकारसर्वज्ञेयज्ञानाविधातादिति"-का० २२ विज्ञप्तिमात्र वृत पृ० ११५० ४ । "क्लेशा हि मोक्षप्राप्तेरावरणमिति अतस्तेषु प्रहीणेपु मोक्षोऽधिगम्यते ज्ञेयावरणमपि सर्वस्सिन ज्ञेये शानप्रवृत्तिप्रतिवन्धभूतम् xxx तस्मिन् प्रहीणे सर्वाकारे ज्ञेयेऽसक्कमप्रतिहतं च ज्ञानं प्रवर्तत इत्यतः सर्वज्ञलमधिगम्यते" -का. १ त्रिंशिकाविज्ञ. भा० पृ० १५५०८-११ । "अचित्तोऽनुपलम्भोऽसौ ज्ञान लोकोत्तरं च तत्" । का० २९ निशिकाविज्ञः । "आयस्य क्लेशवीजम् इतरस्य द्वयावरणवीजम् तदुद्धातात् सर्वज्ञतावाप्तिर्भवतीति"-का० २९ त्रिंशिकाविज्ञ० मा. पृ. ४४ पं० १७-१८] भत्र मुख्यतया द्वौ विशेषौ ज्ञातव्यौ तत्र प्रथमो नित्यानित्सतविषयकः यथा साड्यसम्मतं सर्वज्ञत्वं जन्यलेन सादिक देहादिपर्यन्तस्थायित्वेन च सान्तं बोद्धव्यम् जैनसम्मतं तु सार्वश्यं सादिकमपि प्रवाहरूपेणाविनश्वरवाद् विदेहावस्थायामपि सदा सत्त्वेन अनन्तं वोद्धव्यम् । द्वितीयश्च खरूपविषयो विशेषः स चायम्-वैशेषिकादिसकलजेनेतरदर्शनसम्मतमीश्वरीयमनीश्वरीयं वा सार्वयं सामान्य-विशेषतद्वत् सकलत्रैकालिकगोचरमेकविधमेव । जैनसम्मतं तु सार्वश्यं सामान्यविशेषात्मकसकलत्रैकालिकवस्तु- गोचरं सदपिगौणप्रधानभावेन सामान्यावगाहितया विशेषावगाहितया च भिद्यमानं केवलज्ञानकेवलदर्शनसंज्ञाद्वयेन व्यपदिश्यते। तत्र जैनवादिनः सर्वेपि सर्वज्ञत्वं सर्वदर्शित्वं च निर्विवादमभ्युपगच्छन्तोऽपि तदीये खरूपे विप्रतिपद्यन्ते-केचित् केवलज्ञान-केवलदर्शनयोः क्रम समर्थयन्ते । केचित् तयोयोगपद्यं व्यवस्थापयन्ति । केचिच तयोरैक्यं प्रस्थापयन्ति । अमी त्रयोऽपि पक्षाः श्वेताम्बरीयवाड्मयेषु चर्चिताः लब्धावकाशाश्च दृश्यन्ते । दिगम्बरीयवाड्मयेषु तु द्वितीय एव पक्षश्चर्चितो लब्धप्रतिष्ठश्चावेक्ष्यते । इमे त्रयोपि पक्षाः विशेषणवत्साम्, विशेषावश्यकभाष्ये, नन्दिसूत्रचूाम् [लिं० लि. पृ० ८-९] हरिभद्री- यायाम् [वा. लि. पृ० २१-] मलयगिरीयायां च नन्दिसूत्रवृत्ती, [पृ० १३४ द्वि०-पृ० १३८ द्वि०] धर्मसङ्ग्रह- ज्याम् , तत्त्वार्थभाष्यवृत्ती [पृ० ११० पं० १४] प्रज्ञापनावृत्तौ [पृ. ५३१ प्र० पं०९-पृ० ५३३ प्र०] ज्ञानविन्दौ [पृ० १५४ पं० ४] च सविस्तरं दृश्यन्ते। अनोझियमाणाः सर्वा अपि गाथा विशेषणवत्यन्तर्गता अवबोद्धव्याः तास या या विशेषावश्यकभाप्य-नन्दिसूत्रचूर्णि- मन्दिसूत्रलघुवृत्ति-धर्मसंग्रहणी-नन्दिसूत्रमलयगिरिवृत्तिधु आगताः तास्तत्र तत्र तत्तद्न्यनाम्ना सूचिताः । यच गाथा-विव- रणप्रभृतिविशेषावश्यकभाष्यादिषु अधिकमुपयोगि च वर्तते तदपि तत्र तत्र टिप्पण्यां समुपन्यतम्- ।

·द्वितीय काण्डे- १ . . "कई भणंति जुगवं जाणइ पासह य केवली नियमा । अण्णे एगंतरि इच्छंति सुओवएसेणं ॥ १४ ॥ -नन्दि० चू० । नन्दि ल । धर्मसं० गा० १३३६ । नन्दि० म० । अण्णे ण चेव वीसु दसणमिच्छति जिणवरिंदस्स । जं चिय केवलणाणं तं चिय से दरिसणं विति ॥ १८५ ॥ नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३३७ । नन्दि० म० । जैह किर खीणावरणे देसण्णाणाण संभवो ण जिणे । उभयावरणाईए तह केवलदसणस्सावि ॥ १८६ ॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल. । धर्मसं. गा० १३५२ । नन्दि०म० । "देसण्णाणोवरमे जह केवलणाणसंभवो भणिओ । देसईसणविगमे तह केवलदसणं होइ ॥ १८ ॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३५३ । नन्दि० म० । अह देसणाणदसणविगमे तुह केवलं भयं नाणं । न मयं केवलदसणमिच्छामेत्तं गणु तवेयं ॥ १८ ॥ नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३५४ । नन्दि० म०। देसण्णाणाभावो जह अकसिणविसयलिंगलिंगित्ता । जुत्तो जिणम्मि एवं ण केवलदसणाभावो ॥१८९॥ अहवा ण चेव देसण्णाणाभावो जिणम्मि किं कजं ? । जाणइ जेण जिणंदो तेसिं विसए अपरिसेसे ॥१९॥ तह वि य ण पंचणाणी भण्णइ समयम्मि मा हु होजाहि । केवलणाणाकसिणप्पसंगदोसो जिणंदस्स ॥१९१॥ पुण्णे महातलागे णत्थि पभुत्तं तदंतवत्तीणं । जह सेसतलागाणं जिणम्मि तह सेसणाणाणं ॥१९२॥ अहवा जह' संताण वि गह-ताराईण दिणकरभुदए । न पुहुत्तमेवमण्णण्णाणाणं केवलब्भुदए ॥१९३॥ अहवा खओवसमियत्तणेण छउमत्थभाववत्तीणि । केवलणाणं खइयं जेण जिणे(s)संभवो तस्स ।। ११४ ॥ केवलदसणमेवं छउमत्थे णत्थि तं जो खइयं । जइ तं नथि जिणम्मि वि तो कत्थ तयं गहेयव्वं ॥१९५॥ छउमत्थम्मि जिणम्मि व जंणत्थी सबहेव तं गस्थि । सिद्धं च चउवियप्पं च दंसणं सासणे बहुसो ॥१९६॥ आह ण उ सव्वसो चिय केवलिणो णत्यि दसणं किंतु । णाणं ति दसणं ति य एक चिय केवलं तस्स ॥१९॥ जइ एगत्तं दोण्ह वि तो एगयरोवओगया जुत्ता । इहरा फुडमण्णत्तं पुणरुत्त णिरत्थया वा वि ॥ १९८ ॥ पत्तेयावरणत्तं कह वा वारसविहोवोगत्तं ? । सागाराणागारं सिद्धाणं लक्खणं कह णु ? ॥१९९॥ -विशेपा० भा० गा० ३०९३ पूर्वार्धम् । १ "इत्य केवलणाणदंसणोवयोगेहिं वहुधा समयसभावं आयबुद्धीए पकप्पिता इमं भति"-नन्दि० चू० । "इह च केवलज्ञानदर्शनोपयोगचिन्तायां क्रमोपयोगादौ सूरीणामनेकविधा विप्रतिपत्तिरतः संक्षेपतो विनेयजनानुग्रहाय तत्प्रदर्शनार्थ क्रियत इति । तत्र"-नन्दि० ल० । २ "गाथाद्वयम् अस्य व्याख्या-केचन सिद्धसेनाचार्यादयो भणन्ति किम् ? युगपदेकसिन्नेव काले जानाति पश्यति चेत्येकः फेवली नवन्यः नियमानियमेन । अन्ये जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणप्रभृतय एकान्तरितं जानाति पश्यति चेत्येवमिच्छन्ति श्रुतोपदेशेन यथा श्रुतानुगमानुसारेणेत्यर्थः । अन्ये तु वृद्धाचार्याः नैव पृथक् पृथग्दर्शनमिच्छन्ति जिनवरेन्द्रस्य केवलिन इत्यर्थः किं तर्हि यदेव केवलज्ञानं तदेव से तस्स केवलिनो दर्शनं ब्रुवते क्षीणावरणस्य देशज्ञानाभावात् केवल- दर्शनाभावादिति भावना । अयं गाथाद्वयार्थः"-नन्दि० ल० । ३ "जे भणंति केवलणाणदसणाण एगतं ते इमं हेतुजुत्ति भणति"-नन्दि० चू० । "अधुना ये केवलज्ञानदर्शनामेदवादिनस्तन्मतमुपन्यस्यानाह"नन्दि० ल० । ४ "एस ते हेतुजुत्तं तहा अत्यं ण संसहइ ति हेउत्तरहेउजुत्तीण चेव भणंति आ (8) वा संसहइ तहा उत्तरहेऊ जुत्तीए चेव भणति। भेदण्णाणोवरमे जह केवलणाणसंभवो भणितो । देसईसणविगमे तह केवलदसणं होइ" ॥ नन्दि० चू० । "सिद्धान्तवाद्याह" नन्दि० ल०। ५ इतो गाथात उपरि अधस्ताद् वा या या अधिका गाथा विशेषावश्यकभाष्ये विद्यन्ते ताः सवी अपि अत्र निर्दिष्टा:- "सवाओ लद्धीओ जं सागरोवओगलाभाओ। तेणेह सिद्धलद्धी उप्पज्जइ तदुवउत्तस्स ।। एवं च गम्मइ धुवं तरतमजोगोवओगया तस्स । जुगवोवओगभावे सागरविसेसणमजुत्तं ।। अहव मई सव्वं चिय सागार से तो अदोसो त्ति । नाणं ति दसणं ति च न विसेसो तं च नो जम्हा॥ 'सागारमनागारं लक्खणमेयं ति भणियमिह चेव । तह नाण-दसणाई समए वीसुं पसिद्धाई ॥ माणं पंचवियप्पं चउन्विहं दंसणं कत्तो" । गा० ३०८९-३०९३ । भणियामेहेव य केवलनाणुवउत्ता मुणति सव्वं ति । पासंति सव्वउ तिय केवलदिट्ठीहिणताहि ॥ गा० ३०९४। न ·ज्ञानमीमांसा - णाणस्स जाणिअन्वे विसओ जइ दसणस्स दहन्वे । जुत्तं तो इहरा पुण लक्खणवेहम्ममावणं ॥२०॥ अह वा जइ णाणेण वि दीसइ णजइ य दसणेणावि । एवं खु णाणदंसणपरूवणा कप्पणामेत्तं ॥२०१॥ एवं च सेसदसणणाणाण वि णाम पत्तमेगत्तं । सिद्धाणि अ पत्ते दसणणाणाणि समयम्मि ॥२०२॥ कह वा जिणेण भणियं दोण्णि अहं नाणदंसणट्ठाए । सोमिलपुच्छाए जइ दसणणाणाणमेगत्तं ॥२०३॥ आह जो चिय जीवाणण्णाई तेण तेसिमेगतं । भण्णइ तो सेसाण विणाणाणं पत्तमेगत्तं ॥ २०४ ॥ ताई पि जीवभावाणण्णाई जे य सेसया भावा । अण्णोण्णलिंगभिण्णा खओवसमिआदओ पंच ॥ २०५ ॥ सइ जीवाणण्णत्ते णाणत्तं तव मयं अहो तेसि । ण मयं केवलदसणणाणाणं एव मिच्छा ते ॥ २०६॥ जह जीवाणनाणं नाणतं सेसभावमेयाणं । तह जीवाणण्णाणं णाणतं केवलाणं पि ॥ २०७॥ अह भणियं च जिणमए जाणइ पासह य केवलण्णाणी।ण वि देसण तितम्हा णाणं चिय दसणं तस्स ॥२०॥ भण्णइ जहोहिणाणी जाणइ पासइ य भासियं सुत्ते । ण य णाम ओहिदसणणाणेगतं तह इमं पि ॥२०९॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं गा० १३५५ । नन्दि० म० । जं पासइ ति भणियं तम्हा तं दसणेण घेत्तव्वं । जेण विसेसियमे पण्णवणदसाइसुत्तेसु ॥२१०॥ खीणे पंचविहम्मि वि णाणावरणम्मि जाणइ जगं ति । पासइ य दंसणावरणविप्पणासम्मि सन्वष्णू ॥२११॥ मइणाणाणत्यंतरभूयस्स वि चक्खुदसणस्सेह । जह दसणोवयारो जुत्तो तह केवलसावि ॥२१२॥ भण्णइ चक्खुइंसणमइनाणत्तमिह कालभेयकयं । जं जत्य दसणं तत्थ णस्थि कालम्मि गाणं तु ॥२१३॥ जइ वां जुगवं चक्खुदसणमइणाणविसयया होजा । तो जुगवं छउमत्थे वि होन उवओगदुगमेवं ॥२१४॥ तम्हा अचक्खुदसणमिह दसणमिट्ठमुग्गहेहाओ । सव्वत्थ अवाओ धारणा य सुद्धं मईणाणं ॥२१५॥ आह किमोग्गहमेत्तं ण दसणं होइ सेसयं गाणं । भग्णइ एगसमइओ जमोग्गहो णोवओगो उ ॥२१६॥ अंतोमुहुत्तमेत्तं उवओगो णियमिओ जओ सुत्ते । तम्हा दंसणकालो सिद्धो फुडमोग्गहेहातो ॥२१७॥ जह सेसणाणदंसणणाणत्तं तह जिणम्मि किमणिहूँ ? । णाणतं केवलणाणदंसणाणं सलक्षणओ ॥२१८॥ णाणं वत्तं दसणमव्वत्तं भणइ देसियं समए । तो णाणदंसणाणं जिणम्मि सविसेसणं जुत्तं ॥२१९॥ भण्णइ केवलदसणमवत्तं जेण होज को हेऊ ? । जइ नाणाओ अन्नं वत्तं च हवेज को दोसो ? ॥२२०॥ जह सव्वं विष्णेयं णाणेण जिणोऽमलं विजाणेइ । तह दसणेण पासइ णिययावरणक्खए सव्वं ॥२२१॥ जेसिमणिलु देसणमण्णं णाणा हि जिणवरिंदस्स । तेर्सि न पासइ जिणो सविसयणिययं जओ णाणं ॥२२२॥ - आह पिहभावम्मि वि उवउत्ता दसणे य णाणे य । भणियं तो जुगवं सो नणु भणियमिणं पि तं सुणम् ॥ गा० ३०९५। अह सव्वस्सेव न केवलिस दो किंतु कासइ हवेज । सो य जिणो सिद्धो वा तं च न सिद्धाहिगाराओ ॥ गा० ३०९७॥ अहवा पुव्वद्धेण व सिद्धमिको ति किंथ बिइएणं । इत्तो चिय पच्छद्धे वि गम्मई सव्वपडिसेहो ॥ गा० ३०९८ । तो कहमिहेव भणियं उवउत्ता दसणे य नाणे य?। समुदायवयणमेयं उभयनिसेहो य पत्तयं ॥ गा० ३०९९ । जमपजताई केवलाई तेणोभओवओगो त्ति । भण्णइ नायं निअमो संतं तेणोवओगो ति ॥ गां० ३१००। एगयराणुवउत्ते तदसवन्नुदरिसणत्तण न तं च । भण्णइ छउमत्थस्सवि समाणमेगन्तरे सव्वं । गा० ३१०३ । अह जम्मि नोवउत्तो तं नत्थि तओ न दसणाइतिगे । भत्थि जुगवोवओगो ति होउ साहू कहं विगलो? ॥ गा० ३१०६। आह भणियं नणु सुए केवलिणो केवलोवओगेण । पढम त्ति तेण गम्मइ सओवभोगोभयं तेसिं॥ गा० ३१०८॥ उवओगरगहणाओ इह केवलनाणदसणग्गहणं । जइ तदणत्यंतरया हवेज सुत्तम्मि को दोसो ? ॥ गा० ३१०९। तग्गहणे किमिह फलं नणु तदणत्यंतरोवएसत्यं । तह वत्थुविसेसत्यं सयसो सुत्ताई समयम्मि । गा० ३११०॥ सिद्धो काइय-नोसंजयाइपजायओ स एवेगो । सुत्तेसु विसेसिज्जइ जहेह तह सव्ववत्थूणि ॥ गा० ३१११। जइ केवलीण जुगवं उवओगा होज होज तो एवं । सागारऽणगारयमीसाण य तिण्हमप्पवहुं । गा० ३१२५। जइ नभुनावणं नाकारणया कहं तदावरणं । एगंतरोवओगे जिणस्स तं भण्णइ सहावो ॥ गा० ३१३४ ॥ परिणामियभावाओ जीवत्तं पिव सहाव एवायं । एगंतरोवओगो जीवाणमणण्णहे ति ॥ गा० ३१३५॥

·द्वितीये काण्डे- - जह पासइ तह पास पासइ नो जेण दंसणं तं से जाणइ स लेण बरहा तं से पाणं ति घेतलं ॥२३॥ नन्दि० चू० नन्दि० ल... धर्मसं० गा० १३५६ । नन्दि० म. ! * केवलाई साईअपञ्चवलियाई दो वि भणिआई । तो विति केइ जुगवं जाणइ पासइ ये सवष्णु ॥२४॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ले० । धर्मनं० गा० १३३८ । नन्दिन। इहराऽऽइणिहणतं मिच्छाऽऽवरणक्खनो त्ति व जिणस्स ! इयरेयरांवरणया अहवा निकारणावरण ॥२२५॥ -विशेपा० भा० गा० ३१०२ । नन्दि० चू० । नन्दि ल धर्मसं० गा० १३३९ । नन्दिमः। तह य असवण्णुत्तं असव्वदरितत्तणापतंगो य । एर्गतरोवओगे जिणस्त दोसा वहुविहीया ॥२२६॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३४०॥ नन्दि० म० ठिइकालं जह सेसईसणणाणाणमणुवमोगे वि । दिहमवट्ठाणं तह ण होइ कि केवलोणं पि ॥२२॥ -विशेषा० भागा० ३१०१ । तुल्ले वि णाणदसणसम्भावे किह णु जुगवंमुवोगो । छठमत्यस्तागिहों इट्टो य जिणस दुविहो कि ? ॥२२८ संव्वक्खीणावरणो अह मण्णास केंवली ण छमत्यो। तो जुगवमजुग पि य उवोगविसेसणं तेसि ॥१२९॥ -विशेषा० भा० गा० ३१०४ । देसक्लए अजुत्तं जुगर्व कतिणोभोक्लोगितं । देसोभओवओगों पुणाइ पडितिज्झए श्रीस? ॥ २३०॥ -विशेषा० भा० गा० ३१०५ । अह णेवं सो घेप्पर जह छडमत्यस तह जिणसावि । दोहं उवमओगाणं एगयरो एगसमयमि ॥ २३ ॥ - तो भणइ एव मिच्छा उभयावरणक्खओ त्ति कैवलिणो । उवउत्तस्सेगयरे जेणेगयरस्सं आवरणः ॥ २३२ ।। भगइ भिष्णमूहत्तोवओगकाले वि तो विणाणस्त ! निच्चा छावट्ठीसागरोवमाई खयोवसमो, ॥ २३.३ ॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल. धर्मसं० गा; १३४१ । नन्दि० म०।. १ "एवं परामिपाए पडितिद्धे एगंतंरोवयोगता सिद्धा । तहविमं भग्णाति"न्दि चू० २. "तत्य जे ते भणति जुगवं जाणइ पासइ य ते इमं ज्ववत्तिं उवदितंति" "सांप्रतं युगपदुपयोगवादिमतप्रदर्शनायाह" "नन्दि ल० । ३ “यत्सात् केवलज्ञानदर्शने साद्यपर्यवसिते द्वे अपि भगिते ततो ब्रुव केचन सिद्धसेनाचार्यादयः किम्। युगपदेकत्मिन् काले जानाति पश्यति च का? सर्वज्ञ इति गाथार्थः-नन्दि० ल..! ४ "इतरथान्यया आदिनिधनलं सादिपर्यवसानलं केवलज्ञानदर्शनचोरत्पत्त्यनन्तरमेव केवलज्ञानोपयोगकाले केवलद- र्शनाभावादेव केवलदर्शनोपयोगकालेऽपि केवलज्ञानाभावात् । तथा, मिध्यावरणक्षय इति वा जिन्स्य-न एपनीतावरणौ द्वौ प्रदीपो क्रमेण प्रकाश्य प्रकाशयत इत्यभिप्रायः । तथा इतरेतरावरणता-खावरणे क्षीणेप्यन्यतमभावे. अन्यतमाभावादिति भावना । अथवा निष्कारणावरणनित्यकारणमेव अन्यतरोपयोगकालेऽन्यतरसावरणम् तथा च सति सर्वदेव भावाभावप्रसङ्ग- ज्या चोक्तम्- निलं वा सत्वनसत्त्वं वाऽहेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कलसंभवः ॥ इति गायायः नन्दि ल.. ५ "व्याख्या-तथा च सति असर्वज्ञतं असर्वदर्शितप्रसङ्गश्च पाक्षिक वा असर्वज्ञलम्-यदा सर्वज्ञो न तदा सर्वदशी दर्शनोपयोगाभावादेव, यदा सर्वदशी न तदा सर्वज्ञः ज्ञानोपयोगाभावात् । एवमेकान्तरोपयोगे झुपगम्यमाने सति जिनस्य केवलिनः दोपा वहुविधा इति गाथार्यः" नन्दि० ल० । ६ "एवं परेण बहुधा भगिते लांगमवादी उत्तरनिममाह" "एवं परेणोक्ते सत्यागमवाद्याह" नन्दिल.. ७ "व्याख्या । यदुत्तनितरयादिनेिघनत्वमिति । तदसदिति दर्शयति उपयोगानुपयोगकालापेक्षयैव साद्यपर्यवसित- लात् केवलज्ञानदर्शनयोरिलभिप्रायो न चानयमिदम् क्यम् ? भष्यते अन्यथा हि भिन्नमुहूतोपयोगकाले. मलादीनां ततमि शानिनः मिथ्या षट्पष्टिसागरोपमानि क्षयोपशमः प्रतिपादितश्च सूत्रे न च युगपदेव मत्साधुपयोगः। एवं क्षायिकोपयोगेपि भविष्यति । जीवखामान्यादिति गायाभिप्रायः" नन्दि० ल० । . - ·ज्ञानमीमांसा ६०१: अह.ण वि एवं तो सुण जहेव खीणंतराइओ अरहा । संते वि अंतराक्खयम्मि पंचप्पगारम्मि ॥२३४॥ -नन्दि० चू० । नन्दि. ल. । धर्मसं० गा० १३४२ । नन्दि० म० । सययं ण देइ लहड व भुंजइ उवभुंजई य सव्वष्णू । कजम्मि देइ लहइ य भुंजइ व तहेव एवं पि ॥२३५॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल०। धर्मसं० गा० १३४३ । नन्दि० म० । देंतस्स लभंतस्स य भुजंतस्स वि जिणस्स एस गुणो । खीणंतराइयत्ते जं से विग्धं ण संभवइ ॥२३६॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३४४ । नन्दि० म० । उवउत्तरसेमेव य णाणम्मि व दसणम्मि व जिणस्स । खीणावरणगुणोऽयं जं कसिणं मुणइ पासइ वा ॥२३॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३४५ । नन्दि० म० । तो भणइ केवलाणं पत्तो इयरेयरावरणदोसो । भण्णइ चउणाणिस्स वि स एव दोसो समाविसई ॥२३८॥ एवं विणा वि णामं कारणमुप्पायविगमया पत्ता । एवं च सह विण्णाणुभवो कह णु सिद्धाणं ? ॥ २३९ ॥ जुगवाणुवओगित्ते बुचाइ चउणाणिणो विणा हेडं । विगमुप्पाओ जह तह जिणस्स जइ होज को दोसो ॥२४॥ अहवा खीणावरणे जिणम्मि णिकारणावरणदोसो । ण उ जुज्जइ छउमत्थे संतावरणे त्ति ते बुद्धी ॥ २४१ ॥ भण्णइ छउमयस्स वि णाणेगयरोवओगिभावते । संते वि खओवसमे सेसावरणं न संभवइ ॥ २४२ ॥ जेणं जया ण जाणइ णूणमुइण्णं तदा तदावरणं । अध संतेण ण जाणइ मिच्छावरणक्खोवसमो ॥ २४३ ॥ एवं जं जं कालं उववजइ जम्मि जम्मि णाणम्मि । तं तं कालं जुत्तो तस्सावरणक्खओवंसमो ॥ २४४ ॥ ठिइकालविसंवाभो णाणाणं न वि य ते चवण्णाणी । एवं सति छउमत्यो अस्थि न जइ दंसणी समए ॥२४५॥ -विशेषा० भागा०३१०७ । पसंतो ण वि जाणइ जाणं व ण पासई जइ जिणंदो। एवं ण कयाइ वि सो सव्वण्णू सव्वदरिसी य ॥२४६॥ नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३४६ । नन्दि० म०। जुगवमजाणतो विहु चहि जाणेहिं जह चउण्णाणी । भण्णइ तहेव अरहा सव्वष्णू सव्वदरिसी ये ॥ २४७॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३४७ । नन्दि० म० । तुले उभयावरणक्खयम्मि पुव्वयरसुब्भवो कस्म । दुविहुवोगाभावे जिणस्स जुगवं ति चोएँइ ॥ २४८ ॥ नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३४८ । नन्दि० म० । भैण्णइ ण एस णियमो जुगवुप्पण्णेसु जुगवमेवेह । होयव्वं उवओगेण एत्य सुण ताव दिलुतं ॥२४९॥ नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३४९ । नन्दि० म० । १ "जधा तओ तत्वस्स मतिसुतावधिणाणेसु अंतमुहुत्तो कालोवयोगसंभवो उवयोगाणुवयोगेण य छांवहिसागरा से छितिकालो दिहो तधा जति जिणस्स णाणदसणा सादिअपजवसाण उपयोगाणुवयोगेण भवति तो को दोसो ? जति एयं ते णाणुमय तो इमं ते कधं अणुमतं भविस्संति ?"- नन्दि० ० । "न च क्षयकार्येणं अवश्यमनवरतमेव भवितव्यमिति दर्शयनाह"-नन्दि ल.। २ "पुणो पर आह" नन्दि० चूं० । "व्याख्या-पश्यनपि न जानाति जानन् वा न पश्यति यदि जिनेन्द्रः। एवं न कदाचिदप्यसौ सर्वज्ञः सर्वदर्शी च 'युगपदन्यतरोपयोगकालेऽन्यतरोपयोगानुभावादिति गाथार्थः" नन्दि० ल० । ३ "उत्तरमाचार्य आहे"-नन्दि० चू० । "सिद्धान्तवायाह" नन्दि० ल०। ४"इयं तु निगदसिद्धवं । नवरं क्षायिकभावमाश्रित्येति गाथा: नन्दिल। ५"पर एवाह"नन्दि० चू०। ६ "व्याख्या-तुल्ये उभयावरणक्षये केवलज्ञानदर्शनावरणक्षये पूर्वतरं प्रथमतरमुद्भवः उत्पादः कस्य ? यदि ज्ञानस्य स किंनिबन्धन इति वाच्यम्। तदावरणक्षयनिवन्धन इति चेत् दर्शनेऽपि तुल्य इति तस्याप्युद्भवप्रसमः । एवं दर्शनेपि वाच्यः। अतः खावरणक्षयेऽपि दर्शनाभाववद् ज्ञानस्याप्यभावप्रसङ्गः । विपर्ययो वा एवं द्विविधोपयोगाभोवे जिनस्य युगपदिति चोदयत्यय गाथार्थः-नन्दिल..... . "उत्तरमाचार्य आहे"-नन्दि००। "अत्र सिद्धान्तवाचाह"-नन्दि० ल.

·६०२ द्वितीयें कौण्डे- जहं जुगंवुप्पत्तीई वि सुत्ते सम्मत्तमइसुयाईणं । णस्थि जुगवोवओगो सव्वेसु तहेव केवलिणो ॥२५०॥ नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३५० । नन्दि० म० । भणियं पिय पण्णत्ती-पण्णवणाईसु जह जिणो समयं । जं जाणइ ण वि पासह तं अणु-रयणप्पभाईणि ॥२५॥ -विशेषा० भा० गा० ३११२ । नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मस० गा० १३५१ । नन्दि० म० । -इवसहमतुप्पच्चयलोवा तं विंति केइ छउमत्थे । अण्णे पुण परतिस्थिवत्तव्वमिणं तं जपंति ॥ २५२॥ --विशेषा० भा० गा० ३११३ । जं छउमत्थाऽऽधोहियपरमावहिणो विसेसिउँ कमसो। णिहिसइ केवलित्तेण तस्स छउमत्थया णत्थि ॥२५३॥ -विशेषा० भा० गा० ३११४ । य पासई अणुमण्णो छउमत्थो मोत्तुमोहिसंपण्णं । तत्तो जो परमावहिणाणी तत्तो वि किंचूणो ॥ २५४ ।। -विशेषा० भा० गा० ३११५ । ते दो वि विसेसेउं अण्णो छउमथकेवली को सो ? । जो पासह परमाणुं गहणमिहं जस्स होजा हि ॥२५५॥ -विशेषा० भा० गा० ३११६ । तेसिं चिय छउमंत्थाइयाण मग्गिजए जहिं सुत्ते । केवलसंजम-संवर-वंभाईएहिं निव्वाणं ॥ २५६ ॥ -विशेषा० भा० गा० ३११७ । तिणि वि पंडिसेंहे तीसु वि कालेसु केवली तत्थ । सिज्झिसु सिज्मइ त्ति य सिज्झिस्सइ या विणिहिटा २५७॥ -विशेपा० भा० गा० ३११८ । एवं विसेसयम्मि वि परमयमेगंतरोवओगो ति । ण पुण जुगवोवओगो परवत्तव्यं ति का बुद्धी ? ॥ २५८ ॥ -विशेषा० • भा० गा० ३११९ । अण्णं च इमा गाहा समए सिद्धाहिंगारपरिपढिया । फुडवियडत्यं साहइ जिणस्स एर्गतरुवओगं ॥ २५९ ॥ गाणम्मि दसणम्मि य एत्तो एगतरगम्मि उवउत्ता । सव्वस्स केवलिस्सा जुगवं दो णस्थि उवओगा ॥२६॥ -विशेषा० • भा० गा० ३०९६ । नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३५७ । नन्दि० म.। सिद्धाण वि एगयरोवओगवत्तित्तणं ति एईसे । पुबद्धणं सिद्धं अच्छउ पच्छद्धमिह ताव ॥ २६१ ॥ परवत्तव्वमिणं ति य भणिज एयं पि कोइ त ण भवे । पण्णत्तीए विसेसियमेयं जम्हा णियंठेसु ॥ २६२ ॥ उवओंगो एगयरो पणुवीसइमे सए सिणायस्स । भणिओ वियडत्यो चिय छटुइसे विसेसेउं ॥ २६३ ।। --विशेषा० भा० गा० ३१२० । नन्दि० चू० । नन्दि० ल. । धर्मसं० गा० १३५८ । नन्दि० म० । पण्णवणाचरमैपए भणिओ सिद्धो विसुद्धनाणीहिं । सागारे उवउत्तो सिज्झइ जह तत्थ गतूर्ण ॥ २६४ ॥ अह भणसी सव्वं चिय सागार से अओ अदोसो त्ति । ता सिद्धलक्खणं कह भणियं सागारऽणागार ॥२६५॥ एवं फुडवियडम्मि वि सुत्ते सव्वण्णुभासिए सिद्ध । कह तीरइ परतित्थियवत्तवमिणं ति वोत्तुं जे ॥ २६६ ।। -विशेषा० भा० गा० ३१२१ ।। सव्वत्थ सुत्तमत्थि य फुडमेगयरोवउत्तसत्ताणं । उभओवउत्तसत्ता सुत्ते वुत्ता ण कत्थइ वि ॥ २६ ॥ -विशेषा० भा० गां० ३१२२ । कस्सइ,वि णाम कत्थइ काले जइ होज दोवि उवओगा । उभओवउत्तसत्ताण सुत्तमेगै पि ता हुजा ॥ २६८ ॥ -विशेषा० भा० गा० ३१२३ । दुविहाणं पि य जीवाण भणियमप्पबहुयं ससमयम्मि । सागारऽणगाराण य ण भणियमुभओवउत्ताणं ॥२६९॥ -विशेषा० भा० गा० ३,१२४१ जइ केवलीण जुगवं उवओगा होज होज तो, एवं । सागारऽणगाराण य. मीसाण य तिहमप्पवहुं ॥ २७० ॥ विशेषा भा० गाँ०३१२५ । • १ "किंच, सिद्धाधिकारे एगंतरोवयोगदसिगा इमा पाहुडा गाहा"-नन्दि चू० । "वपक्षे समर्थनायैव सिद्धान्तवाद्याह"-नन्दि० ल. । २."किंच, भगवईए"-नन्दि० ०। 3. "नवरं भगवत्यां पञ्चविंशतितमे शते [श० २५ उ०६ पृ. ८९९ द्वि०० ७६७१ अधिकारोपलक्षिते जणाययस्स त्ति स्नातकस्य केवलिनः।-नन्दि० ल०। ३ प्रज्ञाप० प० ३६ पृ०६०७ सू० ३४९ । - . . -- 1 .

·ज्ञानमीमांसा २ ६०३ - - अहव मई छउमत्थे पड्डुच्च सुत्तमिणमो ण केवलियो । तं पि न जुजइ ज सव्वसत्तसंखाहिगारोऽयं ॥ ३७१ ॥ -विशेषा. भा० गा० ३१२६ । काउं सिद्धग्गणं बहुवत्तव्ययपएसु सव्वेसु । इह केवलमग्गहणं जइ ते तं कारणं वचं ॥ २७२ ॥ -विशेषा० भा० गा० ३१२७ । अहवा विसेसियं चिय जीवाभिगमम्मि एतमप्पवहुं । दुविह ति सव्वजीवा सिद्धा सिद्धादिया जत्थ ॥ २७३ ॥ -विशेषा. भा० गा० ३१२८ । सिद्ध सइंदियकाए जोगे वेए कसाय लेसा य । णाणुवओगाहारगभासा य सरीरचरिमे य ॥ २७४ ॥ -विशेषा० भा० गा० ३१२९ । अंतोमुहुत्तमेव य कालो भणिओ तहोवओगस्स । साई अपज्जवसिओ त्ति णत्थि कत्थइ वि णिहिटो ॥२७५॥ -विशेषा. भा० गा० ३१३० । जह सिद्धाईयाणं भणियं साईअपजवसियत्तं । तह जइ उवओगाणं हवेज तो होज ते जुगवं ॥ २७६ ॥ -विशेषा० भा० गा० ३१३१ । कस्स व णाणुमयमिणं जिणस्स जइ होज दो वि उवओगा। णूणं ण होति जुगवं जओ णिसिद्धा सुए वहुसो ॥ -विशेषा० भा० गा० ३१३२ । नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मसं० गा० १३५९ । नन्दि० म०। ण वि अभिणिवेसवुद्धी अम्हं एगंतरोवओगम्मि । तह वि भणिमो ण तीरइ ज जिणमयमण्णहा काउं ॥२७॥ -विशेषा० भा० गा० ३१३३ । मोत्तूण हेउवायं आगममेत्तावलंविणो हो । सम्ममणुचिंतणिजं कि जुत्तमजुत्तमेयम्मि ? ॥ २७९ ॥ अंहवाण सव्वसो चिय सव्वं जिणमयमहेउयं भणियं । किंतु अणुयत्तमाणो अण्णत्तं हेउओ भण" ॥२८॥ अत्र श्रीमलवादिव्यवस्थापिततेन प्रसिद्ध एक एव उपयोगयोगपद्यपक्षो दिगम्बरीयेषु प्रवचनसार-आप्तमीमांसा-अष्ट- शती-अष्टसहस्री-तत्त्वार्थश्लोकवार्तिक-नियमसार-गोम्मटसार-बृहद्व्यसंग्रहेषु स्पष्टमुपलभ्यते नेतरौ खण्डनीयत्वेनापि । अनुक्रमेण तद्यथा- "तेकालणिच विसमं सकलं सवत्थसंभवं चित्तं । जुगवं जाणदि जोण्डं अहो हि णाणस्स माहप्पं ॥ ज्ञानाधि०१॥५१॥ "तत्त्वज्ञानं प्रमाणं ते युगपत्सर्वभासनम् । क्रमभावि च यज्ज्ञानं स्याद्वादनयसंस्कृतम् ॥ १०१ ॥ परि० १० पृ० ४४॥ तत्र सकलज्ञानावरणपरिक्षयविजृम्भितं केवलज्ञानं युगपत्सर्वार्थविषयं करणक्रमव्यवधानातिवर्तिवाद् युगपत्सर्व- भासनं तत्त्वज्ञानलात् प्रमाणम् । तथोकम् 'सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य' इति सूत्रकारैः । केवलज्ञानदर्शनयोः क्रमवृत्तित्वात चक्षुरादिज्ञानदर्शनवद्युगपत्सर्वभासनमयुक्तमिति चेन, तयोर्योगपद्यात्, तदावरणक्षयस्य युगपद्भावात् 'मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शना- १ सिद्धान्तवाद्यवानुद्धतसमागमभक्ति च परां ख्यापयन्नाह-नन्दि० ल० । इतो धर्मसंग्रहण्यामिमा गाथा अधिका वर्तन्ते- जं दसणणाणाई सामनविसेसगहणरूवाई। तेण ण सव्वष्णू सो णाया ण य सव्वदरिसी वि ॥ समुदितमुभयं सव्वं अण्णतरेण ण वि घेप्पति तयं च । मेदामेदे वि मिहो एसो खलु होइ जातो ति ॥ सामन्नमिह कहंची गेयं अन्भतरीकयविसेस । ते वि इतरेण एवं उभयं पिण जुजई इहरा ॥ एवं च उभयरूवे सिद्ध सम्वम्मि वत्थुजायम्मि । दसणणाणे वि फुडं सिद्ध चिय सव्वविसए त्ति ॥ जं एत्य णिव्विसेसं गहो विसेसाण दंसणं होति । सविसेस पुण णाणं ता सयलत्थे तओ दो वि ॥ समताधम्मविसिढे घेप्पति ज देसणेण सव्वं तु । ण तु विसमताए ता कह सयलत्यमिणं ति वत्तव्वं ? ॥ एवं विवजासेणं णाणस्स वि असयलत्थया णेया । उभयग्गहणे [य] दोहवि अविसेसो पावती णियमा । समएतरधम्माणं भेदाभेदम्मि ण खलु अण्णोणं । णिरवेक्खमेव गहणं इय सयलत्थे तो दो वि ॥ जं सामण्णप्पहाणं गहणं इतरोवसजणं चैव । अत्थस्स देसणं तं विवरीयं होइ णाणं तु ॥ जीवसहावातो चिय एतं एवं तु होइ णातव्वं । अविसिम्मि वि अत्थे जुगवं चिय उभयरूवे वि ।। अण्णे सव्वं णेयं जाणति सो जेण तेण सव्वष्णू । सव्वं च दरिसणिज्जं पासह ता सव्वदरिसि ति॥ णेया तु विसेस चिय सामण चेव दरिसणिज्नं तु । ण य अण्णेयण्णाणे वि तस्स णो इट्टसिद्धि ति ॥ गा० १३६०-१३७१ धर्मसं० पृ० ४४२ द्वि० ।

·: ६०४ द्वितीय कापडे- . 1 " .- :: : वरणान्तरायक्षयाच केवलम्' इति अत्र प्रथम मोहक्षयस्ततो ज्ञानावरणादित्रयक्षयः सकृदिति व्याख्यानात् । तज्ज्ञानदर्शनयोः क्रमवृत्तौ हि सर्वज्ञवं कादाचित्तं स्याद् दर्शनकाले ज्ञानाभावात् तत्काले च दर्शनाभावात् । सततं च भगवतः केवलिनः सवैज्ञवं सर्वदर्शिवं च साद्यपर्यवसिते केवलज्ञानदर्शने' इति वचनात् । 'कुतस्तत्सिद्धिरिति चेत् निर्लोठितमेतत् सर्वज्ञसिद्धिप्रस्तावे न पुनरिहोच्यते । केवलज्ञानदर्शनयोर्युगपद्भावः कुतः सिद्ध इति चेत्, सामान्य-विशेषविषययोर्विगतावरणयोरयुगपत्प्रतिभासा- योगात प्रतिवन्धकान्तराभावात् । सामान्यप्रतिभासो हि दर्शनं विशेषप्रतिभासो ज्ञानम् । तत्प्रतिवन्धकं ज्ञानावरण दर्शनावरण च । यदुदयादस्मदादेः केवलज्ञानदर्शनानाविर्भावः तयोश्च युगपदात्मविशुद्धिप्रकर्षविशेषात परिक्षयसिद्धेः कथमिवायुगप.. प्रतिभासन सामान्यविशेषयोः स्यात् प्रक्षीणाशेषमोहान्तरायस्य प्रतिवन्धान्तरं च कथमिव संभाव्यत,येन युगपत्तद्रितयं न स्यात् ? अस्तु नाम केवलं तत्त्वज्ञानं युगपत्सर्वभासनम् , मतिश्रुतावधिमनःपर्ययज्ञानं तु कथमित्युच्यते"। अष्टश० अष्टस०४० २८१ ५० ५- "सोपयोगस्यानेकस्य ज्ञानस्यैकत्र योगपद्यवचने हि सिद्धान्तविरोधः सूत्रकारस्य न पुनरनुपयोगस्य सह द्वावुपयोगी न स्त इति वचनात् ॥ सोपयोगयोनियोः सह प्रतिषेधादिति निवेदयन्ति- क्षायोपशमिक ज्ञानं सोपयोग क्रमादिति । नार्थस्य व्याहतिः काचित् क्रमज्ञानाभिधायिनः ।। निरुपयोगस्यानेकस्य ज्ञानस्य सहभाववचनसामर्थ्यात् सोपयोगस्य क्रमभावः क्षायोपशमिकस्येत्युक्तं भवति तथा च नार्थस्य हानिः क्रमभाविज्ञानावबोधकस्य सम्भाव्यते । अत्रापराकूतमनूय निरांकुर्वन्नाह-- मोपयोगी सह स्यांतामित्यार्याः ख्यापयन्ति ये । दर्शनज्ञानरूपी तो न तु ज्ञानात्मकाविति ॥ ज्ञानानां सह भावाय तेषामेतद्विरुद्धयते । क्रमभावि.कं यज्ज्ञानमिति युक्तं ततो न तत्"। १-३० श्लो: ६-८४० २५३ पं० ३० "जुगवं वइ णाणं केवलणाणिस्स दसणं च तहा । दिणयरपयास-तापं जह वह तह मुणेयवं" ॥ १६० "सिंद्धाणं सिद्धगई केवलणाणं चदंसणं खयियं । सम्मतमणाहारं, उवजोगा. ण कमपउत्ती" ॥ ७३०॥ "दसणपुवं णाणं, छदमत्थाणं ण दोण्णि उवउग्गा । जुगवं जम्हा केवलि-णाहे जुगवं तु ते दोवि ॥४४॥ दसणपुव्वं गाणं छदमत्थाणं" सत्तावलोकनदर्शनपूर्वकं ज्ञानं भवति छद्मस्थानां संसारिणाम् । कस्मात "ण दोणि उवउग्गा जुगवं जम्हा". ज्ञानदर्शनोपयोगद्वयं युगपन्न. भवति यस्मात्, "केवलिणाहे जुगवं तु ते दोऽवि" केवलिनाथे तु युगपत्तौ ज्ञानदर्शनोपयोगी द्वौ भवत इति"-पृ.१६९ ६० ३-४। अत्रेदमवधातव्यं विशेषावश्यकभाष्ये नन्दिचूा च पक्षत्रयं पुरस्कर्तृणां नामानि अनिर्दिश्यैव सामान्यतो वर्णितम् हरिभद्रीयायां मलयगिरीयायां च वृत्तौ क्रमोपयोगपक्षः श्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमणादिसत्कलेन युगपदुपयोगपक्षः श्रीसिद्धसेना- दिसत्कवेन एकोपयोगपक्षश्च श्रीवृद्धाचार्यादिसत्कत्वेन उपन्यस्तः परन्तु सम्मतिटीकाकारैः श्रीमदभयदेवैः युगपदुपयोगपक्षः श्रीमल्लवादिसत्कलेन एकोपयोगपक्षश्च प्रकरणकार-सिद्धसेनदिवाकर-सत्कलेन वर्णितः श्रीहरिभद्राभयदेवमलयगिरीणां पंक्षद्वयपुरस्कर्तृविषयोऽयं मतभेदः: वाचकवर्यैः श्रीमद्यशोविजयैरित्य परिहृतः- "इदमिदानी निरूप्यते-केवलज्ञानं खसमानाधिकरणकेवलदर्शनसमानकालीन न वा, केवलज्ञानक्षणलं खसमानाधिकरणदर्शन, क्षणाव्यवहितोत्तरवव्याप्यं न वा ? एवमाद्याः क्रमोपयोगवादिनां जिनमद्रगणिक्षमाश्रमणपूज्यपादानाम् ; युगंपदुपयोगवादिनां च मल्लवादिप्रभृतीनाम् । यदेव केवलज्ञानं तदेव केवलदर्शन मिति वादिनां च महावादिश्रीसिद्धसेनदिवाकराणां साधारण्यो विप्रति- पत्तयः । यत्तु युगपदुपयोगवादिलं सिद्धसेनाचार्याणां नन्दिवृत्तावुकं तदभ्युपगमवादाभिप्रायेण न तु खतसिद्धान्ताभिप्रायेण, क्रमाक्रमोपयोगद्वयपर्यनुयोगानन्तरमेव खपक्षस्य संमतावुद्भावितखादिति द्रष्टव्यम् -ज्ञानविः पृ० १५४ द्वि० ५०.५ सावश्यविषयकोक्तपक्षत्रयगतः पारस्परिकों वलीयान विवादस्तैरेव नयवादाश्रयेण इत्थं समाहितः- "भेदप्राही व्यवहृतिनयं संश्रितो मल्लवादी पूज्याः प्रायः करणफलयोः सीनिं शुद्धर्जुसूत्रम् । मेदोच्छेदोन्मुखमधिगतः संग्रह सिद्धसेनस्तस्मादेते न खल-विषमाः संरिपक्षास्त्रयोऽपि ॥ चित्सामान्य पुरुषपदमाकेवलाख्ये विशेषे तद्रूपेण स्फुटमभिहितं साद्यनन्तं यदेव । :: :सूक्ष्मैरशैः क्रमवदिदमप्युच्यमान न दुष्ट तत्सूरीणामियमभिमता मुख्यगौणव्यवस्था ॥ तमोऽपगमचिजनुःक्षणमिदा निदानोद्भवाः श्रुता बहुतराः श्रुते नयविवादपक्षा यथा । तथा :क इव, विस्मयो भवतु सूरिपक्षत्रये प्रधानपदवी धियां क्व न देवीयसी दृश्यते" शानबि० पू०:१६४.प्र. लो० २,३,४ । -- ..

·ज्ञानमीमांसा ।। केचित् ब्रुवते “यदा जानाति तदा न पश्यति जिनः” इति सूत्रम् -- "केवली णं भंते ! इमं रयणप्पमं पुढविं आयारेहिं पमाणेहिं हेऊहिं संठाणेहिं परिवारहिं जं समयं जाणंइ नो तं समय पासइ ? हंतागोयमा ! केवली णं'। ] इत्यादिकम् अवलम्बमाना।.. अस्य च सूत्रस्य किलायमर्थः-फेवली सम्पूर्णवोधः 'ण' इति प्रश्नोऽभ्युपगमसूचकः । भन्ते !' इति भगवन् ! इमा रत्नप्रभामन्वर्थाभिधानां पृथ्वीमाकारैः समनिम्नोन्नतादिभिः प्रमाणैादिभिः हेतुभि-५ रनन्तानन्तप्रदेशिकैः स्कन्धैः संस्थानैः परिमण्डलादिभिः परिवारैः घनोदधिवलयादिभिः 'जं समय यो त समयं इति च "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे" [पा० २-३-५] इति द्वितीयाँ अधिकरणंसप्तमी- घाधिका तेन य समयं जानाति यदां जानातीत्यर्थः 'णो तं समयं पश्यतीति न तदापश्यतीति भावः। विशेषोपयोगः सामान्योपयोगान्तरितः सामान्योपयोगश्च विशेषोपयोगान्तरितस्तत्वाभाव्यादिति प्रश्नार्थी उत्तरं पुनः 'हंता गोयमा इत्यादिकं प्रश्नानुमोदकम् 'हंता' इत्यभिमतस्यामन्त्रणम् गौतम १० इति गोत्रामन्त्रणम् प्रश्नानुमोदनाथ पुनस्तदेव सूत्रमुच्चारणीयम् हेतुप्रश्नस्य चात्र सूत्रे उत्तरम्- "साकारे से णाणे अणागारे दसणे"[ ]साकारं विशेषावलम्बि अस्य केवलिनो ज्ञानं भवति अना- कारमतिक्रान्तविशेषं सामान्यालम्वि दर्शनम् । न चानेकप्रत्ययोत्पत्तिरेकदा निरावरणस्यापि तत्वाभा. व्यात् न हि चक्षुनिकालेश्रोत्रज्ञानोत्पत्तिरुपलभ्यते । न चावृतत्वात् तदा तदनुत्पत्तिः स्वसमयेऽप्य- नुत्पत्तिप्रसङ्गात् । ततो युगपदनेकप्रत्ययानुत्पत्तौ स्वभाव एव कारणम् नावरणसद्भावः। सनिहितेऽपि १५ च द्ध्यात्मके विषये विशेषांशमेव गृह्णन् केवली तत्रैव सामर्थ्यात् सर्वज्ञ इति व्यपदिश्यते सर्व विशेष- शत्वात् सर्वसामान्यदर्शित्वाच्च सर्वदर्शी । यच्चैवंव्याख्यायामकिञ्चिज्ज्ञत्वं केवलिनः होटेदानं चेति दूपणम्, तन्नः यतो यदि तत् केवलं ज्ञानमेव भवेद् दर्शनमेव वा ततः स्यादकिञ्चिज्ज्ञता न चैवम् आलदानमपि न संभवति य समयं' इत्याधुक्तव्याख्यायाः सम्प्रदायाविच्छेदतोऽपव्याख्यानत्वायो. गात् । न च दुःसम्प्रदायोऽयम् तदन्यव्याख्यातॄणामविसंवादात् "जं समयं च णं समणे भगवं महा-२० धीरे ] इत्यादावण्यागमे असकृदुञ्चार्यमाणस्यास्य शब्दस्यैतदर्थत्वेन सिद्धत्वात् । ततो दुर्व्याख्यैषा-यः समकं यत्समकमिति भवतैव होढदानं कृतम् । [ केवलोपयोगद्वयस्य क्रमभावित्वं प्रतिषेध्य तत्सहभावित्वपरतया आगमस्य व्याख्यानम् ] एते च व्याख्यातारः तीर्थकरासादुनाया अभीरवः तीर्थकरमासादयन्तो न विभ्यतीति यावत् । स च 'न किञ्चिजानाति तीर्थकृदित्यधिक्षेपः' 'अन्यथोक्त तीर्थकृतैवमुक्तम्' इत्यालदानम् ।२५ संथाहि-यदि विषयः सामान्यविशेपात्मकस्तदा विपयि केवलं विशेषात्मकं वा भवेत् सामान्या- स्मकं वा ?.यदि विशेषात्मकसिति पक्षस्तदा. नि:सामान्यविशेषग्राहित्वात् तेषां च तद्विकलानाम- भावात्. निर्विषयतया. तदवभासिनो. ज्ञानस्याभाव इत्यकिञ्चिज्ज्ञः सर्वज्ञस्ततो भवेत् ।. अथ १"केवली णं भंते ! इम रयणप्पमं पुढविं आगारेहि हेतूहि उवमाहिं दिलुतेहिं वण्णेहिं संठाणेहिं पमाणेहिं पडोयारेहि ज-समयं जाणति तं समयं पासइ ? जं.समयं पासइ तं समयं जाणइ ? गोयमा ! नो तिणढे सम?। से केणटेणं भंते ! एवं बुञ्चति- केवली णं इमं रयणप्पभं पुढवि आगारेहिं जं समयं जाणति नो तं समयं पासति, जं समयं पासति नो त समयं, जाणति ? गोयमा! सागारे से णाणे भवति, अणागारे से दसणे : भवति से तेणटेणं जाव गो तं समयं जाणति एवं जाव भहे- सत्तमं । एवं सोहम्मकप्पं जाव अचुयं गेविज़गविमाणा- अणुत्तरविमाणा ईसीपभारं पुढवि, परमाणु-पोग्गलं दुपदेसियं संधं नाव अर्णतपदेसियं संध" इति संपूर्ण सूत्रम् - प्रज्ञाप०-५०-३० सू०,३१४ पृ०.५३१-५ एतत्सदृशान्यन्यानि : सूत्राणि. भगवतीसूत्रीयचतुर्दशाऽष्टादशशतकान्तर्गताभ्यां दशमाष्टमोद्देशकाभ्यां यथाक्रममव.. गन्तव्यानि। २ "कालाधनोव्याप्त हैम.-४२॥ ३-या सप्तमीवा-ल. चा० वा. भा० मा० विना। ४ 'नाम'-ल. टि०।५ थालंदानम्।"०लटि । ६ "सिद्धसेनदिवाकरेण"-वृटि "जिनभद्रगणिक्षमाधमणमतमुक्तम् सम्प्रत्युत्तरं कृतम्"-वृ.टि। ८सान मा०हा० वि०। ९-नंच.त-भां० मा विना । - ·द्वितीये. काण्डे- 1 सामान्यात्मकम् एवमपि विशेपविकलसामान्यरूपविपयाभावतो निर्यिपयस्य दर्शनस्याप्यभावान किञ्चित् केवली पश्येत् । अथायुगपद् शानदर्शने तस्याभ्युपगम्येते तथापि यदा जानाति न तदा पश्यति, यदा च पश्यति न तदा जानातीत्येकरूंपाभावे अन्यतरस्याप्यभावात् पूर्ववकिञ्चिमोऽकि ञ्चिदर्शी च स्यात् । उभयरूपे वा वस्तुन्यन्यतरस्यैव ग्राहकत्वात् केवलोपयोगो विपर्यस्तो वा भवेत् । ५ तथाहियद् उभयरूपे वस्तुनि सामान्यस्यैव ग्राहक तद्विपर्यस्तम् यथा सांख्यज्ञानम् तथा च : सामान्यग्राहि केवलदर्शनमिति तथा, यद् विशेषावभास्येव तथाभूते वस्तुनि तदपि विपर्यस्तम् यथा सुगतज्ञानम् तथा च केवलज्ञानमिति । यथा च सामान्यविशेषात्मक वस्तु तथा प्रतिपादितमनेकधाः । होढदानमपि सूत्रस्यान्यथाव्याख्यानादुपपन्नम् । तथाहिन पूर्वप्रदर्शितस्तत्रार्थः किन्त्वयम्- वली इमां रत्नप्रभां पृथिवीं वैराकारादिभिः समकं तुल्यं जानाति न तैराकारादिभिस्तुल्यं पश्यतीति १० किमेवं ग्राह्यम् ? 'एवम्' इत्यनुमोदना । ततो हेतौ पृष्टे सति तत्पतिवचनं भिन्नालम्बनप्रदर्शन तत्-ज्ञानं साकारं भवति यतो दर्शनं पुनरनाकारमित्यतो भिन्नालम्वनावेतो प्रत्ययाविति । इस चोदाहरणमात्रं प्रदर्शितम् । एवं च सूत्रार्थव्यवस्थितौ पूर्वार्थकथनमालदानमेव । 'समय' इत्यः जशब्दे 'अम्भावः प्राकृतलक्षणात्- णीया लोवमभूया आणीया दो वि विंदु-दु-भावा । १५ अत्थं वहति तं चिय जो चिय सिं पुवनिहिहो ॥[ अभूत एव.विन्दुरिहानीतः । यथा 'यत्कृतसुकृते' इति "जंकयसुकयं [इति. लोकप्रयोगे ॥४ न " [आगमैन केवलज्ञान-दर्शनयोयौंगपद्यमभिधाय अनुमानयुक्त्या पुनस्तत्प्रतिपादनम् ] आगमेनाभिधाय योगपद्यं ज्ञान-दर्शनयोरनुमानेनाऽपि तयोस्तद् दर्शयितुमाह- केवलणाणावरणक्खयजायं केवलं जहा णाणं । तह दंसणं पि.जुज्जइ.णियआवरणक्खयस्संते॥५॥ .. केवलज्ञानावरणक्षये यथोत्पन्नं विशेपाववोधखभाव ज्ञान तथा तदैव दर्शनावरण क्षये सति सामान्यपरिच्छेदस्वभावं दर्शनमप्युत्पद्यताम् न ह्यविकलकारणे सति कार्यानुत्पत्ति युक्ता तस्यांतत्कार्यताप्रसक्तेरितरत्राप्यविशेपतोऽनुत्पत्तिप्रसक्तेश्च । ज्ञानकाले दर्शनस्यापि संभव : तदुत्पत्तौ कारणसद्भावाद् युगपदुत्पत्त्यविकलकारणघटपटयुगपदुत्पत्तिवत् । ननु च हेतौ सत्य २५श्रुताद्यावरणक्षयोपशमे श्रुताद्यनुत्पद्यमानमपि कदाचित् दृष्टमित्यनैकान्तिको हेतुः, न; Qतार्दै क्षीणावरणत्वस्य हेतोरभावात् श्रुतादेः क्षीणोपशान्तावरणत्वात् । भिन्नावरणत्वादेव च श्रुतावधि पन्नैकत्वमेकान्ततो ज्ञानदर्शनयोरेकैदोभयाभ्युपगमवादेनैव ॥५॥ ३० [ सर्वज्ञे छानस्थिकक्रमोपयोगाभावात् तदृष्टान्तेनैव तत्र केवलज्ञानादन्यदा केवलदर्शना- भावप्रतिपादनम् ] यजातीये यो दृष्टस्तजातीय एवांसावन्यत्राप्यभ्युपगमार्हो न-जात्यन्तरे धूमवत् पावक्रेतरभावा भावयोः अन्यथानुमानादिव्यवहारविलोपप्रसङ्गादित्याह- भण्णइ खीणावरणे जह महणाणं जिणे ण संभवह ।। तह खीणावरणिजे विसेसओ दंसर्ण नत्थि ॥६॥ १ "यात्मके" वृ.टि.। २.नीतौ लोपमभूतो आनीती द्धावपि बिन्दु-द्विर्भावौ । अर्थ वहन्ति तमेव यः एव तयोः पूर्वनिर्दिष्टः ।। "यदविकलकारणं तद् भवत्येव यथाऽऽदित्यप्रकाशसमये तदविनाभावी प्रतापः । अविकलकारणच ज्ञानोत्पत्तिकाले दर्शनमिति प्रयोगः - टि. 1. .४-कतोभ-वाः बाद ५ यो.यो ई-३० ·ज्ञानमीमांसा ६०6 यथा क्षीणावरणे मति-श्रुताऽवधि मनःपर्यायज्ञानानि जिने न संभवन्तीत्यभ्युप- गम्यते तथा तत्रैव क्षीणावरणीये विश्लेषतो शानोपयोगादन्यदा दर्शनं न संभवतीत्य: भ्युपगन्तव्यम् क्रमोपयोगस्य मत्याद्यात्मकत्वात् तद्भावे तदभावात् ॥ ६॥ ५ [क्रमवादिमतेऽनुमानविरोधवदागमविरोधोऽप्यापततीति प्रदर्शनम् ] न केवलं क्रमवादिनोऽनुमानविरोधः आगमविरोधोऽपीत्याह- सुत्तम्मि चेव साई अपज्जवसियं ति केवलं वुत्तं । सुत्तासायणभीरूहि तं च दट्ठव्वयं होइ ॥७॥ साद्यपर्यवसाने केवलज्ञानदर्शने क्रमोपयोगे तु द्वितीयसमये तयोः पर्यवसानमिति कुतोऽपर्य- वसितता? तेन क्रमोपयोगवादिभिः सूत्रासादनाभीरुभिः "केवलणाणे णं भंते !" [ ] इत्यादि आगमे साद्यपर्यवसानताभिधानं केवलज्ञानस्य केवलदर्शनस्य च द्रष्टव्यं-पर्यालो-१० चनीयं भवति । सूत्रासादना चात्र सर्वज्ञाधिक्षेपद्वारेण द्रष्टव्या अचेतनस्य वचनस्याधिक्षेपायोगात् । न च व्यापेक्षयाऽपर्यवसितत्वम् द्रव्यविषयप्रश्नोत्तराश्रुतेः । अथ भवतोऽपि कथं तयोरपर्यव- सानता पर्यायाणामुत्पादविगमात्मकत्वात् १ न च द्रव्यापेक्षयैतदिति वाच्यम् अस्मत्पक्षेऽप्यस्य समानत्वात् । तद्विषयप्रश्नपतिवचनाभावान्नेति चेत् तर्हि भवतोऽपि द्रव्यापेक्षयाऽपर्यवसानकथनम- युक्तम्, असदेतत् तयोर्युगपद् रूपरसयोरियोत्पादाभ्युपगमान्न ऋजुत्व-चक्रतावत् । एवमपि १५ सपर्यवसानतेति चेत्, न कथंचित् केवलिद्रव्यादव्यतिरेकतस्तयोरपर्यवसितत्वात् । न च क्रमैका- : न्तेऽप्येवं भविष्यत्यनेकान्तविरोधात् । न चात्रापि तथाभावः तथाभूतात्मकैककेवलिद्रव्याभ्युपगमात् रूपरसात्मैकद्रव्यवत् अक्रमरूपत्वे च द्रव्यस्य तदात्मकत्वेन तयोरप्यक्रम एव । न च तयोस्तद्रूपतया तथाभावो न खरूपतः तात्वेऽनेकान्तरूपताविरोधान्निरावरणस्याक्रमस्य क्रमरूपत्वविरोधाच तस्या- वरणकृतत्वात् । किञ्च, यदि.सर्वथा क्रमेणैव तयोरुत्पत्तिानेकान्तविरोधः। अथ कथञ्चित् तदा युग-२० पदुत्पत्तिपक्षोऽप्यभ्युपगतः । न च द्वितीये क्षणे तयोरभावे अपर्यवसितता छाझस्थिकज्ञानस्येव युक्ता । पुनरुत्पादादपर्यवसितत्वे पर्यायस्याप्यपर्यवसितताप्रसक्तिः। द्रव्यार्थतया तत्त्वे द्वितीयक्षणेऽपि तयोः सद्भावोऽन्यथा द्रव्यार्थत्वायोगात् ॥ ७ ॥ [ सोपसंहारमागमविरोधस्स स्पष्टीकरणम् ] तदेवं क्रमाभ्युपगमे तयोरागमविरोध इत्युपसंहरनाह- संतम्मि केवले दसणम्मि णाणस्स संभवो णस्थि । केवलणाणम्मि य दसणस्सतम्हा सणिणाई ॥८॥ क्रमोत्पादे सति केवलदर्शने न तदा ज्ञानस्य संभवस्तथा केवलज्ञाने न दर्शनस्य तस्मात् सनिधने केवलज्ञानदर्शने ॥ ८॥ ___ [प्रकरणकारेण क्रमोपयोगद्वयवादिनम् सहोपयोगद्वयवादिनं च पर्यनुयुज्य खपक्षस्योपन्यासः ]३० अत्र प्रकरणकारः क्रमोपयोगवादिनं तदुमयप्रधानाक्रमोपयोगवादिनं च पर्यनुयुज्य खपक्षं दर्शयितुमाह- २५ . . १-भवीन्यभ्यु-आ० हा. वि०। २ "केवलणाणी णं पुच्छा, गोयमा ! सातिए अपज्जवसिते"-प्रज्ञाप० ५० १८ १० २४१ पृ. ३८९ । ३-थात्वेनैका-वा० वा० आ० हा०वि० ।

·६०८ द्वितीये काण्डे-- .. दसणणाणावरणक्खए समाणम्मि कस्स पुञ्चअरं। होज समं उप्पाओ हंदि दुए णथि उवओगा ॥९॥ सामान्यविशेषपरिच्छेदकावरणापगमे समाने कस्य प्रथमतरमुत्पादो भवेत् अन्यतरस्योत्पादे तदितरस्याप्युत्पादः स्यात् न चेदन्यतरस्यापि न स्यादविशेषात् इत्युभयोरप्यभाव- ५प्रसक्तिः अक्रमोपयोगवादिनः कथमिति चेत् समम् एककालम् उत्पादस्तयोर्भवेत् सत्यक्रमकारणे कार्यस्याप्यक्रमस्य भावादित्यक्रमौ द्वावुपयोगौ । अत्रैकोपयोगवाद्याह-हंदि दुवे णत्यि उवओगा इति द्वावप्युपयोगौ नैकदेति ज्ञायताम् सामान्यविशेपपरिच्छेदात्मकत्वात् केवलस्येति ॥९॥ [ केवलज्ञान-दर्शनयोरभेदपक्ष एव सर्वज्ञत्व-सर्वदर्शित्वोपपत्तिरिति प्रकटनम् ] यदेव ज्ञानं तदेव दर्शनमित्यस्मिन्नेव वादे सर्वशतासंभव इत्याह-. जइ सव्वं सायारं जाणइ एकसमएण सवण्णू। जुजइ सयावि एवं अहवा सव्वं ण याणाइ ॥१०॥ यदि आकारात्मकं वस्तु भवनं भवनात्मकं वा आकारात्मक सामान्यविशेपयोरविनिर्भागवृत्ति- त्वात् सर्व साकारं जानस्तदात्मकं सामान्यं तदेव पश्यति तत् पश्यन् वा तदव्यतिरिक्तं विशेष तदैव जानाति उभयात्मकवस्त्वववोधैकरूपत्वात् सर्वशोपयोगस्य तदा सर्वशत्वं सर्वदर्शित्वं च १५ तस्य सर्वकालं युज्यते प्रतिक्षणमुभयात्मकैकरूपत्वात् तस्य । अथवा सर्व सामान्य साकारं वा वस्तु न पश्यति न जानाति च तथाभूतयोस्तयोरसत्त्वात् जात्यन्धवत् आकाशवद्वा । अथवा सर्व न जानात्येकदेशोपयोगवृत्तित्वाद् मतिज्ञानिवत् । युगपत् क्रमेण चैकान्तभिन्नोपयोगद्वयवादिमते न सर्वज्ञता सर्वदर्शिता चेत्याशय आचार्यस्य । [क्रमाक्रमाऽभेदपक्षत्रयग्राहिण आचार्यान् नामग्राहं निर्दिश्य तैः खस्वपक्षपोषकतया व्याख्याताना. सूत्राणां संसूचनम् ] अत्र च जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणपूज्यानामयुगपद्भाव्युपयोगद्वयमभिमतम् । मल्लवादिनस्तु युग- पद्भावि तद्वयमिति । सिद्धान्तवाक्यान्यपि "सागारमणागारं लक्खणमेयं तु सिद्धाणं" [प्रज्ञाप० द्विती०प० सू०५४ गा० १६० ] ! तथा "केवलणाणुवउत्तां जाणंति" [प्रज्ञाप० द्विती० ए० सू० ५४ गा० १६१] इत्यादीनि युगपदुपयोगवादिना स्वमतसंवादकत्वेन व्याख्यातानि । क्रमोपयोगवादिना २५तु "सब्वाओ लद्धीओ"[विशेषावभा० गा०३०८९] इत्यादीनि स्वमतसंवादकत्वेन । प्रकरणकारोपि खमतसंवादकान्येतान्यन्यानि च व्याख्यातवान् ॥ १०॥. २० . १एकस-वा० वा. आ० । २-गवर्तित्वा-वा० वा०। ३-कारं ज्ञानं तदा-बु० आ० हा वि।। ४-कान्तरितोप-वृ०। . ५ "असरीरा जीवघणा उवउत्ता य दंसणे य नाणे य" । इति पूर्वाधम्-प्रज्ञाप० पृ० १०६ द्वि०। ६."केवलनाणुवउत्ता जाणता संवर्भावगुणभावे । पासंता सव्वओ खलु केवलदिट्ठीहिणताहि" ॥-प्रज्ञाप० पृ. १०६ द्वि०॥ ७ इदं गाथाद्वयमापपातिके आवश्यकनियुक्त्यन्तर्गतनमस्कारनियुको विशेषावश्यकभाष्यटीकायां च वर्तते-पृ. ११६ प्र० गा० ११-१२ | पृ० १७५ गा० ९१-९२ । पृ० ११९८,१३९९। ८ "सव्वामो लद्धीओ सागारोवओगलाभाओ। तेणेह सिद्धलद्धी उप्पजइ तदुवउत्तस्स" ॥ इति संपूर्णी गाथा ·ज्ञानमीमांसा। ६०९ [ साकारानाकारोपयोगयोरेकान्तिकभेदासंभवप्रदर्शनेन अनेकान्तस्य समर्थनम् ] साकारानाकारोपयोगयोनकान्ततो भेद इति दर्शयन्नाह सूरिः- परिसुद्धं सायारं अवियत्तं दंसणं अणाया। ण य खीणावरणिजे जुज्जइ सुवियत्तमवियत्तं ॥११॥ ज्ञानस्य हि व्यक्तता रूपं दर्शनस्य पुनरव्यक्तता न च क्षीणावरणे अर्हति व्यक्तताव्य-५ क्तते युज्यते । ततः सामान्यविशेषज्ञेयसंस्पर्शी उभयैकस्वभाव एवायं केवलिप्रत्ययः। न च ग्राह्यद्वि- त्वाद् ग्राहकद्वित्वमिति तत्र संभावना युक्ता केवलज्ञानस्य ग्राह्यानन्त्येनानन्ततापत्तेः । अन्योन्यानु- विद्धग्राह्यांशद्वयमेदाद् ग्राहकस्य तथात्वकल्पने एकत्वानतिकमान्न दोष इति । सूरेरयमभिप्रायः न चैकखभावस्य प्रत्ययस्य शीतोष्णस्पर्शवत् परस्परविभिन्नखभावद्वयवि- रोधो दर्शनस्पर्शनशक्तिद्वयात्मकैकदेवदत्तवत् स्वभावद्वयात्मकैकप्रत्ययस्य केवलिन्यविरोधात् अनेका-१० न्तवादस्य प्रमाणोपपन्नत्वात् ॥ ११ ॥ - १५ [क्रमाक्रमोपयोगद्वयपक्षे शास्त्रसिद्ध ज्ञात-दृष्टभापित्वं भगवतो न घटते इत्यभिधानम् ] क्रमाक्रमोपयोगद्वयाभ्युपगमे तु भगवत इदमापन्नमिति दर्शयति- अद्दिढ अण्णायं च केवली एव भासइ सया वि। एगसमयम्मि हंदी वयणवियप्पो न संभवइ ॥१२॥ अष्टमेव शातं जात्यन्धहस्तिपरिज्ञानवत् अज्ञातमेव च दृष्टमलातचक्रदर्शनवत् । सर्वका- लमेव केवली भाषत इत्येतदापनमक्रमोपयोगपक्षे । क्रमवलुपयोगपेक्षे तु एकस्मिन् समये जानाति यत् तदेव भाषते ज्ञातं न च दृष्टम् समयान्तरे तु यदा पश्यति तदापि दृष्टं भापते न ज्ञातम् बोधानुरूप्येण वाचः प्रवर्तनात्।वोधस्य चैकांशावलम्बित्वादक्रमोपयोगपक्षे, क्रमोपयोगपक्षेतु तत्त्वाद् मिन्नसमयत्वाच्च तत एकस्मिन् समये ज्ञातं दृष्टं च भाषत इत्येष वचनविशेषो भवद्दर्शने न२० संभवतीति गृह्यताम् ॥ १२ ॥ . [क्रमाक्रमपक्षद्वये भगवतः अज्ञातदर्शितया अदृष्टज्ञायितया च सर्वज्ञत्वासंभवप्रदर्शनम् ] तथा च सर्वशत्वं न संभवतीत्याह- अण्णायं पासंतो अद्दिढ च अरहा वियाणंतो। किं जाणइ किं पासह कह सवण्णु त्ति वा होइ॥ १३ ॥ अज्ञातं पश्यन्नदृष्टं च जानानः किं जानाति किंवा पश्यति न किञ्चिदपीति भावः। कथं वा तस्य सर्वज्ञता भवेत् ? ॥ १३ ॥ [ आगमसिद्धसमसंख्यकविषयावगाहित्वयुक्त्या केवलज्ञानदर्शनयोरमेदसमर्थनम् ] शानदर्शनयोरेकसंख्या(ख्यत्वादप्येकत्वमित्याह- केवलणांणमणंतं जहेव तह दसणं पि पण्णत्तं । सागारग्गणाहि य णियमपरित्तं अणागारं ॥१४॥ ३० . १ "जुन्नइ सवियत्तमविभत्त-ज्ञानर्षि० पृ० १५८ प्र. पं०९। २-पक्षे चैक-हा०। ३-दाह-वा० वा० । ४-वादभि -वा० वा० । ५ “एकांशावलम्बिखात्"-वृ० टि० । ६ "एकसंख्याशालिखात्"-ज्ञानवि० पृ०१५९ प्र० ५० ११ ७८ स० त० ·६१०" द्वितीये काण्डे-- ५ अत्र तात्पर्यार्थः यधेकत्वं ज्ञान दर्शनयोर्न स्यात् ततोऽल्पविषयत्वाद् दर्शनमनन्तं न स्यादिति "भणन्ते केवलणाणे अणते केवलदसणे" इत्यागमविरोधः प्रसज्येत । दर्शनस्य झानाद् मैदे साकारग्रहणादनन्तविशेपवर्तिज्ञानादनाकारं सामान्यमात्रावलस्बि केवलदर्शन यतो नियमेनैकान्तेनैव परीतमल्पं भवतीति कुतो विषयमेदादनन्तता? युगपदुपयोगद्वयवादी अनन्तं दर्शनं प्रशस्तमित्यस्यां प्रतिज्ञायां साकारगहणाहि य णिय मऽपरित' इत्यकारप्रश्लेपात् साकोरे विशेपे गतं यत् सामान्य तस्य यद् ग्रहणं दर्शनं तस्य. निय मोऽवश्यंभावस्तेनापरीतमपरिमाणमिति साकारगतग्रहणनियमेनापरीतत्वादिति हेतुमभिधत्ते। यश्चा परीतं तदनन्तं यथा केवलज्ञानम् अपरीतता च दर्शनस्य द्रव्य-गुण-कर्मादेः साकारस्य च सकलेट द्रव्यत्वगुणत्व-कर्मवादिना खसामान्येन तावत्परिमाणेनाशून्यत्वात् सामान्यविकलस्य पर्यायस्यासंभ १० वात् । विशेषतादात्म्यव्यवस्थितसामान्यस्य दर्शनविपयस्यानन्त्येन दर्शनस्यापरीतत्वं नासिद्धमिति भवति तस्यानन्त्यसिद्धिरिति व्यवस्थितः ॥ १४ ॥ [अमेदवायुक्तस्य केवले अपर्यवसितत्वादिदोपस क्रमवादिना समुद्धरणम् तस्य च पुनरभेदवादिना प्रतिसमाधानम् ] क्रमवादिदर्शने ज्ञानदर्शनयोरपर्यवसितत्वादिकं नोपपद्यत इति यत् प्रेरितमेकत्ववादिन १५तत्परिहारार्थमाई- भण्णइ जह चउणाणी जुज्जह णियमा तहेव एवं पि। भण्ण ण पंचणाणी जहेव अरहा तहेयं पि ॥ १५ ॥ यथा क्रमोपयोगप्रवृत्तोऽपि मत्यादिचतुर्ज्ञानी अपर्यवसितचतुर्सान उत्पद्यमानतज्ज्ञानसर्वदो पलन्धिको व्यक्तबोधो शांतदृष्टभाषी झाता द्रष्टा संज्ञेयवर्ती चावश्यमेव युज्यते तच्छक्तिसम २०न्वयात् तथैतदपि एकत्ववादिना यदपर्यवसितादि केवलिनि प्रेर्यते तद् युज्यत एव । अत्रैकत्ववादिना प्रतिसमाधान भण्यते यथैवाहन्न पञ्चज्ञानी भवति तथैतदपि क्रमवा दिना यदुच्यते मेदतो ज्ञानवान दर्शनवानिति च तदपि न भवतीति सूत्रकृतोऽभिप्रायः। [ भुक्ति क्रमोपयोगयोश्छमना व्याप्तिं स्त्रीकुर्वतां केषांचिन्मतस्य व्यावर्णनम् ] अत्र च छमस्थे किलोपयोगक्रमस्य दृष्टत्वात् केवलिनि च छमाभावान क्रमवान् शानदर्शनोप २५योग इत्ययमत्रार्थों विवक्षित इति केचित् प्रतिपन्नाः न हि यो यजातीये दृष्टः सोऽतजातीयेऽपि भवति अतिप्रसङ्गात् अन्यथा छद्मस्था अपि केवलिवत् क्रमोपयोगित्वात् सर्वज्ञाः स्युः सोऽपि वान भवेत् तत एव सर्वज्ञवन्निरावरणास्ते सोऽपि वा सावरणः तत एव एकज्ञानिनो वा ते सोऽपि वा चतुर्शानी स्यात् । [ केवलिकवलाहारच!] ३० [ कवलाहारनिषेधवादस्य पूर्वपक्षतयोपन्यासः] अत एव छद्मस्थे भुजिक्रियादर्शनात् केवलिनि तद्विजातीये भुजिक्रियाकल्पना न युक्ता-अन्यथा चतुर्तानित्वाऽकेवलित्व-संसारित्वादयोऽपि तत्रै स्युः-न देहित्वं तद्भुक्तिकारणं तथाभूतशक्त्यायुः १ "अणंते नाणे केवलिस्स, अर्णते दसणे केवलिस्स, निन्चुडे नाणे केवलिस्स, निव्वुडे दसणे केवलिस्स"-भगवतीसू० श० ५ उ०४ सू० १८५ पृ० २१६॥ २-कार वि-वृ० वा. आ. विना । . ३-हणे नि-वृ०। ४-लद्र-बृ० । ५-स्थितिसा-हा० वि०। ६-स्थितिी। -वा० वा०। ७-तमनेकत्व-वृ० आ० हा. वि। ८ "युगप- दुपयोगवादी"-वृ० टि०। ९ "ज्ञातदृष्टभाषी ज्ञाता दृष्टा च नियमेन"-ज्ञानबिं०पृ० १५९ प्र०पं१२। १०-ती वाव- वृ: वा०.वा. मा. विना । ११ "यदपर्यवसितनादि क्रमोपयोगे केवलिनि"-ज्ञानबि० पृ. १५९ प्र० ५० १३ । १२-पक्षा न हि आ० हा० वि०.१३ इयं चर्चा स्याद्वादरत्नाकरे भजयन्तरेण चर्चिता विद्यते-परि० २ सू० २५' पृ० ४५४-४८३ । १४ "केवलिनि"-० टि! . 1 ·. ज्ञानमीमांसा ६११ ककर्मणोस्तद्धेतृत्वादेकवैकल्ये तदभावात् । औदारिकव्यपदेशोऽप्युदारत्वान भुक्तः । यदपि एके न्द्रियादीनामयोगिपर्यन्तानामाहारिणां सूत्रोपदेशात् केवलिनः कवलाहारित्वं केचित् प्रतिपन्ना तदपि सूत्रार्थापरिज्ञानात् तत्र ोकेन्द्रियादिभिः सह भगवतो निर्देशानिरन्तराहारोपदेशाच्च शरीर- प्रायोग्यपुद्गलग्रहणमाहारत्वेन विवक्षितमन्यथा क्षणनयमांत्रमपहाय समुद्धातावस्थायां निरन्तरा- हारो भगवांस्तेनाहारेण भवेत् । यदपि 'यथासंभवमाहारव्यवस्थितेः सह निर्देशेऽपि कवलाहार एव५ केवलिनो व्यवस्थाप्यते युक्त्या अन्यथा तच्छरीरस्थितेरभावादिति तदपि न युक्तिक्षमम् यतो यदि नामासदादेः प्रकृताहारमन्तरेणौदारिकशरीरस्थितेः प्रभूतकालमभावात् केवलिनोऽपि तथाऽनुमीयते तहि सर्वशतापि तस्य कथमवसातुं शक्या दृष्टव्यतिक्रमप्रकल्पनायोगात् श्रूयते च प्रकृताहारमन्तरे- णाप्यौदारिकशरीरस्थितिश्चिरतरकाला प्रथमतीर्थकृत्प्रभृतीनाम् । न च तदियत्तानियमप्रतिपादकं प्रमाणमस्तीति सूत्रभेदकरणनिमित्तासंभवात् यथान्यासमेव सूत्रार्थपरिकल्पनमस्तु एवं च निरन्तरां-१० हारवचनमप्यनुल्लखितं भवेत् । अथापि स्यादतिशयदर्शनानिरवशेषदोपावरणहानेरत्यन्तशुद्धा- स्मखभावप्रतिपत्तिवत् प्रकृताहारविकला औदारिकशरीरस्थितिरात्यन्तिकी क्वचिद् यदि भवेत् तदाऽसंभवन्मुक्तीनां केवलिनां प्रमाणतः प्रतिपत्तेः "असरीरा जीवधा" इत्याद्यागमविरोध: प्रसज्येत, असदेतत्। यतः किमेवं सर्वज्ञस्यासत्त्वं प्रतिपादयितुमभिप्रेतम् उतातिशयदर्शनस्य तदहेतुत्वम् ? न तावदाद्यः पक्षः धर्मिणोऽभावे तद्धर्मस्य प्रस्तुतस्य साधयितुमशक्तः । नापि १५ द्वितीयः औदारिकशरीरस्य चिरतरकालावस्थायित्वस्याविरोधात् । न चातिशयदर्शनस्य तदहे. तुत्वे केवलिभुक्तिसिद्धिः। न च यदतिशयवत् तदात्यन्तिकमतिशयमनुभवतीति सर्वत्र साध्यते किन्तु व्याप्तिदर्शनमात्रमेतत् अतः कियत्कालावस्थितिमात्र केवलिनां शरीरस्थितेरिष्टं नात्यन्तिकम् । नच संयोगस्यात्यन्तिकी स्थितिः संभवति सत्यपि प्रकर्पदर्शने जीवकर्मणोरनादित्वेऽपि - विश्लेषप्रतिपत्तेः संश्लेषस्थितिनियमस्य चानिटेरसंख्येयकालादूर्ध्वं पुद्गलपरिणतेः सर्वस्या अन्यथाभवनाद् औदारि-२० कशरीरस्य च निराहारस्य चिरतरकालस्थायिन उत्तरकालमशेषकर्मक्षयाद् विनिवृत्तावस्ति साधनं सुनिश्चितासंभवद्वाधकप्रमाणत्वम् इदमेव च तत्त्वव्यवस्थायां सर्वत्राभ्युपगन्तव्यम् न ाध्यक्षाधवग- तस्याप्यर्थस्यैतदन्तरेण तत्त्वव्यवस्थितिः अनुभूतस्यापि वाधकप्रत्ययप्रवृत्ती मिथ्यात्वरूपतया व्यव- स्थापनात् । ततः सुनिश्चितासंभवद्वाधकप्रमाणत्वादेव प्रमाणप्रमेयतत्त्वसिद्धिः वाधकप्रमाणनिश्चयात् तद्विपरीतार्थप्रतिपत्तिः उभयोरनिश्चये दृष्टश्रुतयोरर्थयोः संशीतिरिति व्यवस्था सुनिश्चितासंभवद्वाघ-२५ कप्रमाणत्वं च प्रकृताहारवैकल्येऽपि सर्वज्ञौदारिकशरीरचिरस्थायित्वप्रतिपादकागमस्य समस्त्येवेति न किञ्चित् तस्य कवलाहारपरिकल्पनया। केवली च कवलाहारमनन कि बुभुक्षया उतं शरीरस्थित्य- न्यथाऽनुपपत्त्या आहोस्थित् स्वभावतोऽश्नातीति वक्तव्यम् ? न तावदाद्यः पक्षः बुभुक्षाया दुःखरूप- त्वात् तन्मूलदोपराशिनिवृत्तौ तस्या असंभवात् अनिवृत्तौ वा तत्प्रभवस्य दुःखसमूहस्य सद्भावे आत्यन्तिकसौख्यानुपपत्तिर्भगवति स्यात् । न च क्षुत्तुल्या शरीरवेदनेत्युक्तम् । बुभुक्षामन्तरेणापि ३० शरीरं स्थापयितुमिच्छरश्नातीति चेत्, न; अनन्तवीर्यस्य भगवतः शरीरस्थितिमिच्छो प्रकृताहारम- न्तरेणापि तत्स्थापनासामर्थ्याविरोधात् शरीरतिष्ठापयिपाऽपि बुभुक्षावत् क्लेश एवेति न प्रथमपक्षा- . दस्य विशेष इति न द्वितीयः पक्षोऽपि । नापि तृतीयपक्षाभ्युपगमोऽपि युक्ता प्रकृताहारविकलस्यैव विवक्षितकालभाविशरीरस्थितिखभावकल्पनयैव दोषाभावाद् अन्यथाऽशिष्टव्यवहारेवपि तत्खभावे- कल्पनायाः प्रसङ्गात् । तीर्थप्रवर्तनस्य तु व्यापारव्याहारलक्षणस्य तत्कालभाविविवक्षाचिकीर्षाऽभा-३५ वेऽपि सद्भावो न विरुध्यते तीर्थप्रवर्तनस्य सद्भावनाविशेपोत्पन्नविशिष्टफलरूपत्वात् । सकलक्लेशोप- रमेऽपि च तीर्थप्रवर्तनं खयमभ्युपगतं परेण प्रकृताहारादिकं तु क्लेशोपशमनार्थ कथं तत्वभावते. कल्पयितुं युक्तम् ? न च भगवति क्लेशः नापि तदुपशमनवान्छा तस्येति कवलाहारपरिकल्पनायां भगवति पक्षत्रयेऽपि दोषानतिवृत्तेः प्रकारान्तरस्य चासंभवान्न तत्र प्रकृताहारकल्पनां युक्तिसंगता। १ स्याद्वादर पृ०.४५८ पं० ४-५। २ पृ० ६०८ पं० २२ टि० ५। ३ "शरीरस्थितेरहेतुरतिशयदर्शनर्मिति भावः" ० टि.। ४-भययोर-आ० हा० वि०। ५ "पंथसमा नत्थि जरा खुहासमा वैयणानिधि" इति जैनागमे विश्रुतं सुभाषितम् । ६-पिवुद्धिबुभुक्षा-भा० मा० । -स्य तद्भा-वा० बा० विना। .

·६१२ द्वितीये काण्डे- [पूर्वपः प्रतिविधातुमुपयोगक्रमसामान्यस्य छद्मना व्याप्ति निरस्य भुक्तैरपि तेन सह व्याप्त्यभाषे तात्पर्यख्यापनम् । अत्र प्रतिविधीयते यदुक्तम् 'छमस्थे उपयोगक्रमस्य दृष्यत्वात् केवलिनि च छमाभावादुपयोग क्रमाभाव'. तत्र क्रमोपयोगस्य क्षयोपशमकार्यत्वात् केवलिनि च तदभावात् क्रमोपयोगस्यापि ५ तत्कार्यस्याभावः । तथाहि-यत् यत्कारणं तत् तद्भावे न भवति यथा चक्षुरभावे चक्षुर्मानम् क्षयो पंशमकारणश्च क्रमोपयोग इति क्षायिकोपयोगवति केवलिनि क्रमोपयोगाभावः । अथ क्षयोपशमा- भावे भवतु तत्र मतिज्ञानादिक्रमवदुपयोगाभावः केवलज्ञानदर्शनयोस्तु क्षायिकत्वात् कथं क्षयोप- शमाभावे तयोः क्रमाभावः उच्यते, यद् यदाऽविकलकारणं तत् तदाऽवश्यंतया प्रादुर्भवति यथा. अन्त्यावस्थाप्राप्तक्षित्यादिसामग्रीसमयेऽकुरः अविकलकारणं च केवलज्ञानोपयोगकाले केवलदर्श- १० नम् स्वावरणक्षयलक्षणाविकलकारणसद्भावेऽपि तदा तस्यानुत्पत्तावत तुकताप्रसक्तेदेशकालाकार नियमो न भवेत् । अनायत्तस्य तदसंभवात् इति प्रतिपादितत्वात् । क्रमोत्पत्तिखभावप्रकल्पनाया क्षायिकत्वं तस्य परित्यक्तं स्यात् अध्यक्षसिद्धे च क्रमे तत्स्वभावप्रकल्पना युक्तिसंगता अन्यथाति- प्रसङ्गः सर्वभावव्यवस्थाविलोपप्रसक्तेः । न च यो यजातीये दृष्टः सोऽन्यत्रातजातीये न भवति :: इत्येतत्र विवक्षितं किं तर्हि कारणाभावे कार्य न भवति अविकलकारणं चाविलम्बितोत्पत्तिकमे- १५ तदत्रा प्रतिपादयितुमभिप्रेतमाचार्यस्य । [ केवलिनि कवलाहारमुपपादयितुं बाधकप्रमाणनिरासपूर्वकं साधकप्रमाणप्रदर्शनम् ] तेन यदि केवलिनो भुक्तिकारणाभावः सिद्धो भवेत् प्रतिबद्धत्वं वा स्वकार्यकरणे. कारणस्या वंगतं भवेत् तदा तदभावनिश्चयः स्यात् न चैतदुभयमपि भवस्थकेवलिनि सिद्धम् अप्रतिवद्धसाम- यस्य क्षुद्वेदनीयकर्मोदयस्य तत्र सद्भावात् । तेनातंजातीयत्वेऽपि केवलिंनि भुक्तिप्रकल्पनायां चतु: २० नित्वाऽकेवलित्वापत्त्यादेर्दूषणस्यानवकाशो भुक्तिकारणस्येव तत्कारणस्य तत्राभावानिनिमित्तस्य चतुानित्वादेः कार्यस्थासंभवात् । यच्च अतजातीयत्वं केवलिन प्रतिपादितं तत् क्रिमसदाद्य- पेक्षया आहोखिदात्मीयच्छन्नस्थावस्थापेक्षया?, तत्राधे विकल्पे सिद्धसाध्यता। द्वितीयपक्षेऽपि कि घातिकर्मक्षयापेक्षया तत् तस्याभ्युपगम्यते आहोखिद् भुक्तिनिमित्तकर्मक्षयापेक्षया? प्रथमपक्षे सिद्धं विजातीयत्वम् न तुःतावता तस्य भुक्तिप्रतिपेधा अप्रतिवद्धसामर्थ्यस्य भुक्तिकारणस्य तथा- २५ विजातीयत्वेऽपि स्वकार्यनिर्वर्तकत्वात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः अतजातीयत्वस्यैवासिद्धत्वात् तन्नि- 'मित्तस्य कर्मणो भवस्थकेवलिनि पर्यन्तसमयं यावदनुवृत्तेः । यदपि न देहित्वं भुक्तिकारणं तथा- भूतशक्त्यायुष्ककर्मणोस्त तुकत्वादेकवैकल्ये तदभावात्' इति तदप्यसंगतम् यतो न देहित्वमात्र प्रकृतभुक्तिकारणमपि तु विशिष्टकर्मोदयांदिसामग्री तस्याश्च ततोऽद्याप्यव्यावृत्तेः कुतस्तदभावः ? तथाभूतशक्त्यायुष्ककर्मणोश्चैकस्यापि वैकल्यासिद्धेरेकवैकल्ये तदभावादित्यसिद्धम् । यञ्च औदारि- ३०व्यपदेशोऽप्युदारत्वान्न भुक्तः' इति, तदपि न दोषावहम् औदारिकशरीरित्वे खकारणाधीनाया भुक्तरप्रतिषेधात् । व्यपदेशस्योदारत्वनिमित्तत्वेऽपि स्वकारणनिमित्तप्रकृतभुक्तिसिद्धेः । यदपि 'एकेन्द्रियादीनामयोगिपर्यन्तानामाहारिणां सूत्र उपदेश'. इत्याद्यभिधानम्, तदप्यसंगतम् एके .. - १.श्वेताम्वरमार्गानुयायिनः केवलिनः ( सर्वज्ञस्य ) कंवलाहारकवं खीकुर्वते । दिगम्बरा अपि ये यापनीयसंघानुया- यिनस्तेषामेव तद् अभिप्रेतम् नान्येषां दिगम्बराणाम् । अत्र विषये यापनीयसंघाग्रगामिना श्रीमता शाकटायनेनं रचितं सप्तत्रिंशत्कारिकामयं केवलिभुक्तिप्रकरणमववोद्धव्यम् । इतरदिगम्वराणों च मतमववोद्धःप्रमेयकमलमार्तण्डगता,सां केवलि- कवलाहारचर्चाऽपि अत्रानुसन्धेया-पृ० ८४.द्वि. पं०.१६-पृ० ८७ द्वि० ५० ५। २.पृ० ६१० ५०.२४-1...३ भवति त-वा० बा० । ४ "देशकालप्रतिनियम"-वृ० टि०... ५ पृ०५६८ पं०:२१ तथा टि० ६-स्थालो-भा. माँ -न्यत्र त-आ हा वि० । पृ०-६१० ६०.२५ । -रणं वा इ० वा वा० ।। 5. "वैधर्येण निदर्शनमुक्तम्-" टि. १ पृ० ६१०.५०.२५॥ ११-धे के भी मो? विना - १२ पृ० ६१० पं०.३२ ... १३ पृ०.६११.५०.१४:६.११ १०२ ·-ज्ञानमीमांसा न्द्रियादिसहचरितत्वनिरन्तराहारोपदेशत्वाद्यन्तरेणापि. "विग्गहगइमावण्णा" [ इत्यादि सूत्रसंदर्भस्य केवलिभुक्तिप्रतिपादकस्यागमे सद्भावात् । न च तस्याप्रामाण्यम् सर्वज्ञप्रणीत- त्वेनाभ्युपगतसूत्रस्येव प्रामाण्योपपत्तेः । न च तत्प्रणीतागमैकवाक्यतया प्रतीयमानस्याप्यस्यात- प्रणीतत्वम् अन्यत्रापि तत्प्रसक्तेः । यदपि 'शरीरप्रायोग्यपुद्गलग्रहणमाहारत्वेनाभिमतमत्र' इत्यभि- 'धानम् तदप्यसंगतम् ; विग्रहगत्यापनसमवहतकेवल्ययोगिसिद्धव्यतिरिक्ताशेपप्राणिगणस्य शरीर-५ प्रायोग्यपुद्गलग्रहणमेवाहारशब्दवाच्यमिह सूत्रेऽभिप्रेतमिति कोऽन्यः सामयिकशब्दार्थविदो भव- तोऽभिधातुं समर्थः ? यदपि 'निरन्तराहारत्वं केवलिनस्तेनाहारेण समुद्धातक्षणत्रयमपहाय भवेत्' इत्युक्तम् तदप्यसंगतम् विशिष्टाहारस्य विशिष्टकारणप्रभवत्वात् तस्य च प्रतिक्षणमसंभवात् यस्तु पुद्गलादानलक्षणो लोमाद्याहारस्तस्य प्रतिक्षणं सद्भावेऽप्यदोपात् । यदपि 'यथासंभवमाहारव्यव- स्थितेः केवलिनः कवलाहारः अन्यथा शरीरस्थितेरभावात् व्यवस्थाप्यते' इत्यभिधानम् तद्युक्तमेव न १० हि देशोनपूर्वकोटि यावद् विशिष्टाहारमन्तरेण विशिष्टौदारिकशरीरस्थितिः संभविनी । न च तच्छद्मस्थावस्थातः केवल्यवस्थायामात्यन्तिकं तच्छरीरस्य विजातीयत्वं येन प्रकृताहारविरहेऽपि तंच्छरीरस्थितेरविरोधो भवेत् ज्ञानाद्यतिशयेऽपि प्राक्तनसंहननाधधिष्ठितस्य तस्यैवापातमनुवृत्तेः । अस्मदाद्यौदारिकशरीरविशिष्टस्थितेर्विशिष्टाहारनिमित्तत्वं प्रत्यक्षानुपलम्भप्रभवप्रमाणेन सर्वत्राधि- गतमिति विशिष्टाहारमन्तरेण तत्स्थितेरन्यत्र सद्भावे सकपि तस्थितिस्तन्निमित्ता न भवेत् १५ अहेतोः सकृदपि सद्भावाभावात् । यदि पुनर्विशिष्टाहारनिमित्ताप्यस्मदादिषु विशिष्टशरीरस्थितिः पुरुषान्तरे तयतिरेकेणापि भवेत् तर्हि महानसादौ धूमध्वजप्रभवोऽपि धूमः पर्वतादौ .तमन्तरे- णापि भवेदिति धूमादेरश्याधुनुमानमसङ्गतं भवेद् व्यभिचारात् । अर्थतजातीयो धूम एतजातीया- ग्निप्रभवः सर्वत्र. संकृत्प्रवृत्तेनैव प्रमाणेन व्यवस्थाप्यते तत्कार्यताप्रतिपत्तिबलादग्निखभावादन्यत्र तस्य भावे सकंदप्यग्नेर्न भावः स्याद् अग्निस्वभावाजन्यत्वात् तस्य भवति चाग्निस्वभावान्महानसादौ २० धूम इति सर्वत्र सर्वदा तत्स्वभावादेव तस्योत्पादे तदुत्पत्तिकस्याधूमखभावत्वादिति न धूमादेर- ग्याद्यनुमाने व्यभिचारस्तयं प्रकार: प्रकृतेऽपि समानः विशिष्टौदारिकशरीरस्थितेर्विशिष्टाहारम- न्तरेणापि भावे तच्छरीरस्थितिरेवासौ न भवेत् । न चात्यन्तविजातीयत्वं तस्या इति प्रतिपादितम् । सर्वथा समानजातीयत्वं तु महानसपर्वतोपलब्धधूमयोरप्यसंभवि । ततोऽस्मदादेरिव केवलिनोऽपि प्रकृताहारमन्तरेणौदारिकशरीरस्थितिश्विरतरकाला न संभवतीत्यनुमान प्रवर्तत एव अन्यथा धूमा-२५ देरठ्याद्यनुमानमपि न स्यात् । यदपि 'कुतस्तस्यैवं सर्वशतादिसिद्धिः' इत्यभिधानम् तदप्यसङ्गतम् घातिकर्मक्षयप्रभवसर्वज्ञतादेः प्रकृताहारेण तत्कार्येण वा चिरकालभाव्यौदारिकशरीरस्थित्यादिना विरोधासंभवात् सर्वज्ञतासिद्धिनिवन्धनस्य च प्रमाणस्य प्रतिपादितत्वात् प्रकृताहारप्रतिपादकस्य च । यदेपि 'निराहारौदारिकशरीरस्थितेः प्रथमतीर्थकरप्रभृतीनामतिशयश्रवणात् तदियत्तानियम- प्रतिपादकप्रमाणाभावाच' इति तदप्यपर्यालोचिंताभिधानम् तस्य प्रामाण्ये तदियत्तानियमस्यांपि३० तत एव सिद्धेः तदधिकनिराहारतच्छरीरस्थितेः सूत्रे निषेधानिरशनकालस्य तावत एवोत्कृष्टताप्रति- पादनात् । यदपि 'सूत्रभेदकरणकारेणासंभवात् इत्यादि तदप्यसंगतम् चिरतरकालस्थितिरेंव तच्छरीरस्य सूत्रभेदकरणकारणं प्रकृताहारमन्तरेण तत्स्थितेरसंभवस्य प्रतिपादनात् । भूयांसि च प्रताहारप्रतिपादकानि केवलिन सूत्राण्यागमें उपलभ्यन्ते प्रतिनियतकालप्रकृताहारनिषेधकानि . १ "विग्गहगइमावन्ना केवलिणो समुहया अयोगी या । सिद्धा य अणाहारा सेसा आहारगा जीवा" ॥ इत्येषा गाथा सूत्रकृताङ्गसूत्रटीकाकृता,श्रीशीलाङ्केन तत्सूत्रद्वितीयश्रुतस्कन्धस्य आहारपरिज्ञानानि तृतीयेऽध्ययने व्याख्यायामुद्धताऽस्ति- पृ० ३४४ द्वि० पं०.१-२ । तस्या विशदा व्याख्याऽपि तत्स्थानत एव वोद्धव्या । प्रमेयकमलमार्तण्डेऽपि एंषा उद्धृताऽस्ति- पृ० ८५ प्रपं० १२ । स्याद्वादर० पृ०,४६२५० २४ । २ पृ० ६११ पं० ४ । ३-रप्रयो-वृ० । ४ पृ० ६११५०४। •५ पृ० ६११ पं० ५। ६ तस्या.भा-ल० सं० । ७ अत्र-त्पादेऽतदुत्पत्ति'-इति सावग्रहः पाठो युज्यते अन्यथा 'स्याधूम' इति असंगतं स्यात् । ८ प्रपृ० पं० १२ । ९पृ० ६११.५०८।१०-स्तस्यैव स-भां मां० विना । ११ पृ० ५३-६९ । १२ पृ०-६११ पं० ९ । १३-माण्यात्तदिय-बृ० ।-माण्यं तर्हि तदिय-आ० । १४ पृ० ६११ पं० १० । १५ सूत्राणि चैतानि :सूत्रकृताङ्गसूत्रान्तर्गतद्वितीयश्रुतस्कन्धे आहारपरिज्ञानाम्नि तृतीयेऽध्ययने, भगवतीसूत्रे प्रथमशतकीयप्रथमोद्देशके, प्रज्ञापनासूत्रे च आहारपदे लभ्यन्ते-पृ०३४२-३६० । पृ० १९-३० । पृ०.४९८-५२४ !

·६.१४ द्वितीय काण्डे-- ची यथा प्रथमतीर्थकृत एव चतुर्दशभक्तनिषेधेनाष्टापदनगे दशसहस्रकेवलिसहितस्य निर्वाणगति प्रतिपादकानि सूत्राणि । यदपि 'अतिशयदर्शनानिरवशेपंदोषावरणहानेः' इत्याद्याशय विकल्पईया मुत्थाय परिहृतम् तत्रापि नास्माभिः सर्वज्ञत्वादेरभावः साध्यते येन धर्मिणोऽभावात् प्रकृत- साध्यसिद्धिर्न भवेत् किन्तु यद्यतिशयदर्शनानैर्मल्यप्रतिपत्तिवद् आत्यन्तिकी शरीरस्थितिस्तस्य साध्येत तदा मुक्तैरभावः प्रसज्यते एवेति प्रसंगसाधनं भवदभिप्रेतव्याप्तिवलात् क्रियत इति न प्रामुक्तदोषावकाशः । द्वितीयपक्षेऽपि न केवलिभुक्तिः सिध्यति नाप्यनाहारौदारिकशरीरस्य चिर तरकालस्थायित्वं विरुध्यते' इति यदूषणमुक्तम् तदनुक्तोपालम्भरूपम् न होवं केवलिभुक्त्यादिकम- स्माभिः साध्यते किन्तु प्रदर्शितप्रमाणात सर्वज्ञप्रणीतागमाञ्च । न च यदतिशयवत् इत्याद्यप्य: सङ्गतम् संवत्सरमात्रशरीरस्थितिसिद्धावपि केवलिनामतोऽतिशयात् प्रभूततरकालस्थित्यसिद्धेः १० न च तावत्कालप्रकृताहारविरहप्रतिपादकमपि केवलिनां सूत्रमुपलभ्यते । यचं 'संयोगस्यावस्थान मात्यन्तिकं न भवति" इत्यादि तत् सिद्धमेव साधितम् । यच्चै 'सुनिश्चितासंभवद्वाधकप्रमाणत्वं प्रकृताहारविरहेऽपि चिरतरमौदारिकशरीरस्थितेः प्रतिपादकस्य सूत्रस्यास्त्येव' इत्युक्तम् तदपि प्रकृताहारविरहे केवलिप्रकृतशरीरस्थिते प्रतिपादकस्य सूत्रस्यैवाभावादयुक्तम् । यदपि आहार विरहातिशयप्रतिपादकं सूत्रं प्रथमतीर्थकदादेः तदपि तच्छद्मस्थावस्थायां न. पुनः केवल्यवस्थायाम् १५ असंभवद्वाधकप्रमाणत्वं चासिद्धमनुमानस्य तदाहारप्रतिपादकस्य वाधकस्य प्रदर्शितत्वात् सूत्र- समूहस्य च व्याख्याप्राप्त्याद्यङ्गेषु तद्वाधकस्योपलम्भात् । किञ्च, सुनिश्चितासंभवद्वाधकप्रमाणत्वं न प्रमाणलक्षणं तस्य शातुमशक्यत्वात् । तथाहि-बाध कप्रमाणाभावो यद्यन्यतः प्रमाणादवसीयते तर्हि तत्रापि वाधकप्रमाणाभावनिश्चयात् प्रामाण्यनिश्चय स्तभावनिश्चयश्चान्यतोऽबाधितप्रमाणादित्यनवस्थाप्रसक्तिः । अथ बांधानुपलम्भाद् वाधकाभाव २० निश्चयः, न उत्पत्यमानबाधकऽपि बाधकोत्पत्तेः प्रार वाधानुपलब्धिसभवान्न बाधकानुपलम्भाद् वाधाभावनिश्चयः । न चानिश्चितलक्षणं प्रमाण प्रमेयव्यवस्थानिवन्धनम् अतिप्रसङ्गात्। अथ संवादाद संभवद्वाधकप्रमाणत्वनिश्चयस्तर्हि संवादित्वमेव प्रमाणलक्षणमभ्युपगमाह किमवाधितत्वलक्षणप्रति- शानेन तच्च संवादित्वमतीन्द्रियार्थविषयस्यागमस्याप्तप्रणीतत्वानिश्चीयते तत्प्रणीतत्वनिश्चयश्चागमै कवाक्यतया व्यवस्थितस्य केवलिभुक्तिप्रतिपादकसूत्रसमूहस्य सिद्ध एवेति भवत्यागमादपि केवलिभु- १-दनादिसूत्राणि ल. भा. मां० विना । २ तचत्यम् - "ते णं काले णं ते णं समए णं उसमे अरहा कोसलिए वीसं. पुव्वसयसहस्साई कुमारवासमझे वसित्ता णं तेवटुिं पुन्वसयसहस्साई रजवासमझे वसित्ता णं तेसीई पुव्वंसयसहस्साई अगारवासमझे वसित्ता णं एग वाससहस्सं छउमत्थ- परिआयं पाउणित्ता एगं पुव्वसयसहस्सं वाससंहस्सूणे केवलिंपरिआय पाउणित्ता पडिपुण्णं पुव्वसयसहस्सं सामण्णपरियागं पाउणित्ता चउरासीई पुव्वसयसहस्साई सव्वाउयं पालइत्ता खीणे वेयणिजाउयनामगुत्ते इंमीसे ओसप्पिणीए सुसमदुसमाए समाए बहुविइकताए तिहिं वासेहिं अद्धनवमेहि य मासेहिँ सेसेहिं जे से हेमंताणं तच्चे मासे पञ्चमे पक्खें माहबहुले तस्स णं माहबहुलस्स तेरसीपक्खे णं उप्पि अट्ठावयसेलसिहरंसि दसहि, अणगारसहस्सेहिं सद्धिं चोद्दसमेणं भत्तेणं अपौणएणं अभीइणा नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं पुव्वण्हकालसमयंसि संपलियकनिसणे कालगए विइकते जाव सम्वदुक्खप्पहीणे' मू० कल्पसू० सू० २२७.पृ० ४९ द्वि० । ३ पृ. ६११ पं० ११. ४ पृ. ६११.५० १४-१६ । ५-त इति ल० वा. वा. भां मां०. विना। ६ पृ० ६११ पं० १३ । पृ० ६११ पं० १६॥ ८ पृ० ६११५०.१७॥ ९.पृ०.६११. पं. १९ १०.पृ० ६११ पं० २१ ११.पृ०.६११६०९। १२ पृ० ६१३ पं० :३४ तथा टि०.१५ । १३ भगवतीतिनाना प्रसिद्ध व्याख्याप्रज्ञप्तिसूत्रे द्वितीयशतकीयप्रथमोद्देशके स्कन्दकतापसाधिकारे. सर्वज्ञस्य भगवतो. महावीरस्य शरीरं वर्णयंता सूत्रकारेण तस्य नियमोजिलमपि वियंडभोती' इति विशेषणेन सूचितम् । तच्चेत्यम्- "तेणं कालेणं तेणं समयेणं समणे भगवं महावीरे वियडभोती या वि होत्या तए णं समणस्स भगवओ महावीरस्स; वियट्टभोगियस्स सरीरं ओरालं सिंगार कल्याण सिवं धनं मंगलं सस्सिरीयं अणलंकियविभूसियं.xxx सिरीए अतीव अतीव उसोभमाणे चिट्ठई"-पृ० ११७ प्र० तथा पृ. ६१३.टि०१५ ३, १४ यावद् भाविन्या बाधाया अभावः".-वृ० ल टि०। १५ "अनिश्चित एव. बाधकामांवो मानलक्षणं भविष्यती- त्याहन चेति" वृलटिन .

·ज्ञानमीमांसा ६१५ तिसिद्धिः। तेन 'सूत्रभेदप्रक्लप्तिः कवलाहारपरिकल्पनायां केवलिनः' इति दोपाभावः यथोक्तन्यायात् तसिद्धीयदेपि केवली प्रकृतमाहारमनन्' इत्यादिपक्षत्रयमुत्थाप्य तत्र दोषाभिधानम् तदप्यसंगतम् यतःप्रथमपक्षे बुभुक्षयाऽश्नतोदुःखिताप्रसक्तिर्दोष उद्भावितः स चादोष एव असातानुभवस्य वेदनीय- कर्मप्रभवस्यायोग्यवस्थाचरमक्षणं यावत् संभवात् तत्कारणस्यासातवेदनीयकर्मोदयस्याप्रतिवद्धत्वात् अविकलकारणस्य च कार्यस्योत्पत्त्यप्रतिषेधात् अन्यथा तेस्य तत्कारणत्वायोगात्, न व दग्धरज्जुसं-५ स्थानीयत्वात् तस्य खकार्याजनकत्वम् तत एव सातवेदनीयस्यापिस्वकार्याजनकत्वप्रसक्तेः सुखानुभव- स्यापि भगवत्यभावप्रसङ्गात् । यथा च दग्धरज्जुसंस्थानीयायुष्ककर्मोदयकार्य प्राणादिधारणं भगवति तथा प्रकृतमप्यभ्युपगम्यतां विशेषाभावात् । न च बुभुक्षाया दुःखरूपत्वाद् भगवत्यसंभवः प्रतिपा- दयितुं शक्यः “एकादश जिने" [तत्त्वार्थ० अ०९, सू० ११] इति सूत्रात् क्षुदादिपरिषहैकादशकस्य केवलिनि सिद्धेः। यदपि 'अनन्तवीर्यत्वं प्रकृताहारमन्तरेणापि शरीरस्थितिकारणमभिधीयते' तदपि १० छमस्थावस्थायां भगवत्यपरिमितवलश्रवणात् समस्त्येव न च प्रकृताहारमन्तरेण तत् तस्यामवस्थायां शरीरस्थितिकारणम् अन्यथा कर्मक्षयार्थमनशनादितपस्युद्यमवतः प्राणवृत्तिप्रय॑यं तस्यामवस्थाया- मशनाद्यभ्यवहरणमसङ्गतं स्यात् । न च प्राक् क्षायोपशमिकं तस्य वीर्य कैवल्यावस्थायां तु क्षायिक तदिति विशिष्टाहारमन्तरेणापि शरीरस्थितिनिवन्धनम् तत्सद्भावेऽपि शरीरस्थितिनिमित्तशयनोप- वेशादिवत् प्रकृताहारस्याप्यविरोधात् । न चोपवेशादिकमपि शरीरस्थित्यर्थ तत्रासिद्धम् समुद्धाता-१५ वस्थानन्तरकालं पीठफलकादिप्रत्यर्पणश्रुतेस्तब्रहणमन्तरेण तत्प्रत्यर्पणस्यासंभवात् तद्रहणस्य च यथोक्तप्रयोजनमन्तरेणाभावात् अन्यथाऽप्रेक्षापूर्वकारितापत्तेः । यदपि 'बुभुक्षया देहं तिष्ठापयिषोः क्लेशवत्त्वे न कश्चिद् विशेषः' तदप्यसारम् क्लेशस्य भगवत्यद्याप्यामुक्तिगमनात् सर्वथा अनिवृत्तेः । तत्वभावपरिकल्पनया दोषप्रसजनमभ्युपगमादेव निरस्तम् । तदेवं वाधकप्रमाणाभावात् साधकस्य च सद्भावात् सिद्धा केवलिभुक्तिरित्यलं प्रसक्तानुप्रसया। ॥ १५ ॥ ܫܙ २० .. २५ [मत्यादिज्ञानचतुष्करूपे दृष्टान्ते यत्र यत्रोपयोगे विषयभेदस्तत्र तत्रासर्वार्थत्वमिति व्याप्तेर्भावनम् ] क्रमेण युगपदा परस्परनिरपेक्षखविषयपर्यवसितज्ञानदर्शनोपयोगी केवलिन्यसर्वार्थत्वान्मत्यादि- ज्ञानचतुष्प्रयवन्न स्त इति दृष्टान्तभावनायाह- पण्णवणिज्जा भावा समत्तसुयणाणदसणाविसओ। ओहिमणपजवाण उ अण्णोण्णविलक्खणा विसओ॥१६॥ मतिश्रुतयोरसर्वपर्यायसर्वव्यविषयतयाऽभिन्नार्थत्वे श्रुतस्यासर्वार्थग्रहणात्मकत्वभावनया मति- रपि तथा भावितैवेति श्रुतज्ञानस्यैव गाथायामसर्वार्थत्वभावना प्रदर्शिता ।प्रज्ञापनीयाः शब्दाभि- लाग्या भावा द्रव्यादयः समस्तश्रुतज्ञानस्य द्वादशाङ्गवाक्यात्मकस्य दर्शनाया दर्शनप्रयोजि- कायास्तद्वाक्योपजाताया बुद्धेविषय आलम्बनम् मतेरपि त एव शब्दानभिधेया विषयः शब्दपरि-३० कर्मणीनपेक्षस्य ज्ञानस्य यथोक्तभावविषयस्य मतित्वात् । अवधिमनःपर्याययोः पुनरन्योन्य- विलक्षणा भावा विषयः अवधेः पुद्गलाः मन:पर्यायज्ञानस्य मन्यमानानि द्रव्यमनांसि विषयः इति असर्वार्थान्येतानि मत्यादिज्ञानानि परस्परविलक्षणविषयाणि च अत एव भिन्नोपयोगरूपाणि ॥१६॥ १पृ० ६११५० १०॥ २ पृ० ६११ पं० २७-३९ । ३ "कार्यस्य"-वृ. ल. टि. ४"असाता- वेदनीयस्य"-वृ० ल. टि.। ५ पृ० ६११ पं०३१ ॥ ६ "प्राणवृत्तौ प्रत्ययं कारणभूतम्"-वृ० ल० टि०। ७ "छमस्थावस्थायामू-बृ. ल. टि०। ८ पृ० ६११ पं० ३२ । ९ पृ. ६११५०३३॥ १०-णानापे- आ० हा०वि०॥

·६१६ द्वितीये काण्डे- [मत्यादिवैधर्येण केवलोपयोगस्य असर्वार्थत्वाभावेन विपयभेदाभावादक्रमोपयोगद्वया- मकैकरूपत्वसाधनम् ] एवमसकलार्थत्वं भिन्नोपयोगपक्षे दृष्टान्तसमर्थनद्वारेण प्रदश्योपसंहारद्वारेणाक्रमोपयोगद्वया- त्मकमेकं केवलमन्यथा सकलार्थता तस्यानुपपन्नेति दर्शयितुमाह- तम्हा चउविभागो जुज्जइ ण उ णाणदसणजिणाणं । सयलमणावरणमणंतमक्खयं केवलं जम्हा ॥ १७॥ यस्मात् केवलं सकलं सकलविपयं तस्मान्न तु नैव ज्ञानदर्शनप्रधानानां निर्मूलिताशेष. घातिकर्मणां जिनानां छमस्थावस्थोपलब्धतत्तदावरणक्षयोपशमकारणभेदप्रभवमत्यादिचतुर्माने विव ज्ञानदर्शनयोः पृथक् क्रमाक्रमविभागो युज्यते । कुतः पुनः सकलविषयत्वं भगवति केव- १० लस्यानावरणत्वात् न ह्यनावृतमसकलविपयं भवति । न च प्रदीपादिना व्यभिचारोऽनन्तत्वात् अनन्तत्वं च द्रव्यपर्यायात्मकानन्तार्थग्रहणप्रवृत्तोत्पाव्ययधोव्यात्मकोपयोगवृत्तत्वेनाक्षयत्वात् । यथा च सकलपदार्थविपयं सर्वज्ञज्ञान तथा प्राक् प्रदर्शितम् । ततोऽक्रमोपयोगद्वयात्मकमेकमिति स्थितम् न चाक्रमोपयोगद्वयात्मकत्वे कथं तस्य केवलव्यपदेश इति क्रमाक्रमभिन्नोपयोगवादिना प्रेर्यम् इन्द्रियालोकमनोव्यापारनिरपेक्षनिरावरणात्मसत्तामात्रनिवन्धनतथाविधार्थविषयप्रतिभासस्य १५तथाविधव्यपदेशविषयत्वात् । अद्वैतैकान्तात्मकं तु न भवति सामान्यविशेषोभयानुभयविकल्पचतु- टयेऽपि दोपानतिक्रमात् । तथाहि न तावत् सामान्यरूपतया तदद्वयं सामान्यस्य विशेपनिवन्धन- त्वात् तद्भावे तस्याप्यभावात् नापि विशेषमात्रत्वात् तदद्वयम् अवयवावयविविकल्पद्वयानतिकमात् न तावत् तदवयवरूपम् अवयव्यभावे तदपेक्षावयवरूपताऽसंभवात् । न चावयविरूपम् अवयवाभावे तद्रूपस्यासंभवात् न च तद्वयातिरिक्तविशेषरूपम् असदविशेषप्रसङ्गात् न चैकान्तव्यावृत्तोभयरूपम् २० उभयदोपानतिक्रमात् । न चानुभयखभावम् असत्त्वप्रसक्तः । न च ग्राह्यग्राहकविनिर्मुक्ताऽद्वर्य- खरूपम् तथाभूतस्यात्मनः कदाचिदप्यननुभवात् सुपुप्तावस्थायामपि न ग्राहग्राहकखरूपविकलमद्वयं ज्ञानमनुभूयते ॥१७॥ [अभिन्नोपयोगवादिना स्वपक्षे समापतत आगमविरोधस्यार्थगत्या व्याख्यान्तरमाश्रित्वं परिहरणम् ] २५ ज्ञानदर्शनोपयोगद्वयात्मकैककेवलोपयोगवादी स्वपक्षे आगमविरोधं परिहरनाह- परवत्तव्ययपक्खाअविसिहा तेसु तेसु सुत्तेसु । अत्थगईअ उ तेसिं वियंजणं जाणओ कुणइ ॥ १८ ॥ परैवैशेपिकादिभिर्यानि वक्तव्यानि प्रतिपाद्यानि तेषां पक्षा अभ्युपगमाः "युगपद् शाना- नुत्पत्तिः । ] "नागृहीतविशेषणा विशेष्ये वुद्धिः" [ ] इत्यादयः तैरविशिष्टा अभिन्ना ३० भगवन्मुखाम्भोजनिर्गतेषु तेषु तेषु सूत्रेषु “जं समय पासर णो तं समयं जाणइ" [ इत्यादिषु अभ्युपगमाः प्रतिभासन्ते । न च ते तथैव व्याख्येयाः प्रमाणवाधनात् । तस्मात् अर्थगत्यैव सामर्थ्य नैव तेषां व्यक्तिं सकलवस्तुव्याप्यनेकान्तात्मकैककेवलावबोधप्रभवद्वादशा- हैकश्रुतस्कन्धाविरोधेन व्याख्यां ज्ञको ज्ञाता करोति। श्रुतावधिमनःपर्यायकेवली विविधो "जं समयं पासइ नो त समयं जाणइ"। 1 न त्वेवं केवलकेवली तस्यासर्वज्ञता- ३५प्राप्तरिति सुरेरभिप्रायः ॥ १८॥ ] १-दृश्योपसंहारिणाक्रमो-वा० वा० ।-दश्योपयोगद्वारेणाक्रमो-वृ० आ० हा० वि०॥ २ तन्न सा-आ. हा०वि० । ३-पक्रममा-भां० मां० । ४-यल-आ० हा० वि० । ५-लद्ध-वा० बा० । ६-वलं के-आ० मि.

·. ज्ञानमीमांसा। [अक्रमोपयोगद्वयात्मकमेकं चेत् केवलं किमिति मनःपर्यायवदागमे तस्य ज्ञानमात्रतया न कथनम् किमिति च ज्ञान-दर्शनरूपतया द्वैविध्येन वर्णनमिति चोघे मर्मोद्धाटनम] यद्यक्रमोपयोगद्वयात्मकमेकं केवलं किमिति मनःपर्यायज्ञानवत् तद् ज्ञानत्वेनैव न निर्दिष्टम् ? तस्मात् "केवलनाणे केवलदसणे" ] इति भेदेन सूत्रनिर्देशात् क्रमेण युगपद्धा भिन्नमुपयोगद्वयं केवलाववोधरूपमित्याशङ्ख्याह- जेण मणोविसयगयाण दंसणं णत्थि दव्वजायाण । तो मणपजवणाणं णियमा गाणं तु णिहि ॥ १९ ॥ यतो मनःपर्यायज्ञानविषयगतानां परमनोद्रव्यविशेषाणां विशेषरूपतया वाह्यस्य चिन्त्य- मानस्य घटादेर्लिंगिनो गमकतोपपत्तेः दर्शन सामान्यरूपं नास्ति द्रव्यरूपाणां चिन्यमाना- लम्बनपरमनोद्रव्यगतानां चिन्त्याविशेषाणां विशेषरूपतया वाह्यार्थगमकत्वात् तन्द्राहि मनःपर्याय-१० शानं विशेपाकारत्वाद् शानमेव ग्राह्यदर्शनाभावाद्' ग्राहकेऽपि तदभावः ततो मनःपर्यायाख्यो पोधो नियमाद ज्ञानमेवागमे निर्दिष्टो न तु दर्शनम् । केवलं तु सामान्यविशेषोपयोगैकरूप- त्वात् केवलं ज्ञानं केवलं दर्शनं चेत्यागमे निर्दिष्टम् ॥ १९ ॥ [एकत्वेऽपि केवलस्य ज्ञान-दर्शनोभयरूपतया शास्त्रे पाठात् तस्य कथंचिदनेकरूपत्वाभ्युपगमनम् ] तथा पुनरप्येकरूपानुविद्धामनेकरूपतां दर्शयन्नाह- चक्खुअचक्खुअवहिकेवलाण समयम्मि दंसणविअप्पा। परिपढिया केवलणाणदंसणा तेण ते अण्णा ॥२०॥ चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां खसमये दर्शनविकल्पा मेदाः परिपठितास्तेन दर्शनमध्ये पाठाद् दर्शनमपि केवलम् ज्ञानमध्ये पाठाद् ज्ञानमपि अतो भिन्ने एव केवलज्ञानदर्शने न चात्यन्तं तयोर्भेद एव केवलान्तर्भूतत्वेन तयोरमेदात्, न चैवमभेदाद्वैतमेव सूत्रयुक्तिविरोधोत्र २० तत्परिच्छेदकखभावतया कथंचिदेकत्वेऽपि तथा तद्व्यपदेशात् ॥ २० ॥ । । [एकदेशिना मत्युपयोगं दृष्टान्तीकृत्य एकस्यापि केवलोपयोगस द्विरूपत्वसमर्थनम् ] एतदेव दृष्टान्तद्वारेणाह- दसणमोग्गहमेत्तं 'घडो' त्ति णिवण्णणा हवइ णाणं । जह एत्थ केवलाण वि विसेसणं एत्तियं चेव ॥ २१ ॥ २५ अवग्रहमानं मतिरूपे वोधे दर्शनम् इदम्' 'तत्' इत्यव्यपदेश्यम् 'घटा इति निश्चयेन वर्णना निश्चयात्मिका मंतिज्ञानं यथेह तथेहापीति दान्तिकं योजयति जह एत्थ इत्यादिना केवलयोरप्येतन्मात्रेणैव विशेषः एकान्तभेदाभेदपक्षे तत्वभावयोः पूर्वोक्तदोपप्रसङ्गाद् अज- हत्त्यैकरूपयोरेवाभिनिवोधिकरूपयोस्तत्तद्रूपतया तथाव्यपदेशसमासादनात् कथंचिदेकानेकात्मक- वोपपत्तेभैदैकान्ते तयोरप्यभावापत्तेः ॥ २१ ॥ ३० - १चिन्त्यतावि-भां० मा० । चितितावि-वा. बा० । चित्यावि-हा०वि०। २ मतिर्जा-आ० । “घट. इति निश्चयेन वर्णना तदाकारामिलाप इति यावत् । कारणे कार्योपचाराच घटाकारामिलापजनक घटे मविज्ञानमिलधैः अथाऽनैवं तथा केवलयोरप्येतावन्मात्रेण विशेषः" --ज्ञानवि० पृ० १६० द्वि० पं० १३ । ३० पृ० पं० २० । ७९ स०त.

·द्वितीय काण्डे- [[पुनरष्येंकदेशिना क्रमिकभेद दूपयितुं शास्त्रीययुक्त्या ज्ञान दर्शनयों कथंचिदन्यत्व- व्यवस्थापनम्] इतिश्च कश्चिद् भेदः- दसणपुव्वं णाणं णाणणिमित्तं तु दुसणं णत्थि। तेण सुविणिच्छियामो दसणणाणाण अण्णतः॥ २२॥ दर्शनपूर्व ज्ञानम्, ज्ञाननिमित्तं तु दर्शनं नास्तीत्युक्तं यतः सामान्यमुपलभ्य पश्चाद् विशेषमुपलभते न विपर्ययेणेत्येवं छद्मस्थावस्थायां हेतुहेतुमद्भावक्रमः। तेनाप्यवगच्छामः, कथ- चित्तयो दः इति । अयं च क्षयोपशमनिवन्धनः क्रमः केवलिनि च तदभावादक्रम-इत्युक्तम् ॥२२॥ ५ . । एकदेशीये अवग्रहमात्रमतिज्ञानर दर्शनत्वाभ्युपगमे समापततो दोपस्याभिधान तत्समर्थन यदुक्तम् अवग्रहमात्र भतिशान दर्शनम् इत्यादि तदयुक्तम् अतिव्याप्तेरित्याहा-- जइ ओग्गहमेत्तं दसणं ति मण्णसि विसेंसिणाणं । मइणाणमेव दंसणमेवं सइ होइ निप्फण्णं ॥ २३ ॥ एवं सेसिदियदसणम्मि नियोण होईण यजुत्तं । अह तत्थ णाणमेत्तं घेप्पइ चक्खुम्मि वि तहेव ॥२४॥ यदि मत्यवंबोघे अवग्रहमात्रं दर्शन विशेषितं ज्ञानमिति मन्यसे मतिज्ञान- मेव दर्शनमित्येवं सति प्राप्तम् न चैतद् युक्तम् । “स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः” [तत्त्वार्थक अॅ" २९] इति सूत्रविरोधात् ॥२३॥ एवं शेषेन्द्रियदर्शनेष्वप्यवग्रह एव दर्शनमित्यभ्युपगमेन मतिज्ञानमेव तदिति । न च तद् युक्त पूर्वोत्तदोषांनतिवृत्तः । अथ तेषु श्रोत्रादिष्विन्द्रियेषु दर्शनमपि भवत् तद् ज्ञानमेव २० मात्रशब्दस्य दर्शनव्यवच्छेदकत्वात् । अत एव तत्र श्रोत्रज्ञानम् इत्यादिव्यपदेश उपलभ्यते श्रीत्र दर्शनम्' 'प्राणदर्शनम्' इत्यादिव्यपदेशस्तु नागमे क्वचित् प्रसिद्धस्तहि चक्षुष्यपि तथैव गृह्यतां 'चक्षुर्ज्ञानम् इति न तु चक्षुदैर्शनम्' इति । अथ तत्र दर्शनम् इतरत्रापि तथैव गृह्यताम् । मान दर्शनयोरुपलम्भरूपत्वे अविशेषप्रसंङ्गस्तयोरिति चेत् एवमेतद्रूपतया खभावभेदात तु भेद इति ॥२४॥ [ज्ञान एवं चक्षुरचक्षुर्दर्शनप्रवादसमर्थनाय दर्शनपदस्य अर्थाभिधानम् । नन्ववग्रहस्य' मतिभेदत्वाद् मतेश्च ज्ञानरूपत्वाद् अवहरूपस्य दर्शनस्याभावः एव भवेत् उच्यते गाणं अपुढे अविसए य अत्थम्मि दसणं होई । मोत्तूंण लिंगओं जं अणांगयाइयविसएसु ॥ २५॥ अस्प(स्पृ)ष्टेऽर्थरूपे चक्षुषा य उदेति प्रत्यया स चक्षुर्दर्शनं ज्ञानमेव सत् इन्द्रियाणाम: ३०विषये च परमाण्वादी अर्थ मनसा ज्ञानमेव सद् अचक्षुर्दर्शनम्, मुक्त्वा- मेघोन्नतिरूपा १ पृ. ६१२५० ।। २ पृ. ६१७ गा० २१ पं० २६ ... ३-मित्तं । ३-जमित्त वृ० प्र० प्र० ५-वमेतत्तरुप-वा० बाय । “अस्पृष्टेऽथैः -- ज्ञानवि पृ० १६१ वि० ५० १३.

·१ ज्ञानमीमांसा ६१९ ल्लिङ्गादू भविष्यदृष्टौ नदीपूराद्' वोपर्यतीतवृष्टौ वा लिङ्गिविषयं यद :शानं तस्यात्सोयावि- षयार्थस्याप्यदर्शनत्वात् ॥ २५ ॥ [अस्पृष्टाविषयावगाहित्वेऽपि न मनापर्यायवोधस्य दर्शनत्वप्रसङ्ग इति सयुक्तिकं प्रतिपादनम् ] यद्यस्पृष्टाऽविषयार्थशानं दर्शनमभिधीयते ततः- मणपज्जवणाणं दसणं ति.तेणेह होइ ण-य-जुत्त। भण्णइ णाणं णोइंदियस्मि ण घडादओ जम्हा ॥२६॥ एतेन लक्षणेन मनःपर्यायज्ञानमपि दर्शनं प्राप्त परकीयमनोगतानां घटादीनामालम्व्यानां तत्रासत्त्वेनास्पृष्टेऽविपये च घटादावर्थे तस्य भावात् न चैतद् युक्तम् आगमे तस्य दर्शनत्वेना- पाठात् । भण्यते अत्रोत्तरम(म्) णोईदियम्सि मनोवर्गणाख्ये मनोविशेपे प्रवर्तमानं मनः- पर्यायवोधरूपं ज्ञानमेव न दर्शनं यस्मादस्पृष्टा घटादयो.नास्य विषयो लिङ्गानुमेयत्वात् तेषाम् ।१ तथा चागमः "जाणइ बज्झेऽणुमागाओ" [ विशेषा० भा० गा० ८१४] । ननु च परकीयमनोगतार्था- कारविकल्पस्योभयरूपत्वात् किमिति तदाहिणो मनःपर्यायावयोधस्य न दर्शनरूपता? न, मनो- 'विकल्पस्य वाद्यार्थचिन्तनरूपस्य विकल्पात्मकत्वेन ज्ञानरूपत्वात् तदाहिणो मनःपर्यायज्ञानस्थापि तद्रूपतैव घटादेस्तु तत्र परोक्षतैवेति दर्शनस्याभाव एव मनोविकल्पाकारस्योभयरूपत्वेऽपि.छाश- स्थिकोपयोगॅस्य परिपूर्णवस्तुग्राहकत्वासंभवाच न मनापर्यायशाने दर्शनोपयोगसंभवः ॥ २६ ॥ [ अस्पृष्टाविषयावगाहि ज्ञानमेव दर्शनम् न ततः पृथगिति प्रतिपादन] 'किञ्च, महसुयणाणणिमित्तो छउमत्थे होइ अत्थउवलंभो। एगयरस्मि वि तेसिंण दंसणं दसणं कत्तो ॥२७॥ मतिश्रुतज्ञाननिमित्तश्छद्मस्थानामर्थोपलम्म उक्त आगमे। तयोरेकतरस्मिन्नति २० न दर्शनं संभवति न तावदवग्रहो दर्शनं तस्य ज्ञानात्मकत्वात्ततः कुतो दर्शनम् ? नास्तीत्यर्थः। अस्पृष्टेऽविषये. चार्थे शानमेव दर्शन नान्यदिति प्रसक्तम् ॥ २७ ॥ [अस्पृष्टार्थावगाहित्वेऽपि श्रुतज्ञानस्य दर्शनत्वाभावप्रतिपादनम् । ननु श्रुतमस्टे विषये किमिति दर्शनं न भवेत् ? इत्याह- .२५ जं पच्चक्रवरगहणं ण इन्ति सुयणाणसम्मिया अत्था। तम्हा दंसणसंहो ण होइ.सयले वि सुयणाणे ॥२८॥ यस्मात् श्रुतज्ञानप्रमिताः पदार्था उपयुक्ताध्ययनविषयास्तथाभूतार्थवाचकत्वात् श्रुत- शब्दस्य प्रत्यक्षं न गृद्यन्ते अतो न श्रुतं चक्षुर्दर्शनसंज्ञम् मानसमचक्षुर्दर्शनं श्रुतं भविष्य- तीत्येतदपि नास्ति अवग्रहस्य मतित्वेन पूर्वमेव दर्शनतया निरस्तत्वात् ॥ २८॥ . . . १ "तस्यास्पृष्टाविपयार्थस्यापि दर्शनलेनाव्यवहारात्"-ज्ञानवि० पृ. १६२ प्र०५०३। २-तरं मनो-मा० मा०। ३-इंद्रियस्मि भां० मां.. विना । ४दव्यमणोपज्जाए जाणइ पासह य तग्गएऽणते । तेणावभासिए उण जाणइ वझेऽणुमाणेणं" - "विशेषा०भा० पृ. ८१४ द्वि०। ५-गस्यो परिपू-हा० वि०। ६ न चाव-वृ० ०. हा० वि०। ७,दार्थ उ-भां० मा० विना । ८-छते अ-१० वा. बा० विना। ९५० पृ.५० २० ।

·-- ફ૨૦ द्वितीये काण्डे .... अवधिज्ञान एवं प्रवृत्तिनिमित्तवशेन दर्शनशब्दस्यापि लब्धावकाशत्वसमर्थनम् ] वैवमवधिदर्शनस्याप्यभावः स्यादित्याह- जं अप्पुट्टा भावा ओहिण्णाणस्स होति पच्चक्खा । तम्हा ओहिण्णाणे दंसणसद्दो वि उवउत्तोः ॥ २९ ॥ यस्मादस्पृष्टा भावा अण्वादयोऽवधिज्ञानस्य प्रत्यक्षा-भवन्ति चक्षुर्दर्शनस्येव रूप- मान्यम् ततस्तत्रैव दर्शनशब्दोऽप्युपयुक्तः ॥ २९ ॥ , [सिद्धान्तिना एकस्यैव केवलोपयोगस्य ज्ञानदर्शनोपयोगद्वयरूपत्वव्यावर्णनम् ] केवलावबोधस्तु शानदर्शनोपयोगद्वयात्मको शानमेव सन् दर्शनमप्युच्यत इत्याह- जं अप्पुढे भावे जाणइ पासइ य केवली णियमा । . तम्हा तं गाणं दसणं च अविसेसओ सिद्धं ॥ ३० ॥ यतोऽस्पृष्टान् भावानियमेनावश्यतयाः केवली चक्षुष्मानिव पुरस्थितं. चक्षुपा पश्यति जानाति चोभयप्राधान्येन । तस्मात् तत् केवलावबोधखरूपं ज्ञानमप्युच्यते दर्श- नमप्यविशेषत उभयाभिधाननिमित्तस्याविशेषात् न पुनर्शानमेव सदविशेषतोऽमेदतो दर्शन- मिति सिद्धम् । यतो न ज्ञानमात्रमेव तत् नापि दर्शनमात्र केवलम् नाप्युभयाक्रमरूपं परस्पर- १५ विविक्तम् नापि क्रमखभावम् अपि तु ज्ञानदर्शनात्मकमेकं प्रमाणमन्यथोक्तवत् तद्भावप्रसङ्गात् । [सूर्यभिप्रायेण ज्ञानपञ्चक-दर्शनचतुष्कयोः स्वरूपविभजनम् ] छन्मस्थावस्थायां तु प्रमाणप्रमेययोः सामान्यविशेषात्मकत्वेऽप्यनपगतावरणस्यात्मनो दर्शनोपयो- गसमये ज्ञानोपयोगस्यासम्भवाद् अप्राप्यकारिनयन मन प्रभवार्थावग्रहादिमतिज्ञानोपयोगप्राक्तनी अ- वस्था अस्प(स्पृष्टावभासिग्राह्यग्राहकत्वपरिणत्यवस्था व्यवस्थितात्मप्रवोधरूपां चक्षुरचक्षुर्दर्शनव्यपदे- २०शमासादयति । द्रव्यभावेन्द्रियालोकमंतिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमादिसामग्नीप्रभवरूपादिविषयग्रह णपरिणतिश्चात्मनोऽवग्रहादिरूपा भतिज्ञानशब्दवाच्यतामनुते । श्रुतज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमवाक्य- श्रवणादिसामग्रीविशेषनिमित्तप्रादुर्भूतोवाक्यार्थग्रहणपरिणतिखभावों वाक्यश्रवणानिमित्तो वा आ- त्मनः श्रुतज्ञानमिति शब्दाभिधेयतामाप्नोति। रूपिद्रव्यग्रहणपरिणतिविशेषस्तु जीवस्य भवगुणप्रत्यया- वधिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमप्रादुर्भूतो लोचनादिवानिमित्तनिरपेक्ष अवधिज्ञानमिति व्यपदिश्यते २५ तज्जैः अवधिदर्शनावरणकर्मक्षयोपशमप्रादुर्भूतस्तु स एव तद्व्यसामान्यपालोचनखभावोऽवधि- दर्शनव्यपदेशभार भवति । अर्धतृतीयद्वीपसमुद्रान्तर्वतिसकलमनोविकल्पग्रहणपरिणतिर्मनापर्याय- ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमादिविशिष्टसामग्रीसमुत्पादिता चक्षुरांदिकरणनिरपेक्षस्यात्मनः मन-पर्याय-: ज्ञानमिति वदन्ति विद्वांसः । छानस्थिकोपयोगं चात्मा, स्वप्रदेशावरणक्षयोपशमद्वारेण प्रतिपद्यते. १ प्रस्तुतगाथासंवादकमेकं पद्यं मलधारिहेमचन्द्रसूरिणा खकीयायां विशेषावश्यकभाष्यवृत्तौ तुतिकारकर्तृकलेन समु- घृतं वर्तते । तद्यथा- "यदपि केवलज्ञानं केवलदर्शनं च तस्योच्यते तत्रापि तयोर्न विशेष इत्यभिप्रायवता प्रोकं स्तुतिकारेण एवं कल्पितभेदमप्रतिहतं सर्वज्ञतालाञ्छनं सर्वेषां तमसा निहन्त जगतामालोकन शाश्वतम् । नियं पश्यति वुध्यते च युगपद्नानाविधानि प्रभो ! स्थित्युत्पत्तिविनाशवन्ति विमलद्रव्याणि ते केवलम्' पृ. ११९८६०१०। यद्यपि इदं पद्यं लभ्यासु एकविंशंती सिद्धसेनीयद्वात्रिंशिकासुन दृश्यते तथापि तत् सिद्धसेनप्रणीतंमेवाऽवसीयते समन्तभद्रवतं तस्यैव स्तुतिकारखेन प्रसिद्धत्वात् तस्यैव अभिन्नकेवलज्ञानदर्शनोपयोगद्वयमतप्रस्थापकलेन विधुतलाच २-मात्र के मा० मा० हा० ३-पाञ्चक्षु-वृ० हावि ·- . ज्ञानमरि नत्वनन्तशेयज्ञानखभावस्यात्मन एतदेव खण्डशाप्र कवस्तुविस्तरव्यापि युगपत्परिच्छेदखभावद्वयात्मक खरूपं केवलशानदर्शनावरणकर्मक्षयाविर्भूतं करण 'लखभावपरिणामभेदानन्तपदार्थयुगपत्सामान्यविशे च व्यपदिश्यते । तेन 'अवग्रहरूप आभिनिबोधो तद्व्यतिरिक्तस्यापरस्य ग्राहकस्याभावात् तस्यैवैकस्य सर्पद्रव्यवत् ततस्तयोरवस्योरव्यतिरेकात् तस्य चाभिधीयत इति सूत्रकृतोऽभिप्रायः' इति यत् को, युक्तिविरोधाच न ह्येकान्ततोऽभेदे पूर्वमवग्रहो द शक्यमभिधातुम् कथंचिद्भेदनिबन्धनत्वादस्य, न चैकस्यैव मतिज्ञानस्योभयमध्यपातादुभयव्य पर्यन्तं मतिज्ञानम्' इत्यस्य व्याहतेः तस्य वार्ड आगमविरोधश्च तव्यतिरेकेण दर्शनानभ्युपगं तिज्ञानव्यतिरिक्त- दर्शनाभ्युपगमात् कुतो शानमेव दर्शनं छद्मस्था (णावरणस्याऽऽत्मनो नित्योपयुक्तत्वात् सदैव दर्शनावस्था वर्तमानप प्राक् तथाभूतानववोध-१५ रूपत्वासंभवात् तथाभूतज्ञानविकलावस्थासंभ रुषाविशेषप्रसङ्गात् । ततो युगपज्ज्ञा- नदर्शनोपयोगद्वयात्मकैकोपयोगरूपः केवलावाधाऽभ्युपगन्तव्य इति सूरेरभिप्रायः॥ ३०॥ स्य । २० [एक एव केवलोपयोगो प्यार के इति खसिद्धान्तः समयान्तरोत्पादवचनं तु परतीर्थि- कमतकथनमिति विभजनम्] व्यात्मक एक एव केवलाववोध इति दर्शयन्नाह- साई अपज्जवसियं ति दो वि ते ससमयओ हवइ एवं । परतित्थियवत्तव्वं च एगसमयंतरुप्पाओ ॥ ३१ ॥ द्वे अपि ते ज्ञानदर्शने यदि युगपद् न नाना भवतस्तदा खसमयः खसिद्धान्तः 'साद्य- पर्यवसिते' इतिं घटते यस्त्वेकसमयान्तरोत्पादस्तयोः 'यदा जानाति तदा न पश्यति' इत्येवमभिधीयते स परतीर्थिकशास्त्रं नाईद्वचनम् नयाभिप्रायेण प्रवृत्तत्वादिति सूरेरमि-२५ प्रायः ॥ ३१॥ . [एवंभूततत्त्वश्रद्धानरूपस्य सम्यग्दर्शनस्य सम्यग्ज्ञानरूपत्वमेव इति वर्णनम् ] एवंभूतं वस्तुतत्त्वं श्रद्दधानः सम्यग्ज्ञानवानेव पुरुषः सम्यग्दृष्टिरित्याह- एवं जिणपण्णत्ते सद्दहमाणस्स भावओ भावे । पुरिसस्साभिणियोहे दंसणसद्दो हवइ जुत्तो ॥ ३२॥ एवमनन्तरोक्तविधिना जिनप्रज्ञप्तान भावान् श्रद्दधानस्य पुरुषस्य यदाभिनिवो- धिकं ज्ञानं तदेवं सम्यगदर्शनम् विशिष्टावबोधरूपाया रुचेः सम्यग्दर्शनशब्दवाच्यत्तानि . भावः॥३२॥ न . १-र्थिकल-हा० वि०। २-नानति-वृ० सं० । '३ एवेहां-भां० मा विना । ४-स्थयोयंति- ५ दर्शनत्वेन अ-बा० बा० । दर्शने अ-वृ०। ६-पर्यन्त म-वृ० वा. वा० मा विना । ७ पृ० ६१७ गा० ॥ पं० २६।८-गमे वाष्टा-वृ०।

·SAFE ALL शानसस बिकल्पनीयतया सम्यग्दर्शनं पालिताभिधानम् ] नेपि रुचिलक्षणे सम्यगजानं किमिति । णे उ अयणिज्ज। होइ उचवणं ॥२३॥ ने पुनर्भजनीयं विकल्पनीयं सम्यग्शामा समस्ति । यतश्चैवमतः सम्यगज्ञानं चेत पामादुपपन्नं भवति ॥ ३३ ॥ चदाचार्याणां गर्विष्ठतया सम्यग्वादि- अत्र सायपर्यवसितं केवलज्ञाने सूल शानं च तथाभूतस्य तस्य प्रतिपादकं संभ अति । तथाहि-धातिकर्सचतुष्टयप्रक्षयाविर्भूतत्वात् केवलं सादि न च तशोत्पन्नस्य पश्चात्तस्यावरण पस्ति अतोऽनन्तमिति न पुनरुत्पद्यते विनाशपूर्वकत्वादुत्पाद न हि घटस्याविनाशे कपालानामु पादो दृष्ट इत्यनुत्पाद्व्ययात्मकं केवलमित्लन्युपगमवतो निराकर्तुमाह- केवलणाणं साई अपज्जवसियं ति दाइयं सुत्ते। तेत्तियमित्तोत्तूणा केइ विसैसं ण इच्छति ॥ ३४॥ केवलज्ञानं साद्यपर्यवसितमिति दर्शितं सूत्रे इत्येतावन्मात्रेण गर्विताः केचन शेषं पर्याय पर्यवसितत्वस्वभावं विद्यमानमपि नेच्छंति ते न च सम्यग्वादिनः ॥ ३४ ॥ [सूत्रात . - SHRI [सिद्धान्तिना केवलस पर्यवसितत्वप्रदर्शन है मोसन्सति पुरा m यत:- . जे संघयणाईया भवत्थवलिविसेसपज्जाया। ते सिज्झमाणसमये ण होति विगयं तओ होई ॥ इद ।। ये वज्रऋपभनाराचसंहननादयो भवस्थस्य केवलिनः आत्मपुद्गलप्रदेशयोरन्योन्यानुवे व्यवस्थिते-विशेषपयोयास्ते सिध्यत्समयेऽपगच्छन्ति तदपगमे तद्व्यतिरिक्तस्य ज्ञानत्याप्यात्मद्रव्यद्वारेण विगमात् अन्ययावस्थातुरवस्थानामात्यन्तिकभेदप्रसक्तः केवलज्ञानं विगतं भवतीति सूत्रकृतोऽभिप्रायः ॥ ३५ ॥ -स्य प्रति-वृ० मा० हा० वि० . २-चमेत्तो- वृ० आ. हा० वि० । ३-सित्तोत्तणा आ० ।-मित्तो- -मित्तोपूणा हा• 'उत्तूण' शब्दो दृप्तवानी देश्यः । “दरिए उत्तुण-उन्मुह-उछुचु-च्छुच्छु-उत्तुरिद्धीओ"- प्रय०२०मा० १९ पृ०४१ ।

·No text on this page.