·Vani Vilas Sanskrit Series.
COMPILED
No. 5.
Malavikagnimitra
IIIII
LII I'lT (OVVII NTARII'S
VILAKANI
and KATAYAVEN 4.
CHECKED 1973
Initial
SRIRANGAM
$
SRI VINI VILAS P'RESS
1908
uht Kegistered
All rights Reserved.

·॥ श्रीः ॥
॥ मालविकाग्निमित्रम् ॥
नीलकण्ठकाटयवेम
विरचितव्याख्याद्वयेन
समुपेतम् ।
श्रीरङ्गनगरे
श्रीवाणीविलासमुद्रायत्रालये
समुद्रितम् ।
१९०८.

·INTRODUCTION. M ALAVIKAGNIMITRA is one of the three dramas of the world famous Kalidasa, the other two being the Sakuntala and the Vikramorvasiya. . Professor H. H. Wilson, the eminent oriental scholar was the first who brought this drama, along with several others, to the notice of European Sanskrit scholars in his excellent work “Theatre of the Hindus." But in the account which he gives of this play he expresses himself very unfavourably on the literary merits of this drama and its pretensions to antiquity. He does not deny its being the production of a Kalidasa as stated in the Prelude to the draina, but says-Tradition alone identifies him with the poet of Vikramaditya's reign, who preceded the Christian era, and the internal evidence is adverse to the drama being the work of the author of Sakuntala and Vikramorvasiya. There is neither the same melody in the verse nor fancy in the thoughts." He further states that "the manners described appear to be those of a degenerate state of Hindu Society and it can scarcely be thought earlier than the tenth or eleventh century. It may possibly have been the production of a somewhat later day, in some part of India which continued to preserve its political independence and Hindu character." These and other depreciatory remarks of the illustrious orientalist have done much to throw this play into universal disfavour. But how far Malavikagnimitra deserves that it should be denied the honor of coming from the hands of the celebrated author of the Sakuntala and how far he himself deserves to be deprived of the credit of writing it, require close examination. Now, as to the first ground, viz., 'there is neither the samo molody in the verse nor fancy in the ·ii thoughts, it is not clear what is meant by 'the same melody in the verse.' If it is intended to be understood that the metrical portion of the drama is rough or loose, we reply in the words of the late S. P. Panäit. "The poetry, indeed, of the Malavikagnimitra is as smooth and flowing as that of the Sakuntala and the Vikramorvasiya. It is as little laboured as that of those two dramas. It requires as little labour to understand the one as the other. The verse in the Malavikagnimitra is as regular and model-like as that in the two sister dramas of the poet. How, therefore, the latter can be said to be more melodious than the former cannot perhaps be very easily understood. The metres, too, are nearly the same in all the three dramas; so that if they are melodious in the Sakuntala and the Vikramorvasiya, they are not less so in the Malavikagnimitra." As regards the objection that there is not "the same fancy in the thoughts" in the Malavikagnimitra as in the two other dramas, Professor Weber would account for this difference by the fact that whereas the scenes oi the Sakuntala and the Vikramoz vasiya are laid out mostly in the woods and forests, aftording their author full opportunities of indulging his fancy in giving excellent descriptions of Nature and that "both rest moreover upon a mythical background and consequently bear a more magnificient and ideal character; the Malavikagnimitra portrays the life in the court of a historic prince and consequently the bare actuality, with its self-made and therefore, scanty concerns.” But it is open to much doubt whether "the life in the court of a historic prince" may have restrained a poet of Kalidasa's power and genius in writing as excellent a irama on that subject as on the Lost Ring or the Heavenly Nymph. Further considerable portions of the two dramas, wbose legitimacy is unquestionable, have also their scenes in courts of princes. Hence tbe explanation given by Professor Weber is not quite acceptable. It is always a difficult task to show why one work of an author is inferior to another or 99 ·iii why one play of a dramatist does not contain 'the same fancy in the thoughts' as some other. So even if it is conceded that Malavikagnimitra is not so rich in poetry as the other two plays and tbat the flights of fancy do not soar so high, the cause is not far to seek. As the late S. P. Pandit says Malavikagnimitra might have been the first production of Kalidasa. It might bave been written while he was yet young and while he was yet unknown as a dramatist of note to his contemporaries and while yet he had not made a name for himself as a poet. This supposition seems to be supported by the tone of the prologue that introduces to us the drama. The assistant of the manager (aftq*:) is surprised to hear his master propose that Malavikagnimitra, a drama composed by Kalidasa, should be acted and asks him why a drama of a living poet should be acted at the neglect of those of the famous Bhasa and Saumilla. If when this drama was composed and acted, the author had been known as a dramatist of note and if the Sakuntala and the Vikramorvasiya had already been written and published, the prologue would in all probability have been differently worded. For, this prologue does not introduce to the public the particular drama to which it is attached just as the prologues to the other two plays do, but rather the author who wrote it. Thus it is clear that the first objection of Professor Wilson does not hold good. Now as to the second objection viz., "The manners described appear to be those of a degenerate state of Hindu Society," this is a grave reproach not at all desorved by Malavikagnimitra. Whose manners are they that are degenerate in the play? Agnimitra difters in no way from Dushyanta or Pururavas in the purity or otherwise of his principles. Polygamy is a privilege specially allowed to Hindu Princes. Dushyanta and Pururavas have already a harem of ladies and still they do not hesitate to make love to Sakuntala and Urvasi respectively. King Agnimitra's passion for Malavika is as pure as or perhaps more so than that of ·iv King Dushyanta's for Sakuntala or of King Pururavas's for Urvasi. If Agnimitra makes love to a maid of honour in attendance upon the queen, he does so with the honest intention of adding her to bis harem by elevating her formally to the position of a queen, Nor is there anything in the character of Malavika herself or of Queen Dharini or of the other characters, that can well be called 'degenerate. Hence this objection also may be passed over. Now we shall see whether we have any independent evidence external or internal, to prove that this drama comes from the pen of the same Kalidasa who has immortalised himself in the annals of Sanskrit Literature by his Sakuntala or the Lost Ring. As for external evidence, when the work is several centuries old, it is reduced merely to the form of tradition, written or oral. Oral tradition, if it is several centuries old, loses, almost the wbole of its claim to be regarded as satisfactory evidence. But if we have any written tradition and that in the words of the author himself, just as in the prologue to this drama, and if no one has ever doubted its correctness, we must naturally accept it as conclusive evidence. In all the three plays Kalidasa is stated to be the author who composed them. If, as the late S. P. Pandit observes, either of the two plays of Sakuntala and Vikramoryasiya were to be denied today to be the production of the same Kalidasa who composed the other, laying aside internal evidence, what positive evidence should we have to show that they both belonged to one and the same Kalidasa. External evidence, therefore, gives no room to suspect that this drama is the production of a different Kalidasa. Turning then, to internal evidence we may state at the very outset that even if we had not the profession of the poet himself in the prologue, we should never hesitate, after a careful perusal and comparison of the three plays, to pronounce that the Malavikagnimitra comes from the same bands as the ·V Sakuntala and the Vikrainorvasiya. As the late S. P. Pandit truly observes "Every great writer, whether of prose or poetry has always a settled style of composition. This is especially, the case with those poets and authors who take delight in an easy and natural expression of their thoughts, and never surrender their good sense and fondness for perspicuity to a laboured und obscure style of writing. Whatever is natural and ordinary will be frequently repeated in the writings of one and the same author. And accordingly there are so many analogies or rather identities of expression, everywhere to be met with in the diction and ideas of the three dramas of Sakuntala, Vikramorvasiya and Malavikagnimitra that it is impossible to explain them on any other ground than that of the identity of their author". Indeed the repetition of analogous expressions, phrases and ideas with charateristic frequency ought to support this theory. Hence we shall proceed to examine these three dramas for such analogios of expressions, phrases and ideas. P. 1. एकैश्वर्ये स्थितोऽपि Cf. Vikramorvasiya यस्मिन्त्रीश्वर इत्यनन्यविषयः. P. 1. HER HEAD Foreia garraga Cf. Sakuntala प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः. P. 3. FIRSCIA Pages Cf. The prologues to the other two dramas, P. 5. णभं अन्दरेण Cf. Sakuntala तन भवन्तमन्तरण. P. 6. कुतस्ते इयं धीरता Cf. Vikramorvasiya तिष्ठतु ताव. दीरता. P. 10. न पुनरस्माकं तु Cf. Vikrainorvasiya तथापि न पुनfa fawie: P. 18. (सरोषं) कथं मयि व्यवहरत्यनात्मन: Cf. Sakuntala (सक्रोधं) मा तावदनात्मने.

·vi P. 24. प्रथमः कल्प: Cf. Sakuntala Acts IV, V, &VII P. 26. मङ्गलालंकृता Cf. Vikramorvasiya मङ्गलमात्रभूषणा. P. 32 अत एव मे निर्बन्धः Cf. Sakuntala अत एव खलु निर्बन्धः. P. 32. प्रभवन्त्योऽपि हि भर्तृषु Sakuntala भर्तर्यपेततमसि प्रता तवैव. P.37. मा तत्तहोदी धारिणी विसंवादहस्सदि Cf Sakuntila. अवही विहिणा विसंवदिदो and Vikramorvasiya कुसुमं दान फले विसंवददि. P. 39. स्वनियोगमशून्यं कुरु Cf. Sakuntala. Act IL P. 40. संहर्तुमधीरतया व्यवसितमिव मे तिरस्करिणीम् Cf. Sakuntala. अहो चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोवृत्तिः... स्थानादनुच्चलनधि तत्वेव पुनः प्रतिनिवृत्तः. । P. 42. अहो सर्वाखवस्थाखनवद्यता रूपस्य Cf. Sakuntala अहो सर्वास्ववस्थासु रमणीयत्वमाकृतिविशेषाणाम्. P. 49. उपदेश विदुः शुद्धं सन्तस्तमुपदेशिनः । ३यामायते न युष्मासु यः काञ्चनमिवामिषु Cf. तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्यक्तिहेतवः । संलक्ष्यते ह्यनौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा. P. 52. एतावानेव में मतिविभवो भवन्तं सेवितुम् Cr. Vikramorvasiya एतावान्मम मतिविभवः. P. 53. वलभिपरिचयवषिपारावतानि Cf. Vikramervasiya धूपैर्जालविनिःसृतैर्वलभयः संदिग्धपारावताः. P. 61. अलं...परिदेविदेण Cf. Vikramorvusiya. अल परि- देविदेण. P. 62. पजवत्थावेदु भवं अत्ताण Cf. Vikramorvasiya. हला पज्जवस्थावेहि अत्ताणं P. 63. वसन्दोदारसूअआइ Cf. Vikramorvasiya. वसन्दो- दारसूअरं.

·VII P. 65. दक्षिणो मारुतः Cf. Vikramorvasiyn. दहिखणमारु- देण. P. 65. पवनचलिताभिः पल्लवाङ्गुलीभिः Cf. Sakuntala. पवनार. ताभिः पल्लवाङ्गुलीभिः. P. 7. पारइस्ससि तत्तहोदीए अवरद्धं Cf. Sakuntala. P. 75. प्रतिगृहीतं वचः सिद्धिदर्शिनो ब्राह्मणस्य Cf. Vikramorvasiya. प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचनं. P. 78. महदी खु से संभावणा Cf. Sakuntala. भी संभावदव्वति & अनुगृहीतास्मि अनया मघवत: संभावनया. P. 78. अभूमी इथं मालविआए Cf. Sakuntala. अभूमिरियमवि- नयस्य. P. 80. कुतस्ते अनुशयः Cf Sakuntala. विगतानुशयो भवेयम् P. 80. सर्वथा भर्तुरापरिवर्तिनी भव Cf. Sakuntala. अङ्के निधाय करभोरु. P. 82. तुम दाव दुज्जादे मह अचन्दसहाइणी होहि Cf. Vikramorvasiya मम सुरारिसंभवे दुर्भाते महाराज एव शरणमासीत्. P. 82. अत्तणो छन्देण Cf. Vikramorvasiya विज्ञाप्यतां देवी यस्ते छन्द इति. P. 83. कारिदा एव्व बउलावलिआए पदं मालविअए Cf. Sakuntala येनासत्यसंधे जने सखी पदं कारिता. P. 84. पर्याप्तमेतावता कामिनाम् Cf. Vikramorvasiya ण उण पज्जत्तं हिअअस्स. P. 86. सखे वचनावसरपूर्वकं प्रवेष्टुमिच्छामि Cf. Sakuntala अवसरः खल्वयमात्मानं दर्शयितुम् . P. 87. बउलावलिए तुए गहिदत्थाएं CI. Vikramoryasiya से गहिदत्था होमि. ii ·vii P. 94 मन्ये प्रियाहृतमनास्तस्याः प्रणिपातलनं सेवाम् Cf. Vikramorvasiya किंतु प्रणिपातलङ्घनादहमस्यां धैर्यमवलाम्बध्ये. P. 95. हस्तस्पर्शेर्मुकुलित इव (f. Vikramorvasiya स्पृष्टः सरोमविक्रियं अङ्कुरितमनोभवेन. P. 96. क्व देवी धारिणी... विनोद्यत इति Cf. Sakuntala क नु खल्वात्मानं विनोदयामि. P. 97. अविनअ अन्दरेण (f. Sakuntala देवी हंसवती अन्त- रेण. P. 98. प्रबलपुरोवाता Cf. Tikramorvasirn प्रबलपुरोवातता- डितशिखण्डः P. 101. अत्थि मे विसेसो (f. Sakuntala अह्मो अस्थि विससो. P.: 110. विभाविदो चित्तगदो भट्टा (f. Vikramorvasiya स्पर्शविभावितप्रियः. P. 111. परमार्थ गृहीत्वा (f. Sakuntaln सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः. P. 115. सिलाविसेसस्स Cf Vikramorvasiya आक्लिदि- विसेसा. P. 120. अचाहिदं Cf. Sakuntala अन्ज न किंपि अच्चाहिदं. P. 121. दव्वीकरो मे उवरि पडितो Cf. Vikrainorvasiya भो किं गु पदं भुअंग णिम्मोअं विअ संमुहे णो णिविडिदं. P. 123. भवती पुनरयापि प्रसादं न गृह्णाति Cf Tikramorvasiya गङ्गारोधः पतनकलुषा गृह्णातीव प्रसादम्. P. 182. परिघगुरुभिः Cf. Sakuntala नगरपरिघप्रांशुः. P. 142. सरसंजोओ ('f. Sakuntala वीणापसरसंजोओ. P. 145. अभिजनवती Cf. Sakuntala अभिजनवतो भर्तुः श्लाघ्ये. P. 148. यज्ञशरणात् Cf. Sakuntala अग्निशरणं and Vikra morvasiya अग्निशरणाद्गच्छता, ·ir P. 15 समाजयितुमिच्छामि Cf. Sakuntala इसिओ देवं सभा- जयितुं आअदेत्ति. These and other analogies will convince any careful reader that this play is surely the production of the same Kalidasa who wrote the other two dramas. The regret of the king that while the Asoka is blessed by the touch of Malavika's foot, he himself enjoys no such favour; A similar aderess to a bee in the Sakuntala. The trustworthiness and cutting sharpness of the tiowery weapon of the God of Love. --The withdrawal of characters from the stage with the pretext of driving away the young deer. ---Comparison of the hand of a beautiful woman with the Syama creeper.-The scene of Iravati accompanied by Nipunika wandering through the garden in search of the king, greatly analogous to that of queen Ausinari and herattendant Nipunika in quest of king Pururavas.-Vidushaka's fear of snakes. --The king's helpless condition and his dependence on Vidushaka for getting the object of his love.---The use of double negatives. These and many others, which a careful student of the three dramas would be able to note, go to prove that the author of this drama must be the same person who has composed the other two dramas. We quite agree with the late S. P. Pandit when he says that there are some other peculiarities of the great Kalidasa, the author of the Sakuntala and the Vikramorvasiya, that make themselves felt by their conspicuous presence in the Malavikagnimitra also. Thus it is a characteristic of all his writings that they all begin with a charmingly modest introduction marked by great diffidence. The great poet never thinks he has done well until what he has done is pronounced good by the learned. Raghuvamsa (a: MÌDHE a agualmena: 129 संलक्ष्यते यमौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा) and Sakuntala (आपरितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः) lay down the maxim and it is repeated in our play ( 59031 ias:

·शुद्ध सन्तस्तमुपदेशिनः । श्यामायत न युष्मासु यः कावनमिवाग्निषु). Further the Nandi is characteristically short, consisting of one stanza only, in the dramas of Kalidasa while that of other dramatists is extravagantly long. We may also observe that the introductions of the dramas of Kalidasa are easy and temperate in their style and never contain any explanations of their plots or subjects and they always glide iinperceptibly, as it were, froin the reality of the Stage-manager and his assistant into the scenic commencement of the Play. We must not forget also that Kalidasa is more fond of Arya Metre in his plays than other dramatists. This Arya Metre is of as frequent occurrance in the Malavikagnimitra (42 out of 96 slokas being of Arya Metre) as in the Sakuntala and the Vikramorvasiya. These points decidedly prove that these three dramas belong to one and the same author. Now let us turn to the age of this drama. Professor Wilson says "The dramas written in more recent periods are invariably, as far as is yet known, mythological and have some one of the forms or family of Vishnu for the hero. There is no such thing as a decidedly modern drama, the business of which is domestic intrigue: Such a subject, indeed, was wholly incompatible with Hindu feelings, as affected by intercourse with their Mohammedan masters, whether the effect of that intercourse was terror or imitation. In addition to these considerations, the style of the play is very unlike that most common amongst modern writers and most highly esteemed, being free from all jingle of sounds and from metaphorical common place: it does not even affect anything like the uniform smoothness which seems to have preceded and ushered in the extravagancies of modern composition. The piece of sound criticism urged by the manager is also the sentiment of a day long gone by. There are other considerations corroborative of the conclusion, that this drama is of no recent date, derived from the history of its horo. Agnimitra the king of ·Vidisa, is the son of Pushpamitra, whose father is still alive and who is rather unaccountably termed the Senani or general. The personages are little known to the pandits of the present day. It appears from the Vishnu Purana, however, that Pushpanitra was the founder of the Sunga dynasty of Magadha Kings, having been the general of Vrihadratha, the last of the Maurya race, whom he deposed and put to death; he was succeded by his son Agnimitra, and no doubt remains therefore of the identity of the personages. The first of the Maurya l'ace was Chandragupta wliom all research continues to recognise in Sandracottus. The princes of this family were ten in number, to whose reigns the reasonable term of one hundred and thirty seven years is assigned in the Vishnu Purana, wbich places Agnimitra and his father about one hundred and sixty years before our era, above a century before the Kalidasa of Vikramaditya's court and such a period was quite sufficient to qualify Agnimitra to become the hero of a domestic drama. The events of his reign, which are familiarly alluded to, were not of a character to have survived any very protracted intervad in popular recollection, and it may be observed also, that his capital Vidisu bas been long oblitorated froır. the literary records of the Ilindus and that its precise situation is utterly unknown: its flourishing condition in the days of one Kalidasa is also adverted to in his Meghduta. The term of general applied in the play to Pushpamitra may perhaps correct the history as given in the Purana and although he dispossessed his first master of the crown, it seems likely that he refrained from appropriating it to himself, being contented to retain the inilitary power, whilst he invested his son with the title and name of king. There might scem reason therefore to infer, that the play was the work of the Kalidasa of antiquity." Thus we see that this drama consists of historical characters whose dates are almost certain and it should have been composed when the incidents of Agnimitra's reign were fresh in the ·xii minds of the people. Hence we can safely prosume that the Kalidasa who lived at Vikramaditya's court during the first century B. C. is the author of this drama. A fuller discussion of the date of this Kalidasa we reserve for the introduction to the Sakuntala. The summary of the story of this drama is given in Sanskrit in the Bhumika to Priyadarsika issued from this Press. We shall now analyse the play in English. The Play opens with the entrance of Vakulayalika a female attendant of Dharini, the principal queen, who has been sent by her mistress to the Music Hall to inquire of Ganadasa the dancing master, the progress made by his pupil Malavika, in dancing and singing. Another, Kaumudika, joins her and froin their conversation we learn that the king has, notwithstanding the anxiety of the queen to keep the original from his knowledge, seen the picture of Malavika printed by the side of the queen in the picture-gallery. The sight of the picture has, of course inspired the king with an ardent desire to view the original whom he has never yet beheld. In tho next scene Vakulavalika tells Gunadasa, the preceptor, that Malavika was sent as a present to the queen by her brother, Virasena, Governor of the barrier fortress on the Narmada. In the scene that follows we find hostilities are almost to break out between Agnimitra and Yagnyasena, the king of Vidarbha. The former had, on some occasion, detained captive the brotherin-law of the latter and Yagnyasena bad retaliated by throwing into captivity Madhavasena, the personal friend of Agnimitra, when he was repairing to Vidisa to make a family alliance with Agnimitra by giving him his sister in marriage. Yagnyasena proposes an exchange of prisoners, but Agnimitra haughtily rejects the stipulation, and issues orders to his brother-in-law, Virasena, to lead an army immediately against the king of Vidarbha. This affair being thus disposed of, king Agnimitra directs his attention to domestic interests and enquires ·viji of bis Vidushaka Gautama, who is his confident in his loveintrigues and whom he himself styles as Kâryântarasachiva (minister in a different affair), whether he has thought out any means for an interview with Malavika. The Vidushaka had already thought out a course and had, for the successful fulfilment of his object, instigated a quarrel between the two dancing masters in the royal Court viz., Ganadasa and Haradutta regarding their respective pre-eminence. Consequently these two professors now appear before the king and appeal to him for a decision. But he refers the dispute to the Queen, in consideration of Ganadasa's being patronised by her. After soine discussion, in which a Parivrajika or female ascetic (who has been secretly instructed beforehand by the Vidhushaka) plays it prominent part in furtherance of the king's desire, the queen is induced to consent reluctantly for a public trial of the skill of the two professor's as shewn in the respective proficiency of their select scholars. The Parvirajika in her capacity of Judge requires the two selected disciples to appear with as few ornaments as possible in order that their bodily graces nțay be better appreciated and the two professors then retire to make the necessary preparations for the approaching exhibition. The sound of the Mridanga behind the scenes is the token for the royal party to start for witnessing the contest of skill between the two dancing masters and with the departure of the royal party the first Act closes. The second Act opens with the assemblage of the party in the Chamber where the performance is to take place. The Parivrajika decides that Ganadasa, being the elder of the two professors, should have precedence in the exhibition of skill and accordingly Ganadasa brings forward Malavika as the pupil on whom he stakes his credit. The king's desire is thus gratified and Malavika sings and dances a Chatushpada Vastu, which is represented as something of extraordinary difficulty. Malavika's performance is highly applauded and the Vidushaka ·хіру The gardetains her with his witticisms until the queen, who has all along suspected the plot, commands ber to retire. The exhibi. tion of Haradatta's pupil not being essential to the purpose in view, is evaded dramatically enough by the bards' announcing the hour of noon, on which the party breaks up the queen and her party hastening to the inner apartments and the king expressing to the Vidushaka the intensity of his feeling towards the fair Malavika. The scenes of the third Act are laid in the garden of the palace. One of the female servants enters the garden to take some fruits to the Parvirajika and meets the lady gardener. The inevitable chit chat follows and it is therein made known that the attachment of the king and Malavika to each other is too deep and that each of them pines for the other. dener goes to inform the queen that the Asoka tree in the garden has not blossomed and that the ceremony called Dohada should be performed for the same. In the next scene the king entere much love-stricken and reveals his passion to bis confident Vidusbaka who has in the meanwhile contrived the necessary means for another interview of the king with Malavika. While they are adiniring the beauties of the garden Malavika enters in another part of it and from her soliloquy we learn that the Vidushaka, whilst setting her swing in motion, has tumbled the queen out of it and sprained her ankle, so that she could not perform the ceremony of Dohada herself and that she therefore bad deputed Malavika to do it for her with a promise that if the Asoka tree puts forth flowers within five days she would gratify all her desires and that consequently Malavika's friend Vakulavalika has gone to fetch the royal ornaments for Malavika to wear on the occasion. Vakulavalika now returns with the royal habiliments and in the ensuing conversation Malavika acknowledges her passion for the king, wbo, with his friend Gautama, has been watching them from behind the tree overhearing the declaration. Meanwhile Iravati, ·XV the junior queen, and her attendant enter the garden having already made an appointment with the king that they both should enjoy the swing in the garden at that time. Not find ing the king they take a stroll in the garden and overhear the whole of the conversation between Vakulavalika and Malavika Iravati is naturally enraged whon the king presents himself before Malavika and addresses her in loving terms. appears on the scene all on a sudden, commands Malavika to retire and leaves the king in a violent rage to inform the senior queen Dharini of what is going forward. In the beginning of the fourth Act the Vidushaka informg the king that Malavika has been securely locked up in the Sarabhandag iha by the queen with strict injunctions not release her exoept on the production of her signet ring bearing tbe seal of a serpent. The Vidusbaka, however, undertakes to effect her liberation and whilst he prepares for his scheme the king pays a visit to the Queen. In the next scene, whilst the king is engaged in conversation with Dharini and the Parivrajika, the Vidushaka rushes in exclaiming he has been bitten by a venomous snake while gathering flowers to bring with him as present on his visit to the queen, and exhibits bis thumb Hound with his sacred thread and marked with the impressions made by the teeth of the reptile. The Parivrajika, with some humour as well as good surgery, recommends the actual cautery or the amputation of the thumb; but the Vidushaka pretending to be in convulsions and dying, the snake doctor is sent for, who, having bad his cue, refuses to come and desires the patient may be sent to him. The Vidushaka is accordingly sent. The queen is in great alarm, as being, however innocently the cause of a brahman's death. Presently the messenger returns stating the only hope is the application of the snakestone to the bite and requesting the king to order one to be procured. The Queen has one in her signet ring which she instantly takes off her finger and sends to the Vidushaka. This iii ·Xvi is his object; for having got this in his possession, he immediately effects the release of Malavika after which the ring is returned to the queen with the statement that the Vidusbaka is perfectly recovered. The king then being summoned away by a concerted pretext, hastens to the Samudragriha whither Malavika has been conveyed with her friend and companion Vakulavalika. Malavika is there found by her lover engrossed in the contemplation of the pictures that adorn the pavilion. Vakulavalika retires. The Vidushaka takes charge of the door but no sooner sits down on the threshold than be falls asleep. Nipunika, the attendant of Iravati, finds him here and reports the same to her mistress who repairs to the spot to verify for herself the truth of the report. When she, with her attendant, approaches the place, Vidushaka is found speaking loud in his dreams of Malavika. Iravati, at once grows jealous and throws a crooked stick at the Vidushaka who waking himself up at once mistakes the crooked stick for a serpent and is greatly 1 afraid that he has come across a real serpent as a punishmentfor the pretensions he played in the previous Act. His screams attract the lovers from inside the bower and the moment the king and Malavika make their appearance they are confronted by Iravati and her attendant. Iravati at once sends information of her discoveries to queen Dharini and in the meantime remains sentinel over the culprits. The party however is disturbed by news that the princess Vasulakshmi has been almost frightened to death by a monkey and Iravati and the King hasten at once to her assistance, leaving Malavika to the consolation derived from hearing the Asoka tree is in blossom, an omen of the final success of her own desires. The fifth Act collects the king, queen, the Parivrajaka Malavika and other attendants about the Asoka tree, wben some presents arrive froin the now submissive monarch of Vidarbha, against whom the troops of Virasena have been success. ful. Amongst the gifts are two female slaves, who immediate·xvii ly recognise in Malavika, the sister of Madhavasena, the friend of Agnimitra, whom the armies of the latter have just extricated from the captivity to which the Vidarbha sovereign bad consigned him. It appears that when he was formerly seized by his kinsman, his minister, Sumati, contrived to effect bis own escape along with his sister and the young princess. That sister, Kausiki, now reveals herself in the person of the Parivrajika and continues the story of their flight. Sumati joined a caravan bound to Vidiga. On their way through the Vindhya Mountains they were attacked by the foresters. In the affray Sumati was slain and Malavika was lost. Kausiki, left alone, committed, her brother's body to the flames and then resumed her route to Vidisa, where sbe assumed the character of a female ascetic. Kausiki soon found out Malavika, but forebore to discover herseli, confiding in the prophecy of a sage, who had foretold that the princess, after passing through a period of servitude, would meet with a suitable match, The story now pauses while the king issues his orders respecting the terms to be granted to Yajnyasena, the King of Vidarbha, the half of whose territory he assigns to Madhavasena, the brother of Malavika, their dominions to lie respectively north and south of the Varada river, the Wurda of modern times. Now a letter arrives from Pushpamitra giving an account of some transactions that have occurred upon the southern bank of the Indus. Pushpamitra bad undertaken to celebrate an Aswamedha for which it was essential that the steed should have a free range for twelve months being attended only by a gaurd to secure bim. This gaurd had been placed by Pushpamitra under the command of Agnimitra's son, Vasumitra. Whilst fo)- lowing the steed along the Indus a party of Yavana horse attempted to carry off the courser, but they were encountered by the young prince, and after a sharp conflict, defeated. Pushpamitra concludes with inviting his son to come with his family to complete the sacrifice. The queen Dbarini overjoyed ·xviii by the news of her son's success and safety, distributes rich presents to all her train, whilst to the king she presents Mala- {vika. Iravati communicates her concurrence in this arrangement and the king thus obtains another bride. The piece closes with the king's expressing his hope that he may ever retain the regard of his queen Dbarini and that his subjects may never suffer any calamity whilst he reigns over them. Such is the argument of the play and the hero, king Agnimitra, as we have already observed, is a historical personage differing very little from the author's heroes in his other two plays in the purity of his manners. He is ever courteous and attentive to his queens. He is very respectful towards the Parivrajika and always speaks approvingly of her conduct When she says that she put on the robes of the ascetic after her sad bereavements, he remarks TF prof: thus showing that such a line of conduct was adopted by the good in his days. He is well conversant with the politics of his country His ministers praise him since his orders are quite in accordance with the decision of his Ministerial Cabinet. His cbivalry is well exhibited throughout the drama. He would not rest quiet without appeasirg his irate queen Iravati. His love to Malavika is quite pure and he takes her into his barem, only after learning that she is a princess and after she is presented to him by the senior queen herself who, by the way, is ever bent on pleasing her lord. His confident Vidushaka 18 one of tbe happiest characters of the Play. He never slips by an opportunity to exercise his wits and always has an apt and funny remark to make He tar surpasses bis prototypes in the other two plays. In short, he is the best specimen of Kalidasa's creative genius. Our thanks are due to Pandit R. V. Krishnamachariar for having belped us through the Ms. of Nilakantha's commentary and to Anbil S. Venkatacbariar for his having given us two M88. of the drama.

·॥ श्रीः ।।
॥ मालविकाग्निमित्रम् ॥
प्रथमोऽङ्कः॥
एकैश्वर्ये स्थितोऽपि प्रणतबहुफले यः स्वयं कृत्तिवासाः
कान्तासंमिश्रदेहोऽप्यविषयमनसां यः परस्तावतीनाम् ।
अष्टाभिर्यस्य कृत्स्नं जगदपि तनुभिर्बिभ्रतो नाभिमानः
सन्मार्गालोकनाय व्यपनयतु स वस्तामसी वृत्तिमीशः ।।
--
॥श्रीः॥
देवदेवात्मजं नौमि जगतामेककारणम् ।
वारणं वदने व्याख्या कर्तुं निर्विघ्नसिद्धये ॥
प्राचां पदं प्राथममाप्तवाचा-
माचारशुद्धा शतपत्रयोनेः ।
वाचामधीशा निजरत्नवीणां
वाचालयन्ती पुरतः समिन्धे ॥
एकैश्चर्य इति ॥ प्रणतबहुफले नमस्कारेणातिशयप्रयोजनफलदे। एवंविधे
एकैश्वर्ये अणिमाद्यष्टगुणोपेते मुख्यसंपदि । स्थितोऽपि सर्वदाधिष्ठितोऽपि । यः ।
1. पुरस्ता... 2. नस्ता...

·२
मालविकामिमित्रे
स्वयम्। कृत्तिवासा. गजचर्मधारी सिंहाजिनधारी वा, 'सिंहाजिन चैव दुकूलभाव'
इति, 'क्षण क्षणोत्क्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिना' इति चोक्तेः । विरुद्धालङ्कारः । कान्तास-
मिश्रदेहः गौरीगृहीताङ्गोऽपि । अविषयमनसा विषयाभिलाषनिवृत्तचेतसाम् ।
यतीनां योगिनाम् । यः। परस्तात् स्थितः । अष्टाभिः । तनुभिः । कृत्स्नम । जगत्
लोकम् । बिभ्रतः रक्षकस्य । यस्य । अभिमानो न नाहकारः । स ईशः परमेश्वरः ।
सन्मार्गालोकनाय सत्पथप्राप्तये, मोक्षमार्गदर्शनाय। वः युध्माकम् । तामसी तमो-
गुणसबन्धिनीम् । वृत्ति तामसगुणबुद्धिम् । व्यपनयतु व्यपगतां करोतु ॥ १॥
एकेश्वर्य इत्यादि । स. । ईश. ईश्वरः । सन्मार्गालोकनाय सन् प्रशस्तः,
मार्गः मोक्षमार्गः, तस्य आलोकनाय । वः युष्माकम् । तामसी तमःसबन्धिनीम् ।
वृत्ति प्रवृत्तिम् । व्यपनयतु अपाकरोतु इति सबन्धः। कथभूत ईश्वरः । य.। प्रणत-
बहुफले बहूनि फलानि यस्मात् तथोक्तम , प्रणताना प्रणाम कुर्वतां भक्ताना-
मित्यर्थः, बहुफल तस्मिन् । एकैश्वर्ये ईश्वरस्य भावः ऐश्वर्यम् , एक मुख्यम् , अनन्य-
साधारणमित्यर्थः, तच्च तदैश्वर्य च तस्मिन् स्थितोऽपि, आणिमाद्यैश्वर्ययुक्तोऽ.
पीत्यर्थः । स्वय आत्मना। कृत्तिवासा. कृत्तिः चर्म वासः वसन यस्य सः
तथोक्तः । यः । कान्तासमिश्रदेहोऽपि कान्तया स्त्रिया समिश्रः समिश्रितः देहः
यस्य तादृशोऽपि सन् । अविषयमनसां न विद्यन्ते विषयाः शब्दादयः येषां तानि
अविषयाणि मनासि येषां तेषाम् । यतीना सयमिनाम् । परस्तात् श्रेष्ठः । 'दिक्-
छब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेध्वस्तातिः' इति अस्तातिप्रत्ययः ।
अष्टाभिः तनुभिः पृथिव्यादिमूर्तिभिः । कृत्स्न सर्वम् । जगत् लोकम् । बिभ्रतः
धारयतः । यस्य । अभिमानः प्रणयः ममत्वम् । न भवति । एषु विशेषणेषु विरो.
धालङ्कारेण अस्य लोकातिशायित्व व्यज्यते । अत्र प्रणतबहुफलैकैश्वर्यस्थित्या
कान्तासमिश्रणंन जगद्भरणेन ईश्वर इत्यनेन च लोकोत्तरः कश्चिद्राजा आस्मिन्नाटके
वर्ण्यत इति सूच्यते। सन्मार्गालोकनाय इत्यनेन अत्र कश्चिन्मार्गाभिनयः प्रतिपाद्यत
इति सूच्यते। मार्गो नाम नाव्यविशेषः । तदुक्तम्। 'मार्गो देशीति तळेधा
कथितं नाव्यवेदिभिः । तत्र मार्गो भवेनाट्य नाट्यवेदोक्तलक्षणम् ।।' इति ।
एष नान्दीश्लोकः । नान्द्यादिलक्षण तु शाकुन्तलव्याख्यायामभिहितम् । अत्र
'पदादिनियमोऽपि वा' इति विकल्पात्पदादिनियमाभावः ॥ १॥

·प्रथमोऽकः । ३ प्रार । PantrwsnewronmentariprominamARAremiName (नान्यन्ते।) सूत्रधारः (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य।) मारिष! इतस्तावत् । (प्रविश्य ।) पारिपार्श्विकः- भाव ! अयमस्मि । सूत्रधारः- अभिहितोऽस्मि 'विद्वत्परिषदा कालिदासग्रथितवस्तु मालविकाग्निमित्र नाम नाटकमस्मिन् वसन्तोत्सवे प्रयोक्तव्य- मिति । तदारभ्यतां संगीतकम् । पारिपाश्चिक:- मा तावत् । प्रथितयशसां भासकविपुत्रसौमल्ल-/ कादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य 'क्रिया- मिमां द्रष्टुं कथं परिषदो बहुमानः । सूत्रधारः नाट्याचार्यः। नेपथ्यं यवनिका । पारिपाश्चिकः नाट्याचार्यशिष्यः । परिषत् समूहः । प्रथितवस्तु कविकल्पितेतिवृत्तमित्यर्थः । सङ्गीतकं वाद्यादि । मा, तावत् संप्रधारणे । 'संप्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते ।' न युक्तमित्यर्थः । यावत्तावच्छब्दी साकल्यमम्प्रधारणशंघ्रयादिषु वर्तेते। ‘यावत्तावच्च साकल्येऽवधी मानेऽवधारणे।' भास्करसौमिल्लकविपुत्रेति, पूर्वकानां नामधेयानि तेषाम् ; प्रब- न्धान् अलङ्कारादीन् (?) अतिक्रम्य अतिलवय। क्रियां कृतिं नाटकम् । द्रष्टुमिति ... संबन्धः । विवेकविधान्तं विवेकरहितम् , विचारशून्यमित्यर्थः । अभिहितं उकम् ॥ * कथाप्रस्तावनां विवक्षुः तदङ्गयोः प्ररोचनामुखयोः प्रथम प्रस्तौति- नान्यन्त इत्यादिना । इतस्तावदिति। आगम्यतामिति शेषः । मारिषः, नटः सूत्रधा- रण मारिष इति वाच्यः। 'सूत्री नटेन भावेति तेनामौ मारिषेति च।' इत्युक्तत्वात् । परिपाव यथा तथा वर्तत इति पारिपार्धिकः, नट इत्यर्थः। 'परिमुखं च' इत्यत्र चका- 1. परिषदा. 2. मालविकाग्निमित्रीय नाम. 3. भाससौमिल्लकवि- पुत्रादीनां ; श्रावकसौमिल्लकविपुत्रादीनां ; भाससौमिल्लकविमित्रादीनां ; भासकवि- मौमिल्लकविमिश्रादीनां ; भास्करसौमिछकविपुत्रादीनां. 4. क्रियायां कथं ; कृती कृतौ किंकृतो बहुमान:. - Proyam mmmtamavamirmoneMedianm.marawap कथ:

·मालविकाग्निमित्रे . . सूत्रधारः- अये विवेकविश्रान्तमभिहितम् । पश्य, पुराणमित्येव न साधु सर्व न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् । सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ २ ॥ रात् ठक् । विद्वत्परिषदा इत्यनेन सभाप्रशसा कृता। कालिदासग्रथितवस्तु कालिदा. सेन प्रथित वस्तु कथा यस्मिस्तत् तथोक्तम् । मालविकाग्निमित्रम् , 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' इति अण (2)यथा मालतीमाधवम् । वसन्तोत्सव इत्यनेन कालनिर्देशः कृतः । संगीतक नाम कार्यत्रयम् । तदुक्त सगीतरत्नाकरे। 'नृत्तं गीत तथा वाद्य त्रय सगीतकं स्मृतम् ।' इति । आरभ्यतां प्रयोक्तु यत्नः क्रियताम् । मा तावत् , मा इति निवारणे । भासः कविपुत्रः सौमल्लक इति प्राक्तनाः कवयः । प्रबन्धान् रूपकाणि । अतिक्रम्य परिहत्येत्यर्थः । कालिदासस्य कालिदासनामकवेः । कियायां कृतौ रूपके । कथ बहुमानः आदरातिशयः । कथमिति आक्षेपे । विवेक- विश्रान्त विवेकदुर्बलम , विवेकशून्यमित्यर्थः । क्रियाविशेषणमेतत् । पुराणमिति ॥ सर्व काव्यम् , पुराणं पुरातनम् । इति, सर्व न साधु सर्व नोत्तमम् । नवमिति अभिनवमिति, सर्वम् । अवद्य न व्यर्थ न । सन्तः सुधियः। परीक्ष्य परीक्षां कृत्वा। अन्यतरत् अर्थादन्यतममुत्तमम् । भजन्ते गृह्णन्ति । भज सेवायाम् । मूढः अज्ञः । परप्रत्ययनेयबुद्धिः स्वय किमपि न जानाति, परोक्तार्थ- ग्रहणसमर्थबुद्धिरेव, साध्वसाध्विति स्वय न जानाति ॥ २ ॥ - * पुराणमित्यादि । सर्वम् । कवेः कर्म काव्यम् , कृतिरित्यर्थः । पुराण - मित्येव पुराणत्वादेव । साधु रम्यम् । न भवति । नवमिति च नवत्वादेव । अवद्य गर्यम् । न। कि तु, सन्तः विद्वांसः। परीक्ष्य पुराणं नवं च काव्यं गुणतो दोषतश्च पगमृश्य । अन्यतरत् तयोरेकं पुराण नवं वा, गुणयुक्तमित्यर्थः । भजन्ते वीकुर्वन्ति । मूढः अज्ञः । परप्रत्ययनेयबुद्धिः परस्य अन्यस्य प्रत्ययेन ज्ञानेन नेया प्राप्या बुद्धिर्यस्य तथोक्तः । अनेन कविकाव्यप्रशसा कृता ॥ २ ॥ . artmniaymeayadaneKIMANTamsuckime ·प्रथमोऽङ्कः । पारिपाश्चिक:- आर्यमिश्राः प्रमाणम् । सूत्रधारः- तेन हि त्वरतां भवान् । शिरसा प्रथमगृहीतामाज्ञामिच्छामि परिषदः कर्तुम् । देव्या इव धारिण्याः सेवादक्षः परिजनोऽयम् ॥ ३ ॥ [इति निष्क्रान्तो। इति प्रस्तावना। (ततः प्रविशति चेटी।) चेटी- आणत्तमि देवीए धारिणीए अइरप्पउत्तोवदेसं चलिअं णाम णट्टअं अन्दरेण उवदेसग्गहणे कीरिसी मालविएत्ति णट्टाअरिअं अजगणदासं पुच्छिदुम् । ता जाव सङ्गीद- सालं गच्छम्मि । शिरसेति ॥ शिरसा। प्रथम प्रणम्य गृहीताम् । परिषदः । आज्ञाम् । कर्तुम । इच्छामि । धारिण्याः धारिणीति अग्निमित्रस्य प्रधानमहिषी, तस्याः । देव्याः । सेवादक्षः सेवासमर्थः । परिजनः दासीवर्गः, किङ्करवर्ग इव ॥ ३ ॥ ५ शिरसेत्यादि। शिरसा मूी । प्रथमगृहीतां पूर्वस्वीकृताम् । शिरसा ग्रहणेन भक्तयतिशयो गम्यते । परिषदः सदसः । आज्ञाम् । कर्तुं निवर्तयितुम् । इच्छामि अभिलषामि । अत्रोपमामाह---धारिण्याः देव्याः धारिणी नाम कथा- नायकस्य पत्नी, तस्याः । आज्ञाम् । सेवादक्षः परिचर्यानिपुणः । अय। परिजनः परिचारिकाजन इव । अनेन पात्राक्षेपहेतुः प्रयोगातिशयो नाम आमुखामुक्त भवति ॥३॥ अन्तरेण उद्दिश्य । सगीतशालां नाटकशालाम् । चलित नाम नाव्यम् । चतुर्विधाभिनयवद्यजातिस्वरसंभृतम् । शृङ्गाररसभूयिष्ठ सलय चलितं विदुः॥ * कविरिदानीमङ्कमारभमाण: कथोपयोगितया प्रथम मिश्रविष्कम्भं नाम अथोपक्षेपकं प्रस्तौति-ततः प्रविशतीत्यादि । अन्तरेण इत्यय निपातः उद्देशार्थे , ·६ मालविकाग्निमित्रे - आज्ञप्तास्मि देव्या धारिण्या अचिरप्रयुक्तोपदेशं चलितं त्रि नाम नाट्यमन्तरेण कीदृशी मालविकेति नाट्याचार्य- मार्यगणदासं प्रष्टुम् । तद्यावत्सङ्गीतशालां गच्छामि । [इति परिकामति । (ततः प्रविशत्याभरणहस्ता द्वितीया चेटी।) प्रथमा- (द्वितीयां दृष्ट्वा । ) हला कोमुदिए, कुदो दे इअं धीरदा । जं समीवेण वि मं अदिक्कमंदी इदो दिढि ण देसि । सखि कौमुदिके, कुतस्ते इयं धीरता। यत्समीपेनापि "मामतिकामन्ती इतो दृष्टिं न ददासि । द्वितीया- अझो वउलावलिआ । सहि, इदं देवीए सिप्पिसआ- सादो आणीदं णाअमुद्दासणाहं अंगुलीअअं सिणिद्धं णिज्झा- अन्दी तुह उवालम्भे पडिदह्मि । अहो वकुलावलिका । मखि, इदं देव्याः शिल्पिसका- शादानीतं 'नागमुद्रासनाथमङ्गुलीयकं स्निग्धं विध्यावन्ती तवोपालम्भे पतितास्मि । वकुलावलिका-- ( अडलीयं विलोक्य । ) ठाणे खुसज्जदि दिट्ठी। वर्तते । चलित नाम नृत्तविशेषः । तदुक्तम् - 'तदेतञ्चलित नाम साक्षायद- भिनीयते । व्यपदिश्य पुरावृत्त स्वाभिप्रायप्रकाशकम् ॥' इति । शिल्पिसकाशात् आनीत स्वर्णकारसमीपात् आनीतम् । नागमुद्रा नाग- विषहरणार्थमुद्रा । उपालम्भे आक्षेपे । 1. अचिरप्रवृत्तोपदेश; अचिरोपनीता छलिकनामनाव्यान्तरे कीदृशी. 2. छलित. 3. नाटक. 1. शालान्तर. 5. प्रविशामि (७. अनि क्रमन्ती (?) 7 सर्प - 17- ·प्रथमोऽङ्कः । eHARMA इमिणा अंगुलीअएण उब्भिण्णकिलणकेसलेण कुसुमिदो विअ दे अग्गहत्थो पडिभादि। 'स्थाने खलु सजति दृष्टिः । अनेनाङ्गुलीयकेनोद्भिन्न- किरणकेसरेण कुसुमित इव तेऽग्रहस्तः प्रतिभाति । कौमुदिका-- हला कहिं पत्थिदासि । सखि, कुत्र प्रस्थितासि । वकुलावलिका देवीए वअणेण णट्ठाअरिअं अजगणदासं पुच्छिदं उवदेसग्गहणे कीरिसी मालविएत्ति । 'देव्या वचनेन नाट्याचार्यमार्यगणदासं प्रष्टुम् ‘उप- देशग्रहणे कीदृशी मालविका' इति । कौमुदिका- हला ईरिसेण वावारेण असण्णिहिदा वि दिवा कहं एसा भट्टिणा। सखि, "ईदृशेन व्यापारेणासन्निहितापि 'दृष्टा कथमेषा भी । वकुलावलिका- आम् , सो जणो देवीए पस्सगदो चित्ते दिठो। आम्, स जनो देव्याः पार्श्वगतश्चित्रे दृष्टः । उपदेशग्रहणं नृत्तगीतवाद्यादिग्रहणम् । * आम् इत्यङ्गीकारे। 1. स्थाने सज्जति. 2. ते दृष्टिः; मे दृष्टिः. 3. त्वं कुत्र. देव्या... . देव्या एव. 6. ईदृशव्यापा... 7. सा कथं भी दृष्टा. दृष्टा किल सा भी. 4. शृणु ·८ मालविकाग्निमित्रे ततस्ततः । कौमुदिका- कहं विअ । कथमिव । वकुलावलिका- सुणाहि, चित्तसालं गदा देवी पच्चग्गवण्ण- राअं चित्तरेहं ओलोअन्दी चिरं चिठ्ठइ । तस्सिं अन्दरे उवविदो भट्टा। शृणु, चित्रशालां गता देवी 'प्रत्यग्रवर्णरागां चित्ररेखा- मालोकयन्ती चिरं तिष्ठति । तस्मिन्नन्तरे उपस्थितो भर्ता । कौमुदिका- तदो तदो। वकुलावलिका-- उवआराणन्दरं एक्कासणोवविद्वेण भट्टिणा चित्तगदाए देवीए परिअणमज्झगदं आसण्णपरिआरिणं देखिअ देवी पुच्छिदा। उपचारानन्तरमेकासनोपविष्टेन भर्ना चित्रगताया देव्याः परिजनमध्यगतामासनपरिचारिणीं दृष्ट्वा देवी पृष्टा । कौमुदिका- किंत्ति । किमिति । वकुलावलिका- देवि, अपुव्वा इअं दारिआ, आसण्णा लिहिदा किंणामहेएत्ति । 'देवि, अपूर्वेयं दारिका आसन्ना लिखिता, किंनाम- धेया' इति । 1. प्रत्यग्रवर्णरागान्वितलेखामाचार्यस्यालोकयन्ती तिष्ठति, भर्ता च उप- स्थितः. 2. चित्रलेखामाचार्यस्यालोकयन्ती. 3. यावत् तिष्ठति. 4. आ- सन्नदारिकां: आसनतरां तां. 5. आसन्नलिखिता; आसन्ना च देव्या आ- लिखिता.

·प्रथमोऽङ्कः । ९ - कौमुदिका-- णं आकिदिविसेसेसु आअरो पदं करेदि । तदो तदो। नन्वाकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति । ततस्ततः । वकुलावलिका- तदो अवहीरिअवअणो भट्टा संकिदो देवीं पुणो पुणो णिब्बन्धिदुं पउत्तो । जाव देवी ण कहेइ, दाव कुमारीए वसुलच्छीये आचक्खिदं आउत्त एसा मालविएत्ति। ततोऽवधीरितवचनो 'भर्ता शतितो देवीं पुनः पुन- निर्बन्धुं प्रवृत्त: । यावदेवी न कथयति, तावत्कुमार्या वसुलक्ष्म्या आख्यातम आवृत्त! एषा मालविका' इति । कौमुदिका- ( सस्मितम् ।) सरिसं खु बालभावस्स । अदो वरं कहेहि । सदृशं खलु बालभावस्य । अतः परं कथय । वकुलावलिका- किं अण्णं, सम्पदं मालविआ सविसेसं भट्टिणो दंसणपहादो रक्खीअदि । किमन्यत् , साम्प्रतं मालविका सविशेष भर्तुर्दर्शन-1- पथाद्रक्ष्यते । कौमुदिका-हला अणुचिट्ठ अत्तणो णिओअं। अहं वि एवं अङ्गुलीअअं देवीए उवणइस्सं । बालभावस्य बालबुद्धेः । दर्शनपथात् दर्शनतः । नियोगः आज्ञा । * अपूर्वेयं दारिकेल्यारभ्य दर्शनपथाद्रक्ष्यत इत्यन्तेन वाक्यकदम्बेन गम्य- मानो मालविकागोचरो राज्ञोऽभिलाषः, अत्र नाटके बीजमित्यनुसंधेयम् । , 1. भर्ता देवी पुनरपि निबन्धुं ; भर्ता पुनरपि अनुबन्धुं. 2. प्रिय. माख्यातम् 3. आर्य! खल्वेतत्. 2 ·१० मालविकाग्निमित्रे मखि, अनुतिष्ठात्मनो नियोगम । अहमपि एतदङ्गु- लीयकं देव्या उपनेष्यामि । [इति निष्कान्ता। वकुलावलिका- (परिक्रम्यावलोक्य च । ) एसो णट्टाअरिओ अजगणदासो संगीदसालादो दाणिं णिक्कमइ । जाव से अत्ताणं दसेमि । एष नाट्याचार्य आर्यगणदासः सङ्गीतशालात इदानीं निष्कामति । "यावदस्यात्मानं दर्शयामि । [इति परिकामति । (प्रविश्य ।) गणदासः- कामं खलु सर्वस्यापि कुलविद्या बहुमता । न पुन- रस्माकं नाट्यं प्रति मिथ्यागौरवम् । कुतः, देवानामिदमामनन्ति मुनयः कान्तं क्रतुं चाक्षुषं रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा । अनुतिष्ठ कुरु । उपनेष्यामि दास्यामि । संगीतशालातः निष्कामति नाटक- शालाया निर्गच्छति । मिथ्यागौरवं असत्यवादः (१) । देवानामिति । मुनयः ऋषयः । इदं नाट्यम् । चाक्षुषं चक्षुर्ग्राह्यं चक्षुस्तृ- प्तिकरम् । कान्तं मनोहरम् । ऋतुं यज्ञम् । आमनन्ति । उमाकृतव्यतिकरे गौरी- कृतसंपर्के अर्धनारीकृते । स्वाङ्गे खशरीरे । रुद्रेण । इदम् । द्विधा विभक्तं द्विविध विभक्तम् , कैशिक्यारभटीभेदेन लास्यताण्डवभेदेन वेत्यर्थः। 'या श्लक्ष्णनेपथ्यविधा- नयुक्ता स्त्री संयुता स्याद्बहुनृत्तगीता। कामोपभोगप्रचुरोपचारा तां कैशिकी वृत्ति- मुदाहरन्ति । प्रस्तावपातप्लुतलङ्घनानि च्छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् । चित्राणि युद्धानि च यत्र नित्यं तामीदृशीमारभटी वदन्ति ॥' त्रैगुण्यं सत्वरजस्तमोरूपाः 1. अये! नाट्या... 2. संगीतशालाया निर्गच्छति । 3. यावद- स्मै आत्मानं. 4. चाक्षतं.

·प्रथमाक: । ११ गुण्योद्भवमत्र लोकचरितं नानारसं दृश्यते नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येक समाराधनम् ॥४॥ , Mosamarpan त्रयो गुणाः तदुद्भवम् । लोकचरितम् । नानारसं नानाविधरसयुक्तम् । दृश्यते । नाट्यम् । भिन्नरुचेः जनस्य विविधरसयुक्तस्य प्राणिनः, यद्वा नृत्तगीतवाद्यानभि- ज्ञस्यापि जनस्य । बहुधा बहुप्रकारेण । एक समाराधनं मुख्यं वशीकरणम् ॥४॥ * देवानामित्यादि । मुनयः भरतादयः । इदं नाट्यम् । देवानां इन्द्रादी- नाम् । क्रतुम् । आमनन्ति कथयन्ति । कीदृशम् , कान्तं पशुविशसनादि- रहितमित्यर्थः । पुनः कीदृशम् , चाक्षुषं चक्षुरनुभाव्यम् । अत्र नाट्यस्य ऋतु- त्वनिरूपणं चतुर्वेदसारनाट्यवेदविहितकर्मत्वादिति मन्तव्यम् । तथा च कुमा-.. रसंभवे-'कर्म यज्ञः फलं स्वर्गः' इति । तस्य चतुर्वेदसारत्वं भारतीये प्रतिपा- दितम् । 'सर्वशास्त्रार्थसंपन्नं सर्वशिल्पप्रदर्शनम् । नाट्यसंज्ञमिमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥ एवं संकल्प्य भगवान्सर्वान्वेदाननुस्मरन् । नाट्यवेदं ततश्चके चतु- र्वेदाङ्गसंभवम् ॥ जग्राह वाद्यमृग्वेदात्साम्नः संगीतमेव च । यजुर्वेदादभिनयं रसानाथर्वणादपि ॥ वेदोपवेदसंबद्धो नाट्यवेदो महात्मना । एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा ललितात्मना । उत्पाद्य नाट्यवेदं तु ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम् ॥' इति । प्रकारान्तरेणापि अस्य ऋतुवं प्रतिपादितम। 'प्रयोग यश्च कुर्वीत प्रेक्षते वा विधानवान् । या गतिवेदविदुषां या गतिर्यज्ञयाजिनाम् । या गतिर्दानशीलानां तां गतिं प्राप्नुयानरः ॥' इति । पुनः कीदृशमिदं नाट्यम् , रुद्रेण । उमाकृतव्य- . तिकरे उमया पार्वत्या कृतः व्यतिकरः संबन्धः यस्य तस्मिन् । वाङ्गे आत्मदेहे । द्विधा द्विप्रकारेण लास्यताण्डवरूपेण । विभक्त पृथक् कृतम् । तथा चोक्तं संगी- तविद्याविनोदे । ' उद्दण्डताण्डवमुदश्चितलाखलीलां कर्तुं स्वयं युगपदेव समुत्सु. कात्मा । यः कामिनीकलितकम्रतरार्धकायः सोऽयं विभाति विभुरादिनटः पुराणः ॥' इति । अत्र नाट्ये । त्रैगुण्योद्भवं त्रिगुणा एव सत्त्वरजस्तमांस्येव त्रैगु- ण्यम् , 'चतुर्वणादिभ्यः स्वार्थे ध्यञ्' इति ध्यअन्तम् , तस्मादुद्भवं उद्भूतम् । लोकचरितं लोकानां लोकस्थानां रामाद्यनुकार्याणां चरितं दुःखादुःखमिश्रात्मकम् । MAAL Amar MAN HAR 1. समाराधकम्.

·१२ मालविकामिमित्रे - वकुलावलिका- ( उपसृत्य । ) अज वन्दामि । आर्य ! वन्दे । गणदासः भद्रे ! चिरं जीव । वकुलावलिका- अज्ज देवी पुच्छदि अवि उवदेसग्गहणे णादिकिलेसेदि वो सिस्सा मालविअत्ति । आर्य ! देवी पृच्छति ‘अप्युपदेशग्रहणे नातिक्लेशयति व: शिष्या मालविका' इति । गणदासः "विज्ञाप्यतां देवी, "परं निपुणा मेधाविनी च इति । किं बहुना । यद्यत्प्रयोगविषये भाविकमुपदिश्यते मया तस्ये । तत्तद्विशेषकरणात्मत्युपदिशतीव मे बाला ॥ ५ ॥ नानारसं नाना बहुविधाः रसाः प्रीतयः यस्मात्तथोक्तम् । दृश्यते ज्ञायते, सामा- जिकैरनुभूयत इत्यर्थः । लोकेऽनुकार्यस्य चरितं सुखदुःखमिश्रात्मकमपि नाट्यनाभि- नीयमानं सत् सुखरूपेण प्रतीयत इति भावः । पुनः कीदृशम् , नाट्य नटप्रयोगः। एकमपि एकतरमपि । भिनरुचेः भिन्ना बहुविधाः रुचयः प्रीतयः यस्य तस्य । जनस्य । बहुधा बहुप्रकारेण, शृङ्गारहास्यादिरूपेण । समाराधनं संतर्पकम् । तथा चोक्तं भारतीये । ' त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम् । धर्मो धर्मप्र- तानां कामः कामोपसेविनाम् ॥ अर्थोपजीविनामों धृतिरुद्भिन्नचेतसाम । नाना- भावोपसंपन्नं नानावस्थान्तरात्मकम् । लोकवृत्तानुकरणं नाव्यमेतन्मया कृतम् । एतद्रसेषु भावेषु सर्वकर्मक्रियासु च । सर्वोपदेशजननं नाट्यं खलु भविष्यति । न तज्ज्ञानं न तच्छिल्प न सा विद्या न सा कला । नासौ योगो न तत्कर्म नाट्येऽ- स्मिन्यत्र दृश्यते ॥' इति ॥ ४ ॥ मेधाविनी बुद्धिमती॥ यद्यदिति। भाविकं भावयुक्तम् , भावोऽभिप्रायः । अथवा सात्विकम् । अ- थवा स्वप्नसंदर्शननिमित्तभावसंबन्धि । 'साक्षात्स्वप्ने प्रियं दृष्ट्वा मदनानलपीडिता। 1. आय दवा... विभाव्यतां देवा.. परमनिपुणा.

·प्रथमाडकः । १३ वकुलावलिका- ( आत्मगतम।) इरावदिं अदिक्कमन्दिं विअ पेक्खामि । (प्रकाशम् । ) किदत्था दाणिं वो सिस्सा, जम्सि गुरुअणो एव्वं तुम्सदि। इरावतीमतिक्रामन्तीमिव पश्यामि । कृतार्थेदानीं 'व: शिष्या, यस्यां गुरुजन एवं तुष्यति । गणदासः---- भद्रे ! तद्विधानामसुलभत्वात्पृच्छामि, कुतो देव्या- स्तत्पात्रमानीतम् । वकुलावलिका- अस्थि देवीए वण्णावरो भादा वीरसेणो णाम। सो भट्टिणा अन्दवालदुग्गे णम्मदाऊले ठाविदो। देण सिप्पा- हिआरे इअं जोग्गा दारिएत्ति भइणीये उवाअणं पेसिदा । अम्ति देव्या वर्णावरो भ्राता वीरसेनो नाम । स भर्वा अन्तपालदुर्गे नर्मदाकूले स्थापितः । तेन शिल्पाधिकारे + mero कराति विविधान्भावांस्तद्वै भाविकमुच्यते ।' इति । प्रयोगविषय नामादिप्रयोग- विषये । मया। तस्यै मालविकाये । यद्यत् भाविकमुपदिश्यते । बाला मालविका। तद्विशेषकरणात् । मे । प्रत्युपदिशताव । अतोऽत्यन्त समर्थेति संबन्धः ॥५॥ * यद्यदित्यादि । प्रयोगविषये अभिनेयार्थे । मया। तस्ये मालविकाये यद्यत् ।' भाविक भाववत् । 'अत इनिठनौ' इति ठन् । नृत्यमित्यर्थः । यथा- क्तम् । 'आङ्गिकाभिनयप्रायमल्पवाचिकसात्त्विकम् । भावानामास्पदं नित्यं पदार्थ व्यन्जनात्मकम् ॥' इति । उपदिश्यते बोध्यते । तत्तद्विशेषकरणात् तस्य तस्य भाविकस्य विशेषेण अतिशयेन करणात् निर्वर्तनात् । सा बाला। मे। प्रत्युपदि- शतीव बोधयतीव । अनेनास्या नृत्त प्रावीण्यातिशयो गम्यते ॥ ५ ॥ वर्णावरा नाम पितुः क्रमविवाहे अवरवर्णायां मातर्युत्पन्नः, वैश्यापुत्र इत्यर्थः। अन्तपालदुर्गे स्वस्य सामन्तनृपस्य च सीमाविभागस्थदुर्ग अन्तपालदुर्गम् । 1. ते .. देव्या भ्राता. 3. मन्दाकिनीतीर ·१४ मालविकाग्निमित्रे 2 इयं योग्या दारिकेति भगिन्यै उपायनं प्रेषिता । गणदासः- (स्वगतम् । ) 'आकृतिविशेषप्रत्ययादेनामनूनवम्तुका संभावयामि । (प्रकाशम् । ) भद्रे! मयापि यशस्विना भवि- तव्यम् । पश्य, पात्रविशेषे न्यस्तं गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः । जलमिव समुद्रशुक्तो मुक्ताफलतां पयोदस्य ॥ ६ ॥ वकुलावलिका- अज्ज कहिं दाणिं वो सिम्सा। 4आर्य ! कुत्रेदानी वः शिष्या । गणदास:--- इदानीमेव पञ्चाङ्गाभिनयमुपदिश्य मया ‘विश्रम्य- शिल्प नाट्यादि । उपायन उपदा। ऊनवस्तुका निकृष्टाभिजनां, हानवशामिति यावत । यशस्विना कीर्तिमता। * अनूनवस्तुका अनून अनल्प विशिष्ट वस्तु वृत्त यम्यास्तथोक्ताम् । सभावयामि मन्ये । पात्रविशेष इति । आधातुः प्रयोक्तुः, उपाध्यायस्य । पात्रविशेष सत्पात्रं बुद्धिमति । न्यस्त प्रयोजितम् । शिल्प नाट्यादि । गुणान्तर श्रेष्ठगुण अधिक- गुण वा। व्रजति । पयोदस्य मेघस्य । जलम् । समुद्रशुक्तो। मुक्ताफलतां मौक्तिकताम् । व्रजतीव ॥ ६ ॥ पात्रविशेष इत्यादि । आधातुः उपदंष्टुः । शिल्प कलाविद्या। पात्र विशेषे । न्यस्त सत् । गुणान्तर गुणविशेषम् । व्रजति प्राप्नोति । अत्रोपमामाह- पयोदस्य मेघस्य । जलम् । समुद्रशुक्तौ । न्यस्त सत् । मुक्ताफलतां मौक्ति- कलमिव ॥६॥ पश्चाङ्गाभिनयः ‘कराभ्यां चरणाभ्यां च शिरसा चाभिनीयते। यत्र 1. आकृतिप्रत्ययात् ; आकृतिविनयप्रत्ययात्. विशेषन्यस्त 1. अथ कि । कुत्रे... . - यतः. 3. पात्र ·प्रथमोऽङ्कः । १५ ताम्' इत्यभिहिता दीर्घिकावलोकनगवाक्षगता प्रवातमासेव- माना तिष्ठति । वकुलावलिका- देण हि अणुजाणादु मं आआरिओ। जाव से अजस्स परिदोसणिवेअणेण उच्छाहं वड्ढेमि । तेन ह्यनुजानातु मामाचार्यः । यावदस्या आर्यख परि- तोषनिवेदनेनोत्साहं वर्धयामि । गणदासः दृश्यतां सखी । अहमपि लब्धक्षणः स्वगृहं गच्छामि । [इति निष्क्रान्तौ। इति मिश्रविष्कम्भकः । - (ततः प्रविशत्येकान्तस्थितपरिजनो मन्त्रिणा लेखहस्तेनान्वाम्यमानो राजा।) राजा-( अनुवाचितलेखममात्यमवलोक्य । ) वाहतक! किं प्रतिपद्यते वैदर्भः । १ वस्त्विति विज्ञेयः पञ्चाङ्गाभिनयो हि सः' दीर्घिकावलोकनगवाक्षगता कमला- करावलोकनार्थ वातायनगता । प्रवात प्रकृष्टवायुम् । परितोषनिवेदनं प्रियवार्ता.. कथनम् । उत्साहं उद्योगम् । लब्धक्षण: क्षणमात्रं स्थित्वा । * इदानीमित्यादि । पञ्चाङ्गाभिनयं पञ्च अङ्गानि यस्य तथोक्तं, प्रेरणमित्य- र्थः, तस्य अभिनयः प्रयोगः । इदानीमेव अद्यैव । उपदिश्य शिक्षयित्वा । प्रवातः प्रकृष्टः वातः यस्मिन् देशे। प्रेरणस्य अङ्गपञ्चकमुक्त नृत्तरत्नाकर। ‘वृत्तं तथैव कैवारो धर्मरो वागडं तथा । गीत चेति समाख्यातं प्रेरणस्याङ्गपञ्चकम् । आभिस्वेतत्प्रयोक्तव्यं कैवारं वागडं विना।' इति । अत्र पञ्चाङ्गरूपनृत्तान्तरो- पक्रमकथनेन चलितकनृत्तं साकल्येन परिचितमिति सूच्यते । लभक्षण: लब्धः प्राप्तः क्षणनिर्व्यापारस्थितिर्विश्रामो येन तथोक्तः । अन्वासनं सेवनम् । अनुवाचितलेखं कृतलेखार्थवचनम् । प्रतिपद्यते इच्छति। * वाहतक इति अमात्यम्य नाम । वैदर्भः विदर्भराजः । कि प्रतिपद्यते..... MAN ·१६ मालविकाग्निमित्रे अमात्यः-देव! आत्मविनाशम् । subjectmala राजा- 'लिखितं निर्देशमिदानीं 'श्रोतुमिच्छामि । अमात्यः इदमिदानीमनेन प्रतिलिखितम्-" पूज्येनाहमादिष्टः 'भवतः पितृव्यपुत्रः कुमारो माधवसेनः प्रतिश्रुतसम्बन्धो ममो- पान्तिकमागच्छन्नन्तरा त्वदीयेनान्तपालेनावस्कद्य' गृहीतः । स त्वया मदपेक्षया सकलत्रसोदों मोचयितव्यः' इति । momen- किं कार्य मन्यते । सदेश सदिष्टार्थम् । अनेन वैदर्भण । इदम् । प्रतिलिखितम् । पूज्येन पूजाहेण त्वया, अग्निमित्रेणेत्यर्थः । अह वैदर्भः। आदिष्टः आज्ञप्तः । तमेवार्थ विवृणोति-भवत इत्यादिना । भवतः तव । पितृव्यपुत्रः पितृभ्रातृसुतः । माधवसेन इति नाम । प्रतिश्रुतसंबन्धः प्रतिश्रुतः अङ्गीकृतः संबन्धः कन्या. प्रदानरूप: येन तथोक्तः । ममोपान्तिक मत्समीपम् । आगच्छन् उपसर्पन् । अन्तरा। त्वदीयेन त्वत्सबन्धिना । अन्तपालेन सीमादुर्गरक्षकेण । अवस्कद्य पथि प्रहत्य । गृहीतः निरुद्धः, बन्दीकृत इत्यर्थः । सः माधवसेनः । त्वया भवता। मदपेक्षया मय्यपेक्षया, अपेक्षा इच्छा, स्नेह इत्यर्थः, तया हेतुना । सकलत्रमोदर्यः भार्याभगिनीसहितः । ‘वोपसर्जनस्य' इति सहशब्दस्य सादेशः । मोक्तव्यः विसर्जनीयः । इतिः समाप्तौ। एतावता वैदर्भण अमिमित्रप्रेरितपत्रि- कार्थानुवादः कृत इत्यनुसंधेयम् । आत्मविनाशं स्खविनाशम् । निर्देशः उपन्यासः। पूज्यतेत्यादि। पूज्येन अग्निमित्रेण । अहं वैदर्भः । आदिष्टः उक्तः । पितृव्यः पितृभ्राता । माधवसेनो वैदर्भस्य पितृव्यपुत्रः। प्रतिश्रुतसम्बन्धः संबन्धार्थ प्रतिश्रुत्य । ममोपान्तिक मत्पार्श्वम् । अन्तरा मध्यमार्गे । त्वदीयेन वैदर्भसंबन्धिना । अवस्कद्य आक्रम्य । मदपेक्षया अस्मदनुसारेण । सकलत्रसोदयः सस्त्रीकसोदर्यः, सोदर्या सहजा । अन्तपालोऽपि वैदर्भसंबन्धी । 1. संदेशमिदानी; निदेशमिदानीं ; लिखितमिदानीम्. 2. मातु... १. ममोपान्तिकमुपसर्पन् 4 अवस्कन्ध (?)

·...... प्रथमोऽङ्कः । Fendal lord ? Ludlorolo azãy 'तन्न वो न विदितं यत्तुल्याभिजनेषु भूमिहरेषु राज्ञां प्रवृत्तिरी- दृक् । अतोऽत्र मध्यस्थः पूज्यो भवितुमर्हति । सोदर्या पुनरस्य ग्रहणविप्लवे विनष्टाः। तदन्वेषणाय प्रयतिष्ये । “अथावश्यमेव माधवसेनः पूज्येन मोचयितव्यः, श्रूयतामभिसन्धिः । अत्र भवत इत्यारभ्य मोचयितव्य इत्यन्तमग्निमित्रवचनम्। तत्र वो न विदि. तमित्यादि वैदर्भस्योत्तरम्। तत्र च मध्यस्थः पूज्यो भवितुमर्हतीत्येतदन्तममिमित्र- वचनस्य प्रत्याख्यानपरम् । सोदर्यादि प्रयतिष्य इत्यन्तं वैदर्भस्य स्वव्यापारोपन्या- सः । अथावश्यमित्यादिना बन्धनात्सद्य इत्यन्तेन वैदर्भ एवानिमित्रस्याभिमतमाश- कृते । एवं चाग्निमित्रश्च वैदर्भश्च उभौ परस्परसंघर्षिणी। वैदर्भस्य पितृव्यपुत्रो माधवसेनो वैदर्भस्य वैमनस्यादग्निमित्रमेव गन्तुं प्रथममेव चारमुखेन सम्बन्ध. मुत्वा प्रतिश्रुतसम्बन्धिनस्तस्य समीपं सकलत्रसोदर्यमागच्छन् , वैदर्भसम्बन्धि- नान्तपालेन अन्तरा अवस्कन्ध गृहीत्वा वैदर्भनगरमानीय कारागृहे निक्षिप्तः । तं मोचयेति पत्रिका बहुवृत्तान्तां प्रेषितवानग्निमित्रः। वैदर्भोऽपि पत्रिकामनुवाच्य, पूर्वमेव तव कारागृहे निक्षिप्तं मम सचिवं मुञ्चसि चेत् , तदा अहमपि माधवसेनं मोक्ता इति प्रत्युत्तरं पत्रिकायां लिखित्वा प्रेषितवान् । तां च समागतां पत्रिका- मनुवाचितवतो मन्त्रिणो वृत्तान्तं श्रुत्वा क्रुद्धोऽग्निमित्रः सचिवमाह । वः युष्माकं । तन्न न विदितं विदितमेव । तुल्याभिजनेषु समानवंशेषु पूज्यः अग्निमित्रः । मध्यस्थः उभयोः समः । विप्लवः व्यतिकरः । अन्वेषणं गवे- षणम् । अभिसन्धिः अभिसन्धानम् । * इतः परं प्रत्युत्तररूपं वैदर्भवचनमुच्यते, तन्न वो विदितमित्यादि । नत् वक्ष्यमाणम् । वः युष्माकम् । विदितं न इत्यत्र काकुरनुसंधया। तुल्याभि- जनेषु समानवंशेषु, ज्ञातिष्वित्यर्थः । राज्ञाम् । प्रवृत्तिः वर्तनम् । ईदृक् एवं विधेति यत् तत् न वो विदितं इत्यनेन संबन्धः । अतः अस्मात्कारणात् । अत्र 1. तन्न वो विदितं यत्तुल्याभिजनेषु राज्ञां प्रवृत्तिरीदृक् ; तन्न वो विदितं तुल्याभिजनेषु राज्ञां वृत्तम् ; तन्न वो विदितं यत्तुल्याभिजनेषु भूमेरिव राज्ञां प्रवृत्तिः । 2. अथवावश्यं माधवसेनः पूज्येन मोचयितव्य इति यदि. 3 ·--- १८. मालविकाग्निमित्रे See Kantilra मौर्यसचिवं विमुश्चति यदि पूज्यः संयतं मम स्यालम् । मोक्ता माधवसेनं ततोऽहमपि बन्धनात्सद्यः ॥७॥” इति। राजा--(सरोषम् ।) कथं कार्यविनिमयेन मयि व्यवहरत्यनात्मज्ञः । वाहतक, प्रकृत्यमित्रः प्रतिकूलचारी' च मे वैदर्भः । तद्या- तव्यपक्षे स्थितस्य 'पूर्व सङ्कल्पितमुन्मूलनाय वीरसेनप्रमुखं दण्डचक्रमाज्ञापय । .. अस्मिन्नर्थे । पूज्यो भवान् । मध्यस्थः समः । भवितुम् । अर्हति । अस्य माधव- सेनस्य । सोदर्या पुनः वसा पुनः । ग्रहणविप्लवे । विनष्टा तिरोहिता । तदन्वेष - णाय तस्या गवेषणाय । प्रयतिष्ये । अथवेति पक्षान्तरे । मोचयितव्यो त्याज- यितव्यः । अभिसंधिः निश्चयः । मौद्गलेति । पूज्यः अमिमित्रः । संयतं निगलबन्धितम् । मौद्गलसचिवं मौर्यसचिवम् । स्वयं, मुञ्चति मोक्षयति यदि । अहमपि । तव स्यालं माधवसे- नम् । बन्धनात् । मोक्ता मुञ्चामीत्यर्थः । कार्यविनिमयः कृत्यव्यतिरेकः । अनात्मज्ञः स्वानभिज्ञः । यातव्यपक्षे उदासनोच्चाटनपक्षे निधने । पूर्वसङ्कल्पितं प्रथममेवाज्ञापितम्। उन्मूलनाय समूल- मेवोद्धर्तुम् । वीरसेनप्रमुखं वीरसेनप्रधानम् । दण्डचक्र सेनासमूहम् । * मौर्यसचिवमित्यादि । पूज्यो भवान् । संयतं त्वया निगलितम् । मम । स्यालं पत्नीभ्रातरम् । मौर्यसचिवं मौर्यसचिवनामानम् । विमुञ्चति यदि त्यजति चेत् । ततः तस्मात्कारणात् । मया । सद्यः सपदि । माधवसेनः । बन्ध- नात् । मोक्ता मुक्तो भवति । मुश्चतेः कर्मणि लुट् ॥ ७ ॥ * इतिः लिखितार्थसमाप्तौ । * प्रकृत्यमित्रः स्वभावतः शत्रुः। अत्र प्रकृत्यमित्रत्वं विषयानन्तरत्वात् । 1. मौद्गलसचिवं मुश्चति ; आर्यसचिवं विमुञ्चति. 2. माधवसेनस्ततो मया बन्ध... 3. प्रतिकूलकारी मे. 4. पूर्वसङ्कल्पितसमुन्मूलनाय ; पूर्व- सकल्पितमुन्मूलनाय.

·प्रथमोऽङ्कः । १९ अमात्यः यदाज्ञापयति देवः । राजा- अथवा किं भवान् मन्यते । अमात्यः- शास्त्रदृष्टमाह देवः । कुतः, अचिराधिष्ठितराज्यः शत्रुः प्रकृतिष्वरूढमूलत्वात् । नवसंरोहणशिथिलस्तरुरिव सुकरः समुद्धर्तुम् ॥ ८ ॥ राजा- तेन ह्यवितथं तन्त्रकारवचनम् । इदमेव 'निमित्तमादाय समुद्योज्यतां सेनापतिः । अमात्यः-तथा। [इति निष्क्रान्तः। (परिजनश्च यथाव्यापार राजानमभितः स्थितः । ) (प्रविश्य ।) विदूषकः-आणत्तोमि तत्तहोदा रण्णा । गोदम, चिन्तेहि दाव उवाअं, जह मे जइच्छादिट्ठपडिकिदी मालविआ पञ्चक्खदं. सणा होदित्ति । मए वि तं तह किदं । जाव से णिवेदेमि । अचिराधिष्ठितेति । अचिराधिष्ठितराज्यः आसन्नप्राप्तराज्यभारः । शत्रुः राजा । प्रकृतिषु अमात्यादिवर्गेषु । अरूढमूलत्वात् रूढमूलत्वाभावात् , अना- लम्बनादित्यर्थः । समुद्धर्तु समुन्मूलयितुम् । सुकरः सुखेन कर्तुं शक्यः। नव- सरोहणशिथिल: शिथिलसंरोहणः । तरुरिव । तदा अरूढमूल: अदृढप्राप्तमूलः । दृढवर्धितस्तु तरुः समुदतुं न शक्य इति भावः । तन्त्रकारो मन्त्री । निमित्तं शोभनशकुनम् । समुद्युज्यतां उद्योगं करोतु। * तेन अरूढमूलत्वेन हेतुना। तन्त्रकारवचन अर्थशास्त्रकारवचनम् । अवितथ हि तथ्यमेव । भविष्यतीति शेषः । हिशब्दः अवधारणे । ' हि हेताव- वधारणे' इत्यमरः । इदमेव वैदर्भस्य कार्यविनिमयरूपमेव । वचनं वाक्यम् । । निमित्तं हेतुम् । उपादाय अवलम्ब्य । समुद्योज्यतां प्रवर्त्यताम् । 1. वचनं नि... समुगुज्यतां. A ·२० मालविकामिमित्रे ।) आज्ञप्तोऽस्मि तत्रभवता राज्ञा गौतम ! चिन्तय तावदु- पायम , यथा मे यदृच्छादृष्टप्रतिकृतिर्मालविका प्रत्यक्षदर्शना भवति' इति । मयापि तत्तथा कृतम । यावदस्मै निवे- दयामि । (इति परिकामति । ) राजा-(विदूषकं दृष्ट्वा ।) अयमपरः कार्यान्तरसचिवोऽम्मानुपस्थितः । विदूषकः---(उपसृत्य । ) वढ्दु भवम् । वर्धतां भवान् । राजा-- (सशिरःकम्पम् । ) इत आस्यताम् । (विदूषक उपविष्टः ।) राजा-वयम्य ! 'कच्चिदुपेयोपायदर्शने व्यापृतं तं प्रज्ञाचक्षुः । विदूषकः--पओअसिद्धिं पुच्छ । प्रयोगसिद्धिं पृच्छ । राजा-- कथमिव । विदूषकः- (कणे । ) एव्वं विअ । एवमिव । यदृच्छादृष्टप्रतिकृतिः यादृच्छिक चित्र दृष्टा । कार्यानन्तरसचिवः राज- कार्यव्यतिरिक्तकृत्यमन्त्री । उपेयं प्राप्यं मालविकेत्यर्थः । * आज्ञप्त इत्यादि। अत्र गम्यमान राज्ञो मालविकादर्शनौत्सुक्यं आरम्भा नाम प्रथमावस्थेति मन्तव्यम् । अत्र बीजारम्भयोः समन्वयान्मुखसन्धिरित्यनु- संधेयम् । * उपेयोपायदर्शने उपेयस्य साध्यस्य मालविकासाक्षाद्दर्शनस्य उपायदर्शने साधनज्ञाने । प्रज्ञाचक्षुः प्रतिभादृष्टिः । किचित् ईषदपि । अपिः प्रश्ने । अत्र गम्य- मानस्य मालविकाभिलाषस्य बीजस्य विन्यासादुपक्षेपो नाम सन्ध्यङ्गमुकं भवति । * कर्णे एवमिव- एतद्वचनं नियतश्राव्यावान्तरभेदस्य गुह्यतरार्थस्य प्रयोगे कविना प्रयुक्तम् । 'कर्णे एवमिवेत्युक्त्वा ज्ञाप्यः पश्चात्प्रसङ्गतः' इति । , 1. कच्चिदुपायदर्शने ; अपि किंचिदुपयो...

·/ प्रथमोऽङ्कः । २१ राजा साधु वयस्य! निपुणमुपक्रान्तम् । इदानी दुरधिगमसि- द्धावप्यस्मिन्नारम्भे 'वयमाशंसामहे । कुतः, 'अर्थ सप्रतिबन्धं प्रभुरधिगन्तुं सहायवानेव । - दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन विना सचक्षुरपि ॥ ९ ॥ (नेपथ्ये ।) अलमलं बहु विकत्थ्य । राज्ञः समक्षमेवावयोरधरोत्तरव्यक्तिर्भविष्यति। राजा- सखे ! त्वत्सुनीतिपादपस्य 'कुसुममुद्भिन्नम् । विदूषकः- फलं वि दक्खिम्ससि । फलमपि द्रक्ष्यसि । २४ आशंमा प्रार्थना। . अर्थमिति । सप्रतिबन्धं सविघ्नम् अर्थ प्रयोजनम् । सहायवान् साधनवा- व। अधिगन्तुं प्राप्तुं प्रभुः समर्थः । अथवा सहायवानव प्रभु यकः समर्थ इति । सैचक्षुरपि सबाटवनेत्रांऽपि । दृश्यं दर्शनीय । वस्तु । तमसि अन्धकारे । दीपेन विता । न पश्यति नावलोकयति । नातिपादपः विचारवृक्षः । उद्भिनं उद्धृतम् । प्रभाराज्ञा वैदर्भोन्मूलनम् * इदानीमित्यादि । अस्मिन्नारम्भे मालविकासाक्षाद्दर्शनोद्योग। दुरधि. गसिद्धी दुर्लभसिद्धावपि । इदानीं त्वद्वचनश्रवणानन्तरम । * अर्थमित्यादि । सप्रतिबन्धं प्रतिरोधसहितम् । अर्थ प्रयोजनम् । अधिगन्तुं लब्धुम् । सहायवानेव जनः । प्रभुः समर्थो भवति । इदानीमित्यादिना सहायवानेवेत्यन्तेन तस्य बीजस्य बहुलीकरणात् परिकर इति सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । * बहु विकत्थ्य आत्मश्लाघां कृत्वा । अलमलं इति प्रतिषधे । 'अल- खल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां का' इति काप्रत्ययः । फलमपि द्रक्ष्यसि--अत्र बीजस्य दृढीकरणात् परिन्यासो नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । 1 वयमाशाम्महे 2 मप्रतिबन्धं कार्य... समक्षमेवाधरोत्तम योw... 1. पुष्पमु... 5. द्रक्ष्यतं. -- ·२२ मालविकाग्निमित्रे १ (ततः प्रविशति कञ्चुकी ।) कञ्चुकी-- देव ! अमात्यो विज्ञापयति । 'अनुष्ठिता प्रभोराज्ञा' । एतौ पुनर्हरदत्तगणदासौ। उभावभिनयाचाौँ 'परस्परजयोद्यतो । त्वां द्रष्टुमिच्छतः साक्षाद्भावाविव 'शरीरिणी॥१०॥ राजा- प्रवेशय तो कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रम्य पुनस्ताभ्या मह प्रविश्य । ) इत इतो भवन्तौ। हरदत्तः--(राजानमवलोक्य । ) अहो दुरासदो राजमहिमा। तथाहि, न च न परिचितो न 'चाप्यरम्य- थकितमुपैमि तथापि पार्श्वमस्य । उभाविति । अभिनयाचौँ नाट्योपाध्याया। परस्परजयोद्यतौ अन्यो- न्यजयमिच्छन्तौ । साक्षात् प्रत्यक्षमेव। अथवा साक्षाद्भावाविव सस्वरूपभावा- विव । उभौ हरदत्तगणदामो। त्वां द्रम् । इच्छतः आकाङ्क्षतः । विवादिनी विवाद कुर्वन्तौ। दुरासदः आसादयितुमशक्यः । महिमा पराक्रमः । न च नेति । असौ राजा। न न परिचितश्च परिचित एव । अरम्योऽपि न रम्य एव । तथापि । अस्य । पार्श्व समीपम् । चकित सभयम् । उपैमि गच्छामि । सलिलनिधिरिव स एवायं प्रतिक्षणं मे नयनयोरभिनवी भवति । * उभावित्यादि । शरीरिणौ मूतौं । साक्षात् प्रत्यक्षौ । भावाविव नृत्या - भिनेयार्थाविव । - न च इत्यादि । अय राजा परिचितश्च नेति न कितु परिचित एव । 1. परस्परजयेषिणी. '. द्रमुद्यती विवादिनौ. 4. चाप्यगम्यः. Prvareermanee PALAMA ·प्रथमोऽङ्कः । २३ 5 सलिलनिधिरिव प्रतिक्षणं मे . भवति स एव नवो नवोऽयमक्ष्णोः ॥ ११ ॥ गणदासः- महत् खलु 'पुरुषाकारमिदं ज्योतिः । तथा हि द्वारे नियुक्तपुरुषानुमतप्रवेशः सिंहासनान्तिकचरेण सहोपसर्पन् । तेजोभिरस्य विनिवर्तितदृष्टिपातै- वाक्याहते पुनरिव प्रतिवारितोऽस्मि ॥ १२ ॥ A कञ्चुकी- एष देवः । उपसर्पतां भवन्तौ । उभौ-- ( उपमृत्य । ) विजयतां देवः । राजा स्वागतं भवभ्याम् । (परिजन विलोक्य ।) आसने ताव- दत्रभवतोः । (उभौ परिजनोपनीतयोरासनयोरुपविष्टौ ।) fromegree -- अरम्यः असौम्यश्च न किंतु रम्य एव । तथापि, चकितं सभयं यथा भवति तथा । अस्य । पार्थ समीपम् । उपैमि । पुरुषाकारं पुरुषस्वरूपम् । ज्योतिः राजमहिमा । द्वारे इति । द्वारे नियुक्तपुरुषानुमतप्रवेशः द्वारपालानुमतिकृतप्रवेशः । सिंहासनान्तिकचरेण पार्शस्थितावसराधिकारजनेन । सह सहितम् । उपसर्पन् । सङ्गतो वा समीपं गच्छन् । विनिवर्तितदृष्टिपातैः दृष्टयुपघातकरैः । तेजोभिः पुनः । वाक्यात् ऋते वचनेन विना । प्रतिवारितोऽस्मि विनिवारित इव । * द्वारे नियुक्त्याति । विनिवर्तितदृष्टिपातैः विनिवर्तितदृष्टिप्रसरैः । अस्य राज्ञः । तेजोभिः पुनः प्रभाविशेषैस्तु । वाक्यात् ऋते प्रतिषेधवाक्यं विना । वारितः निरुद्ध इवास्मि । 1. पुरुषाधिकारं.

·२४ - मालविकाग्निमित्रे patronized राजा- किमिदं शिष्योपदेशकाले युगपदाचार्ययोरुपस्थानम् । गणदास: देव श्रूयताम् । मया तीर्थादभिनयविद्या शिक्षिता । 'दत्तप्रयोगश्चाम्मि । देवेन देव्या च परिगृहीतः । स्त्री-ला. राजा-'दृढं जाने । ततः किम् । गणदासः-- सोऽहममुना हरदत्तेन प्रधानपुरुषसमक्षं अयं न मे पादरजसापि तुल्यः' इत्यधिक्षिप्तः । हरदत्तः- देव अयमेव मयि प्रथमं परिवादकरः, अत्रभवतः किल मम च समुद्रपल्वलयोरिवान्तरम् , इति । तदत्रभवा- निमं मां च शास्त्रे प्रयोगे च विमृशतु । देव एव नौ विशे- 'षज्ञः प्राश्निकः । विदूषकः- समत्थं पडिण्णादं । समर्थ प्रतिज्ञातम् । गणदास: प्रथमः कल्पः । अवहितो देकं श्रोतुमर्हति । . well stated शिष्योपदेशकाल: गीतनृत्तोपदेशकालः । तीर्थात् उपाध्यायात् । अभिनय. विद्या सङ्गीतविद्या । दत्तप्रयोगः कृतप्रयोगः । दत्तानुयोग: दत्तप्रश्नः । प्रधानपुरु- षसमक्ष नियोगपुरुषाणां सनिधौ। अधिक्षिप्तः न्यकृतः । परिवादरतः अप- वादमुक्तवान् । शास्त्रे भरतशास्त्रे । प्रयोगे नाटकाभिनयसन्दर्शने । विशेषज्ञः हीनाधिकविशेषवित् । प्राश्निकः श्रोता, परीक्षितेत्यर्थः। प्रथमः कल्पः मुख्यः पक्षः । तीर्थान्मयेत्यादि। तीर्थात् गुरोः । अभिनयविद्या नाव्यविद्या । शिक्षिता अभ्यस्ता । दत्तप्रयोगश्चाम्मि दत्तः शिष्येभ्यः प्रदिष्टः प्रयोगो येन तथोक्तः । प्रथमः कल्पः मुख्यः कल्पः । 1. सुतीर्थाद .. 2. दृष्टप्रयोगोऽस्मि देव्या । देवेन च परिगृहीतः ।। दत्तप्रयोगो दत्तानुयोगश्वास्मि. 3. बाढ। जाने. 4. अयं मे पादरजसा तुल्यः. 5 परिवादरतः 6. प्राश्निकश्च.

·प्रथमोऽङ्कः । २५ m-mangar राजा तिष्ठतु' तावत् । पक्षपातमत्र देवी मन्यते । तत्तस्याः । पण्डितकौशिक्या सहितायाः समक्षमेव न्याय्यो व्यवहारः। , विदूषकः-- सुटु भवं भणाइ। सुष्ठु भवान भणति । अचार्यों यद्देवाय रोचते । राजा मौद्गल्य ! अमुं प्रस्तावं निवेद्य पण्डितकौशिक्या सार्ध- माहूयतां देवी । कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रम्य सपरिवाजिकया देव्या सह प्रविश्य । ) इत इतो देवी। देवी- ( परिव्राजिकां विलोक्य ।) भअवदि हरदत्तस्स गणदासस्स अ संरम्भे कह पेक्खसि । भगवति हरदत्तस्य गणदासस्य च संरम्भे कथं पश्यसि। परिव्राजिका- अलं 'स्वपक्षावसादशङ्कया। 'न परिहीयते प्रति- द्वन्द्विनो गणदासः । देवी- जइ वि एव्वं, तह वि राअपरिग्गहो से पहाणत्तणं उवहरइ । यद्यप्येवम् , तथापि राजपरिग्रहोऽस्य प्रधानत्वमुपहरति । • Manmammin how hatronage पण्डितकौशिकीति अन्तःपुराधिकारिणी काचित्। न्याय्यः प्राप्तः । प्रस्तावं उद्योगम् । परिव्राजिका संन्यासिनी । संरम्भ विवादे । * न्याय्यः युक्तः । व्यवहारो विवादः । कथं पश्यसि कथ मन्यसे । अनयोः कतरस्य पराजयं विचारयसीत्यर्थः । अलं स्वपक्षेत्यादि । परिव्राजिकायाः स्त्रीत्वात् प्राकृते प्राप्ते सस्कृताश्रयणं लिङ्गादिति मन्तव्यम् । 'देवद्विजनरेन्द्राणां लिङ्गिनां संस्कृतं वचः ।' 3. संरम्भ. 4. स्वपक्षपातश... 1. तिष्ठ तावत् । 2. भवती। 5. न च पराजीयते केनचित् गणदासः । 4 ·मालविकामिमित्रे परिव्राजिका--- अयि, राज्ञीशब्दभाजनमात्मानमपि तावचिन्तयतु भवती । पश्य, - .32 म 'अतिमात्रभासुरत्वं पुष्यति भानोः परिग्रहादनलः । अधिगच्छति महिमानं चन्द्रोऽपि निशापरिगृहीतः ।। विदूषकः-- अविह अविह उवठ्ठिदा पीठमद्दिअं पण्डिअकोसिअं पुरोकदुअ देवी। अविध! अविध ! उपस्थिता पीठमर्दिका पण्डितको- शिकी पुरस्कृत्य देवी। राजा- पश्याम्येनाम् । यैषा मङ्गलालंकृता भाति कौशिक्या यतिवेषया। अतिमात्रेति । अनल: अग्निः । भानोः आदित्यस्य, परिग्रहात , भानुतेज- उपादानात् । अतिमात्रभास्वरत्वं अतिदीप्तिमत्त्वम् । पुष्यति संवर्धयति । चन्द्रोऽपि । निशापरिगृहीतः रात्रिं गतः। महिमान दीप्तिम्। अधिगच्छति अवाप्नोति । पीठमर्दिकामिति । 'पताकानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः। तस्यैवा- नुचरो भक्तः किञ्चिन्न्यूनश्च तद्गुणैः ।' 'सानुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेश - भाक् । यथा च श्रीरामायण सुग्रीववृत्तान्तः, गथा च श्रमणीवृत्तान्त ।' मङ्गलेति । यतिरूपया सन्यासिरूपया । कौशिक्या सह । मङ्गलालकृता कल्याणालङ्कारैरलंकृता, अथवा मङ्गलार्थं कल्याणार्थमलंकृता भूषिता। देवी भाति । त्रयी वेदः। विग्रहवत्या सशरीरया। अध्यात्मविद्यया पुराणादिज्ञानयोग्य- विद्यया, सममिव । * पीठमर्दो नाम कामपुरुषार्थसहायो नायकसमीपवर्ती पुरुषः। तदु- पीठमर्दः समीपस्थः कार्यालोचनकोविदः ।' इति । अत्र विदूषकः परि. हासेन परिव्राजिकायां पण्डितकौशिक्यां तद्धर्ममारोपयतीति मन्तव्यम् । * मालेति । मलं शोभनं यथा तथा अलकृता भूषिता । सैषा धारिणी। 1. अतिमात्रभाम्वरत्वं पुष्यति भानुः परिग्रहादहः । 2. अयि भो.. । - ·प्रथमोऽकः | - त्रयी विग्रहवत्येव सममध्यात्मविद्यया ।। १४ ॥ परिव्राजिका-(उपसत्य । ) विजयतां देवः । राजा--- भगवति! अभिवादये । परिव्राजिका- महासारप्रसवयोः सदृशक्षमयोर्द्वयोः । धारिणीभूतधारिण्योर्भव भर्ता शरच्छतम् ॥ देवी- जेदु अजउत्तो। जयत्वार्यपुत्रः । राजा-स्वागतं देव्यै। (परिब्राजिकां विलोक्य ।) भगवति ! क्रियता- मासनपरिग्रहः । (सर्वे यथार्हमुपविशन्ति ।) राजा--भगवति, अत्रभवतोहरदत्तगणदासयोः परस्परविज्ञानसंघर्षों जातः । तदत्र भगवत्या प्राधिकपदमध्यासितव्यम् । यतः परिवाजिकस्य वेष इव वेषो वस्त्रादिधारणं यस्यास्तया। कौशिक्या । समम् । भाति प्रकाशते । अत्रापमामाह--- विग्रहवत्या शरीरिण्या। अध्यात्मवि. द्यया समम् । त्रयीव त्रिवेदीव । विग्रहवतीति, अत्रापि विभक्तिविपरिणामेन योजनीयम् । महासारेति । महासारप्रसवयोः अतिबलप्रभूतयाः । 'सारो बले स्थिरां- शे च' अथवा महासाराणां प्रसवः उत्पत्तिस्थानमिति महासारप्रसवः । महाब- लसुतानां धारिणी च, अतिस्थिरांशानां भूतधात्री भूमिश्च, उत्पत्तिस्थानमिति महा- सारप्रसवयोः । सदृशक्षमयोः समानतितिक्षयोः। धारिणीभूतधारिण्योः धारिणी- देव्याश्च भूतधारिण्याः भूम्याश्च । शरच्छतं संवत्सरशतम् । भर्ता नायको भव । प्रानिकपदं व्यावहारिकपदम्। * महासारेति । महान् यः सारः वरः प्रसवः सन्तानः ययास्तयाः । सशक्षमयोः सदृशी क्षमा सहत्वं ययोः ।

·२८ मालविकाग्निमित्र -- परिव्राजिका (सस्मितम् । ) अलमुपालम्भेन । पत्तने विद्यमा- नेऽपि ग्रामे रत्नपरीक्षा। राजा मा मैवम् । पण्डितकौशिकी खलु भगवती। पक्षपातिना- वनयोरहं च देवी च । आचार्यो- सम्यगाह देवः । मध्यस्था भगवती 'गुणदोषौ नः परिच्छेत्तुमर्हति । राजा- तेन हि प्रस्तूयतां विवादः । परिव्राजिका-- देवः प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रम् । किमत्र वाग्व्यवहारेण । राजा कथं वा देवी मन्यते । देवी- जइ मं पुच्छसि, एदाणं विवादो एव्व ण मे रुञ्चइ । यदि मां पृच्छसि, एतयोविवाद एव न मे रोचते । गणदासः-"न मां देवी समानविद्यतः परिभवनीयमनुमन्तुमर्हति । विदूषकः- होदु, दक्खामो उरब्भसंवादं । किं मुहा वेअणदाणेण । "भवतु, द्रक्ष्याम "उरभ्रसंवादम । किं मुधा वेतनदानेन । देवी- णं कलहप्पिओसि । ननु कलहप्रियोऽसि । विदूषकः- मा दाव । अण्णोण्णकलहिदाणं मत्तहत्थीणं एक्कदर- म्सि अणिजिदे कुदो उवसमो। पक्षपातिनौ स्वपक्षसहायौ। प्रक्रियतां आरभ्यताम् । उरभ्रसंपातं मेषयुद्धम् । 1, रत्नपरीक्षकाः । ). नौ गुणदोषतः परिच्छेत्तुमर्हति । 3. प्रक्रियतां, 4. देवि, न मामभिनयविद्यातः परिभवनीय मन्तुमर्हसि । देवि, न मां समानविद्य तया परिहानमवगन्तुमर्हसि । .. दवि. . उदरभार... 7 ...संपातम् ।

·प्रथमोऽङ्कः ।
२९
-
* -
मा 'तावत् । अन्योन्यकलहितयोमत्तहस्तिनोरेकतरस्मि-
ननिर्जित कुत उपशमः ।
ननु स्वाङ्गसौष्ठवाभिनयमुभयोदृष्टवती भगवती ।
परिवाजिका- 'अथ किम् ।
राजा- तदिदानीमतः परं किमाभ्यां प्रत्याययितव्यम् ।
परिव्राजिका-- तदेव वक्तुकामास्मि ।
"श्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था
संक्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता ।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां
धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव ।। १६ ॥
कहितयोः कुपितयाः । उपशमः क्षमा । प्रत्यार्यायतव्य विश्वासयि-
तव्यम् । 'प्रत्ययोऽधीनशपथनानावश्वासहतुषु ।'
शिष्टेति । कस्यचित् एकस्य । आत्मसस्था हृदि स्थिता। शिष्टा क्रिया उत्तम.
प्रयोगः । अन्यस्यैकम्य । सक्रान्तिः उपदेशः। विशेषयुक्ता सोत्कर्षसुखावबो या।
अथवा, कस्यचित् । शिष्टा किया। हृदि स्थिता भवति । कस्यचिदन्यस्य ।
सक्रान्तिः उपदेशः । विशेषयुक्ता उत्कर्षसहिता सुखबोद्धव्या भवति । यस्य
कम्यचित् उभर आत्मसस्थान सक्रान्तिश्च । माधु सुबोध यथा सुकर वा। सः ।
शिक्षकाणां निपुणोपाध्यायानाम् । धुरि अग्रे । प्रतिष्टापयितव्यः गणनीय इत्यर्थः ।
श्लिष्टेत्यादि । कस्यचित् पुरुषस्य । क्रिया शिक्षा, विद्याभ्यास इत्यर्थः ।
आत्मसस्था आत्मनिष्ठा सती । श्लिष्टा सगता रम्या, भवतीत्यर्थः । अन्यस्य
पुरुषस्य । सक्रान्तिः शिष्येषु क्रियामंक्रमणम् । सक्रान्तिशब्दस्तु अन्तर्भावित -
ण्यर्थः । विशेषयुक्ता अतिशयवती । यस्य पुरुषस्य । उभय आत्मसंस्थितिः
1. चण्डि.
2. अन्योन्यकलहप्रिययोमत्तहस्तिनोरिवै... 3. स्वा-
अमौष्ठवमुभ : म्वाङ्गसौष्ठवातिशयमुभ 1. किमावाभ्यां.. शिष्टा.
MARA

·३० मालविकाग्निमित्रे - विदूषक:- सुदं भअवदीए वअणं अज्जेहिं । एसो पिण्डिदत्थो । उवदेसदसणेण णिण्णओत्ति । श्रुतं भगवत्या वचनमार्याभ्याम् । एष पिण्डितार्थः, उपदेशदर्शनेन निर्णय इति । हरदत्तः- परमुचितं नः । गणदासः देवि! एवं स्थितम् । देवी- जदा उण मन्दमेहा सिस्सा उवदसं मलिणेदि, तदा आ- आरिअम्स दोसो णं । यदा पुनर्मन्दमेधा' शिष्योपदेशं मलिनयति, तदा आचा- यस्य दोषो नु। राजा'- देवि! एवमुपपद्यते । गणदासः- विनेतुरद्रव्यपरिग्रहोऽपि बुद्धिलाघवं प्रकाशयति । देवी (खगतम् ।) कहं दाणिं । (गणदास विलोक्य, जनान्तिकम् ।) अलं अजउत्तस्स उच्चाहकालणं मणोरहं पूरिअ । (प्रकाश) विरम णिरत्थआदो आरम्भादो । -- परसक्रमण च । साधु रम्यम् । सः पुरुष एव । शिक्षकाणां उपदेशकानाम् । धुरि अग्रे। प्रतिष्ठापयितव्यः प्रतिष्ठां प्रापयतव्यः । पिण्डिनार्थः मथितार्थः । मन्दमेधा अल्पबुद्धिः । मलिनति याथार्थ्य न जानाति । आचार्यदोषः उपाध्यायामामयम् । अदव्य अयोग्य द्रव्यम् । 'द्रव्य गुणानामाधारे भेषजे योग्यवित्तयोः' इति यादवः । श्रुतमिति । अत्र मालविकादर्शनसन्देहनिर्णयायुक्तिरिति सन्ध्यामुक्त भवति । नु प्रश्ने । | आचार्याभ्यां. 2 देव, एव स्थितमेव । 3....मेधाविनी. 4. ननु. 5. राजा--देवि! एवमापद्यत । विनेतुरद्रव्यपरिग्रहोऽपि बुद्धिलाघव प्रकाशयति। wom .

·प्रथमोऽङ्कः । ३१ कथमिदानीम। अलमार्यपुत्रस्योत्साहकारणं मनोरथं पूरयित्वा । विरम निरर्थकादारम्भात् । विदूषकः- सुट्ट होदी भणादि । भो गणदास ! सङ्गीदावदेसेण सरस्सईउवाअणेमादआइ खादमाणम्स किं दे सुलहणिग्ग- हेण विवादेण । 'सुष्ठु भवती भणति । भो गणदास! संगीतोपदेशेन सरस्व- त्युपायनमोदकानि खादत: किं ते सुलभनिग्रहेण विवादेन । गणदासः--- सत्यमयमेवार्थो देवीवचनस्य । श्रूयतामवसरप्राप्त. मिदम् । लब्धास्पदोऽस्मीति विवादभीरो- स्तितिक्षमाणस्य परेण निन्दाम् । यस्यागमः केवलजीविकैव तं ज्ञानपण्यं वणिजं वदन्ति ॥ १७॥ - देवी-- अइरोवणीदा दे सिम्सा । ता अवरािणछिदस्स उवदेसस्स अण्णाअं पदसणम् । ज .MAndriase Femalsarmanent - मनोरथं अभिलाषम् । निरर्थकात् आरम्भात अप्रयोजनोद्योगात् । उपाय- नमोदकानि उपहारार्थानि मोदकानि । खादतः भक्षयमाणस्य । अवसरप्राप्त कालो- चितम् । लब्धेति । लब्धास्पदोऽस्मीति लब्धप्रतिष्ठोऽस्मीति कृतकृत्योऽस्मीति । विवादभीरोः तभीतस्य । परेण । निन्दा अवमानम् । तितिक्षमाणस्य यस्य पुरु- षस्य । आगमः शास्त्रम् । केवलजीविकैव जीवनार्थमात्रमेव । तम् । नानपण्यं ज्ञान- विक्रेयम् । पण्यं विक्रेयं द्रव्यम् । वणिज नैगमम् । वदन्ति । 1. संगीतोपदेशमारभ्य सर... 2. जीविकाये.

·३२ मालविकाग्निमित्रे X अचिरोपनीता ते शिष्या । तदपरिनिष्ठितस्योपदेशम्या- न्याय्यं प्रदर्शनम्। गणदासः- अत एव अत एव मे निर्बन्धः । देवी- तेण हि दुवे वि भअवदीए उवदेस दंसेह । तेन हि द्वावपि भगवत्या उपदेशं दर्शयतम । परिव्राजिका-देवि ! नैतन्न्याय्यम् । सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो नि- र्णयाभ्युपगमो दोषाय । देवी- (आत्मगतम ।) मुद्धे कि मं जग्गदि वि सुत्तं विअ करेसि । (इति सासूय परावर्तते ।) मुग्धे! किं मां जाग्रतीमपि सुप्तामिव करोषि । (राजा देवी परिव्राजिकायै दर्शयति ।) परिव्राजिका (विलोक्य) अनिमित्तमिन्दुवदने किमत्रभवतः पराङ्मुखी भवसि । । प्रभवन्त्योऽपि हि भर्तृषु कारणकोपाः कुटुम्बिन्यः॥१८॥ विदृषकः- णं करणादो एव्व । अत्तणो पक्खो रक्खिदव्वोत्ति । (गणदास विलोक्य ।) दिद्विआ कोवव्वाएण देवीए परित्तादो भवं । सुसिक्खिदो वि सव्वो उवदेसदसणे ण णिउणो होदि। अपरिनिष्ठितस्य अप्रतिष्ठितस्य । अन्याय्य न प्राप्तम् । निर्णयाभ्युपगमः व्यवहारनिर्णयः। अनिमित्तमिति । हे इन्दुवदने चन्द्रमुखि । अत्र भवतः अस्य राज्ञः । किम्, पराङ्मुखी परावृत्तवदना । भवसि । कुटुम्बिन्यः स्त्रियः । भर्तृषु नायकेषु । प्रभवन्त्यः प्रभूभवन्त्योऽपि । कारणकोपा कोपकारणकुपिताः । 1. प्रकाशनम् . 2. (जनान्तिक) मूढे परिवाजिके ! . ar ·प्रथमोऽङ्कः । ननु 'कारणादेव, आत्मनः पक्षो रक्षितव्य इति । दिष्टया कोपव्याजेन देव्या परित्रातो भवान । सुशिक्षितो- ऽपि सर्व 'उपदेशदर्शने न निपुणो भवति । गणदासः- देवि! श्रूयताम् । एवं जनो गृह्णाति । तदिदानी विवादे दर्शयिष्यन्तं क्रियासंक्रान्तिमात्मनः । यदि मां नानुजानासि परित्यक्तोऽस्म्यहं त्वया ॥ १९ ॥ (आसनादुत्तिष्ठति ।) देवी (म्वगतम । ) का गई । ( प्रकाशम् । ) पहवदि आआरिओ सिम्सअणस्स। का गतिः । 'प्रभवत्याचार्यः शिष्यजनस्य । गणदासः- चिरमपदे शङ्कितोऽस्मि । (राजानमवलोक्य । ) अनु- ज्ञातं देव्या । तदाज्ञापयतु देवः । 'कम्मिन्नभिनेयवस्तु- न्युपदेशं दर्शयिष्यामि । राजा- यदादिशति भगवती । परित्रातः रक्षितः। विवाद इति। विवादे अन्योन्यकलहे । आत्मनः मम । क्रियासक्रान्ति प्रयो. गशिक्षाम् । दर्शयिष्यन्त प्रयोगदर्शन करिष्यन्तम् । माम् । अनुजानासि न यदि अनुज्ञा न करिष्यसि यदि । त्वया । अहम् । परित्यक्तोऽस्मि परिमुक्तोऽस्मि । * नन्वित्यादि । अत्र देवीकोपेन विच्छेदे प्राप्ते विदूषककृतप्रोत्साहन उत्तराङ्कोपयोगित्वेन अविच्छेदकारणत्वाद्विन्दुरित्यनुसन्धेयम् । अपदे अस्थाने । उपदेशवस्तुनि नाव्यप्रयोग। ३ 1 मकारणमेव. 2. उपदशे न निष्णातो भवति.. दर्शयिष्यामि. 4. प्रभवत्वार्यः. . कतमम्मिन्नुपदेशवस्तुनि प्रयोग दर्श...

·३४ मालविकामिमित्र 3 . परिवाजिका-- किमपि देव्या मनसि वर्तते । तच्छङ्कितास्मि । देवी- भण विस्सद्धम् । णं पहविस्सं अत्तणो परिअणम्स । भण विस्रब्धम् । ननु प्रभविष्याम्यात्मनः परिजनस्य । राजा- मम चेति ब्रूहि । देवी- भअवदि भण दाणिं । भगवति ! भणेदानीम् । परिव्राजिका- चतुष्पदोद्भवं 'चलितं दुष्प्रयोजमुदाहरन्ति । तत्रै- *) *कार्थसंश्रयमुभयोः प्रयोग पश्यामः। तावता ज्ञायत एवात्रभ- वतोरुपदेशान्तरम् । उभौ- यदाज्ञापयति भगवती । विदूषकः-- देण हि दुवे वि वग्गा पेक्खाघरए सङ्गीदरअणं कदुअ अत्तहोदो दूदं पेसअन्तु । अहवा मिअङ्गसद्दो एव्व णो उट्ठावइस्सदि। तेन हि 'द्वावपि वर्गों प्रेक्षागृहे संगीतरचनां कृत्वात्र- भवतो दूतं 'प्रेषयताम । अथवा मृदङ्गशब्द एव न उत्थापयिष्यति । हरदत्तः तथा । ( इत्युत्तिष्ठति ।) (गणदासो देवीं विलोकयति ।) चतुष्पदोद्भवं चतुर्विधाभिनयोद्भूतम् , अथवा चतुर्भिः पदैः सम्पन्नम् । चलितं नाम नाट्यम् । एकार्थसङ्गतं एकस्थानसङ्गतम् । उपदेशान्तरं सामर्थ्या- तिशयम् । प्रेक्षागृहे नाटकशालायाम् । अत्र भवन्त इति, राजा धारिणी परि. ब्राजिका चोच्यन्ते। 1. छलितमुदाहरन्ति. 2, ...संगतमुभयोः. ३. उपदेशतारतम्यम् . 4 द्वयेऽपि वाः । 5. कृत्वात्रभवतो दूतान्प्रेषयन्तु। 6. प्रेषयतम्, ..... ... Mu ·प्रथमोऽः ३५ देवी ण खु विअअपञ्चत्थिणी अहं अजस्स । विआई होहि । । न खलु विजयप्रत्यर्थिन्यहमार्यस्य । विजयी भव । (उभौ प्रस्थितो।) परिवाजिका- इतस्तावदाचार्यो । उभौ- (परिवृत्य ।) इमौ स्वः । परिव्राजिका-निर्णयाधिकारे ब्रवीमि । सर्वाङ्गसौष्ठवाभिव्य- : क्तये "विरलनेपथ्ययोः पात्रयोः प्रवेशोऽस्तु । आचायौं-- नेदमावयोरुपदेश्यम् । (इति निष्क्रान्तौ ।) देवी- (राजानमवलोक्य ।) जइ राअकज्जेसु वि ईरिसी उवाआणि- उणदा अजउत्तस्स तदा सोहणं हवे । यदि राजकार्येष्वपीदृश्युपायनिपुणतार्यपुखस्य, तदा शोभनं भवेत् । राजा- देवि! । अलमन्यथा गृहीत्वा न खलु मनस्विनि मया प्रयुक्तमिदम् । सर्वाङ्गसौष्टवाभिव्यक्तये सर्वाङ्गसौन्दर्यदर्शनाय । विगतनैपथ्ययोः त्यक्ताल- कारयोः । पानयोः मालविकेरावत्योः पात्रयोः। प्रेवशः गृहप्रवेशः । अलमिति । अन्यथा गृहीत्वा छलोक्त्या । अलम् । हे मनस्विनि । इदं नाटकदर्शनम् । मया । न प्रयुक्तं नोक्तम् । तथाहि । समानविद्याः अन्योन्यसह. शनाटकविद्याः । प्रायः अत्यर्थम् । परस्परयशःपुरोभागा हि अन्योन्यं यशसि दोषदर्शिनः, साभ्यसूया इत्यर्थः । * सर्वाङ्गत्यादि । अत्र गुणवत्वस्य गम्यमानत्वाद्विलोभन नाम सन्ध्या- मुक्तं भवनि । यदि इत्यादि । अत्र गूढार्थोद्भदनाद्भदो नाम सन्ध्यामुक्तम् । 1. विजयप्रत्यार्थिनी साहमार्यस्य. 2. विगतनैपथ्ययोः. 3. राज. कार्येषु एवं निपुणता ततः शोभन. - शनी संतुष्ट -- ·३ मालविकामिमित्र प्रायः समानविद्याः परस्परयशःपुरोभागाः ॥ २० ॥ (नेपथ्ये मृदङ्गशब्दः । सर्वे कर्ण ददति ।) परिव्राजिका हन्त, प्रवृत्तं संगीतकम् । तथा ह्येषा, जीमूतस्तनितविशङ्किभिर्मयूरै- रुढीवैरनुरसितस्य पुष्करस्य । सङ्गीत गानाद्यारम्भः ॥ जीमूतेति । जीमूतस्तनितविङ्किभिः, जीमूतम्तनित मेघघोषः । 'स्तनि- त गर्जितं मेघनिर्घोषो रसितानि च ।' मंघघोष इति शतिः । उद्रावः ऊर्ध्व- मुद्धृतगलेः । · कण्टा गलोऽथ ग्रीवायाम ।' मयू: बर्हिभिः । अनुरसितस्य पश्चा- सहशब्दितस्य । पुष्करस्य वाद्यभाण्डमुखम्य । 'पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले ।' उपाहतमध्यमस्वति पदच्छेदः । उहितमध्यमखरा मध्यमस्वरमहि- ता। ‘निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमवताः । पञ्चमश्च' उत्था उत्थिता । मायूरी मार्जना मार्जनाविशेषः । 'मायूरीचार्धमायूरी तथा मायूरवी ततः तिरस्तु माजनाः प्रोक्ताः' मार्जनेति वादनाय वाद्यभाण्डमुखेषु अङ्गुली- व्यापारः । एवंभूता. नियदिनी शब्दवती । 'खाननिर्घोषनिहाद' इत्यमरः । मनांसि । मदयति। * जीमूतस्तनितेत्यादि । जीमूतस्तानविशङ्किभिः जीमूतस्य स्तनित गर्जितं विशन्त इति विशाङ्कनः तैः । उदीवः उत्कण्ठैः । मयूरैः । अनुरसि. तस्य अनु वनितस्य । पुष्करस्य वाद्यभाण्डमुखस्य। मायूरी मयूरप्रिया । मार्जना । मनांसि । मदयति हर्षयति । कोदशी मार्जना । उपहितमध्यमस्वरोत्था उपाहतः संयोजितः मध्यमस्वरः मध्यमसंचितस्वरः तस्मादुत्तिष्ठति उदेतीति तथोक्ता । निर्णादिनी अतिशयितनिनादा। मार्जना पुष्करवादनाविशेषः। तथा चांक्त 'भारतीये। षोडशाक्षरसंपन्नं चतुर्मार्ग तथैव च । द्विलेपनं षट्करणं त्रियहि त्रिलयं तथा । त्रिगनं त्रिप्रचारं च त्रिसंयोगं त्रिपाणिकम् । दशार्धपाणिप्रहतं 'प्रहार त्रिमार्जनम् । एभिरङ्गैस्तु मपन्न वाद्य पुष्कर ज भवेत् ॥' तत्र ‘मायूग चार्धमा- ·प्रथमोऽङ्कः । ३ 'निहादिन्युपहितमध्यमस्वरोत्था मायूरी मदयति मार्जना मनांसि ॥ २१ ॥ राजा- देवि ! सामाजिका भवामः । देवी ( म्वगतम् ) अहो अविणयो अजउत्तम्स । अहो, अविनय आर्यपुत्रस्य । (सर्व उत्तिष्ठन्ति ।) विदृषकः (आवार्य ।) भो वयम्स धीरं गच्छ । मा तत्तहोदी धारिणी विसंवादइम्सदि । भी वयस्ख! धीरं गच्छ। मा तत्रभवती धारिणी विसंवादयिष्यति । , -- राजा- धैर्यावलम्बिनमपि त्वग्यति मां मुरजवाद्यरागोऽयम् । यूरी तथा कार्मारवीति च । तिनस्तु मार्जना ज्ञयाः पुष्करेषु स्वराश्रयाः॥ गान्धारा वामके कार्यः षडजो दक्षिणपुष्करं । म यमश्चोर्ध्वक कार्यो मायूर्यास्तु स्वरास्त्वा ॥ वामक पुष्करे षटज ऋषभी दक्षिण तथा । धैवतश्चोर्ध्वके चार्धमायूर्या निर्दिश द्रुधः । ऋषभः पुष्कर वाम षडजो दक्षिणपुग्करे । पञ्चमश्चार्ध्वके कार्यः कार्मा रव्याः स्वरा अमी॥' इति । सामवायिकाः सभासदः । विसवादायष्यति, विसवादः अनुकरण तव मनारथस्य मालविकायाम । धैर्येति । अय मुरजवाद्यरागः मृदङ्गघोषश्रवणाभिलाषः। धेर्यावलम्बिन कृतधैयमपि । माम । त्वरयति द्रष्टु गच्छेति त्वरयति । सिद्धिपथ अवतरतः मोक्षमार्ग गच्छतः । स्वमनोरथस्य स्वाभिलाषस्य । शब्द इव । 1 निर्णादि-यु .. 2. सामवायिका: 3. नादाऽयम् ।

·मालविकाग्निमित्र अवतरतः सिद्धिपथं शब्दः स्वमनोरथस्येव ॥ २२ ॥ [इति निष्कान्ताः सर्वे । इति प्रथमोऽङ्कः। * धैर्यावलम्बिनमिति । अयं मुरजवावरागः मुरजवाद्यस्य रजकत्वम् । धैर्यावलम्बिनमपि । माम् । त्वरयति संभ्रमयति । सिद्धिपथं सिद्धिमार्गम् । अवतरतः । स्वमनोरथस्य आत्मवाञ्छितस्य । शब्द इव ध्वनिरिव ॥ * अत्र बीजस्य पुनरावर्तनात्समाधानं नाम सन्ध्यङ्गमुक्तम् । अत्रैव सुखागमनस्य गम्यमानत्वात् प्राप्ति म सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । अत्रोपक्षेपादिषु सन्ध्यङ्गेषु कतिचिदेव कविनोक्तानि नेतराणि, तथापि न दोषः । 'न्यूनम यत्र यैः कैश्चिदङ्गैर्नाट्यं न दुष्यति । यद्यपात्तेषु संपत्तिराराधयति तद्विदः ।' इति वच- नात् । अत्र नृतदर्शननिश्चयान्ते प्रथमाङ्कार्थे समाप्तेऽपि तमसमाप्यैत्र उत्तरा- शादी विष्कम्भादिप्रतिपाद्यमानायाः सगीतरचनाया अत्रैव निपातनादकावतरणं नाम अर्थोपक्षेपकमुक्तं भवति । तथा चोक्तम् - अङ्कावतारस्त्वकान्ते पात्रे- णाकस्य सूचनात्' इति । - । 1. पदं.

·द्वितीयोऽङ्कः॥ (ततः प्रविशति सङ्गीतरचनायां कृतायामासनस्थः सवयम्यो राजा धारिणी परिव्राजका विभवतश्च परिवारः ।) राजा- भगवति! अत्रभवतोराचार्ययोः कतरस्य प्रथममुपदेशं द्रक्ष्यामः । परिव्राजिका- ननु समानेऽपि ज्ञानवृद्धभावे 'वयोवृद्धत्वाद्-' णदासः पुरस्कारमर्हति । राजा- तेन हि मौद्गल्य, एवमवभवतोरावेद्य स्वनियोगमशून्यं कुरु । कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः । [इति निष्क्रान्तः । (प्रविश्य ।) गणदासः-- देव! शर्मिष्ठायाः कृतिलयमध्या चतुष्पदा ।। ज्ञानवृद्धः प्रज्ञया वृद्धः । पुरस्कारं प्रथमदर्शनसंमानम् । प्रथमभावित्वं च कृत्रिमविधानम् । लयमध्येत्यादि । चतुष्पदा चतुर्भिः पदैः निबद्धा । तद्योग- रूढम् । * भगवति, अत्रभवतोरित्यादिना गणदासः पुरस्कारमहति इत्यन्तेन राज्ञा उपायेन मालविकादर्शनप्रवर्तनं प्रयत्नो नाम द्वितीयावस्थेति मन्तव्यम् । अत्र बिन्दुप्रयत्नयोः समन्वयात् प्रतिमुखसन्धिरित्यनुसन्धेयम् । * देव शर्मिष्ठाया इत्यादि। शर्मिष्ठा नाम वृषपर्वणो राक्षसराजस्य दुहिता । तस्याः कृतिः काव्यम् । लयमध्या लयेन तालकालेन मध्या मध्यलय- युक्ता । चतुष्पदा चत्वारि पदानि यस्याः सा। 1. वयोऽधिकत्वा... 2. चतुष्पदास्ति.

·मालविकाग्निमित्रे : -- तम्याश्चतुर्थवस्तुकं' प्रयोगमेकमनाः श्रोतुमर्हति देवः । राजा आचार्यबहुमानादवहितोऽम्मि । ( निष्क्रान्तो गणदास ।) राजा- ( जनान्तिकम् ।) वयस्य! नेपथ्यगृहगतायाश्चक्षुर्दर्शनसमुत्सुकं तस्याः । संहर्तुमधीरतया व्यवसितमिव मे तिरस्करणीम् ॥ १ ॥ विदूषकः- ( अपवार्य ।) भो उवट्ठिदं णअणमहु । सण्णिहिअ- क्खिअ अ । ता अप्पमत्तो दाणिं पेक्खदु भवम् । चतुर्थवस्तुक चतुर्थरूपकम। 'प्रबन्धो रूपक वस्तु निबन्धः म्यादथ त्रयम् ।' .. नेपथ्येति । नेपथ्य यवनिकान्तर्गृहमन्यम् । नेपथ्यगृहगतायाः । तस्याः । दर्शनसमुत्सुक अवलोकनसाभिलाषम । मे चक्षु. । अधीरतया अदृढत्वेन । राजा इति गौरवमुज्झित्वा, तिरस्करणी यवनिकाम् । सहर्तुम् । व्यवमितमिव उद्योगितमिव ॥ १ ॥ । तस्याः कृतेः मबन्धिन', चतुर्थस्य तुरीयस्य वस्तुन प्रबन्धस्य । प्रयोग अभिनयम् । एकमनाः अवहितः मन् । श्रोतुम अर्हति ॥ अत्र शृङ्गाररसत्वात् लयमध्येत्युक्तम् । तथाचोक्त भारतीये, शृङ्गारहास्ययोर्मभ्यलयः, करुणे विलम्बितः, वीररौद्राद्भुतबीभत्सभयानकेषु द्रुतः' इति । : नेपथ्यति । नेपथ्यपरिगतायाः यवनिकान्तरिताया' । तस्याः मालवि- कायाः । दर्शनसमुत्सुक अवलोकनोत्कण्ठितम् । मे चक्षुः । अधीरतया तरल- तया । तिरस्करिणी यवनिकाम् । सहर्तु अपनेतुम् । व्यवसितमिव उद्युक्तमिव । अत्र इष्टार्थविषयेच्छया विलासो नाम सन्ध्यगमुक्तम् । 1. चतुर्थवस्तुनः प्रयोग : चतुष्पदवस्तुकप्रयोग ; तस्यास्तु छलिकप्रयोग, 2 नेपथ्यपरिगतायाः...3. तिरस्करिणीम.

·द्वितीयोऽङ्कः । उपस्थितं नयनमधु । 'संनिहितमक्षिकं च । तदप्रमत्त इदानी प्रेक्षतां भवान् । ततः प्रविशत्याचार्यप्रत्यवक्ष्यमाणाङ्गसौष्ठवा- मालविका।) विदूषकः- ( जनान्निकम ।) पेक्खदु भवं । ण खु से पडिच्छन्दा- दो परिहीअदि महुरदा। प्रेक्षतां भवान । न ग्वल्वयाः प्रतिच्छन्दात परिहीयते मधुरता। राजा---- ( जनान्तकम् ।) वयम्य ! चित्रगतायामस्यां कान्तिविसंवादशङ्कि मे हृदयम् । /n F . असन्निहितमक्षिक मक्षिकारहितम । मौष्ठवाझं शोभनाङ्गम। प्रतिच्छन्दात चिनप्रतिकृतः * ततः प्रविशीत्यादि : 'आचार्यावक्ष्यमाणगसौष्ठवा आचार्येण अवे- स्यमाण अङ्गानां सौष्ठव यस्याः सा तथोक्ता । सौष्ठव नाम अङ्गानां शोभन. अवस्थानविशेषः । यथं क्रम् . 'अनुबनीचचलतामझानां समपादताम् । कटिकू- परशीर्षासकण्ठानां समरूपताम् । रम्यां प्रतीकविश्रान्तिमुरमश्च समुन्नतिम् । अभ्यासापहितां प्राहुः सौष्ठवं नृत्यदिनः ॥' .: पश्यतु भवानिति । अत्र अपवार्यत्येतत् नियतश्राव्यार्थभदस्य अप- वारितस्य विवक्षितत्वे कविना प्राक् प्रयुक्तमिति मन्तव्यम् । यथोक्तं वसन्तराजीये अर्थस्त्वेकन विज्ञयो नियतश्राव्य इष्यते। द्विविधः स परिज्ञेयो जनान्तश्चा- पवारितः ।' अत्र · पररलक्ष्यव्यापार कथितोऽर्थोऽपवारितः । उत्ता प्रागपवा- यति पश्चादेनं प्रयोजयेत् ।' इति । चित्रगतायामिति । अस्या मालविकायाम् । चित्रगतायां सत्याम् । म हृदयं मनः । कान्तिविसंवादशाङ्क प्रतिकृतिशोभा तस्या मालविकायाः रूपलाव- ण्यशोभासदृशी वा, असदृशी वेति सन्देहयुक्तम् । येन चित्रकारिणा । इयम् । 1. असंनिहितमक्षिकञ्च । ... ...णमौष्टवाझं . अपवार्य ·मालविकाग्निमित्रे संप्रति शिथिलसमाधि मन्ये येनेयमालिखिता ॥ २ ॥ गणदासः वत्से ! मुक्तसाध्वसा 'सत्त्वस्था भव । राजा- -- (आत्मगतम् ।) अहो सर्वास्ववस्थास्वनवद्यता रूपस्य । दीर्घाक्ष शरदिन्दुकान्ति वदनं बाहू नतावंसयोः संक्षिप्तं निबिडोन्नतस्तनमुरः पार्थ प्रमृष्टे इव । आलिखिता चित्रे लिखिता । न चित्रकारिणम् । सप्रति इदानीम् । शिथिलस माधि यथाक्त लिखितुमसमर्थ इति । मन्ये । ममाधिः अधिष्ठानमामयम , शिथिल गलितम ।। २ ।। * चित्रगतायामित्यादि । मे। हृदय मन. । चित्रगताया आलेख्यग - तायाम् । अस्यां मालविकायाम । कान्तिविसवादशाङ्क कान्तः शामाया विस वाद विपर्यास शङ्कत इति तथाक्तम । मप्रति इदानीम । साक्षाद्दशनवेलाया मित्यर्थः । इय मालविका । येन चित्रकारण। आलिाखता । न चित्रकारम। शिथिलसमाधि शिथिलप्रयत्नम । मन्य जानामि ॥ २ ॥ मुक्तसाध्वसा त्यक्तजाड्या, व्यक्तभया वा। मत्वस्था स्वभावस्थिता। यद्वा धाग भव । मुक्तसाध्वसा परित्यक्तभया. सभाकम्पराहतत्यथ । सत्त्वस्था सत्त्वगुण- युक्ता. अविकृता भवेत्यर्थः । यथोक्त · चित्तस्याविकृतिः सत्त्व विकृतेः कारण सति' इति । अत्र विकृतिकारण नायकसनिधिः । अहो इत्याश्चर्य । सर्वस्थानान- वद्यता सर्वेषु स्थानेषु सर्वावयवेषु अनवद्यता निर्दोषता रमण यतेत्यर्थः ॥ दीक्षिमिति । वदन मुखम् । दीर्घाक्ष कान्तायतलांचनम् । शरदिन्दु. कान्ति शरच्चन्द्रकोमलम , मधुर वा। बाहू भुजौ । असयोः स्कन्धयोः । नती नमितो। उरः वक्षः । निबिडोन्नतस्तनं तुङ्गपानस्तनलात् सक्षिप्त संक्षपितम । म्तनयोरवकाशमात्रमेव, शंषः किमपि नास्त्येवेत्यर्थः । पार्थे उरःपार्श्वे । प्रमृष्टं लक्षणीकृत इव । मध्यः अवलग्नः । पाणिमितः मुष्टिमात्रम् , पाण्यवलम्बनमात्र । , 1. मत्वमस्था , मर्वस्थानानवद्यता रूपस्य, तथा हि ।

·द्वितीयोः । 3m . मध्यः पाणिमितो नितम्बि' जघनं पदावरालांगुली छन्दो नर्तयितुर्यथैव मनसि श्लिष्टं तथास्या वपुः ।। आलाव मालविका--- (उपवहनं कृत्वा चतुष्पद वस्तु गायति दुल्लहो पिओ तस्सि भव हिअअ णिरासं अह्मो अपङ्गओ मे पप्फुरड किंवि वामओ। एसो सो चिरदिठो कहं उवणइदव्यो णाह मं पराहीणं तुइ गणअ सतिण्डम् ॥ ४ ॥ मेव । जघन पुराभाग । नितम्बः पवाद्भागः. मांसलनितम्बमित्यर्थः । पादी चरणौ । अरालाङ्गुली कुञ्चिताङ्गुली । नर्तयितुः नृत्ताचार्यस्य । मनसि । यथैव छन्दः आशयव्यापारः । अथवा स्वाभिमतम । अस्या मालविकायाः । एवं भूत वपुः । तथैव । श्लिष्टम् सक्तम , व्यापारितमित्यर्थः ॥ ॥ * दीर्घाक्षमित्यादि। वदन मुखम्। दीर्घाक्ष दीर्घ आयते अक्षिणी लोचने यस्य तत्तथोक्तम् । शरदिन्दुकान्ति शरदिन्दोः शरच्चन्द्रस्य कान्तिरिव कान्तिर्यस्य तत्तथोक्तम् । बाहू भुजौ । असयोः स्कन्धयोः । नत! नम्रो। मन्यः अवलग्नं । पाणिमितः पाणिना हस्तेन मितः परिमितः । जघनम् । नितम्ब नितम्बातिशय- युक्तम् । पादौ चरणौ । अरालाङ्गुली अराला आकुञ्चिता अङ्गुलयः ययोस्तो तथोक्ती । अस्याः मालविकायाः । वपुः शरीरम् । नर्तयितुः नृत्ताचार्यस्य । छन्दः अभिप्रायः । यथा यादृशः । तथा लेन प्रकारेण । श्लिष्टं मंगतम् । अनेन नर्तक्या नृतारम्भोचितावस्थानविशेष: उक्तः । तथा चोक्तं वसन्तराजीये- चतुरस्रत्वं समपादौ लताकरौ । आरम्भ सर्वनृतानामेतत्सामान्यमिष्यते ॥' इति । उपवहनं कृत्वा 'उपोह्यते म्बरो यन्मात्तत्तूपवहनं स्मृतम ।' चतुष्पदं वस्तु चतुष्पदरूपं पद्यम् । " उपगानं रागलप्तिम् । कृत्वा । चतुष्पदवस्तु चतुष्पदमज्ञक प्रबन्धम। गायति । वस्त्विति प्रबन्धः । 'प्रबन्धो रूपकं वस्तु निबन्धस्याभिधा त्रयम्।' इत्युक्तत्वात् । 1. अमितं च, नतं च. 2. मनसः, मनसा. 3. उपगानं अगस्य ·मालविकाग्निमित्रे [ इति यथारसमभिनयान । दुर्लभः प्रियस्तस्मिन् भव हृदय निराशम अहो अपाङ्गको मे 'प्रस्फुरति किमपि वामकः । एष स चिरदृष्टः कथमुपनेतव्यः' नाथ मां पराधीनां त्वयि गणय सतृष्णाम् ।। दुर्लभ इति । दुर्लभः लब्धुमशक्यः प्रियः नायकः । तस्मिन् प्रिये । निराशं निर्गताभिलाषम् । भव । अहो अझो इति वा आश्चर्ये । मे। अपाङ्गः कटाक्षः। प्रस्फुरति स्पन्दते। चिरदृष्टः चिरकालदृष्टः । स एषः । कथमुपनेतव्यः । हे नाथ । माम् । पराधीनां परवशां । त्वयि । मतृष्णां साभिलाषाम् । गणय विचारय ॥ ४ ॥ * ततः गानानन्तरम । यथारसं रसानुकूलम् । अभिनयति । अत्र रस- स्तु अयोगविप्रलम्भशृङ्गारः । 'अप्राप्तिर्विप्रलम्भः म्यागूनोर्जाताभिलाषयोः । विप्रलम्भस्य भेदाः स्युरयोगो विरहस्ततः । प्रवासः शापकरुणमानसाश्चेति षण्म- ताः।' तत्र 'संप्राप्तः प्रागभावा यस्तमयोगं प्रचक्षते' इति । अत्र चतुष्पद्यां क्रमेण पादचतुष्टये निर्वेदः मविस्मयो हर्षः चिन्ता दैन्यं चेति भावास्तत्तदनुभावैर्मुख- रागादिभिः सम्यक् प्रदर्शिता इत्यनुसंधेयम् । तेषां लक्षणमुक्तं वसन्तराजीये- 'इष्टार्थविरहव्याधिनिन्दापदवमाननः । दारिद्र्यताडनाक्षेपपरवृद्धथवलोकनैः । निष्फलत्वमतिर्नृणां निर्वेदो भावितादिषु ।' अत्र इष्टार्थविरहजनितो निर्वेदः । 'अन्तहर्षाद्रमध्याननिश्वासस्वावमाननेः । दैन्यगद्गदवैस्वर भिनेयो भवेदयम् ।' 'हर्षों मनःसमुल्लासो गुरुदेवमहीभुजाम्। प्रसादात्प्रियसङ्गाच्च भवेदिष्टार्थलाभतः ।' अत्र इष्टार्थलाभजनितो हर्षः । अपाङ्गस्फुरणस्य इष्टार्थलाभहेतुत्वात्। 'मुखनेत्रप्रस- मत्वप्रियोक्तिपुलकोद्गमैः । दानत्यागपरीरम्भैरभिनेयो भवेदयम् ।' 'इष्टालाभादि- नाशादनिष्टाप्तेश्च दैन्यतः । चित्तस्यैकाग्रता चिन्ता...' अत्र चिन्ता इष्टालाभ- जनिता। ... स्मरणं चानुपस्मृतिः। संतापोच्छ्वासनिश्वासा मान्द्यमिन्द्रियकर्म- णाम् । अधोमुखत्वमित्यारिभिनेया भवेदियम् ।' अनाजस्त्वं तु मनसो दैन्य- मित्यभिधीयते । मनःसंतापदारिद्यचिन्तीत्सुक्यादिभिर्भवेत् ।' अत्र औत्सुक्य- 1. ततो 2. स्फुरति 3. कथं पुनद्रष्टव्यः । .

·द्वितीयोऽः । विदूषकः- (जनान्तिकम् । भो वयम्स चउप्पदवत्थुअं दुवारी- कदु तुइ उवक्खित्तो विअ अप्पा तत्तहोदीए । भो वयस्य 'चतुष्पदवस्तुकं द्वारीकृत्य त्वय्युपक्षिप्त इवात्मा' तत्रभवत्या। राजा- (जनान्तिकम् ।) सखे, एवभावयोर्हृदयम् । अनया खल जनमिममनुरक्तं रिद्धि नाथेति गेये वचनमभिनयन्त्या स्वाङ्गनिर्देशपूर्वम् । प्रणयगतिमदृष्ट्वा धारिणीसंनिकर्षा- दहमिव सुकुमारप्रार्थनाव्याजमुक्तः ।। ५ ।। ( मालविका गीतान्ते निष्क्रमितुमिच्छति ।) जनित देन्यम् । 'अङ्गानापि शैथिल्य देहसंस्कारवर्जनम् । अञ्चित च शिरस्त म्मिन्ननुभावाः प्रकीर्तिताः।' इति । उपक्षिप्त इव न्यस्त इव । जनमिति । इम जनं माम् । अनुरक्तम् अनुरागयुक्तम् । विद्धि जानीहि । गेये गानपद्ये । वाङ्गनिर्देशपूर्व स्वावयवविक्षेपपूर्वम . निरूपणपूर्व वा । नाथेति वचनम् । अभिनयन्त्या अभिनयं कुर्वत्या। धारिणीसंनिकर्षात् देवीसमक्षात् । प्रणयगति यानोपायम । अदृष्ट्वा । 'प्रणयः स्यात्परिचये याञायां सौहृदेऽपि च। सुकुमारप्रार्थनाव्याज उत्तमवस्तुसुवाञ्छाव्याजम् । अहं उक्त इव ॥ ५ ॥ * जनमिममिति । नाथ स्वामिन् । जनमिम मामित्यर्थः । अनुरक्तं स्निग्धम् । त्वयीति शेषः । विद्धि जानीहि । इति एवंविधे। गेये गीत । वचनं णाह में पराहीणं इत्यादि वाक्यम् । म्वाङ्गनिर्देशपूर्व यथा तथा अभिनयन्त्या हस्तादिभिः प्रकाशयन्त्या अनया मालविकया। धारिणीसंनिकर्षाद्धतोः । गतिं मम स्नेहप्रवृत्तिम् । अदृष्ट्वा । अनुभावानामप्रकाशनादिति शेषः । सुकुमार. प्रार्थनाव्याज सुकुमारा मृदुला, सुकरेत्यर्थः, सा चासी प्रार्थना च तम्या व्याजो यस्मिन् कर्माण तथोक्तम् । अहम् । उक्त इव उदित इव ॥ ५ ॥ 1. चतुर्थवस्तुकम 2, त्वय्युपुस्थापित आत्मा प्रणय- ·मालविकामिमित्रे - विदूषकः- भादि. चिठ्ठ। किंवि वो विसुमरिदा कमभेदो। तं दाव पुच्छिस्सम् । भवति, तिष्ठ । 'किमपि वो विस्मृतः क्रमभेद: तावत्प्रक्ष्यामि । गणदामः वत्से ! म्थीयताम् । उपदेशविशुद्धा यास्यसि । ( मालविका निवृत्य स्थिता । राजा- ( आत्मगतम ।) अहो सर्वास्ववस्थासु चारुता शोभा- न्तरं पुष्यति । तथा हि । वामं संधिस्तिमितवलयं न्यस्य हस्तं नितम्बे कृखा श्यामाविटपमदृशं सूस्तमुक्तं द्वितीयम् । उपदेशविशुद्धा अङ्गीकृतलास्या । शोभान्तरम् । अतिशयशोभाम ॥ वाममिति । सधिस्तिमितवलय मणिबन्धमंधौ स्थगितकटकम् , निःशब्द- कारणमिति वा । वाम हस्तम् । नितम्ब श्रोण्याम् । न्यस्य वक्राकारमनोहर निधाय । श्यामाविटपसदृश प्रिय शाखासदृशम् । फलिनी गोल्लगिरिका श्यामा कान्ता प्रियङ्गुका' इति बाहटः । द्वितीय दक्षिणहस्तम् । सस्तमुक्त श्लथ- त्यक्तं प्रसारितम् । कृत्वा । पादाङ्गुष्ठालुलितकुसुभे नटनोपचारार्थ रङ्गविक्षिप्त कुसुम पादाङ्गुष्ठालुलित यस्मिन् तम्मिन् । कुटिमे रत्नशिलापट्टे निबद्धे । 'कृष्टि- मोऽस्त्री निबद्धा भूः इत्यमरः । पातिताक्ष दत्तलांचन यथा तथा । ऋज्वा- यता स्थितिविशेषे ऋज्वायताधशरीरम् । अस्याः । स्थित स्थितिः । नृत्तात् । अतितरां अतिशयेन । कान्त मनोहरम ॥६॥ *वाममिति । सधिस्तिमितवलय सधौ मणिबन्धे स्तिमितः निश्चल: वलयः काणं यस्य तथोक्तः तम् । वाम सव्यम् । हस्त नितम्बे न्यस्य निधाय । श्यामावि- टपसदृशं फलिनीशाखासनिभं द्वितीयं दक्षिणं हस्तम । सस्तमुकं सस्तं शिथिल यथा 1. भवति, निष्ठ किंचित । वो विस्मृतः कर्मभेदः । १. विशुदौ ·द्वितीयोऽङ्कः । } पादापाललितकुसुमे कुट्टिम पातिताक्ष नृत्तादस्याः स्थितमतितरां कान्तमृज्वायतार्धम् ।। देवी-- णं गोदमवअणं वि अज्जो हिअए करेदि । ननु गौतमवचनमप्यार्यो हृदय कगेति । गणदासः- देवि ! मा मैवम् । देवप्रत्ययात्संभाव्यते सूक्ष्मदर्शिता गौतमस्य । पश्य । । मन्दोऽप्यमन्दतामेति संसर्गेण विपश्चितः । पङ्कच्छिदः फलस्यव निकषेणाविलं पयः॥ (विदूषक विलोक्य । ) शृणुमो विवक्षितमार्यस्य । विदूषकः--- (गणदासं विलोक्य ।) सक्खिणिं दाव पुच्छ । पञ्चा जो मए कमभेदो लक्खिदो तं भणिस्सं । . भवति तथा मुक्तं विसृष्ट लम्बितमित्यर्थः । कृत्वा विधाय । पादाङ्गुष्टालुलितकुसुम पादाङ्गुष्ठन आलुलित आकृष्टं कुसुम यस्य तस्मिन् । कुटिमे स्फटिकादिखचित. स्थले । पातिते व्यापारिते अक्षिणा यम्मिन् कर्माण तथोक्तम् । ऋज्वायतार्ध ऋजु अवकं आयत दीर्घ अर्धे शरीरस्यार्धभागः यम्मिस्तत् । अस्याः स्थित अवस्थानम । नृत्तात् नर्तनात् । अतितरां अत्यर्थ । कान्त मनोहरं । भवति । अन वाक्यस्य विशेषवत्त्वात् पुष्ट नाम संध्यगमुक्तं भवति ॥ ६ ॥ सूक्ष्मदर्शिता सूक्ष्मार्थता ॥ मन्दोऽपीति । विपश्चितः ससर्गेण पण्डितस्य सहवासेन । मन्दोऽपि अज्ञोऽपि । अमन्दतां बुद्धिमत्ताम् । एति भजत इण् गती । पङ्कच्छिदः कर्दम- हरस्य । फलस्य कतकबीजस्य । 'कतकस्य फलं कांस्यं ज्ञेयं वारिप्रसादनम्' निक. षेण घर्षणेन । आविलं कलुषितम् । पयः जलमिव ॥७॥ * मन्दोऽपीति । अत्र वाक्यस्योपपत्तिमत्त्वादुपन्यासी नाम सध्यङ्गमुक्त भवति॥

·मालविकामिमित्रे - 'साक्षिणी तावत्पृच्छ । पश्चाद्यो मया क्रमभेदो लक्षितः, तं भणिष्यामि । गणदासः भगवति. 'यथादृष्टमभिधीयतां गुणो वा दोषो वा । परिव्राजिका-- 'यथादर्शनं सर्वमनवद्यम् । कुतः । अङ्गरन्तर्निहितवचनैः मूचितः सम्यगर्थः पादन्यासो लयमनुगतस्तन्मयखं रसेषु । अङ्गैरिति । अन्तर्निहितवचनः प्रयोगेषु वचनव्यवहारैरभिनीयत एव । वचनपूर्वकत्वादन्तर्निहितवचनैरित्युक्तम्। अङ्गैः प्रतीकैः। अर्थः वचनार्थः । सम्यक उक्तप्रकारः । सूचितः दर्शिनः । पादन्यासः पादविक्षपः । लय अपाङ्गविक्षेपा दिकम् । अनुगतः अनुकरोति । रसेषु शृङ्गारायेषु । तन्मयत्वं तत्स्वरूपत्वम् । . शाखायोनि: शाखाः अङ्गुलय अगुलीभ्यः समुद्भवः शाखायोनिः । ‘पञ्चशाखः शयः पाणिः' इत्यमरः। मृदुः मृदुशब्देन सौम्याभिनय इति विवक्षितम् । अभिनयः प्रसारणाकुश्चनादिविस्तादिः । तद्विकल्पानुवृत्तौ भावभेदानुवृत्तौ । भावः । अभिप्रायः । भावम् । नुदति प्रेरयति । विषयात् अनुभावात् । रागबन्धश्च रागः । स एव भरतशास्त्रेषु यो रागवन्धो दृश्यते, स रागबन्ध एव ॥ ८ ॥ : अजैरिति । अन्तर्निहितवचनैः अन्तर्निहितानि अभ्यन्तरस्थापितानि वचनानि पदानि यस्तैः अझैः हस्तादिभिः । अत्र अभ्यासपाटवादङ्गानां खत एव अन्तर्निहितवचनत्व उत्पक्षिमिति मन्तव्यम् अर्थो गीतार्थः । सम्यक् साधु । सूचितः प्रकाशितः । पादन्यासः पादविन्यासः। लयं अनुगतः अनुसृतः।लयो नाम तालमानम् । 'तालान्तरालवर्ती यः कालोऽसौ लय ईरितः' इत्युक्तत्वात् । अत्र पादन्यासस्य स्वतो लयानुसरण अभ्यासपाटवादेवेति मन्तव्यम् । रसेषु रवि- षयेषु । तन्मयत्वं तादात्म्यं रसात्मता । भवतीत्यर्थः । अत्र रसशब्देन उपचा- रात् परिपोषातिशयवन्तो भावाः कथ्यन्ते । प्रकृतरसस्यैकत्वेन रसेविति बहुवचनानु पत्तिप्रसङ्गात् । आभिनयः प्रयोगः । यथोक्त-- 'प्रयोगो यस्तु । . 1. कौशिकी ) यथादर्शनम... 3 यथाशास्त्र ·द्वितीयोऽक्कः । उत्कृष्ट A 17- शास्वायोनिर्मदुरभिनयस्तद्रिकल्पानुवृत्ती भावो भावं 'नुदति विषयादागबन्धः स एव ॥८॥ गणदासः-देवः कथं मन्यते । राजा- गणदास ! स्वपक्षे शिथिलाभिमाना वयं संवृत्ताः । Ani गणदास: -अद्य नर्तयितास्मि । उपदेशं विदुः शुद्ध सन्तस्तमुपदेशिनः नि सन्तः श्रोत श्यामायते न 'युष्मासु यः काञ्चनमिवानिषु ॥९॥ देवी- दिठुिआ परिक्खआराहणेण अहिरं वदुइ अज्जो । दिष्टया परीक्षकाराधनेनाधिकं वर्धत आर्यः । नाटयादेर्भवेदभिनयो हि सः' इति । शाखायोनिः शाखा योनिः प्रभवः यस्य तथोक्तः सन् । मृदुः सुकुमारः। शाखा नाम नृत्तहस्तानां मानप्रचारः। यथोकम् -- 'शाखा तु नृत्तहस्तानां या मात्रा चित्रनतने' इति । तद्विकल्पानुवत्तौ नस्य अभिनयस्म विकल्पो भेदः तस्य अनुवृत्तिः अनुसूतिः तस्याम्। भावः अभिनीयमानो निर्वेदादिः। विषयात् आश्रयात , प्रकृतात् स्थायिन इत्यर्थः । भावं पूर्वाभिनीतं संचारिणम् । नुदति अपाकरोति। रागबन्धः रजकत्वयोगः । स एव पूर्व यादृशस्तादृश एवेत्यर्थः।। उपदेशमिति । उपदेशिनः उपेदेशकर्तारः । सन्तः विद्वांमः । तम् । शुद्धं निर्मलम् । उपदेशम् । विदुः। अग्निषु गुहामिषु । काश्चनं सुवर्णमिव । युष्मासु स्वादृशेषु । यः। उपदेशः । न श्यामायते न कलुषीभवति । तं शुद्धं विदुः । 'तं सन्तः श्रोतुमईन्ति सदसयक्तिहतवः । हम्नः संलक्ष्यते शुद्धिरमो हि श्यामि- कापि वा।' इति चोक्तम् ॥ ९ ॥ * उपदेशमिति । उपदेशिनः शिक्षकस्य । युष्मासु युष्मादृशेषु, विवेकि- बित्यर्थः । न श्यामायते न मलिनीभवति । लोहितादित्वात् क्यम् । क्यषः' इति भात्मनेपदम् ॥ ९ ॥ Aimsamanarenames 1. तुदति. विद्वत्सु.

·मालविकाग्निमित्रे गणदासः देवीपरिग्रहश्च' वृद्धिहेतुः । (विदूषकं विलोक्य ।। गौतम ! वदेदानीं यत्ते मनसि वर्तते । विदूषकः-- पुडमोवदेसदसणे पुडमं बह्मणस्स पूआ कादव्वा । सा णं वो विसुमरिदा। प्रथमोपदेशदर्शने प्रथमं ब्राह्मणस्य पूजा कर्तव्या । मा ननु वो विस्मृता । परिवाजिका- अहो प्रयोगाभ्यन्तरः प्रश्नः । विदूषकः- अइ पण्डितंमण्णे किं अण्णं । मोदअखण्डणे बि असमथ्था तुमं किं जाणासि । पसण्णचन्दपादसरिसेहिं केस- पासेहिं एदाणं भीसिआस । अयि पण्डितंमन्ये ! किमन्यत् । मोदकखण्डनेऽपि असमर्था किं जानासि । प्रसन्नचन्द्रपादसहशैः केशपाशै- रेतान भीषयसे । (सर्वे प्रहसिताः । मालविका च मन्दस्मितं करोति ।) राजा आत्मगतम् ।। उपात्तसारश्चक्षुषा मे स्वविषयः । यदनेन, स्मयमानमायताक्ष्याः किंचिदभिव्यक्तदशनशोभि मुखम् । अभ्यन्तरः मध्यः । उपात्तसारः गृहीतसारः । विषयः अभिलाषः । * प्रथमोपदेशदर्शनेत्यादि । अत्र परिहासस्य गम्यमानत्वानमति मंध्या ङ्गमुकं भवति । स्मयमानमिति । स्मयमानं समन्दस्मितम्। किंचिदभिव्यक्तदशनशोभि दरदृष्टदन्ताभिमुख्यम् । आयताक्ष्याः विशालाक्ष्याः । मुखम् । असमप्रलक्ष्य केसर - .. 1. देवीपरिग्रह एव. 2 एष्टव्या.

·द्वितीयोऽङ्कः। मया एवमेव । असमग्रलक्ष्यकेसर- मुच्चसदिव पङ्कजं दृष्टम् ।। १० ।। गणदासः- महाब्राह्मण! 'न खलु नेपथ्यसंगीतकमिदम् । अन्यथा कथं त्वामर्चनीयं नार्चयिष्यामः । विदृषकः- मए णाम मुद्धचादएण विअ मुक्खघणगजिदे अन्दरिक्खे जलपाणं इच्चिदम् । नाम 'मुग्धचातकेनेव शुष्कघनगर्जितेऽन्तरिक्षे जलपानमिष्ठम्। परिव्राजिका- विदूषकः- भअवदि ! पण्डितपरितोसप्पच्चआ णं मूढा जादी । जइ भअवदीए सोहणं भणिदं. तदो इमं से परितोसि पयच्छम्मि। 'भगवति ! पण्डितपरितोषप्रत्यया ननु मूढा जाति: । "यदि भगवत्या शोभनं भणितम् , तत इदमस्यै पारितोषिक प्रयच्छामि । (इति राज्ञो हस्तात्कटकमाकर्षति ।) देवी-चिट्ठ चिट्ठ। गुणन्दरं अआणन्दो किंति तुमं आहरणं देसि। असंपूर्णदृष्टकिञ्जल्कम । 'रजः परागः किञ्जल्कः केसर परिकीर्तितः'। उच्छृसत् विकसत् । पङ्कजमिव दृष्टम् ॥ १० ॥ नेपथ्यसंगीतक यवनिकान्तःसङ्गीतम् । दक्षिणीय दक्षिणाहम् । 'दक्षिणीयो दक्षिणार्हः ।' शुष्कघनर्जितं शरन्मेघगर्जिम् । पारितोषिकं सभावना । 1. न खलु नेपथ्यसवनामदम् । न खलु प्रथम नेपथ्यप्रदर्शनमिदम् . 2. दक्षिणीयम् . 3. मुधा चातकेनेव ; मुग्धचातकेन. 4. इष्यते ; (ईप्स्यते) अथवा पण्डितपरितोष... 5. तेन हि पण्डित... 6. यतोऽत्रभवस्या ·मालविकामिमित्रे 'तिष्ठ तिष्ठ। गुणान्तरमजानन्किमिति त्वमाभरणं ददासि । विदूषकः- परकेरअं ति कदुअ। परकीयमिति कृत्वा । देवी- (आचार्य विलोक्य । , अन्ज गणदास! णं दंसिदोवदेसा वो सिस्सा। आर्य गणदास! ननु 'दर्शितोपदेशा वः शिष्या । गणदासः वत्से! प्रतिष्ठस्वेदानीम् । (मालविका आचार्येण सह निष्क्रान्ता ।) विदूषकः--- राजान विलोक्य. जनान्तिकम ।' एत्तिओ मे मइविहवो भवन्दं सेविदुम् । एतावानेव मे मतिविभवो भवन्तं सेवितुम् । राजा-जनान्तिक) अलमलं परिच्छेदेन । अब हि, भाग्यास्तमयमिवाक्ष्णोर्हदयस्य महोत्सवावसानमिव । द्वारपिधानमिव धृतेर्मन्ये तस्मास्तिरस्करणम् ॥ * आर्य गणदासेत्यादि । अनन मालविकानिर्गमहेतुना देवीवचनेन राजो हितनिरोधात् निरोधी नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । गुणान्तरं गुणविशेषम् । विभवः सामर्थ्यम । भाग्येति । अक्षणाः । भाग्यास्तमयं भागधेयविनामिव । हृदयस्य चेतसः। महोत्सवावसानं महैश्वर्यविनाशं महाभिलाषान्तमिव । धृते: धैर्यस्य । द्वारपिधानं मार्गनिरोधमिव च। तस्याः तिरस्करणं मालविकायास्तिरोभूतिम् । मन्ये ।। * भाग्यास्तमयमिति । तस्याः मालविकायाः। तिरस्करणं तिरांधानम् । अक्ष्णोः । भाग्यास्तमयमिव भाग्यस्य भागधेयस्य अस्तमयमिव नाशमिव । हृद- 1. तिष्ठ तावत् 2. किंनिमित्तं . नाट्याभिनयं दर्शितवती. 4. तस्यास्तिरम्करिणीम। ।

·द्वितीयोऽE विदूषकः- साहु तुमं दरिदो आदुरो विअ वेज्जेण उवणिज्जमाणं ओसह इच्छसि । 'साधु त्वं दरिद्र आतुर इव वैद्येनोपनीयमानमौषध- मिच्छसि । (प्रविश्य ।) हरदत्तः- देव! मदीयमिदानी उपदेशमवलोकयितुं क्रियता प्रसादः। राजा-आत्मगतम् ।' अवसितो में दर्शनार्थः । (दाक्षिण्यमवलम्म्य. प्रकाशम ।। हरदत्त ननु पर्युत्सुका एव वयम् । हरदत्तः--- अनुगृहीतोऽस्मि । (नेपथ्ये। वैतालिक:--- विजयतां देवः । उपारूढो मध्याह्नः । तथा हि. पत्रच्छायासु हंसा मुकुलितनयना दीर्घिकापद्मिनीनां सोधान्यत्यर्थतापालभिपरिचयषिपारावतानि । यस्य मनसः । महोत्सवावसानामव महोत्सवस्य अवसान अन्तमिव । धृतेः प्रीतः। द्वारपिधानमिव द्वारस्य प्रवेशमार्गस्य पिधानमिव निरोधमिव । मन्ये भावयामि । अत्र अरतेर्गम्यमानखाद्विधुन नाम मध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ ११ ॥ उपनीयमानं प्राप्यमाणम् , आनीयमान वा। दाक्षिण्यं माध्यस्थ्यम। पत्रच्छायास्विति । मध्याह्नातपासहनं वदति । हंसाः। दार्घिकापधिनीनां पत्रच्छायासु कमलाकरसरोजदलच्छायासु । मुकुलितनयनाः समालितलोचनाः सन्तः । (संश्रयन्ते ।) अत्यर्थतापात् अतिमात्रदुःसहातपतापात् । सौधानि राज. सदनानि । 'सौधोऽस्त्री राजसदनम्' इत्यमरः । वलभिपरिचयदृषिपारावतानि गोपानसीनिवासासहनकलरवाणि भवन्ति । 'गोपानसी तु वलभिः' 'पारावतः 1 दरिद्र इवातुरो वैयेन दीयमान .. ::. उपारूढो मध्यमहासविता.

·५४ मालविकामिमित्रे बिन्दुत्क्षेपान्पिपासुः 'परिपतति शिवी भ्रान्तिमदारियन्त्र सर्वैरुत्रैः समग्रस्त्वमिव नृपगुणैर्दीप्यते सप्तसप्तिः ।। विदूषकः---- अविह अविह । ब्रह्मणम्स भोअणवेला संवुत्ता । अत्तहोदो वि । उइदवेलादिक्कमे चिकिस्सआ दोसं उदाहरन्दि । हरदत्त ! किं दाणिं भणसि । अविध अविध । ब्राह्मणस्य भोजनवेला संवृत्ता; अत्र- भवतोऽपि। 'उचितवेलातिक्रमे चिकित्सका दोषमुद्राहरन्ति। हरदत्त ! किमिदानी भणसि । हरदत्तः नास्ति मे वचनस्यान्यस्यावकाशाऽत्र । राजा- (हरदत्तमवलोक्य ।) तेन हि त्वदीयमुपदेशं श्वो वयं द्रक्ष्यामः । विश्राम्यतु भवान् । हरदत्तः- यदाज्ञापयति देवः । इति निष्क्रान्तः। देवी- णिवत्तेदु अजउत्तो मज्जणविहिम् । निर्वर्तयत्वार्यपुत्रो 'मजनविधिम । विदूषकः-- होदि । विसेसेण भोअणं तुवरावेदु । भवति! विशेषेण भोजनं त्वरयतु । कलरवः' इत्यमरः । शिखी मयूरः । बिन्दूरक्षेपान जलपृषतान् । पिपासुः पातु- मिच्छुः । भ्रान्तिमत् भ्रमणयुतम् । वारियन्त्र उद्घाटनं घटीयन्त्रम् । परिपतति ममाश्रयति । समग्रः संपूर्णः । त्वम् । नृपगुणैः क्षत्रियतेजोभिरिव । सप्तसप्तिः आदित्यः । सर्वैः उौः किरणैः । दीप्यते ॥ १२ ॥ 1. परिसरति. अतिकामति. 3. स्नानभोजनवेलातिकमे. 4. मध्याह्नविधिम । L ·द्वितीयोऽङ्कः । - बयस्य ! . परिव्राजिका-- ( उत्थाय । म्वस्ति भवते । (इति सपरिजनया देव्या सह निष्क्रान्ता ।) विदूषकः- भो ण केवलं रूवे, सिप्पे वि अद्दुदीया मालविआ । भो: न केवलं रूपे, शिल्पेऽप्यद्वितीया मालविका । राजा अव्याजसुन्दरी नां विज्ञानन ललितन योजयता। . परिकल्पितो विधात्रा बाणः कामस्य विषदिग्धः ।। किं बहुना, चिन्तयितव्योऽस्मि ते । विदूषकः-- भवदा वि अहं । दिढं खु विवणिकन्दू विअ उअ- रब्भन्दरं उज्जइ । भवताप्यहम । दृढं खलु विपणिकन्दुरिवोदराभ्यन्तरं दह्यते। राजा एवमेव भवान् सुहृदर्थे त्वरताम् । विदूषकः- गहीदक्खणोमि । किन्दु मेहावलीरुद्धजोला विअ पराहीणदंसणा तत्तहोदी मालविआ । भवं वि सूणोवरिअरो अव्याजेति । अव्याजसुन्दग अनलकाररमणीयाम् । तां मालविकाम् । ललितेन मनोहरेण । विज्ञानेन शिल्पविज्ञानसामर्थेन । योजयता प्रापयता। 'विधात्रा ब्रह्मणा । कामस्य । बाणः । विषदिग्धः विषात्तशल्यः। परिकल्पितः कृतः ॥ १३ ॥ अव्याजेति । ललितेन सुभगेन । विज्ञानन मर्गातकलापरिज्ञानेन । विपणिकन्दुः पण्यवीथिकाभर्जनशरावम् । :. विपणिकन्दु म पण्यवीथिकायां व्रीहिपचनपात्रम् । कन्दुर्ना श्वेदनी स्त्रियां' इत्यमरसिंहः । एवमेव इत्थमेव, यथा भवान् भोजनरूपे म्वकार्ये त्वरते तथा। सुहृदर्थे मदर्थे मालविकापुनदर्शने। त्वरताम । अत्र दृश्नत्रस्य बीजस्य अनुसरणात परिसपो नाम सध्यङ्गमुक्तं भवति । - ·मालविकामिमित्रे गद्धो विअ आमिसलोलुबो भीरुओ अ। ता अणादुरो भविष कजसिद्धिं पत्थयन्दो मे रुचइ । गृहीतक्षणोऽस्मि । किं तु मेघावलीरुद्धज्योत्स्नेव परा- धीनदर्शना तत्रभवती मालविका । भवानपि सूनोपरिचरो 'गृध्र इव आमिषलोलुपो भीरुकश्च । तस्मादनातुसे भूत्वा कार्यसिद्धि प्रार्थयमानो मे रोचसे । राजा-- सखे कथमनातुरो भविष्यामि । यदा, मर्वान्तःपुरवनिताव्यापार प्रति निवृत्तहृदयस्य । सा वामलोचना मे स्नेहस्यैकायनीभूता ॥ १४ ॥ [इति निष्क्रान्ताः सर्वे। इति द्वितीयोऽङ्कः॥ गृहीतक्षणोऽस्मि 'कालविशेषऽवसर व्यापारे पारतन्त्र्ये च । मध्ये तथो- सवे च क्षणशब्दः कथ्यते षट्सु । गृहीतव्यापारो वा । —सूना स्यात् घातकस्था- नम्' वध्यस्थलम् । अनातुर अव्याकुलः । सर्वेति । सर्वान्तःपुरवनित व्यापार सर्वासा अन्तःपुरवनितानां राजम. हिषीणां व्यापार अवलोकनालापनाश्लेषाधरग्रहणकरग्रहणादिकम् । प्रति उदिश्य । निवृत्तहृदयस्य त्यकमनसः मे। सा वामलोचना । मालविका । स्नेहस्य प्रेम्णः । 'प्रेम बेहोऽथ' एकायनीभूता एकपात्रभूता । मर्वाभ्य इयमेव नेहवती बभूवेति संबन्धः ॥ १४ ॥ * गृहीतक्षणोऽस्मीयादि। अत्र सान्त्वस्य गम्यमानत्वात् पर्युपासनं नाम संध्यमुक्तं भवति । * सर्वेति । स्नेहस्य प्रेम्णः । एकायनीभूना एक केवल अयनं स्थानं तता । अत्राके मालविकानिष्क्रमणेन कथाविच्छेदे सति सर्वान्तःपुरेत्यादिना गम्यमानो राज्ञोऽभिलाषातिशयः उत्तराककथाहेतुत्वात् बिन्दुरित्ययसभेवम् ।।

·तृतीयोऽङ्कः ॥ mere (ततः प्रविशति परिव्राजिकायाः परिचारिका ।) परिचारिका- आणत्तम्हि भअवदीए । उवाअणथ्थं बीजपूरअं गेण्हिअ आअछछत्ति । ता जाव पमदवणपालिअं महुअ- रिअं अण्णेसामि । (परिक्रम्य अवलोक्य च ।) एसा तवणीआ- सोअं ओलोअन्ती चिठ्ठइ । जाव णं उवसप्पे । आज्ञानास्मि भगवत्या। '' उपायनार्थ बीजपूरकं गृहीत्वा आगच्छ' इति । तद्यावत् प्रमदवनपालिकां मधुकरिकाम अन्विष्यामि । एषा तपनीयाशोकम अवलोकयन्ती तिष्ठति । यावदेनामुपसमि। (ततः प्रविशत्युद्यानपालिका।) परभृतिका- (उपमृत्य ।) महुअरिए अवि सुहो दे उजाण- व्वाधारो। मधुकरिके ! अपि सुखस्ते उद्यानव्यापारः । मधुकरिका- अमो परहुदिआ । सहि साअंदं दे । अहो परभृतिका' । सखि! स्वागतं ते । परिव्राजिकायाः सन्यासिन्याः । उपायनार्थ सभाजनार्थम् । बीजपूरं मातु- लुङ्गफलम् । ‘बीजपूरो मातुलुङ्गः' तपनीयाशोकः रक्ताशोकः । * कविरिदानी अकान्तरमारभमाणः कथासंघटनार्थं प्रथम प्रवेशक नाम अर्थोपक्षेपकं प्रस्तौति-ततः प्रविशतीत्यादिना । 1. यथा समाभूतिके... अन्वेषयन्ती. 3. मभावयामि. 4 समाभूतिका. } -n 8 ·मालविकाग्निमित्रे परभृतिका- हळा भअवदी आणवेदि अरित्तपाणिणा अमा- रिसजणेण तत्तहोदी देवी दख्खिदव्यो । ता बीजपूरएण सुस्सूसि, इच्छम्मित्ति । हला भगवत्याज्ञापयति · अरिक्तपाणिनास्मादृशजनेन तत्रभवती देवी द्रष्टव्या। तस्माद्वीजपूरकेण शुश्रूषितुर्मि- च्छामि' इति । मधुकरिका- णं सण्णिहिदं एव्व बीजपूरअं । कहेहि दाव अण्णोण्णसङ्घरिसिदाणं णट्ठाअरिआणं उवदेसं दख्खिअ कदरो भअवदीए पसंसिदो। ननु संनिहितमेव बीजपूरकम् । कथय, 'तावदन्योन्य- सङ्घर्षितयो ट्याचार्ययोरुपदेशं दृष्ट्वा कतरो भगवत्या प्रशंसितः । परभृतिका-- दुवे वि किल आअमिणो पओअणिउणा अ । किन्दु सिस्सागुणविसेसेण उण्णमिदो गणदासो। द्वावपि किलागमिनौ प्रयोगनिपुणौ च । किं तु शिष्या- गुणविशेषेण उन्नमितो गणदासः । मधुकरिका-- अह मालविआगदं कोलीणं कहं सुणीअदि । अथ मालविकागतं कोलीनं कथं श्रूयते । अरिक्तपाणिना अशून्यहस्तेन । अर्थपतिः राजा। आगमिनौ भरतशास्त्रज्ञौ । प्रयोगनिपुणौ लास्यप्रयोगसमर्थों । उन्नमितः उत्कर्षितः । कौलीनं लोकापवादः । * कौलीनं लोकवार्ता। 1. अत्रभवान् ; अर्थपतिः . द्वयोरपि संगीतोपदेशनिमित्तमन्योन्य- संघर्षितयोः नृत्ताचार्ययो:... 8. उन्नमितोपदेशः, ·तृतीयोऽङ्कः । ५९ परभृतिका- बलिअं खु साहिलासो भट्टा तस्सि । केवलं दे- वीए धारिणीए चित्तं रख्खन्दो अत्तणो पहुत्तणं ण दंसेदि । मालविआ वि इमेसु दिअहेसु अणुहूदमुत्ता विअ मालदी- माला मिलायमाणा लक्खियदि । अदो वरं ण आणे । विसजेहि मम् । बलवत्किल साभिलाषो भर्ता तस्याम् । 'केवलं देव्या धारिण्याश्चित्तं रक्षन्नात्मन: प्रभुत्वं' न दर्शयति । 'मालवि- काप्येषु दिवसेषु अनुभूतमुक्तेव मालतीमाला म्लायमाना लक्ष्यते । अतः परं न जाने । विसर्जय माम् । मधुकरिका- एदं साहावलम्बि बीजपूरअं गेल । एतच्छाखावलम्बि बीजपूरकं गृहाण' । परभृतिका- (नाट्येन गृहीत्वा ।) हला तुमं वि इदो वरं पेसलअरं साहुअणसुम्सूसाए फलं पाविदा होहि । त्वमपि इतः परं पेशलतरं साधुजनशुश्रूषायाः फलं प्रापिता भव । (इति प्रस्थिता।) मधुकरिका- सहि, समं एव्व गच्छद्म । अहं वि इमस्स चिरा- हला, अनुभूय मुक्ता शिरसि परिमलार्थं धृता मुक्ता । म्लायमाना ताम्यन्ती। सुमना मालती जातिः । दृढ़ किल. 2. किं तु केवलं. 7. अभिलाष 4. मालविकाप्य- मूनि दिवसानि अनुभूयमुक्तव मालतीमाला म्लायमाना लक्ष्यते, दव्या रक्ष्यते च। . गृहीत्वा गच्छ. 6. अनुभर्वास.

·मालविकाग्निमित्र अमाणकुसुमोग्गमम्स तवणीआसोअस्स दोहदणिमित्तं देवीए विण्णवेमि। सखि, सममेव गच्छावः । अहमप्यस्य चिरायमाणकुसु- मोद्गमस्य तपनीयाशोकस्य दोहदनिमित्तं देव्यै विज्ञापयामि। परभृतिका- जुजइ । अहिआरो खु तुह । युज्यते । अधिकारः खलु तव । [इति निष्क्रान्त । प्रवेशकः ॥ -- (ततः प्रविशति कामयमानावस्था राजा विदूषकश्च ।) राजा (आत्मान विलोक्य ।) शरीरं क्षामं स्यादसति दयितालिङ्गनसुखे भवेत्सास्त्रं चक्षुः क्षणमपि न सा दृश्यत इति । चिरायमाण अनेककालीनम् । दोहलनिमित्तम् 'अशोकवरणाहत्या' इति पुष्पार्थम् । शरीरमिति । दयितालिङ्गनसुखे मालविकालिङ्गनसुखे । असति सति अघटिते सति । शरीरं अङ्गम् । क्षामं स्यात् । सा । क्षणमपि क्षणमात्रपि । न दृश्यत इति । चक्षुः । सास्र अश्रुसहितम् । भवेत् । हृदय । त्वम् । तया सारङ्गाक्ष्या हरिणलोचनया मालविकया। कदाचित् सकृत् किञ्चिदपि । न विर- हित न विश्लेषितम् । अमि । हे हृदय । निर्वाणे सुखे। प्रसक्त प्रघटिते । परि- तापम् । व्रजसि किं किमर्थं भजसि ॥१॥ * कामयमानावस्थः कामयमानानां कामिनां अवस्था दशा यस्य स तथोक्तः । * शरीरमिति । दयितालिङ्गनसुखे प्रियापरिष्वासुखे। असति अविद्य- माने । शरीरं वपुः। क्षामं कृशम् । स्यात् भवेत् । क्षणमपि क्षणमात्रमपि । ।

·तृतीयोऽङ्कः । ६२ नया सारङ्गाक्ष्या खमसि न कदाचिद्विरहितं प्रसक्ते निर्वाणे हृदय परितापं वहसि' किम् ।। १ ।। विदूषकः- अलं भवदो धीरदं उज्झिअ परिदेविदेण । दिठ्ठा मए तत्तहोदीए मालविआए पिअसही वउलावलिआ । सुणाविदा अमए जं भवदा सन्दिठ्ठम् । अलं भवतो धीरतामुज्झित्वा परिदेवितेन । दृष्टा मया तत्रभवत्या मालविकाया: प्रियसखी बकुलावलिका । श्रा- विता च मया यद्भवता संदिष्टम । राजा-ततः किमुक्तवती । विदूषकः- विण्णवेहि भट्टारं । अणुगहीदह्मि इमिणा णिओएण । किन्दु सा तवम्सिणी देवीए अहिअदरं रख्खियमाणा णाअ- । रख्खिदो विअ मणी ण सुहं समासादइदव्वा भविस्सदि । तह वि घटइस्संति । विज्ञापय भर्तारम् । · अनुगृहीताम्मि अनेन नियोगेन । किं तु सा तपस्विनी देव्या अधिकतरं रक्ष्यमाणा नागरक्षित सा मालविका । न दृश्यत इति न लक्ष्यत इति । चक्षुः । सास्रं सबाष्पम् । स्यात् । हे हृदय हे चित्त । सारङ्गाक्ष्या हरिणनेत्रया। तया मालविकया। कदाचित् जातुचित्। विरहित वियुक्तम् । नासि न भास। अतः कारणात् , निर्वाण सुखे । प्रसक्ते प्रस्तुते सति । किं किमर्थ । परितापं संतापम् । व्रजसि प्राप्नोषि ॥ १ ॥ * तपस्विनीति । अत्र तपखिनीति करुणापात्रमुच्यते ‘तपस्विनी करु णापात्रम्' इति हलायुधेनोक्तत्वात् । अत्र प्राप्तिसंभावनया प्राप्त्याशा नाम तृती- यावस्था सूचिता । अनया प्राप्त्याशया बिन्दोः समन्वयागर्भसंधिरिति मन्तव्यम् । 1. व्रजसि ; भजसि.

·६२ मालविकाग्निमित्र ५00 इव 'मणिर्न सुखं समासादयितव्या भविष्यति ; तथापि घटयिष्यामि' इति । राजा- भगवन् सङ्कल्पयोने ! प्रतिबन्धवत्स्वपि विषयेष्वभिनि- वेश्य तथा प्रहरसि, यथा जनोऽयं कालान्तरक्षमो न भवति । (मविस्मय) क रुजा हृदयप्रमाथिनी क च ते विश्वसनीयमायुधम् । मृदु तीक्ष्णतरं यदुच्यते तदिदं मन्मथ दृश्यते त्वयि ॥२॥ विदूषकः- णं भणामि तम्सि साहणिजे कज्जे किदो मए उ- वाओवख्खेवो । ता पजवत्थावेदु भवं अत्ताणं । ननु भणामि तस्मिन साधनीये कार्ये कृता मयोपायो- पक्षेपः । तत्पर्यवस्थापयतु भवानात्मानम । राजा- अर्थमं दिवसशेषमुचितव्यापारविमुखेन चेतसा क नु खलु यापयामि। कालान्तरक्षमो भवति चिरजीवी भवति । सङ्कल्पयोनिः कामः । प्रति बन्धवत्सु विनवत्सु । विषयेषु रूयादिभोगेषु । अभिनिवेशी अभिलाषी । केति । हृदयप्रमाथिनी चित्तसंक्षोभकारिणी । रुजा व्याधिः । क । विश्वस - नीय विश्वस्तम् । आयुध क । मृदु लोके सुकुमारं वस्तु । तीक्ष्णतर अत्यन्तती- क्ष्णम् । इति यदुच्यते । तदिदं मन्मथ त्वाय दृश्यत इत्यर्थः ॥ २ ॥ साधनीये कर्तव्ये । उपक्षेपः प्रवेशः । उचितव्यापारः, राजकार्योपयोगि । * ननु भणामीति । अत्र उपक्षेपः कृत इत्यनेन कतिपयोपायकल्पनाया गम्यमानत्वादभूताहरणं नाम सन्ध्यङ्गमुक्त भवति । 1. निधिः. 2 अभिनिवेशी. 3. गमयामि ·तृतीयोऽङ्कः । ३ ३ - विदूषकः- णं भवं अज्ज पुडमं वसन्दोदारसूअआइ रत्तासो- अकारेआइ उवाअण पेसिअ णववसन्दूसवावदेसेण इरावदीए णिउणिआमुहेण पत्थिदो । इच्छम्मि अजउत्तेण सह डोला- हिरोहणं अणुहोदंति । भवदा वि से पडिण्णादं । ता पमदवण एव्व गच्छम्ह। ननु भवानद्य प्रथमं वसन्तावतारसूचकानि' रक्ताशोक- 'कोरकाण्युपायनं प्रेष्य नववसन्तोत्सवापदेशेन' इरावत्या निपुणिकामुखेन प्रार्थित: 'इच्छाम्यार्यपुत्रेण सह डोलाधिरो- हणमनुभवितुम्' इति । भवताप्यस्यै प्रतिज्ञातम । तत्प्रमद- वनमेव गच्छावः । राजा न क्षममिदम् । विदूषकः- कहं विअ । कथमिव । राजा-वयम्य, निसर्गनिपुणाः स्त्रियः । कथं मामन्यसंक्रान्तहृद- * यमुपलालयन्तमपि ते सखी न लक्षयिष्यति । अतः पश्यामि। उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं बहवः खण्डनहेतवो हि दृष्टाः । रकाशोककुरवकाणि तपनीयाशोककुसुमानि च, कुरवककुसुमानि च । नववसन्तः वसन्तोद्रमः । अपदेशः व्याजम् । ‘लक्षमाचक्षते व्याजमपदेशपद बुधाः ।' याचितः प्रार्थितः। 'डोला प्रेक्षादिका स्त्रियाम् ।' उपलालयन्त प्रसाद अन्तम । न लक्षयिष्यति न ज्ञास्यति । उचित इति । अस्यास्तावत् प्रणयः विहन्तु उचितः, आर्यपुत्रेण सह होलाधिरोहणमनुभवितुमिच्छामीति पूर्वोक्ता -याम्नां विहन्तु वरम्। खण्डनहे. 1 वसन्तप्रथमावतारसुभगानि. 2. कुरवकाणि 3 नववसन्तावतारापदेशेन - ·६४ मालविकाग्निमित्रे उपचारविधिर्मनस्विनीनां न तु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः ॥ ३॥ विदूषकः- णारुहदि भवं सव्वं अन्देउरपडिठ्ठिदं दख्खिण्णं एक्कपदे पिठ्दो कादं । 'नार्हति भवान सर्वमन्तःपुरप्रतिष्ठितं दाक्षिण्यमेकपदे पृष्ठतः कर्तुम । राजा-(विचिन्त्य । ) तेन हि प्रमदवनमार्गमादेशय । तवः विश्लेषकारणानि । बहवः अनेके अनेकविधा वा। दृष्टाः । हि यस्मात् । उप- चारेण सर्व परिहियतामिति चेदत आह- उपचारविधिरिति । मनस्विनीनां निपुणानां मानवतीनां वा । भर्तृभिः क्रियमाणः, उपचारविधिः । पूर्वाभ्यधि- कोऽपि, भावशून्यश्चेत् उपचारविधिन उपचारत्वेन न परिणत इत्यर्थः । अथवा, पूर्वाभ्यधिकोऽपि उपचारविधिः भावशून्यतया क्रियमाणो मनस्विनीविषये न तु वरमिति । वरमिति पूर्वेण सबन्धः । बहवः खण्डनहेतवः विश्लेषकारणानि दृष्टानि यत्तत्तम्मात् । उचितः प्रणयः प्राप्तः स्नेहः । विहन्तु हातुम् । वरं सुकरम् । अथवा श्रेष्ठम् । मनस्विनीनाम । उपचारविधिः उपचारविशेषः । पूर्वाभ्यधि- कोऽपि पूर्वस्मादत्यन्तमधिकोऽपि । भावशून्यो न क्रियाशन्यो न (?)॥ ३ ॥ * उचितेति । प्रणयः इरावत्याः प्रणयः प्रार्थना । विहन्तुं प्रतिषेद्धम् । वरं मनाक प्रियम् । अयं पक्षः किंचित्साधुरित्यर्थः । हि यस्मात्कारणात् । खण्ड- नहेतवः ईर्ष्याकोपकारणानि । बहवः अनेके । दृष्टा. । खण्डनहेतुदर्शनेऽपि उप- चारविशेषैः प्रलोभ्यतामित्यत आह-उपचारेति । भावशून्यः प्रेमरहितः । उप. चारविधिः इष्टाचरणम् । पूर्वाभ्यधिकोऽपि पूर्वस्मादुपचारविधेरतिशयितोऽपि । मनस्विनीनां तु प्रशस्तमनसां पुनः, विवेकवतीनामित्यर्थः । उपचारविधिन भवति किंतु अपचारविधिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ पृष्ठतः कर्तुं पश्चात्कर्तुम् । 1. किमु नाहति.. अन्तःपुरपरिचितं.

·तृतीयोऽङ्कः । विदूषकः-- इदो इदो भवं । इत इतो भवान । (उभी परिकामतः ।) विदूषकः- णं एवं पमदवणं पवणचळिदाहिं पल्लवंगुलीहिं तुव- रावेदि विअ भवन्दं । ता पविसदु भवं । 'नन्वेतत्प्रमदवनं पवनचलिताभि: पल्लवाङ्गुलीभिम्त्वर- तीव भवन्तम । तत्प्रविशतु भवान । राजा (.स्पर्शसुख रूपयवा । ) अभिजातः खलु वसन्तः । सखे ! - पश्य । आमत्तानां श्रवणसुभगैः कूजितैः कोकिलानां सानुक्रोशं मनसिजरुजः सह्यतां पृच्छतेव । अङ्गे चूतप्रसवसुरभिर्दक्षिणो मारुतो मे सान्द्रस्पर्शः करतल इव व्यापृतो माधवेन ॥ ४ ॥ विदूषकः- एहि । पविस णिव्वुदिलाहाय । एहि । प्रविश निर्वृतिलाभाय । आमत्तानामिति । आमत्तानां ईषन्मत्तानाम् । 'आङीषदर्थोऽभिव्याप्ती' कोकिलानां परभृतानाम् । श्रवणसुभगैः श्रुतिसुखैः । कूजितैः शब्दैः । सानुको सानुग्रहम् । मनसिजरुजः कामव्यथायाः । सह्यताम् । पृच्छतेव स्थितेन । माध. वेन वसन्तेन । चूतप्रसवसुरभिः सहकारकुसुमगन्धिः । दक्षिणो मारुतः दक्षिणदि- ग्भवो वायुः । अर्को देहे । सान्द्रस्पर्शः श्लक्ष्णस्पर्शः । करतलः । व्यापून इव संपृक्त इव, सचारित इव ॥ ४ ॥ नितिलाभाय सुखप्राप्तये । 1. वसन्तः किल पवनदरचालिभिः पल्लवाङ्गुलीमिः त्वरयति भवन्त 'प्रमदवनं प्रविशतु ' इति ।

·६६ मालविकाग्निमित्रे (उभौ प्रविशतः ।) विदषकः- भा वअम्स अवहाणेण दिट्टि देहि । एदं खु भवन्द विलोहइदुकामाए पमदवणलच्छीए जुवइवेसलज्जइदुअं वसंदकुसुमणेवच्छं गहीदम् । भो वयस्य ! अवधीनन दृष्टिं देहि । एतत्खलु 'भवन्तं विलोभयितुकामया प्रमदवनलक्ष्म्या युवतिवेषलज्जयितृकं' वमन्तकुसुमनेपथ्यं गृहीतम् । राजा-- ननु विस्मयादवलोकयामि । रक्ताशोकरुचा विशेषितगुणो बिम्बाधरालक्तकः प्रत्याख्यातविशेषकं कुरवकं श्यमावदातारुणम् आक्रान्ता तिलकक्रियापि तिलकैर्लग्नद्विरेफाञ्जनः सावज्ञेव मुखप्रसाधनविधौ श्रीर्माधवी योषिताम् ॥५॥ अवधानेन तावत् दृष्टि देहि सावधान विलोकय । लज्जापयितृक लज्जा करम् । वसन्तकुसुममेव नेपथ्य अलङ्कारः । गृहीत प्राप्तम । रक्तेति । योषितां वधूनाम् । बिम्बाधरालक्तकः बिम्ब श्रेष्ठवाचि अधर बिम्बस्यालक्तकः जपारमः यावकरसः । ‘पद्मोद्भवः कुसुभस्तु यावकोऽलक्तक स्मृतः ।' रक्ताशोकरुचा अशोकपुष्पशोभया । विशेषितगुण. अतीव रक्तगुणः शोणगुणो भवति । किंच, श्यामावदातारुण श्याम हरित अवदात सिन अरुण रक्तम् । कुरवक कुरवककुसुमम् । प्रत्याख्यातविशेषक विशेषकशब्देनात्र पत्र लेखोच्यत पत्रकाणि विशेषकम् ' । लग्नद्विरेफाजनैः सक्तभ्रमराजनैः तिलकै. । तिलकक्रिया तिलककर्म आक्रान्ता । इय माधवी श्रीः । योषितां, मुखप्रसाधन विधौ मुखालङ्कारकर्मणि । सावज्ञेव सावमतिरिव ॥ ५ ॥ * रक्ताशोकेति । बिम्बाधरे बिम्बमिव अधरस्तस्मिन् । 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इति समासः । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यपवादस्तु कवि 1. भवन्तमिव विलोकितुकामया मधुलक्ष्म्या 2 लज्वापयिनकं.

·तृतीयोऽङ्कः ।
६७
(उभौ उद्यानशोभा निरूपयतः ।)
(ततः प्रविशति पर्युत्सुका मालविका ।)
मालविका- अविण्णादहिअअं भट्टारं अहिलसन्दी अत्तणो
वि दाव लज्जेमि । कुदो विहवो सिणिध्धसहिअणस्स इमं
उत्तन्दं आअख्खिदुं । ॥ आणे अप्पडीआरगुरुअं वेअणं
केत्तिअं कालं मअणो मं णइम्सदि । (कतिचित्पदानि गत्वा ।)
कहिं णु खु पत्थिदमि (विचिन्त्य ।) आः सन्दिकृमि देवीए ।
जह मालविए गोदमचावलादो डोलापरिभ्भठ्ठाए सरुजा मह
चलणा। तुमं दाव तवणीआसोअस्स दोहदं णिव्वदेहि । जइ
सो पञ्चरत्तभ्भन्दरे कुसुमं दंसेदि तदो अहं तुह ( अन्तरा
निश्वस्य । ) अहिलासपूरइत्त पसादं दाइस्सं ति । ता जाव
णिओअभूमिं पुडमं गदा होमि । जाव अणुपदं मह चलणा-
लङ्कारहत्थाए वउलावलिआए आअन्दव्वं । परिदेविम्सं दाव
विस्सध्धं मुहुत्त।
अविज्ञातहृदयं भतारमभिलषन्त्यात्मनोऽपि तावल्लज्जे ।
भिरत्र प्रायेण नाङ्गीकृतः। अलक्तकः लाक्षा। रक्ताशोकरुचा रक्ताशोककुसुम-
कान्त्या । विशेषितगुणः विशेषितः आंतशयितः गुणः रागः यस्य सः तथोक्तः ।
श्यामावदातारुण श्यामं च अवदातं च अरुणं च तथोक्तम् । 'वर्णो वर्णेन' इति
कर्मधारयसमासः । कुरवकं कुरवकपुष्पम् । प्रत्याख्यातविशेषकं प्रत्याख्यात
तिरस्कृतं विशेषकं पत्रभङ्गो येन तथोक्तम् । लग्नद्विरेफाननैः लग्नः सक्तः द्विरेफ:
भ्रमर एव अञ्जनं यषु तैः । तिलकैः तिलककुसुमैः । तिलकक्रियापि तिलकस्य
ललाटिकायाः क्रिया। आक्रान्ता उल्लविता, परिभूतेत्यर्थः । माधवी मधुसंब-
धिनी । श्रीः शोभा। योषितां स्त्रीणाम् । मुखप्रसाधनविधौ मुखालंकारकरणे ।
सावझेव अवमानसहितव, अवमाननां कृतवतीवेत्यर्थः ॥ ५ ॥

·मालविकामिमित्र कुतो विभवः स्निग्धसखीजनस्यमं वृत्तान्तमाख्यातुम । न जाने अप्रतीकारगुरुकां वेदनां कियन्तं कालं मदनो मां नेष्यति । कुत्र नु खलु प्रस्थितास्मि । आ:! संदिष्टास्मि देव्या। 'यथा 'मालविके! गौतमचापलात डोलापरि- भ्रष्टाया: सरुजौ मम चरणौ । त्वं तावत्तपनीयाशोकस्य दोहदं निवर्तय । यदि स पञ्चरात्राभ्यन्तरे कुसुमं दर्शयति ततस्तव अभिलाषपूरयितृकं प्रसादं दास्यामि' इति । तद्यावन्नियोगभूमि प्रथमं गता भवामि । यावदनुपदं मम चरणालङ्कारहस्तया वकुलावलिकया आगन्तव्यम, परि- देवयिष्ये तावत विस्रब्धं मुहूर्तकम । (इति परि कामति ।) विदूषकः- (दृष्ट्वा ।) ही ही इअं खु शीहुपाणुव्वेजिअम्स मच्छ- ण्डिआ उवणदा। ही ही, इयं खलु शीधुपानाद्वजितस्य मत्स्यण्डिका उप- नता। राजा- अये किमेतत् । - पञ्चरात्राभ्यन्तरे पञ्चरात्रमध्ये । अभिलाषपूयितृक प्रियसम्मानदायकम । प्रसाद परितोषम् । नियोगभूमि तपनीयाशाकसमापम् । प्रथम पूर्वम् । अनुपद अनन्तर पश्चात् । चरणालङ्कारः यावकनू पुरादि । परिदेविष्यामि विरहासहना एकान्तस्थिता प्रलपिष्यामि । मत्स्याण्डका खण्डशकर। * आः स्मृतौ। प्रथम गता भवामि ‘यावत्पुरानिपातयोलट् ' इति भविष्य- दर्थ लट् । मत्स्यण्डिका नाम शर्कराविशेषः । 1. 'मालविके ! गौतमचापल्यात् डोलायाः परिभ्रष्टाहम् । तस्मान्न शक्नोमि चरणी चलायतुम् । त्वं तावद्गत्वा तपनीयाशाकस्य दाहलं निवर्तय । यद्यस पञ्चरात्राभ्यन्तर कुसुम दर्शयत् ततोऽह अभिलाषदापायनृपद दास्यामि' इति ।

·तृतीयोऽङ्कः । -- विदूषकः- एसा खु णादिपज्जत्तवेसा पज्जूसुआ विअ एआ- इणी मालविआ अदूरे वट्टइ। एषा खलु नातिपर्याप्तवेषा पर्युत्सुकेव' एकाकिनी माल- विका अदूरे वर्तते । राजा- (सहर्षम् ।) कथं मालविका । विदूषकः- अह इं। अथ किम । राजा शक्यमिदानीमात्मानमवलम्बितुम् । संदुपलभ्य समीपगतां प्रियां हृदयमुच्छसितं मम विक्लबम् । 'तरुकृतं पथिकस्य पिपासतः सलिलमारसितादिव सारसात् ।। ६ ।। अथ क तत्रभवती। विदूषकः-- एषा णं तरुराजिमज्झादो णिकन्दा इदो एव्व . परिवहन्दी दीसइ । उत्सुकवर्णा उत्सुकप्रकारा उत्सुकवषा वा । जीवितं प्राणः । वदिति । विक्लब विशितम् । मम । तत् हृदयम् । प्रियां मालविकाम् । समापगताम् आसन्नप्राप्ताम् । उपलभ्य श्रुत्वा । उच्छुसित प्रसन्नम् । जलार्थिनः जलपानेच्छाः। पथिकस्य पान्थस्य । तरुवृतां तरुच्छन्नाम् । सरितं कासारम् । आरसितात् शब्दितात्। मारसात् सारसपक्षिणः । आसन्न जलमिति उपलभ्येव । त्वदिति । अत्र संचिन्त्यमानार्थस्य प्राप्तेः कमो नाम, सन्ध्यङ्गमुक्त भवति ॥ ६ ॥ 1. उत्सुकवणेव. ). जीवितमवलम्बितुम्. 3. तरुवृतां पथिकस्य जलार्थिनः सरितमुद्रमितादिव सारमात ॥

·मालविकामिमित्र एषा ननु तरुराजिमध्यानिष्क्रान्ता इत एव 'परिवर्तमाना दृश्यते । - राजा वयम्य ! पश्याम्योनाम् । 'विपुलं नितम्बबिम्बे मध्ये क्षामं समुन्नतं कुचयोः । अत्यायतं नयनयोर्मम जीवितमेतदायाति ।। ७ ।। सख, पूर्वम्मादवस्थान्तरमुपारूढा तत्रभवती । तथा हि । शरकाण्डपाण्डुगण्डस्थलेयमाभाति परिमिताभरणा । माधवपरिणतपत्रा कतिपयकुसुमेव कुन्दलता ॥ ८ ॥ विदूषकः-- एसा वि भवं विअ मअणवाहिणा परामिट्ठा भवि- स्सदि। एषापि भवानिव मदनव्याधिना परामृष्टा भविष्यति । सौहार्दमेवं पश्यति । t A - तरुराजिमध्यात् वृक्षसमूहान्तरात् । विपुलमिति । नितम्बबिम्ब श्रोण्याम् । विपुल विशालम् । विशङ्कट पृथु बृहत् विशालं विपुलं महत्' इत्यमरः । मध्ये अवलग्ने । क्षामं कृशम् । कुचयोः स्तनयोः समुन्नतम् । नयनयोः लोचनयोः। अत्यायत अतिविस्तृतम् । मम । एतजीवितमव । आयाति आगच्छति ॥ ७ ॥ अवस्थान्तर शोभान्तरम । शरेति । शरकाण्डपाण्डुगण्डस्थला शरकाण्ड शरवणदण्डः गण्डयोः स्थल शरकाण्डवत् पाण्डु धवलं गण्डस्थल यस्याः सा पाण्डुकपोलत्यर्थः । परिमिताभ- रणा अल्पाभरणभूषिता । इयं मालविका। आयाति । कथमिव, माधवपरिणतपत्रा वसन्तागमनजीर्णपर्णा । कतिपय कुसुमा अल्पप्रसूना । कुन्दलता इव ॥ ८ ॥ 1. परिपतति... पृथुलं .. ...स्थलीयमाभाति.

·तृतीयोङ्कः । मालविका अअं सो सुउमारदोहदावेक्खी अगहीद कुसुमणे- वच्छो उक्कण्ठितए मए अणुकरेदि असोओ। जाव से पच्छाअसीदले सिलापट्टए णिसण्णा अत्ताणं विणोदेमि । अयं स सुकुमारदोहदापेक्षी अगृहीतकुसुमनेपथ्य 'उत्क- ण्ठिताया ममानुकरोत्यशोकः । यावदम्य प्रच्छायशीतले शिलापट्टके निषण्णात्मानं विनोदयामि । विषकः- सुदं होदा उक्कण्ठिदम्हित्ति तत्तहोदीए मन्तिदं । श्रुतं भवता उत्कण्ठिताम्मीति तत्रभवत्या मन्त्रितम । राजा- नैतावता भवन्तं प्रसन्नतर्क मन्ये । कुतः । घोढा कुरवकरजसां किसलयपुटभेदशीकरानुगतः । अनिमित्तामुत्कण्ठामपि जनयति मलयवातोऽयम् ॥ ९ ॥ (मालविका उपविष्टा ।) राजा- वयस्य ! इतस्तावदावां लतान्तरितौ भवावः । विदूषकः- इरावदि वि अदूरे समत्थेमि । इरावतीमिवादूरे समर्थये परामृष्टा स्पर्शिता। सौहार्द सुहृद्भावः । उत्कण्ठिताया ममानुकरोति अशोकः उत्कण्ठितां मामनुकरोति । प्रसन्नतर्कतां स्पष्टविचारताम् । वोढेति । कुरवकरजसां कुरवकपुष्पपरागान् । “परागः सुमनोरजः ।" कमर्माण षष्ठी । वोढा वहन् । किसलयपुटभेदशीकरानुगत: प्रवालमुकुलविकासन- मकरन्दशीकरसहितः । मलयवातः । मनसः चेतसः। अनिमित्तोत्कण्ठां प्रिया. विरहरहितस्यापि उत्कण्ठां औत्सुक्यम् । जनयति ॥ ९ ॥ 3. अनिमित्तोत्कण्ठामपि 1. उत्कण्ठितां माम्... उत्कण्ठितामिति जनयति मनसा मलयवातः ·मालविकाग्निमित्रे Epimernama -- राजा- न हि कमलिनीं दृष्ट्वा ग्राहमवेक्षते' मतङ्गजः । . (इति विलोकयन्स्थितः । मालविका- हिअअ णिरवलम्बादो मणोरहादो विरम । किं मं आआसेसि । हृदय निरवलम्बान्मनोरथाद्विरम। 'किं मामायासयसि। (विदूषकः राजानमवक्षते ।) राजा आत्मगत । ) प्रिये ! पश्य वामतां स्नेहस्य । औत्सुक्यहेतुं विवृणोषि न त्वं तत्त्वावबोधैकरसो न तर्कः । तथापि रम्भोरु करोमि लक्ष्य- मात्मानमेषां परिदेवितानाम् ।। १० ॥ विदूषकः- सम्पदं भवदो णिस्संस भविस्सदि । एसा अप्पिद मअणसन्देसा विवित्त णं वउलावलिआ उवहिदा । सांप्रतं भवतो निःसंशयं भविष्यति । एषार्पितमदन- संदेशा विविक्ते ननु वकुलावलिकोपस्थिता । मतङ्गजः मत्तगजः । कमलिनी सरितम् । ग्राहं नकम् । नापेक्षते हि न गणयति । चिराय किमायास्य आयासं कृत्वा किं प्रयोजनम् । औत्सुक्येति । प्रिये । त्वम् । औत्सुक्यहेतु विचाराभिलाषकारणम् । न विवृणोषि न प्रकाशयसि । तर्कः विचारः । तत्त्वावबोधैकरसः तत्त्वं तथ्यम् अव. बोधः ज्ञानं सत्यज्ञाने एकरसः मुख्यरसः । न अभिलाषार्थमिति न ज्ञायत एव । हे रम्भोरु । तथापि, एषां परिदेवितानां विलापानाम् आत्मानम् । लक्ष्यं करोमि विलापपात्रमहं भवामि । 'विलापः परिदेवनम्' ॥ १० ॥ 1. प्राहमपेक्षते. '. चिराय किमायास्य.

·तृतीयोऽङ्कः । । राजा- अपि म्मरेदम्मदभ्यर्थनाम् । विदूषकः-- किं दाणिं एसा दासीए सुदा तुह गुरु सन्देश विसुमरिम्सदि । अहं वि दाव दाणिं एवं ण विसुमरेमि । किमिदानीमेषा दास्या:सुता तव गुरुकं सन्देशं विम्म- रिष्यति । अहमपि तावदिदानीर्मतं न विस्मरामि । (प्रविश्य चरणालधारहस्ता वकुलावलिका।) वकुलावलिका- अवि सुहं सहीए । अपि सुखं सख्या: । मालविका- अम्हो वउलावलिआ । सहि साअदं दे । उवविस । अहो, बकुलावलिका । सखि ! म्वागतं ते । उपविश । वकुलावलिका- (उपविश्य । ) हला तुमुं दाव दाणि देवीए जोग्गदाए णिउत्ता। ता एक्कं दे चलणं उवणेहि । जाव सालत्तअं सणेउरं करेमि । हला, त्वं तावदिदानी देव्या योग्यतया नियुक्ता । तदेकं चरणमुपनय यावत्सालक्तकं सनूपुरं करोमि । मालविका--- ( म्वगतम । ) हिअअ अलं सुहिददाए अयं विहयो उवढिदो ति। कहं दाणिं अत्ताणं मोचएअम् । अहवा एदं एव्व मे मिच्चुमण्डणं भविस्सदि । हृदय, अलं सुखिततया अयं विभव उपस्थित इति । कथमिदानीमात्मानं मोचयेयम् । अथवा एतदेव मे मृत्यु- मण्डनं भविष्यति । ते अभ्यार्थनां प्रार्थनाम् । अपिः प्रश्ने । मृत्युमण्डनं शवालङ्कारः ।

·मालविकामिमित्रे वकुलावलिका- किं विआरेसि । उम्सुआ खु एदम्स तवणी- आसोअस्स कुसुमुग्गमे देवी । किं विचारयमि । उत्सुका खल्वेतस्य तपनीयाशोकस्य कुसुमोद्गमे देवी। राजा-- कथमशोकदोहदनिमित्तोऽयमारम्भः । विदूषकः-- किंणु खु ण आणासि अकालणादो देवी इमं अन्देउरणेवच्छेण ण संजोअइम्सदित्ति । किं नु खलु न जानासि अकारणादेवी इमां अन्त:- पुरनेपथ्येन न संयोजयिष्यतीति । मालविका-- (पादमुपहरन्ती ।) हला मरिसेहि दाणिं । हला मर्षयेदानीम। वकुलावलिका- अइ सरीरं सि मे । (नाट्यन चरणालङ्कारमारभते) अयि शरीरमसि मे चरणान्तनिवेशितां प्रियायाः सरसां पश्य वयस्य रागरेग्वाम् । प्रथमामिव पल्लवप्रमूर्ति हरदग्धस्य मनोभवद्रुमस्य ॥ ११ ॥ उत्सुका अभिलाषवती । अन्तःपुरनैपथ्य देवीनू पुराभरणम् । चरणेति । है वयस्य । प्रियायाः । चरणान्तनिवेशितां पादाग्रप्रयुक्ताम् । सरसा सद्रवां “रसो रागे द्रवे ” रागरेखां लाक्षारसशोणरेखाम् । हरदग्धस्य ईथरनयनाग्निदाहितस्य । मनोभव एव द्रुमः तस्य कामवक्षस्य । प्रथमा पूर्वमुत्प नाम् । पल्लवप्रसूर्ति किसलयाङ्करमिव । पश्येति सम्बन्धः । उपक्षिप्तः दत्तः ।

·तृतीयोऽकः । विदृषकः-. चलणाणुरुवो खु तत्तहोदीए अहिआरो उवक्खित्तो। चरणानुरूप: खलु तत्रभवत्या 'अधिकार उपक्षिप्तः । राजा- सम्यगभिहितं भवता । नवकिसलयगगेणाग्रपादेन बाला स्फुरितनबरुचा द्रौ हन्तुमर्हत्यनेन । अकुसुमितमशोकं दोहदापेक्षया वा 'प्रणिहितशिरसं वा कान्तमा पराधम् ।। १२ ।। विदृषकः- पारइस्ससि तत्तहादीए अवरध्धु । पारयिष्यमि तवभवत्या अपराद्धुम । राजा प्रतिगृहीतं वचः सिद्धिदर्शिना ब्राह्मणस्य । (ततः प्रविशति युक्तमदा इरावती चेटी च ।) इरावती-- हले णिउणिए सुणामि बहुसो मदो किल इथिआज णस्स विसेसमण्डणं ति । अवि सच्चो अअं लोअवादो। हले निपुणिके ! शृणोमि बहुशो मदः किल स्त्रीजनस्य विशेषमण्डनमिति । अपि सत्योऽयं लोकवादः । नवेति । बाला । नवकिसलयरागेण प्रत्यग्रप्रवालशोभितेन । स्फुरितन खरुचा विलमनखकान्तियुक्तेन । अनेन । अग्रपादेन पादाग्रेण । हन्तु प्रहर्तुम् । द्वौ । अर्हति प्राप्ता भवति । अकुसुमित अपुष्पितम् अशोक च । दोहलापेक्षया दोहदप्राप्तये । आद्रापराध प्रत्यग्रापराधम् । प्रणिहितशिरस पादतले निहितशि. रसम् । कान्त नायक च । द्वौ हन्तुमर्हताति ॥ १२ ॥ 1. अलंकार ) प्रणमितशिरस : प्रहरिष्यात तत्रभवती स्वामप. गम्, ·७६ मालविकाग्निमित्र निपुणिका- पुडम लोअवादो एव्व । अज्ज उण सच्चा संवुत्तो प्रथमं लोकवाद एव । 'अद्य पुनः सत्यः संवृत्तः । इरावती- अलं मइ सिणेहेण । कुदो दाणिं अवगदं डोलाघरं पुडम गदो भट्टेत्ति । 'अलं मयि स्नेहेन। कुत 'इदानीमवगतं डोलागृहं प्रथम गता भर्तेति । निपुणिका- भट्टिणीए अखण्डिदादा पणआदो। भट्टिन्या अखण्डितात्प्रणयान् । इरावती- अलं सेवाए । मज्झत्थदं गलिए भणाहि । अलं सेवया । मध्यस्थतां गृहीत्वा भण । निपुणिका-वसन्दोवाअणलोलवेण अज्जगोदमेण कहिदं। तुवरदु भट्टिणी। 'वसन्तोपायनलोलपेनार्यगौतमन कथितम । त्वरतां भट्टिनी । इरावती---- (अवस्थासदृश परिक्रम्य ।। हजे. मएण मिलाअमाणं मं अज्जउत्तदंसणे हिअ तुवरावदि । चलणा उण मग्गे ण प्पसरन्दि। हजे, मदेन म्लायमानां मामार्यपुत्रदर्शने हृदयं त्वर- यति । चरणौ पुनर्मार्गे न प्रसरतः । लोकवादः जनवादः। अवगत बातम् । वसन्तवादनलोलुपेन बसन्तावतारे क्रियमाण स्वस्तिवादन स्वस्तिवादनदक्षिणाहूतन मोदकलाभे लोलुनत्यर्थः । । इदानी सत्य संवृत्तम् . : मंकीर्तनशंसिना नेहेनालम् .., इदमव. । बसन्तवादनलोलपेन, काम्यन्त , । गत ·तृतीयोऽङ्कः । । - निपुणिका- णं सम्पत्तह्म डोलाघरअं । ननु संप्राप्ने स्वो डोलागृहम् । इरावती- णिउणीए ण एत्थ अज्जउत्तो दीसइ । निपुणिक ! नात्रार्यपुत्रो दृश्यते । निपुणिका- ओलाएदु भट्टिणी। परिहासणिमित्तं कहिंवि गूढेण भट्टिणा होदव्वं । अम्हे वि इम पिअंगुलदापरिख्खित्तं असोअसिलापट्ट पविसह्म । अवलोकयतु भट्टिनी । परिहासनिमित्तं 'कुत्रापि गूढेन भर्ना भवितव्यम। 'आवामपीमं प्रियङ्गुलतापरिक्षिप्तमशोक- शिलापट्टकं प्रविशावः । इरावती तथा कराति ।) निपुणिका परिक्रम्य विलोक्य ।) ओलोएदु भट्टिणी। चूदकरं विइण्णन्दीणं अह्माणं पिपीलिआहिं दंसिदं । अवलोकयतु भट्टिनी। चूताङ्करं विचिन्वन्त्योरावयोः पिपीलिकाभिर्दष्टम । इरावती- किं विअ एदं । किमिवैतत । निपुणिका-- एसा वउलावलिआ असोअपाअवच्छाआए माल- विआए चलणालङ्कारं णिव्वदृदि। एपा वकुलावलिका अशोकवृक्षच्छायायां मालविकाया- श्वरणालङ्कारं निर्वतयति । गुल्मे द्रुमसमूहे । पिपीलिकाभिर्दष्ट राजान मार्गमाणयोरावयोर्मालविका- दर्शन पिपीलिकादशनसममित्यर्थः । 1) 1. कम्मिन्नपि गुल्मे अटन .. तम्मादिद ·मालविकाग्निमित्र इरावती- ( शङ्का रूपयित्वा । ) अभूमी इअं मालविअ ए। किं तक्केसि । अभूमिरियं मालविकायाः । 'किं तर्कयसि । निपुणिका- तक्केमि डोलापरिभ्भट्टाए सलुजचलणाए. असोअ- दोहदाहिआरे णिउत्ता मालविएत्ति । अण्णहा कहं देवी सरं धारिदं णेउरजुअलं परिअणम्स अणुजाणिस्सदि । तर्कयामि डोलापरिभ्रष्टया सरुजचरणया देव्या अशांक- दोहदाधिकारे नियुक्ता मालविकेति । अन्यथा कथं देवी म्वयं धारितं नूपुरयुगलं परिजनस्यानुज्ञाम्यति । इरावती- महदी खु से सम्भावणा । महती खल्वस्या: सम्भावना । निपुणिका- किं उण ण अण्णेसीअदि भट्टा । किंपुनर्नान्विष्यते भर्ता । इरावती-हंजे मे चलणा अण्णदो ण पवट्टन्दि । मणो वि किं वि विआरेदि । आसकिदस्स दाव अन्तं गमिस्सं । ( मालविका निर्वर्ण्य आत्मगतम् । ) ठाणे खु कादरं मे हिअ । हज, म चरणावन्यतो न प्रवर्तेते । मनोऽपि किमपि विकारयति । आशङ्कितस्य तावदन्तं गमिष्यामि । स्थाने खलु कातरं मे हृदयम् । वकुलावलिका (चरण दर्शयन्ती ) हला, मालविए अवि रोअदि दे अअंचलणराअरेहाविण्णासो ! . 1. कथमत्र.

·तृतीयोऽङ्कः । हला मालविके! अपि रोचते तेऽयं चरणरागरेवा- विन्यासः । मालविका-- अत्तणो चलणगदोत्ति लज्जेमि णं पसंसिदुं । कहेहि केण पसाहणकलाए अहिविणीदासि । आत्मनश्चरणगत इति लज्जे एनं प्रशंसितुम । कथय केन 'प्रसाधनकलायामभिविनीतासि । वकुलावलिका-- एत्थ खु भट्टिणो सिम्समि । 'अत्र खलु भर्तुः शिष्याम्मि । विदूषकः-- तुवरेहि दाणिं गुरुदक्षिणाए । त्वरस्वेदानी गुरुदक्षिणायै । मालविका-दिट्टिआ ण गव्विदासि । दिष्टया न गर्वितासि । वकुलावलिका- उवदेसाणुरूवे चलणे लम्भिअ दाणिं गव्वि- दा भविम्सं । (स्वगतम् । ) हन्त सिद्धं मे दोच्चम् । (प्रकाशम् । राग विलोक्य ) सहि एक्कस्स दे चलणस्स अवसिदो राअ- णिख्खेवो । केवलं मुहमारुदो लम्भइदव्वो। अहवा पवादो एव्व अअं पदेसो। उपदेशानुरूपे चरणे लब्ध्वा इदानीं गर्विता भविष्यामि । हन्त ! सिद्धं मे दौत्यम् । सखि ! एकस्य ते चरणस्यावसितो । अभिविनीता शिक्षिता। 1. शिल्पेन साधनकलायां. 2. अनाहं.

·मालविकाग्निमित्रे 'रागनिक्षेपः । केवलं मुखमारुतो 'लम्भयितव्यः । अथवा प्रवात एवायं प्रदेशः । राजा- सखे, पश्य पश्य । आलक्तकमस्याश्वरणं मुखमारुतेन वीजयितुम् । प्रतिपन्नः प्रथमतरः संप्रति सेवावकाशो मे ॥ १३ ॥ विदूषकः-- कुदो दे अणुसओ। चिरं भवदा एवं कमेण अणु- होदव्वं । a m कुतस्तेऽनुशयः । चिरं भवतैतत्क्रमेणानुभवितव्यम् । वकुवलिका- महि अरुणसदपत्तं विअ सोहदि दे चलण सव्वहा भट्टिणो अङ्कपरिवट्टिणी होहि । सखि, अरुणशतपत्रमिव शोभते ते चरणम । सर्वथा गल .भर्तुरङ्कपरिवर्तिनी भव । (इरावती नपुणिकामुखमवेक्षते।) राजा- ममेयमाशी । मालविका---हला अवअणीअं मन्थेसि । हला, अवचनीयं मन्त्रयसे । www उपलभयितव्य' प्रायः । आद्रेति । अस्या मालविकाया. । आलक्तक द्रवालक्तकम्। 'यावकोऽ. लक्तकः स्मृत.' । चरण पादम् । मुखमारुतेन मुखवायुना । वीजयतः शोषणार्थे फूत्कारवायु कुर्वतः । मे मम । प्रथमतर. श्रेष्ठतरः। मेवावकाशः सेवावसरः । प्रतिपन्न प्राप्तः ॥ १३ ॥ अरुणशतपत्र रक्कोत्पलमिव । 1 रागविक्षेपः. 2. उपलम्भयितव्यः 3. प्रवातमेवैतत् स्थानम्. 4. शोषयतः ·तृतीयोऽङ्कः । ८१ वकुलावलिका- मन्तिदव्वं एव्व मए मन्तिदं । मनायितव्यमेव मया मन्त्रितम । मालविका-पिआ खु अहं तुह । प्रिया खल्वहं तव । वकुलावलिका- ण केवलं मह । न केवलं मम । मालविका कस्स वा अण्णस्स । कस्य वान्यस्य। वकुलावलिका-- गुणेसु अहिणिवेसिणो भट्टिणो वि । गुणेष्वभिनिवेशिनो भर्तुरपि । मालविका- अलीअं मन्तेसि । एदं एव्व मह णस्थि । अलीकं मन्त्रयसे । एतदेव मयि नास्ति । वकुलावलिका- सच्च तुइ णस्थि । भट्टिणो किसेसु सुन्दरप- ण्डुरेसु अङ्गेसु दीसइ । 'सत्यं त्वयि नास्ति । भर्तुः कृशेषु 'सुन्दरपाण्डुरेष्वङ्गेषु दृश्यते । निपुणिका- पुडमगणिदं विअ हदासाए उत्तरं । प्रथमगणितमिव हताशाया उत्तरम् । वकुलावलिका- अणुराओ अणुराएण परिक्खिदम्वोत्ति सुभ- णवअणं पमाणीकरहि । अनुरागोऽनुरागेण परीक्षितव्य' इति सुजनवचनं प्रमा- णीकुरु । अभिनिवेश अभिलाषः । अलीक असत्यम् । दरपाण्डरेषु ईषत्पाण्डरेषु । प्रतीष्टव्यः वाञ्छितव्यः । 1. सर्व. दरपाण्डरेषु. 3. प्रथमं भणितमिव ; प्रथम प्रगुणिनमेव 4. प्रत्येष्टव्यः; प्रतीष्टव्यः. - 4.

·८२
मालविकाग्निमित्रे
मालविका-- किं अत्तणो छन्देण मन्तेसि ।
किमात्मनश्छन्देन मन्त्रयसे ।
वकुलावलिका- णहि णहि । भट्टिणो खु एदाइ पणअ मिदु-
आइ बिम्बन्दरिदाइ अक्खराइ ।
नहि नहि । भर्तुः खल्वेतानि प्रणयमृदुकानि' बिम्बा-
न्तरितान्यक्षराणि ।
मालविका-हला देविं चिन्तिअ ण मे हिअअं विस्ससदि ।
हला । देवी चिन्तयित्वा न मे हृदयं विश्वमिति ।
वकुलावलिका- मुद्धे भमरसम्बाधोत्ति वसन्दोदारसव्वस्सभूदो
किं ण चूदपसवो ओदंसाणिज्जो ।
मुग्धे ! 'भ्रमरसम्बाध इति वसन्तावतारसर्वस्वभूतः किं
न चूतप्रसवोऽवतंसनीयः ।
मालविका- तुम दाव दुज्जादे मह अञ्चन्दसहाइणी होहि ।
त्वं तावहुर्जाते ममात्यन्तसहायिनी भव ।
वकुलावलिका- विमद्दसुरही वउलावलिआ खु अहं ।
विमर्दसुरभिर्वकुलावलिका खल्वहम ।
राजा- साधु, वकुलावलिके ! साधु ।
sdoormins
।
बिम्बान्तरितानि मच्छरीरसंक्रान्तानीत्यर्थः । बिम्ब देहः । दुर्जाते व्यसने
प्राप्ते । दुर्जातबन्धुरयमृक्षहरीश्वरः'
1. प्रणय मृदूनि, 2 हृदयस्य प्रभषिध्ये. 3. भ्रमरबाधो भविष्य.
ताति वसन्तावसरसर्वखं किं न चूतप्रसवो अक्तंसयितव्यः.

·तृतीयोऽकः । ad more भावज्ञानानन्तरं प्रस्तुतेन प्रत्याख्याने दत्तयुक्तोत्तरेण । वाक्येनेयं स्थापिता स्वे निदेशे स्थाने प्राणाः कामिनां दूत्यधीनाः ॥ १४ ॥ : इरावती-हले पेक्ख पेक्ख । कारिदा एव्व एदस्सिं वउलाव- लिआए पदं मालविआए । हजे! पश्य पश्य । 'कारितैवैतस्मिन् वकुलावलिकया पदं मालविका। निपुणिका-भट्टिणि णिव्विआरम्स वि ऊसुअदाजणओ उवदेसी । भट्टिनि! निर्विकारस्याप्युत्सुकताजनक उपदेशः । इरावती- ठाणे सकिदं मे हिअअं। गहिदत्था अणन्दरं चिन्तइस्सं। स्थाने शङ्कितं में हृदयम् । गृहीतार्थानन्तरं चिन्त- यिष्यामि । भावेति अलीकं मन्त्रयसे, एतदेव मयि नास्ति' इत्यादिना मालवि- काभावो ज्ञातः। तदनन्तरं प्रस्तुतं वकुलावलिका वाक्यम् ‘अनुरागोऽनुरागेण प्रतीष्टव्यः' इत्यादिना तस्य प्रत्याख्यानं 'किमात्मनच्छन्देन' इत्यादिना । तस्य ‘भर्तुः खल्वेतानि ' इत्यादि युक्तोत्तरं तद्वता तेन वाक्येन । स्वे निदेश स्थापिता मालविकेति यत् , तेन, कामिनां प्राणाः दूत्यधीना इति यदुच्यते, तत् स्थाने युक्तमित्यर्थः । एतत् पदं एष व्यवसायः । ‘पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माध्रिवस्तुषु' इति । निर्विकारस्य हीनशक्तेः। विचारक्षमाः परस्मै यत् किञ्चित् कार्यमादिश- न्तीत्यर्थः । 1. कारितमेव वकुलावलिकया मालविकाया एतत् पदं. .

·मालविकाग्निमित्र
वकुलावलिका- एसो दुदीओ वि समसपडिअम्मा दे चलणो ।
जाव दुवे वि सणेउरे करोमि । (नाट्येन नूपुरयुगलमामुच्य ।)
हला उद्देहि अणुचिट्ठ देवीए असोअविआसइत्तअं णिओअं।
उभे उत्तिष्ठतः ।)
एष द्वितीयोऽपि समाप्तपरिकर्मा' ते चरणः । यावहा-
वपि सनूपुरौ करोमि । हला उत्तिष्ठ । अनुतिष्ठ देव्या
अशोकविकासयितृकं नियोगम् ।
निपुणिका- सुदं देवीए णिओओत्ति दाणि ।
श्रुतं देव्या नियोग इतीदानीम ।
वकुलावलिका- एसो उहारूढराओ उवभाअक्खमो पुरदो
दे देसह ।
एष 'उपारूढराग उपभोगक्षम: पुरतस्ते दृश्यते ।
मालविका--- (सहर्षम् ।) किं भट्टा । किं भर्ता ।
वकुलावलिका-- (सस्मितम् ।) ण दाव भट्टा। एसो असोअसा-
हावलम्बी पल्लवगुच्छो । ओदंसेहि दाव णं ।
न तावद्भर्ता । एषोऽशोकशाखावलम्बी पल्लवगुच्छः ।
, अवतंसय तावदेनम् ।
विदूषकः- अवि सुदं भवदा । अपि श्रुतं भवता ।
राजा- सखे ! पर्याप्तमेतावता कामिनाम् ।
उपरूढराग: गृहीतनेहः । उपभोगक्षमः संभोगक्षमः ।
1. प्रतिकमा
2. उपोढरागः. 3. वर्तते.

·तृतीयोऽङ्कः ।
..
अनातुरोत्कण्ठितयाः प्रसिध्यता
समागमेनापि तिने मां पनि । '
परस्परप्राप्तिनिराशयोर्वरं
शरीरनाशोऽपि समानुगगयोः ॥ १५ ॥
(मालविका रचितपलवावतमा सलीलम काय पाद प्रहिणोति । )
राजा-वयम्य ! पश्य ।
आदाय कर्णकिसलयमस्मादियमत्र चरणमर्पयति ।
उभयोः सदृशविनिमयादात्मानं वञ्चितं मन्ये ।। १६ ॥
अनातुरेति । अनातुरः अनुत्कण्ठितः विरहाभिलाषी च। अनातुरात्क-
ण्ठितयोः अपरक्तानुरक्तयोः प्रसिध्यता सिद्धि प्राप्तवता । समागमेन सयोगेन
सपणापि । मां प्रति अस्मानुद्दिश्य । तिर्न प्रातिनास्त्यव । एष समागमा मध्य
रोचते । कितु. समनुरागयाः अन्योन्यमुत्कण्ठितयोः । पश्चात्तदलाभात् , परस्पर-
प्राप्तिनिराशयाः अन्योन्यसमागनिरभिलाषयोः तयोः। शरीरनाशोऽपि वर
मरणमपि श्रेष्ठ हितमित्यर्थः ॥ १ ॥
आदायेति। अस्मात् अशोकात् । कर्णाकसलय कर्णपूरम । आदाय गृहीत्वा
इय मालविका, अत्र अशोके । चरण पादम । अपर्यात । उभयोः सदृशविनिमः
यात् अशोकचरणयोरसादृश्यत्वात् । आत्मान वञ्चित मन्ये ॥ १६ ॥
* अनातुरेति । अनातुरोत्कण्ठितयोः अनातुरः अनातः कामोत्कण्ठार.
हित इत्यर्थः । प्रसिध्यता सभवता । समागमेनापि सपर्केणापि । मां प्रति मां अनु।
मत्पक्ष इत्यर्थः । रतिः शृङ्गारः न भवति एकानुरागस्य रसाभासत्वात् । तथा
चोक्तम् एकत्रैवानुरागच बहुमक्तिश्च योषितः । अनौचित्यप्रवृत्तत्वाच्छ्र -
बाराभास इध्यते ॥ ' इति ॥ १५ ॥
* आदायेति । ककिसलय कर्णपूरार्थकिमलयम् । अत्र कर्णशब्देन
कर्णपूरो लक्ष्यते ॥ १६ ॥

·मालविकाग्निमित्र
बकुलावलिका- हला णत्थि दे दोसो णिग्गुणो अअं असोओ
जइ कुसुमुभ्भेदमन्थरो भवे जो ईरिसं चरणसकारं लहेइ ।
हला, नास्ति ते दोषः । निर्गुणोऽयमशोकः यदि कुसु-
मोद्भेदमन्थरो भवेद्य ईदृशं चरणसत्कारं लभते ।
-
राजा-
अनेन ननुमध्यया मुखरनूपुराराविणा
नवाम्बुरुहकोमलेन चरणेन संभावितः ।
अशोक यदि सद्य एव 'कुसुमेने संपत्स्यमे
वृथा वहसि दोहदं ललितकामिसाधारणम् ।।
सखे ! वचनावसरपूर्व प्रवेष्टुमिच्छामि ।
विदृषकः-- एहि णं परिहासइम्सं ।
एथेनां परिहासयिष्यामि ।
(उभौ प्रवेश कुरुतः ।)
निपुणिका-- भट्टिणि भट्टा एत्थ एव्व पविसइ ।
कुसुमोद्भदमन्थरः कुसुमदर्शनमन्दः । योऽयमशोकः ईदृशं चरणसत्कारं
लभते, स यदि कुसुमाद्भेदमन्थगे भवेत् नैष ते दोषः । अयमशोको निर्गुणः
विरस इत्यर्थः
अनेनेति । तनुमध्यया कृशांदर्या । मुखरनूपुराराविणा वाचालमारशब्द.
सहितेन । नवाम्बुरुहकोमलेन सद्योविकसितसरोजवन्मनोहरेण । अनेन चरणेन ।
सभाविनः स्पृष्टः । त्वम् । अशोक। सद्यः झटित्येव मुकुलैः कुसुमैः । न संपत्स्यस
न जनिध्यते यदि । ललितकामिसाधारणं शृङ्गारविलासियुवसमुदायं साधारणम् ।
दोहलं आर्तवसूनम् , दोहलवृक्ष इति प्रसिद्धिम् । वृधा वहसि निरर्थकं वहसि ।
1. मुकुलैः.

·तृतीयोऽङ्कः । . भट्टिनि ! भर्ता अत्रैव प्रविशति । इरावती- इदं मह पुडमं चिन्तिदं हिअएण । इदं मम 'प्रथमं चिन्तितं हृदयेन । विदृषकः- (उपसृत्य ।) होदि जुत्तं णाम अत्तहोदो पिअवअ- म्सो असं वामपादेण ताडिहूँ । भवति! युक्तं नामात्रभवत: प्रियवयम्योऽयं वामपादेन ताडयितुम् । उभे--- (मसम्भ्रमम् ।) अह्मो भट्टा। अहो भर्ता । विदूषकः- वउलावलिए तुए गहिदत्थाए ईरिसं अविणअं करन्दी किं सही ण णिवारिदा । वकुलावलिके ! त्वया गृहीतार्थया 'ईदृशमविनयं कुर्वती 'किं सखी न निवारिता । ( मालविका भय रूपयति ।) निपुणिका- भट्टिणि पेक्ख किं पवुत्तं अजगोदमेण । भट्टिनि ! पश्य किं 'प्रवृत्तमार्यगौतमेन । इरावती कहं बह्मबन्धू अण्णहा जीविस्सदि । कथं ब्रह्मबन्धुरन्यथा जीविष्यति । वकुलावलिका- अज एसा देवीए णिओअं अणुचिट्ठदि । एदस्सि अदिक्कमे परवदी इअं । पसीददु भट्टा । --- 3. अत्रभवतीहश 4. क. 1. प्रथमचिन्तित. 2. अयमशोकः. स्मान्न वारिता 7. प्रयुक्त.

·८८ मालविकाग्निमित्रे ar आर्य! एपा देव्या नियोगमनुतिष्ठति । एतम्मिन्नतिक्रमे परवतीयम् । प्रसीदतु भर्ता । (आत्मना सममेनां प्रणिपातयति ।) राजा- यद्येवमनपराद्धासि । उत्तिष्ठ भद्रे । (हम्त गृहीत्वोत्थापयति ।) विदूषकः- जुज्जइ । देवी एत्थ माणइदव्वा । युज्यते देव्यत्र मानयितव्या । राजा (विहस्य ।) किसलयमृदोविलासिनि कठिने निहितस्य पादपस्कन्थे । चरणस्य न ते बाधा संप्रति वामस्य वामोरु ॥ १८ ॥ (मालविका लजां नाटयति ।) इरावती (सासूयम् । ) अहो अविणीदहिअओ खु अजउत्तो । अहो ! अविनीतहृदयः खल्वार्यपुत्रः । मालविका- वउलावलिए एहि अणुट्ठिदं अत्तणो णिओभं देवीए णिवेदेम । वकुलावलिके! एहि । अनुष्ठितमात्मनो नियोगं देव्यै निवेदयावः । वकुलावलिका- तेण हि विण्णवेहि भट्टारं विसज्जेहि मं ति । तेन हि विज्ञापय भर्तारं विसर्जय माम्' इति । किसलयेति । हे विलासिनि । कठिने पादपस्कन्धे कठिने विटपे । निहि- तस्य । किसलयमृदोः । ते। वामस्य चरणस्य वामपादस्य । वामोरु । संप्रति बाधा व्यसनं न नद्यपि ॥ १८ ॥ * किसलयेति । अत्र प्रियोक्त्या संग्रहो नाम सन्ध्यामुक्तं भवति ।

·तृतीयोऽङ्कः ८९ राजा- भद्रे! यास्यसि । मम तावदुपपन्नावसरमर्थित्वं श्रूयताम् । वकुलावलिका- अवहिदा सुणाहि । आणवेदु भट्टा । अवहिता शृणु । आज्ञापयतु भर्ता । राजा- धृतिपुष्पमयमपि जनो बनाति न तादृशं चिरात्मभृति । स्पर्शामृतेन पूरय दोहदमस्याप्यनन्यरुचेः ॥ १९ ॥ इरावती- (सहसोपसृत्य ।) पूरेहि पूरेहि । असोओ कुसुमं दंसेदि ण वा । अअं उण पुप्फइ फलइ अ। पूरय पूरय । अशोक: कुसुमं दर्शयति न वा। अयं पुनः पुष्प्यति फलति च । (सर्वे इरावती दृष्ट्वा मभ्रान्ता. ।) राजा- (अपवार्य ।) वयम्य ! का प्रतिपत्तिरत्र । विदूषकः-- किं अण्णं जवाबलं एव्व । किमन्यत् । 'जवाबलमेव । धृतीति । अयमपि जन: अहमपि । चिरात्प्रभृति अनेककालमारभ्य। तादृश तत्सदृशम् । धृतिपुष्पं प्रियसूनम् । न बध्नाति अयमशोक इव चिरकाले- नापि न बनातीत्यर्थः । अनन्यरुचेः अन्यासु नरुचेः अनन्याभिलाषिणः। अम्य मम । दोहलं वाञ्छाम् । स्पर्शामृतेन आलिङ्गनादिस्पर्शरसेन ॥ १९ ॥ जङ्घावलम्बनमेव जङ्घामवलम्ब्य पादवन्दनमेव । जङ्घाबलमिति पाठे धाव- नमेवेत्यर्थः । * पूरयेत्यादि । अत्र सरब्धवचनात् तोटक नाम सन्ध्यङ्गमुकं भवति । वयस्येत्यादि । अत्र भीतेर्गम्यमानत्वादुद्भेदो नाम सन्ध्यङ्गमुकं भवति । 1. जवावलम्बनमेव.

·मालविकाग्निमित्रे इरावती- वउलावलिए साहु तुए उवक्कन्दं । मालविए तुम दाव करेहि सफलपत्थणं अज्जउत्तं । वकुलावलिके ! साधु त्वयोपक्रान्तम् । मालविके ! त्वं तावत् कुरु सफलप्रार्थनमार्यपुत्रम् । उभौ--प्रसीददु भट्टिणी । का वअं भट्टिणो पणअपरिग्गहस्स । प्रसीदतु भट्टिनी । 'का वयं भर्तुः प्रणयपरिग्रहस्य । (इति निष्क्रान्ते। इरावती- अहो अविस्ससणीआ पुरिसा । मए खु अत्तणो वञ्चणा वाहजणगीदिरत्ताए हरिणीए विअ असङ्किदाए ण विण्णादा । अहो! अविश्वसनीयाः पुरुषाः । मया खल्वात्मनो वञ्च- ना व्याधजनगीतिरक्तया हरिण्येवाशङ्कितया न "विज्ञाता । विदूषकः- (जनान्तिकम् ।) पडिजोएहि किं वि दाणिं । किंअण्णं कम्मगहीदेएण कुम्भीलएण सन्धिच्छेअणं सिक्खिदोमि त्ति वत्तव्वं होइ । 'प्रतियोजय किमपीदानीम् । किमन्यत् कर्मगृहीतेन' कुम्भीलकेन सन्धिच्छेदनं शिक्षितोऽस्मीति वक्तव्यं भवति । किमपि प्रतियोजय मृषायं यत्किञ्चिद्भणेत्यर्थः । कुम्भीलकेन चोरेण तेन पुनरह न चौर्य करोमि, कुड्यसन्धिच्छेदनशिक्षकोऽम्मीति यथा यत्किञ्चिदुच्यते. एवमस्माभिरपि मृषोद्य यत्किञ्चिद्वक्तव्यमित्यर्थः * एतदित्यनेन राज्ञः कपटाचरणं परामृश्यते । कर्मगृहीतेन कर्मणि चौर्य. कर्मणि गृहीतेनापि कुम्भीरकेण चोरेण सन्धिच्छेदने पिहितभूमिः सन्धिः तस्या- श्छेदने भेदने । सुरङ्गकरण इत्यर्थः । शिक्षितः अभ्यसितास्मि । इति वक्तव्यं भवति । किमपि प्रयोजय उपपन्नं अनुपपनं वा उत्तरं कुर्वित्यर्थः । 1. के आवां 2. वञ्चनावचनं. 3 विज्ञातमेतत् 4,प्रयोजय. 5. कर्मगृहितेनापि ·तृतीयोऽङ्कः । राजा- सुन्दरि ! न मे मालविकायां कश्चिदर्थः । मया त्वं चिरायसीति यथाकथंचिदात्मा विनोदितः । इरावती- मए ण विण्णादं ईरिसं विणोदवत्थुअं अज्जउत्तेण उवलद्धति । अण्णहा मन्दभाइणीए एव्वं ण करीअदि । 'मया न विज्ञातमीदृशं विनोदवस्तुकमार्यपुत्रेणोपलब्ध- मिति । अन्यथा 'मन्दभागिन्या एवं न क्रियते । विदूषकः-- मा दाव तत्तहोदी तत्तहोदो दक्खिण्णस्स उवरोह भणदु । समावत्तिदिटेण देवीए परिअणेण सङ्कहा वि जइ अवराहो ठाविअदि । एथ्थ तुमं एव्व पमाणं । मा तावत्तत्रभवती तत्रभवतो दाक्षिण्यस्योपरोधं भणतु । समापत्तिदृष्टेन देव्याः परिजनेन सङ्कथापि यद्यपराध: स्थाप्यते । अत्र त्वमेव प्रमाणम । इरावती-- णं सङ्कहा णाम होदु । किं ति अत्ताणं आआसइस्सं । ननु संकथा नाम भवतु । किमित्यात्मानमायासयिष्ये । (कष्टा प्रस्थिता।) राजा (अनुसरन् ।) प्रसीदतु भवती । (इरावती रशनासन्दितचरणा व्रजत्यंव ।) राजा--- सुन्दरि ! न शोभते प्रणयिजने निरपेक्षता । इरावती सठ अविस्ससणीअहिअओ सि । शठ ! अविश्वसनीयहृदयोऽसि । 1 । समापत्तिदृष्टेन यदृच्छादृष्टेन । रसनासदित मेखलाबद्धम् । * विश्वसनीयोऽसीत्यत्र विपरीतलक्षणानुसन्धेया । 1. विश्वसनीयोऽसि । मया नाम न ". दुःखकरमव.

·९२
मालविकाग्निमित्रे
राजा-
शठ इति मयि तावदस्तु ते
परिचयवत्यवधीरणा प्रिये ।
चरणपतितया न चण्डि तां
विसृजसि मेखलयापि याचिता ।। २० ।।
इरावती-- इअं वि हदासा तुमं एव्व अणुसरदि ।
इयमपि हताशा त्वामेवानुसरति ।
(इति रशनामादाय राजान ताडयितुमिच्छति ।)
राजा-वयस्य! एषा हि ।
बाप्पासारा हेमकाचीगुणेन
श्रोणीबिम्बादव्यपेक्षाच्युतेन ।
शठ इति । हे प्रिये । मयि । शठ इति गूढविप्रियकृत् इति ते अवधी
रणा अस्तु । परिचयवति तावदशेषमस्तु । तावदस्त्वित्यशेषवाचि वा । अवधारणा
परिचयवति तावदस्तु । हे चण्डि अत्यन्त कोपने । चरणपतितया पादावलम्बन
कृत्वा नमस्कृत्य याचितया। मेखलया रशनया। याचिता प्रार्थितापि । ता
अवधारणाम् । न विसृजसि ॥ २० ॥
बाष्पेति । बप्पासारा अश्रुवर्षा । श्रोणीबिम्बात् नितम्बबिम्बात् । अव्य -
पेक्षाच्युतेन कोपप्रस्थानव्यागलितेन । हेमकाञ्चीगुणेन । चण्डी अत्यन्तकोपना ।
चण्ड माम् । हन्तु अभ्युद्यता प्रहर्तुमुद्यता। कामव, मंघराजी मेघमाला ।
विद्युहाना सौदामिनीगुणेन । विभ्यपर्वतमिव ॥ २१ ॥
शठ इति । हे प्रिये परिचयवति परिचयः प्रशस्त : यस्य सः परिच-
यवान् तस्मिन् । अतिशायने मतुप । मयि । शठ इति गूढविप्रियकर इति ।
अवधारणा तिरस्कारः अस्तु । यतः अतिपरिचयादवज्ञेति वदन्ति तस्मादियमव.
धीरणा युक्तनि भाव । हे चण्डि अत्यन्तकोपने । चरणपतितया मेखलया
याचिता प्रार्थितापि तां अवधीरणां न विसृजसि किमिद युक्तमिति शेषः ॥२०॥

·तृतीयोऽङ्कः । चण्डी चण्डं हन्तुमभ्युद्यता मां विद्युद्दाम्ना मेघराजीव विन्ध्यम् ॥ २१ ॥ इरावती- किं मं भूओ वि अवरद्धं करेसि । किं मां भूयोऽप्यपराद्धां करोषि । (इति रशनां हस्तेनावलम्बत ।) अपराधिनि मयि दण्ड संहरसि किमुद्यतं कुटिलकेशि । वर्धयसि विलसितं त्वं दासजनायात्र कुप्यसि च ।। २२ ।। (आत्मगतम् ।) नूनमिदानीमनुज्ञातम् । (इति पादयो. पतति ।) इरावती- ण खु इमे मालविआए चलणा जे दे परिसदो- हअं पूरइस्संदि । न स्वल्विमौ मालविकायाश्चरणौ यौ ते स्पर्शदोहदं पूरयिष्यतः । इति मचेटी निष्क्रान्ता ।) विदूषकः- उद्धेहि । किदप्पसादो सि । उत्तिष्ठ । कृतप्रसादोऽसि । राजा- (उत्थाय इरावतीमपश्यन् ।) कथं गतैव प्रिया । अपराधिनीति । हे कुटिलकेशि अरालकेशि । अपराधिनि कृतापराधं । मयि । उद्यतं उद्योगितम् । दण्ड आज्ञाम् । कथ सहरसि । किमर्थ निवर्तयसि । विलसितं विलासम् । वर्धयसि । त्वं दासजनाय किङ्करजनाय । कुप्यसि च क्रुद्धासि च ॥ २२॥ * नून इत्यादि । इद तत् रशनासहरणम अनुज्ञातम् अनुमतम् मन्त्रार्थ- नयति शेषः ।

·मालविकाग्निमित्रे विदूषकः- वयस्स दिट्टिआ इमम्स अविणअम्स ओसारिदा दाव जन्तणा देवेहिं जाव सिग्धं अवकमाम । जाव अङ्गा- रओ विअ रासिं सा अणुवक्कं ण करेदि । वयस्य ! 'दिष्टयास्याविनयस्यापसारिता तावद्यन्त्रणा देवैः यावच्छीघ्रमपक्रमावः । यावदङ्गारक इव राशिं सा अनुवकं न करोति । राजा- अहो मनसिजवैषम्यम् । ... मन्ये प्रियाहृतमनास्तस्याः प्रणिपातलङ्घनं सेवाम् । एवं प्रणयवती सा मयि शक्यमुपेक्षितुं कुपिता ।। २३ ।। इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति तृतीयोऽङ्कः॥ अपक्रमामः प्रयामः । मन्ये इति । प्रियाहृतमना. मालविकासक्तचंताः । अहम् । तम्या इरा वत्याः प्रणिपातलङघन नमस्कारातिक्रमम् । संवा मन्ये । सा च प्रणयवर्ती । तथापि, एव मति कुपिता मा प्रणयवती माय । तम्मादुपंक्षितु शक्यम् । कुपि- तेति कृत्वा तत्परिहारा न कर्तव्यः । किंतु कथमुपक्ष कुपितामिरावतीम् । अहा मनमिजवैषम्यमिति भावः ॥ २३ ॥ * अनुवकं प्रतापम् । * मन्य इति । प्रियाहृतमनाः मालविकाहृतमनाः । प्राणपातलङ्घन प्रणामातिक्रमम् । तस्या. इरावत्याः । संवा अनुकूलाचरणम् । मन्ये । सेवाया फल आह । कुपिता क्रुद्धा । प्रणयवती प्रेमवतः । एव अनेन प्रकारेण प्रणिपा तलङ्घनरूपेण । उपेक्षितु औदासीन्यन वर्तितुम् । शक्य हि शक्या खलु । शक्यमिति निपातः । अत्र बीजानुसन्धानात् आक्षेपो नाम सम्ध्यङ्गमुक्तं भवति । इदमनुसन्धानमेव उत्तराङ्ककथोपयुक्तत्वात् बिन्दुरित्यनुसन्धेयम् ॥ २३ ॥ i. दिष्टयानेनाविनयने अप्रसन्ना गतेषा । तावदावां शीघ्रमेवापसरावः ।

·चतुर्थोऽङ्कः ॥ (नतः प्रविशति पयुत्सुको राजा प्रताहारी च ।) राजा (आत्मगतम् ।) तामाश्रित्य श्रुतिपथगतामास्थया 'लब्धमूलः संप्राप्तायां नयनविषयं रूढरागप्रवालः । 'हस्तस्पशैर्मुकुलित इव व्यक्तरोमोद्गमत्वात्' कुर्यात्लान्तं मनसिजतरुर्मा रसज्ञ फलस्य ।। १ ।। २ प्रकाशम ।) सखे गौतम! प्रतीहारी- जेदु भट्टा । असणिहिदो गोदमो । जयतु भर्ता । असंनिहितो गौतमः । तामिति । तां मालविकाम । श्रुतिपथगतां कर्णमार्गप्रविष्टाम् । आश्रित्य ज्ञात्वा। आस्थया वाञ्छया। लब्धमूल प्राप्ताघ्रिः रूढमूलः। नयनविषय नयन- गोचर दृष्टिपथम् । मप्राप्तायां समागतायां सत्याम् । रूढरागप्रवाल. उद्भूता. भिलाषपल्लव: ।। हस्तस्पशैः देहससगैं. । व्यक्तरोमोद्गतत्वात् दृष्टरोमाञ्चत्वात् । मुकुलित इव व्यक्तपुष्पोद्गम इव । एवभूतः, मनसिजतरुः कन्दर्पवृक्षः । क्लान्त विरहव्यथितम् । माम् । फलस्य बीजस्य वा प्रयोजनस्य । रसज्ञ अधरामृत- रसनम् । कुर्यात् किम् । कविरिदानीमतान्तरमारभते ततः प्रविशतीत्यादिना । * तामिति । मुकुलित इव सजातमुकुल इव । कान्त कामनायुक्तम् । कुर्यात् इति प्रार्थनायां ल: । अत्र प्रसन्नित बीजं प्रकरीस्थाने कृतमिति मन्त- व्यम्। 2 हस्तस्पर्श. 3 व्यक्तरोमोद्गतत्वात् । 1. बद्धमूलः.

·९६ मालविकामिमित्र - राजा- (आत्मगतम् ।) आः ! मालविकावृत्तान्तज्ञानाय प्रेषितः । (प्रविश्य ।) विदूषकः-- जेदु भवं । जयतु भवान् । राजा जयसेने ! जानीहि तावत् क देवी धारिणी कथं वा सरु- जचरणत्वाद्विनोद्यत इति । प्रतीहारी-- जं देवो आणवेदि । यद्देव आज्ञापयति । (इति निष्क्रान्ता।) राजा--. गौतम ! को वृत्तान्तस्तत्रभवत्यास्ते सख्याः । विदूषकः- जो बिडालगहिदाए परहुदिआए । यो बिडालगृहीता या परभृतिकायाः । -- राजा (सविषादम् ।) कथमिव । विदूषकः सा खु तवस्सिणी ताए पिङ्गलच्छीए सारभण्ड भूमिगेहे मिच्चुमुहे विअ णिक्खिता । सा खलु तपस्विनी तया पिङ्गलाक्ष्या सारभाण्डभूमि- 'गृहे मृत्युमुख इव निक्षिप्ता । राजा- ननु मत्संपर्कमुपलभ्य । विदूषकः- अह इं। अथ किम् । राजा गौतम ! क एवं विमुखोऽस्माकं येन चण्डीकृता देवी । य: वृत्तान्तः अवाच्यः । बिडालगृहीतायाः मार्जारालम्बितायाः। पिङ्ग- लाक्ष्या मोहितनेत्रया, कोपात्पिडालत्वम् । सारभाण्डमिव प्रधानमूलधनमिव । उपलभ्य श्रुत्वा । विमुखः दुर्जनः । 1. गुहायामिव.

·चतुर्थोऽकः ।
विदूषकः- सुणादु भवं । परिव्वाजिआ मे कहेदि । हिओ
किल तत्तहोदि इरावदी रुजाविहत्थचलणं देविं सुहपुच्छिा
आअदा।
शृणोतु भवान । 'परिव्राजिका मे कथयति । ह्यः किल
तत्रभवती इरावती रुजाविहस्तचरणां देवीं सुखपृच्छिका
आगता।
ततस्ततः ।
राजा-
विदूषकः- तदो देवीए सा पुच्छिदा। किं उण लक्खिदो
वल्लहजणोत्ति । तदो ताए उत्तं कुदो वा दे उवआरो। जं
दे परिअणस्स वल्लहत्तणं जाणन्तीव पुच्छसित्ति ।
ततो देव्या सा पृष्ठा । किं 'पुनर्लक्षितो वल्लभजन इति ।
'ततस्तयोक्तं कुतो वा ते उपचारः । यत्तव परिजनस्य
वल्लभस्वं जानत्यपि पृच्छसीति ।
राजा विर्भेदादृतेऽपि मालविकायामयमुपन्यासः शङ्कयति ।
ततस्ततः ।
विदूषकः-- तदो ताए अणुबन्धिज्जमाणाए भवदो अविणअं
अन्दरेण परिगहिदत्था किदा देवी ।
पूर्वे : । निर्भेदः अन्तर्भेदः ।
* यः किल पूर्वेयुः किल । निर्भदाहतेऽपि प्रतर्ककारणं विनापि ।
1. प्ररिवाजिकया मे कथितम्. 2. रुजाक्रान्तचरणां. 3. नुनावलोकि-
तो. 4. ततस्तया व्यख्यातं मदो वा उपचारो वा 5. यत्परिजनसक्रान्त वल्ल.
भत्वं न जानातीति; यत्ते परिजनस्य वल्लभत्वमजानन्ती पृच्छसीति ।
13

·९८ मालविकाग्निमित्रे ततस्तयानुबध्यमानया भवतोऽविनयमन्तरेण 'परिगृ- हीतार्था कृता देवी। राजा- अहो दीर्घरोषता तत्रभवत्याः । अतः परं कथय । विदूषकः- किं अदोवरं । मालविआ वउलावलिआ अ णिअ- लवदीओ अदिट्ठसुज्जपादं पादालवासं णाअकण्णआओ विअ अणुहोन्ति । किमतःपरम् । मालविका वकुलावलिका च निगलव- त्यावदृष्टसूर्यपादं पातालवासं नागकन्यके इवानुभवतः । राजा-कष्टं कष्टम् । मधुररवा परभृतिका भ्रमरी च,विबुद्धचूतसङ्गिन्यौ । कोटरमकालदृष्टया प्रबलपुरोवातया गमिते ॥ २ ॥ वयस्य ! अप्यत्र कस्यचिदुपक्रमस्य गतिः स्यात् । विदूषकः- कहं भविस्सदि । जं सारभण्डे वावुदा माहविआ देवीए सन्दिट्ठा। मह अङ्गुलीअअमुदं अदख्खिअ ण मोत्तव्वा तुए इअं हदासा मालविआ वउलावलिआ अत्ति । अन्तरेण उद्दिश्य । * भवतः अविनय अन्तरेण परिगृहीतार्था कृता राज्ञाविनयं इरावत्या: सकाशात् ज्ञातवतीत्यर्थः । मधुरेति । मधुरखना । परभृता कोकिलवधूः । भ्रमरी च षट्पदा च । विबुद्धचूतसङ्गिन्यौ प्रफुल्लसहकारकुसुमसङ्गते । प्रबलपुरोवतया प्रबलाभिमुख- प्रतिकूलानिलया । अकालवृष्ट्या अकालासारेण । कोटरं निष्कुहम् । गमिते प्रापिते ॥२॥ उपक्रमः प्रतीकारः । गतिः अवकाशः । 1. परिगतार्था. 2. मधुरखना परभृता.

·चतुर्थोऽङ्कः । ९९ कथं भविष्यति । 'यत्सारभाण्डे व्यापृता माधविका देव्या संदिष्टा । ममाङ्गुलीयकमुद्रामदृष्ट्वा न मोक्तव्या त्व- येयं हताशा मालविका बकुलावलिका चेति । राजा-- (निश्वस्य सपरामर्शम् ।) सखे, किमत्र कर्तव्यम् । विदूषकः-- (विचिन्त्य ।) अस्थि एत्थ उवाओ । 'अस्त्यत्रोपायः । राजा--क इव । विदूषकः- (साष्टिक्षेपम् ।) को वि अदिठो सुणादि । कण्णे दे कहेमि । (उपश्लिष्य कर्णे ।) एव्वं विअ । कोऽप्यदृष्टः शृणोति । कर्णे ते कथयामि । एवमिव । राजा- साधु प्रयुज्यतां सिद्धये। (प्रविश्य ।) प्रतीहारी- देव पवादसअणे देवी णिसण्णा रत्त-चन्दण-धारि- णा परिअण- हत्थ-गदेण चलणेण भअवदीए कहाहिं विणो- दिअमाणा चिठ्ठइ । देव! प्रवातशयने देवी निषण्णा रक्तचन्दनधारिणा सारभाण्डव्यापृता सारभाण्डाधिकारिणी। माधविका माधविकेति तस्या नाम । सन्दिष्टा आज्ञापिता । परामर्शः विचारः । * कर्णे कथयामि । अत्र राज्ञः कर्णे विदूषकांक्त उपायः नियमेन माल - विकाप्राप्तिहेतुत्वानियताप्तिर्नाम चतुर्थ्यवस्थासूचिता । अत्र पूर्व प्रकरीस्था- नोक्तबीजस्य नियताप्या समन्वयादवमर्शो नाम चतुर्थसधिः प्रतिपादित इति मन्तव्यम् । 1. यत्सारभाण्डगृह. . अथवा अस्त्यत्रोपायः.

·१०० मालविकामिमित्रे परिजनहस्तगतेन चरणेन भगवत्या कथाभिर्विनोद्यमाना तिष्ठति । - राजा- अस्मत्प्रवेशयोग्योऽयमवसर. । विदूषकः- ता गच्छदुभवं । अहं वि देविं पेक्खिदुं अरित्त- पाणी भविस्सं । तस्मात् , गच्छतु भवान । अहमपि देवी द्रष्टुमरिक्तपा- णिर्भविष्यामि । राजा जयसेनायास्तावत्संवेद्य गच्छ । विदूषकः- तह । (कणे ।) भोदि एव्वं विअ । तथा । भवति एवमिव । (इति निष्क्रान्तः ।) राजा--- जयसेने ! तेन हि प्रवातशयनमार्गमादेशय । प्रतीहारी- इदो इदो देवो । इत इतो देवः । (तत. प्रविशति शयनस्था देवी परिव्राजिका विभवतश्च परिवारः ।) देवी- भअवदि अदिरमणीअं कहावत्थु । तदो तदो । भगवति ! अतिरमणीयं कथावस्तु । ततस्ततः । परिव्राजिका-- (सदृष्टिक्षेपम् ।) अतः परं पुनः कथयिष्यामि । तत्र भवानीश्वरः संप्राप्तः । देवी-- अझो, भट्टा। अहो, भर्ता । (अभ्युत्थातुमिच्छति ।) राजा-- अलमलमुपचारयन्त्रणया। BAR अत्र चरणेनेति उपलक्षणं तृतीया ।

·चतुर्थोऽकः । in अनुचितनूपुरविरहं नार्हसि तपनीयपीठिकालम्बम् । चरणं रुजापरीतं कलभाषिणि मां च पीडयितुम् ॥ ३ ॥ देवी-- जंदु अजउत्तो। जयत्वार्यपुत्रः । परिव्राजिका-विजयतां देवः । राजा--- (परिब्राजिकां प्रणम्योपविश्य ।) देवि! अपि सह्या ते वेदना । देवी- अस्थि में विसेसो। 'अस्ति मे विशेषः। (ततः प्रविशति यज्ञोपवीतबद्धाः सम्भ्रान्तो विदूषकः ।) विदूषकः- परित्ताअदु परित्ताअदु । सप्पेण मिच्चुणा दट्टोमि । परित्रायतां परित्रायतां । सर्पण मृत्युना दष्टोऽस्मि । (सर्वे विषण्णाः ।) राजा कष्टं कष्टम् । क भवान् परिभ्रान्तः । विदूषकः---- देविं पेख्खिस्सं ति आआरपुप्फग्गहणकालणादो पमदवणं गदोमि । देवी द्रक्ष्यामीत्याचारपुष्पग्रहणकारणात्प्रमदवनं गतोऽस्मि । देवी-- हद्धि हद्धि । णं अहं एव्व बह्मणस्स जीविअसंसअणि- मित्तं जादा । अनुचितेति । अनुचितनू पुरविरहं मजीरविश्लेषितस्यानुचितमयोग्यम् । तपनीयपीठिकालम्ब स्वर्णमयपादपीठे अवलम्बितम् । रुजा वेदनया । परिचितं सक्तम् । चरणं च मां च । पीडयितुम् । हे कलभाषिणि । नाईसि न प्राप्तासि । * ततः प्रविशतीत्यादि । यज्ञोपवीतेन बद्धः अङ्गुष्ठः येन सः तथोक्तः । अत्र कण्टकल्पनया गम्यमानत्वाच्छलनं नाम सन्ध्यगमुक्तं भवति । 1. अद्यास्ति ; इदानीमस्ति. ..

·१०२ मालविकाग्निमित्रे हा धिक् हा धिक् । नन्वहमेव ब्राह्मणस्य जीवितसंशय- निमित्तं जाता। विदूषकः-- तहिं असोअत्थवअस्स कालणादो पसारिदे म हत्थे कोडर-णिग्गदेण सप्परूवेण कालेण दंसिदोमि । णं एदाइ दुवे दन्त पदाइ। तत्राशोकस्तबककारणात्प्रसारिते मे हस्ते कोटरनिर्गतेन सर्परूपिणा कालेन दष्टोऽस्मि । नन्वेते द्वे दन्तपदे । (इति दर्शयति ।) परिव्राजिका- तेन हि दंशच्छेदः पूर्वकर्मेति श्रूयते । स तावदस्य क्रियताम् । छेदो दंशस्य दाहो वा क्षतर्वा रक्तमोक्षणम् । एतानि दष्टमात्राणामायुषः' प्रतिपत्तयः ।। ४ ।। राजा- संप्रति विषवैद्यानां कर्म । जयसेने! "क्षिप्रमाहूयतां ध्रुवसिद्धिः । प्रतीहारी- जं देवो आणवदि । दंशच्छेदः दष्टमात्रछेदः । छेद इति । च्छेदः उक्तः । दाहः । क्षतः सर्पक्षतः । रक्तमोक्षणं दुष्ट- रक्तहरणम । 'शोफे व्रणे च कठिने विवणे वेदनान्विते । विषयुक्त विशेषण जलूकाद्यैहरेदसृक् । दुष्टरक्तापगमात्सद्यो रोगरुजा शमः । एतानि छददाहरक्त- मोक्षणानि । दष्टमात्राणां दष्टक्षणमात्र एव । आयुष्याः आयुष्कराः । प्रति- पत्तयः प्रतिक्रियाः । प्रतिपत्तिस्तु कर्तव्ये तद्बुद्धौ गौरवेऽपि च ' ॥ ४ ॥ ध्रुवसिद्धिर्नाम विषवैद्यस्य नाम । * ध्रुवसिद्धिरिति तस्य वैद्यस्य नाम । 1. आयुष्याः. '. क्षिप्रमानीयताम् ।

·चतुर्थोऽङ्कः ।
यदेव आज्ञापयति ।
( इति निष्क्रान्ता ।)
विदृषकः- अमो, पावेण मिञ्चुणा गहीदोमि ।
अहो, पापेन मृत्युना गृहीतोऽस्मि ।
राजा- मा कातरो भूः । अविषोऽपि कदाचिदंशो भवेत् ।
विदूषकः-- कहं ण भाइस्सं । सिमसिमायन्ति मे अङ्गाई ।
कथं न भेष्यामि । सिमसिमायन्ति मे अङ्गानि ।
( इति विषवेग रूपयति ।)
देवी-ही ही असुहं दंसिदं विआरेण । हला ओलम्बह णम् ।
ही ही अशुभं दर्शितं विकारेण । हलावलम्बध्वमेनम् ।
( परिजनः ससभ्रममवलम्बते । )
विषकः-- ( राजानवमवलोक्य । ) भो भवदो बालवयस्सोमि । ता
अविआरेण
वुध्धाए
मे जणणीए जोअक्खेमं वहेहि ।
भो, भवतो बालवयस्योऽस्मि । तदविचारेण वृद्धाया मे
जनान्या योगक्षेमं वह ।
राजा-मा भैषीः । अचिरात्त्वां विषवैद्यश्चिकित्सते । स्थिरो भव ।
सिमिसिमायन्तीति वेदानानुकारः । पीरुहाहीति विषादे योगक्षेम जीवनो
पायादि । 'त्रिदशनगरयोगक्षेमकृत्ये' इति प्रयोगः ।
' सिसिमायन्ति । अनेन संताप सूच्यते । विषवेगं विषव्याप्ति रूपयति ।
विषवेगस्तु वसन्तराजीय · वैवये वेपथुर्दाहः फेनः स्कन्दस्य भजनम् । हिका
जृम्भं मृतिश्चेति विषवेगाः स्युरष्टधा' इति ॥
1. हा कष्टम् । दंशितमशुभं विषारेण । अवलम्बस्वैनम् ।
2. भोः
बाल्यात्प्रभृति प्रियवयस्योऽस्मि । तद्विचार्य अपुत्राया मे जनन्या योगक्षेम वह ।

·मालविकाग्निमित्रे (प्रविश्य । ) जयसेना-देव धुवसिद्धी विण्णवेदि । इह एव्व आणीअदु गोदमो त्ति । देव! ध्रुवसिद्धिर्विज्ञापयति । इहैवानीयतां गौतम इति । राजा-- तेन हि वर्षवरपरिगृहीतमेनं तत्रभवत. सकाशं प्रापय । जयसेना- तह । तथा । विदूषकः-- ( देवीं विलोक्य । ) भोदि जीवेअं वा ण वा जं मए अत्तभवन्दं सेवन्तण दे अवरद्धं तं मरिसेहि । भवति ! जीवेयं वा न वा। यन्मया तत्रभवन्तं सेवमा- नेन तेऽपराद्धं तन्मर्षय । देवी-- दीहाऊ होहि । दीर्घायुर्भव । (निष्क्रान्तो विदूषकः प्रतीहारी च ।) राजा-प्रकृतिभीरुस्तपम्वी । ध्रुवसिद्धरपि यथार्थनाम्नः सिदि मन्ये । (प्रविश्य ।) जयसेना-जेदु भट्टा। ध्रुवसिद्धी विण्णवेदि । उअकुम्भ विहाणेन सप्पमुद्दिकं किं वि कप्पइदव्वं । ता अण्णेसीअदुत्ति । जयतु भर्ता । ध्रुवसिद्धिर्विज्ञापयति । उदकुम्भविधानेन सर्पमुद्रितं किमपि कल्पयितव्यम् । तदन्विष्यतामिति । वर्षवरः षण्डः । 'षण्डो वर्षवरस्तुल्यः' । यथार्थनाम्नः ध्रुवसिद्धिरिति यथार्थनाम्नः । सिद्धिं विषहरणकार्यसिद्धिम् । उदकुम्भाविधाने जलपूर्णकुम्भ- च्छादने ।

·चतुर्थोऽङ्कः । १०५ देवी- इदं सप्पमुद्दिअं अंगुलीअअं। पञ्चा मह एव्व हत्थे देहि णं । इदं सर्पमुद्रितमङ्गुलीयकम् । पश्चान्ममैव हस्ते देह्येतत् । इनि प्रयच्छति । जयसेना नाव्येन गृह्णाति ।) राजा-- जयसेने ! कर्मसिद्धावाशु प्रतिपत्तिमानय । जयसेना-जं देवो आणवेदि । यद्देव आज्ञापयति । (इति निष्क्रान्ता।) परिव्राजिका-देव यथा मे हृदयमाचष्टे, तथा निर्विषो गौतमः । राजा- भूयादेवम् । (प्रविश्य) जयसेना-देव णिउत्तविसवेओ अज्जगोदमो मुहुत्तेण पइ- दित्थो संवुत्तो। देव! निवृत्तविषवेग आर्यगौतमो मुहूर्तेन प्रकृतिस्थ: संवृत्त। देवी- दिहिआ वअणीआदो मुत्तमि । दिष्टया वचनीयान्मुक्तास्मि । जयसेना- एसो उण अमञ्चो वाहदओ विण्णवेदि । राअकज्ज बहु मन्तिदव्वं । ता दंसणेण अणुग्गही, इच्छामित्ति । एष पुनरमात्यो वाहतको विज्ञापयति । राजकार्य बहु मन्त्रयितव्यम् । तदर्शनेनानुग्रहीतुमिच्छामीति । देवी- गच्छदु अज्जउत्तो कज्जसिद्धीए । गच्छत्वार्यपुत्रः कार्यसिद्धये ।

·१०६ मालविकाग्निमित्रे राजा- (उत्थाय । ) देवि, आतपाक्रान्तोऽयमुद्देशः । शीतक्रिया चास्य प्रशस्ता । तदन्यत्र नीयतां शयनीयम् । देवी--- बालिआओ अज्जउत्तवअणं अणुचिट्ठह । बालिका: ! आर्यपुत्रवचनमनुतिष्ठत । परिजन:-तह । तथा। (इति निष्क्रान्ता देवी परिव्राजिका परिजनश्च ।) राजा जयसेने, गूढपथेन मां प्रमदवनं प्रापय । जयसेना- इदो इदो देवो । इत इतो देवः । राजा- (परिक्रम्य ।) जयसेने! ननु समाप्तकृत्यो गौतमः । जयसेना-- अह इं। अथ किम । राजा- इष्टाधिगमनिमित्तं प्रयोगमेकान्तसाधुमपि 'मत्वा । संदिग्धमेव सिद्धौ कातरमाशङ्कते चेतः ॥ ५ ॥ (प्रविश्य विदूषकः ।) विदूषकः-- जेदु भवं । सिद्धाइ मे सव्वमङ्गलकम्माइ । जयतु भवान । सिद्धानि मे सर्वमङ्गलकर्माणि । राजा- जयसेने! त्वमपि नियोगमशून्यं कुरु । जयसेना-जं देवो आणवेदि। यद्देव अज्ञापयति । [ इति निष्कान्ता। इष्टाधिगमेति । इष्टाधिगमनिमित्तं वाञ्छितवस्तुप्राप्तिकारणम् । प्रयोग कार्यविचारादिप्रयोगं कर्म अथवा औषधादिप्रयोगम् । एकान्तसाधु स्वभावह- यम् । मत्वापि बुवापि । सिद्धौ कार्यसिद्धौ । कातरं जडम् । चेतः मनः । मंदि- ग्धमेव सन्दहमेव । आशङ्कते ॥५॥ -- । 1. लब्ध्वा.

·चतुर्थोऽङ्कः ।
१०७
राजा वयस्य क्षुद्रा माधविका । न खलु किंचिद्विचारितमनया।
विदूषकः- देवीए अंगुलीअअमुद्दिों पेक्खिअ कहं विआरेदि ।
देव्या अङ्गुलीयकमुद्रिकां दृष्ट्वा कथं विचारयति ।
राजा- न खलु मुद्रामधिकृत्य ब्रवीमि । तयोर्बद्धयोः किंनिमित्ता-
ऽयं मोक्षः । किं वा देव्याः परिजनमतिक्रम्य भवान्सदिष्टः ।
इत्येवमनया प्रष्टव्यम् ।
विदृषकः- णं पुच्छिदोमि । पच्चुप्पण्णबुद्धिणा मए कहिदम ।
ननु पृष्ठोऽस्मि । 'प्रत्युत्पन्नबुद्धिना मया कथितम् ।
राजा-कथ्यताम् ।
विदूषकः-- भणिदं मए । देव्व चिन्तएहिं विण्णाविदो राआ ।
सोवसग्गं वो णक्खत्तं । सव्वबन्धमोक्खो करीअदुत्ति । तं
सुणिअ देवीए इवावदीए चित्तं रक्खन्दीए राआ किल मो-
एदित्ति तुमं एव्व णं मोएहित्ति अहं सन्दिछोमित्ति । तदो
जुज्जदित्ति ताए सम्पादिदो अथ्यो ।
'दैवचिन्तकैर्विज्ञापितो राजा। सोपसर्ग
वो नक्षत्रम् । सर्वबन्धमोक्षः क्रियतामिति । तच्छुत्वा
देव्या इरावत्याश्चित्तं रक्षन्त्या राजा किल 'मोचयतीति
त्वमेवैनां मोचयेत्यहं संदिष्टोऽस्मि” इति । ततो युज्यत इति
तया संपादितोऽर्थः ।
क्षुद्रा वञ्चिका । दैवचिन्तकैः ज्योतिषज्ञ. । सापसर्ग सोपद्रवम् । तया
भणितं मया-
:
RAM
.
माधविकया।
9. मोचयतीत्यह सदिष्टोऽम्मि.
1. मया पुनर्मन्देनापि प्रत्युत्पन्न..
3. तयाप्यवं.

·मालविकामिमित्रे -- राजा ( विदूषक परिष्वज्य । ) सखे ! प्रियोऽहं तव । न हि बुद्धिगुणेनैव सुहृदामर्थदर्शनम् । कार्यसिद्धिपथः सूक्ष्मः स्नेहेनाप्युपलभ्यते ॥ ६ ॥ विदूषकः- तुवरदु भवं । समुद्दघरए पिअसहीसहिअं मालविअ ठाविअ भवन्दं पच्चुग्गदोमि । त्वरतां भवान् । समुद्रगृहके प्रियसखीसहितां माल- विकां स्थापयित्वा भवन्तं प्रत्युद्गतोऽस्मि । राजा- अहमेनां सम्भावयामि । गच्छाग्रतः । विदूषकः-- एदु भवं । ( परिक्रम्य । ) एवं समुद्दघरअं । एतु भवान् । इदं समुद्रगृहम् । राजा- ( माशङ्कम् । ) वयस्य, एषा कुसुमापचयव्यग्रहस्ता स- ख्यास्ते इरावत्याः परिचारिका चन्द्रिका समागच्छति । इतस्ता- वदावां भित्तिगूढौ भवावः । विदूषकः-- अह्मो कुम्भीलएहिं कामुएहिं वि परिहरणिज्जा खु चन्दिआ। अहो कुम्भीलकैः कामुकैरपि परिहरणीया खलु चन्द्रिका । नहीति । सुहृदां इष्टानाम् । अर्थदर्शिनम् । बुद्धिगुणेन बुद्धिविचारेण । सूक्ष्मः गूढः अल्पो वा । कार्यसिद्धिपथः कार्यासद्धिमार्गोऽपि । स्नेहेन प्रेम्णा । उपलभ्यते ॥ ६॥ समुद्रगृहे मुद्रायुक्त गृह सलाञ्छने गृहे, मुद्रितगृहद्वार इत्यर्थः । कुम्भी लकैः तस्करैः । कामुकै कामिभिः । चन्द्रिका ज्योत्स्ना ।

·चतुर्थोऽङ्कः । १०९ and- , (उभी यथोक्त कुरुतः ।) राजा- गौतम ! कथं नु ते सखी मां प्रतिपालयति । एह्येनां गवाक्षमाश्रित्यावलोकयावः । विदूषकः- तह । तथा । [इति विलोकयन्तौ स्थिती । (ततः प्रविशति मालविका वकुलावलिका च ।) वकुलावलिका-हला पणम भट्टारं । हला, प्रणम भारम् । राजा-- मन्ये प्रतिकृति मे दर्शयतीति । मालविका- (सहर्ष ) णमो दे (द्वारमवलोक्य सविषादम् ।) कहिं भट्टा । हला विप्पलम्भेसि मं । नमस्ते । कुत्र भर्ता । हला विप्रलभसे माम् । सखे. हर्षविषादाभ्यामत्रभवत्याः प्रीतोऽस्मि । मूर्योदये भवति या 'मूर्यास्तमये च पुण्डरीकस्य । वदनेन सुवदनायास्ते समवस्थे क्षणादृढे ॥ ७ ॥ वकुलावलिका--.णं एसो चित्तगदो भट्टा । नन्वेष चित्रगतो भर्ता उभे-- (प्रणिपत्य ।) जेदु भट्टा । सूर्येति । पुण्डरीकस्य सरोजस्य । सूर्योदये । या समस्था शोभा । सूर्यास्तमये आदित्यास्तमये च । या समवस्था विशोभादशा । भवति । सुव - दनायाः मालविकायाः। वदनेन मुखेन । ते समवस्थे सशोभाविशोभादशे । क्षणात् सद्य एव । ऊढे प्राप्ते । वह प्रापणे' वदन हर्षशोकावहमिति भावः । 1. सूर्यास्तमयेऽपि. :. क्षणादुपारूढे. - जयतु भर्ता। .

·११० मालविकामिमित्रे - मालविका-हला तदा अहं सम्मुहट्ठिदा भट्टिणो स्वस्स तह ण वितिण्णझि जह अज्ज मए विभाविदो चित्तगदो भट्टा । 'हला तदाह संमुखस्थिता भर्तृ रूपस्य तथा न वितृष्णा- स्मि, यथाद्य मया विभावितश्चित्रगतो भर्ता । विदूषकः- सुदं भवदा । अत्तहोदीए जह दिट्ठो चित्ते ण तह दिट्टो भवंति मंतिदं । मुहा दाणिं मञ्जूसिआ विअ रअण- भण्डं जोव्वणगव्वं वहेसि । श्रुतं भवता । अत्रभवत्या यथा दृष्टश्चित्रे न तथा दृष्टी भवानिति मन्त्रितम । मुधेदानी मञ्जूषेव रवभाण्डं यौवन- गर्व वहसि । सखे, कुतूहलवानपि निसर्गशालीनः स्त्रीजनः । पश्य---- कात्स्न्येन निवर्णयितुं च रूप- मिच्छन्ति तत्पूर्वसमागतानाम् न च प्रियेष्वायतलोचनानां 'समग्रपातीनि विलोचनानि ।। ८ ।। - ••• - १ शालीनः ': जडः। कास्न्योति । आयतलांचनानां आयतदृशाम् । प्रियाणां रूपम । कात्स्न्येन साकल्येन । निर्वायतु आलोकायतुम् । इच्छन्ति । नथापि प्रियः सह तत्पूर्वसमागताना तत्प्रथमसमागनानाम् । आयतलोचनाना स्त्रीणाम् । विला. चनानि । प्रियेषु नायकषु । समग्रपातिनी न भवन्ति, नत्विच्छाभावादसयग्र- दर्शन किन्तु नवसङ्गमसभृतया लजति भावः ॥ ८ ॥ 1. सखि तदा ससंभ्रममुत्कण्ठिता ; सखि ससंभ्रमदृष्टे भर्तृ रूपे यथा सतृष्णास्मि, तथा अद्यापि मया न विभावितो वितृष्णदर्शना भा. ' समग्र- नि.

·चतुर्थोऽङ्कः ।
१११
मालविका-- हला का एसा ईसिपरिवत्तिदवअणा भट्टिणा
सिणिद्धाए दिट्ठीप णिज्झाई अदि ।
हला, कैषा ईपत्परिवर्तितवदना भ; स्निग्धया दृष्टया
निध्यायते ।
वकुलावलिका- णं इअं भट्ठिणो पासगदा इरावदी।
नन्वियं भर्तुः पार्श्वगतेरावती ।
मालविका-- हला भट्टा अदक्खिणो विअ पडिभाइ । जो
सव्वं देवीजणं उज्झिअ एक्काए मुहे बध्धलक्खो ।
हला भर्ता अदक्षिण इव प्रतिभाति । य: सर्व देवी-
जनमुज्झित्वा एकस्या मुखे बद्धलक्ष्यः ।
बकुलावलिका-- (आत्मगतम ।)
चित्तगतं भट्टारं परमत्थं
गेलिअ असूअदि इअं । होदु कीलिम्सं दाव एदाए ।
प्रकाशम् ।) हला भट्टिणो वल्लहा एसा ।
चित्रगतं भर्तारं परमार्थ गृहीत्वाऽसूयतीयम । भवतु
क्रीडियामि तावदेतया । हला भर्तुर्वल्लभैषा । । ।
मालविका- तदो किं दाणिं अत्ताणं आआसेमि ।
ततः किमिदानीमात्मानमायासयामि ।
(इति सासूय परावर्तते ।)
राजा--- पश्य सख्या मुखम् ।
भ्रूभङ्गभिन्नतिलकं स्फुरिताधरोष्ठं
सासूयमाननमितः परिवर्तयन्त्या ।
निध्यायते अवलोक्यते । बद्धलक्षः एकाग्रचित्तः ।
भ्रूभनेति । सासूय सामर्षम् । इत' अम्मात प्रदेशात । तया भ्रभङ्गभि-

·११२ मालविकाग्निमित्रे 'कान्तापराधकुपितेष्वनया विनेतुः संदर्शितेव ललिताभिनयस्य शिक्षा ॥९॥ विदूषकः- अणुणअसज्जो दाणिं होहि । अनुनयसज्ज इदानीं भव । मालविका- अजगोदमो वि एत्थ एव्व सेवदि णं । आर्यगौतमोऽप्यत्रैव सेवत एनम् । (पुनः स्थानान्तराभिमुखीभवितुमिच्छति ।) वकुलावलिका- (मालविकां दृष्ट्वा ।) ण खु कुविदा दाणिं तुमम् । न खलु कुपितेदानीं त्वम् । मालविका-- जइ मं चिरं कुविदं मण्णेसि, एसो पच्चाणीअदि कोवो। यदि मां चिरं कुपितां मन्यसे, एष प्रत्यानीयते कोप: । राजा- ( उपसृत्य । ) कुप्यसि कुवलयनयने चित्रार्पितचेष्टया किमेवमयि । ननु तव साक्षादयमहमनन्यसाधारणो दासः ॥ १० ॥ नतिलकं कुटिलभ्रूविकारनिवृत्तविशेषकम् । स्फुरिताधरोष्ठम् । आननं मुखम् । एवंभूतं मुखं परिवर्तयन्त्या निवर्तयन्त्या। अनया। कान्तापराधरुषितेषु । ललिताभिनयस्य कोपाभिनयस्य । शिक्षा अध्यापनम् । विनेतुः उपाध्यायस्य नृत्ताचार्यस्य । सन्दर्शितेव ॥ ९॥ कुप्यसीति । हे कुवलयनयने । चित्रार्पितचेष्टया चित्रलिखितस्वरूपव्या- पारतयापि । एवं प्रकारेण । किं कुप्यास । अनन्यसाधारणः अन्यासां सामान्यो न । तव । दासोऽयमहं साक्षाननु ॥ १० ॥ 1. कान्तापराधरुषितेषु.

·4 चतुर्थोऽङ्कः । ११३ जयतु भर्ता । । वकुलावलिका- जेदु भट्टा । मालविका-- ( आत्मगतम् । ) कहं चित्तगदी भट्टा मए असूइदो। कथं चित्रगतो भर्ता मयासूयितः । (सबीडवदना अञ्जलिं करोति । राजा मदनकातर्य रूपयनि । ) विदूषकः-- किं भवं उदासीणो विअ । किं भवानुदासीन इव । राजा-- अविश्वसनीयत्वात्सख्यास्ते । विदूषकः-- मा दाव । तत्तहोदी तुह अविस्ससणीआ । 'मा तावत । तत्रभवती तवाविश्वसनीया। राजा- श्रूयताम् । पथि नयनयोः स्थित्वा स्वमे तिरोभवति क्षणा- "न्सरति सहसा बाहोर्मध्यं गताप्यबला सती। मनसिजरुजा 'क्लिष्टस्यैवं समागममायया कथमिव सखे विस्रब्धं स्यादिमां प्रति मे मनः ।। - * अत्रभवत्यामिति । अस्मिन् वाक्ये काकुरनुसन्धेया। पथीति । सा अबला । नयनयोः पथि नयनमार्गे दृष्टिगोचरं वा स्थित्वा । क्षणात् । तिरोभवति प्रच्छन्ना भवति । बाह्वोर्मध्यं आलिङ्गनार्थ बाहुयुगलम् । गतापि । अबला सती अक्षमा सती । सरति अन्यत्र गच्छति। स गतौ' हे सखे मनसिजरुजा आविष्टस्य कामव्याधिना व्यथितस्य । मे। मनः । एव समा. गममायया । इमां मालविकां प्रति । कथमिव केन विश्वासेन । विलब्धं स्थात् विश्वस्तं स्यात् ॥ ११ ॥ - 1. अत्रभवत्यामयं तव अविश्वासः. 2. द्रहसि सहसा बाहोर्मध्य गतापि पलायते। 3. कान्तम्यैवं: आविष्टम्यैवं. ।

·११४
मालविकामिमित्रे
वकुलावलिका- सहि बहुसो किल तुए. विप्पलध्धो भट्ठा।
ता दाव अत्ता विस्ससणिज्जो करीअदु ।
सखि ! बहुशः किल त्वया विप्रलब्धो भर्ता । तत्ताव.
दात्मा विश्वसनीयः क्रियताम् ।
मालविका-- सहि मम उण मन्दभाइणीए सिविणअसमाअ-
मो वि भट्टिणो दुल्लहो आसी ।
सखि ! मम पुनर्मन्दभागिन्याः स्वप्नसमागमोऽपि भर्तुर्दु-
लभ आसीत् ।
वकुलावलिका- भट्टा देउ से उत्तरं ।
भर्ता ददात्वस्या उत्तरम ।
-
उत्तरेण किमात्मैव पञ्चबाणाग्निसाक्षिकम् ।
तव सख्ये मया दत्तो न सेव्यः सेविता रहः ॥ १२ ॥
वकुलावलिका---- अणुगहीदमि । अनुगृहीतास्मि ।
विदूषकः- (परिक्रम्य ससम्भ्रमम् । ) वउलावलिए एसो बालासो-
अरुरुखम्स पल्लवाइ हरिणो लचिदं आअच्छदि । एहि
णिवारेम णं ।
वकुलावलिके ! एष बालाशोकवृक्षस्य पल्लवानि हरिणो
लचितुमागच्छति । एहि निवारयाव एनम् ।
।
उत्तरेणेति । उत्तरेण प्रत्युत्तरेण । किं किं प्रयोजनम् । पञ्चबाणामिसा-
क्षिकं कामानिसाक्षिकम् । तव । सत्यै। मयैव। आत्मा दत्तः। रहःसेविता
एकान्ते शुश्रूषकः । त्वया । न सेव्यः । चित्रे एका सेविता एकान्तसेविता अहं
त्वया प्रत्यक्षं न सेन्य इति ॥ १२ ॥

·( मालविका ससाध्वसा तिष्ठति ।) 20 चतुर्थोऽकः । ११५ तथा । बकुलावलिका- तह । ( इति प्रस्थिता।) राजा- एवमस्मद्रक्षणे वयस्येनावहितेन भवितव्यम् । विदूषकः- एदं वि गोदमो णं सन्दिस्सह । एतदपि गौतमो ननु सन्दिश्यते । वकुलावलिका अज्ज गोदम अहं अप्पआसे चिट्ठामि । तुम दुवाररक्खओ होहि । आर्य गोतम ! अहमप्रकाशे तिष्ठामि । त्वं द्वाररक्षको भव । विदूषकः- जुज्जइ। युज्यते । (निष्क्रान्ता वकुलावलिका । ) विदूषकः-- (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इदं दाव फलिअत्यलं । आसीणो होमि ( तथा कृत्वा । ) अह्मो सुहफ्फरिसदा सिला- विसेसस्स। इदं तावत्स्फटिकस्थलम् । आसीनो भवामि । अहो सुख- स्पर्शता शिलाविशेषस्य । ( निद्रायते । ) राजा विसज सुन्दरि सङ्गमसाध्वसं तव चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे । विसृजेति । हे सुन्दरि शोभने । संगमसाध्वस संपर्कव्यलीकम् । विसृज त्यज । चिरात्प्रभृति अनेककालमारभ्य । प्रणयान्मुखे सामनेहोन्मुखे सामाभि- 1. एवमपि.

·११६ मालविकामिमित्र परिगृहाण गते सहकारतां खमतिमुक्तलताचरितं मयि ।। १३ ॥ मालविका-- देवीए भएण अत्तणो वि पिअं कादं ण पारेमि । देव्या भयेनात्मनोऽपि प्रियं कर्तुं न पारयामि । राजा- अयि, न भेतव्यम् , न भेतव्यम् । मालविका-- जो ण भाएदि सो मए भट्टिणीदंसणे दिसम- वत्थो भट्टा णं । यो 'न बिभेति, स मया भट्टिनीदर्शने दृष्टसमवस्थो भर्ता ननु । राजा-- • दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठि बैम्बिकानां कुलव्रतम् । तन्मे दीर्घाक्षि ये प्राणास्ते त्वदाशानिबन्धनाः ॥ १४ ॥ लापोन्मुखे वा । मयि । साध्वस भयम् । मयि सहकारतां गते सति । अतिमुक्तल- तारित वासन्तिकाकृत्यम् । ' अतिमुक्तः पुण्डकः स्यात् वासन्ती माधवी लता' इति कोशः । अतिमुक्तलता सहकारसङ्गमे गतसा वसा सशोभा च भवति । प्रतिगृहाण पुनः प्रतिपद्यस्व ॥ १३ ॥ भट्टिनी कृताभिषेका महिषी । दाक्षिण्यमिति । हे बिम्बोष्ठि बिम्बफलाधरोष्टे । बैम्बिकानां अमित्र- वशजानां मरलमुखप्रसादीलानामित्यर्थः । बिम्बशब्दोऽत्र मुख वर्तते । 'बिम्बोऽस्त्री मण्डले सम्मत्प्रतिभामुखलक्ष्मसु' इति यादवः । दाक्षिण्य सार . ल्यम् । कुलवत नाम कुलक्रमागतमेव यत् , तत् । हे दीर्घाक्षि विशाललोचन । य मे प्राणाः तं त्वदाशानिबन्धनाः त्वदधीनाः ॥ १४ ।। दाक्षिण्यामिति । बैम्बिका: तद्वश्या राजानः ॥ १४ ॥ 1. मां न भाययिष्यति ·चतुर्थोऽङ्कः । तदयमनुगृह्यतां चिरानुरक्तो जनः । (इति सश्लेषमभिनयति ।) (मालविका नाट्यन परिहति) राजा (अत्मगतम् । ) रमणीयः खलु नवाङ्गनानां मदनविषयाव- तारः । एषा हि, हस्तं 'कम्पवती रुणद्धि रशनाव्यापारलोलाङ्गलि हस्तो स्त्री नयति स्तनावरणतामालिङ्गयमाना बलात् । पातुं पक्ष्मलचक्षुरुन्नमयतः साचीकरोत्याननं व्याजेनाप्यभिलाषपूरणसुखं निवर्तयत्येव मे ॥ १५ ॥ (ततः प्रविशतारावती निपुणिका च ।) इरावनी--- हले निउणिए सच्चं तुए संदिटुं चन्दिआए समुद्द- घरआलिन्दए अजगोदमो एआई दिट्ठोत्ति । हजे निपुणिक ! 'सत्यं त्वया संदिष्टं चन्द्रिकया समुद्र- गृहालिन्दे आर्यगौतम एकाकी दृष्ट इति । नवागनानां नववधूनाम् । मदनविषयावतार: कामभोगे आलिङ्गनाद्यनु. भवः । हस्तमिति । प्रथम तावत् । हस्त कम्पयते । रशनाव्यापारलोलाङ्गुलि नीवा विश्लेषणार्थ रशनास्थान सचारित करम् । रूद्धि । 'रुधिर आवरणे' पश्चात् , बलादालिङ्गयमाना सती। स्वौ हस्तौ आत्मीयकरो। स्तनावरणतां छादनताम् । नयति । पक्ष्मलनेत्र सविलासनेत्र सान्द्ररामयुक्तनेत्र वा । आननं मुखम् । पातु अधरास्वादनं कर्तुम् । उनमयतः ऊर्वभिमुख नयतः । मम । साचीकरोति । उनमयत इत्यनादरे षष्ठी । एव व्याजेन वर्तमानापि । अभिलाष. पूरणसुखं सुखाभिलाषपूरणम् । निर्वर्तयत्येव ॥ १५ ॥ 1. कम्पयते । ) पक्षमलनेत्रमुन्नमयतः. 3 सत्य त्व परि- गतार्थ चान्द्रकायां समुदह शायन एकाकी आर्यगोतमो दृष्ट इति ।

·११८ मालविकाग्निमित्रे -- निपुणिका- अण्णहा कहं भट्टिणीए विण्णएमि । 'अन्यथा कथं भट्टिन्यै विज्ञापयामि । इरावती-- तेण हि तहिं एव्व गच्छम । संसआदो मुत्तं भट्टि- णो पिअवअस्सं पेक्खिदुं अ। तेन हि तत्रैव गच्छावः । संशयान्मुक्तं भर्तुः प्रियव- यस्यं प्रेक्षितुं च--- । निपुणिका- सावसेसं विअ भट्टिणीये वअणं । सावशेषमिव भट्टिन्या वचनम् । इरावती आम । चित्तगदं भट्टारं पसादेहूँ । आम । चित्रगतं भर्तारं प्रसादयितुम् । निपुणिका- अह दाणिं भट्टा एव्व किं ण पच्चणुणीअदि । 'अथेदानीं भव किं न प्रत्यनुनीयते। इरावती- मुद्धे जारिसो चित्तगदो तारिसो एव्व अण्णसङ्कन्द- हिअओ अजउत्तो । केवलं उवआरादिक्कम पमज्जिदूं अह्माणं आरम्भो। मुग्धे ! यादृशश्चित्रगतस्तादृश एवान्यसंक्रान्तहृदय आ- र्यपुत्रः । केवलमुपचारातिक्रमं प्रमाद्रुमस्माकमयमारम्भः । निपुणिका-- इदो इदो भट्टिणी । इत इतो भट्टिनी। [उभे परिकामतः। 1. किं पुनरन्यथा. 2. प्रष्टु 3. अन्यच्च. + अथ कथमिदानी भतव न प्रसाद्यते। 5 य ईदृशश्चित्रगतो भो न तादशोऽन्यसंक्रान्त...

·चतुर्थोऽङ्कः । ११९ (प्रविश्य ।) चेटी- जेदु भट्टिणी। देवी भणादि । ण मे एसो मच्छरम्स कालो। केवलं तुह खु बहुमाणं बढ़ेदं वअस्सिआए सह णिअलबन्धणे किदा मालविआ। जइ अणुमण्णेसि अजउत्तं वि तुह किदे विण्णविस्सं । जं तुह इच्छिदं तं भणाहित्ति । जयतु भट्टिनी । देवी भणति-. 'न मे एष मत्सरस्य कालः । केवलं तव खलु बहुमानं वर्धयितुं वयस्यया सह निगलबन्धने कृता मालविका । 'यद्यनुमन्यसे, आर्यपुत्रमपि तव कृते विज्ञापयिष्यामि । यत्तवेष्टं तद्भण' इति । इरावती- णाअरिए विण्णवेहि देविं। का वरं भट्टिणि णिओ- एदुं । परिअणणिग्गहेण मइ दंसिदो सिणेहो। कस्स वा अण्णम्स पसादेण अअं जणो वढदित्ति । नागरिके ! विज्ञापय देवीम् । का वयं भट्टिनी नियोज- यितुम् । परिजननिग्रहेण' मयि दर्शित: स्नेहः । कस्य वान्यस्य प्रसादेनायं जनो वर्धत इति । चेटी- तह । (इति निष्कान्ता ।) निपुणिका- (परिक्रम्यावलोक्य ।) भट्टिणी एसो दुवारुच्छों समुद्दघरअस्स विवणिगदो विअ उसहो अज्जगोदमो आसीणो एव्व णिद्दाअदि । भट्टिनी ! एष द्वारोत्सङ्गे' समुद्रगृहस्य विपणिगत इव तथा । 1. यदि पुनर्मन्यसे. 2. निगलेन, 3. अनुग्रहः. 4. द्वारदेशे ·१२० मालविकामिमित्रे 1 ) वृषभ आर्यगौतमो आसीन एव निद्रायते । इरावती- अचाहिदं । ण खु सावसेसविसविआरो भवे । अत्याहितम । न खलु सावशेषविषविकारो भवेत । निपुणिका-- पसण्णमुहो दीसइ । अविअ धुवसिद्धिणा चिइ- स्सिदो । ता से असङ्कणिज्जं पावं । प्रसन्नमुखो दृश्यते। अपि च ध्रुवसिद्धिना चिकित्सितः । तदस्य अशङ्कनीयं पापम् । विदूषकः- (उत्स्वप्नायते ।) होदि मालविए । भवति मालविके!-- निपुणिका- सुदं भट्टिणीए । कम्स वि एसो अत्तणीणो हदा- सो किदवो । सव्वकालं इदो एव्व सोस्थिवाअणमोदएहिं कुक्खिं पूरिअ सम्पदं मालविअं ऊसिविणाअदि । , श्रुतं भट्टिन्या। 'कस्याप्येष आमनीनो हताश: कितवः । सर्वकालमित एव स्वस्तिवाचनमोदकैः कुक्षिं पूरयित्वा सांप्रतं मालविका उत्स्वप्नायते । विदूषकः--- इरावदिं अदिक्कामन्दी होहि । इरावतीमतिक्रामन्ती भव । उत्स्वप्नः निद्रावशवाक्यम् । आत्मभरिः कुक्षिभरि: स्वोदरपूरणे अस. वादापेक्षी। * मालविका स्वप्नायते । अत्र दोषोद्धटनात् अपवादो नाम सन्ध्यङ्गमुक्त भवति । अत्रैव रोषभाषणात् संफेटो नाम सन्ध्यङ्गमुक्त भवति । 1. बलीवर्दः, समुद्रगृहस्य निवृत्तविषवेग इव आर्य ... 2. कस्यैष आत्मनियोगमपादने विश्वमनीयो हताश: ॐ स्वप्नायते.

·चतुर्थोऽङ्कः ।
१२१
निपुणिका- सुदं पदं अच्चाहितम् । भुअङ्गभीरुअं बह्मबन्धु
इमिणा भुअङ्गकुडिलेण दण्डकटेण तम्भन्दरिदा भविअ
भीसअमि।
श्रुतमेतदत्याहितम् । भुअङ्गभीरुकं ब्रह्मबन्धुमनेन भुजङ्ग-1
कुटिलेन दण्डकाष्ठेन स्तम्भान्तरिता भूत्वा भीषयिष्ये ।
इरावती- एसो अरुहदि किदवो सप्पदंसस्स ।
एषोऽर्हति कितवः सर्पदंशस्य ।
(निपुणिका विदूषकस्योपरि दण्डकाष्ठं पातयति ।)
विदृषकः-- (सहसा प्रतिबु य ।) अविह अविह। भो दव्वीरो मे
उवरि पडिदो।
अविध, अविध ! भो दर्वीकरो मे उपरि पतितः ।
राजा- सहसोपसृत्य । ) सखे ! न भेतव्यं न भेतव्यम् ।
मालविका (अनुसृत्य ।) भट्टा मा दाव सहसा णिक्कम ।
सप्पोत्ति भणादि ।
भतः! मा तावत्सहसा निष्काम । सर्प इति भणति ।
इरावती-- हद्धि हद्धि ! भट्टा इदो एव्व धावइ ।
हा धिक् , हा धिक् ! भर्ता इत एव धावति ।
निष्काम उपसर्प।
* अत्याहित नाम जीवानपेक्षि कर्म । 'अत्याहितं महाभीतिः कर्म
जीवानपेक्षिच ।' इत्यमरः ।
* अहंत्येव कृतघ्न उपद्रवस्य इत्यत्र 'क्वचिदहतेः' इति कर्मणि षष्ठी । दी-
करेति । अत्रोद्वेजनात् द्रव इति सन्ध्यगमुक्त भवति ।
1. अइत्येव कृतघ्न उपद्रवस्य
2 भणितिः।
16

·१२२ मालविकाग्निमित्रे विदृषकः- (सप्रहासम् ।) कहं दण्डक; एदं । अहं उण जाणे जं मए केदईकण्टएहिं दंसं करिअ सप्पम्स विअ दंसो किदो तं फलिदंति । कथं दण्डकाष्ठमेतत् । अहं पुनर्जाने यन्मया केतकीक- ण्टकाभ्यां दंशं कृत्वा सर्पस्येव दंशः कृतः, तत्फलितमिति । ( ततः प्रविशति पटाक्षेपेण वकुलावलिका ।) वकुलावलिका- मा दाव भट्टा पविसदु । इह कुडिलगई सप्पो विअ दीसइ । मा तावत् भर्ता प्रविशतु । इह कुटिलगति: मर्प इव दृश्यते । इरावती- (राजान सहसोपसृत्य । ) अवि णिव्विघ्घमणोरहो दिवा सङ्केदो मिहुणस्स । अपि निर्विघ्नमनोरथो दिवासङ्केतो मिथुनस्य । ( सर्वे इरावती दृष्ट्वा सम्भ्रान्ताः ।) राजा प्रिये अपूर्वोऽयमुपचारः । इरावती- वउलावलिए दिठुिआ दोच्चाहिआरविसआ संपुण्णा दे पडिण्णा । वकुलावलिके ! दिष्टया दूत्याधिकारविषया संपूर्णा ते प्रतिज्ञा। वकुलावलिका- पसीददु भट्टिणी । किं णु खु ददुरा वाहर- न्दित्ति देवो पुडविं विसुमरेदि । किं मये किदंति देवो पुच्छिदव्यो । दिवासङ्केतः दिवासङ्गमः ।

·चतुर्थोऽङ्कः । १२३ प्रसीदतु भट्टिनी । किं नु खलु दर्दुरा व्याहरन्तीति 'देवः पृथिवीं विस्मरति । किं मया कृतमिति देवः प्रष्टव्यः । विदूषकः- मा दाव । होदीए दंसणमत्तेण अत्तभवं पणिवा- दलङ्घण विसुमरिदो। होदी उण अन्ज वि पसादं ण गेलादि । मा तावत् । भवत्या दर्शनमात्रेणात्रभवान प्रणिपातल- छन्नं विस्मृतः । भवती पुन: अद्यापि प्रसादं न गृह्णाति । इरावती- कुविदा वि दाणिं किं करिस्सं । कुपितापीदानी किं करिष्यामि । राजा- अस्थाने कोप इत्येतदनुपपन्नं त्वयि । तथा हि- कदा मुखं वरतनु कारणाहते तवागतं क्षणमपि कोपपात्रताम् । अपर्वणि ग्रहकलुषेन्दुमण्डला विभावरी कथय कथं भविष्यति ।। १६ ।।। इरावती+ अट्ठाणेत्ति सुट्ठ वाहरिदं अजउत्तेण । अण्णसङ्क- न्देसु, अमाण भाअहेएसु जइ उण कुप्पेअं अहं हस्सा हविस्सम् । दर्दुरा व्यवहरन्ति मण्डूकाः शब्दायन्त । व्यवहरन्तीति इरावत्याः सना । व्याहरन्तीति आकोशन्तीति । कदेति। हे वरतनु श्रेष्ठाङ्गि । तव मुखम् । कारणात् ऋते कोपकारण विना। क्षणमपि । कदा कोपपात्रता कोपस्य योग्यताम् । आगत प्राप्तम् । तथाहि- अपर्वणि अपौर्णिमायाम् । ग्रहकलुषन्दुमण्डला राहुग्रहणधूसरेन्दुबिम्बा। विभा- वरी निशा । कलुषा । कथ भविष्यति । कथय वद ॥ १६ ॥ 1 न खलु. 2. व्यवहरन्तीति. 3. प्रथिव्यां देवो वर्षितु विरमति: देवः पृथिवीमपि स्मरति.

·११२४ मालविकाग्निमित्रे अस्थान इति सुष्ठु व्याहृतमार्यपुत्रेण । अन्यसंक्रान्ते- ध्वस्माकं भागधेयेषु यदि पुन: कुप्येयम , ततोऽहं 'हास्या , भवेयम् । राजा- त्वमन्यथा कल्पयसि । अहं पुनः सत्यमेवात्र कोपस्थानं न पश्यामि । कुतः, नाहति कृतापराधोऽप्युत्सवदिवसेषु परिजनो दण्डम् । इति मोचिते मयैते प्रणिपतितुं मामुपगते च ॥ १७ ॥ इरावती-णिउणिए गच्छ देविं विण्णवेहि । दिळू देवीए पख्खवाइत्तणं अज्जत्ति । निपुणिके ! गच्छ देवीं विज्ञापय–दृष्टं देव्याः पक्षपा- तित्वमद्येति । निपुणिका– तह । [इनि निक्रान्ता। विदूषकः- ( आत्मगतम् ।) अह्मो अणथ्थो सवुत्तो। बन्धणभट्टो- घरकवोदओ बिडालिआलोए पडिदो । अहो अनर्थः संवृत्तः । बन्धनभ्रष्टो गृहकपोतको 'बिडालिकालोके पतितः । तथा । hor नाहतीति । परिजनः । दासजनः । उत्सवदिवसंघु मालदिवसेषु दण्डम् । नाहति न प्राप्तो भवति । किविशिष्ट कृतापराधोऽपि अपराधमाग कृतवानपि । इति मत्वा मया मोचिते । मां प्रणिपतितु नमस्कर्तुम् । उपगत प्राप्ते च ॥१५॥ मन्दिरालम इव कपाता बिडालालोके पतितः गृहे वर्धितः कपोतः मार्जा- रमुसे पतित इव । 1. अपहास्या ; अवहमिता. 2. मपतितः 3. बिडालिकयावलोकितः, मन्दिरालग्न इव कपोतो बिडालालांके पतितः ।

·चतुर्थोऽङ्कः ।
१२५
(प्रविश्य ।)
निपुणिका- भट्टिणि जदिच्छादिठ्ठाए माहविआए आचल्खिदं ।
एवं खु एवं णिव्वुत्तं ति ।
भट्टिनि! यदृच्छादृष्टया माधविकयाख्यातम् एवं
खल्वेतन्निवृत्तमिति । (कणे कथयनि । )
इरावती- ( आत्मगतम् । ) उववण्णं सव्वं । बह्मबन्धुणा उब्भि-
ण्णो दुप्पओओ । ( विदूषकं विलोक्य प्रकाशम् । ) इअं इमस्स
कामतन्तसइवस्स णीदी ।
उपपन्नं सर्वम् । ब्रह्मबन्धुनोद्भिन्नो दुष्प्रयोगः । इयमस्य
कामतन्त्रसचिवस्य नीतिः ।
विदूषकः- होदि जइ णीदीए एक वि अख्खरं पठेअं तदो णं
गाअत्तिं वि विसुमरे।
भवति यदि 'नीत्या एकमप्यक्षरं पठेयं ततो ननु गायत्री-
मपि विस्मरेयम् ।
राजा- (खगतम् । ) कथंनु खलु सङ्कटादस्मादात्मानं मोचयि-
ष्यामि ।
(प्रविश्य । )
जयसेना ( सावेगम् । ) देव कुमारी वसुलछछी कन्दुअं अणु-
धावन्दी पिङ्गलवाणरेण वलिअं उत्तासिदा अङ्कणिसण्णा
कामतन्त्रं रतिरहस्यादि । गवां प्रवेशितो भवेयम् । गोशब्दोऽत्र वाग्वा-
चकगाशब्दस्वरूपेण । एतदुक्तं भवति-यद्यहं नीत्यामेकमक्षरं पठेयं वाचः
स्वरूपं तावत् प्रवेशितो भवेत् । अतिपण्डितो भवेयमित्यर्थः ।
1. नीत्यामेकमप्यक्षरं पठेयं ध्रुव ततो मयात्मा गोहत्यां प्रापितां भवत्

·मालविकाग्निमित्रे -- देवीए पवादकिसलयं विअ वेवमाणा दाणिं वि पकिदि ण पडिवजइ। देव! कुमारी वसुलक्ष्मीः कन्दुकमनुधावन्ती' पिङ्गलवा- नरेण बलवदुत्रासिताङ्कनिषण्णा देव्याः प्रवातकिसलय- मिव वेपमाना इदानीमपि प्रकृतिं न प्रतिपद्यते । राजा कष्टम् । कातरो बालभावः । इरावती- (सावेगम् । ) तुवरदु तुवरदु अज्जउत्तो णं समा- सासेदुं । मा दाव से सन्तासजणिओ विआरो वड्डदु । त्वरतां त्वरतामार्यपुत्र एनां समाश्वासयितुम् । मा- तावदस्या: सन्त्रासजनितो विकारो वर्धताम । राजा- अहमेनां संज्ञापयामि । (सत्वर परिकामति ।) विदूषकः- (आत्मगतम् । ) साहु रे पिङ्गलवाणर साहु । सुट्ठ परित्तादो तुए सङ्कडादो सपख्खो । साधु रे पिङ्गलवानर ! साधु । सुष्टु परित्रातस्त्वया सङ्कटात् सपक्षः । (निष्क्रान्तः सवयस्यो राजा इरावती निपुणिका चेटी च ।) मालविका-हला देविं चिन्तिअ वेवदि मे हिअअं । ण आणे अदो वरं किं अणुहोदव्वं भविस्सदित्ति । हला! देवी चिन्तयित्वा वेपते मे हृदयम् । न जाने अतः परं किमनुभवितव्यं भविष्यतीति । * परित्रातस्त्वया सपक्षः अह इति शेषः । 1 अनुभवन्ती. '. सज्ञा ; न किचित्प्रकृति प्रतिपद्यते ॐ स्वपक्षः

·चतुर्थोऽरः ।
१२७
(नेपथ्ये ।)
अच्चरिअं अच्चरिअं। अपुण्णे एव्व पञ्चरत्ते दोहदस्स
मुउलेहि सण्णध्धो तवणीआसोओ। जाव देवीए णिवेदेमि ।
आश्चर्यमाश्चर्यम् । अपूर्ण एव पञ्चरात्रे दोहदस्य मुकु-
लैः सन्नद्धस्तपनीयाशोकः । यावद्देव्यै निवेदयामि ।
(उभे श्रुत्वा प्रहृष्टे भवतः ।)
वकुलावलिका-- समस्ससदु पिअसही । सच्चप्पडिण्णा
देवी ।
समाश्वसितु प्रियसखी । सत्यप्रतिज्ञा देवी ।
मालविका-- तेण हि पमदवणपालिआए पिट्ठदो होग्म ।
तेन हि प्रमदवनपालिकायाः पृष्ठतो भवावः ।
वकुलावलिका- तह ।
[इति निष्कान्ताः सर्वे ।
इति चतुर्थोऽङ्कः॥
तथा।
* सत्यप्रतिज्ञा देवी । अत्र देव्यनुग्रहकार्यस्य संग्रहणात् आदानं नाम
सन्ध्यङ्गमुक्त भवति । तेन हीति । इद मालविकाकृनोद्यानपालिकानुसरणं उत्त
राकोपयुक्तत्वात् बिन्दुरिति मन्तव्यम् ।

·पञ्चमोऽङ्कः ॥ ( ततः प्रविशत्युद्यानपालिका । ) उद्यानपालिका-उवक्खित्तो मए किदसक्कारविहिणो तवणीआ- सोअस्स वेदिआबन्धो । जाव अणुचिठ्ठिदणिओअं अत्ताणं देवीए णिवेदेमि । ( परिक्रम्य । ) अहो देव्वस्स अणुअम्प- णिज्जा मालविआ । जं तस्सि तह चण्डीकिदा देवी इमिणा असोअकुसुमउत्तंदेण पसादसुमुही भविस्सदि । कहिं णु खु देवी भवे । ( विलोक्य ।) अह्मो एसो देवीए परिजणब्भंदरो किं वि जदुमुद्दालंछिदं चीवरबन्धं करे गेह्निअ चतुस्सालादो कुजो सारसओ णिक्कामदि । पुच्छिस्सं दाव णं । उपक्षिप्तो मया कृतसत्कारविधेस्तपनीयाशोकस्य 'वेदिका- बन्धः । यावदनुष्ठितनियोगमात्मानं देव्यै निवेदयामि । अहो देवस्यानुकम्पनीया मालविका। यत् तस्यां तथा चण्डीकृता देवी अनेनाशोककुसुमवृत्तान्तेन प्रसादसुमुखी भविष्यति । कुत्र नु खलु देवी भवेत । अहो एष देव्या: उपक्षिप्तः कृतः । सत्कारविधिः दोहदादिसत्कारकर्म । भित्तिवेदिकाबन्धः आलवालाधिष्ठितकुड्यवेदिकाबन्धः । अनुष्ठितनियोग कृतनिदेशानुष्ठानम् । प्रसा- दसुमुखी प्रसन्नमुखरागा। * कविरिदानीमकान्तरमारभमाणः कथासघटनार्थ प्रवेशक नाम अर्थो- पक्षेपक प्रस्तौति-ततः प्रविशतीत्यादि । 1. भित्तिवेदिकाबन्धः ·पञ्चमोऽङ्कः । १२९ परिजनाभ्यन्तर: किमपि जतुमुद्रालाञ्छितं चीवरबन्धं करे गृहीत्वा चतुः शालात कुज: सारसको निष्कामति । प्रक्ष्यामि तावदेनम । (तनः प्रविशति यथानिर्दिष्टः कुब्जः ।) उद्यानपालिका--- ( उपसृत्य ।) सारसअ कहिं पथ्थिदोसि । सारसक! कुत्र प्रस्थितोऽसि । सारसकः-- महुअरिए वेअपारआणं ब्रह्मणाणं णिश्चदक्खिणा दा- दव्वा । ता अजपुरोहिदस्स हथ्थं पावइस्सं । मधुकरिके ! 'वेदपारगाणां ब्राह्मणानां नित्यदक्षिणा दा- तव्या । तदार्यपुरोहितस्य हस्तं प्रापयिष्यामि । मधुकरिका- किंणिमित्तं । किन्निमित्तम् । सारसकः--- जदा पहुदि सुदं सेणावइणा जण्णतुरअरक्खणे णिउत्तो भट्टिदारओ वसुमित्तोत्ति, तदा पहुदि तम्स आयुसो णिमित्तं अट्टादससुवण्णपमाणं दख्खिणं देवी दक्खिणीएहिं पडिग्गाहेदि । यदा प्रभृति श्रुतं सेनापतिना यज्ञतुरगरक्षणे नियुक्तो भर्तृदारको वसुमित्र इति, तदा प्रभृति तस्यायुषोनिमित्त- . चीवरबन्ध मुद्रितलेखबन्धम् । विद्यापारायण अनुतिष्ठतां ग्रहशान्त्यादि- कर्म कुर्वताम् । 1. जतुमुद्रालाञ्छिता मञ्जूषिकां गृहीत्वा. 2. विद्यापारायणमनुतिष्ठतां ब्राह्मणानां नित्यदक्षिणानिष्काणि । आर्यपुरोहितस्य हस्त एव वितरीतुम ।

·" १३० मालविकाग्निमित्रे 11 मष्टादशसुवर्णप्रमाणां' दक्षिणां देवी दक्षिणीयैः प्रतिग्राह- यति । - मधुकरिका- जुजइ । अह कहिं देवी । किं वा अणुचिट्ठदि । युज्यते । अथ कुत्र देवी । किं वानुतिष्ठति । सारसकः मङ्गलघरे आसणथ्था विअभ्भविसआदो भादुणा वीरसेणेन पेसिदं लिपिअरेहिं वाचिअमाणं लेहं सुणादि । मङ्गलगृहे आसनस्था 'विदर्भविषयात् भ्रात्रा वीरसे- नेन प्रेषितं लिपिकरैर्वाच्यमानं लेखं शृणोति । मधुकरिकाको उण विअभ्भराअवुत्तन्दो । कः पुनर्विदर्भराजवृत्तान्तः । सारसकः- वसीकिदो किल वीरसेणप्पमुहेहिं भट्टिणो विअअद- ण्डेहिं विअम्भणाहो । मोइदो अ से दाआदो माहवसेणो । तेण महासाराइ रअणवाहणाइ सिप्पआरिआभूइ8 परिअणं अ उवाअणीकरिअ भट्टिणो सआसं पेसिदो दूदो सुवो किल भट्टारं पेक्खिस्सदि। 'वशीकृतः किल वीरसेनप्रमुखैर्भर्तुर्विजयदण्डैर्विदर्भ- नाथः । मोचितश्चास्य 'दायादो माधवसेनः । तेन महासा- राणि रत्नवाहनानि शिल्पकारिकाभूयिष्ठं परिजनं चोपायनी- कृत्य भर्तुः सकाशं प्रेषितो दूतः श्वः किल भर्तारं द्रक्ष्यति । * दक्षिणीयाः दक्षिणाहीः । छप्रत्ययः । लेख पत्रिकाम् । 1 3. भूत्वा परिमाणां, परिमिता; 2 दक्षिणीयान् ब्राह्मणान् ; विदर्भसकाशात् . 4 गृहीतः; . दण्डचक्रैर्विदर्भ . 5. दण्डचर्विदर्भ . . 6. दयातो.

·पञ्चमोऽङ्कः । १३१ मधुकरिका- गच्छ अणुचिठ्ठ अत्तणो णिओ। अहं वि दविं पक्खिस्सं । गच्छ अनुतिष्ठ आत्मनो नियोगम । अहमपि देवीं द्रक्ष्यामि । [इति निष्क्रान्ती। प्रवेशकः ॥ (ततः प्रविशति प्रताहारी ।) प्रतीहारी-- आणत्तम्हि देवीए असोअसक्कारव्वावुदाए--विण्ण- वेहि अजउत्तम् । इच्छामि अजउत्तेन सह असोअरुक्खस्स पसूणलच्छि पञ्चक्खीकादं त्ति । ता जाव धम्मासणगदं देवं पडिवालेमि। आज्ञप्तास्मि देव्या अशोकसत्कारव्यापृतया-विज्ञापया- र्यपुत्रम । ‘इच्छाम्यापुत्रेण सहाशोकवृक्षस्य प्रसूनलक्ष्मी प्रत्यक्षीकर्तुम' इति । तद्यावद्धर्मासनगतं देवं प्रतिपालयामि । [इति परिकामति । (नेपथ्ये ।) वैतालिको-- दिष्टया दण्डेनैवारिशिरःसु वर्तते देवः । प्रथमः- परभृतकलब्याहारेषु त्वमात्तरतिर्म, नयसि विदिशातीरोद्यानेष्वनङ्ग इवाङ्गवान् । दण्डेन दण्डचक्रेण दण्डचक्र सेना परेति । हे वरद । परभृतकलव्यापारेषु कोकिलकलशब्दयुक्तेषु । विदि- शातीरोद्यानेषु विदिशा नाम नदी, तत्कूलोद्यानेषु । अङ्गवान् शरीरवान् । अशोकसत्कारवत्सलया; :). पुष्पश्रियम् ; 144

·१३२
मालविकामिमित्र
विजयकरिणामालानाङ्केरुपोढबलस्य ते
वरद वरदारोधोवृक्षैः सहावनतो रिपुः ।। १ ।।
द्वितीयः-
विरचितपदं वीरप्रीत्या सुरोपम मरिभि-
श्चरितमुभयोर्मध्येकृत्य स्थितं ऋथकेशिकान् ।
तव हृतवतो दण्डानीकेर्विदर्भपतेः श्रियं
परिघगुरुभिर्दोभिः शौरेः प्रसह्य च रुक्मिणीम् ।।
प्रतीहारी एसो जअसद्दसूइदपथ्थाणो भट्टा इदो एव्व आअ-
छछदि । अहं वि दाव इमस्स पमुहादो किंवि ओसरिअ एवं
मुहालिन्दतोरणं समस्सिदा होमि ।
एष जयशब्दसूचितप्रस्थानो भर्ता इत एवागच्छति ।
अनङ्ग इव । खम् । आत्तरतिः प्राप्तसुखः । मधु वसन्तम् । नयसि वसन्तकाल
गमयास । उपाढबलस्य रक्षितसैन्यस्य । ते। विजयकरिणां युद्धकरिणाम् ।
आलानाङ्क: बन्धस्तम्भाङ्कितैः । वरदारोधात्रक्षेः सह । रिपुः । अवनतः प्रवणा-
ऽभूत् ।। १ ।
..
विरचितपदमिति। हे सुरोपम देवसदृश । दण्डानीकैः सनाचकैः । विदर्भ-
पतेः विदर्भराजस्य । श्रियं राज्यलक्ष्मीम् । हृतवतः । तव च । परिघगुरुभिः
अर्गलासारैः । बाहुभिः दोभिः। विदर्भपतेः सुतां रुक्मिणीम् । प्रसह्य हठात्कृत्य ।
हृतवतः । शौरेश्च । युवयोरुभयोः । चरितम् । किंभूतं-सूरिभिः पण्डितः ।
वीरप्रीत्या वारसेनप्रीत्या । विचितपदं विरचितकार्य (व्यं) अन्यत्र, शोरेः वीर-
प्रीत्या शौर्यप्रीत्या। वीरः शूर इति विरचितपदम् । एवं भूतमुभयोश्चरितम् ।
कथकैशिका नाम देशविशेषः तन्मध्य स्थितमित्यर्थः ॥ २॥
* विरचितपदमिति । कथकैशिकान् विदर्भान् मध्ये कृत्य मध्ये कृत्वा ।
आकम्यत्यर्थः । 'मध्येपद निवचने च ' इति गतिसंज्ञायां 'कुतिपादयः' इति
समासः । समासानन्तरं को ल्यबिति ल्यबादशः ॥२॥

·पञ्चमोऽङ्कः । १३३ अहमपि तावदस्य प्रमुखात्किमप्यपसृत्य एतन्मुखालिन्दतो- रणं समाश्रिता भवामि । (एकान्त स्थिता।) (ततः प्रविशति मवयस्यां राजा ।) राजा- कान्तां विचिन्त्य सुलभेतरसंप्रयोगां श्रुत्वा विदर्भपतिमानमितं बलेश्च । धाराभिरातप इवाभिहतं सरोजं दुःखायते च हृदयं सुखमश्नुते च ॥ ३ ॥ विदृषकः--- जह अह पेख्खामि तह एक्कन्दसुहिदो भवं भविम्सदि । यथाहं पश्यामि तथैकान्तसुखितो भवान भविष्यति । राजा- कथमिव । विदूषकः- अज किल देवीए धारिणीए पण्डिदकोसिई भणिदा। भअवदि जइ तुमं पसाहणगव्वं वहेसि ता दंसेहि मालवि- प्रमुखालोकात् अभिमुखात् । कान्तामिति । सुलभतरसप्रयोगां सुखसप्राप्तिरहितकृत्याम् । कान्ताम् । विचिन्त्य । बलैः चतुरङ्गबले. । विदर्भपति विदर्भराजम् । आनमित च । श्रुत्वा । स्थितस्य मे हृदयम् । आत अभिहत भानुकरतप्तमध्याह्नातपाभिहतम् । सराज सरोरुहम् । धाराभिः वर्षधाराभिः । आश्वासितमिव । दुःखायते, सुख - मश्नुते च कान्तामटिता विचिन्त्य दुःखायते, विदर्भपतिमान मतं श्रुत्वा सुख- मश्नुते च । * कान्तामिति । सुलभेतरसप्रयोगां दुर्लभसमागमाम् । दुःखायते 'सु- खादिभ्यः कर्तृवेदनायां' इति क्यम् । अत्र मालविकारूपबीजानुसन्धानात् सन्धि म निर्वहणमन्धेः प्रथमाङ्गमुक्त भवति ॥ ३ ॥ * कथमिति प्रश्न । अत्र कार्यान्वषणाद्विबांधी नाम सन्ध्यङ्गमुक्तम् ।

·१३४
मालविकाग्निमित्रे
-
.
आए सरीरे वैदभ्भं विवाहणेवच्छति । ताए वि सविसेसा-
लकिदा मालविआ। तत्तहोदी कदा वि पूरेइ भवदो मणोरहं ।
अद्य खलु देव्या धारिण्या पण्डितकौशिकी भणिता ।
'भगवति ! यदि त्वं प्रसाधनगर्व वहसि, तदर्शय मालवि-
कायाः शरीरे वैदर्भ विवाहनेपथ्यम्' इति । तयापि सविशेषा-
लंकृता मालविका । तत्रभवती कदापि पूरयति भवतो
मनोरथम ।
राजा- सखे मदपेक्षानुवृत्त्या निवृत्तीया धारिण्याः पूर्वचरितैः
सम्भाव्यमेतत् ।
प्रतीहारी--- (उपगम्य । ) जेदु भट्टा। देवी विण्णवेदि----तवणी-
आसोअस्स कुसुमसोहादसणेण मह आरम्भो सफलीकरी-
अदुत्ति ।
जयतु भर्ता । देवी विज्ञापयति--'तपनीयाशोकस्य कुसु-
मशोभादर्शनेन ममारम्भः सफलीक्रियताम' इति ।
राजा- ननु तत्रैव देवी ।
प्रतीहारी- अह इं। जहारुहसम्माणसुहिदं अन्देउरं विसज्जिअ
मालविआपुरोएण अत्तणो परिअणेण सह देवं पडिवालेइ ।
अथ किम । यथार्हसम्मानसुखितं अन्तःपुरं विसृज्य
मालविकापुरोगेणासन: परिजनेन सह देवं प्रतिपालयति ।
राजा- ( सहर्षम् । विदूषकं विलोक्य । ) जयसेने! गच्छाग्रतः ।
• अद्य किलति । अत्र कार्योपदर्शनात्पूर्वभावो नाम मन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ।
1. कदाचित्पूरयेत् ''. यथाई संमान्य सर्व .

·पञ्चमोऽङ्कः । १३५ प्रतीहारी- इदो इदो देवो । इत इतो देवः। ( सर्व परिकामन्ति । ) विदूषकः- ( विलोक्य ) भो वअस्स किंचि परिवुत्तजोव्वणो विअ वसन्तो पमदवणे लख्खीअदि । भो वयस्य ! किंचित्परिवृत्तयौवन इव वसन्त: प्रमदवने लक्ष्यते । राजा-- यथाह भवान् । अग्रे 'विकीर्णकुरवकफलजालविभिद्यमानसहकारम् । परिणामाभिमुखमृतोरुत्सुकयति यौवनं चेतः ॥ ४ ॥ विदृषकः-- ( परिक्रम्य । ) अहो असं सो दिण्णणेवच्छो विअ कुसुमथ्थवएहिं तवणीआसोओ । ओलोएदु भवं । अहो अयं स दत्तनेपथ्य इव कुसुमस्तबकैस्तपनीया- शोकः । अवलोकयतु भवान् । राजा- स्थाने खल्वयं प्रसवमन्थरोऽभूत् । यदयमिदानीमनन्य- साधारणां शोभां उद्वहति । पश्य--- -- अग्र इति । अग्रे पूर्वत । विकीर्णकुरवक श्लथकुरवककुसुमम् । फलजाल. कभिद्यमानसहकार सहकारस्य फलसम्हैः विभिद्यमानम् । परिणामाभिमुख परि- णत्यभिमुखम् । ऋतो वसन्तस्य । यौवनम् । चेतो मनः । उत्सुकयति अभिलाष- यति ॥ ४ ॥ प्रसवमन्थर. कुसुमसुन्दरः । 1. विकीर्णकुरबक फलजालविभज्यमानसहकारम् ; विकीर्णकुरवक फल- जालकभज्यमांनसहकारम .

·मालविकाग्निमित्रे सर्वाशोकतरूणां प्रथमं मूचितवसन्तविभवानाम् । निवृत्तदोहदेऽस्मिन्संक्रान्तानीव कुसुमानि ।। ५॥ विदूषकः- भो विस्सध्धो होहि । अझेसु सण्णिहिदेसु वि धारि- णी पम्स परिवट्टिणिं मालविअं अणुमण्णेदि । भो विस्रब्धो भव । अस्मासु सन्निहितेष्वपि धारिणी पार्श्वपरिवर्तिनी मालविकामनुमन्यते राजा- (महर्षम् ।) पश्य, सखे! मामियमभ्युत्तिष्ठति देवी विनयादत्थिता प्रियया । विस्मृतहस्तकमलया नरेन्द्रलक्ष्म्या वसुमतीव ॥ ६॥ (ततः प्रविशति देवी मालविका परिव्राजिका विभवतश्च परिवारः ।) मालविका- (आत्मगतम् ।) जाणामि णिमित्तं कोदुआलङ्कारस्स । तह वि बिसिणीपत्तगद सलिलं विअ वेवइ मे हिअअं। दक्खिणेदरं वि णअणं बहुसो फुरइ । जानामि निमित्तं कौतुकालङ्कारस्य । तथापि 'बिसिनी- सर्वेति। प्रथम पूर्वम् । सूचितवमन्तमासानां पूर्वाभिव्यक्तवसन्तोद्गमानाम् । सर्वाशोकतरूणां सर्वेषामशोकवृक्षाणाम् । कुसुमानि। निवृत्तदोहद समापितदोह- लादौ । अस्मिन् अशोके । सक्रान्तानीव पुष्पसामय्यादेतदुक्त भवति ॥ ५ ॥ मामिति । इय देवी। विनयात् प्रियनृपतिगौरवात् । उत्थिता सती। मामनु अस्मानुद्दिश्य । प्रियया मालविकया सह अभ्युत्तिष्ठति प्रत्युद्गता भवति । विस्तृतहस्तकमलया करतलरहितसरोजया। नरेन्द्रलक्ष्म्या सार्धम् । वसुमती भूदेवीव ॥ ६ ॥ 1. वसन्तमासानाम. 2 पुष्कर.

·पञ्चमोऽङ्कः । १३७ पत्रगतं सलिलमिव वेपते मे हृदयम । दक्षिणेतरदापि नयनं बहुशः स्फुरति । विदूषकः- भो वअस्स किं वि वैवाहिअणेवच्छेण सविसेसं खु सोहइ तत्तहोदी मालविआ । भो वयम्य ! किमपि वैवाहिकनेपथ्येन सविशेषं खलु शोभते तत्रभवती मालविका । राजा पश्याम्याभरणालंकृतामेनाम् । यैषा, अनतिलम्बिदुकूलनिवासिनी लघुभिराभरणैः प्रतिभाति मे । उडुगणैरुदयोन्मुखचन्द्रिका गतहिमैरिव चैत्रविभावरी ।। ७ ।। धारिणी-- (उपेत्य ।) जेदु अजउत्तो। जयत्वार्यपुत्रः । विदूषकः- वट्ठदु होदी। वर्धतां भवती। परिव्राजिका-विजयतां देवः । राजा- भगवति ! अभिवादये । परिव्राजिका---- अभिमतसिद्धिरम्तु । धारिणी-- (सस्मितम् ।) अजउत्त एसो दे अमेहिं तरुणीअण- सहाअस्स असोओ सङ्केदघरअं सङ्कप्पिदो । अनतीति । अनतिलम्बिदुकूलनिवासिनी अल्पावलम्बितदुकूल वसाना । लघुभिः अल्पैः। आभरणैः भूषणैः । मे। प्रतिभाति । कथमिव-गतहिमैः अस. तुहिनैः । उडुगणैः नक्षत्रसमूहैः । सहिता । उदयोन्मुखचन्द्रिका उद्यच्चन्द्रकौमुदी। चैत्रविभावरी वसन्तरात्रिरिव ॥ ७ ॥ असन्देहं. --- । - ·१३८ मालविकाग्निमित्रे TE आर्यपुत्र! एष तेऽस्माभिस्तरुणीजनसहायस्याशोक: सकेतगृहं संकल्पितः। विदूषकः- भो आराहिओसि । भो आगधितोऽमि । राजा- (सव्रीडमशोकमभितः परिक्रामन् ।) नायं देव्या भाजनत्वं न नेयः सत्काराणामीदृशानामशोकः । यः मावज्ञो माधवश्रीनियोगे पुष्पैः शंसत्यादरं यत्प्रयत्ने ॥ ८ ॥ विदूषकः- भो विस्सध्धो भविअ इमं जोव्वणवदिं पेक्ख । भो विस्रब्धो भूत्वेमा यौवनवतीं पश्य । धारिणी- कं। विदृषकः- तवणीआसोअम्स कुसुमसोहं । तपनीयाशोकम्य कुसुमशोभाम । ( सर्वे उपविशन्ति।) राजा- (मालविकां विलोक्यात्मगतम् । ) कष्टं खलु ममाद्य संनि- धिविप्रयोगः । नेति । अय अशोकः । देव्या । ईदृशानां सत्काराणां एवंभूतानां बहुमा. नानाम् । भाजनत्व पात्रताम् । न न नेयः नेय एव। द्वौ नी प्रकृतमर्थ दृढ सूचयतः । यः अशोकः । माधवश्रीनियोगे वसन्तलम्यादरे। सावज्ञः सावमतिः अबहुमाना भूत्वा । यत्प्रयो यस्याः प्रयत्ने दोहलादिप्रयने । आदरं वाञ्छाम् । पुष्पैः विशिष्टपुष्पैः । शंसति । दोहलादिप्रयत्ने यथा पुष्पसमृद्धिर्भवति, वसन्तोद्गमे तथा न पुष्पसामग्रीति सावज्ञत्व यत् तस्माद्देव्याः सत्काराणां भाजनत्वमहतीति काम् । सबन्धः ॥ ८ ॥ 1. त्वत्प्रयने.

·पञ्चमोऽङ्कः । - अहं रथाङ्गनामेव प्रिया सहचरीव मे । अननुज्ञातसम्पर्का धारिणी रजनीव नौ ॥ ९ ॥ (ततः प्रविशति कञ्चुकी ।) कञ्चुकी-- जयतु देवः । अमात्यो विज्ञापयति ‘तस्मिन्विदर्भ- राजोपायने द्वे शिल्पदारिके मार्गपरिश्रमादलसशरीरे इति कृत्वा न प्रवेशिते । सम्प्रति देवोपस्थानयोग्ये । तत्राज्ञां देवो दातुमर्हति' इति । राजा प्रवेशय ते कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः । (इति निक्रम्य ताभ्या सह पुनः प्रविश्य ) इत इतो भवत्यौ। प्रथमा- (जनान्तिकम् ।) हला रअणिए अपुव्वं वि एद राअ- उलं पविसन्दीए पसीदइ मे अभ्भन्दरगदो अप्पा । 'हला रजनिक ! अपूर्वमप्येतद्राजकुलं प्रविशन्त्याः प्रसी- दति ममाभ्यन्तरगत आत्मा । द्वितीया- जीसिणिए मह वि एव्वं । अत्थि खु लोअवाओ । आआमि सुहं वा दुक्खं वा हिअ समथ्थीकरेदित्ति । ज्योत्लिके! ममाप्येवम् । अस्ति खलु लोकवादः । अहमिति । अहम् । रथाङ्गनामा चक्रवाक इव । प्रिया मालविका । सह- चरी चक्रवाकीव । नौ आवयोः । रजनीव । धारिणी । अननुज्ञातसपर्का अननु - मतसङ्गमा भवति ॥ ९ ॥ उपस्थान दर्शनम् । 1. सखि मदनिके ! अपूर्वमिद राजकुल पश्यन्त्याः प्रसीदति मे हृदयम् 2. लोकप्रवादः.

·मालविकाग्निमित्र
आगामि सुखं वा दुःखं वा 'हृदयं समर्थीकरोतीति ।
प्रथमा- सो दाणिं सच्चो होदु । स इदानीं सत्यो भवतु ।
कञ्चुकी-- एष देव्या सह देवस्तिष्ठति । उपसर्पतां भवत्यौ ।
(उभे उपसर्पतः । मालविका परिव्राजिका च चेव्या दृष्ट्वा परस्परमवलोकयतः । )
उभे- (प्रणिपत्य ।) जेदु भट्टा । जेदु भट्टिणी ।
जयतु
भर्ता
। जयतु भट्टिनी।
राजा निषीदतम् । (उभे उपविष्टे ।)
राजा-
कस्यां कलायामभियोगो भवत्योः ।
उभे- भट्टा सङ्गीदए अभ्भन्दरह्म ।
भर्तः ! सङ्गीते अभ्यन्तरे' स्वः ।
राजा-देवि! गृह्यतामनयोरन्यतरा ।
देवी- मालविए इदो पेरुख । कदरा द सङ्गीदसहाइणी रुच्चइ ।
मालविके ! इतः पश्य । कतरा ते सङ्गीतसहायिनी
-
रोचते ।
उभे- (मालविकां विलोक्य ।) अह्मो भट्टिदारिआ (प्रणिपत्य ।)
जेदु भट्टिदारिआ । ( नया सह बाप्प विसृजतः ।)
अहो भर्तृदारिका । जयतु भर्तृदारिका ।
(सर्वे सविस्मयमालाकयन्ति ।)
राजा-के भवत्यौ । का वेयम् ।
अभियोगः सामर्थ्यम् ।
हृदयसमवस्था कथयतीति ; हृदय सर्वथा कथयताति. 2. अभि-
विनीतो भवत्यो ३ अभिविनीत

·पञ्चमोऽङ्कः । प्रथमा-- देव इअं अह्माणं भट्टिदारिआ । देव ! इयमस्माकं भर्तृदारिका । राजा--कथमिव ? उभे- सुणादु भट्टा। जो सो भट्टिणा विअअदण्डेहिं विअभ्भ- णाहं वसीकरिअ बन्धणादो मोइदो कुमारो माहवसेणो णाम, तस्स इअंकणीअसी भइणी मालविआ णाम । शृणोतु भर्ता । योऽसौ भर्ता विजयदण्डैर्विदर्भनाथं वशीकृत्य बन्धनान्मोचितः कुमारो माधवसेनो नाम. तस्येयं कनीयसी भगिनी मालविका नाम । धारिणी- कहं राअदारिआ इअं । चन्दनं खु मए पादुआपरि- होएण दूसिदं । कथं राजदारिकेयम ! चन्दनं खलु मया 'पादुकापरिभो- गेण दूषितम । राजा- अथात्रभवती कथमित्थंभूता । मालविका-- ( निश्चम्यात्मगतम् । ) विहिणो णिओएण । विधेर्नियोगेन । द्वितीया-- सुणादु भट्टा । दाआदवसं गदे अम्हाणं भट्टिदारए माहवसेणे तस्स अमच्चेण अजसुमदिणा अम्हारिसं परिअणं उझिअ गूढं अवणीदा एसा । शृणोतु भर्ता। दायादव शं गतेऽस्माकं भर्तृदारके माधव- 1. पादुकोपयोगेन.

·मालविकाग्निमित्रे - सेने तस्यामात्येनार्यसुमतिना अस्मादृशं परिजनं उज्झित्वा गूढमपनीतैषा । राजा- श्रुतपूर्व मयैतावत् । ततस्ततः । उभे- एत्ति एव्व जाणीमो । अदो वरं ण आणीमो । एतावदेव जानीवः । अतः परं न जानीवः । परिवाजिका- अतः परमहं मन्दभागिनी कथयिष्यामि । उभे-- भट्टिदारिए अन्जकोसिईए विअ सरसञ्जोओ पडिभाइ । भर्तृदारिके ! आर्यकौशिक्या इव स्वरसंयोगः प्रतिभाति । मालविका अह इं। अथ किम । उभे-- जदिवेसधारिणी अज्जकोसिई दुख्खेण विभावीअदि। भअ- वदि वन्दामो। यतिवेषधारिणी आर्यकौशिकी दुःखेन विभाव्यते । भगवति ! वन्दावहे । परिव्राजिका- स्वस्ति भवतीभ्याम् । राजा-- कथमाप्तवर्गोऽयं भवत्याः ? परिव्राजिका- एवमेतत् । विदूषकः -- तेणहि कहेदु दाणिं भअवदी अत्तहोदीए उत्तन्दसेसं । तेन हि कथयत्विदानी भगवती अत्रभवत्या वृतान्त- शेषम् । परिव्राजिका-- (सबैक्लव्य ।) श्रूयतां तावत् । माधवसेनसचिवं सुमतिं ममाग्रजमवगच्छ । राजा-- उपलब्धम् । ततस्ततः ।

·पञ्चमोऽङ्कः । -- परिव्राजिका- स इमां तथागतभ्रातृकां मया सार्धमपवाद्य भवत्सम्बन्धाकाङ्या पथिकसार्थ वैदिशगामिनमनुप्रविष्टः । राजा ततस्ततः। परिवाजिका- ततश्च, 'तूणीरपट्टपरिणद्धभुजान्तराल- 'मापाणिलम्बिशिखिबईकलापधारि । कोदण्डपाणि निनदत्पतिरोधकाना- मापातदुष्पसहमाविरभूदनीकम् ॥ १० ॥ (मालविका भयं रूपयति ।) विदूषकः-- भोदि मा भआहि । अदिक्कन्दं खु भअवदी कहेदि। भवति! मा भैषी:। अतिक्रान्तं खलु भगवती कथयति। राजा-ततस्ततः । परिव्राजिका ततो मुहूर्त बद्धयुद्धास्ते पराङ्मुखीकृताः सार्थ- वाहयोद्धारः । नूणीरेति । तूणीरपट्टपरिणभुजान्तरालम् इषुबन्धनवर्धाबद्धभुजमध्यम् । आपाणिलम्बिशिखिबहकलापधारि ईषत्पश्चाद्भागलम्बिनिबिडमयूरपिञ्छम् । 'आङीषदर्थेऽभिव्याप्ती' । आसमन्तालम्बि वा। कोदण्डपाणि धनुष्पाणि । निनदत् श्वेलारव कुर्वत् । प्रतिरोधकानां प्रतिरोधी शत्रुः शत्रुसैन्यानाम् । आपातदुष्प्रसहं प्रवेशदुस्सहम् । एव भूतम् , अनीकम् आविरभूत् युद्धमावि- बेभूव ॥ १० ॥ 1. परिव्राजिका- स चाटव्यन्ते निविष्टो गताध्वा वणिग्जनोऽध्वश्र. मार्तो विश्रमितुम् । राजा- ततस्ततः; परिव्राजिका-- स चाटव्यामन्तरे निविष्टो वणिग्जनोऽध्वश्रमान्मार्गे विश्रमितुम् । राजा-- 2. तूणीरबन्ध 3. माकर्णलम्बिशिखिपिञ्छकलापधारी. ततस्ततः ·१४४ मालविकाग्निमित्रे ww - राजा- भगवति! अतः परमिदानी कष्टं श्रोतव्यम् । परिव्राजिका-- ततः स मत्सोदर्यः इमां परीप्मुर्दुर्जाते पराभिभवकातराम् । भर्तृप्रियः प्रियैर्भर्तुरानृण्यमसुभिर्गतः ॥ ११ ॥ प्रथमा हा हदो सुमदी। हा हतः सुमतिः । द्वितीया- अदो खु भट्टिदारिआए एआरिसी समवश्था संवुत्ता। अतः खलु भर्तृदारिकाया एतादृशी समवस्था संवृत्ता । ( परिव्राजिका बाप्प विकिरति । ) राजा-- भगवति ! तनुभृतामीदृशी लोकयात्रा । न शोच्यम्तत्र- भवान् सफलीकृतभर्तृपिण्डः । ततः । परित्राजिका ततो मोहं गताहं यावत्संज्ञामुपलभे तावदियं दुर्लभदर्शना संवृत्ता। राजा- महत् खलु कृच्छ्रमनुभूतं भगवत्या । परिवाजिका- ततो भ्रातुः शरीरममिसात्कृत्वा पुनर्नवीकृतवै- धव्यदुःखया मया त्वदीयं देशमवतीर्य इमे काषाये गृहीते । राजा- युक्तम् । सज्जनस्यैष पन्थाः । ततस्ततः । * इमामिति । दुर्जाते आपदि । पराभिभवकातरां परेषां शत्रूणां अभि. भवः आक्रमण तस्मात् कातरां भीताम् । इमां मालविकाम् । परीप्सुः पर्याप्त परित्रातुमिच्छुः । 'आप् ज्ञप्य॒धाम् ईत्' इति ईत्वम् । 'अत्र लोपोऽभ्यासस्य' इत्यभ्यासलोपः । ‘पर्याप्तिः स्यात्परित्राणम्' इत्यमरः । भर्तृप्रियः खामिभक्तः । प्रियैः । असुभिः प्राणैः । भर्तुः । आनृण्य अनृणत्वम् । गतः प्राप्तः ॥ ११ ॥ .

·पञ्चमोऽङ्कः । १४५ परिव्राजिका-- सेयमाटविकेभ्यो वीरसेनम् , वीरसेनाद्देवीं गता, देवीगृहे लब्धप्रवेशया मया पुनदृष्टेत्येतदवसानं कथायाः । मालविका- (आत्मगतम् ।) किं णु खु संपदं भट्टा भणादि । किं नु खलु साम्प्रतं भर्ता भणति । राजा- अहो परिभवोपहारिणो विनिपाताः । कुतः । प्रेष्यभावेन नामेयं देवीशब्दक्षमा सती । स्नानीयवस्त्रक्रियया पत्रोर्ण वोपयुज्यते ॥ १२ ॥ धारिणी- भअवदि तुए अहिजणवदिं मालविअं अणाचक्ख- न्दीए असम्पदं किदं । भगवति! त्वयाभिजनवती मालविकामनाचक्षाणया असाम्प्रतं कृतम् । परिव्राजिका- शान्तं पापं शान्तं पापम् । कारणेनैव खलु मया नैभृत्यमवलम्बितम् । आटविकेभ्यः वनचरंभ्यः । लब्धप्रवेशा प्राप्तप्रवेशा । अवसानं अवधि । प्रेष्येति । देवीशब्दक्षमा सती महादेवीत्यभिधानस्य योग्या सती । इयम् । प्रेयभावेन परिचारिकाभावेन । 'नियोज्यकिङ्करप्रेष्य भुजिध्यपरिचारकाः' इत्यमरः । कृता नाम कृतव । नाम प्रश्ने। कथमिव --- 'पत्रोर्ण धौतकौशेय बहुमूल्यं महाधनम् । महार्घपट्टे' स्नानीयवस्त्रक्रियया स्नान कौपीनकर्मणा । उपयु- ज्यत इव प्रयोज्यत इव ॥ १२ ॥ अनाचक्षाणया अव्याहरन्त्या। अगांप्रतं अयुक्तम् । नैभृत्यं नियन्त्रित भावः सन्यासवेषधारणम् । अवलम्बितं गृहीतम् । * प्रेष्यभावेनेति । देवीशब्दयोग्या सती इयं मालविका । प्रध्यभावेन परिचारकत्वेन। पर्यनुयुज्यते नाम नियुज्यते किला पत्रोर्ण धौतकोशेयं । वा इत्युप- मायाम्। 'उपमायां विकल्पे वा' इत्यमरः ।मानीयवस्त्रक्रियया स्नानाईवस्त्रकरणेन । . ।

·१४६ मालविकाग्निमित्रे - . धारिणी-- किं विअ कालणं । किमिव कारणम । राजा-- यदि वक्तव्यम् , कथ्यताम् । परिव्राजिका- श्रूयताम् । इयं पितरि जीवति केनापि 'देव- यात्रागतेन सिद्धादेशेन साधुना मत्समक्षमादिष्टा। · संवत्सर- मात्रं प्रेष्यभावमनुभूय ततः सदृशभर्तृगामिनी भविष्यति' इति । तमेनमवश्यंभाविनमादेशमस्यास्त्वत्पादशुश्रूषया परि- णमन्तमवेक्ष्य कालप्रतीक्षया मया साधु कृतमिति पश्यामि । राजा युक्तोपेक्षा । (प्रविश्य ।) कञ्चुकी- देव कथान्तरेणान्तरितमिदममात्यो विज्ञापयति । विदर्भगतमनुष्ठेयमवधारितमस्माभिः । देवस्य तावदभिप्रायं श्रोतुमिच्छामि' इति । राजा- मौद्गल्य! तत्रभवतो त्रोर्यज्ञसेनमाधवसेनयोराज्यमव'- स्थापयितुकामोऽस्मि । तो पृथग्वरदाकूले "शिष्टामुत्तरदक्षिणे । मत्समक्षं मत्पार्श्वम् । सदृशभर्तृगामिनी क्षत्रियवशयोग्यभर्तृगामिनी । अवश्यं भाविनं निश्चयानुभवितव्यम् । आदेशं नियोगम। परिणतं फलितम् । काल प्रतीक्षया प्राप्तकालमपेक्ष्य । साधु कृतं उत्तम कृतम् । कथान्तरेण उप- कथया। अन्तरितं छादितम्। अनुष्टय कर्तव्यम् । द्वैराज्यं राज्यं द्विविध कृत्वा । ताविति । वरदा नाम नदी तस्याम्तीरे । शिष्टौ विशिष्टौ प्रथितौ वा । यज्ञपेनमाधवसेनौ । उत्तरदक्षिणे च । नक्त दिवं दिवारात्रम् । विभज्य विभिद्य । उभौ शीतोष्णकिरणौ चन्द्रादित्याविव ॥ १३ ॥ ताविति । तौ यज्ञसेनमाधवसेनौ । पृथक् पार्थक्येन । उत्तरदक्षिणे । तौ i. लोकयात्रा. 2. द्वयोः राज्य स्थापयितुमिच्छामि. :. शिष्टावुत्त...

·पञ्चमोऽङ्कः । १४७ -- नक्तंदिवं विभज्योभी शीतोष्णकिरणाविव ॥ १३ ॥ कञ्चुकी देव! एवममात्यपरिषदे विज्ञापयामि । (राजा अमुल्यानुमन्यते । निष्क्रान्त कञ्चुकी ।। प्रथमा- (जनान्तिकम् । भट्टिदारिए दिठुिआ भट्टिदारओ अध्ध- रज्जे पदि→ गमिम्सदि । भर्तृदारिके ! दिष्टया भर्तृदारकोऽर्धराज्ये प्रतिष्ठां गमि- -- ज्यति । मालविका- एत्तिअं दाव बहुमन्दव्वं जं जीवितसंसआदो मुत्तो। एतावत्तावद्वहुमन्तव्यं यजीवितसंशयान्मुक्त: । (प्रविश्य ।) कञ्चुकी-- विजयतां देव. । अमात्यो विज्ञापयति । अहो कल्याणी देवस्य बुद्धिः । मन्त्रिपरिषदोऽप्येवमेव दर्शनम् । कुतः, . द्विधा विभक्तां श्रियमुद्रहन्तो धुरं रथाश्वाविव संग्रहीतुः। तौ स्थास्यतस्ते नृपती निदेशे परस्परावग्रहनिर्विकारौ ॥ १४ ॥ वरदाकूले वरदा नाम तत्रत्या नदी तस्याः कूले उभे तीर । शिष्टां रक्षताम ॥ द्विधेति । सग्रहीतुः सारथे । धुर भारम् । ग्थाश्वाविव रथवाहनतुरङ्गा- विव । द्विधा विभक्तां द्वैविध्यविभजिताम् । श्रिय राज्यलक्ष्मीम् । उद्वहन्ती । परस्परानुग्रहनिर्विकारौ अन्योन्यविरोधरहितौ । नृपती यज्ञसेनमाधवसेनौ । नौ निदर्श आज्ञायाम् । स्थास्यतः निदधाते ॥ १४ ॥ 1. परस्परानुग्रहरि निर्विकारौ.

·१४८ मालविकाग्निमित्रे राजा-तेन हि मन्त्रिपरिषदं ब्रूहि । सेनापतये वीरसेनाय लिख्य- तामेवं क्रियतामिति । कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रम्य सप्राभृतक लख गृहीत्वा पुनः प्रविश्य ।) अनुष्ठिता प्रभोराज्ञा । अयं पुनरिदानी देवस्य सेनापतेः पुष्पमित्रस्य सकाशात्सप्राभृतको लेख: प्राप्तः । प्रत्यक्षीकरोत्वेनं देवः । राजा सहसोत्थाय प्राभृतक सोपचार परिगृह्य शिरसि कृत्वा परिजनायार्पयति लेख च नाट्येन उद्वेष्टयति ।) धारिणी- अह्महे तदोमुहं एव्व मे हिअ । सुणिस्सं दाव गुरुअणकुसलाणन्दरं पुत्तस्स वसुमित्तस्स उत्तन्दं । अदिभारे खु सेणावइणा णिउत्तो मे पुत्तओ । अम्हो! ततोमुखमेव मे हृदयम । श्रोष्यामि तावद्गुरुज- नकुशलानन्तरं पुत्रस्य वसुमित्रस्य वृत्तान्तम । 'अतिभारे खलु सेनापतिना नियुक्तो मे पुत्रकः । राजा- (उपविश्य वाचति । ) स्वस्ति । यज्ञशरणात्सेनापतिः पुष्प- मित्रो वैदिशस्थं पुत्रमायुष्मन्तममिमित्रं स्नेहात्परिष्वज्यानुद- र्शयति । विदितमस्तु । योऽसौ राजसूययज्ञदीक्षितेन मया राज- पुत्रशतपरिवृतं गोप्तारं वसुमित्रमादिश्य संवत्सरोपावर्तनीयो परिषद समूहम् । प्राभृतकं उपदा । उद्वेष्टयति वाचति । यज्ञशरणात् यज्ञगृहात् । अग्निहोत्राद्वा । अनुदर्शयति प्रेषयति । गोप्तारं यज्ञतुरगरक्षितारम् । * अम्हहे इति हर्षे । यज्ञशरणात् इति। अत्र राजयज्ञो नाम अश्वमेधः । राजपुत्रशतपरिवृतं राजपुत्राणां शतेन परिवेष्टितम् । तथा च श्रुतावश्वमेधप्रक- रणे 'शतेन राजपुत्रैः सह ' इति । 1. तुरगरक्षाधिकारे खलु स सनापतिना.

·पञ्चमोऽङ्कः । १४९ निरर्गलस्तुरगो विसृष्टः, स सिन्धोदक्षिणे रोधसि चरन्नश्वा- नीकेन यवनानां प्रार्थितः । तत उभयोः सेनयोर्महानासीत्सं- मर्दः । (धारिणी विषाद रूपयति ।) राजा---. कथमीदृशं संवृत्तम् । ( शंषं पुनर्वाचति ।) ततः परान्पराजित्य वसुमित्रेण धन्विना । प्रसह्य ह्रियमाणो मे वाजिराजो निवर्तितः ।। १५ ।। धारिणी--- इमिणा दाणिं अम्ससइ मे हिअअं । अनेनेदानीमाश्वसिति मे हृदयम् । राजा (लेखशेष वाचति ।) सोऽहमिदानीमंशुमतेव सगर- पौत्रेण प्रत्याहृताश्वो यक्ष्ये । तदिदानीमकालहीनं विगतरोष- चेतसा भवता वधूजनेन सह यज्ञसेवनायागन्तव्यमिति । राजा-- अनुगृहीतोऽस्मि । परिव्राजिका-- दिष्टया पुत्रविजयेन दंपती वर्धते। (दवी विलोक्य) उपावर्तीयः निवर्तनीयः। निरगल: अनिवारणः । सिन्धोः सरितः । सिन्धु म मरित् । यवनानां यवनदेशराज्ञां तुलुष्काणां वा । अश्वानीकेन अश्व- सेनया । तत इति । ततः अनन्तरम् परान् शत्रून् पराजित्य जित्वा । धन्विना धनुस्सहायेन । वसुमित्रंण । प्रसह्य बलात्कृत्य । ह्रियमाणः आहृतः । वाजिराजः अश्वरत्नम् । निवर्तितः । पौत्रेण नप्ता । प्रत्याहृताश्वः प्रतिनिवर्तिताश्वः । अकालहीन अकाल - क्षेपम् । विगतरोषः निवृत्तकोप. । वधूजनन स्वान्तःपुरवधूजनेन ।

·१५० मालविकाग्निमित्र भासि वीरपत्नीनां श्लाघ्यायां स्थापिता धुरि । वीरमूरिति शब्दोऽयं तनयावामुपस्थितः ।। १६ ।। विदूषकः- होदि परितुट्टोमि पिदरं अणुगतो वच्छोत्ति । भवति ! परितुष्टोऽस्मि 'पितरमनुगतो वत्स इति । राजा-- मौद्गल्य ! कलभेन खलु यूथपतिरनुकृतः । कञ्चुकी- नैतावता वीरविजृम्भितेन चित्तस्य नो विस्मयमादधाति । यस्यापधृष्यः प्रभवस्त्वमुच्चै- वह्वेरपां दग्धुरिवोरुजन्मा ।। १७ ।। राजा- मौद्गल्य ! यज्ञसेनस्यालमुररीकृत्य मुच्यन्तां सर्वे बन्धन- - स्थाः । कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः । [इति निष्क्रान्तः । भासीति । वीरपत्नीनां वारभार्याणाम् । 'वीरपत्नी वीरभार्या' इति कोशः । श्लाघ्यायां श्रेष्ठायाम्। धुरि अग्रे। भत्री नायकेन । स्थापितासि । वारसूः 'वीरमाता तु वारसूः' इति कोशः। वीरमातेत्यय शब्दः । तनयात् पुत्रात् । वामुपस्थितः ॥ १६ ॥ अनुजातः सदृशः । अनुकृतः प्रापितः । नेति । एतावता एतावन्मात्रेण । वीरविम्भितेन वीरशब्देन । नः अस्माकम् । चित्ते मनसि । विस्मयं नादधाति । अपां दग्धुर्वह: बडबामुखाग्नेः । ऊरूजन्मा और्वः अतिबलपराक्रमः। यस्य प्रभवः उद्भवः । त्वम् । उच्चैः अति- शयेन । अप्रधृष्यः अनाक्रमितव्यः ॥ १७ ॥ . बन्धनस्थाः कारागृहस्थाः । 1. यत्पितरमनुजातो.

·पञ्चमोऽङ्कः । १५१ . धारिणी- जअसेणे गच्छ इरावदीपमुहाणं अन्देउराणं पुत्तम्स विअअउत्तन्दं णिवेदेहि । जयसेने! गच्छ, इरावतीप्रमुखानामन्तःपुराणां पुत्रस्य विजयवृत्तान्तं निवेदय । प्रतीहारी-- तह । तथा । (इति प्रस्थिता ।) धारिणी-- एहि दाव । एहि तावत् । प्रतीहारी- प्रतिनिवृत्य ।) इअलि । इयमस्मि । धारिणी जनान्तिकम ।) जं मए असोअदोहलणिओए पडि. ण्णादं मालविआए एदं से अहिअणं अ णिवेदिअ मह वअ- जेण इरावदि अणुणेहि । तुए सच्चादो ण परिन्भंसइदव्वत्ति । यन्मयाशोकदोहदनियोगे प्रतिज्ञातं मालविकायै, तत् अस्या अभिजनं च निवेद्य मम वचनेनेरावतीमनुनय- त्वयाहं सत्यान्न परिभ्रंशयितव्येति । प्रतीहारी जं भट्टिणी आणवेदि । (इति निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य ।) भट्टिणि पुत्तविअएण अविभत्तपरितोसाणं अन्देउराणं आभल- णाणं रअणमञ्जूसमि संवुत्ता । यद्भट्टिन्यज्ञापयति । भट्टिनि! 'पुत्रविजयेनाविभक्तपरि- तोषाणामन्त:पुराणामाभरणानां रत्नमञ्जूषास्मि संवृत्ता । धारिणी- किं एत्थ अच्चरिअं । णं साहारणो ताणं मह अ एसो अभ्भुदओ। किमात्राश्चर्यम । ननु साधारणस्तासां मम चैषोऽभ्युदयः । पुत्रविजयश्रवणेनाश्रान्तपरितोषाणा; पुत्रविजयनिमित्तेन परितोषेण. -- -

·मालविकाग्निमित्रे
प्रतीहारी- ( जनान्तिकम् ।) भट्टिणि इरावदी विण्णवेदि । सरि-
सं खुदेवीए पहवंदीए। तुह वअणं पुडमसङ्कप्पिदं ण जुज्जइ
अण्णहा कादं ति।
भट्टिनि ! इरावती विज्ञापयति । सदृशं खलु देव्या:प्रभ
वन्त्यास्तव वचनं प्रथमसंकल्पितं न युज्यतेऽन्यथाकर्तुमिति ।
धारिणी-- भअवई तुए अणुण्णादा इच्छामि अज्जसुमदिणा
पुडमसंभाविदं अज्जउत्तम्स मालविअं पडिवादेहूँ ।
भगवति! त्वयानुज्ञाता इच्छाम्यार्यसुमतिना प्रथमसं-
भावितामार्यपुत्रस्य मालविका प्रतिपादयितुम ।
परिव्राजिका- इदानीमपि त्वमेवास्याः प्रभवसि ।
धारिणी-(मालविका हस्ते गृहीत्वा ।) अजउत्तो इदं पिअणिवेदणा-
गुरूवं पारितोसि पडिच्छदु ।
आर्यपुत्र इदं प्रियनिवेदनानुरूपं पारितोषिकं प्रतीच्छतु
( राजा सव्रीड जोषमास्ते।)
धारिणी- (सस्मितम् ।) किं ओहिरेदि मं अज्जउत्तो ।
किमवधीरयति मामार्यपुत्रः ।
विदूषकः- होदि एसो लोअव्ववहारो सव्वो वि णववरो लज्जा
दुरो होदित्ति ।
भवति ! एष लोकव्यवहारः सर्वोऽपि नववरो लज्जा
तुरो भवतीति ।
(राजा विदूषकमवेक्षते ।)
आर्यपुत्रेत्यादि । अत्र प्रीत्युत्पादनात्प्रसादो नाम
भवति।
सन्यजमुस

·पञ्चमोऽङ्कः । १५३ 'विदूषकः अहवा देवीए किददेवीसद्द मालविअं अत्तभवं पडि- ग्गहीदुं इच्छदि । अथवा देव्या 'कृतदेवीशब्दां मालविकामनभवान प्रति- गृहीतुमिच्छति । धारिणी- जदा राअदारिआ इअं अहिअणेण एव तदा दिण्णो से देवीसहो । किं पुणरुत्तेण । यदा राजदारिकेयम अभिजनेनैव तदा दत्तोऽस्यै देवी- शब्दः । किं पुनरुक्तेन । परिव्राजिका- मा मैवम् । अप्याकरसमुत्पन्ना मणिजातिरसंस्कृता। जातरूपेण कल्याणि न हि संयोगमर्हति ॥ १८ ॥ धारिणी- मरिसेदु भअवदी। अभ्भुदअकहाए जं मए ण लक्खिदं जअसेणे गच्छ तुमं दाव कौसेअपत्तोण्णं से सिध्धं उवहर । मर्षयतु भगवती । अभ्युदयकथया यन्मया न लक्षितम। जयसेने ! गच्छ त्वं तावत्कौशेयपत्रोर्णमस्यै शीघ्रमुपहर । प्रतीहारी- जं भट्टिणी आणवेदि। (इति निष्क्रम्य पत्रोण गृहीत्वा पुनः प्रविश्य ।) देवि एदम् । अपीति । आकरसमुत्पन्नापि रत्नाकरसमुत्पन्ना। मणिजातिः मुक्तादिमणि. जातिः रत्नादिः । असस्कृता अनुत्तेजिता। कल्याणी महा_पि। जातरूपेण स्वर्णाभरणेन । सयोग मङ्गमम् । नार्हति ॥ १८ ॥ * अपीति । अत्र लब्धार्थस्य स्थिरीकरणात्कृति म सन्ध्यगमुक्त भवति ॥ 1. प्रणयविशेष दत्तदेवीशब्दां. 2 एतस्या राजदारिकाया अभिजनेनैव दत्तो देवीशब्दः । 3. पत्रोर्णनेपथ्यमस्यै.

·१५४
मालविकाग्निमित्रे
--
-
women -
यद्भट्टिन्याज्ञापयति । देवि ! एतत् ।
धारिणी- (मालविकामवकुण्ठ्य । ) दाणिं अज्जउत्तो पडिच्छद्
इदानीमार्यपुत्रः प्रतीच्छतु ।
राजा- देवि ! त्वच्छासनादप्रत्युत्तरा वयम् ।
परिवाजिका- हन्त प्रतिगृहीता ।
विदृषकः अह्मो देवीए अणुऊलदा। अहो देव्या अनुकूलता।
(धारिणी परिजनमवलोकयति ।)
परिजन:-- ( मालविकामुपेत्य ।) जेदु भट्टिणी। जयतु भट्टिनी ।
(धारिणी परिवाजिकां निर्वर्णयति ।)
परिवाजिका- नैतच्चित्रं त्वयि । कुतः,
प्रतिपक्षेणापि पति सेवन्ते भर्तृवत्सलाः साध्व्यः।
अन्यसरितां शतानि हि समुद्रगाः प्रापयन्त्यब्धिम् ॥१९॥
(प्रविश्य ।)
निपुणिका-- जेदु भट्टा । इरावदी विण्णवेदि । जहहि उवआरादि-
कमेण किदावराहाए ण मए भट्टिणो अणुऊलं आअरिदं ।
* हन्त हर्षे । प्रतिगृहीता वशीकृता । अत्र वाञ्छितावाप्तेरानन्दो
नाम सभ्यङ्गमुक्त भवति ।
जयतु भगिनी । अत्र बहुमानप्राप्तेर्भाषेति सभ्यङ्गमुक्त भवति ।
प्रतीति । भर्तृवत्सलाः प्रियप्रेमवत्यः । साध्व्यः पतिव्रताः । प्रतिपक्षणापि
सपत्रीवर्गेण सहापि । पति नायकम् । सेवन्ते । समुद्रगाः समुद्रं गच्छन्त्यः ।।
नद्य. अन्यसरितां अन्यत्र समुद्भूतानां गिरिनदीनाम् । शतानि अनेकामि
उदधि प्रापयन्ति हि ॥ १९ ॥

·पञ्चमोऽङ्कः । १५५ 1 सम्पदं पुण्णमणोरहेण भट्टिणा जाव अहं पसादमेत्तेण वि सम्भादव्वत्ति । जयतु भी । इरावती विज्ञापयति । ' 'यथा हि उपचा- रातिक्रमेण कृतापराधया न मया 'भर्तुरनुकूलमाचरितम । सम्प्रतं पूर्णमनोरथेन भ; यावदहं प्रसादमात्रेण संभा- वयितव्या' इति । धारिणी-- णिउणिए अवस्सं ताए सन्देसं सेवि, अजउत्तो जाणिस्सदि । निपुणिके ! 'अवश्यं तम्या: सन्देशं सेवितुमार्यपुत्रो ज्ञास्यति । निपुणिका- जं देवी अणवेदि । 'यहेव्याज्ञापयति । [इति निक्रान्ता। परिव्राजिका--देव! अहममुना भवत्संबन्धेन चरितार्थ माधवसेनं सभाजयितुमिच्छामि यदि मे तव प्रसादः । धारिणी भअवदि ण जुत्तं अह्मे परिच्चत्तुं । भगवति! न युक्तमस्मान परित्यक्तुम । राजा- भगवति ! मदीयेषु लेखेषु तत्रभवतस्त्वामुद्दिश्य सभा- जनाक्षराणि पातयिष्यामि । परिवाजिका-युवयोः स्नेहेन परवानयं जनः । 1 यदुपचारातिक्रमेण तदा भर्तुरपराद्ध स्वय भर्तुग्नुकूल न मयाचरितम् . 2. भतुरनुरूपमाचरितम् . : अवश्य रोषमार्यपुत्रो हास्यतिः । आर्य- पुतोऽनुज्ञास्यात ... अनुगृहाताम्मि ·A मालविकाग्निमित्रे । धारिणी-आणवेदु अज्जउसो किं भूओ वि पिअं अणुचिट्ठाम आज्ञापयत्वार्यपुत्र. किं भूयोऽपि प्रियमनुतिष्ठामि । राजा-किमतः परमपि प्रियमस्ति । तथापीदमस्तु । (भरतवाक्यम् ।) त्वं में प्रसादसुमुखी भव चण्डि नित्य- मेतावदेव मृगये प्रतिपक्षहेतोः । आशास्यमीतिविगमप्रभृति प्रजानां संपत्स्यते न खलु गोप्तरि नाग्निमित्रे ॥ २० ॥ [इति निष्कान्ता संव ॥ इति पञ्चमोऽङ्कः॥ त्वमिति । हे चण्डि । मे। नित्यम् । प्रसादसुमुखी प्रसन्नमुखराम भव । प्रतिपक्षहेतोः सपत्नीजनमुद्दिश्य । एतावदेव । मृगये । ईतिविगमप्र प्रजानां प्राणिनाम् । आशास्य प्रार्थनीयम् । गोप्तरि । अग्निमित्रे खलु जायत एव । प्रजानां सर्वमपि प्रार्थनीयमस्मिन् सपत्स्यत इति भा, , त्वमिति । हे देवि । मे मम । नित्य सर्वदा। प्रसादसुमुखी । दन प्रसन्नतया शोभन मुख यस्यास्तथोक्ता । भव भूयाः । एतावदेव इदमे हृदये मनसि । प्रतिपादनीय अपेक्षणीयम् । इत. पर भरतवाक्यम् । प्रज जनानाम् । अभ्यधिगमात् प्राप्तेः परिग्रहादित्यर्थः । तस्मात्प्रति आरभ्य अग्निमित्रेऽस्मिन्नर्थे । गोप्तरि रक्षके सति । तासा प्रजानाम् । आशास्य अप क्ष्यवस्तु । न सपद्यत इति न सभवतीति न, सभवत्येवेत्यर्थः । अनेन आशसन रूपेण शुभशसनेन प्रशस्तिनाम सन्ध्यङ्गमुक्त भवति । यथोक्तम्- 'प्रा शुभशंसनम्' इति । सत्यन नाटकान्त भरतेन सर्वकालसाधारण्येनाशर वचने कर्तव्ये अत्र प्रजाना आशास्यसिद्धि प्रति गोप्नुरग्निमित्रस्य व तत्कालराजोपलक्षणमिति मन्तव्यम् ॥ २० ॥ न सप .

·LPHABETICAL INDEX OF VERSES. PALI PAGE. १ १२३ १३३ ११० ८८ ११२ ६२ ७४ 4 १०२ ग्रे विकीर्णकुरवक बॅरन्तर्निहितवचनैः चिराधिष्ठित तिमात्रभासुरत्व अनतिलम्बिदुकूल अचातुरोत्कण्ठितयो भनिमित्तमिन्दुवदने अनुचितनूपुरविरह । नेन तनुमध्यया राधिनि माये प्याकरसमुत्पन्ना सी न्धः मन्यथा गृहीत्वा व्याजसुन्दरी हि रथाङ्गनामेव दाय कर्णकिसलय भामत्तानां श्रवणसुभगः आलककमस्याः मां परीप्सुर्दुर्जाते शाधिगमनिमित्त चितः प्रणयो वर तरेण किमात्मैव देिश विदुः शुद्ध वभिनयाचार्यों १३५ एकैश्वर्ये स्थितोऽपि ४८ औत्सुक्यहेतु विवृणोषि १९ कदा मुख वरतनु कान्तां विचिन्त्य १३७ कात्स्न्येन निवर्णयितु ८५ किसलयमृदोविलासिनि कुप्यसि कुवलयनयने १०१ क रुजा हृदयप्रमाथिनी चरणान्तनिवेशितां चित्रगतायामस्या १५३ छदो दशस्य दाहो २१ जनमिममनुरक्त ३५ जीमूतस्तनितविशतिभिः ततः परान्पराजित्य १३९ तामाश्रित्य श्रुतिपथगतां ८५ तूणीरपट्टपरिणद्ध ६५ तो पृथग्वरदाकूल त्वदुपलभ्य समीपगतां १४४ त्व मे प्रसादसुमुखि १०६ दाक्षिण्य नाम ६३ दीर्घाक्ष शरदिन्दुकान्ति ११४ दुल्लहो पिओ ४९ देवानामिदमामनन्ति २० द्वारे नियुक्तपुरुष १४९ १४३ १५६ . २३ ·(२) P.I.F. द्विधा विभका धृतिपुष्पमयमपि धैर्यावलम्बिनमपि न च न परिचितो नवकिसलयरागेण न हि बुद्धिगुणेनैव नायं देव्या भाजनत्वं नाहति कृतापराधो नेपथ्यगृहगतायाः नैतावता वीरविजृम्भितेन पत्रच्छायासु हंसा पथि नयनयोः परभृतकलव्याहारेषु पात्रविशेषे न्यस्तं पुराणमित्येव प्रतिपक्षणापि पति सेवन्त प्रेष्यभावेन नामेयं बाष्पासारा भासि वीरपत्नीनां भाग्यास्तममिवाणाः भावज्ञानानन्तरं भ्रूभङ्गभिन्नतिलक मङ्गलालंकृता भाति मधुररवा परभृतिका १४७ मन्दोऽप्यमन्दतामेति ८९ मन्ये प्रियाहृतमनाः ३७ महासारप्रसवयोः २२ मामियमभ्युत्तिष्ठति ७५ मौर्यसचिवं १०८ यद्यत्प्रयोगविषये १३८ रक्ताशोकरुचा १२४ लब्धास्पदोऽस्मीति वाम सन्धिस्तिमित १५० विपुलं नितम्बबिम्बे ५३ विरचितपदं वीरप्रीत्या ११३ विवादे दर्शयिष्यन्त १३१ विसृज सुन्दरि १४ वोढा कुरवकरजसा शठ इति मयि शरकाण्डपाण्डुगण्ड १४५ शरीरं क्षामं स्यात् शिरसा प्रथमगृहीतां १५० श्लिष्टा क्रिया ५२ सर्वान्तःपुरवनिता ८३ सर्वाशोकतरूणां १११ सूर्योदये भवति स्मयमानमायताक्ष्याः हस्तं कम्पवती

·No text on this page.