·DAYANAND
2polopolodlo
202
(9.92.6%
AEDIC COLLEGE
9
Se
Sanskrit Series,
No. 1.
O polgo polpeloo
संस्कृत सोपान
संख्या १
ir
AED 1973
1871
A
21901
Initio
Labora:
PRINTED AT THE BUMBAY MACHINE PRESS, LAHORE.
1915.
3
mitei are pooo gia )
मूल्य
स्टाक नाम
Too Yooyes
DOYOOYOOYOOYOOY

·संस्कृत सोपानम् प्रथम:पाठः । कर्तृकारकं प्रथमा विभक्ति (सः) (त्वम्) (अहम) ति भवति । अस्ति रादिति बिभेति ५.जागर्सि हतिष्ठति धावात इसति ४ खेलति उत्तिभूति सि भवसि असि रादिषि विभेषि जागर्षि तिष्ठसि धावसि इससि खेलसि रविष्ठसि मि भवामि अस्मि रादिमि बिभेमि जागर्मि तिष्ठामि धावामि इसामि खेलामि उत्तिष्ठामि म :

·२७
मस्कतसोपानम्
क्रुभ्यति । क्रुध्यसि क्रुध्यामि
इसी प्रकार
ज्वलति, दृष्यति इत्यादि
भाषा में अनुवाद करो।
Hir आस्ति परमात्मा । यः धावति सः श्राम्यति ।
अयं खेलति । कः हसति ? वृक्षाफलति । सिंहः गर्जति।
पापी बिभेति । कुक्करः भवति । रामः क्रुध्यति ।
प्रहरी जाति । मयूर नृत्यति । अलसः निद्राति ।
प्रणाली वहति । उद्यमी तिष्ठति ।।
संस्कृत में अनुवाद करो।
वह डरता है। यह जागता है । कृष्ण खलता है । पहरेदार
दौड़ता है। कौन नाचता है ? कुत्ता उठता है । शर उघता है ।।
HAM
---
द्वितीयः पाठः।
द्वितीयाविभाक्तिः किम कारक
अलस, एकाकिनं, कीरं, स्वसारं, पितरं,
आत्मानं, राजानं, भवन्तं, कर्म, यं,तं, इमं, कं, त्वां,
मां सर्व इत्यादि ॥
,

·यीचा आवृणोमि त
मंस्कृतमोपानम्
(सः) (त्वम) (अहम)
स्तौति
स्तौषि स्तौमि
करोति
करोषि करोमि
शृणोति श्रृणोषि शृणोमि
चिनोति चिनोषि चिनोमि
विश्वसिति विश्वसिषि विश्वसिमि
जानाति 31 जानासि जानामि
सकीणाति कीणासि कोणामि
'गृहीति अशा ,२० गृह्णासि गृह्णामि
निमाति हैनिर्मासि निर्मामि
आमोति प्राप्त करता आप्नोषि आप्नोमि
गच्छति
गच्छसि गच्छामि
पठसि
पठामि
२. पश्यति
पश्यसि पश्याम
वदसि वदामि
भ्रमति यूम रे भ्रमसि भ्रमामि
आवृणोति आवृणोषि
स्मरति । विस्मरति । कर्षति । वर्षति । वपति ।
नमति । तेरति । प्रविशति । चोरयति । चिन्तयति ।
भारतात -
पठति
वदति .
विचा

·१ मतरता ता. मानकर oin संस्कृतसोपानम् 'निषेधति । चलति । क्षिपति । मानयति । याति । पाति आयाति । शिक्षयति । आह्वयति । रञ्जयति इत्यादि ।। inca (17) Hinm ता मानन् tv क भाषा में अनुवाद करो। छात्रःपुस्तकं पश्यति । अन्नं पचति सूपकारः २ घटं निर्माति कुम्भकारः । ज्ञानी पापं त्यजति । मुखं - धावति ब्राह्मणः । राजा लोकं पालयति । शत्रु मार- यति वीरः। सर्प मारयति नकुलः। ईश्वरं भजतिसाधुः। भक्तः परमात्मानं स्तौति। परं जयति चतुरः।- उद्यमी कार्य पूरयति । द्रव्यं जिघ्रति पशुः । मत्स्य गृह्णाति धीवरः । गुरुः शिष्यं पृच्छति । पथिकः पारं र गच्छति । गीतं शृणोति हरिणः । अक्षरं लिखति बालकः । अजं क्षेत्रं नयति छागपालः । उत्थापयति भारं वाहिकः । दुर्जनःपरं निन्दति । सःत्वां कथयति । अयं मां ताडयति । अहं तं पृच्छामि । त्वं कं आ: द्वयसि ? इमं परिचिनोति सः । अयं त्वां मृगयति । अहं तं पश्यामि । आरोहति त कपिः । अमिःकाष्ठ । a-Man. s: intimire ramail AESeats. 1.ता

·६
rary
Chakra
संस्कृतसोपानम्
दहति । शिशुम्तनं चूषति । अयं चणकं चर्वयात ।
मुद्गरं घूर्णयति मल्लः । य पाठशाला याति, आईत
पश्यामि । गुणं शंसति सुजनः । आदिशति मृत्य
स्वामी। शृगाल: प्रणाली लंघयति । अहं राजानं
परिचिनोमि ।।
संस्कृत में अनुवाद करो।
बिल्ली सांप को मार डालती है। भाग जलती है। साधु
ईश्वर की स्तुति करता है । वह मेरी निन्दा करता है । मैं तुझ
को देखता हूं । वह भार उमता है। छात्र मुझे पाठशाला को
ले जाता है। मैं
है । मैं तुझ को पहिचानता हूं । वह फूल सूंघता है।
वह मुझे माज्ञा देता है । ज्ञानी शास्त्र पढ़ता है।
८
14
तृतीयः पाठः।
तृतीया विभक्तिः, (करण कारक ।
दात्रेण । अमिना । बन्धुना। विद्यया । लेख
न्या ।बुद्धया । ज्ञानिना । भ्रात्रा। भवता। वर्मणां।
(
* उदाहरणोंमें करणादिमित भर्य में भी तृतीयादि विमति दीगई।

·संस्कृतसोपानम्
प्रेम्णा । येन। तेन । केन । अनेन । सर्वेण
त्वया । मया ॥
r
भाषा में अनुवाद करो।
दात्रेण घास कतयात कृषिकः। अमिना दीप
• ज्वालयति स्त्री । अहं बन्धुना सह सलपामि ।"
निद्यया सर्व जानाति पण्डितः । अक्षरं लेखन्या
लिखति बालकः । बुद्धया विचारयति धीमान ।।
। ज्ञानिना सह मिलति साधुः । अयं भ्रात्रा सह
*संलपति । वर्मणा गात्रं आवृणोति सैनिकः । छात्रः
प्रेम्णा पाद अभ्यस्यति । त्वं येन सह संलपसि, अहं
तेन सह पठामि । वं केन सह पठसि ? अनेन सह
पाठशालां याति, माधवः । अहं त्वया सह विचारया-
मि । अयं मया सह न वदति । नेत्रेण शब्दं शृणोति
सपः । अन्यनकर्णेन भृणात ।मुखन कथयति सर्वः ।
घ्राणेन जिघ्रति तन्तुवायः । सूत्रेण पटं वयति ।
धनी सुखेन वसति दरिद्रः क्शेन जीवति । दुर्जनः
परेण सह कलहं करोति । दुर्जनेन मह न मिलात
जाता
3

·८
संस्कृतसोपानम
सुशीलः । अयं हस्तेन मुद्गरं उत्तोलयति । शकटेन
विदेशं गच्छति सः॥
उमाती
संस्कृत में अनुवाद करो।
वह दूसरे के साथ झगड़ा करता है । यह मेरे साथ जाता
है । मैं उस से बात चीत करता हूं। मैं उस को हाथमे पकड़ता हूं।
वह सुख से रहता है । वह विद्या से दूसरे को जीत लेना है । मैं
इस के साथ नहीं पढ़ता। विद्या से धन प्राप्त करता है । गम
मेरे साथ जाता है । इन्द्र तेरे साथ पढ़ता है। आग्नि से काट
जलाता है।
JAV
सभामा
माघ
ज्वाला
-
--
चतुर्थः पाठः।
चतुर्थी विभक्तिः सम्प्रदान कारक)
दरिद्राय । ऋषये । गुरते । कन्याये । जनन्यै ।
शान्त्यै । संन्यासिने । मात्रे । यस्मै । तस्मै । कस्मै ।
अस्मै । सर्वस्मै । अन्यस्मै । तुभ्यं । मेयं ।।
(anteauto
माता

·संस्कृतमोपानम्
ना
भाषा में अनुवाद करो।
दरिद्राय धनं ददाति दयालुः ।
लड्डुकाय
स्पृहयति बालकः । पाचकः पाकाय गच्छति । छात्रः
खेलनीय धावति । भोजनाय मूषिकंगृह्णाति विडालः।
विक्रयाय द्रव्यं रक्षति वणिक । वंगवासी स्नानाय
तैलं मर्दयति । युद्धाय प्रस्तौति वीरः। गुरवे नमः । त्वं
विश्रमाय तिष्ठसि ॥
संस्कृत में अनुवाद करो।
मैं खाने को जाता हूं। वह न्हाने के लिये तेल मलता है ।
वह संन्यासी को अन्न देता है । मैं माता को नमस्कार करता
है। तू पढ़ने के लिये बैठता है। छात्र लड़ाई के लिए दौड़ते हैं।
Mer
५४ ।।
Chali
A
पञ्चमः पाठ।
ht.
पञ्चमी विभक्तिः, अपादान कारक
युद्धात् । अमेः । शत्रोः । प्रपायाः। नगर्यो।
भूमेः । संन्यासिनः । मातुः । आत्मनः । गज्ञः ।

·Haeneutasexmms.
संस्कृतसोपानम्
भवतः कर्मणः। तस्मात् । यस्मात् । कस्मात् ।
अस्मात् । सर्वस्मात् । अन्यस्मात् । तत् । मत् ॥
भाषा में अनुवाद करो।
बिभेति युद्धात् कापुरुषः । वृवात् पत्रं पतति ।
पाप आत्मनं रक्षति साधुः । बिलात निर्गच्छति
शृगालः। प्रासादात पश्यति राजा। पल्बलात् उत्ति-
ष्ठति शूकरः। पथिकः शकटात् अवतरति । अमेः
स्फुलिंगः उत्पतति । अहं शत्रोः न बिभेमि । प्रपाया
जलं पिबति पिपासुः । नगर्योः अहं आयामि ।।
संस्कृत में अनुवाद करो।
वह पाप से डरता है। यह महल से निकलता है। वह वृक्ष
से गिरता है ।वह पात्रु से नहीं डरता है । तु रथ मे उतरता है। राजा
महल से गिरता है । यात्रु युद से भागता है, ।।
२०
PIA
..
..
ALAN
॥
u miun
पष्ठः पाठः।
षष्ठी विभक्तिः, सम्बन्ध ।
पुष्पस्य । कवे: । गुरोः । विद्यायाः। नद्याः ।

·मंस्कृतमोपानम् ११ श्रुतेः। स्वामिनः । पितुः । आत्मनः। राज्ञः । भवतः कम्मणः । यस्य । तस्य । कस्य । अस्य । सर्वस्य । अन्यस्य। तव । मम ।। 7 भाषा में अनुवाद करो। भ्रमरः पुष्पस्य रसं पिबति। पिशुनः परस्य हानि वाञ्छति । यः विद्यायाः गुणं जानाति, सः गुरोः आदेशं पालयति । अहं कवेः श्लोकं पश्यामि। अहं नद्या तीरं यामि । आर्यः श्रुतेः शासनं मान- यति । स्त्री स्वामिनः सेवां करोति । अयं पितुः वाक्यं श्रृणोति । मुर्खः अमनः कर्म न विचार- यति । सुजनः तस्य गुणं वर्णयति । मूर्खाः तस्य हानि वाञ्छति । त्वं कस्य वार्ता पृच्छसि ? अस्य पिता धनं अर्जयात। मम भ्राता राजभाषां पठति । सः तव गृहं आगच्छति। पण्डितः शास्त्रस्य अर्थ बोधति । अस्य भगिनी चित्रं लिखति ॥ संस्कृत में अनुवाद करो। बा गुरु का गुण जानता है। वह पिता का वाक्य सुनता है।

·१२
संस्कृतसोपानम्
मूर्ख शास्त्र का अर्थ नहीं समझता । इस का माई धन कमाता
। वह मेरे घर से आता है। तू नदी के किनारे को जाता
है । वह अंग्रेजी पढ़ता है।
सप्तमः पाठः।
सप्तमी विभक्तिः, अधिकरण कारक।
नगरे । रात्रौ । शाखायां । संन्यासिनि । पिनारि
आत्मनि । भवति । कमाण । यस्मिन् । तस्मिन् ।
कस्मिन् । अस्मिन् । अन्यस्मिन् । सर्वस्मिन । त्वाय
मयि ॥
यत्र। तत्र। कुत्र । अत्र । सर्वत्र । अन्यत्र।
यदा । तदा । कदा । इदानीं । अन्यदा । सर्वदा।
एकदा । अद्य । श्वः । परश्वः । ह्यः ॥
भाषा में अनुवाद करो।
क्षेत्रे आग्निः ज्वलति । नगरे राजा वसति।
प्रामे वसति प्रामीणः। आरम्भे विचारयति पण्डित ।

·ग
संस्कृतमोपानम्
निदाघे जलं शुष्यति । रात्री उलूकाः विचरंति। गुरौ
भक्तिं करोति शिष्यः । वृक्षस्य शाखायां कूजति
कोकिला । नद्यां तिष्ठति कुम्भीरः । उत्साही कर्मणि
लगति । यस्मिन् पुरुषे धर्मः न अस्ति, तस्मिन
विश्वासः न भवति । कस्मिन शास्त्रे त्वं विश्वसिषि?
अस्मिन् वेदशास्त्रे अहं विश्वसिमि । सर्वस्मिन्
स्थाने परमात्मा अस्ति । त्वयि कः दयां कति ?
ईश्वरः माय दया करोति । त्वं यत्र गच्छास,तत्रकि
पश्यसि ? अहं सर्वत्र ईश्वरस्य सृष्टिं पश्यामि । त्वं
कुत्र पठसि ? अहं अत्र विद्यालये पठामि । इदानी
अहं श्रांत: अस्मि । अत्र नटच्छाया अस्ति । अत्र
वसामि । वं कदा खलास? यदा अहं पाठं पयामि,
तदा खेलामि । सर्वदा खेलनं शोभनं न भवति ।।
संस्कृत में अनुवाद करो।
मैं बाहर में हूं। दिन में उल्लू को दिखाई नहीं देता। यह
का पढ़ता है ? अब मैं जाता है। यह आपकी स्तुति करता।
दुबुदि घर में पाठ नहीं याद करता। वृक्ष की टहनी पर पक्षी

·संस्कृतसोपानम्
बोलता है। मैं नदी में नहाता हूं । संसार सब को खाता
है। बालक यहां बैठा है । इस कर्म में हानि नहीं है। इस नगर
में पाठशाला है । मेरा भाई तुम्हारे विद्यालय में पढ़ता है।
EAR
अष्टमः पाठः ।
आत्मनेपदम् ।
भाषा में अनुवाद करो।
शिशुः शेते । उद्यमी वर्धते । विद्धान शोभते
परिश्रमी विद्यां लभते । सुशीलः सर्वेण सह प्रणयेन
वर्तते । अयं ज्ञानाय शास्त्रं शिक्षते । अध्ययनात् ।
'पलायते कुबुद्धिः । कुटीरवासी वर्षणात् उद्विजते
भारतस्य कल्याणाय यतत आर्यसमाजः। अनानी
खेलने रमते । साहसी युद्धे जयं लभते। उड्डयत क्षी।
भद्रजनः सर्व आद्रियते । केदारः स्मयते । अयं
विस्मयते । दयालुः दीनं दयते । वृक्षः कम्पते।
माता पुत्रं क्षमते । अधीनः सर्व सहते । भिक्षां
याचते भिक्षुकः। सबलःशत्रुः आक्रमते । त्वं शेषे।
व वर्धसे । अहं शये । अहं वर्धे। अयं डयते ॥

·संस्कृतसोपानम्
संस्कृत में अनुवाद करो।
वह सोता है । जो पढ़ने से भाग जाता है, उस का मैं आदर
नहीं करता। सारस उड़ता है । जो मुसकराता है, उस को
देखता हूं। लता कांपती है। गुरु शिष्य पर क्षमा करता है। केदार
दुःख सहता है । राम परीक्षा के लिये यत्र करता है । राम
भरत को शिक्षा देता है। कृष्ण यन्त्र के बिना धन लाभ करता है।
नवमः पाठः।
:
अनुज्ञा।
हिन्दी में अनुवाद करो॥
त्वं उद्यमी भव । विद्यां अजय । दुर्जनेन सह
न मिल । दरिद्राय धनं दाई । अध्यानात् न विभीहि ।
धर्मात् न पत। परस्य धनं मा गृहाण । प्रभाते
उत्तिष्ठ । शौचं कुरु । मुखं धाव । पााय निजस्थाने
उपविश । पाठकाले अन्येन सह न संलप । पाठे
चित्तं योजय । सत्यं वद । गुरोः उपदेशं शृणु।
अधामिक नश्यतु । स गच्छतु । भवान् करोतु ।
अयं ददातु। तब कल्याणं भवतु । विद्यालाभाय यतस्व।
ViaN

·संस्कृतसोपानम्
संस्कृ में अनुवाद करो॥
दूसरे के साथ झगड़ा मत करो । मेरा पुस्तक दो । अपनी
पुस्तक ले लो । सवेरे पड़ो। इस स्थान में बैठो । यहां आजाओ।
पापी मरे । कोशिश कर ॥
दशमः पाठः॥
" सम्बोधनम्।
राम ! याहि, तव माता त्वां आयति! सीते !
इह आगच्छ ! हरे! क! गच्छसि ! गुरो ! अहं!
किं करवाणि ! भवति ! मनसा पठ ! बुध ! गात्रं
परिष्कुरु! प्रिय ! पाठं शिक्षस्व ! राजन ! प्रजां रञ्जय ।।
مرد رہے
ہے ترمی

·श्रीमद्दयानन्द ए ग्लावैदिक ,
Maaloosalesteomolsakoolootoolgateokhalook
----------manAur
G
महाविद्यालयस्य
पाठ्यपुस्तकम्
संस्कृत
तसोपानम्
(द्वितीयोभागः)
प्रबन्धकी सभा
दयानन्द ऐंगलो वैदिक महाविद्याल
प्रकाशित किया
सं० १९१४
बाम्बे मैशीन प्रैस, लाहौर
HOODaonloROOMomla
चतुर्थवार २०००]
[मूल्य एक आना

·संस्कृत सोपान
१२.64
स्वर और उनके भेद ।
१-यह १३ अक्षर स्वर हैं-अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ,
*, ल, ए, ऐ, ओ, औ।
२-इनमें से पहले नौ अर्थात् अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ,
ऋ, ल यह सजातिय स्वर हैं।
३-सजातीयों में छोटा अ, इ, उ, ऋ, ल, इख स्वर हैं।
और बड़ा आ, ई, ऊ, ऋ, दीर्घ स्वर हैं। और ए, ऐ,
ओ, औ भी दीर्घ स्वर हैं।
स्वर सन्धि।
१-सजातीय दो स्वर मिलकर एक दीर्घ होजाता है
अर्थात् अ+अ-आ; अ+आ आ ; आ+अ-आ
आ+आ-आ इसी तरह इ आदि को जानो *।
उदाहरण
मुर+भरि-मुरारिः
परम भात्मा-परमात्मा
* संस्कृत प्रन्यों में इनका कहीं कोई प्रयोग नहीं । और लदीप
तो है भी कहीं नहीं। यह निश्चय करादो। र, ई,के मौरउको भी
म की न्याई चारों चारों भेद अध्यापक को चाहिये, कि समझाए ।
भौर का एक ही भेद है । सन्धि स्थल में दीघकहीं नहीं।
मोरल भी प्रयुक्त संस्कत में कहीं नहीं। वैयाकरणों ने जो दी
और लकी सन्धियां दिखलाई है, वह नए प्रयोग घड़-पर कर
दिवलाई हैं।
.

·( २ )
दया+अर्णवा-दयार्णवः
दया+आनन्ददयानन्दः.
कवि+ईश्वर-कवीश्वरः
रघु+उत्तमः-रघूत्तमः
पितृ ऋणम् =पितॄणम
२-अ, आसे परे इ, ई हो तो दोनों मिलकर ए होजाता है
उदाहरण-देव+इन्द्रः-देवेन्द्रः
गण+ईश-गणेशः
-अ, आ से परे उ, ऊ हो, तो दोनों मिलकर श्रो
हो जाता है।
नील+उत्पलम्-नीलोत्पलम्
गङ्गा+ऊर्मि-गनोमि
४-अ, आ से परे ऋ हो तो दोनों मिलकर अर होजाता है।
परम+ऋषि-परमार्ष
महा+ऋर्षिः-महार्षिः
५-अ आ से परे ए, ऐ हो तो दोनों मिलकर ऐ होजाता है।
तब+एवमवैव
महा+ऐश्वर्यम्=महैश्वर्यम्
भ, आ से परे ओ, औ हो, तो दोनों मिलकर श्री
हो जाता है।
कई से परे कोई स्वर हो, तो इ, ई को य होजाता है।
याद+अपि-यद्यपि
नदी+ओघानयोः
८-उ, ऊ से परे कोई स्वर हो, तो उ, क कोप
होजाता है।
"

·.
(३)
मधु+अस्ति-मध्वस्ति
-क से परे कोई स्वर हो, तो ऋको र होजाता है।
पितृ+ईश =पितृशः
१०-ए, ओ जब पद के अन्त में हो, और परे इस्व
अ हों, तो वह लुप्त होजाता है लुप्त अ इस तरह
लिखा जाता है ।
ते+अत्र%=तेऽत्र
प्रभो+मत्र = प्रभोऽत्र
-अभिन्न कोई स्वर परे हो,
कोई स्वर परे हो, तो ए को भय और
ओ को अब होजाता है। और य, व उह जाते हैं।
ते+इह-तय्+इह-त इह
प्रभो+एहि प्रभ+एहि = प्रभ एहि
१२-ए, ओ जब पद के अन्त में न हो, तो ए ओ को अर,
अव होता है,और यब बने रहते हैं,उड़ नहीं पाते।
ने+अति = नयति
भो+अति % भवति
१३-ऐ, औ, जब पद के अन्त में हो, और परे
स्वर हो, तो ऐ को आय, और औ को आद हो
जाता है । आय का य् उड़ जाता है, आ का
व बना रहता है।
श्रियै उद्यतः श्रियाय उद्यतःश्रिया उद्यतः
तौxअत्र=ताव अत्र= तावत्र
१४-अपदान्त हों, तो भी आय, आव होता है। और
य भी बना रहता है।
नैxअकःनायअकनायक:
पौxअक: = पाव अकः = पावकः

·( ४ )
नित्यक्रिया प्रकरणम्।
पाठ (१)
आज्ञा-भो शिष्य ! उत्तिष्ठ प्रातःकालः जातः ॥
उत्तरं-उत्तिष्ठामि ॥
प्रश्न-अन्ये सर्व विद्यार्थिनः उत्थिताः न वा ?
उ०-अधुना तु नोत्थिताः खलु ॥
आ०-तान् अपि सर्वान् उत्थापय ॥
उ०-सर्वे उत्थापिताः॥
प्र.-सम्पयस्माभिः किं कर्तव्यम् ?
उ०-आवश्यकम् शौचादिकम् कृत्वा सन्ध्या-वन्दनम् ॥
१०-आवश्यकम् कृत्वा सन्ध्योपासता, अतः परं अस्माभिः
कि करणीयम् ?
उ-अग्निहोत्रं विधाय पठत ॥
म.-पूर्व किं पठनीयम् ।।
उ०-वर्णोचारणशिक्षाम् अधीध्वम् ।।
म०-पश्चात किम् अध्येतव्यम् ॥
उ०-किंचित् संस्कृतोक्ति बोधः क्रियताम् ॥
०-पुनः किं अभ्यसनीयम् ?
उ०-यथा योग्यव्यवहारानुष्ठानाय प्रयतध्वम्
कुतःऽनुचित व्यवहार कर्तुः विद्यैव न जायते ॥
'प्र० का विद्वान् भवितुम् अर्हति ?
उ०-यः सदाचारी प्राज्ञः पुरुषार्थी भवेत् ।।
प्र०-कीदृशान आचार्यात अधीत्य पण्डित भवितुं शक्रोति ।
३०-अनूचानतः।

·( ५ )
म०-अथ किम् अध्यापयिष्यते भवताऽहम् ?
उ०-अष्टाध्यायी महाभाष्यम् ॥
प्र०-किं अनेन पठितेन भविष्यति ?
०-भाब्दार्थ सम्बन्ध विज्ञानम् ॥
(१) इन में मन्धियें बतलाओ-सम्प्रत्यस्माभिः । शौचादि-
कांसन्ध्योपासिता।वर्णोच्चारण। संस्कृतोक्ति- व्यवहारानुष्ठानाय
विद्यैव । भवताहम् ।
२) क्या सवेरा हो गया; हां, अब सब को उठा दो।
हरिदेव ! अब क्या करना है? आवश्यक शौचादिक करके और
सन्ध्यावन्दन करके पढ़ो ! कैस गुरु से पढ़ना चाहिय; पूरे
विद्वान् से !
संस्कृत-गुरो ! उत्थापिताः सर्वे विद्यार्थिनः। अधुनाऽस्माभिः
किं करणीयम्? पठनीयम्। किं पठनीयम्! अष्टाध्यायी महाभाष्यम् ।
कीशा आचार्याद पठनीयम्? अनूचानतः ।
पढ़ो ! प्रयत्न करो।क्या होगा?किस काअभ्यास करना चाहिये।
-
.
भोजन प्रकरणम् ।
पाठ (२)
नित्यःस्वाध्यायः जातःभोजन समयः आगतः गन्तव्यम् ।
प्र०-तब पाकशालायाम् प्रत्यहं भोजनाय किं किं पच्यते ?
उ०-शाकसूपौदश्वित्कौदनापूपादयः॥
प०-किं व पायमादिमधुरेषु रुचिः नास्ति ?
उ०-अस्ति खलु परन्त्वेतानि कदाचित् कदाचित् भवन्ति ॥

·( ६ )
म०-कदाचित् शष्कुली श्रीखण्डादयः अपि भवन्ति न वा ॥
उ०-भवन्ति परन्तु यथच्योगम् ॥
सत्यम् अस्माकम् अपि भोजनादिकम् एवम् एव
निष्पद्यते ॥
म०-वं भोजनं करिष्यसि न वा ?
उ०-अध न करोम्य जीर्णताऽस्ति ।
अधिक भोजनस्येदम् एव फलम् ॥
बुदिमता तु यावत् जीर्यते तावत एव भुज्यते ॥
अतिस्वल्पे भुक्तं शररिबलं हसत्यधिके चानः सर्वदा
मिताहारी भवेत् ॥
यः अन्यथाऽऽहारव्यवहारौ करोति सः कथं न दुःखी
जायत ।
येन शरीरात श्रमो न क्रियते सः नैव शारीर मुखम्
आप्नोतीति ॥
(१) सन्धियें बतलाओ । प्रत्यहं । शाकसूपौदश्विक्तौदना
पूपादयः । पायसादि । नास्ति । परन्वेतानि । यथर्तुयोगम् ।
भोजनादिकम् । करोम्यजीर्णतास्ति । भोजनस्येदम् । हसत्यधिके ।
चातः । मिताहारी । अन्यथाऽऽहारेनैव । आप्नोतीति । येनात्मना।
२-पठनसमय आगतः, पठनीयम् । त्वं किं करिष्यास?
भोजनं करिष्यामि । अधिक भोजनं न करणीयम् । अजीर्णता
भवति। कदागच्छयम् । श्वः। यः शुभं न करोति, म:मुखं नाप्नोति
३-भोजन के लिये क्या २ पकता है आप को भोजन
करना चाहिये । अभी नहीं करूंगा। दूसरे पहर करूंगा। आसन
पर बैठ । जो उलटा काम करता है, वह दुःखी होता है । शरीर

·( ७ ) का बल कैसे घटता है, आपने बड़ी कृपा की।कभी २ अवश्य आया करो॥ सभा प्रकरणम् । पाठ (३) इदानीं सभायां काचित् चर्चा विधेया॥ प्र०-धर्मः कि लक्षणः अस्तीति पृच्छामि ? उ०-वेदप्रतिपाद्धः न्यायपः पक्षपात रहितः यः च परोपकारसत्याऽचरणलक्षणः। म.-ईश्वरः कः अस्तीति ब्रूहि ? उ०-यः सच्चिदानन्दस्वरूपः सत्यगुणकर्मस्वभावः। प्र०-मनुष्यैः परस्परं कथं वर्तितव्यम् ? उ०-धर्मसुशीलता परोपकारैः सह यथायोग्यम् । (1) अस्तीत । सत्याचरण । परोपकारैः । (२) श्वः सभायां धर्मचर्चा विधेया। भवता सभायां भाग- न्तव्यम् । कदाऽऽगच्छेयम् । अद्य द्वितीयमहरमध्ये । अहंवां पृच्छामि. ब्रूहि, ईश्वरः किं लक्षणः । मया कथं वर्तितव्यम् । (३) आज सभा में क्या चर्चा है। धर्मचर्चा है। धर्म का क्या लक्षण है ? ईश्वर का स्वरूप क्या है, और उस के गुणकर्म स्वभाव कैसे है?

·(८)
पाठ (४)
सायंकाल कृत्यप्रकरणम्।
इदानीं तु सन्ध्यासमयः आगतः सायं सन्ध्याम
उपास्य भोजनं कृत्वा भ्रमणं कुरुत ।
५०-अद्य त्वया कियत् कार्य कृतम् ?
उ०-एतावत् कृतं एतावत् अवशिष्टम् अस्ति ।
आ०-इदानी सामगानं क्रियताम् ।
आ०-वीणादीनि आनीयन्ताम् ।
उ०-धानीतानि ।
आ०-बाद्यताम् । गीयताम् ।
म.-कस्य रागस्य समयः वर्तते ।
उ.-षड्जस्य।
आ०-ईदानीं तु दश घटिका प्रमिता रात्रिः आगता
शयीध्वम्
आ०-गम्यताम् स्व स्व स्थानम् ।
आ०-स्व स्व शय्यायां वायनं कर्तव्यम् ।
सत्यम् एवम् एव ईश्वर कृपया सुखेन रात्रिः
गच्छेत् प्रभातं भवेत् ।
(२) वादित्राणिपानीयन्ताम् ।
(२) त्वया सन्ध्यामुपास्य किं करणीयम् । भोजनं । पुनः
किं करणीयम् । भ्रमणम् । कियव कार्य अपशिष्ट अस्ति।
एतावद । मया सर्वमेव कार्य कृतम्, न किमप्पवशिष्टम् । वादि-
पाणि स्वयऽऽनीतानि ।

·( ९ )
(३) मुझे सैर करके भोजन करना चाहिये । तुझे कम
दूसरे पहर आना चाहिये । अब किस काम का समय है। कब
सोना चाहिये । रात आगई । अब भोजन करो, फिर भ्रमण करो,
फिर भमन गाओ, फिर सो जाओ
देश देशान्तर प्रकरणम् ।
?
पाठ (५)
म०-भवान् एतान् जानातीमे महाविद्वांसः सन्ति ।
प्र०-किं नामानः एते कुत्रत्याः खलु ?
उ०-विष्णुमित्रः अयं कुरुक्षेत्रवास्तव्यः ॥
सोमदत्तः अयं माथुरः॥
अयं मुशर्मा पर्वतीयः॥
अयम् आश्वलायन: दाक्षणात्यः अस्ति ।
अयं जयदेवः पाश्चात्यः वर्तते ॥
अयं कुमारभट्टः वाङ्गःविद्यते ॥
अयं कापिलेयःपाताले निवसति ॥
अयं चित्रभानुः हरिवर्षस्थः ।।
इमौ सुकाममुभद्रौ चीननिकायौ ॥
अयं सुमित्रः गंधारस्थायी ॥
अयं मुभटः लंकाजः॥
इमे पथ मुवीर-अतिबल-पुकर्म-सुधर्म-शतधन्वानाः
मारवाः॥
एते मया आमन्त्रिताः स्व स्वस्थानात् आगताः ।।
इमे शिव-कृष्ण-गोपाल-माधव-सुचन्द्र-मझम

·( १० )
भूदेव-चित्रसेन महारथाः-अत्रत्याः सन्ति ।
अहो भाग्यं मे यत् भवत् कृपयैतेषाम् अपि
समागमः जातः॥
अहम् अपिसभवतः सर्वान् एतान् निमन्त्रयितुम्
इच्छामि ॥
अस्माभिः भवन निमन्त्रणम् ऊरीकृतम्
म०-प्रीतः अस्मि परंतु भवद् भोजनार्थ किं किं पक्तम् ?
यत् यत् भोक्त इच्छास्ति तत् तत् आज्ञापयन्तु ॥
१०-भवान् देशकालज्ञः कथनेन किं यथायोग्यम् एव पक्तम् ॥
सत्यम् एवम् एव करिष्यामि ॥
उचिष्ठत भोजनसमयः आगतः पाक: मिद्धः वर्तते ॥
आ०-भो भृत्य ! पाद्यम् अयम् आचमनीयं जल देहि ॥
उ०-इदम् आनीतं गृह्यताम् ॥
आ०-भोः पाचकाः ! सर्वान पदार्थान् क्रमेण परिवेविष्ट ॥
उ०-भुनीध्वम् ॥
४०-भोजनस्य सर्वे पदार्थाः श्रेष्ठाः जाताः न वा ?
उ०-अत्युत्तमाः संपन्नाः किं कथनीयम् ॥
प्र०-भवता किञ्चित् पायसं ग्राह्य वा यस्येच्छास्ति ?
उ०-अभूतं भुक्तं तृताः स्मः॥
तर्हि उत्तिष्ठत ॥
जलं देहि ॥
गृवताम् ॥

·( १ )
आ०-ताम्बूलादीनि आनीयताम् ॥
उ०-इमानि सन्ति गृह्णन्तु ॥
?
(१) जानातीमे । कृपयतेषाम् ।
(२) कुत्रत्यः इमे ? मथुरावास्तव्याः। दाक्षिणात्याः अप्यत्र
सन्ति ? सन्ति बहवः । अहं तान् निमन्त्रये । अत्र कश्चिद पाश्चा-
त्यः वर्तते । वर्तते । कः असौ । अयं मुग्धानलः एवपाश्चात्यः।
किंनामाऽयं कुत्रत्यः च । जयदेव नामा अत्रत्य एव । कृपया :
अवश्यम् आन्तव्यम् ।
(३) अपने २ स्थान से सब आगए । बंगाली कुमारभट्ट
नहीं आया। मथुग के लोग बड़े विद्वान् हैं । अहो भाग्य ? जो
आप का समागम हुआ। मारवाड़ के लोग बड़े बीर होते हैं। यह
सब लंका के लोग हैं। चीनी हरदेव इन को जानता है । आपने
कुछ जल लेना है। बहुत खाया। बहुत अच्छा, ऐसा ही करूंगा
पान ला, यह लीजिये । भोजन परोसो । खाओ । अब तृप्त हो
गए । तब उठो।
क्षत्र वपन प्रकरणम् ।
पाठ (६)
आ०-क्षेत्राणि कर्षन्तु ॥
प्र०-बीजानि उप्ताति न वा ?
उ०-उप्तानि ॥
१९-अस्मिन् क्षेत्रे किं उप्तम् ॥
उ०-ब्रीहयः
प्र०-एतस्मिन् ?
उ०-गोधूमाः॥

·( १२ )
म०-अस्मिन् कि नपन्ति !
उ०-तिलमुद्मापारकीः॥
म०-एतस्मिन् कि उप्यते ।
२०-यवाः॥
प्र.-संप्राति केदाराः पकाः नवा ॥
सु-पक्षाः सन्ति ॥
आ-यदि पक्का तर्हि लुनंतु ॥
इदानी कृषीवलाः अन्योन्यं केदारान्
व्यतिलुनन्ति ॥
ऐषमा धान्यानि प्रभूतानि जातानि,अतः एकैकस्याः मुद्रायाः
गोधूमाः खारीपमिताः अन्यानि तन्दुलादीन्यपि किंचित
अधिकन्यूनानि मिलन्ति ।
(१) एककैस्याः। तण्डुलादीन्यपि ॥
(२) कृषीवलाः क्षेत्राणि कर्षन्ति । कचिद् बीजान्याप पन्ति ।
एतस्मिन् क्षेत्र मया गोधमाः उप्यन्ते । ऐषमः मया स्वस्थानं
गन्तव्यम् । प्रभूतानि धान्यानि तदा भवन्ति, यदा दृष्टिः
अधिका भवेत् ।
(३) अब क्यारे पके खडे हैं। किसान एक दूसरे के पके क्यारों
को काटते हैं । इस वर्ष जो बहुत हुए । इस क्यारे में इस
वर्ष कुछ नहीं बोया।
गवादिदोहन प्रकरण ।
पाठ (७)
म०-यं गौः दुग्धं ददाति न वा ?

·( १३ )
०-ददाति ॥
म०-इयं महिषी कियत् दुग्धं ददाति ॥
उ०-दश प्रस्थान् ।।
प्र०-तवाजावयः सन्ति न वा ?
उ०-सन्ति ॥
प०- प्रतिदिनं तेभ्यः कियद् दुग्धं जायते ?
उ०-पञ्च खार्यः॥
प्र०-नित्यं किं परिमाणे घृतनवनीते भवतः ?
उ-सार्द्धद्वादश प्रस्थे ॥
प्र०-प्रत्यहं कियत भुज्यते कियत् च विक्रीयते ?
उ.-सार्धद्रिप्रस्थं भुज्यते दशप्रस्थं च विक्रीयते ॥
म०-तत्र त्वया कदापि सिंहः दृष्टः न वा ?
उ०-बहुवारं दृष्टः॥
प्र०-नदीपूर्णा वर्तते कथम् आगतः ?
उ०-नौकया॥
आरोहत हाम्तनं गच्छम ॥
अहं तु रथेनागच्छामि ॥
अहम् अश्वोपरि स्थित्वा गच्छेयं शिविकायां वा
पश्य शारद नभः कथं निर्मलं वर्तते ॥
म०-चन्द्रः उदितः न वा ?
उ०-इदानीं तु नोदितःखलु ॥
कीरश्यः तारकाः प्रकाशन्ते ॥

·( १४ )
सूर्योदयात् चलन् आगच्छामि ॥
म०-क्वापि भोजनं कृतं न वा ?
१०-कृतं मध्यान्हात पाक् ॥
अधुनात्र कर्तव्यम् ॥
करिष्यामि ॥
(१) तवाजावयः। प्रत्यहम् । रथेनागच्छामि । अश्वोपरि
(२) गौः दुग्धं ददाति । महिष्यपि ददाति । ममाजावयः
अत्र सन्ति । मया नवनीतं भुज्यते । त्वया दुग्धं विक्रीयते । घृतं
देहि । साद्विपस्थं नवनीतमानय । अधमया सिंहः दृष्टः, पूर्वमपि
मया बहुवारं सिंहः दृष्टः, त्वया तु कदापि न दृष्टः । शारदं
नभः निर्मलं भवति । अहं शिविकायां गच्छेयम्, उत
अश्वोपरि स्थित्वा ?
गौ
दस
सेर दुध देती है । भेड बकरियें कहां हैं ?
घी और माखन ला । हाथी पर चढ़ो । मैं घोड़े पर चढ़ता हूं।
आज नदी भरपूर है । नौका से पार चलें । आज जल निर्मल
नहीं । भोजन कब किया था, दुपहर से पहले तारे चमकते हैं।
(३) यह
क्रयविक्रय प्रकरणम् ॥
पाठ (८)
म०-एतत् रूप्यकेन कियत मिलति ?
उ०-त्रि त्रि प्रस्थम् ॥
प्र०-तैलस्य कियत् मूल्यम् ?
उ०-मुद्रापादेन सेटकद्वयं प्राप्यते ॥

·( १५ )
प्र०-अस्मिन् नगरे कात हट्टाः सन्ति ?
उ०-पञ्च सहस्राणि ॥
०-अस्य किं मूल्यम् ?
उ०-पश्च कृप्याणि ॥
आ०-गृहाणदं वस्त्रं देहि ॥
प्र०-अद्यश्वः घृतस्य कः अर्घः ?
उ०-एकया मुद्रया सपादप्रस्थं विक्रीणते ॥
प्र०-गुडस्य कः भाव: ?
उ०-अष्टाभिः पणैः एक सेटकमात्रं ददति ॥
आ०-त्वम् आपणं गक्छ इलाम् आनय ॥
उ.-आनीता गृहाण ॥
प्र०-कस्य हट्टे दधिदुग्धे अच्छे प्राप्नुतः ?
उ०-वनपालस्य ॥
स: सत्येनैव क्रयविक्रयौ करोति॥
प्र०-श्रीपतिः पणिक् कीदृशः अस्ति ?
उ०-सः मिथ्याकारी॥
प्र०-आस्मिन् संवत्सरे कियान् लाभ: व्ययः च जातः!
उ०-पञ्च लक्षाणि लाभः लक्षद्वयस्य व्ययः च ।
मम खल्वस्मिन् वर्षे लक्षत्रयस्य हानिः जाता।
प्र०-कस्तूरी कस्मात् आनीयते ?
उ०-नयपालात्।
प्र०-बहुमूल्यम् आविकं कुतः आनयन्ति !
उ०-कश्मीरात् ॥
?
(१) रुप्पैकन ! गृहाणेदम्

·( १६ )
(२) रुप्याण गृहाण । वस्त्राणि देहि । तैलस्य कोऽर्घः।
एकया मुद्रया पञ्च प्रस्थं मिलति । आपणं गछ । घृतम् आनय ।
अयं वैश्यः मिथ्याकारी। अस्य लक्ष त्रयस्य हानिः साता।
कश्मीराद् आगतः अस्मि । तत आविकं आनीतम् ।
(३) इलायची ला । लाया हूं, लीजिये । आज कल तैल का
क्या भाओ है। यहां पांच हजार रुपये हैं। इस वर्ष मुझे बहुत लाम
हुआ। खर्च भी बहुत हुआ। कस्तूरी नयपाल से लाते हैं ।
गमनागमन प्रकरणम्।
पाठ (९)
म०-कुत्र गच्छामि ?
उ०-पाटलिपुत्रकम् ।
म-कदाऽऽगमिष्यसि ?
उ०-एकमासे
म.-साक्व गतः?
उ०-चाकम् आनेतुम्
प्र-अयं रक्तोष्णीषः क्व गच्छति ?
उ०-व गृहम्
प्र०-अस्य कदा जन्माभूत् ?
उ०-पञ्च सम्वत्सराः अतीताः
आ०-परेछुः ग्रामे गन्तव्यम् ।
उ०-गमिष्यामि।
अ०भवान् परेछुः क्व गन्ता ?

·उ०-अयोध्याम्।
प्र-तत्र कि कार्यम् अस्ति ?
उ०-मित्रैः सह मेलनं कर्तव्यम् अस्ति ।
प्र-कदा आगतः अमि ?
उ०-इदानीम् एव आगच्छामि ।
(१) इनमें संधिये निकालो-कदाऽऽगमिष्यास। रक्तोष्णीषः।
जन्माभूत्।
(२) रामः क गतः । पाटलिपुत्रकम् । कदाऽऽगमिष्यति ।
परश्वः । रामः स्वगृहं गच्छति । तब कदा जन्माऽभूत । द्वादश सं-
वत्सरा अतीताः।
(३) कल कहां जाओगे । वहां क्या काम है। यह लाल पगड़ी
बाला कब आया है। आज वह कहां गया । लाहौर क्या करने ।
फल लाने॥
मिश्रित प्रकरणम।
पाठ (१०)
इदानीं शीतं नित्तम् उष्णसमयः आगतः।
प्र०-हेमन्ते क्व स्थितः?
उ०-वंगेषु ॥
पश्य मेघोभर्ति कथं गर्जते विद्युत विद्योतते च ॥
अद्य महती वृष्टिः जाता यथा तटागा: नद्यः च पूरिताः ।
शृणु मयूराम्मुवान्दयन्ति ॥
प्र०-कस्मात् स्थानाद आगतः ?
उ०-जङ्गलात् ॥
।

·( १८ )
S
रोग प्रकरणम्।
पाठ ११ ॥
म.-अस्य कीदृशः रोगः वर्तते ?
उ०-जीर्णज्वरः अस्ति ॥
औषधं देहि ॥
ददामि॥
परन्तु पथ्यं सदा कर्तव्यं, कुतः, न हि पथ्येन विना
रोगः निवर्तते ॥
अयं कुपथ्यकारित्वात् सदा रुग्णः वर्तते ॥
अस्य पित्तकोपः वर्तते ॥
मम कफः बढ़ते औषध देहि ?
निदान कृत्वा दास्यामि ॥
अस्य महान्तौ कासश्वासौ स्तः ॥
मम शारीरे तु वातव्याधिः वर्तते ।
प्र०-संग्रहणी निवृत्ता न वा ?
उ०-अद्यपर्यन्तं न निवृत्ता॥
प्र०-औषधं संसेव्यं पथ्यं करोषि न वा ?
-क्रियते, परं तु सुवैद्यः न मिलति कश्चित् यः सम्यक
परीक्ष्य औषधं दद्यात् ॥
तृषाऽस्ति चेत् जलं पिव ॥
(१) तृषास्ति ।
(२) तस्य कदा ज्वरः अभूत् । त्रीणि दिनान्यतीतानि ।

·( १९ )
कस्यौषधं सेव्यते । हरिदत्तस्य । सुवैद्योऽसौ हरिदत्तः। पथ्य
क्रियते नवा । क्रियते, यथा यथा वैद्यः कथयति । गच्छ हट्ट,औषध
मानय । आनीतं, गृह्यताम् ।
(३) इस को संग्रहणी है औषध दे। मेरे शरीर में पित्त का
कोप है। मैं औषध सेवन करके पथ्य करता हूं। आज तक वह
उस का रोग नहीं छूटा। क्योंकि वह कुपथ्य कर लेता है।
अथात्मीय प्रकरणम् ।
( पाठ १२ )
प्र०-तव ज्येष्टः बंधुः भगिनीच काऽस्ति ?
उ०-देवदत्त सुशीला च ॥
भो बन्धो ? अहं पाठाय व्रजामि ॥
गच्छ प्रिय ? पूर्णी विद्यां कृत्वा आगन्तव्यम् ॥
म०-भवतः कन्या अद्य श्वः किं पठन्ति ?
उ०-वर्णोच्चरणशिक्षादिकं दर्शनशास्त्राणिचाधीत्य
इदानीधर्मपाकशिल्पगणितविद्या अधीयते ॥
म.-भवत् ज्येष्ठया किं किम् अधीत्येदानी कि क्रियते ॥
उ०-वर्ण ज्ञानम् आरभ्य वेदपर्यन्ताः सर्वाः विद्या विदिखे.
दानी बालिकाः पाठयात ॥
प्र०-तया विवाहः कृतः न वा ?
०-इदानीं तु न कृतः परन्तु वरं परीक्ष्य स्वयंवर कर्तुम
इच्छति ॥
यदा कश्चित् स्वतुल्यः पुरुषः मिलिष्यति, तदा विवाह
करिष्यति ॥
उ

·)
( २०
म०-तव मित्रैः अधीतं न वा ॥
उ०-सर्वे एव विद्वांसः वर्तन्ते यथातथेवतेऽपि, समान
स्वभावेषु मैध्याः संभवात् ?
प्र०-तव पितृव्यः किं करोति ?
उ०-राजव्यवस्थां ॥
०-इमे किं तव मातुलादयः ?
उ०-बाढम्, अयं मम मातुला, इयं पितृष्वसा, इयं मातृष्वसा
इयं गुरुपत्नी अयं च गुरुः ॥
म०-इदानीम् एते कस्मै प्रयोजनायकत्र मिलिताः ?
उ.-मया सत्कारायाहूताः सन्तः आगताः॥
इमे मे मातामही श्वशुरश्यालादयः संति ॥
इमे मम मित्रस्य स्त्री भगिनी दुहित जामातरः सन्ति ।
इमो मम पितृव्यस्य श्यालदौहित्रौ स्तः ॥
म०-वत् गृहनिकटे के के निवसन्ति ?
उ०-ब्राह्मणक्षत्रियविशुद्राः ॥
इमे राजसमीपनिवासिनः ॥
(१) यथाऽहं । तथैव प्रयोजनायैकत्र ।
(२) अयं मम ज्येष्ठः बन्धुः । अस्य कन्या:वर्णोच्चारणशिक्षा
पठन्ति । ते विद्याथिनः गणितविद्याः अधीयते । भो बन्धो पाठाय
गच्छ । सर्वे विद्वांमः अत्रायाताः ।
(३) आपकी बड़ी बहिन क्या करती है । लडकियां पढ़ाती
है। मेरे सब मित्रों ने शास्त्र पढ़े हैं। उसकी कन्याएं आजकल क्या

·पढ़ती हैं। सारी विद्याएं पढ़कर अब पढ़ाती हैं । जा प्यारे, पूर्ण
विद्या करके आना॥
यह इसका चाचा है, यह साला है, यह दोहता है, यह मामा है।
अथ लेख्य लेखक प्रकरणम् ।
(पाठ १३)
मनुष्यः लेखाभ्यासं सम्यक् कुर्यात् ॥
अयम् उत्तमम् अक्षगविन्यासं करोति ॥
लेखनी सम्पादय ॥
मसीपात्रम् आनय ॥
पुस्तकं लिख ॥
प्र-तत्र पत्रं लिखित्वा प्रेषितं नवा
उ०-प्रेषितं पञ्च दिनानि व्यतीतानि तस्य प्रत्युत्तरम् ।
अप्यागतम् ॥
प्र० -मुवर्णाक्षराणि लिखितुं जानासि नवा ?
स०-जानामि तु परन्तु मामग्रीसंचयने लेखे च विलम्ब
भवति ॥
यदि अंगुष्ठतजनीभ्यां लेखनी गृहीत्वा मध्यमोपरि
संस्थाप्य लिखत तर्हि प्रशस्तः लेखः जायेत ॥
अयम् अतीव शीघ्र लिखति ।।
एतस्य लेखनी मन्दा चलति ॥
प्र०-यदि त्वम् एकाई सततं लिखेः, तर्हि कियतः श्लोकान्
लिखितुं शक्नुया?
उ०-पश्च शतानि ॥

·( २३ ) यदि शिक्षां गृहीत्वा शनैः शनैः लिखितुं अभ्यस्येत् तर्हि अक्षराणां सुन्दरं स्वरूपं स्पष्टता च जायते ॥ प्र०-अस्मिन् लाक्षारसे कज्जलं संमेलितं नवा ? उ०-मेलितं तु, न्यूनं खलु वर्तते ॥ मनुष्यैः यादृशःपठनाभ्यास:क्रियेत् तादृशः एव लेखाऽ भ्यासः अपि कर्तव्यः ॥ म०-मया वेदपुस्तकं लेखीयतव्यम् अस्ति, एकन रूप्येण कियतः श्लोकान् दास्यसि ? उ०-अत्युत्तमानि ग्रहीष्यसि चेत्, तार्ह शतत्रयं, मध्यमान चेत, शतपंचकम्, साधारणानि चेत सहस्रं श्लोकान् दास्यामि ॥ शतत्रयं एवं ग्रहीष्यामि परन्तु अत्युत्तमं लिखित्वा दास्यसि चेत् ॥ वरम् एवम् करिष्यामि ॥ ४ ॥ (१) प्रत्युत्तरम् । अप्यागतम् । सुवर्णाक्षराणि । (२) लेखनी मानय । पत्रं लिख । तथा लिख, यथा प्रशस्तः लेखः मायेत । अंगुष्ठतर्जनीभ्यां लेखनी गृहाण । मध्यमायाश्चो परि संस्थापय । इदानी लिख । पश्य कीदृग् अक्षराणां मुन्दर रूपं स्पष्टताच जायते । अध कियतः श्लोकान् लिखित्वा दास्यसि ॥ पञ्चशतानि । अत्युत्तमं लिखित्वा देहि । त्वं लिखितुं जानासि । जानामि तु, परं यादृशः लेखाभ्यासः मम, नस शोभनः। यादृशः पठनाभ्यासः, तादृशः एव लेखाभ्यासोऽपि कर्तव्यः।

·( २३ ) (३)इस लाखरम में स्याही मिला। दवात ला। लिख । तू बहुत अच्छे अक्षर लिखता है। आज वहां एक पत्र लिख कर भेजदे। पहले जो पत्र भेजा था, उस का तो उत्तर आगया। नरोत्तम सुन- हरी अक्षर लिखने जानता है। एक सप्ताह में तू कितने श्लोक लिख सकता है। पांच सहस्र । एक रुपये के कितने श्लोक लिख- देगा। तीन मौ भी, पांच मौ भी, सहस्र भी । तीन सौ कैसे, पांच सौ कैसे और सहन कैमे । तीन सौ अत्युतम,पांच सौ मध्यम, सहस्र साधारण। राज सभा प्रकरणम्। पाट ( १४ ) तिष्ठ भो देवदत्त त्वया मह गच्छामि राजसभाम् ॥ म०-सभा शब्दस्य कः पदार्थः ? उ०-या सत्यामत्यनिर्णयाए ए प्रकाशयुक्ता वर्तते ॥ प्र-तत्र कति सभासदः सन्ति ? उ०-सहस्त्रम् ॥ या मम ग्रामे सभाऽस्ति सत्र खलु पञ्चशतानि सभासदः सन्ति ।। १०-इदनी सभायां कस्य विषयस्योपरि विचारः कर्तव्यः उ०-युद्धस्य ॥ प्र०-तेन सह युद्धं कर्तव्यं नवा? म०-यदि कर्तव्यं तर्हि कथम् ? पापिष्ठः चेत् तर्हि तेन सह योद्धव्यम् एव ।। - ·( २४ ) १) सत्या सत्य । सभाऽस्ति । विषयस्योपरि । (२) इयं राजसभा वर्तते । अस्यां सहस्रं सभासदः सन्ति । इदानी इमे कस्य विषयस्योपरि विचारं कुर्वन्ति । युद्धस्य । केन सह युद्धं कर्तव्यम् । अपुरैः सह । पापिष्ठा असुराः, तैः सह योद- व्यम् एव ॥ (२) सभा शब्द का क्या अर्थ है। तेरे ग्राम में भी एक सभा है। उसमें कितने सभासद हैं। तीन सौ । आज सभा में किस विषय पर विचार हो रहा है। युद्ध के विषय पर । किम के साथ युद्ध होने वाला है । असुरों के साथ ।। * राजप्रजा सम्बन्ध प्रकरणम् * पाठ (१५) भोः राजन् ! मपायम् ऋणं न ददाति ॥ प्र०-यदाऽनेन गृहीत तदानीतनाकश्चित् साक्षी वर्तते नवा ? उ०-अस्ति ॥ तानय । आनीतः अयम् आस्ति । म०-भोः साक्षिन् ! त्वम् अत्र किञ्चित् जानासि नवा ? उ०-जानामि । यादृशं जानामि तादृशं सत्यं ब्रूहि ? सत्यं वदामि । अस्मात् अनने मत् समक्षे सहस्रं मुद्राः गृहीताः। भोः भृस ! तं शीघ्रम् आनय । मानायामि।

·.
( २५ )
गच्छ राजसभायां राजा त्वम् आहूतः असि ।
चलामि।
भोः राजन् ? उपस्थितः सः।
प्र०-त्वयाऽस्यऋणं कुतः नादायि ?
०-अस्मिन् समये तु मय सामर्थ्य नास्ति षट् मासानन्तरं
दास्यामि ।।
प्र०-पुनः विलम्बं तु न करिष्यसि ?
उ०-महाराज ! कदापि न करिष्यामि ।
गच्छ गच्छ धनपाल ! यदि मप्तमे मास्ययं न दास्यति
तहि एनं निगृह्य दापयिष्यामि
अयं मम शतं मुद्रा गृहीत्वाऽधुना न ददाति ॥
प्र०-किंच भो यदयं वदति तत् ससं नवा ?
उ०-मिथ्यैवाऽस्ति ॥
अहं तु जानाम्यपि नास्य मुद्रा मया कदापि स्वीकृता
प्र०-उभयोः साक्षिणः सन्ति नवा ?
उ०-सन्ति ॥
५०-कुत्र वर्तन्ते ॥
इमे उपतिष्ठन्ते ॥
-अनेन युष्पाकं समक्षे शातं मुद्राः दत्ताः नवा ॥
उ०-दत्ताः खलु॥
म०-अनेन शतं मुद्राः गृहीताः नवा ?
उ०-वयं न जानीमः॥
मादविचाके नोक्तम् ॥
अपम् अस्य साक्षिणः च सः मिथ्यावादिनः सन्ति ।

·( २६ ) कुतः इदम् एतेषां परस्परविरुद्धं वचः अस्ति । यतः त्वया पिथ्यालपितम् अतः एव तवैकसंवत्सर पर्यतं कारागृहे वधः क्रियते ॥ अयम् उत्तमर्णः त्वदीयान् पदार्थान् गृहीत्वा विक्रीय वा स्वर्ण ग्रहीष्यति ॥ अयं मदीयानि पञ्चशतानि रूपयाणि सीकृत्य न ददाते। म०-कुतः न ददासि ॥ १०-मया नैव गृहीताः कथं दद्याम् । अयं मम लेखः अस्ति पश्य तम् । आनय। गृह्यताम् । अयं लेखः मिथ्या प्रतिभाति । वस्मात् वं षण्मासान् कारागृहे वस, तमे साक्षिणः च द्रो द्वौ मासो त देव वसेयुः ॥ (१) इन में सन्धियें निकलो-मनिष, मास्ययं, गृहीत्वाधुना, मिध्यवास्ति, जानाम्यपि, नास्य, पाविवाकेनोक्तम्, मिथ्याऽऽ पितम् । स्वर्णम् । (२) वया कस्मात् ऋमं गृहीतम् । यज्ञदत्तात् । कतिमुद्राः सहीताः । सहस्त्र । हरिदेन माग नादायि । साक्षिणः मान्त । सन्ति । कति त्रयः। तेषां ममक्षे हरिदेवेन मुद्राः गृहीताः परोक्षे वा । समक्षे एव । तहिं राजसभायां निवेदय । बाढम्, एवं करोमि । लेखोपरि हरिदेवस्य हस्ताक्षराणि विद्यन्ते, साक्षिणामपि हस्ताक्ष- राणि विद्यन्ते, कथं न स्वीकरिष्यति । न स्वीकरिष्यति चेत्, ताह राजा एन निगृह्य दापयिष्यति ॥

·( २७ )
(३) हे राजन् ! यह साहुकार कहता है, हरिदेव मेरा
ऋण नहीं देता । तो हरिदेव को शीघ्र लाओ। महाराज! हरिंदर
उपस्थित है । हरिदेव तू इसका ऋण क्यों नहीं देता । महाराज
अभी मेरा सामर्थ्य नहीं। अच्छा तो बग्स के अन्दर २ अवश्य
दे देना, नहीं तो फिर दण्ड मिलेगा, महाराज एमाही करूंगा।
इम के साक्षी मब झूठ बोले हैं, इमलिये इनको दण्ड दो ।
और यह इसका लेख भी मिथ्या प्रतीत होता है, इस लिये इम
को भी दण्ड दो ॥
धर्मोपदेशः (गौतम धर्मसूत्रभ्यः)
ओम्-वेदो धम्म ॥१॥
तद्विदां चशीले ॥२॥
उपनयनं ब्राह्मणस्याष्टमे ॥ ३ ॥
एकादश द्वादशयोः क्षत्रिय वैश्ययोः ॥ ४ ॥
ब्रह्मचारी ॥५॥
सत्यवचनम् ॥६॥
बहिः सन्ध्यत्वं च ॥ ७ ॥
आहूतोऽध्यायी ॥ ८॥
युक्तः प्रियहितयोः ॥ ९ ॥
शिष्य शिष्टि रखधेन ॥ १०॥
विद्यान्ते गुरुरर्थेन निमन्व्यः ॥ ११ ॥
पञ्चानां यज्ञानामनुष्ठानं देवपितृ मनुष्य भूत ब्रह्मणाम् ॥ १२ ॥
द्विजातीना मध्ययन मिज्यादानम् ॥ १३ ॥
ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतिग्रहाः ॥ १४ ॥
राज्ञोऽधिकं रक्षणं सर्वभूतानाम् ॥ १५ ॥

·( २८ ) योगश्चविजये ॥ १६ ॥ संग्रामे संस्थानमनित्तिश्च ॥ १७॥ वैश्यस्याधिकं कृषिणिक पाशुपाल्य कुसीदम् ॥ १८ ॥ अर्थ-१-ओ३म्, वेद धर्म का मूल है २-(तथा) वेद के जानने वालों के स्मात और आचार ३-ब्राह्मण का उपनयन आठवें वर्ष हो ४-क्षत्रिय का ग्यारहने और वैश्य का बारहवें ५-(उपनयन हो जाने के पीछे ) ब्रह्मचारी बने ६-सत्य बोले ७-(दोनों काल) बाहर जाकर सन्ध्या करे ८-[जबगुरु] बुलावे, तब आकर पढ़े ९-[गुरुके प्रिय और हित में सावधान हो १०-(गुरुभी) शिष्यों को शिक्षा देता हुआ पारे नहीं ११-(शिष्य) जब विद्या पढ़ चुके, तो गुरु को दक्षिणा देवे १२--देवया, पितृयज्ञ, मनुष्य या भूतया और ब्रह्मयाइनपांच यों को किया करे १३- वेद पढ़ना, या करना और दान देना सारे दिनों [प्रामण क्षत्रिय वैश्य] का धर्म है १४. वेद पढ़ाना या कराना और दान लेना यह धर्म ब्रामण के अधिक हैं १५--सब लोगों की रक्षा करना क्षत्रिय का अधिक धर्म है १६--और विजय में सावधान होना १७.-और युद्ध मरना और पीठ न दिखलाना १८--खेती, व्यापार, पराओं का पालन और व्याज यह वैश्य का अधिक है में

·श्रीमदयानन्दऍग्लोवैदिककालेज
की ओर से प्रकाशित पुस्तकें
संस्कृत सोपान संख्या १
21
....
....
....
....
....
है)
मनुस्मृति संग्रह
पमाबवृतान्त
बेदोपदेश
ऋग्वेदभाष्य भूमिका
आपस्तम्ब धर्म सूत्र
धर्म शिक्षक ....
al)
....
1)
....
....
रामायण संग्रह
हिन्दी
पता-लाइब्रेरियन दयानन्द ऐंग्लो
वैदिक कालेज, लाहौर।
A

·No text on this page.