·श्रीमद्भगवद्गीतायाः विज्ञानभाष्यम् ( काण्डचतुष्यात्मकम् ) - जयपुरराजसभा प्रधानपण्डित-वेदरहस्योद्घाटनप्रवण- महामहोपदेशक समीक्षाचक्रवर्ति- विद्यावाचस्पति-श्रीमधुमृदनशम- मैथिल-प्रणीतम् । तत्रेदं प्रथमं रहस्यकाण्डम् । जयपुरमहाराजसंस्कृतकालेजाध्यक्ष म० म० श्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदेन संपादितम् सहायता से श्रीजयपुरराज्य की इलाहाबाद लॉ जर्नल प्रेस, इलाहाबाद मे छपवा कर प्रकाशित किया गया। वि० स० १९९३

141800No text on this page.

·रहस्यकाण्डम् -- गीताविज्ञानभाष्यम्य प्रथम रहस्यबाण्डे त्रीणि रहस्यानि- नामरहस्यम् गान्बाहम्यम्, वियहन्य चेति विपया पृष्ठ-मन्या (१) गीतानामरहस्ये. १-भगवच्छब्दसमीक्षा २-गीताशब्दसमीक्षा ३-उपनिषच्छब्दसमीक्षा ११ (२) गीता शास्त्र रहस्ये- १-विज्ञानभाष्यनिर्माणहेतुः- १-भाष्यविवक्षा प्रथम प्रकाश २-भगवद्गीतानिर्माणहेतुः- २-गीतातात्पर्यनिरुक्ति द्वितीय प्रकाश ३-ब्रह्मकर्माभिनय तृतीय प्रकाश ४-साम्यवादशिक्षा चतुर्थ प्रकाश ३-सनिमगोतानिर्माणहेतु - ५--लक्ष्यगीता पञ्चम प्रकाश ६-गीतासप्ततिः पष्ठ प्रकाश ३२ ४९ ५७ (३) गीता विषय रहस्ये- १-आत्मनिर्वचनम- १-आत्मदर्शनसमीक्षा २-आत्मसमीक्षा ३-ब्रह्मकर्मसमीक्षा ७० ७४ ·( २ ) विपया पृष्ठ-सख्या ७८ ८० ८८ २-त्रियोग निर्वचनम्- ४-योगत्रयमूलाख्यानम् ५-कर्मयोगसमीक्षा ६-ज्ञानयोगसमीक्षा ७-भक्तियोगसमीक्षा ३-चातुर्विद्य निर्वचनम्- ८-बुद्धियोगरहस्यम् (विद्या ४) ९-गीतोपनिषत्कारिका १०-गीतोपदेशानुक्रमणी ८९ ९५ ९८ १०७ इति गीताविज्ञानभाष्ये रहस्यत्रयनिरूपण प्रथम काण्डम् ·।। श्री। अथ गीताया रहस्यकाण्डे नामरहस्यम् अगाधगीताविज्ञानाम्भोधिपारगमक्षमम् । गोविन्दस्मरण पोतमिवालम्बे मनोरमम् ।।१।। योगीश्वरेण कृष्णेन लोकशोकहते कृते । उपदिष्टाऽर्जुने शिष्ये या गीता सा निरूप्यते ॥२॥ यत्र चतस्रो विद्या उपनिपदो विशतिश्चतस्रश्च । उपदेशा पष्टिशत सेय गीतानुगीयतामनिशम् ॥३॥ श्रीभगवद्गीतोपनिषदो विज्ञानभाष्यमिदमारभ्यते अस्ति खलु महापुरुषेण भगवता श्रीकृष्णेनेह प्रवर्तित सर्वशास्त्रातिगत किञ्चिदपूर्व विज्ञान गीताशास्त्र नाम । तस्य ब्रह्मकर्मोभयविद्यानिरूपकत्त्वादात्मशास्त्रत्त्व चोपपद्यते, योगशास्त्रत्त्व च । नदिद नाम्ना--"भगवद्गीतोपनिषद्” इत्याख्यायते । तस्यैतस्य नाम्नो रहस्यमावेदयितुमिद तावत् प्रकरणमुपक्रम्यते । १-तत्रादौ भगवच्छब्दसमीक्षा अव्ययपुरुपस्वरूपावरणहेतोर्योगमायाया निराकरणादनावरणस्यात्मनोऽव्ययस्य स्वरूपशक्तीनामैश्वर्या- दीना षण्णा भगाना मेघावरणापाये सूर्यकिरणानामिव स्वयमेव यत्राविर्भाव , स भगवानित्युच्यते । एष खत्वव्यय पुरुपो बहुविधक्तिविशिष्ट श्रूयते- "न तस्य कार्य करण च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिविविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ (श्वेताश्व ० ६१८) तामा चैतासा स्वरूपधर्मरूपाणा परशक्तीना मध्ये पड्विधा शक्तिविरोपा भगशब्देनाख्यायन्ते-- "ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशस श्रिय । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णा भग इतीरणा ॥ रागद्वेषौ, ममोह , अस्मिता, अभिनिवेशश्चेत्यविद्याबुद्धयो भवन्ति । अथ वैराग्यम्, ज्ञानम्, ऐश्वर्यम्, धर्मश्चेति चतस्रो विद्याबुद्धयो भवन्तीति साख्यशास्त्रे स्मर्य्यते। तत्रैतामा चतुर्विधाना विद्या- बुद्धीनामव्ययस्य विद्याकर्मभ्या द्वैधातव्यस्य विद्याभागे योगो बुद्धियोग इत्युच्यते। तस्माच्च बुद्धियोगा- दस्मिन् जीवात्मन्यव्यये स्वत सिद्धस्य विद्याभागस्य कर्मजनितैरविद्याबुद्धिरूपै पाप्मभि प्रत्युत्पन्न- मावरण निवर्तते। वैराग्येण रागद्वेषयो , ज्ञानेन समोहरूपस्याज्ञानस्य, ऐश्वर्येणास्मिताया , धर्मेण चाभिनिवेशस्य-इत्येव प्रयुक्ताभि प्रबलाभिविद्याबुद्धिभिर्योतिर्लक्षणाभिस्तमोलक्षणानामविद्याबुद्धीना पाप्मना निराकरणात् तत्कृतात्मविद्यावरणस्यात्यन्त निरस्तत्वात्। तथा चैतदव्ययात्मनस्ते नित्य- सिद्धा भगनामान स्वरूपधर्मा अनावृता सन्तो विज्ञानात्मना गृहीता स्वयमेव साक्षात्क्रियन्ते । आतश्च ·२] गीतानामरहस्यम् कृतात्मसाक्षात्कार पुस्पो भगवानित्युच्यते। आत्यन्तिकप्रकाशरूप चेद ज्ञानज्योतिरात्मनो विद्याभागो विज्ञात प्रादुर्भवति । एतदात्मज्योतिर्वशादेव च पञ्चाना भौतिकज्योतिपा' ज्योतिष्ट्वमुपपद्यते, तस्मा- दिद ज्योतिपा ज्योति । तथा च श्रूयते-- १--"न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्नि । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाति ॥इति॥ (मुण्डको० २।२।१०) पञ्चानामेपा भूनज्योतिपा मुख्ये त्वस्मिन् सूर्य्यज्योतियाविर्भूयेदमात्मज्योति मूर्य्यरश्मिद्वारैवाम्मिन् भूतात्मनि सनिधत्ते। तथा च श्रूयते-- २--"हिरण्मये परे कोशे विरज ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्र ज्योतिषा ज्योतिरायुपासतेऽमृतम् ॥इति॥ (मुण्डको० २।२।९) ३--यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेष विदथाऽभिस्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपा स मा धीर पाकमन्वाविवेश ॥ ऋ० म० १ । सू० १६४।२१ ४---यस्मिन् वृक्षे मध्वद सुपर्णा निविशन्ते सुबते चाधिविश्वे । तस्येदाहु पिप्पल स्वाद्वग्रे तन्नो नशद्य पितर न वेद ॥ ऋ० १। १६४ । २२ अमृतमर्त्यविभाजकादस्मात् मूर्ध्वि सर्वममृतमधस्तान् मर्त्यमिति ब्राह्मणानुगम । तत्र सूर्ये सुपर्णा रश्मयोऽमृतस्यात्मनो भाग ज्ञानज्योतिर्विदथा-विज्ञानरूपेणाभिप्रतपन्ति-मूर्य्यज्योतिपि सनिवेश- यन्ति। अथैप इन -सूर्य पुनरम्यैव सुपर्णस्य द्वारा, मर्त्यस्य चैतस्याधस्तात् सनिविष्टस्य भुवनस्य गा रश्मि पिबति च, पाति च । तथा चैप सूर्यास्ताभ्यामुभाभ्यामूर्ध्वाधराभ्याममृतमर्त्यरसाभ्यामभि- मपन्न प्रतपति । विज्ञानज्योतिषा सपन्न सूर्य पुनरत्र पृथ्वीलोके धीरो बुद्धिप्रवर्तक पाकमल्प मा मनुप्यमन्वाविवेश । चिदात्मज्योति सूर्ये सनिविश्य भतज्योतिर्भवति, भूतज्योति पुनर्मनुष्यगरीरे प्रविश्य बुद्धिरूपज्ञानज्योतिर्भवतीति तात्पर्य्यम् ॥१॥ अथ यस्मिन् जीवात्मरूपे वृक्षे पर्यायेण विश्वविपयानन्दभोक्तार , आत्मानन्दभोक्तारश्चैते बुद्धिरश्मय स्वापकाले स्वस्वविषयेभ्य प्रतिनिवृत्त्येन्द्रियसहिता आत्मन्येव निविशन्ते-लीयन्ते, पुन प्रबोध- काले, अधिविश्वे विश्वस्योपरि सुवते-स्वस्वेन्द्रियविपयान् ग्रहीतु प्रवर्तन्ते । तस्यैव भूतज्योतिर्मूलभूत- चिदात्मज्योतिरभिसनिविष्टबुद्धे -अग्रे उत्तरत शुभफलभोगो भवति। यस्तु पितर-बुद्धिविज्ञानजनक चिदात्मान न वेद स तन्नो नशत्--न तत्फल प्राप्नोति। अन्यत्राप्याहु- "पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयभूस्तस्मात् पराड पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीर प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ इति ॥ (कठोप० २।४।१) आत्मनि बुद्धियोगान्मृत्युभ्यो विमुक्त परमानन्दी भवतीति भाव ॥ तथा चेद सिद्ध भवति--पृथ्वीरूपस्य विश्वस्योपरिप्टात् तमेतममृत रश्मय सुवते-प्रवर्तयन्ति । तेनैप मामृतोभयविधविज्ञानसपन्न सूर्य , अत्र पृथ्वीलोके मा बुद्धिरूपेणाविवेश। स मे विज्ञानात्मा नामोच्यते। एतदेवाभिप्रेत्य श्रुतिराह-"सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति" ॥ अस्यैव सूर्य्यादुपपन्नस्या- मृतमयोभयविधरससपन्नस्य विज्ञानात्मनोऽष्टौ बुद्धय स्वरूपाणि भवन्ति । यावदमृत तास्तावद् विद्याबुद्धयश्चतस्र --वैराग्य ज्ञानमैश्वर्य धर्मश्चेति। राज्यविभूतिवस्त्रालङ्कारादौ लौकिकोन्नति- सामग्र्या तुच्छत्वबुद्धिर्वैराग्यम् ॥ १॥ ज्ञान चेह परोक्षातीन्द्रियार्थद्रष्टृत्वलक्षण भाव्यम्। यथाह--- , १ अग्नि ---विद्युत्-सूर्य --चन्द्र --नक्षत्राणि ---इति पञ्च भूतज्योतीषि ॥ पृथ्वी-अन्तरिक्षम्--द्यौ -आप --दिश --इति भूतज्योतिषा लोका ॥ २ ३ ५ ·भगवच्छब्दसमीक्षा [ ३ ३ - काया "आविर्भूतप्रकाशानामनभिप्लुतचेतसाम् । अतोतानागतज्ञान प्रत्यक्षान्न विशिष्यते ॥१॥ अतीन्द्रियानसवेद्यान् पश्यन्त्यारेण चक्षुषा ॥ ये भावान् वचन तेषा नानुमानेन बाध्यते ॥२॥ इति ॥२॥ अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ति , प्राकाम्यम्, ईशित्वम्, वशित्वमित्येता अप्टे योगमिद्वय एवैश्वर्याणि ॥३॥ “यो धृत सन् धारयते स धर्म इति कथ्यते । धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित ॥ इति धर्म ॥४॥ एप खलु विद्याविशेषेषु भगशब्दो निरूढ । अथ यावन मर्त्यम्, ता पुनरविद्याबुद्धयश्चतत्र --रागद्वेपो, ममोह , अस्मिता, अभिनिवेशश्चेति। एतामु चाविद्याबुद्धिषु योगमाया' शब्दो निरूढ । योगमाया च भगश्चेत्येतौ भावौ परस्परप्रतिदृद्विनौ भवत । तेनैतदविद्याबुद्धिभिर्बहुशाखाभिर्विद्याबुद्धेर्व्यवसायात्मि- प्रत्यवरोधादव्ययस्यामृतात्मन स विद्याभाग परशक्तिसपन्नोऽपि नाभिप्रकाशते--इत्यत सर्वेऽप्येते साधारणमनुष्या बहुधा व्यामोहमापद्यमानाश्चार्ता परिलक्ष्यन्ते। अथैतद्भगसजकविद्या- बुद्धियोगात्तु ता अविद्याबुद्धयो निवर्तन्ते । आतश्चैष विद्याबुद्धिप्रकाशवगात् कृतात्मसाक्षात्कार पुरुपो भगवानित्युच्यते। तस्यैतस्य भगवतोऽनन्ता आत्मशक्तयो ज्योतीरूपा प्रकाशन्ते। तदेतत्प्रकाशविशे- पादस्य भगवतोऽतीतानि चानागतानि च सर्वाणि जन्मानि प्रत्यक्षीभवन्ति, तेनैष जातिस्मरतामायाति। अपि च स्मर्य्यते-- "उत्पत्ति प्रलय चैव भूतानामार्गात गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्या च स वाच्यो भगवानिति ॥इति।। अस्ति चैष वासुदेव श्रीकृष्णश्चतुर्विधबुद्धियोगप्रथमोपदेशकत्वेन जगद्गुरुतया भगवान् । यद्यपि च वेदव्यासादयोऽन्येऽपि सन्ति कतिपये भगवन्तस्तथाप्यच्युतभगवत्त्वमस्मिन्नेव श्रीकृष्णे भगवन्तो वेदव्यासादय परिपश्यन्ति नान्येषु । ननु---अव्ययात्मनिष्ठत्वमेवाच्युतत्वमित्यन्येषामपि महर्षीणा भग- वतामच्युतत्व नाप्राप्तमिति चेन्न। भगसबन्धिन्यूनाधिकमात्रावता तेपा भगवत्त्वसिद्धावपि यत्र पूर्णमात्रया भगवत्त्व तस्यैवाच्युतभगवत्त्वप्रतिपत्त्या श्रीकृष्णातिरिक्तानामच्युतत्वा सिद्धे । अस्ति हि वैराग्येण वा, ज्ञानेन वा, ऐश्वर्येण वा, धर्मेण वा--केनचिदेकेनापि भगेनोपायेन यथाकथचिदावरणनिराकरणा- देषा परमाप्ताना विदुषा कृतात्मसाक्षात्कारत्वाद् भगवत्त्वोपपत्ति । किन्तु ऐश्वर्यादिभि सर्वविधैरे- व नित्यमिद्धे सर्वथा सर्वविधाविद्यानिराकरणात् प्रस्फुटाव्ययात्मनोऽस्य कृष्णवासुदेवस्यैव पूर्णाव्य- यावतारत्वलक्षणमच्युतत्व सर्वसप्रतिपन्नमिष्यते। अच्युतभगवत्त्व हि महापुरषलक्षणम् । तच्च प्रतिबुद्धेश्वरभावत्वादितरसर्वजीवविलक्षणात्मत्वम् । तथा हि-विद्यारूढकर्मोद्ग्राभनिग्राभत्रमाभ्यामेष खलु जीव उत्तरत्र जीवनिरुक्तिप्रकरणे वैशयेन सप्तसस्थो वक्ष्यते। तत्र तावदग्नित्रयतारतम्यात् स त्रिसस्थो भवति-- (१) १---वैश्वानराग्निसस्थस्तावदयमसज्ञ खनिज । १ कर्ममय ९ (२) २--तैजसवायुसस्थ पुनरन्त सज्ञ उद्भिज्ज । २ कर्ममय ८ (३) ३--प्राज्ञात्मरूपेन्द्रसंस्थस्त्वेष ससज्ञो जीवज इति ।। ३ कर्ममय ७ १ महामायान्तर्गतेय योगमाया। सा चाग्रे-- 'नाह प्रकाश सर्वस्य योगमायासमावृत' इत्युपदेशविवरणावसरे उपदेशकाण्डे व्याख्याता द्रष्टव्या।

·३ १ ४] गीतानामरहस्यम् अर्थप समज पुनम्त्रिमस्थो भवति- (३) १--कत्मिसस्थ । ४ कर्ममय ६ (४) २-चिदाभाससस्थ । विद्यामय ५ कर्ममय ५ (५) ३---ईश्वरसस्थ --इति । विद्यामय ४ अथै ईश्वरसम्थ पुनस्त्रिसम्थो भवति-- (५) १--ऊसस्थ विद्यामय ३ (६) २--श्रीसस्थ विद्यामय २ (७) ३--विभूतिसस्थश्चेति । विद्यामय १ तत्रैते पञ्चमविधषष्ठविधसप्तमविधा प्रतिबुद्धेश्वराशा द्रष्टव्या । तथा चेद प्रतिबुद्धेश्वरा- गत्वमलौकिकविभूतिमत्त्वात् सर्वातिशायिश्रीमत्त्वार्जितत्वाच्चोपपद्यते। उक्त च भगवद्गीतायाम्-- "यद्यविभूतिमत् सत्त्व श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्व मम तेजोऽशसभवम् ॥ इति । नानात्माभिव्याप्तात्मवत्त्व विभूतिमत्त्वम् । तच्च सत्यावता' रत्वेन सर्वलोकसाक्षित्वादस्य कृष्ण- स्योपपद्यते । अथैश्वर्यादिपविधभगवत्व श्रीमत्त्वम् । तच्च स्वात्माव्ययपुरुषोपदेशकत्वेनेश्वरभावदर्शनात् मुम्फुटमस्योपपद्यते । अथेतरासाधारणबलवदात्मत्वमूर्जितत्वम । वाङमय प्राणमयो मनोमयश्चायमात्मा। अस्ति चाव्ययात्मोपदेशकत्वाद् बुद्धियोगमतप्रवर्तकत्वाच्चास्य कृष्णस्य जगद्गुरुत्वेन परमोजितात्मत्वम् । तेनैतस्य परमेष्टिरूपीश्वराभिन्नत्वादुपास्यत्व भाव्यम्। तथा चाय श्रीकृष्ण सत्यमूर्तिरव्ययो महापुरुष सर्वलोकमाक्षी जगद्गुरुरच्युतो भगवान्--इतिसिद्धम् । स चैतच्चतुर्विधबुद्धियोगप्रभव कृतपूर्णाव्यय- साक्षात्कारो भगवान् कृष्णो योगेश्वर समाख्यायते। तेन च सर्वविद्याप्रत्यक्षदर्शिना योगीश्वरेण भगवता कृष्णेनेयमव्ययविद्याचतुष्टयी गीयमानाऽभूत्, तथा चैतस्या गीताया पूर्णद्रष्ट्रोपदिष्टत्वाद- विलिप्ट याथातथ्योपेतत्व परमश्रद्धेयत्व चोपपद्यते। विद्याया चोपनिषच्छब्द प्रयुज्यते। तस्याश्च भगवता गीयमानत्वादिय भगवद्गीतोपनिषदित्याख्यायते ।। इति भगवच्छब्दसमीक्षा ।। १ सर्वमिदमाचार्यकाण्डे विस्तरेणोपपादितमिति तत्रैवालोच्यम् । २ अविलिष्टम्--अखण्डिताशम्। वेदप्रासेद्ध. शब्दोऽयम् ·अथ गीताशब्दसमीक्षा अत्रेदमाशङक्यते--- अस्तु श्रीकृष्णस्य भगवत्त्वम् । तथापि तेनैवेयमव्ययब्रह्ममबन्धिनी बुद्धियोगविद्या प्रथमोपदिष्टा-इति नोपपद्यते । अव्ययपुरुपविज्ञानलक्षणाया आत्मविद्याया श्रौतोपनिषत्सु भूयसा प्रथमोपदिष्टत्वात् । तथाहि-- "वि यस्तस्तम्भ षडिमा रजासि अजस्य रूपे किमपि स्विदेकम्"। ऋ० ११ १६४ । “न तस्य कार्य करण च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिविविधैव यते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥०॥" (श्वेताश्वतरोपनिपत् ८।८) "दिव्यो यमर्त्त पुरुष स बाहयाभ्यन्तरो हयज । अप्राणो यमना शुभो यक्षरात् परत पर ॥०॥ (मण्डकोपनिषत् २।११२) "परात्पर पुरुषमुपैति दिव्यम्"। (मुण्डकोपनिपत् । ३।२।८) "परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति"। (मुण्डकोपनिषत् । ३।२।७) इत्येवमादिषु श्रोतोपनिपटाक्येप्वप्रत्यक्ष प्रत्यक्ष वा भूयसाऽव्ययपुरुषस्य पराजादिशब्द प्रागेवोपदेश श्रूयते । तथा च नेय तावदव्ययब्रह्मविद्या श्रीकृष्णोपज्ञमेवेति शक्य वक्तुम् । प्रथमोपदिष्टे चार्थ गीताशब्द इप्यते। तस्मान्नेयमात्मविद्या भगवता गीतेति मभवति---इति चेदत्र झूम । अस्तु तावदक्षरालम्बनरूपाया अव्ययात्मविद्याया श्रौतोपनिषत्सूपदेश , तथाप्यस्या बुद्धियोगरूपाया अव्ययात्मविद्याया श्रीकृष्णोपजत्व नापोद्यते। बुद्धियोगनिष्ठापुरस्कारेण साध्याया अव्ययविद्याया श्रुत्युपनिषत्सु विशिष्यानुपदिष्टत्वात् । दृश्यने हि---अव्ययपुरुषविज्ञानलक्षणाया ब्रह्मविद्यायास्तत्प्राप्त्युपायभृतायाश्च बुद्धियोगनिष्ठालक्षणाया कर्मचर्याया श्रीकृष्णोपज्ञोपदेशप्रभावेणैव लोके भूयानय प्रचार प्रथम । श्रौतोपनिषत्सु सत्यपि क्वचिदव्ययात्मोपदेशे तात्पर्य्यग्राहकवचनविशेषानुपलब्ध्या तदव्ययब्रह्मविद्यायास्तत्प्राप्त्युपायभूतैतद्- बुद्धियोगरूपाया कर्मनिष्ठायाश्च सुनिगूढप्रच्छन्नत्वात् । अत एव च भगवताऽच्युतेनैव प्रथम दृष्टत्वादव्ययब्रह्मविषय बुद्धियोगकर्मविषय चेद श्रीकृष्ण- वाक्य श्रुतिरिवोपपद्यते। द्रष्टुर्वाक्य श्रुति , श्रोतुर्वाक्य स्मृतिरिति सिद्धान्तात् । निरपेक्षो रव श्रुति स्वत प्रमाणमित्याहु । द्रष्टवाक्यत्वाच्चेय गीता श्रुति सती सत्यताया प्रमाणान्तरनिरपेक्षत्वात् स्वत प्रमाण भवति । न तु इतरस्मृतिवत् परत प्रामाण्यमपेक्षते । तथा चैत जीवाव्ययम्, जगदात्मान चेश्वराव्यय साक्षात्कुर्वता भगवताऽच्युतेन दृष्ट्वा प्रथमो- पदिष्टा हीयमशेषकर्मवासनानिरासौपयिकाऽव्ययपुरुषविज्ञानलक्षणा ब्रह्मविद्या, तथा हृदयग्रन्थिबन्ध- प्रतिबन्धकबुद्धियोगच-लक्षणा कर्मज्ञानोभयनिष्ठा सग्रहरूपा बुद्धियोगनिष्ठा च भगवद्गीतेत्युच्यते। एष हि भगवद्गीतोपनिषच्छास्त्रार्थनिष्कर्ष । [ ५ ·गीतानामरहस्यम् अथवा तुष्यतु-दुर्जनन्यायेनेदमपर बम । द्विविधा हीयमुपनिषद् भवति-श्रौती, स्मार्ती च । तत्र भेदकरणविवक्षया स्मार्तोपनिषदि गीताशब्द प्रयुज्यते। पूर्व केनाप्युपदिष्टस्यार्थस्य पुनरुपदेशो गानम् । स्वल्पकायस्य सतो वागविन्यासस्य विताने "गायति' शब्दस्य विवक्षितत्वात्। श्रौतोपनिषत्सु मक्षिप्योक्ताया अव्ययविद्याया वेशद्येन स्पष्टप्रतिपत्तये भगवता गीतत्वादियमपनिषद् वा ब्रह्मविद्या वा, बुद्धियोगनिष्ठा वा भवत्येव गीताशब्दव्यपदेश्या। तथा हि स्मर्य्यते- समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोमधे । अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम् । इति महाभारते १२।३।८। स इत्थ यौगिकत्वात् क्रियागब्दत्वाच्चाय विशेषणभ्तोऽपि गीताशब्द पश्चात् क्रमेण स्मार्तोपनिषदि रूढ सपन्न । भगवद्गीतोपनिषदित्यादिशब्दव्यवहारे गीताशब्दस्य विशेषणत्वेऽपि “गीताशास्त्रम" इत्यादिव्यवहारे स्वातन्त्र्येण तत्प्रयोगदर्शनात् ।। इति गीताशब्दसमीक्षा।

·गीता-नामरहस्ये उपनिषच्छब्दसमीक्षा ननु उक्त तावत् श्रौतीस्मार्तीभेदादुपनिपद् द्वेधा भवति-इति। तत्र ब्रूम --न स्मार्ती काचि- दुपनिषत् सभवति। मन्त्रब्राह्मणारण्यकोपनिपद्भिर्भागैविभक्तस्येश्वरप्रवर्तितस्य वेदशास्त्रस्य योऽन्तो भागस्तत्रैवोपनिषच्छब्दस्य सुप्रतिपन्नत्वात्। अत एवोपनिपत्सु वेदान्तशब्दोऽपि प्रवर्तते। वेदान्तत्वेन व्यवहृतायाश्चैतस्या उपनिषद स्मार्तत्व नोपपद्यते इति चेत्, सत्यम्। एवमणश्वरावतारेण भगवता विशिष्टपुरुपेणोपदिष्टायामस्यामात्मविद्याया श्रौतात्मविद्यासाधर्म्य प्रतिपादयितुमिवायमविशेपेणोप- निषच्छब्द प्रवर्तते। यत्त कर्मयोगशास्त्रमिदम्, नत्वात्मविद्याशास्त्रमिति केचिदद्यतना ऊहन्ते, तत्तेणमनधिकार- चर्चामात्रमवैज्ञानिकमाख्यान भवति । कर्मोपासनात्मज्ञानविवेचनापार्थक्येन प्रवर्तमानेषु त्रिपु वेदभागेषु ब्राह्मणारण्यकोपनिषच्छब्दाना पार्थक्येन प्रवर्तमानतया कर्मयोगशास्त्रे उपनिषच्छब्दस्य प्रयोगानौ- चित्यात् । गीताप्रकरणान्ते तु सर्वत्र “भगवद्गीतासूपनिषत्सु योगशास्त्रे"--इत्येवमुपनिपच्छब्द प्रयुज्यते। तस्मादस्या ज्ञानयोगशास्त्रत्वमेवोपपद्यते । यत्तु "योगशास्त्रे"--इति सामान्येनोपसहारात् कर्मयोग- शास्त्रत्वमस्य सभाव्यते--इत्याहुस्तन्न। बुद्धियोग-ज्ञानयोगतात्पर्येणापि योगशास्त्रताया उपपन्नत्वात् । कर्मयोगे तूपनिषच्छब्दस्य सनातनविशिष्टव्यवहारविरुद्धतयाऽनौचित्यात्। ननु गीताया ज्ञानयोगनिन्दा स्मर्य्यते-- "न च सन्यसनादेव सिद्धि समधिगच्छति ।" "नियत कर्म त्व कर्म ज्यायो हयकर्मण" ॥इति॥ तस्मान्नेद ज्ञानयोगशास्त्रमितिचेत--सत्यम् । ज्ञातव्यकर्तव्यभागाभ्या ट्रेधा विभक्ते वेदशास्त्रे मननीयतया मन्त्राल्यस्य ज्ञातव्यभागस्येतिहासस्तुतिविज्ञानैर्यथा त्रैविध्य दृश्यते, तथैव कर्तव्यभागस्य ब्राह्मणारण्य- कोपनिषद्भिविभक्ततया तदनुसारात् त्रयो योगा दप्यन्ते--कर्मयोगो बुद्धियोगो ज्ञानयोगश्चेति । तत्र प्रथमो यज्ञसाध्यविजयादेश । द्वितीय ईश्वरप्रपत्त्यादेश । तृतीयो ब्रह्मकैवल्यादेश इति। एतावन्त- स्त्रय एवैते पुरुषार्था भवन्ति । अत एवैतास्त्रिविधा एव निष्ठा लोकेपु दृश्यन्ते। तत्र लौकिकफलविशेप- कामनया नित्यनैमित्तिककाम्यरूपसर्वविधकर्मकलापप्रवृत्तिलक्षणा ताबदिय गृहमेधिप्रायाणा साधा- रणलोकानामर्थे कर्मयोगनिष्ठा प्रवर्तते। ॥१॥ एवमेवैतादृशसर्वविधकर्मकलापैकान्तनिवृत्तिलक्षणा कर्मसन्यासाख्या माख्यानामात्मज्ञानयोगनिष्ठा भवति ॥२॥ अथोपासनाबुद्वियोगस्ताभ्यामतिरिच्यते। स च कर्मयोगज्ञानयोगयोरन्तरालवर्ती प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यामुभाभ्यामेव व्यवस्थया युज्यते। तथहि-- नित्यनैमित्तिकाना सर्वविधकर्मणा निष्कामतया कर्तव्यताऽस्मिन् बुद्धियोगे प्रवृत्तिनिष्ठा। तेनाय बुद्धि- योग कर्मयोगेऽन्तर्भाव्यते। अथ काम्यकर्मफलसन्यासश्चास्मिन् बुद्धियोगे निवृत्तिनिष्ठा। तेनाय ज्ञानयोगे समाविशति । तथा च कर्मयोगज्ञानयोगोभयसाधर्म्यवैधर्म्यवत्यस्मिन् बुद्धियोगे नित्यादि- कर्मप्रवृत्तिसत्त्वेऽपि वासनोदयौपयिकापेक्षाबुद्धिराहित्येन कर्मजन्य-वासनानुदयान्नैष्कर्म्यलक्षण ज्ञान- ·८] गीतानामरहस्यम् योगसाधर्म्यमुपपद्यते। तेनाय बुद्धियोगे ज्ञानयोगान्नातिरिच्यते। अत एव खलु भगवानैतरेयो भगवान् याज्ञवल्क्यञ्चारण्यकमुपनिपद च माकयेणोपदिदिशतु । व्यपदिशन्ति च वैदिका वाजसनेयोपनिषद वृहदारण्यकशब्देन । तस्माद्-- "दूरेण हयवर कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणा फलहेतव" ॥ "बुद्वियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते" ॥ "तस्माद्योगाय युज्यस्व योग कर्मसु कौशलम्"॥ "तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्यश्च मतोऽधिक । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन" ॥ इत्यादिना कामासक्तिकृतैहिकामुष्मिकफलवत्कर्मयोगापेक्षया, सर्वकर्मात्यन्तपरित्यागलक्षणज्ञानयोगा- पेक्षया चैतस्मिन् बद्धियोगे प्राशस्त्यमुपदिशतोऽस्य भगवद्गीताशास्त्रस्यापि शक्यते ज्ञानयोगशास्त्रत्व- मेवाभ्युपगन्तुम् । ज्ञानयोगशास्त्रत्वाच्चैतस्या भगवद्गीताया उपनिपच्छब्देन व्यपदेशो न विरुध्यते । अत एव च लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ । ज्ञानयोगेन साख्याना कर्मयोगेन योगिनाम्" ॥ इति भगवदुक्त निष्ठाया द्वैविध्य न विरुध्यते । बुद्धियोगनिष्टाया अतिरिक्तत्वे तु निष्ठात्रैविध्यापत्तौ द्वैविध्याख्यान विरुद्ध स्यात्। तथा चेतस्या भगवद्गीताया बुद्धियोगनिष्ठात्मकज्ञानयोगनिष्ठारूपाया उपनिषत्त्वे सुप्रतिपन्ने तस्या श्रुतावनाम्नातत्वात् स्मार्तत्वमेवाभ्युपगन्तु युक्तम् ।।३।। इत्थ च गीताया उपनिषत्त्वोपपादन परेषा मतेनोक्तम् । वय तु ब्रूम । नैतदात्मविद्यात्वमेतस्योप- निषच्छब्दस्य पदार्थतावच्छेदक भवति। अपि तु तत्तत्कर्मकलापेतिकर्तव्यताप्रकारविशेषोपपादकत्वेन व्यवस्थित विज्ञानसिद्धान्तेऽयमुपनिपच्छब्दो निरूढ । उपपत्तिनिरूपणद्वारा यया विज्ञानसिद्धान्तप्रति- पत्त्या करिष्यमाणकर्मणि कर्तव्यत्वेन श्रद्धान निश्चितरूपेण सीदति-प्रतितिष्टति, सा प्रतिपत्तिस्तत्कर्मण उपनिषद् भवति । तयोपनिषदा तत्कर्मण कर्तव्यता साधूपपाद्यते । यथा मनुष्यशरीरस्थे अध्यात्मयज्ञे गार्हपत्यस्य पार्थिवाग्नेरायतन शरीरस्य पश्चाद्भागे नाभेरधस्ताद् वस्तिप्रदेशे मूलाधारे दृश्यते। श्रपणी- यस्य तु दक्षिणाग्नेरायतन मध्यशरीरवेद्या दक्षिणभागे जठरे पित्ताशये वा ऽवतिष्ठते। अथाहवनीयस्य पुनर्दिव्याग्नेरायतन शरीरस्य पूर्वभागे शिरसि दृश्यते---इत्येतयेवोपनिषदा मानुपात्मनो मध्यशरीर- यष्टिसाम्येनोपकल्पिताया हविर्यज्ञवेद्या पश्चाद्भागे पार्थिवाग्निस्थानीयगार्हपत्यायतन क्रियते, वेद्या दक्षिणप्रान्ते दक्षिणाग्न्यायतन क्रियते, वेद्या पूर्वभागे तु दिव्याग्निरूपाहवनीयायतन क्रियते । एव यजमानशीर्षारब्धाया सूर्य्यमण्डलसदेशावसितरथन्तरसामावसानाया भूमिच्छायामयभूमर्महावेढीत्व भवति । तत्र च आध्यात्मिकवेद्याहवनीयरूपोऽय यजमानशिरोऽग्नि पृथिवीलोकस्थो नूतनगार्हपत्याग्नि प्रदृश्यते, दिव्याग्निस्तु भूमिच्छायामण्डलावसानस्थोऽसावेकविशस्तोमप्रदेश सभवति--इति कृत्वेत- यैवोपनिषदा दैवात्मनो मध्यशरीरयष्टिसाम्येनोपकत्पिताया सोमयज्ञीयमहावेद्या पश्चाद्भागे हविर्यज्ञसबन्धिन शालाद्वार्यस्याहवनीयस्यैव गार्हपत्यत्व नियम्यते । सूर्यबिम्बरूपयूपसदेशावसितमहावेद्या पूर्वावसाने उत्तरवेदिनाभौ त्वाहवनीयो व्यवतिष्ठते। अन्तरिक्षत्वेनोपपन्ने सदोमण्डपसधस्थे धिष्ण्याग्न्या- यतन प्रकल्प्यते। तदित्य सर्वविधयज्ञेतिकर्तव्यताप्रकारविशेषोपपादकतया गृहीत प्रकृतिसिद्धाना भावाना विज्ञान- मेव तत्तत्कम्र्मेतिकर्तव्यतायामुपनिषद् भवति । कर्मणि कर्तव्ये प्रवृत्तिहेतु कृतसिद्धान्तो नियमविशेष उपनिषद्--इति यावत् ।। अत एव-- ·उपनिषच्छब्दसमीक्षा [ ९ -- . -- "आरण्यमियान पुनरेयादित्युपनिषदिति वैखानसेभ्यो नियमो विधीयते" (शारी ३।४।३८ भाष्ये) “यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तर भवति" इति छान्दोग्यश्रुतिवचने च लोकवेदसाधारण्येन सर्वकर्माभिप्रायेणोपनिषच्छब्द प्रयुज्यते। म्लेच्छ- भाषायाम्--"उसूल" शब्देन, पाश्चात्त्यभापायाम् “प्रिसिपिल" (Principle) गब्देन वा योऽर्थो विवक्ष्यते, तत्रैव सस्कृतभाषायामयमुपनिषच्छब्द प्रयुज्यते--इति सिद्धान्त । सा चेयमुपनिषत्रिविधा--आरभ्याधीताना ऋत्वर्थकर्मणामितिकर्तव्यतोपपादिका सान्या ॥१॥ अनारभ्याधीताना पुरुषार्थकर्मणामन्या॥२॥ सर्वसाधारणकर्मणा चान्या॥३॥ तत्र प्रथमविधाना वहुत्वाद् ब्राह्मणभागे एवाचमन-प्रणयन-प्रोक्षणादितत्तत्कर्मणा विधानान्तेऽमीपा तास्ता सर्वा उपनिप- दस्तत्र तत्रैवानुपद प्रदर्श्यन्ते । तद् यथा- "व्रतमुपैष्यन्--अन्तरेणाहवनीय च गार्हपत्य च प्राड् तिष्ठन्नप उपस्पृशति। कस्माद्वा अप उपस्पृशति। अमेध्यो वै पुरुषो, यदनृत वदति, तेन पूतिरन्तरत । मेध्या वा आप । मेध्यो भूत्वा व्रतमुपायानीति। पवित्र वा आप । पवित्रपूतो व्रतमुपायानीति । तस्माद्वा अप उपस्पृशति ।" (शत० १११११) इत्यादि ॥ एवविधानामुपनिषदा कर्मप्रकरणान्तर्भुक्तत्वान्न पार्थक्येनोपनिषच्छब्देन व्यवहारावसरो लभ्यते। द्वितीयविधानान्तु कासाचिच्चातुर्मास्ययागादिरूपाणा कर्मणा ब्राह्मणभागे उपदेश । तद् यथा- महाहविषा ह वै देवा वृत्र जघ्नु । ते नोऽएव व्यजयन्त येयमेषा विजितिस्ताम् । अथ यानेवैषा तस्मिन्त्सग्रामेऽघ्नन्, तान् पितृयज्ञेन सभैरयन्त । पितरो वैतऽ आसन् । तस्मात् पितृयज्ञो नाम । तद्वसन्तो ग्रीष्मो वर्षा , एते ते ये व्यजयन्त । शरद्धेमन्त शिशिरः--त उ ते यान् पुन समैरयन्त । अथ यदेष एतेन यजते। तन्नाह न्वेवैतस्य तथा कचन घ्नन्तीति । देवा अकुर्वन्निति न्वेवैष एतत् करोति । यमु चैवैभ्यो देवा भागमकल्पयस्तमु चैवैभ्य एष एतद् भाग करोति । यानु चैव देवा. समैरयन्त तान चैवैतदवति । स्वानु चैवैतत्पितञ्छेयास लोकमुपोन्नयति यदु चैवास्यात्रात्मनोऽचरणेन हन्यते वा मीयते वा--तदु चैवास्यतेन पुनराग्यायते । तस्माद्वा ऽएष एतेन यजते"--॥ (शत० । २ काण्डे, ५ प्रपाठके, २ ब्राह्मणे) इति। अथ कासाचिद्वा तत्र तत्रोपनिषद्भागे निरूपणम् । यथा छान्दोग्योपनिषदि ब्रह्मकर्तृक यज्ञविरिष्ट- सधानम् । यथा वा कौषीतकोपनिषद्येकधनावरोधन दैवस्मरो वा ॥ अथ सर्वयज्ञसाधारयेन त्वात्मविद्यै- वोपनिषद् भवतीत्यवगमसौकार्यार्थ सर्वकर्मप्रकरणान्तेऽवसरप्राप्तामात्मविद्या पठति। तदिदमात्म- विद्याप्रकरण कासाकर्येण पृथग् दृष्टत्वाद् उपनिषच्छब्देन साधु व्यवहियते । नेंतावताऽऽत्मविद्या- यामेवायमुपनिषच्छब्दो न वा वेदान्तेष्वेवाय शब्दो नियम्यते । तस्माद् भगवता गीतेय बुद्धियोगनिष्ठा- कर्मविद्यासमुच्चिताऽव्ययब्रह्मविद्या प्रवर्तयितव्यनिष्कामकर्मेतिकर्तव्यतोपपादकतया भवत्यजसोपनिषच्छब्दव्यपदेश्या । अत एव च वैदिक्यो वा लौकिक्यो वा सभवन्त्येवविधा अन्या अपि बय एवोपनिषद इति प्रतिपत्तव्यम् । तथा च सिद्धम्--इय भगवद्गीता अव्ययपुरुषलक्षणब्रह्मविद्या बुद्धियोगनिष्ठालक्षणकर्मविद्या चोभयी स्वलक्षणेनैवोपनिषदस्तीति । भगवद्गीताऽधीता उपनिषदो विशतिश्चतस्रश्च ।। (२४) अपि बुद्धियोगविद्याचतुष्टयी तत्र निर्दिष्टा ॥१॥ इत्युपनिषच्छब्दसमीक्षा। इति त्रिविधसमीक्षोपेत गीतानामरहस्यमाख्यातम् । लक्षणा

·No text on this page.

·॥ श्री ।। शास्त्ररहस्यम् ७०० २११ २-अथ गीताया रहस्यकाण्डे शास्त्ररहस्यम् तत्रादौ विज्ञानभाष्यविवक्षा। तत्रादौ गीतास्वरूपसबन्धे साधारणजनताया प्रचलिता प्राचीनदृष्टि.। १--गीता तावत् प्रपश्यन्ति श्लोकै सप्तशती जना । अप्टादशभिरध्यायविभक्तामैतिहासिकीम् ॥१॥ नत्र चाध्यायषट्केषु त्रिपु श्लोका स्थिता क्रमात् । अशीत्या नवभिश्चैकादशभिद्विशती सह ।।२।। प्रथमेऽध्यायषट्के तु ज्ञानयोगोऽवधीयते। तत्राध्यायेपु षड् योगा' विपाद साङख्य-कर्मणी ॥३॥ ज्ञानभागाश्च सन्यामोऽभ्यासयोगात्म सयमौ। द्वितीयेऽध्यायपट्के तु भक्तियोगोऽनुदिश्यते ।।४।। तत्र च ज्ञान विज्ञानमक्षर ब्रह्म च स्थितम् । ३राजगुहय 'विन्तिश्च ५ विश्वरूप च भक्तय ।।५।। तृतीयेऽध्यायषट्के तु कर्मयोगो विधीयते। १क्षेत्रज्ञक्षेत्रसभागस्वैगुण्य ३पुरुषोत्तम ॥६॥ सपद् दैव्यासुरी श्रद्वा सन्यास इति चान्तत । इत्थ क्रमेण गीताया योगा अष्टादशोदिता ॥७॥ ज्ञानयोगो भक्तियोग कर्मयोग इति त्रयम्। षडध्यायीविभेदेन विभक्तमिति चक्षते ॥८॥ साधारणलोकदृष्टयनुसारेण गीताविषयविभाग (१) ज्ञानयोगे (२८०) श्लो० श्लोका योगा विषादयोग २ ७२ साख्ययोग कर्मयोग ४२ ज्ञानकर्मसन्यासयोग कर्मसन्यासयोग आत्मसयमयोग (२) भक्तियोगे (२०९) श्लो० ज्ञानविज्ञानयोग २८ अक्षरब्रह्मयोग ९ राजगुहययोग १० ४२ विभूतियोग ११ ५५ विश्वरूपदर्शनयोग १२ २० भक्तियोग अध्याया १ ४७ ५ ६ ८ [ ११ ·१२ ] १ शास्त्ररहस्यम् १४ (३) कर्म योगे (२११) श्लो प्रकृतिपुरुपविभागयोग २७ गुणत्रयविभागयोग २० पुरुपोत्तमयोग २४ देवासुरसपत्तियोग २८ श्रद्धात्रययोग सन्यासयोग १५ १७ १८ ७८ ७०० ३-गीताया वैज्ञानिकशास्त्रत्वप्रतिज्ञा ३---ब्रूमो वय तु येऽध्यायविभागा अत्र दर्शिता । ते महाभारतग्रन्थानुरोधादैतिहासिका ॥१॥ अस्ति वैज्ञानिक शास्त्र गीतेय ब्रह्मकर्मणो । विशिष्येहात्मविद्याया बुद्वियोगो विधीयते ॥२॥ यस्तु वैज्ञानिकानत्र विभागान् ज्ञातुमिच्छति। वैज्ञानिकक्रमस्तस्मै भिन्नवत् परिदर्श्यते ॥३॥ *सन्ति चतस्रो विद्या उपनिषदो विगतिश्चतस्रश्च । उपदेशा षष्टिशत यस्या सैपानुगीयता गीता ॥४॥ ४-साधारण जनतायां गीताया वैज्ञानिकशास्त्रत्वेन स्पष्टप्रतिपत्त्यभावे हेतुः ४-~या एता इह विद्या उपदिष्टा सन्ति ता सर्वा । इतिहासमहेतोर्व्याख्यादोषाच्च नाऽऽभान्ति ॥१॥ भगवद्गीतोपनिषद् भारतयुद्धप्रसङग उपदिष्टा। तत इतिहासग्रन्थाध्यायक्रमतोऽद्य सा प्रथते ॥२॥ अत एव चैतिहासिकरूपकषायानुरक्तायाम्। गीतायामुपदिष्ट विज्ञान साधु नाऽऽभाति ॥३॥ अपि येन न प्रवेश साधु कृतो ब्रह्मविज्ञाने। तस्य न गीताहृदय विद्याविष्य विभासेत ।।४। बहवो गीताव्याख्या भवन्ति ता श्लोकशब्दार्थम् । दर्शयितु प्रयतन्ते न तु विद्या दर्शयन्त्येता ॥५॥ गीताहृदय वैदिकमतिदूर क्षेपित लोके । पुनरूद्धरिष्यतीद गीताविज्ञानभाष्य तत् ॥६।। ५-गीतायां वैज्ञानिकशास्त्रत्वदृष्टया ऐतिहासिकग्रन्थत्वापहवः ५-- इतिहासग्रन्थोक्ताप्येषा गीता न भक्तिरेतस्य। विज्ञानशास्त्रमेतत् कृष्णो व्याचष्ट शिष्याय ॥१॥ कृष्णो मानुषरूपोऽव्ययश्च तत्राव्यय कृष्ण । गीताया बहुधोक्तोऽहशब्देन क्वचिन्मनुज ॥२॥ मानुपरूप कृष्णोऽव्ययकृष्णस्य स्वरूपमाख्यातुम् । विद्याश्चतुर्विधा उप-दिदेश सैषोच्यते गीता ॥३॥ * विद्या. ४। उपनिषद २४। उपदेशाः १६०। युद्धप्रसङगे गीतोपदेश प्रावर्तत । स च प्रसङगो यद्यप्यैतिहामिकमेव स्थान भवति, तथापि--- "शिष्यस्तेऽहं शाधि मा त्वा प्रपन्नम्"---इत्येव तत्र विद्यागुरुशिष्यभावेन भिन्नप्रस्थानेन प्रवर्तमानतया तत्रैतिहासिकप्रक्रमानादरेण विद्योपदेशप्रक्रमानुरोधो न्याय्यः । अत एवात्र शुद्धविज्ञानशास्त्रस्वरूप- प्रदर्शनानुरोधेन भारतेतिहासक्रमसिद्धाध्यायविभागा उपेक्षिता इति विवेक्तव्यम्। तथाचेदमेकमेव गीताशास्त्रं दृष्टिभेदेन द्वेधा द्रष्टव्यम्--ऐतिहासिकग्रन्थरूपेण वैज्ञानिकशास्त्ररूपेण चेति । तत्रेतिहा- मिकत्वे महाभारतग्रन्थाङगत्वादपेक्ष्यन्तेऽमी अध्यायविभागाः। वैज्ञानिकशास्त्रत्वे त्वेतेऽध्यायविभागा नापेक्ष्यन्ते । प्रक्रमभेदेन तत्र विद्यानामुपदिष्टत्वात् ।

·भाष्यविवक्षा [ १३ विद्याप्रभाववशतो यावन् माहात्म्यमस्ति गीताया। एकान्ततस्तदस्त तत् प्रोद्धर्तु प्रयासोऽयम् ॥४॥ अत्र च नाऽर्थोऽध्यायानुदर्शनेनेतिहासेन । विद्योपदेशि शास्त्रस्वरूपमात्र विहादेयम् ॥५॥ दृष्टया यया तु पश्यन् दर्शयिता दर्शयेत् कमप्यर्थम् । तामास्थाय हि दृष्टि साधु तमर्थ पर पश्येत् ॥६॥ विद्यामवाच भगवान् दृष्टि वैज्ञानिकी पुरस्कृत्य । ता विद्यामितिहासक्रमत पश्यन् कथ पश्येत् ।।७।। तस्माद् वेदनिगूढ विज्ञान भगवता यदाश्चर्यम् । आविर्भावितमतुल तदिहान्वादर्शयिष्यामि ॥८॥ बाह्याडम्बरमात्रासक्ता इतिहासभक्ता ये। ते चेतिहासमात्रे बुद्धि कुर्वन्तु तुष्यन्तु ॥९॥ ६–श्रीकृष्णं प्रति दृष्टिद्वैविध्यात् तदुपासकजनताद्वैविध्यम् द्विविधानि जीवलोके जीवाना सन्ति कर्माणि । स्वेच्छाकृतानि जीवैरथ परमात्मप्रयुक्तानि ॥१॥ इच्छन् मनसा कुरुते यानि तु कर्माणि जीवोऽयम् । साधारणानि सर्वेर्मानुपचरितानि तानि स्य ॥२॥ नेच्छाकृतानि यानि तु लोकोनरविविधकर्माणि । अत्यद्भुतान्यकस्मात् तानि परात्मानुबन्धीनि ॥३॥ अथ य कश्च मनुष्यो लोकोत्तरविविधकर्माणि । अत्यद्भुतान्यकस्मादिच्छन्नेवेह लीलया कुरुते ॥४॥ परमात्मैव स कथमप्यधिकारेणोद्भवन् भूमौ । मानुपरूप कृत्वा लीलाचरितानि दर्शयति ॥५॥ द्विविधा उपासका स्युर्मनुष्यचरितान्युपासते केचित् ।। ते साम्प्रदायिका इह तेषामितिहासमूलिका दृष्टि ॥६॥ वैज्ञानिका परे तु प्रतिपुरुष साधु पश्यन्ति । जीवात्मनि परमात्माभेदोपहितानि कर्माणि ॥७॥ ते वेदशास्त्रसिद्धानीश्वरकाण्युपासते कृष्णे । विज्ञानमूलिका त्विह सन्यात्मनि दृष्टिरस्त्येषाम् ।।८।। तत्साप्रदायिकानामुपासकाना विशिष्य मोदाय । भाष्यमिद गीताया वैज्ञानिकदृष्टिमातनुते ॥९॥ 9-श्रीकृष्णं प्रति दृष्टिद्वैविध्ये हेतुः *कृष्णो योगेश्वर सोऽयमाधिकारिक इष्यते । मनुष्यत्व चेश्वरत्व द्वय तत्र विभाव्यते ॥१॥ चरितानि ततस्तस्य द्विविधान्यभवन् स्वत । लोकोत्तराणीश्वरत्वान्मनुष्यत्वान्मनुष्यवत् ॥२॥ * एतत्सर्वमाचार्यकाण्डे विस्तरेण विवेचितमिति तत्रैव निरीक्ष्यम्।

·१४ ] शास्त्ररहस्यम् भावा युद्धप्रसङगाद्या मनुष्यत्वोपकल्पिता । ईश्वरत्वप्रभावात्तु विश्वरूप प्रदर्शितम् ॥३॥ उपासकास्ततस्तस्य भवन्ति द्विविधा इह मानुष चरित तस्य केचनोपासते जना ॥४॥ मानुषेऽप्यस्य चरिते हेतु वैज्ञानिक विदु । असुरोन्मथन देवत्राण धर्मोपदेशनम् ॥५॥ अलौकिकानि पश्यन्ति भूयासि चरितान्यपि। अपि पश्यन्ति विज्ञानात् कृष्णभावस्य नित्यताम् ॥६॥ इत्थमीश्वरकृष्णस्य गुह्य चरितमात्मन । व्यामर्शयन्तो मुच्यन्ते जन्मससारबन्धनात् ।।७।। -श्रीकृष्णस्येश्वरत्वप्रतिपत्तौ गीतावैज्ञानिकभाष्यस्योपयोगिता त एव त्वीश्वर कृष्ण पश्यन्ति परमार्थत । विज्ञानतो ये पश्यन्ति गीतोपनिषद पराम् ॥८॥ नाभाति गीताहृदय विना विज्ञानभाष्यत । पश्यन्तु गीताशास्त्रस्य भाष्य वैज्ञानिक तत ॥९॥ गीताविषयोद्देशः पदार्था* अत्र गीताया चतुर्धा दगधा १० द्विधा । अपि षोडशधा' ख्याताश्चतुर्विशतिधापि २४ च ॥१०॥ विभाजिता निरूप्यन्ते सषष्टिशत१६ सख्यया। तेऽमी स्पष्टीभविष्यन्ति गीताविज्ञानभाष्यत ॥११॥ इति गीताशास्त्ररहस्ये विज्ञानभाष्य-विवक्षा नाम प्रथम प्रकाशः ॥१॥ ६ 9 *१ द्विधा--२ ब्रह्मविज्ञानम्, कर्मविज्ञानम्-चेति । २ चतुर्धा-४ वैराग्यविद्या, ज्ञानविद्या, ऐश्वर्य विद्या, धर्मविद्या चेति । ३ दशधा---१० आत्मा', आत्मधातू चातुर्विद्यम् , शोकनिवारणम्", ईश्वरत्वम् ५, शोककारणम् त्रिवीय्यम् बुद्धियोग, धातुसाम्यम्, ६, प्रतिष्ठा१० ४ षोडशधा--१६ विद्याचतुष्टयो', बुद्धियोगचतुष्टयी, साम्यवादचतुष्टयो१२, आत्मदर्शनचतुष्टयो' ५ चतुर्विंशतिधा--२४ उपनिषद --उपक्रमे एका, राजर्षिविद्यायामष्टौ, सिद्धविद्याया वे, राजविद्यायां तिस्रः, आर्ष- विद्यायां सप्त, उपसंहारे तिस्त्र । ६ षष्टिशतधा--१६० उपदेशा.---उपक्रमे द्वौ, राजर्षिविद्याया पञ्चाशत्, सिद्धविद्यायामूविशति १६ राजविद्याया द्वात्रिशत्३२, आर्षविद्यायामूनपञ्चाशत् ६, उपमहारेऽष्टौ ॥ - ·२ अथ गीतातात्पर्य्यनिरुक्तिद्धितीयः प्रकाशः तत्रादौ शिक्षादशतयी (१) इय हि भगवद्गीता कि कि शिक्षयतीह न । इति जिज्ञासमानेभ्यो गीतातात्पर्य्यमुच्यते ॥१॥ आत्मयोगमथात्मानमात्मधातुय पृथक् । धातुसाम्य बुद्धियोग चातुविद्यं त्रिवीर्यकम् ॥२॥ शोकस्य कारणं यच्च यच्च शोकनिवारणम् । यथा चेश्वरसाधाज्जीवोऽय भगवान् भवेत् ॥३॥ इमान् दशविधानर्थान् गीता शिक्षयतीह न । एतान् सम्यग् विजानान आत्मदर्शी सुखी भवेत् ।।४।। गीतातोऽर्थानिमान् बोद्ध शक्नुवन्ति न येऽञ्जसा । तेषामर्थे पृथक्कृत्य तानिमान् बोधयाम्यहम् ॥५॥ पृथक् तावद् विजानान सम्यगेतान् परिस्फुटम् विज्ञानभाष्यतो गीतातात्पर्य लब्धुमर्हति ॥६॥ (२) १ नत्र गीताया वुद्धियोगशास्त्रत्वाद् बुद्धियोगस्य च ज्ञानयोगकर्मयोगोभयसमुच्चितरूपत्वादस्या गीताया आत्मज्ञानशास्त्रत्व योगशास्त्रत्व च । २ तत्र क्षराक्षराव्ययभेदात् त्रिधातु पुरुष आत्मा । ३ मनोमयविज्ञानभितानन्दो विद्या। तज्ज्ञानम् । मनोमयप्राणभिता वाग् वीर्य्यम्। तत् कर्म । विद्या च वीर्य चेति द्वौ आत्मनो धातू । ४ विद्यासमुच्चितवीर्यप्रयोगे ज्ञानकर्मणो समत्वोपपत्तिर्धातुसाम्यम् । ५ अव्ययात्मभक्तिभूताया विद्याया विज्ञानात्मभक्तिभूतायाश्चतुर्विधविद्याबुद्धे सप्रयोगो बुद्वियोग । ६ अव्ययम्, विद्या, बुद्धयोग , समत्वमिति चातुर्विद्यम् । ७ ब्रह्म क्षत्र विडिति त्रिवीर्यम् । ८ विद्यापचार --कपिचार --इति द्वय शोककारणम् । ९ आत्मविद्या--निष्कामकर्म--इति द्वय गोकनिवारणम् १० बुद्धियोगचतुष्टयनिबन्धना जीवानामात्मविद्योदयाद् भगवत्त्वसिद्धि । तदीश्वरसाधर्म्यम् ।। [ १५

·१६ ]
शास्त्ररहस्यम्
१-आत्म-योगः
(३) जीवप्रकृतिसिद्धाविद्याबुद्धियोगजन्यसर्वविधानुशोकविनाशोपायप्रदर्शनात्मक हीद भगवद्-
गीताशास्त्रम्। तत्र ब्रह्मकर्मणोरात्मकलयो समत्वेनोपपन्नयो सहयोगेन प्रवृत्तिवशाद् विद्या-
बुद्धियोगचतुष्टयनिबन्धनात्मसाक्षात्कार एवायमेक सर्वविधशोकव्युत्थानोपायोऽस्तीति कृत्वा
आत्मसाक्षात्कारोपायभूतबुद्धियोगविद्याचतुष्टयप्रचारकत्वादिद गीताविज्ञान योगशास्त्र चोपपद्यते,
आत्मशास्त्र च । अपि च अव्ययपुरुपोऽयमात्मा ब्रह्म। विद्याबुद्धियोगचतुष्टय कर्म। विद्याबुद्धियोग-
वशादविद्याबुद्धियोगनिवृत्तौ सत्यामव्ययात्मावरकयोगमाया परिहृता भवतीति कृत्वा मेघावरणापाये
सूर्यवत् स्वयमात्मा प्रकाशते, सोऽयमात्मसाक्षात्कार परम पुरुषार्थ । तद्विज्ञानोपदेशो भगवद्गीता
शास्त्रार्थ ॥
२-प्रामा
तत्र तावद् योऽयमात्मा सोऽन्वेष्टव्यो विशेषत ।
न त्वेव स्पष्टमात्मानमेत जानाति कश्चन ।।७।।
"न विजानामि यदि वेदमस्मि निण्य. संनढो मनसा चरामि ।
यदा माऽगन् प्रथमजा ऋतस्य आदिद् वाचो अश्नवे भागमस्या" ॥१॥१६४॥३७॥
इति श्रुतेर्यद्यपि वस्तुगत्या नाह स्वमात्मानमवैमि सम्यक् ।
तथापि यद् यावदिवाबगन्तु शक्नोमि तद्दर्शयतीह गीता ॥८॥
अचिन्त्य एषोस्ति हि निर्विशेषस्तत्राव्यय मामगमत् त्रिवेदी।
यजुष्युपागादथ वाङमयोऽग्नि स इत्थमात्मा प्रणवोऽयमस्ति ॥१॥
भुक्ते दुखमनात्मज्ञो मृत्युभि स वृतो यत ।
तस्मादात्मावगन्तव्यो दु खात्यन्तनिवृत्तये ॥१०॥
आत्मस्वरूपविज्ञाने सन्ति विप्रतिपत्तय ।
याथार्थ्येन स्वमात्मान हन्त जानन्ति न क्वचित् ॥११।।
शरीरमिन्द्रियग्राम मनो बुद्वि महच्च वा।
आत्मानमभिमन्यन्ते भूत प्राण च चेतनाम् ॥१२॥
वस्तुगत्यैतमात्मानमजानन्नज्ञतावशात् ।
अन्यथासन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ॥१३॥
अनात्मरक्षणव्यग्रो हन्तात्मानमुपेक्षते ।
प्रज्ञापराधत सर्व शोकग्रस्त इहेक्ष्यते ॥१४॥
तस्मादात्माऽवगन्तव्य आत्मार्थे सर्वमिष्यते ।
तमात्मानमिय गीता स्पष्ट दर्शयतीव मे ।।१५।।
१ शरीर भूतग्राम चित्याग्नि ॥१॥ इन्द्रियग्राम प्राणमयश्चितेनिधेयाग्निः ॥२॥
मनश्चन्द्रजम् ॥३॥ बुद्धि सूर्यजा ॥४॥ महान् परमेष्ठी॥५॥ भूतमर्थ । प्राण क्रिया। चेतना ज्ञानम् ।
एतत् त्रयमात्मरूपम् ॥६॥

·तात्पर्यनिरुक्ति [ १७ ईश्वरप्रजापतेरात्मव्यूह. स्तरा. अश्वत्थधातव ब्रह्मविवर्ता आत्मान आत्मनः पर्वविशेषाः १ अमृतम् परात्पर निगूढोत्मा सर्वशक्तिघनोऽनन्तरबायो भूमा २ अमृतम् पुरुष परमात्मा अव्यय, अक्षर, क्षर । १ २ ३ ब्रह्म प्रकृति अधियज्ञात्मा चन्द्र स्वयम्भू परमेष्ठी सूर्य ब्रह्माग्नि देवाग्नि पृथ्वी भूताग्नि शुक्रम् वैकारिक सर्वभूतान्तरात्मा ब्रह्मा विष्णु महादेव २ जीव-प्रजापतेरात्मव्यूह आत्म- कारा आत्मवर्ग. आत्मविवर्ता. आत्मभावा. परात्पर १ अभयात्मा अव्यय २ आलम्बनात्मा १ अमृतम् पुरुषात्मा अक्षर ३ नियन्तात्मा क्षर परिणाम्यात्मा प्राण ५ शान्तात्मा अव्यक्तम् आप महानात्मा महान् बुद्धि ૨ ब्रह्म वाक् विज्ञानात्मा अन्नम् ८ प्रज्ञानात्मा अन्नाद ९ प्राणात्मा इन्द्रियाणि इन्द्र प्राज्ञात्मा अन्तरात्मा سع शुक्रम् वायु ११ तैजसात्मा अग्निरमृत १२ वैश्वानरात्मा | अग्निर्मर्त्य १३ शरीरात्मा बाह्यात्मा २ ·१८ ] शास्त्ररहस्यम् अथवा जीवेवष्टादशात्मानो द्रप्टव्यः । चत्वारोऽमृतवर्गीया । पञ्च ब्रह्मवर्गीया । अथ नवान्ये शुक्रवर्गीया । तथा हि-- (१) पार्थिवोऽग्नि -शरीरात्मा। (२) पार्थिवो वायु --हयात्मा। (३) पार्थिव इन्द्र --दिव्यात्मा चेति ।। स एष त्रिविधो दिव्यात्मा-- (३) अग्नि ---वैश्वानर । तेनात्मन्विनोऽसज्ञा जीवा । (४) वायु --तैजस । ताभ्यामात्मन्विनोऽन्त सज्ञा जीवा । (५) इन्द्र --प्राज्ञ । एतैरात्मन्विन ससज्ञा जीवा । स एष प्राज्ञस्त्रिविध - (५) कर्मात्मा वासनामय ईश्वरजनित ।* (६) चिदाभासो ज्योतिर्मय ईश्वराश । (७) ईश्वर परदेवता ईश्वरानतिरिक्तइति । स एष ईश्वरो जीवशरीरानुगतस्त्रेधा सप्लवते-- (७) ऊर्गलक्षण (८) श्रीलक्षण (९) विभूतिलक्षणश्चेति । स एतावानयमात्मा सर्व इति विद्यात् ।। १ *कर्मपुरुषस्यैतस्य षोडशकलस्य षोडश गुणा सुश्रुतशारीरके (११२१) प्रदर्शिता ॥ 'सुखम् । 'दुःखम् । ३इच्छा । "द्वेष । 'प्राण । अपानः । 'उन्मेषनिमेषौ । प्रयत्नः । 'बुद्धिः। १°मन.। ११संकल्प । १२विचारणा । १३ स्मृति । १४ विज्ञानम् । १५अध्यवसाय । १६विषयोपलब्धि इति ॥ उन्मेषनिमेषौ नेत्रादे. प्रसारसकोचौ। मनः इन्द्रियप्रेरणाशक्ति । संकल्पः कल्पनाशक्तिः। विचारणा विवेचना । विषयोपलब्धि. शब्दादिविषयग्रहः॥ वैशेषिके तु दर्शनेऽष्टौ गुणा व्याख्यायन्ते- बुद्धिः सुखं दुःखम् इच्छा द्वेषः प्रयत्नः धर्मः अधर्म इति । संस्कारोऽप्यन्यो गुणो द्रष्टव्य ॥ ma- ·तात्पर्य्यनिरुक्ति [ १९ ४ ७ आत्मस्वरूपज्ञापक-वेदवचनानि तत्र तावच्छृति कञ्चित्पुरुष प्रकृते परम् । अजमात्मानमादेष्टुमित्थमन्वाह निश्चितम् ॥ १ अचिकित्वाश्चिकितुषश्चिदत्र कवीन् पृच्छामि विद्मने न विद्वान् । वि यस्तस्तम्भ षडिमा रजासि अजस्य रूपे किमपि स्विदेकम् ॥ ऋक् स० १म । २२ अ० । १६४ सू० । ६ मं० २ यस्यानुवित्त. प्रतिबुद्ध आत्मा अस्मिन् सदेहये गहने प्रविष्ट. । स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोक स उ लोक एव । बृहदारण्यकोपनिषत् ४ अ० । ४ बा०। १३ क० ३ इहैव सन्तोऽथ विद्मस्तद्वय न चेदवेदीमहती विनष्टि । य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति अथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ बृ० आ० उ० ४।४।१४ आत्मान चेद् विजानीयादयमस्मीति पूरुष । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु सज्वरेत ॥ बृ० आ० उ० ४।४।१२ ५ यदैतमनुपश्यत्यात्मान देवमञ्जसा । ईशान भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ बृ० आ० उ० ४।४।१५ ( १ ) अश्वत्थहृदयबिन्दुस्थोऽनिरुक्त. सप्तलोकव्यापी आत्मा ६ एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम् । विरज पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः ॥ बृ० आ० उ० ४।४।२० यस्मात् पर नापरमस्ति किञ्चिद् यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥ श्वेता० उ० ३।९ ८ ततो यदुत्तरतर तदरूपमनामयम् । य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति अथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ श्वेता० उ० ३ अ० १० म० ९ तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ब्राह्मण । नानुध्यायाद् बहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् ॥ ६० आ० उ० ४।४।२१ (२) स्वयंभूरश्वत्थबल्शामूलभूत १० यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठित । तमेव मन्य आत्मान विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ बृ० आ० उ० ४।४।१७ ११ अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् । शुक्रेण ज्योतीषि समनुप्रविष्ट प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्त ॥ नारायणोपनिषत् १ म० १२ यस्मिन्निद स च वि चैति सर्व यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । तदेव भूत तदु भव्यमा इद तदक्षरे परमे व्योमन् ॥ नारायणोपनिषत् १ म० १३ येनावृत ख च दिव मही च येनादित्यस्तपति तेजसा भाजसा च । यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा ॥ नारायणोपनिषत् १ म० १४ न सदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । मनीषा मनसाऽभिक्लुप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ नारायणोपनिषत् ३ म० ( ३ ) परमेष्ठी वायुसमुद्रात्मा १५ महान् प्रभुर्वं पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः । सुनिर्मलामि मा प्राप्तिमीशानो ज्योतिरव्यय. ॥ (श्वेताश्व० ३।१२) ·] - २० ] शास्त्ररहस्यम् ( ४ ) हिरण्यगर्भ सय्य १६ यस्मादर्वाक सवत्सरो अहोभि परिवर्तते । तद्देवा ज्योतिषा ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतम् ॥ बृ० आ० उ० ४।४।१६ १७ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । स बाहुभ्या धमति स पतत्रैवाभूमी जनयन् देव एक ॥ यजु स० १७ अ० १९ म० १८ यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस्मै । त ह देवमात्मबुद्धिप्रकाश मुमुक्षुर्वे शरणमह प्रपद्ये ॥ श्वेताश्वतरोपनिषत् ६ अ०। १८ म० (५) ईश्वर-जीवात्मानौ साक्षि-भोक्तारौ १९ द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिषस्वजाते। तयोरन्य. पिप्पल स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ॥ मुण्डकोपनिषत् ३।१११ (६) विद्यानिरपेक्ष-विद्यासापेक्ष कर्मणी आत्मगतिहेतू २० इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठ नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढा । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वा इम लोक हीनतर चाविशन्ति ॥ मुण्डकोपनिषत् ११२।१० २१ तप श्रद्धे ये हयुपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वासो भैक्ष्यचर्या चरन्त । सूर्यद्वारेण ते विरजा प्रयान्ति यत्रामृत पुरुषो हयव्ययात्मा ॥ (मुण्डको० ११२।११) एपां मन्त्राणां सक्षिप्त तात्पर्य्यम् १ षण्णा रजसां विधर्ता परोरजा कश्चिदश्वत्थाना मध्यविन्दुलक्षितोऽयमजो नामाव्यय ॥ २ जीवात्मशरीरस्थ षण्णामात्मना विधारको विरजा बुद्धियोगात् प्रतिबुद्धो जीवाव्यय ॥ ३ निरस्तसर्वकर्मणो विदेहमुवतस्य, सद्योमुक्तस्य विशुद्धाव्ययतया नित्यानन्दरूपत्वम् ।। ४ गरीरधारिण शारीरकस्यात्मन शरीरातिरिक्तत्वमनामयत्वम् ।। ५ ऋषिदेवादिप्राणपरिग्रहपरित्यागाभ्या पुन पुनर्जन्ममृत्युवशाद् भूतभव्यत्वशालित्वम् ॥ ६ पञ्चजन-पञ्चप्रकृतिक-स्वयभ्वात्मक-परमाकाशातीत-परात्परस्य विश्वानतिरिक्तत्वेनैक- त्वम् । ७ सप्तलोकशरीरिण विश्वव्यापिनमीश्वरमुपासीना ईश्वरमेवानुगता विश्वव्यापिनो भवन्ति ।। ८ सर्वभूतान्तरात्मनोऽप्युत्तरो ब्रह्मसत्यात्मा, यद्गर्भेऽय देवसत्यात्मा, स परमात्मा ॥ ९ भूतात्म, प्राणात्म, प्रज्ञानात्म, विज्ञानात्म, सत्त्वात्म, पुरषात्म, गूढोत्मादिभिरभेदेन एक एवात्मानुभाव्य ॥ १० ब्रह्ममज्ञक-पञ्चजनप्रकृतिमय-पुरुषस्यात्मत्वम् ।। ११-१४ यथा मर्त्य त्रैलोक्यव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा साक्षी प्रजापति , तथा स्वयभू-परमेष्ठि- सूर्यं कृतरूपोऽमृतप्रजापति ॥ १५ अत्यन्तनिर्मला महत्सज्ञा प्राप्ति य ईष्टे, स एव ज्योतिर्मयोऽव्ययपुरुप सत्त्वप्रवर्तक । १६ सवत्सराग्निप्रभावादिन्द्रप्राणरूपायु हित्वात् सूर्ययोनिक-वैज्ञानिकात्मशालित्वम् ।। १७ त्रिलोकव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा देवसत्यात्मा सर्वजीवसभव कश्चिदेक ईश्वरो जीवेषु । १८ वेदगर्भ स्वयभुव ब्रह्माण यो जनयति, स प्रकृतिमय पुरषोऽमृतात्मा मुक्त्यै द्रष्टव्य ॥ १९ विद्यानिरपेक्षपुण्यकर्मणा सस्कृतात्मानो देवयानेन पथा स्वर्गिण पुनरावर्तन्ते ॥ २० विद्यासापेक्षपुण्यकर्मणा सस्कृतात्मानो देवयानेन पथा स्वगिणो न पुनरावर्तन्ते ।। २१ प्रतिशरीर द्वावात्मानौ भवत , जीवात्मान्य , ईश्वरात्मान्य । एको भोक्ता, अन्य साक्षी।। . .

·तात्पर्य्यनिरुक्ति [ २१ वेदवचनतात्पर्य्यार्थापरिज्ञानाद् व्यामोहे वेदव्याख्यानावश्यकत्वम् ॥ दत्येवमात्माव्यय एष केवलो निष्कर्पसिद्ध श्रुतिभिर्निरूपित । तथापि तत्रैप यथावदग्रहात् सर्वस्य नाभाति विशेपतोऽव्यय ॥१॥ 'नाह प्रकाश सर्वस्य योगमायासमावृत ।' इत्येवमव्ययस्यास्य भगवानग्रह जगौ ॥२॥ अपश्यतामार्पदृशा विपश्चिता वेदार्थतात्पर्य्यमजानता सताम् । स्वबुद्धिक्लप्तानि मतानि भिन्न वद् भवन्ति सत्य तु न तेषु विद्यते ॥३॥ निरस्य गीतेयमपूर्णमात्मनि ज्ञान जनानामकृतात्मना तत । आत्मानमेक श्रुतिसिद्धमव्यय प्रदर्शपत्यार्षदृगा समीक्षितम् ॥४॥ तथा च गीतावचनस्य सर्वथा तात्पर्य्यसाम्य श्रुतिभि प्रदृश्यते । सर्वस्य तदृर्शयितु स्वभापया तासा श्रुतीना स्फुटमर्थ उच्यते ॥५॥ आत्मस्वरूपनिरूपणे वेदवचन-गीतावचनयोस्तात्पर्य्यसाम्यावबोधाय पृथक्त्वेनातिसक्षेपान वेदमन्त्रार्थतात्पर्य्यप्रकाशकब्रह्मविज्ञानसिद्धान्तोपदेश ॥ प्रजापतिरिद सर्व यज्ञ सत्य स पोडशी। पश्यामो य म यज्ञोऽय स्थित सत्यप्रजापतौ ॥१॥ पाप्मा' वित्त प्राण ३ आत्मा चेत्येव म चतुष्कल । यावद् विन तावदात्मा त्रिमात्रत्वान् स ओमिति ॥२॥ तत्रायमात्मा त्रिकल शुक्र ब्रह्मामृत च तत् । अस्मिन् प्राणाश्च वित्तानि पाप्मानश्च प्रतिष्टिता ॥३॥ *वागापोऽग्निश्चामृतानि वागापोऽग्निश्च मृत्यव । ब्रह्मसुब्रह्मणोर्योगाच्छुक्र ब्रह्म द्विदेववत् ॥४॥ शक्राणामाश्रयास्तेपा पञ्च प्रकृतयो मता । त एव पञ्च ब्रह्माण क्षरपञ्चकलामया ॥५॥ प्राण आपश्च वागन्नमन्नात् पञ्च क्षर। हि ते । ब्रह्मविविन्द्रसोमाग्निसज्ञाक्षरनियन्त्रिता ॥६॥ स्वयभू परमेष्ठी च सूर्यश्चन्द्र पृथिव्यपि । पञ्च ब्रह्माण इत्येते पूर्वपूर्वाहितोत्तरा ॥७॥ वाक् स्वयभुवि, वागाप परमेष्ठिनि सश्रिता । वागापोऽग्निश्च सूर्येऽस्मिन्नित्य सन्ति त्रयोऽमृता ॥८॥ अग्निरापश्च वाक् सूर्ये आपो वाक् चन्द्र आहिता । वागिय पृथिवीत्येव सन्त्यर्वाग् मृत्यवस्त्रय ॥९॥ * सूर्याशुर्वाग्-इन्द्र , स कृष्ण । तत आपोऽसृज्यन्त ॥ भृग्वडगिरसौ स्नेहतेजसी अधऊर्ध्वप्रवाहिणौ सुब्रह्मसज्ञौ सुवेदरूपौ आपो नाम। तत्रैकतो भृग्वारूढोऽडगिरास्त्रेधा विभक्त ----अग्निर्वायुरादित्य । ते त्रयो वर्णा --धूम्रो रक्तो हिरण्यम् इति । सोऽग्नि शुक्रम्। अथान्यतोडगिरोध्यारूढो भृगु.--आपो वायु सोम इति त्रेधा विभक्त.। ते त्रयो वर्णा ---नीलो हरित पीत इति। ता आप. शुक्रम् । अनयो प्रभवरूपो वागर्थः कृष्णो वर्णो मध्यस्थ । तथा चैतानि त्रीणि शुक्राणि--बाग आप अग्निरिति। ब्रह्म सुब्रह्म (भृ०) सुब्रह्म (अ) ·२२ ] शास्त्ररहस्यम् मर्यादगि नृत्यरग्नि सूर्यादूर्ध्व तु सोऽमृत । सूर्योऽमृतश्च मृत्युश्च द्वावग्नी तौ प्रतिष्ठितौ ॥१० विश्वरूपाणि चैतेषा प्रत्येकमनुभावयेत् । पर पर तु पूर्वस्मिन् महत्यायतने धृतम् ॥११॥ आन्द' पृथिव्या, नक्षत्र रे चन्द्रे, सवत्सरो रवो । सामुद्रो ऽसौ पारमेष्ठ्य आकाश'स्तु स्वयभुवि ॥१२॥ अन्नाद्धि पृथ्वी, चन्द्रोऽन, सूर्यो वाक् परमेष्ठयथ । अम्मयो हि ततस्तूवं स्वयभू प्राणविग्रह ॥१३॥ वेदब्रह्ममये सत्यलोके तावत् स्वयभुवि । ब्रह्मा नियन्ता यस्तस्मै वेदा प्रथमजा धृता * ॥१४॥ गतिस्थितिमय ब्रह्म स वायुर्यस्तु गच्छति । यस्तिष्ठति स आकाशस्तयोरन्योन्यगर्भता ॥१५॥ तस्योदरे तु सुब्रह्म स्थित भृग्वङगिरोमयम् । तेजोमयोऽङगिरास्तत्र रस स्नेहमयो भृगु + ॥१६॥ आपो वायुश्च सोमश्च स्निग्धास्ते भृगवस्त्रय । आदित्यश्च यमश्चाग्निस्तेजास्यङगिरसस्त्रय ॥१७॥ द्विब्रह्मेद ब्रह्मसत्य प्राणगभितवाङमयम् । अथ षड्ब्रह्म सुब्रह्म ते उभे योनिरेत्तसी ॥१८॥ पञ्चीकृताना प्रकृतिब्रह्मणा पुनरुव॑त । अमृत पुरुष विद्यात् क्षरमक्षरमव्ययम् ॥१९॥ तमेतमव्यय कचिदात्मान श्रुतिराह मे । सवत्सर समुद्रश्च तत्राकाश प्रतिष्ठित ॥२०॥ अपि नक्षत्रमान्द च द्यावाभूमी च देवता । नात पर किञ्चिदस्ति तत्र सर्व प्रतिष्ठितम् ॥२१॥ वृक्षेऽश्वत्थेऽव्यये तस्मिन् सुपौँ द्वौ प्रजापती । ईश्वरोऽन्योऽथ जीवोऽन्य साक्षी भोक्ता च तिष्ठत ॥२२।। एकस्मिन्नीश्वरे जीवेष्वनन्तेषु च सोऽव्यय । विभक्तेष्वविभक्तोऽय विभक्तवदवेयते ॥२३॥ तमात्मान विजानीयादव्यय प्रकृते परम् । इहैव स्वाव्यय विद्म परमीश्वरमव्ययम् ॥२४॥ तमेतमव्यय गीता सर्वात्मत्वेन पश्यति । अप्यव्ययातिरिक्तानामात्मत्व प्रतिषेधति ॥२५॥ "अव्यक्त व्यक्तिमापन्न मन्यन्ते मामबुद्वय । पर भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥२६॥ (७।२४) शतपथे ११ का० १ अ० द्रष्टव्यम् । +शतपथे १० का० ३ अ० द्रष्टव्यम् । +गोपथे १११।१।६ द्रष्टव्यम्।

·तात्पर्य्यनिरुक्ति [ २३ परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात् सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥२७॥ (८।१७) पुरुष स पर. पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तस्थानि भूतानि येन सर्वमिद ततम् ॥२८॥ (८.१९) इत्यात्मशिक्षा। २-आत्मधातू ब्रह्मकर्मणी २ –ब्रह्म-कम्मॆत्यात्मनो धातुद्वयम् (१) अव्ययस्यात्मनोऽस्य द्वे पर्वणी ब्रह्मकर्मणी । ब्रह्म विद्या, कर्म वीर्यम्, आत्मरूपमिद द्वयम् ॥१॥ प्रतिक्षण करोत्यात्मा जानात्यात्मा प्रतिक्षणम् । न करोति न जानाति य स नात्मोपपद्यते ॥२॥ क्रियोदयरसो वीर्य विद्या ज्ञानरमोदय । ज्ञानोक्थमव्यय विद्या क्रियोक्थ वीर्य्यमव्यये ॥३॥ त्रय१ रूप ह्येक आत्मा-उक्थ ब्रह्म च साम च । उक्थादुत्तिष्ठते, ब्रह्म भर्तृ, सामाखिले समम् ॥४॥ विद्योक्थमव्ययस्यार्द्ध वीर्योक्थ त्वर्द्धमुत्तरम् । तत्र धातुत्रयी विद्या वीर्य धातुत्रय परम् ॥५॥ (२) *प्रत्यर्थमात्मा गूढोऽयमव्यय पुरुष पर । सत्यकामात्मक सोऽयमात्मा पञ्चकलो मत ॥६॥ मनो विज्ञानमानन्द इत्यसौ मुक्तये त्रिधा । मन प्राणश्च वाक् चेति त्रिकल सृष्टये तु स ॥७॥ (३) मनोमयप्राणगर्भा या वाक् सृष्टिस्ततोऽभवत् । यदिद दृश्यते किञ्चित् सर्व तद् वागिति स्थिति ॥८॥ वाच्यन्तर्वितत प्राणो भास्वर स मनोमय । वाक्प्राणमनसामेक कोश विद्यात् तमच्युतम् ॥९॥ यद् ब्रह्म पञ्चधा योनि , यच्च शुक्रमिह विधा। आत्मप्राणमन कोशे तत्र सर्व प्रतिष्ठितम् ॥१०॥ मन आत्मा, हिता प्राणा , वाक् तत्रोपहिता मता। विम्बवन्मनसि प्राणा रश्मिवन्नित्यदा हिता ॥११॥ १शतपथब्राह्मणे १४ का० ४ अ० ३ ब्रा० द्रष्टव्यम् । *अव्ययोऽन्तरतमो निगूढोत्मा कोश । १ मन. . २ प्राण आत्मा हित उपहिता विद्या वीर्यम् अन्नम् ब्रह्म प्रतिष्ठा कर्म .. विसर्गः अर्थ सग्राह्यः (अस्तीति धृति) (उत्पन्नस्य व्यय) (अन्यत परिग्रहः) . . ३ वाक् .

·२४ ] शास्त्ररहस्यम् विद्या कोगो मन , प्राणो वीर्यकोशोऽथ वागिति। परतो गृह्यमाणानामन्नाना कोश इष्यते ॥१२॥ ब्रह्म विद्या, कर्म बीर्य्यमथार्थोऽन्नमिति त्रिषु । ब्रह्म प्रतिष्ठा, सास्तीति धृति , सर्वत्र भाव्यते ।।१३।। सत उत्पद्य यद् व्येति स विसर्गो हि कर्म तत् । अन्यतस्त्वर्थ्यते सोऽर्थस्तदन्न परिगृह्यते ॥१४॥ ततो बाह्य हि सग्राह्य भवत्यन्न तदध्रुवम् । अथ विद्या च वीर्य्य च नात्मनो ऽन्यत्र तिष्ठत ॥१५।। (४) अव्ययस्यात्मनो ऽस्य द्वे पर्वणी ब्रह्मकर्मणी । अमृत ब्रह्म पूर्वार्द्ध मर्त्य कर्मार्द्धमुत्तरम् ॥१६॥ ज्योतिर्ज्ञान ब्रह्म विद्या, कर्म कर्मजबासना । आरम्भो मोह इत्येतौ धातू भवत आत्मन ॥१७॥ अविनाभूतमुभय ते आत्मैक उभे सह । कर्मणा विन्दते वीर्य्य विद्यया विन्दते ऽमृतम् ॥१८॥* (५) तत्र तद् द्विविध कर्म यदेतद् वासनात्मकम् । कर्म प्रवर्तक किञ्चित् किञ्चित् कर्म निवर्तकम् ॥१९॥ वासनाया वासनान्योपधानाच्चीयते यत । प्रवृत्त कर्म तत् स्थूल ज्योतिरावियते तत ॥२०॥ विद्याज्योतिस्तु जनयत् कन्यिद् विद्यया तया । पौळ निवर्तयत् कर्म स्वय सह निवर्तते ॥२१॥ यथा कलुषिते तोये निहित कतक रज । मल प्रशमयत् सर्व स्वयमप्युपशाम्यति ॥२२॥ 'यथैवासि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्नि सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥२३॥ 'न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते ।' निवृत्त कर्म तद् विद्यात् तदनावरण विदु ॥२४॥ (६) तत्र वाग्बुद्धिकायानामारम्भ कर्मलक्षणम् । समानमस्ति, भेदस्तु कामासक्तिवशात् तयो ॥२५॥ 'काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भव ।' 'इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ॥२६॥ कामासक्तिकृत कर्मापूर्व सस्कारमात्मनि । आधत्ते वासना नाम ज्योतिरावियते तत ॥२७॥ वासना नाम सस्कार कामासक्तिसमुद्भव । तमोमयो ऽव्ययस्यैता विद्यामावृणुते पराम् ॥२८॥ *ब्रह्म ज्ञानम् भावना ज्योति विद्या मोहः वीर्यम् कर्म आरम्भ वासना

·तात्पर्यनिरुक्ति
[ २५
सर्वमेव तु तत् कर्म कामासक्तिविनाकृतम् ।
शिथिल ज्योतिषा
क्षुण्ण
स्वयमेवोपशाम्यति ॥२९।।
तस्मात् सङ्ग च काम च निवर्तयितुमात्मनि ।
बुद्धियोगे प्रवर्तेत सर्वशोकनिवृत्तये ॥३०॥
अत्रार्थे भगवद्वाक्य गीताया बहु दृश्यते ।
यथा त्रिगुणमायेयमात्मशक्ति व्यपोहति ॥३१॥
(७) १-'दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता तरन्ति ते ॥३२॥'
२-'नाह प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृत ॥
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥३३॥'
३-'सडगात् सजायते काम कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥
क्रोधाद् भवति समोहः समोहात् स्मतिविभ्रम ॥३४॥
स्मृतिभ्रशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥३५॥'
(८) इत्थमावरणात् कामादात्मशक्तिविनश्यति ।
कामतो द्विविध स्रोतो रागज द्वेपज तथा ॥३६।।
विज्ञानावरण द्वैपाद् रागान्मनसि बन्धनम् ।
हृतात्मशक्तेविपयैर्बन्धनात्परतन्त्रता ॥३७॥
आनन्दज्योतिरप्यात्मा कामदोपेण दूपित ।
यथा क्लिश्नाति ससारात् तदाह भगवान् स्वयम् ॥३८॥
१-'काममाश्रित्य दुष्पूर दम्भमानमदान्विता ।
मोहाद् गृहीत्वाऽसद्माहान प्रवर्तन्तेऽशुचिता. ॥३९॥
२-चिन्तामपरिमेया च प्रलयान्तामुपाश्रिता ॥
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥४०॥'
३-'कामैस्तैस्तैर्ह तज्ञाना प्रपद्यन्तेऽन्यदेवता' ॥७॥२०॥
'लभते च तत कामान् मयैव विहितान् हितान्' ॥७॥२२॥
४-'अज्ञानेनावत ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तव' ॥५॥१५॥
५-'ज्ञानेन तु तदज्ञान येषा नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज् ज्ञान प्रकाशयति तत्परम् ॥५॥१६॥
६-'रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥२॥६४॥
७-प्रसादे सर्वदु खाना हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धि पर्यवतिष्ठते ।'२॥६५॥
८-'रजो रागात्मक विद्धि तृष्णासङगसमद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसडगेन देहिनम् ' ॥१४॥७॥
९-'तमस्त्वज्ञानज विद्धि मोहन सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत' ॥१४॥९॥
१०-'अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृता ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥१६॥१६॥

·२६ ]
शास्त्ररहस्यम्
११-'य. शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारत ।
न म सिद्धिमवाप्नोति न सुख न परा गतिम् ॥ १६॥२३॥
१२-'अनादित्वानिर्गणत्वात् परमात्माऽयमव्यय ।
शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥१३॥३२॥
इत्यात्मधातुद्वय शिक्षा।
३-ब्रह्मरूपा विद्याविभागास्त्रयः
मनो विज्ञानमानन्द इति विद्यात्रयी स्थिता।
ज्योतिविशेषो विज्ञान रूप सकल्पित मन ॥१॥
कर्मण्यन्तरतो ज्योतिर्मनो, ज्योतिपि कर्म चेत् ।
तद् विज्ञानमथानन्द कास्पृष्ट पृथग रस ॥२॥
त्रिष्वक्षरेषु भासन्ते तिस्रो विद्या विभागश ।
ब्रह्मेन्द्रविष्णवो नित्या सन्ति चैतेऽव्ययेऽक्षरा ॥३॥
तैरव्ययैस्त्रिभिर्धर्मेम्मिणस्ते त्रयोऽक्षरा ।
धर्मत्रयवशाद् विश्व शश्वदात्मनि बिभ्रति ॥४॥
आनन्दो ब्रह्मविद्येन्द्री विद्या विज्ञानमस्ति मे ।
सकल्पो वैष्णवी विद्या त्रिषु तेपु त्रयी हिता ॥५॥
अद्धा तु यस्य भासन्ते बुद्धियोगादिमेऽव्यया ।
तस्य स्यात् सत्यसकल्प क्षुच्छोकाधूम्मिसक्षय ॥६॥
समृद्धयानन्दतो बुद्धिविज्ञाने मनसीन्द्रिये ।
ब्रह्मवीर्ये सत्त्वगुणे सा सिद्धि!पकल्पते ॥७॥
इति विद्यालक्षणज्ञानयोगशिक्षा।
४-कर्मरूपा वीर्यविभागास्त्रयः
मन प्राणो वागितीद वीर्य्य कर्म त्रिधोदितम् ।
मन काम तप प्राणो वागिय सहते श्रमम् ।।१।।
'कामस्तदग्ने समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथम यदासीत् ।
सतो बन्धुमसति निरविन्दन् हृदि प्रतीष्या कवयो मनीषा ॥२॥
ऋक् स० १० म० । ११ अ० । १२९ मू० । ४ म०
आत्मैष वाङमय प्राणमयो भाति मनोमय ।
अन्नादो ज्ञानवान् कुर्वद्रूप आत्मेति लक्ष्यते ॥३॥
वीर्य मनसि विद्यायै, प्राणे वीर्य क्रियाकृते।
अन्नाय वीर्य वाच्यन्न त्वर्थो धामच्छदस्ति य ॥४॥
वाच्यन्न च, क्रिया प्राणे, ज्ञान मनसि सज्जते।
जीवत्यनेन, चरति कर्मणा, वेत्ति विद्यया ॥५॥

·तात्पर्य्यनिरुक्ति
[ २७
उपान्नमाहरत्यन्तस्तथा विद्या च कर्म च ।
उदेत्यन्नरसासिक्ताद् वाक्प्राण मनसोऽव्ययात् ॥६॥
कर्म वीर्य त्रिधा-ब्रह्म क्षत्र विडिति भेदत ।
विद्या मनसि च, प्राणे बल, वाच्यन्नमर्पति ॥७॥
ब्रह्मवीर्य भोगहेतु क्षत्र विट् प्राप्तिकारणे ।
भोक्तेन्द्र' आत्मेन्द्रियतो यथाप्राप्त विपश्यति ॥८॥
विद्यामय ब्रह्मवीर्य क्षत्र प्राणमय बलम् ।
विडित्यन्नमय वीर्य्य कर्म वीर्यमिति त्रिधा ॥९॥
त्रिष्वक्षरेषु वर्तन्ते तानि वीर्याणि भिन्नवत् ।
ब्रह्म ब्राह्म, क्षत्रमैन्द्र, वैष्णव कर्म तत्र विट् ॥ १० ॥
अक्षरास्तेऽव्यये नित्या सन्ति ब्रह्मेन्द्रविष्णव ।
तैरव्ययै स्त्रिभिर्धम्मैर्धर्मिणस्ते त्रयोऽक्षरा ॥११॥
सर्वधर्मोपपन्नश्च सर्वज्ञ सर्वशक्तिमान् ।
त्रिभिस्तैरक्षरैर्भाति स एकोऽव्यय ईश्वर ।।१२।।
इत्थ च विद्यावीर्याभ्या द्वैधातव्योऽयमव्यय ।
आत्मोपदिष्टो गीताया जीवानामीश्वरस्य च ॥१३॥
इति वीर्यलक्षण-कर्मयोगशिक्षा।
५–अनुशोकप्रत्ययदर्शनादात्मन आनन्दमयत्वे संशयः
अथात्मा यदि जीवाना विज्ञानानन्दविग्रह ।
ततो विश्वजनीनेय जिज्ञासोदेति भूयसा ॥१॥
अनिच्छत कुतो दुख यत्नेऽपि न सुख कुत ।
नाकस्मात् पततोऽकाले भवेच्छोकस्य निष्कृति ॥२॥
सुखमिच्छतीह सर्व सर्वो यतते सुखाय चाविरतम् ।
किन्तु सुख न यथेच्छ लभते दुःख त्वयत्नमतिबेलम् ॥ ३ ॥
दृश्यन्ते जन्तवोऽत्यन्त क्लिश्यन्तो हन्त सन्ततम् ।
भूपाला पण्डिता वीरा पामरा पशव समम् ॥४॥
अत्युग्रयत्नवन्तोऽपि ते शोकप्रतिकर्मणि ।
न क्षमन्ते न चैकान्त सुख विन्दन्ति कर्हिचित् ॥ ५॥
शोकोत्थान बहुविध भवत्यज्ञातहेतुकम् ।
तै पीड्यमाना सर्वत्र दृश्यन्ते हन्त जन्तव ॥६॥
अत्युल्वण यदा दुख क्वचित्काले प्रशाम्यति ।
तदा तन्नु सुखत्वेन सर्वोभिमनुते जन ॥७॥
दुखविद्ध सुख स्वल्प यत्नसाध्य क्वचिद् भवेत् ।
अयत्नसाध्य बहुल दुख प्रतिपद स्थितम् ॥८॥
जीवधर्मोऽस्ति सामान्यात् प्रत्यय सुखदु खयो ।
तत्र कि कारण येन दुख बहु सुख त्वण ॥९॥
कुतोऽनवरत दुख स्वतो बह्वनुवर्तते ।
अत्यल्प तु सुख यत्ने कृतेऽप्यस्तीव नास्ति वा ॥१०॥

·२८ ]
शास्त्ररहस्यम्
असभवो हि गोकोऽयमात्मानन्दमयो यदि ।
एतत्प्रश्नसमाधान गीता शिक्षयतीह न ॥११॥
इत्यात्मन आनन्दमयत्वसशय ।
६-शोककारणम्
आत्मन आनन्दमयत्वसिद्धान्ते शोकप्रत्ययहेतुनिर्देश.
व्रवमात्मायमानन्दो यत प्रियतम स मे ।
सर्वेऽपि कामा आत्मार्था प्रियोऽन्योऽप्यात्मकारणात् ॥१॥
आनन्द स च विज्ञानज्योतिषि द्योतते स्फुटम् ।
पाप्मावृते तु विज्ञाने नानन्द साधु भासते ॥२॥
आत्माऽऽनन्दमयोऽप्येष निकाये पाप्मना धृत ।
विश्वनिकायै सघर्षे विपीदत्येकदुर्बल ॥३॥
जायते विश्वसघर्षा निकाये त्वेब पाप्मनाम् ।
पाप्मावरणनाशे तु स सघर्पोऽपि नश्यति ॥४॥
निवृत्ते क्वापि सघर्षे दु खगान्तौ सुखोदय ।
लक्ष्यते तेन विद्मोयमात्मानन्दमय स्वत ॥५॥
यदा तु पाप्मावरण क्षीयते ब्रह्मवीर्यंत ।
विज्ञाने बलमायाति तदानन्द स भासते ॥६॥
अथ स्वाभाविकोऽप्येष आनन्दो नित्यमात्मनि ।
यन्नावभासते तत्र विविध कारण विदु ।।७।।
१अज्ञानादात्मन शोको नानन्दो ह्यात्मनोऽन्यत ।
आत्मधातुद्वयस्यापि वैषम्य शोककारणम् ।।८।।
३अविद्यादुद्धिभेदाना चतुर्णामेकतोऽपि च ।
योगादात्मनि विद्याया मालिन्य शोककारणम् ॥ ९॥
इति शोकोत्पत्तिकारणशिक्षा ।
9-जीवस्य भगवत्त्वसिद्धिः
तस्मादात्मावगन्तव्यो नात्मज्ञानात् पर सुखम् ।
अथेतरे दुखमेवापियन्तीति श्रुतिर्जगौ ॥१॥
वीर्य विद्यत्युभौ धातू आत्मन समता नयेत् ।
आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥२॥
अविद्याच्छन्नविद्याया विकासात् सुखसविदे ।
चतुर्विधो बुद्धियोगो नेय पाप्मापहारक ॥३।
बुद्धियोगवशाज्जीवो विद्यावीर्यप्रभावत ।
षण्णा भगानामाधानाद भगवानीश्वरो भवेत् ॥८॥

·तात्पर्यनिरुक्ति [ २९ ८-शोकनिवारणम् अनुशोकव्युत्थानकारणनिर्देशः अथात्मन कथ हेयास्त्रयोऽमी शोकहेतव । उपादेया कथ चान्ये शोकप्रशमहेतव ॥९॥ इति जिज्ञासमानेभ्यो गीता शिक्षयतीह न । आत्मैव साक्षाक्रियता समत्व योग इष्यताम् ॥१०॥ "नाह प्रकाश सर्वस्य योगमायासमावृतः। मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥११॥ दैवी ह्यषा गणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता तरन्ति ते ॥१२॥" विद्ययानन्दमाप्नोति सा विद्या धातुरात्मन । विद्यानाशेऽथवा कर्मनाशे शोकोऽनुवर्तते ॥१३॥ - - ---- -कर्मात्यन्तसंन्यासस्य शोकव्युत्थापकत्वप्रत्याख्यानम् ये त्वत्र केचिदाचार्या कर्मनाश हित विदु । कृत्स्नकर्मक्षये मोक्षो भवतीति प्रचक्षते ॥१॥ वासना नाम सस्कारस्तेषा कर्म तदिष्यते । कर्मणा जनितेऽपूर्वे कर्मशब्द प्रवर्तते ॥२॥ वासनाकर्मणा कात्ात् क्षये मोक्षोऽऽभिधीयते । अपवर्गाद् बन्धहेतोविद्यावरणकर्मण ॥३॥ द्विविध कर्म, तामिस्र विद्यामावृणुते हि तत् । सात्त्विक तु ब्रह्मवीर्य्य ज्योतिस्तन्नावृणोति हि ।।४।। कानावरक विद्यामय न त्याज्यमिष्यते । "कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थिता जनकादय तस्मान्नैकान्तत कर्म परित्याज्य मुमुक्षुभि । "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते" ॥६॥ "स्वे स्वे कर्मण्यभिरत ससिद्धि लभते नरः" ।। "सहज कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्" ॥७॥ "योगिन कर्म कुर्वन्ति सडगं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये" ॥ "सर्व कर्माखिल पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते" ॥८॥ "त्यक्त्वा कर्मफलासडग नित्यतृप्तो निराश्रय ।। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति स" ॥९॥ तस्मादवश्य कर्तव्य कानावरक तु यत् ॥ "नहि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्" ॥१०॥ कत्मिरूपमत्यन्त य कर्म त्यक्तुमिच्छति । आत्मनैव स हीयेत सोऽत्यन्त क्लेशमाप्नुयात् ॥ ११ ॥ इति शोकव्युत्थानकारणशिक्षा ।

·३० ] शास्त्ररहस्यम् १०-धातुसाम्यम् ब्रह्मकर्मणोविद्यावीर्य्ययोरात्मधात्वोः समीकरणसिद्धान्तस्थापनम् । तस्मादेकान्तविजयाद् यथाभूतात्मकर्मण । विद्यावरणतो लोके शोक सर्वत्र दृश्यते॥१॥ तथैवात्मनि विद्याया एकान्तविजयादपि । वीर्यत्रयात्यन्तनाशादानन्दानुभवात्यय ॥२॥ तस्मान्न केवल कर्म न विद्या केवला श्रिये । इति वाजसनेयोपनिषद्यपि निरुच्यते ॥३॥ 'अन्ध तम प्रविशन्ति ये अविद्यामुपासते ॥ ततो भूय इव ते तमो य उ विद्याया रता" ॥४॥ (ईशावा० ९) तस्मादात्मनि विद्या च वीर्य च समता नयेत् । विद्यासापेक्षकर्माणि कुर्वीत सह विद्यया ॥५॥ विद्यानपेक्ष कर्माणि ये जना पर्युपासते। विशन्ति ते तमस्यन्धे शुद्धाविद्यानुशीलनात् ॥ ६॥ त्यजन्ति नित्यकर्माणि येऽमी विद्यापरायणा । विद्याकोभयभ्रष्टास्ते यान्ति परम तम ॥७॥ "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते ॥" विद्यामपेक्षमाणो हि कर्म तद्धेतुमर्हति ॥८॥ विद्याप्रावरण कर्म कर्मणैव निवर्त्तते । मृदा हि मृन्मल व्येति कण्टकेन च कण्टकम् ॥ ९॥ निराकरणतो नन विद्यावरणकर्मणाम् । आत्मज्योतिनित्यसिद्ध लब्धमेवानुलभ्यते ॥१०॥ न विद्यया विना कर्म ससिद्धि साधु गच्छति । कमवापेक्षमाणोऽपि विद्या रेतद्धेतुमर्हति ॥ ११ ॥ परस्परानपेक्षित्व निषिद्ध कर्मविद्ययो । निविद्यकर्मणा नार्थो नार्थो निष्कर्मविद्यया ।।१२।। प्रवृत्त च निवृत्त च द्विविध कर्म वैदिकम् । निवृत्तकर्मणा मृत्युरात्मबन्धो निवर्तते ॥१३॥ निवृत्त कर्म विद्या च सहोपासीत युक्तवत् । गीता शिक्षयतीत्यर्थ श्रुतिरप्याह त तथा ॥१४॥ "अन्धं तम प्रविशन्ति ये अविद्यामुपासते। ततो भूय इव ते तमो य उ विद्याया रता ॥ (ईशावा० ९) विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय सह । अविद्यया मृत्यु तीर्खा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ (ईशावा० ११) संभूति च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह । विनाशेन मृत्यु तीर्वा ती सभूत्याऽमृतमश्नुते ॥ (ईशावा० १४) १ विद्याहेतुम् । २ कर्महेतुम् ।

·तात्पर्यनिरुक्ति [ ३१ प्रवृत्त वा निवृत्त वा काविद्येति कथ्यते । निवृत्तकर्मणा मृत्युबन्ध तरति वासनाम् १५॥ प्रवृत्ति सभवो नाशो निवृत्तिरुभय सह । सहावरणनाशेन विद्याभ्युदयसभव ॥१६॥ तथा हि कर्म कर्तव्य मृत्यु सम्रियते यत । सह मृत्योविनाशेन स्वानन्दामृतसभव ॥१७॥ यदनावरण कर्म तेन विद्या न लुप्यते । सिद्धिविद्या त्रिवीर्य्य च धातू साम्येन तिष्ठत ॥१८।। ब्रह्मवीर्य्याद् वीर्यविद्या गुणविद्या तु सत्त्वत । अवरे ते पृथग्विद्ये कर्मणी एव कम्मणि ॥१९॥ सतीभ्यामपि विद्याभ्यामवराभ्या तु नात्मन ॥ प्रख्यायते धातुसाम्य कर्मत्वाज्ज्योतिषोस्तयो ॥२०॥ शान्ति. सुखं जन्तुषु धातुसाम्याद् वैषम्यतो दुःखमुपैति तस्मात् ॥ यद् ब्रह्म यत् कर्म तयो. समत्व नयेति न. शिक्षयतीह गीता ॥२१॥ यथाग्नौ स्थूलदेहेऽस्मिन् वैषम्य रोगकारणम् । वातपित्तकफादीना साम्य स्वास्थ्यकर यथा ॥२२॥ यथा प्राज्ञे मूक्ष्मदेहे वैषम्य रोगकारणम् । कामक्रोधादि-पड्धातुसाम्य स्वास्थ्यकर यथा ॥२३॥ ब्रह्मकर्ममयस्तद्वद् द्विधातुरयमव्यय । तेनात्मन स्वास्थ्यहेतु समत्व वीर्यविद्ययो ॥२४॥ अविद्याबुद्धयो नित्यमुद्रिक्ता प्राणिपु स्वत । ता प्रतिद्वन्द्विसद्विद्याबुद्धिभि शमयेत् क्रमात् ॥२५॥ विद्यावरणहेतूना निवृत्त्या पापकर्मणाम् । सिद्धिविद्याप्रकाश स्यात् तत आनन्दसिद्धय ॥२६॥ इत्यात्मधातुसाम्यशिक्षा ॥०॥ प्रकरणोपसंहारः "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट परावरे" । इत्थमावरणध्वस हृद्ग्रन्थीना च विच्युतिम् । अपि सशयविच्छेद गीता शिक्षयतीह न ॥१॥ शिक्षयत्यात्मविद्याया ब्रह्म यत् परमव्ययम् । बुद्धियोग च निष्ठाया गीता शिक्षयतीह न ॥२॥ विद्यास्वनेकभेदासु विद्याद् ब्रह्माव्यय परम् । निष्ठास्वनेकरूपासु बुद्धियोगे स्थिति नयेत् ॥३॥ अपि न शिक्षयत्येपा ब्रह्मविद्या चतुर्विधाम् । चतुर्विध च तत्कर्म यन्न बन्धाय जायते ॥४॥ मनुष्ये चाव्यये कृष्णे वक्ति साम्यादह-पदम् । गीतासक्षेप इत्युक्तो विस्तर पुनरुच्यते ॥५॥ इति गीतातात्पर्य्यनिरुक्तिद्वितीयः प्रकाश ॥

·३२ ]
३
शास्त्ररहस्यम्
३
+
+
३२ अथ विद्याचतुष्टय-योगचतुष्टय शिक्षालक्षणो ब्रह्मकर्माभिनयस्तृतीयः प्रकाशः
ब्रह्म-कर्म-स्वरूपविवेकः
१----अथ विस्तरतो ब्रूम पुनर्ब्रह्म च कर्म च ।
बुद्धियोगो, ज्ञानयोग , कर्मयोगो यदाश्रयात् ॥१॥
ज्योतिस्तमश्च सदसच्चामृत मृत्युरित्युभे ।
रसो बल चेति तत्त्वे ब्रूमस्ते ब्रह्मकर्मणी ॥२॥
ज्ञान ब्रह्म, क्रिया कर्म, ब्रह्म-कर्म-समन्वयात् ।
रूप यदुदित तद्वै विश्वमस्ति च भाति च ॥३॥
पुरा ब्रह्मर्षय पूर्वे ते चोभे ब्रह्मकर्मणी ।
बहुवा परिपश्यन्तो भिन्नवद् व्याचचक्षिरे ॥४॥
व्याख्यात यद् यथा पूर्वैस्तत्तथा साधु भाव्यताम् ।
यत्त्वत्र किञ्चिदधिक वक्तव्य तदिहोच्यते ॥५॥
गीताया ब्रह्मविज्ञानत्वादात्मशास्त्रत्वम्
२-आत्मा ब्रह्म, यतश्चैतद् ब्रह्मतत्त्वमिहोच्यते ।
तस्मादाहुरिमा गीतामात्मशास्त्र विपश्चित ॥१॥
विद्याश्चेहोपनिषद ४श्चोपदेशा१६० इहात्मन ।
इत्थ विभक्तमस्त्यात्मशास्त्र गीताप्रतिष्ठितम् ।।२।।
यद् विश्वमूल तद् ब्रह्माव्यय नाम स पूरुष ।
परापरे तु तस्य द्वे प्रकृती अक्षरक्षरे ॥३॥
१क्षरमेवाऽहुरात्मानमेकेऽन्येतु क्षरेऽक्षरम् ।
गीताया भगवानाह पुरुषोत्तममव्ययम ॥४॥
आत्मन सृष्टिकर्तृत्वान् मन्यन्ते परिणामिताम् ।
ये क्षरात्मविदस्तेषा सात्र दृष्टिनिरस्यते ॥५॥
'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धय ।
पर भावमजानन्तो ममाव्यययमनुत्तमम् ॥६॥
आत्मायमव्ययो द्वाभ्या धातुभ्या व्यवतिष्ठते ।
विद्या ज्योति , कर्म वीर्य्यमेक आत्मोभय सह ॥७॥
जानामीति मम ज्योतिस्तन्मे वीर्य करोमि यत् ।
जानामीति करोमीति स आत्मा विश्वरूपधृक् ॥८॥
मनो विज्ञानमानन्दो विद्या ज्योतिस्त्रिधात्मन ।
मनोमयप्राणगर्भा
वाग वीर्य्य कर्म विश्वसृट् ॥९॥
५-बुद्धियोगः
गीतायाः कर्मविज्ञानत्वाद् योगशास्त्रत्वम्
३–अथोपदिश्यते कर्म बुद्धियोगाह्वय परम् ।
कर्मयोगे भक्तियोगे ज्ञानयोगेऽनुसहितम् ॥१॥

·ब्रह्मकर्माभिनय [ ३३ जना विदु कर्मयोग ज्ञानयोग तु पण्डिता । गीताया भगवानाह बुद्धियोग चतुर्विधम् ॥२॥ दुखशान्ति सुखोदकं कर्मयोगस्य लक्षणम् । तदस्ति बुद्धियोगेऽपि तन्नासक्तेन कामत ॥३॥ निस्त्रगण्य च नैष्कर्म्य ज्ञानयोगस्य लक्षणम् । तदस्ति बुद्धियोगेऽपि कर्मसन्यासतो न तत् ॥४॥ साख्याना कर्मसन्यासे कामासक्त्योस्तु योगिनाम् । या निष्ठा ता निरस्यात्र बुद्धियोगो विधीयते ॥५॥ विसर्ग कर्म योगश्च विभूतिश्चेह वर्ण्यते । तस्मादाहुरिमा गीता योगशास्त्र विपश्चित ॥६॥ लक्ष्यगीता, बुद्धियोग , साम्यवादास्तदन्तरे । इत्थ क्लुप्त योगशास्त्रमस्ति गीताप्रतिष्ठितम् ।।७।। ६-गीताया आत्मशास्त्रत्वे विषयविभागा: - आत्मविद्या-बुद्धियोग-साम्यवादा-त्मसाक्षात्काराणां चातुर्विध्यम् ४-अमृत' ब्रह्म शुक्र चेत्यात्मविद्या विधेष्यते तत्रामृतेऽव्यय पूर्व्यस्तद्विद्येह प्रदर्श्यते ॥१॥ गीता 'चतुर्विधा विद्या चतुर्द्धा तत्र चाव्ययम् । चतुर्विधो बुद्धियोगस्तत्र साम्य चतुर्विधम् ॥२॥ शास्त्रस्वरूप गीताया एतावदिह निश्चितम् । तदेतत् सुखबोधार्थ वैशयेनोपपाद्यते ॥३॥ आत्मविद्याचतुष्टयी-विषयविभागाः ५-येय भगवता गीता याऽव्ययब्रह्मबुद्धिकृत् । आत्मविद्या सोपनिषत् तत्र विद्या चतुर्विधा ।।१।। वैराग्यविद्या प्रथमा भगवत्समतोच्यते । अपि राषिविद्यैषा प्रोक्ता सेय सनातनी ।।२।। बुद्धियोगस्वरूप तु विशेषादत्र वर्णितम् । तत्राविरोधादेकत्व नीयते साख्ययोगयो ॥३॥ ज्ञानविद्या सिद्धविद्या सिद्धरेषा प्रवर्तिता। निर्गुणात्मज्ञानयोगस्वरूप तत्र दर्शितम् ॥४॥ राजविद्यैश्वर्यविद्या कुले राज्ञा निगूहिता । भक्तियोगस्वरूप तु विशिष्यहोपदिश्यते ॥५॥ भक्तियोगवशादस्मादीश्वरे सगुणात्मनि । नीयते भक्तितामेप जीवात्मैश्वर्यसिद्धये ॥६॥ धर्मविद्या त्वार्षविद्या चतुर्थीहोपदिश्यते । कर्मयोगस्वरूप तु विशेषादत्र वर्ण्यते ॥७॥ -- ३ ३ ·३४ ] शास्त्ररहस्यम् त्रैगुण्यविपया वेदा वेदविद्यासमुच्चितम । *तथा कर्मेह सप्रोक्त यथाऽनावरक भवेत् ॥८॥ आत्मविद्याचतुष्टयी-श्लोकविभागा ६ (१) अहो बत महत् पाप कर्तु व्यवसिता वयम् (१।४५) इति विज्ञानगीताया प्रारम्भ श्लोक इष्यते ॥१॥ नदारब्ध श्लोकषट्क चातुर्विद्यावतारणा । तत्रार्जनपरीतापस्तन्निराकृत्युपक्रम ॥२॥ (१) अशोच्यानन्चशोचस्त्व प्रज्ञावादॉश्च भाषसे ॥२॥११॥ इति वैराग्यविद्योक्ता पूर्वा श्लोकैस्तु तूपरै (२१६) ॥३॥ (२) मय्यासक्तमना पार्थ योग युञ्जन् मदाश्रय ॥७॥१॥ इत्यत सिढविद्येयं श्लोकै समकृत (५७) कृता ।।४।। (३) इद तु ते गुह्यतम प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥९॥१॥ इत्यतो यमकश्लोक (१५१) राजविद्योपदिश्यते ॥५।। (४) इद शरीर कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ॥१३॥१॥ इत्यतो धीधयश्लोक (१९९) रार्षविद्या प्रवर्तते ॥६॥ (५) इद ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ॥१८॥६७॥ इत्यतो (१०) दशभिस्तूपसहार प्रतिपद्यताम् ॥७॥ (६) तत्र श्रीविजयो भृतिधुवा नीतिर्मतिर्मम ॥१८१७८॥ इतिश्लोकेन विज्ञानगीताशास्त्र समाप्यते ॥८॥ (२) श्लोका पट ६ पोडशोद्रिक्त १६ द्विशती त्र्यून५७पष्टिका । गत तथैक १५१पञ्चाशदेकोनद्विशतीति१६६ च ।।९।। दगेव तूपसहारे श्लोका इत्य समुच्चिता । नवत्रिशत्समेतानि षट् ६३ शतानीति भाव्यताम् ।।१०।। वैज्ञानिका इमे श्लोका धीगता६३६ इह सचिता । अन्ये श्लोका एकषष्टि ६१ १रितिहासोपयोगिन ॥११॥ *भगवद्विद्या निर्गुणात्मविद्या सगुणात्मविद्या कर्मात्मविद्या राषिविद्या सिद्धविद्या राजविद्या आर्ष विद्या वैराग्यविद्या ज्ञानविद्या ऐश्वर्यविद्या धर्मविद्या बुद्धियोग ज्ञानयोग भक्तियोग कर्मयोग वैराग्यबुद्धियोग ज्ञानबुद्धियोग ऐश्वर्यबुद्धियोग धर्मबुद्वियोग.। ब्रह्मणि कर्माधानात् कर्मसु ब्राह्मी स्थितिरित्युभयो. समत्व योग ॥ न तु वैषम्यादेकस्याभि- भवेऽन्यस्य विभूति । विद्यावरकवासनाकमनिवृत्तौ अनावरकनिवृत्तिकर्मसत्त्वेपि ज्ञानानभिभवाद् ब्रह्मकर्मणो समत्वम् ॥ विद्यावरक-वासनानिवृत्तिश्चतुर्धा--वैराग्याद्--ज्ञानाद् -ऐश्वर्याद- धर्माच्चेति। कर्मसु विद्यावरकताया आसक्तिकामाभ्यामुत्पत्ते , तयोश्चतुर्धा निवृत्तौ चतुर्धा कर्मणा विद्यानभिभवात् ॥ -- --

·ब्रह्मकर्माभिनय
[ ३५
अध्यायक्रमपक्षेऽपि चातुर्विद्य विभज्यते ।
६षभिभ्यिा चतुर्भिश्च ६षभिर्विद्या पृथक् कृता ॥१२॥
(३) इत्थ गीता चतसृभिर्विद्याभि कृतविग्रहा ।
ताश्च विद्याश्चतस्रोऽपि शोकव्युत्थानहेतव ॥१३॥
लोके शोकसमुत्थान प्रकृत्या सिद्धमस्ति यत् ।
तभैषज्योपायभूता अर्जुने दर्शिता इमा ॥१४॥
१-भगवविद्या
१-चतसृषु च विद्यासु प्रामाण्य तारतम्यत ।
भगवत्समतिर्यत्र यथोपादेयता तथा ॥१॥
प्रथमा तत्र राजर्षि विद्या वैराग्यलक्षणा।
यस्या कर्मज्ञानसाम्य सा विद्या भगवत्प्रिया ॥२॥
२-"ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङग त्यक्त्वा करोति य ।
लिप्यते न स पापन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥१॥
अनाश्रित कर्मफल कार्य कर्म करोति य ।
स सन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥२॥
..
कुर्वन्नेवेह कर्माणि न करोति न लिप्यते ॥३॥
एतान्यपि तु कर्माणि सडगं त्यत्का फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चित मतमुत्तमम् ॥४॥
ये मे मतमिद नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवा ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभि ॥५॥
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढॉस्तान् विद्धि नष्टानचेतस ॥६॥
२-सिद्धविद्या
१-द्वितीया सिद्धविद्या सा कर्मसन्यासलक्षणा ।
निर्गुणात्मज्ञानरूपा नात्यन्त भगवत्प्रिया ॥१॥
२-'सर्व काखिल पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ।
'न हि ज्ञानेन सदृश पवित्रमिह विद्यते ॥२॥
'गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननि—तकल्मषा. ॥'
'अज्ञानेनावृत ज्ञान तेन मुह्यन्ति जन्तव' ॥३॥
'ज्ञानेन तु तदज्ञान येषा नाशितमात्मन ।
तेषामादित्यवज्ज्ञान प्रकाशयति तत्परम् ॥४॥
'ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्त पर्युपासते।'
'क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्' ॥५॥
३-राजविद्या
१-तृतीया राजविद्योक्ता तत्रेश्वर उपास्यते ।
भक्तिर्ज्ञानस्य कर्मास्या सा चास्ति भगवत्प्रिया ॥१॥

·AW
शास्त्र रहस्यम्
२-'मय्यावेश्य मनो ये मा नित्ययुक्ता उपासते।
श्रद्धया परयोपेतास्ते में युक्ततमा मता' ॥२॥
'यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काडक्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रिय' ॥३॥
'मर्पितमनोबुद्धिर्यो मे भक्त स मे प्रिय' ।
'हर्षामर्षभयोवगैर्मुक्तो य स च मे प्रिय' ॥४॥
'सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् य स मे प्रिय' ।
'अनिकेत स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नर' ॥५॥
'ये तु धामृतमिद यथोक्त पर्युपासते ॥
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मत्प्रिया' ॥६॥
४-आर्षविद्या
१-यत्रोक्त कर्मकाण्डार्थो धर्मस्त्रिगुणकर्मज ।
चतुर्थी सार्षविद्यापि नात्यन्त भगवत्प्रिया ।।१।।
२-श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावह ॥२॥
'यावानर्थ उदपाने सर्वत सप्लुतोदके ।
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानत' ॥३॥
'यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽय कर्मबन्धन ।
तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसडग समाचर' ॥४॥
'उत्क्रामन्तं स्थित वापि भुजान वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुष' ॥५॥
'यतन्तो योगिनश्चैन पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैन पश्यन्त्यचेतस' ॥६॥
५-चातुर्विद्योपसंहारः
१-'य इद परम गुह्य मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्ति मयि परा कृत्वा मामेवैष्यत्त्यसशयः ॥१॥
'न च तस्मान् मनुष्येषु कश्चिन् मे प्रियकृत्तम ।
भविता न च मे तस्मादन्य प्रियतरो भुवि' ॥२॥
'अव्येष्यते च य इमं धर्म्य सवादमावयो।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्ट. स्यामिति मे मति' ॥३॥
बुद्धियोगचातुर्विध्यम्
विद्याभिराभि सर्वाभिर्बुद्धियोगो विधीयते ।
बुद्धिश्चतुर्द्धा तद्योग स्यादुपायैश्चतुर्विधै ॥१॥
(१) ज्ञानयोगमयो बुद्धियोगो वैराग्यविद्यया ।
स चानासक्तिनिष्कामकर्मयोगानुसहित ॥२॥
(२) कर्मयोगमयो बुद्धियोगोऽन्यो धर्मविद्यया ।
धर्मबुद्धिकृतो योगो गुणवत्कर्मसहित ॥३॥

·ब्रह्मकर्माभिनय
[ ३७
सिद्ध विद्याराज विद्ये ब्रह्मविद्ये इहान्तरे ।
(३) निर्गुणब्रह्मविद्यास्या सिद्धविद्येति कथ्यते ॥४॥
नैर्गुण्य ज्ञानकाण्डार्थो ज्ञानमात्मैकतागति ।
नैष्कर्म्य कर्मसन्यासो ज्ञानयोग इह स्मृत ॥५॥
येय गुणमयी दैवी योगमाया दुरत्यया ।
तदपाकरणादात्मज्योतिराभाति सूर्यवत् ॥६॥
(४) ऐश्वर्यविद्या सगुणब्रह्मविद्याऽवधीयते ।
उपासना सा सगुणब्रह्मविद्येश्वरे गति ॥७॥
परापराख्यमुक्तिद्वैविध्यम्
निर्गुणब्रह्मविद्याया ज्ञानादात्मनि या गति ।
सा परा मक्तिराख्याता द्वैतप्रज्ञात्र मुच्यते ॥८॥
मगुणब्रह्मविद्याया जीवात्मगतिरीश्वरे ।
सा ख्याता मुक्तिरपरा द्वैत तत्रावशिष्यते ॥९।।
सालोक्यादथ सामीप्यात् सारूप्याच्च सयुक्त्वत ।
सयुनक्तीश्वरे जीवो न तु द्वैत निवर्तते ॥१०॥
जन्मबन्धविनिर्मोकेऽप्यस्ति जीवस्य भक्तिता।
सालोक्यादिष्ववस्थासु तारतम्य सुखे ध्रुवम् ॥११॥
विद्यासमुच्चितकर्मणा आत्मप्रसादादीश्वरसाधर्म्य जीवस्य भगवत्त्वसिद्धि
इत्थ विद्याचतुष्टय्या बुद्धियोगप्रसङ्गत ।
विद्यानुबन्धि व्याख्यात कौशेषमबन्धनम् ॥१२॥
विद्यया सह कर्माणि कुर्वतो बुद्धियोगत ।
निरावरणताहेतोविद्ययाऽऽत्मा प्रसीदति ॥१३॥
"रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रयैश्चरन् ।
आत्मवश्यविधयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥२॥६४॥
प्रसादे सर्वदु खाना हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो हयाशु बुद्धि. पर्यवतिष्ठते" ॥२॥६५॥
प्रसीदन्त्यात्मधर्माणि सर्वाण्यात्मप्रसादत ।
विकासादात्मशक्तीना भगवानीश्वरो भवेत् ॥१४॥
स एष परमो जीवानुग्रहो गीतया ऽऽप्यते।
षण्णा भगाना सप्राप्त्या यदेष भगवान् भवेत् ॥१५।।
स जीवन्नेव भगवानीश्वरानन्दमश्नुते ।
'कुर्वन्नेवेह कर्माणि न करोति न लिप्यते' ॥१६॥
अव्ययविद्याया बुद्धिविद्याया योगस्य कर्तव्यत्वादेश
येय भगवता गीतोपनिषत् कर्मबुद्धिकृत् ।
तद्योगशास्त्र जानीयाद् योग कर्मसु कौशलम् ॥१॥

·३८ ] शास्त्र रहस्यम् विज्ञान नाम या बुद्धि प्रज्ञाने प्रतिभाति न । अव्ययात्मनि यस्तस्या योगो योग स इष्यते ॥२॥ विद्या च कर्म चेतीत्थ द्विकल पुरुषोऽव्यय । योगमायावृतस्तत्र विद्याभागोऽस्त्यनुल्वण ॥३॥ 'नाह प्रकाश सर्वस्य योगमायासमावृत' (१२५) इत्याह भगवॉस्तेन कर्मणि प्रवणो जन ॥४॥ अनुत्वणात्मविद्येपि ज्ञानमात्मनि भाति यत् । तद् ब्रह्मवीर्यवत्सत्त्वगुणोद्रेकाद् विकारजम् ।।५।। यथा दिवाऽऽतपालोकाभावेऽप्याभाति वासर । तथा चिदात्माऽप्रत्यक्षेऽप्येप देह सचेतन ॥६।। भगवान्नारद *प्राह ज्ञानमात्मनि पञ्चधा । योगज', शुद्धचैतन्य, ३सत्त्वज, "बौद्ध- मानसे ॥७॥ तत्र द्विविधमाद्य तु प्रव्यक्त न प्रकाशते । १योगज योगिनामेव यत सन्त्यष्टसिद्धय ॥८॥ शुद्ध मेव तु चैतन्यं सूर्यचन्द्रादितेजसि । भूतज्योतिर्भवद् भाति ज्ञान बौद्धं च "मानसम् ॥९॥ 'यदादित्यगत तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥१५॥१२॥ सौरमेव तु विज्ञानमदित्या महति स्थितम् । सत्त्व जनयते ज्ञान ज्योत्स्नामिव रवे कर ॥१०॥ सम्यगेवमाह चैतामदिति भगवान् कठ "या प्राणेन सभवति-अदितिर्देवतामयी। गुहा प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभिर्व्यजायत" ॥ कठोप० ।२।४ अव्ययात्मविद्याप्रकाशलक्षणानि पञ्चरात्रे नारदेन ज्ञान यत पञ्चधोदितम् । योगसिद्धिकृत तत्र ज्ञानमेक विशिष्यते ॥१॥ यतस्त्रैकालिक ज्ञान सम दूरे तथाऽन्तिके । व्यवधानेऽतीन्द्रिये च दिव्ये चालौकिके च धी ॥२॥ यतोऽणिमा च महिमा गरिमा लधिमा तथा । प्राप्ति प्राकाम्यमीशित्व वशित्व चोपपद्यते ॥३॥ अव्ययस्यात्मनो विद्याभागो यस्य प्रसीदति । तस्यैते कथिता ह्यर्था कामचारोऽस्य कर्मणि ॥४॥ कर्मभागस्य विजयाद् विद्याभागोस्त्यनुल्वण । तस्मात् सर्वेषु सामान्याद् योगसिद्धिर्न दृश्यते ॥५॥ * नारदपाञ्चरात्रे।

·ब्रह्मकाभिनय
[ ३९
३
कात्मकवीर्य्यत्रयलक्षणानि
उद्रिच्यते ब्रह्मवीर्य्य क्षत्रे वा विशि वा तदा ।
म ज्ञानोद्रेकमाहात्म्याच्छैष्ठ्य याति स्वकर्मसु ॥१॥
कर्मवीर्य तत् त्रिधाऽस्ति ब्रह्म क्षत्र विडित्यपि ।
विडन्नग्रहण वीर्य यज्ञकृहिष्णुदैवतम ॥२॥
चेतनग्रहण वीर्य क्षत्र जीववशीविया ।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वन् शास्ति काम नयन् पथि ॥३॥
तत्
कमन्द्रमथ ब्रह्मवीर्य ब्रह्मणि कर्म यत् ।
तज्ज्योतिर्लक्षण वीर्य
तत्
कर्म ज्ञानलक्षणम् ।।।
कानुबन्धिज्ञानेन तेन कर्म प्रकाशते ।
क्षत्रे विशि ब्रह्मवीर्य्याद् वीर्ये वीर्य निधीयते ।।५।।
अक्षरत्रयभेदेन त्रिधा कर्मेदमात्मनि ।
तारतम्येन लोकेऽस्मिन् स्वभावादनुवर्तते ॥६॥
विद्याकर्मणोरन्योन्यसापेक्षत्वम्
विद्याभागस्य मालिन्यात् कर्माप्यस्यावसीदति ।
नानन्द लभते पूर्ण न विजानाति पूर्णवत् ।।१।।
सुखार्थ कर्म कुर्वाणो नात्यन्त विन्दते सुखम् ।
तस्मादानन्दलब्ध्यर्थ विज्ञानप्रवणो भवेत् ॥२॥
न कर्मणा विना तच्च विज्ञान भवति क्वचित् ।
तस्मात् कर्मापरित्यज्य विद्याभागमपार्जयेत् ॥३॥
कर्मणा विद्यया चात्मा प्रव्यक्त सुप्रसीदति ।
विद्ययाऽऽनन्दमाप्नोति कर्मणा सर्वशक्तिमान् ॥४॥
विद्याकर्मवैषम्यस्य दुःखानुविधायितया तत्साम्योपायप्रदर्शनार्थ
गीताशास्त्रप्रवृत्तिः
आत्मनो ह्युभय रूपमस्ति विद्या च कर्म च ।
प्रतिक्षण करोत्येष जानात्येष प्रतिक्षणम् ॥११॥
अविद्यया त्वावरणाद् विद्या मालिन्यमागता ।
नात्यन्तमुल्वण ज्ञान न चानन्द
प्रवर्तते ॥२॥
अस्ति कर्मोल्वण, विद्या त्वस्ति जन्तोरनुत्वणा ।
वैषम्यादात्मनो धात्वो सर्वो जन्तुविषीदति ॥३॥
तस्मात् कर्मवदेवास्य विद्याऽप्यस्तु निरावृता ।
विद्याया कर्मण साम्यादात्माप्यस्तु समीकृत ।।४।।
तदर्थमत्राविद्याश सहर्तुमुपयज्यते ।
विज्ञानात्मकृतो विद्याबुद्धियोग इहाव्यये ॥५॥
तत स विद्याकर्मभ्या रूपाभ्या भासते समम ।
बुद्धियोग साम्यहेतुरविनाभृतयोस्तयो ॥६॥

·४० ] शास्त्ररहस्यम् एतदेव तु गीताया समत्व योग उच्यते । स योगो बुद्धियोगोऽय गीतायामुपदिश्यते ॥७॥ इत्थ भगवताऽऽख्यात गीताया ब्रह्म कर्म च । बुद्धियोगाह्वय कर्म ब्रह्म त्वव्ययमद्वयम् ॥८॥ परमात्माऽव्यय ब्रह्म कर्म तद् यदबन्धनम् । एतदेवोभय गीताशास्त्रेऽपूर्व निरूपितम् ॥९॥ इति ब्रह्मकर्माभिनयस्तृतीय प्रकाश । ३ ·अथ ज्ञान-क्रिया-साम्यवाद-शिक्षालक्षणश्चतुर्थः प्रकाशः वैराग्य ज्ञानमैश्वर्य धर्म इत्थ चतुर्विधा । विद्याबुद्धिस्ततो योगो बुद्धियोगोऽव्ययात्मनि ॥१॥ रागद्वेषौ तु वैराग्यादविद्या ज्ञानत क्षयम् । ऐश्वर्यादस्मिता चाभिनिवेशो याति धर्मात ॥२॥ वैराग्याद् ज्ञानतो वायमैश्वर्याद् धर्मतोऽपि वा। आत्मैष दृश्यते साक्षाद् विद्याकर्ममयोऽव्यय ॥३॥ आत्माऽव्ययस्तस्य धातुद्वय सभाव्यते, तयो । साम्येनान्योन्यतो वृत्तिररात्मसाम्य विवक्ष्यते ॥४॥ चतुर्विधाद् बुद्धियोगादिद साम्य चतुर्विधम् । आत्मन्युदेत्यव्ययेऽस्मिस्तत सपद्यते सुखम् ॥५॥ ब्रह्म कर्मात्मनो धातू स जानाति करोति च । जिज्ञासा वा चिकीर्षा वा यस्य रुद्धा स विह्वल ॥६॥ "न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।" अवश्य ज्ञानवान् किञ्चित् करोत्येव प्रतिक्षणम् ॥७॥ ज्ञानेन क्रियया वाऽपि हीन आत्मा पतत्यध । तस्मादुभाभ्या धातुभ्यामात्मान समता नयेत् ॥८॥ रजसा तमसा केचिद्दोषा स्युर्ज्ञानकर्मणो । आत्मविद्या त आवृत्य तम आत्मनि कुर्वते ॥९॥ ममोहोऽभिनिवेशश्च रागद्वेषौ तथाऽस्मिता । चत्वार इत्यमी दोषा आत्मशक्तिनिरोधका ॥१०॥ निविद्यकर्मणा दोषा जायन्ते ते चतुर्विधा । निवर्तन्ते च ते दोषा सविद्येनैव कर्मणा ॥११॥ तस्मात् साम्य नयेदेव कर्म विद्या च यत्नत । विद्याऽऽवरणनाशाय विद्याऽनावरणाय च ।।१२।। जाते ह्यावरणे तस्य विनाशो बुद्धियोगत । बुद्धियोगात् तमोनाशे ज्ञान कर्म सम भवेत् ॥१३॥ तदर्थ धातुसाम्याय प्रयतेत यथावशम् । धातुसाम्यात् कृतात्मा हि नानुशोकाय युज्यते ॥१४॥ [ ४१

·४२ ]
शास्त्ररहस्यम्
एकान्तस्वार्थकामाग्निविद्वेपाग्निपरम्परा ।
स्वेप्टचिन्ता परानिष्टचिन्ता दुर्मदवासना ॥१५॥
अनुशोका अविद्यायामेते तामसकर्मजा ।
भवत्यबुद्धियोगस्य धात्वसाम्यस्य लक्षणम् ॥१६॥
बुद्धियोगाद्धातुसाम्ये स्वार्थप्रवणतात्ययात् ।
नानिप्टचिन्ता न द्वेष किन्तु प्रेमोदयाच्छम ॥१७॥
एतदर्थ स भगवान् लोककल्याणहेतवे ।
उपलक्ष्यार्जन शोकशान्त्युपायमुपादिशत् ॥१८॥
नेते रजस्तमोदोपा नश्यन्त्येकान्तत क्वचित् ।
स्वबुद्धि तु तथा कुर्याद् यथा शोको न सभवेत् ॥१९।।
बद्धियोगाद् धातुसाम्ये स आत्मा सुदृढ स्थिर ।
तादृकप्रभावो भवति येन शोको न सर्पति ॥२०॥
वालो व्याकुलतामेति भृश तुच्छेऽपि कारणे ।
प्रौढस्तु धीरो विज्ञाता सहसा न विषीदति ॥२१॥
एवमेव विजानीयाद् बुद्धियोगात् कृतात्मनि ।
स्थिरबुद्धावसमुढे न विषादोऽनुसर्पति ॥२२॥
स यथा स्थितधीरात्मा विषादै!पहन्यते ।
तथा बुद्धौ साम्यवादो गीतायामुपदिश्यते ॥२३॥
बुद्धियोगेन ब्रह्म-कर्मणोरात्मधात्वो साम्यवादोपदेशे गीतातात्पर्य्यम्
बुद्धियोगात् साम्यसिद्धौ गीतातात्पर्य्यमिष्यते ।
मानसाना विचाराणा सा चैकरसत स्थिति ॥२४॥
प्रवर्तयति साम्येन मस्तिष्कपटली तुला ।
समस्था मानसान् भावान्, साम्य शान्तिसुखायतत् ॥२५।।
सज्ञया चेष्टया वापि मस्तिष्कपटली तुला ।
विक्षुब्धा याति वैषम्य दुखाय तदशान्तये ॥२६॥
साम्यवादः पञ्चविधः
अनासक्तिरकामत्व यज्ञार्थ चेश्वरार्पणम् ।
जीवेश्वरैकात्म्यकृतमिति साम्य तु पञ्चधा ॥२७॥
स पञ्चवा साम्यवादो गीतायामुपदिश्यते ।
अनासक्तिकृत कर्म, २ निष्कामकृतकर्म, च ॥२८।।
३ यज्ञार्थप्रचित कर्म, ४ चेश्वरापितकर्म, च ।
५ आत्मज्ञानमय कर्म, सर्व चैतदबन्धनम् ॥२९॥
केचिच्छ्लोका उदाहाऱ्या साम्यवादनिबन्धना ।
तत्र तावदनासक्त्या साम्यवाद
प्रदर्श्यते ॥३०॥
१-अनासक्तिसाम्यवादोपदेशे गीताश्लोकाः (११)
"अनाश्रित. कर्मफल कार्य्य कर्म करोति यः।
स सन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रिय. ॥६॥१॥

·ज्ञान-क्रिया-साम्यवाद-शिक्षा
[ ४३
तस्मादसक्तः सतत कार्य कर्म समाचर।
असक्तो
ह्याचरन्
कर्म परमाप्नोति पूरुष ॥३॥१९॥
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।
कर्मेन्द्रिय. कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥३॥७॥
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ॥२॥३८॥
योगस्थ कुरु कर्माणि सङ्ग त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्धयसिद्धयो समो भूत्वा समत्व योग उच्यते ॥२॥४८॥
य हि न व्यथयन्त्येते पुरुष पुरुषर्षभ ।
समदु खसुख धीर सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥२॥१५॥
न द्वेष्टयकुशल कर्म कुशले नानुषज्जते ॥१८॥१०॥
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो य स च मे प्रिय ॥१२॥१५॥
समदु खसुख स्वस्थ समलोष्टाश्मकाञ्चन ॥
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसस्तुति ॥१४॥२४॥
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयो ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीत स उच्यते ॥१४॥२५॥
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चित मतमत्तमम्" ॥१८॥६॥
२-निष्कामसम्यवादोपदेशे गीताश्लोकाः (७)
अनासक्त्या यथा तद्वन्निष्कामकरणाय च ।
कर्तव्यबुद्ध्या तत्कर्तुं कर्तव्यमुपदिश्यते ॥१।।
"कार्यमित्येव यत् कर्म नियत क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्ग त्यक्त्वा फल चैव स त्याग सात्त्विको मत ॥१८॥९॥
अफलाकाडक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विक ॥१७॥१०॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सडगोऽस्त्वकर्मणि ॥२॥४७॥
यस्य नाहकृतो भावो बुद्विर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते ॥१८॥१७॥
मुक्तसङगोऽनहवादी धृत्युत्साहसमन्वित ।
सिद्धयसिद्धयोनिविकार कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥१८॥२६॥
पाप्मानं प्रजहि ह्येन ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥३॥४१॥
जहि शत्रु महाबाहो कामरूप दुरासदम् ॥३॥४३॥
एतान्यपि तु कर्माणि सडगं त्यक्त्वा फलानि च ॥
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चित मतमुत्तमम् ॥१८॥६॥
३-यज्ञार्थसाम्यवादोपदेशे गीताश्लोकप्रदर्शनम् (११)
आत्मनि क्रियते यद्यत् स यज्ञ स पुनर्दिवि ।
देवेभ्यो हूयतेऽथैष ईश्वरे स पुनर्मयि ॥१॥

·४४ ]
]
शास्त्ररहस्यम्
इत्थ कर्माखिल यज्ञ स्वयमेवोपपद्यते ।
अन्तरात्मा नियुञ्जानो यजते कोऽस्म्यह पृथक् ॥२॥
इत्थमस्य दृढा दृष्टिर्यज्ञमात्मानमीक्षते ।
तस्य यज्ञात् पर नास्ति स कुर्वन्नानुलिप्यते ॥३॥
आसक्तिस्तस्य कामो वा जायतेऽपि न जायते ।
तस्मान्न कर्म बध्नाति तथाह भगवान् स्वयम् ।।४।।
"यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽय कर्मबन्धन ।
तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्ग समाचर ॥३॥९॥
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतस ।
यज्ञायाचरत कर्म समग्र प्रविलीयते ॥४॥२३॥
ब्रह्मार्पण ब्रह्म हविब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्य ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥४॥२४॥
दैवमेवापरे यज्ञ योगिन पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञ यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥४॥२५॥
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये सयमाग्निषु जह्वति ।
शब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥४॥२६॥
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥४॥२७॥
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतय. सशितव्रता ॥४॥२८॥
अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपान तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणा ॥४॥२९॥
अपरे नियताहारा प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्यते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषा ॥४॥३०॥
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नाय लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्य कुरुसत्तम ॥४॥३१॥
एव बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान् विद्वि तान् सर्वानव ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥४॥३२॥"
४-ईश्वरापणसाम्यवादश्चतुर्थः
ईशावास्यमिद सर्व यत किञ्चिज्जगतीगतम् ।
सर्वत्र व्याप्नुवानस्य व्याप्तिीवेऽप्यवारिता ॥१॥
"यदेवेह तदमत्र यदमुत्र तदन्विह ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥"
"पूर्णमद. पूर्णमिद पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥"
ईश्वराज्जीवमायाति जीवादीश्वरमेति च ।
शश्वद्विनिमयकान्त्यान्न जीव पृथगीश्वरात् ॥२॥
ईश्वरादुद्भवन्तस्ते प्रतितिष्ठन्ति हीश्वरे ।
ईश्वरे प्रविलीयन्ते नान्यो जीव स ईश्वरात् ॥३॥

·जान-क्रिया-साम्यवाद-शिक्षा
[ ४५
यद्यदाचेष्टते जीवस्तत्तदीश्वरचेष्टितम् ।
ज्ञानतोऽज्ञानतो यद्यत् तत्तदर्पितमीश्वरे ॥४॥
व्यामोहमात्र जीवोऽह नाहमस्मीश्वरात् पृथक् ।
समुद्रादुद्धृतो विन्दु समुद्रे प्रविलीयते ॥५॥
ईश्वरेण कृत कर्म प्रतितिप्टति चेश्वरे ।
विपाकश्चेश्वरे तेपा कर्ता भोक्ता स ईश्वर ॥६॥
विपाका कर्मणा त्रेधा जात्यायुर्भोगलक्षणा ।
न विरुन्धन्ति सन्तोऽपि स्वप्रकृत्येच्छया कृता ॥७॥
इत्थ पश्यन्ति ये सन्तस्तेषामीश्वरत पृथक् ।
सत्ता नास्तीश्वरस्यैव सत्तया भान्ति ते पृथक् ॥८॥
कुर्वन्तोऽपि न कुर्वन्ति लिप्यन्ते ते न कर्मभि ।
न च कर्माणि बध्नन्ति मुक्तमीश्वरवत्रियम् ॥१॥
एकमेवेश्वर साम्यात् सर्वत्र समवस्थितम् ।
पश्यता समबुद्धिा शान्ति यान्ति परा तत ॥१०॥
अभ्यासेन क्रमादेपा समबुद्धिविधीयते ।
तथा च भगवानेता समबुद्धि प्रशसति ॥११॥
"समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रिय ।
ये भजन्ति तु मा भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥९॥२९॥
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत् तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥९॥२७॥
शुभाशुभफलैरेव मोक्ष्यसे कर्मबन्धनै ।
सन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामपैष्यसि ॥९॥२८॥
मयि सर्वाणि कर्माणि सन्यस्याध्यात्मचेतसा ॥३॥३०॥
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि ॥१२॥१०॥
यत. प्रवृत्तिभूताना येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानव ॥१८॥४६॥
५-अथ जीवात्मसाम्यवादः पञ्चम
यस्तु पश्यति विश्वस्य क्षरात्मान परायणम् ।
नाक्षरादधिक वा य पश्यत्यस्य परा गतिम् ॥१॥
तस्य तस्य च नैकास्ति विश्वस्यास्य परा गति ।
अव्यय त्वेकमात्मान य पश्यति स पश्यति ॥२॥
नाव्ययादुत्तर किञ्चित् तेन सर्वमिद ततम् ।
यच्चैतत् कारण कार्य तत्सर्वमिदमव्ययम् ॥३॥
प्रविविक्त च यद् ब्रह्म, प्रविष्ट, सृष्टमेव वा ।
तदेकमव्यय ब्रह्म त्रिधा भूत्वा विज़
भूत्वा विजृम्भते ॥४॥
विश्वातीत च, विश्वात्मा, विश्व चैतन्न भिद्यते ।
विधाऽयमेक एवार्थस्तमव्ययमुपास्महे ॥५॥

·४६ ]
६
शास्त्ररहस्यम्
.
विश्वात्मान द्विधा प्राहुर्जीवेश्वरविभेदत ।
एक एवेश्वरस्तत्र नाना जीवास्तदशत ॥६॥
ते वा जीवाव्यया सर्वेऽप्येक एवेश्वराव्यय ।
तस्माज्जीवाव्ययान् सर्वानेकत्वेन विभावयेत् ॥७॥
मुहृन्-मित्रायुंदामीन-मध्यस्थ-द्वेष्य-बन्धुषु ।
माधुरवपि च पापेषु नायमात्मा विशिष्यते ॥८॥
नदित्थमात्मैकत्वेन समदृष्टिविधीयते ।
स उक्त साम्यवादोऽयमात्मकत्वनिबन्वन ॥९॥
'बहूना जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मा प्रपद्यते ।
वासुदेव सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ ' ॥(७।१९)
'ममैवाशो जीवलोके जीवभूत सनातन ।
मन षष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति' ॥(१५५७)
'विद्याविनयसपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता समदर्शिन' ॥(५।१८)
'इहैव तैजित सर्गो येषा साम्ये स्थित मन ।
निर्दोष हि सम ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिता' ॥(५।१९)
'न प्रहृष्येत् प्रिय प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसमूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थित' ॥(५।२०)
'सर्वभूतस्थमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शन' ॥(६।२९)
'आत्मौपम्येन सर्वत्र सम पश्यति योऽर्जुन ।
सुख वा यदि वा दुःख स योगी परमो मत' ॥(६॥३२)
'सम सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्त परमेश्वरम्
विनश्यत्स्वविनश्यन्त य पश्यति स पश्यति ॥(१३।२७)
'सम पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मान ततो याति परा गतिम्' ॥(१३।२८)
'यदा भतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तार ब्रह्म सपद्यते तदा ॥(१३।३०)
'अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्यय ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥(१३।३१)
'सर्वभुतेषु येनैक भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्त विभक्तेषु तज्ज्ञान विद्धि सात्त्विकम् ॥(१८०२०)
'अविभक्त च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेय ग्रसिऽणु प्रभविष्णु च ॥(१३।१६)
अथ साम्यवादनिष्कर्षः
तदित्थ साम्यवादोऽय पञ्चधा परिदर्शित ।
अपि पञ्चविधा एव तत्रोक्ता साम्यवादिन ॥१॥

·ज्ञान-क्रिया-साम्यवाद-शिक्षा
[ ४७
स्थितप्रज्ञश्च युक्तश्च कर्मी भक्तो गुणातिग ।
भक्त एव प्रपन्नश्च गुणातीतो गुणातिग ॥२॥
बुद्धियोगवशादेते पञ्चापि समर्शिन ।
भवन्ति सुखिनो विद्याकमसाम्यात्तु योगिन ॥३।।
अनासक्त च निष्काम भगवत्समत द्वयम् ।
उक्त प्रथमविद्याया तेन साम्य चतुर्विधम् ॥४॥
अनासक्ते च निष्कामे साम्यवादेषु पञ्चसु ।
विशेषत स भगवान् दर्शयत्यात्मसमतिम् ॥५॥
"एतान्यपि तु कर्माणि सङ्ग त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥(१८१६)
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवा ।
श्रद्वावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभि ॥(३।३१)
येत्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढास्तान् विद्वि नष्टानचेतस" ॥(३॥३२)
सन्यासिनो ज्ञानयोगनिष्ठा साख्या न ते समा ।
आरम्भिण कर्मयोगनिष्ठास्ते योगिनोऽसमा ॥६॥
आसक्त कामकामी य स योगी क्लेशमश्नुते ।
सर्वकर्मपरित्यागी सन्यासी क्लेशमश्नुते ॥७।।
काण्यारभते यो हि सङ्ग त्यक्त्वा फलानि च ।
स सन्यासो च योगी च स शान्तिसुखमश्नुते ॥८॥
ईश्वर सर्वभूताना हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥(१९।६१)
तमेव शरण गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात् परा शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥(१९१६२)
चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्यस्य मत्पर ।
बुद्वियोगमुपाश्रित्य मच्चित्त सतत भव ॥(१८१५७)
मन्मना भव मद्भक्तो मंद्याजी मा नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्य ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥(९।३४) (१८।६५)
सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेक शरण व्रज ।
अह त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच" ॥(१८१६६)
तदित्थ साम्यवादस्योपदेशेषु च सप्तसु ।
भवन्ति पञ्चपञ्चाशच्छ्लोका इति विमृश्यताम् ॥१॥
अनासक्तौ च निष्कामे यज्ञार्थे चेश्वरार्पणे ।
आत्मैकत्वे च निष्कर्षद्वये श्लोका स्थिता क्रमात् ॥२॥
एकादश तत सप्त चैकादश च पञ्च च ।
त्रयोदश त्रय पञ्च साम्यमेषूपदिश्यते ॥३॥

·४८ ] शास्त्ररहस्यम् साम्यवादोपदेशेषु श्लोकाः १ अनासक्तिसाम्यवादे--- २ निष्कामसाम्यवादे-- ३ यज्ञार्थसाम्यवादे--- ११ ४ ईश्वरार्पणसाम्यवादे- ५ जीवात्मैकत्वसाम्यवादे-- १३ ६ साम्यवादनिष्कर्षे-- ७ सर्वनिष्कर्षे- ५ -- ३ -- ५ ५५ इति बुद्धियोगे साम्यवादोपदेशाख्यानं चतुर्थ. प्रकाश ॥४॥ ४ ·५ संक्षिप्तगीतायाम् लक्ष्यगीता पञ्चमः प्रकाश अथ गीतायां योगशास्त्रे योगचतुष्टयी लक्ष्यगीता पृथग् विविच्यते अथातो लक्ष्यगीताऽस्या गीताया विनिगूहिता । गीतारहस्यमेतस्या लक्ष्यते परिशीलनात् ॥ भक्ति-कर्म-ज्ञान-बुद्धि-योगेपु मतय पृथक् । लक्ष्यन्ते रुचिवैचित्र्यात् तत्र बुद्धिविधीयताम् ॥ १-भक्तियोगोपदेशो गीताविषय-इनि मतमुपासकानामीश्वरभक्तानाम पश्यन्ति विषयानस्या गीताया बहुधा बुधा । तेषा दृष्टिविभागेन काश्चिच्छ्लोकानुदीरते ॥१॥ अध्याय पटकैरत्राहु नि भक्ति च कर्म च । परे तूपासका प्राहुन मुल्ये ज्ञान-कर्मणी ॥२॥ ईश्वरप्राप्त्युपायस्तु तत्र भक्तिरुपासना । मा भक्तिरुक्ता गीताया तदर्थे ज्ञान-कर्मणी ॥३॥ प्रथमेऽध्यायषट्के तु ज्ञान कर्म तथोदितम् । ययेश्वरात्मनो रूप विज्ञात भक्तये भवेत् ॥४॥ मध्यमेऽध्यायषट्के तु ज्ञान कर्म तथोदितम् । यथा जीवात्मनो रूप विज्ञात भक्तये भवेत् ॥५॥ तृतीयेऽध्यायपट्के तु परिशिष्ट प्रदर्शितम् । विश्वजन्म तथा रूप भक्ते नस्य कर्मण ॥६॥ भक्तिरेव हि गीताया मुख्यो विषय इप्यते । भगवान् भक्तिमेवास्या कर्तु भूय प्रशसति ॥७॥ तथा हि- "योगिनामपि सर्वेषा मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्वावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ (६।४७)। येषा त्वन्तगत पापं जनाना पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रता ॥ (१२९) +

·५० ]
शास्त्ररहस्यम्
अनन्याश्चिन्तयन्तो मा ये जना पर्युपासते ।
तेषा नित्याभियुक्ताना योगक्षेम वहाम्यहम ॥ (९।२२)
पत्रं पुष्पं फलं तोय यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन ॥ (९।२६)
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत ।
यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥ (९।२७)
ये भजन्ति तु मा भक्त्या मयिते, तेषु चाप्यहम् । (९।२९)
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्त प्रणश्यति ॥ (९॥३१)
अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्य सम्यग् व्यवसितो हि स ॥ (९।३०)
अनित्यमसुख लोकमिम प्राप्य भजस्व माम् । (९।३३)
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मान मत्परायण. ॥ (९।३४)
अह सर्वस्य प्रभवो मत्त सर्व प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मा बुधा भावसमन्विता.॥ (१०८)
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्त परस्परम् ।
कथयन्तश्च मा नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ (१०।९)
तेषा सततयुक्ताना भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोग त येन मामुपयान्ति ते ॥ (१०।१०)
सन्तुष्ट सतत योगी यतात्मा दृढनिश्चय ।
मर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रिय ॥ (१२।१४)
सर्वारम्भपरित्यागी यो
मद्भक्त. स मे प्रिय । (१२।१६)
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् य स मे प्रिय ॥ (१२।१७)
तुल्यनिन्दास्तुतिौनी सन्तुष्टो येन केन चित् ।
अनिकेत स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नर ॥ (१२।१९)
ये तु धामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया ॥ (१२।२०)
सम सर्वेषु भूतेषु मक्ति लभते पराम् । (१८।५४)
भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः ॥ (१८१५५)
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मा नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्य ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ (१८१६५)
सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेक शरण व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच. ॥ (१८१६६)
य इदं परमं गुह्यं यद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्ति मयि परा कृत्वा मामेवैष्यत्यसशयः ॥ (१८१६८)
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन् मे प्रियकृत्तम ।
भविता न च मे तस्मादन्य प्रियतरो भुवि ॥ (१८०६९)
इति गीताशास्त्ररहस्ये भक्तिगीताप्रकाश ॥१॥

·लक्ष्यगीता
[ ५१
२-कर्मयोगोपदेशो गीताविषय इति मतं योगिनां कर्मनिष्ठानाम्
कमव केचिदिच्छन्ति गीताया विषय परम् ।
न विना कर्मणा भक्तिर्न ज्ञान कर्मणा विना ॥१।।
अष्टावात्मगुणा शौचमनायाम प्रवृत्तिषु ।
दयाऽनसूया रक्षा च क्षमाऽकार्पण्यमस्पृहा ॥२॥
अष्टौ गुणा क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधक ।
कर्मयोग विना ज्ञान कस्यचिन्नेह दृश्यते ॥३॥
कर्मण्येवार्जुन सल्ये योक्तु गीतामिमा पुरा ।
उवाच भगवॉस्तत्र कर्मनिप्ठोपदिश्यते ॥४॥
तथा हि--
नियत कुरु कर्म त्व कर्म ज्यायो ह्यकर्मण ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकमण ॥(३८)
तस्मादसक्त सतत कार्य कर्म समाचर।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्त कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥(३।१९)
कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थिता जनकादय ।(३।२०)
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते ॥ (३।४)
काडक्षन्त कर्मणा सिद्धि यजन्त इह देवता ।
क्षिप्र हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥(४।१२)
एव ज्ञात्वा कृत कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभि ।
कुरु कम्मैव तस्मात्त्वं पूर्वं पूर्वतर कृतम् ॥ (४।१५)
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्य बोद्धव्य च विकर्मण ।
अकर्मणश्च बोद्धव्य गहना कर्मणो गति ॥(४।१७)
स्वे स्वे कर्मण्यभिरत ससिद्धि लभते नर ।
स्वकर्मनिरत सिदि यथा विन्दति तच्छृणु ॥(१८।४५)
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । (१८१४८)
स्वभावनियत कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्विषम् ॥(१८१४७)
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्यपाश्रय ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वत पदमव्ययम्" ॥(१८१५६)
इति शास्त्ररहस्ये कर्मगीताप्रकाश ॥२॥
३-ज्ञानयोगोपदेशो गीताविषय इति मत साख्यानां कर्मसंन्यासिनाम्
ज्ञानमेवापरे प्राहर्गीताया विपय परम् ।
न ज्ञानेन विना कर्म कृत किमपि सिद्ध्यति ॥११॥
ज्ञानजन्या भवेदिच्छा इच्छाजन्य ऋतुर्भवेत् ।
ऋतुजन्य भवेत्कर्म ज्ञानात्माऽनिन्द्रियेष्वपि ॥
जानीयाद् विश्वमत्यन्त जानीयादान्मनो गतिम् ।
"न हि ज्ञानेन सदृश पवित्रमिह विद्यते ॥(४॥३९)
सिद्धि पारत्रिकी ज्ञानादात्मनो मुक्तिलक्षणा ।
इह विज्ञानत सिद्धिरात्मनो भुक्तिलक्षणा ॥२॥

·-- ५२ ] शास्त्ररहस्यम् ज्ञानात् सिद्ध्यन्ति कर्माणि ज्ञानमेव पर बलम् । ज्ञानमेवात्मनो रूप ज्ञाने विश्व प्रतिष्ठितम् ॥३॥ ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत नाज्ञात्वा किञ्चिदाचरेत् । अज्ञानेन प्रवृत्ताना स्खलन स्यात् पदे पदे ॥४॥ उपक्रमोपसहारौ ग्रन्थतात्पर्य्यमाहतु । ज्ञानप्रतिज्ञयाऽऽरभ्य ज्ञानेनान्ते निवर्तते ॥५॥ तथा हि- "ज्ञान तेऽह सविज्ञानमिद वक्ष्याम्यशेषत । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥(७१२) श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्पर संयतेन्द्रिय । ज्ञान लब्ध्वा परा शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥(४।३९) सर्व कर्माखिल पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ।(४।३३) तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ॥ उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः । (४।३४) यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेव यास्यसि पाण्डव ॥ (४।३५) अध्यात्मज्ञाननित्यत्व तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञान यदतोऽन्यथा ॥ (१३।११) ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषा नाशितमात्मन । तेषामादित्यवज्ञान प्रकाशयति तत्परम् ॥(५।१६) उदारा सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मेद मे मतम् । (७.१८) तेषा ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते ॥ प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमह स च मम प्रिय ॥(७१७) बहूना जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते । (७.१९) पर भूय प्रवक्ष्यामि ज्ञानाना ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परा सिद्धिमितो गता ॥(१४११) त्रैगुण्यविषया वेदा निस्वैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥(२०४५) भोक्तार यज्ञतपसा सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृद सर्वभूताना ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥(५।२९) तबुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणा । गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननि—तकल्मषा. ॥(५।१७) अपि चेदसि पापेभ्य: सर्वेभ्य: पापकृत्तम । सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सतरिष्यसि ॥(४।३६) यथैधासि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्नि. सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥(४।३७) नहि ज्ञानेन सदृश पवित्रमिह विद्यते । तत् स्वयं योगससिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥(४॥३८) योगसंन्यस्तकणिं ज्ञानसंच्छिन्नसंशयम् । आत्मवन्त न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय | ॥(४।४१)

·लक्ष्यगीता
[ ५३
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानाऽसिनात्मन ।
छित्त्वैनं सशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ! ॥(४॥४२)
इति ते ज्ञानमाख्यात गुह्याद् गुह्यतर मया।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु" ॥(१८३६९) । इति।
यत्तु भक्तिप्रकरण गीताया किञ्चिदस्ति तत् ।
ज्ञानोपसर्जन विद्यादिति तत्रोपदिश्यते ॥१९॥
"मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी" ।(१३।१०)
"एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञान यदतोऽन्यथा" ॥(१३।११)
प्राक् तु ज्ञानोदयात्कर्म श्रिये, ज्ञानोदये त्विदम् ।
'सर्व कर्माखिल पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते' ॥२०॥
"यथैधासि समिद्वोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा" ॥(४१३७)
ज्ञान चैकान्तन कनिपेक्ष नेप्यते क्वचित् ।
ज्ञानार्य कर्म कुर्वीत ज्ञाने कर्म समाप्यते ॥२१॥
इतिशास्त्ररहस्ये ज्ञानगीताप्रकाश ॥३॥
४-बुद्धियोगोपदेशो गीताविषय इति सिद्धान्तो भागवतानाम्
परे त्वाहु स भगवान् कथ विप्रवदेत् स्वयम् ।
जाने कर्मणि, भक्तौ वा कथ ब्रूयाद् विरुद्धवत् ॥१॥
तस्मान्न केवला भक्ति न ज्ञान कर्म केवलम् ।
विरोधेन विधत्तेऽसौ व्यवस्था त्वेष इच्छति ॥२॥
ज्ञानेन वा कर्मणा वा भक्त्या वा सुप्रयुक्तया ।
अविद्याबुद्धिमुत्सार्या विद्याबुद्धि प्रवर्तयेत् ॥३॥
कर्मयोगो ज्ञानयोगो नि श्रेयसकरावुभौ ।
कर्मेव ज्ञानयोगोऽपि कर्मयोगान्न भिद्यते ॥४॥
त्रैगुण्यविषय कर्म निस्वैगुण्याय कर्म च ।
सम नियुञ्जते वेदा इत्याह भगवान् मनु ॥५॥
तथा हि--
"सुखाभ्युदयिक चैव नै श्रेयसिकमेव च ।
प्रवृत्त च निवृत्त च द्विविध कर्म वैदिकम् ॥
इह चामुत्र वा काम्य प्रवृत्त कर्म कीर्त्यते।
निष्काम ज्ञानपूर्व तु निवृत्तमुपदिश्यते ॥
प्रवृत्त कर्म ससेव्य देवानामेति साम्यताम् ।
निवृत्त सेवमानस्तु भूतान्यत्येति पञ्च दै" ॥(मनु.)
प्रवृत्त नाम यत्कर्म कर्मयोग स उच्यते ।
निवृत्त कर्म तु ज्ञानयोग इत्यवधार्यताम् ॥६॥
ज्ञानयोगानपेक्षस्तु कर्मयोग स नेष्यते ।
कामासक्तिनिवृत्तिस्तु कर्मणो ज्ञानयोगिता ॥७॥

·५४ ] शास्त्र रहस्यम् कर्मयोगानपेक्षो वा ज्ञानयोगोऽपि नेष्यते । न ज्ञानयोग सन्यासोऽस्त्यविशेषेण कर्मणाम् ॥८॥ ज्ञानाय कर्मसन्यास य इच्छन्त्यबुधा हि ते । न शक्य कर्मसन्यासो ममाऽऽत्मा ज्ञानकर्मणी ॥९॥ सदोषमपि कर्म स्व न त्याज्य कार्य्यमेव तत् । विकर्माकर्म तु त्याज्य सन्यास काम्यकर्मणाम् ॥१०॥ इष्ट पूर्त च दत्त च विद्यया निरपेक्षितम् । यज्ञो दान तप कर्म विद्ययाऽस्ति समुच्चितम् ॥११॥ तन्नित्य कर्म कुर्वीत विद्यया यत् समुच्चितम् । निविद्यमपि सत्कर्म शास्त्रोक्त कार्यमेव तत् ॥१२॥ इष्ट पूर्त च दत्त च पितृस्वर्गाय कल्पते । यज्ञो दान तप कर्म दिव्यस्वर्गसुखावहम् ॥१३॥ निष्काममेतदुभय नि श्रेयसकर परम् । अथाऽऽनन्त्य परा मुक्तिनिवृत्त कर्म कुर्वत ॥१४॥ आत्मावरणमज्ञान ज्ञानयोगानिवर्तते । ज्ञानयोगात् परा मुक्तिरपरा भक्तियोगत ॥१५॥ लौकिकाभ्युदय हीच्छन् कर्मयोगे प्रवर्तताम् । ईश्वरानुग्रहात् सिद्धिमिच्छतो भक्तियोगिता ॥१६॥ भक्तियोगे कर्मयोगे ज्ञानयोगेऽपि वा समम् । बुद्धियोगमुपाश्रित्य तिष्ठेद् ब्रह्मणि कर्मणि ॥१७॥ आरम्भ कर्मणा किन्तु सन्यास कामसङ्गयो । स बुद्धियोगो गीताया निष्ठाद्वयसमुच्चय ॥१८॥ वैराग्य ज्ञानमैश्वर्य धर्म इत्यात्मबुद्धय । चतुर्विधा स्थितास्तासा योग स्यादव्ययात्मनि ।।१९।। बुद्धियोगेऽस्य तात्पर्य्य पर भगवत स्थितम् । विशिष्य बुद्धियोगोऽय गीतायामुपदिश्यते ॥२०॥ (१) “एषा तेऽभिहिता साख्ये बुद्धिोगे त्विमा शृणु । बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्ध प्रहास्यसि ॥ (२॥३९) नेहाभित्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥” (२०४०) (२) "चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्यस्य मत्पर । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्त सतत भव ॥ (१८१५७) यं सन्यासमिति प्राोग तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥ (६२) यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसकल्पसन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥” (६५४) (३) "साख्ययोगौ पृथग् बाला प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोविन्दते फलम् ॥” (५।४) ·लक्ष्यगीता [ ५५ । यत् साख्य प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते । एक सांख्यं च योग च य. पश्यति स पश्यति ॥” (५।५) (४) "योगयुक्तो विशुद्वात्मा विजितात्मा जितेन्द्रिय.। सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥(५७) कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्ग त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्दये ॥(५।११) युक्त कर्मफल त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । अयुक्त कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥(५।१२) बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥(५।२१) योन्त सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्योतिरेव है । स योगी ब्रह्मनिर्वाण ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ (५।२४) कामक्रोधवियुक्ताना यतीना यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाण बर्तते बिदितात्मनाम् ॥(५।२६) (५) "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ (२०४७) योगस्थ कुरु कर्माणि सङ्ग त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्वयसिद्धचो समो भूत्वा समत्व योग उच्यते ॥ (२०४८) दूरेण ह्यवर कर्म बुद्वियोगाद्धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणा फलहेतव ॥(२०४९) बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद् योगाय युज्यस्व योग कर्मसु कौशलम् ॥ (२०५०) कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फल त्यक्त्वा मनीषिण । जन्मबन्धनविनिर्मुक्ता पद गच्छन्त्यनामयम् ॥(२०५१) तस्मादसक्त सतत कार्य कर्म समाचर। असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुष ॥(३३१९) सक्ता कर्मण्यविद्वासो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद् विद्वास्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसग्रहम् ॥(३।२५) ज्ञानविज्ञानतप्तात्मा स्टस्थो विजितेन्द्रिय । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चन ॥(६८) सुहृन्मित्रा[दासीन-मध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेष समबुद्धिविशिष्यते ॥(६३९) यस्मिन् स्थितो न दुखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥(६।२२) त विद्याद् दु खसयोगवियोग योगसज्ञितम् ॥(६।२३) सर्वभूतस्थमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शन ॥(६।२९) यो मा पश्यति सर्वत्र सर्वच मयि पश्यति । तस्याह न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥(६।३०) ·५६ ] शास्त्ररहस्यम् सर्वभूतस्थित यो मा भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥(६।३१) तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिक. । कम्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन ॥" (६।४६) इत्थ भगवताऽपूर्वो बुद्धियोग प्रवर्तित । तस्योपसर्जनत्वेन वणिते ज्ञान-कर्मणी ॥२१॥ गीताचतुष्टयी चेय वक्ति योगचतुष्टयीम् । सा लक्ष्यगीता तत्रास्ति बुद्धियोगे परा स्थिति ॥२२॥ कर्मयोग इद विश्व भक्तियोगोऽमुमीश्वरम् । ज्ञानयोग स्वमात्मान स्पृत्वाऽऽराधयते पृथक् ॥२३॥ बुद्धियोगवशात् त्वात्मा शक्तिमानोति सर्वत । विश्व तत्रेश्वर तत्र चात्मान सममश्नुते ॥२४॥ विश्वस्याभ्युदयो धर्दैिश्वर्यादीश्वरेऽन्वय । आत्मा प्रसीदति ज्ञानाद् वैराग्याद् बन्धनिग्रह ॥२५॥ इत्थ योगा इमे सर्वे सन्ति श्रेयस्करा पृथक् । अन्यान्यविपये सिद्धिस्तेपामेकैकतो भवेत् ॥२६॥ तस्मात् स योगान् भगवान् सर्वान् सह विबोधयन् । न्यूनाधिकफलेष्वेषु कामचारमुपादिशत् ॥२७॥ "इति ते ज्ञानमाख्यात गुह्याद् गुह्यतर मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥” (१८०६३) योगशास्त्रे योगविद्योपदेशे श्लोका १ भक्तिगीताया भक्तियोगोपदेशे २० २ कर्मगीताया कर्मयोगोपदेशे ३ ज्ञानगीताया ज्ञानयोगोपदेशे ४ बुद्धिगीताया बुद्धियोगोपदेशे २७ | इति गीताशास्त्ररहस्य गीताचतुष्टयीविभक्ता लक्ष्यगीता पञ्चम प्रकाश. ॥५॥ . ५ ·संक्षिप्तगीतायाम् गीतासप्ततिः षष्ठः प्रकाशः भारतवर्पस्यार्यद्वीपस्यैतस्य सन्त्युपद्वीपा । नव, तेषु कश्चिदेको वालिद्वीपोऽग्निकोणेऽस्ति ॥१॥ अत्र हि भारतशास्त्र निवसत्स्वार्थेपु दृश्यते प्रथितम् । तत्र च गीतासार सप्रथते श्लोकसप्तत्या ॥२॥ एतावतीव पूर्व गीताऽऽसीदिति हि तत्र जनतायाम् । अस्ति परो विश्वास श्रुतमिति खलु मे जनश्रुत्या ॥३॥ एतच्च श्रद्धेय नातीवास्तीति मन्महे हन्त । क्रमसन्दर्भ सम्यग् नास्ति यत श्लोकसप्तत्याम् ॥४॥ मन्ये केचन पश्चादनतिप्रज्ञेन सकलिता । श्लोका इमे स्वबुद्धया सक्षेपात् सर्वबोधाय ।।५।। एवमपीय गीता यथास्ति जनतान्तरे प्रथिता। सक्षिप्तात्मा सेय प्रदर्श्यते तद्विवेकाय ॥६॥ संक्षिप्तभगवद्गीतासार अर्जुन उवाच दृष्ट्वेम स्वजन कृष्ण | युयुत्सु समुपस्थितम् ॥१॥२८॥ न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ न काङक्षे विजय कृष्ण न च राज्य सुखानि च ॥१॥३२॥ धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतर भवेत् ॥१॥४६॥ श्रीकृष्ण उवाच क्लव्य मास्म गम पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्र हृदयदौर्बल्य त्यक्त्वोत्तिष्ठ परतप ॥२॥३॥ अशोच्यानन्वशोचस्त्व' प्रज्ञावादॉश्च भापसे । गतासूनगतासूश्च नानुशोचन्ति पण्डिता ॥२॥११॥ जीवात्मनो नित्याविनाशित्वम् १ देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमार यौवन जरा। तथा देहान्तरप्राप्तिर्षीरस्तत्र न मुहयति ॥२॥१३॥ [ ५७

·५८ ]
गास्त्ररहस्यम्
२ नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत ।
उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि ॥२॥१६॥
३ अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ता शरीरिण ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युद्धचस्व भारत । ॥२।१८।।
४ य एन वेत्ति हन्तार यश्चैन मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नाय हन्ति न हन्यते ॥२।१९।।
युद्धधर्मिणः क्षत्रियस्य युद्धविमुखत्वायोग्यत्वम्
५ स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धाद्धि युद्धाच्छ्योऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥२।३१।।
६ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय | युद्धाय कृतनिश्चय ॥२॥३७।।
बुद्धियोगनिष्ठाया उपादेयत्वम्
७ कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥२॥४७॥
८ योगस्थ कुरु कर्माणि सङ्ग त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्धयसिद्धयो समो भूत्वा समत्व योग उच्यते ॥२।४८।।
९ श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥२॥५३॥
१० प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥२॥५५॥
११ दु खेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृह ।
वीतरागभयक्रोध स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥२।५६।।
१२ विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन ।
रसवर्ज रसोऽप्यस्य पर दृष्ट्वा निवर्तते ॥२।५९॥
१३ या निशा सर्वभूताना तस्या जागति सयमी ।
यस्या जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने ॥२॥६९।।
यज्ञार्थकोपादेयत्वम्
१४ देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु व ।
परस्पर भावयन्त श्रेय परमवाप्स्यथ ॥३॥११॥
१५ यज्ञशिष्टाशिन सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विषै ।
भुञ्जते ते त्वघ पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥३॥१३॥
स्वधर्मस्य नित्योपादेयत्वम्
१६ श्रेयान् स्वधर्मो विगुण परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वधम्म निधन श्रेय परधर्मो भयावह ॥३॥३५॥
आधिकारिकपुरुषस्य स्वेच्छाकृतजन्मबहुऽत्वेपि कर्मणो बन्धकत्वाभाव
१७ बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यह वेद सर्वाणि न त्व वेत्थ परतप ४॥५॥

·गीतासप्तति
[ ५९
१८ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मान सृजाम्यहम् ॥४।७।।
१९ परित्राणाय साधूना विनाशाय च दुप्कृताम् ।
धर्मसस्थापनार्थाय सभवामि युगे युगे ॥४८॥
२० जन्म कर्म च मे दिव्यमेव यो वेत्ति तत्त्वत ।
त्यक्त्वा देह पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥४॥९॥
२१ न मा कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति' मा योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥४॥१४॥
२२ कर्मण्यकर्म य पश्येदकर्मणि च कर्म य ।
स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्त कृत्स्नकर्मकृत् ॥४।१८।।
२३ यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सर ।
सम सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निवध्यते ॥४॥२२॥
२४ द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतय सशितव्रता ॥४॥२८॥
२५ सर्व काखिल पार्थ । ज्ञाने परिसमाप्यते ॥४॥३३॥
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ॥४॥३४॥
२६ सन्यास कर्मयोगश्च नि श्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ॥५।२।।
२७ योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ॥५।६।।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥५॥७॥
सर्वत्रात्मधारणा-योगाभ्यासः
२८ आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन ।
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मान नात्मानमवसादयेत् ॥६॥५॥
२९ योगी युञ्जीत सततमात्मान रहसि स्थित ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रह ॥६॥१०॥
३० सम कायशिरोग्रीव धारयन्नचल स्थिर ।
सप्रेक्ष्य नासिकाग्र स्व दिशश्चानवलोकयन् ॥६॥१३॥
३१ यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मन ॥६।१९।।
३२ आत्मौपम्येन सर्वत्र सम पश्यति योऽर्जुन ।
सुख वा यदि वा दु ख स योगी परमो मत ॥६॥३२॥
३३ यो मा पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति ।
तस्याह न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥६॥३०॥
प्रकृतिपुरुषव्यापकतानिर्देश
३४ भूमिरापोऽनलो वायु ख मनो बुद्धिरेव च ।
अहङ्कार इतीय मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥७॥४॥
३५ एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अह कृत्स्नस्य जगत प्रभव प्रलयस्तथा ॥७॥६॥

·६० ]
शास्त्ररहस्यम्
३६ मत्त परतर नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिद प्रोत सूत्रे मणिगणा इव ॥७॥७॥
पुरुषव्याप्तियोगः
३७ रसोऽहमप्सु कौन्तेय ! प्रभास्मि शशिसूर्ययो ।
प्रणव सर्ववेदेषु शब्द खे पौरुप नृषु ॥७॥८॥
३८ पुण्यो गन्ध पृथिव्या च तेजश्चास्मि विभावसौ।
जीवन सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विपु ॥७।९।।
३९ बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥७॥१०॥
बल बलवता चाह कामरागविवर्जितम् ॥७॥११॥
ईश्वरप्रतिपत्तियोग.
४० चतुर्विधा भजन्ते मा जना सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्को जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥७॥१६॥
४१ बहना जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मा प्रपद्यते ।
वासुदेव सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ ॥७॥१९॥
४२ जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्म कर्म चाखिलम् ॥७।१९।।
४३ अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् ।
य प्रयाति स मद्भाव याति नास्त्यत्र सशय ॥८॥५॥
४४ तस्मात् सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैप्यस्यसगयम् ॥८७॥
४५ सर्वद्वाराणि सयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूाधायात्मन प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥८॥१२॥
ईश्वरविभूतयः
४६ इद तु ते गुह्यतम प्रवक्ष्याम्यनसूयवे।
ज्ञान विज्ञानसहित यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यमेऽशुभात् ॥९।१॥
४७ अह ऋतुरह यज्ञ स्वधाहमहमोषवम् ।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरह हुतम् ॥९॥१६॥
४८ वेद्य पवित्रमोङ्कार ऋक् साम यजुरेव च ॥९।१७।।
आदित्यानामह विष्णुज्योतिपा रविरशुमान् ॥
४९ मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामह शशी ॥१०॥२१॥
रुद्राणा शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
५० वसूना पावकश्चास्मि मेरु शिखरिणामहम् ॥१०॥२३॥
अश्वत्थ सर्ववृक्षाणा देवर्षीणा च नारद ॥१०।२६।।
५१ उच्चै श्रवसमश्वाना विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावत गजेन्द्राणा नराणाञ्च नराधिपम् ॥१०॥२७॥
५२ आयुधानामह वज्र सर्पाणामस्मि वासुकि ॥१०॥२८॥
अनन्तश्चामि नागाना यम सयमतामहम् ॥१०॥२९॥

·ALLAHABAL गीतासप्तति [६१ ५३ प्रह्लाद सर्वदेत्याना काल कलयतामहम् । मृगाणाञ्च मृगेन्द्रोऽह वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥१०॥३०॥ ५४ अक्षराणामकारोऽस्मि राम शस्त्रभृतामहम् ॥१०॥३३॥ मासाना मार्गशीर्पोऽहमृतूना कुसुमाकर ॥१०॥३५॥ ५५ वृष्णीना वासुदेवोऽस्मि पाण्डवाना धनञ्जय । मुनीनामप्यह् व्यास कवीनामुशनाकवि ॥१०॥३७॥ ५६ न तदस्ति विना यत् स्यान् मया भूत चराचरम् ।।१०।३९।। नान्तोऽस्ति मम दिव्याना विभूतीना परन्तप ॥१०॥४०॥ ईश्वरविश्वरूपदर्शनम् ५७ पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ।।१११५॥ ५८ न तु मा शक्यमे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्य ददामि ते चक्षु पश्य मे योगमेश्वरम् ॥११।८।। अर्जुन उवाच ५९ अनेकवक्तनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरण दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥११॥१०॥ ६० यथा नदीना बहवोऽम्बुवेगा समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्ताण्यभिविज्वलन्ति ॥११॥२८॥ ६१ यथा प्रदीप्त ज्वलन पतङ्गा विशन्ति नागाय समृद्धवेगा । तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वस्ताणि समृद्धवेगा ॥११।२९।। ६२ आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो (११।३१) लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्त । (११३२) नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्व (१११३९) नम पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते ।। (११।४०) श्रीकृष्ण उवाच ६३ नाह वेदैर्न तपमा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवविधो द्रप्टु दृष्टवानसि मा यथा ॥११॥५३।। ६४ मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्त सङ्गवर्जित । निर्वैर सर्वभूतेषु य स मामेति पाण्डव । १११५५।। क्षेत्रज्ञजीवात्मस्वरूपम् ६५ यथा सर्वगत सौक्षम्यादाकाश नोपलिप्यते । 23 JUL1956 सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥१३॥३२॥ ६६ यथा प्रकाशयत्येक कृत्स्न लोकमिम रवि । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्न प्रकाशयति भारत ॥१३॥३३॥ गुणातीतस्य ब्रह्मभाव ६७ सत्त्व सुखे सञ्जयति रज कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तम प्रमादे सञ्जयत्युत ॥१४।९।। 147) - ।

·६२ ] शास्त्ररहस्यम् ६८ ऊर्ध्व गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसा । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसा ॥१४॥१८॥ ६९ समदु खसुख स्वस्थ समलोप्ठाश्मकाञ्चन । तुल्यप्रियाप्रियो वीरस्तुल्यनिन्दात्मसस्तुति ॥१४।२४।। ७० मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयो । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीत स उच्यते ॥१४।२५।। ७१ मा च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥१४॥२६॥ ईश्वरप्रपन्नस्य सर्वशोकनिवृत्ति. ७२ सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेक शरण ब्रज । अह त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच ॥१८॥६६॥ इति द्वीपान्तरोपलब्धा गीतासप्तति समाप्ता ।। इति गीताशास्त्ररहस्य समाप्तम्।

·अथ गीताविषयरहस्यम् तत्रादौ आत्मनिर्वचने- आत्मदर्शनसमीक्षा । [दर्शनशास्त्रसमालोचना] न ब्रह्मवैज्ञानिकबोधमन्तरा गीतारहस्य प्रतिभाति कहिचित् । तस्मात्पृथक् तावदिद निरूप्यते निगूढगीताहृदय समासत ॥१॥ इद तावदपूर्थोिपदेशक भगवद्गीतागास्त्र विज्ञानशास्त्रमपि सद्दर्शनशास्त्राणा कात्य॑ सपा- दयतीत्युच्यते । तथा हि- अस्ति खलु सर्वसाधारणविश्वविद्याया पर्वत्रयम्-सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान, सम्यक् चारित्र्य चेति। दृष्टस्यार्थस्य प्रथमत सिद्धान्तमात्रेण परेभ्य प्रदर्शन “दर्शनम्” । तत्र चान्येन दृष्टस्यार्थस्य श्रवणेनापाततोऽवग्रहलक्षणदर्शनतुल्य सामान्यज्ञानमात्र सिद्ध भवति, न तु श्रोतुस्तत्र स्वय साक्षात्- काराय किञ्चित् कर्तव्यमुपपद्यते। तदिद दर्शन विश्वविद्याया प्रथम पर्व ॥१॥ *तत्र चावग्रहेहावगमधारणात्मके ज्ञानपर्वचतुष्टयेऽवग्रहमात्र निप्पद्यते। न त्ववगमपर्यन्त पूर्णज्ञान विज्ञान भवति, नाप्यभिनिवेशो नाम धारणा भवति, प्रत्यक्षम्लकस्यात्मगोहस्त्यश्वादिपरिचयरूप- स्याभिनिवेशज्ञानस्य प्रत्यक्षीकारमन्तरेण दुरापत्वात्। गौतमस्तु भगवान् धर्मस्मृतौ ज्ञानाभिनिवेशा- भ्यामर्थसिद्धिमाह। तस्मादभिनिवेशोपपत्तये सामान्यतो ज्ञातानामर्थाना प्रत्यक्षीकाराय यत्न कार्य । आतश्चेद विज्ञानशास्त्र दर्शनशास्त्राणा कात्य॑ सपादयतीति दर्शनशास्त्रापेक्षया विज्ञानशास्त्र श्रेय । तत्र हि श्रोतव्येऽर्थे कर्तव्यमपि किञ्चिदुपपद्यते। उपदेशगृहीतस्यार्थस्य परीक्षाकर्मणा तदर्थ- साक्षात्काराय प्रयत्न कर्तव्यो भवतीति ज्ञानकर्मणो सहयोगादवगमपर्यन्त ज्ञानमभिनिवेशश्चोप- जायते, तदिद विज्ञान विश्वविद्याया द्वितीय पर्व ।।२।। अथ चारित्र्य कर्मयोग । यथा दृष्ट यथा वा विज्ञात तदनुसारेणाचरत कर्मजन्या शक्तिसिद्धि- भवति । आचरणार्थ शक्तिलाभायैव तु दर्शनविज्ञानयो साफल्यमुपपद्यते। यस्य तु तथा ऽऽचरितु शक्ति- नॊदयते, तस्येदमुभयमनर्थक भवति, न स सिद्धिमवाप्नोति । तस्मादेष यथादर्शन विजानीयात् । यथा- . इन्द्रियाणां विषयेषु स्पर्शोऽवग्रहः। ईहा चेष्टा, इन्द्रियैर्मनसि विषयाणा प्रापण मनसा च बुद्धौ प्रापण बुद्धया चात्मनि विषयाणा प्रापणमित्येवं रूपेणेन्द्रियार्थानां मनोबुद्धिद्वारा आत्मनि प्राप्तये या चेष्टा सा ईहा। ततो विषयाणा बुद्धया आत्मनि स्थिरीकरण निर्धारणम्, सोऽवगम एव इहा- वायशब्देनोच्यते । अवगमजनित संस्कारो धारणा। एतावत्प्रत्यक्षं नाम ज्ञानम्--इति जैनदर्शने सुविशद व्याख्यानम् ।

·६४ ] विषयरहस्यम् -- प्राणमात्रा . विज्ञातमुपाचरेत् --परिशीलयेत् । तदर्थवशीकारे यत्नमादध्यात् । तथा चैष ब्रह्मणा कर्मणा च सह- युक्तेन पूर्ण विज्ञानमाप्नोति । यथाकाम सिद्धिमाप्नोति ॥३॥ अथैतद्दर्शन विज्ञान वा त्र्यधिकरण प्रकल्पते--अधिभूत चाध्यात्म चाधिदैवत चेति। त्रेधा विभक्ता हीम विश्वपदार्था भवन्ति । तत्र दर्शनविभागे तावदेकमेव शास्त्रमधिकरणविभागात्त्रेधा विभज्योपदिश्यते। वैशेषिकशास्त्रमाधिभौतिकम् । प्राधानिक शास्त्रमाध्यात्मिकम् । शारीरक शास्त्रमाधिदैविक चेति । प्राधान्यानुरोधेनेदमाख्यातम्, अनुषङ्गात्तु सर्वत्र सर्वे धर्मा अविनाभावान्निरूप्यन्ते। तथा हि-- अध्यात्म तावदिमान् धर्मास्त्रेधा विभज्य पश्यन्ति- १ स्थूलशरीरम् सूक्ष्मशरीरम् कारणशरीर चेत्येव केचित् । २ भूतमात्रा प्रज्ञामात्रा चेत्येव केचित् । ३ भूतग्राम दैवतग्राम आत्मग्रामश्चेत्येव केचित् । ४ शरीरविभाग प्रकृतिविभाग आत्मविभागश्चेत्येव केचित् । एतेष्वपि स्थूलशरीरम् , भूतमात्रा, भूतग्राम , शरीरविभागश्चेत्याधिभौतिकविषय । सूक्ष्म शरीरम् , प्राणमात्रा, दैवतग्राम , प्रकृतिविभागश्चेत्याध्यात्मिकशास्त्रविषय । कारणशरीरम्, प्रज्ञापात्रा आत्मग्राम , आत्मविभागश्चेत्याधिदैविकविषय । तत्र यद्यपीद प्राधानिकमेव शास्त्र विशेषतोऽध्यात्मशास्त्र भवति, प्रकृतिविभागानुगतपदार्थान। तत्र भूयसा प्राधान्येन निरूपितत्वात् । तथापि तत्र भूतग्रामाणामात्मग्रामाणा चान्तरेण परिग्रहमध्यात्म निरूपणासभवादध्यात्मशास्त्रेऽपि प्रकरणान्तरविधयोपनीयतेऽशाशतो वैशेपिक च शारीरक च एवमेव वैगेपिकेऽपि शारीरकेऽपि च प्रकरणान्तरविधया तदन्ययोरुपसग्रहो द्रष्टव्य । तथा चेदमधि करणत्रयविभागानुरोधेन विभज्य धर्मानिरूपयितुमेकमेवेद दर्शनशास्त्र त्रेधा विभज्योपदिश्यते। वैगे षिकशास्त्रमन्यत्, प्राधानिक शास्त्रमन्यन्, शारीरकशास्त्र चान्यदिति । तत्रेद वैशेपिक गरीरविपयम् प्राधानिक प्रकृतिविषयम्, शारीरक त्वात्मविपय विशिष्य दर्शयति । अयैतत्सबन्धानुबन्धादेव चेतरमपि विषय दर्शयति। तान्येतानि दर्शनशब्दानि त्रीणि तन्त्राणि। यद्यप्येतेषु त्रिष्वपि दर्शनतन्त्रेषु तान्येतानि त्रीण्येव प्रकरणानि निरूपयितुमिप्यन्ते---भूतग्रामोप पन्न स्थूलशरीरमेकम्, देवतग्रामोपपन्न प्रकृतिमण्डल द्वितीयम्, पुरुषत्रयोपपन्नमात्मसस्थान तृतीय चेति । तथापि दृश्यते प्रत्येक वैलक्षण्यम् । मुख्यनिरूपणीयप्रकरणानुरोधेनेतरयोरुपसर्गभूतयो प्रतितन्त्र भेदोपपत्ते । उपसर्गभेदवशाच्च प्रतितन्त्रमन्यश्चान्यश्चात्मा निस्पयितुमिप्यते। प्रसिद्धयन्ति हि त्रिविधा आत्मानो ये त्रय पुरुषा --क्षरोऽ क्षरोऽव्ययश्चेति । १-मृत्तिकावद् विकारोपादानभूत परिणामी कश्विदव्यक्त. क्षरपुरुष ---इत्येक.। २-कुम्भकारवन्निर्माता सर्वशक्तिघनोऽन्तर्यामी नियन्ता निविकारोऽपरिणामी कश्चिदव्यक्तो ऽक्षरपुरुषो द्वितीय । ३-कार्यकारणातीतोऽसङ्ग आलम्बनभूत सर्वाधारो निराधारः कश्चिदव्यक्तोऽव्ययपुरुष. स्तृतीय । त्रिष्वप्येतेषु पुरुषेषु यत् क्षर तदिह--द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायरूप षोढा विभज्यमानमातिष्ठन्ते वैशेषिका विद्वास । एष्वेव सर्वेषु क्षरेषु विभवन्तमक्षर त्वात्मान जीवात्मप. रमात्मभेदाद् द्वेधा विभक्त मन्यन्ते । नात परमव्यय नामातिरिक्तमात्मान ते पश्यन्ति । ये त्वक्षरधर्माः ये चाप्यव्ययधास्तानशेषानिहैवात्मन्यन्तर्भावयन्ति । तावतैव चैतस्य जगत कृतकृत्यता ते मन्यन्ते । "सर्व खल्विद ब्रह्म" "ब्रह्मैवेद सर्वम्” इति श्रुतौ ब्रह्मशब्देन जगत्प्रकृतिभूत क्षरमक्षर वा तद- धिष्ठातार तेऽभिप्रयन्ति । परिणामिक्षरगुणकस्याक्षरतत्त्वस्यैवात्मत्वेन तत्र प्रतिपन्नत्वात् ।

·आत्मदर्शनसमीक्षा
[ ६५
तत्रेतस्मिन् जीवात्मन्यष्टौ गुणान् वैशेषिका पश्यन्ति--बुद्धि-प्रयत्नौ, सुख-दु खे, इच्छा-द्वेपो,
धम्मधिम्मौ चेति ॥
इति प्रथमं शास्त्रं वैशेषिक नाम ॥१॥
अथैतावता कृतकृत्यतामपश्यन्त प्राधानिका साख्या विद्वासो भूतभावनत्वेन प्रतिपन्नादमुप्मात्
क्षरादात्मन परमन्य गुणत्रयममष्टिरूप कञ्चिदव्यक्त जगत्प्रकृतित्वेन प्रतिपद्यन्ते । तन् महदक्षरमित्या
चक्षते । अक्षरात्तु पुनरस्मादव्यक्तादन्य कचिदव्यय नामात्मान ते नातिष्ठन्ते। अव्यक्तस्यैव त्वस्य महतो
व्यक्तीभावादिदमशेप जगदुपपद्यते ।
"भूत भविष्यत् प्रस्तौमि महद् ब्रह्मकमक्षरम् । बहुब्रह्मैकमक्षरम्” ।
इति श्रुत्यभिमानात्। अथवा भवत्वन्योऽयमात्मा क्षेत्रज्ञ पुरुपोऽव्ययो नाम। किन्त्वेप चेतनो भोक्तेब
केवल न त्वस्यैतस्मिन् सृष्टिविधो स्रप्तृत्वेन दृश्यते कश्चनोपयोग इत्याहु ।
तदिद द्वितीयं शास्त्रं प्राधानिक नाम ॥२॥
अर्थताभ्या परमुत्तम शास्त्र शारीरक विद्यात्। तत्र हि शारीरका विद्वास पुनरेताभ्या क्षरा-
क्षगभ्यामेवैतम्मिन् सृष्टिविधौ कृतकृत्यतामपश्यन्त परावरजा अक्षरादपि चोत्कृष्ट कचिदव्यय नामा-
त्मानमेतद्विश्वरूपत्वेनातिष्ठन्ते । “सर्व खल्विद ब्रह्म", "ब्रह्मवेद सर्वम्” इति श्रुतौ ब्रह्मणोऽव्ययत्वेनाभि-
प्रेतत्वात् ।
"द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्वाक्षर एव च ।
क्षर सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ (१५।१६)
उत्तम पुरुषस्त्वन्य परमात्मेत्युदाहृत ।
यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वर ॥(१५।१७)
यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तम ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित पुरुषोत्तम ॥(१५।१८)
ऐतदात्म्यमिद सर्वमिति कृत्वैवेद सर्व ब्रह्मेत्याम्नायते--इति पश्यन्ति । अत एवास्य विश्वस्या-
व्यक्तैकमारत्व प्रधानमात्रपर्यवसायित्व चातिष्ठमानाना साख्याना मतमपर्याप्तमस्तीत्ययमर्थ स्पष्टी-
कृतो भगवद्गीतायाम्
"अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धय ।
पर भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥७॥२४॥
नाहं प्रकाश सर्वस्य योगमायासमावृत ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥७॥२५॥
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभि सर्वमिद जगत् ।
मोहित नाभिजानाति मामेभ्य परमव्ययम् ॥७॥१३॥
देवी हयेषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता तरन्ति ते ॥७॥१४॥
अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
राज्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसज्ञके ॥८॥१९॥
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो ऽव्यक्तात् सनातनः ।
य स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥८॥२०॥
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमा गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥८॥२०॥

·LJ विपयरहस्यम् पुरुष स पर पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तस्थानि भूतानि येन सर्वमिद ततम्" ॥८॥२२॥ इदि । "मम परम भाव"---पित्यत्रास्मच्छब्देनेतच्छरीराभिमानितया गारीरक प्रान आत्मा विवक्ष्यते। तस्य चेदमात्मत्व कि पूलकमिति जिनानायाम व्यक्नाक्षरपन्पत्व नाग्या गन्यन्ते । जमरालम्बनचिद- व्ययपरमत्व तु गीतामिद्वान्त ॥१॥ अथवा भगवद्गीतायामस्मच्छन्न मोऽप्यव्ययैकमात्रवचनो निशाने। "त्रिभिर्गुणमयभवरेभि लवमिद जाए । मोहित नाभिजानाति लामेभ्य परमव्ययम् ॥७॥१३॥ इति गीतायामाच्छटदेनाव्ययस्योपदेशात् स एव गारारका भाति, नत्यय प्राज्ञ आत्मा। तत्र च द्विवियोऽयमव्यय प्रत्येतव्य । जीवाव्यय शरीगभिमानी, परगाव्य विवाभिमानीति भेदात् । तत्र चेह "पर भावमजानम्तो भने"-तिवाक्ये अस्मच्छब्देन शरीगभिपानी जीवात्मा लक्ष्यते। तस्य पर भाव विश्वाभिमानिन परमाव्यय विजानीयात् । स एव च परमाव्ययो मर्मतस्य जीवाव्यपस्य परम धामो- पपद्यते । स चायमुभयविधोऽप्यव्ययो योगमायावशादक्षरेऽस्पिन्नितान्तमैकभाव्य गमितोऽस्तीति हेतो- रक्षरात् पृथक्त्वेनायमव्यय सर्वस्य न प्रकाशोऽस्तीति कृत्वा प्राजमात्मानमव्यततमात्रपर्यवसान मन्यन्ते साख्या । तदव्यक्तनिगूढात्माव्ययपर्यवसान त्ववधेयमिति भगवद्गीताया आदेश ॥२॥ अथवा स्थूलारुन्धतीन्यायेनेषा त्रयाणा वैशेपिक-प्राधानिक-शारीरकाणा क्रमिकप्रवृत्तिरवगन्तव्या। तथा हि- क्षरपुरुषपर्यवसानमिद वैशेषिक प्रथम दर्शनम्, ततोऽव्यक्ताक्षरपुरुपपर्यवसानभिद प्राधानिक द्वितीय दर्शनम्, अथ पुनरन्तेऽव्ययपुरुपपर्यवसानमिद तृतीय शारीरक दर्शनमिति बोधसौक-- यैतदनुग्रहदृष्टि व्या। विभिश्चैभि प्रकरणैरिदमेकमेव शास्त्र भाव्यम् । इत्य चैतत् क्षरब्रह्मणोऽक्षर- ब्रह्मणोऽव्ययब्रह्मणश्च पृथक्तन्त्रेण ऋमिकमात्मत्वमभ्युपगच्छतामेपा वैगेपिक-प्राधानिक-शारीरकाणा क्रमनिर्देशनिबन्धन प्रतितन्त्रवैषम्य सोपाधिकत्वादुपेक्ष्यम् । तत्र वानुप्मिन् वैगेपिकनये विस्तरतो निरू- पितस्यैतस्य सगुणभावलक्षणस्य क्षरब्रह्मण , साख्यनये च विस्तरतो निरूपितस्यैतस्याव्यक्तलक्षणस्या- क्षरब्रह्मणो यदवशिष्ट विप्रतिपन्न वा विज्ञान तदनुव्यायानायेद शारीरक शास्त्र प्रवृत्तमस्तीति भाव्यम् ॥३॥ अपि चान्यथा पुन स्यूलारुन्धतीन्यायेनैतान्यात्मप्रकरणानि विभज्य यानि । तथा हि- अमृतम्, ब्रह्म, शुक्र चेति त्रितयमनुमहितमेकोऽश्वत्थनामाऽयमात्मा विवक्ष्यते। तत्र शुक्रावच्छेदेन तावदात्मा देवसत्यानुगतश्चतुर्वदगन्त्रसहितानुगतेन ब्राह्मणप्रकरणेन निरूप्यते। ततो ब्रह्मावच्छेदेन सूक्ष्मप्रकृति- रात्मा ब्रह्मसत्यानुगत आरण्यकभागप्रकरणेन निरूप्यते। तत पुनरमृतावच्छेदेन निगूढतम गुरुप आत्मा उपनिषद्भागप्रकरणेन निरूप्यते। उपनिषत्सघश्चाय वेदान्त । उपनिषदा तात्पर्यनिरूपणाय च द्वे तन्त्र प्रवर्तेते-ब्रह्मसूत्र गीताशास्त्र चेति। तत्राक्षरपुरुषो ब्रह्मसूत्रेण, अव्ययपुरुष पुनरनेन गीतागास्त्रेण सुविशद व्याख्यात । नाव्ययादधिक किञ्चिदस्तीति सा काष्ठा सा परा गतिरिति निष्कर्ष । तत्रेदमव्ययब्रीवास्य भगवद्गीता-ब्रह्मसूत्रादिरूपस्य शारोरकदर्शनस्य मुख्य शास्त्रार्थ । यद्यपि तत्र ब्रह्मसूत्रे “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" १।१।१। “जन्माद्यस्य यत. (१।१।२) “शास्त्रयोनित्वात्" १।१।३। “तत्तु समन्वयात्" १।१।४। इत्येव प्रतिजानानेन शास्त्रकृता सामान्येन ब्रह्मशब्द कश्चि- दर्थो व्याचिख्यासित प्रतिज्ञायते । स च नर एव पुरुष सभवति । "तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते" इति श्रुत्या अनुपसृष्टेन ब्रह्मशब्देन यथासभव क्षरपुरुषस्यैवाभिप्रेतत्वात् । परब्रह्मशब्देनाव्ययम्, परम- ·आत्मदर्शनपर्म.क्षा [ ६७ अझगडेनासर च व्यवहरन्त्या गीतायाम् "ब्रह्माक्षरमनुभव(२३१५) "बागो हि प्रतिष्ठाहन्" ( ४.३) इत्यादिप्वनुपसृप्टेन ब्रह्मशब्देन क्षरपुरुाम्पक प्रहीतुमिष्टनमा मनानतन्त्रेऽस्मिन् नारीरका- स्त्रेऽपि तथैवाभ्युपगन्त युक्तत्त्वाच्च । एतमेवाभिप्राय दयितुमिह शारीरसान्त्रे यस्य यत." इत्येवमभ्य क्षरब्रह्मणो व्याचिस्यामिनरल रावणमास्यायते । क्षगदेव हि ब्रह्मण मानमिद जायते, तत्रैव प्रतितिष्ठनि, मतिष्ठने च। जक्षराव्यययोरपरिणाभिनया नतो विकाग्मभवायोगात् । तम्नात् क्षरम्यैव ब्रह्मणो निरूपणभिद शारीरकदर्शन प्रतिभातोति कश्चिद् ब्रूयात्, त प्रतिम कार्यारम्भकत्वेनोपादानत्वेन निर्दिष्टम्य ब्रह्मग क्षरत्तोपलापि सामान्येन सर्वत्र ब्रह्मगदम्य भरपरत्वाभ्युपगने "सत्य ज्ञानसनन्त ब्रह्म" "नित्य बिमानलानन्द ब्रह"..---इत्यादि--ब्रह्मवाक्यानान- पागामविपयत्वमापद्येत । तस्मादविशेषेण प्रयुक्तोऽय ब्रह्मगब्दोऽव्ययाक्षरक्षरपुरुषान् व्यासज्य ब्ते, प्रत्येकनो वा। त्रिभि पुरुपेरेक पुरुष इति कृत्वा नोऽत्रय , माम--- र --स्त्येवमेक पुरुष गागरकशास्त्रे व्यायातव्य । अरोझरे, मोव्या--दन्येव त्रयाणामेकी भाव "तारस्थ्यात ताच्छव्यम्" इति न्यायेनाव्ययमन्दयो यो फितुमहलो पा-हिनाभूताना त्रयाणा व्ययपगत्वा- दव्यये निष्ठा वक्तव्या । मोऽय त्रियुम्न पुग्यो देवानुभूयते--परमात्मा नलगाम। च। ईसरो विश्वाभिमानी पर- मात्मा। शारीरकोष जीव प्रत्यगात्मा। तयो पुरणयोग्योन्यमेकन्द वा विभिन्नन्य बानीति मगये तग्निरूपण मुन्य गारोग्कगान्त्रार्थ । तत्र दर्शनान्तरतिद्वान्नानुनागत् अरयुस्खमात्रेणाझरपुरुषमात्रेण वा सर्वार्थमिद्धो किमर्थ पुनरत्रैय तृतीयम्याव्ययपुरुपस्याभ्युपगम इत्यागवाया तत्समाधानाय चेद प्रकरणान्तर गीताशास्त्र प्रवर्तते इत्यवधेयम्। प्रतितन्त्र मूत्रमय का रिकामय च गास्त्र भवति। नत्र ओक्यसूत्र पन्ध्यायीमूत्र शारीरकमूत्र चेति सूत्रसदर्भा । अथ कारिकासदर्भन्नु प्रामाणिको वशेषिकस्म वितन्वानोपलभ्यते। किन्तु यथा ईश्वरकृष्णकृता कारिकासप्ततिरमुनिन् प्रायानिके तन्त्रे दृश्यने, तयेय भगवद्गीतोपनिषदस्मिन् गारीरके तन्त्रे कारिकारूपेण सनयते। तथा चेद कृष्णद्वैपायनप्रगीत कृष्णार्जुनमवादलङ्गेन श्रीकृष्णवासुदेवोदिप्टपिद्धान्तप्रकरण- रूपनध्यात्नशास्त्र भवनि गीत। नाम । अथ तु विगेप । एकस्मिन्नेव तन्त्रे गारोरकसूत्र नावद्-भूतात्मा- मृता नलक्षणयो प्रत्यगात्मपरमानोर्जीवश्चरका शागिमायन भेदाभेतसिद्धान्तब यानाय प्रवर्तते । इद तु गीनाशास्त्रमुभयोरपि तमोजावेगार आयो पत्यानपरमात्मनों प्रत्येकवको नपरप्रकृति- विशेषक्षराक्षरोभवाश्रयत्वेन तृतीयपुरुपस्याव्यवस्व बतादेगविज्ञानाय निमन्य प्रको। जीवेश्वरा- क्षरयोर्भेदाभेदनिरूपण नासूत्रप्रकरणार्य । जोतस्त्र चेश्वरम्घ चानता पनि भरक्षरा-भागतिरेकेणा- व्ययपुरुपनिरूपण गीताटकरणार्य ---इति नि करी । वशेपिक-प्राधानको प्रकार णोत्तर हीद हिन्तकरण सते। प्राधानि निद्धान्ताना बहूनामुपादेयत्वेऽपि कंपाचिन काया तत्तत्यामानायकाय पदर दर्भ प्रबनने तत्र प्रकृति-पुरुप- सबन्धेन सास्यप्रकरणोक्त मिद्वानरहनिह प्रत्याख्येयम् । तद् यया---गार प्रकरणे तावदव्यक्तपक्षर मोक्तु पुरुषस्य भोग्यार्थसृप्टयै प्रकृतिलानायते। उपादान कारण प्रति । तय वाल रस्य परिणा- मित्वमारथीयते। पुरुषत्वमात्मत्व च तस्य लेजते । यस्तु पुरुप आती, सक्षनतश्चिन्मात्रो निष्क्रियो जगत्सृप्टात्रुदासीन इति हि तत्र सिद्धान्त । स चेहासत प्रत्यास्यायते । तथा हि--क्षरमेव तावद् जगज्जन्मस्थितिभङ्गायोपादान भवति। अक्षर तु सर्वजगन्नियन्तृभूत निमित्तकारणमात्रम् । तथा चेह साख्यतन्त्रे प्रकृतिसबन्धन यावत् किञ्चिदाख्यात तत्सर्व क्षरब्रह्मानुगत बेदिनव्यम् । "अव्यक्ताद् व्यक्तय सर्वा. अनवन्त्वहरागमे । राध्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसज्ञके ॥८॥१८॥ Maywar ·६८ ] विषयरहस्यम् अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहु परमा गतिम् । परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात् सनातन" ॥८॥२०॥ इत्येवमव्यक्तशब्देन यद्यपि क्षरमक्षरमव्यय च स्मर्य्यते, तथापि प्रकृत्यभिप्रायेण श्रूयमाणोऽयमव्यक्त- शब्द क्षरब्रह्मपर एवोन्नेयो, न त्वक्षराव्यक्तपर । “तथा क्षराद् विविधा सोम्य भावा प्रजायन्ते तत्र चैवा- पियन्ति" इति श्रुतो तु क्षरादित्येव पाठो भाव्य । अक्षरादिति पाठाभ्युपगमे तु क्षराक्षरयोरात्यन्तिक- सश्लेपेणावस्थानात् क्षरावसायिधर्माणामक्षरेऽप्युपचार कल्प्य । अयाव्यये परब्रह्मशब्द । अक्षरे तु परमब्रह्मशब्द । यत्र तु केवलो ब्रह्मशब्द पठ्यते स क्षरमात्रपर्य्यवसितो भवति, "ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्" इति गीतावाक्येन तथैवावगमात् । "य. सर्वज्ञ सर्वविद् यस्य ज्ञानमय तप । तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते" ॥(उप) इत्यादि--श्रुतिवाक्येष्वपि तस्य क्षरपरत्वेनैवोपनेयत्वाच्च । “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (१।१।१) “जन्मा- यस्य यत" (१।१।२१) "शास्त्रयोनित्वात्” (१।१।३) “तत्तु समन्वयात्" (१।१।४) इति ब्रह्म- सूत्रोपक्रमे तूपादीयमानोऽय ब्रह्मगब्द क्षराभिप्रायोऽपि नाक्षरमेकान्ततो व्यपवृङक्ते। अक्षरस्य ब्रह्मत्व जगज्जन्मादि कारणत्व च क्षरेऽक्षरसमन्वयादेवोपपद्यते न तु स्वातन्त्र्येण। स्वरूपेण सतोऽक्षरस्या- विनाशिनोऽपरिणामितया विकाररूपत्वासभवात्। अव्ययालम्वितोऽयमक्षर प्राणाब्वागन्नादान्नसमु- च्चयात्मकपञ्चक्षरकूटस्थ आत्मा भवति । पुरुषत्व त्वेपा व्यासज्यवृत्त्यपि “समुदाये दृष्टा शब्दा अव- यवेऽपि वर्तन्ते” इति न्यायात् प्रत्येकपर्याप्तमुपपद्यते । अत एव "हाविमौ पुरुषौ लोके” १५।१६। “उत्तम पुरुषस्त्वन्य."-१५।१७। इत्येवमादयो व्यवहारा सङ्गच्छन्ते । इत्थमक्षरस्यैतस्य पुरुषत्वमात्मत्वमपरि- णामित्व चास्थाय सर्वे वेदान्ता एतदक्षरपरतया ब्रह्ममूत्रे व्याख्याता । अथेह पुनर्गीताशास्त्रे-- “यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तम । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित पुरुषोत्तमः" ॥ इत्येवमुपदिशता भगवता क्षरादस्मादक्षराच्चातिरिक्त कश्चिदव्ययो नाम पुरुपो मुख्यतयाऽऽत्मत्वेन विधीयते । तस्य च--"उदासीनवदासीनमसक्त तेषु कर्मगु" इत्येवममङ्गत्वादुदासीनत्व प्रतिपादय- ताऽपि नैकान्तत सृप्टौ कारणत्व निरस्यते। "अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सभवाम्यात्ममायया ॥" (४१६) इत्येव प्रकृत्यवष्टम्भेनाशेषविश्वोत्पादकताया अस्मिन्नव्ययपुरुप एव सिद्धान्तितत्वात् । अत एवैतमव्यय- लक्षण पुरुषविशेषमनुदर्शयितुमक्षरप्रतिपादकसदर्भात् पृथक्त्वेनैप गीताशास्त्रारम्भ इति भाव्यम्। यत्तु दर्शनशास्त्राणा षट्त्वमभिमन्यमाना केचन विद्वासो न्यायदर्शन योगदर्शन मीमासादर्शन चेति त्रीणि दर्शनान्यतिरिक्तान्याचक्षते, तदविचारितरमणीय साहसमात्रम् । विश्वात्मदर्शनोपचार*स्याधिभूतमध्यात्ममधिदैवतमित्येव त्रिष्वेव विश्वाधिकरणेषु लब्धावसरतया ततोऽन्यत्रैकदेशिकेऽर्थे याथातथ्येनात्मदर्शनार्थ प्रयत्नालाभाद् दर्शन-शास्त्रातिरेकस्यायुक्तत्वात् । शब्दशास्त्र-निरुक्तशास्त्र-साहित्यशास्त्र-धर्मशास्त्र-ज्यौतिषशास्त्रादीनामप्यैकदेशिकशास्त्राणा दर्शनशास्त्रत्वापत्तौ दर्शनशास्त्रषट्त्वाभिमानस्यानुपपत्तिर्गले पतिता स्यात् । अस्ति हि शब्दशास्त्रा- दिवदिद तर्कन्यायशास्त्रमप्यान्वीक्षिकनीतिविज्ञानप्रकरणभूतकथाशास्त्रत्वादैकदेशिक शास्त्रम्, तत्रत्य- षोडशपदार्थाना कथाङ्गत्वेनोपन्यासात्, तेषामात्मशरीरेन्द्रियार्थादिवद् विश्वाङ्गत्वेनानभिप्रेतत्वात् । अन्यथा * तत्साधनोपायप्रयोगस्तदुपचारः। तद्व्याघातोऽपचार ॥

·अथ विषयरहस्ये मात्रामीक्षा बुद्धियोगज्ञानौपयिक जीवा मज्ञानम् सर्वविधानुशोकनिवृत्त्यपायो बुद्वियोगो गीतायामुपदिश्यते । स चाय बुद्धयोगो जीवानामात्म- न्येवाधीयते, तस्मादयमात्मा विशिष्या वगन्तव्य इन्युच्यते। जीवपजापतेश्चतुःपर्वतम् "प्रजापते न स्वदेतान्यन्यो विश्श रूपाणि परि ता बभूध” (य० म १०।२०) इति मन्त्रश्रवणा- सर्वमिदमेकै रूपमेकेक प्रजापति । आह च--"प्रजापतिर्वा इद समिनि" (ग० ब्रा०)। मोऽय जा- पनिट्टेधा विज्ञायते--ईश्वरो जीवश्चेति। तत्रैप जीवप्रजापतिश्चतुप्पा द्रष्टव्य --आत्मा, प्राणी, वित्तम्, पाप्मा चेति । "चतुष्टय वा ३३ सर्व-इति निगगो भवति। उन्थमात्मा, अर्क प्राण , द्रविण वित्तम् । तच्च वीर्य वा, अन्न वा, पशुर्वा । अथावरण पाप्मा। तत्र प्राणो वित्त वेत्युपकरणपनुक्लो धर्म । पाप्मा तूपसर्ग प्रतिकूलो धर्म । प्राणादयो महिपान । स्वे स्बे महिम्नि चायमात्माऽवतिष्ठने। आकैवत्य नित्यमेवास्मिन् प्राणे च वित्ते चायमात्मोपपद्यते। यावद् वित्त तावदात्मा, प्राणे च वित्ते चास्याभिव्याप्तत्वात् । पाप्मा त्वात्मनो विद्या शक्ति चापचाययति। अथ प्राणोऽयमात्मन्यभेदे- नानुपज्जते। ओतप्रोतोऽयनात्मा प्राणेन स्पद्यते---आत्मनि प्राण प्राणे चायनात्मेति --अन्तर्याग मवन्ध , गीतजलद्रवताहेतुवरुणाग्निवत् । अथ वितमस्मिन्नुपाधीयते, तश्याय बहिर्याम सबन्ध , प्रतप्त- जलतापहेत्वग्निवत् । पाप्मनस्तूपयान मबन्द - पात्रोपाहेताग्निवत्॥ १-आत्मा परात्परः तत्रायमात्मा त्रिवर्गो द्रप्टध--अमृत, ब्रह्म, शुत्र चेनि । परात्पर , अव्यय , अक्षर , क्षरश्चेत्य- मृतानि । अनन्तवलसपन्नो रस परात्पर । उन्मुग्धसत्ताचिदानन्दाना कात्म्य निविशेपो भावो रस । स आनन्द । सोऽयमवाङमनसगोचरत्वादनिर्वचनीयश्चाविजेयश्च । तत्रैतस्मिन्नमृते रसे मृत्यवोऽनन्ता बललक्षणा आलम्बन्ते। मृत्युगभित स रसो ज्ञानम्। असन्ति हि बलानि मृत्यव । तेप्वियममृतरूपा सत्ता रस । रात्ताया एकत्वादेकमेवाद्वितीयमिद निर्विशेप ब्रह्म। तत्रेदमुद्वसत्ताचिदानन्दानामैकात्म्य परात्परो भाव । तस्यैतस्य त्रैविध्य पश्यन्ति-~असीमोऽमावत्यनपिनहो भूमा विश्वातीत , सोऽन्य । अथैष शून्यो विन्दुरणिगा, मोऽन्यो विश्वातीत । अथ यो भूमाणिमानौ विश्व रिमन्नुपपद्यते, तौ सनिरूपको भवत । एक एवार्य सोऽन्यान्यापेक्षो भूमा च भवत्यणिमा च । दृश्यते हि घटे सर्पपाद् भृमा, पर्वतादणिमा। तस्मादेष तृतीयोऽन्य । तेनाय विश्वात्मा च जीवात्मा च भवत्यणोरणीयाश्च महतो महीयाश्चेति विद्यात्॥ -- , ७० ] ·आत्मसमीक्षा [ ७१ अमृता प्रात्मानस्त्रयः पुरुषा. अब अव्यय , अक्षर , क्षर इत्येते त्रय पुरुषा । अनवच्छिन्नन्वे मति मायोजनितपुरोणधिका- बच्छेदवन्ध पुरुषत्वन् ।' ना जान--निनाना विद्यारूपाभ्या ब्रह्मभक्तिभ्याम्, वाक्-प्राणाश्या वीर्य्यरूपाभ्या कर्मभक्तिभ्या लोपत्रीनगा वोवमीयस मनोऽव्यय नाम। स चिदात्मा, न कामान्मा। एतैरेवानन्दादिभिरव्ययैटरीनच्चिदानन्दोऽक्षर पुरुषो मनमा कानपमान , प्राणेन तप्यन्, बाचा भाग्यन् क्षर ब्रह्म वितु। इमा सर्वा मृप्टिमाननुले। इन्द्राविष्णु यान्तानिरूपाभ्या हृद्य भक्ति- भ्यामृता यान् , त्या अग्नीपोमाभ्या मूत्रात्मस्पाभ्या पृठयभक्तिभ्यामृताभ्या चोरवीयमान नत्यो ब्रह्माय पार युरुपो हृदयादारभ्य पृष्ठपर्यन्त गर्ने निष्ठन् चिवनिदमा पन्नाधत्ते। आत्मनि 7 दिपस्पिनामान जुहोतीति, स सर्वहुद् यन मपद्यते। यजो विष्णु । ब्रा च कर्म च द्वे अव्ययसो' ब्रह्म विद्या, करर्म वीर्यम् ॥ तत्रेतत् कार्म द्विविधम्--प्रवन - निवृत्त च । प्रवृत्नेन कर्मणा विश्वयन प्रवर्तने, नन्दि विश्व दृश्यते। अथ निवृतेन कर्मणा न यज्ञो निदर्तते, विश्व नश्यति। चैनप्रवृनिम्नविच्छिनोजमागे विष्णुर्नज । अथ निवृत्तिकम्नविच्छिन्न पुनरयनेबाबर अनुवमा महेनगे नान बिना बने । स विष्णरेबान पर्यायेण गति परिवर्तयन्महेश्वरो नान रहारको जाप्ते। दिन हीद विश्वमनुलण गनिन्दनीति जगदित्युच्यते । स्थिति-गतिभ्या योगा- दिद नानावस्थ दृश्यते । विविधा गति । अर्वाचीना स्थित्यै नकापने, पराचीना बितागायोपपद्यते । नदुभगा छिन्नाभ्यामिन्द्राविष्णुभ्या मपद्यमान स्थित्यवच्छितो ब्रह्मा विश्वमिद जनयति रक्षति महर- नीति विजानीयात् । स जात्मा। तस्मिन्नात्पनि विश्वाहुनिर्भोग । तस्यैतम्य भोगायनन शरीर नाम। तदिदमग्नीपोमावक्षरो जनयत । विकानवृत्ति रग्निस्तेज । नकोचवृत्ति मोम स्नेह । नयोस्तारतम्येन योगात् सर्व मूर्तद्रव्य- मुत्सद्यो । पूर्व चेद शरीरम् । तदाहु ---"अग्नीपोमात्मक जगदिति” । तदिदमात्मना जनित शरीरमात्मैव भवति । अत एव शरीरधर्मान् दर्शयन् अध्यात्म ब्रुवन् दर्शयति । तत्रतदध्यात्म यावदेव पौरप रूप विजा- नन्ति तदमृत नामात्मभक्तिर्द्रष्टव्या। কথা आत्मानः पञ्च ब्रह्माणः . . " अयाक्षरपुरुपनियुक्त क्षरपुरुष पञ्चधा विकुरुते--प्राण , आप , वाक्, अन्नम्, अन्नाद इति । "य. सर्वज्ञ सर्वविद्यस्य ज्ञानराय तप । तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्न च जायते"। यस्यैते नामरूपे तदन्नम् । नाम्न। रूपेण नाभिनीतमिद सर्वम् । तदन्नमेव पश्यामो यदिद किञ्चन परिपश्याम । यद् भूत च भविप्यच्च किञ्चन भावयाम -ब्रह्मैवेद सर्व प्राणादिभेदात् पञ्चधा विभक्त मन्यामहे । तत्पुनर्वृधा विभक्त विद्यात्--ऋत च सत्य नेति । प्राण , वाग्, अन्नाद--इत्यग्नित्रय सत्यम् । आप , अन्नम् ---इति सोमद्वयमृतम् । सत्य ब्रह्म, ऋत सुब्रह्म । कामयमानस्याक्षरपुरुषस्यैव तु सर्वमिदमृत च सत्य चाभीद्धात् तपसोऽध्यजायत । अग्नि सत्यम् , लोप ऋतम्। सहृदयशरीर सत्यम् । अहृदयशरीरमृतम्। प्रतिष्ठाया सत्यशब्द । स्वप्रतिष्ठया प्रतिनिष्ठन् सत्यो भवति । अन्यप्रतिष्ठया तु प्रतितिप्ठति यस्मिन् स्वप्रतिष्ठा नास्ति तद् ऋतम् । नैतदुभयमन्योन्यविनाकृत भवति--"ऋत प्रत्योऽयायि, सत्यमृतेऽधायीति" यजु भुते । तत्रेदमृत प्रधानम्, सत्यानामृतजनितत्वाद् ऋतगर्भत्वाद् ऋतपरायणत्वाच्च। सत्योऽय घटो मृद्भिर्ऋताभिरुत्तिष्ठते तत्रोपतिष्ठते तत्रैवान्ते सतिष्ठते चेति दृश्यते। श्रूयते च--"ऋतभेद परमेष्ठि ऋतं नात्यनि किञ्चन । ऋते समुद्र आहित ऋते भूमिरिय श्रिता" इति। तत्रैतेषु पञ्चसु ब्रह्मसु आपश्चान्न चेति द्वे ऋते सोमत्वात्, अथान्यानि त्रीणि सत्यानि, अग्नित्वात् ॥ तस्यैतस्याग्ने सन्यस्य विज्ञाने त्रयीशब्दो ब्रह्मशब्दो वेदशब्दो विद्याशब्दश्च। अय सोमविज्ञाने अथर्वशब्द सुब्रह्मशब्द सुवेदशब्दश्च ।। , ·७२ ] विषयरहस्यम् तदिदमग्निश्च सोमश्चेत्युभय ब्रह्म । अग्नावाहूयमान सोमो यद्रूप लभते, स यज्ञ । अग्नीषोमयो- ब्रतसत्ययोरैकभाव्य यज्ञ । यज्ञो हीद सर्व यदिद किञ्चन पश्याम ---अग्नीषोमीयत्वात् सर्वस्य । तत्राय सत्योऽग्निस्त्रिविधोऽसृज्यत--प्राण , वाग्, अन्नाद इति । त्रयोऽप्येते त्रेवा सज्ञायन्ते- प्राणाग्नि, अन्नादाग्निरिति वा। याजुषाग्नि , आङ्गिरसाग्नि , पशव्याग्निरिति वा । ब्रह्माग्नि , देवाग्नि भूताग्निरिति वा। अग्नित्वेन साधयेऽपि भिन्नजातीया एते त्रयोऽग्नय । तेषा रूपभेदो ब्रह्मविज्ञाने वैशयेन व्याख्यातो -- वागग्नि , द्रष्टव्य । तत्राय प्राणाग्निब्रह्मा तपसा तप्यन्ननादीनि परमेष्ठीनि ऋतानि परिगृहय ते सत्यानि जनय- स्तैरेव सत्यै प्रजापतेरात्म-प्राण-पशुभिस्त्रिपर्वणस्तमात्मान कारणशरीर चोद्भावयति । स च सत्य आत्मा हृदयस्थो मनोमयो भारूप आकाशात्मा महीयान् वा अणीयान् वा ॥१॥ अथ वागग्निविष्णुब्रह्मशरीरात् प्राणान् परिगृह्य तैर्देवान् जन-स्तैरेव देवै प्रजापते प्राण सूक्ष्मशरीर चोद्भावयति। स चैकषिर्वा सप्तपिर्वा दशर्षिर्वा नानारूपरधिदैवतमध्यात्म वाऽधिभूत वा सप्लवते॥२॥ अथायमन्नादाग्निर्महादेवो रुद्रो विष्णो शिपिविष्टात् पशून् परिगृहय तैर्भूतानि जनयस्तैरेव भूतै प्रजापते पशून् स्थूलशरीर चोद्- भावयति । पशुमय हीद भौतिक स्थूलशरीरम् । तत्रैतानि गुणभूतानि, २परमाणुभूतानि, ३त्रसरेणुभूतानि, ४ महाभूतानि, ५सत्त्वभूतानि चेति पञ्चधा विवर्तमानानि सप्लवन्ते ॥३॥ एत एव त्रयोऽग्नयो ब्रह्मविष्णु- महेश्वरा सत्य-देव-भूतभेदात् पृथक्तन्त्रा अपि सहत्यैकनिकाया सन्त इमामेकैका मूर्तिमधितिष्ठन्ति । उक्त चाभियुक्त ---"एका मूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्म-विष्णु-महेश्वरा"--इति । प्रतिगरीर ब्रह्मा ऋतपति सत्यपतिर्विधारणो जनक , विष्णु प्राणपतिर्देवपतिराकर्पणो रक्षक , अथ महेश्वर पशुपतिर्भूत- पतिर्विक्षेपण सहारक । अर्थतेषा त्रयाणा मध्ये ब्रह्मणो वाङमयी प्रकृति पत्नी, विष्णोरम्मयी प्रकृति पत्नी, रुद्रस्याग्निमयी प्रकृति पत्नी इति विज्ञेयम् ।। इत्थ चायमत्रात्मनिष्कर्ष सिद्धो भवति- (१) अमृतवर्गे तावत्- १ परात्परो भूमा २ अव्यय पुरुष ३ अक्षर पुरुष ४ क्षर पुरुप --इति चत्वार आत्मानोऽमृतसत्या । (२) अथ ब्रह्मवर्गे- ५ शान्तात्मा प्रकृति ----ब्रह्माग्नि --ब्रह्मा (१) ६ महानात्मा प्रकृति । अब्लक्षण सोम (४) ७ विज्ञानात्मा प्रकृति --देवाग्नि -नारायण ( (२) ८ प्रज्ञानात्मा प्रकृति । अन्नलक्षण सोम (५) ९ प्राणात्मा प्रकृति --भूताग्नि --महादेव ---(३) इति पञ्चात्मानो ब्रह्मसत्या । (३) अथ शुक्रवर्गे पुन - १० शरीरात्मा भूतमय वाक्छुक्र -- -- १ शुक्रस्वरूपमिह विस्तरभिया न व्याख्यातम्, अन्यत्र ब्रह्मविज्ञानादौ द्रष्टव्यम् ।

·आत्मसमीक्षा [ ७३ -- -- ११ हसात्मा वायुमय अपशुक्र दिव्यात्मा अग्निमय अग्निशुक्र एष दिव्यात्मा पुनस्त्रिविध - १२ १ वैश्वानरात्मा अग्निमय २ तैजसात्मा वायुमय ३ प्राज्ञात्मा इन्द्रमय एप प्राज्ञात्मा पुनस्त्रिविध - १४ १ कर्मात्मा ईश्वरजन्मा वासनालक्षणकर्ममय. १५ २ चिदाभास ईश्वराग ज्योतिर्लक्षणजानमय ३ ईश्वर ईश्वराभिन्न सर्वशक्तिलक्षणार्थमय एष ईश्वरोऽध्यात्म त्रेधा प्रवर्तते-- १ ऊर्ग लक्षण प्राणमय १७ २ श्रीलक्षण वाङमय १८ ३ विभूतिलक्षण मनोमय अपरे पुनरस्मिन् शुक्रवर्गेऽन्यथाऽऽत्मग्राम पश्यन्ति । तथा हि-- १ वागजन्य शरीरात्मा भूतमय । २ अब्जन्य हसात्मा ३ अग्निजन्य दिव्यात्मा प्राणमय । दिव्यात्मा त्रिविध- १ कर्मात्मा वासनामय ईश्वरजन्मा २ चिदाभास ज्योतिर्मय ईश्वराश ३ ईश्वर शक्तिमय ईश्वराभिन्न ईश्वरस्त्रिविध १ प्राणाग्निमय सप्तलोकशरीर सत्यात्मा ब्रह्मा। २ वागग्निमय हिरण्यगर्भाश्शरीर सर्वहुद्यज्ञात्मा विष्णु । ३ अन्नादाग्निमय मर्त्यत्रैलोक्यशरीर सर्वभूतान्तरात्मा महादेव । ब्रह्मा ऊर्ज प्रवर्तयति । विष्णु श्रिय प्रवर्तयति। महादेवो विभूति प्रवर्तयति । स एष ईश्वरो जीवशरीरावच्छिन्नस्तमेत जीवात्मान शक्तिविशेपजनितेन महत्त्वेन सयोजयति। कस्मिश्चिज्जीवात्मनि ऊम्भिर्महत्त्व ददाति, कस्गिश्चिच्छ्रीभि , कस्मिश्चित्प्रभावविशेपै । तदित्थमेतैरष्टादशभिरात्मभि पोडशभिर्वा परस्परतोऽन्वाभक्तरेकोग्य जीवात्मा सपन्नतमो विज्ञा- वायुमय । -- s- तव्य ॥ इत्यात्मग्रामनिष्कर्प ॥

·अथ विषयरहस्ये ब्रह्म-कर्मसमीक्षा मनोमयविज्ञानगभितानन्दो विद्या। तद् ब्रह्म, तज्ज्ञानम्। मनोमयप्राणमिता वाग् वीर्य्यम् । तत् कर्म, सा क्रिया । ताभ्यामाभ्या ब्रह्म-कर्मभ्या द्वेधा विभक्त कश्चिदव्ययो नापैकोऽर्थ आत्मा। योऽसावीश्वरो नामाव्ययो यश्चाय जीवो नामाव्यय स एप उभयोऽप्यात्मा बह्मकर्ममयो द्वैधातव्यो विज्ञातव्य ॥ अपि चाहु । अव्ययलक्षण ब्रह्म, तत्र च बुद्धियोगलक्षण कर्म, इत्येतदर्थद्वयमेवैतस्या भगवद्- गीतोपनिपदि सिद्धान्तरूपेण निरूप्यते । तथा चैत भगवद्गीतासिद्धान्तमुपपादयितु ब्रह्मकर्मोभयविवेक- लक्षण विज्ञान तावत् प्रदर्श्यते। एक तावदाहु --ब्रह्म, कर्म, अभ्वमिति त्रीणि तत्त्वानि। ब्रह्म ज्ञानम् । कर्म क्रिया। अथ यद् दृश्यते, किन्तु नोपपद्यते तदभ्वम् । नामरूपे हीमे अभ्वमित्येक मत भवति ॥१॥ परे त्वाहु । ब्रह्मकर्मणी द्वे एव तत्त्वे ना-वम् । मायामयस्यैतस्याभ्वस्य कर्मण्येवान्तर्भावादिति। दिग्देशकालसख्यातोऽनवच्छिन्नमनन्तमखण्डमनवयव ब्रह्म। दिग्देशकालतोऽवच्छिन्न मख्यातोऽनवच्छिन्न सान्त खण्डवद्रूप सावयव कर्म। रसोदयहेतुर्ब्रह्म। बलोदयहेतु कर्म । इति द्वितीय मतम् ॥२॥ अर्थतयोरपि ब्रह्मकर्मणो कर्मैव तत्त्वमिति श्रमणा जातिप्ठन्ते। तथा हि-कम्मवेद सर्व पश्याम । न ब्रह्म नामातिरिच्यते कश्चिदर्थ । ब्रह्म हि ज्ञानमाहु । तच्नेद ज्ञान कर्मविशेप सभाव्यते॥ जानामि न जानामीत्येवमितरक्रियासाधारण्येनाभिनयात् । तदिद कर्म स्वयमकस्मादुतिष्ठते, स्वस्गिन् प्रतितिष्ठति । स्वत एव च सतिष्ठते। दुख चेद क्षणिक स्वलक्षण शून्य चेति श्रमणकाना सिद्धान्त ॥ अर्थते ब्राह्मणारत्वाहु । ब्रह्मवेद सर्व ज्ञानमेव । यदय घट पट इति प्रतीम , यदिदमरित नास्तीति प्रतीम , सर्वोऽप्येष न प्रत्यय । तज्ज्ञानम् । तच्च ज्ञाता, ज्ञान, ज्ञेयमिति त्रिवृत्कृत रूप भवतीति कृत्वा यद्यपि ज्ञानात्कथचित्पृथगेवेद ज्ञेय प्रतिपद्यते , तथाप्येषा प्रतिपत्तिन ज्ञानमेवोपपद्यते, न ज्ञानात्का- तिरिच्यते। "ज्ञान तेय परिजाता त्रिविधा कर्मचोदना । कारण कर्म कर्तेति त्रिविध कर्मसग्रह ॥" इत्येव ब्रह्मण्येवाहिताना कर्मणामभेदेन गीतायामुक्तत्वात्। ज्ञान तु ब्रह्म। तस्मात् पूर्ण ब्रह्मवेद सर्व- मिति ब्रूम । यतु कम्मवेद शून्य सर्व न तु पूर्ण ब्रह्मेत्याहुस्तन्न तथा प्रतीयात्। न हीदमसद्रूप ककिस्मा- दुत्थातु शक्नोति । उत्थित वा नाकस्माद्विलीयेत, न च कश्चन दृष्टान्तोऽस्ति यत्रेदमनाश्रय निराधार प्रतिष्ठित कर्म दृष्ट स्यादिति । अथेद ज्ञान तु-ज्ञाता, ज्ञान, ज्ञेयमित्येव त्रिवद्रूप दृश्यते स्वप्नप्रत्ययादो। तस्माज्ज्ञान- मेवैतदेक ब्रह्मलक्षण सर्वमस्तीति जानीयात्--इति हि ब्राह्मणाना सिद्धान्त । इत्थ ब्रह्मेकान्तिक कम्मैकान्तिक वा मतद्वय पृथगिवातिष्ठन्ते । . ७४ ] ·ब्रह्म-कर्मसमीक्षा [७५ अथान्ये विद्वासो महर्षयो ब्राह्मणा अनयोर्ब्रह्मकर्मणोतमेवातिप्ठन्ते, ब्रह्म च कर्म चेत्युभे हयेते मनातने विद्यात् । तथा हि--प्रभवप्रतिष्ठापरायणे ब्रह्मगब्द । किमस्य मूलकारणमिति वक्तव्ये- किमस्य ब्रह्मेत्याहु । यदिद दृश्यते किञ्चित्, तस्यैतस्य विश्वस्य कि ब्रह्मेति जिज्ञानायाम्--अमृत मृत्युमय ब्रह्म, सदेतासन्मय ब्रह्मेति भाव्यम् । नत्रेद सदमृतमेव ब्रह्म । मृत्युरय त्वसदिति कर्म नामोच्यते । मृत्योरमत्त्वापेक्ष त्वेकमेवाद्वितीय सद् ब्रह्मेत्याहु । १-"असन्नेव स भवति, असद् ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति बह्मेति चेद् वेद सन्तमेन ततो विदु" ॥ (नैति० २१६) २-“यो न पिता जनिता यो विधाता यो न सतो अभ्या सज्जजान" । ३-'सदेवेदमग्र आमीद्" इति हि पट्टाद श्रूयते ।।१।। १-“देवाना पूय युगे असन सदजायत" इति । २-“देवाना युगे प्रथमे अमत सदजायन" इति । ३-“असदेवेदमन आसीत् , असतो व सदजायत" इति । ४-"असहा इदमा आसीत् ततो वै सदजायत" इति ! (त्ति० प० २१७) (५-"अनदेव सन् मनोऽनुरुत म्यामिति" इति चायमसद्वाद श्रूयते ॥२१॥ १-"असदेवेदमग्र आमीत् । तत् सदामीत्। तत् समभवन् ।" २-"सतश्च योनिमसतश्च विव ।" ३-“सतो बन्धुमसति निरविन्दन्” इति वा मदमहाद श्रूयते ॥३॥ तथा चैवमादिश्रुतिवाक्याना सामञ्जस्यान्यथानुपपत्त्या मदमतोरभयोरेव तयोर्ब्रह्मकर्मणोविश्वमूलत्वमव- धारयाम ॥ अपि च ब्रूम --ब्रह्म कमति द्वे तत्वे सहित तावदयमेकेकोऽर्थ । एते एवोभे अमृत मृत्युरिति विद्यात् । अमृतमभय ब्रह्म । मृत्यु कर्म । "अन्तर मृत्योरमृत मृत्वावमृतमाहितम् । मृत्युर्विवस्वन्त वस्ते मृत्योरात्मा विवम्वति" ॥ इति श्रूयते। एते एवोभे विद्या चाविद्या चेति विद्यात्। ब्रह्म विद्या, कर्म त्वविद्या नाम । "विद्या चाविद्या च यस्तद्वेदोभय सह । अविद्यया मृत्यु ती| विद्ययाऽमृतमश्नुते" ॥( ईशोप ११)।। इति श्रूयते । अथेते एव कर्म चाकर्म चेति विद्यात् । ब्रह्म हि तत्राकमप्यते । अकर्मणीद सर्व कर्मोपपद्यते, कर्मणि चाकर्मेत्याहु । "कर्मण्यकर्म य पश्येदकमणि च कर्म य । स बुद्धिमान् मनुष्येषु न युक्त कृत्स्नकर्मकृत् ॥भ० गी० ॥१८) ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्ग त्यक्त्वा करोति य । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥(भ० गो० ५.१०) नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ।। नैव किञ्चित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्" ॥(भ० गी० ५।८) अतिरिक्त हीद कर्मण कुर्वद्रूपात् क्षुभ्यगाणादकुर्वद्रूप नितान्तशान्त ब्रह्म । तस्मान्नेद कुरुते, न कारयति---- इति ब्रूम । आत्मा हीदमक्षण ब्रह्म। तत्रेदमखिल त्रिक्षण कर्म । पावदिह ज्ञातव्य किञ्चित्तत् सकल ब्रह्म। ज्ञान ब्रह्म। याबदिह वा कर्तव्य किञ्चित् तत् सकल कर्म । क्रिया कर्म। ज्ञानक्रिययोरेकभाव्य- मयमेकैकोऽर्थ । नार्थे ज्ञानक्रियाभ्यामतिरिच्यते किचित् ।।

·विषयरहस्यम् अपि चेदमपर बोध्यम्। ब्रह्मैवेदमेक तत्त्वम् । तदेक सद् द्वेधा विवर्तते-~शान्त, क्षुब्ध चेति। तत्रैतस्मिन् शान्ते ब्रह्मशब्द , क्षुब्धे रूपे कर्मशब्द । तदित्थ विशेषतो द्वैविध्येऽपि सामान्यत खल्विदमेक- मेव ब्रह्मेति विद्यात्। तथा हि- "यदिद दृश्यते किञ्चित्तद्विद्याद् ब्रह्म कर्म च । कर्म क्षुब्ध ब्रह्म शान्त विश्व तदुभयान्वय ॥१॥ अन्योन्यमविनाभूत प्रतिद्वन्द्वयभिभावकम् । सहकारि च सापेक्ष सम्म च विम्मि च ॥२॥ तारतम्येन तत् कर्मयोगाद् ब्रह्म द्विधा विदु । पर ब्रह्मावर ब्रह्म पर त्वात्मैव स द्विधा ॥३॥ अशेषकर्मवद् ब्रह्म परात्परमिति श्रुतम् । महामायाकर्मभेदावच्छिन्न षोडशी पर ॥४॥ परमेश्वर इत्युक्तो विश्वातीत परात्पर । तत्रेश्वरा परात्मान सन्ति षोडशिनोऽमिता ॥५॥ महामायाकर्मभेदावच्छिन्नस्तु परोऽव्यय । परावरोऽक्षरस्तत्र क्षरस्तत्रावर पर ॥६॥ त्रयोऽमी पुरुषा उक्ता अव्ययश्चाक्षर क्षर । त्रयस्ते पुरुषा युक्ता षोडशी पुरुष पर ॥७॥ आत्मैवेद पर ब्रह्म सर्वत्राप्तमकर्म तत् । अथ कर्मावर ब्रह्म तदात्मा च पुर च तत् ॥८॥ कानुबन्धसापेक्ष ब्रह्मेद त्रिविध पुन । सृष्ट प्रविष्टमुन्मुक्त सृष्ट्वाऽनुप्राविशद्धि तत् ॥९॥ ब्रह्म, सृष्ट कर्म, कर्मचितिव्यष्टयवलम्बनम् । प्रविष्ट ब्रह्म तद्विद्याद्यत् समष्टयवलम्बनम् ॥१०॥ कर्मातीत तु यत् कर्मोपहित ब्रह्म भिन्नवत् । तदुन्मुक्तमिद नित्यशुद्धबुद्ध निरञ्जनम् ॥११॥ अथेद कापि द्विविध तावत् पश्याम ,--चेतनप्रतिष्ठित जडप्रतिष्ठित च। तत्र चेतनस्थाना कर्मणामुत्थानप्रत्युत्थानप्रतिष्ठाना ज्ञानाधीनतया दर्शनात् तत्सामान्याज्जडकर्मणामप्यशेषाणा किञ्चिदलौकिकमहाज्ञानाधीनत्व प्रतिपद्यामहे। तच्च महाज्ञान सर्वाधिष्ठातारमेक चेतनविग्रह परमा- त्मानमीश्वरशब्देन व्यपदिशाम । तथा चेदमशेष कर्म क्षुद्रचेतनस्थत्वमहाचेतनस्थत्वाभ्या द्वेधा विभक्तमुपपद्यते--इत्यशेषाणा कर्मणा ज्ञानाधीनत्व सिद्ध भवति । ज्ञाने च ब्रह्मशब्द । तस्मात् सर्व कर्मबलप्रतिष्ठितब्रह्माश्रितोदयप्रलयमेवास्तीति ब्रह्मैवेद सर्व मन्यामहे। अत एव च "ब्रह्मण्याधाय काणीति” गीतोक्तमुपपद्यते। ब्रह्मणि चेद सर्व कर्मास्तीत्यत सा ब्रह्मविद्यैव कर्मयोग-बुद्धियोग- ज्ञानयोगोपपादनहेतुभूता योगविद्या भवति । सेय ब्रह्मविद्या योगविद्या चेत्युभयी विद्यैव ब्रह्मशब्दाभिधेया भगवद्गीताशास्त्रार्थ ॥ तत्र सम्यग्ज्ञान, मिथ्याज्ञानमज्ञानमिति त्रयो ज्ञानस्य विवर्ता भवन्ति । सत्कर्म, विकर्म, अकर्म-इति त्रय कर्मणो विवर्ता जायन्ते। उभयेषा च विवर्तानामन्योन्यतोऽनुग्रायानुग्राहकभाव सभवति । यथा तावत् सम्यग्ज्ञानेन मिथ्याज्ञानेनाज्ञानेन चैते त्रय कर्मविवर्ता अनुगृह्यन्ते। याथार्थ्य- नैते ज्ञायन्ते, अन्यथा ज्ञायन्ते, न ज्ञायन्ते वा। एवमेव च सत्कर्मणा, विकर्मणा, अकर्मणा चैते त्रयो ज्ञानविवर्ता अनुगृहयन्ते---सम्यक् सपाद्यन्ते, विरुद्ध ते नीयन्ते, उपेक्ष्यन्ते च । तेषामेषा षण्णा मध्याद्विविच्य - ·ब्रह्म-कर्मसमीक्षा [ ७७ मिथ्याज्ञानाज्ञाने, विकर्माकर्मणी च परित्याज्यन्ते, सम्यग्ज्ञान च सत्कर्म च सग्राहयन्ते--इत्येतावा- नेव सर्वशास्त्रार्थ । सम्यग्ज्ञान सत्कर्म चेत्येते एवोभे श्रेयसे भवत । तस्मादेते एवोभे ब्रह्मकर्मणी गीताया अप्यस्या विज्ञातव्योऽर्थ ॥ "कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मण. । अकर्मणोपि बोद्धव्य गहना कर्मणो गति ॥" इति गीताविषयरहस्ये ब्रह्मकर्मसमीक्षा पूर्णा ।।

·अथ गीता-विषय रहस्ये २-त्रियोगनिर्वचने गीतोक्तयोगत्रयमूलाख्यानम् , इह हि गीताया योगशास्त्रे त्रयो योगा उपदिश्यन्ते-~-कर्मयोगो भक्तियोगो ज्ञानयोग इति। ते चैते त्रयोऽपि योगा वैदिका द्रष्टव्या , त्रिपु वेदशास्त्रप्रकरणेषु पृथक्त्वेनैषा त्रयाणामुपदिप्टत्वात् । तथा हि-- असदिग्धार्थ विदिताशेषवेदितव्य विज्ञानशास्त्र वेद । परीक्षकस्य याथार्थ्यद्रष्टुर्दृप्ट विज्ञान विज्ञानोपदेशकवाक्य च वेद । ब्रह्म च ब्राह्मण वेति वेदग्रन्थो द्विविध । तत्र मन्त्रभागो ब्रह्म, ब्रह्मतात्पर्य्यानुवर्णन ब्राह्मणम्। तद् त्रेधा विभज्यते---विधि , आरण्यकम्, उपनिपच्चेति। कर्मकाण्ड विधि, उपासनाकाण्डमारण्यकम्, ज्ञानकाण्डमुपनिषत् । एतैरेव त्रिभि प्रकरणेरुपदिष्टास्ते त्रयो योगा । तत्र त्रैगुण्यविपयागृहिभ्य कर्मोपदेशा कर्मविषय । अथ सगुणविद्योपदेशो निर्गुणविद्योप- देशभूमिकारूपो वानप्रस्थजीवनयात्रानुकूलात्मविचारोपयोग आरण्यकम्। निर्गुणविद्योपदेश सगुणविद्योपदेशमूलक उपनिपत्। तदित्थमुपासनाज्ञानयो कथचिद् भेदसत्वाद्विदुपा समाजे निष्ठा- त्रैविध्योपपत्तावपि विद्योपदेशत्वसामान्यादनयोरारण्यकोपनिपदोरैतरेयबृहदारण्यकादिश्रुतिपु साकयेणैव प्रायो व्यवहारदर्शनाच्च माधारण जनताप्रतिपन्यनुरोधेन निप्ठाद्वैविध्य भगवानाह-- "लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता रायाऽनय । ज्ञानयोगेन साख्याना कर्मयोगेन योनिमा ३।३। इति । तत्र कर्मयोगसमुच्चितज्ञानयोगरूपाया जस्या भक्तियोगनिष्ठाया अप्यस्या ज्ञानयोगनिष्ठाया- मेवोपसग्रहो द्रष्टव्य ॥ तदित्य वेदोपानिध्यात् त्रित्वेनेवोपपन्नानामप्येषा योगाना बुद्धियोगायोगाभ्या द्वैविध्य भगवानपेक्षते। तत्रापि च बुद्धया युक्तास्ते त्रयोऽपि योगा उपादेया इप्यन्ते। अबुद्धियुक्तास्तु त्रयोऽप्यते विगहर्यन्ते। यद्यपि सर्वेऽप्येते योगा बुद्धियुक्ता एप मभाव्यन्ते, प्रेक्षापूर्वकारिभिरेवैषा क्वेियत्वात्। तथाप्यत्र बुद्धेद्वैविध्य द्रष्टव्यम्। विद्याबुद्धिरविद्याबुद्धिश्चेति। व्यवसायात्मिका बुद्धि- विद्या। अव्यवसायात्मिका त्वविद्या। दृढप्रत्ययरूपा निश्चितैकार्या नि सदिग्धा व्यवसायबुद्धि सा विद्या। बहुशाखा ह्यनन्ता अनिश्चितनानार्थी संशयावहा त्वव्यवसायबुद्धिरविद्या। अज्ञानावृतज्ञान ज्ञानाल्पत्वादविद्या। यावदेव त्वत्राज्ञानसपर्कस्तत कर्मबन्धो भवति--इत्यविद्या तावदात्मवलापघाताय कल्पते । तस्मादविद्यायुक्ता कर्मयोग-ज्ञानयोग-भक्तियोगा उपेक्ष्या । बुद्धियुक्तास्तु त्रयोऽप्येते श्रेयसे भवन्तीति भगवत सिद्धान्त ॥ तत्र तावदविद्याबुद्धिश्चतुर्धा--अभिनिवेश , अज्ञान, रागद्वेषो, अस्मिता चेति। अतमिणि तद्धर्मप्रत्यये याथार्थ्याभिमानेनास्थाधारणमभिनिनेश । अभिनिवेशादतद्धर्मणि तमसा बुद्धि कर्म ७८ ] ·योगत्रयमूलाख्यानम् [ ७९ वध्नाति ॥१॥ कार्यत्वकारणत्वाभ्यामर्थानामग्रहणमजानम् । अज्ञानेन तमो बुद्धिमावृणुते॥२॥ अथ प्रवृत्तिहेतु कामानुशयी राग , निवृत्तिहेतु क्रोधानुगयी द्वेप । तावेतौ रागद्वेपौ प्रज्ञानमग्रत पठतश्चाकर्पन्तो समस्थानात् प्रच्यावयत , अशान्त्या क्षोभेण बुद्धिमाकुलयत ॥३॥ अथ बालक-भूता- विष्ट-ग्रामीण-पामरादिवत् प्रज्ञानस्याविकामो गोढयमस्मिता । तया चात्मप्राणस्यार्कविधस्य स्फुरणाभा- वात् सतोऽग्यात्मवलस्य कार्यकारिता प्रतिवद्वयते, स्वज्योति प्रतिवन्धाच्चायमात्मा तमसा वियते ॥४॥ त एते चत्वार कर्मदोपा विद्यामवपातयन्तीत्यविद्या नामोच्यते। अविद्यामनियोगात्तु क्रियमाणा कर्मयोग-ज्ञानयोग-भक्तियोगा नात्यन्त श्रेयसे भवन्तीत्यवश्यमेतेपु विद्याबुद्धियोगोऽपेक्ष्यते । सोऽय विद्याबुद्धियोगोऽपि चतुर्धा--धर्म , ज्ञानम्, वैराग्यम्, ऐश्वर्य चेति। धर्मादभिनिवे- शस्य, ज्ञानादज्ञानस्य, वैराग्याद्रागद्वेपयो, ऐश्वर्यादस्मिनाया निवृत्तिर्भवतीत्यनावरणोऽयमात्मा तममो ज्योतिर्गच्छति, मृत्योरमृत गच्छति, अमत सद् गच्छति । तथा चेयमेतावती सिद्धिविद्याबुद्वि- योगादुपपद्यते । तस्माद् बुद्धियोगमय एवाय ज्ञानयोग कर्मयोगो भक्तियोगो वा वर्तयितव्य इत्यादेष्टु- मिद गीताशास्त्र प्रवर्तते। ततस्मिन् गीतानिबन्धे तावदादौ अप्टाभिरुपनिषद्भिरस्य ज्ञानयोग-भक्तियोग-कर्मयोगाना परिष्कारहेतोर्बुद्वियोगस्यापूर्व स्वरूप विस्पष्टमाख्यातम् । अथात पर प्राचीनै पारोवर्यविद्भि- रुपदिप्टानामेपा ज्ञानयोग-भक्तियोग-कर्मयोगाना सक्षेपतो विवक्षिनानि रूपाणि दयन्ते। इति योगत्रयमूलाख्यानम्।

·अथ विषयरहस्ये कर्मयोगसमीक्षा तत्रादौ कर्मयोग सपीक्ष्यते--प्रवृत्ताना वैदिकाना रमणीयाना च लौकिकाना यथाधिकार- विहिताना कर्मणा यथाधिकार यथाकाम चाचरण कर्मयोग । यावन्ति खलु यज्ञादीनि कर्माणि समिदाज्य-वेदि-वर्हि -पुरोडागादिरूपात्साधनत शत्रुक्षय-रायस्पोपान्नयश -श्री-प्रजा-सुखविशेपादिरूपात्फ- लतश्चैहलौकिकान्पारलौकिकान्वा विपय-सुख-भोगौपयिकानर्थानपेक्षन्ते, आधिभौतिकाधिदैविकैरेव साधने कल्प्यमानानि कर्माणि पुनराधिभौतिकाधिदैविकमुखभोगौपयिकानेव सस्कारविशेषान् प्रजनयन्ति, तेपा कर्मणामुपसग्रहणमनुशासन च कर्मकाण्डम् । तत्र व्यावहारिका एव कर्मकलापा उपदिश्यन्ते। कर्मणा च तेपामधिकारविशेपसापेक्षत्वात्कर्मभेदेन तत्र बहुविधाभिरेव मर्यादाभिनियन्त्रिता भिन्नभिन्ना- धिकारिणो व्यवस्थाप्यन्ते। सेय व्यवस्था द्विविधा--चातुर्वर्ण्य चातुराश्रम्य च । महारम्भाणा कर्मणा चातुर्वर्ण्यचातुराश्रम्यव्यवस्थासापेक्षत्वम् । कर्तृ विभागेन कार्यविभागव्यवस्थापेक्ष हीदमुभय चातुर्वर्ण्य चातुराश्रम्य च । यत्र परस्परात्यन्त- विरुद्धानेककर्म कलापसमुच्चयरूप किञ्चिदेक महारम्भ कर्म कर्तुमिष्यते, तत्रैकेन तस्य कर्तुमशक्यत्वे व्यवस्थाविशेषमेवैतत्साधनोपाय पश्यन्ति, महाकरिम्भकाणि सर्वाणि कर्माणि विभज्य तेष्वेकैक महार्थ कर्मानेकपुरुषा एककालमेव समुच्चित्य सपादयेयुरित्येका व्यवस्था। सेय चातुर्वर्ण्यपद्धति । एकपुरुप कालभेद प्रकल्प्यान्योन्यविरुद्धान्यपि नाना कर्माणि सपादयेदिति द्वितीया व्यवस्था। मेय चातुराश्रम्यपद्धति । सेय व्यवस्थाद्वयी जगत्प्रकृतिसिद्धा निर्विशेष सर्वत्र लोके दृश्यते । चातुर्वर्ण्य-चातुराश्रम्यव्यवस्थापेक्षितायाः सर्वजगत्प्रकृतिसिद्धत्वम् तथा हि--यथा प्रतिपुरुष मनो-वाक्-प्राणकर्मणामुद्बोधक प्रतिशरीराग्निबल भवति। यज्ञ- कर्मसु तावच्चत्वारोऽग्नय परस्परतोऽपेक्ष्यन्ते--अध्यात्म' मधिभूत मधिदैवत मधियज्ञ च। तत्र याज्ञिके वैधाग्नौ यजमानशारीराग्नेरग्न्याधानकर्मणा सधान कृत्वा तत्र समिद्धविर्द्रव्यादिभिभौं ति- काग्ने सधानपूर्वक वैदिकमन्त्रविशेपैराधिदैविकाग्ने सधान क्रियते। तथा चैषा चतुर्णामग्नीनामेकी- भावेनप्रत्यग्निनिगूढाना वाक्-प्राण-मन कर्मणा सजातीयानुबन्धनेनैकीभाव सपाद्यते। तत्र चतुर्णा मनसामेकीभावाय यजमानश्च ब्रह्मा च, चतुर्णा प्राणानामेकीभावाय यजमानश्चाध्वर्युश्च, चतसृणा वाचामेकीभावाय यजमानश्चाध्वर्युर्होतोद्गाता च नियुज्यन्ते। अध्वर्युर्यजुभिर्होता ऋग्भिरुद्गाता सामभिराधिदैविकवाचोऽनुगृह्णाना यजमानाग्नि वाचि सदधते । न चैतानि सर्वाणि कर्माण्येको यजमान शक्नोति कर्तुम् । अतो लौकिकतत्तन्महोत्सवादिवदिहापि कर्तृविभागेन कार्यविभाग प्रकल्प्यैतन् महारम्भ कर्म सपादयितुमीष्टे । एवमयमेको जगद्धर्मप्रवर्तको मनुर्वा मनुप्रवर्तितसमाजबन्धनरूपैकधर्मप्रवर्तक सर्वसमाजैकरक्षको धर्मसम्राड् वा समाजे वीर्य ससाधयितु वेदमनुसृत्य कर्तृविभागेन कार्यविभाग प्रकल्प्य सामाजिक बल सपादयितुमीष्टे स्म । तथा चैक समाज मनुष्यकव्यक्तिवदेकत्वेनाध्यवसाय तस्य ८० ] ·, कर्मयोगसमीक्षा [८१ चतुर्धा मनुष्यविभागैर्मुखबाहूदरपादान् वीर्य्यचतुष्टयाधिष्ठानभूतान् विभज्य तत्र तत्र तत्तद्वीयं सपाद्य त समाज वीर्य्यवन्त सपादयामास । यत्र पुनरेतच्चातुर्वर्ण्यमयी व्यवस्था नास्ति, स समाजो निर्वीर्य पापीयान् भवति, गर्ते पतति। सर्वस्मिन्नपि भूमण्डले प्रवल कोऽपि तादृश समाजो न दृश्यते, यत्रैतच्चातुर्वर्ण्यव्यवस्था न स्यात्, याव- देव च तत्र समाजे चातुर्वर्ण्यव्यवस्थाया निजधर्मत्वाभिमानसपत्तये राजकीयनियमेन व्यवस्थादाढर्य व्यवतिष्ठते, तावदेव चैतत् समाजवलमप्युद्रिच्यते। “यतोऽभ्युदयनि श्रेयससिद्धि स धर्म "इति सिद्धान्ता- द् दृढधर्मतया धृतानामेव वीर्याणा समाजोन्नतिहेतुत्वात्, “धर्मो रक्षति रक्षित" इत्यव्याहतनियमदर्ग- नात् । प्रत्यक्ष हि प्रतिशरीर पश्यामश्चतुर्णा वीर्याणा धर्मभूताना पुरुषसरक्षकत्वम्, तद्वदस्य सामाजिक- पुरुषस्याप्येतान्येव वीर्याणि धर्मभूतानि रक्षकाणि भवन्ति । तथा हि चातुर्वर्ण्यव्यवस्थासाध्यानि वीर्याणि चतुर्विधान्येवोपपद्यन्ते, तथा च-दिव्य-वीर- पशु-मृतभावप्रयोजकाना ब्रह्म-क्षत्र-विट्-शूद्रशब्दाना चतुर्णा वीर्याणा विभज्य ससाधन चातुर्वर्ण्यम् । तत्र तावच्चातुर्वयोचितानि कानिचित् कर्माणि दैवसस्कारसाध्यात्मवीर्यप्राप्तिसाधनमापेक्षाणि भवन्ति । न चैक सर्वाण्येतानि वीर्याणि साकमाराधयितु समर्थयते , उपकार्योपकारकभावेन परस्परात्यन्तसापेक्षा- णामप्येपा स्वरूपतो विभिन्नच्छन्दस्कदेवसस्कारसाधनतश्चात्यन्तविरुद्धत्वात्। अनियमेन तु यथाकथ- चिदव्यवस्थया प्रवर्तमानाना साधकाना तत्तद्वीर्य्यसमाधने कर्मबल नोपपद्यते। तस्मान्न केवल व्यक्ति- विभागेन, अपि तु कुलविभागेन कार्यविभाग प्रकल्प्य प्रवर्तमानाना तत्तत्कर्ममसिद्धावनायास मौकर्य च भवति। निजधर्मत्वाभिमानदाढर्च चास्य कुलक्रमानुवर्तनादेवोपपद्यते, न व्यक्तिविशेषपरिग्रहमात्रेण। तस्मादेतद्वीर्य्यससाधन कुलक्रमानुगतमेव कुलधर्मतया धार्यमिति विदुषा दूरदर्शिना सिद्धान्त । चातुराश्राम्य त्चितो भिद्यन्ते । तथा हि—एक एव हि पुरुपो विरुद्धान्यप्यनेकविधानि कर्माणि समय भेदेन कर्तुं शक्नोतीति समयविभागेन कार्यविभागेव्यवस्थापेक्ष चातुराश्रम्यम् । कर्म च ज्ञान चेति द्वे शक्ती वीर्योपेने ईश्वररूपे भवत । तेनेश्वरमारिराधयिपुरेष गतायु पुरुष पूर्येण वयसा कर्मशक्तौ वीर्यमुपार्जयन्, उत्तरेण वयसा ज्ञानशक्तौ वीर्य्यमुपार्जयेत् । तेनेश्वरो वीर्य्यलक्षण सर्वात्मनाऽनुगृहीतो भवति । किन्तु न ज्ञानेन विना कर्मणि वीर्यमुपार्जयितु शक्यम् । अन्योन्याश्रिते हि ते न सत्रा ससाधयितु शक्यते। तस्मात् पूर्व च वयो द्वेधा विभज्यते, उत्तर च। तेनैतज्जन्मत आरभ्य पञ्चविशतिवर्षपर्य्यन्त ब्रह्मचर्य भवति । तत्र कर्माणि कर्तुं दीक्षालाभाय कर्मसाधनोपायभूतज्ञानसाधन कुर्यात् । क्रत्वर्थ हि तस्यैतज्ज्ञान सपद्यते । अथैतदूर्ध्व पुनरपराणि पञ्चविशति वर्षाणि तत्पूर्वसाधितज्ञानसाध्य तथाविध कर्म कुर्य्यात्, यत्कर्मदीक्षित स्यात् । पुरुषार्थहेतुर्हि तस्यैतत्कर्म निष्कृष्यते । उक्त चाभियुक्त "आहारार्थ कर्म कुर्य्यादनिन्ध तच्चाहार्य प्राणसधारणार्थम् । प्राणा धार्यास्तत्त्वजिज्ञासनार्थ तत्त्वं ज्ञेयं येन दु ख न भूय ॥" धर्मार्थकाममोक्षा पुरुषार्था । धर्मार्थौ साधने। काममोक्षौ साध्यौ। धर्मादर्थश्च कामश्च मोक्षश्च । अर्थतस्तु कामश्च मोक्षसाधन धर्मश्च । न चैतदर्थेन मोक्ष सम्पद्यते। कामो द्विविध --ऐहिक विषयसुखम् । आमुष्मिक स्वर्गसुखम् । मोक्षस्तु नि श्रेयससुख ताभ्यामतिरिच्यते। स च मोक्षोऽकाम- स्यैवोपपद्यते। धर्माच्चैतानि सिद्धयन्ति । आत्मनि कर्मजन्योऽतिशयो वासना धर्म । सोऽपि कर्म- जन्यत्वात्कम्र्मोच्यते। इहामुत्र भोगसाधनमात्मन्युप्त बीजरूप वासना कर्म । विद्यावशाद्वा स्वरुचिवशाद्वाऽहर्निश यथाकथचित् कर्मसु व्यासज्जमा प्राणिभि क्रियमा- णाना कर्मणा शुभानामशुभाना वाऽवश्य कश्चिदुदर्को निष्पद्य कर्तुरात्मन्यासज्जते, तदिद वासनाकर्म । तत्राशुभोदर्को मा भूदिति शुभोदायाचा- आदिशन्ति- ६ ·८२ ]] विषयरहस्यम् तत्पापम् । "ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत नाज्ञात्वा किञ्चिदाचरेत् । अज्ञानेन प्रवृत्ताना स्खलन स्यात् पदे पदे" ॥ इति ॥ तत्रैहिक विषयभोगसुखमामुष्मिक च पितृस्वर्गसुख देवस्वर्गसुख वा कामयमानस्य ज्ञात्वा ज्ञात्वा तज्ज्ञानकर्मानुष्ठान वयस पूर्वपक्ष । अथ वयस पुनरुत्तरपक्षे-ऐहिक वाऽऽमुष्मिक वा कर्म निष्काम कृत्वा कृत्वा ज्ञानमेवोपासीत । तथा हि--पुत्रेभ्यो गृहधर्मान् समर्पयन्नदार सदारो वा गृहधर्मेभ्यो विरज्य ज्ञानसाधनोपायभूत कर्म कर्तुमय वन पञ्चाशतो ब्रजेत् । तत्र पञ्चविशति वर्षाणि ज्ञाने दीक्षा- लाभाय ज्ञानौपयिकाना निवृत्तिकर्मणा साधनेन कर्मबल निवर्तयेत्, सा तपश्चर्या भवति। ज्ञान- दीक्षित पुनरय कर्मफलत्यागलक्षणा सन्यासनिष्ठामात्मनि भावयेत्। तत्र चेद कर्म क्रत्वर्थ भवति । ज्ञान पुनरस्य पुरुषार्थहेतु सपद्यते। आत्मज्ञानाच्च परमा शान्तिनि श्रेयस नाम निरतिशय सुखमाप्यते । तदिदमेकस्य पुरुषस्य समयभेदेन कर्तव्यभेदोपपादन चातुराश्रम्य भवति । तानीमानि चातुराश्रम्योप- पादकानि कानिचित्कर्माणि पृथग्भाव्यानि ।। अथोदकनिबन्धनानि षट् कर्माणि उदर्क कर्मफल शुभमशुभ चेति। तद्भेदादेवैतत्कापि द्विविधमुच्यते--पुण्य च पाप चेति । श्वोवसीयस पुण्यम् । पातक पापम् । तयोरुभयोस्त्रैविध्यात्कर्मणा षट्त्वमुपपद्यते। तद्यथा-- १-अभ्युदयजनक सत्कर्म । तच्छे य सुकृत वा नाम। तत्पुण्यम् । २-प्रत्यवायजनक विकर्म। तदेनो नाम । ३-अभ्युदयविघातक विकर्म। तदघ नाम। तत्पापम् । ४-प्रत्यवायविघातक सत्कर्म । प्रायश्चित्त नाम । तत्पुण्यम् । ५-अभ्युदयनिमित्तप्रतिबन्धकम्-अकर्म। किल्विष नाम । तत्पापम् । ६-प्रत्यवायनिमित्तप्रतिबन्धक शान्तिस्वस्त्ययन नाम सत्कर्म। तत्पुण्यम् । अत्रायमभिसन्धि ---"सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च" यजु० १३।२, इति श्रुते सूर्य-रसाना ज्योतिौं रायुरित्येतेषा त्रयाणा मध्यादायुष सर्वजीवात्मत्व पश्यन्ति। स इन्द्र प्राण प्रज्ञात्मा। "त मामायुरमृतमित्युपास्स्व" इतीन्द्रवाक्य कौषीतकश्रुतिराह। तस्यैतस्य जीवात्मन प्राज्ञस्य भूतात्मन स्वप्रभवसूर्य्याभिमुख्येनोर्ध्वमयनमभ्युदय । अथ वैपरीत्ये प्रति-शब्द । सूर्याभिमुख्य- विपरीत त्ववस्तादात्मनोऽयन प्रत्यवाय । अभ्युदयेन जीवत प्रतिक्षण सूर्यादात्मरसस्याधिकाधिक- लाभेन श्रीवृद्धि , शरीरत्यागादूर्ध्व चात्मन सूर्याभिमुखी गतिरुपपद्यते। तद्विपरीतेन तु प्रत्यवायेन जीवत प्रतिक्षण सूर्यविप्रकर्षादात्मरसक्षयत श्रीहानि , शरीरत्यागान्ते पुनरात्मन शनैश्च- राख्ययमराजाभिमुखी गतिरापद्यते। एतयोरुभयोरभ्युदय-प्रत्यवायसज्ञयोर्गतिविशेषयो कर्मविशेष- जनितो भूतात्मनि वासनासस्कारो हेतु । तत्राभ्युदयवासनाया श्व श्रेयसशब्द , पुण्यशब्द । अथ प्रत्यवायवासनाया पातकशब्द , पापशब्द । अथाभ्युदयवासनाविघातकमघ नाम पातक भवति। पात- कत्वाच्च तत्पापम्। एव प्रत्यवायवासनाविघातक प्रायश्चित्त नाम। प्राय प्रगतो विनष्ट शुभधर्म , तस्य पुनश्चयन प्रायश्चित्तम् । अथाभ्युदयनिमित्तप्रतिबन्धक किल्विषम्। प्रत्यवायनिमित्तप्रतिबन्धक तु शान्तिस्वस्त्ययन नाम। तत्राभ्युदयप्रवर्तक प्रत्यवायनिवर्तक प्रत्यवायनिमित्तनिवर्तक चेति त्रीणि पुण्यानि कर्माणि। इतराणि पुनस्त्रीणि पापानि। शुभफलोदयौपयिक सस्कारस्तावदात्मन कला, कलामर्हति कल्यम् । अथवा अस्तमनात्पश्चात्पुनरुदयन कल्यम् । तदिदमुभयविध कल्य यज्जीवनम्, तदिद परिपोषयत्पुन पुनरुत्थानवच्च सत्कल्याणम् । नस्य णत्व लवणादिवत् । अपि वा राज्ञे देयो भाग कर , तमर्हति कर्यम् । तथा च धनागमयुक्त जीवन काणम्, तदेव च कल्याण रलयोरभेदाध्यवसायात् । कल्याण पुण्यमित्येकोऽर्थ । तद्विरुद्धमभद्र पापम्, पा रक्षणे धातु । पा-रक्षा-स्वास्थ्यम्, स्वरूपेण स्वभावेन ·कर्मयोगसमीक्षा [ ८३ -- चात्मन स्थिति । ततोऽपगम पापम्। अपगमार्थोऽयमपशब्द । यद्वा पामात्मरक्षक न पाति-न रक्षतीत्यात्मस्वरूपधर्मव्यापादक कर्म पाप नाम । यद्वा अपगता निकृष्टदशापन्ना आप --स्वात्मजीवन- प्रवाह -अपापम् । यादृच्छिकान्मूलस्थितिविलोपसूचकात्तदकारलोपात्पापम् । यद्वा आत्मन प्रकृतिराप अद्भ्यो हीद भोगायतन लिङ्गशरीरमुत्पद्यते--तस्मात्तदापो नाम। अपशब्दो नीचैर्वचन । अधोगति- वशात्पतित भोगशरीर यस्मात्तत्कर्म पापम्। अत्राप्यपापमिति प्राप्ते प्रथमाकारलोपश्चिरन्तनव्यव- हारविशेषादिति बोध्यम् ॥ तदित्थमुदयनीयपतनीयभेदात्कर्मणो द्वैविध्यमेव सिद्धान्त । परे तु पतनीयस्य कर्मणो वीर्य्यतारतम्याद् द्वैविध्यमिच्छन्ति । तथा चेद कर्म त्रिविध निष्पद्यते---सत्कर्म, विकर्म, अकर्मेति । अभ्युदयजनक प्रत्यवायविनाशक च सत्कर्म । प्रत्यवायजनवम्, अभ्युदयविनाशकम् च विकर्म । अभ्युदयनिमित्तप्रतिबन्धक त्वकर्मेति । एतदेव त्रैविध्य भगवाननुजानीते। तथा चाह- "कर्मणोह्यपि बोद्धव्य बोद्धव्य च विकर्मण । अकर्मणोऽपि बोद्धव्य गहना कर्मणो गति" ॥ इति । अथात्मनिवन्धनानि षट् कर्माणि । तथा हि। विद्या च कर्म चेति द्वौ आत्मधातू भवत । वेदशास्त्रपरिशीलनसिद्ध ब्रह्माश्वत्थ- विज्ञान विद्या। प्राक्तनकमजनितवासनासस्कारमयकश्वित्थजनितरुचिविशेषोदय कर्म। वेदाज्ञानिबन्धन स्वरुचिविशेषनिबन्धन च कर्म कुर्वाणा इह सर्वे लोका दृश्यन्ते । तथा चैषा सर्व कर्म द्वेधा विभक्त भवति-वैदिक च लौकिक चेति। विद्यासापेक्षमाज्ञासिद्धमीश्वरविज्ञानोपेत वैदिकम् । तदिदमाज्ञाविशेषनिबन्धनत्वात्स्वरुचिविशेषमनपेक्ष्यैव कार्यकारणभावसापेक्षकर्तव्यताबुद्धया क्रियते। अथ विद्यानिरपेक्ष तु स्वरुचिसिद्धमिन्द्रियप्रज्ञानोपेत लौकिकम्। तच्च व्यक्तिविशेषोपकार- समाजोपकारादिसाधुत्वदृष्टिनिबन्धनकर्तव्यताबुद्धया क्रियते। तत्रेद वैदिक त्रिविधम्--यज्ञ , तप, दान चेति। आधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकानामग्नीना प्रकारविशेषेणैकीभाव सपाद्य आध्यात्मिकाग्नौ वाक्प्राणमनसा बलातिरेकसपादन यज्ञ । तदिद काध्यात्म तावदन्नाधानप्रकारविशेषात्सपाद्यते। अथ चानशनादिभि क्षुब्धस्याध्यात्मिकाग्ने स्वैरेव शरीरधातुभि प्रत्यर्पितैर्बलातिरेको यत्र सपाद्यते तत्तप । यथा क्षेत्रे बीज वपन्नधिक सस्य प्रजनयति, यथा वा व्यायामादिश्रम कुर्वाण शारीरबल क्षपयन्बलातिरेक सपादयति, एव शरीरधातुभिरेवाग्नौ हुतैरधिकाधिकमात्मबल प्रजनयति, तत्कर्म तप । श्रूयते च-"एतद्वै तप इत्याहुर्य्यत्स्व ददातीति" अथ यत्रात्मानमदत्वाप्यात्मीय बाय वित्त ददाति तद्दानम् । तत्रेद वित्त यस्मै प्राणिने ददामि, तत्रात्मनि ममायमात्मा स्ववित्ताहितात्मभागाधानद्वारा प्रविष्ट सन्विभवति, भूमान गत्वा बलवान्भवति । अस्ति च मदीये वित्त ममतासबन्धादनुस्यूतो ममात्मा। श्रूयते हि- "एतावान् खलु वै पुरुषो यावदस्य वित्तम्” (तै० ब्रा० १।४।७।) इति । "यावद् वित्त तावदात्मा” (शत०) इति च । तदित्थ सौरप्राणानुगतोपचार परोक्षफलोदर्क कर्मात्रय विज्ञानविशेषसबन्धात् क्रियमाण वैदिकम् । तस्य त्रिविधस्यावश्यकत्वमाह गीतायाम्-- "यज्ञो दानं तप कर्म न त्याज्य कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥१८॥५॥ एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥१८॥६।" इति अथेद लौकिकमपि कर्म द्वैविध्येन विभज्यते-रमणीयचरण कपूयचरण चेति । तत्राविहित- ·८४ ] विषयरहस्यम् मविद्यामूलकत्वादथ निषिद्धमविद्याजनकत्वाच्चात्यन्त हेयमित्युपेक्ष्यते, अविद्यासबद्धाना कर्मणामनिष्ट- जनकत्वात्। अथ विद्यानिरपेक्षाणामप्यविद्यागन्धशून्यत्वे कर्तव्यता न निषिध्यते। अवैदिकानामपि कर्मणा लोकरुचिसिद्धाना समाजहितावहत्वेन व्यक्तिहितकारित्वेन चेष्टत्वात्। तदिद लौकिक शुभ- कर्म त्रिविधम् ---इष्टम्, आपूर्तम्, दत्त च। "अध्यात्मदेवतापुष्टय यत् कर्म विधिवत् कृतम्। वाचा प्राणेन मनसा तदिष्टमभिधीयते ॥१॥ अग्निहोत्र तप सत्य देवानाञ्चानुपालनम् । आतिथ्य वैश्वदेव च इष्टमित्यभिधीयते ॥२॥ सर्वसाधारणार्थाय प्रवर्तयति यश्चिरम्। बहुद्रव्यव्ययापेक्ष कर्म तत्पूर्तमुच्यते ॥३॥ वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमाराम पूर्तमित्यभिधीयते ॥४॥ वाटशाला पाठशाला मठ शीतेऽनल प्रपाम् । वाट वाटी मन्नसत्र कुल्या वाटद्रुमास्तथा ॥५॥ पण्यशाला च भैषज्यशाला पुस्तकशालिकाम् । नौका सेतु घट्टबन्ध कुर्यात् पूर्त वदन्ति तत् ॥६॥ बहिर्वेदि तु यद्दान तद्दत्तमभिधीयते । शरणागतसत्राण भूताना चाप्यहिसनम् ॥७॥ ससाधन सोपभोग स्वमर्थ य समर्पयेत् । परस्मै तद्दरिद्राय तद्दत्तमिति कथ्यते ॥८॥ भूमि सुवर्ण गा वस्त्रमुत्थान पुस्तक गृहम् । औषध भोजन दद्यात्तद्दत्तमिति कथ्यते ॥९॥" तत्रैतेषु लौकिकेषु त्रिषु कर्मसु स्वरसत एव सर्वे लोका प्रवृत्ता दृश्यन्ते। सामाजिकोपकारस्य स्वरुचिविशेषस्य च प्रवृत्तिनिमित्तस्याविशेष मनुष्यमात्रे प्रत्युपस्थानात्, त्रयाणामप्येषा कर्मणा विद्यानपेक्षित्वादाविद्वत्कुलमापामर च सर्वेषा मनुष्याणामविशेषेणाधिकारोपपत्तेश्च । अथ वैदिकेषु त्रिषु कर्मसु विद्यासापेक्षत्वाद्विदुषामेवाधिकार सभवति, नाविदुषाम्। तेषा वैज्ञानिकत्वादज्ञानेन प्रवृत्ताना तेषा यथावत्कर्मकरणासमर्थतया कर्मफलानुदयेन श्रद्धाविघातात्तत एव प्रवृत्तिनिमित्तस्य स्वरुचिविशेषस्यापलापाच्च । तथा हि-श्रूयतेऽयमर्थो वाजिश्रुतौ-- "स ये हाग्र ईजिरे-ते ह स्मावमर्श यजन्ते। ते पापीयास आसु । अथ ये नेजिरे-ते श्रेयास आसु । ततोऽश्रद्धा मनुष्यान्विवेद-ये यजन्ते पापीयासस्ते भवन्ति, य उ न यजन्ते श्रेयासस्ते भवन्तीति। तत इतो देवान् हविर्न जगाम । इत प्रदानाद्धि देवा उपजीवन्ति । ते ह देवा ऊचु , बृहस्पति- माङ्गिरसम्-अश्रद्धा वै मनुष्यानविदत्, तेभ्यो विधेहि यज्ञम्-इति। स हेत्योवाच बृहस्पति- रागिरस , कथा न यजध्व-इति। ते होचु -किकाम्या यजेमहि ? ये यजन्ते पापीयासस्ते भवन्ति, य उ न यजन्ते-श्रेयासस्ते भवन्तीति । स होवाच---वृहस्पतिराङगिरस -यद्वै शुश्रुम देवाना परिषूत तदेष यज्ञो भवति-यच्छृतानि हवीषि, क्लृप्ता वेदि । तेनावमर्शमचारिष्ट तस्मात् पापीयासोऽभूत। तेनानवमर्श यजध्वम्, तथा श्रेयासो भविष्यथेति । आ कियत इति ? आबहिषस्तरणादिति। बहिषा ह वै खल्वेषा शाम्यति। सा यदि पुरा बहिषस्तरणात्किचिदापद्येत बहिरेव तत् स्तृणन्नपास्येत्। अथ ·कर्मयोगसमीक्षा [८५ यदा वहिस्तृणन्ति-अपि पदाभितिष्ठन्ति। स यो हैव विद्वान्–अनवमर्श यजते, श्रेयान् हैव भवति" इति ॥ (शत० १।२०।३।) अपेक्ष्यते हि तेषु त्रिषु कर्मसु तत्तत्प्रयोगात् प्रागेव ब्रह्मणो विद्यायास्त्रेधाऽभिसबन्ध - ऋत्विब्राह्मणेषु ब्रह्मनिर्देशद्वारा, वेदमन्त्रेषु ब्रह्मनिर्देशद्वारा, तथा यज्ञादिकमसाधनसामग्रीविधौ ब्रह्म- निर्देशेन प्रयोगयाथार्थ्यप्रतिपत्तिद्वारेति । तदेतदाह भगवान् गीतायाम्-- "ओ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविध स्मृत । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिता पुरा ॥१७॥२३॥ तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतप क्रिया । प्रवर्तन्ते विधानोक्ता सतत ब्रह्मवादिनाम् ॥१७।२४।। तदित्यनभिसधाय फल यज्ञतप क्रिया । दानक्रियाश्च विविधा क्रियन्ते मोक्षकाडाक्षिभि ।।१७।२५।। सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते। प्रशस्त कर्मणि तथा सच्छब्द पार्थ उच्यते ॥१७॥२६॥ यज्ञे तपसि दाने च स्थिति सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीय सदित्येवाभिधीयते ।।१७।२७।। अश्रद्धया हुत दत्त तपस्तप्त कृत च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत् प्रेत्य नो इह” ॥१७॥२८॥ अयमत्राभिसन्धि । ब्रह्मशब्दो ज्ञानमाह,उक्त चाभियुक्त "प्रत्यस्ताशेषभेद यत् सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसवेद्य तज्ज्ञान ब्रह्मसज्ञितम्" ।। इति । तदिद ज्ञान पञ्चविधम्-सत्यज्ञानम्, योगजज्ञानम्, विज्ञानम्, प्रज्ञानमैन्द्रियक चेति । उक्त च भगवता नारदेन पाञ्चरात्रे--निविषयकत्वानिर्विकल्पक विश्वव्यापि किञ्चिदनिरुक्तमीश्वरस्वरूप ज्योति सत्यम् ॥१॥ अथ जीवाव्ययविद्याविभागस्य निरावरणत्वे प्रकाशोदयात्सिद्धमात्मस्वरूप ज्योतिर्योगज ज्ञानम् ॥२॥ अथ बुद्धिविकाशरूप ज्योतिविवेचनाहेतुर्विज्ञानम् ॥३॥ अथ मानसविकासरूप ज्योति सर्वेन्द्रियसाधारण प्रज्ञानम् ॥४॥ अथ पञ्चेन्द्रियविकासरूपमेकैकेन्द्रियविभक्तविपयानुगत पञ्चधा विभक्त ज्योतिरैन्द्रियकम् ॥५॥ तदिद पञ्चविध गुणभेदात् पुनश्चतुर्विधम्-शुद्धसात्त्विकम्, १ मलिनसात्त्विकम्,२ राजसम्, तामस४ चेति। तदित्थ विशति कला ज्ञानस्योपपद्यन्ते । तत्र बौद्धमानसैन्द्रियकाणि नैसर्गिकाणि द्वादश- विधानि ज्ञानानि आविद्वत्कुलमापामर सर्वलोकसाधारणानि लक्ष्यन्ते। अथ आत्मीयानि, ऐश्वराणि च ज्ञानानि अष्टविधानि प्रयत्नसाध्यानि। तानि च बुद्धियोगमाहात्म्यादेव कस्मिश्चिज्जीवे तदुदयप्रति- बन्धकलशुनपलाण्ड्वादिदोषासनिधाने आहारशुद्धौ कदाचिदुद्यन्ति, अथ दोषसयोगात्पुनर्नश्यन्ति चेति-प्राचा दीर्घदर्शिना विदुषा परामर्श । तानीमान्युभयविधान्यपि ज्ञानानि नित्यविज्ञानशब्देनेह व्यवहरिष्याम ॥ मनोमयप्राणभितवाक्प्रकाशकमानन्दोदय ज्योतिनित्यविज्ञानम् । नित्यविज्ञानघन एवायमेक- स्तावदीश्वरो नामाव्ययाक्षरक्षरमयोऽमृतपुरुष । विश्वव्यापी स नित्य परिपूर्णरूप । तदुक्तम्- 'यस्मात्पर नापरमस्ति किञ्चिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति किञ्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥” इति ॥

·८६ ] विषयरहस्यम् तस्य वाचक - - प्रणव । अकारोकारमकाराणा वैज्ञानिकनये मन प्राणवागभिधायित्वात्, अन्त्यस्यार्द्धमात्राभागस्य वर्णस्फोट-पदस्फोटरूपस्य शान्तानन्दज्योतिष्ट्वेन प्रतिपन्नत्वाच्च। अपि च- तस्य वाचकस्तच्छब्द , सर्वजगत्तननहेतुत्वात्। तदुक्त भगवता- "यत प्रवृत्तिर्भूताना येन सर्वमिद ततम्। स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानव" ॥१८॥४६।। "मया ततमिद सर्व जगदव्यक्तमूर्तिना"। (९।४) "अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिद ततम्" ॥(२।१७) इति । अपि चेदमीश्वररूप विश्वव्यापि विज्ञान सच्छब्द भवति, सत्तारूपेण विश्वव्याप्तत्वात्। तथा चेद विश्वव्यापीश्वरविज्ञान ब्रह्म त्रेधा निर्दिश्यते--ओ तत् सद्-इति। इत्थ च पर्यायवचनैरेभिस्त्रिभि शब्दैराख्यातमिदमेकमेवाद्वितीय परिपूर्ण विश्वव्यापीश्वररूप विज्ञानमिह लोके त्रिष्वायतनेषु पृथक् त्रिभि शब्दै साक्षात् क्रियते। शब्दश्रवणाव्यवधानेनाविर्भूत शब्दस्थान विज्ञान वेदशब्देन, वेदार्थ- परिशीलनोपनीतमात्मस्थान विज्ञान विद्वच्छब्दापरपर्याय - ब्राह्मणशब्देन, ब्राह्मणबुद्धिविचारोप- कल्पितसाधनसामग्रीसपादितयज्ञप्रक्रियाविषय विज्ञान च यज्ञशब्देन। तत्रैतेषु त्रिष्वपि विज्ञानायतनेषु त्रुटे सभाव्यमानतया कर्मफलवैकल्यहेतुभूत साधनवैकल्य सभाव्यते। तस्मात्तादृशत्रुटिपूर्तये त्रयाणा तेषा विज्ञानायतनाना विश्वव्यापीश्वरप्रजापतिस्मरणोपस्थापित-परिपूर्णानन्तविज्ञानसमुद्रे प्रवेशो- ऽपेक्ष्यते, “प्रजापतिरूनातिरिक्तयो प्रतिष्ठा” इति श्रुते , समुद्रस्रोतसा सर्वविधन्यूनताया परिपूर्णत्वस्य नाप्राप्तत्वात्। तामेतामेवोपनिषदमास्थाय प्रतियज्ञा*दीश्वरस्मारकस्त्रिविध शब्द प्रयुज्यते। आह च भगवान्- "कवि पुराणमनुशासितारमणोरणीयासमनुस्मरेद्य । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम्” “स त पर पुरुषमुपैति दिव्यम्" ॥ (भ० गी० ८।९।१०) "अनन्यचेता सतत यो मा स्मरति नित्यश । तस्याह सुलभ पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिन" ॥ (८।१४) इति तत्रेद तावद्वैदिक कर्म द्वैविध्येन मनु स्मरति-- "सुखाभ्युदयिक चैव, नै श्रेयसिकमेव च । प्रवृत्त च निवृत्त च द्विविध कर्म वैदिकम् ॥१२।८८॥ इह चामुत्र वा काम्य प्रवृत्त कर्म कीर्त्यते । निष्काम ज्ञानपूर्व तु निवृत्तमुपदिश्यते ॥१२।८९॥ प्रवृत्त कर्म ससेव्य देवानामेति साम्यताम् । निवृत्त सेवमानस्तु भूतान्यत्येति पञ्च वै" ॥१२।९०। इति । देवसत्यविजयौपयिक दैवशक्त्याऽर्थससाधन प्रवृत्त कर्म। तेन च कश्वित्थप्रजननौपयिक वासनालक्षणमागामिकर्म प्रवर्तते। अथ ब्रह्मसत्यविजयौपयिक त्रिगुणदेवभूतमयसर्वविधात्मावरण- निवर्तनाद्विशुद्धात्मस्वरूपधर्मात्यन्तिकानन्दससाधन निवृत्त कर्म। यथाह भगवान्- "विमुच्य निर्मम शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते" ॥१८॥५३।। "ब्रह्मभूत प्रसन्नात्मा न शोचति न काङक्षति" ॥१८॥५४॥ एतेन च निवृत्तकर्मणा कमश्वित्थप्रजननौपयिकबीजरूप वासनाकर्म निवर्त्यते। तदुभय विद्या- . । * यज्ञतपोदानानि यज्ञादीनि ।

·कर्मयोगसमीक्षा [ ८७ सापेक्ष कर्म, प्रवृत्तस्य वैदिकविज्ञानात्मकविद्यामूलकत्वात्, निवृत्तस्य तु विद्यासमुच्चितत्वात् । तस्मात्तदुभय वैदिक कर्म। अथ लौकिकमन्यत्प्रवृत्त कर्म। तेनैतानि त्रिविधानि कर्माणि निष्कृ- ष्यन्ते। तत्र सृष्टिसाक्षिमन प्राणवाक्क्रमानुगतोऽयमोकारो ब्रह्मारब्धविश्वदृष्टिप्रवण प्रवृत्तिस्वरूप प्रवृत्तकर्मविषयकविज्ञानन्यूनतापूर्तये विज्ञानस्रोत प्रचारको भवति। विश्वतननकर्तृवचनोऽय तच्छब्दश्च विश्वारब्धब्रह्मदृष्टिप्रवणो निवृत्तिस्वरूपो निवृत्तकर्मविषयकविज्ञानन्यूनतापूर्तये विज्ञानस्रोत प्रचारको भवति। अथ साधुभाववचनोऽय सच्छब्द साधुत्वप्रत्ययोपजनितलोकरुचिप्रवृत्तिनिमित्तकलौकिक- सत्कर्मविषयकविज्ञानन्यूनतापूर्तये विज्ञानस्रोत प्रचारको भवति, इति । इति कर्मयोगसमीक्षा - 23 JUL 1956 LÀ H A B A Di ·अथ विषयरहस्ये ज्ञानयोगसमीक्षा यावन्ति ज्ञानानि साधनत फलतश्च पारलौकिकानेवार्थानपेक्षन्ते, आधिदैविकैरेव साधन कल्पमानानि पुनराधिदैविकानेवार्थान् प्रजनयन्ति, तेषा ज्ञानाना सविज्ञानानामुपसग्रहणमनुशासन च ज्ञानकाण्डम् । तत्र पारमार्थिका एव हि वैज्ञानिका भावा उपदिश्यन्ते। तत्र च ज्ञानविज्ञानयो परस्पर- सापेक्षत्वात् प्रक्रमभेदेन तदुभय व्यवस्थाप्यते। विभिन्नरूपाणामनेककार्य्यजाताना कारणैकत्वोपपादने- नैकत्वव्यवस्थापन ज्ञानपदार्थ । एकत्वेन प्रतिपन्नात् कुतश्चिदेकस्माद् मूलतत्त्वादनेकानेककार्य्यजाता- नामाविर्भावक्रमोपपादन विज्ञानपदार्थ । एकस्मिन् वा कस्मिचिदर्थेऽन्तर्भूतानामनेकेषामारम्भक- द्रव्याणा विभज्य नामरूपकर्मभिर्व्याकरण विज्ञानपदार्थ ॥ एकस्माद् ब्रह्मतत्त्वात् १परात्पर-पुरुष सत्य- यज्ञ-५ विराट्स्वरूपया पञ्चिकया तत्त्वविभाग । स्वयम्भू-परमेष्ठीन्द्र ३-सोमा ग्नि'-रूपया पञ्चिकया ईश्वरविभाग। अथ शान्तात्मा', महानात्मा, विज्ञानात्मा३, प्रज्ञानात्मा, भूतात्मा-इत्येवरूपया पञ्चिकया पञ्चदशकलो जीव- विभाग । तदित्थमेषा त्रयाणा तत्त्वेश्वरजीवविभागाना विज्ञानमेवैतत् सर्वजगद्विज्ञान भवति । ज्ञान कर्म चेति द्वे तत्त्वे। तत्र ज्ञानात् कर्माणि क्रियन्ते, कर्मणा च ज्ञानान्युत्पाद्यन्ते-इत्य- स्त्यनयोरुपकार्योपकारकभाव । तयोश्चतत्कर्म प्रवृत्तनिवृत्तभेदाद् द्विविधम् । हृद्ग्रन्थिजनक बन्धक वासनामय प्रवृत्तकर्म। हृद्ग्रन्थ्युन्मोचन बन्धमोचन वासनोच्छेदक निवृत्तकर्म । तयो प्रवृत्त कर्म ज्ञानादुत्पद्यतेऽनुष्ठीयते च। ज्ञान तु निवृत्तकर्मत उत्पद्यते प्रज्ञायते च। अथवा कामात् क्रियमाण कर्म तावद् वासनाजनकत्वाद् वासनायाश्चोत्तरोत्तरकर्मशृङ्खलाप्रवर्तकत्वात् प्रवृत्त कर्म। ज्ञानो- त्पादक तु कर्मनिवर्तकत्वानिवृत्त कर्म । तद्धि यथा यथा ज्ञानमुद्भावयति, तथा तथा ज्ञानविरोधप्रभा- वात् कर्माणि स्वय विलुप्यन्ते। कतकरजोवत् कम्मॆव नैष्कर्म्य जनयति। यथाह भगवान्- "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते" ॥३॥४॥ इति निवृत्तकर्मणा च सर्वकर्मात्यन्तनिवृत्त्या नैष्कर्म्यसिद्धिर्ज्ञानयोग । ज्ञानान् मुक्ति , तथा हि- ज्ञानत कर्ममोचन मुक्ति , हृद्ग्रन्थिमुक्ति , कर्मबन्धत्रयमुक्ति , वासनामुक्तिश्च ज्ञानादुत्पद्यन्ते । कर्म- मूलका हीमे हृद्ग्रन्थय , कर्मबन्धा वासनाकलापाश्चोपपद्यन्ते । ज्ञान तु कर्मविसवादी पदार्थ । तेनैतज्ज्ञा- नोदये तत्प्राबल्यात् कर्ममूलकास्ते हृद्ग्रन्थ्यादयोऽर्था नियमेन मुच्यन्ते। यद्यपि नैकान्तत कर्मक्षयो भवति, ज्ञानकर्मणोरुभयोरीश्वरस्वरूपारम्भकत्वात्, तथापि कर्मणा चितिभङ्गेन बन्धग्रन्थिनिव- तते, सहचरभावेन चात्मन्यवस्थान भवतीति, चितिमूलकबन्धग्रन्थिकर्मणो निवृत्तिरेवैष नैष्कर्म्यपदार्थो मुक्तिपदार्थश्चाभिप्रेयते--इति भाव्यम् । इत्थ चैतन्नैष्कर्म्यज्ञानसाधनोपदेशो ज्ञानकाण्डार्थ । इति ज्ञानयोगसमीक्षा॥ ८८ ] ·अथ विषयरहस्ये भक्तियोगसमीक्षा भक्तियोग समीक्ष्यते। वैदिकोपासनाकाण्डस्यायमुद्देशो भक्तियोग । आधिदैविक चाधि- भौतिक चेति यत्रोभयविध कर्म समुच्चीयते, कर्म च ज्ञान चेत्युभय वा यत्र समुच्चीयते तत्रेदमेकस्या- पर भक्तिर्भवति। उभाभ्या वा ताभ्या भक्तिभ्या ज्ञानकर्ममय किञ्चिदेक साध्य विधीयते। स उपा- सनाकाण्डार्थ । तत्र व्यावहारिकेण कर्मणा पारमार्थिक ज्ञान सपाद्यते। तथाहि- आधिभौतिके कस्मिश्चिदर्थे बाह्यदृष्टि विन्यस्य तन्मूलकममनिकृप्टे कस्मिश्चिदाधिदैविके ऽर्थान्तरे मनोदृष्टिसमुन्नयनमुपासनम् । प्रत्यक्षप्रत्ययेन परोक्षेऽर्थे प्रत्ययप्रवाहमपादनमुपासनम् । बुद्धिसनिकृष्टार्थद्वारा विदूरार्थ-प्रत्ययधारणमुपासनम् । विजिज्ञासितस्य भावस्य यत्किचिद्रूप प्रति- पद्य तत्र सत्यत्वेनास्थाधारण श्रद्धानम्। श्रद्धानपारवश्यात् तदनुकूला वैज्ञानिकी परिचर्या ध्यानादि- रूपा बुद्धियोगस्तदुपामनम्। अयमीश्वरोऽस्तीति विश्वासभाजा दृढप्रत्ययेन सूर्ये गुराववतारपुरुपे वा ईश्वरोचितकर्मकरणमुपासनम् । मनसा धार्यमाणेऽर्थे मन सयमेन बुद्धिस्थैर्यमुपासनम् । एतेषा- मुदाहरणानि ब्राह्मणारण्यकोपनिपत्सु यत्र तत्र प्रयुक्तेषूपासनाशब्देषु भावनीयानि। अथवा विपर्यास्तमिदमुच्यते। आधिदैविकत्वाद्विज्ञानद्वारैव प्रत्याययितु शक्ये विप्रकृष्टतमे कस्मिश्चित्प्रत्येतव्येऽर्थे विज्ञानासमर्थानामधिकारिणा सौकर्येण प्रत्ययोत्पत्त्यर्थमाधिभौतिके कस्मि- श्चित्सनिकृष्टतमेऽर्थे आहा-रोपमूलक प्रतिरूपमूलक प्रतीकमूलक वा प्रत्ययालम्बन कृत्वा तत्प्रत्यय- प्रवाहोत्पादनमुपासनम् । यथा, आहार्यारोपेण प्रक्लुप्त लिपिविशेषमालम्बमानेन मनसा कस्मिश्चित्प्रत्यये वागक्षरे अ-क-च टादिलक्षणे स्वरव्यञ्जनादौ बुद्धि क्रियते। न चेय लिपिरस्य वागक्षरस्य प्रतिकृतिर्वा सभवति, प्रतीक वा । लिपे साकारत्वेन वागक्षरस्य तु निराकारत्वेन प्रतिकृतित्व-प्रतीकत्वयोरस- भाव्यमानत्वात्। तस्मादिय तृतीया विधा भवति । अनयैव विधया कुशमुष्टिर्वेदत्वेन यज्ञे विवक्ष्यते, ववचित् पुन ---आत्विज्येन च ब्रह्मत्वेन प्रकल्प्यते, यत्रासौ योग्यो विद्वान् ब्रह्मा नोपलभ्यते। अथ प्रतिरूपविधया यथा--चित्रप्रतिकृत्या चित्रवति बुद्धिरुन्नीयते। अपि च यथा शिलाखण्ड- विशेषप्रत्यायकेन शालग्रामशिलाशब्देन प्रतिपन्नात् प्रत्ययालम्बनरूपाद् भौतिकार्थादाधिदैविकस्य हिरण्यगर्भस्य विष्णोरुपासनम् । यथा वा वृक्षविशेषप्रत्यायकनाश्वत्थशब्देन ब्रह्माश्वत्थ-काश्वत्थयो प्रत्ययोत्पादनमुपदिशन्त्याचार्या । यथा वा पशुविशेषवाचकाभ्या कूर्म-कश्यपशब्दाभ्या जगत्स्रष्टरि प्रजापतौ बुद्धि क्रियते, सेय प्रतिकृतिस्त्रिधा भवति । अथान्या प्रतीकविधा भवति। प्रतीकोऽवयव । यथा खल्वङ्गलिग्रहणेन पितृग्रहणबुद्धि , चरणसेवया गुरुसेवाबुद्धि , एव सर्वत्र जगद्व्यापकस्यैकस्याव्ययस्य क्वचिदेकत्र प्रत्यशे समालम्बितया बुद्धया अवयविनि समुदाय विश्वेश्वरलक्षणे बुद्धिकरणमुपासनारूप भवति। तयैव च विधया मनुष्य- [ ८९ ·९० ] विषयरहस्यम् वच्छरीरोपलक्षितयो रामकृष्णयो श्रद्धीयमाना धीराधिदैविके भगवति जगदीश्वरे समुपनीयते । सेय राम- कृष्णादिदृष्ट्या जगदीश्वरोपासना सपद्यते। तदिदमेकैकविधया तावदुपासन व्याख्यातम् । क्वचित्पुनर्बयोर्विधयोस्तिसृणा वा समुच्चयो भवति। यथा चित्रपटाळम्बितया दृष्ट्या चित्र- वत्यर्थे मनोयोगस्तथेहापि रामकृष्णादिप्रतिमूर्तिपदालम्बितया धिया रामकृष्णादौ शरीरिणि मनो- योग तद्वारा पुनर्भगवति यज्ञपुरुपे विष्णौ मनस समर्पण प्रतिफलतीत्युपासन भवति। तत्र चोपा- सनाया भगवज्ज्ञानमय्या मनुष्यस्वामिवत्सर्वे परिचर्यादिकर्मव्यवहारा लोकवत् क्रियन्ते । अलौकिकस्तु परमार्थो भगवानीश्वरस्तदाराधनकर्मणा बुद्धौ सनिधीयते। तेनात्र ज्ञानकर्मणोरुभयो समुच्चय । आधिभौतिक स्नानीयपाद्यार्थ्याचमनीयभोगसमर्पणाद्युपचाररूप साधनम् , अथाधिदैविक भगवद्रूप- सन्निकर्षादिरूप फलमित्येव भवत्यत्रोभयोरेवाधिकरणयो समुच्चय । तत्राधिभौतिकसाधनप्रकरण- मस्ति भक्ति साध्यस्याधिदैविकस्य भगवज्ज्ञानस्येति स भक्तियोग आख्यायते ॥ अस्या च भक्तियोगसमीक्षाया श्रीकृष्णोपासनाया वैज्ञानिकत्वमावेदयितु दर्शितमेवोपासना- रहस्य पुन श्रीकृष्णसबन्धेन वैशद्यादाकलयाम । तथा हि-मनसा धारणम् , धार्यमाणे वा विषये समानप्रत्ययप्रवाह उपासनेति' श्रीशङ्कर प्राह। प्रत्ययस्तबुद्धिविज्ञानम्। भ्रमाज्ञानव्यतिरेकेणा- न्यत्रान्यभावना बुद्धिरुपासना। अन्यसिद्धयर्था चान्यत्र स्थितिरुपासना । श्रद्धानसूत्रेण मनोबुद्धय- र्पणमुपासना। श्रद्धासूत्रद्वारा परत्रात्मनि स्वमनोबुद्धिमात्माशमर्पयन्त परमात्मभक्ता भवन्ति । भक्तिर्भागोऽश । भक्तिकरण काप्युपचाराद् भक्ति । तथा च भक्तिरुपासना। पृथगात्मापि परत्रा- त्मनि भक्तिभूत सन्नुपास्ते। परमात्मन्यात्यन्तिकमनोयोगद्वारा सनिधानेन जीवात्मनोऽवस्थानमुपा- सनम्। सालोक्य-सामीप्य-सारूप्य-सायुज्यान्यतमसबन्धेन सान्निध्य गतस्तत्राय प्रतितिष्ठति । तेन जीवात्मन परमात्मभक्तिभावसपत्तिरुपासना। तद्वृत्त्यनुकूलवृत्ति धारयमाणस्य तदिच्छानुसारेणा- चरणमुपासनम् । श्रद्धानसूत्रार्पितमनोवृत्त्यनुकूलदृष्टिसूत्रार्पिताया श्रद्धेयपरिस्थित्यनुरोधवदपेक्षा- बुद्धिसहकृताया भावनाबुद्ध्यास्तदनुरोधापेक्षितवृत्तिस्थिरता उपासना--इति सिद्धान्त ।। दोषदर्शनानुकूलवृत्तिप्रतिबन्धकवृत्तिधारण श्रद्धा । सा च वृत्तिनिर्दोषसत्यत्वविश्वासपुर- स्कृताश्रयणीयत्वास्था। दृष्टिस्तत्र चाक्षुषी, मानस्येव वा। सर्वत्र चाक्षुष्या असभवात् । १उपास्य ध्येय लक्ष्य प्रतीक्ष्यमनुरोध्यम् आराध्य, वेद्यमित्येकोऽर्थ । वित्त्युपास्त्योरनतिविशेषेणोपदेशाद् वेद्योपास्ययोरभेदेनाध्यवसेयत्वात्। उक्त च श्रीशङ्करेण-"आवृत्तिरसकृदुपदेशाद्” इतिसूत्रभाष्ये- “वित्त्युपास्त्योश्च वेदान्तेषु व्यतिरेकेण प्रयोगो दृश्यते। क्वचिद्विदिनोपक्रम्योपास्तिनोप- संहरति । क्वचिच्चोपास्तिनोपक्रम्य विदिनोपसहरति" इत्यादिना । तेन वित्तिवित्त्युपायक्रिया वोपासना। वय तु ब्रूम ---न वित्त्युपासनाशब्दयो पर्यायत्वम्, “य एवमुपास्ते य उ चैनमेव वेद" इत्यादौ ज्ञानोपासनयोर्भेदेन व्यवहारस्येष्टत्वात्। तस्माद्विषयभेद प्रत्येतव्य । आत्मनो निर्गुणत्वेन ज्ञान निर्गुणविद्या, सा वित्ति । आत्मन सगुणत्वेन ज्ञान सक्रियोपचार सगुणविद्या, सा हीयमुपासना- इति भेद । तया चोपासनया योऽर्थो लक्ष्य स ध्येय , स वेद्य , स उपास्य । सेयमुपासना त्रिविधा-दृष्टि- बुद्धयो सामानाधिकरण्येन पर्याप्ता 'सत्यवती। अकृत्स्नपर्याप्तदृष्टिसमर्पितभावनाबुद्धे कृत्स्न- पर्याप्तत्वे २अङ्गवती। दृष्टिबुद्धयोwधिकरणत्वे ३त्वन्यवती। तत्रागवत्यन्यवत्योरुपासनयोरेवाय भक्तिशब्दो व्यवतिष्ठते, बुद्धिविषय प्रत्यस्य दृष्टिविषयस्य भक्तित्वेनेष्यमाणत्वात् ॥ तथा चैतस्या भक्त्युपासनाया दृष्टिबुद्धयो सामानाधिकरण्येन पर्याप्तेरविवक्षितत्वात्, तादृशो- पासनास्वरूपसपत्तये तत्र त्रयो भावा अपेक्ष्यन्ते--उपासकश्च, प्रथमोपास्यश्च, परमोपास्यश्चेति । तत्र य पश्यन् भावयति स उपासक । अथ य द्वारभूत कचिदवलम्बमवतिष्ठमाना चाक्षुषी मानसी वा दृष्टिरुपास्ये बुद्धिं समर्पयति, तदिद द्वारभूत दृष्टयवलम्बन प्रथमोपास्यम् । अथ यत्रेय भावना-बुद्धि- ।

·भक्तियोगसमीक्षा [ ९१ रुपस्थायान्ते विश्राम्यति, स भावनाविषय परमोपास्य ।। ननु उपासकेनाय परमोपास्य एवैक साध्य , तथा चायमन्य प्रथमोपास्य किमित्यन्तरतोऽपेक्ष्यते, इति चेत्--तत्र ब्रूम --त्रिविध खलु परमोपास्यो भवति-प्रत्यक्ष , परोक्षोऽतीन्द्रियश्च। सनिहितेन्द्रियग्राह्य प्रत्यक्ष । असनिहितेन्द्रियग्राह्य परोक्ष । अनिन्द्रियग्राह्यस्त्वतीन्द्रिय । यथा खल्वय प्रत्यक्षो गुरुरुपास्यते, यथा वैकलव्यो गुरु द्रोण परोक्षमुपा- साञ्चक्रे, यथा वायमीश्वरोऽतीन्द्रिय सन्नुपास्यते । तत्र परोक्षेऽतीन्द्रिये च प्रत्ययोत्पत्त्यर्थ किञ्चि- दिन्द्रियग्राहय दृष्टप्रत्यय माध्यमिकमन्तरतोऽपेक्ष्यते। तदेवैतद् द्वारभूत प्रथमोपास्यम् । यथा खलु किमा- कारो मृग सिह उष्ट्रो गजो भवतीति पुत्रप्रश्ने--पिता पाषाणमयास्तान् प्रदर्शयन्नाह-एष मृग , एष सिह , एष उष्ट्र, एष गज इति। तत्राय पुत्रश्चेतनमेवार्थ विदन्नेत तावत्पाषाणमयमर्थ सर्वथोपास्ते। पाषाणमये व्यापारभूता दृष्टि निदधानश्चेतने क्वचिदन्यत्रानिरुक्त गजे बुद्धि निधत्ते। तत्राय पाषाण- गजो माध्यमिक प्रथमोपास्य । चेतनस्तु कश्चिदसौ परोक्ष परमोपास्य इति भाव्यम् । अपि चातीन्द्रि- यस्य शून्यबिन्दो सप्रत्ययार्थ स्तोकबिन्दु प्रदर्श्यते। स विधेय स्तोकबिन्दौ स विधेय स्तोकबिन्दौ शून्यबिन्दुमुपास्ते। एवमन्यत्रान्यत्र द्रष्टव्यम् । इह हि सर्वत्र नानपेक्ष्य किञ्चिद् दृष्टियोग्य मध्यम स परमोपास्य साधयितु शक्य । तस्मादौपयिकतया परमोपास्यादतिरिक्तोऽयमेक प्रथमोपास्यो भक्त्युपासना- यामस्या विवक्षित । तद्धीद माध्यमिक चतुर्विधसबन्धमर्यादया तदुत्तमेऽस्मिन्नुपास्ये बुद्धि प्रवर्तयति-प्रतीकविधया, प्रतिरूपविधया, भावप्रतिमानविधया, निदानविधया चेति । अत एवेय भक्त्युपासना चतुर्विधा निष्कृष्यते---प्रतीकोपासना, प्रतिरूपोपासना, भावोपासना, निदानोपासना चेति। १--प्रतीकोपासना यथा - कृत्स्नस्य किञ्चिदेकदेशोपग्रह प्रतीकम् । यथा जनपदस्य पुरम्, पुरस्यैक गृहम्, गृहस्यैका शाला। मनुष्यस्य हस्ताछेकमङ्ग प्रतीक भवति। पाञ्चालदेशेऽहिच्छत्रानगा एकशालाया गतस्य पञ्चालगमन व्यपदिश्यते। पुच्छमात्र स्पृशन् गा स्पृशामीत्याह, गोत्वस्यैकस्य सर्वाङ्गेषु व्यास वृत्त्या पर्याप्तत्वात् । अङ्गुलिग्रहणेन पितृग्रहण व्यपदिश्यते। एकदेशे क्वचिदवतिष्ठमाना दृष्टि कृत्स्ने बुद्धि प्रतिष्ठापयति । तथा च भक्तितो भक्तिमतोऽनतिरिक्तत्वादवयवदृष्ट्या बुद्धिवृत्ते समुदाये स्थिरी- करण प्रतीकोपासना। तद्यथा- "इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्य स सुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदग्नि यम मातरिश्वानमाहुः ॥१॥" "तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद् वायुस्तदु चन्द्रमा । तदेव शुक्र तद् ब्रह्म ता आपः स प्रजापति ॥२॥" इत्यनेकेषामैकात्म्यमाम्नायते। अत्रैकत्वमगिसापेक्षम्। इन्द्रमित्रादिना रूपकर्मभेदेन भेदव्यपदेश- स्त्वङ्गसापेक्ष । इन्द्रादयो हि सर्वे देवा एकस्यैवेश्वरस्य विभिन्नकर्माणि भिन्नभिन्नान्यङ्गानि । स यदी- न्द्रमेवैकमुपास्ते, यद्यग्निम्, यदि वरुणम्, सर्वथैक ईश्वर एव प्रतीकोपासनयोपासितो भवति, आराधितो भवति । प्रतीकभेदेऽपि प्रतीकतो गृहीतस्यात्मन सर्वाङ्गपर्याप्तस्याभिन्नत्वात्। गङ्गानद्या क्वचिदेक- प्रदेशेऽवगाहमानस्य गङ्गावगाहनवत्। उक्तञ्च भगवता वेदव्यासेन शारीरकसूत्र--"सर्वाभेदाद- न्यत्रेमे" इति। सर्वस्याङ्गिन प्रत्यङ्गाभेदादिमेऽङ्गिधर्मा अन्यत्रान्यत्राप्यङ्गे पर्याप्त्या विवक्ष्यन्ते- इत्यर्थ । अन्येऽप्याहु- "सर्वदेवनमस्कार. केशवं प्रतिगच्छति" इति । गीतायामपि स्मर्य्यते-- -- ·९२ ] विषयरहस्यम् "येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्" ॥९॥२३॥ अत्र मामेवेत्यव्ययममृतात्मानमाह । सोऽय सर्वेपामेषा जीवात्मनामङ्गी भवति। "सर्वभूतेषु येनैक भावमव्ययमीक्षते । अविभक्त विभक्तेषु विभक्तमिव च स्थितम् । सम सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्त परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्त य पश्यति स पश्यति" ॥ इत्येव तस्याव्ययस्य विश्वव्यापकैकात्म्यस्मरणात् । तत्र च तास्ता सर्वा देवता अपीता इष्यन्ते-- "यदक्षर पञ्चविध समेति युजोयुक्ता अभि यत् सवहन्ति । सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवा सर्व एकीभवन्ति ॥" इति मन्त्रश्रवणात् । तथा चैतासा भगवद्रूपविशेषत्वेन प्रतीताना सर्वासा देवताना मध्यादेकामपि काचिद्देवता भज- मानस्तमङगिन भगवन्तमेवाव्ययमात्मान भजतीत्यभिप्रायेणाह--"तेऽपि मामेव यजन्तीति” । सेयमेक- देशप्रतिपत्त्या कृत्स्नप्रतिपत्तिरूपा प्रतीकोपासनैव तावदेतेषूपदिष्टा भवति ॥ २--अथ प्रतिरूपप्रतिमोपासना व्याक्रियते -- तथा हि-चित्रप्रतिमादिप्रतिकृतिरूप शिल्प प्रतिरूपम् । तत्रालम्बिताया बुद्धेरन्यत्र विप्र- कृष्ट प्रतिमेये स्थितिरुपपद्यते। सा चेय प्रतिमा द्विविधा भवति-प्रतिकृतिर्भावश्च । रूपवत साकारस्य चित्रपटद्वारा दारुपाषाणादिफलकद्वारा वा प्रतिरूपशिल्पेन सादृश्योपपादन प्रतिकृतिप्रतिमा भवति। यथा मृण्मयधातुमयादिविम्वविशेषेषु गजाश्वगवाव्यजादिबुद्धि सादृश्य- महिम्ना प्रतितिष्ठति, एवमिह विश्वात्मा भगवान् हिरण्यगर्भ ईश्वर प्रतिरूपदृष्टया साक्षात्कर्तु- मिष्यते। स हि जगदाधारो भूतपति श्रूयते-- "हिरण्यगर्भ समवर्तताने भूतस्य जात. पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवी द्यामुतेमा कस्मै देवाय हविषा विधेम" ॥ इति ऋ० १०।१२१॥१॥ “य क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यक्षता मनसा रेजमाने । यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम" इति ॥ ऋ० १०।१२१॥६॥ तमेत प्रत्यक्षमिव दृश्यमानमुपासितुकामस्तत्प्रतिकृतिमपेक्षते। आतश्चैष उपासक प्रकृतिसिद्धा विश्वा- काराकारितहिरण्यगर्भप्रतिकृतिरूपा हिरण्यगर्भसज्ञा शालग्रामशिलामुपास्ते। इय हि शालग्रामशिला यथारूपेण दृश्यते, एवमेवाय विश्वात्मा हिरण्यगर्भो दिवि प्रतितिष्ठति। यथा ह्येष श्रूयते-- "तस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित्तस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति किञ्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्वम्" ॥ इति । "सर्वत. पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वत. श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥भ० गी०१३॥१४॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवजितम् । अमलं सर्वभृच्चैव निर्गुण गुणभोक्त च" ॥भगी०१३।१५। इति ॥ एतेन वर्तुलवृत्तत्व हिरण्यगर्भस्योपपादित भवति । तथा च हिरण्मयसौरज्योतिर्मण्डलगभितस्य भगवतो हिरण्यगर्भस्य परमेष्ठिन कृष्णमूर्ते सर्वात्मना शालग्रामशिलाया सौसादृश्यमुपपद्यते । तत्र च कृता दृष्टि सादृश्यमहिम्ना विश्वमूतौं भगवति हिरण्यगर्भेऽजसा बुद्धिमर्पयति। तस्मादिय शालग्रामशिलोपासना विश्वमूर्तेरीश्वरस्य प्रतिरूपोपासना भवति ।

·भक्तियोगसमीक्षा [ ९३ ३--अथ भावमयप्रतिमोपासना व्याक्रियते निराकारस्य नीरूपस्य प्रतिकृत्यसभवाद् भावमयी प्रतिमा क्रियते। यथा व्यासपृष्ठाभ्या विक- लस्यापिण्डस्यानुपाख्यस्य शून्यबिन्दो शिक्षार्थ पिण्डबिन्दुनिद्दिश्यते। तत्रैतस्मिन् स्तोकबिन्दावध्यस्तया बुद्धया शून्यबिन्दुरुपास्यते। पिण्डबिन्दुर्लक्षक , शून्यविन्दुर्लक्ष्य । लेखलक्षितपत्राद्युपनिबद्धा विज्ञान- ग्रन्था लक्षका , अशरीराणि तु भावनागम्यानि विज्ञानानि लक्ष्याणि । न चान्यथा तानि लक्षयितु शक्यन्ते । तस्मादनाकारज्ञानौपयिके साकारे समर्पिता बुद्धिरनाकारोपासना भवति । तत्रानाकारसाकारयो प्रति- रूपत्वासभवेऽपि यथाकथचिद् गृहीत विवक्षितप्रातिरूप्य भावमयमेवैतयोभिन्नयोरभेदप्रत्यभिज्ञाहेतु । सेय भावमयी प्रतिमा भवति । ४--निदानोपासना अथ साधर्म्य विशेषाभावेऽपि यादृच्छिकस्य कस्यचिदर्थस्याहार्यारोपविधया सकेतसबन्धमुत्पाद्य स्मारकत्वप्रकल्पन निदानम् । सकेतो निदानम् । यथा शोकम्यापकीर्तेश्च कृष्ण रूपम्, क्रोधस्य रक्त रूपम्, कीर्तेर्मोक्षस्य च शुक्ल रूपम्, सत्त्वरजस्तमासि शुक्लरक्तकृष्णानि, हस्तिना लक्ष्मी , ध्वजेन विजय , छत्रेण राज्यम्, दण्डेन शासनम्, पद्मेन पृथ्वी, इत्येव निराकारोऽप्यर्थस्तेन तेन परिकल्पितेन साकारद्रव्येण सकेतविधया परिलक्ष्यते, तन्निदानम्। भूयसा च सर्वेऽमी लोका निदानविधया यत्र तत्र प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते । अनेन च निदानेनाहाऱ्यारोपप्रभावादन्यत्रान्यवृद्धि क्रियते। अङ्गलिरचनाविशेष- प्रदर्शनेन गृहीतसकेतस्य सकेतितस्थानविशेषगमनादिप्रत्ययवत् । तस्मादिद निदानमपि माध्यमिक सिद्धम् । माध्यमिके चालम्बमान मन परस्मिन्नप्रत्यक्षेऽर्थेऽनुक्रममाण लब्धावसर भवति। तेनैषोऽती- न्द्रियोऽप्यर्थोऽञ्जसा विदित उपासितो भवति । ईश्वरश्चायमतीन्द्रियोऽर्थ । स नान्तरेण माध्यमिक शक्यमुपासितुम् , इन्द्रियातीतेऽर्थे मनो- ऽवस्थानायोगात्। तस्मादुपास्योपासकयोर्मध्ये माध्यमिक शालग्रामशिलादिक किञ्चिदालम्बनमिन्द्रि- यस्यापेक्षन्ते। तदध्यास्य भावप्रतिमानम्, अथेदवारभूत प्रथमोपास्यम् । गुरोर्जीवात्मा वा, जीवात्म- प्रतीकोपलक्षित परमात्मा वा परमोपास्य । न चैतदुभय शक्यमिन्द्रियैरुपग्रहीतुम्। अगृहीतस्य च नोपासना सभाव्यते। इतरवृत्तिनिरोधपूर्वकेणैकत्र मनोयोगेन समानप्रत्ययप्रवाहस्यैवोपासनात्वा- निर्विकल्पकनिरालम्बनसमाधेरशक्यत्वात्। इह तु मध्यमे भावमये प्रतिमाद्यवलम्बनेऽध्यस्येद मनो जहदजहल्लक्षणया कस्मिश्चिदप्रत्यक्षे विषयेऽनुक्रमते ।। अपि चाहु --कस्मिश्चिदर्थे मनोयोगस्य सादरदीर्घकालनिरन्तरमनोऽवस्थानस्य चासाधारण कारण प्रेमा भवति । प्रेम्णा हि मन सलग्न यावत् प्रेमावतिष्ठते। प्रतिकृतिविधा वा भावमयी प्रतिमा वा शिल्पत्वात्प्रेमोत्पत्तौ मुख्यो हेतु । सहृदयो हि जातप्रेमा मूर्तामिन्द्रियग्राह्या काचित्प्रतिमा पश्यन्नेव तद्द्वारा ततोऽन्यत्र मन सधत्ते, तत्रैव चाय श्रद्धत्ते। तत्र यावदस्मिन्नाराध्ये परमेण प्रेम्णा मन सधान तावदस्योपासकस्य तपो नाम । तपसा च भावितोऽयममूर्तो देवो मूर्ते बिम्बे निदानेनारोपित प्रतिभासते। अमूर्तत्वाद्विप्रकृष्टतमोऽप्ययमाराध्यो मूर्तबिम्बद्वारा सनिहिततम प्रगृहीतो भवति। तत्र निरतिशय प्रेमा हेतु । प्रेम्णि च बिम्बस्याभिरूप्य हेतु । अभिरूपे च मूर्तद्रव्य हेतु । तथा च स्मरन्त्याचाऱ्या "अर्चकस्य तपोयोगादर्चनस्यातिशायनात् । आभिरूप्याच्च बिम्बानां देवः सान्निध्यमृच्छति ॥” इति ॥ तत्र चामूर्तस्य वेद्यस्य बुद्धिसान्निध्याय सन्निहित किञ्चित्साधhण विवक्षित भावप्रतिमान निदान वा माध्यमिकमपेक्ष्यते। तदिद माध्यमिकमालम्बन प्रथम पदम्। उपास्य त्वप्रत्यक्ष पुन पदम्। पद-पुन - पदयो पृथक्त्वेन विज्ञातयोरप्यभेदेन बुद्धिकरणमुपासन नाम। तथा चैतयोरुभयोरेवोपास्यत्व -- ·९४ ] विषयरहस्यम् निष्कृष्यते। द्वारोपास्यत्व मध्यमस्य, परमोपास्यत्व तूत्तमस्येति। नान्यतरेण विनाऽन्यतरस्योपास्यत्व- मुपपद्यते, मूर्तामूर्तयोरुभयोरेवोपासनाकर्मण्यपेक्ष्यमाणत्वात्। तत्रामूर्तमनद्धाभाव मूर्तत्वेनोपास्ते। मूर्तञ्चामूर्तत्वेनोपास्ते। यथा अग्निचयनविद्याया श्रुतौ जगत्पितु प्रजापते कूर्मरूपस्य पुरुषस्यामूर्तस्या- नद्धारूपतया भावप्रतिमानेन कश्यपरूपेणोपास्य, तत्पुनरपा प्रतिमाभिरवकाभिरधरोत्तराभिरुपसवृत्य लोकत्रयरसैर्दधि-घृत-मधुभिरभ्यज्य तेन चिति सपादयति। तत्रापरिमितानाममूर्तानामनद्धाभूताना तेषा कूर्मान्लोकरसानामद्धाभूत परिमितैर्मू कश्यपाकारै प्रतिमान विधीयते । हविय॑ज्ञे च मूर्त कृष्णा- जिन निराकाराया अमूर्तायास्त्रय्या विद्याया प्रतिमा विधीयते । अन्ये चैव बहवो यत्र तत्र श्रुतौ निराकार- भावाना साकारभावा प्रतिमानानि क्रियन्ते। लिप्यक्षर-शब्दाक्षर-परमाक्षराणामिवैतेषा मूर्तामूर्ता- नामभेदप्रत्ययेन प्रवर्तन्ते लोका । तेषामेकस्मिन्नध्यासिता बुद्धिरन्यत्रोपासिता भवति। तदिद वैज्ञानिक कम्मैवोपासना नामाख्यायते-इति भाव्यम् ।। चतुर्विधापीयमुपासना शक्यते यत्र तत्र यथेच्छ कर्तुम् । यथा चेय श्रीकृष्णोपासना अधिकारिभेदेन द्वेधा सभाव्यते--प्रतीकोपासना भावोपासना चेति। तत्रैतस्य यादवस्य माधवस्य सात्वतस्यावतार- पुरुषविशेषस्य श्रीकृष्णस्यायमाकारो यस्य परमात्मन प्रतीकम्, यस्य वेय भावमयी प्रतिमा भवति केषा चिदधिकारिणाम् , त वैज्ञानिक सत्य कृष्णमावेदयितुमय तावत् कृष्ण सत्य इति बहुधा समीक्ष्यते। तत्र तावत्-"अस्ति वै चतुर्थो देवलोक आपः"--इति श्रुतौ लोकचतुष्टय श्रूयते, तेनायमीश्वर सत्यो लोकचतुष्टयसाक्षी भवतीति पृथिव्यन्तरिक्षधुपरमधुलोकानुगतानि चत्वारि तस्य रूपाणि अभिज्ञायन्ते-- मानुषम्, वैहायसम्, चाक्षुषम्, पारमेष्ठ्यञ्च । येनाय यादवो वासुदेवस्तन्मानुषम्। येनायमान्तरीक्ष्यश्च- न्द्रस्तद्वैहायसम्। येनाय दिव्य सूर्यस्तच्चाक्षुषम् । अथ येनाय समुद्रे चतुर्थे लोके गोसवो गोविन्दो नाम, तदस्य पारमेष्ठ्य रूपम् । चतुर्णामप्येषा कृष्णाना स्वयम्भुवा सत्येनात्मना तादात्म्य भाव्यम्। एक एवायमन्तर्यामी सत्यस्तत्र तत्र विभूत्याऽवतरन् विभिन्नरूपैश्चतुषु लोकेष्ववभासते। इत्थ च सत्यात्मनो दिव्यकृष्णस्य चतुर्लोकवासित्वस्वाभाव्यादेवाय सत्यावतारो मनुष्यरूप कृष्ण स्व निवास- स्थान चतुर्धा पर्य्यकल्पयत् । आदित पृथ्वीलोक इवैष कारागारे न्यवसत् । ततोऽन्तरिक्षलोक इवैष गोकुलादौ परिविस्तृते विहारस्थाने न्यवसत्। ततो धुलोक इवैष मथुराराज्याश्रयरूपेणातिष्ठत् । ततश्चतुर्थेऽयमपा लोक इव समुद्रगर्भे द्वारकाया परमे स्थाने न्यवसदिति, चतुर्लोकवासित्वमयमद्धा जग्राह । अय तु विशेष ---मनुष्यावतारे तावदेक एवाय स्थानचतुष्टये कालभेदेन तस्थौ। अधिदैवत त्वेष विश्वात्मा भगवान् कृष्ण पृथिव्यन्तरिक्षासमुद्रेषु भिन्न भिन्नरूपैरवतीर्णो युगपदेव सर्वत्रावतिष्ठते । तानेताश्चतुरोऽपि सत्यावतारान्प्रत्यक्ष य सन्निधौ नोपेयात् , स चित्रप्रतिमादि प्रत्यक्षीकृत्य तत्रैन सत्यमात्मान भावयन्नुपासीतेत्यादेश । तत्रेद मानुष रूप सानुचरितमस्या भक्त्युपासनाया माध्यमिक मध्यमोपास्य व्यवतिष्ठते। तत्प्रतिमाचित्रादिक पुनर्माध्यमिक प्रथमोपास्य ज्ञेयम्। तदित्थमुपासनारहस्व- मनेकधा विजानीयात्। ॥ इति भक्तियोगसमीक्षा ।।

·अथ विषयरहस्ये चातुर्विद्यनिर्वचने बुद्धियोग- विद्यारहस्यम् ' . . अव्ययपुरुषनिरुक्त्यै भगवद्गीता प्रवर्तते तत्र । तदुपायबुद्धियोगप्राप्त्यै विद्याश्चतुर्विधा उक्ता ॥१॥ गुणमययोगमायावरणादप्रकाशितस्याव्ययस्य प्रकाशोपायो बुद्धियोग । विद्याबुद्धेरव्ययेन विद्याविभागावच्छेदेन योगो बुद्धियोग । बुद्धया युक्तोऽयमव्ययोऽपि बुद्धियोग "इम विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ॥” भ० गी० ४।१।। इति भगवताऽव्ययशब्देन योगस्योपदिष्टत्वात्। तत्रेय बुद्धिस्तावदष्टधा साख्ये सख्यायते। धर्मो ज्ञान वैराग्यमैश्वर्यमिति चतस्रो विद्याबुद्धय । तद्विपर्ययभूताश्चतस्र पुनरविद्याबुद्धय ---अविद्या, अस्मिता, रागद्वेषौ, अभिनिवेशश्चेति। ते चैते पञ्च क्लेशा उच्यन्ते। सर्वविधक्लेशहेतुत्वादेपा क्लेशत्वम्। अवि- द्याया ज्ञानेन, अस्मिताया ऐश्वर्याण, रागद्वेषयोर्वैराग्येण, अभिनिवेशस्य धर्मेण प्रतिद्वन्द्वित्वमुपपद्यते।। (१) वैराग्यबुद्धियोगः इह तावद् रागद्वेषमोहमय्यासक्तिर्वैराग्य चेति द्वे परस्परप्रतिद्वन्द्विभूते बुद्धी भवत । तत्र सुखानुशयिकामानुबन्ध्यनुकूलभावनाजनकवासनासस्कारस्यासक्तिबन्धो राग । एव दु खानुशयि- क्रोधानुबन्धिप्रतिकूलभावनाजनकवासनासस्कारस्यासक्तिबन्धो द्वेप । आकर्षणबलप्रयोगो राग । विक्षे- पणबलप्रयोगो द्वेष । कामानुबन्धी राग । क्रोधानुबन्धी द्वेप । कामक्रोधवैकल्यादनासक्तिर्वैराग्यम् । रागद्वेषमोहाना त्रयाणा दोषाणा परस्परानुभावितसाहचर्यादेकमन्यस्योपलक्षण भवति । द्वेषमोहशून्यत्वे वैराग्यशब्द । अपि च विषयानुगता रागद्वेपमोहा परस्परतो विरुध्यन्ते। किन्त्वात्मना गृहीता रागद्वेषमोहा रागेणैवानुगृहयन्ते। यदि द्वेषे रागो न स्यादवश्य स विद्वेष जयात् । तस्माद् राग सर्वेषा वैराग्य तु सर्वेष्वेवैतेष्वौदासीन्यम् । तदिद वैराग्य विद्याबुद्धि । तद्विपर्यायेण तु रागद्वेषमूला- सक्तिरूपाविद्याबुद्धि । आसक्त्या पुत्रदारगृहपशुवित्तेषु बद्ध इव आत्मा पारवश्यमापद्यते । स नात्मन एव दु खेन, अपि त्वेषा पुत्रदारादीनामपि दु खेन दुखी भवतीति दु खातिशय गृह्णाति । तादृश दु खोद्गार- निवृत्तये दु खलक्षणचित्तक्षोभप्रवर्तकरागद्वेषनिवृत्तिलक्षणसमत्वसिद्धयर्थ वैराग्यबुद्धियोगप्रकारप्रकाशिका राजर्षिविद्योपयुज्यते। सैषा गीताया प्रथमा विद्या ॥१॥ (२) ज्ञानबुद्धियोगः अथ विद्या चाविद्या चेति द्वे प्रतिद्वन्द्विभूते बुद्धी। तत्र अविद्येति नाभाव विद्याया आचष्टे । किन्त्वल्पार्थोऽय 'न' शब्द । सामान्यतो ज्ञात विशेषतस्त्वविज्ञातम्। अथवा किञ्चिदज्ञात किञ्चिज् ज्ञातम् । अथवा आयातीति ज्ञातमथायात कि करिष्यतीत्यज्ञातमित्येवमादिरूपेण ज्ञानाभावसमुच्चित तेन राग- । मूलम्, वैराग्य [ ९५ ·९६ ] विषयरहस्यम् ज्ञानमज्ञानमविद्या। अज्ञानेनावृत ज्ञानमविद्या। अन्यथा सतोऽन्यथा ज्ञानमविद्या। भ्रमज्ञान सशयज्ञान चाविद्या। सोऽय प्रमाज्ञानविपर्ययो नानानर्थप्रसवो भवति। उक्त चैतद् भगवताऽपि-- "अज्ञानेनावृत ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तव" भ० गी० ५।१५ इति । यत्र क्व च बिभेति, ज्ञानसमुच्चितादज्ञानादेव बिभेति । तत्त्वज्ञानात्त्वभय भवति। सुयोगात् सुखम्, हीनयोगमिथ्यायोगातियोगेभ्यो दुखम्। ते च प्रज्ञापराधाद् भवन्तीत्यविद्या दुखहेतु । तादृशदु खहेतूपस्थितिनिवृत्तये तत्त्वज्ञानार्थ ज्ञानबुद्धियोगप्रकारप्रकाशिका सिद्धविद्योपयुज्यते। सैषा गीताया द्वितीया विद्या ।।२।। (३) ऐश्वर्यबुद्धियोगः। अथास्मितेत्यविकासमाहु । यथा बालबुद्धिरस्मिता व्यामोहमापद्यते, व्यवहाराय न क्षमते, सा कालेन विकासमाप्नोति। यथा वा मुकुलस्य विकासादधिकदेशावगाहि पुष्प भवति। यथा सूर्य- बिम्वस्य रश्मिभिर्विकासात् प्रभामण्डल महिमा भवति । महिमा त्वेवैश्वर्यमुच्यते। महिम्न सतोऽप्य- विकासादनैश्वर्यमस्मिता नामाविद्याबुद्धि । अस्मितया चाविद्यया शक्तिहीनो भवति । यथा शिशो शरीरे प्रज्ञामात्रा, प्राणमात्रा, भूतमात्रा अस्मिता भवन्तीति निर्बलो भवति। आत्मनिर्भरताया अशक्य- त्वात् पराश्रितो वश्यो दुखेन युज्यते। यौवने पुन सर्वमात्राविकासात् तादृशैर्बालोचितदु खैरुन्मुक्तो भवति। बुद्धरस्मिता च ज्ञाने कतिचिदज्ञानमात्रासमावेशहेतु । तेनास्मितानिवृत्तये स्वात्मपरात्मै- श्वर्यप्रतिपत्तये ऐश्वर्यबुद्धियोगप्रकारप्रकाशिका राजविद्योपयुज्यते । सैषा गीताया तृतीया विद्या ॥३॥ (४) धर्मबुद्धियोगः । अथ ज्ञानेन्द्रियजनितानुभवाहितसस्कारो भावना। कर्मेन्द्रियजनितश्रमाहितसस्कारो वासना। उभयोऽप्येप दुर्व्यसनरूपोऽभिनिवेशो नाम हृद्ग्रन्थिबन्ध । यथा जलद्वाराहितरञ्जनस्य वस्त्रादावभिनिवेशो वस्त्रस्य शौक्ल्यमावृणुते, एवमय भावना-वासनासस्काराभिनिवेश पुरुषस्य प्रकृतिसिद्ध भावचतुष्टय- मावृणुते। आत्मन स्वाभाविक धर्म ज्ञानमैश्वर्य वैराग्य च पर्यावृत्य नैसर्गिकी जन्मसिद्धा सास्कारि- कीमधिकारसिद्धा वा दैवीमासुरी वा सपदमात्मन्यधिवासयति। सेयमासुरी दैवी वा सपदस्यात्मन स्वरूपधर्मों आगन्तुकत्वेनाश्रितधर्मत्वात् । आगन्तुकधर्मत्वाच्चायमात्मान बहुभिरनर्थे काले काले व्यापादयति । तस्य चानात्मधर्मस्यात्मन्यभिनिविष्टस्य त्रेधोपक्षय सभवति, १--परिपाकसिद्धसुखदु खादिप्रत्ययलक्षणभोगजननेन वा, २-सस्कारसिद्धविरुद्धधर्मान्तर- प्रत्याघातेन वा, ३--अविद्याप्रतिबन्धकविद्याबुद्धिप्राबल्येन वा। तत्र भोगो गुणत्रयप्रकृतिसिद्ध सर्व- प्राणिसाधारण सर्वत्र स्वारसिको दृश्यते। अथ विरुद्धास्तु धर्मा सत्त्वरजस्तमसामितरेतरावेशादि- तरेतरत सभवन्ति । तेऽपि यथातथ यत्र तत्र स्वत एवोपपद्यन्ते । अथ विशुद्धेन तु सत्त्वेनोपपन्नाना निवृत्ति- लक्षणाना कर्मणामात्मावरणवासनामयकर्मनिवृत्तिहेतुत्वाद् विद्योदयौपयिकत्व पश्यन्ति। निवृत्ति- कर्मजनिताद् विद्यातिशयात् प्रवृत्तिकमजनिता विषयवासना अधर्मा आत्मनो विहीयन्ते। आतश्चैष आत्मा स्वीयधर्मोदयात् स्वतन्त्रो भवति । आत्मन सच्चिदानन्दस्वाभाव्यात् स्वधर्मवशाद् मृत्युरूपेण विनाशेन जाड्येन दुखेन चाधर्मेणायमुन्मुच्यते। तदर्थ धर्मबुद्धियोगप्रकारप्रकाशिका आर्षविद्योप- युज्यते। सैषा गीताया चतुर्थी विद्या ॥४॥ इत्थ चाविद्यया, अस्मितया, रागद्वेषाभ्यामभिनिवेशेन चायनसिद्धै क्लेशैविक्लिष्टस्यात्मन क्लेशानपगमयितु ज्ञानेश्वर्यवैराग्यधर्मलक्षणा बुद्धियोगा अपेक्ष्यन्ते। तैश्च क्लेशलक्षणा अविद्याबुद्धि- योगा निवर्तन्ते, अव्ययपुरुषभक्तिभूतयोविद्याविद्ययोरुभयो परस्परप्रतिद्वन्द्वित्वादविद्यातिशये विद्याया , विद्यातिशय चाविद्यायास्तिरोभावावश्यभावात्। भवति, ·बुद्धियोगरहस्यम् [ ९७ इत्थञ्चात्मस्वरूपलक्षणशान्त्युदयोपायभूताया विद्याबुद्धेविद्याव्यये योगो विद्याबुद्धियोग । क्लेगोदयोपायभूताया अविद्याबद्धरविद्याव्यये योगश्चाविद्याबुद्धियोग । धादिचतुष्टयमधर्मादि- चतुष्टय चैतयोर्बुद्धयोर्योगे हेतु । बुद्ध्यात्मनैव द्वारेण कात्मनोऽव्ययात्मनि विभागेनोपसत्तिर्भवति । तेनाय कत्मिा स्वेनैवात्मना वध्यते मुच्यते चेति बोध्यम् । इदमत्रापर बोध्यम् । आत्मनस्तावत् ससारयात्रानिर्वाहके द्वे साधने भवत -धर्मो नीतिश्चेति । तत्र कीदृशोऽय धर्म कश्चाधर्म इति जिज्ञासायामिदमेव धर्मलक्षण विद्यात्--यत् सर्वप्राणिमाधारणा- त्मनोऽस्याव्ययस्य स्वरूपधर्मा आनन्दविज्ञानमनोलक्षणविद्या , ब्रह्मक्षत्रविड्लक्षणकर्माणि चेत्युभये यत प्रकाशेन प्रवर्त्तन्ते, ता एताश्चतस्रो विद्यावुद्धय एवात्मस्वरूपधर्मोदयहेतुत्वाद् धर्मा । तद्विपर्ययभूतास्तु चतस्रोऽप्यविद्याबुद्धय आत्मस्वरूपधावरणत्वादधर्मा । अपि चैतदात्मधर्मोदयहेतुभूतानि कर्माणि धर्मा । तद्विपर्ययाद्धविरणहेतुभूतानि कर्माणि चाधर्मा । विश्वात्मन एकत्वाद् विश्वात्मापेक्ष शान्त्यानन्दोदयहेतुभूतानि कर्माणि धर्मा । एकस्य जीवात्मनस्तु विश्वात्मखण्डभूतस्यात्यल्परूपतया तदपेक्ष शान्त्यानन्दोदयहेतुभूतानि कर्माणि परात्मव्याघातकत्वे सत्यधर्मा । एकावयवसाधकत्वे- ऽप्यपरावयववाधकाना कर्मणामात्मस्वरूपधर्मानन्दप्रतिबन्धकत्वात् । अत एव नैतिकास्तत्तद्व्यक्ति- स्वार्थपरायणा अहर्निगमत्यन्ताध्यवसायव्यवसायपरायणा अपि नितान्तमगान्तात्मानो दुखभाज एव दृश्यन्ते। स्वप्नेऽपि तेपा स्वास्थ्य नास्ति। अभ्यासपारवश्यात्तु ते दुखमयमेव जीवनमानन्दमयत्वेन परिकल्प्य सतुप्यन्ति-इत्यन्यदेतत् । ते हीमे नैतिका एफैकजीवस्यातिक्षुद्र स्वार्थ ससाधयितु परमेणायासने परान् बहूनपि जनाना- पीडयितुमहर्निश प्रयतन्ते तदर्थ चाहर्निश व्यग्रा भवन्ति। “आत्मोदय परग्लानिर्नीतिरित्यभिधीयते" इति निष्ठामातिष्ठमाना परग्लानिपूर्वकमात्मोदयमिच्छन्तोऽन्योन्य परग्लानिविधानव्यापारवगाद् विश्वस्मिन्नशान्ति सचारयन्ति, परस्परमनोमालिन्य विद्रोह परिवर्द्धयन्ति ।शान्तीच्छया नीति निर्मापयन्ति, अशान्ति तु सर्वतो व्यवसाययन्ति। तस्माद्धर्मविरुद्धा नीतिमातिप्ठमाना अवरा साधारणा नातितरा विश्वासयोग्या स्यु ॥ "अधर्मेणैधते राजन् ततो भद्राणि पश्यति । तत सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥" अथ पुनर्धाम्मिका एत विश्वव्यापिनमेकमेवात्मान स्वशरीरेऽपि प्रविष्ट पश्यन्तो विश्वस्मिन् सर्वत्र शान्तिसभवेनैव स्वात्मनि सुखोदयसभव धारयन्तो नि स्वार्थ विश्वार्थ कर्मसु प्रवर्तन्ते । नैतिकाना कर्माणि भूतमात्राप्रवणानि । धाम्मिकाणा तु कर्माणि प्राणप्रवणानि प्राणलाभार्थमेवैतेषु भुतेषु क्वचिदिव सस- ज्जन्ते। बहिरङगबलसाधनप्रवणाना नैतिकाना भूमिधनशस्त्रादितुच्छलाभ पुरुषार्थ । अन्तरङगबल- ससाधनप्रवणाना तु धाम्मिकाणामात्मबलसपत्तये स्वात्मनि दैवतलाभो विशिष्ट पुरुषार्थ । भूतबला नैतिका , प्राणबला धाम्मिका ।। अपि च पार्थिवाधिभौतिकपदार्थसाधितैहलौकिकमात्रसुखससाधन नीतिमार्ग । दिव्याधिदैविक- पदार्थसाधितैहलौकिकपारलौकिकोभयविधसुखससाधन धर्ममार्ग । परावनतिससाधन कृत्वा तावतैव स्वोन्नतिससाधनाभिमानो नीतिमार्ग । स्वोन्नतिससाधन कृत्वा तावता परावनतिसाधन धर्ममार्ग । अष्टविधे धर्ममार्गे नीतिमार्गोऽप्यकोऽन्तर्भाव्यते। अष्टविधे च नीतिमार्गे धर्ममार्गोऽप्येकोऽन्तर्भाव्यते। तदेतदन्यत्र ब्रह्मविज्ञानादौ वैशयेनोपपादित द्रष्टव्यम् । इति धर्मबुद्धियोग । इति विषयरहस्ये बुद्धियोगविद्यारहस्यम् ।

·अथ गीतोपनिषत्कारिका तत्रादौ विद्याचातुर्विध्याद् उपनिषच्चातुर्विध्यम् (१) तत्कर्मविषयकश्रद्धानोपपादिका विद्या तदुपनिषत् । सा चेह गीताया चतुर्विधा-कर्म- योगनिष्ठा, ज्ञानयोगनिष्ठा, भक्तियोगनिष्ठा, ४ बुद्धियोगनिष्ठा च। १लौकिकवैदिकनित्यकाम्य- सर्वविधकम्मैकान्तारम्भोपपादिका विद्या कर्मयोगोपनिषत् , तत्रैतस्मिन् कारम्भे योगशब्द. । लौकिकवैदिकनित्यकाम्यसर्वविधकम्फंकान्तसन्यासोपपादिका विद्या ज्ञानयोगोपनिषत् , तत्रैतस्मिन् कर्मसन्यासे साख्यशब्द । अथ निष्काम सकाम वा परमेश्वरशरणागतिसाधनोपासनाकर्मप्रवणता भक्तियोगोपनिषत् । तत्रैतस्मिन् कारम्भे उपासना शब्द । काम्यकर्मफलासक्तिसन्यासपूर्विका सर्व- विधशुभकारम्भोपपादिका विद्या बुद्धियोगोपनिषत् , तत्रैतस्मिन् साख्ययोगैकत्वेऽपि योगशब्द एवेष्यते। (२) तत्रैतस्या बुद्धियोगोपनिषदो द्वौ भागौ भवत --सम्यग्दर्शनलक्षणस्तावदात्मप्रकाशा- वरणलक्षणवासनाकर्मसन्यासरूपो ज्ञानयोग प्रथम । तदिदमारम्भकर्मजनितवासनाकर्मसन्यासलक्षण साख्यमित्युच्यते, तन्निष्ठा. साख्या नाम। अथ सम्यक्चारित्र्यलक्षण सर्वविधात्मबलसिद्धिसमृद्धिरूप. कर्मयोग उत्तम , स योग इत्युच्यते, तन्निष्ठा योगिनो नाम। साख्य च योगश्चेत्युभय परस्परानुगृहीत सदेक शास्त्र बुद्धियोगोपनिषत्। एकस्या एवैतस्या बुद्धियोगोपनिषदो वासनात्मककमकान्त- सन्यासर्मितया आत्मनित्यज्योतिर्लक्षणज्ञानोपपादितया च साख्यत्वम्। अथ निष्कामसर्वविधकम- कान्तारम्भर्मितया सर्वविधात्मबलसिद्धिसमृद्धिरूपतया च योगत्वम् । (३) तथा चाय निष्कर्ष विश्वप्रवणतया सर्वविधप्रवृत्तकमकरण कर्मयोग ॥१॥ आत्मप्रवणतया प्रवृत्तनिवृत्तोभयविधकर्मसंन्यसन ज्ञानयोग ॥२॥ ईश्वरप्रवणतया प्रवृत्तनिवृत्तोभयविधकर्मकरण भक्तियोग ॥३॥ विश्वेश्वरात्मप्रवणतया सर्वविधनिवृत्तकमकरण बुद्धियोग ॥४॥ (४) आचार्य्यभेदात् त्विय बुद्धियोगोपनिषच्चतुर्धा प्रतिपद्यते-भगवविद्या, सिद्धविद्या, राजविद्या, आर्षविद्या चेति। आसु प्रथमा तावद् भगवतैव श्रीकृष्णेन स्वोपज्ञमुपदिष्टा, तिस्रस्त्वन्या अन्य पुराणपुरुष काले काले प्रत्युपदिष्टा एवेह स्वाभिमतत्वेनादरार्थ स्वमतपुष्टयर्थ च भगवताऽनूद्य प्रदर्शिता । तथा चेय बुद्धियोगोपनिषच्चतुष्टयी भगवता गीतेतिकृत्वा भगवद्गीतोपनिषन्नामोच्यते। शास्त्रचतुष्टय हीदमेकत्रोपसगृह्य प्रदर्शितम्, तदिदमेक गीताशास्त्रम् । अथ चतुरुपनिषत्सु चतुर्विशत्युपनिषदः । तत्रादौ एकोपनिषत्कश्चातुर्विद्योपक्रमः ॥ (१) १ ये चेह पामरा ये च विद्वासो ये तपस्विन । येऽतिदीना ये दरिद्रा दुर्बला प्रबलाश्च ये ॥१॥ -- ९८]

·उपनिषत्कारिका
[ ९९
राजानो ये च सम्राज स्वाराज्यमपि वा गता ।
सर्वे लोका प्रकृत्यैव शोकसविग्नमानसा. ॥२॥
२ अज्ञानमन्यथाज्ञान सम्यग्ज्ञानमिति त्रयम् ।
अकर्मेति विकर्मेति सत्कर्मेति च यत् त्रयम् ॥३॥
तत्र सत्कर्मण सम्यग्ज्ञानाच्चेह सुखोदय ।
अज्ञानादन्यथाज्ञानाद् विकर्माकर्मतो भयम् ॥४॥
सुखस्य हेतू द्वावेव चत्वारो दु खहेतव ।
ततो लोका इमे सर्वे शोकसतप्तमानसा ॥५॥
सुख लभन्ते नात्यन्त यत्नवन्तोपि जन्मत ।
अनिच्छतामयत्नानामायान्ति स्वयमापद ॥६॥
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
चक्रवत् पुनरायान्ति स्वयमेव दिवानिशम् ॥७॥
एषामेव तु शोकानामेकान्तध्वसहेतवे।
एकान्तकरुणामूर्ति कृष्णो गीतामुवाच ह ॥८॥
तत्र प्राकृतिक शोको यथा प्राणिषु जायते।
युद्धप्रसङगे सविग्ने दर्शित तदिहार्जुने ॥९॥
उदाहृत्यार्जुनस्यैत शोक युद्धप्रसङगजम् ।
सर्वशोकप्रशमन विद्योपायमुपादिशत् ॥१०॥
तदित्थ लोककल्याणहेतवे भगवानयम् ।
लोकवृत्त प्रदाग्रे सुखोपायमुपादिशत् ॥११॥
३ या लोकवृत्तोपनिषद् गीताया अस्त्युपक्रमे।
तत्रोपदेशौ द्वौ कल्प्यौ ततोऽन्यत्तद्विजृम्भणम् ॥१२॥
अविद्याकल्पित १ शोको नात्मधर्म स विद्यते।
स आगत स्वय तद्वत् स्वयमेव गमिष्यति ॥१३॥
तीव्रवायोर्यथाघात क्षम्यते पथि गच्छता।
एवमज्ञानज शोक उपेक्ष्य क्षणिको हि स ॥१४॥
४ अथ विद्योपासितव्यारे विद्यानिष्ठस्य न क्वचित् ।
शोक समुद्भवत्येष विद्याया यत्नवान् भव ॥१५॥
कदाचिदद्भुते दृष्टे दृष्टयुत्कण्ठाति जायते ।
भूयो द्रष्टुर्न सोदेति शोको न विदुषस्तथा ॥१६॥
एतावेवोपदेशौ द्वौ गीताया परिनिष्ठितौ।
तयोरेवोपपत्त्यर्थ सर्वा गीता प्रवर्तते ॥१७॥
५ तावेताविङगयन्नेव भगवान् पार्थमादिशत् ।
'क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ' 'त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥१८॥
'गतासूनगतासूश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः' ।
शोकहेतुरविद्यैव विद्या शोकापहारिणी ॥१९॥

·१०० ] विषधरहस्यम् शोकप्रसङगाभावेऽपि बालो रोदित्यविद्यया। तद्विद्या कथयन्नेव पिता शोक व्यपोहति ॥२०॥ ६ क्रियामुपासना ज्ञान पुरुपार्थतया नरा । आतिष्ठमाना लोकेऽस्मिन् प्रवृत्ता सन्ति भिन्नवत् ॥२१॥ तेपा रुचिवशाल्लोके योग आसीत् विधा पुरा। कर्मयोगो भक्तियोगो ज्ञानयोग इति क्रमात् ॥२२॥ ते चैते न प्रपश्यन्ति सिद्धि स्वेतरयोगत । परस्पर विद्विपन्त सर्वे ते भ्रान्तिमागता ॥२३॥ गर्हणात् सशय प्राप्य न निष्ठा यान्ति कुत्रचित् । 'अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च सशयात्मा विनश्यति' ॥२४॥ ७ तत पथिपरिभ्रष्टान् क्लिष्टान्नष्टमतीन् जनान् । अनुग्रहीतु भगवान् गीतामुपदिदेश ह ॥२५॥ तत्राय भक्तियोगस्तु नात्यन्त प्रतिषिध्यते। क्लेशासहेभ्यो यज्ञेभ्यो भक्तिरेवोपयुज्यते ॥२६॥ अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्य. सम्यग् व्यवसितो हि स ॥२७॥ विशिष्टेभ्योऽधिकारिभ्यो बुद्धियोगमुपादिशत् । 'बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्त सतत भव' ॥२८॥ 'दूरेण हयवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय' । 'बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृत-दुष्कृते' ॥२९॥ ८ 'सांख्य-योगौ पृथग बाला प्रवदन्ति न पण्डिता.'। 'एकं सांख्यं च योग च य पश्यति स पश्यति ॥३०॥ एषा विद्या, तत्र निष्ठा येपामेकान्ततो भवेत् । तेषु शोका न जायन्ते इत्याह भगवान् स्वयम् ॥३१॥ (१) स्वार्थपराणा बुद्धियोगनिरपेक्षत्वादवैज्ञानिक्यो लौकिकदृष्ट्या सिद्धा प्रवृत्तिनिमित्त- सिद्धान्तलक्षणा लोकयात्रानिष्ठास्तिस्र-इति प्राचा सिद्धान्त । १ ज्ञानयोगनिष्ठा अव्यक्ताक्षरपरा-- कर्मसन्यासलक्षण साख्य साख्यानाम् । २ कर्मयोगनिष्ठा विश्वलक्षणव्यक्तक्षरपरा- स्वार्थसाधनलक्षणो योगो योगक्षेमपराणाम् ३ भक्तियोगनिष्ठा नानादेवतोपासनापरा--- कर्मसमुच्चितज्ञानलक्षणा भक्तिर्मध्यमानाम् सैषा त्रिविधापि निष्ठा शोकसतापहेतु । विद्यावैकल्यादविद्याया दुखहेतुत्वात्, तस्मात् सा गीताया विहिता निराकृताऽस्तीत्युपेक्ष्या । (२) अथ परमार्थपराणा बुद्धयोगसापेक्षाणा वैज्ञानिक्यो वैदिकदृष्टया सिद्धा लोकयात्रानिष्ठा- श्चतस्रो द्रष्टव्या--इति गीतासिद्धान्त ·उपनिषत्कारिका [ १०१ इति । एकान्तत कर्मणा एकान्तत कर्मणा १ ज्ञानयोगनिष्ठा=ज्ञानलक्षणबुद्धियोगिनी । अत्र परमाव्यये विद्याबुद्धेर्योग । २ कर्मयोगनिष्ठा=धर्मलक्षणवुद्धियोगिनी। अत्रे जीवाव्यये विद्याबुद्धेर्योग । ३ भक्तियोगनिष्ठा ऐश्वर्यलक्षणबुद्धियोगिनी । अत्रेश्वराव्यये विद्याबुद्धेर्योग । ४ बुद्धियोगनिष्ठा वैराग्यलक्षणबुद्धियोगिनी। अत्र सर्वाव्ययसमत्वेन विद्याबुद्धेर्योग । सैषा निष्ठाचतुष्टयी शोकसतापोच्छेदहेतु , विद्यायुक्तत्वाद्, विद्याया सर्व-दु खात्यन्त विध्वसे हेतुत्वात् । अष्टोपनिषद् राजर्षिविद्या (८) जानयोगे कर्मगेधान्नैष्कर्म्य शुद्ध आत्मनि । तनोरनित्यभाक्तत्वादनुशोको निषिध्यते ॥१॥ कर्मणा बन्धनत्वे तु हेतुताऽऽसङ्गकामयो । तस्मात्तयो कर्मयोगे परित्यागो विधीयते ॥२॥ ज्ञानयोगेऽपि नित्याना यज्ञदानादिरूपिणाम् । तु परित्यागो निपिध्यते ॥३॥ कर्मयोगेऽपि केपाचिद् बुद्धियोगविरोधिनाम् । तु परित्यागो विधीयते ॥४॥ सनातनोऽस्ति राजर्पिपारम्पर्यक्रमागत । वैराग्यबुद्धियोगोऽय श्रीकृष्णन प्रवर्तित ॥५॥ ज्ञानयोगे कर्मयोगे बुद्धियोगाविरोधिन । ये के च धस्तिपा तु परित्यागो निपिध्यते ॥६॥ बुद्धियोग कर्मयोगज्ञानयोगोभयात्मक । आसक्तिकामसन्यासादारम्भात् सर्वकर्मणाम्।।७॥ साधको बुद्धियोगस्य यावानेवोपपद्यते । न तस्य कर्मयोगस्य परित्यागो विधीयते ॥८॥ राजर्षि विद्यायामष्टोपनिषदः। १–साङख्याना ज्ञानयोगे शरीरोदयहेतुकर्मैकान्त्यसन्यासादात्मनोऽशरीरत्वसिद्धान्ताद् युद्धे शरीरक्षयनिमित्तोऽनुशोको नावकल्पते ।१। २--कामिनामासक्तानामेवानुशोकोदयस्वाभाव्यात् कामासक्तिपरित्यागिना कर्मयोगेऽप्यनु- शोको नावकत्पते ।२। ३--बुद्धियोगिना ज्ञानयोगे यज्ञतपोदानादीना नित्याना स्वकर्मणा परित्यागो नास्तीति स्व- कर्मभूते युद्धे शरीरक्षयनिमित्तोऽनुशोको नावकत्पते ।३। ४--बुद्धियोगिना कर्मसन्यासविरोधिनामपि सिद्धान्ते बुद्धियोगप्रतिकूलाना कर्मणा सन्यासोऽ- भ्युपगम्यते ।४। ५--बुद्धियोगानुकूलाना तु धर्माणा सर्वत्र कर्मयोगे ज्ञानयोगे भक्तियोगे वा सन्यासो नेष्यते ।५। ६--सर्वकर्मविधानादेशात् सर्वकर्मसु कामासक्तिसन्यासादेशाच्चाय बुद्धियोग कर्मयोग-ज्ञान- योगोभयात्मको द्रष्टव्य । साख्ययोगयोरैक्य बुद्धियोग ।। ७--बुद्धियोगसाधनस्य तु कर्मयोगस्य सन्यासो नेष्यते ।७। ८--समत्वयोगलक्षणोऽय वैराग्यबुद्धियोग पुरा युगे भगवता प्रवर्तितो राजर्षिवशपरम्परा- क्रमागतत्वात्सनातनो विज्ञायते ।८।

·१०२ ]
विषयरहस्यम्
अव्ययात्मविषयिणी ज्ञानविज्ञानोपनिषद्वयी सिद्धविद्या (२)
(१) अथास्या सिद्धविद्याया भवत्युपनिषद्वयी।
ज्ञानोपनिषदस्त्याद्या विज्ञानोपनिषत् परा ॥१॥
अनेकेषा यदेकत्वानुगमो 'ज्ञानमस्ति तत् ॥
जीवाव्ययाना परमाव्ययाभेदात् तदेकता ॥२॥
२ विज्ञान पुनरेकस्य नानात्वेनोपपादनम् ।
एकस्यानेककार्य्यत्वमेकस्य बहुषु
स्थिति ॥३॥
अधियज्ञ चाधिभूतमध्यात्म चाधिदैवतम् ।
एतच्चतुष्टय ब्रह्मकर्मणी गतिरात्मन ॥४॥
विज्ञानसप्तक ह्येतद् वैशयेनोपपादितम् ।
ब्रह्मत्वे शुद्धकर्मत्वे यज्ञभूतात्मदैवते ॥५॥
एक एवाव्यय सोऽयमित्थ षोढा प्रदर्यते।
विज्ञानतो ज्ञानतश्च पश्यन् पश्यति सोऽव्ययम् ॥६॥
१
विज्ञानोपनिषत्
ब्रह्मविज्ञानम्
कर्मविज्ञानम्
अधिदैवतविज्ञानम्
अध्यात्मविज्ञानम्
अधिभूतविज्ञानम्
अधियज्ञविज्ञानम्
जीवात्मगतिविज्ञानम्
ज्ञानोपनिषत्
ब्रह्मणि', कर्मणि।
अधिदैवतम् ३, अध्यात्मम् ।
अधिभूतम्', अधियज्ञम् ।
विततानामेषा षण्णामव्ययाना परमेणाव्ययेनाभेदादेकत्वम् ।
उपनिषत्त्रयी राजविद्या (३)
अथास्या राजविद्याया भवत्युपनिषत्त्रयी।
ज्ञानोपनिषदेवाद्या विज्ञानोपनिषत्परा ॥१॥
उपासना चेश्वरस्य तृतीयोपनिषत्त्विह ।
जीवानामीश्वरात् सृष्टिर्यद्वा तत्प्रतिबिम्बता ॥२॥
सिद्धास्तु ज्ञानविज्ञाने पश्यन्त्यव्ययमूलके ।
अथ राजकुले त्वेते उभे ईश्वरमूलके ॥३॥
अव्ययज्ञानविज्ञाने भिद्यते जीववमणि ।
जीवाव्ययोऽय जीवात्मा परिच्छिन्न शरीरत ॥४॥

·उपनिषत्कारिका [ १०३ ईश्वरज्ञानविज्ञाने भिद्यते जीववर्मणि । 'ईश्वर सर्वभूताना हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ॥५॥ अन्यो जीवश्चिदशोऽहमीश्वरात् सृज्यते पृथक् । शरीरयष्टि कृत्स्ना स व्याप्नुवन् हृदि तिष्ठति ॥६॥ अन्य आत्मा चिदाभास प्रतिविम्बतया हृदि । ओमित्युक्तो जीवयुक्त ईश्वर प्रतिपद्यते ॥७॥ चिदशोऽह चिदाभासस्त्वोम्-उभावैश्वरेऽहनि। कुर्वेऽहमन्यत्स्वे तन्त्रे शरीरे कुरुतेन्यदोम् ॥८॥ स्वे कर्मणि स्वतन्त्रोऽह परतन्त्रोऽस्मि चैश्वरे । लिप्यते बध्यते जीव स्वातन्त्र्यकृतकर्मणा ॥९॥ "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥१॥ समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नो अनीशया शोचति मुहयमान । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक ॥२॥" भोगायतनमारूढौ द्वौ सुपौँ कलेवरम् । जीवेश्वरौ तत्र जीवो भोक्ताऽन्यस्त्वस्य रक्षक ॥१॥ षडूम्मियुक् त्रिभिस्तार्जीवोऽशक्त स शोचति । दृष्ट्वेशमहिमान तु वीतशोक स जायते ॥२॥ अथेश्वरमहत्यस्मिन्नक्षर चेत् स पश्यति । विधूतपुण्यपाप सन्नीश्वरे समतामियात् ॥३॥ तदा भूतात्मनस्तस्य मनोवाक्प्राणरूपिण । प्राण प्राण सर्वभूतानुस्यूतैरेकतामियात् ॥४॥ स जीवात्मेश्वरात्मानमात्मन्येवानुपश्यति । १ सत्येन तपसा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्य्यत ॥५॥ ईशसत्याक्षरेऽनन्तजीवसत्याक्षरोच्चया । प्रोता सन्त्यशुवत् सोऽत सत्य सत्येन लभ्यते ॥६॥ प्रत्येति नेश्वर स्वस्मिन् जीवात्मा तमसावृत ॥ ज्ञानेन शुद्धसत्त्व सन् सत्य पश्यति निष्कलम् ।।७।। चैतन्यमक्षर सत्य बुद्धौ मनसि बिम्बितम् । चित्त तेन मनोयोगतपसा वेद्यमक्षरम् ॥८॥ मनोबुद्धिस्थिते चित्ते चिदाभासे हि पञ्चधा। प्राणो विवेश तै प्राणैश्चित्तमोतमशेषत ॥९॥ 23 JUL 1956 1 A HA B A D १ सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ।। मु० ३.१५ एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राण. पञ्चधा संविवेश । प्राणश्चित्तं सर्वमोत प्रजानां यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ मुं० ३।११९

·१०४ ]
विषयरहस्यम्
चित्ते शुद्ध तत प्राणो विभवत्येप आत्मना ।
सर्वजीवचिदाभासचित्तप्राणेष्वभिन्नवत् ॥१०॥
सर्वभूतगतै प्राणेरेकीभवति सर्वथा ।
तेनास्य कामचार स्याद् यद् यथेच्छति तस्य तत् ॥११॥
अध्यात्ममित्थ व्याख्यात तद्वदेवाधिदैवतम् ।
जीवेश्वरौ हि तावतावारूढौ विश्वपादपे ।।१२।।
सर्वे जीवाव्यया अन्तेऽपियन्तीहेश्वराव्यये ।
किन्त्वीश्वराव्ययो जीवे तिष्ठन्नपि न तिष्ठति ॥१३॥
प्रकृतिद्वयसम्पन्न पुरुषोऽव्यय ईश्वर ।
योगेन च विभूत्या च विश्वव्याप्त उपास्यताम् ॥१४॥
तदित्थ ज्ञानविज्ञानोपासनाभि स ईश्वर ।
दृष्टो विशुद्ध त जीवमनुगृह्णात्यभिन्नवत् ॥१५।।
न शक्य सिद्धविद्यायामियमेवमुपासना ।
निस्वैगुण्याच्च नैष्कर्म्यात् तत्रैकात्म्य हि सिद्धय ति ।।१६।।
सर्वधर्मोपपन्नस्य विद्यायामीश्वरस्य तु।
विशिष्टात्मा विशिष्टात्मन्युपास्ते पृथगात्मना ॥१७॥
तत्र जीवोऽयमवर परस्मिन् भक्तिरिष्यते ।
आत्मानमर्पयन् जीव कुरुते भक्तिमीश्वरे ॥१८॥
इत्थमैश्वर्यविद्यायामीश्वराराधना विधि ।
१ उपासना २च विज्ञान ३ज्ञानमस्योपदिश्यते ॥१९॥
१ ईश्वरलक्षणादेकस्माच्चिद्घनाज्जीवलक्षणा अनन्ताश्चिदाभासा पात्रस्थजलप्रतिविम्बित-
सूर्यवत् पृथगायतना पृथङनानाधर्मा ईश्वरचिदशमूला पृथगिवोत्पद्यन्ते-इति
विज्ञानोपनिषद् ॥१॥
२ अथ चिदाभासलक्षणेषु सर्वेषु जीवेषु प्रतिबिम्बेषु सूर्यवदेक एवाय विश्वव्यापीश्वरश्चिदात्मा
सर्वत्राभेदेन हृद्यभिव्याप्नोतीति कृत्वा एकेश्वराभिन्नतया 'नदभिन्नाभिन्नस्य तदभेदसिद्धान्तात्'
सर्वेपा जीवाना परस्परैकत्वसिद्धिरिति ज्ञानोपनिषत् ॥२॥
३ बलमयी ब्राह्मी माया ईश्वराव्ययोपाधि ।
गुणमयी दैवी माया जीवाव्ययोपाधि । स जीवस्तमीश्वर स्वस्मिन्नभेदेन पश्यन्नुपास्ते,
अथैकीभवतीत्युपासनोपनिषत् ॥३॥
सप्तोपनिषत्का आर्षविद्या (४)
अथातो धर्मविद्याया सप्तोपनिषद स्मृता ।
१ विज्ञानषट्करे त्रैगुण्य ३ब्रह्माश्वत्थनिरूपणम् ॥१॥
४ दैवतासुरसपत्ति प्रचयो 'गुणकर्मणो ।
अत्याज्यकर्मोपनिषत् कानावरण च यत् ॥२॥
इति सप्तोपनिषद साधूपदिशता सता ।
आत्मनो गुणकर्मभ्या धर्मरूप परिष्कृतम् ॥३॥

·उपनिषत्कारिका
[ १०५
१
२
३
५
६
क्षेत्र-क्षेत्रज्ञौ
ज्ञान-ज्ञेयौ
प्रकृति-पुरुषौ
अत्याज्य अनावरक
कर्माणि कर्माणि
।
१ सत्त्वम् १ अमृतब्रह्म-शुक्रमयो १ दैवी
२ रज ब्रह्माश्वत्थ संपत्
३ तम २ क्लेश-कर्म-
२ आसुरी
विपाकाशयमय
सम्पत्
कम्मश्वित्थ
आत्मावरण-
हेतुस्त्रैगुण्य-
मयी-
योगमाया
कर्ममयी
योगमाया
इतिषड्विज्ञानानि इति त्रैगु-
ण्यम्
३
३
५
३
१) क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोजीन -ज्ञेययो प्रकृतेरपि ।
पुरुषस्येति विज्ञानषटकमत्र विवेचितम् ॥ ४॥
(२) अव्ययब्रह्मणो योनिर्महद्ब्रह्म त्रयो गुणा ।
महत्यपूर्व श्रयतेऽव्यय तन्महदुच्यते ॥५॥
३) अथ चाश्वत्थविज्ञान तत्राश्वत्थोऽयमव्यय ।
ब्रह्माश्वत्थस्त्रिगुणवान् कश्वित्थश्च जायते ॥६॥
(४) देवासुरकृते सर्गे स्युर्देवासुरसपद ।
निसर्गाद्वा जन्मसिद्धात सस्काराद्वाधिकारिकात् ॥७॥
(५) त्रैगुण्यप्रचयो लोके सर्वभावेषु दृश्यते ।
'दैवी हयेपा गुणमयी मम माया दुरत्यया' ॥८।।
'त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभि सर्वमिद जगत् ।
मोहित नाभिजानाति मामेभ्य परमव्ययम्' ॥९॥
'कारण गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु' ।
'गुणेभ्यश्च पर वेत्ति
मद्भाव
सोऽधिगच्छति' ॥१०॥
'गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादु खैविमुक्तोऽमृतमश्नुते' ॥११॥
'उदासीनवदामीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते' ।।१२।।
तस्मै गुणात्ययायात्र त्रैगुण्योपनिषत् पृथक् ।
उपदिष्टा गुणानेतान् परीक्ष्यात्येतुमर्हति ॥१३।।
(६) अथ कर्माणि लोकेऽस्मिन् सन्ति त्याज्यानि कानिचित् ।
तथाभ्युदयहेतुत्वादत्याज्यानि च कानिचित् ।।१४।।
अपि चात्याज्यकर्माणि त्यजन्त्यज्ञानिन क्वचित् ।
ततस्ते कर्मविभ्रष्टा दुखभाजो न सशय ॥१५॥
अत्याज्यकर्मोपनिषत् तदर्थमुपदिश्यते ।
अत्याज्य कर्म निश्चित्य सदोषमपि न त्यजेत् ॥१६॥

·१०६ ] विषयरहस्यम् (७) अथ नात्मावरकता कृतानामपि कर्मणाम् । कुरुते यदि कर्माणि कामासक्ती परित्यजन् ॥१७॥ ब्रह्मवित् सर्वभूतेषु लभते भक्तिमात्मन । भक्त्या सोऽव्ययमात्मानमभिजानाति तत्त्ववित् ॥१८॥ जीवाव्ययप्रसादेन प्राप्नोति परमाव्ययम् । ततो नावरकत्व स्यात् कृतानामपि कर्मणाम् ॥१९॥ उपनिषत्त्रयी विद्योपसहार.। अथ विद्योपसहारे भवत्युपनिषत्त्रयी। १विद्योद्धारोऽथ चोद्धारोद्धारो गीताफलश्रुति ॥१॥ अपि चात्रोपसहारेऽस्त्युपदेशाष्टक परम् । ४ चतुष्कमेक' ३त्रितय ततो गीता समाप्यते ॥२॥ तत्र वैराग्यविद्याया आत्मनिर्भरतेष्यते । आत्मप्रसादात् कृच्छ्राणि तरत्यात्मपरायण ॥३॥ चतुरुपदेशा- १---विद्योद्धारोपनिषत् । एकोपदेशा- २--उद्धारोद्धारोपनिषत् । - त्र्युपदेशा- ३-गीताफलश्रुत्युपनिषत् । इति गीतोपनिषत्कारिका समाप्ता॥

·१०८ ] विषयरहस्यम् ६ नित्यानित्यसबन्धस्यानिर्वचनीयत्वादाश्चर्यमयत्वादनुशोकानौचित्यम् । ७ अवश्यविनाशिनि देहेऽव्ययस्यात्मनोऽस्याविनाशित्वादनुशोकव्युत्थानोपदेशपूर्वकमनावेशेन कर्तव्यतोपदेश । २-शोकानुत्पत्तये कामासक्ति-संन्यासौचित्योपनिषत् । १ बुद्धियोगाविरुद्धज्ञानयोगोपदेशानन्तर विवक्षितस्य व्यवसायबुद्धिसमुच्चितकर्मयोगलक्ष- णस्य बुद्धियोगस्य प्रशसा। २ बुद्धियोगप्रतिपन्थिनस्तु कर्मयोगस्य वैदिकस्यापि व्यवसायबुद्धिव्यतिरेकादनन्तशाखा- विभक्तस्यैहिकामुष्मिकफलभोगौपयिकस्य त्रैगुण्यविषयप्रवृत्तिलक्षणतया कामाकुलत्वाद् दु खानुविधायित्वम्, सान्तसातिशयफलत्वात् तुच्छत्व च । ३ कर्मफलवासनाया आसक्तिहेतुतया बन्धकत्वात् सकामकर्मयोगस्य दु खानुविधायित्वम् । कापरित्याग-फलवासनापरित्यागाभ्यामुपलक्षितस्यानासक्तिलक्षणस्य कर्मयोगस्य बुद्धि- योगसमर्थकतया दुखासभिन्ननित्यनिरतिशयफलौपयिकत्वाच्छ्रेयस्त्वम् । ४ स्थितप्रज्ञतालक्षणाया मोहव्यतितीर्णाया बुद्धेईद्धियोगसिद्धयुपायत्वम् । ५ बुद्धियोगसिद्धिरूपाया स्थितप्रज्ञताया लक्षणानि । ६ विषयानुध्यानजनिताया वासनाया आसक्तिहेतुत्वाद् बुद्धियोगप्रतिबन्धकत्वम् । ७ रागद्वेषशून्यैरिन्द्रियविषयग्रहणमासक्तिहेतुर्न भवतीति बुद्ध्यावरणवासनानुदयाद् बुद्धि- प्रसादे बुद्धियोगसिद्धि । बुद्धियोगस्य कषायानुदयान्निर्मलबुद्धिरूपतया ब्रह्मस्थितिरूपत्वम् । ३-बुद्धियोगानुकूलकर्मसन्यासानौचित्योपनिषत् । १ सिद्धान्तरूपेण बुद्धियोगमतस्थापनार्थ कर्मयोग-कर्मसन्यासयो श्रेयस्त्वाश्रेयस्त्व- परीक्षारम्भ । २ नैष्कर्योपायत्वात्, कर्मसन्यासवैयर्थ्यात्, प्रकृतिसिद्धत्वात्, जीवनयात्रानिर्वाहकत्वाच्च नाप्राप्तस्य कर्मणोऽनिवार्यत्वात् कर्मपरित्यागानौचित्यम् । ३ यज्ञकर्मणोऽवश्यकर्तव्यत्वादबन्धनत्वाच्च परित्यागानौचित्यम् । ४ आत्मारामस्यात्मपरायणस्य विषयानासक्तस्य बहिर्लोकयात्रायामुपेक्षाबुद्धौ अपेक्षा- बुद्धिमूलकसस्कारोदयासभवादबन्धनस्यात्मज्ञानौपयिकस्य कर्मण परित्यागानौचित्यम् । ५ विद्वत्पामरायुच्चावचसर्वविधलोकस्थितिनिर्वाहो लोकसग्रह । लोकसग्रहकर्त्तव्यतादृष्ट्या कृतस्य कर्मणोऽनासक्तिहेतुत्वादबन्धनत्वात् परित्यागानौचित्यम् । ६ आत्मातिरिक्ताया आत्मप्रकृते कर्माधिष्ठानत्वमध्यवस्यता ममत्वराहित्यात्कर्मफलानु- सन्धानराहित्याच्चात्मन कर्मण्यासक्तिबन्धनमपश्यता स्वभावसिद्धसहजकर्मण परि- त्यागानौचित्यम्। ७ कर्मपरित्यागानौचित्यस्य भागवतमतत्वप्रतिज्ञानम् । ४-बुद्धियोगप्रतिकूलकर्मसंन्यासौचित्योपनिषत् । १ इन्द्रियधर्मत्वादनात्मधर्मयो प्रकृत्यधिष्ठानयो रागद्वेषयोरासवितहेतुत्वाद् बुद्धियोग- प्रतिपत्थितया परित्यागौचित्यम्। २ रागद्वेषात्मकयो कामक्रोधयोरिन्द्रियमनोबुद्धयधिष्ठानयोरविद्याबुद्धिद्वारा प्रत्यगात्माव- रणहेतुत्वादात्मविदूषकत्वाच्चात्मनो रागद्वेषपारवश्य भवतीत्यनिष्टकाचरणे तत्प्रवृत्ति ।

·उपदेशानुक्रमणी [ १०९ ३ इन्द्रियमनोबुद्धिनिग्रहणस्यैव कामक्रोधविजयोपायत्वादात्मनि कामक्रोधासक्तिनिवर्त- कत्वम्॥ ५-बुद्धियोगस्य भगवन्मतसिद्धसनातनत्वोपनिषत् । १ भगवन्मतसिद्धस्य वैराग्यौपयिकसमत्वलक्षणबुद्धियोगस्य राजपिपरम्परोपदेशसिद्धत्वात् सनातनधर्मत्वम् । २ बुद्धियोगविद्योपदेष्टु कृष्णवासुदेवस्यानेकजन्मग्राहित्वम्, अच्युतभगवत्त्वाज्जातिस्मरत्व च । ३ जीवाव्ययस्यापि परमाव्ययकीभावे प्रतिपन्ने ससृतिकर्मनाशेन जन्ममृत्युबन्धविनिर्मुक्तत्व- मिति सिद्धान्तादस्य कृष्णस्य साक्षात्परमाव्ययपुरुपतया पुनर्जन्मासभवेऽपि विश्वाधि- कारसम्बन्धेनाधिकारिकत्वात् सति निमित्तविशेपे स्वेच्छयाऽनेकजन्मग्राहित्वम्। यावद- धिकारमवस्थितिराधिकारिकाणामिति वैयासिकसूत्रसिद्धान्तात् । ६-बुद्धियोगाविरोधिनोः कर्मयोग-ज्ञानयोगयोरुपादेयतोपनिषत् । १ ज्ञानयोग-भक्तियोग-कर्मयोगाना वा, अव्यक्तोपासनातत्तद्देवतोपासनाना वा, सर्वविध- कर्मणामव्ययाश्रयादेव फलसिद्धि । २ अव्ययस्यात्मनस्तत्तत्कर्मसु निर्लिप्तत्व विजानद्भिश्चतुभिर्वर्णे स्वधर्मवुद्धया कृताना स्वकर्मणा बन्धकत्वाभाव । ३ क्षोभरूपस्य तमोलक्षणस्य कर्मणोऽथ शान्तिरूपाया प्रकाशलक्षणाया विद्यायाश्चान्योन्य- मन्तरान्तरीभाव विजानता कृताना विद्यासमुच्चितकर्मणा यज्ञतपोदानरूपाणा विद्या- योगप्रभावाद् बन्धकत्वाभावोऽस्तीति कृत्वा विद्यासमुच्चितकर्मयोगोपादेयताऽवधीयते ॥ ४ अबन्धकत्वेनोक्तानि यज्ञार्थकर्माणि उदाहरण विधया त्रयोदशविधानि प्रदर्श्यन्ते। ब्रह्मा- र्पणयज्ञ , देवयज्ञ , ब्रह्माग्नियज्ञ , सयमाग्नियज्ञ , इन्द्रियाग्नियज्ञ , योगाग्नियज्ञ , द्रव्य- यज्ञ , तपोयज्ञ , योगयज्ञ , स्वाध्याययज्ञ , ज्ञानयज्ञ , प्राणायामयज्ञ , प्राणयज्ञश्चेति ॥ यज्ञेषु चेतरसर्वविधयज्ञापेक्षया कर्मक्षयलक्षणस्य ज्ञानयज्ञस्य श्रेष्ठत्वमस्तीति कृत्वा काश्रितज्ञानयोगोपादेयताऽवधीयते ।। ७-कामासक्तिसंन्यासोपलक्षित-कारम्भणरूपस्य बुद्धियोगस्य ज्ञानयोगकर्मयोगोभयात्मकत्वोपनिषत् । १ पूर्व कर्मपरित्यागानौचित्याख्यानेन कर्मयोगोपदेशादिदानी ज्ञानयज्ञश्रेष्ठत्वाख्यानेन कर्मसन्यासोपदेशात् सशये प्रश्न.। कर्मयोग-कर्मसन्यासयो प्रत्येक गुणदोषदर्शनादुभयो समुच्चये विवक्षिते, कर्मयोगस्यैव कामसन्यास-फलाभिसन्धिसन्यासासक्तिसन्यासेभ्य सन्यासलक्षणज्ञानयोगत्वोपपत्त्या तयोभिन्नयोरप्यभिन्नत्वमास्थीयते। तथा च ज्ञानकर्मणो समुच्चयादेकत्वेन भावितस्य बुद्धियोगस्य ज्ञानयोगत्व च कर्मयोगत्व चेति कृत्वा तादृशबुद्धियोगिन प्रत्यगात्मनो लक्षणमन्वाख्यायते। ३ नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्यात्मनोऽव्ययस्य सोपसर्गानुपसर्गावस्थयो ससारनिस्तारावस्थ- योश्चैकरसत्वम् । ४ बायविषयसयोगसुखापेक्षया आत्मरतिसुखस्य प्राशस्त्यम् । ५ आत्मज्ञानेन सर्वकर्मपरिक्षयात् कर्मजनितसर्वद्वैतनिवर्तनाच्च ब्रह्मकैवल्यसिद्धिरित्यतस्त- स्यात्मज्ञानिनोऽन्तरारामत्वम् । - ५ २ ·११० ] विपयरहस्यम् ६ परमशान्त्युपायभूताया आत्मज्ञानसिद्धेरुपायभूताया योगाभ्यासप्रक्रियाया निष्णातस्य सर्वदु खोपशमलक्षणशान्तिसिद्धि । सर्वविधकम्मैकान्तपरित्यागस्यासभवितया नैष्कर्म्यज्ञानयोगस्याशक्योदयत्वात् कर्मयोग एवोपादेयो न ज्ञानयोग इत्येके। कर्मयोगस्य रजस्तमोगुणयोगेन वन्धनहेतुत्वात् कर्मसन्यासलक्षणो ज्ञानयोग एवोपादेयो न कर्मयोग इत्यपरे। इत्थ विरुद्धद्वैविध्ये कर्म- फलाभिसन्धिसन्यासेन सन्यासलक्षणज्ञानयोगव्यामिश्रितो निष्कामनिरासक्तिकृतकर्म- योगलक्षणो बुद्धियोग एवोपादेय इति सिद्धान्त । ८ ज्ञानयोगेनात्मविजयस्य परमपुरुषार्थत्वादजितात्मना कृतस्य कामसकल्पमयस्य कर्म- योगस्य दु खानुविधायित्वम्। ९ कर्मयोगेन कर्मनिष्ठस्यापि ज्ञानयोगेन जितात्मन सर्वत्र समबुद्धित्वमुदेतीत्येतस्या समबुद्धिताया पञ्चविधसाम्योपलक्षितबुद्धियोगोदयौपयिकतया प्राशस्त्यम् । ८-बुद्धियोगसाधनकर्मयोगोपादेयतोपनिषत् । १ बुद्धियोगसिद्धयुपायभूत योगाभ्याससाधनम् । २ योगाभ्याससाधने साधकबाधकौ। ३ बुद्धियोगसिद्धिलक्षणम्। ४ बुद्धियोगस्वरूपलक्षणम्। ५ बुद्धियोगानुष्ठानक्रम । ६ बुद्धियोगसाधने समतानुध्यानाभ्यासक्रम । ७ बुद्धियोगसिद्धयौपयिकमन स्थिरतोपाये प्रश्नसमाधाने। ८ दैववशाद् योगभ्रष्टस्योदख्यिानम् । ९ कर्मयोगि-तपोयोगि-ज्ञानयोगिभ्यो बुद्धियोगिनोऽभ्यहितत्वम्। बुद्धियोगिष्वापि सामान्य- भावुकापेक्षया श्रद्धावत श्रेष्ठत्वम् । इति प्रथमायां वैराग्यविद्यायामष्टोपनिषत्सु पञ्चाशदुपदेशा २-द्वितीयस्यां सिद्धविद्यायाम १-प्रकृत्यनवभासितपुरुषज्ञानोपनिषत् । १ योगविशुद्धनान्त करणेन सर्वजगदाधारस्यैकस्याव्ययस्य साक्षात्काराय ज्ञानविज्ञानोप- देशोपक्रम । २ पुरुषस्याव्ययस्य परापरभेदात् प्रकृतिद्वैविध्यम् । ३ प्रकृतिविशिष्टस्याव्ययपुरुषस्यैतदशेषजगद्भावभावित्वम् । ४ एकस्यैवाव्ययपुरुषस्य परापरप्रकृतिवशाद् विभिन्नरूपत्वे पञ्चदशोदाहरणानि । ५ पुरुषप्रकृतिभूतस्य महतो गुणत्रयसमष्टिरूपतया गुणत्रयभेदात् त्रिधा भिन्नाना जगद्- भावानामव्ययप्रकृतिसिद्धत्वादव्ययनिष्ठत्वम् । ६ गुणत्रयव्यतिरिक्तस्य गुणत्रयालम्बनस्यापरिणामिनो विशुद्धस्याव्ययपुरुषस्य त्रैगुण्यात्मकमायाप्रच्छन्नत्वात् तादृशगुणत्रयात्मकमायाप्रत्यन्तरितदृष्टिभिरासुरप्रकृतिभि- दुष्कृतिभिरभास्यत्वम्। त्रैगुण्यात्मकमायावृत्तिप्राबल्येन ज्ञानसवरणाद् ज्ञानमालिन्याद्वा तदव्ययस्यात्मनोऽप्रतिपत्तावपि तदव्ययार्पितमनोबुद्धयाभासप्राबल्येन ज्ञानविकाशाद् ज्ञानवैमल्याद्वा तदव्ययात्मप्रकाशसभव ।

·उपदेशानुक्रमणी [ १११ अस्याव्ययपुरुषस्याराधनायाम्--आर्त्त-धनार्थि-जिज्ञासु-ज्ञानिना चतुर्णा सुकृतिना निस- र्गत प्रवृत्तिरस्ति । तेषु ज्ञानिना श्रेष्ठतमत्वम्। ज्ञानात्मकत्वेनैवाव्ययस्य निर्धारितत्वाज् ज्ञानिनामव्ययसाक्षात्कारे सनिकर्षेण सौलभ्यात् । ८ महत्यव्ययचिदाभासस्य सत्त्वगुणतया सात्त्विकाना प्रतिबिम्बिताव्ययचिन्मयप्राणवतीष्व- व्ययावलम्बितक्षराक्षरात्मिकासु विभिन्नतत्तद्देवतामूपासकाना तत्तद्देवताद्वारा परम्परया तदव्ययपुरुषप्रपत्तावपि साक्षादव्ययप्रपत्त्यपेक्षया मन्दफलावगाहित्वम् । ९ योगमायापहृतज्ञानतया साक्षादव्यय पुरुषमनवगाहमानानामवुद्धीनामक्षराव्ययालम्बित- क्षराक्षरात्मकदेवतामात्रोपासनाप्रवणत्वम् । १० रागद्वेषद्वन्द्वमोहेन समोह गतानामव्ययाभरद्वन्द्वाविवेकात् केवलमेकमक्षरमेव प्रतिपद्य- मानाना भूतभविष्यद्वर्तमानसर्वविधज्ञानजनकैतदव्ययपुरुपप्रतिपत्तिर्नोपपद्यते । पुण्य- कर्मणा तु निष्कल्मषाणा रागद्वेषद्वन्द्वमोहापक्षयेऽव्ययात्मसाक्षात्कारसभवात् तत्प्रभावात् त्रिकालदर्शित्वसभव । २-सप्तविज्ञानोपनिषत् । १ अव्ययोपासकस्य ज्ञानिनोऽव्ययार्पितमनोबुद्धिप्रभावादक्षरक्षरविकारेष्वेतेषु जगद्भावेषु ब्रह्मकर्मणोस्तदुभययोगसिद्धस्य चाधिकरणचतुष्टयस्य देहावसाने परात्मन्यवरात्मगतेश्च विज्ञानसिद्धि । अव्ययार्पितमनोबुद्धीना योगिना मनोबुद्धयोर्यावदव्यय कामचारोपपत्ते । २ ब्रह्मकर्मणोरधिकरणचतुष्टयस्य च तावत्स्वरूपविज्ञाने सक्षिप्य समाधानानि । ३ गतिविज्ञानसमाधानाय तु सद्योमुक्ते क्रममुक्तेर्लोकयातायाताना च विज्ञानेषु क्रमेण प्रतिपादनीयेषु प्रथम तावत् सद्योमुक्तिलक्षणपरमगतेश्चतुर्धा व्युत्पादनम्। तथाहि “अन्ते मति सा गति" इति सिद्धान्तादव्ययार्पितमनोबुद्धीना देहावसानकालेऽव्ययचिरानुभवा- हितसस्कारद्वाराऽव्ययानुगमादपुनरावृत्ति । ४ अपि च देहावसानकाले योगाभ्यासप्रक्रिययाऽव्ययैकाग्रसमर्पितमनसाऽनुचिन्तयत शरीर- त्यागेऽव्ययप्रतिष्ठितत्वादपुनरावृत्ति । ५ अपि च योगमार्गेणाव्ययोपासिनाम्--ओमित्येकाक्षरोच्चारणपूर्वक तदनुस्मृतिमात्रपूर्वक शरीर त्यजताम्-ओमितिशब्दाक्षरोपस्थापितब्रह्माक्षरसेतुद्वाराऽव्ययपरिनिष्ठा- नादपुनरावृत्ति । ६ अपि च–अनन्यचेतसाहर्निशमव्ययमनुचिन्तयता जन्ममृत्युप्रवाहप्रयोजकहृद्ग्रन्थिबन्ध- विनिर्मोकाद् विदेहभूतस्य देहावसानेऽव्ययसायुज्यसपत्तेरपुनरावृत्ति । इत्थ च--सर्वेषामेषा भूतविकाराणामुदयप्रलययो प्रकृतिभूताऽव्यक्ताक्षरमात्रपर्य्यवसायि- प्रकृत्या पुनरावर्तित्वनियमेऽपि क्षराक्षराधिष्ठानाव्ययपुरुषेऽनन्यभक्तिवशादनु- गतात्मनामपुनरावर्तित्व सिद्धान्त । ८ व्यक्तानामेषामशेषाणा भूतविकाराणामुदयप्रलययोरव्यक्ताक्षरमात्रपर्य्यवसायिना तु स्वारसिक पुनरावर्तित्व सिद्धान्त । ९ कर्मजनितवासनावच्छिन्नस्य चिदाभासरूपस्य प्रत्यगात्मनो विद्याकर्ममयतया तदुभय- तारतम्योपपन्नाभ्या देवयान-पितृयाणसज्ञाभ्या शुक्लकृष्णाभ्या मार्गाभ्या गति कुर्वतो विद्यातिशये क्रममुक्तिसिद्धेरपुनरावृत्ति , कर्मप्राबल्ये तु पुनरावृत्ति । वा ७ तया ·. ११२] विषयरहस्यम् १ ३-तृतीयस्यां राजविद्यायाम् १-सर्वैकप्रभवाव्ययज्ञानोपनिषत् । १ अव्ययसाक्षात्कारौपयिकयो कयोश्चिज्ज्ञानविज्ञानयो पुरातनैं राजवगैराविष्कृतत्वात् तैरद्य यावन्निग्रहितत्वाच्च गुहयराजविद्यात्वम् । २ भूतग्रामैरसङगिनोऽप्यस्याव्ययपुरुषस्य व्यक्ताव्यक्तप्रकृतिविकारविशेष भूतग्रामेऽभिमा- नित्वेनानुस्यूतत्वाद् भूतमर्जनायाक्षरनियोजकत्वाच्च सर्वभूतस्रष्टुत्व सर्वभूताधिष्ठानत्व सर्वभूतपरायणत्व च प्रकृत्यैवोपपद्यन्ते । ३ मोहाकुलितासुरप्रकृतिमता मूढाना मनुष्यशरीरस्थेऽस्मिन् सर्वभूतमहेश्वरे अनन्तशक्तिमति अव्यये प्रतिपत्त्यभावात्तदवज्ञानाज्ज्ञानवैकल्य चेष्टावैफल्य नैराश्य वैचित्त्य चोपजायते। ४ देवप्रकृतिमता तु विशुद्धान्त करणाना महात्मना दैव्या प्रकृत्यावभासितेऽस्मिन्नव्यये क्षरा- क्षरविकारवैशिष्टयेन नानात्वबुद्धया, तदुपहितत्वेन त्वेकत्वबुद्धया प्रतिपत्तिसभवाज्ज्ञान- यज्ञादिभिरनेकधोपासनार्थ प्रवृत्ति । ५ पृथक्त्वेन गृहीतस्याव्ययस्यैकत्वेन भावनयोपासना। ६ द्वादशलक्षणत्वेनैकस्याव्ययस्योपासना। ७ विश्वकर्मत्वेनैकस्याव्ययस्योपासना। ८ स्वर्गति कामयमानैस्त्रयीधर्मवद्भिर्यज्ञद्वाराऽव्ययोपासना। ९ अन्यभक्ताव्ययभक्तयोरन्ययाज्यव्यययाजिनो सर्वविधसर्वोपासनानामव्ययकपर्यवसा- यित्वेऽपि सर्वयज्ञभोक्तृतमैतदव्यययाथार्थ्यानभिज्ञाना देवपितृभूतादियाजिना देवपितृ- भूतादिमात्रस्थानावगाहित्वमुपपद्यते, न त्वेवाव्ययपरमधामावगाहित्व सभाव्यते, “यथा ऋतुरत्रोपास्ते तथाऽमुत्र सपद्यते” इति श्रौतसिद्धान्तात् । १० सर्वकार्पणभक्तियोगेनाव्ययोपासनाया कर्मबन्धनिवर्तकत्वम् । ११ अव्ययानन्यभक्तिमाहात्म्यम् । २-नानाविभूतिविज्ञानोपनिषत् । १ भूताभिमानिनोऽव्ययस्य यौ विभूतियोगौ, तयोर्ज्ञानस्य यत्नसाध्यत्व सर्वपापप्रणाशकत्व च । २ अव्यययोगानुभाविता अध्यात्म मानसा स्वभावविशेपा । ३ अव्यययोगानुभाविता अधिदैवत मानसा दिव्यभावविशेषा । ४ अव्ययस्य वक्ष्यमाणाया विभूते कथितस्य च योगस्य सवेदनफलश्रुति । ५ अव्ययसाक्षात्कारौपयिकस्य बुद्धियोगस्य प्राप्तरुपायभूता वृत्तय । ६ अव्ययात्मनो दिव्यविभूतिजिज्ञासया प्रश्न । ७ अव्ययस्य दिव्यविभूतिप्रदर्शनोदाहरणानि । ८ अर्जुनस्याव्ययवैश्वरूप्यदर्शनाकाङ्क्षा। ९ विश्वरूपदर्शनाय भगवतार्जुनाय योगविद्याप्रभावेण दिव्यचक्षु प्रदानम् । १० वासुदेवशारीरकाव्यये ईश्वराव्ययवैश्वरूप्यदर्शनम् । ११ अर्जुनकृता ईश्वराव्ययस्तुति । १२ अर्जुन प्रति भगवदनुग्रहवाक्यम् । १३ पुनरर्जुनकृता भगवत्प्रार्थनास्तुति । १४ पुनरर्जुनं प्रति भगवदनुग्रहवाक्यम् ।

·उपदेशानुक्रमणी [ ११३ १५ ईश्वररूपप्रदर्शनोत्तर पुनर्मानुषरूपप्रदर्शने अर्जुनाश्वासनार्थ कृष्णार्जुनसवाद । ३-उपासनोपनिषत् । १ अव्ययोपासनाऽक्षरोपासनयोविवेकजिज्ञासा। २ अक्षरोपासनापेक्षया अव्ययोपासनाया श्रेष्ठत्वे भगवत्समति । ३ अक्षरोपासनाया अव्ययप्रापकत्वेऽपि अव्ययापेक्षया अक्षरोपासनाया क्लेशाधिक्यादवरत्वम् । ४ अक्षरापेक्षया अव्ययोपासनाया अनायासेनाविलम्बेन च परमपुरुषार्थप्रदायित्वाच्छ्यस्त्वम् । ५ अव्ययोपासनाऽनुकल्पप्रकारचतुष्टयविकल्पेषु अभ्यास-ज्ञान-ध्यान-फलत्यागेपूत्तरोत्तर- श्रेयस्त्वम्। ६ अव्ययात्मन परमप्रसादे हेतुभूता भक्तिप्रकारा । ४-चतुर्थ्यामार्षविद्यायाम् १-षड्विज्ञानोपनिषत् । १ प्रकृतिपुरुषयो ,क्षेत्रक्षेत्रज्ञयो ,ज्ञानज्ञेययोश्च,त्रिविधयोरात्मद्वन्द्वयो स्वरूपज्ञानार्था पट् प्रश्ना। २ क्षेत्रक्षेत्रज्ञविवेक । ३ क्षेत्रमस्थानलक्षणम्। ४ ज्ञानस्वरूपलक्षणम् । ५ ज्ञेयमात्मस्वरूपम् । ६ प्रकृतिपुरुषविवेक । ७ पुरुषोपासनाभेदा । ८ प्राणिमात्रस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञसयोगोपाधिकत्वम् । ९ क्षेत्रस्थितक्षेत्रज्ञपुरुषस्वरूपोपपादनम् । २-त्रैगुण्योपनिषत् । १ क्षेत्रज्ञे विशेपाधायकस्य गुणत्रयसमष्टिरूपस्य प्रकृतिभूतस्य महतो लक्षणम् । २ गुणत्रयस्वरूपनिरूपणम् । ३ गुणातीतस्य विदेहात्मनो लक्षणम् । ४ गुणात्ययोपायद्वारा त्रिगुणातीतस्य ब्रह्मसायुज्यावाप्ति । ५ सृष्ट प्रविष्ट प्रविविक्तमितीत्थ ब्रह्मवैविध्ये गुणत्रयातीतस्य प्रविविक्तब्रह्मणो निर्विशेष- परात्परपुरुषत्रयसाधारणप्रतिष्ठारूपत्वसिद्धि । ३-अश्वत्थोपनिषत् । १ ब्रह्माश्वत्थ-काश्वत्थभेदादश्वत्थद्वैविध्येऽपि ब्रह्मकर्मणोरपृथक्त्वेनाश्वत्थयोरपृथक्त्वा- देकस्य कश्वित्थस्यैव त्रैगुण्योपपन्नकर्मप्रपञ्चमयवैश्वरूप्यस्याद्धोपलभ्यमानतया त निरस्य तदालम्बनभूते हेयप्रत्यनीके जगदीश्वरनाम्नि परमाव्यये ब्रह्माश्वत्थेऽभिनिवेशायोपदेश । २ गुणकर्मप्रपञ्चोपाधिशून्यस्य विशुद्धस्य तदश्वत्थाव्ययस्य साक्षात्कारोपाय । ३ परमाव्ययस्यैवाध्यात्मिकत्वौपाधिकजीवाव्ययत्वोपपत्ति । प्रतिशरीरं गुणत्रयोपाधि- भिन्नाना जीवाव्ययानामद्वितीयकाश्वत्थाव्ययनानाप्रतीकमात्रत्वम् , आध्यात्मिकानुपाय- ग्राहित्व च। ८ ·११४ ] विषयरहस्यम् ४ अश्वत्थाख्यपरमाव्ययस्य जीवाव्ययत्वोपपत्तौ महतो गुणत्रययोगाद् भोक्तृत्वसिद्धि । ५ महद्विशेषानधितिष्ठतोऽश्वत्थाव्ययस्य विभिन्ननामरूपगुणकर्मवत्त्वम् । एकस्यैवाश्वत्था- व्ययस्य प्रत्यर्थ गुणत्रयोपाधिभेदात् कर्मभेदा । ६ औपाधिकभेदस्य तुच्छतया सर्वेषा जीवाव्ययाना परमाव्ययानतिरेकादेकात्मत्वम् । तस्यैकस्यै- वाश्वत्थाव्ययस्य प्रतिजीवशरीर भेदेन तटस्थलक्षणम् । ७ एकस्यैवाश्वत्थाव्ययस्य प्रत्यर्थ कर्मभेदप्रयोजकगुणत्रयोपाधिभिन्नाभ्या क्षराक्षराभ्या प्रकृतिभ्या भेदोपचारोपपत्ति । ४-दैवासुरसपद्विभागोपनिषत् । १ जन्मसिद्धनैसर्गिकदेवासुरसपत्तिनिबन्धना स्वभावसिद्धसहजगुणकानुबन्धा । २ दैवासुरभेदाद् द्विविधे भूतसर्गे आसुरसर्गानुगतानि विद्यानिरपेक्षाणि गुणकर्माणि । ३ आसुरसपन्मूलकाना कामक्रोधलोभाना नरकद्वारत्वम् । ४ विद्यासमुच्चितकर्मप्रतिपत्त्यर्थ वेदादिशास्त्रप्रामाण्यादेश । ५-गुणकर्मप्रचयोपनिषत् । १ सर्वविधव्यवहारात्मक-लोकयात्राहेतुभूताया श्रद्धाया गुणत्रयनिष्ठाभेदात् त्रैविध्यम् । २ गुणत्रयवृत्तिभेदादाहारत्रैविध्यम् । ३ गुणत्रयवृत्तिभेदाद् यज्ञत्रैविध्यम्। ४ कायवाङमनोऽधिष्ठानभेदात् तपस्वैविध्यम्। ५ गुणत्रयवृत्तिभेदात् तपस्वैविध्यम् । ६ गुणत्रयवृत्तिभेदाद् दानवैविध्यम् । ७ विद्यासमुच्चितकर्मसु यज्ञतपोदानेषु “ओ तत् सद्" इति ब्रह्मनिर्देशत्रैविध्यम् । ८ कर्मसन्यासत्यागयोविवेके नानामतेषु भगवत्सिद्धान्तमतानुसस्रव । ९ गुणत्रयवृत्तिभेदात् त्यागभेदा । १० कर्मयोगिना कर्मफलत्रैविध्यम् । कर्मसन्यासिना कर्मफलोदयाभाव । ११ कर्मसिद्धिहेतूना पाञ्चविध्यम् । १२ ज्ञानत्रिपुटी-कर्मत्रिपुटीषट्कस्य कर्मस्वरूपनियामकत्वम् । १३ कर्मस्वरूपनियामकेषु ज्ञानकर्मकर्तृणा प्रत्येकस्य गुणत्रयवृत्तिभेदात् त्रैविध्यम् । १४ ज्ञानम्। १५ कर्म। १६ कर्ता। १७ बुद्धे , धृतेश्च गुणत्रयवृत्तिभेदात् त्रैविध्यम् । १८ धृति । १९ गुणत्रयवृत्तिभेदात् सुखत्रैविध्यम् । २० त्रैगुण्यवृत्तीना सर्वभावव्यापित्वेनोपसहार । ६-अत्याज्यकर्मोपनिषत् । १ अथाधिकारसिद्धसास्कारिकदेवासुरसपत्तिनिबन्धना स्वभावसिद्धस्वीयगुणकर्मानुबन्धा । २ दोषवतामपि स्वकर्मणा सहजकर्मणा च परित्यागप्रतिषेधः।

·उपदेशानुक्रमणी [ ११५ ७-कानावरकत्वोपनिषत् (अनावरणकर्मोपनिषत्) । १ अनासक्तस्य फलवासनाशून्यस्य सन्यासिन कर्मकरणेऽपि नैष्कर्म्यसिद्धि । २ नैष्कर्येण ब्रह्मभूतस्य विदेहावस्था गतस्य सर्वविधकर्मकरणेऽपि सद्योमुक्तिसिद्धि । उपसंहारे १-गीतासारोद्धारोपनिषत् । १ पूर्वाचार्यपरम्परामिद्धकर्मविद्याचतुष्टयोपदेशानन्तरमन्ते विद्याचतुष्टयनिष्कर्षे विवक्षिते प्रथमायास्तावद् वैराग्यबुद्धियोगविद्याया निष्कर्षरूपेण आत्मनिर्भरताया आदेश । २ अथ द्वितीयस्या ज्ञानबुद्धियोगविद्याया निष्कर्परूपेण स्वभावसिद्धाया स्वकर्मप्रवणताया आदेश । ३ अथ चतुर्थ्या धर्मबुद्धियोगविद्याया निष्कर्परूपेण प्रकृतिसिद्धकर्मकर्तव्यताया आदेश । ४ अथैश्वर्य्यबुद्धियोगविद्याया निष्कर्षरूपेणान्तरात्मप्रेरितकर्मनिष्ठताया आदेश । २-उद्धारोद्धारोपनिषत् । १ अथोद्धारचतुष्टयादप्युद्धृत्येदानी सर्वनिष्कर्षरूपेण राजविद्योपदिष्टाया अनन्यभक्तियोग- रूपाया आत्मशरणागत्युपासनाया आदेश । ३-फलश्रुत्युपनिषत् । १ विद्याचतुष्टयात्मकभगवद्गीतार्थभावनाप्रवणत्वप्रशसा। २ भगवद्गीताध्ययनश्रवणयो फलश्रुति । ३ इतिहासप्रकरणे विज्ञानप्रकरणस्योपसहार । एतावदिह गीताया स्वरूपमनुवर्णितम् । संक्षेपान, विस्तरस्त्वस्य परतो दर्शयिष्यते॥ इति गीतायां विद्योपदेशविभागाः ॥

·विषयरहस्यम् गीता-विषयतालिका-परिलेखः प्रकरणानि उपनिषद उपदेशा अध्याया श्लोका चातुर्विद्योपक्रम १ . ६ २ (२) (५०) ७ भगवद्विद्या १ २ ६ २१६ राजषिविद्या ७ ३ ५ ३ वैराग्यविद्या २ ५ ७ सनातनविद्या ८ ९ १ १० (१९) २ ३ सिद्धविद्या ज्ञानविद्या २ ९ राजविद्या १ २ (३२) ११ १५ ६ ऐश्वर्य विद्या ६ आर्षविद्या ५ ५ धर्मविद्या १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ४ २० .२ ७ •२ ४ (८) १० ६ । चातुर्विद्योपसहार २ १ o ३ २४ १६० १८ ६३९ इति गीतोपदेशानुक्रमणिका समाप्ता। इति विषयरहस्यम् । इति प्रथम काण्डं पूर्णम् ।

·PRINTED BY M N PANDEY AT THE ALLAHABAD LAW JOURNAL PRESS, ALLAHABAD AND PUBLISHED BY THE JAIPUR STATE