·No text on this page.

·1910. TEE WKHAMBA SANSKRIT SERIES; A TION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO.151. चक्रनारायणीयनिबन्धापरपायः स्मृतिसारोद्धारः। यपल्ली(मझौली)नरेशाश्रितविदहरविश्वम्भर- त्रिपाठिसङ्कलितः। तत्रत्यपाठालयाध्यापकेन मङ्गलमिश्रेण शोधितः । SMRITISARODDHARA, BY VISVAMBHARA TRIPATHI, EDITED BY PANDIT MANGAL MISRA, The Teacher of The Majhaoli School. FASCICULUS III. LISHED AND SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT. BENARES: AGENTS - OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG PANDITA JYESHTHÂRÂMA MUKUNDAJ,BOMBAY. PROBSTHAIN & CO, BOOKSELLERS, LONDON. Printed by Hari Krishna Daso Gupta PROPRIETOR, AT THE VIDYA VILASA PRESS BENARES. Prace Rupee One.

·॥ श्रीः॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुगुम्फिता ॥ सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रसुशोभिता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥२॥ स्तवकः-१५१ " १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशर सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकःस्तबको मुद्रयित्वा प्रकाश्य एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । २ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन घ्याक धर्मशास्त्र साहित्य पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुन्धन ३ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालाऽध्यापकाः पण्डिता अ च शास्त्रदृष्टयो विद्वांस एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवनि ४ भारतवर्षीयैः, ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राह देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम्-मुद्राः ७ आणकाः ५ अन्यैदेयं प्रतिस्तबकम् ६ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ७ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्त (१) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता (संस्कार (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम् श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया व्याख्यया सहितम् । सम्पूर्णम् । (४) भाष्योपवृहितं तत्वत्रयम् । विशिष्टाद्वैतदर्शनप्र- करणम् । श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् । श्रीनारायण (वेदान्त) तीर्थ विरचित भाट्टभाषा प्रकाशसहितम् । सं० । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) (६) भादृचिन्तामणिः । महामहोपाध्याय- श्रीगागाभट्ट विरचितः। तर्कपादः । (मीमांसा) - . (१) करणप्रकाश.

·सप्तम उद्धारः। २०१ मासिकश्राद्ध- निर्णय अथ मासिकनिर्णयः । मासिकानि द्वादशमासेषु षोडश भव- न्ति। तदाह जातकर्ण्यः 'द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यपाण्मा- सिके तथा। चैपक्षिकाब्दिके चैव श्राद्धान्येतानि षोडश' । अत्र प्रतिमास्यानि मासिकानि । आयमूनमासिकम् । पाण्मासिक- मूनपाण्मासिकं, आब्दिकमूनाब्दिकं । तथा 'द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यपाण्मासिके तथा। सपिण्डीकरणं चेति प्रेतश्राद्धानि षोडश'। पैठीनसिः/ 'सपिण्डीकरणादर्वाक कुर्याच्छाद्धानि षोडश । ए. कोद्दिष्टविधानेन कुर्यात्सर्वाणि तानि तु । सपिण्डीकरणादृर्द्ध यदा कुर्यात्तदा पुनः । प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स ता- न्यपि' । अव पोडशश्राद्धानि सपिण्डीकरणात्पूर्वमेकोद्दिष्टविधा- नेन कुर्यात् । सपिण्डीकरणादृर्द्ध तु प्रत्याब्दिकवत्पार्वणमेको- द्दिष्टं वा यथा स्वकुलाचारं कुर्यादित्यर्थः । अत्राप्यादिमासिक- मेकादशेऽदयेव कुर्यात्तदाह याज्ञवल्क्यः । 'मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्र- तिमासन्तु वत्सरम् । प्रतिसव्वत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि' । अ- त्र प्रतिसंवत्सरं चेत्यभिधानात् आद्याब्दिकमप्येकादशेऽह्नि कु- र्यात् । अतएव गोभिलः 'ब्राह्मणं भोजयेदाद्ये होतव्यमनले त- था। पुनश्च भोजयेद्वितं द्विरात्तिर्भवेदिति द्विरात्तिःश्राङद्वयम् । आधं श्राद्धं क्षत्रियादिरप्येकादशेह्रयेव कुर्यात् । तदाह वृद्ध- वसिष्ठः । 'एकादशेसि यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम् । चतुर्णा- मपि वर्णानां मूतकं तु पृथक्पृथक् । लौगाक्षिः । 'आद्यं श्रा- द्धमशुद्धोपि कुर्यादेकादशेऽहनि । कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरशुद्धः पुनरेव सः' । शुचिना कर्म कर्त्तव्यमिति वचनात्क स्तात्कालि- की शुद्धिरुक्ता । विष्णुः । 'अथाशौचापगमे श्राद्धमाधं कुर्या- दिति । एतदपि ब्राह्मणमात्रविषयम् । अन्यथा वृद्धवसिष्ठलौगा- शिवचनाभ्यां विरोध आपद्येत । अतस्तदेव विज्ञानेश्वरनिर्णयामृत- -- ·૨૭૨ स्मृतिसारोद्धारे। प्रभृतयः सर्वेऽप्यत्राविप्रतिपद्यमाना मेनिरे । तथाप्यत्र मै- थिलाः-अशौचापगमवचनं ' अशौचान्तद्वितीयेह्नि शग्यां दद्या- द्विलक्षणाम् । काञ्चनं पुरुषं तद्वत्फलवस्त्रसमन्वितं । सम्पू. ज्य द्विजदाम्पत्यं नानाभरणभूषणैः । वृषोत्सर्गश्च कर्त्तव्यो देया च कपिला शुभा' इति मत्स्यपुराणवचनं च क्रमेणाशौचापगम ए- वाद्यं श्राद्धं पञ्चदानानि चैकस्मिन्नेव दिवसे कर्त्तव्यतया बो- धयति नतु दिनभेदेनोभयं । आचारोपि तथैव, अशौचान्तोऽशौ- चस्य चरमदिवसस्तस्यद्वितीयेटि अशौचापगमप्रथमदिवसे प- श्चदानान्युक्तानि । आधश्राद्धस्यापि स एव कालः। नोकादशे- द्वि आद्यश्राद्धं कृत्वा स्वस्खजात्युक्ताशौचव्यपगमे शय्यादिदानं कुर्वन्त्या-ः । यद्येकादशेऽह्नयेवाद्यश्राद्धं सर्वेषांवर्णानां स्या- त्तदा शय्यादिकं ब्राह्मणायैः क्रमेणैकादशे त्रयोदशे षोडशे एकत्रिंशे च दीयेत । नचाद्यश्राद्धप्राक्काले एकादशे ऽहयेव शय्या- दिकं दीयतामिति वाच्यम् । अशौचान्तद्वितीयेह्नि शय्यादिदा- नस्य विहितत्वात्, आद्यश्राद्धस्य चैकादशेह्नि विहितत्वात्कालभ- दात् । किन्तु ब्राह्मणमात्रस्य न कालभेदः। तस्माच्छुचिना कर्म- कर्त्तव्यमिति न्यायादेकादशाहपदं तत्तवर्णाशौचव्यपगमदिवसपर- मवधारयामः । आचं श्राद्धमशुद्धोपीति क्षतादिकृताशुद्धिपरम् । अशौचान्तद्वितीयेहीति नियतनिमित्तकत्वबोधनादिति । तन्न स- न्दर्भविरोधात् । तत्सामान्यमुदाहृतमिति वचनेनकादशाहश्रौद्धस्य सर्ववर्णमाधारणत्वप्रतिपादनात् । न चैकादशाहपदस्याशौचान्त- दिनपरतया सर्वसाधारण्यमस्तु । आशौचं तु पृथक्पृथगित्यनेन विरोधात् । तु शब्दस्तु आद्यश्राद्धमेव हि व्यवच्छिनत्ति, कर्तुस्ता- कालिकीशुद्धिरिति शुद्धिपदस्य विशेषपरत्वे मानाभावात् । न चाशौचापगम इति विष्णुसूत्रमेव मानं, तस्य ब्राह्मणमात्रपर- ·सप्तम उद्धारः। २०३ खेनाप्युपपत्तेः। न च किमत्र विनिगमकमिति वाच्यम् । वृद्धवसि- टलौगाक्षिवचनयोरेव विनिगमकत्वादिति । नच सद्यःशौचेप्याद्य- श्राद्धमेकादशेह्नि क्रियतामितिवाच्यम् । इष्टापत्तेः, अत एव प्रायोन- शनादिविहितमार्गेण मृतानां सद्यःशौचेप्येकादश एवानि आद्य- श्राद्धं कर्त्तव्यमित्याह शङ्खः । 'सद्यःशौचेपि दातव्यं प्रेतस्यै- कादशेहनि । स एव दिवमस्तम्य श्राद्धशय्यासनादिषुः । तेनाद्य- श्राद्धमाकाल एव शय्यादिकं तदिवस एव दातव्यमिति प्र- तिभाति । अशौचान्तद्वितीयेऽहीत्येतस्य ब्राह्मणपरतयाप्युपपत्ति- रिति साधु समादधुः प्राचः प्रामाणिकतरा विज्ञानेश्वरप्रमुखा इति । यत्र न तथाचारः सोऽपि मैथिलादिनिबन्धवासनावासिता- न्तःकरणानामिदानीन्तनानामिति । वृषोत्सगर्गे विशेषमाह सालङ्का- यनः। 'पत्यौ जीवति या नारी मृति गच्छति तत्सुनषो- वृपोत्सर्गे सम्गं न कुर्वीत धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् । युक्तिसिद्धमेत 'युवानंवः पतिं ददानीत्यादिना वत्सतरीणां वृषेणेव कृतषोत्सर्गाया स्वगर्गे पत्या सह विहरणासम्भवादिति । छन्दोगपरिशिष्टे 'ततोरुणेन गन्धेन, मानस्तोक इतीरयन् । वृषस्य दक्षिणे पार्चे त्रिशूलाङ्कं स- मालिखेत् । वृषोद्यसीति मन्त्रेण सव्ये चक्रं निवेशयेत् । ततोऽयसा प्रतप्तेन स्फुटौ तावपि कारयेत्' । इति वचने जाग्रति दक्षिणपा- खें चक्रेण तत्सजातीयवामपार्श्वे शूलेनेति मैथिलाः कल्पयन्ति, - पस्य हरिहरमूर्तित्वात् दक्षिणे चक्रं वामे शूलमित्याद्यपि कल्पयन्ति । तद् वाक्यापरिज्ञानादिति । उनमासिकं तु द्वादशाहे उनमासि का कार्यम् । तदाह गोभिलः। 'मरणावादशाहे स्यान्मास्यूने वोनमासि- कम्' । उनषाण्मासिकादिकालमाह गालवः । 'उनषाप्मासिक षष्ठे मास्यूनेप्यूनमासिकम् । त्रैपक्षिकं त्रिपक्षे स्यादनाब्दं द्वादशेह- नि। त्रिभिर्वा दिवसैन्यूने त्वेकेन द्वितयेन वा । आधादिषु तु मासेषु विशेष ·स्मृतिसारोद्धारे। कुर्य्यादुनाब्दिकादिकम्' । कार्णाजिनिः । 'उनान्यूनेषु मासेषु विषमाहे समेपि वा । वैपक्षिकं त्रिपक्षे स्यान्मृताहेष्वितराणि तु'। भविष्यपुराणे । 'पक्षिकं भवेद्वृत्ते त्रिपक्षे तदनन्तरम्' । वृत्ते प्र- वृत्ते । साग्नेर्विशेषमाह जातूकर्ण्यः । 'ऊर्दू त्रिपक्षाघच्छ्राद्धं मृता- हन्येव तद्भवेत् । अधस्तु कारयेद्दाहादाहिताग्नेद्विजन्मनः । मरणा- द्वितीयादिदिने दाहे दाहदिनमारभ्येत्यर्थः । ऋष्यशृङ्गः। एकोद्दि- ष्टे तु संप्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते । मासेऽन्यस्मिस्तिथौ तस्यां कु- यादन्तरितं च यत् । एकोद्दिष्टे मासिके । चकारेण तन्मासिकस- मुच्चयः, अनन्तरं तन्मासिकं च कुर्यादित्यर्थः । एतानि षोड- शश्राद्धानि द्वादशाहादि(?)सव्वत्सरादर्वागुक्तकाले सपिण्डने कर्त्त- व्ये सति पूर्वमेतानि कृत्वा सपिण्डनं कुर्यादित्याह लौगाक्षिः। 'श्राद्धानि षोडशापाद्य विदधीत सपिण्डनम्' । गोभिलोपि । 'श्रा- द्धानि षोडशादत्वा नैव कुर्यात्सपिण्डताम्' । सपिण्डनानन्तरमपि मासिकानि पुनः स्वस्वकाले काव्ण्येव तदाहागिराः 'यस्य स- व्वत्सरादर्वाक्सपिण्डीकरणं कृतम् । मासिकं चोदकुम्भं च देयं तस्यापि वत्सरम्' । विशेषमाह सांख्यायनिः । 'सपिण्डीकरणा- दर्वागपकृष्य कृतान्यपि । पुनस्तान्यपकृष्यन्ते वृद्ध्युत्तरनिषेधना- त् । प्रेतश्राद्धानि शिष्टानि सपिण्डीकरणं तथा । अपकृष्यापि कु- र्वीत कर्तुं नान्दीमुखं नरः । सपिण्डीकरणार्थमपकृष्यकृतान्यपि तानि विवाहादिवृद्धावुपस्थितायां पुनरपकृष्य मृताह एव कार्या- णीयर्थः । वृद्ध्यनन्तरं निषेधमाह कात्यायनः । 'निर्वर्ण्य वृद्धि- तन्वं तु मासिकादि न तन्त्रयेत् । अयातयाम मरणं न भवेत्पुनरस्य तु'। अयातयामं नवं । तथा 'अन्तरेण तु यो वृद्धिं प्रेतश्राडानि कर्ष- ति। अश्राद्धी नरके घोरे पितृभिः सह मज्जति। तथा 'नन्दायां भार्ग- वदिने चतुर्दश्यां त्रिपुष्करे । जनश्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षया- ·सप्तम उद्धारः। २०५ सपिण्डीकरण- निर्णय । त्' । त्रिपुष्करलक्षणम् रबमालायाम् । 'विषमचरणधिष्ण्यं भ- द्रातिथिर्यदि जायते, सुरगुरुशनिक्ष्मापुत्राणां कथञ्चन वास- रे । मुनिभिरुदितः सोयं योगस्त्रिपुष्करसंज्ञकत्रिगुणफलदो वृद्धौ नष्टे मृते प्रहृते तथा' विषमचरणधिष्ण्यं त्रिपादनक्षत्रं कृत्तिकादि। इति मासिकनिर्णयः॥ अथ सपिण्डीकरणम् । तस्याष्टौकाला भवन्ति । कालादर्श 'एकादशे द्वादशेति त्रिपक्षे वा त्रिमासि च । षष्ठे चैकादशे वाब्दे सम्पूर्णेवा शुभागमे । शुभागम इति यदैव विवाहा द्याभ्युदायिकं प्राप्तं ततः पूर्व सपिण्डनं कुर्यादित्यर्थः। कार्णाजिनिः। 'सपिण्डीकरणं कुर्यात्पूर्ववच्चाग्निमान मुतः।परतो दशरात्राचेत्कुहूर- ब्दोपरीतरे। परतः एकादशेह्नि, इतरे निरनयो ऽब्दोपरि सापण्डनं कुर्युरित्यर्थः । हारीतः । 'या तु पूर्वममावास्या मृताहाद्दशमी भ- वेत् । सपिण्डीकरणं तस्यां कुर्य्यादेव मुतोनिमान्' । अत्रापि मृ- ताहादूर्द्ध द्वितीयदिनात्परिगणनायामेकादशे भवति । तस्याममावा- स्या यदि भवेदियर्थः । वृद्धवसिष्ठः। 'प्रथमा स्यादमावास्या मृताहा- दशमेऽहनि । सपिण्डीकरणंतत्र कुर्यादेव सुतोग्निमान् । अत्रापि प- ञ्चमी मर्यादायाम्। मृताहादूर्द्धदिनमारभ्येत्यर्थः । गालवः । सपि- ण्डीकरणात्सेते पैतृकं पदमास्थित। आहिताग्नेः सिनीवाल्यां पितृयज्ञः प्रवर्त्तते । भविष्यपुराणे । 'यजमानोनिमान् राजन्प्रेतश्चानग्निमान्भ- वेत् । द्वादशाहे तदा कार्य सपिण्डीकरणं सुनैः । यजमानः कर्ता। कर्त्तर्यनग्नौ प्रेते चाहिताग्नौ सुमन्तुः । 'प्रेतश्चेदाहिताग्निः स्यात्क- निग्निर्यदा भवेत् । सपिण्डीकरणं तस्य कुर्यात्पक्षे तृतीयके। अननीनां तु द्वादशाहाद्याः सप्तकाला भवन्ति । यत्त्वब्दोपरीतरे इत्युक्तम् तन्मुख्यकालाभिप्रायेण । व्याघ्रपादः । 'आनन्त्यात्कु- लधर्माणां नराणामायुषः क्षयात् । अस्थितेश्च शरीरस्य द्वा- ·२०६ स्मृतिसारोद्धारे। दशाहः प्रशस्यते । तत्रासम्भवे त्रिपक्षादीन कालत्वेनाह भविष्यो- त्तरे । 'सपिण्डीकरणं कुर्याद् यजमानस्त्वनग्निमान् । अनाहिताः प्रेतस्य पूर्णेऽन्दे भरतर्षभ । द्वादशेहनि षष्ठे वा त्रिपक्षे वा विमासि वा । एकादशेपि वा मासि मङ्गल्ये स्यादुपस्थिते' । षष्ठे मासी- त्यन्वयः । गोभिलः । 'द्वादशाहादिकालेषु प्रमादादनुनिष्ठतम् । सपिण्डीकरणं कुर्य्याकालेषूत्तरभाविषु' । साग्निकस्य कर्तुरेकाद- शाहद्वादशाहरूपकालनियम उक्तः । साग्नेः प्रेतस्य त्रिपक्षनियमः। यदा प्रमादात्तत्र न कृतं तदा सपिण्डीकरणमुत्तरभाविषु त्रिप- क्षादिषु कार्यमित्यर्थः। येन सह यं सपिण्डयेत्तमाह विष्णुः। 'संव- सरान्ते प्रेताय तत्पित्रे तत्पितामहाय तत्प्रपितामहाय च ब्राह्मणान्दे वपूर्व भोजयेदिति । विशेषमाह ब्रह्मपुराणे। 'मृते पितरि यस्याथ वि- द्यते च पितामहः । तेन देयास्त्रयः पिण्डाः मपितामहपूर्व- काः । तेभ्यस्तु पैतृकः पिण्डो नियोक्तव्यस्तु पूर्ववत्' । त्रयाणां मध्ये एकेनापि सपिण्डने प्रेतस्य पितृत्वमाह सुमन्तुः । 'त्रयाणाम- पि पिण्डानामेकेनापि सपिण्डने । पितृत्वमश्नुते प्रेत इति धर्मो व्यवस्थितः । स्कान्दे । 'अक्रमेण मृतानां न सपिण्डीकृतिरिष्य. ते । यदि माता यदि पिता भर्ता नैष विधिः स्मृतः । एतनिषेध- कवाक्यं मातृपिताभर्तृव्यतिरिक्तविषयमित्यर्थः। कात्यायनः। 'असं- स्कृतौ न संस्कार्यो पूर्वो पौत्रप्रपौत्रकैः। पितरन्तत्र संस्कुर्यादितिका- त्यायनोऽब्रवीत्। असंस्कृतौ दाहादिसंस्काररहितो, पूर्वी पितामह- प्रपितामहौ । असंस्कृताभ्यामपि ताभ्यां सपिण्डनमाह स एव । 'पा- पिष्ठमपि शुद्धेन शुद्धं पापकृतापि वा। पितामहेन पितरं संस्कुर्यादिति- निश्चयः। पापिष्ठन्दाहादिसंस्कारहीनन्नतु पतितन्तेन समै सपिण्डनप्र- तिषेधात् । यदाह गौतमः। 'पापकर्मणा न संमृजेरन स्त्रिया च व्य- भिचारिण्योत । असति पुत्रान्तरे पौत्रेणैव संस्कार्यं पितामहमाह का- ·सप्तम उद्धारः। त्यायनः । 'पितामहः पितुः पश्चान् निधनं यदि गच्छति । पौत्रे- णैकादशाहादि कर्त्तव्यं श्राद्धषोडशम् । नैतत्पौत्रेण कर्त्तव्यं पुत्र- वांश्चेत्पितामहः । पितुः सपिण्डनं कृत्वा कुर्यान्मासानुमासिकम् । पितुः सन्निहितत्वात्पूर्व सपिण्डनं कृत्वा पितामहप्रपितामही सं- स्कुर्यादित्यर्थः । मातुः सपिण्डने विशेपमाह शङ्खः । 'मातुः स- मातु सपिण्ड- पिण्डीकरणं कथं कार्यं भवेत्सुतैः। पितामह्यादिभिःसार्द्ध स- ने विशेष पिण्डीकरणं स्मृतम्। पितामह्यांजीवत्यां प्रपितामद्यादिभिः कुर्यात् । ब्रह्मपुराणे । 'मातर्यग्रे प्रमीतायां विद्यते च पितामही । प्रपितामहीपूर्वस्तु कार्यस्तत्राप्ययं विधिः । अपुत्राया विशेषमाह पैठीनसिः 'अपुत्रायां मृतायान्तु पनिः कुर्यात्सपिण्डनम् । श्वश्वा- दिभिस्सहैवास्यास्सपिण्डीकरणं भवेत्' । अन्वारोहणेनैकदिनम- रणे स्त्रियाः पृथक्मपिण्डीकरणं न कार्य, भर्तुश्च कृते स्त्रिया अपि कृतं भवेदिति । दिनान्तरमृते पुत्रः स्वपिताीपतामहपिण्डमा ध्ये कुशानन्त यैकेन मातुः सापिण्ड्यं कुर्यात् । सर्वत्र प- ल्याः सापिण्ड्यमेकेन श्वशुरेण निषिडमिति । यमः । 'पत्या चै- केन कर्त्तव्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । सा मृताहनि तेनैक्यं गता मन्त्राहुतिव्रतैः' । शातातपः । 'मृता यानुगता नाथं सा तेन सह पिण्डताम् । अर्हति स्वर्गवामेपि यावदाभूतसंप्लवम् । तथा। 'तन्मा- त्रा तत्पितामह्या तच्छश्रा वा सपिण्डता । आसुरादिविवाहेषु विन्नानां योषितां स्मृता । तन्मात्रा तत्पितामह्येत्यत्र तस्या मातु- संवा पितामह्या चेत्यर्थः । तच्छश्वा तस्या मातृपितामह्याः श्वश्वा मातुः प्रपितामह्येत्यर्थः । मातामहेन वा कुर्यात् । तदाह मुमन्तुः। 'पिता पितामहे योज्यः संपूर्ण वत्सरे मुतैः । मा- ता मातामहे तद्वदित्याह भगवान् शिवः' । मुतैरासुरादिविवाहोढा- पुत्रैः । आमुरादिविवाहेष्विति वचनात् । मार्कण्डेयः ।

·स्मृतिसारोद्धारे। 'ब्राह्मादिषु विवाहेषु या तूढा कन्यका भवेत् । भर्तृगोत्रेण कर्त्त- व्या तस्याः पिण्डोदकक्रिया । आसुरादिविवाहेषु पितृगात्रेण ध- र्मवित्' । पुत्रिकापुत्रे विशेषमाह कात्यायनः । 'मातुः सपिण्डी- करण पितामह्या सहोदितम् । यथोक्तेनैव कालेन पुत्रिकाया नचे- सुतः' । पुत्रिकासुतश्चेन्मातामहादिभिः सहेत्यर्थः । बौधायनः । 'आदिशेत्प्रथमे पिण्डे मातरं पुत्रिकासुतः। द्वितीये पितरं तस्या- स्तृतीये च पिनामहम्' । एवं यैः सह माता सपिण्डिता वृद्ध्यष्ट- कादिषु तैरेव पार्वणं कुर्वीततिध्येयम् । इदं सपिण्डनं चिराद- पि पुत्र एव कुर्यात् । तदुक्तं वायवीये । 'श्राद्धानि षोडशादत्वा कुर्य्यान्नतु सपिण्डताम् । प्रोषितावसिते पुत्रः कालादिह चिराद- पि। पोषितावसिते प्रवासावसाने । संन्यासिनां तु षोडशश्राद्धानि न सन्ति । तदाहोशनाः । 'एकोद्दिष्टं न कुर्वीत यतीनां चैव सर्वदा । अहन्येकादशे तेषां पार्वणं तु विधीयते । सपिण्डीकरणं तेषां न कर्तव्यं सुतादिभिः। त्रिदण्डग्रहणादेव प्रेतत्वं नैवजायते । वि. दण्डेत्येकदण्डस्याप्युपलक्षणं । चतुर्विशतिमते 'चतुर्थमाश्रमगत्वा- ब्रह्मविद्यापरायणः । एकदण्डी त्रिदण्डी वा सर्वसङ्गविवर्जितः' । शातातपः। 'एकोद्दिष्टं जलं पिण्डमाशौचं प्रेतसंस्क्रिया । न कुर्यात्पार्वणादन्यद्ब्रह्मीभूताय भिक्षवे'। ब्रह्मचार्यादिविषये वि- शेष उक्तः स्मृत्यर्थसारे । 'ब्राह्मणादिहतानां पतितानां पाय- श्चित्ताकरणं मृतानां च सपिण्डीकरणं नास्ति, तेषां सदैकोद्दि- ष्टमेवेति । अत्रानग्निकानां द्वादशाहादयः सप्तकाला उक्ताः। द्वाद- शाह इति मृतकान्तोपलक्षणम् । तेन क्षत्रियवैश्ययोराप मूतकान्त- एव सपिण्डनं प्राप्तम्, तदाह कात्यायनः। 'सर्वेषामेव वर्णानामाशौ- चान्ते सपिण्डनम् । सर्वेषामेववर्णानामिति सर्वपदं ब्राह्मणादिवर्ण- प्रयपरतया संकोच्यम् । 'मंत्रवर्ज हि शूद्राणां द्वादशाहे सपिण्डनमि ·सप्तम उद्धारः। २०९ ति विष्णुवचनादिति मूर्यसेनीयादयः । वयं तु सर्वेपामिति अव- णात् 'शूद्राणां द्वादशाह' इत्यत्र द्वादशाहमेव सूतकान्तोपलक्षक- मस्तु । न च विनिगमनाविरहः । सपिण्डनस्य द्वादशाहादयः सप्त काला इत्यत्र द्वादशाहपदस्य वर्णत्रयाशौचान्तपरत्वे कल्पनीये लाघवाद्वर्णमात्राशौचान्तपरत्वं कल्प्यम् । नच मानाभावः। सर्वेपामेव वर्णानामित्यस्यैव मानत्वात् । नच शूद्राणामिति विशेषाभिधानाव द्वादशाहपदं यथाश्रुनमेवास्त्विति वाच्यम् । शूद्राणामिति बहुवचने- न शूद्रपदस्य वर्णमानपरत्वोन्नयनाद । द्वादशाहपदस्य स्वस्वाशौ- चान्तपरत्वकल्पनात् । जातिपरत्वे बहुवचनवैयर्थ्यात् । अन्य- था ब्राह्मणादीनां त्रयाणां प्रशस्तवर्णानामाशौचान्ते सपिण्डनम्, शूद्रस्याशौचमध्य इति कथमुचितं । नच वचनवलादुचित- म् । वचनस्यान्यतात्पर्य्यकत्वादिति । यद्वा द्वादशाहे अ- शौचान्ते सर्वेषां सपिण्डनं तदेव शूद्राणां मन्त्रवर्जमित्यर्थ इति युक्तमुत्पश्यामः । गालवः । 'सपिण्डीकरणश्राद्धमुक्तकाले न चे- स्कृतम् । रौद्रे हस्ते च रोहिण्यां मैत्रभे वा समाचरेत् । रौद्रमार्द्रा, मैत्रमनुराधा । अकृतसपिण्डनस्यैकोद्दिष्टं कृतसपिण्डनस्य पार्व- णरूपमाब्दिकं कार्यन्तत्रापि विशेपो गौतमेनोक्तः। 'अदैवं पा- र्वणश्राद्धं सोदकुम्भमधर्मकम् । कुर्यात्प्रत्याब्दिकाच्छ्राद्धात्सङ्क- ल्पविधिनान्वहम्' । अधर्मकं दातृभोकोः पुनर्भोजनादिधर्मर- हितम् । कार्णाजिनिः किञ्चिद्विशेषमाह । 'मौजीवन्धाद्विवाहा- च वर्द्ध वर्षमेव च । पिण्डान् मपिण्डा नो दद्युस्मपिण्डीकरणा- हते' । सपिण्डीकरणशब्दोऽत्र पोडशश्राद्धोपलक्षकः । स्मृतिसंग्रहे । 'विवाहोपनयादृर्द्ध वर्षे वार्द्धमेव च । न कुत्पिण्डनिर्षि न दद्यात्तिलतर्पणम् । महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोद्धृतेऽहनि । कृ. तोद्वाहोपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं सुतः । इति सपिण्डीकरणम् ॥ २७ ·स्मृतिसारोद्धारे। श्राद्धेश्व्याणि अथ सङ्कल्पश्राद्धम् । साङ्गपार्वणादिश्राद्धाकरणे आतुरत्वे. नाशक्तस्त्यक्तामिश्च सङ्कल्पश्राद्धं कुर्यात् । स्मृतिसंग्रहे । 'अङ्गा- नि पितृयज्ञस्य यश्च कर्तुं न शक्नुयात् । सङ्कल्पश्राद्धमेवासौ कुर्या- दर्यादिवजितम्' । आदिशब्दादावाहनाधुपग्रहः । तदाहापस्त- म्बः। 'सङ्कल्पश्राद्धे आवाहनाग्नौ करणपिण्डस्वधावाचनानि वर्ज- येदिनि । व्यामः । 'त्यक्तानेः पार्वणं नैव नैकोद्दिष्टं सपिण्डनम् । अत्यक्तामेस्तु पिण्डोक्तिस्तस्मात्सङ्कल्प्य भोजयेत्' । त्यक्ताने - स्तिकादिना उत्सृष्टाः॥ अथ प्रमङ्गतः श्राद्धे ग्राह्याणि निषिद्धानि च द्रव्याण्युच्यन्ते । तत्र विष्णुः । 'शाकैः श्यामाकैः प्रियङ्गुनीवारैर्मुद्र्गोधूमैश्च मासं प्रीयन्त इति । अत्र मुद्रा हरिताः। तदुक्तं वायवीये । 'श्यामाका हस्तिनामानो वर्द्धितायज्ञनिस्मृताः प्रसारिकाःप्रियङ्गुश्च मुगाश्च हरितास्तथा । एतान्यपि समानि स्युः श्यामाकानां गु- द्विज । कृष्णा माषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाःस्युर्यवशालयः । महा- यवा त्रीहियवास्तथैव च मधूलिकाः । कृष्णाः श्वेता लोहिताश्च ग्राह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि' । प्रसारिका नीवारः। यवशालयो हैम- न्तिकधान्यानि। सितानि शालिभेदा इति केचित् । महायवाः वेणु- फलानि । व्रीहयश्च यवाश्च व्रीहियवाः। मधूलिका यवनालविशेषः। मकै इति लोके प्रसिद्धः। कृष्णा श्वेता लोहिता इति मधूलिका- विशेषणानीति कल्पतरुः । मधूलिका षष्टिकेतिस्मृतिमञ्जरी, तन्न तस्यास्त्रिविधत्वाभावात् । तथा 'विल्वामलकमृद्रीकपनसाम्रात- दाडिमम् । भव्यपारेवताक्षोटखर्जूराणां फलानि च । भव्यपारेवतं कृतमालभेदः । 'कशेरुः कोविदारश्च तालकन्दस्तथाविसम् । त- मालं शतकन्दं च तथा वै शीतकन्दकम् । कोविदारः काञ्चनाल- सदृशः कन्दविशेषः । तालकन्दस्तालमूली । शतकन्दं शतावरी ।

·सप्तम उद्धारः।
२११
शीतकन्दं शालूकम् । तथा च । 'कालेयं कालकाशं च श्रुतिपर्ण
मुवर्चला । मांसं शाकन्दधि क्षीरं शस्तं वेत्रांकुरस्तथा । का-
लेयादिकाः शाकभेदाः । 'कट्कसङ्कोचनी द्राक्षा लकुचं मोचमेव
च । अलावू ग्रीवकं चारुकर्कन्धूर्मधुसाहयम् । मोचं कदलीफलम् ।
चावितिककधूविशेषणम् । तथा वैकङ्कतं नालिकरंशृङ्गाटकपरूषकं ।
पिप्पली मरिचञ्चैव पटोलं बृहतीफलं । एवमादीनि चान्यानि स्वा-
दूनि मधुराणि च । नागराम्रातकं देयं दीर्घमूलकमेव च।
अथ वानि । तत्र शङ्खः । 'भूस्तृणं शिरसं शिग्रु पालक्यं
मधुकं तथा । कूष्माण्डालाबुकोर्वारुकोक्दिारांश्च वर्जयेत्' । ब-
ह्माण्डपुराणे । 'द्विस्विनं परिदग्धं च तथैवास्नातृलोडितम् । श-
कराकीटपापाणैः केौर्यद्वाप्युपद्रुतम् । पिनाकमथितं चैव तथा-
तिलवणं च यत् । सिद्धाकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः।
राजमाषास्तथा चैव वाः सद्भिः प्रयत्नतः । द्विस्स्विनं जी-
रकादिप्रेक्षेपेण पुनः पकं शाकादि । येषु सिद्धेषु प्रत्यक्षलवण-
क्षेपः कृतस्ते तादृशः । तथा । 'आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमैक-
साफ तथा । माहिषं चामरं चैव पयो वयं विजानता । पिप्प-
ली मरिचं चैव तथावै पिण्डमूलकम् । कृतं च विरसं सर्व वंशाग्रं
च विवर्जयेत् । आदित्यपुराणे । 'मधूकं रामरं चैव कर्पूरं
मरिचं गुडम् । श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धवन्त्रपुस तथा' । हिं-
गुनिषेधस्तु शाकद्रव्यविषयकः । हिंगुद्रव्येषु शाकेष्विति वयं-
प्रकरणे व्यासोक्तेः । पिप्पलीमरीचयोः संस्कारद्रव्यत्वाच्छा-
कादिनिःक्षिप्तयोर्न निषेधः प्रत्यक्षयोस्तु निषेध इत्यविरोधः ॥
श्रीविश्वम्भरविहिते स्मृतिसारोद्धारसंज्ञके ग्रन्थे ।
श्राद्धविनिर्णयनामा समाप्तिमगात्सप्तमोद्धारः ॥ ७ ॥

·अथ शुद्धिसमुद्वारोऽष्टमः प्रस्तूयतेऽधुना । गय तव शुद्धरशौचाभावरूपत्वेनाशौचस्य विहितकर्ममति- आशौचनि- बन्धकाधर्मरूपतया तत्प्रतियोगित्वेनाशाच निरूप्यते । सूतकं मृतकं चेत्यशौचं द्विविधम् । प्रसवनिमित्तं सूतकं मिरणनिमित्तं मृतकम् । जननाशौचमपि सावपातप्रसवरूपनि- मित्तत्रयभेदात्त्रिविधम् । मासचतुष्टयाभ्यन्तरे गर्भच्युतिः सा- वः । पञ्चमषष्ठयोः पातः । सप्तमादिषु प्रसवः । तदुक्तं स्मृतिसङ्ग्रहे । 'आचतुर्थाद्भवेत्स्रावः पातः पञ्चमषष्ठयोः । अतऊर्द्ध प्रसूतिः स्यादशाहं सूतकं भवेत्। तत्र मरीचिः। 'सावे मातुस्त्रिरात्रं स्यात्सपिण्डाशौचवर्जनम् । पाते मातु- र्यथामासं पित्रादीनां दिनत्रयम्' । मातुरिति विशेषोक्तः स्रावे पितु शौचं । यथामासं यावन्तो गर्भमासा व्यतीतास्तावन्ति दिनानि । स्रावे स्नानमावं पितुः। स्नानमात्रमेव पुरुषस्येति वृद्धव- सिष्ठवचनात् । गौतमः । संसावे गर्भस्य त्र्यहमिति । याज्ञवल्क्यः । 'गर्भस्रावे मासतुल्या निशाः शुद्धस्तु कारणम्' । अत्र सावः पा- तः। यमः 'अजातदन्ते तनये मृते गर्भच्युते तथा । सपिण्डाना- न्तु सर्वेषामेकरात्रमशौचकम् । एतच्चागुणपित्रादिपरम् । 'सद्यः शौचं सपिण्डानां गर्भस्य पतने सति' इत्यपि पुराणवाक्यं मासचतुष्ट- याभ्यन्तरे द्रवरूपगर्भपाते वेदितव्यम् । अत्र पारिजातकृत:-गर्भ- स्रावाशौचं सर्ववर्णसाधारणम् 'गर्भस्रावे यथामासमचिरे तृत्तमे त्रयः । राजन्ये तु चतूरात्रं वैश्ये पञ्चाहमेव तु । अष्टाहेन तु शूद्रस्य शुद्धिरेषा प्रकीर्तिता' । उत्तमे विप्रे, अचिरे मासत्रयाभ्य- न्तरे । राजन्ये तु चतूरावमित्याविवक्षितार्थम्, 'पाते मातुर्यथा ·अष्टम उद्धारः। २१३ मासम्' इति तेनैवाभिधानात्, अन्यथा स्ववचनविरोधापत्तिरिति । नच वाच्यं पाताशौचं सर्ववर्णसाधारणं स्रावाशौचे विशे- पोऽस्विति । शूद्रस्य पाताशौचात्स्रावाशौचाधिक्यापत्तेः । तथाहि 'गर्भपाते पञ्चमे मासि मासतुल्यनिशागणनया शूद्रस्यापि पञ्चाहमाशौचं प्राप्तं सावेत्वष्टाहेन शुद्धिरुक्तेति शूद्रस्य स्रावाशौ- चाधिक्यमापतितम् । अतो राजन्ये चतूरात्रमित्यादेरविवक्षिता- र्थतैवाचिता । यद्वा गुणवदगुणवद्विपयत्वेन वा न्यूनाधिककालव्य- वस्था कल्पनीयेत्याहुस्तत्तुच्छम् निर्णयामृतकृतो मन्यन्ते । तथाहि अचिरेतूत्तमे त्रय इति ब्राह्मणविषये मासत्रयाभ्यन्तरे गर्भस्रावे दि- नत्रयमशौचमुक्तं तत्प्रसङ्गात् 'आत्मानं घातयेद्यस्तु भृग्वग्न्यनशना- म्बुभिः । तस्य त्रिरात्रमाशौमित्यादिविषये यत्र ब्राह्मणस्य त्रिरावाशौचं तत्र क्षवियादेश्चतूरात्रादिकमिति वाक्यशेषेण प- रिभाषाकृता। इयं परिभाषा गर्भस्रावेपि मा प्रमाङ्क्षीदिति 'स्रावेमा- तुस्त्रिरावं स्यात्' इति मरीचरेव वाक्यान्तरपारम्भः।अन्यथा पुन- रुक्तत्वेन व्यर्थत्वात् वाक्यान्तरमनारम्भणीयमेवस्यादिति । ऋप्य- शृङ्गः यत्र त्रिरात्रविप्राणामाशौचं संपदृश्यते। तत्र शूद्रोद्वादशाहं प- पनव क्षत्रवैश्ययोः । इदमनापद्विषयमगुणविषयंवा, मरीचिना यच्चतुः पञ्चाष्टाहमुक्तं तद्गुणवद्विषयमापद्विषयं वा वेदितव्यमिति । सप्तम- मासादौ दशाहादिकं यथावण संपूर्णमाशौचमिति परिच्छेदः। विशे- पमाह सम्बर्तः। 'जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलस्य विधीयते । माता- शुद्ध्येद्दशाहेन स्नानात्तु स्पर्शनं पितुः । अङ्गिराः। 'सूतके सूतिकाव- र्जमङ्गस्पर्श न दुष्यति । पैठीनसिः। 'सूतिका पुवजननीं विंशतिरात्रेण स्नातां सर्वकर्माणि कारयेत मासेन स्त्रीजननीमिति'। जननाशौचे प्र- थमषष्ठदशमदिवसेषुदानप्रतिग्रहाधिकारोस्ति । तदाह व्यासः। मूति- कावासनिलया जन्मदा नामदेवता। तासांयागनिमित्तातुशुद्धिर्जन्म- ·स्मृतिसारोद्धारे। निर्णय नि कीर्तिता।प्रथमे दिवसे षष्ठे दशमे चैव सर्वदा । त्रिष्वेतेषु न कुर्वी तसूतकं पुत्रजन्मनि । वृद्धयाज्ञवल्क्यः। तत्र सर्व प्रतिग्राह्यं कृतानंतु न भक्षयेत् । भक्षयित्वा तु तन मोहाविजश्चान्द्रायणं चरेत् । मार्कण्डेयः 'रक्षणीया तथा षष्ठी निशा तत्र प्रयत्नतः रात्रौ जागरणं कार्य ज- न्मदानां तथा बलिः। पुरुषाः शस्त्रहस्ताश्च नृत्यगीतैश्च योषितः रात्रौ जागरणं कुर्युर्दशम्यां चैव सूतकम् । अथ मृते शावाशौचम् । वृहन्मनुः । 'दशाहाभ्यन्तरेबाले मरणाशौच- प्रमीते तस्य वान्धवैः । शावाशौच न कर्त्तव्यं मृत्याशौ- चं विधीयते । अव मृतजाते जातस्य नाभिच्छेदादू म- रणे च सपिण्डानां मरणाशौचं सद्योव्यपैति, जन्माशौचं संपूर्णमि- त्यर्थः। स्मृत्यर्थसारे नाभिच्छेदादृर्द्ध शिशुमरणे निष्पाणनिष्क्रम- णेच जनननिमित्ताशौचं कृत्स्नं यथावणे सर्वेषां सपिण्डानामस्त्येव मरणनिमित्ते सद्यः शुद्धिरिति । 'गर्भ यदि विपत्तिः स्याद्दशाहं मू- तकं भवेत् । अत्र सर्वत्र दशाहपदन्तत्तद्वर्णाशौचोपलक्षकम् । तदुक्तं स्मृतिसंग्रहे । अन्तर्दशाहोपरतस्य सूतकाहोभिरेवाशौचमिति । जात- मृते मृतजाते वा सपिण्डानां दशाहमाशौचमिति । जातमृते नाभि- च्छेदादूर्द्ध मृते । तदाहजैमिनिः। 'यावनछिद्यते नालं तावन्नाप्नोति सू- तकम् । छिन्ने नाले ततः पश्चात्सूतकं तु विधीयते। वृहस्पतिः 'जात- मृते मृतजाते कुलस्य सद्यः शौचमिति, इदं मरणनिमित्ताशौचवि- षयम् । वृहन्मनुः 'जीवन जातो यदि ततो मृतः सूतक एव तु। सूतकं सकलं मातुः पित्रादीनां त्रिरात्रकम् । यदि मृतो नाभिच्छेदा- त्पूर्व यदि मृत इत्यर्थः। सूतकं जनननिमित्तकमाशौचम् । स्मृत्यन्तरेपि 'जीवन जातोयदि प्रेयात् सद्य एव विशुद्ध्यति । एतच्छावाशौचा- भिप्रायम् । शङ्खमानामकरणात्सद्यः शुद्धिरिति। एतत्पितृमातृव्य- तिरिक्तविषयम् । तयोस्तुत्रिरात्रम् । तदाह कश्यपः। 'बालानामजा- ·अष्टम उद्वारः। । तदन्तानां त्रिरावेण शुद्धिरिति । तथा 'बैजिकादभिसंबन्धादनुरु- न्ध्यादधं व्यहम्'। मातापित्रोरुपनयनपर्यन्तं त्रिरात्रमेवेति । 'अजा- तदन्ते तनये शिशौ गर्भच्युते तथा । सपिण्डानां तु सर्वेपामेकरा- प्रमशौचकम् । सपिण्डानां तु नामकरणानन्तरमग्निदानादिसं- स्कारे कृते एकरात्रम्, अकृते सद्यः शुद्धिरिति भावः। तदाह या- ज्ञवल्क्यः। 'आदन्तजननात्सद्य आचूडान्नैशिकी स्मृता । त्रिरात्रमात्र- तादेशाद्दशरावमतः परम् । अत्र दन्तजननादयस्तत्तत्कालोपलक्षका इति । 'नात्रिवर्षस्य कर्त्तव्या वान्धवरुदकक्रिया । जातदन्तस्य वा कुर्यान्नाम्नि वापि कृते सति । अत्रोदकक्रियेत्यग्निदानस्याप्युपल- क्षकम् । उदकक्रियाया अग्निदानपूर्वकत्वात् । अत्र संस्काराः पञ्चा- पि तूष्णीमेव । तदाह लौगाक्षिः। 'तूष्णीमेवोदकं कुर्यात्तूष्णी संस्कार- मेवच' । संस्काराकरणपक्षे निखननमेव । तदुक्तम् । 'ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं घृताक्तं निखनेद्भुवि । यमगाथां गायमानो यमसूक्तमनुस्मरन् ।म- थमवर्षे अकृतचूडस्याप्यग्निमस्कारे कृते अहोरात्रम् । तदाह विष्णुः 'दन्तजातेऽप्यकृतचूडेवहोरात्रेण शुद्धिरिति । वसिष्ठः। 'ऊनद्विवार्पिके प्रेते गर्भपतनेवा सपिण्डानां त्रिरात्रमेवेति । प्रथमवर्षे कृतचूडस्य त्रिरात्रमेवेत्यर्थः, चूडानन्तरमग्निसंस्कारस्यावश्यकत्वात् । वर्षत्र- यादृर्ध्वमकृतचूडस्यापि त्रिरात्रमाशौचम्। 'नाविवर्षस्य कर्त्तव्या बा- न्धवैरुदकक्रिया'इति मनुस्मरणात् । मनुना न्यूनत्रिवर्षसंस्कारनिषेधे- न त्रिवर्षादृर्द्ध तदभ्यनुज्ञानादिति । कन्याया विशेषमाहापस्तम्बः। 'अकृतचूडायाङ्कन्यायां सद्यःशुद्धिरिति । कृतचूडानामपि वाग्दा- नात्पूर्वमेकाहेन शुद्धिरिति। तदाह याज्ञवल्क्यः। 'अहस्त्वदत्तकन्यासु बालेषु च विशोधनम् । अदत्ता वाग्दानरहिता । कन्यानामाशौचे वैपुरुषमेवसापिण्ड्यम् । तदाहवसिष्ठः । 'अदत्तानां तु स्त्रीणान्त्रि- पुरुषीविज्ञायते' इति । मरीचिः। 'वारिपूर्व प्रदत्ता तु यानैव प्रतिपा- ।

·स्मृतिसारोद्धारे। सस्कारान- दिता । असंस्कृता तु सा ज्ञेया त्रिरात्रमुभयोः स्मृतम्' । उभयो। पितृमातृकुलयोः । विवाहानन्तरं विशेषमाह विष्णुः । 'संस्कृतासु स्त्रीषु नाशौचं पितृपक्षे, तत्पसवमरणे चेरिपतगृहे स्यातां तदैक- रावन्त्रिरात्रं च' इति । एकरात्रं प्रसवे विरात्रं मरणे चेत्यर्थः । अ- ङ्गिराः 'अविशेषेण वर्णानामक्सिंस्कारकर्मणः। त्रिरात्रात् तु भवे- च्छुद्धिः कन्यास्वह्रोविधीयते' । इदं वयोऽवस्थाशौचं सर्ववर्णसा- धारणम् । कन्यासु अनः शुद्धिः चूडातो वाग्दानपर्यन्तमेकाहाशौच मित्यर्थः । 'आजन्मनस्तु चूडान्तं यदि कन्या विपद्यते । सद्य शौचं भवेत्तत्र सर्ववर्णेष्वयं विधिः । ततोवाग्दानपर्यन्तं यावदेकाहमेव 'तु' इति वचनात् । इति वयोऽवस्थाशौचम् ॥ अथ कृतसंस्काराणां पूर्णाशौचमुच्यते । हारीतः। 'आ- न्तरम् मौजीवन्धनाद्विपः क्षत्रियस्वाधनुर्ग्रहाद । आप्रतो- दग्रहाद्वैश्यः शूद्रस्वावस्त्रयुग्ग्रहात्' । अवमौजीवन्धनादिपर्ययन्तं वि- प्रादिरसंस्कृतो भवतीत्यर्थः । तदनन्तरं संस्कृतः । संस्कारानन्तरं सर्वेषां पूर्णाशौचमिति भावः । निर्हरणमाहमनुः । 'दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् । पश्चिमोत्तरपूर्वैस्तु यथायोग्यं द्विजन्मन:। याज्ञवल्क्यः । 'आचार्यपित्रुपाध्यायान् निर्हत्यापि व्रती व्रती । स कटान्नं नचाश्नीयान्नच तैः सह संवसेत् । सब्रह्मचारी, सकटान्नमशौ- चान्नम् । व्रती व्रत्येव ब्रह्मचर्यव्रतान्न भ्रस्यत इत्यर्थः । मातापि- तृव्यतिरिक्तविषये स एवाह 'न ब्रह्मचारिणः कुर्युरुदकं पतिता नच' । उदकमिति पिण्डदानाद्युपलक्षणम् । मनुः । 'आदिष्टी नोदकं कुर्यादाव्रतस्यसमापनात् । समासे तूदकं कृत्वा विरात्रमशुचिर्भवेत् । आदिष्टी ब्रह्मचारी । वृद्धमनुःल्कीवाद्यानोदकं कुर्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः। गर्भभद्रुहश्चैव सुराप्यश्चापि योषितः। अज्ञातिसंस्कारे शौ- नकेन विशेषउक्तः। 'अज्ञातिदाहे प्रथमे तृतीयेषट्पट्प्रदद्यादुदकादि- ·अशम द्वारः। - - पिण्डान् ॥ अष्टौ द्वितीयेऽहाने पञ्च पश्च श्राद्धं चतुर्थे दिवसे च कुर्यात्" इति ॥ याज्ञवल्क्या पाखण्डपना. श्रिताः स्तेना भर्तृघ्न्यः कामगादिकाः । मुराप्य आत्मसागिन्यो नाशौचोदकभाजना" ॥ आमामशौचोदकपिण्डादि न विधेय- मित्यर्थः । यद्वा पाखण्डिनो वेदबाबा, अनाश्रिता अनाश्रमिणः, तेनाः स्वर्णहारिणः ॥ अव स्तनपदं पतितमात्रोपलक्षकमिति ॥ अङ्गिराः- “चाण्डालादुदकात्साबाह्मणाद्वैद्युतादपि । दंष्ट्रि- भ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम् ॥ उदकं पिण्डदानं च यदे- तेभ्यः प्रदीयते । नोपनिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्ष विनश्यति" ॥ मनु:- वृथासङ्काजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठताम् । आत्मनस्यागिनां चैत्र निवापो न विधीयते " ॥ निवापः श्राद्धतर्पणम् । गौतमः- "प्रायोऽनाशकशस्त्राग्निविषोदकोदवन्धनप्रपतनैश्चेच्छतामिति" ॥ इच्छनां कामत आत्मत्यागिनामित्यर्थः ॥ मिताक्षर। आत्मन. स्त्यागिनां नास्ति पतितानां नच क्रिया । तेषामपि तथा गङ्गा- तोये संस्थापनं मनम् "॥ षट्त्रिंशन्मते " गोब्राह्मणहतानां च पतितानां तथैवच । ऊर्दू संवत्सरात्कार्यं सर्वमेवौ देहिकम् " ॥ वृद्धयाज्ञवल्क्यः-'नारायणवलिः कार्यों लोकगहभियान्नरैः । तेन तेषां भवेच्छौचं नान्यथेत्यब्रवीन्मनुः ॥ साग्नेर्दैमरणे विशेषमाहा- ङ्गिराः- " वैतानं प्रक्षिपेदप्सु आवसथ्यं चतुष्पथे । पात्राणि तु दहेदग्नौ यजमाने वृथामृते " ॥ पराशरः- “ चाण्डालेन श्व- पाकेन गोभिविप्रैर्हतो यदि । आहिनाग्निस्तु यो विप्रो विशेषा- दात्मघातकः । दहेन ब्राह्मणं विप्रो लोकाग्नौ मन्त्रवर्जितम् । १ प्रायो महाप्रस्थानम् । अनाशकमनशनम् । उद्वन्धनं गलपा- शादि, गिरिशिखरााश्चप्रदेशादवपात प्रपतनं । अत्र चेच्छतामिति विशेषणोपादानात्प्रमादकृते दोषो नास्तीत्यवगन्तव्यम् ॥

·स्मृतिसारोद्धारे। दग्ध्वास्थीनि पुनर्गम क्षीरेण क्षालयेत्ततः। स्वेनाग्निना स्वमन्त्रेण पृथगेनम्पुनदेहेत् " ॥ आम्नाये- “ कृत्वाग्निमुदकं स्नानं स्पर्शनं वहनं कटम् । रज्जुच्छेदाश्रुपातं च तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्य- ति" । अकृतप्रायश्चित्तानां स्नेहेनौद्धदेहिकं कृत्वा प्रायश्चिती- भवतीत्यर्थः ॥ संवतः- “ एषामन्यतमं प्रेतं यो दहेत वहेत वा । कटोदकक्रियां कृत्वा कृच्छं सान्तपनं चरेत् ॥ यदि कश्चित्प्रमादेन म्रियेताग्न्युदकादिभिः । तस्याशौचं विधातव्यं कर्तव्या चोदक- क्रिया "॥ 'वृद्धः शौचस्मृतेर्छप्तः प्रयाख्यातभिषक्रियः । आ- स्मानं घातयेद्यस्तु मृग्वग्न्यनशनाम्बुभिः ॥ तस्य त्रिरात्रमाशीचं द्वितीये त्वस्थिसञ्चयः। तृतीये तूदकं कृत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् । सर्पहते तु विशेषः स्मृत्यर्थसारे प्रोक्तः तस्य नागवतं कार्यम् । नागपञ्चम्यामुपवासः कर्तव्यः । यद्वा चतुर्थ्यामेकभक्तं पञ्च- म्यां नक्तं कुर्यात्। दारुमयं मृण्मयं वा नाग पञ्चफणं कृत्वा गन्धैः करवीरैःसितपत्रैर्जातीकुमुमैरनन्तं वायुकिं शेषपद्मं कर्कोटकं अश्व- सरं धृतराष्ट्र शाङ्खपालं कालिकं कपिलं च पञ्चम्यां संपूज्य पश्चाद्रा- झणान् घृतपायममोदकैर्भोजयेत् । संवत्सरान्ते चैव हि महाब्राह्मण- भोजनम् । सौवर्णनागदानं च कुर्यादिति । भविष्यपुराणे “ सु. वर्णतारनिष्पन्न नागं कृत्वा तथैव गाम् । व्यासाय दत्वा वि. धिवपितुरानन्त्यमाप्नुयात् । नारायणबलिश्च स्मृत्यर्थसार एवं प्रोक्तः । कस्यां चिच्छुक्लैकादश्यां विष्णुं वैवश्वतं च यथावद. भ्यर्च्य तत्समीपे मधुघृताप्लुतान् दघिपिण्डान् विष्णुरूपेण प्रेतम- नुस्मरन् प्रेतस्य नामगोचे उच्चार्य दक्षिणानेषु दर्भेषु दक्षिणामु- खोदत्वा गन्धाद्यैरभ्यर्च्य पिण्डप्रवहणान्तं कृत्वा नद्यादौ प्रक्षिपेत न पत्न्यादिभ्यो दद्यात् । ततस्तस्यामेव राज्यामयुग्मान्ब्राह्मणाना- मन्त्र्योपोषितः श्वोभूने मध्यान्हे विष्णुमभ्यच्यकोद्दिष्टविधिना ·अपम उद्धार.। हगमनम्। ब्राह्मणपादप्रक्षालनादिवृतिप्रश्नान्तं कृत्वा पिण्डपितृयज्ञवदुल्लेख- नाघवनेजनान्तं कृत्ला विष्णवे ब्राह्मण समाय ? यमाय सपरिवा- राय चतुरः पिण्डान दत्वा नामगोत्रमहिनं प्रेतं संस्मृस विष्णो- मिमट्टीवं पञ्चम पिण्डं दद्यात् । तनोविमानाचान्तान् दक्षिणा- भिस्तोषयित्वा तन्मध्ये चैकं ब्राह्मणं प्रेराबुद्ध्या संस्मरन् गोभू- हिरण्यादिभिरतिशयेन सन्तोष्य पवित्रपाणिभिर्विप्रैः प्रेताय तिलस- हितमुदकं दापयित्वा वजनैः सह भुञ्जीतेति ॥ अन्वारोहणे विशेषमाह स्मृअर्थमारः । सहदहने तु पिण्ड- जिया पतिनास श्राद्धादौ पाकैक्यं कालैक्यं च भवतीति । विकल्पमाह विष्णुः । ब्रह्मचर्य तदन्वारोहणं वेति । हारीतः “पा- तृकं पैत्रिकं चैव यत्र कन्या प्रदीयते । कुलवयं सा पुनाति भर्तारं यानुगच्छति' । शङ्खयाङ्गिरमौ 'तिस्रः कोट्यर्द्धकोटी च यानि लोमानि मानवे। तावत्कालं वसेत्स्वर्ग भर्तारं यानुगच्छ- ति । व्यालग्राही यथा व्यालं विलादुद्धरते बलात् । तद्भा- रमुद्धृत्य तेनैव सह मोदते । तव सा भर्तृपरमा स्तूयमानाप्सरोग- णैः। कीडते पतिना सा, यावदिन्द्राश्चतुर्दशोति । हारीतः "मृते भर्तरि या नारी समारोहेद्धनाशनम् । सारुन्धतीसमाचारा स्व- र्गलोके महीयते । यावच्चामा मृते पसौ स्त्री नात्मानं प्रदाहयेत् । सावन्न मुच्यते साहि स्त्री शरीराद कथञ्चन' । तथा 'ब्रह्मन्नो कृतनोवा गुरुघ्नो वा भवेत्पतिः । पुनाखविधवा नारी तमादाय- मृता तु या' । उशनाः "पृथञ्चिति ममारुह्य न विमा गन्तुमर्हति। अन्यासां चैव नारीणां स्त्रीधर्मोयं परःस्मृतः । ब्राह्मण्याः पृथक्- चिसारोहणनिषेधो नत्वन्वारोहणनिषेध इतिविभाव्यम् । यत्तु 'मृतानुगमनं नास्ति ब्राह्मण्या ब्रह्मशासनात् । न स्त्री ब्राह्मणजाती- या मृतं पतिमनुव्रजेत् । सा स्वर्गमात्मघातेन नात्मानं न पति ·स्मतिसारोद्धारे। नयेत् " इति वचनं तदपिपृथक् चित्यारोहणपरम्। यदपि-देशा- न्तरमृते पसौ साध्वी तत्पादुकाद्वयम् । निधायोरसि संथुद्धा प्रविशेज्जातवेदसम्, इत्यादिवचनं पृथञ्चित्यारोहणविधायकं तद- पि क्षत्रियादिविषयमवसेयम् । अन्वारोहणं तु सर्वासां स्त्री- णामगार्भणीनामबालापत्वानामाचाण्डालं साधारणोधर्मः । 'कु. दिनुमृति साध्वी सर्ववर्णस्य सुन्दार । स्तनन्धयशिशुभद्रे नानु- यायाच्च गर्भिणी, इति गौरी प्रति शङ्करवचनात् । चितिभ्रष्टा च या नारी मोहाद्विचलिता तु या । प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रमन्यथा निन्दिता भवेदिति ॥ अथ सपिण्डनिहरणे विशेषमाह मनुः " असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्दृत्य बन्धुवत् । विशुद्ध्यति त्रिरात्रेण मातु- राप्तांश्च बान्धवान् । यद्यन्नमत्ति तेषां वै दशाइनैव शुद्ध्यति । अनदन्नन्नमद्वैव नचैतस्मिन् गृहे वसेत् । एतत्सजातीयविषयं । वि- जातीये विशेषमाह गौतमः “ अवरश्चेद्वरं वर्णमुपस्पृशेत् वरो- वाप्यवरं बच्छावोक्तं तस्याशौचम्' इति । ब्राह्मे "ब्राह्मणस्त्वन्य. वर्णानां न करोति कदाचन । कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्कृत्वा तज्जा- तितां व्रजेत् । पुत्राः कुर्वन्ति विप्राय क्षत्रवि शूद्रयोनयः । पुरो- हितोऽनपत्ये च मृते मन्त्रीच राजनि । मृते राज्ञः सपिण्डे तु निर- पत्ये पुरोहितः । मन्त्री वा तदशौचन्तु तीर्त्ता पश्चात्करोति सः । अनाथप्रेतनिहरणे पराशरः " अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये दहन्ति वहन्ति च । पदे पदे यज्ञफलमानुपूर्व्याप्नुवन्तिते। न तेषामशुभ कि- श्चित्पापं वा शुभकर्मणाम् । जलावगाहनात् तेषां सद्यःशौचं विधीयते" । विधवापुत्रेविशेषमाह मरीचिः "स्वगोत्रे वान्यगोत्रे वा पोभवद्विधवासुतः। पिण्डश्राद्धविधानं च क्षेत्रिणे प्राक् स निवपत् । बीजिने तु ततः पश्चात् क्षेत्री जीवति चेत्कचित् । वीजिने द.

·अमउदार। २२१ घुरादौ च मृते पश्चात्पदीयते । एतत्तु नियोगोत्पन्नविषयम् । आन- योगोत्पन्ने नारदः “जाता ये त्वनियुक्तायामेकेन बहुभिस्तथा । अ. रिक्थभाजस्ते सर्वे वीजिनामेव ते मुताः। दद्युस्ते वीजिने पिण्डं माताचेच्छुल्कतो धृता। अशुल्कोपनतायां तु पिण्डदा वोढुरेव ते'। शुल्कपणः प्रथमौर्द्धदेहिक ज्येष्ठपुत्र एवं कुर्यात् । इत्याहमरीचिः 'सर्वैरनुमतं कृत्वाज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । द्रव्येन चाविभक्तेन सत्रैरेव कृतम्भवेत्' । विषकद्रव्येष्वपिज्येष्ठेनैव कार्यमिसाह मिताक्षरा "नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश । एकेनैवतु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि । एकेन मुख्येनज्येष्ठेनेति यावत् । स्मृत्यर्थमा- रेपि “अनेकपुत्रत्वे इतरानुमतो ज्येष्ठ एव दद्यात् । द्रव्येन विभ- तो वा अविभक्तोवेति । संस्कारविधिस्तु शाखाभेदेन भिन्नत्वान्नो- क्तः । स्वस्वगृह्य एवं ग्राह्य इति । दाहमन्त्रस्तु कृत्वा मुदुष्करं कर्म जानना वाप्यजानता। मृत्युकालवशं प्राप्तं नरं पञ्चत्रमागतम् । कामक्रोधसमायुक्तं लोभमोहममातम् । दहेयं सर्वगात्रेषु दिव्यान् लोकान् स गच्छतु " रात्रिमृतस्य रात्रावेवदाहः कार्यों वपनन्तु प्रातरित्युक्तं स्मृतिसंग्रहे। 'रात्रौ दग्ध्वातु पिण्डान्तं कृत्वा वपनवर्जि- तम् । वपनं नेष्यते रात्री वस्तदा वपनक्रिया निगमवचनम् । सन्ध्यायां च तथा रात्रौ दाहं पाथेयकर्मच । नवश्रादं च नोकुर्यात्कृतं निष्फलतांबजेदिनि । इदं तु दिनमृतस्यालस्यादिना रात्रौ दाहो न कार्य इसेवं परम् । 'द्वितीये ऽहनि कर्त्तव्यं क्षुरकर्म प्रयत्नतः । तृतीये पञ्चमे वापि सप्तमे वाप्रदानतः । द्विती- याहादिविकल्पाः पूर्वत्रासम्भवे उत्तरत्र कर्तव्यमियेवंपरा इति । सूतकान्ते तु सूतकनिसर्थक वपनं कुर्यात् । तदाह- विचार देवलः "दशमेऽहनि सम्प्राप्ले स्नानं ग्रामाद्वाहिश्चरेत् । तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च' । द.

·૨૨૨ स्मृतिसारोद्धारे। शमेऽहनीति सूतकान्तोपलक्षणम् । केशश्मश्चादिसागस्य सू. तकान्तकर्तव्यवस्नत्यागसाहचर्यात्सूतकान्त एव कर्त्तव्यत्वं प्र. तीयते । वाससां च सूतकान्ते त्यागः स्मृसन्तरे प्रोक्तः " अन्तच वाससां साग' इति । वपनं केषामियाकाक्षायामाहाप- स्तम्बः " अनुभाविनां परिवापनामिति । अनु पश्चाद्भवन्तीयनु- भाविनः कनिष्ठाः। नच लक्षणया अनुभाविपदं पुत्रपरमेवास्तु पुत्रस्यैव वपनेऽधिकारात् । तदुक्तम् “ गङ्गायां भास्करक्षेवे मा- तापित्रोणुरोम॑ते । आधाने सोमपाने च वपनं सप्तसु स्मृतम् सप्तस्वेव वपनमुक्तमतः कथम् ज्येष्ठमात्रे मृते कनिष्ठस्य वपनमु. चितमितिवाच्यम् । सप्तस्वपि वपनं नतु सप्तस्वेव वपनमित्यर्थो हि सम्भवति । नच सप्तस्त्रियधिकसंख्याव्यवच्छेदपरं विरोधात् । सन्ति हि संन्यासे प्रायश्चित्तविशेषे प्रयागादौ च वपनविधायक- वाक्यानि तान्यप्रमाणानि स्युः । तथाहि " शिखासूत्ररहितस्य प्रवज्या श्रुतावुक्ता । मिताक्षरायां च महापातकिनो गोवधिनो- ऽवकीणिनश्च प्रायश्चित्ते वपनमुक्तम् । उदाहृतं च “ विद्वद्विप्रनृ- पस्त्रीणां नेष्यते केशवापनम् । ऋने महापातकिनो गोहन्तुश्चाव- कीणिन' इति । प्रयागवपनविधायकं वचनम् ।"किङ्गयापिण्डदानेन काश्यांवा मरणेन किम् । किङ्कुरुक्षेत्रदानेन प्रयागवपनं यदि इति। नच भास्करक्षेत्रे प्रयाग इत्यर्थस्तेन प्रयागवपनमपि सप्तान्तर्गत- मेवेति वाच्यम् । भास्करक्षेत्रे सूर्यक्षेत्र इत्यर्थः । अत एव पुरु- षोत्तमक्षेत्रस्थमार्कण्डेयहदे सूर्यक्षेत्रतया कोणार्के च शिष्टा वपनं कारयन्ति । अतिप्रसङ्गभिया भास्करक्षेत्रपदं योगरूढमस्तु यथा तब प्रजापतिक्षेत्रपदम् । किञ्च-प्रयागस्य भास्करक्षेत्रत्वे माना- भावः। नहि प्रयागस्य भास्करक्षेत्रत्वप्रतिपादकं पुराणादिकं श्रूयते। श्रूयते च प्रजापतिक्षेत्रत्वप्रतिपादकं ब्रह्मपुराणादिकं 'एतत्प्रजापति- ·अष्टम उद्धारः। ૨૨૨ क्षेत्रं सर्वकामफलपदम्' इति । अपिच कुरुक्षेत्रादिव्यतिरिक्तेषु सर्वेषु तीर्थेषु वपनविधानान्न सप्तस्वितिनियमः। नच तत्रापि सर्वतीर्थपदं प्रयागपरम् ‘एवं कुरुष्वकौन्तेय सर्वतीर्थाभिषेचनम्' इति वचनमत्र प्रमाणमितिचेद् भ्रान्तोसि । नबनेन वचनेन सर्वतीर्थपदस्य प्रयाग- मात्रवाचकत्र प्रतिपाद्यते शक्तिग्राहकत्वाभावादस्य, नच प्रकरणा- तथा बुद्ध्यामहे । अत्रहीदं तात्पर्य पुराणस्य, अत्र प्रयागे स. र्वाणि तीर्थानि सन्तीत्युक्तं । तेषां तीर्थानां नामानि चोक्तानि । तत्र तत्र स्नानं कुरुष्वेति पृथक्पृथगुक्तं पश्चादुपसंहृतम् ‘एवं कुरुष्व कौन्तेय सर्वतीर्थाभिषचनमिति । किञ्च । सर्वतीर्थपदस्य प्रयागे शक्तियोंगो वा । नायः मानाभावात् । नहि कोषव्याकरणं तादृगस्तीति । नद्वितीयः गङ्गादानपि सर्वतीर्थत्वसम्भवात् । सर्व- तीर्थमयी गङ्गेत्यादिवचनात् । नच सर्वतीर्थमुण्डनविधायकवाक्य- स्याननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यमापतितम् । नहि स्वदेशीयनद्यादौ शिवालयादौ तुलसीमूलादौ तीर्थेपि वपनं कारयन्ति शिष्टा इति वाच्यम् । यदेव प्रधानतीर्थमयोऽध्यादिकमुद्दिश्य यात्रा विहिता तत्रैव वपनौचित्यादन्यथा तीर्थमात्रश्राद्धविधायकवचनस्या- प्यननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यापत्तिरितिध्येयम् । अपिच सर्वतीर्थपदस्य प्रयागपरत्वे बहुवचनवैपर्यम् । नच ग्रहं संमाष्टींतिवदविवक्षितार्थ- म् । तत्र ग्रहत्त्वेन सामान्येन वहूनां सङ्ग्रहौचिसात् । अत्र कस्मिन्व- हुवचनवैयादेवग्रहदृष्टान्तवैषम्यम् । सर्वाणि तीर्थान्यस्मिन्निति- व्युत्पसा बहुव्रीहिकरणे निषादस्थपत्यधिकरणविरोधश्च । सर्वतीर्थ- पदस्य प्रयागमात्रपरत्वेतार्थान्तरे प्रसत्यभावः। नचेष्टापत्तिः 'मुण्ड- नञ्चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयविधिः । वर्जयित्वाकुरुक्षेत्र नैमिषं पु- करणयामिति वचनेन कुरुक्षेत्रादिवर्जनानुपपत्तेः प्रसत्यभावा- १ मुण्डनञ्चोपवासश्चसर्वतोर्थेष्वयं विधिरित्यग्रिमश्लोकाशयः ·स्मातसाराद्धारे। दिति, न चाप्रसक्तमप्यत्यन्ताप्राशस्साय निषिध्यते अयाज्ञयामाषा इति श्रुखामाषवदिति वाच्यम् । वैषम्यात् । तत्राहि मौद्गश्चरुभव- तीति श्रुत्या मुद्गानां विशेषविधानेपि प्रतिनिधित्वेन माषे प्रशक्तः तदुक्तम् 'यथोक्तवस्त्व सम्पत्तै ग्राह्यन्तदनुकारिचेत्यादि। प्रकृतेन त- थेति वैषम्यम् । गङ्गामुण्डनस्य प्रयागावच्छिन्नगङ्गापरत्वकल्पनमपि कल्पनमेव । वयित्वा गयां गङ्गामिति वाक्यस्य मैथिलनिबन्धं विहा- य निबन्धान्तरेष्वदर्शनादिति । समावर्त्तनानन्तरं गृहस्थस्य केशवप- नंनिसप्राप्तमेव निषिद्धतिथिनक्षत्रादिविहाय। तदाहमनुः 'क्लप्तके- शनखश्मश्रुर्दान्तः शुक्लाम्बरश्शुचिः। नजीर्णमलबद्वासा भवेच्च विभ- वे सतीति। याज्ञवल्क्योोपि 'शुक्लाम्बरधरोनीचकेशश्मश्रुनखः शुचिः। न भार्यादर्शनेऽश्नीयान्नैकबासा नचास्थित' इति । नच क्लुप्तेतिपदेन केशानां कर्त्तनं नीचीकरणमेव तदोचितमिति वाच्यम् । श्मश्रुणो- प्यवपनापत्तेः। नहीदृशं वाक्यमस्ति केशान्कर्तयेत् श्मश्रूणि वापयेत् इति । नच 'गङ्गायां भास्करक्षेत्रे पितृमातृवियोगतः। कचानां वपनं कार्य वृथा न विकचोभवेदिति वाचस्पतिमिश्रोदाहृतवचनेन विरोध इति । वृथा ज्ञानं विना न विकचोभवेत् न संन्यासीभवेदित्यर्थात् । 'वृथाजटी थामुण्डी वृथानग्नश्च योद्विजः। ते वै नग्नादयः श्राद्ध निषिद्धाः । ज्ञानं विना जटाधारी वृथाजटीत्यादिस्वयमूह्यम् । नच गङ्गायां भास्करक्षेत्रे पितृमातृवियोगत इति स्थानचतुष्टये मुण्डनं योन कारयति स एव वृथाविकच इति वाच्यम् । आधानसोमपा- नमुण्डनेपि वृथाविकचत्वापत्तेः । एतस्य वाक्यस्योपलक्षणपरत्वे स्नातकोक्तमुण्डनेपि न वृथामुण्डित्वापत्तिरिति प्रकृतमनुमरामः । अशौचे सपिण्डानां नियमानाहमनुः 'अक्षारलवणान्नाः स्यु. निमज्जेयुश्च ते व्यहम् । मामाशनञ्च नाश्नीयुः शयीरेंश्च पृ. थक क्षितौ । गौतमः 'अधः शय्यासनिनो ब्रह्मचारिणः सर्ने ।

·अधम उद्धार:। याज्ञवल्क्यः 'क्रीतलब्धाशना भूमौ स्वपेयुस्ते पृथक् पृथक्' क्री तलब्धाशननियमादिनत्रयमवति । सदाहवशिष्ठः 'व्यहमनश्नन्त- आसीरन् क्रीतोत्पनेनवा वरन्' ज्यहमनश्नन्त इति क्रीत- लब्धान्नाभावे बोध्यम् । रजस्खलायाः सूतिकायाश्च मृतायाःशुद्धि कृत्वा दाहादि कुर्यात् । शुद्धिमाहमिताक्षरा 'सूतिकायां मृतायांतु कथं कुर्वन्ति याज्ञिका' इति प्रश्ने उत्तरम् । कुम्भे सलिलमादाय पञ्- चगव्यं तथैव च। पुण्यम्भिरभिमन्यापो वाचा शुद्धिं लभेत्ततः । तेनैव स्नापयित्वा तु दाहं कुर्याद्यथाविधि । पञ्चभिः स्नापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्वलाम् । वस्त्रेणान्तरितां कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् । वाचा ब्राह्मणवचनेन । उशनाः 'ज्वराभिभूता या नारी रजसा च परिप्लुता । कथं तस्या भवेच्छौचं शुद्धिः स्यात्केन कर्मणा। चतुर्थेहनि सम्पाते स्पृशेत्साऽनातुरां त्रियम् । सा सचैलावगाडाप: स्नात्वा स्नात्वा पुनः स्पृशेत् । दशद्वादशकृत्वो वा आचामेच्च पुनः पुनः । अन्ते च वाससा त्यागात्ततः शुद्धा भवेत्तु सा । दद्याच्छत्तया ततोदानं पुण्याहेन विशुद्ध्यति। मनुः 'शुद्धा भत्तुश्चतुर्थेति स्नानेन स्त्री रजस्वला दैवे कर्मणि पिये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति । पञ्चमेहनीति रजोनिवृत्तिकालोपलक्षणम् । यदाहात्रिः 'रजस्वला यदि स्नाता पुनरेव रजस्वला । अष्टादशदिनादर्वागशुचित्वं न गच्छति । एकोन विशतेरागेकाहं स्यात्ततोद्यहम् । विंशत्मभृत्युत्तरेषु त्रिरात्रमशु- चिर्भवेत् । यत्तु कचित् 'चतुर्दशदिनादर्वागशुचित्वं न विद्यत' । इति तत्स्नानदिनप्रभृतिदिनगणनाभिप्रायम् । अथक्षपञ्चकमृतदाहविधिः गारुडे 'आदौकृत्वा धनिष्ठार्द्धमे- तन्नक्षत्रपञ्चकम् । रेवत्यन्तं सदायमशुभं मरणे भवेत् । दाहस्तत्र न कर्तव्यः कृतेऽन्यमरणं भवेत् । न जलं दीयते तेषु अशुभं सर्वदाभवेत् । पञ्चकानन्तरं कार्य कर्त्तव्यं सर्वमन्यथा । पुत्राणां गोत्रिणां तस्य २९ ·स्मृतिसारोद्धारे। सन्तापोयुपजायते । गृहहानिर्भवेत्तस्य ऋक्षेष्वेषु मृतस्तु यः । अथ- बा ऋक्षमध्येपि दाहस्तु विधिपूर्वकः । क्रियते मानुषाणां तु सद्य आहुतिकारणात् । प्रियैर्नियमतः कार्यों मन्त्रैस्तु विधिपूर्वकम् । शवस्य तु समीपेषु क्षेप्तव्याः पुत्तलास्ततः । दर्भमय्याश्च चत्वार ऋक्षमन्त्राभिमन्त्रिताः । ततोदाहः प्रकर्त्तव्यस्तैश्च पुसलकैः सह । सूतकान्ते तदा पुत्रैः कार्य शान्तिकपौष्टिकम् । पञ्चकेषु मृतो योसौ न गतिं लभते नरः । तिलानि च हिरण्यं च तदुद्देश्ये घृतं क्षिपेत् । विप्राणां दीयते दान सर्वविघ्नविनाशनम् । अथ स्वाशौचान्तिमभागे गते अशौचिनोऽङ्गम्पर्शो भवति । तदाहदेवलः । 'दशाहादित्रिभागेन कृते सञ्चयने क्रमात् । अङ्ग- सर्शनमिच्छन्ति वर्णानां तत्वदर्शिनःस्वाशौचकालाद्विज्ञेयं स्पर्शनं तु त्रिभागतः। शूद्रविदक्षत्रविप्राणां यथाशास्त्रं प्रचोदनादिति । अथ वर्णभेदाशौचम् । ब्राह्मे शुद्ध्येविनोदशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः । वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रोमासेन शुद्ध्यति ।। ब्राह्मणविषये मनुः दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते। जननेप्येवमेवं स्यान्निपुणां शुद्धिमिच्छताम् । महागुरौ विशेषमाहाश्वलायनः 'द्वादशरात्रं वा महागुरुषु दाना- ध्ययने न कुर्वीरनिति । महागुरुस्वरूपं स एवाह 'पुत्रानुत्पाद्यार्थ ग्राहयित्वा वृत्ति यो विदधाति स महागुरुरिति । क्षत्रादिविषये याज्ञवल्क्यः 'क्षत्रस्य द्वादशाहानि विशः पञ्चदशैव तु।त्रिदिनानि शुद्रस्य तदर्धन्यायवर्तिनः स्वधर्मरतस्य क्षत्रस्य विशः शूद्रस्यचेत्यर्थः न्यायवर्तित्रं सर्वेषाम शौचनिमित्तं नतु सन्निहितत्त्वाच्छूद्रस्यैवेति भ्रमः कार्यः । निर्णयामृतकृतस्तु भ्रमाच्छूद्रमापरतया व्याच- क्षिरे । मनुः 'विप्रः शुद्ध्यसपः स्पृष्ट्वाक्षत्रियो वाहनायुधम् । वैश्यः प्रतोदं रश्मि वा यष्टिं शूद्रः कृतक्रियाकृतक्रियः शौचानन्तरं कृतस्ना . - ·अष्टम उदार। ૨૨૭ । पवाद । नादिः । कश्यपः 'रात्रावेव समुत्पन्ने मृते रजसि सूतके । पू. मेवदिनं ग्राह्यं यावन्नोदयते रविः । उदिते तु यदा सूर्ये ना. रीणां दृश्यते रजः । जननं वा विपत्तिा यस्याहस्तस्य शर्वरी । अर्द्धरात्रावधिः कालः सूतके तु विधीयते । अर्द्धरात्रपदं प्रथम- भागद्वयपरम् । तदुत्तरमुत्तरदिनगणनेसर्थः । सूतके अशौचे।'नक्तं कुर्यात्रिभागं तु द्वौभागौ पूर्व एषतु । उत्तरोंऽशः प्रभातेन युज्यते मृत- सूतके । तथा 'निशाभागत्रयं कुर्याद्वौभागौ पूर्ववासरे । शेषं पर- दिनं ज्ञेयं स्थालीपाकमृते क्रतौ । यावनोदयते रषिरित्याप नि- शातृतीयभागाभिप्रायम् । दशप्रकारमशौचमाह दक्षः 'सद्यःशौचं तथैकाहस्यहश्चतुरहस्तथा । षड्दशद्वादशाहश्च पक्षो मासस्त- अशौचा थैव च। मरणान्तं तथा चान्यदशपक्षास्तु सूतकम् ॥तत्र सद्य:- शौचिनो दर्शयति । याज्ञवल्क्यः 'ऋत्विजा दीक्षितानां च यज्ञियं कर्म कुर्वताम् । सविततिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा ।दाने विवाहे यज्ञे च संग्रामे राष्ट्रविप्लवे।आपद्यपि च कष्टायां सद्यःशौचं विधीयते' । दीक्षिनानां यज्ञप्रवृत्तानामेव सद्यःशुद्धिः । तदुक्तं यज्ञियं कर्म कुर्वतामिति । सत्रिपदेनान्नमत्रिणो ग्राह्याः। तदन्येषां याज्ञिकानां दीक्षितपदेन च पातेत्रिविनः कृच्छ्रचान्द्रायणादिप्रवृत्ताः, संग्रामे सग्रामोद्यतकरस्य राज्ञः सन्नाहविधौ प्रास्थानिकहोमादौ,कष्टा- यामापदि व्याध्यायभिभूतस्य दुरितसमनार्थे कर्मणि, संकुचित्तवृत्तेः क्षुत्परिम्लानमातापित्राद्यवश्यपोष्यवर्गस्व भरणोपयोगिनि प्र- तिग्रहे वा । अश्वस्तनिकस्य वा प्रतिग्रहे । न विद्यते ३वस्तनं भक्ष्य यस्य स अश्वस्तनिक इति । यस्त्वकाहपर्याप्तधनसञ्चयवांस्त- स्पैकाहः, यम्घ्यहोपभोग्यधनमञ्चयी तस्य व्यहः, यश्चतुरहार्थस. चितधनकुम्भीधान्यस्तस्य चतुरहः । कुमूलधान्यस्य दशाह इति स्मृत्यन्तरे 'निखमनप्रदस्यापि कृच्छ्रचान्द्रायणादिषु । प्रवृत्ते ·स्मृतिसारोद्धारे। कुच्छ्रहोमादौ ब्राह्मणादिषु भोजने । गृहीतनियमस्यापि न स्याद- न्यस्य कस्य चित्' । सद्यःशुद्धिरिति शेषः । तथा "निमन्त्रितेषु विशेषु प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि । निमन्त्रणाद्धि विमस्य स्वाध्यायाद्वि- रतस्यच । अग्रे पितृषु तिष्ठत्म नाशौचं विद्यते कचित् । मरणा- न्तिकमशौचमाहदक्षः । “अस्नात्वा चाप्यहुत्वा चादत्वा जप्त्वा च खादति । एवं विधस्य विषस्य सर्वदा सूतकं भवेत् । व्याधि. तस्य कदर्यस्य ऋणग्रस्तस्य सर्वदा । क्रियाहीनस्य मूर्खस्य स्त्री. जिनस्य विशेषतः । व्यशनासक्तचित्तस्य पराधीनस्य नित्यशः। श्रद्धासागविहीनस्य भश्मान्तं सूतकं भवेत्' । व्याधितस्य असाध्य- व्याधिमतः । कदर्यलक्षणमाइ स एव । “आत्मानं धर्मकृसं च पुत्रदारांश्च पीडयन् । लोभाद्यः पचिनोसर्थान् स कदर्य उदाहृतः। क्रियाहीनस्य नित्यकर्मत्यागिनः । न पठति न शृणोति स मूर्ख स्तस्य । स्त्रीजितस्य स्त्रीवशलया मानादियागिनः । व्यशनासक्त- चित्तस्य द्यूतमृगयाद्यासङ्गेन सत्कर्मयागिनः । पराधीनस्य परसे- वया नित्यकर्मकरणे निरवकावास्य । साग्नेनिरग्नेश्चाशौचाव- धियाह । पैठीनसिः 'अनग्निमत उत्क्रान्तेराशौचांदि द्विजातिषु । दाहादग्निमतो विद्याद्विदेशस्थे मृते तथा'। तथा 'दाहादूर्द्धमशौचं स्याद्यस्य वैतानिकोविधिः । मरणादेव कर्त्तव्यं संयोगो यस्य ना- ग्निना' । अनुलोमक्षवाद्यशौचे विषस्य विशेषमाह बौधायनः 'क्षत्रविशुद्रजातीया ये स्युर्विप्रस्थ बान्धवाः । तेषामशौचं विषस्य दशाहान्न विशिष्यते' । हारीतः 'दशाहाच्छुद्ध्यते चित्रो जन्महान्योः स्वयोनिषु । षड्भिस्त्रिाभिरथैकेन क्षत्रविद्शूद्रयोनिषु' । एतेदापद्विषयम् । क्षत्रियस्य विशूद्रेषु सपिण्डेषु षड्ररात्रत्रिरा- त्राभ्यां, वैश्यस्य शूद्रे सपिण्डे षड्रात्रेण शुद्धिरित्यपि भाग्वत् । १ जन्ममरणयोरित्यर्थः। २ हारीतवचनमितिभाव ।

·अधम उद्धार। । विलोमजेषु विशेषमाहापस्तम्बः । "क्षत्रविद्शूद्रजातीनां जाते मृ- तकसूतके। तेषां च पैतृकं शौचं विभक्तानां तु मातृकम्"। हीनव- गानामुत्कृष्टेषु सपिण्डेषु जातेषु मृतेषु चाविभक्तेषु स्वतो विभक्तेषु च मातृतोऽशौचकल्पनेसर्थः। यदपि 'शौचाशौचे प्रकुर्वीरशूद्र- वपूर्णमङ्करा' इति मैथिलनिबन्धीयं वाक्यं तदपि शूद्रजेत्कृष्टवाप विभक्तेषु बोध्यम् । विजातीयानां सापिड्यंतु त्रैपुरुषमेच। तदुक्तम् 'यद्येकजाता बहवः पृथक्षेत्राः पृथग्जनाः । एकपिण्डाः भवन्सते पिण्डस्त्वावर्त्तते त्रिषु' । पृथग्जना भिन्नजातीयाः । इति सङ्करा- शौचम् । मनुः 'उद्यतैराहने शास्त्रैः क्षत्रधर्महतस्य च । सधः स- तिष्ठते यज्ञस्तथाशौचमिति स्थितिः । यज्ञः पिण्डदानादिरूपः सन्तिष्ठते समाप्तोभवति । तथा 'पिण्डाहवहतानांच विद्युता पार्थ- वेन च । गोब्राह्मणस्य चैवार्थे यस्य चेच्छति पार्थिवः । सद्य- इत्यनुवर्तते । पिण्डोऽशस्त्रकलहः । ननु पार्थिवेच्छया कथं शौचाशौचे, इत्थं यतोमनुरेवाह । 'सोमाग्न्यानिलेन्द्राणां वित्ता. पसोर्यमस्य च । अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः। स्मृत्यर्थसारेपि 'स्त्रीविप्रार्थे गवार्थे च संग्रामे विद्युताच्च हतानां सपिण्डानां नाशौचमिति । यत्तु 'ब्राह्मणार्थे विपन्नानां योषितांग्रह- णेपि वा।आहवेपि हतानां च एकरात्रमशौचकम्" । तद्युद्धक्षतेन कालान्तरमृतविषयम् । तदाह स्मृत्यर्थसारः 'युद्धक्षतेन कालान्त- रमरणे ग्रामेश्वरे कुलपतौ च मृतत्वेकाहमिति । याज्ञवल्क्यः । "हतानां नृपगोविनरन्वक्षं चात्मघातिनाम्। अन्वक्षं सद्यःशौचम् । आत्मघातिनां शास्त्राद्यनुमत्योते शेषः । अथ सपिण्डाद्याशौचम् । मनुः 'दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते । जननेप्येवमेवेति । अत्र दशाहपदं तत्तद्वर्णाशौचमुपलक्ष- १ वित्तस्य अपाञ्च पतिस्तयोः, कुवेरवरुणयोरित्यर्थः ।

·स्मृतिसारोद्धारे। यति । 'जन्मन्यकोदकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते । अत्र जन्म- नीत्युपलक्षणं मरणेपि बोध्यम् । एकोदकाः समानोदकाः । मनुः 'सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकभावस्तु जन्म- नाम्नोरवेदने” । जन्मनाम्नोरवेदने समानोदकभावोनिवर्तते । तयोरवेदने गोत्रजा भवन्ति । ते च स्नानमात्रेण शुद्धयान्ति । तदु. तम् ‘दशाहेन सपिण्डास्तु शुद्ध्यन्ति प्रेतमूतके । त्रिरात्रण सकुल्यास्तु स्नानमात्रेण गोत्रजा' इति । सकुल्याः समानोदकाः। अमगोत्राणां तूच्यते । तत्र वृहस्पतिः 'यहं मातामहाचार्यश्रोत्रि- येष्वशुचिर्भवेत्। श्रोत्रियोत्र सन्निहितोगुणवान्विवक्षितः। तदुक्तम् 'श्रोत्रिये तूपसम्पन्ने त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । मातुले पक्षिणी रात्रि शिष्यत्तिग्बान्धवेषु च । अमान्निहिते काहमाहाश्वलायनः । 'एकाहं सब्रह्मचारिणि समानग्रामवासिनि श्रोत्रिये च' । ए- काचार्योपनीतः सब्रह्मचारी, उपनीय योऽध्यापयति स आचार्यः । मनुः 'त्रिरात्रमाहुराशौचमाचार्य संस्थिते सति । तस्य पुत्रे च पत्न्यां च दिवारानामतिस्थितिः । याज्ञवल्क्यः 'गुर्वन्तेवास्यनूचा- नमातुलश्रोत्रियेषु च । यहमित्त्यनुवर्तते । वृद्धप्रचेताः 'संस्थि- ते पक्षिणी राविौहित्रे भगिनीसुते । संस्कृते तु त्रिरात्रं स्यादि तिधर्मोन्यवस्थितः । पित्रोरुपरमे स्त्रीणामूढानां तु कथं भवेत् । त्रिरात्रेणैव शुद्धिः स्यादित्याह भगवान्यमः । भगिन्यांच श्वशुर- योर्मातुलान्यां च मातुले। पित्रोः स्वसरितद्वच्च पक्षिणी क्षपयेन्निशा- म्' । श्वशुरयोः पित्रारिति विरूपैकशेषः । तथा 'मातुले श्वशुरे मित्र गुरौगुर्वङ्गनासु च । अशौचं पक्षिणी रात्रि मृता मातामही य दि। वशिष्ठः 'भगिन्यां संस्कृतायां च भ्रातर्याप च संस्कृते । मित्रे जामातरिप्रेनेदौहित्रे भगिनीमूते । श्यालके तत्सुते चैव सर्वः स्नानेन शुद्ध्यतिाएतद्नामान्तरमृतागुणिविषयम। तदुक्तं स्मृखर्थसार 'गुणव- ·अष्टम उद्धार। ३ मु एकग्रामे एकाहं ग्रामान्तरे स्नानमिति । विष्णुः 'संस्कृतासु- स्त्रीषु नाशौचं पितृपक्षके तत्पसवमरणे चेपितृगृहे स्यातां त- दैकरात्रं त्रिरात्रं चेति । एतन्मूलकमेववचनं कल्पयन्ति । 'पितु- गेंहे यदा कन्या सूयते म्रियतेऽथवा। तबन्धुवर्गस्वकेन शुद्ध्यते ज- नकस्त्रिभिरिति । सएवाह 'अमपिण्डे गृहे मृते त्रिरात्रं सपिण्डा- नामेकाहमिति । गृहपतस्त्रिरात्रं तत्सपिण्डानामेकरात्रमित्यर्थः । वृद्धविष्णुः 'ग्राममध्यगतोयावच्छवस्तिष्ठति कस्यचित् । ग्रामस्य तावदाशौचं निर्गते शुचितामिया ॥ याज्ञवल्क्यः 'अनौरसेषु- पुत्रेषु भार्यास्वन्य गतासुच' । अहोरात्रमियनुवर्तते । एतदसंनि- धानविषयम् । सन्निधौ तु विष्णुः । 'अनौरसेषु पुवेषु जातेषु च मृतेषु च । परपूर्वासु भार्यासु प्रसूनासु मृतासु च' अत्रत्रिरात्रमि- त्यनुवर्तते । परः पूर्व पतिर्यासान्ताः परपूर्वाः। प्रजापतिः 'अन्या- श्रितेषु दारेषु परपत्नीसुनेषु च । गोत्रिणः स्नानशुद्धास्स्युः त्रि. रात्रेणैव तत्पिता। मरीचिः 'सूतके मृतके चैत्र त्रिरात्रं परपूर्वयोः । एकाहस्तु सपिण्डानां त्रिरात्रं यत्र वै पितुरिति । अथराजाशौचम्। मनुः ‘प्रेने राजान सज्योतिर्यस्प स्याद्विषये स्थितिः'। मज्योतिरिति- दिनमृते दिनमेव रात्रिमते रात्रिरवेति । सूर्यसेनीयेप्रचेताः 'कारवः शिल्पिनोवैद्या दासीदासास्तथैव च । राजानो राजभृसाश्च सद्यः शौचाःप्रकीर्तिताः । राज्ञः प्रजापालननिमित्तकशान्तिकपौष्टिका- दिकर्मणि परमेनाद्युपजातानाष्ट्याद्युपद्वनिवृत्त्यर्थे च कर्मणि कारुशिल्पिप्रभृतीनां स्वस्वामिकमणि च मद्यःशुद्धिः । निय नैमित्तिकादिस्वकर्मसु च स्वाशौचमस्त्येवेसर्थः । अङ्गिराः 'दासी. दासश्च सर्वो बै यस्य वर्णस्य योभवेत । तद्वर्णस्य भवेच्छौचं दास्या मासं तु सूतकम् । दास्याः प्रस्तायाः। विष्णुः 'न राज्ञां राजक- मणि न वतिनां व्रते न सविणां सत्रे न कारूणां कारुकमणि ।

·स्मृतिसारोद्धारे। अशौचमितिशेषः । शातातपः 'मूल्यकर्मकराः शूदाः दासीदासा- स्तथैवच । स्नाने शरीरसंस्कारे गृहकर्मण्यदृषिताः। तथा सद्यः स्पृश्यो गर्भदासो भक्तदासस्यहाच्छुचिः । चिकित्सको यत् कुरु- ते तदन्येन न शक्यते । तस्माचिकित्सकः स्पर्शे शुद्धोभवति नि त्यशः । तथा 'दासा दास्यश्च यत्किञ्चित् कर्म कुर्वन्ति लीलया। तदन्यो न क्षमः कर्तुमतस्ते शुचयः स्मृता' इति ॥ अथविदेशस्थाशौचम् । मनुः 'विगतं तु विदेशस्थं शृणु- याद्योगनिर्दशम् । यच्छेषं दशरावस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् । वि. गतं मृतम् । इदं जननस्याप्युपलक्षणम् । दशरात्रपदं स्वाशौ- चोपलक्षकम् । याज्ञवल्क्योपि 'पोषिते कालशेषः स्यादिति । मनुः 'निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जलमा- प्लुस शुद्धो भवति मानव:' । अत्र पुत्र इति श्रवणापितुरेव स्नान, नत्वतिक्रान्तं जननाशौचं ज्ञातीनाम् । ज्ञातिमरणश्रोतः सचैलस्नानं विधीयते, नत्वशौचाभावः प्रतिपाद्यते अनेन वचनन । मासत्रयादिषु विरात्राद्यशौचस्य वक्ष्यमाणत्वादिति । वृद्ध- वशिष्ठः 'मासत्रये त्रिरात्रं स्यातूषण्मासे पक्षिणी तथा । अह- स्तु नत्रमादर्वागूद्ध स्नानेन शुद्ध्यति । अहः अहोरात्रं, ऊर्द्ध नवममासात् द्वादशमासपर्यन्तम् । अत्र स्नानं स्वसहचरित- मुदकदानमप्याक्षिपति । मनुः 'सवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुद्ध्यति । अथदेशान्तराशौचम् । मिताक्षरायाम् । 'देशान्तर- मृतं श्रुत्वा क्लीबे वैखानसे यतौ । मृते स्नानेन शुद्ध्यन्ति गर्भस्रावे च गोत्रिणः । देशान्तरं वदन्यके षष्टियोजनमायतम् । चत्वारिं- शद्वदन्यन्ये त्रिशद्वान्ये तथैव च । वृद्धमनुः 'वाचो यत्र विभिद्यन्ते गिरिव्यिवधायकः । महानधन्तरं यत्र तद्देशान्तरमुच्यते । यत्र प्रयमन्तरं तत्र त्रिंशद्योजनम् यत्र द्वयमन्तरं तत्र चत्वारिंशद्योजने ·अष्टम उद्धारः। यत्रैकमन्तरं तत्र षष्टियोजनं देशान्तररामिति केचित् । देशपदेन व्यवस्थापयन्सपरे ?। योजनमानं तु स्मृसर्थसारे प्रोक्तम् । 'तिर्य- ग्यत्रोदराण्यष्टावूर्दा वा ब्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्योक्तं वित- स्तिादशाङ्गुला । वितस्तिदिगुणारबिस्ततः किष्कुस्ततोधनुः । क्रोशो धनुःसहस्रे द्वे चतुःक्रोशं तु योजनमिति । एतेन वि- देशस्थाशौचदेशान्तरशौचे पितृमातृव्यतिरिक्तसापण्डादिविषये बोद्धव्ये । यदाह पैठीनसिः 'पितरौ चेन्मृतौ स्यातां दूरस्थो पि हि पुत्रकः । श्रुत्वा तद्दिनमारभ्य दशाहं सूतकी भवेत्' । दशा- हमिति स्वाशौचोपलक्षकम् । मूतकी शौची । दूरस्थ इसनेन वि- देशदेशान्तरयोः सङ्ग्रहः । विदेशमात्रसङ्ग्रहे । 'महागुरुनिपाते तु आर्द्रवस्त्रोपवीतिना । अतीतेऽन्देऽपि कर्त्तव्यं प्रेतकार्य यथाविधि' । इत्यनेन विरोधः स्यात् । नहि निकटे विदेशेऽब्दाद्यत्ययः सम्भवति दूरपदविरोधश्च । दूरत्वं च शतसहस्रादिक्रोशसाधारण- मिति । स्मृत्यर्थसारे विशेषः 'मातापितृमरणं दशाहादेरूद्ध दूर- देशे संवत्सरादूर्द्धमपि पुत्रः श्रुत्वा मरणश्रवणदिनमारभ्य दशाहादिकं यथावर्णम् पूर्णमाशौचं कुर्यात् । उदकम् पिण्डदानं च। महागुरुमरणे च 'दुरदशे व्यतीतेऽब्दे आईवस्त्रोपवासिना । तथै- वाशौचादिकं कार्य स्त्रीपुरुषयोः परस्परम् । सवर्णोत्तमसपत्नीषु चैवम् । देशान्तरे कालान्तरे च हीनवर्णाया मातुः सपत्न्या मरणे तु पुत्रस्त्रिरात्रमिति । दक्षः 'पितृपत्न्यामपेतायां मातृवर्ज द्विजोत्तमः । संवत्सरे व्यतीतेपि विरात्रमशुचिर्भवेत्' । इत्येतदपि हीनवर्ण- विमातृविषयम् । वयोवस्थाशाचे विदेशस्थाशौचे च सर्ववर्ण- साधारण्यमाह व्याघ्रपादः 'तुल्य वयसि सर्वेषामतिक्रान्ते तथैव च । उपनीत तु विषमं तस्मिन्नेवातिकालजम्' इति । वयसि वयोवस्थाशौचे आदन्तजननात्सद्य इसादिनोक्ते अतिक्रान्ते ·स्मृतिसारोद्धारे। विदेशस्थाशौचे च यदशौचमुक्तं तत्सर्वेषां वर्णानां तुल्यम् । उपनीते द्विजानामुपनयने स्त्रीशूद्राणां विवाहे च जाते विषमं दशाहद्वादशाहादिरूपम् । तस्मिन्नेवोपनीते एव अतिकालजमति. क्रान्ताशौचं नत्वनुपनीतस्ये यर्थः । अतो यानि शूद्रस्य वयोवस्था. शौचे विशेषवचनानि मैथिलैलिखितानि तानि निर्मूलानि मिनाक्षरा. दिभिरनादरात् । तानि यथा 'शूद्रे त्रिवर्षीन्यूने तु मृते शुद्धिस्तु पञ्चभिः । अत उर्द्ध मृते शूद्रे द्वादशाहो विधीयते । अनुढभार्यः शूद्रस्तु षोडशावत्सरात्परम् । मृत्यु समधिगच्छेच्चेन्मासं तस्या- प्यशौचकमित्यादीनि । अङ्गिराः 'अतिक्रान्ते दशाहे तु पश्चा- जानाति चेद्गृही। त्रिरात्रं सूतक तस्य न तद्रव्यस्य कर्हिचित्' । अतिक्रान्ताशौचं गृहिणो भवति न गृहद्रव्यस्येत्यर्थः ।। अस्लामप्यलाभे पर्णशरः कर्त्तव्यः। तत्र प्रकारः षष्टयधिकप- लाशपत्रशत्रयेण पुरुषं विरचयेत् । 'अशीत्यर्द्ध च शिरसि ग्रीवायां च दशैव वा । वादोश्चैव शतं दद्यादङ्गुलीषु तथा दश । उरसि त्रिशतं दद्याविंशति जठरे तथा । द्वादशार्द्ध वृषणयोरष्टाई शिश्न एवं च । उर्वोश्चैव शतं दद्यात् त्रिशतं जानुजङ्घयोः । पादाङ्गुलीषु दश वै एतत्प्रेतस्य कल्पनम् । अनाहिताग्नेर्देहस्तु दाह्यो गृह्याग्निना द्विजैः । तदभावे पलाशोत्थैः पत्रैः कार्यः पुमानपि । शतैस्त्रिभि- स्तथा षष्टया शस्त्रातैविधानतः । वेष्टितव्यस्तथा यत्नात्कृष्णसा- रस्य चर्मणा । ऊसूत्रेण बद्धातु प्रलेप्तव्यस्तथा यवैः । सुपिष्टैर्ज- लसंमित्रैर्दग्धव्यश्च तथाग्निना । असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा स्वबान्धवैः । एवं पर्णशरं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । इदमना- हिताग्निपरम् । वशिष्ठः “ आहिताग्निश्चेत्प्रवासे म्रियेत पुनः संस्कारं कृत्वा शश्वदाशौचम्" । अनाहिताग्नेस्त्रिरात्रं पूर्वगृहीता. शौचस्य बोध्यम् । तदुक्तं स्मृत्यर्थसारे । 'अतीते सूतके तु पूर्व- ·अष्टम उद्धारः। मगृहीताशौचस्य पुत्रस्य पत्न्याश्च दशाहादिकं संपूर्ण अशौचम् । गृहीताशौचस्य पुत्रस्य पत्न्याश्च त्रिरात्रमिति । सपिण्डे विशेष- स्तत्रैवोक्तः । अगृहीताशौचानां सपिण्डानां त्रिरात्रम् । गृहीता. शौचाना पुनराशौच नास्तीति। मोषितस्य वृत्तान्तानाकर्णने विशे- षमाह वृहस्पतिः ' यस्य न श्रूयते वार्ता याववादशवत्सरम् । कुशपुत्रकदाहेन तस्य स्यादवधारणम्'। पितरि विशेषोजातूकये- नोक्तः । 'पितरि मोषिते तस्य न वार्ता नैव वागतिः । उर्द्ध पञ्चदशाद्वर्षात् कृत्वा तत्मतिरूपकम् । कुर्यात्तस्य तु संस्कार यथोक्तविधिना ततः' । स्मृत्यर्थसारे विशेषः । 'दूरे देशान्तरगते पितरि वातौ पुनः पुनः पुत्रः पर्यालोच्य जीवद्वार्तायामश्रूयमाणा- यां पूर्ववयस्के एकविशत्यब्दादूर्द्धम् मध्यमवयस्के पञ्चदशा- दुई अवरवयस्के द्वादशादूर्द्धम् चान्द्रायणत्रयं त्रिंशत्कृच्छ्राणि वा कृत्वा पलाशपत्रैः कुशैर्वा प्रतिकृतिं कृत्वा दशा- हाशौचोदकश्राद्धानि कार्याणीति । श्राद्धे कृते यदि जीवन समागच्छेत्तदाह वृद्धमनुः जीवन् यदि समागच्छेत् घृ. तकुण्डे निधाय तम् । कारयेजातकर्मादि संस्कारानखिलानपि । द्वादशाहं व्रतचर्या त्रिरात्रमथ तस्य तु । स्नात्वोद्वहेत तां भार्या- मन्यां वा तदभावतः । आग्निमाधाय विधिना व्रात्यस्तोमेन वा यजेत् । अयेन्द्राग्नेन पशुना गिरिं गत्वा च तत्र तु । इष्टिमायु- ध्मती कुर्यादीपितॉश्च क्रतूंस्तत' इति । अथ शवानुगमने याज्ञवल्क्यः 'ब्राह्मणेनानुगन्तव्यो न शूद्रो न द्विजः कचित् । अनुगम्याम्भसि स्नात्वा स्पृष्ट्वाग्नि घृतभुक् शुचिः' । ब्राह्मणेनासपिण्डेन द्विजो विपदि शूदो वा नानुगन्तव्य इत्यर्थः । मनुः 'अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिमेव वा । स्नात्वा सचैलः स्पृष्ट्वाग्नि घृतं पाश्य शवससर्गा शौचम् ।

·२३६ स्मृतिसारोद्धारे। विशुद्ध्यति' । ज्ञाति मातृसपिण्डं पितृसपिण्डानुगमनस्य विहित- स्वादिति । हीनवर्णविषये स्मृत्यर्थसारः । 'ब्राह्मणस्य क्षत्रियानु. गमने एकाहम् । वैश्यानुगमने पक्षिणीं । .शूद्रानुगमने त्रिरात्रम् । अशौचं कृत्वा समुद्रगायां नद्यां स्नात्वा प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति' इति । क्षत्रियस्य वैश्यानुगमने त्वेकाहम् । शूद्रानुगमने पक्षिणी । वैश्यस्य शूद्रानुगमने त्वेकाहम् । रोदने चै- वमिति । वशिष्ठः 'मनुष्यास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा त्रिरात्रमाशौचम् । अस्निग्धे त्वहोरात्रं, शवानुगमने चैवमिति । इदमपि पूर्वेणाविरूद्धं व्याख्येयम् । पराशरः 'प्रेतीभूतं तु यः शूद्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । अनुगच्छेन्नीयमानं स त्रिरात्रेण शुद्ध्यति । त्रिरावे तु ततस्तीर्णे नदीं गत्वा समुद्रगाम् । प्राणायाम शतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्ध्य- ति' । अङ्गिराः 'आशौचं यस्य संसर्गाज्जायते गृहमेधिनः । क्रि- यास्तस्य न लुप्यन्ति गृह्याणां च न तद्भवेत् । अनुगमनसंसर्गाशौचं न सन्ध्यादिलोपकम । नच गृहे भवानां तत्पुत्रादीनां भवतीयर्थः । शङ्खः 'कृछ्रपादोऽसपिण्डस्य प्रेतालङ्करणे कृते । अज्ञानादुपवासः स्यादशक्तौ स्नानमिष्यते । पारस्करः 'मृतस्य बान्धवैः साई कृत्वा तु परिदेवनम् । वर्जयेत्तदहोरात्रं दानं श्राद्धादिकर्ग चेति ॥ अथाशौचसन्निपातः । तत्र सजातीयसंनिपाते विष्णूः 'अथ यदि दशरात्राः सन्निपतेयुराचं दशरात्रमशौचमानवमादिवसात् । गौतमः 'राविशेषे द्वाभ्यां प्रभाते तिसृभिः' । याज्ञवल्क्यः 'अ- न्तरा जन्ममरणे शेषाहोभिर्विशुद्ध्यति । जननाशौचमध्ये जन- नाशौचस्य शावाशौचमध्ये शावाशौचस्य चोपनिपाते पूर्वाशौचे- नैव व्यपगमेन शुद्धिर्नत्वग्रिमाशौचेनेसर्थः । शेषाहोभिः पूर्वा- शौचावशिष्टदिनैः । तदाहपराशरः 'पूर्वेणैव विशुद्ध्येत जाते जातं मृते मृतम्' । 'अन्तर्दशाहे चेत्स्यातां पुनमरणजन्मनी । पूर्वेणैव ·अष्टम उद्धारः। विशुद्धिः स्याद्यावदन्त्यदिनं भवेत् । शातातपः 'रात्रिशेषे यहा- च्छुद्धिर्यामशेपे शुचिस्म्यहात्' । एषां वचनानां समुदितार्थस्तु अन्यदिनपर्यन्तं सजातीयाशौचपाते पूर्वस्माच्छुद्धिः । अशौचा- न्त्यदिनस्य रात्राववशिष्टायामपरसजातीयाशौचसन्निपाते द्विनद्वयेन परेण शुद्धिः। अशोचान्त्यदिवसीयरात्रेश्चतुर्थयामे यद्यशौचान्तरमा- पतति तदा रात्रित्रयेणपरेणशुद्धिः।ब्रह्मपुराणे 'आद्यं भागद्वयं यावत् सूतकस्य तु सूनके। द्वितीये पतिते चाद्यात्सूतकाच्छुद्धिरिष्यते। अत ऊर्द्ध द्वितीयात्तु सूतकान्ताच्छुचिर्भवेत् । एवमेव विधेयं स्यान्मू- तके मृतकान्तरे' । इदं तु पुराणवचनं धर्मशास्त्रवचनादुपेक्षणी- यम् । यद्यपि पुराणमा धर्मशास्त्रं तथापि पुराणेषु सर्गप्रतिस- गादिविचारप्रवृत्तेषु मासङ्गिको धर्मविचारः स्मृतिषु साक्षादिति बलवत्त्वं स्मृतीनाम् । अतएव मिताक्षराकारैः संहितावचनान्ये- वोदाहारिषतेति । यद्वा आयं भागद्वयमित्यत्र सूतकमृतकपदे जन- नमरणाशौचयोश्चरमदिनपरे । तेनायमर्थः सम्पद्यते। अशौचान्त्य. दिनस्य आद्यं भागद्वयं चतु‘विभक्तेऽहोरात्रे अहोरूपमेव, तस्मिन्न- शौचान्येऽहनि आद्याच्छुद्धिः । अतऊर्द्ध अस्तमयानन्तरं रात्रिरू- पभागद्वये द्वितीयाच्छुद्धिः। तत्रापि रात्रे गत्रये व्यहाद,तुर्यभागे व्यहादिति । अन्यथानेकवचनविरोधः स्यादिति । किश्चानत्र- मात् विष्णूक्तं दशमे दिने तु पुराणोक्तं पूर्वापनोद्यत्वम् । एवं च 'परतः परतः शुद्धिरघद्धौ विधीयते । स्याच्चेत् पञ्चतमादह्नःपूर्वे- णाप्यनुशिष्यते' । इत्यादेरप्यर्थः कल्पनीयस्तथाहि-अघद्धौ समानाशौचोपनिपाते पञ्चमात्परतोपि परतः पूर्वाशौचशेषतः शुद्धिः पूर्वेण मन्वादिना अनुशिष्यते उपदिश्यते अपि यत इति नासाम- अस्यलेशोपि । विजातीयाशौचसन्निपाते त्वगिराः 'स्तके मृतक चेत्स्यान्मृतके त्वथ सूतकम् । तत्राधिकृत्य मृतकं शावं कुर्यान्न ·२३८ स्मृतिसारोद्धारे। . सूतकम् । तथा 'अघानां यौगपद्ये तु ज्ञेया शुद्धिगरीयसा । मरणोत्पत्तियोगेन गरीयोमरणं भवेत् । तथा 'शावेन शुद्ध्यते सूतिन मुतिः शावशोधिनी' । अत्र मरणाशौचत्वेन बाधकत्वम. तोऽल्पकालव्यापकेनापि शावेनाधिकसमयव्यापकमपि मृतकं बा- ध्यते । उशनाः ' स्वल्पाशौचस्य मध्ये तु दीर्घाशौच भवेद्यदि । न पूर्वेण विशुद्धिः स्यात्स्वकालेनैव शुद्धयति' । इदं तु सजाती. यसन्निपातपरम् । मातापित्रोरशौचसङ्करे विशेषमाहाङ्गिराः 'मा- तर्यग्रे प्रमीतायामशुद्धौ म्रियते पिता । पितुः शेषेण शुद्धिः स्यान्मातुः कुर्यात्तु पक्षिणीम्' । अयमर्थः-मात्रशौचमध्ये पित्रशौचे सति पित्रशौचेन शुद्धिः, पित्रशौचमध्ये मात्रशोचे सति मातुः पक्षिणीमधिकां कुर्यादिति । जननस्य प्रेतपिण्डबाधकत्वं नास्ती- त्याह शातातपः अन्तर्दशाहे मरणात्पश्चात्स्याज्जननं यदि । प्रेतमुद्दिश्य कर्त्तव्य पिण्डदानं स्वबन्धुभिः । प्रारब्धे शवपिण्डे तु मध्ये चेन्जननं भवेत् । तथैवाशौचपिण्डाँस्तु शेषान् दद्याद्यथा- विधि' । प्रजापतिः 'शावाशौचे समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् । कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिः पूर्वाशौचन शुद्धयति' । पूर्वाशौचन शावाशौचेन गतेनेत्यर्थः । सूतिकामग्निदं च हित्त्रोत स्मृतिसंग्रहः । अथाशौचेऽप्यवर्ण्य माहपुलस्त्यः 'सन्ध्यामिष्टिं चरुं होमं याव- जीवं समाचरेत् । न त्यजेत्सूतके चापि यज्ञं नोच्छेदयेत्क- चित्' । तथा ' वैतानौपासनाः कार्याः क्रियास्तु श्रुतिनोद- नात्' । वैतानास्त्रेताग्निसाध्याः अग्निहोत्रादयः, औपासना आवसथ्याग्निसाध्याः सायम्पातोमस्थालीपाकादयः । वै. ष्णवे 'सर्वकालमुपस्थानं सन्ध्ययोः पार्थिवेष्यते । अन्यत्र सू- तकाशौचविभ्रमातुरभीतितः । तथा 'सन्ध्यापञ्चमहायज्ञान्नत्यिक १ प्रतिदिनमुपास्यत इत्युपासनोगृह्याग्निस्तत्रभवाः।

·अष्टम उद्वारः। ૨૩, - स्मृतिकर्म च । तन्मध्ये हायपत्तेषां दशाहान्ते पुनः क्रिया' । इति वचनंतु प्राणायाममन्त्रोच्चारणपूर्वकसन्ध्यानिषेधपरम्। सूतके मृतके चैव सन्ध्याकर्म समाचरेत् । मनमोच्चारयेन्मत्रान्माणायाममृते नरः' इतिपुलस्त्यवचनादेव । पैठीनसिः 'स्तके सावित्र्या चांजलिं प्र- क्षिप्य प्रदक्षिणं कृत्वा सूर्यं ध्यायन्नमस्कुर्यादिति । स्मृत्यर्थसारे स्मातत्त्वेपि सन्ध्याया गायच्याञ्जलिदानं कार्य मार्जनं कार्य न वा। यथा 'प्राणानायम्य मनसा मन्त्रमुच्चारयेन्मार्जनादि कृत्वा वाचा गायत्रीमुच्चार्याञ्जलिन्दद्यादिति । जातकर्ण्यः 'सूतके तु समुत्प. ने स्मार्त्त कर्म कथं भवेत् । पिण्डयज्ञं चरुं होममसगोत्रेण कारयेत् । पिण्डयज्ञं पिण्डपितृयज्ञम् । वृहस्पतिः 'स्तके मृतके चैव अशक्तौ- श्राद्धभोजने । प्रवासादिनिमित्तेषु हावयेन तु हापयेत्' । पारस्करः नित्यानि विनिवर्तेरन वैतानवर्जम् शालाग्नौ चैतानि कुर्यादि- ति । स्मृत्यर्थसारे 'उपासनाः सायंप्रातहोमपार्वणस्थालीपाका- द्या नित्यनैमित्तिकाः श्रुतिनोदितत्वात्कार्या एव । अत्रापि इद- मिन्द्राय नम एतदपि देवतोद्देश्यकद्रव्यसागात्मकं यागं प्रधान स्वयमेव कुर्यादित्यर्थः । स्मृत्यर्थसारे 'अशोचे त्रेताग्निसाध्याग्निहो- वदर्शपौर्णमासादि नियनैमिचिकाः श्रुत्युक्तत्त्वात्कार्या एवेति । अतएव नित्याग्निहोत्रव्यतिरिक्तानामपि नित्यनैमित्तिकानां श्री. तानां स्मातीनां च न सर्वथा त्यागः किंत्वन्येन कारयेत् । काम्यं सर्वमपि वर्ण्यमेव । वैश्वदेवपञ्चमहायज्ञादीनि स्मानि वर्जयेदेव । तदाहसम्बर्तः 'विप्रोदशाहमासीत वैश्वदेवविजितः । पञ्चयज्ञविधानं तु न कुर्यान्मृत्युजन्मनोः' । तथा 'काम्यानि चैत्र कर्माणि नित्यानि च विशेषतः । न कुर्याद्विहितं किञ्चित्स्वाध्या- यं मनसापि चेति । यत्तु 'दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निव- तत' इयादिवचनं तत्काम्यहोमविषयमानियस्नानादि कार्यमेव ।

·૨e स्मृतिसारोद्धारे। तदुक्तं स्मृत्यर्थसारे । निसस्नानशौचावयवभोजननियमास्पृश्यस्प- स्निानं च कुर्यादति । अशौचज्ञानमेवापायहेतु शौचं स्वरूप- सत् । तदुक्तं ब्राह्मे। 'अपि दातृगृहीत्रोश्च सूतके मृतके तथा । अ- विज्ञाने न दोषः स्याच्छाद्धादिषु कदाचन ॥ विज्ञाते भोक्तुरेव- स्यात्सायश्चित्तादिकं क्रमादिति । विज्ञातइति दातृभोक्रुभा- भ्यां विज्ञाते भोक्तुरेव दोष इत्यर्थः । तदुक्तं षड्विशन्मते 'उभाभ्यामपरिज्ञातमशौच नैव दोषभाक् । एकेनापि परिज्ञातं भो- क्तुर्दोषमुपावहदिति । अशौचान्नस्याभोज्यत्वमाह यमः 'उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते । उभयत्र सूतके मृतके च । कुलस्य अशौचिकुलस्य । षड्विशन्मते भुनानेषु च विप्रेषु वन्तरा मृतस्तके। अन्यगेहोदकाचान्ताः सर्वे ते शुचयः स्मृताः। वृहस्पतिः। 'विवाहो- सवयज्ञेषु स्वन्तरा मृतस्तके । पूर्वसङ्कल्पितार्थेषु न दोषः परि- कीर्तितः। षट्त्रिंशन्मते विशेषः 'विवाहोत्सवयज्ञेषु त्वन्तरा मृतस्मू- तके। परैरनं प्रदातव्यं भोक्तव्यं च द्विजोत्तमैः । परैरशौचर हितैः। अतएव स्मृत्यर्थसारे 'दातॄन्भोक्तूंश्च न स्पृशेदिति विशेष उक्तः । अशौचे ग्राह्यान्याह मरीचिः " लवणे मधुमांसे च पुष्पमूलफले- ध्वपि । शाककाष्ठवणेष्वेव दधिसर्पिष्पयस्सु च । तिलौषधाजिने चैव पक्कापक्के स्वयंग्रहः । पण्येषु चैव सर्वेषु नाशौचं मृतस्तके। एतत्पक्कापकाभ्यनुज्ञानमन्नसत्रप्रवृत्तविषयम् । तदाहागिराः 'अ. नसत्रप्रवृत्तानामाममन्नं न गर्हितम् । भुक्त्वा पक्कान्नमेषां त्रिरावं तु पयः पिबेत्' । विष्णुः 'व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेऽर्चने जपे। प्रारब्धे सूतकं न स्यादनारब्धे तु सूतकम् । प्रारम्भलक्षणं त. तत्कर्मणि स एवाह 'प्रारम्भो वरणं यज्ञे सङ्कल्पो व्रतसत्रयोः । नान्दीमुखं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिक्रिया' इति । प्रारम्भाभावे- प्यधार्यकन्याविवाहादौ विशेषमाह विष्णुः 'अनारब्धविशुद्धयर्थं ·अष्टम उद्धारः। कूष्माण्डैर्जुहुयाघृतम् । गां दद्यात्पञ्चगव्याशी ततः शुद्धयति सूतकी' । कूष्माण्डैर्यदेवा देवहेडनमियादिभिः ॥ अथ द्रव्यशुद्धिः। तत्रादौ सर्वाधारतया भूशुद्धिः। तत्र भू. भूमिशुद्धि। शुद्धिः सप्तधेति । यदाह यमः खननात्पूरणाद्दाहादद्भिः सेकेन लेपनात् । गोभिराक्रमणाकालाभूमिः शुद्धयति सप्तभिः । कालात् यात्रता कालेन गन्धलेपापगम: स्यात् । याज्ञवल्क्यः 'भूशु. द्धिर्मार्जनाद्दाहारकालात् गोक्रमणात्तथा।सेकादुल्लेखनालपादृगृह मार्जनलेपनात्' । अत्रोपहतिहेतूनां सामस्त्ये सप्तभिह से न्यूनैरिति- ध्येयम् । उपहतिहेतूनाह देवलः 'यत्र प्रसूयते नारी म्रियते द- ह्यतेऽथवा । चाण्डालाध्युषितं यच्च यत्र मुत्रादिसंगतिः । एवं कश्मलभूयिष्ठा भूरमध्येति कीर्तिता । श्वसकरखरोष्ट्राचैः सं- स्पृष्टा दुष्टतां व्रजेत् । अङ्गारतुषकेशास्थिभश्माथैमीलना भवेत् । अत्राशुद्धा भूस्त्रिविधा अमेध्या दुष्टा मलिना चेति । शुद्धिमाह स एव ' पञ्चवा वा चतुर्दा वा भूरमेथ्या विशुद्धयति । दुष्टा चैत्र त्रिधा द्वेधा शुद्धयते मलिनैकधा'। पञ्चधा दहनकालगोक्रमणसेको- ल्लेखैः पञ्चभिः । चतुर्की तैरेव दाहजितैश्चतुर्भिः। विधेति गोक्रमणसेकोल्लेखैत्रिभिः । द्वाभ्यां सेकोल्लेखाभ्याम् । एकधा उल्लखने कैनेति । अपरोपि विशेषः । 'गोचर्ममात्रमबिन्दुर्गाः शोधयति पातितः । समूढमसमुदं वा यत्र लेपो न दृश्यते । स- १ अग्निवायुसूर्यदेवत्यास्तिस्रोनुष्टुभः कूष्माण्डीसंज्ञाः । यथा यद्देवा देवहेडन देवासश्चकृमा वयम् । अग्निर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वरहस.' । यजुः २० । १४ ॥ दीव्यन्ति देवाः दीप्य. मानाः, हे देवतासो देवाः वयं यदेवानां इंडनं अपराधं चकृम कृत- वन्तः अग्निस्तस्मादेनसः पापात् मा मां मुञ्चतु पृथक्करोतु, विश्वातू विश्वस्मात् सर्वस्मात् अंहसः विघ्नाच मुश्चतु इत्यर्थ. ॥ अपरयोई. योमन्त्रयोः “ वायुमा सूर्यो मा” इयानेव विशेषः ॥

·२४२ स्मृतिसारोद्धारे। मृदं कृतसमार्जनम् । गोरबिन्दुर्गोपुच्छ जलम् । यत्रैकादश गाव उप- विशन्ति स भूभागो गोचर्म । गृहशुद्धिमाहसम्वतः 'गृहशुद्धिं प्रव- क्ष्यामि अन्तस्थशवदरणे । प्रोत्सृज्य मुन्मयं भाण्डं सिद्धमन्नं तथैव च । गृहादपास्य तत्सर्वं गोमयेनोपलेपयेत् । गोमयेनोप- लिप्याथ छागेनाघ्रापयेद्बुधः । ब्राह्मणैर्मन्त्रपूतैश्च हिरण्यकुशवा- रिणा । सर्वमभ्युक्षयेद्वेश्म ततः शुद्ध्येदसंशयम्' । बौधायनः 'घ- नाया भूमेरूपवीत उपलेपनम् । शुषिरायाः कर्षणम् । क्लिन्नाया अमेध्यमास मृदा प्रच्छादनम् । उपवीते अस्पृश्यस्पर्शे। शुषिरायाः सच्छिद्रायाः॥ अथ पात्रशुद्धिः । तत्र हारीतः 'अद्भिः काञ्चनराजतताम्र- शङ्खशुक्तीनां तद्गुणवर्जनं स्नेहवैवर्योपहतानां यवगोधूमकलायमा. षमसूरमुद्गगोमयचूर्णैर्धावनम् । अम्ललवणाभ्यां ताम्राणां भ- मना कांस्यानां शाणतैलसिकताघर्षणैः काष्र्णायसानां शैलानां घर्षणं मार्जनं मणिमयानाम्' इति । तद्गुणवर्जनं सद्गन्धापकर्षणम् । स्नेहवैवोपहना इति उच्छिष्टादिस्नेहेन विवर्ण यथास्यात्तथोप- हता इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः 'सौवर्णराजताब्जानामर्द्धपात्रग्रहाश्म- नाम् । शाकरज्जुमूलफलवासोविदलचर्मणाम् । पात्राणां च- मसानां च बारिणा शुद्धिरिष्यते' । अब्जं शङ्खशुक्तिमुक्तादि । उर्द्धपात्रं यज्ञीयोलूखलादि, ग्रहा ऐन्द्रादयः । अश्मा दृषदादिः । मूलमाकादि । विदलं वेणुदलादि तद्विकारः छत्रादिः । च- मसा होतृचमसादयः । एतल्लेपरहितस्पर्शमात्रविषयम् । 'निल्लेप काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुद्यति । अब्जमश्ममयं चैव राजतं चा. नुपस्कृतम्' । अनुपस्कृतम् अनुपलिप्तम् । सस्नेहपात्रेषु विशेषमाह याज्ञवल्क्यः'चरुनुक्नुबसस्नेहपात्राण्युष्णेन वारिणा'। चर्पन्मयी चरुस्थाली । 'स्फयशूजिनधान्यानां मुसलोलूखलानसाम् । स्फ्यः ·अरम उद्धार.। २४३ खादिरक्षुरिका, अनः शकटम् । आपस्तम्बः 'गवाघ्रातानि कां- स्यानि शूद्रोच्छिष्टानि यानि च । शुद्ध्यन्ति भश्मक्षारैश्च श्वका- कोपहतानि च । शङ्खः 'कृष्णशकुनिमुखावघृष्टं निर्लिखेद, श्वापदमुखावमृष्टं न प्रयुंजीतेति । कृष्णशकुनिः काकः, निर्ले- खनं तक्षणम्, इदमधिकोपहतिविषयम् । बौधायनः 'जसानां मूत्रपुरीपशुक्रासक्कुणपमधैरवन्तवासिताना आवर्तनम्, अग्नि- संयोगेन द्रवीकरणमावर्तनम् । अधिकोपहतौ तु विशेषः स्मृन- न्तरे 'सूतिकाशवविण्मूत्ररजस्वलहतानि च । प्रक्षेप्तव्यानि तान्यग्नौ यद्ययावत्सहेदपि । बौधायनः 'तैजसानां शूद्राद्युपघाते पुनः करणं गोमूवे वा सप्तरात्रं परिवासनमिति । आदिसपुराणे 'मुवर्णरूप्यशङ्खाश्ममुक्तारत्नमयानि च । कांस्यायस्ताम्ररौप्यादि- त्रपुसीसमयानि च । निर्लेपानि तु शुद्ध्यन्ति केवलेन जलेन तु। शूद्रोच्छिष्टानि शोध्यानि त्रिभिः क्षाराम्लवारिभिः' । अत्र क्षारा- म्लवारिभिर्दशकृत्वो मार्जयेत् । शुद्ध्यन्ति दशभिः क्षारिति शातातपोक्तेः । द्विजोच्छिष्टे विशेषमाह शङ्खः 'ब्रह्मक्षत्रविशां- चैव सकृत्समार्जनाच्छुचिः । चतुर्थेन तु यद्भुक्तं चतुर्भिस्तत्र मार्जनम् । अग्नौ प्रक्षिप्य गृह्णीयाद्धस्तौ प्रक्षाल्य यत्नतः । गो- शृङ्गेण तु संस्पृष्टं तत्पात्रं शुचितामियात् । गण्डूषं पादशौचं च यः कुर्यात्कांस्यभाजने । भूमौ निक्षिप्य षण्मासं पुनराकरमा- दिशेत् । तथा 'लौहानां दहनाच्छुद्धिर्भश्मना गोमयेन च । द- हनात्खननाद्वापि शैलानामम्भसापि वा। काष्ठानां तक्षणाच्छुद्धि- मंगोमयनलैरपि' । याज्ञवल्क्यः 'तक्षणं दारुशृङ्गास्थ्नामिति । संहतापात्रे हारीतशातातपौ 'संहतानां तु पात्राणां ययेकमुपह- न्यते । तस्यैव शोधनं प्रोक्तं सामान्यं द्रव्यशुद्धिकृत । याज्ञवल्क्य: 'पुनःपाकेन मृन्मयम्' । अल्पोपहतिविषयमिदम् । यदाह मनुः ·२४४ स्मृतिसारोद्धारे। 'मघैमूत्रपुरीषैर्वा ष्ठीवनैः पूयशोणितैः । संस्पृष्टं नैव शुद्ध्येत पुनः पाकेन मृन्मयमिति । अथ धान्यादिशुद्धिः, तत्र विष्णुः 'असिद्धान्नस्य तन्मा. त्रापहाराद्वा निस्तुषीकरणेन वेति । इदमल्पद्रव्यविषयं बहुद्रव्य- विषये तु विशेषमाह कश्यपः ' मोक्षणपर्यग्निकरणावगाहनी- हियवगोधूमानां विमर्शनप्रोक्षणैः फलीकृतानां निघर्षणदलनप्रो. क्षणैः शमीधान्यानाम्' इति । पनिकरणमग्न्यभिमर्शनम् । अ. वगाहनं प्रक्षालनम्, फलीकृतानां कण्डितानाम्, अल्पानां विम- चीनं पाणिम्यां निर्मलीकरणमें । बहूनां मोक्षणं । शमीधा- न्यानि मुद्गादीनि । तण्डुलांस्तु परित्यजेदित्यल्पमानविषय- म् । आदित्यपुराणे 'गृहदाहे समुत्पन्ने दग्धे च पशुमानुषे । अ- भोज्यस्तु ततो ब्रीहिर्धातुद्रव्यस्य संग्रहः । मृन्मयेनावरुद्धानाम- धोभुवि च तिष्ठताम् । यवमाषतिलादीनां न दोषो मनुरब्रवीत् । सतः संक्रमणेऽनौ च स्थाने स्थाने च दह्यते । नच माणिबधो यत्र केवलं गृहदीपनम् । तत्र द्रव्याणि सर्वाणि गृह्णीयादविचारय- नू' । सिद्धान्ने विशेषमाह मनुः ‘पक्षिजग्धं गवाघ्रातमवधूतमवक्षु- सम् । क्षितं केशकीटैश्च मृत्प्रक्षेपेण शुद्ध्यति'। अवधूतं यस्यो- परि वासोधूननं कृतम् । मृद्रहणमुदकस्याप्युपलक्षणम् । य. दाह याज्ञवल्क्यः सलिलं भश्म मृद्वापि प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धये । गौतमः' नियमभक्ष्यं केशकीटावपन्नमिति' । पाकानन्तरं केश- कीटादिस्पृष्टमदुष्टम् । तैः सह पकं साज्यमेवेत्यभिप्रायः । वशिष्ठः 'देवद्रोण्यां विवाहेषु यज्ञेषु प्रकृतेषु च। काकैः श्वभिश्च संस्पृष्टं १ प्रोक्षणं उत्तानेन पाणिना जलसेकः । 'तिरश्चाभ्युक्षणं प्रोक्तं न्यञ्चता वोक्षणं मतम् । उत्तानेन तु हस्तेन प्रोक्षणं समुदाहृतम्' इति गौतमीतन्त्रवचनात् ।

·अष्टम उद्धार । म तत्र विवर्जयेत् । तन्मात्रमन्नमुद्धृत्त्य शेषं संस्कारमर्हति' । देवद्रोणी देवयात्रा । संख्यामाह पराभरः 'पकं द्रोणादिकं त्व- नं काकवाग्रुपघातितम् । ग्रासमुद्धृत्त्य तन्मात्रं यत्तु लालाकृतं भवेत् । होमोदकेन वाभ्युक्ष्येद्राजतेनाम्बुनापि वा । अग्निज्वा- लोपमस्पर्शिसुवर्णमधुमर्पिषा । विप्राणां वेदघोषेण पूतं भो- ज्यं च तद्भवेत् । द्रोणः षट्पञ्चाशदधिकपलशतद्वयम् । 'अन्नमे- काहिकं पकं वकाकाद्युपघातितम् । केशकीटावपन्नं च तदप्ये वं विशुद्ध्यति । क्रीतस्यापि सदुष्टस्य दृष्ट एवं मनीषिभिः । इद- मल्पधनविषयम् । 'द्रवाणां प्लावनेनैव घनानां प्रोक्षणेन च। छागे- न मुखसंस्पृष्टं तदन्नं शुचितामिया' । घनाः पर्पटवटकापूपा- दयः, द्रवाणामिति गोरमविषयम् । श्रपणं घृततैलानां प्लावनं गो- रसस्य च । भाण्डानि प्लावयेदद्भिःशाकमूलफलानि च । द्रवाणां चैव सर्वेषां शुद्धिरुत्पवनं स्मृतम् । प्रोक्षणं संहतानां च दार वाणां च तक्षणम् । अत्र मेधातिथिः 'प्रस्थमात्रपरिमाणानामुत्पव- नम्, कस्यचिदंशस्यापनयनमिति । ततोऽधिकपरिमाणानां दिशुद्धि । प्लावनं ततोन्यूनपरिमाणानां साग इति गम्यते । आकरमा ण्डस्थस्य गोरसादेन दोषः। तदुक्तं 'दुष्टमाधारदोषेण नये- पात्रान्तरं द्रवम् । घृतं च पायसं क्षीरं तथैवेक्षुरसो गुडः । शू- द्रभाण्डस्थितं तर्क तथा मधु न दुष्यति' । पायसं पयोविका रमामिक्षादि । 'आममांमं कृतं क्षौद्रं स्नेहाश्च फलसम्भवाः । म्ले- च्छभाण्डस्थिता दुष्टाः निष्क्रान्ताःशुचयः स्मृताः। एतद्रोणाधि- कानोपमेचनघृतादिविषयम्। देशकालाद्यपेक्षया न्यूनाधिकशौच- कल्पनामभिमन्धायाह बौधायन देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्य- प्रयोजनम् । उपपत्तिमवस्थां च ज्ञाता शौचं प्रकल्पपेत् । शा- १ उत्पधनं चात्र बनान्तरिते पात्रे प्रक्षेपः । इतिमिताक्षरा। गोरसा ·२४६ स्मृतिसारोद्धारे। तातपः' गोकुले कुण्डशालायां तिलचक्रेक्षुयन्त्रयोः । अना- शास्यानि शौचानि स्त्रीषु बालातुरेषु च । कुण्डशाला यज्ञ- शाला । ' निर्यासानां गुडानां च ऊर्णाकापासयोस्तथा । शोषा- त्तु कथिता शुद्धिरिसाह भगवान् यमः । निर्यासा हिडप्रभृतयः । इदं त्वल्पपरिमाणविषयम् । बहुपरिमाणे तु बौधायनः 'ब- हूनां कुमुम्भकार्पासगुडलवणसर्पिषां कठिनीभूतानां चाण्डाला- दिस्पर्शे प्रोक्षणेनैव शुद्धिः । अत्यल्पत्त्वे परित्याग एव' । मृत्पर्णादिषु विशेषमाह 'मृत्पर्णतणकाष्ठानां वास्थिचाण्डालवायसैः । स्पर्शने विहितं शौचं सोमसूर्याग्निमारुतैः । प्रोक्षणेन तु पुस्तकमिति' । शाकोपि 'पुष्पफलानां विकिरावधूतानां प्रक्षालनमभ्युक्षणमिसके। पर्णानामद्भिः प्रक्षालनं सकृदुपयुक्तानामुत्सर्ग' इति। विकिरैः अ- वधूतं चञ्चुपादावकीर्णम्। चौधायनः 'असंस्कृतायां भूमौ न्यस्तानां प्रक्षालनं परोक्षाहतानामभ्युक्षणमेव । क्षुद्रसमिधा संस्कृतानाममे. ध्याद्युपहतानामेकपुरुषोद्धार्याणामिति । व्यासः रथ्याकर्दम- तोयानि नानापथवृणानि च। मारुतेनैव शुद्ध्यन्ति पकेष्टकचितानि च' । द्रव्यहस्तस्योच्छिष्टस्पर्शे मनुः ‘उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्य- इस्तः कथञ्चन । अनिघायैव तद्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥ अथ जलशुद्धिः । तत्र देवलः 'अविगन्धा रसोपेता निर्मलाः पृथिवीगताः । अक्षीणाश्चैव गोपानादापः शुद्धिकराः स्मृताः । अत्र गोपानयोग्यपरिमाणा इत्यर्थः । तदाहतुळसहस्पती 'भू- मिष्ठमुदकं मेध्यं वैतृष्ण्यं यत्र गोर्भवेत् ॥ अत्याज्यं चैव मेध्येन तद्रदेव शिलागतम् । उधृता वा प्रशस्ता:स्युः शुद्धैः पावैर्यथा- विधि । एकरात्रोषितास्ताश्च त्यजेदापः समुदधृताः । अक्षोभ्या- नि तडागानि नदीवापीसरांसि च । चाण्डालाघशुचिस्पर्श तीर्थ- तः परिवर्जयेत्' । तीर्थमुदकावतरणमार्गः । वापीकूपादिविषये ·अधम उद्धारः। २४७ -- हारीतः 'वापीकूपतडागेषु मानुषो यदि शीर्यते । अस्थिचर्म- विनिर्मुक्तैर्दूषितं श्वखरादिभिः । उद्धृन तज्जलं सर्व शोधनं प- रिमार्जनम्' । चर्मभिर्विनिर्मुक्तश्चिरकालवासाद्विशीर्णरित्यर्थः । दे- वलः 'उद्धरेदुदकं सर्व पञ्चपिण्डान्मृदस्तथा । बृहस्पतिः ‘मृत. पञ्चनखात्कूपादत्यन्तोपहतात्तथा। अपः समुद्धरेत्सर्वाः शेषे वस्त्रेण शोधयेत् । वह्निमज्वालनं कृत्वा कूपे पोष्टकाचिते । पञ्चगव्यं न्यसेत्पश्चान्नवतोयं समुद्धरेत्' । हारीतः ‘घटानां शतमुद्धृत्य पञ्चगव्यं क्षिपेत्ततः । अभिः श्वपाकचाण्डालैषितेषु विशोधन- मू' । आपस्तम्बः उपानच्छेष्मविण्मूत्रस्त्रीरजोमद्यमेव च । एभिर्विदूषिते कूपे कुम्भानां षष्टिमुद्धरेत् । जलाशयेष्वप्यल्येषु स्थावरेषु महीतले । कूपवत्कथिताशुद्धिमहत्सु चन दृषणम्' । शाता- तपः ' अन्त्यैरपि कृते कूपे सेतो वाप्यादिके तथा । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायश्चितं न विद्यते । यमः 'चाण्डालभाण्डसंस्पृष्टं पीत्वा कूपगतं जलम् । गोमूत्रयावकाहारस्त्रिरात्रेणैव शुद्ध्यति । नदीनां चाण्डालभाण्डस्पर्शेप्यदोषः । नदी वेगेन शुद्ध्यतीत्युक्तेः। दृतिशोधने कश्यपः 'दृतीनां रचनं शुद्धिरिति । यमः स्वरण्ये घटकस्य कूपे द्रोण्यां जलं कोशगतास्तथापः। ऋतेपि शूद्रात्तदपेयमाडुरापद्गतः काशितवत्पिबेत्तत्' । अत्र शूद्रभिन्नब्रा- ह्मणादिसम्बन्धिप्रपादिगतमपिजलमपेयम् । आपदि पेयमित्यर्थः । द्रोणी नौकाकृतिः पाषाणादिपात्रम् । कोशो दृतिः । जलादि- पात्रं स्वकीयमेव शुद्धमिसाह बौधायनः 'आसनं वसनं शय्या जायापर कमण्डलुः। शुचीन्यात्मन एतानि न परेषां कदाचन ॥ हारीतः 'स्वानुपपत्तौ शुद्धनान्तीयोपादेयम् । अस्पृश्यश- ययादिस्पर्शे सचैलस्नानमेव हीति । अस्यार्थः ' स्वकीयशय्याध. सम्भवे परकीयं शुद्धनान्त योपादेयं न तु पतितादेः । पतिता- प्रपा- .

·२४८ स्मृतिसारोद्धारे। दिवस्त्रादिस्पर्शे सचैलस्नानमेव यत' इति ॥ अथ वस्त्रादिशुद्धिः 'वस्त्रं मृदम्भसा शुद्धेयद्रज्जुर्वेदलमेव च । रज्वादिकं चातिदृढं त्याज्यं नन्मात्रमेव च । वैदलं शूर्पादि। 'यदि मूत्रपुरीषाभ्यां रेतसा रुधिरेण वा । चैलं समुपहन्येत स्वद्भिः प्रक्षालयेत्तु तत् । यदम्भमा न शुद्धयेत्तु वस्त्रं चोपहतं दृढम् । छेदनं तस्य दाहो वा यन्मात्रमुपहन्यते' । याज्ञवल्क्यः 'मोक्षणं संहातानां च बहूनां धान्यवाससाम्' । स्मृत्यन्तरे 'वस्त्र- धान्यादिराशीनामेकदेशस्य दूषणे । तावन्मानं समुद्धृन्य शेषं प्रोक्षणमर्हति ।मनु:-अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौचं बहूनां धान्यवाससाम् । प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौचं विधीयते । राशेर्बहुत्वं पुरुषग्रा- ह्यभारादिकत्वम् । बौधायनः 'अनेकोद्धार्ये दारुशिले भूमिसमे' । अत्र बौधायनेनानेकोद्धार्ययोः दारुशिलयोः स्वल्पाशौचत्वमुक्तं । तथानेकोद्धार्थधान्यादीनामपि बोद्धव्यम् । ' सोपेरुद कगोमूत्रः शुद्धयसाविककौशिकम् । सश्रीफलैरंशुपट्टे सारिष्टैः कुतपं तथा । सगौरसर्षपैः क्षोममिति'। सोषैः सक्षारमृत्तिकाभिः । अंशुपट्टे भ्राजिष्णुपट्टाम्बरम् । देवलः 'ऊर्णाकौशेयकुतपपदृक्षौमदुकूल- जाः । अल्पशौचा भवन्सेते शोषणमोक्षणादिभिः । तान्येवामेध्य. युक्तानि क्षालयेच्छोधनैः स्वकैः । तूलिकामुपधानं च पुष्परक्ता- म्बरं तथा । शोषयित्वातपे किञ्चित्करैः समाज येन्मुहुः । पश्चाच वारिणा प्रोक्ष्य विनियुञ्जीत कर्मणि। अत्यन्तमलसृष्टानि यथा- वत्परिशोधयेत्' । पुष्परक्त कौमुम्भादिरञ्जितं, प्रक्षालनासहराग- रञ्जितोपलक्षणमेतत् । माञ्जिष्ठादिरञ्जितं क्षालयेदेवेसभिप्रायः । आपस्तम्बः 'शुनोपहतं चैलमवगाहनप्रक्षालनादेरिति । अत्र व- स्त्रसहितस्यैव नाभेरूद्धे श्वस्पर्शेऽवगाहनमधस्तात्प्रक्षालनमित्यर्थः । शङ्खलिखितौ 'अहतानां प्रोक्षणमिति ।अहतं यन्त्रादुत्तीर्णम् । प्रचे- ·अष्टम उद्धारः। . ताः 'चेलानामुपहनानां गन्धलेपापनयनं तन्मात्रच्छेदनं वा। नवानां वाससामभ्युक्षणादीनि । अङ्गिराः 'शयनासनयानानिरोमत्त्वा- चानि यानि च । वस्त्राण्येतानि सर्वाणि संहतानि प्रचक्षते । यदा- हापस्तम्ब: शयनासनानां संहरावच्छौचमिति । संहतवद्राशी- भूतद्रव्यवत्प्रोक्षणेन शुद्धिरित्यर्थः । 'चैलवच्चर्मणां शुद्धि_दलानां तथैव च । शाकमूलफलानां च धान्यवच्छुद्धिरिष्यते । स्मृत्यन्तरेपि 'पक्षपवित्रचर्मचामरतृणवैत्रवल्कानां च चेलवच्छुद्धिरिति । अत्र पवित्रं दर्भमयमिति ॥ अथ देहशुद्धिः । मनुः 'ज्ञानं तपोग्न्यनाहारौ मृन्मनोवास- नाजलम् । वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धेः कर्तृणि देहिनाम् । सर्वे- पामेव शौचानामन्तःशौचं परं स्मृतम् ॥ योऽन्तःशुचिर्हि स शुचिर्न मृदारिशुचिः शुचिः । क्षान्त्या शुद्धयन्ति वि- द्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्त- माः। मृत्तोयैः शुद्धयते शोद्धयं नदी वेगेन शुद्धयति । रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः। अद्भिर्गात्राणि शुद्धयन्ति मनः सत्येन शुद्धयति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्धयति ॥ अथसहजशुद्धिः।बृहस्पतिः पादौ शुची ब्राह्मणानामजाश्वानां मुखं शुचि । गवां पृष्ठानि मेध्यान सर्वगात्राणि योषिताम्'ब्रिाह्मणच- रणादिस्पृष्ट वस्तु शुद्धमियर्थः। तथा 'अदुष्टाः सन्तताधारा वानो. द्भूताश्च रेणवः । स्त्रियोबालाश्च वृद्धाश्च न दुष्यन्ति कदाचनाद्राक्षेनु- यन्त्राकरकारुहस्तगोदोहनीयन्त्रविनिःसृतानि । बालैरथ स्त्रीभिरनु- १ आद्ययोः पद्ययोरुमलक्ष्यमानमनुपुस्तके 'ज्ञानं तपोग्निराहारो मृन्मनोवार्युपाञ्जनम्' 'अर्थशौचं परं स्मृतम्' इति पाठः टीका- द्भिर्व्याख्यातो दृश्यते, परमस्मिन् मूलपुस्तके यथोपलब्धम् तथै. बोपन्यस्तम्॥ ३२ ·स्मृतिसारोद्धारै। ष्ठितानि प्रत्यक्षदृष्टानि शुचीनि तानि' ।मनुः नित्यं शुद्धः का- रुहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम् । ब्रह्मचारिंगतं भैक्षं नियं मे- ध्यमिति स्थितिः । ब्रह्मचारिपदं भिक्षुकोपलक्षणम् । तथा 'अ- पूपाः सक्तवो धानास्तकं दधि घृतं पयः । एतत्पण्यगतं भोज्यं चाण्डालीयं न चेद्भवेत् । शङ्खः 'नारीणां चैव वत्सानां शकु- नीनां शुनां मुखम् । रतौ प्रस्रवणे वृक्षे मृगयायां सदा शुचि'। पैठीनसिः आकराः शुचयः सर्वे वर्जयित्वा सुराकरम् । तथा 'आकराः शुचयः सर्वे शकुनिः फलपातने । श्वा मृगग्रहणे मे. ध्यः स्त्रीमुखेषु च वारुणी' । पीतमद्याया अपि ब्राह्मणभायावा रतिससर्गे शुद्धमेव मुखमिसर्थ इति निर्णयामृतकृतः । शूद्राप- रमिति वयम् । 'अदृष्यं काञ्चनं गावः स्त्रीमुखं कुंतपं क्षुरम् । न दूषयन्ति विद्वांसो यज्ञेषु चमसं यथा । गावस्तु पृष्ठतो मेध्या: अश्वाजौमुखतस्तथा । पृष्ठभागे गजः स्कन्धे सर्वतोऽश्वः शुचि- स्तथा । तथा 'मक्षिका विपुषश्छाया गौरश्वः सूर्यरश्मयः । र- जो भूर्वायुरग्निश्च स्पर्शे मेध्यानि निर्दिशेत् । तथा 'श्वभिर्हतस्य यन्मांसं शुवि तन्मनुरब्रवीत् । क्रव्याद्भिश्च हतस्यान्त्यैश्चाण्डा- लायैश्च दस्युभिः' । दस्यवो व्याधाः । अविरपि 'मधुपर्के च सोमे च अपमु प्राणाहुतीषु च । नोच्छिष्टस्य भवेदोषो यथार्व- चनं तथा' । अप्सु भोजनान्ते अमृतापिधानमसीति मन्त्रेण जल- ग्रहणे । षनिशन्मते 'ताम्बूले च फले चैव भुक्ते स्नेहावशिष्टके । दन्तलग्नस्य सस्पर्शे नोच्छिष्टस्तु भवेन्नरः । स्वग्भिः पत्रैमूलपुष्पै- १ कुतपं पार्वतीबछागरोमनिर्मितकम्बलः । इति मिताक्षरा । २ रजसां च क्वचिदशुद्धित्वमपि ' रथाश्वगजधान्यानां गवां चैव रज. शुभम् । अप्रशस्तं समूहन्याः श्वाजाविखरवाससाम्' इति बौधायनोक्त ॥

·अष्टम उद्धारः।
२५१
स्तृणकाष्ठमयैस्तथा । सुगन्धिभिस्तथा द्रव्योंच्छिष्टस्तु भवेट्विजः।
याज्ञवल्क्यः "मुखजा विग्रुषोमेथ्यास्तथाचमनबिन्दवः । श्मश्रु
चास्यगतं दन्तसक्तं सक्तमतः शुचिः । मनुः 'उच्छिष्टेन तु
संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथञ्चन । अनिधायैव तद्रव्यमाचान्तः
शुचितामियात् । स्पृशन्ति विन्दवः पादौ य आचामयतः परान् ।
भौमिकैस्ते समा ज्ञेया नतैराप्रयतो भवेत् । गौतमः 'न मुख-
विपुषः उच्छिष्टं कुर्वन्ति नचेदने निपतन्ति । तथा 'दधिमपि:-
पयःक्षौद्रभाण्डे दोषो न विद्यते। मार्जारश्चैव दर्वी च मारुतश्च सदा
शुचिः । तथा 'अजाश्वं मुखतो मेध्यं गावो मेध्या मुखाहते ।
मार्जारनकुलो स्पृष्टौ शुभाश्च मृगपक्षिणः । उपघातसन्देहे मनुः
'त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अष्टमद्भि-
निर्णिक्तं यच्च बाचा प्रशस्यते ॥
श्रीविश्वम्भरविहिते स्मृतिसारोद्धारसंज्ञके ग्रन्थे ।
शुद्धिविनिर्णयनामागादुद्वारोऽष्टमः पूर्तिम् ॥ ८ ॥

·गर्भाधानादिकालानां कालशुद्धेश्व निर्णयम् । प्रकीर्णकं प्रवक्ष्यामो नवमे नवमेधया ॥ ९॥ अथ गर्भाधानादिकालनिर्णयः । तत्र प्रथमरजोदर्शने 'च- तुर्थी षष्ठयष्टमी च नवमी द्वादशी तथा । चतुर्दश्यप्यमावास्या निन्दितास्तिथयस्त्विमाः । पौर्णमास्यामसन्तोषो मायां विधवा भवेत् । तथा 'अमारिक्ताष्टमीषष्ठीद्वादशीप्रतिपत्स्वपि । परि- घस्य च पूर्वार्दै व्यतीपाते च धैधृतौ । सन्ध्यामपप्लवे विष्टया- मशुभं प्रथमार्तवम् । तथा क्रूरवारा निन्दिताः । नक्षत्रेषु भरणी- कृत्तिकाी श्लेषामघापूर्वाविशाखाज्येष्ठामूलपूर्वाषाढापूर्वभाद्रपदा निषिद्धाः । मेषषकर्कधनुःपूर्वार्द्धमकरकुम्भा निषिद्धाः । पट्टा- म्बरतनूतनवसा दृष्टे रजसि सम्यक् फलम् । जीर्णरक्तनी- लमलिनाम्बराया मन्दफलम् । 'वस्त्रेस्युर्विषमा रक्तबिन्दवः पु- त्रमाप्नुयात् । समाश्चेत्कन्यका चेति फलं स्यात्प्रथमावे। ना- रदः 'निन्धर्मतिथिवारेषु यत्र पुष्पं प्रदृश्यते । तत्र शान्ति प्र- कुर्वीत घृतदूर्वातिलाक्षतैः । प्रसेकाष्टशतं चैव गायत्र्या जुहुयात्ति- लैः । स्वर्णगोभूतिलान् दद्यात्सर्वदोषापनुत्तये । ऋषिपुत्रसंहि- तायाम् 'प्रथमावदोषाणां शान्ति कुर्यादनन्तरम् । तिथिनक्ष- वारादिदेवानां पूजनं पृथक् । शान्ति स्थले प्रकुर्वीत विधि- ना देवनिर्मिते । उद्याने वा नदीतीरे तडागे चत्वरेपि वा। मण्डलं कारयेत्तत्र गोमयेन द्विहस्तकम् । स्थण्डिलं कारयेत्तत्र चतुराढकशालिभिः । आढकं तण्डुलं चैव आढको तिलयावको। आढकः प्रस्थचतुष्टयः । 'पलं च कुडवः प्रस्थ आढकोद्रोण एव च । धान्यमानेषु बोद्धव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गणाः' । उपर्युपरि संस्तीर्ण तन्मध्ये नालनं लिखेत् । दभैंराच्छाद्य तन्मध्ये कर्णिकायां न्यसेघटम् । ससूत्रं सपिधानं च सकूर्च वस्त्रवेष्टितम् । पुण्यो- रजोदर्शन दोषशन्ति ।

·भवम उद्धार। दकेन सम्पूर्णमौषधादिसमन्वितम् । औषधं सर्वोषधयः, आ- दिपदेन गजशालामृदादिः । सहदेव्यैकपत्रा च विष्णुक्रान्ता सभद्रिका । विल्वपत्रैः सहैतानि चूर्णयित्वा न्यसेद्घटे । कुष्ठमां- सी हरिद्रे द्वे मुराशैलेयचन्दनम् । वचाकञ्चोरमुस्ताद्याः सर्वोष ध्यः प्रकीर्तिताः । गजाश्वरथवल्मीकसङ्गमादगोकुलात् । राजद्वारप्रदेशाच्च मृदमानीय निःक्षिपेत् । पञ्चगव्यं च कुमुदं तथा मुक्ताफलानि च। वज्रवैय॑माणिक्यविद्रुमानि विनिःक्षिपेत् । एवं कुम्भं समासाद्यार्चयेद्गन्धादिभिः शुभैः । अनुष्ठानपरो विप्रः प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । आसीनः सुप्रसन्नात्मा प्राण- संयमनान्वितः । सावित्र्या च जपेत्कुम्भं स्पृशन्दशशतं द्विजः। एवं प्रदोषकाले तु कारयेदपरेऽहनि । उदये समनुप्राप्त स्नानं गन्धाधलंकृतम् । स्नापयेच्छान्तिमान्विच्छन् पूर्वाह्ने प्राङ्मुख- स्थिताम् । अधिवासितकुम्भस्य तोयैश्चापि समन्त्रकम् । पश्चा- च्छेषोदकेनैव स्नात्वा देवं प्रणम्य च । स्वगृह्योक्तविधानेन होमं कुर्यात्प्रयत्नतः । दूर्वाज्येन तिलैर्तुत्वा सावित्र्या चैव मन्त्रतः। अष्टोत्तरसहस्रं वा शतमष्टाधिकं तथा । तत्संख्यया त्रिधा हुत्वा दुर्वाज्येन तिलैः समम् । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु दैवतं पूजयेत्ततः। एवं समासतः प्रोक्तं नारीणां प्रथमातवे । गुणदोषौ परिज्ञाय शान्तिकर्म समाचरेत् । अनेन विधिना नारी सर्वदोषात्प्रमुच्यते ॥ अथ पुंसवनादिकालनिर्णयः । अथ पुंसवनं कुर्यात्तृतीये मासि पुंस्त्वदम् । शुक्लपक्षे च पूर्वाह्ने चन्द्रताराबलान्विते' ॥ षष्ठे- ऽष्टमे वा सीमन्तः ॥ आपस्तम्बः 'सीमन्तोन्नयनं प्रथमगर्भे चतुर्थे मासीति । 'मृते देशान्तरगते पत्त्यौ स्त्रीसंस्कृतेः पुरा। देवरः श्वशुरो वापि वंश्यो वापि समाचरेत् । जन्मनोऽनन्तरं स्नात्वा जातकर्म विधीयते।दैवादतीतकालं चेदतीते सूतके भवेत् ॥ 'सूत- ·२५४ स्मृतिसारोद्धारे। कान्ते नामकर्म विधेयं स्वकुलोचितम्' । पिता कुदिन्यो वा कुलवृद्धः ॥ भविष्यपुराणे 'द्वादशेऽहनि राजेन्द्र शिशोर्निष्क्रमणं गृहात।चतुर्थे मासि कर्त्तव्यं तथान्येषां मतं विभो । गर्गः षष्ठऽन्नप्राश- नं मासे अष्टमेद्वादशेपि वा। प्रथमे सप्तमे मासि अष्टमे दशमेपि वा।द्वा- दशेऽपि तथा कुर्यात्कर्णवेधं शुभावहम् ।सौवर्णी राजपुत्रस्य राजती विप्रवैश्ययोः । शूद्रस्य चायसीशूची मध्यमाष्टाङ्गुलात्मिका। तृतीये चाब्दे मुण्डनम्, 'चूडा कार्या यथाकुलमित्युक्तेः । 'सुनोर्मातरि ग- भिण्यां चूडाकर्म न कारयेत् । पञ्चाब्दापागथोर्दू तु गर्भिण्यामपि कारयेत्' । परिशिष्टे 'गर्भिणी यस्य वैमाता मासादृर्द्ध तु पञ्चमात। तस्य चूडोपनयने गर्भिण्या वा शिशोर्मतिः। तथा 'पुंसो भा- र्या गर्भिणी यस्य नासौ सूनाश्चौलं क्षौरकर्मात्मनश्च । गेहारम्भं स्तम्भसंस्थापन च बाह्यस्नानं तीर्थयात्रां न कुर्यात् । वशिष्ठः 'उपनीतौ शिशोर्माता गर्भिणी यदि जायते । तयोरेकस्तु नष्टः स्याद्दम्पत्त्योर्वा शिशोप॑तिः। प्राप्ते च पञ्चमे वर्षे अप्रमुप्त जनादने। उत्तरायणगे सूर्ये विद्यारम्भं तु कारयेत् । प्राङ्मुखो गुरुरासीनो गुरुणा सम् मुखं शिशुम् । अध्यापयीत प्रथमं द्विजाशीभिः नमा प्रपूजितम्।माघादिमासषट्के तु मेखलाबन्धनं मतम् ।चूडाक- रणमन्नं च श्रावणादौ विवर्जयेत्। धनुर्मीनकुलीरस्थो जीवो जन्मान्तमृत्युगः । अतिसौख्यं वटोः कुर्याद् अङ्गिरो वचनं यथा । नारदः 'बालस्य बलहीनोपि शान्त्या जीवोबलप्रदः। यथोक्तवत्सरे कार्यमनुक्ते चोपनायनम् । शान्या बृहस्पतिप्रीतये दानादिकया। यथोक्तवत्सरे गर्भाष्टमायुक्तकाले । अनुक्ते ब्राह्मणस्य नवमाब्दा- दौ । 'गुरुपिञ्चसप्तमनवमस्थः शुभः सदा । पूजया दिक्- त्रिषष्ठायद्योनाष्टादिगत: शुभः। 'जन्मोदये जन्मसु तारकासु मा- सथवा जन्मदिने न तेन । विप्रोभवेच्चैव बहुश्रुतोपि प्रज्ञाविशेषैः ..

·नवम उद्धार। प्रथितः पृथिव्याम् । ज्येष्ठ मासि विशेषेण सर्वज्येष्ठस्य चैव हि । उपनीतस्य पुत्रस्य जडत्वं मृत्युरेव च । गर्गः ‘मौनीबन्धे विवाहे च प्रतिष्ठायां विशेषतः । गोचरणैव कर्तव्यं वेधाबलमकारणम् । वेधाबलं वामवेधबलम् । नारदः ‘विनर्जुना वसन्तेन कृष्णपक्षे गलग्रहे । अपराह्ने चोपनीतः पुनः संस्कारमर्हति । व्रताह्नि पूर्वस- न्ध्यायां वारिदो यदि गर्जति । तद्दिने स्यादनध्यायो व्रतं तत्र विवर्जयेत् । ग्रहे रवीन्द्रोरवनीप्रकम्पे केतृद्गमोल्कापतनादिदोषे । व्रते दशाहानि वदन्ति तज्ज्ञास्त्रयोदशाहानि वदन्तिकेचित् । अथ क्षत्रियस्य छुरिकाबन्धनकालः । 'छुरिकाबन्धनं वक्ष्ये क्षत्रस्य प्राकरग्रहात् । विवाहोक्तेषु मासेषु शुक्लपक्षे त्वनस्तगे। जीवे शुक्रे च भूपुत्रे चन्द्रनाराबलान्विते ॥ अथ विवाहकालः। 'युग्मेऽब्दे जन्मतः स्त्रीणां प्रीतिदं पाणि. पीडनम् । एतत्पुमामयुग्मेऽब्दे व्यसये नाशनं तयोः । यत्तु 'सार्व कालिकमिच्छन्ति विवाहं गौतमादयः' इति तदारधर्मविवाहवि. षयम् । धम्र्येष्वेव विवाहेषु कालपरीक्षणम् । नाधयेष्विति वच- नात् । 'मुख्य गुरुबलं बध्वाः वरस्येष्टं रवेलम्' । जन्ममासे विवाहकर्तव्यताबोधनं द्वितीयगर्भोत्पन्नाविषयम् । निषेधस्तु प्रथ- मगर्भोत्पन्नविषयः । जन्ममासलक्षणमाह गार्यः। आरभ्य जन्म- दिवसाधावत्रिशदिनं भवेत् ।जन्ममासः स विज्ञेयः सर्वकर्मसु गर्हितः । कालशुद्धिनिरूप्यने 'जीवक्षेत्रगते भानौ भानुक्षेत्रगते गुरौ । कालशाद वर्जयेत्सर्वकर्गाणि व्रांस्वस्त्ययनानि च स्कन्दपुराणे सिंहसं- स्थे गुरौ राजन् विवाहादि न कारयेत् । मकरस्थे न कर्त्तव्यं यदीच्छेदात्मनः शुभम् । लल्लः 'नीचस्थ वक्रसंस्थऽप्यतिचरणगते बालद्धास्तगे वा । संन्यासोदेवयात्रा व्रतनियमविधिः कर्णवेध- स्तु दीक्षा । मौजीबन्धोथ चूडा परिणयनविधिर्वास्तुदेवप्रतिष्ठा ·स्मृतिसारोद्धारे। वाः सद्भिः प्रयत्नात्रिदशपतिगुरौ सिंहराशिस्थिते च । सिं- हस्थं मकरस्थं च गुरुं यत्नेन वर्जयेत् । ग्रन्थान्तरे 'सिहस्थेऽपि मघासंस्थं गुरुं यत्नेन वर्जयेत् । अन्यत्र सिंहभागे तु विवाहा- दि विधीयते । अत्र विशेषमाह लल्लः । 'नर्मदापूर्वभागे तु शो- णस्योत्तरदक्षिणे । गण्डक्याः पश्चिमे तीरे मकरस्थो न दोष- भाक् । सिंहस्थितः सुरगुरुयदि नर्मदायास्तं वर्जयेत्सकलकर्म- मु सौम्यभागे । विन्ध्यस्य दक्षिणदिशि प्रवदन्ति चााः सिं. हांशके मृगपतावपि वर्जनीयम् । तथा 'सिंहे गुरौ सिंहलवे वि- वाहो नेष्टस्तु गोदोत्तरतस्तु यावत् । भागीरथीयाम्यतटं च दोषो नान्यत्र देशे तपने तु मेषे'। गोदा गोदावरी, तपने मेषस्थे सिंहस्थ- गुरुदोषो नास्तीयर्थः । एतदधार्यकन्यादिविषयम् । यदाह वशि- ष्ठः । 'गोदावर्युतरे कूले भागीरथ्यास्तु दक्षिणे। सिंहस्थेऽपि गुरौ कार्यमधार्योपयमादिकम् । अधार्या सरजस्का कन्या । तथा 'गो- दावर्युत्तरतो यावद्भागीरथीतटं याम्यं । तत्र विवाहोनेष्टः सिंहस्थे सुरपतेः पूज्य । नारदः 'समदृष्टि गुरोः शुक्रस्तन्मासं तु प्रयत्न. तः। विवाहादि न कुर्वीत नर्मदातीर उत्तरे । नर्मदायाम्यभागे तु समदृष्टिर्न दोषकृत् । वशिष्ठः 'अतीचारगतो जीवस्तं राशि नौत चेत्पुनः । लुप्तः संवत्सरो ज्ञेयः सर्वकर्मवहिष्कृतः । लल्ल: यदातिचारं सुरराजमन्त्री करोति गोवृश्चिकमीनसस्थः । नाया- त्यसौ यद्यपि पूर्वराशिं तथापि पाणिग्रहणे न दोषः । अतीचार- गते जीवे धनुष्कर्कटमीनगे । लुप्तमवत्सरेऽप्यत्र सर्वकर्माणि कारयेत् । षे मेषे झषे कुम्भे यदातीचारगो गुरुः।न तत्र काल- लोप: स्यादिसाह मुनिगालवः । वयोदशदिनः पक्षः प्रजासंहार- कारकः । अपि वर्षसहस्रेण कालयोगः प्रकीर्तितः । अत्रापि पक्षे विवाहादि न कार्यामियर्थः । द्वौ ज्येष्ठौ मध्यमौ प्रोक्तावेकं ज्येष्ठं - ·शुभावहम् । ज्येष्ठबयं न कुर्वीत विचाहे सर्वसंमतम् । गार्य: 'एकोदरप्रसूतानां विवाहो नैव वत्सरे' ।पुत्रीपरिणयादर्दू याव- दिनचतुष्टयम् । पुज्यन्तरस्य कुर्वीत नोद्वाहामति सूरयः । पुत्रो. पनयनादुर्दू षण्मासाभ्यन्तरे तथा । पुञ्युद्राहं न कुर्वीत नोद्वाहाद् व्रतबन्धनम् । वराहः न पुविवाहो मृतुत्रयपि विवाहकार्य दुहितुः प्रकल्प्यम् । न मण्डनाच्चापि हि मुण्डनं च स्यान्मण्डना- न्मुण्डनमन्वगेव च। मण्डनं विवाहादि, मुण्डनमुपनयनादि, एक- मातृकयोरेकवत्सरे पुरुषस्त्रियोः । न समानक्रियां कुर्यान्मातृभेदे समाचरेत् । कन्यायुगे भ्रातृयुगे कन्याभ्रातृयुगे तथा । न जातु मङ्गलं कुर्यादेकस्मिन्मण्डपेऽहनि । ऋतुत्रयस्य मध्ये चेदन्याब्दस्य प्रवेशनम् । तदा ह्येकोदरस्यापि विवाहादि प्रशस्यते । विवाहश्चै- कजन्यानां षण्मासाभ्यन्तरे यदि। असंशयं त्रिभिस्तत्रैका वि- धवा भवेत् । न वेदिकायां न गृहे न शाले न मण्डपे युग्मकरग्रहो तु । यथा पथि प्रसभिदर्शने च तथा तयोरेकनरं जहानि । न चैक- जन्ययोः पुंसोरेकजन्ये तु कन्यके । प्रत्युद्दाहो नैव कार्यो नैकस्मै दुहितद्वयम्' । त्वया चेन्ममपुत्रार्थ कन्या देया तर्हि मयापि त्व- रपुत्राय कन्या देयेति व्यवस्थायां विवाहः प्रत्युद्वाहः । 'अप्येकज- न्ययोः पुमोरेकजन्ये तु कन्यके । नैव कदाचिदुद्वाहो नैकदा मुण्डनद्वयम् । द्विशोभनं चैकगृहपि नेष्टं शुभं तु पश्चानवनिदिनैः स्यात् । आवश्यकं शोभनमुत्सवो वा द्वारेऽथवाचार्यविभेदतोवा। अत्रिः 'कुले ऋतुत्रयादर्वाङ्मण्डनादपि मुण्डनम् ।प्रवेशान्निर्गम चैव न कुन्मुिण्डनत्रयम्'। मण्डनाद्विवाहानन्तरं ऋतुबयादाक् मुण्डनं न कुर्यात् । तथा स्नुषाप्रवेशानन्तरं पुत्रीनिर्गमनं न कु- -त् । मुण्डनत्रयं ऋतुत्रयमध्ये न कुर्यात् इयर्थः । 'पुत्रीपरिण- याई पुत्रस्योद्वहनक्रिया । न दुष्टा स्यान्मातृभेदे गृहभेदेऽपि ३३ ·२५८ स्मृतिमारोद्धारे। चैव हि । एकः कर्चा शुभं कुर्यान पुग्योः पुत्रयोरपि । षण्मा- सेऽथ चतुर्मासि पूर्ण वर्षे शुभावहमिति । अथ प्रकीर्णकम् ' अवते केशधरणमसङ्कल्पे व्रते क्रिया । अब्रह्मचर्ये चर्या च वयं स्यादम्भसंज्ञितम् । अनाचारात्तथा ऽन्यायादकाले क्षौरकर्मणः । अमङ्गलात्तथालस्थान्मृत्युमाजि- घांसति । निषिद्धेषु च कालेषु क्षुरकर्म यदा भवेत् । तदोषशान्तये भूयः कुर्याक्षि शुभे दिने। प्रमादेन तु केशानामाग्निस्पर्शन दा- हिनाम् । दग्धान्केशान् पञ्चगव्यमधुधौतान्प्रवापयेत् । संक्रान्यां पञ्चदश्यां च द्वादश्यां श्राद्धबासरे । वस्त्रं निष्पीड्यते नैव क्षुरे- णापि न हिंस्यते । पञ्चदश्याममावास्यायाम् । दन्तकाष्ठममावास्या मैथुने च चर्तुदशी । हन्ति सप्तकुलं तस्य तैलग्रहणमष्टमी । उद- वतोऽम्भसि स्नानं ब्रथा श्मश्रुविमोचनम् । अन्तर्वन्याः पतिः कुर्वन् नरके व्रजति ध्रुवम् । व्यक्तगर्भेऽपि सीमन्ते विवाहे क्षुर- माचरेत् । क्षौरमाप्रसवानोकमन्यव वचनादिह ॥ अथ कलियुगमहिमा श्रीभागवते 'कलि सभाजयन्या- गुणज्ञाः सारभागिनः। यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वः स्वार्थोपि लभ्यते । नह्यतः परमोलाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । यतोविन्दत परमां शान्ति नश्यति संस्मृतिः । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरा- यणाः। कचित्कचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिशः । कलेर्दोष- निधे राजन्नस्ति ोको महान् गुणः । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं व्रजेत् । विष्णुपुराणे 'ध्यायन कृते यजन् यज्ञै. स्वेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् । अतएव युगेषु वर्णेषु स्त्रीपुसयोश्च कोधन्य इति नारदादिप्रश्ने व्यासस्योत्तरम् ‘कलिर्धन्यः शूद्रोधन्यः स्त्रियो धन्या' इति विष्णु- पुराणकथा । पराशरः 'त्यजेद्देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्राममुत्सृजेत् ।

·नवम उद्धारः। द्वापरे कुछमेकं तु कर्तारं तु कलौ युगे। कृते सम्भाष्य पतति त्रेतायां स्पर्शनेन तु । द्वापरे अन्नमादाय कली कत्व लिप्यते । शपथः शकुनः स्वप्नः सामुद्रिकमुपश्रुतिः । उपयाचितमादेशाः सम्भनन्ति कलौ कचित् । तस्मात्तन्मात्रलामेन कलौ कार्यन कारयेत् । कलिवानाह वृद्धयाज्ञवल्क्यः 'देवरेण मुतोत्पत्ति- कलिव ानप्रस्थाश्रमग्रहः । दत्ताक्षतायाः कन्यायाःपुननिं परस्य या॑नि । वै। समुद्रयानस्वीकारः कमण्डलुविधारणम। कमण्डलुविधारणं नैष्टिकं ब्रह्मचर्यम् । महामस्थानगमनं गोमेघश्च सुराग्रहः । अ- ग्रिहोत्रे हवन्याश्च लेहो लीढापरिग्रहः' । लीढाया अग्निहोत्रे हवन्याश्च स्वीकारः । असवर्णा कन्याम विवाहश्च द्विजाति- मिः । वृत्तस्वाध्यायसापेक्षमघसङ्कोचनं तथा । वृत्तं यायावरगृह- स्थाचारः । स्वाध्यायोवेदः। अघमोचनं सूनकायशौचसङ्कोच: 'प्रायश्चित्तविधानं च विषाणां मरणान्निकम् । संसर्गदोषः पा- पेभ्योमधुपर्के च गोर्वधः । दत्तौरसेतरेषां च पुत्रत्वेन परिग्रहः । दत्तो दत्तकः । शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा । दीर्घ- कालं ब्रह्मचर्य नरमेधाश्वमेधको । कलौ युगे विमान्धान वाना मनीषिणः । पराशरः 'अग्निहोत्रं गवालम्भं संन्यासं पलपैतृकम् । देवरेण मुतोत्पत्ति कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥ अथ मोपीचन्दनमाहात्म्यम् । तत्र तिलकरमाप्यम् । 'ललाटे ज्योतिषाकारं हृदयेऽश्वत्थपववत् । बाहुभ्यां वंशपत्राभ्यां शेषे तु तुलसीदलम् । अतिदीर्घमनायुष्यमनिक्षीणं दरिद्रता । न नेत्रान्तरयोः कुर्यान्न कुर्याद्धि बहिः कचित् । गारुडे 'यो स- त्तिका द्वारवतीसमुद्भवां करे समादाय ललाटपट्टे । करोति नित्यं वपुथुद्धिहेतुः क्रियाफलं कोटिगुणं सदाभवेत् । क्रिया- विहीनं यदि मन्त्रवर्जितं श्रद्धाविहीनं यदि कालवर्जितम् ।

·स्मृतिसारोदारे। कृत्वा ललाटे यदि गोपिचन्दनं प्राप्नोति तत्कर्मफलं सदाक्षयम् । यस्यान्तकाले किल गोपिचन्दनं बाहोललाटे हृदि मस्तके च । प्रयाति लोक कमलालयाप्रभो!बालघाती यदि विप्रहा नरः । स्कान्दे 'शङ्खचक्राङ्किततनुः शिरसा ममरीधरः । गोपीचन्द- मलिताङ्गो दृष्टश्चेत्तदधं कुतः । हरिनामाक्षरमुखं ललाटे गोपि- चन्दनम् । तुलसीमालिकोरस्कं स्पृशेयुर्न यमोद्भटाः । गोपी- मृत्तुलसी शङ्खः शालग्रामः सचक्रकः । गृहेपि यस्य पञ्चैते तस्य पापभयं कुतः । कृष्णायुधाङ्कितो देही गोपीचन्दनमृत्स्न- या। प्रयागादिषु तीर्थेषु स स्नातः किङ्करिष्यति । नारायणायुध- धरं कृत्वात्मानं कलौ युगे। कुरुते यानि कर्माणि मेरुतुल्यानि तानि वै । धात्रीमाला हरेः शङ्ख पचं कौमोदकी तथा । रथाङ्गं यस्य देहे वै दृश्यते स जनाईनम् । कृष्णायुधाङ्कितोमर्त्यः श्मशाने म्रियते यदि । प्रयामे या गतिः प्रोक्ता सा गातस्तस्य नारद । यः करोति हरेः पूजां कृष्णशस्त्राङ्कितो नरः। अपराधसहस्रं निसं हरति केशवः । ललाटे तु गदा धार्या मूर्टि चापशरा. स्तथा ।नन्दकं चैन हन्मध्ये शङ्कचक्रे भुजद्वये । अगस्त्यसंहितायाम् 'येनायुधानि बाह्वोश्च धृतानि द्विजसत्तमापापिष्ठो वाप्यपापिष्ठः सर्व- ज्ञोऽप्यज्ञ एव वा। भवेदेवाधिकार्यत्र पूजाकर्मण्यसंशयम्।तथा तुलसी- काष्ठघटित रुद्राक्षाकारधारितः । शङ्खचक्रगदापमपादुकाकारकारि- तैःनिर्मितां मालिकां कण्ठे निधायार्चनमाचरेत् । तथा कमलमालां च सम्यक् पुष्करमालिकाम् । यः कुर्यात्तुलसीकाष्टैरक्षमालासरू- पिणीम्। कण्ठमालांच यत्नेन कृतं तस्याक्षयं भवेत् । संघृष्य तुलसी. काष्ठं यो दद्याद्राममस्तके। कर्पूरागुरुकस्तुरीचन्दनेन च तत्समम् ॥ अथ तुलसीमहिमा अगस्त्यसंहितायाम् 'तुलसीविपिन- स्यापि समन्तात्पावनं स्थलम् । क्रोशमात्रं भवखेव गाङ्गेयस्येव ·नवम उद्धारः। पाथसः । तुलसीरोपिता स्पृष्टा दृष्टा सिक्ता च पावयेत् । आराधिता प्रयत्नेन सर्वकामफलप्रदा । चतुर्णामपि वर्णानामा- श्रमाणां विशेषतः। स्त्रीणां च पुरुषाणां च पूजितेष्टं ददाति सा। प्रदक्षिणं भ्रमित्या ये नमन्ति तुलसी नराः। न तेषां दुरितं कि- श्चित्मक्षीणमवशिष्यते । अनन्यदर्शनाः प्रातः पश्यन्ति तुलसी नराः। अहोरात्रकृतं पापं तत्क्षणात्महणन्ति ते । तुलसीसंनिधाने तु ये सजन्ति कलेवरम् । न तेषां नरके वासस्ते यान्ति परमं पद- म् । पाझे न पश्यति यमं वैश्य तुलसीवनरोपणात् । सर्वपाप- हरं सर्वकामदं तुलसीवनम् । तुलसीकाननं वैश्य गृहे यस्मिस्तु तिष्ठति । तद्गृहं तीर्थभूतं हि न यान्ति यमकिङ्कराः। तुलसी- गन्धमाघ्राय पितरस्तुष्टमानसाः । प्रयान्ति गरुडारुढास्तत्पदं च- क्रपाणिनः । दर्शनं नर्मदायास्तु गङ्गास्नानं विशांवर । तुल- सीवनसंस्पर्शः सममेतत्त्रयं स्मृतम् । रोपणापालनात्सेकादर्शना- स्पर्शनात्तथा । तुलसी दहते पापं वाङ्मनाकायसम्भवम् । पक्षे पक्षे तु सम्प्राप्ते द्वादश्यां वैश्यसत्तम । ब्रह्मादयोपि कुर्वन्ति तुलसीदलपूजनम् । मणिकाञ्चनपुष्पाणि तथा मुक्तामयानि च । तुलसीपत्रदानस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् । तुलसीमारीभिर्यः कुरुते विष्णुपूजनम् । न स गर्भगृहं याति मुक्तिभागी भवेन्नरः । पक्षान्ते रविसंक्रान्तौ द्वादश्यां सन्ध्ययोनिशि । तुलसी ये विचि- न्वन्ति ते च्छिन्दन्ति हरेः शिरः। वामनपुराणे 'तावद्गर्जन्ति पक्षीन्द्र मृदस्तीर्थसमुद्भवाः । यावन्न दृश्यते भाले तुलसीमूलमृत्तिका ॥ अथ धात्रीमाहात्म्यम् । स्कान्दे ' यः कश्चिद्वैष्णवे लोके धत्ते धात्रीफलं मुने । प्रियो भवति देवानां मनुष्याणां तु का कथा । धात्रीफलविलिप्ताङ्गो धात्रीफलसमन्वितः । धात्रीफलकृ- ताहारो नरो नारायणो भवेत् । धात्रीफलानि यो निसं वहते ·૨૨૨ स्मृतिसारोद्धारे। .. .. करसम्पुटे। तस्य नारायणो देवो वरमिष्टं प्रयच्छति' । व्यासः श्रीकामः सर्वदा स्नानं कुर्यादामलकैर्नरः । तुष्यसामलकैवि. ष्णुरेकादश्यां विशेषतः । नवम्यां दर्शसंक्रान्योः सप्तम्यां रवि- वासरे । चन्द्रसूर्योपरागे च स्नानमामलकैस्त्यजेत्' । रत्नमालायाम् स्नातुर्जनस्य दशमी तनयं त्रयोदश्यर्थं निहन्त्युभयमेतदपि द्वि- तीया । सप्तम्यनिन्दुनवमीषु च सम्पदिष्णुः स्नायात्कदाचिदपि नामलकैर्मनुष्यः।अथ शङ्खमाहात्म्यम् । स्कन्दपुराणे वैलोक्ये यानि तीर्थानि वासुदेवस्य चाज्ञया । शङ्ख तिष्ठन्ति विप्रेन्द्र तस्माच्छङ्ख महिमा । समर्चयेत् । शङ्खस्थितं च यत्तोयं भ्रामितं केशवोपरि।वन्दते शिरसा यस्तु गङ्गास्नानेन तस्य किम् । नाधं तडागजं वापि वापी- कूपढ्दादिजम् । सर्वभवति शङ्खस्थं गङ्गातोयसमं जलम् । गृहीत्वा शङ्खपादोदं शङ्ख कृत्वा तु वैष्णवः । यो वहेच्छिरसा नित्यं समु- निस्तापसोत्तमः । त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे । पूजितः सर्वदेवस्तु पाञ्चजन्य नमोस्तुते । शङ्ख करतले कृत्वा मन्त्रेणानेन वैष्णवः । या स्नापयति गोविन्दं तस्य पुण्यमन- न्तकम् । अनेन मन्त्रेण करतले कृत्वेसन्वयः । 'दर्शनेनैव शङ्ख- स्य किंपुनः स्पर्शने कृते । विलयं यान्ति पापानि हिमवद्भास्क- रोदये । वाराहे 'दक्षिणावर्तशछैन तिलमिश्रोदकेन च । उद- के नाभिमात्रे च यः कुर्य्यादभिषेचनम् । प्राकस्रोतसि च वै नद्यां नरोोकाग्रमानसः । यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । अथ द्वात्रिंशदपराधाः । यानैर्वा पादुकैर्वापि गमनं भगवदगृहे । देवोत्सवाद्यसेवा च अप्रणामस्तदग्रतः । पादप्रसारण चाने तथा पर्यकबन्धनम् । शयनं भक्षणं चापि मिथ्याभाषणमेव च । उच्चैर्भाषा मिथो जल्पो रोदनानि च विग्रहः । निग्रहानुग्रहौ चैव स्त्रीषु च क्रूरभा- पणम् । कम्बलावरणं चैव परनिन्दा परा स्तुतिः । अश्लीलभाष- ·नवम उद्धार । णं चैव अधोवायुनिमर्जनम् । शक्तौ गौणोविचारस्तु आनिवेदि- तभक्षणम् । पृष्ठीकृत्यासनं चैत्र परेषामभिवादनम् । गुरौ मौनं निजस्तोत्रं देवतानिन्दनं तथा। निष्ठीवनं परीहासः सुरतं शपथ- क्रिया । अपराधास्त्विमे विष्णोत्रिंशत्पारकीर्तिताः । अपरा- धसहस्राणि क्रियन्तेऽहनिशं मया। दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्त्र मधुसूदन । इति मंत्र जपन् यस्तु दण्डवत्प्रणमेदरिम् । द्वात्रि- शदपराधांस्तु क्षमते तस्य केशवः । अथ यदर्थं सर्वधर्मोपासनं सा भक्तिनि- भगवद्भक्तिरेव । यदुक्तं श्रीभागवते 'दानव्रततपोहोमजपस्त्रा. रूपणम् । ध्यायसंयमैः । श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः कृष्ण भक्तिर्हि साध्य- ते । तावत्कर्माणि कुर्वीत न निविद्येत यावता।मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते। ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षकः । सलिङ्गानाश्रमांस्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः । भगवद्गीता 'नाई वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्ट- वानसि मां यथा । भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवं विधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टुंच परंतप। मन्मना भव मद्भक्तो मद्या- जी यां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि ससं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे । मन्मनाः मच्चिन्तकः, मद्भक्तो मन्मन्त्रोपासकः, मद्याजी मद्याजकः। 'सर्वधर्मान्परिसज्य मामेकं शरणं व्रज। अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः । अत्र सर्वधर्मयागे सति निसकर्मणो- प्यकरणे प्रसवायः स्यादिति सोचन्तमर्जुनं भगवानाश्वासयति, माशुचस्त्वम् अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामीति । भगवत्कीर्त- नस्मरणादौ शौचाद्यपेक्षा नास्ति । तदुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे 'चक्रा- युधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नाशौचं विचते तत्र स पवित्रकरो यतः । पाझे अपवित्रः पवित्रोवेत्यादि । शेषं भक्तभत्त्यादिसामान्यविशेषलक्षणमहिमादि श्रीविष्णुपुराणे श्री.

·स्मृतिसारोद्धारे।
भागवतादौ च भूर्यनुसन्धेयम् ॥
अथ भागवतधर्माश्चन्द्रशर्मणो वाक्येनोक्ताः । स्कान्दे 'अद्य
प्रभृति कर्त्तव्यं यन्मया कृष्ण तच्छृणु।एकादश्यां न भोक्तव्यं कर्त्त-
व्यो जागरः सदा। महापूजाच कर्तव्या प्रत्यहं पूजनं तव । पलाना-
पिविद्धंतुन कार्य वासरंतव।नित्यं नामसहस्रंतु पठनीयं तव प्रियम्।
पूजा च तुलसीपत्रैमया कार्या सदैव हि । तुलमीकाष्ठसम्भूतचन्द-
नेन विलेपनम् । त्वत्कथाश्रवणं कार्य नित्यं पुस्तकवाचनम् ।
नित्यं पादोदकं मृर्दा मया धाय॑ प्रयत्नतः । नैवेद्यभक्षणं चैत्र
करिष्यामि यतवनः । निर्माल्यं शिरसाधार्य त्वदीयं सादरं मया।
स्वया यदवशिष्टं तु भक्षणीयं सदा मया । तथातथा प्रकर्त्तव्यं तव
तुष्टिर्यथा यथा। सत्यमेतन्मया कृष्ण तवाग्रे परिकीर्तनम् । नारदप-
ञ्चरात्रे 'संयमांश्च प्रवक्ष्यामि संक्षेपात्पञ्चरात्रिणाम् । न मत्स्यान्भ
क्षेयन्मांसं कूर्मास्करयोस्तथा । कांस्यपात्रे न भुजीत न पद्मवटप-
त्रयोः । देवागारे न निष्ठीवेत क्षुरं चात्र विवर्जयेत् । न सो-
पानकरचरणः प्रविशेदत्र तु क्वचित् । एकादश्यां न चाश्नीयात्
पक्षयोरुभयोरपि । जागरं निशि कुर्वीत विशेषाचार्चयोद्वभुमिति ।
नरकभोगानन्तरं जन्मक्रम उक्तोवैष्णवे । 'स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च
पक्षिणः पशवोनराः। धार्मिकास्त्रिदशास्तन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम् ।
सहस्रभागप्रथमा द्वितीयाद्या अनुक्रमात् । 'सर्वे ह्येते महाभाग
यावन्मुक्ति समाश्रिताः । अब्जा मत्स्यादयः। सहस्रभागः प्रथमो
येषान्ते तथा द्वितीयाद्या अनुक्रमात् कृम्याद्यनुक्रमात् । अयमर्थः-
कृमिभ्यः सहस्रभागाधिकाःस्थावराः, अब्जेभ्यः सहस्रभागाधिका:
कृमयः, पक्षिभ्यः सहस्रभागाधिका अन्जा' इसादिक्रमेणान्नेयानि ॥
श्रीविश्वम्भरविहिते स्मृतिसारोद्धारसंज्ञके ग्रन्थे ।
कालप्रकीर्णविनिणयनामागानवम उद्धारः ॥ ९ ॥

·आह्निकं परिभाषा च दशमेऽथ निरूप्यते ॥१०॥ मनुः 'ब्राझे मुहूर्ते उत्थाय धर्मार्थों चानुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वेदतत्वार्थमेव च । तन्मूलानितिपुंस्त्वमार्षम् ? । विष्णुः 'ब्राह्म मुहूर्ते उत्थाय चिन्तयेदिष्टदेवता तथा 'शयनादुत्थितो यस्तु कीर्तयेन्मधुसूदनम् । तत्क्षणात्तस्य नश्यन्ति सर्वपापान्यशेषतः । बाज्ञवल्क्यः 'दिवा सन्ध्यामु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः।कु- मूत्रपुरी- र्यान्मृत्रपुरीषेचरात्रौ चेदक्षिणामुखदेवलः 'सन्ध्यासु परिव- बोत्सर्ग । जयेत्' मूत्रपुरीषे इति शेषः । इदमुपरुद्धतराविषयम् । न वेगं धारयेनोपरुद्धः क्रियां कुर्यादिति भाधवधृतस्मरणात् । मनुः 'छाया- यामन्धकारे वा रात्रावहान वा द्विजः । यथामुखमुखः कुर्यात्माण- बाधाभयेषु च' । दिङ्मोहादिविषयमेतत् । प्राणवाधाविषयं च । अङ्गिराः कृत्वा यज्ञोपवीतं च पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् । विण- मृत्रं तु गृही कुर्याद्यद्वा कर्णे समाहितः । कर्णे निधानमकवस्त्राव- षयम् । तदुक्तं सांख्यायनगृह्ये ' यद्येकवस्त्रो यज्ञोपवीतं कर्णे कृत्वा मूत्रपुरीपोत्सर्ग कुर्यादिति । याज्ञवल्क्यः गृहीतशिश्न उत्थाय मृद्भिरभ्युद्धृतैर्जलैः । गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यादतन्द्रि- तः॥ अत्र गन्धलेपक्षयार्थकमेव शौचं मृत्संख्यानियमस्त्वष्टार्थः । गन्धलेपक्षयस्य मृत्संख्यादिविशेष विनाप्युपपत्तेः । न च 'ए. सच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणं तु वनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणमिति मृत्संख्यादिनियतशौचस्येव द्वैगुण्यादि कथनमुपपद्यत इति वाच्यम् । शौचं हि द्विविधम्, दृष्टमदृष्टं च । तत्र गन्धलेपक्षयकारकरूपं दृष्टं मृत्संख्यानियमजन्यं नियमादृष्टस्- पमदृष्टम् । तथा चैतच्छौचमिति शौचपदेन नियमादृष्टमेव परामृश्य- ·स्मृतिसारोद्धारे। . ते। नच गन्धलेपक्षयकरं शौचं स्त्रीशूद्रपरम् । ब्राह्मणादेरपि गन्ध. लेपक्षयस्यापेक्षितत्वात् । नच संख्याविशेषविशिष्टमदैव ब्राह्मणादे- गन्धादिक्षयोऽपेक्षितःगन्धादिक्षये संख्यानियमस्याप्रयोजकत्वाद। तस्माददृष्टविशेषार्थिनामेव नियमो न दृष्टार्थिनामिति ध्येयम् । वैष्णवे 'वल्मीकमूषिकोत्खातां मृदमन्त लात्तथा । शौचावाशिष्टां गेहाच नादद्याल्लेपसम्भवाम् । सिद्धान्तशुद्धोद्धारे-मनुः 'नमा- र्गान्न श्मशानाच नादद्यात्कुड्यतः कचित्' । मृत्संख्यानियममाह शातातपः 'एका लिने करे सव्ये तिस्रो द्वे हस्तयोर्द्वयोः । मूत्रे शौचं समाख्यातं शुक्रे तु द्विगुणं स्मृतम्। मूत्रे मूत्रमात्रे। दक्ष एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे तथा । उभयोः सप्त दातव्या पादयोः षट् तथैव च । एका लिङ्गे करे तिस उभयोमवयं स्मृतम् । मनुः ' एका लिङ्गे गुदे तिस्रस्तथा वामकरे दश । उ. भयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभीप्मता' ।शुद्धिमदृष्टविशेषं न तु गन्धादिक्षयम् । तस्य संख्यानियम विनापि निर्वाहादित्युक्तम् । यदाह स एव 'यावन्नापैसमेध्याक्ताद गन्धोलेपश्च तत्कृतः । ताव- न्मृद्वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु' । पादशौचे शङ्खः 'तिस्रस्तु पादयोर्देया शौचकामस्य सर्वदा । यमदक्षौ 'द्वेलिङ्गे मृत्तिके देये पञ्चापाने तथैव चेति । लेपाविशेषसंख्यायां गुदे तिस्र इति न्यून- संख्याव्यवच्छेदपरम् । लिङ्गशौचे मृत्पमाणमाह दक्षः। 'लिङ्गेतु मृत्ममाख्याता त्रिप: पूर्यते यया। विदशौचे स एव ' अर्द्धम- मृतिमात्रा तु प्रथमा मृत्तिका स्मृता । द्वितीया च तृतीया च तदर्धार्धा प्रकीर्तिता। यद्दिवा विहितं शौचंतदर्धन्तु निशि स्मृत- म् । तदर्द्धमातुरे प्रोक्तमातुरस्यार्द्धमध्वनि' । दिवोदितस्य शौ- चस्य राबावर्द्ध विधीयते । आतुरे तु अर्द्धभागादिकरणं नियमशौ- चस्यैव बोध्यं दृष्टशौचस्य साधारणत्वादि स्मर्त्तव्यम् ।

·दशम उद्धारः। २६७ अथाचमनम् । वृद्धपराशरः ‘कृत्वाथ शौचं प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च मृजलैः । निवद्धाशखकक्षस्तु द्विज आचमनं चरेत् । याज्ञवल्क्यः 'विमाश्यापोद्वितन्मृज्य खान्यद्भिः समुपस्पृशेत् । अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिहीनाभिः फेनबुबुदैः । हृत्कण्ठतालुगा- भिस्तु यथासंख्यं द्विजातयः। शुधेरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभि- रन्ततः । अन्ततः ओष्ठप्रान्तेन । हारीतः 'वामहस्ते कुशान्कृत्वा समाचामति यो द्विजः । उपस्पृष्टं भवेत्तेन रुधिरेण मलेन चा। एतच्च वामहस्तमात्रधृतकुशपरम् । उभयत्र स्थितैर्दभैः समाचामति यो द्विजः । सोमपानफलं तस्य भुक्त्वा च द्विगुणं फलमिति गोभिलोक्तेः । हारीतः 'सव्यापसव्यौ कुर्वीत सावित्री करौ द्विनः। ग्रन्थिर्यस्य पवित्रस्य न तेनाचमनं चरेत् ।सोपानको नचोष्णीषी पर्यङ्कासनयानगः । दुर्देशप्रपदश्चैव नाचामन् शुद्धि- माप्नुयात्' । सांख्यायनः 'स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् ।भौमिकैस्ते ममा ज्ञेया न तैरप्रयतोभवेत् ॥ अथ दन्तधावनम्।तत्र दक्षः'उषःकाले तु सम्प्रा शौचंकृत्वा यथा- विधि । ततः स्नानं प्रकुर्वीत दन्तधावनपूर्वकम्।महाभारते 'प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च मुखं च सुसमाहितः । दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य कृत्वा जान्वन्तरं ततः। प्राङ्मुखेनोपविष्टस्तु भक्षयेद्दन्तधावनम् । छन्दोग- परिशिष्टे 'उत्थाय नेवे प्रक्षाल्य शुचिर्भूत्वा समाहितः । परिज- प्य च मन्त्रेण भक्षयेद्दन्तधावनम् । मन्त्रस्तु" आयुर्वलं यशोव- चः प्रजाःपशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो धेहि वन- स्पते । अयं छन्दोगानां मन्त्रः कायायनमतोपजीविना तु "अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमोराजाऽयमागमत् । स मे मुखं प्रमातु यशसा च भगेन च"। प्रक्षाल्येत्थं शुचौ देशे दन्तधावनमुत्सृजेत् । पतितेऽभिमुखे सम्यग्भोज्यमाप्नोससंशयम् । अलाभे दन्तकाष्ठानां ·स्मृतिसारोद्धारे। निषिद्धायां तिथौ तथा । अपां द्वादशगण्डूषैः पत्रैर्वा दन्तधावनम्। जिहोल्लेखः सदैव च' इति । 'प्रतिपदर्शषष्ठीषु नवम्यां चैव सत्त- माः । दन्तानां काष्ठसंयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ।सिद्धान्तशुद्धो- धारे ' चतुर्दश्यष्टमीदर्शपूर्णिमासंक्रमेषु च । नन्दामु च नवम्यां च दन्तकाष्ठं विवर्जयेत् । श्राद्धे यज्ञे च नियमे तथा प्रोषितभर्त- का' । नत्रैव विष्णुः 'प्रतिपदर्शषष्ठीषु चतुर्दश्यष्टमीषु च । नवम्यां भानुवारे च दन्तकाष्ठं विवर्जयेत् । वृद्धयाज्ञवल्क्यः ' इष्टकालो- टपाषाणैर्न खैरङ्गुलिभिस्तथा । मुक्त्वा चानामिकाङ्गुष्ठौ वर्जयेद्दन्त- धावनम् । व्यास: योमोहात्स्नानवेलायां भक्षयेद्दन्तधावनम् । निराशास्तस्य गच्छन्ति देवताः पितृभिः सह । इदं मध्याह्नस्नान- विषयम् । 'मध्याहे स्नानवेलायां भक्षयेहन्तधावनम् । निराशा- स्तस्य गच्छन्ति देवताः पितरस्तथा । इत्युक्तेः । इत्युक्तेः । प्रात:- स्नानस्य प्राग्दन्तधावनमुचितम् । 'प्रातःस्नानं प्रकुर्वीत दन्तपावनपूर्वकमिति वचनात् । इदं तु बोध्यम् । कृत- प्रातःस्नानस्यव मध्याह्ने दन्तधावनं निषिद्धम् । ' मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् । पूर्वाह्न एव कुर्वीत देवतानां च पूज- नम्' इति मैथिलनिबन्धोदाहृतमनुवचनादिति । वैष्णवे 'आचान्तश्च ततः कुर्यात्पुमान्केशप्रसाधनम् । योगियाज्ञवल्क्यः 'स्मृत्वौंकारं च गायत्रीं निबनीयाच्छिखां ततः । पुनराचम्य हृदयं बाहू स्कन्धौ च संस्पृशेत् । ब्राह्मे 'स्वमात्मानं घृते पश्येद्यदीच्छेचिर- जीवितम् । प्रातःस्नानं ततः कुर्यात्सङ्केपेण यथोदितम् । तत्र मार्कण्डेयः 'अस्नातस्य क्रियाः सर्वा भवन्तीहाफला यतः। स्नानम्। प्रातःस्नानं तदर्थ तु निसस्नानं प्रकीर्तितम् । एवं मध्याह्न- स्नानमपि नियम् । यदाह पारस्करः ' अथातो निसस्नानं । न- १ मित्रदेवताकत्वान्मैत्रः पायुः तद्भवत्वान्मैत्रं पुरीपोत्सर्गम् । . : प्रात ·दशम उद्वार। .. : यादावित्युपक्रम्य स्नानविधिरेष इति । व्याख्यातं चैत- द्भाष्यकृता निसस्नानं मध्याह्नस्नानमेवेति । अपायसनिमि- त्तके स्नाने तर्पणादेनित्तिः । अपायसनिमित्ते तु स्नानमा- त्रं विधीवत' इति वचनात् । कासायनः 'अल्पत्वाद्धोमकालस्य बहुवात्स्नानकर्मणः । प्रातर्न तनुयात्स्नानं होमलोपोविगर्हितः । न सनुयान विस्तारयेत् । अत एव मन्त्रार्ज इत्यस्य मन्त्राल्पत्वमर्थः । योगियाज्ञवल्क्यः 'पञ्चपञ्च उषः कालः सप्तपश्चारुणोदयः।अष्ट पञ्च भवेत्मातः शेषः सूर्योदयः स्मृतः। ब्राह्मं लक्षगुणं प्रोक्तं तद- ईमरुणोदयम् । तद गुप्तनक्षत्रं तददै भास्करोदये। प्रातमध्याह्न- योः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः । यतेविषवणस्नानं सकृत्तु ब्रह्मचारिणः' । एनदशक्तब्रह्मचारिविषयम् । 'नास्त्रिषवणस्ना- यी निवृत्तश्च प्रतिग्रहात्' । 'स्नायात्मातश्च मध्याह्ने ब्रह्मचारी गृही तथेति वचनाभ्याम् । वामनपुराणे 'निधाय तीरे कुशपिजुला. नि पूर्वोत्तराग्राणि मृदं न्यसेच्च । प्रक्षाल्य पादौ च मुखं च कण्ठे यज्ञोपवीतं च जलं पिबति । अत्र यज्ञोपवीतं कण्ठे निधायेत्यन्वयः । त्रिपिबेदाचामेदिसर्थः । आपस्तम्ब: 'यज्ञोपवीतं कृत्वा क्षालयेत् । तथा कराभ्यां स्थापयेदर्भान शिखाबन्धं विधाय च । प्राणायामं ततः कुर्यात्कालज्ञानं यथा- विपि । अत्र शिखाबन्धः पाकृतो वेदितव्यः। तदानीं तदकरणे घृतावेक्षणादावनधिकारप्रसङ्गात् । 'विशिखो व्युपवीतश्च यत्क- रोति न तत्कृतम् । इतिवचनाद । 'मृत्तिकां तु त्रिधा कुर्याद्भा- गेनैकेन लेपयेत् ।दक्षिणेन करेणैव अष्टावताननुक्रमात्' । ललाटमंशा- द्वयं हृदयं पृष्ठमुदरं कुक्षिद्वयं चेत्यष्टौ । 'ततो वामकरेणैव ना- भिवस्त्यूरुजङ्घकम् । दक्षिणादिक्रमेणैव चरणौ तु त्रिभिस्त्रिीभः । मृदस्तृतीयभागेन करौ च त्रिःप्रमार्जयेत् । इति तूष्णीं मृदा.

·२७० स्मृतिसारोद्धारे। स्नानं कृत्वाचम्य जलं विशेत् । नाभिमात्रे जले गत्वा केशान्कृ- त्वा द्विधा द्विजः । निरुध्य कौँ नासांच विकृत्वोन्मजनं ततः । द्विराचम्याभिषेक तु कुर्यादष्टाक्षरेण च । अत्र सिद्धान्तकृतः-का- त्यायनमतोपजीविनां तु बद्धजूटमेव स्नानम् । अत्र केशानिति बद्धजूटमिति च व्रतिपरम् । अव्रते केशधारणमिति वचनात् । अत्र प्रेतस्नानं प्रकृतिः, एकवस्त्राः प्राचीनावीतिनो दक्षिणामुखा मुक्त- शिखाः सकृन्निमज्जेयुरिति । अत्र प्रकृतिवद्विकृतिन्यायेन प्राकृत- धर्माणां विकृतौ प्राप्तानां मध्ये ये सूत्रकृता कण्ठरवेण वजितास्ते निवर्तन्ते । यथा । बद्धशिखीति विमुक्तशिखित्वनिराशः, यज्ञो. पवीतीत प्राचीनावीतित्वनिराशः । सूर्यस्याभिमुखो मज्जेदिति दक्षिणामुखत्वनिराशः । उत्तीर्य धौते वाससी परिधायेति एक- वस्त्रतानिराश इत्यूचुः । तन्न । प्रकृतिविकृतिभावव्यत्यासाद, स्नातकस्य क्लुप्तकेशश्मश्रोर्जटाजूटाभावात् । न ह्यत्र शिखापदेन मूर्द्धजा अभिधीयन्ते । किन्तु मन्त्रविशेषवद्धा मूर्दजैकदेशा इति । 'आयङ्गोरिति सूक्तेन द्विज आवर्तयेदपः । जम्बुकायेति मन्त्रेण विदध्यादघमर्षणम् । जम्बुकायेति भाववृत्तसूक्तोपलक्षकम् । 'यथा- श्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदकः। तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापाप- नोदकम्' इति मनुवचनात् । जपन द्वादशवारांस्तु महापापापनुत्त- ये । अघमर्षणमन्त्रेण धूतपापः समाहितः । ततो निमज्य वारा- स्त्रींस्ततस्तर्पणमाचरेत् । सङ्केपतर्पणं तु 'देवास्तृप्यन्विति त्रिः, ऋषयस्तृप्यन्विति विः, प्रजापतिस्तृप्यतु इति सकृत् । अतिसङ्के- पमाह । शङ्खः 'आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यत्तिति क्रमात् । जलालित्रयं दद्यादेतत्सङ्गेपतर्पणम्' । तर्पणं तु गायत्रीजपतः पूर्वमनुष्ठेयमिति यदाह गोभिलस्तत् छन्दोगपरम् । यजुर्वेदिनां १ आयङ्गो. पृष्णिरक्रमीदशदन्मातरं पुर । पितरश्च प्रयतस्व' ।। - - ·दशम उद्धार। ૨૭ तु कासायनेन गायत्रीजपानन्तरमेव तर्पणविधानादिति । अथ सन्ध्या । दक्षः 'सन्ध्याहीनोऽशुचिनियमनईः सर्वकर्म- सु । यदन्यत्कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् । संवर्तः 'प्रातः सन्ध्यां सनक्षत्रामुपासीत यथाविधि । सादियां पश्चिमां सन्ध्याम स्त- मितभास्कराम् । तिष्ठेदोदयनात्पूर्वी मध्यमामपि शक्तितः । आ- सीतोडूगमाच्चान्यां सन्ध्यां पूर्वत्रिक जपनू' । सन्ध्यावन्दनानन्तरं याज्ञवल्क्यः हुत्वामान्सूर्यदैवत्यान जोन्मन्त्रान्समाहितः। वेदार्था- नधिगच्छेच्च शास्त्राणि विविधानि च । नारसिंहे 'दिवसस्याद्य- भागे तु सर्वमेतत्समाचरेत् । द्वितीये च तथा भागे वेदाभ्यासं स. माचरेत् । द्वितीये भागे पूर्वाह्नस्य । अथ पोष्यवचिन्ता । तत्र दक्षः 'तृतीये च तथा भागे पोष्यवर्गस्य साधनम् । तृतीयोभागः पूर्वाह्नस्यैव । मैथिलग्रन्थे पोष्यवर्गानुशासनमितिपाठः । पोष्यवर्गस्तु-माता गुरुः पिता भार्या प्रजा दीनः समाश्रितः । अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निः पोष्य. वर्ग उदाहृतः । अभ्यागतः सम्बन्धी ग्रामान्तरादागतः । आति- थिरदृष्टचरोऽसम्बद्धो भोजनार्थमुपागतः। 'उपेयादीश्वरं चैव योग- क्षेमार्थसिद्धये' । ईश्वरमभिषेकादियुक्तं राजानम् । अलब्धलाभो योगः, लब्धरक्षणं क्षेम । महाभारते 'धर्मेणार्थः समाहार्यो ध. मणार्थस्य रक्षणम् । एकेनांशेन धर्मस्तु कर्तव्यो भूतिमिच्छता । एकेनांशेन कामस्तु एकमंशं विवर्द्धयेतादक्षः 'चतुर्थे तु तथाभागे स्नानार्थ मृदमाहरेत् । तिलपुष्पकुशादीनि स्नानं चाकृत्रिमे स्नानम् । जलेवसिष्ठः पारक्येषुनिपानेषुन स्नायाद्धि कदाचन ।नि- पानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते । अलाभे देवखातानां सरसां सरितां तथा । उद्धृत्य चतुरः पिण्डान् पारक्ये स्नानमा. चरेत् । चतुर इति न्यूनसंख्याव्यवच्छेदनार्थम् । 'पञ्चपिण्डाननु- मध्याह्न- ·રહરે स्मृतिसारोद्धारे। दधृत्य न स्नायात्परवारिणि' इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । 'मृदैकया शिरःक्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेरथोपरि । अधश्च तिमृभिः कायापड् भिः पादौ तथैव च । प्रक्षाल्य सर्वकायं च द्विराचम्य यथाविधि। ततः संमार्जनं कुर्यान्मृदा पूर्व तु मन्त्रवित् । अश्वक्रान्ते रथ- क्रान्ते विष्णुकान्ते वमुन्धरे । मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् । उधृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना । आरुह्य मम गा- त्राणि सर्वपापं व्यपोहतु । मृत्तिके त्वानुगृह्णामि प्रजया च धनेन च । मृत्तिके ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रिता । मृत्तिके जहि तत्सर्वं यन्मया दुष्कृतं कृतम् । मृत्तिके देहि मे तुष्टिं त्वयि सर्व प्रतिष्टितम् । योगियाज्ञवल्क्यः ‘मृदा स्नानं न कुर्वीत रा. त्रिसन्ध्यागृहेषु च । विधिज्ञः स्नानकाले तु तथा भौमार्कवारयो। ततश्च गोमयेनैवमग्रमग्रमिति स्मरन् । अग्रमग्रं चरन्तीनामोषधी. नां रसं वने । तासामृषभपतीनां पवित्रं कायशोधनम् । तन्मे रोगांश्च शोकांश्च नुद गोमय सर्वदा' । ततोदूर्वायाः ‘काण्डा- काण्डात्मरोहन्ति परुषः परुषस्परि। एवं नो दूर्वे मतनुसहस्रेण श. तेन च । या शतेन प्रतनोषि सहस्रेणाधिरोहसि । तस्यास्ते दे- वीष्टके विधेम हविषा वयम् । कृत्वैवं मार्जनं मन्त्रैरश्वक्रान्तादि- भिस्ततः । ईहेत देवीरमृतं पारावतस्य रातिषु । देवीरपः पाराव- तस्य राविष्वित्यादिमन्त्रैरमृतमीहेत । एभिमन्त्रैरभिमन्त्रिता आपोऽमृतं भवन्तीयर्थः । येतेशतमिति द्वाभ्यां तीर्थान्यावाहयेत्ततः। ततो महाव्याहृतिभिर्गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् । आपोहिष्ठेदमापश्च द्रुपदादिव इसपि । तथा हिरण्यवर्णाभिः पावमानीभिरन्ततः । ततोऽक वीक्ष्य सोंकारं निमज्यान्तर्जले नृपः । प्राणायामांश्च कुर्वीत गायत्री चाघमर्षणम् । यथोक्तः क्षोभितस्तैस्तु मजेत्रि- १ 'आपो हिष्ठा' इत्यादि 'इमदापः प्रवहत' इत्यादिभि ऋग्भिः ॥

·दशम उद्वारः। दण्डवत्ततः । यथोक्तैः प्राणायामादिभिः क्षोभितः सञ्चालितः पूर्वावस्थामतिक्रान्तो गतपाप इति यावत्। एतच्च स्नानं साधारण म, विशेषस्तु स्वशाखाभ्यो विज्ञेयः ॥ अथ सङ्केपस्नानम् । योगियाज्ञवल्क्यः एष विस्तरतः प्रोक्तः स्नानस्य विधिरुत्तमः । असामर्थ्यान्न कुर्याचेत्तत्रायं विधि- रुच्यते । स्नानमन्तर्जलं चैव मार्जनाचमने तथा । तीर्थस्यावाहनं चैव तीर्थस्य परिकल्पना । अघमर्षणमुक्तेन त्रिरात्तेन नि- त्यशः । स्नानाचरणमेतत्तु समादिष्टं महात्मभिः' इति ॥ जाबालिः 'प्रवाहाभिमुखो मजेद्यत्रापः प्रबहन्ति वै । स्थावरेषु च सर्वेषु भास्वतोऽभिमुखस्तथा । कात्यायनमतोपजीविनां तु सूर्याभिमु- खमेव मज्जनं सर्ववत्युक्तम् । मनुः 'न स्नानमाचरेद् भुक्त्वा नातुरो न महानिशि । न वासोभिः सहाजसं नाविज्ञाते जलाशये। शा. अवमृज्यान च स्नातो गात्राण्यम्बरपापिभिः । न वा विधूनयेत्केशान्वाससी न विधूनयेत् । तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च यावद्रोमाणि मानवे । सवन्ति तावतीर्थानि तस्मान्न परिमार्जयेत् । देवलः 'देवाः पिबन्ति शिरमो मुखनः पित्तरस्तथा । वक्षसोपि च गन्धर्वा अधस्तः सर्वजन्तवः' । सन्ध्यादिकरणानन्तरं परिमार्जनं वनपरि दृष्टार्थम् । योगियाज्ञवल्क्यः 'स्नात्वैवं वाससी धौते अल्किन्ने धानम्। परिधाय च। प्रक्षाल्योरू मृदा चाद्भिहस्तौ प्रक्षालयेत्तथा भृगुः 'ब्राह्मणस्य सितं वस्त्रं नृपतेरक्तमुल्वणम्।पीतं वैश्यस्य शूद्रस्य नीलं मलवदिष्यते' । उल्वणं अव्यक्तं निविडमित्यन्ये । शातातपः 'ईषद्धोतं नवं श्वेतं सदशं यन्न धारितम् ।अहतं तद्विजानीयात्सर्व- कर्मसु पावनम् । ईषद्धोतं क्षाराद्यसंयोगधौतम् । तथा ' अहतं यन्त्रनिर्मुक्तं प्रोक्तं वासः स्वयम्भुवा । प्रशस्तं तन्माङ्गलिके ताव- कालं न सर्वदा। माङ्गलिके विवाहादौ। 'प्रागनमुदगग्रं वा धौत तातपः ·स्मृतिसारोद्धारे। चासः प्रसास्येत् । पश्चिमाग्रंदक्षिणाग्रं पुनः प्रक्षालनाच्छुचिातथा 'अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये नराधिप । अन्यद्रथ्यामु देवाना- मायामन्यदेव तु । अन्यच्च लोकयात्रायामन्यदीश्वरदर्शने ॥ अथ तिलकविधिः । ब्रह्माण्डपुराणे अङ्गुष्टः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् । अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी । एतैरङ्गुलिभेदैस्तु कारयेन्न नखैः स्पृशेत् । वत्ति- दीपाकृति चापि वेणुपत्राकृति तथा । पद्मस्य मुकुलाकारं त- थैव कुमुदस्य च । मत्स्यकूर्माकृति वापि शङ्खाकारमतः परम् । दशाङ्गुलप्रमाणं तु उत्तमोत्तममुच्यते । नवागुलं मध्यमं स्याद- ष्टाङ्गुलमतः परम् । ललाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे । माधवं हृदये न्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके । विष्णुं च दक्षिणे कुक्षौ तदभुजे मधुसूदनम् । त्रिविक्रमं कण्ठदेशे वामकुक्षौ च वामनम् । श्रीधर वामबाहौ च हृषीकेशं तु कन्धरे । पद्मनाभं पृष्ठदेशे ककुद्दामोदरं स्मरेत् । ककुदीयर्थः। वासुदेवं स्मरेन्मृनि तिलक- द्वादशं विदम् । दक्षिणे तु करे विप्रो बिभृयादै सुदर्शनम् । पद्म मत्स्य वामकरे शङ्खकूर्म गदां तथा। ललाटे तु गदाधार्या मृदुनि चापः शरस्तथा । नन्दकं चैव हृन्मध्ये शङ्ख चक्रं भुजद्वये । श- ङ्खचक्राङ्कितो मर्त्यः श्मशाने म्रियते यदि । प्रयागे या गतिः प्रोक्ता सा गतिस्तस्य नारद" | व्यासः 'गङ्गातीरसमुदभूतां मृदं मृदनि विभर्ति यः । बिभर्ति रूपं सोऽर्कस्य तमोनाशाय केव- लम् । शातातपः 'गोमतीतीरसम्भूतां गोपीदेहसमुद्भवाम् । मृदं मृा वहेद्यस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । ब्रह्माण्डे 'श्यामं शान्तिकरं मोक्तं रक्तं वश्य करं भवेत् । श्रीकरं पातमिसाहुर्विष्णुभक्तिकरं सि- तम् । यागो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । भस्मी- भवति तत्सर्वमृर्ध्वपुण्डं विना कृतम्' । ऊर्द्धपुण्ड्रमिति यथा- ·दशम उद्धारः। विकारतिलकोपलक्षणम् । 'उद्धपुण्ड्रं द्विजः कुर्यात्रिपुण्डू क्ष- त्रियस्तथा । अर्द्धचन्द्राकृतिं वैश्यो वर्तुलं शूद्रजातिषु ॥ अथ मध्याह्नस्नानसन्ध्यावन्दनानन्तरं ब्रह्मयज्ञः । तत्र योगियाज्ञवल्क्यः 'प्रदक्षिणं समावर्त्य नमस्कृत्वोपविश्य च । द. भैषु दर्भपाणिः सन्माङ्मुखस्तु कृताञ्जलिः । स्वाध्यायं च य- थाशक्ति ब्रह्मयज्ञ समाचरेत् । गौतमः 'अथ यदि वातो वाया स्तनयेद्वा विद्युत् पतेद्वा एकामृचमेकं वा ययुरेकं वा सामाभिव्याह- रेत् । भूर्भुवः स्वः ससं तपः श्रद्धायां जुहोमीतिपठेत् । स्तनये- दित्यादि सर्वानध्यायोपलक्षणम् । याज्ञवल्क्यः 'वेदाथपुरा- णानि सेतिहासानि शक्तितः। जपयज्ञप्रसिद्ध्यर्थं विद्यां चाध्या- त्मिकी जपेत् जपयज्ञो ब्रह्मयज्ञः। तस्याप्यज्ञाने गायत्रीमात्रजपः। बौधायन: 'अप आचम्य दर्भेष्वासीनो दर्भान धारयमाणः सावित्री सहस्रकृत्व आवर्तयेत् शतकृत्वोऽपरिमितकृत्वोवा दशावरामिति । वृहस्पतिः 'सचार्वाक् तर्पणात्कार्यः पश्चाद्वा प्रातराहुतेः । वैश्व- देवावसाने वा नान्यत्रेति विनिश्चयः । स ब्रह्मयज्ञः, वैश्वदेवावसाने इन्तकारान्ते। यदाह श्रुतिः 'देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्ययज्ञो भूतयज्ञ इति । कौमें 'यदि स्यात्तर्पणादर्वाक् ब्रह्मयज्ञः कृतो नहि। कृत्वा मनुष्ययज्ञं च ततः स्वाध्यायमारभेत्। मनुष्ययज्ञ सन- कायुद्देश्यकं नवतियज्ञमितिसभ्याः। ग्राममध्ये मनस्येव ब्रह्मयज्ञ कुर्यात् । 'ग्रामे मनसा स्वाध्यायमधीयीत दिवानक्तं चेति श्रुतेः। इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः । ब्रह्मयज्ञाचिंतो देवः प्रीयतां मे जनाईनः ॥ तर्पण- अथ तर्पणम् । वृहस्पतिः 'ब्रह्मयज्ञप्रसिद्ध्यर्थं विद्यां चाध्या- निर्णय मिकी जपेत् । जप्त्वाथ प्रणवं वापि ततस्तर्पणमाचरेत् । शातातपः 'तर्पणं तु शुचिः कुर्यात्प्रत्यहं स्नातको द्विजः । देवे- ·स्मृतिसारोद्धारे। भ्यश्च ऋषिभ्यश्च पितृभ्यश्च यथाक्रमम् । अत्रालिनियममाह व्यासः 'एकैकमअलिं देवा द्वौद्वौ च शनकादयः । अर्हन्ति पित- रस्त्रीस्त्री स्त्रियस्त्वेकैकमनलिम् । वैष्णवे 'त्रिरपः मीणनार्थाय देवा. नामपवर्जयेत् । ऋषीणां च यथान्यायं सकृच्चापि प्रजापतेः । य- थान्यायं त्रिः। योगियाज्ञवल्क्यः 'अन्वारब्धेन सव्येन पाणिनादक्षि- णेन तु । तृप्यतामिति सेक्तव्यं नाम्ना तु प्रणवादिना'। अत्र स- व्यान्वारब्धदक्षिणेन पाणिनेसालिरभिप्रेतः एकहस्तेन तोयेन नर्पणेहस्त-न कुर्यात्पितृतर्पणम्। पितरोन प्रशंसन्ति देवतानां न शस्यते' निर्णय । इति वचनादेकहस्तेन तर्पणनिषेधात् । शङ्खः 'उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदकं यः प्रयच्छनि । स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाक्- शिराः। एतच्छाविषयमा श्राद्धे विवाहकाले चपाणिनैकेन दीयते । तर्पणं तूभयेनैव विधिरेष सनातन' इति कार्णाजिनिवचनात् । कौमें 'अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । देवर्षीस्तर्प- येद्धीमानुदकालिभिः पितॄन् । एतदपि दक्षिणइस्तस्यैव मु- बन्यकरणत्वप्रतिपादनं, तच्च पितृतीर्थादिनियमबोधनाय । नत्वे- कहस्ततर्पणपरम् । उदकालिभिः पितृनिसनेन विरोधात् । न- च देवर्षीनिति विशेषोपादानादेकहस्ततर्पणस्य तन्मात्रविषयता- स्विति वाच्यम् । एकैकमञ्जलिं देवा इत्यादिवचनविरोधात् । कौर्मवचनं शाखाभेदव्यवस्थितमित्येके । 'अन्वारब्धेन सव्येननाम्ना गोत्रेण चाप्यथ' इति योगियाज्ञवल्क्यवचनमपि सव्यहस्तस्याञ्जलि- घटकताभिप्रायकमिति सर्व समञ्जसम् । हारीतः 'वसित्वा वसनं शुक्लं स्थले विस्तीर्ण हषि । विधिज्ञस्तर्पणं कुर्यान्न तु पावे क. दाचन । एतदनुसृतोदकस्थलतर्पणविषयम् । उद्धृतोदके तु स एनाह । 'पात्राद्वा जलमादाय शुभे पात्रान्तरे क्षिपेत् । असंस्कृत- प्रमीतानां स्थले दद्याज्जलं सकृत्' । इदमनुट्टतजलतर्पणाभिप्रा.

·दशम उद्धार। येण । एवं च यानि स्थलतर्पणनिषेधकानि तानि जलस्थस्य, या- नि जलतर्पणनिषेधकानि तानि स्थलस्थस्येति वचनानां विरोधः परिहरणीयः । विष्णुः 'यत्राथुचि स्थलं वा स्यादुदके देवतापिट्ट न् । तर्पयेत्तु यथा काममप्सु सर्व प्रतिष्ठितम् । एतत्तु स्थलस्या- शुचित्वे जले तर्पणमनुजानीते। हारीतः 'आर्द्रवासा जले कु- त्तिर्पणाचमनं जपम् । शुष्कवासा स्थले कुय्यातर्पणाचमनं जपम् । दक्षः 'प्रादेशमात्रमुद्धृत्य सलिलं प्राङ्मुखः सुरान् । उदङ्मनुष्यांस्तयेत् पितॄन् दक्षिणतस्तथा। अप्रैस्तु तर्पयेत् देवा- न्मनुष्यान्कुशमध्यतः । पितृस्तु कुशमूलैस्तु विधिः कौशो यथाक्र- मम् । ससवनः 'खड्गमौक्तिकहस्तेन कर्त्तव्यं पितृतर्पणम् । म- णिकाञ्चनदर्होत्रा न शुद्धन कदाचन । अत्र वा शब्दोपादानान्न समुच्चयः । योगियाज्ञवक्ल्यः 'अनामिकाधृतं हेम तर्जन्यां रूपमेव- च । कनिष्ठिकाधृतं खड्गं तेन पूनोभवेन्नरः' । मनुः 'राजतै ज. नैरेषामथवा रजतान्वितैः । वार्यपि श्रद्धया दत्तमक्षयायोपकल्पते। शङ्खः 'सौवर्णेन पात्रेण राजनेनौदुम्बरेण खड्गपात्रेणान्यपात्रेण वोदकं पितृतीर्थ स्पृशन्दद्यादिति । अत्रामलिना तर्पणस्य विधा- नाद्याशपात्रेणालिभङ्गो न भवति तापात्रं ग्राह्यम् । पात्रा दिविधानं श्राद्धीयार्घदानपरमित्यपरे । असमर्थस्य संक्षेपतर्पण. मुक्तम् । विष्णुपुराणे 'आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगस्त्रियविति ब्रु. वन् । क्षिपेत्तोयाञ्जलींस्त्रीस्तु कुन्सिंक्षेपतर्पणम्' । पराशरः 'द्वादश्यां पञ्चदश्यां च संक्रान्तौ श्राद्धवासरे । वस्त्रं निष्पीडयेन्नै व नच क्षारेण योजयेत् । शङ्खः ‘एवं यः सर्वभूतानि तर्पयेद- न्वहं द्विज । स गच्छेत्परमं स्थानं तेजोरूपमनामयम् ॥ अथ देवार्चनम् । पाने 'सूर्यदेवं नमस्कृत्य त्रि:कृत्वा च प्रदक्षिणम् । द्विजं गां काञ्चनं स्पृष्ट्वा ततो विष्णुगृहं ब्रजेत् ।

·स्मृतिसारोद्धारे। आशयस्थं ततः पूज्य प्रतिमां चापि पूजयेत्' । आशयस्थं मन- स्थम् । जलस्थमिसन्ये । नारसिंहे 'जलदेवं नमस्कृस ततो गृह- गतः पुमान् । विधिना पुरुषसूक्तेन ततो विष्णुं समर्चयेत् । वैश्व- देवं ततः कुर्याद्वलिकर्म यथाविधि' । एतेन विष्णुपूजाया एव नित्यत्वं प्राप्तम् । वैश्वदेवादिसाहचर्यात् । 'शिवं भास्करमग्नि च केशवं कौशिकीमपि । मनसानर्चयन याति देवलोकादधोगतिम् । एतत्तु शिवादीनां मानसपूजाया नियत्वं बोधयति । मनसाप्य- नयन्निति व्यवहितान्वयकल्पने मानाभावात् । अनर्चयन भक्तिमकुर्वनिति श्रीदत्तोपाध्यायाः। निगमे 'ब्रह्माणं विष्णुमी वा सूर्यमग्नि गणाधिपम् । दुर्गा सरस्वती गौरी लक्ष्मी वा नि- समर्चयेत्'। अवाप्यर्चनं भक्तिः। विष्णुपूजाया नित्यत्वे हेतुमाह योगियाज्ञवल्क्यः 'विष्णुब्रह्मा च रुद्रश्च विष्णुर्देवोदिवाकरः । तस्मात्पूज्यतमं नान्यमहम्मन्ये जनाईनात् । दद्यात्पुरुषसूक्तेन यः पुष्पाण्यप एव वा । चितं स्याज्जगदिदं तेन सर्व चराचरम् । कौमें 'पौरुषेण तु सूक्तेन ततो विष्णुं समर्चयेत् । वैश्वदेवं ततः कुर्याद्वलिकर्म तथैव च । अग्नौ च हृदये सूर्ये स्थण्डिले प्रति- मासु च। षट्स्वतेषु हरेः सम्यगर्चनं मुनिभिः स्मृतम्। ब्राह्मे 'यः पूजयेद्धरि चक्रे शालग्रामशिलोद्भवे । अश्वमेधसहस्रेण तेनेष्टं प्रतिवासरम् । यथाकाष्ठगतो वह्निर्मथ्यमानः प्रकाशते । तथा- तथाहरिर्व्यापी शालग्रामे प्रकाशते । न तथा रमते लक्ष्यां न तथा त्मपुरे हरिः । शालग्रामशिलाचक्रे यथा स रमते सदा । अग्निहोत्रं कृतं तेन दत्ता पृथ्वी ससागरा । येनार्चितो हरि- श्चक्रे शालग्रामशिलोद्भवे । यः पुनः पूजयेद्भक्त्या शालग्रामशिलाश- तम् । उषित्वा स हरेलों के चक्रवर्तीह जायते । कामक्रोधप्रलोभैश्च व्याप्तो योऽत्र नराधमः । सोपि याति हरेर्लोकं शालग्रामीशलार्चने।

·दशम उद्धारः। यः पूजयति गोविन्दं शालग्रामे सदा नरः। आभूतसम्प्लवं याव- नस प्रच्यवते दिवः। एतान्यपि गुणफलान्याधाविशेषाधिका- रात् । 'ततो गृहार्चनं कुर्यादभीष्टसुरपूजनमिति दक्षवचनेऽप्य- भीष्टमुरो विष्णुरेव पूर्वोक्तवाक्यैरेकवाक्यत्वात् । अथ पुरुषसूक्तेन पूजाविधिः । आनुष्टुभस्य सूक्तस्य त्रैष्टुभं तस्य देवता । पुरुषो यो जगदीजमृषिनारायणः स्मृतः । पुरुषमूक्तस्य षोडश ऋचः, तासां न्यासे क्रम उच्यते । 'प्रथमां विन्यसेत्पादे द्वितीयां दक्षिणे करे । तृतीयां वामपाणौ तु चतुर्थी दक्षिणे तथा । पञ्चमी वामजानौ तु षष्ठीं वै दक्षिणे न्यसेत् । सप्तमी वामकुक्षौ तु अष्टमी दक्षिणेन्यसेत् । नवी ना- भिमध्ये तु दशमी हृदये तथा । एकादशी कण्ठदेशे वामबाही ततः पराम् । त्रयोदशी दक्षिणे तु आस्यदेशे चतुर्दशीम्। अक्ष्णोः पञ्चदशी चैत्र षोडशी मूर्ति विन्यसेत् । एवं न्यासविधि कृत्वा पश्चाद्यागं समाचरेत् । आद्ययावाहये देवमृचा तु पुरुषोत्तमम् । द्वितीययासनं दद्यात्पाद्यं चैव तृतीयया । अर्घश्चतुर्थ्या दातव्यः पञ्चम्याचमनीयकम् । षष्ठया स्नानं प्रदातव्यम् सप्तम्या वस्त्रमेवच। यज्ञोपवीतमष्टम्या नवम्या त्वनुलेपनम् । पुष्पं दशम्या दातव्य- मेकादश्या तु धूपकम् । द्वादश्या दीपकं दद्यात् त्रयोदश्या नि. वेदनम् । चतुर्दश्या नमस्कारं पञ्चदश्या प्रदक्षिणम् । अर्चयित्वा तु गोविन्दं षोडश्या च विसर्जयेत् । स्नाने वस्त्रे च नैवेद्य दद्या- दाचमनीयकम् । वाराहे ' हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरेः। पादोदकं च निर्माल्यं मस्तके यस्य सोऽच्युतः। अग्निष्टोमसहस्रस्तु वाजपेयशतैरपि । तत्फलं लभते देवि वि नैवेद्यभक्षणात् । अत्र श्रीकृष्णप्रसादं श्रीकृष्णभुक्तशेषं वा भुञ्जीत । तदुक्तं पाझे १ नैवेद्यस्य निवेदनमित्यर्थः ।

·स्मृतिसारोद्धारे। उच्छिष्टमवशिष्टं वा भक्तानां भोजनं द्वयम् । भागवते वयो पभुक्तस्रषासोगन्धालङ्कारचर्चिताः । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जपीमहि । स्कान्दे 'षभिर्मासोपवासश्च तत्फलं परिकी- तितम् । विष्णोर्नैवेद्यसिक्थेन फलं तदभुजतां कलौ। मुकुन्दा- शनशेषं तु योहि भुङ्क्ते दिनेदिने । सिक्थे सिक्थे तस्य पुण्यं चा. न्द्रायणशताधिकम् । अम्बरीष नवं वस्त्रं फलमन्नं रसादिकम् । कृत्वा कृष्णोपभोग्यं हि सदा सेव्यं च वैष्णवैः । नैवेद्यशेषं तुल. सीविमिश्रं विशेषतः पादतलेन विष्णोः । योऽइनाति निसं पुर- तोमुरारेः प्रामोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम् । अत्र नैवेद्यस्य शेषं भक्षयेदिति षष्ठीसमासमाहुरभागवताः । तन्न । कर्मधारयस्य लघु- स्वात् । वैष्णवाय दत्ता भुञ्जीतेति तस्यापि शेषत्वोपपत्तेः। केचित्तु अपि दीपावलोकं मे नोपयुज्यान्निवोदितमिति भागवतवचनेन स्व- निवेदितस्य स्त्रोपभोगनिषेधान्नैवेद्यभक्षणवाक्यानि परदत्तनैवेद्य- पराणीत्याहुः । तन्न । भागवतवचनस्य स्थावरपरत्वात् । परस्मै निवेदितं मे मह्यं नोपयुंज्यादिति वा तदर्थात् । शक्तौ गौण्या- दिकल्पनविरोधाच्च । अनिवदितभक्षणस्यापराधेषु परिगणनात् । स्वदत्तस्य स्वोपयोगविरोधे चरणोदकचन्दनकुसुमादेरपि स्वय- मनुपयोगापत्तेः । नचेष्टापत्तिः । सकलशिष्टाचारविरोधादिति । नैवेद्यभक्षणे श्रुतिरप्याह 'एक एव नारायण आसीन ब्रह्मा नेमे द्यावापृथिव्यौ, सर्वे देवाः सर्वे पितरः सर्वे मनुष्या विष्णुनाऽशित- मश्नन्ति विष्णुना घ्रातं जिघ्रन्ति विष्णुना पीतं पिबन्ति तस्माद्वि- द्वांसो विष्णूपहृतं भवेयुरिति । अनिवेदितभक्षणे निन्दा च 'पत्रं पुष्पं फल तोयमन्नं पर्णमथौषधम् । अनिवेद्य न भुञ्जीत यदाहा- राय कल्पितम् । अनिवेद्य तु भुञ्जानः प्रायश्चित्तीयते नरः। पाझे 'अनप्पयित्वा गोविन्दे यो भुङ्क्ते धर्मवर्जितः । शुनो वि.

·दशम उद्धारः। ठासमं भक्ष्यं नीरं तु मुरया समम् । अनिवेद्य तु यो भुङ्क्ते हरये पर- मात्मने । मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वती:समाः। अवैष्णवा- नामन्नं च पतितानां तथैव च । अनम्पितं तथाविष्णोः श्चमांस- सदृशं भवेत् । अवैष्णवगृहे भुक्त्वा मूलं साष्टशतं जपेत्' इति । च. रणोदकमपि पूजान्त एव पेयं न वैश्वदेवान्ते शुद्ध्यापादकत्व- श्रुतेः । अतः पावनार्थत्वादेकादश्यामपि तत्पानविरुद्धमेव । ये त्वेकादश्यां श्राद्धामाक् च हरिचरणपयो न पिबन्ति ते उपेक्ष- णीयाः। प्रमाणाभावात् । जलपारणदर्शनेन पानमात्रनिषेधे आ- चमनाधकरणप्रसङ्गात् । नच द्वादश्यां चरणोदकेन पारणविधा- नादेकादश्यामपेयत्वमायाति। दुग्धसिनादेरप्येकादश्यामनुपादान- प्रमङ्गात् । आचमनादिकं विहितवाददुष्टमितिचेत् । तुल्यम् चर- णोदकेऽपिशुद्ध्यापादकत्वस्य समानत्वात् । अशितं नांशितं च तदिसादि वचनाचतिदिक् ॥ अथ पूजोपयुक्तपुष्पाणि नारसिंहे 'पुष्पैररण्यसम्भूतैः पत्रैश्च गिरिसम्भवैः । अपर्युषितनिश्छिद्रैः मोक्षितैजन्तुवर्जितैः । आ- स्मारामोद्भवैर्वापि पुष्पैः सम्पूजयेद्धरिम् । शमीपुष्पं बिल्वपत्रं चम्पकं तगरं तथा । वनमालाप्यशोकं च सेवन्ती कुअमालती। त्रिसन्ध्यं च तथा श्वेतं कुन्दं च शतपत्रकम् । मल्लिका चैव जातीच सर्वपुष्पाद्विशिष्यते । जातीपुष्पमहस्रेण यच्छेन्मालां सुशोभनाम् । विष्णवे विधिवद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । वसेद्विष्णुपुरे श्रीमान्विष्णुतुल्यपराक्रमः ।। अथ पत्राणि 'आपामार्ग भृङ्गराज शमीपत्रं च खादिरम्।दुर्वाच कुशपत्रं च दमनं मरुबकं तथा । ततः श्रेष्ठं बिल्वपत्रं ततस्तु तुलसी वरा । येषामुशन्ति पुष्पाणि प्रशस्तान्यर्चने हरेः । पल्लवान्याप १ 'प्राहुरभणं विप्रा' इति पूर्वः पादः ।

·स्मृतिसारोद्धारे। : तेषां स्युः शस्तान्य_विधौ हरेः। वीरुधामप्यभावेतु बहिषाप्यर्च- येद्धरिम् । अपराधसहस्राणि अपराधशतानि च । पझेनैकेन देवे- शाः क्षमते हेलयाचितः । पनेनैकेन देवेशमभ्यर्च्य कमलापतिम् । वर्षायुतसहस्रस्य पापस्य कुरुते क्षयम् ।अगस्यक्षसम्भूतैः कुसुमै- रसितैः सितैः। येऽचयन्ति जगन्नाथं तैः प्राप्तं परमं पदम्। सुवर्ण- केतकीपुष्पं यो ददाति जनार्दने।कोटिजन्मार्जितं पापं दहते गरुड- ध्वजः। सकृत्कदम्वपुष्पेण हेलया हरिरर्चितः। सप्तजन्मानि देव- र्षे तस्य लक्ष्मीन दूरगा। कुम्भीपुष्पं तु देवर्षे यः प्रयच्छति केशवे। मुवर्णपलदानस्य पुष्पे पुष्पे भवेत्फलम् । गारुडे 'धात्रीपुष्पेण यत्पुण्यं जयन्याः समुपोषणे । खगेन्द्र यल्लभेन्मय॑स्तुलसीपूजनेन तत् । स्कान्दे 'विष्णुमूनि स्थितं पुष्पं शिरसा यो बहेन्नरः । अपर्युषितपापः स्याद्यावयुगचतुष्टयम्'। अथ वानि 'उग्रगन्धी- वर्ण- न्यगन्धीनि कुसुमानि न दापयेत् । अन्यायतनजातानि कण्ट- पुष्याणि। कीनि तथैव च । रक्तान्बकालजातानि चैत्यवृक्षोद्भवानि च । श्मशानजातपुष्षाणि विष्ठाराशिभवानि च । क्रकराख्यस्य पु- पाणि तथा बत्तूरकस्य च । कृष्णं च कुटजं चार्क नैव देयं जना- र्दने । शाल्मलं च शिरीषं च बृहती गिरिकर्णिकाम् । सर्जकं चैव कूष्माण्डं काञ्चनालं च वर्जयेत्' । विष्णुरहस्ये 'न शुष्कैः पूजये- द्विष्णुं कुसुमैन महीं गतः । न विशीर्णदलैर्मुक्तैर्न चैवाशुविकाशि- तः । तथा ' जलं पर्युषित खाज्यं पत्राणि कुसुमानि च । तुल- स्यगस्यबिल्वानि गाङ्गं वारि न दुष्यति । स्नानं कृत्वा तु ये के- चित्पुष्पं चिन्वन्ति वै द्विजाः । देवतास्तन्न गृह्णन्ति भस्मीभवति काष्ठवत्" । अत्र पुष्पमित्युपादानात्पत्रमनिषिद्धम् । एतच्च मध्या- स्नानानन्तरं वेदितव्यम् । सदामातःस्नायिनः पुष्पावचयका- लस्य कदाप्यलाभादिति ॥

·दशम उद्धारः। । अथ पञ्चयज्ञस्वरूपम् । तत्र यमः ‘पञ्चसूना गृहस्थस्य वर्त- पञ्चसूना-नतेऽहरहः सदा । कण्डनी पेषणी चुल्ली उदकुम्भ उपस्करः। निर्देश । एतानि वाहयन्विप्रो हन्ति जन्तुन्मुहुर्मुहुः। एतासां पावनार्थाय पञ्चयज्ञाः प्रकीर्तिताः । सूना हिसास्थानाम् । कण्डनी उलूख- लादि । पेषणी दृषदादि । चुल्ली पाकस्थानम् । उदकुम्भ उद- काधानम् । उपस्करः शूर्पादिः । नच कण्डनादिनिमित्तश्रव- णान्नैमित्तिकत्वमाशङ्कनीयम् । पञ्चयज्ञविधानं तु गृही नियं न हापयेत्' इति शङ्खवचनेन नित्यत्वस्य बोधनात् । के ते प- ञ्चयज्ञा इसाकाङ्क्षायां यमः ।' ब्रह्मयज्ञो देवयज्ञः पि- तृयज्ञस्तथैव च । भूतयज्ञो नृयज्ञश्च पञ्चयज्ञाः प्रकी- तिता । इर्द लक्षणमाह यम: अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पि. तृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलिभौंतो नृयज्ञो ऽतिथिपूजन- म्' । अध्यापनमध्ययनोपलक्षणम् । पितरस्तप्र्यन्ते अनेनेति पि- तृतर्पणम् श्राद्धादिः। 'स्वाध्यायेनार्चयेतर्षीन होमैवान् यथावि- धि । पितॄन् श्राद्धेन नृनन्नैर्भूतानि वलिकर्मणा' इति मनुवचनात् । पितृयज्ञे विशेषमाह कासायनः 'श्राद्धं वा पितृयज्ञः स्यात्पित्रो- बलिरथापि वा । श्राद्धं नियश्राद्धम्। वैश्वदेवमध्ये पितृभ्यः स्व- धास्त्विति यो बलिर्दीयते स वा पितृयज्ञः।मनुष्ययज्ञार्थमतिथि भो- जयेत् । भोजनपर्याप्तान्नदानासमर्थस्य विकल्पमाह कार्णाजिनिः 'मिक्षां वा पुष्कलं वापि हन्तकारमथापि वा । भिक्षादिलक्षण- माह मनुः 'ग्रासमात्रं भवद्भिक्षा अग्रं ग्रासचतुष्टयम् । अग्रं च- तुर्गुणीकृत्य हन्तकारो विधीयते' । पुष्कलमग्रमिति पर्यायौ । अथ नित्यश्राद्धम् । तत्र मनुः 'दद्यादहरहः श्राद्धम्' इति । मार्कण्डेयः 'कुर्यादहरहः श्राद्धमनायेनोदकेन वा । पितॄनुद्दिश्य विप्रांस्तु भोजयद्विप्रमेव वा' । प्रचेताः 'नाग्नौकरणहोमश्च ना. ..

·स्मृतिसारोद्धारे। वाहनविसर्जने । न पिण्डदानं न सुरान्निसे युज्याद् द्विजोत्तमः । उपविश्यासनं दत्वा सम्पूज्य कुसुमादिभिः ।निर्दिश्य भोजयित्वा तु किश्चिदत्वा विसर्जयेत्' । न सुरान् न विश्वेदेवान् । 'नाचा- हनस्वधाकारपिण्डाग्नौकरणादिकम् । ब्रह्मचर्यादिनियमो वैश्व- देवस्तथैव च । तत्तु षापौरुषं ज्ञेयं दक्षिणापिण्डवर्जितम् । कासायनः 'एकमप्याशयद्विमं पितृयज्ञार्थसिद्धये । अदैवं ना- स्ति चेदन्यो भोक्ता भोज्यमथापि वा । अप्युद्धृय यथाशक्ति किञ्चिदन्नं यथाविधि । पितृभ्य इदमित्युक्त्वा स्वधाकारमुदाहरे- त्' । एतदुद्धृतमन्नं ब्राह्मणायैव दद्यात् । तदभावे गोभ्यो वा । सदुक्तं कौमें 'उद्धृय वा यथाशक्ति किञ्चिदन्नं समाहितः । वे- दतत्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत् । तथा सर्वेषामप्यलाभे तद- नं गोभ्यो निवेदयेत्' । गवामप्यलाभे विष्णुः 'भिक्षुकाभावेऽन्नं गोभ्यो दद्यादग्नौ वा प्रक्षिपेदिति । अशक्ते मनुः 'दद्यादह- रहः श्राद्धमन्नाघेनोदकेन वा । पयोमूलफलैर्वाऽपि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्' । पयोदुग्धम् । चमत्कारखण्डे 'नियश्राद्धं न कु. वीत प्रसङ्गायत्र सिद्ध्यति । श्राद्धान्तरे कृते ऽन्यत्र नित्यत्वातन्त्र हापयेत्' । श्राद्धान्तरे षट्पुरुषश्राद्धे ऽमावस्याश्राद्धनान्दीमुखादौ श्राद्धे कृते निसं श्राद्धं न कर्त्तव्यम् । तस्मिन् श्राद्धे पूज्यानां पूजितत्वात् । अन्यत्र सांवत्सरिकादौ कृते ऽपि कर्त्तव्यम् । षण्णा- मपूजितत्वादित्यर्थः॥ वैखदेव- अथ वैश्वदेवम् । कात्यायनः 'सायम्प्रातर्वैश्वदेवः कर्त्तव्यो निर्णय बलिकर्मच। अनश्नतापि शततमन्यथा किल्बिषी भवेत् । मनुः 'वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् । तस्मै चान्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न बलि हरेत् । अस्यार्थः-वैश्वदेवानन्तरमतिथिपूजायां कृतायां द्वितीयोऽतिथिर्यद्यागच्छति अन्नं च न पक्कमस्ति तदा पुनः ·दशम उद्धार। ૨૯ - पाकं कृत्वा तस्मै दद्यात, न बलि हरेत, अन्नसंस्कारार्थं प्रसक्तं पुनर्वैश्वदेवं न कुर्वीतेति । एतच्च यस्मिन्नग्नौ पाकस्तत्रैव, यदुक्तं कौम ' यदि स्याल्लौलिके पाकस्ततोऽन्नं तत्र हूयते । शालाग्नौ तत्र चेदनं विधिरेष सनातनः । लौकिके वैदिके वापि हृतोन्मृष्टे जले क्षितौ' । लौकिकाग्नेः पात्रान्तरकरणमाह- रणम्, स्मार्तस्य वृद्धोधनमाहरणम्, उन्मार्जनं भस्मीकरणम् । कात्यायन: ' उद्धृतं हविरासिंच्य हविष्येण घृतादिना । स्व- शाखाविधिना हुत्वा तच्छेषेण बलिं हरेत्' । व्यासः 'जुहुयात्स- पिषाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम् । दध्यक्तं पयसाभ्यक्तं तदभावे. म्भसापि च । चतुर्विंशतिमत्ते 'अलाभे येन केनापि फलशाकोद- कादिना । पयोदधिघृतैः कुर्याद्वैश्वदेवं श्रुवेण तु । हस्तेनानादि- भिः कुर्यादद्भिरजलिना जले । परिशिष्टे 'शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् । संकल्पयेद्यमाहारं तेनासौ जुहु- यादपाम् । पयःमभृतिरसद्रव्याणां होमः श्रुवेण, हविष्यादि- कठिनद्रव्याणां तु हस्तेन । आपस्तम्बः 'न क्षारलवणानां हो. मोविद्यते, तथा परान्नमस्पृष्टस्य, उदीचीनमुष्णं भस्मापोह त. स्मिन् जुहूयाधुनमाहूतं चाग्नौ भवतीति । अस्यार्थ:-क्षार- लवणपरान्नसंस्पृष्टेन हविष्येणाग्नौ होमो न कार्यः, किन्तूष्णं भस्म अग्न्यायतनादुत्तरतोऽपोह्य तस्मिन् होतव्यम् । उष्णमङ्गार- मिश्रितम् । यदाह बौधायनः 'अङ्गान्भस्मविमिश्रांस्तु उद्धृत्यो- तरतोऽनलाव । जुहुयाद्वैश्वदेवं तु यदि क्षारादिमिश्रितम्' । तथा- परोक्षमन्नं संस्कृतमग्नावधिश्रित्याद्भिः प्रोक्षेत् । तदेव पवित्र- मियाचक्षते । अधिश्रयणं पुनरग्नेरुपस्थापनमात्रमन्नमहित पात्र- स्य, एतच्च सायं प्रातः कर्त्तव्यमित्युक्तम् । तत्र सायं विशे. षमाह मनुः मायमन्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलि हरेत् । वै.

·२८६ स्मृतिसारोद्धारे। श्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातर्विधीयते एवं कृतदेवयज्ञस्य बहिर्बलिमाह भूत- मनुः 'शुनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम्। वायसानां बाल । कृमीणां च शनकैनिःक्षिपेद्भुवि । एतच्च वैश्वदेवाख्यं कर्म न दि- वा द्विर्नक्तं च द्विराचरेत् । यदुक्तं वैष्णवे 'धविन्नाचरेत्स्नानमाह्निकं ध पुनः पुनः । तर्पणं ब्रह्मयज्ञं च वैश्वदेवं च नाचरेत् । वैश्व- देवं बलिकर्म च सायम्प्रातः, पञ्चयज्ञास्तु दिवैवेसाह जैमिनिः 'वैश्वदेवं तथा रात्रौ कुर्याद्वलिहृतं तथा । महतः पञ्चयज्ञांस्तु दिवैवेसाह धर्मवित्' । अनग्निकस्य विशेषमाह वसिष्ठः ' अन- ग्निकस्तु यो विप्रः सोग्निव्याहृतिभिः स्वयम् । हुत्वा शाकलम- त्रैस्तु शिष्टाद् भूतबलि हरेत् । अनग्निकः श्रौतस्माताग्निरहितः, अत्र कासायनोक्तविधेः साग्निकमावपरत्वं, तत्र मणिकसंनिधाने बलिहरणाभिधानात् । उदपावविशेषे मणिकपदं शक्तम् । ' अ- लअरः स्यान्मणिक' इत्यभिधानात् । अलअरसन्निधाने साग्निक- स्यैव बलिहरणप्रतिपादनात् । तस्मादसिष्ठोक्तो विधिनिरग्निकमात्र- पर इत्यवधेयम् । व्यासः ' अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षुके गृहमागते। उद्धृत्य वैश्वदेवार्थ भिक्षां दत्वा विसर्जयेत् । भिक्षुका आप तेनै- वोक्ताः 'ब्रह्मचारी यतिश्चैव विद्यार्थी गुरुपोषकः । अध्वगः क्षीणत्तिश्च षडेते भिक्षुकाः स्मृताः ॥ अथ वैश्वदेवपाकनिर्णयः । अत्र दर्शश्राद्धं प्रकृतिरतस्तन्नि- येनैव तद्विकृतीनामपि निर्णय इति प्रकृतौ विचार्यते । किं श्राद्धार्थ वैश्वदेवार्थं च एक एव पाक उत पृथगिति । अत्र लौगाक्षिः 'पि- त्रथै निर्वपेत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च । अत्र पाकस्य पृथक्त्वमपृथक्त्वं वेति सन्देहे उत्तरार्द्धनार्थं विकृणोति स एव, 'वैश्वदेव न पित्रर्थ न दर्श वैश्वदेविकम्' इति । अयं च पृथक्पाको वैश्वदेवस्य श्राद्धा- त्पूर्व वेदितव्यः । यदाह पैठीनसिः 'पितृपाकात्समुद्धृय वैश्वदेवं ·दशम उद्धार। २८७ करोति यः । आमुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितॄणां नोपतिष्ठते । श्राद्धं निवर्त्य विधिवद्वैश्वदेवादिकं ततः । कुर्याद्भिक्षां ततो दद्यादन्त- कारादिकं तथा'। अत्र प्रथमततः शब्दो हेतुपरः द्वितीयस्तु श्राद्धा- वशिष्टान्नपरः, तेनायमर्थः पर्यवस्यति, यतः श्राद्धात्पूर्व मध्ये वा आसुरं तद्भवेच्छ्रादमिति निषेधस्ततस्तस्माद्धेतोः श्राद्धं निवर्त्य तदनन्तरं तदवशिष्टादन्नाद्वैश्वदेवादिकं कर्त्तव्यमित्नि । यदा ब्राह्म- णविसर्जनानन्तरं वैश्वदेवस्तदा तच्छेषेण अन्यत्र पृथक्पाकनेति- सिद्धान्तः ॥ अथ वैश्वदेवकालः । तत्र लौगाक्षिः 'पक्षान्तं कर्म निवर्त्य वैश्वदेवं च साग्निकः । पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः। पक्षान्तमन्वाधानम् । अन्वाहार्यकं दर्शश्राद्धम् । एवं यानि श्राद्धा- त्पूर्व वैश्वदेवविधायकानि वचनानि तानि श्रौतानिविषयाणि। अत साग्निक- एव साग्निक इयौपासनाग्निव्यावर्त्तकम्। अन्यथा पक्षान्तपिण्ड- निरग्निक- पितृयज्ञमध्यविधिबलादेव वैश्वदेवस्य माग्निकककत्वावगतेः योश्वदेव । साग्निक इति व्यर्थं स्यात् । सानिकस्यापि एकादशाहश्राद्ध पश्चादेव वैश्वदेवम् । 'सम्प्राप्ते पार्वणश्राद्धे एकोद्दिष्टे तथैव च । अग्रतो वैश्वदेवः स्यात्पश्चादेकादशेऽहनि'। इति परिशिष्टवचनात्। शालङ्कायनः ' श्राद्धे प्रागेव कुर्वीत वैश्वदेव तु साग्निकः । एका. दशाहिकं भुक्त्वा तव ह्येतद् विधीयते । तस्मादौपासनाग्निमतो निर- नेश्च श्राद्धमध्ये विकिरान्ते ब्राह्मणविसर्जनान्ते च वैश्वदेवमाया- तम् । यानि च श्राद्धादौ वैश्वदेवनिषेधकानि तानि तान्याप त- पोरेवेति ध्येयम् । निषेधश्च षट्त्रिंशन्मते 'प्रतिवासरिको होमः श्राद्धादौ क्रियते यदि। देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस्तथा। वृद्धगौतमः 'पितृश्राद्धमकृत्वा तु वैश्वदेवं करोति यः । अकृतं तद्भवेच्छ्राद्धं पितॄणां नोपतिष्ठते । वसिष्ठः 'वैश्वदेवमकृत्वैव - ·ર૮૮ स्मृतिसारोद्धारे। श्राद्धं कुर्यादनग्निकः । लौकिकाग्नौ हुतशेषः पितॄणां नोपतिष्ठते' । अनग्निकः वैदिकाग्निरहितः, तस्य वयः कालाः। तत्र श्राद्धमध्य- कालो ब्रह्माण्डे 'वैश्वदेवाहुतीरनावा ब्राह्मणभोजनात् । जुहु- याद् भूतयज्ञादिश्राद्धं कृत्वा तु तत्स्मृतम्' । ब्राह्मणभोजनादक अग्नौ करणानन्तरमियर्थः। न चैवमनङ्गव्यवायः पूर्वेधुनिमन्त्रितेषु श्राद्धापरिसमाप्तावेव प्रात)मविरोधात् । विकिरान्तकालो भविष्ये 'पितॄन्सन्तर्प्य विधिवद्धलिं दत्वा विधानतः। वैश्वदेवं ततः कुर्या- त्पश्चाब्राह्मणभोजनम् । बलिस्वरूपं तत्रैव 'ये अग्निदग्धामन्त्रेण भूमौ यन्निःक्षिपेद्बुधः । जानीहि तं बलिं वीर श्राद्धकर्मणि सर्व- दा।ब्राह्मणविसर्जनान्तकालो मात्स्ये 'उच्छेषणं तु तत् तिष्ठेद्याव- द्विप्रा विसर्जिताः। वैश्वदेवं ततः कुर्यान्नित्ते पितृकर्मणि' । मनुः पूर्वार्द्धं तदेव उत्तरार्द्धन्तु 'ततोगृहबलिं कुर्यादिति धर्मो व्यव- स्थितः' । बलिशब्देनात्र वैश्वदेवमुच्यत इतिमेधातिथिः । भविष्ये * श्राद्धं कृत्वा महाबाहो ब्राह्मणांश्च विसय॑ च । वैश्वदेवादिक कर्म ततः कुर्यान्नराधिप ॥ अथातिथिपूजा । तत्र वैष्णवे 'ततो गोदोहमात्रं तु तिष्ठे- कालं गृहाङ्गणे। अतिथिग्रहणार्थाय सदृर्द्ध तु यदृच्छया । वैया- घ्रपाद: अचिन्तितमनाहूतं वैश्वदेवेष्ववस्थितम् । अतिथिं तं विजानीयान्नैकग्रामनिवासिनम् । क्षुधार्तस्तृषितश्चैव स्नातो गृहमु- पागतः। प्रयत्नेन तु सम्पूज्यः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः । इष्टो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पण्डित एव वा। सम्प्राप्तो वैश्वदेवान्ते सो- ऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः। न पृच्छेद्गोत्रचरणं न स्वाध्यायं व्रतानि च। चित्ते न भावयेत्तं वै सर्वदेवमयो हि सः' । विष्णुः 'अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स तस्मै किल्बिषं दत्वा पुण्यमादाय गच्छति । याज्ञवल्क्यः 'दिनातिथौ तु विमुखे गते यत्पातकं भवे.

·दशम उद्धारः। । छ । तदेवाष्टगुणं प्रोक्तं सूर्योदे विमुखे गते । सूर्योदेऽर्कास्तागते ।। अथ गोग्रासः ऋष्यशृङ्गः ' गवां ग्रास च कुर्वीत नित्यमेव समाहितः । गवां कण्डूयनं स्पर्श ग्रासमाग्रेिकमेव च । मार्कण्डेय: 'अस्नाताशी मलं भुङ्क्ते अजपी पूयशोणितम् । अहुत्लानौ कृमि भुङ्क्ते अदत्वा विषमेव च । आत्मार्थ पचनं यस्य रत्यर्थ यस्य मैथुनम् । सर्थ यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम् ।। अथ भोजनविधिः । दक्षः 'पञ्चमे च तथा भागे सविभागो भोजन- यथार्हतः देवपितृमनुष्याणां कीटानां चोपदिश्यते । संविभागं विधि ततः कृत्वा गृहस्थः शेषभुग्भवेत्' । संविभागः शास्त्रतो विभज्य प्रतिपादनम् । देवल: 'स्नात्वा प्रक्षाल्य पादौ तु स्रग्गन्धालंकृतः शुचिः । पञ्चयज्ञावशिष्टं तु योभुङ्क्ते सोऽमृताशनः । बौधायन: 'सुप्रक्षालिनपादोऽप आचम्य शुचौ संहते देशेऽनमुपसंगृह्य काम- क्रोघलोभमोहानपहख सर्वाभिरङ्गुलीभिः शब्दमकुर्वन् प्राश्नीपात, नापिण्डशेष पात्रमुत्सृजेत्' । आपस्तम्बः 'यस्तु भोजनशालायां भोक्तुकाम उपस्पृशेत् । आसनस्थोऽथवान्यत्र स विप्रः पंक्तिदूषकः । ब्राह्मे ' उपलिप्ते समे स्थाने शुचौ शुद्धासनस्थिते । मण्डलं गोमयेन स्यादथवा गौरमृत्स्नया । चतुरस्त्रं त्रिकोणं च व- तुलं चार्द्धचन्द्रकम् । कर्त्तव्यमानुपूर्वेण ब्राह्मणादिषु मण्डलम् । ब्रह्मरुद्रेन्द्रचन्द्रार्कवसवो मण्डलान्तरात् । निवेदितं नरैरनं यस्मा- दृगृह्णन्ति नान्यथा। अकृत्वा मण्डलं ये तु भुअतेऽधमयोनयः तेषां तु यक्षरक्षांसि हरन्त्यन्नस्य तद्वलिम् । शङ्खः 'चतुष्कोणं द्विजाग्रस्य विकोणं क्षत्रियस्य तु । मण्डलाकृति वैश्यस्य शूद्रस्याभ्युक्षणं मतम् । अत्र शूद्रस्यार्द्धचन्द्राभ्युक्षणयोर्विकल्पः । आसनमाह प्रचेताः 'गोशकुन्मन्मयं भिन्नं तथा पालाशपैप्पलम् । लोहबन्धं सदैवार्क वर्जयेदासनं बुधः । एतदतिरिक्तं प्रशस्तमासनम् । मनुः 'आयुष्यं ·२९. स्मृतिसारोद्धारे। भोजने दिकूपात्रा-प्राङ्मुखो भुक्ते यशस्यं दक्षिणामुखः। श्रियं प्रत्यङ्मुखो दिनिर्णय भुङ्क्ते ऋतंभुक्ते उदङ्मुखः। प्राङ्मुख आयुष्कामः यशोर्थी दक्षिणामुखः। श्रीकामः प्रसङ्मुखो न शयनाधिष्ठितोऽश्नीयात् न कार्णायसेन मृत्पात्रे न मिन्ने नावकीर्णे'। अवकीर्णे दुर्ब्राह्मण- भोजनक्रियया दृषिते । वामनपुराणे 'भुञ्जीत नैवेह च दक्षिणा- मुखो नच प्रतीचीमभिभोजनीयम्' । अत्र प्रसङ्मुखादिभोजन- निषेधो निष्कामविषयः । सकामविहितत्वात् । सकामस्यापि जीवन्मातृकस्य दक्षिणामुखभोजनं निषिद्धम् । यदाहापस्तम्बः 'वाग्यतो दक्षिणामुखो भुञ्जीत अनायुष्यत्वं तन्मुखभोजनं मा- तुरनूपदिशन्तीति । विष्णुपुराणे ' नैकवस्त्रघरो ऽप्याद्रपाणिपादो नरेश्वर । विशुद्धबदनः प्रीतो भुञ्जीत न विदिङ्मुखः। प्राङ्मुखो दङ्मुखोवापि न चैवान्यमना नरः' । प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा भुञ्जीतेत्यन्वयः । कौम ' यो भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यश्च भुङ्क्ते विदिङ्- मुखः । योहि भुङ्क्ते दक्षिणमुख सर्व विद्यात्तदासुरम् । मनुः 'सायं प्रातद्विजातीनामशनं देवनिर्मितम् । नान्तरा भोजन कुर्यादग्निहोत्रसमोविधिः । सायं रात्रौ, मातर्दिने । अत एवं छन्दोगपरिशिष्टे ‘ऋषिभिदिरशनमुक्तं विप्राणां मर्त्यवासिनां- नित्यं । अहनि च तथा रजन्यां साईप्रहरैकयामान्तः । पैठीनसिः 'सौवर्णे राजते ताने पापालाशपत्रयोः । भाजने भोजने चैव त्रिरात्रफलमश्नुते । अत्र ताम्रादिपात्रत्रये भोजनमगृहीपरम् । सदाहवृद्धमनुः 'ताम्रपात्रे न भुञ्जीत भिन्नकांस्ये मलाविले । प- लाशपद्मपत्रेषु गृही भुक्कैन्दवं चरेत् । केचित्तु निषेधोबल्लीप- लाशपरः । विधिस्तरुपलाशविषय इत्याहुः । 'एक एव तु यो भुत विमले कांस्यभाजने । चत्वारि तस्य शोभन्ते आयुः प्रज्ञा यशोबलम् । वृहन्नारदीये यः शूद्रेण समाहूतो भोजनं कुरुते - ·दशम उद्धारः। द्विजः । सुरापः सहि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः। अत्रिः 'आसने पादमारोप्य यो भुङ्क्ते ब्राह्मणःकचित् । मुखेन चानमश्नाति तुल्यं गोमांसभक्षणात् । मार्कण्डेयः 'पादप्रसारणं कृत्वा नच वेष्टि- तमस्तकः । न्यस्तपात्रस्तु भुञ्जीत पञ्च ग्रासान्महामुने । शेषमुफ़्य भोक्तव्यं पित्रथै न तु लुप्यते । ब्राह्मे 'पित्र्ये कर्मणि भुञ्जानो भूमौ पात्रं न चालयेत् । विष्णुः 'न भिन्नभाजने नोत्सङ्गे न भुवि न पाणौ । मार्कण्डेयः ‘यस्तु पाणितले भुङ्क्ते यशश्चायुष्य मश्नुते । अङ्गुली चोद्धरेद्यस्तु गोमांसाशनवत्स्मृतम् । वसिष्ठः 'सर्वाभिरगुलीभिरश्नीयात्पाणि च नावधुनुयात् । विष्णुः 'नो. च्छिष्टे घृतमादद्यात् । आदित्यपुराणे 'नोच्छिष्टोग्राहयेदाज्यं ज. ग्वशिष्टं न संत्यजेत् । शूद्रभुक्तावशिष्टं तु नाद्याद्भाण्डस्थितं कचित् । गोभिलः 'अथातः प्राणाहुतिकल्पः, व्याहृतिभिर्गायच्या चाभिमन्थ्य ऋनं च ससेन परिषिञ्चामीति सायं, सत्यं वर्तेन परिषिञ्चामीति प्रातः परिषिच्य बलि हरेत् । तत्र ब्रह्मादिबलि- हरणमशब्दम् । अत्र मण्डलं विना ब्रह्मादयो बलि न गृहन्ति । किन्तु राक्षमादय इत्युक्तत्वादशब्दमार्षम् । भविष्ये 'भोजनात्कि- चिदनाग्रं धर्मराजाय वै बलिम्। चित्राय चित्रगुप्ताय प्रेतेभ्यश्चेदमु- द्धरत्' । ततो वः पतये भुवनपतये भूतानां पतये स्वाहेति मन्त्रत्रयेण बलित्रयं देयमित्युक्तम् । तत्र शाखादिनियामकं नोपलभ्यते इति देशकुलाचारतो व्यवस्था । ब्राह्मे 'हस्तेन लक्येन्नान्नं सोदकेन कदाचन । दम्भायो लंघयदन्नं तेनानं निहतं भवेत् । छन्दोगस- अहे 'आपोशानकरोविमो य आशीर्वचनं वदेत् । अभोज्यं तद्भवे- दन्नं दाता भवति किल्बिषी । आपोशानं तु यः कुर्याद्यमभागे तथैव च । सद्यः पिबत्सुरापाणमिसेवं मनुरब्रवीत् । आपोशान- मकृत्वा तु यो भुङ्क्तेऽनापदि द्विजः । भुआनो यदि वा ब्रूयाद्गा- ·स्मृतिसारोद्धारे। ययष्टशतं जपेत् । वैष्णवे 'पञ्चग्रासानमहामौनं प्राणाधाप्यायनाय तत्' । महामौनमियनेन ध्वनिनिवृत्तिरप्यभिमता । शातातपः 'स्नास्यतो वरुणः शक्तिं जुहृतोऽग्निः श्रियं हरेत् । भुनानस्य पमश्चायुस्तस्मान्न व्याहरेत्रिषु' । अपामशने मन्त्रमाह हारीत: 'अमृतोपस्तरणमसीसपः पीत्वाऽस्वनन् पञ्चग्रासान् गृह्णीयाव, मा. अशनपूर्व णाय स्वाहेति गाईपसमेव तेन जुहोति।अपानाय स्वाहेति अ. कृत्यम् । न्वाहार्यमेव तेन जुहोति । व्यानाय स्वाहेत्याहवनीयमेव तेन जु- होति। उदानाय स्वाहेति सभ्यमेव तेन जुहोति। समानाय स्वाहेत्याव- सथ्यमेव तेन जुहोति'इति । शौनकः। 'स्वाहान्ताः प्रणवाद्याश्च नाम्ना मन्त्राश्च वायवाः। जिया च असेदन्नं दशनेन च न स्पृशेत् । तर्ज- नीमध्यमाङ्गुष्ठलग्ना माणाहुतौ भवेत् । मध्यमानामिकाङ्गुष्वैरपाने जुहुयाद्बुधः । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैाने तु जुहुयादविः । त- जनीं तु बहिःकृता उदाने जुहुयाद्बुधः । समाने सर्वहस्तेन समुदायाहुतिर्भवेत् । विष्णुपुराणे पूर्वन्तु मधुरं रसम् । लवणाम्लो तथा मध्ये कटुतिक्तादिकं । प्राग्द्रवं पुरुषोऽश्नीयान्मध्ये तु कठिनाशनः । अन्ते पुनद्रवाशी च बलारोग्यैर्न मुञ्चीत । जठरं पूरयेदर्द्धमन्नै- भाग नलेन च । वायोः सञ्चरणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत्' । आ. दिसपुराणे 'एकपङ्क्तेरनुत्थाने मध्ये चेदाचमेत्परः । तदा शेषं विहायैव विप्रः सम्यगुपस्पृशेत् । पंक्तिभेदे तु न दोष इति तद्भे. दकमाह वृहस्पतिः ‘अग्निना भस्मना चैव स्तम्भेन सलिलेन च । द्वारेणैव च मार्गेण पंक्तिभेदो बुधैः स्मृतः। एकपत्यां भोजनं निषि- दम् । यदुक्तम् 'अप्येकपत्त्या नाश्नीयासंवृतः स्वजनैरपि । कोहि जानाति किं कस्य प्रच्छन्नं पातकं पृथक् । भस्मस्तम्भज. लद्वारमार्गः पंक्तिं च भेदयेत् । ग्रासनियममाहापस्तम्बः 'अष्टौ । अश्नीयात्तन्मना भूत्वा ' ·दशम उद्धारः। प्रासाः मुनेर्भक्ष्याः षोडशारण्यवासिनः । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः । आहितानिरनड्डांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अश्नन्त एव सिद्ध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नताम्' । सोपवासगृहस्थ. स्य विधेयं बोधयति बौधायनः 'प्राणाग्निहोत्रमन्त्रांश्च निरुद्धो भोजने जपेत् । त्रेताग्निहोत्रमन्त्रांश्च द्रव्यालामेच संजपेत् । भोजने निरुद्धः सोपवासः। पुलस्त्यः 'भोजनन्तु न निश्शेषं माज्ञः कुर्य्या. भोजनोत्तर त्कथञ्चनाअन्यत्र दधिसत्त्वाज्यपलक्षीरमधूदकैः।भुक्त्वोच्छिष्टं कृत्यम् । समादाय सर्वस्माकिञ्चिदाचमन । उच्छिष्टभागधेयेभ्यः सोदकं निःक्षिपेद्भुवि । अत्र मन्त्रः, "रौरवे पुण्यनिलये पद्मा- दनिवासिनाम् । अर्थिनामुदकं निसमक्षय्यमुपतिष्ठताम्" । व्यासः ततस्तृप्तः सन् अमृतापिधानमसीसपः प्राश्य तस्मान्मनागप- सृस विधिवदाचमेत् । अपां प्राशने व्यासः 'हस्तं प्रक्षाल्य गण्डूषं यः पिबेत्पापमोहितः । स दैवं चैव पित्र्यञ्च आत्मानं चा- वसादयेत् । अर्दै पीत्वा तु गण्डूषमई त्याज्यं महीतले । रसात- लगतान्नागांस्तेन प्रीणाति नित्यशः । व्यासः 'यद्युत्तिष्ठत्यनाचा. तो भुक्तवानासनात्ततः । स्नानं सद्यः प्रकुर्वीत नान्यथाप्रयतो भवेत् । देवल: 'आचम्य च ततः कार्य दन्तकाष्ठस्य भक्षणम् । भोजने दन्तलमानि निह याचमनं चरेत् । दन्तलग्नमसंहार्य लेप मन्येत दन्तवत् । न तत्र बहुशः कुर्याद्यनमुद्धरणे बुधः । तत्रा- सन्तमशौचं स्यात्तृणवेधाबणे कृते' । अत्यन्तमहोरात्रम् । तृणवे. धादिति वचनावणैरपि दन्तधावनं प्राप्तम् । कालान्तरे दन्तल- अस्य निर्गमे याज्ञवल्क्यः ' श्मश्रु चास्यगतं दन्तलग्नं सक्त्वा ततः शुचिः' । निगिरनपि शुचिरित्याह 'दन्तवदन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्श शुचिर्न तु । परिच्युते पुनः स्थानानिगिरनेव तच्छुचिगौतमः 'दन्तश्लिष्टेषु दन्तवदन्यत्र जिह्वास्पर्शात् प्राक्च्युतेरिति ।बौधायनः ·२९४ स्मृतिसारोद्धारें। 'आचान्तो हृदयदेशभिस्पृशति । प्राणानां ग्रन्धिरसि रुद्रोमावि- शान्तकस्तेनान्नेनाप्यायस्वेति पुनराचम्य दक्षिणे पादाङ्गुष्ठे पाणि निधापयति । 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो योऽङ्गुष्ठे च समाश्रितः । ईशश्च सर्वजगतः प्रभुः प्रीणातु विश्वभुग्' इति मन्त्रः। ततः करा- दिकमस्पृशन जानुनी स्पृशेत् । 'माकरण कर स्पाक्षीर्मा जङ्ग्रे माच चक्षुषी। ऊरू संस्पृश कौन्तेय भर्तव्या बहवो यदीति । जानुनीस्पृ. शराजेन्द्र भर्त्तव्या बहवो यदीति व्यासस्मरणाच्च । अत्रिः 'आ- चान्तोऽप्यशुचिस्तावद्यावत्पात्रमनुद्धृतम्। उद्धृतेऽप्यशुचिस्ताव. धावन्नोन्मृज्यते मही । भूमावप्युपलिप्तायां तावत्स्यादशुचिः पुमान् । आसनादुत्थितस्तस्माद्यावन्न स्पृशते महीम् । विष्णु. पुराणे 'स्वस्थः प्रशान्तचित्तम्तु कृताशनपरिग्रहः । अभी. ष्टदेवतायाश्च कुर्वीत स्मरणं ततः ।। मार्कण्डेयः ‘भूयोऽप्या- चम्य कर्त्तव्यं ततस्ताम्बूलभक्षणम् । श्रवणं चेतिहासस्य ततः कुर्यात्समाहितः। पर्णमूले भवेदव्याधिः पर्णाग्रे पापसंभवः । चूर्ण- पर्ण हरदायुः शिरा बुद्धिप्रणाशिनी । पर्णाग्र पर्णपृष्ठं च चूर्णपणे द्विपर्णकम् । दन्तधावनपर्ण च शक्रस्यापि श्रियं हरेत् । अदत्वा तु मुखे पर्ण पूगं खादति योनरः । दशजन्म दरिद्रः स्यान्मरणे हरिविस्मृतिः । योनिसमत्ति ताम्बूलं मुखभूषाकरं नरः । न मु. श्चत्यच्युतस्येव तस्य मन्दिरमिन्दिरा । अथ भक्षाभक्ष्यविचारः । तत्र मनुः 'अनभ्यासेन वेदाना- माचारस्य वर्जनात् । आलस्यादन्नदोषाच्च मृत्युर्विमान जिघां- सति' । अन्नदोषादिति दुष्टमन्नं विभज्योक्तम् भविष्ये । 'जातिदुष्टं क्रियादुष्ट कालात्ययविदूषितम् । संसर्गाश्रयदुष्टं च सकृल्लेख खभावतः ।। लशुनं गृअनं चैव पलाण्डं कवकानि च । वृन्ताक नालिकालाबु उपेयाज्जातिक्षितम् । न भक्षयक्रियादुष्टं यदृष्टं प.

·दशम उद्धार तितादिभिः ॥ कालदुष्टं च विज्ञेयं बस्तनं चिरसेवितम् । दधि- भक्ष्यविकारादि मधुवनँ तदिष्यते ॥ मुरालशुनसंस्पृष्टं पेयूषा- दिसमन्वितम् । संसर्गदुष्टमेतद्धि शूद्रोच्छिष्टवदाचरेत् ॥ शू- द्रोच्छिष्टं तु विज्ञेयं पूर्व शुद्रे प्रतिष्ठितम् । विचिकित्सा तु हृदये यस्मिन्नन्ने प्रजायते । सकृल्लेखं तु विज्ञेयं परुषं च स्वभावतः । रसदुष्टं विकारायद्विरमं तत्प्रकीर्तितम् । पायसं क्षीरपूपादि विरसं स्यादिनान्तरे"। कवकं छत्राकम् ।भावदुष्टमप्यभक्ष्यमाह विश्वामित्रः 'स्यादभक्ष्यं भावदुष्टमभक्ष्यत्वेन शङ्कितम्' । याज्ञवल्क्यः 'देवतार्थं हविः शिगुं लोहितान् व्रश्चनांस्तथा। अनुपातमांसानि विड्जानि कवकानिच' । शिग्रुः सोभाअनः, व्रश्चनान वृक्षनिर्यासान् । बौ- धायनः 'अमेध्येषु च ये वृक्षा उप्ताः पुष्पफलोपगाः । तेषामपि न दुष्यन्ति पुष्पाणि च फलानि च । वृक्षग्रहणाच्छाकादीनि निषि- द्धान्येव । तैत्तिरीयकश्रुतिः 'श्वेतं लोहितं च वृक्षनिर्यासं नि- षिद्धमन्यत्र हिङ्गुकर्पूरादरियाहस्म । मनुः 'शेलं गव्यं च पेयूषं प्रयत्नेन विवर्जयेत् । वृथाकृसरसंयावपायसापूपशष्कुलीः । शेलुः श्लेष्मातकफलम् । पेयूषं नवप्रसूताया गोः पयो यदग्निसंयोगा- काठिन्यं भजते, दोषाधिक्यप्रदर्शनार्थमिदमुक्तम् । 'अजा गावो महिष्यश्च ब्राह्मणी च प्रसूतिका । दशरात्रेण शुद्ध्योन्त भूमिष्ठं च नवोदकम्' इतिस्मरणात् । कृसरस्तिलमुद्गसहित ओदनः। संयायो गुडक्षीग्घृतसाधित ओदनः । अपूपो स्नेहपको गोधूम- विकारो मण्डकाख्यः । स्नेहपको गोधूमविकारः शष्कुली । वृथात्वमेतेषां देवादिनिवेदनराहित्यम् । यमः 'ऋचीसपकं मांसं च मत्म्यानप्यनुपाकृतान् । वर्जयेत्सर्वशुक्लानि देवान्नानि हवींषि च । स्नेहेन त्वसमायुक्तं नैव किञ्चित्प्रयोजयेत्' । ऋचीसपकमांसम् भौमोष्मपकम् । देवान्नानि देवतोद्देश्येन सक्तानि हवींषि गौतमः ·२९६ स्मृतिसारोद्धारे। "उद्धृतस्नेहं विलयं पिण्याकं मथितप्रभृतीनि आन्तर्यािणि नाश्नीयात् । विलयं घृतमलम् । आन्तर्वीर्यमुद्धृतसारम् । यमः 'भिन्नभाण्डे न भुञ्जीत न रात्रौ दधिसक्तुकान् । दिवा दधीक्षु- धानासु रात्रौ च दधिसक्तुषु । कोविदारे च रजते तस्करे सूतके तथा । श्लेष्मातकेऽप्यलक्ष्मीश्च नित्यमेव कृतालया। वसिष्ठः 'उ. च्छिष्टमगुरोरभोज्यं स्वमुच्छिष्टमुच्छिष्टोपहतं च वसनकेशकी- टोपहतं च ' । स्वमुच्छिष्टं किञ्चिद्भुक्त्वा त्यक्तम् । कालान्तरे तन्नाद्यात् । वसनोपहतं परिधानवस्त्रेण कृतोपघातम् । मुमन्तुः वचोभिहतं प्रेषितं चाण्डालादिभिरिक्षितं दधि पर्युषितं पुनः साधितमन्नमभोज्यमन्यत्र हिरण्योदकैः स्पृष्टात् । मनुः 'मत्त क्रुद्धातुराणां तु न भुञ्जीत कदाचन । केशकीटावपन्नश्च पदा स्पृष्टं च कामतः ॥ भ्रूणनावेक्षितञ्चैव संस्पृष्टश्चाप्युदक्यया । पतत्त्रिणावलीढं च शुना सस्पृष्टमेव च ॥ कौम-वृन्ताकं नालि. काशाकं कुसुम्भास्मन्तकं तथा । उदुम्बरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः ॥ नीपं दधित्थं प्लक्षञ्च प्रयत्नेन विवर्जयेत् । नाश्नीया- त्पयसा तक्रं न वीजान्युपयोजयेत् । रात्रौ च तिलसम्बद्धं कूष्मा- ण्डञ्च विवर्जयेत् ॥ वृन्ताकं श्वेतम्, 'कण्डूरं वेतनताकं कुसुम्मा. इमन्तकास्तथा' इति देवलात् । कण्डूरं करलोमवत्फलम्, कुम्भा- ण्डं दाडिममदृशं फलम् । अलावू वर्तुलम् ' अलावू वर्तुलाकारं ममूरञ्च सबल्कलम्' इति वचनात् । वीजानि कूष्माण्डादिमहाफ- लानाम् । अपस्तम्बः-कीलालार्थौषधीनाञ्च कला पलाण्डुप- रारिका' । कीलालं सुरा तदर्थस्थापिता ओषधयः । औषधीना- मिति कर्माण षष्ठी। कलशं दधिदिग्धमांसम् । परारिका कुन्दुरु। 'न वीजान्युपभुञ्जीत रोगापत्तिमृते नरः । काककुक्कुटसंस्पृष्टं शुक्र वा कृमिसंयुतम् । अभोज्यं तद्विजानीयाद्धर्मराजवचो यथा ॥

·दशम उद्धारः। २९७ । .. याज्ञवल्क्यः । 'उदक्यास्पृष्टसंघुष्टपर्यायानानि वर्जयेत्' । उदक्या रजस्वला । संघुष्टं यदन्नमुपघुष्य दीयते । पर्यायानंअन्योदशेन दत्तम् ॥आपस्तम्बः। भुआनेषुवा यत्रोत्थायोच्छिष्टं प्रयच्छेदाचामा कुत्सयित्वा वा यत्रानं दद्युमनुष्यैरघातमन्यैर्वामध्यैरिति । गौतमः । 'पर्युषिताः शाकाः भक्ष्याः स्नेहमांसमधूनि च । नापनी- यमन्नमश्नीयान्न पर्युषितमन्यत्र रागमुद्गखाण्डवदाधिगुडगोधू- पयवपिष्टविकारेभ्यः । रागा दाडिममांसाद्याः। खाण्डवः स्वाद्र- म्लकटुकसाध्याः प्रस्नेहाः । वृहस्पतिः 'दघि भक्ष्यं शुक्तमाप यदेव दघिसम्भवम् । आधिकाजि भवेन्मेध्यमभक्ष्यं तद्विकारवत्' । यमः। 'शुक्तानि तु द्विजोऽन्नानि न भुञ्जीत कदाचन। प्रक्षालितानि नि. होषाण्यापद्धर्मो यदा भवेत् । शुक्तान्यम्लतामापन्नानि ॥ याज्ञव- ल्क्यः । 'अन्नं पर्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसश्चितम् । अस्नेहा आप गोधूमयवगोरसविक्रिया । वृद्धमनुः । 'वीर्य्यहानिर्यशोहा- निःप्रज्ञाहानिस्तथैव च । भवेत्तस्मान्नरो रात्रौ धात्री यत्नेन वर्जयेत्। वर्जयेच्छेतनताकमलावू वर्तुलं तथा । रक्तमूलककालिङ्गविल्वो- दुम्बरभिस्सटाः । एतानिषेवते यस्तु तस्य दूरतराः श्रियः ॥ भिः सटादग्धमन्नं । भविष्ये। 'अपि प्रयाणसमये न रात्रौ माशयेद्दधि । भीर मधुपर्कप्रदानं तु वर्जयित्वातु कामतः॥ याज्ञवल्क्यः। सन्धिन्य- शुद्धि । निर्दशावत्सागोपयः परिवर्जयेत् । औष्ट्रमैकशफं स्त्रैणमारण्यक- मथाविकम् ॥सन्धिनी या वत्सान्तरेण सन्धीयते । अवत्सा मृतव. सा । गौतमः स्यन्दिनीयमलमूसन्धिनीनां च। न पयः पिबेदिय- नुवर्तते । स्त्रवत्पयाः स्यन्दिनी, यमलसूर्युग्मप्रसवित्री,। वसिष्ठः । गोमहिष्यजानामनिर्देशानाम् । आसां दशाहं पयोनिषिद्धमि- सर्थः । शंखः । 'सर्वासां द्विस्तनीनां क्षीरमभोज्यमजावर्जम् । महिष्या आरण्यत्वेपि तत्पयो न निषिद्धम् ॥ 'आरण्यानां च स- ·स्मृतिसारोद्धारे। बैषा मृगाणां माहिषं विनेति मनुस्मरणात् ॥ हारीतः द्वौ मा. सौ पाययेद्वत्सं तृतीये द्विस्तनं दुहेत् ॥ चतुर्थे त्रिस्तनं दुह्याद्यथा- न्यायं यथाबलम् । भविष्ये । 'घृतफेनं घृतमलं पेयूषमथवापि च । सगुडं मरिचाक्तं तु तथा पर्युषितं दधि ॥ दीर्णन्तक्रमपेयं च नष्ट स्वादं च फेनवत् । प्रमादाद्भक्षितैरेभिर्वने पक्षव्रतं चरेत् ॥ दीर्ण विश्लिष्टावयवम् । तत्रैव 'कापिलं यः पिबेच्छूद्रो नरके स वि. पच्यते । हुतशेष पिबोद्वेषो विप्रः स्यादन्यथा पशुः । पराशरः । 'कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरविचारेण त्रिभिः शूद्रो विनश्यति॥ आपस्तम्बः । 'क्षत्रियश्चैव वृत्तस्थो वैश्यः शूद्रो- थवा पुनः । यः पिबेत्कपिलाक्षीरं न ततोऽन्योस्त्यपुण्यकृत् ॥ यमः । 'भुक्त्वा तु क्षीरलवणं त्रिरात्रं तु वने वसेत् ॥ मनुः ।। 'क्रव्यादा शकुनींश्चैव तथा ग्रामनिवासिनः॥कलविकं प्लत्रं- पक्षिणा हंसं चक्राहृ ग्रामकुक्कुटम् ॥ सारसं रज्जुदालं च दात्यूह शु- भक्ष्या कसारिके। प्रतुदान जालपादांश्च कोयष्टिनखविष्किरान्।निम- जतश्च मत्स्यादान्सौनं वल्लूरमेव च ॥ बकं चैत्र बलाकां च का. कोलं खंजरीटकम् । मत्स्यादान्विवराहांश्च मत्स्यानेव च सर्वशः' । प्लवो जलकुक्कुटः, चक्राह्वश्चक्रवाकः, रज्जुदालः काष्ठकुट्टकः । दात्यूहश्चातकः, प्रतुदाः श्येनादयः । तेषांक्रव्यादपक्षित्वेन गृध्रा- दिवदभक्ष्यत्वे प्राप्तेपि जीविभक्षकतया निष्कृतिगौरवाय पृथगुपा- दानम् ॥जालपाटा आव्यभिन्नाः। आट्या ब्रह्मवर्चसकामस्येति वच- नात् ॥ सौनं सूना प्राणिवधस्थानम् तदीयं वल्लूरं शुष्कमांसं । काकोलो द्रोणकाकः । अन्यकाकस्य ग्रामवासित्वेन निषेधात् ॥ मत्स्यादा नक्रादयः। मत्स्याः सर्वशोऽपि निषिद्धाः 'मत्स्यादः सर्बमांसाद' इति वचनम् निषिद्धमत्स्यपरं वेद्यम् ॥ भक्ष्यपक्षिण आह शंखः । 'तित्तिरिं च मयूरं च लावकं च कपिञ्चलम् । वा- ·दशम उद्धारः। २९९ ड्रणिसं वर्तकं च भक्ष्यानाह प्रजापतिः ॥ कपिञ्जलः कृष्णति- त्तिरिः। वार्षीणसः कृष्णग्रीवो रक्तशिराः श्वेतपक्षोविहंगमः ।। मयूरस्तृणमयूरः ॥ 'आज गव्यं च यन्मांसं मायूरं च विवर्जयेत् । यथैवाजं तथा गव्यं मायूरमुभयोः समम्' इति ब्राह्मात् ॥देवलः । 'अभक्ष्याः पशुजातीनां गोखरोष्ट्राश्नकुंजराः । सिंहव्याघ्रशिर- भाः सपजिगरजालकाः। आखुमूधिक्रमाआरनकुलग्रामस्कराः ॥ श्वशृगालकद्वीपिगोलांगूलनृमर्कटाः ॥ आखुमूषिकयोर्जासा भेदः कल्पनीयः । वसिष्ठः 'खगे तु विवदन्ते ऽग्राम्यमूकरे च'। ब्राह्मे । 'पृष्ठमांसं गर्भशय्यां शुष्कमांसमथापि वा ॥ अत्र गर्भ- शय्यापदेन गर्भिणीनां मृग्यादीनामभक्ष्यत्वं प्राप्तम् । मनुः । जलेचरानेकचरानज्ञातांश्च मृगाद्विजान् । अभक्ष्येषु समु- द्दिष्टान्सर्वान्पञ्चनखांस्तथा ॥ पञ्चनखानां प्रतिप्रसवमाहापस्तम्बः। 'पञ्चनखानामभक्ष्यत्वं गोधाकच्छपश्वाविच्छल्लकखड्गशशपूतिख- ड्गवर्जम् । श्वावित्मेधा । शल्लकः सेधावान्तरजातिविशेषः । पूतिखड्गः खड्गावान्तरजातिविशेषः ॥ याज्ञवल्क्यः । 'भक्ष्याः पञ्चनखाः मेधागोधाकच्छपशल्यकाः । शशाश्व मत्स्येष्वपि हि. सिहतुण्डकरोहिताः । तथा पाठीनराजीवाः सशल्काश्च द्विजा- तिभिः' । अत्र गोधा कृकलासानुकारिणी महतीति विज्ञानेश्वरः । तन्न । तस्या अतृणहारिस्थलचरत्वेनाभक्ष्यत्वात् । विज्ञानेश्वर- स्तु दाक्षिणासः संन्यासी मत्स्यमांसानाहारी तदनभिज्ञो ना. स्मिन्व्याख्याने प्रामाणिकोऽप्यादरणीयः ॥ किन्तु गोधा शश- काकारः पञ्चनखो मृगविशेषः सरयूपारादौ प्रसिद्धो बोद्ध- व्यः । मनुः ॥ 'शाविधं शल्यकं गोधां खड्गकूर्मशशांस्तथा । भक्ष्यान्पश्चनखान्माहुरनुष्ट्रांश्चैकतोदतः ॥ मनुयमौ 'यो यस्य १ गोहटी इति प्रसिद्धा।

·स्मृतिसारोद्धारे। मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते । मत्स्यादः सर्वमांसादस्तस्मा. न्मत्स्य विवर्जयेत् ॥ यमः ॥ 'मत्स्यानशल्कान्वेदाध्यायी विव. जयेत् । वेदाध्यायी त्रैवर्णिकः । अशल्कानित्युक्ते सशल्का भक्ष्या: ।। आपस्तम्बः । अभक्ष्या मकरसरीसृपमदगुरमयूर- वार्मिकनक्रकर्कटशिशुमारोभयकास्या' । सरीसृपो जलौकाः । मद्गुरोजलकाकः । मयूरोऽत्र जलचरो मयूराकृतिः । चम्मिका सर्पसदृशो मत्स्यः । उभयकास्या द्विमुखाः । देवलः 'शम्बूको नखशुक्तिश्च शिशुमारः प्लवङ्गमः । मत्स्याश्च विकृताकारा नैव भक्ष्या जलौकसाम् ॥ जलौकसां मध्ये एते न भक्ष्याः ॥ मनुः । 'पाठीनरोहितावाद्यौ नियुक्तौ हव्यकव्ययोः । राजीवसिंहतुण्डाश्च सशल्काश्चैव सर्वशः । नियुक्तौ श्राद्धाद्यर्थं आद्यौ अदनीयौ । राजीवः पद्मवर्णः । सिंहतुण्डाः सिंहमुखाः। मत्स्यं वर्जये- दिति बौधायनोक्तो निषेधः कामपरः । 'मत्स्यांश्च कामतो जग्ध्वा सोपवासस्यहं वसेदिति निष्कृतिश्रवणात् ॥नच वाच्यम्, तस्य वृथामांसत्वेनैव निषेधसिद्धिरिति । त्रिरुपवासरूपप्रायश्चि- त्तविशेषबोधनाय पृथनिषेधात् ।। अथ मांसस्यभक्षणवर्जनविचारः । मनुः । 'प्रोक्षितं भक्षये- मांसं ब्राह्मणानां च काम्यया । यथाविधि नियुक्तश्च प्राणा- नामेव चात्यये ॥ याज्ञवल्क्यः । 'माणात्यये तथा श्राद्धे प्रोक्षित द्विजकाम्यया । देवान्पितॄश्चार्चयित्वा खादन्मांसं न दोषभाक्' । अन्नाभावेन व्याध्यभिभवेन वा मांसभक्षणं विना यदा प्राण- बाधा भवति तदा निमयेन मांसम्भक्षयेत् । सर्वत एवात्मानं गोपाये- दित्यात्मरक्षणविधानात् । तस्मादिह न पुरायुषः खाकामी प्रेया- दिति मरणनिषेधाच्च । श्राद्धे निमन्त्रितो नियमेन भक्षयेत् । यदाह यमः। 'दैवे नियुक्तः श्राद्धे च नियमेपिन वर्जयेत् । नियमे नाई ·२ २ (४) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र वि० सं० (मीमांसा) (८) ब्रह्मसूत्रभाष्यम्-बादरायणप्रणीत- वेदान्तसूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञान- (वेदान्त )६ भिक्षुकृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णम् । (९) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिषेणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ (१०) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ (वेदान्तः) १ श्रीयामुनमुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्णम् (११) यमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभट्टा- चार्यसंगृहीतः। आचार्यचित्सुख- (घेदान्तः)४ मुनिविरचितव्याख्योपेतः (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म० म० (न्यायः) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (१३) सायनम् । श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् । सं० (मीमांसा) (१४१ धा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्ट- (मीमांसा) १६ रविरचिता। तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । (वेदान्तः)२ क्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता । (१६) मांसाबालप्रकाशः ( जैमिनीयद्वादशा- ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीभट्टनारायणात्मज (मीमांसा)२ सदृशङ्करविरचितः। (१९ करणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो- ध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रविरचितं, श्रीशङ्करभट्टकृतो मीमांसा- नारसंग्रहश्च सम्पूर्णः (मीमांसा)३ (१८ द्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास प्रणीत- 'त्कृतव्याख्यासमलङ्कृतश्च । (वेदान्त)३ (१९ .त्यायनश्रौतसूत्रम् । महामहोपाध्यायश्रीकर्का- यविरचितभाष्यसहितम् ।' १३ (२० मसूत्रभाष्यम् ! श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (वेदान्तः) १ (२१ - हर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आनन्दपूर्ण- विरचितया खण्डनफक्किकाविभजनाख्यया ध्या-१(वेदान्तः) १३ ख्यया (विद्यासागरी)ति प्रसिद्धया समेतम्। (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमल्लविरचिता। (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्यया- ऽवतरणकया च सहितम् ।

·म १ २ १ (१४) ब्रह्मसूत्रवृत्तिः मरीचिका श्रीवजनाथभट्टकृता (वेदान्त) (२५) क्रोडपत्रसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचि- तानि अनुमानजागदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानु मानमाथुर्या व्युत्पत्तिवादस्य शकिवादस्य मुक्तिवादस्य शब्द- शक्तिप्रकाशिकायाः कुसुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्त्राणि । (न्यायः) (२६) ब्रह्मसूत्रम्, द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभट्टरचितसिद्धान्तसेतुका ऽभिधटीकासहितश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम् (२०) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिक कापिल्य जैन वैशेषिक जैमिनीयदर्शन संक्षेपः । मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरि. भद्रसूरिकृतः। (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डः प्रकाशव्याख्यासहितः । प्रमेयरत्नार्णवश्व (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोमणिकतदीधित्याः जागदीशी टीका। (३०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्रमिश्रविरचित परिभाषा संस्कारप्रकाशात्मकः। (३३) वीरमित्रोदयः। महामहोपाध्यायश्रीमित्रमिश्रविरचिर आहिकप्रकाश.। (३२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वरविश्वम्भरत्रिपाठिसंकलितः। (३३) वेदान्तरत्नमञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषोत्तमाचार्यकृता। (५४) प्रस्थानरत्नाकरः। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचि १ U ALC पत्त्रादिप्रेषणस्थानम् हरिदास गुप्ता, चौखम्बा, बनारस .

·No text on this page.