·No text on this page.

·E આ રાબ, લ ST. Fe T- ધમધ અથમાળા-૫૫ ત્રીજું --- પ્રાચીન અને ખોટું સાચું [સ્યાદ્વાદ] લેખા 1 શ્રી ધીરજલાલ ટેકરમી શાહ, નામ : S રીક કરો ગીરના રાજા પ્રકાર ચોરી થઈ હઆનાથી અરબ નાના બાળકના શ્રી મુક્તિ કમલ જેન મેહનગ્રંથમાળા કાર્યાધિકારી-લાલચ નદયાલ શાહ કે રાવપુરા, ઘીકાંટા, વાલીઓ-વડેદરા દ

·પ્રક્ષયક
મુક્તિ કમલ જેન મોહન મથમાળા,
રાવપુરા-વડેદરા
આરતિ હેવી.
પહેલી વાર
બાર આના
વિ સ ૨૦૦૭ અક્ષયતૃતીયા
મુક
સા ગુલાબચંદ લલ્લુભાઈ
શ્રી મહાય કી પ્રેસ-ભાવનગર :

·વિષયાનુક્રમ. ૧ રાચુ અને ખેટ જવાની જરૂર ૨ સાચુ અને ખોટુ જાણવાનું સાધન બુદ્ધિનાં મુખ્ય કાળે. એકિપૂત્ર બે દિષ્ટત] ચિત્રની પરીક્ષા દત છે. સાબુદ છે ૨ ૨૯ ૩ ચા ધમતિ અને પાપબુદ [દદત ] બુદ્ધિના પ્રકાર એ જાતિની બુદ્ધિ વનવિકી બુદ્ધિ કાર્ષિકી બુદ્ધિ પરિણામી બુદ્ધિ ૩ જે માનવું ખોટ છે, બ૬મતવાદની પિકાના વના પગલાં દાંત ] રનો બૂમ દિદાત વાનરોનું 29 [ દષ્ટાત, શાઅપરીક્ષાની જરૂર અખબારાના ૨૮ ૪ અનેકાંતવાદ અથવા અાવાદ વિશ્વ બવરથા અચલ છે ૫e ૫ Yc ૧૦

·s
૪
કર
3
૭૬
૮
વિશ્વ અનાદિ છે
વિશ્વનો સર્વનાશ સાવલે નથી.
દવ્ય દષ્ટિ અને પર્યાય દષ્ટિ
બને દૃષ્ટિઓની વાસ્તવિકતા
બાવલાની ઢાલ દષ્ટાત,
હાથીનું નિરીક્ષણ [ દષ્ટાંત ]
કુદર વેદ છાત]
અસત્ય અને સત્યની વ્યાખ્યા
અનેકાન્ત દૃષ્ટિ
અનેકાન દષ્ટિનું મહત્વ
અનેકાત દૃષ્ટિને સ્વીકાર
અનેકાન્તવાદ એ જ સ્વાદવાદ
સ્યાદવાદનું સાહિત્ય
સ્યાદવાદ વિષે ગેરસમજ અને અવળે પ્રચાર
અભ્યાસીઓના અભિપ્રાય
શ્યાવાદને સંદેશ
ઉપસંહાર
૭
૮૮

·૧
સાચું અને ખોટું
જાણવાની જરૂર
સજ્જન અને દુર્જન એક નથી, સદાચારી અને દુરાચારી
સમાન નથી, એગી અને ભેગી સરખા નથી
સબરસ અને સાકરમાં ફેર હોય છે, મગ અને મરીમા
તફાવત હોય છે, ધૂળ અને તેજમત્રીમાં કોઈ ને કોઈ પ્રકારને
સેદ અવશ્ય હોય છે
તે જ રીતે “સાચુ” અને “ખેટું” એક નથી, “સાચુ
અને “ખેટુ સમાન નથી, તેમ “સાચુ” અને “ખોટુ સરખું
પણ નથી સાચામાં અને ટામા ફેર હોય છે, સાચા અને
ખેટામાં તફાવત હોય છે, સાચા અને ખેટામા કેઈ ને કોઈ
પ્રકારને ભેદ્ર અવશ્ય હોય છે
૧

·ધમધન્યથમાળા
૨
બધું જ સાચું છે કે “બધું જ ખોટું છે એમ માનવ
એ મૂઢતાની
નિની છે એનો અર્થ તે એ થશે કે આ
જગત્મા સાચા અને ખેટા જેવા કેઈ ભેદે હતી ધરાવતા
નથી અને ખરેખર જો તેમજ હોય તો “સાચુ કરવાને અને
ખે, છોડવાને” આગ્રહ રાખ, ઉપદેશ કે પ્રચાર કરી
એ સરાસર ભૂત ગણાય, ગટને પરિશ્રમ લેખાય કે એક
જાતની મૂર્ખતા જ મનાય અને એ રીતે જે “સાચુ કરવાનો
અને હું એડવાનો આગ્રહ રાખનારને, ઉપદેશ દેનારને કે
પ્રચાર કરનારને ભૂખે માનીએ તે જગતને કઈ પણ મહા
પુરુષ તેમાથી બાકી રહે નહિ, કારણ કે તે દરેકે એક યા બીજા
પ્રકારે “સાચુ કરવાને અને ખોટુ છોડવાને આગ્રહ રાખેલ
છે, ઉપદેશ દીધેલે છે અને પ્રચાર કરે છે એટલે જગતના
તમામ મહાપુરુષને મૂર્ખ ઠરાવવા જેવી આપણી હિમ્મત ન
હૈય-અને ન જ હેય-તે ઉત્તમ રસ્તે એ છે કે બધું જ
સાચુ છે' કે “બધુ જ ખોટુ છે' એમ માનવાનું છેડી દઈને
અમુક સાચું છે અને અમુક ટુ છે' તેમ માનવુ જોઈએ
કઈ જમવા બેસનાર કદી એમ કહે છે ખરે કે “મને
ગમે તે આપે, કારણ કે બધું જ સરખુ છે ?” કદી તે એમ
કહે છે તેનું પરિણામ શું આવે? સંભવ છે કે તેના
ભાણમા “ટલી” “દાળ” “શાક” “ચટણી” રાયતુ' અને
ભાત' પીરસાવાને બદલે કાચું અનાજ, કેકમ, રાઈ, મેથી,
ફલના છેડા, ધૂળ, રાખ, કચરે ગમે તે પીરસાય, કારણ કે
ગમે તેમ એ બધાનો સમાવેશ થાય છે
કે શાકભાજી લેવા જનાર કાછીયાને કદી એમ કહે છે

·છે.
ત્રીજુ !
સાચું
અને છે
ખરે કે “મને ગમે તે શાક આપ, કારણ કે બધુ જ સરખું
છે?” કદી તે એમ કહે તે સંભવ છે કે તેની થેલીમાં કૂણું
કાકડી, તાજા તુરિયા કે પાકેલા ટામેટાને બદલે ઘરડે ગવાર,
વાસી ગલકા કે ઉતરી ગયેલી દૂધી આવી પડે, કારણ કે ગમે
તેમાં એ બધા શાકને સમાવેશ થાય છે
કોઈ કાપડ લેવા જનાર કાપડિયાને કદી એમ કહે છે
ખરે કે “મને તુ ગમે તે કાપડ આપ, કારણ કે બધું જ
સરખુ છે?” કદી તે એમ કહે તે સંભવ છે કે તેના હાથમાં
પહેરણ, ડગલા અને ટેપીના કાપડને બદલે ચાળી, ચણિયા,
અને સાડીનું કાપડ આવી પડે, અથવા તે શરબતી મલમલ
અને સેનાને સ્થાને ઘેડા છાપને માદરપાટ કે બગસરાને
ચાતા ચકાળ રજૂ થાય, કારણ કે ગમે તે કાપડમા એ
બધાનો સમાવેશ થાય છે
કોઇ આગગાડીને મુસાફર સ્ટેશન માસ્તર કે ટિકીટ આપ
નારને કદી એમ કહે છે ખરે કે “મને ગમે તે સ્ટેશનની
ટિકીટ આપે, કારણ કે બધા જ સ્ટેશન સરખા છે?' અને
કદી કહેતે સંભવ છે કે તેને વડોદરાને ઠેકાણે વઢવાણ જવું
પડે, અમદાવાદના સ્થળે અહમદનગર ઉતરવું પડે અને પુનાને
બદલે પાર પહેચવું પડે, કારણ કે ગમે તે સ્ટેશનમાં એ
બધાને સમાવેશ થાય છે
એટલે બધુ જ સરખુ છે કે બધુ જ સાચુ છે એમ
માનવાથી કેઈ પણ વ્યવહાર સફલ થતો નથી
જે બધુ જ ટુ હેય તે ખાવા, પીવાને, હરવાને

·ધર્મબોધચંથમાળા
ફરવાને, બલવાને, ચાલવાને, વાત કરવાને, વિવાદ કરવાને,
ગાવાને, રેવા, સૂવા, બેસવાને પ્રભુભક્તિ, જપતપને
અને કઈ પણ ક્રિયા કરવાને કાઈ જ અર્થ નથી, કારણ
બધામાં તે સઘળી ક્રિયાઓને સમાવેશ થાય છે
એટલે “બધુ જ સાચું છે કે “બધુ જ ખોટુ છે” એમ
માનવુ એ યુક્તિ અને અનુભવથી વિરુદ્ધ છે, અને તેથી
નિરાધાર ( નિરૂઆધાર આધાર વિનાનું છે, અપ્રામાણિક
(અમ્રામાણિક= પ્રામાણિક-પ્રમાણ વિનાનુ , ગેરવ્યાજબી
(ગયરવ્યાજબી-નહિ વ્યાજબી) કે બેટુ (તધ્ય વિનાનું)
છે, જ્યારે “ અમુક સાચુ છે” અને “અમુક ખોટુ છે” એમ
માનવુ એ સાધાર (સઆધાર આધારવાળું), પ્રામાણિક,
વ્યાજબી કે સાચુ (તસ્કવાળું ) છે
જ્યાં અમુક સાચું અને અમુક ટુ હોય, ત્યા
કયુ સાચુ છે અને કયુ ખોટુ છે?” એ જાણવાની જરૂર
છે, જેથી સાવાને ટુ અને ખેટાને સાચુ માનવાનો પ્રસંગ
આવે નહિ
સાચાને સાચું માનવું અને એને બેઠું માનવું એ
વ્યાજબી છે, એગ્ય છે, ન્યાયી છે, સગત છે, અવિસ વાદી છે
કે “ મમ્મફ” છે, અને સાચાને છેટુ માનવું અને ખોટાને
સાચુ માનવુ એ ગેરવ્યાજબી છે, અયોગ્ય છે, અન્યાયી છે
અસંગત છે, વિસ વાદી છે કે મિથ્યા છે, તેથી “સાચાને સારુ
માનનાર અને પેટને ખોટુ માનનાર” મનની વૃત્તિને, મનન
વલણને કે મનના આગ્રહને નિની પરિભાષામાં સમ્યક

·ત્રીજી
સારુ
અને
(સમ્યફપણ) કહેવાય છે અને તેથી વિરુદ્ધ મને વૃત્તિને,
મનના વલણને કે મનના આગ્રહને “મિથ્યાત્વ” (મિધ્યાપ)
કહેવાય છે
સમ્યક્ત્વનું પાર પરિક ફલ (છેડે આવનારા પરિણામ)
સિદ્ધિ છે અને મિથ્યાત્વનુ પાર પરિક ફલ ભવભ્રમણ
તેથી “સમ્યકત્વ” ઈદ કે ઉપાદેય છે અને “મિથ્યાત્વ' અનિટ
કે હેય છે લૌકિક ભાષામાં કહીએ તે જેમને સાચા પર પ્રેમ
છે, તે આખરે તરવાના અને બાકી બધા બૂડવાના તેથી જેઓ
સમજુ છે, શાણા છે, ડાહ્યા અને વિવેકી છે, તેમણે “સાચુ
શુ અને ખોટુ શુ ? ” અથવા “સાચુ કેને કહેવાય અને
ટુ કોને કહેવાય ?' તે જાણવાની જરૂર છે આ બધી
જૈન ધર્મનું દષ્ટિબિંદુ કેવા પ્રકારનું છે, તેને ખાવ હવે
પછીના પૃષ્ઠોમા આપવામા આવે છે

·સાચું અને ખોટું
જાણવાનું સાધન
ખાવું-પીવુ, ઊઠવું-બેસવુ, જવુ-આવવુ, સૂવુ ઊંઘવું,
રક્ષણ કરવું, અવાજ કરે, પ્રજોત્પત્તિ કરવી અને તેની સાર
સભાળ કરવી વગેરે કેટલાક વ્યવહારે મનુષ્યમાં અને પશુ-
પક્ષીઓમા સમાનપણે જોવામાં આવે છે, એટલે કે તેમાં મનુષ્ય
ની કોઈ વિશિષ્ટતા નથી પરંતુ સત્સંગ કર, સદાચાર
પાળ, એક બીજાને મદદ કરવી, એક બીજાનું ભલું કરવું,
ગુરુની સેવા કરવી, પ્રભુની ભક્તિ કરવી, ધાર્મિક અનુદાન
કરવા, ભણવુ, ભણાવવુ, વાચવુ, વિચારવું, સાધનસામગ્રી
અનુકૂળ છતા તેના તરફ ત્યાગ–ભાવના કેળવવી વગેરે કેટલાક
વ્યવહારો એવા છે કે જે મનુષ્યની ખાસ વિશિષ્ટતા છે
આ વિશિષ્ટતા શેને આભારી છે તે વિચારવું ઘટે છે
એક વાનર, એક કૂતરો કે એક ઘેટું ખાવું-પીવું, જવું-

·રોજી
૭
સાચું અને બે
આવવું, સૂવુ-ઊંઘવુ આદિ જે જે વ્યવહાર કરે છે, તે
જીવન ધારણ કરવા પૂરતા જ હોય છે એટલે તેમાં કોઈ
વિશિષ્ટ હેતુ કે વિશિષ્ટ ઉદ્દેશ નજરે પડતું નથી, જ્યારે
મનુષ્યના વ્યવહાર વિશિષ્ટ હેતુપૂર્વક, વિશિષ્ટ ઉદેશથી કે
ચેકસ ધ્યેયની સિદ્ધિ અર્થે થતા જણાય છે તેથી તેમા હિત--
અહિતને, સારા ખરાબને કે સાચા-બેટા ભેદ નજરે પડે
છે અને તે જ એની વિશિષ્ટતા છે બીજા શબ્દોમા કહીએ તે
પશુ-પંખીઓ મોટા ભાગે પિતાને વ્યવહાર ઓઘસત્તા કે પ્રેરણા-
(Instinct)વડે કરે છે, જ્યારે મનુષ્ય પિતાને વ્યવહાર
બુદ્ધિપૂર્વક કરે છે કે જે એની ખાસ વિશેષતા છે
બુદ્ધિના મુખ્ય કાર્યો
બુદ્ધિના મુખ્ય કાર્યો બે છે
(૧) સત્ અને અસની
તુલના કરવી કે જેને “પ્રમાણપરીક્ષા” કે “વિવેક' કહેવામાં
આવે છે અને (૨) સાચા અને ખોટાનો નિશ્ચય કરે કે
જેને “અનુમાન” કે નિર્ણય કહેવામાં આવે છે થોડા
દેખાતેથી આ વાતને વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજી લઈએ
૧ એક સારો અને બેટે રૂપીએ પારખવા માટે રજૂ
થાય છે એટલે બુદ્ધિ પિતાનું કાર્ય શરૂ કરે છે
જ આ રૂપીઆની છાપ બરાબર જણાય છે, જ્યારે આ
પીઆની છાપ બરાબર જણાતી નથી
ના આ રૂપીઆ ૨ગ ચાદી જે લાગે છે, જ્યારે
આ રૂપીઆના રગમ કલાઈ કે સીસાનું મિશ્રણ હેાય તેવું
લાગે છે

·२
સાચું અને ખોટું
જણવાનું સાધન
ખાવું-પીવું, ઊઠવુ-એમવું, જવુ-આવવુ, સૂવુ -G૩
રક્ષણ કરવું, અવાજ કરે, પ્રજોત્પત્તિ કરવી અને તેની સાર
સ ભાળ કરવી વગેરે કેટલાક વ્યવહારે મનુષ્યમાં અને પશુ
પક્ષીઓમાં સમાનપણે જોવામાં આવે છે, એટલે કે તેમાં મનુષ્ય
ની કોઈ વિશિષ્ટતા નથી પરંતુ સત્સગ કરે, સદાચાર
પાળ, એક બીજાને મદદ કરવી, એક બીજાનું ભલુ કરવું,
ગુરુની સેવા કરવી, પ્રભુની ભકિત કરવી, ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો
કરવા, ભણવું, ભણવવુ, વાચવુ, વિચારવું, સાધનસામગ્રી
અનુકૂળ છતા તેના તરફ ત્યાગભાવના કેળવવી વગેરે કેટલાક
વ્યવહારો એવા છે કે જે મનુષ્યની ખાસ વિશિષ્ટતા છે
આ વિશિષ્ટતા શેને આભારી છે તે વિચારવું ઘટે છે
એક વાનર, એક કૂતરે કે એક ઘેટું ખાવું-પીવું, જવું

·આવવું, સૂવુ ઊંઘવુ ગા- જે જે કરે છે, તે જીવન ધારણ કરવા પર જ દે દે કે તે એક વિશિષ્ટ હતું કે વિશિષ્ટ દસ જ કરે છે, જેને મનુષ્યના વ્યવહાર વિશિષ્ટ ૨, ૩ થી કે ચક્કસ ધ્યેયની સિદ્ધિ અર્થે થતા ૪૯ ટી તે હિન- અહિતને, સારા ખરાબ કે ૪-ટકે છે - Y? છે અને તે જ એની વિશિષ્ટતા છે આ શબ્દ એ તે પશુ-પંખીઓ મોટા ભાગે પિતાને ત્રાટકે -- (Instanet)વડે કરે છે, જ્યારે મ પ. વ્યવહાર બુદ્ધિપૂર્વક કરે છે કે જે એની કિ છે બુદ્ધિના મુખ્ય દ્ર બુદ્ધિના મુખ્ય કાર્યો બે છે (1) સૂવું અને અસતુની તુલના કરવી કે જેને “પ્રમાણ કે વિવેક કરવામાં આવે છે અને (૨) સાચા અને જેમને નિશ્ચય ક કે જેને “અનુમાન” કે નિર્ણય કરવામાં આવે છે શેડા દતોથી આ વાતને વધુ સ્પષ્ટ બને છે એ ૧ એક સારો અને પેટે પીએ પારખવા માટે રજૂ થાય છે એટલે બુદ્ધિ પિતાનું કાર્ય શરુ કરે છે જ આ રૂપીઆની છાપ પત્ર જાય છે, ત્યારે આ ફપીઆની છાપ બરાબર જણાતી નથી જ આ ફપીઆમ રગ સો એને લાગે છે, આ રૂપિઆના રગમ કલાઈ કે નીનુ મિશ્રણ as લાગે છે

·ધર્મબોધન્યથમાળા
૮
૪ આ રૂપીઆની કિનારી એકધારી છે, જ્યારે આ
પીઆની કિનારી એકધારી નથી
તેથી આ રૂપીઓ સાચે છે અને આ રૂપીએ
ખે છે
આ વિચારણામાં જ, , ; વિગેરે વિવેક છે અને જ
એ નિર્ણય છે
૨ “બાર હાથનું ચીભડુ અને તેર હાથનું બી ” એવું
કથન પરીક્ષા માટે રજૂ થાય છે, એટલે બુદ્ધિ પિતાનું કાર્ય
જ ચીભડુ બહુ બહુ તે હાથ લાબું હોય છે દેશવિશેષ
થી કદાચ દેઢ હાથ લાબુ પણ હોઈ શકે પરંતુ તેથી મોટુ
ચીભડુ કેઈ પણ વખતે જોવામાં કે સાંભળવામાં આવ્યું નથી
આ વળી બાર હાથ લાબી વસ્તુની અ દર તેર હાથ
લાબી વસ્તુ સમાઈ શકે નહિ એ નિશ્ચિત છે.
- તેથી “ બાર હાથનું ચીભડુ અને તેર હાથનું બી”
એ કથન ખોટુ છે
અહીં જ અને આ વિવેક છે અને જ એ નિર્ણય છે
૩ “વાઝણનો પુન રેજ નદીએ નાવા જાય છે”
કથન પરીક્ષા માટે રજૂ થતા બુદ્ધિનું કાર્ય શરૂ થાય છે, તે
વિચારવા લાગે છે કે
જ વાઝણું એટલે પુત્ર વિનાની, તેને પુત્ર કેમ કરીને

·યુ અને એ
હિય? અને જો તેને પુત્ર હોય તે તે વાઝણ કહેવાય
શી રીતે?
આ વળી જેની હસ્તી જ ન હોય તે કોઈ પણ કિયા
કરે જ કેવી રીતે દૂર રાશિત પુર રાજા જ્યા મૂળી જ
નથી, ત્યા ડાળીની વાત કેવી ?
છે તેથી વાણીને પુત્ર રેજ નદીએ નાવા જાય છે”
એમ કહેવું છેટુ છે
કેટલીક વાર સાચા-ખોટાનો નિર્ણય કરતા પહેલા બુદ્ધિને
વિવેક અને નિર્ણયની એક હારમાળામાંથી પસાર થવું પડે
છે જેમકે “તરણા ઓથે ડુંગર રે, ડુંગર કોઈ દેખે નહિ!”
એ કથન પરીક્ષા માટે રજૂ થયું છે, તે બુદ્ધિ નીચે મુજબ
વિચાર કરવા લાગશે -
વિવેક-તરણ ઘણુ જ નાનું હોય છે અને ડ્રગર ઘણે
માટે હોય છે,
નિર્ણય તેથી તરણાની ઓથે ડુંગર છુપાય તે બની શકે નહિ
વિવેક-ગર એક લ વસ્તુને સહુ કોઈ દેખી શકે છે,
સિવાય કે આ ધ,
નિર્ણય તેથી “ગર કે દેખે નહિ” એમ કહેવું પણ
ખોટુ છે
વિવેક-પરતુ એક ભક્તવિ ટુ બેલે નહિ, કારણ કે
તે પ્રામાણિક હોય છે

·ધર્મબોધમાળા
નિર્ણય તેથી મારા ઉપરના અનુમાનમાં જ ખામી હોવાને
સ ભવ છે
વિવેક-એ ખામી કયા હશે? શુ તેણે વાપરેલા શના
અર્થે મારા સમજવામાં નહિ આવ્યા હેય? ઘણી વખત
તેવું બને છે,
નિર્ણય- તેથી મેં અર્થો સમજવામાં ભૂલ કરી છે તેમ
જણાય છે
નજીવું અને
વિવેક-શબ્દને અર્થે ભાષા પ્રમાણે અને ભાવ પ્રમાણે થઈ
શકે છે તેમાં ભાષા પ્રમાણે વાત બધબેસતી આવતી નથી
નિર્ણય તેથી અહીં ભાવ પ્રમાણે વિચાર કરે છેગ્ય
લાગે છે
વિવેકભાવ પ્રમાણે અર્થ વિચારીએ તે તરણ
એટલે
ઘણું નાનું
ગર
એટલે ઘણુ મોટુ કે મહાન
નિર્ણય-તેથી નાનાની પાછળ ઘણુ મોટુ છુપાયેલું હોય
છે તેમ કહેવાનો આશય જણાય છે
વિવેક-નાના બનાવની પાછળ મેટું રહસ્ય છુપાયેલુ
હોય છે એ હકીકત ઘણી વખત જોવામાં આવે છે
નિર્ણયથી અહીં પણ તે જ અર્થે સગત જણાય
વિવેક દરેક ઘટનાની પાછળનું મહાનું રહસ્ય મનુષ્ય
સમજી શકતા નથી

·ત્રીજી સારું છે કે અમુક દલીલથી “ખેટુ’ સાચું અને એક નિર્ણય તેથી “ગર કઈ દેખે નહિ !' એમ કહેવું આખરી નિર્ણય બધો વિચાર કરતા લાગે છે કે “તરણ ઓથે ડુગર રે, ડુગર કંઈ દેખે નહિ!' એ કથન સાચુ છે આ વિચારણુ પરથી એક બીજી વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે- બુદ્ધિ જ્યારે સત્ અને અસતને વિવેક કરવા લાગે છે ત્યારે ચૈતન્યના ભડળમાં પડેલ મ ખ્યાતીત સરકાર, અનુભવે કે પ્રતીતિઓ પૈકી કેટલાકને ઉપયોગમાં લે છે અને તેને હેતુ કે દલીલ તરીકે ઉપયોગ કરે છે આ હેતુ કે દલીલ પ્રમાણે જે રજૂ થયેની વસ્તુ બરાબર જણાય તે એને તે “ સાચું કહે છે અને તેથી ભિન્ન કે વિરુદ્ધ જણાય તે એને તે “ખેટું કહે છે “તરણ એથે ગરવાળા કથનને તેણે અમુક હેતુથી કથનને બીજા હેતુથી કે બીજી દવીથી “ સાચુ ' ઠરાવ્યું એટલે એક કથન કે એક કામ અમુક હેતુથી કે અમુક દલીલ- થી વિચારતા સાચુ લાગે છે અને તે જ કથન કે તે જ કામ બીજા હેતુથી કે બીજી દલીલથી વિચારતા ખેટુ લાગે છે આ વાતને વધારે ખ્યાલ નીચેના બે છાત વિચારવાથી આવી શકશે - શ્રેષિપુત્ર ભેળ જીર્ણદત્ત નામના એક શેઠે મરતી વખતે પોતાના પુત્ર ભેળાને પાસે બોલાવીને કહ્યું કે “બેટા! હું તે હવે આ સંસાર ની વિદાય લઉં છું, પણ તારુ ભલુ થાય તે માટે કેટલીક

·ધર્મબોધ-ચંથમાળા
નિર્ણય તેથી મારા ઉપરના અનુમાનમા જ ખામી હોવાને
સંભવ છે
વિવેક–એ ખામી કયા હશે? શું તે વાપરેલા શબ્દોના
અથે મારા સમજવામા નહિ આયા હોય ? ઘણી વખત
તેવું બને છે,
નિર્ણચ-તેથી અર્થે સમજવામા ભવ કરી હોય તેમ
જણાય છે
વિવેક-શબ્દને અર્ય ભાષા પ્રમાણે અને ભાવ પ્રમાણે થઈ
શકે છે તેમાં ભાષા પ્રમાણે વાત બધબેસતી આવતી નથી
નિ ચ તેથી અહીં ભાવ પ્રમાણે વિચાર કરે એગ્ય
લાગે છે
વિવેક-ભાવ પ્રમાણે અર્થે વિચારીએ તે તરણ
ઘણું નાનું નવું
અને
ગર ઘણુ મોટુ કે મહાન
નિર્ણય તેથી નાનાની પાછળ ઘણું મોટું છુપાયેલું હેય
છે તેમ કહેવાનો આશય જણાય છે
વિક–નાના બનાવની પાછળ એ રહસ્ય છુપાયેલુ
દેય છે એ હકીકત ઘણી વખત જોવામાં આવે છે
નિર્ણય તેથી અહીં પણ તે જ અર્થ સગત જણાય છે
વિવેકે દરેક ઘટનાની પાછળનું મહાન ૨હસ્ય મનુષ્ય
સમજી શકતા નથી

·ત્રીજું સાચું અને બેટ નિર્ણય –તેથી “ગર કે દેખે નહિ!” એમ કહેવુ સાચુ છે આખરી નિર્ણય બધે વિચાર કરતા લાગે છે કે “તરણ એથે ફૂગર રે, ફુગર કંઈ દેખે નહિ!” એ કથન સાચુ છે આ વિચારણુ પરથી એક બીજી વાત પણ થાય છે કે- બુદ્ધિ જ્યારે સત અને અસતને વિવેક કરવા લાગે છે ત્યારે ચિનન્યના ભડળમાં પડેલ સ ખ્યાતીત સરકાર, અનુભવે કે પ્રતીતિઓ પૈકી કેટલાકને ઉપગમા લે છે અને તેને હેતુ કે દલીલ તરીકે ઉપગ કરે છે આ હેતુ કે દલીલ પ્રમાણે જે રજૂ થયેલી વસ્તુ બરાબર જણાય તો એને તે “ સાચું કહે છે અને તેથી ભિન્ન કે વિરુદ્ધ જણાય તે એને તે “ખોટું કહે છે “તરણા ઓથે ડુંગરવાળા કથનને તેણે અમુક હેતુથી કે અમુક દલીલથી “ખેટુ’ કરાવ્યું હતું અને પાછું તે જ કથનને બીજા હેતુથી કે બીજી દલીલથી “સાચુ’ કરાવ્યું એટલે એક કથન કે એક કામ અમુક હેતુથી કે અમુક દલીલ- થી વિચારતા સાચુ લાગે છે અને તે જ કથન કે તે જ દત્ત બીજા હેતુથી કે બીજી દલીથી વિચારતા ખેટુ લાગે છે આ વાતને વધારે ખ્યાલ નીચેના બે દાતે ત્રિા આવી શકશે – શ્રેષિપુત્ર ભેળે જીર્ણદત્ત નામના એક શેઠે મરતી એ પિન: ૪ ભેળાને પાસે બેલાવીને કહ્યું કે “બેટા ત્રણ

·ધમધમ્બથમાળા
શિખામણ આપતે જાઉં છું તે તુ બરાબર સાભળી લે અને
તેને સાવધાનીપૂર્વક અમલ કરજે તે શિખામણે આ પ્રકારની
છે (૧) ઘર ફરતી દાતની વાડ કરજે (૨) દ્રશ્ય આપીને
લેવા જઈશ નહિ (૩) સને બાધી મારજે () હમેશા મીઠું
જમજે (૫) ગામેગામ ઘર કરજે (૬) ખ પડે ત્યારે ગગાને
કાઠો ખેદજે અને (૭) સદેહ પડે તે પાટલીપુત્ર જઈ મારા
મિત્ર સમદરને પૂછજે
શેઠ સ્વર્ગવાસી થયા અને ભેળાએ પિતાની શિખામણોને
અમલ કર્યો, પરંતુ તેમ કરતા તેની પાસેનું બધુ દ્રવ્ય ખલાસ
થયું અને તે નિર્ધન થઈ ગયે તેથી બધેથી હડધૂત થવા
લાગે કહ્યું છે કે--
ઋદ્ધિએ પૂજા પામતા, ધન સાથે ગુણ જાય,
કવિણુ માનવી, મૃતક મમ તેલાય
ભૂપણ ગિરિજા-કતનુ તસ રિપુ તસ પતિ જેહ,
તસ રામા જમ ઘર નહીં, ખરે વિગુતે તે જ
મનુષ્ય ધનવડે
પૂજાય
છે અને ધન જતા જાણે નિણ
બની ગયા હોય તેવા લેખાય છે. ખરેખર ! દ્રવ્ય વિનાના
માનવીની ગણતરી મડદા જેવી જ થાય છે
ગિરિજાકત એટલે પાર્વતીના પતિ શિવજી તેમનુ ભૂષણ.
તે સાપ તેને રિપુ તે ગરુડ તેના પતિ તે વિષ્ણુ, અને તેની
રામા તે લક્ષમી એ જેના ઘરમા હોતી નથી, તે બિચારા
બધા ઠેકાણે વગેવાય છે

·૧૩
સાચું અને હું
આ પ્રમાણે શિખામણનું પરિણામ બૂરુ આવવાથી ભેળાના
મનમા દેહ ઉત્પન થયે કે “પિતા બહુ શાણા હતા અને
મારુ નિરતર ભલુ ચાહનારા હતા તે મને ખેટી શિખામણે
કેમ આપે? માટે મારી ભૂલ તે નહિ થઈ હોય?' એટલે
તે પાટલીપુત્ર નગરે ગયે અને તેના પિતાના મિત્ર સોમ
દત્તને મળે
સોમદત્ત તેને ઉચિન આદરસાકાર કરીને પૂછ્યું
“હે વત્સ! તુ બધી વાતે કુશળ તે છે ને ?'
તે વખતે ભોળાએ જવાબ આપ્યો કે “વડીલશ્રી ! મારા
પિતાની શિખામોને સાચી માનીને કે તે મુજબ વર્તન
કર્યું, તે હું નિધન અને દુઃખી દુઃખી થઈ ગયો, માટે હવે
આપ રસ્તો બનાવે કે મારે શું કરવું?”
સોમદત્ત કg “ભાઈ ભેળ! તારા પિતાએ શું શું કહ્યું
હતુ અને તેને અમવ તે કેવી રીતે કર્યું તે મને કરી
બતાવ, પછી મારે જે કાઈ કહેવું ઘશે તે કહીશ ”
મારા પિતાશ્રીએ એમ કા હતુ કે
* ઘર કરતી દાતની વાડ કરજે એટલે કે હજાર રૂપીઆ
ખીને હાથીદાંત મગાવ્યા અને તેથી મારા ઘર ફરતી વાડ
કરાવી પણ છે કે એને કાઢી ગયા અને મારા પિતાનું પાણી થયુ
મારા પિતાશ્રીએ બીજુ એમ કયુ હતુ કે “દવ્ય આપીને
લેવા જઈશ નહિ” તે પ્રમાણે લેકેને ક થ આપીને
ગણે નહિપરંતુ તેમ કરતા કોઈ પણ મને જ લીધે
ભાએ ક
લેવા

·ધર્મબોધ-ચથમાળા
૧૪
દ્રવ્ય પાછુ આપવા આવ્યું જ નહિ અને મારુ બધુ લેણુ
ખોટુ થયુ
મારા પિતાશ્રીએ ત્રીજુ એમ કહ્યું હતું કે “જીને બધી
મારજે ” તે પ્રમાણે કે સ્ત્રીને બાધીને મારી, તે મારાથી
નારાજ થઈને તે પિતાને પિયર ચાલી ગઈ અને ઘરમાં હું
એકલો જ રહ્યો
મારા પિતાશ્રીએ એયુ એમ કહ્યું હતું કે “હમેશા મીઠું
જમજે તે પ્રમાણે હમેશા હુ લાડુ, બરફી, પેડા, મયુર,
મગજ, મોહનથાળ, ગુલાબજાંબુ, ગગન ગાઠિયા વગેરે મીઠાઈઓ
ખાવા લાગે એટલે મારા શરીરમાં અનેક પ્રકારના રોગો
ઊંત્પન્ન થયા
મારા પિતાશ્રીએ પાચમુ એમ કહ્યું હતું કે “ગામે ગામ
ઘર કરજે” તે પ્રમાણે મે ઘણું ગામોમાં જમીન ખરીની
અને ત્યા ઘરો બ ધાવ્યા પણ એમ કરતા બધા ઘરે લેકેએ
કોઈને કોઈ પ્રકારની તકરાર ઊભી કરીને બથાવી પાડ્યા
એલે બધે ક્યાથી પહેચું ?
મારા પિતાશ્રીએ છે એમ કહ્યું હતુ કે “દુ ખ પડે
ત્યારે ગગાને કાઠે ખેદજે ” તે પ્રમાણે, દુ ખ પડતા મે
ગગને કાઠે અનેક ઠેકાણે ખાદ્યો પણ ત્યાથી કોઈ પણ દ્રવ્ય
મળ્યું નહિ અને મારે બધે પરિશ્રમ ફેગટ ગયો
મારા પિતાશ્રીએ સાતમુ એમ કહ્યું હતુ કે “સદેહ પડે
તે પાટલીપુત્ર જઈ મારા મિત્ર સમદરને પૂછજે તે
પ્રમાણે મને સદેહ પડતા હું આપની પાસે આવ્યું છે, માટે

·શીજુ
૧૫
સાચું અને બે
આપ મારી સારસ ભાળ કરો હવે આપના વિના આ જગતમાં
મારુ કઈ જ નથી
આ પ્રમાણે ભેળાની બધી હકીકત સાભળીને સોમદત્ત
કહ્યું કે “હે વત્સ! તારા પિતા ઘણું જ અનુભવી અને
કાબેલ હતા તેમણે જે શિખામણે આપેલી છે, તે ઘણું જ
સુદર છે અને તે પ્રમાણે વર્તવામા આવે તે કેઈ પણ દિવસ
દુખી થવાનો વખત આવે જ નહિ
પણું
એ શિખામણનુ
સાચું રહસ્ય તુ સમજે નહિ, બધુ જ ઊલટુ કર્યું અને
તુ હેરાન-પરેશાન થઈ ગયે, માટે એ શિખામણનું સાચું
રહસ્ય સમજી લે તે આ પ્રમાણે છે
(૧) “ઘર ફરતી દાતની વાત કરજે” એટલે ઘરની
આસપાસ રહેતા લેકે સાથે વાટીને એવે વ્યવહાર કરજે કે
જેથી બધા આપણને વાડરૂપ થાય અને આપણું રક્ષણ કરે
જે માણસ પાડશીઓ જોડે સારાસારી રાખતા નથી અને
વાતવાતમાં વઢી પડે છે, દતકલહ કરે છે, તેઓને અનેક
પ્રસ ગેએ વેઠવું પડે છે અને નહિ ધારેલી મુશીબને ઉડાવવી
પડે છે તેથી દતની વાડ કરવી-મીઠા શબ્દપ્રયોગથી રક્ષણની
વ્યવસ્થા કરવી-એ સર્વથા ઉચિત છે
(૨) “દવ્ય આપીને લેવા જઈશ નહિ એટલે દ્રવ્ય
એવી રીતે આપજે કે આપ્યા પછી તેમની પાસે લેવા જવાનો
વખત આવે નહિ આવું ત્યારે જ બને કે જ્યારે સામા
પાસેથી પૈસા કરતા દોઢ-અમી કિમતનું ઘરેણુ બાનામાં
લીધુ હેય એ રીતને વ્યવહાર કર્યા વિના લક આપણ

·મબોધ ગ્રંથમાળt
પર પૂછતા આવે નહિ અને લીધેલુ પાછુ આપી જાય નહિ
તેથી દ્રવ્ય આપીને લેવા જઈશ નહિ” લેવા જવું પડે તે
પ્રસગ ઊભો કરીશ નહિ, એમ કહ્યું તે સર્વથા ઉચિત છે
(૩) “ સ્ત્રીને બાધી મારજે” એટલે તેને કામમાં એવી
રીને પરાવી દેજે કે જેથી તેને બીજા કેઈ નબળા વિચારે
આવે નહિ તે પર એક દાત કહું તે સાભળ
શ્રીપુર નગરમાં જિનદત્ત નામને એક શેઠ વસતે હતે
તેને બે પુત્ર પરદેશમાં કમાવા ગયે હવે તેની ભાર્યા
શ્રીમતી પતિને દીર્ધ વિગ થવાથી કામાતુર થઈ એટલે તેણે
પિતાની પાસે રહેનારી એક વિશ્વાસુ ઘરડી સ્ત્રીને કહ્યું કે “મને
કામવિકાર બહુ થયે છે, માટે કઈ પુરૂને બેલાવી લાવ
ડેશી સમજી ગઈ કે શેઠની આ પુત્રવધૂ મેટા ભાગે
નવરી રહે છે, તેથી તેને આ દુષ્ટ વિચાર આવ્યું છે એટલે
તે ડોશીએ તેના સસરાને એકાતમા વાવીને કહ્યું કે હવે
વહુનું મન વશ રહેતું નથી વનવતી સ્ત્રી નવરી રહે તે
એ શિયળ કેમ પાળી શકે? માટે તે સ બ ધી વિચાર કરીને
ગ્ય લાગે તે ઉપાય કરે”
સસરા સમજુ હતે તેણે દીર્ઘ વિચાર કરીને ઘરના સર્વ
માણસેને ભેગા કર્યા અને પોતાની સ્ત્રી પર કૃત્રિમ ગુસ્સે
કરીને કહ્યુ કે “હવેથી તમારે તમામ કામ વહૂને પૂછીને કરવું
પૈસા ટકા જે જોઈએ, તે તેની પાસેથી માગી લેવા ” આ પ્રમાણે
બધાની સમક્ષ તેણે ઘરને સઘળો કારભાર વહુને સે

·માયુ અને પિ
શેઠના ઘરમા નેકરચાકર ઘણા હતા અને મેમાન-પરણા
આવ્યા જ કરતા હતા એ બધાની સારસંભાળ કરતા અને દરેકને
પહેલી વાતને જવાબ આપતા વહુને ઘડીની પણ નવરાશ
રહેતી નહીં તે કાયમ કામમા ને કામમાં ગુથાયેલી જ રહેતી
પછી શેઠની પ્રેરણાથી શમીએ વહુને એકાતમાં બેલાવીને કહ્યું
કે “તમારા માટે કોઈ પુરુષને લઈ આવું?'
સાભળી વહુએ જવાબ આપે કે “ અરે દેશમાં !
મને તે ઘડીની પણ ફુરસદ મળતી નથી રાત્રિ પડે છે અને
સૂવાનો સમય થાય છે, ત્યાં તે ઘાવને લથપથ થઈ જાઉં
છુ એટલે ઊંધ સિવાય બીજી કોઈ વસ્તુની ઇરછા થતી નથી
માટે તમારે એ વાત ભૂલી જ જવી. હવે ફરીને કયારેય પણ
તે સ ભારશો નહિ
શીએ તે વાત શેઠને કરી એટલે શેઠને ઘણી જ શાંતિ
થઈ એવામાં તે સ્ત્રીને પતિ પરદેશથી ઘણુ ધન કમાઈને ઘેર
આવી છે અને તે સ્ત્રી પોતાના પતિ સાથે થશે સુખ
જોગવવા લાગી
માટે સ્ત્રીને બાધી મારવી” એટલે કામકાજથી પરવારેલી
રાખવી એ સર્વથા પેશ્ય છે
(૪) "હમેશા મીઠું જમજે એટલે કોઈ પણ ભેજનને
મીઠું કરીને જમજે કોઈ પણ ભેજન મીઠું ત્યારે જ લાગે
છે કે જ્યારે ભૂખ કકડીને લાગી હોય ગમે તેવું સ્વાદિષ્ટ ભોજન
પણ વિના બે મિડુ લાગતુ નથી જેઓ ખરી ભૂખ વિના

·ભમ બાધચચમાળા
પ્રાય છે કે મીઠાઈઓને ખાવાથી જાડા અથવા શક્તિવાળા
થવાશે એમ માનીને તેનું વાર વાર સેવન કરે છે, તેમની જ85
બગડે છે અને અપચે થાય છે અપચે જ સર્વ રોગનું
મૂળ છે આયુર્વેદના લાખ શ્લોકોને સાર એ જ છે કે-પહેલા
મેલું બરાબર પચી જાય પછી જ બીજી ભજન કરવુ
તેથી મીઠું જમવાનો અર્થ “લા, બરફી, પેટ, મયુર, મગજ
મોહનથાળ, ગુલાબના બુ, ગગન ગાઠિયા” વગેરે ઉડાવવાનું નથી,
પણ ખરા ભૂખે ખાવાને છે, તેથી “હમેશા મીઠું જમજે”
એમ કહ્યું તે સર્વથા યોગ્ય છે
(૫) “ગામેગામ ઘર કરજે” એટલે અનેક ઠેકાણે મિત્ર
બનાવજે કે જે સમય આવ્યે ઉપયોગી થાય તે માટે એક
વાત કહુ તે સાભળ
ગોદાવરી નીના કિનારે શિમળાનું મોટું ઝાડ હતુ તેમા
લઘુપતનક નામને એક કાગડે રહેતે હતે તેણે એક દિવસ
સવારમાં કોઈ શિકારીને જોઈને વિચાર્યું કે “આજનો દિવસ
જરૂર ખરાબ જશે, કારણ કે સવારના પહેરમાં કાળમુખાનુ
મિ જોયું છે તેવામા એ શિકારીએ ખાના દાણા વેરીને જાળ
પથરી અને થોડેક ર સવાઈ બેઠે હવે થોડી વાર આકાશ
મા ઉડતા કેટલાક કબૂતરેએ એ દાણા જેવા અને તેથી નીચે
ઉતરીને તેને ચણવાને વિચાર કર્યું તે જોઈને ચિત્રગ્રીવ નામના
તેમના વાવૃદ્ધ સરદારે કહ્યું કે “ભાઈઓ ! જે કામ કરે તે
વિચારીને કરજે આ નિર્જન જગલમાં અનાજ કેવુ? અને
જ્યા અનાજને સંભવ નથી ત્યા ખાના દાણા કેવા? એટલે
તેમા શકનું કારણ છે”

·સાચું અને હું
તે સાભળીને એક કબૂતરે કહ્યું
ઘરડા માણસે તે દરેક
વખતે ડર બતાવ્યા જ કરે, તેથી શુ આપણે કેઈ કામ કરવું
જ નહિ ? જો એમ કરીએ તે દાત અને અન્નને વેર થાય
માટે હિમ્મતથી કામ લે અને દૂધ જેવા સફેદ ખાન
દાણા ચણને મોજ ઉટ” એટલે બા કબૂતરે નીચે ઉતર્યા
અને જેવા ખાના દાણા ચણવા ગયા, તેવા જ જાળમાં
સપડાઈ ગયા આવુ અનિષ્ટ પરિણામ આવવાથી તેઓ પિલા
જુવાન કબૂતરને ઠપકો આપવા લાગ્યા કે “તારા દેઢડહાપણુથી
જ આ ખરાબી ઊભી થઈ છે ?
તે સાભળીને ચિત્રથી કહ્યું કે “ભાઈઓ ! આ સમય
લડવાનો કે વાદવિવાદ કરવા નથી જે તેમ કરશે તે હમણું
જ શિકારી આવી પહોંચશે અને આપણે બધા પકડાઈ જઈશુ
માટે જરા પણ સમય ગુમા યા વિના બધા એકી સાથે બળ કરે
જેથી આપણે આ જાળ સાથે જ આકાશમાં ઊડી જઇશુ”
બધા કબૂતરાએ તેમ કર્યું તે જાળના ખીલા ઉખડી ગયા
અને તેઓ જાળ પાથે આકાશમાં ઊડવાને શક્તિમાન થયા
આ જોઈને શિકારી નિરાશ થઈને ચાલ્યો ગયે અને પિલે
લઘુપતનક નામને કાગડે “હવે શુ બને છે?” તે કૌતુક
જોવાના હેતુથી તેમની પાછળ ગયે
કેટલુક ઊડ્યા પછી ચિત્રગ્રીવે કહ્યું કે “ભાઈઓ ! હવે
આપણે ભયમાથી સદવર મુક્ત થયા છીએ, માટે આ નીચે
વહી રહેતી ગડી નદીના કિનારે ઉતરે ત્યા હિરણ્યક નામને
ઉંદરને રાજા રહે છે, તે આપણે મિત્ર હોવાથી આપણને

·૨૦
કમબોધ ગ્રંથમાળા
જાળમાંથી મુક્ત કરશે ” તેથી બધા કબૂતર ગડકીના કિનારે
ઉતર્યા અને હિરણ્યકના અનેક દ્વારવાળા રહેઠાણ પાસે ગયા
હિરણ્યકે મિત્ર તરીકેની ફરજ બજાવીને તે કબૂતરના
બધનો છેદી નાખ્યા એટલે તે પિતાના ઠેકાણે ગયા આ જોઈ
લઘુપતનકે વિચાર કર્યો કે “આ હિરણ્યક બહુ ચતુર જણાય
છે અને તેની બુદ્ધિ ઉત્તમ છે હુ જે કે પ્રકૃતિથી ચચળ
છુ અને કોઈને વિશ્વાસ કરતું નથી, તથા બનતા સુધી
કોઈથી છેતરાતો નથી, છતા પણ આની સાથે મિત્રતા કર,
કારણ કે વિત્તહીન કે સાધનહીન દશામા બુદ્ધિવાળા મિત્ર મદદ
ગાર થાય છે તેથી તેણે હિરણ્યકના દર આગળ જઈને કહ્યું
કે “હુ લઘુપતનક નામને કાગડે છે અને તારી સાથે
મિત્રતા ઈરહુ છુ
તે સાભળી હિરણ્યકે કહ્યું
અને
તુ
ભક્તા છે, તેથી આપણુ બે વચ્ચે પ્રીતિ કેવી રીતે થાય?”
કાગડાએ કહ્યુ “ અરે ઉંદરજી! તમને ખાઉં એમાં મારુ
પિટ કયા ભરાઈ જવાનું હતું ? પણ તમે જીવે તે કઈક
દિવસ-ચિત્રગ્રીવને ઉપયોગી થયા તેમ મને પણ ઉપયેગી
શાઓ, તેથી મારી માગણીને અનાદર કરશે નહિ ?
હિરણ્યકે કહ્યું “તુ સ્વભાવથી ચપળ છે અને ચપળને
નેહ કરવામાં સાર નહિ કહ્યું છે કે “બિલાડીને, પાડાને,
મેઢાને, કાગડાને અને કાપુરુષને વિશ્વાસ કરે નહિ ?
લઘુપતનકે કહ્યું “એ બધુ ઠીક છે પ્રમાણે તે બને
ભાજ્ય છુ

·D
હિરણયકે કહ્યું
સાચુ અને ખેડુ
બાજુના મળી રહે, માટે તમે મારી ભાવના સામે જુએ હું
કોઈપણ રીતે તમારી મિત્રતા ઈચ્છું છું ને તમે મારુ કહ્યું
નહિ માનો તે અનાહારી રહીને પ્રાણ ત્યાગ કરી ”
આ સાંભળીને હિરણૂકે તેની મિત્રતા કરી
એક વાર લઘુપતનકે હિરણ્યકને કહ્યું કે “મિત્ર' આ
દેશમાં ભારે દુકાળ પડે છે અને પેટ ભરતા પણ ભારે
મુશ્કેલી પડે છે, તેથી પાસેના દક્ષિણાપથમાં કૌર નામનું
એક સરોવર છે, ત્યાં મારે પ્રિય મિત્ર મનથરક નામનો
કાચ વસે છે, એની પાસે જાઉં છું
કાગડાભાઈ ! તે પછી અહીં એકલા
રહીને મારે શું કરવું છે? હુ પણ તમારી સાથે જ આવીશ ”
એટલે કાગડાએ ઉદરને ચાચમાં લીધું અને તે બને
કપૂરગર સરોવરના કિનારે, યા મથરક કાચ રહે
હતે ત્યાં પહેરવા મથકે તે બનેનુ ગ્ય સ્વાગત કર્યું
અને મિત્રભાવે જણાવ્યું કે “આ ઘર તમારું જ છે, તેથી
ખાઓ, પીઓ ને મોજ કરે ?
હવે ત્રણે મિત્રે સરેવરના કિનારે રહે છે અને વિવિધ
વાર્તાલાપ તથા જ્ઞાનગોષ્ટી કરતા સમય વીતાવે છે એવામાં
ચિત્રાગ નામને એક મૃગ ત્યાં પાણી પીવાને આવ્યો તેને
જોઈને અતિથિ-સકારમા અતિકુશવ એવા મથકે કહ્યું કે
પધારે હરણ ભાઈ! મજામાં તે ખરાને?”
ચિત્રાગે કહ્યું “ભાઈ ! મા તે એવી જ છે! શિકારી
કુતરાઓ પાછળ પડ્યા હતા, તેમનાથી માડ માડ બચે છું”

·ધમબાપશ્રયમાળા
મથકે કહ્યું
અન્ય સ્થળે ભય હોય તો અહીં રહે
આ લીલુ કુબાર વન છે, તેમાં ચાર ચરજે અને આ શીતળ
જળથી ભરેલું સુંદર સરોવર છે, તેનું પાણી પીજે ”
ચિરાગે કહ્યું “તમારી સજનતાને ધન્ય છે! જે બધા
તમારા જેવા ભલા અને માયાળુ હોય તે કેવું સારુ? તમારી
સાથે રહેવાનું મને ખૂબ જ ગમે પણ તમે મારા મિત્ર બને
તે અહીં રહી શકાય, કારણ કે આ અજાયા પ્રદેશમાં બીજા
કોઈ જોડે મારે ઓળખાણ નથી ”
મથકે કહ્યું હરણુભાઈ! તમે ઘણું
નિખાલસ અને
સલા ખાઓ છે, તેથી તમારી સાથે મિત્રતા રાખવામાં અમને
કોઈ જાતનો વાધ નથી અત્યારથી જ તમે અમારા મિત્ર
લધુતતક કાગડે, હિરણ્યક ઊંદર, મથક કાચ અને
ચિત્રાગ મૃગ એ ચારે જણ પરમ મિત્ર બનીને ત્યાં રહેવા
લાગ્યાએવામાં એક દિવસ એવુ બન્યું કે મેડા સમય સુધી
ચિત્રાગ પાછો ફર્યો નહિ તેથી બધા મિત્રો આકુળવ્યાકુળ બની
ગયા અને “તેનું શું થયું હશે ?” તે વિચાર કરવા લાગ્યા
આખરે લઘુપતન કે તેની ભાળ કાઢી લાવવાનું માથે લીધું અને
તે આકાશમાં ઊડીને ચારે તરફ જેવા લાગે ત્યા એક તળાવના
કાઠે ખીલે બાપેલા ચામડાના મજબૂત ફાસામાં ફસાયેલા
ચિત્રાગને જે તે જોઈને લઘુપતનકે પૂછયું કે “ભાઈ! આવી
હાલન શાથી થઈ?'
ચિત્રાગે કહ્યું “ અત્યારે એ કહેવાનો વખત નથી, માટે

·જી
સાચુ અને પદ
1 જરા પણ કાલક્ષેપ કર્યા વિના હિરણ્યકને અહીં તેડી લાવ,
જેથી તે મને આ પાશમાથી છૂટે કરે ?
લઘુપતનક મથકે પાછો ફર્યો અને હિરણયકને ચાચમા
ઉપાડીને તેને આ ધીમે ધીમે ચાલતે મથક પણ
ત્યાં આવી પહેઓ આ જોઈને હિરણ્યકે કહ્યું કે “ભાઈ મય
રક! તે આ ઠીક કર્યું નહીં તારે તારું ઠેકલ્સ એડવું
જોઈતુ ન હતુ, કારણ કે આ ફેસે છે.તા ચિત્રગ તાસી
gટશે, લઘુપતનક ઝાડે ચડી જશે અને હું કોઈ દરમાં પેસી
જઈશ પણ તુ શુ કરીશ?” એમ કહીને તે ચિત્રાગની
જાળ કાપવા લાગે એવામાં શિકારી ત્યાં આવી ચડે એટલે
હિરણ્યક પાસેના દરમાં પેસી ગયે, લઘુપતનક આકાશમાં
ઊડી ગયે અને ચિત્રાગ જેર કરીને નાસી છૂટે માત્ર એક
મથરક બાકી રહ્યો તેને મદ મદ ચાલતે જોઈને શિકારીએ.
કહ્યું કે “મુગલે તે છટકી ગયે, પણ આ કાચ ઠીક છે “
અને તેણે કાચબાને પકડી લીધા પછી તેને દેટીથી બાધ,
ધનુષ્યના છેડે લટકાવીને ચાલવા લાગ્યા
પાછળ ત્રણે મિત્રે ભેગા થયા અને મથરને કેઈ પણ
શિતે બચાવે જઈએ એવા નિર્ણય પર આ તે નિર્ણય
અનુસાર ચિત્રાગે નદીના કિનારે શબવત થઈને પડવાનું હતું,
લઘુપતનકે તેના ઉપર બેસીને તેની રાખ ધનને થય તે
રેખાવ કરવાનું હતું, અને તેથી શિકી ૮ મે લેવા માટે
કાચબાને નીચે મૂકે તે વખતે રિફથકે તેનું બંધન 4
નાખવાનું હતું

·ધર્મબોધચંથમાળા
આ રોજના મુજબ ચિત્રાગ આગળ જઈને નદીને કિનારે
મડદુ થઈને પડયે અને લઘુપતનક તેની આખ ઠોલવા લાગ્યા
આ જોઈને શિકારીએ કાચબાને જમીન પર કર્યો અને
હરણને લેવા માટે આગળ વધે તે જ વખતે હિરણ્યકે
મથકનું બ ધન કાપી નાખ્યું અને તે નદીના ઊંડા પાણીમાં
સરળ ગયે અહીં ચિત્રાગે પણ મથકને છૂટ થયેલે જેતા
છતગ મારી અને વન ભણી નામી ગયે લઘુપતનક કાકા
કરતે આકાશમાં ઉડ્યો અને હિરણ્યક નજીકના દરમા પિસી ગયે
શિકારીએ પાછા આવીને જોયું તે દેરી કાપેલી પડી હતી
અને કાચબે તેમાથી અદશ્ય થઈ ગયા હતા
પછી આ ચારે મિત્રએ લાબા સમય સુધી એક-બીજાના
સહકારથી ખાધું, પીધુ ને મોજ કરી
તેથી તારા પિતાએ એમ કહ્યું કે “ગામે ગામ ઘર કરજે
એટલે કે ઠેકઠેકાણે મિત્ર બનાવજે' તે સર્વથા યોગ્ય જ છે
(૬) “દુખ પડે ત્યારે ગગને કહે છેદ' એટલે
દુ ખમા આવી પડે અને દ્રવ્યની જરૂર , ત્યારે ગગ
નામની ગાયને જે ઠેકાણે ખાધવામાં આવે છે, તેની ગમાણ
પાસેનો ભાગ ખેદજે, એટલે તને યથેષ્ટ દ્રવ્ય મળશે નહિ કે
ગગાનદીનો કિનારે ખેદજે કે જે સેકડે ગાઉ લાગે છે અને
તેટલા મોટા કિનારે ઠામઠેકાણા વિના પેદાય જ શી રીતે
તેથી હે વત્સ! તું ઘેર પડે ફરીને મારા કહ્યા મુજબ ગગ
ગાયની ગમાણ પાસેનો ભાગ છેદી , ત્યાથી તને યથેષ્ટ દ્રવ્ય
જરૂર મળશે ?

·જીદ
ભોળાએ તે પ્રમાણે કર્યું તે તેને જોઈતુ દ્રવ્ય મળી
ગયું આથી તે પિતાના પિતાની જે શિખામણને બેટી અને
અનર્થકારી માતે થયે હતો, તે જ શિખામણને સાચી અને
લાભ કરનારી સમજવા લાગ્યો તથા તેના અનુસરણથી સર્વ
વાતે સુખી થે
તાત્પર્ય કે “જે વાત એક રીતે વિચારતા ખેટી લાગે છે,
તે જ વાત બીજી રીતે વિચારતા સાચી લાગે છે ?
ચિવની પરીક્ષા
એક ચિત્રકારે ઘણી મહેનતે એક ચિત્ર તૈયાર કર્યું આ
ચિત્રમાં તેણે એક નવયૌવનાને વીણા વગાડતી બતાવી હતી
આ ચિત્ર લઈને તે એક રાજા પાસે ગયે રાજાએ તેને
જોઈને કહ્યું કે “આ ચિત્ર આમ તે ઠીક જણાય છે, પણ જે
રાજસભામાં મૂકવું હોય તે તેમા કેઈ પણ પ્રકારની ભૂલ નથી
તેની ખાતરી કરી લેવી જોઈએ એ માટે મારે મારી સભાના
પરિતાનો અભિપ્રાય લે પશે જે તેઓ આ ચિત્રને
કોઈ પણ ખામી વિનાનું જાહેર કરશે, તો હું ઘણી ખુશીથી
તેને ખરીદી લશ અને તમને મોટું ઈનામ આપીશ, તેથી
આ વાત મજૂર હોય તે જણાવે
ચિત્રકારે રાજાની વાત મજૂર કરી, એટલે તે ચિત્રને બીજા
દિવસે રાજસભા સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યું તે વખતે રાજાએ
સભાના સર્વે પતિને ઉદ્દેશીને કહ્યું કે “આજે તમારી સમક્ષ
એક ચિત્ર રજૂ થયુ છે તેમાં કોઈ પણ પ્રકારની ભૂલ છે કે

·ધમાધજૂથમાળા
કેમ તે હુ જાણવા ઈચ્છું છું, માટે દરેક પડિતે પિતાને
અભિપ્રાય લખીને જણાવ
તે પરથી પતિએ ચિત્રનું નિરીક્ષણ કર્યું અને પિત
પિતાને અભિપ્રાય નીચે મુજબ લખી જણાવ્યું
એક અભિપ્રાય આ ચિત્ર બધી રીતે સુંદર છે, પણ
તેમાં વાળનું સૌદર્ય જોઈએ તે રીતે પ્રકટ થતું નથી ?
બીજો અભિપ્રાય આ ચિત્ર એક દર સારુ છે, પણ
વિણવાદન કરનારી સુંદરીમાં જે પ્રકારનું ભાન થવુ
જોઈએ તે જણાતું નથી ?
ત્રીજો અભિપ્રાય “આ ચિત્ર ચિત્રકારના અપ્રતિમ કૌશલ્યને
રજૂ કરે છે પણ તેમા દશાવતી વર્ષાઋતુ પ્રસ્તુત નથી તે
માટે વસ તઋતુને સમય પસદ કરવો જોઈતું હતું ?
ચોથે અભિપ્રાય આ ચિત્રની નાયિકામા અગસૌષ્ઠવ
જોઈએ તેવુ જણાતુ નથી”
પાચમા અભિપ્રાય ઈ આ ચિત્રમાં વસ્ત્રાભૂષા પર જોઈ
તેટલું ધ્યાન અપાયું નથી બીજી રીતે ચિને વખાણવાલાયક છે
છઠ્ઠો અભિપ્રાય આ ચિત્રનુ રખાન મેળું જણાય છે
સાતમે અભિપ્રાય * આ ચિત્રના રંગવિધાનમાં જઈ
તેવી દીતિ નથી ?
આઠમે અભિપ્રાય આ ચિત્રનુ આયેાજન મનોહર નથી
રાજાએ પડિતોના આ અભિપ્રામથી ચિત્રકારને વાકે

·વીજુ
સાચું અને
કર્યો ત્યારે તેના આશ્ચર્યનો પાર રહ્યો નહિ, પરંતુ થોડી જ
વારમાતે સમજી ગયા કે પિતે રાજાની શરત કબૂલ કરવામાં ભારે
છક્કડ ખાધી હતી, કારણ કે કઈ પણ કૃતિમાથી જે ભૂલ જ કાઢવી
હોય તે તે કઈ ને કઈ પ્રકારે કારી શકાય છે અને મારા ચિત્ર
સ બંધી પણ તેવું જ બન્યુ છે”
હવે એ ચિત્રકાર નિરાશ ન થતા બીજા રાજા પાસે ગયે
અને તેને એ ચિત્ર બતાવતા જ તેનું અદ્ભુત વર્ણન
કરવા લાગે
ચિત્રકારે કહ્યું
આપ નામદાર કલાના મહાન પ્રશાસક
તરીકે જગતભરમાં વિખ્યાત છે, એટલે આ ચિત્ર આપને
બતાવવા માટે જ લાવ્યો છું હું ઈચ્છું છું કે-આપ તેની રેખાઓ,
રગવિધાન, આ જન ને ભાવનિરૂક્ષણમાં રહેલા અદ્ભુત.
સૌન્દર્યની ગ્ય કદર કરશે વળી આપની સભા ધુર ધર.
વિદ્વાનોથી વિરાજિત છે જે તેઓ પણ આ ચિત્રની ખૂબીઓ
વિષે પિતાને અભિપ્રાય જણાવશે તે હુ ઘણે જ
આભારી થઈશ ?
રાજાએ એ ચિત્ર બીજા દિવસે રાજસભામાં રજૂ કરવાની
સૂચના આપી અને ચિત્રકારના ઉતારાને બંદોબસ્ત કર્યો
બીજા દિવસે એ ચિત્ર રાજસભા સમક્ષ રજૂ થયુ તે
વખતે રાજાએ ત્યા વિરાજતા વિદ્વાનોને આ ચિત્રની ખૂબીઓ
ચોગ્ય ભાષામાં વર્ણવી બતાવવાનું જણાવ્યું તે પરથી એ.
વિદ્વાને એક પછી એક એ ચિત્રની ખૂબીઓ જણાવવા લાગ્યા

·ધર્મબોધમાળા
પ્રથમ વિદ્વાને કહ્યું આ સુંદરીની સુવાસથી મઘમઘતી
કાયાને ચદનનું વૃક્ષ જાણીને કેશકલાપરૂપી મહાન મણિધરે
તેને આશ્રય કર્યો છે
બીજા વિદ્વાને કહ્યું આ મૃગનયનાના નાથનેને જોઈને
જ હરણે જ ગલમાં ચાલ્યા ગયા છે ?
ત્રિીજા વિદ્વાને કહ્યું “આ સુદરીના કપોલ કમને પણ
-શરમાવે છે ?
ચેથા વિદ્વાને કહ્યું
વીણાનું વાદન કરતી આ નવયૌવના
સમસ્ત જગતના ત્રિવિધ તાપનુ સહરણ કરી રહી છે ?
પાચમા વિદ્વાને કહ્યું નેને નવપલ્લવિત કરનારી આ
રમણ ૨ ભા, ઉર્વશી કે મેનકાની યાદ તાજી કરાવે છે?
છઠ્ઠા વિદ્વાને કહ્યું આ સુંદરીની ઉત્તમ વઅવિભૂષા એમ
સૂચવે છે કે તે કઈ પૃથ્વીપતિની પુત્રી છે ?
સાતમા વિદ્વાને કહ્યું આ ચિત્રમાં સુંદરીના સ્વરૂપે
કલાદેવી સાક્ષાત્ વિરાજે છે ?
આઠમા વિદ્વાને કહ્યું “અક્ષય કીર્તિને આપના આ ચિત્ર
ભૂમિપતિના ભવનને ભવ્ય શણગાર છે ”
વિદ્વાનના આ પ્રકારના મનોહર વર્ણને સાભળીને તે
રાજા અત્યંત પ્રસન્ન થયે અને તેણે મોટી રકમ આપીને તે
ચિત્ર ખરીદી લીધુ
તાત્પર્ય કે–જે ચિત્ર એક રીતે વિચાર કરતા ખામીવાળું

·૨૯
સા,
અને ખાટું
૪ જણાતું હતું, તે જ ચિત્ર બીજી રીતે વિચાર કરતા
છે ખૂબીઓવાળું જણાયુ
સદબુદ્ધિ
બુદ્ધિ સહેતુથી દેરાય તે મનુષ્યને સન્માર્ગે લઈ જાય છે
અને અસદુહેતુથી ઘેરાય તે ભારે અનર્થ ઉપજાવે છે. બીજી
I રીતે કહીએ તે હેતુથી રાતી બુદ્ધિ એ બુદ્ધિ છે અને
તેનું પરિણામ ન્યાય, નીતિ, આચાર તથા ધર્મનું પાલન છે,
છે જ્યારે અસદુહેતુથી ઘેરાતી બુદ્ધિ એ કુબુદ્ધિ છે અને તેનું
પરિણામ અન્યાય, અનીતિ, અનાચાર અને અધર્મ છે
કેમાં એક કહેવત છે કે “જેનું શાક બગડયુ, તેને
દિવસ બગડે અને જેનું અથાણું બગડયુ તેનું વરસ બગ
આ કહેવતમાં એટલું ઉમેરી શકાય કે જેની બુદ્ધિ
બગડી તેનું જીવતર બગડયુ” એટલે જીવનને સુધારવા માટે,
જીવનના સઘળા કર્તવ્યો સારી રીતે પાર પાડવા માટે અને
| સારિક પુરુષાર્થની યથાર્થ સાધના કરવા માટે બુદ્ધિની જરૂર
છે તે સબંધી એક કવિએ ઠીક કહ્યું છે કે
श्रिप प्रसते विपद रुणद्धि, श्रेयासि सूते मलिन प्रमादि ।
सस्कारयोगाध पर पुनीते, शुद्धा हि युद्धिा किल कामधेनु ।'
ખરેખર! સદ્દબુદ્ધિ એ કામધેનુ ગાય જેવી છે, કારણ
કે તે લક્ષ્મીને જન્મ આપે છે, વિપત્તિઓને રેકે છે, કવ્યાણને
ઉત્પન્ન કરે છે, પાપને ભૂસી નાખે છે અને યોગ્ય ઉપાથી
બી તને પણ પવિત્ર બનાવે છે .
ન

·મમબોધમયમાળા ૩૦. કુબુદ્ધિ કુબુદ્ધિનું પરિણામ બૂરુ છે ફૂડના ડાડિયા કપાળ વાગે ” ફૂડ ત્યા ધુડ” “ ખાડો ખોદે તે પડે? વગેરે કહેવા કુબુદ્ધિથી આવનારા આખરી અનિટ પરિણામનું સૂચન ક છે તે સબધી નીચેનું છાત વિચારવા ચોગ્ય છે ધર્મબુદ્ધિ અને પાપબુદ્ધિ એક નગરમા ધર્મબુદ્ધિ અને પાપબુદ્ધિ નામના બે વર્ણિ રહેતા હતા તેઓ એક બીજાને સારી રીતે ઓળખતા હ એટલું જ નહીં પણ વખત આવ્યે એક બીજાનું કામ પણ કરતા હતા, તેથી બંને વચ્ચે મૈત્રી થઈ હવે એક વખત અને મિએ પરદેશમાં જવાને વિચાર કર્યો કારણ કે વિ શિલ્પ અને ધનની વૃદ્ધિ પરદેશમાં ગયા વિના થતી નથી અને મિત્રે પરદેશ ગયા અને ત્યાં સારી કમાણી ક પછી તેઓ ઘેર આવવાને નીકળ્યા તેઓ ગામની નજીક આ- એલે પાપબુદ્ધિની બુદ્ધિમા ફેર પડે તે વિચાર કરવા લા= કે “ આ ધર્મબુદ્ધિનુ ધન કેઈ પણ રીતે પડાવી લઉં એકદમ ધનવાન થઈ જાઉં તેથી કઈ યુક્તિ લડાવવા દે છે તેણે ધર્મબુદ્ધિને કહ્યું “ભાઈ ! આ ધન કમાતા આપ ઘણી મહેનત પડી છે એટલે તે રફેદફે ન થઈ જાય તે તે જોઈએ જે આપણે આ બધુ ધન ઘરે લઈ જઈશું તે બીઓ અને સબંધીઓ માગણી કર્યા વિના નહિ રહે - તેમની માગણી થશે એટલે કાઈ ને કાઈ તે આપવું જ પs માટે સારા રસ્તે એ છે કે આ ધનને ભેટે ભાગે આ

·1
ભીખું
૩ી
સાચું
અને ખો
અહીં એક ઝાડના મૂળ આગળ દાટી દઈએ અને જરૂર
જેટલું જ ઘેર લઈ જઈએ પછી જરૂર પડશે તેમ અહીંથી
ધન કાઢી જઈશું ?
ધર્મબુદ્ધિ સરલ હતું તેના પેટમાં કઈ પણ જાતનું પાપ
ન હતુ વળી તે બધાને પોતાના જેવો જ સરલ સમજતે
હતો એટલે તેમ કરવાને કબૂલ થયે
બને જણાએ પિતાના ધનને માટે ભાગ ત્યા દાટી દીધે,
અને થોડુ ધન લઈને પિતાને ઘેર આવ્યા
એક રાત્રે પાપબુદ્ધિએ ત્યાં જઈને બધુ ધન કાઢી લીધુ
અને ખાડે પૂરીને તથા જમીન સરખી કરીને પાછા ઘેર
આવતો રહ્યો
હવે થોડા દિવસ બાદ ધર્મબુદ્ધિને ધનની જરૂર પડી
એટલે પાપબુદ્ધિને સાથે લઈને, તે ધનવાળી જગ્યાએ ગયે અને
જમીન ખરી, પરંતુ તેમાંથી કોઈ પણ નીકળ્યું નહિ આ
જોતા જ પાપબુદ્ધિ પત્થર સાથે માથું કૂટવા માંડ્યો અને
બલવા લાગ્યું કે “હાય ! હાય ! હવે હું શું કરીશ? મારી
પાસે જે કઈ હતુ, તે બધુ આમા જ હતુ ? હવે મારા છોકરા--
યાની શી વલે થશે. આ વાતને ભેદ તારા અને મારા
સિવાય બીજુ કંઈ પણ જાણતુ ન હતું, તેથી તુ જ મારુ
ધન હરી ગમે છે, માટે મારા ભાગનુ ધન મને સોપી દે
નહિ તે રાજદરબારમાં જઈને ફરિયાદ કરવી પડશે ?
ધર્મબુદ્ધિએ કહ્યું અરે દુરામ! આ તુ શુ બોલે
છે? હું કદી પણ રેરી કરુ જ નહિ, પણ લાગે છે કે આ
t

·મધથમાળા ર ૧ મુખ્ય ધન તુ એક જ ઉપાડી ગયો છે, માટે ચૂપચાપ મારો ભાગ પાછો આપી દે નહિ તે હું તને રાજદરબારમાં ખેચી જઈશ.’ આમ બને જણા વિવાદ કરતા ધાંધિકારી પાસે ગયા ધમાંધિકારીએ બનેની હકીકત સાભળીને કહ્યું કે આ બાબત મા દિવ્ય કરવું પડશે ” તે સાંભળીને પાપબુદ્ધિએ કહ્યું આ ન્યાય ઠીક નથી પહેલા પત્ર, પછી સાક્ષી અને એ બેયનો અભાવ હોય તે જ દિવ્યને આશ્રય લેવાય, પણ મારે તે વૃક્ષદેવતા સાક્ષી છે, તે અમારામાથી દોષિત કેણ છે અને નિર્દોષ કેણુ છે, તે કહી આપશે તેથી ધમાંધિકારી એ બનેને જામીન લીધા અને આવતી કાલે સવારે આવજે' એમ જણાવીને જવા દીધા પાપબુદ્ધિએ ઘેર જઈને પિતાના પિતાને કહ્યું કે “પૂજ્ય પિતાજી ! ધન મે જોયું છે, પણ તમારા વચનથી મને તે પચી જાય એમ છે ? વલ્સ ! એ કેવી રીતે બની શકે ?” પાપબુદ્ધિએ કહ્યું પિતાજી એ પ્રદેશમાં ખીજડાનુ એક મેટુ વૃક્ષ છે અને તેમાં એક મોટી બખેલ છે એ બખેલમાં તમે હમણા જ દાખલ થઈ જાઓ કે જેથી બીજા કેઈને પણ ખબર પડે નહિ પછી સવારે બધાની સમક્ષ હું પૂછ કે “હે વૃક્ષદેવતા! તમે અમારા બંનેના સાક્ષી છે, માટે કહી દે કે અમારામાંથી કેણું ચાર છે?” તે વેળાએ તમારે જણાવવું કે “ધર્મબુદ્ધિ ચોર છે ” આ ઉપાય બરાબર નથી એનું પરિણામ સારુ આવવા સભવ નથી ? પિતાએ કહ્યું K t પિતાએ કહ્યું ·ક ત્રીજી સાસુ અને પક પાપદ્ધિએ કરૂં “લે તમે મારા કહ્યા પ્રમાણે નહિ કે તે આપણા ધાને વશ થશે.” છે. તેના પિતાએ એ વાત ભૂલ કરીને રાત્રિના અધ કરમા તે ખીજાની મા ને બે સવારે અધિકારીઓ સાથે, ધર્મબુદ્ધિ અને ત્રિક- વાળી જાએગયા ત્યાં કેટલાક શાસ્ત્રવચને કરી એવા વચને નીકળ્યા કે “ આ ધન ધર્મબુદિએ રા' આ સાંભળીને આશ્ચર્યચકિત થયેલ કટ . બુદ્ધિને શું દડ દેવે તેને વિચાર કર: જેના ધર્મબુદ્ધિએ જે વૃક્ષમાથી વા નીકળી પડ્યા થોડુ સૂકુ ઘાસ પાથરીને તેને સળગાજુ જે ઢ વદી સળગી ઉઠે તેવા લાકડા તથા બીન % જ અશ્વી ડી વારમાં તે વૃક્ષ સળગી ઊઠયું અને એ- અર્વ દગ્ધ પુરુષ કરુણ કદન કરતે બહાર ન રાજ્યાધિકારીઓએ તેને એટલે તેણે જવાબ આપે કે “ફુટ અ. . દાકી અને તે તરત જ મરણ પામે. કાલિદીએ બવી ‘વાત પામી ગયા, તેથી તેમણે ધમ ઃ પાકુ વક ને પાપબુદ્ધિને શૂળીની શિક્ષા ક તા કે “કુબુદ્ધિ ન થયર કે -કે જ !' બુદ્ધિના ? પૂર્વ મહર્ષિઓએ બુદ્ધિના ૪ ઢ મા.

·ધર્મબોધમાળા
૩૪
ત્પત્તિકી (ર) નિચિકી (૩) કાર્ષિકી અને (૪) પરિણામિક
તેમા ઉત્પત્તિ એટલે જન્મ એ જ જેનું કારણ છે તે ઔત્પનિકી
કહેવાય છે તાત્પર્ય કે જે બુદ્ધિ સૂત્ર, ગુરુ કે વડીલની મદદ
વિના જન્માતરીય સંસ્કારજન્ય પશમની તીવ્રતાથી જ
વસ્તુના યથાર્થ મર્મને પકડી શકે છે અને તેના યોગ્ય ઉપાય
જી શકે છે તે અત્પત્તિકી ગણાય છે જે બુદ્ધિ ગુરુ અને
શાસ્ત્રને એલ્ય વિનય કરવાથી પ્રકટે છે અથવા તે વિનય એટલે
શિક્ષણુવકે ઉત્પન્ન થાય છે તે વૈયિકી કહેવાય છે જે બુદ્ધિ
કર્મ એટલે વાર વારના અભ્યાસથી ઉત્પન્ન થાય છે તે કાર્મિક
કહેવાય છે, અને જે બુદ્ધિ અનુભવથી પાકટ થયેલી હોય છે
તથા હેતુ અને અનુમાનના જ્ઞાનવાળી હોય છે તે પરિણામિકી
કહેવાય છે
બુદ્ધિના આ ચાર પ્રકારનું સ્વરૂપ તેના દાત સમજવા
બરાબર ખ્યાલમાં આવી જશે
આત્પત્તિકી બુદ્ધિ
કાકડીવાળે
એક ગામડિયે કાકડીનું ગાડું ભરીને નજીકના શહેર
વેચવા ગમે ત્યા ચાલાક માણૂસ તેને ભેટી ગયે તેણે કહ્યું
કૅઈ માણસ આ ગાડાની બધી કાકડીઓ ખાઈ જાય છે તે
શુ આપે?” આમ બનવું અશક્ય માનીને પેલા ગામડિયા=
કહ્યું કે “જે કોઈ એમ કરે તે તેને નગરના દરવાજામા
બહાર નીકળી શકે નહિ તે લાડુ આપ’
પેલા ચાલાક માણસે તે શરતને સ્વીકાર કરીને બE

·૩૫
કાજુ
સાચુ અને ખોટું
કાકડીઓ ચાખી લીધી પછી પેલે ગામડિયે એ કાકડીઓને
વેચવા લાગે ત્યારે લેકેએ કહ્યું કે “આ બધી કાકડીઓ
ખાધેની છે ” એટલે પિલા ચાલાક માણસે તે જવાબને પકડી
લીધે અને જણાવ્યું કે “મારી શરત મે પૂરી કરી છે, માટે
તારી શરત / પૂરી કર
ગામડિયાએ તે માન્યુ હતુ કે “આ લાડુ આપવાને
વખત જ આવવાને નથી તેથી તેણે એ સબધી કાઈ પણ
વિચાર કર્યો ન હતો એટલે તે ગભરાયો અને પિતાને શરત
માથી મુક્ત કરવા માટે પેલા માણસને પચીશ રૂપિયા આપવા
લાગે પરંતુ પેલા માણસે તે રૂપિયા લીધા નહિ, તેથી ગામડિયાએ
પચાશ રૂપીઆ આપવા માડ્યા, સે કપીઓ આપવા માડ્યા,
બસે રૂપીઆ આપવા માડ્યા ને છેવટે ત્રણ રૂપીઆ આપવા
માડ્યા, છતા તેણે લીધા નહિ ત્યારે ગામડિયાને લાગ્યું કે-આ
ધૂત મને છેડવાને નથી, તેથી કેઈ નિપુણ બુદ્ધિવાળાને શોધી
કાઠુ કે જે આ કેવડાને ઊકેલ કરે એટલે તે એવા માણસ
પાસે ગયે કે જે તેની ઓત્પત્તિકી બુદ્ધિ માટે પકાતો હતો
ગામડિયાએ તેને બધી હકીક્ત કહી સંભળાવી તે વખતે પિવા
ઓરિક બુદ્ધિવાળાએ કહ્યું
એમા મુઝાય છે શુ ? તુ
એ માણસને એ લાડુ આપી શકીશ કે જે નગરના દરવાજા
માથી બહાર નીકળે નહિ
' એમ કહીને તેણે ઉપાય બતાવ્યું
હવે તે ગામડિ કૉઈની દુકાનેથી મુડીમાં સમાય તે
એક લાડુ લઈને પિલા પૂર્વ તથા નગરલેકે સાથે શહેરના દર
વાજે ગયા અને તે લાને દરવાજા વચ્ચે મૂકીને કહેવા લાગ્યું
કે “ અરે લા! તુ નગરના દરવાજામાથી બહાર નીક

·પમબાપથમાળા
લાડુ નગરના દરવાજામાંથી બહાર નીકળી શકે નહિ એટલે
તેણે એ લાડુ પૂર્તને આપતા જણાવ્યું કે “આ લાડુ એ છે
કે જે નગરના દરવાજામાથી બહાર નીકળી શકે તે નથી
પેલે પૂર્ત શેરના માથે સવાશેર મને જાણીને ચાટ પડી
ગયે અને ત્યાથી ચૂપચાપ ચાલતે થયે
કાગડાની સંખ્યા
એક રાજાએ પોતાના મત્રીને પૂછ્યું કે-આ વીણતર
(બેનાતટ) નગરમાં કાગડાઓની સંખ્યા કેટલી હશે? મારી
ત્પત્તિળ બુદ્ધિવાળા હતા, એટલે તેણે તરત જ જવાબ
આપે કે “ સાઠ હજાર
રાજાએ
પૂછયુ
* જે એથી ઓછા થાય તે ?'
મત્રીએ કહ્યું કેઈ કામ પ્રસ ગે બહાર ગયેલા સમજવા
ત્યારે રાજાએ ફરીને પૂછ્યું “અને જે વધારે થાય તે ?'
મત્રીએ ઠડા કલેજે જવાબ આપે કે તે બીજા મહેમાન
તરીકે આવેલા સમજવા
એ સાભળી રાજા ચૂપ થઈ ગયું અને તેની બુદ્ધિની પ્રશંસા
કરવા લાગ્યો
નચિકી બુદ્ધિ
બે શિષ્પો
એક સિદ્ધપુત્ર પાસે બે શિ નિમિતશાસ્ત્રને અભ્યાસ
કરતા હતા તેમાં પહેલો શિષ્ય ગુરુની ભક્તિ ખૂબ જ કરતે

·૨૭
- વીજુ
સાચુ અને ખોટું
તથા તેઓ જે કાઈ શીખવતા તે બરાબર ગ્રહણ કરી લેતે
અને પછી તેના પર ચિતન-મનન કરતે જ્યારે બીજો શિષ્ય
ગુરુની ભક્તિ ઉપર ઉપરથી જ કરતે અને ગુરુ શિક્ષણ
આપતા ત્યારે પણ જોઈએ તેવું લક્ષ્ય આપતે નહિ
એક વાર ગુરુએ કોઈ કામ પ્રસગે આ બંને શિષ્યને
બહાર ગામ મોકલ્યા ત્યાં રસ્તામા કેઈ જાનવરના પગલા પડેલા
જઈને બીજા શિષ્ય કહ્યું “આ પગલા હાથીના છે તે વખતે
પહેલા શિવે કહ્યું કે “આ પગવા હાથીના નહિ પણ હાથ
ના છેવળી તે હાથણી ડાબી આખે કાણી છે અને તેના
પર કોઈ રાજાની રાણી બેઠેની છે, જે સૌભાગ્યવતી અને
સગભાં છે તે આજકાલમાં એક સુંદર પુત્રને પ્રસવશે ?
આ સાભળી બીજા શિષ્ય કહ્યું આ ટાઢા પહોર છે તેને
તે ઠીક ઉપયોગ કર્યો આ વાતમાથી કેટલા ટકા બાદ કરવાના?”
પહેલા શિષ્ય કહ્યું “જે વાત મને બરાબર સ્પષ્ટ સમ
જાય છે, તે જ તને કહી છે એમા અજાયબી પામવા જેવુ
કાઈ જ નથી આગળ ચાલીશુ એટલે બધી વાત બરાબર
:
જણ આવશે ?
હવે તે શિવે કેટલુક ચાલયા પછી એક ગામના પાદરે
આવી પહોચ્યા ત્યા તળાવના કિનારે કેઈરાજાને રમાલે પડ્યો
હોય તેમ જણાય એટલે તે બને નજીક ગયા અને જોયું તે
એક તબુમ હાથણી બાધેવી હતી આ હાથનું ડાબી આ
કાણી હતી અને તેઓ ઊભા ઊભા હાથણીને જુએ છે, તેટલામાં
એક દાસીએ ત ભૂમાથી બહાર આવીને પાસે ઉભેલા ચેકીદારને

·હટ
ધમધ-ગ્રંથમાળા
કધુ કે “જઈને મહારાજાને ખબર આપે કે રાણીજીએ એક
સુદર પુત્રને જન્મ આપે છે ?
આ સાભળી બીજો શિષ્ય ઊંડા વિચારમાં પડી ગયે અને
મનમા બે કે “ગુરુએ આને કઈક ગુપ્ત વિદ્યા શીખવી
લાગે છે અને મને તેનાથી અજાણ રાખે છે ?
પછી તે બને શિ તળાવમાં હાથ પગ ધોઈને તેના
કિનારે રહેલા એક વિશાળ વડની છાયામાં આરામ લેવા બેઠા
એવામાં ત્યા થઈને એક ડોસી નીકળી
તેણે આ બંનેને પડિત
જેવા જોઈને પૂછ્યું કે “હે ભાઈ! મારે પરદેશ ગયેલે પુત્ર
ક્યારે આવશે?” આ પ્રશ્ન પૂછતા જ તેના મસ્તક પર પાણીને
ઘટે નીચે પડ્યો અને ફૂટી ગયે
આ જોઈને બીજા શિષ્ય તરત જવાબ આપે કે “હે વૃદ્ધા !
તારે પુત્ર ના ઘડાની જેમ નાશ પામે છે, તે પાછો કયાથી
આવી શકે ? માટે પ્રભુના નામની માળા ફેરવ ” આ સાંભળી
પહેલા શિવે કહ્યું * સીમા ! જરાયે ફીકર કરશે નહિ
તમારે પુત્ર સાજોનર છે અને તમે અહીંથી ઘેર પહોંચશે
કે તરત જ તેને મેળાપ થશે :
રસી પહેલા શિષ્યને આશીર્વાદ આપીને ઘેર ગઈ અને
જોયુ તે પિતાનો પુત્ર પરદેશથી ઘેર આવી પડે હતા
તેણે પિતાના પુત્રને બે પડિતાએ આપેલા જવાબની વાત કરી
એટલે તેને પુત્ર પ્રથમ શિષ્ય પર ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને તળાવ
ના કિનારે આવીને તેને સારી દક્ષિણ આપી આ જોઈ બીજો
શિષ્ય મનમાં બબડી ઊડ્યો “આની બધી વાત સાચી કેમ પડે

·બીજુ !
૩૯
સાસુ અને બહુ
છે? અને મારી એકે ય વાત સાચી કેમ પડતી નથી? જરૂર
ગુએ ભણવવામા પક્ષપાત કરે છે ?
તે શિ ગુરુએ સેપિલુ કામ કરીને પાછા ફર્યા અને
ગુરુની આગળ હાજર થયા તે વખતે પહેલા શિષ્ય નીચે
નમીને તેમને પચાગ પ્રણિપાત કર્યા, જ્યારે બીજો શિષ્ય
સ્થ ભની જેમ અક્કડ ઊભો રહ્યો આ જે ગુરુએ કહ્યું કે
હે શિષ્ય ! શિષ્ટાચારને લેપ કરે ઉચિત નથી ” શિષ્ય
વળને ઉત્તર આપ્યો કે જેને તમે બરાબર શિક્ષણ આપ્યું
હેય તે તમને નમે હું શા માટે નમુ?” ગુરુએ પૂછયું કે
“મે તેને બરાબર ભણી નથી ?' શિષ્ય કહ્યું “હા, તેમજ
છે જે તમે મને બરાબર ભણાવ્યો હેત તે આ તમારા
માનીતા શિષ્યની જેમ મારા જવાબ પણ સાચા પડત, પરંતુ
તેવું કાઈ બન્યુ
નથી ?પછી તેણે રસ્તામાં બનેવી બધી
વાત કહી સંભળાવી
ત્યારે ગુરુએ પ્રથમ શિષ્યને કહ્યું કે “મે તને કઈ ગુપ્ત
વિદ્યા શીખવી છે?' પ્રથમ શિવે તેને સ્પષ્ટ ઈનકાર કર્યો
અને જણાવ્યુ કે “ જ્યારે જ્યારે આપ મને નિમિત્તશાસ્ત્ર
શીખવતા હતા ત્યારે હું બરાબર ધ્યાન આપતે હને અને
તેના રહ પર એકતમા વિચાર કરતે હને તેથી મારી
બુદ્ધિને જે કઈ વિકાસ થયે છે તેના આધારે જ મેં આ
સઘળી બાબતે બરાબર કહેવી છે અમે બંનેએ જાનવરના
જે પગલા જોયા તેમાં એ વાત તે દીવા જેવી સ્પષ્ટ હતી કે
તે પગલા હાથીના છે પણ તે નરના છે કે માદાના છે, તે
વિચારવાનું હતું એ બાબતને વિચાર કરતા મારુ માન-ત્યા

·ધમધ-માળા
૪૦
આગળ થયેલા પેશાબ પર દેરાયું તેના પરથી મેં નક્કી કર્યું
કે એ પગલા નરના નહિ પણ માદાના જ છે વળી રસ્તા
પર મે નજર કરી તે જમણી બાજુના ઝાડના પાદડા તેડેલા
હતા પણ ડાબી બાજુના પાદડા જેમને તેમ હતા, તેથી મેં
નિશ્ચય કર્યો કે આ હાથણી ડાબી આખે કાણી હેવી જોઈએ,
નહિ તે એ બાજુના પાદડા પણ જરૂર તેણે તોડ્યા હેત
આવા વાહન પર બેસનાર કે સાધારણ મનુષ્ય ન હોય એટલે
મે ધાર્યું કે તે કોઈ રાજાની રાણી જ હોવી જોઈએ વળી
આગળ જતા તેણે હાથણીને ઉભી રાખી હતી, નીચે ઉતરીને
પિશાબ કર્યો હતો તે વખતે પવનથી ઉડેલા તેના વાના
કેટલાક તાતણ બાજુના વિટપ (ઝાડ) પર ભરાઈ ગયા હતા
તે રંગે લાલ હોવાથી મેં જાણ્યું કે તે રાણું નક્કી સૌભાગ્ય
વતી હોવી જોઈએ વળી તે રાણી પેશાબ કરીને ઊભી થઈ
ત્યારે હાથને થાપ મૂકીને ઊભી થઈ કે જેની રેખાઓ રસ્તીમા
પષ્ટ રીતે પડેની હતી એટલે મેં જાણ્યું કે તે સગર્ભા છે
અને ચાલતી વખતે તેણે જમણે પગ પહેલે ઉપાડે અને
ભારથી મૂકેલે એટલે મેં અનુમાન કર્યું કે જરૂર તેને પુરા
દિવસે જાય છે અને તેના ગર્ભમાં પુત્ર છે એટલે તે થોડા જ
સમયમાં પુત્રને પ્રસવશે વળી રસીએ અમને બનેને પ્રશ્ન
પૂછે ત્યારે પાણીને ઘડે પડી ગયે, તેને અર્થ મે એવે
કર્યો કે માટીને ઘડે જેમ માટીમાં મળી ગયું તેમ આ
મીને પુત્ર પણ ડેસીને મળી જશે
બસ, આ મારે ખુવાસ છે આપે આપેલા સુદર શિક્ષણ
સિવાધ આવી નિરીક્ષણ શક્તિ અને આવી અનુમાન બુદ્ધિ

·1
સાસુ અને ખોટું
નારામાં આવતા નહિ, માટે આપશ્રીને હુ જીવનપર્યંત
=ણ છુ
આ સાભળી ગુરુએ તેને ધન્યવાદ અને આશીર્વાદ આપ્યા
તથા બીજા શિષ્યને કહ્યું “હે વત્સ! આ વાતને બધે
ખુલાસે તે સાભળી લીધો છે, માટે તેમાં કસુર તારી જ છે
અમે તે જે કાઈ શાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત છે તે તમારી આગળ રજૂ
કરીએ છીએ ને તેને બરાબર શીખવીએ છીએ એ ગ્રહણ કર
-વાનું અને તેના પર ચિંતન-મનન કરવાનું કામ તમારુ છે”
અહીં પહેલા શિષ્યની બુદ્ધિ ગુરુ અને શાસ્ત્રને વિનય
કરવાવડે ઉત્પન્ન થઈ તેથી તે વૈનાયિકી જાણવી
પાણુની શોધ
એક રાજા યુવાન સૈનિકેનું લશ્કર લઇને વિજય યાત્રા
કરવાને નીકળે અનુક્રમે તે પિતાના લશ્કર સાથે એક
જગલમાં આવી ચડયે આ જગતમાં કોઈ પણ રથળે
પાણી મળ્યું નહિ તેથી બધા તૃષાતર થઈને પાણીની શોધ
કરવા લાગ્યા, પણ તેમાં કોઈને સફળતા મળી નહિ તે વખતે
એક વૃદ્ધ સૈનિકે કહ્યું કે “ગધેડાઓને છૂટા મૂકે ભૂમિ સૂઘતા
તે જે સ્થળે પહોચશે ત્યાથી પાણી મળી આવશે ” એટલે
રાજાએ ગધેડને છૂટા મૂકાવ્યા તે તેઓ ભૂમિ સુઘતા સંઘતા
એવા સ્થળે પહોચ્યા કે જ્યા પાણીથી ભરેલું એક તળાવ હતું
એ તળાવનું પાણી પીને રાજાએ તથા સૈનિકોએ પ્રાણ બચાવ્યા
અહીં વૃદ્ધ સૈનિકની બુદ્ધિ નિથિી જાણવી, કારણ કે તેણે
એ બુદ્ધિ વડીલના વિનયથી મેળવી હતી

·ઉમાધગ્રંથમાળt
૪૨
કાર્તિકી બુદ્ધિ
ચાર અને ખેડૂત
એક નગરમાં કેઈક ચેરે રાત્રિના સમયે પૈસાદારના ઘરમાં
અષદલ કમલના આકારનું ખાતર પાડીને ચેરી કરી સવારે
લોકો ભેગા થયા અને તે ખાતરને આકાર જોઈને કહેવા લાગ્યા
કે “આ ચેર ઘણે જ હોશિયાર જણાય છે, નહિ તે આવું
અષ્ટદલ કમળના આકારનું ખાતર કેમ પાડી શકે ? ક્યા પ્રાણુનું
જોખમ હોય ત્યા આવી કલા બતાવવી એ ખરેખર ઘણું
મુશ્કેલ છે ?
એ વખતે, ખભે છે અને દાતા લઈને ઊભેલે એક
ખેડૂત બની ઊઠ કે રાતદિવસના અભ્યાસથી તેમ બની
શકે છે, માટે એમાં નવાઈ પામવા જેવું કાઈ નથી ”
હવે ભેગા થયેલા લોકોમાં ચોરી કરનારે ચાર પણ સારા.
કપડા પહેરીને ઊભું હતું અને લેકે ના મુખેથી પિતાના કાર્યની
પ્રશસા સાભળીને ખૂબ ફૂલાતા હતા, ત્યા ૨ગમાં ભગ પાડ
નારા આ શબે સાભળીને તેને ઘણે જ ગુસે આવી ગયે
તેથી ખેડૂતની પાછળ પાછળ તે એના ખેતરે પહે અને
ત્યા ખેડૂતની ગરદન પકડીને બોલ્યો કે “તને જાનથી મારીશ”
પણ કાઈ વાક કે ગુને? મને જાનથી શા
માટે મારે છે ?”
ચારે કહ્યું “તુ કોઈના વખાણ સાભળી શકતું નથી
અને ખરેખર પ્રશંસા કરવા એણ્ય કામની પણ નિદા કરે છે
ખેડૂતે કહ્યું

·મો. આજે સવારે, તે પેલા શાના ઘરમાં પટેલ ખાતરને
વખાયું નહિ અને ઉત્ત, એમ કહ્યું કે “ત‘દિવસના
અભ્યાસમી તેમ બની શકે છે, માટે એમાં નવાઈ પામવા જેવું
", નથી ' તારી આ ધરા ૧ તને કેમ શિશ કરવા
ને
એમ જ દે તે મને મળે છે, જેથી
મારુ બેવુ સારુ છે તેની ખાતરી કરી બનાવું
ઘર એને રે મા, એટલે તે ખેતે અનાજ વાવવા
મરના કાવી ઉપાડી અને માના દાણાની એક મુઠી ભરીને
ક કે કરે તે આ મને નીચા ના જવું' કહે તે
સડ મેન પાવું, કહે તે પડખાના વાલુ અને કરે તે
એ આળના અતરે વાવ, માટે તારી મરછ હાથ તે જાવ.'
કરે કહ્યું “અપ મન અવળામેના વાવ
તે પ્રમાણે વાવી બનાખ્યું તેની ૨ પ ખુશ થશે અને
છેજી લો કે ખરેખર ! અજામી સર્વ કઈ બની શકે છે
તેમ ભાઈ માવા જેવું કઈ નથી ? અને તે ચાવ થયો
તેલની ધાર
માનવી પાચ મેટ ચી હની પાછળ તેલ લેવા માટે
આવે છે મમ કરવા મા કે “અત્યારે પાક
વાએ પર જવાનું જ છે !' એ સામીને બાબલીએ
એ પામી જાન આણે કે “તેલ ; ઘ તે આ
મારીને નવ બા, તને
અહીં જ તે આપી?

·ધર્મબોધમાળા
એટલે તે લેવા આવનારા પિતાના કામ સાથે બારી નીચે
ગોઠવાઈ ગયા
પહેલાએ કહ્યું
પાશેર તેલ આપ”
ગાગનીએ કહ્યું
તારુ કામ જમીન પર મૂક” અને તેણે
ઉપરથી પાર કરી તે પાશેરનુ વાસણ બરાબર ભરાઈ રહ્યું
બીજાએ
કહ્યું
“ અર્થે શેર આપ ”
“એક શેર આપ’
સવાશેર ને નવટાક આપ”
તે દરેકને ગાગલીએ તેમના કહ્યા પ્રમાણે જ તેલ આપ્યુ
આ જોઈને બધા કહેવા લાગ્યા કે “ધન્ય છે ગાગવીની કુશળતાને!
એડે ઊભા ઊભા તેલની ધાર કરવી અને તેમાં જરા પણ તેલ
કામની બહાર જાય નહિ કે માપથી વધારે ઓછુ આવે નહિ,
એ તે ખરેખર ઘણું જ અદ્ભુત કહેવાય ?
ગાગવીએ કહ્યું
“એ તે રાતદિવસને મહાવરો પડે એટલે
બધુયે આવડે એમાં અદ્દભુત જેવું કાઈ નથી '
કારીગરો અને કલાકાર
એક રસાયે ડાઈથી પીરસવા છતા બધાને સરખુ પીરસી
ત્રીએ કહ્યું
ચાધાએ કહ્યું
એક વણકર સૂતરની દડીઓ જોઈને કહી આપે છે કે
આનાથી આટલુ જ કાપડ ઉતરશે
એક સુથાર ‘અમુક માપનુ ગાડુ બનાવવું છે
જાણતા જ કહી આપે છે કે તેમા આટલું લાકડું જોઈશે
એમ

·સાચુ અને ખોટું એક દરજી કાપડનુ માપ જાણતા જ કહી શકે છે કે તેમાથી અમુક કપડા બની શકશે એક કુંભાર માટીના પીડા પરથી કહી શકે છે કે તેમાથી કેટવા નળિયા કે કેટલા ઘડા ઉતરી શકશે એક ચિત્રકાર પશુ, પક્ષી, વેલ, બુદી વગેરેનું ચિત્રામણ આબેહૂબ કહી શકે છે એક શિલ્પી જુદા જુદા ભાવવાળી મૂર્તિઓ, જાણે સાચી જ હોય તેવી બનાવી શકે છે એક લેખક વિચારને એટલી સુંદર રીતે ગોઠવી શકે છે કે જેને વાચતા જ માણસના મન પર સચેટ અસર થાય છે એટલે સતત અભ્યાસથી-કર્મથી બુદ્ધિમા એક પ્રકારની વિશદતા આવે છે, જે બીજાની સરખામણીમાં અદ્દભુત લાગે છે પારિણામિકી બુદ્ધિ લાત મારનારને શિક્ષા એક રાજાને સેવકોએ કહ્યું કે “મહારાજ ! સફેદ વાળ- વાળા અને કર્ણ શરીરવાળા વૃદ્ધોને નોકરીમાં ન રાખતા જે ત હોય તેને જ નિકરીમાં રાખવા ? રાજા કરેલ હતું એટલે કે પારિણમિત્ર બુદ્ધિવાળો હતો તેણે કહ્યું “ વારુ, તમારી વાત ધ્યાનમાં રાખીશ ? પછી શેડા દિવસ બાદ તરુણ સેવકોને ભેગા કરીને કે મને લાત મારનારને શુ શિક્ષા કરવી જોઈએ?” તે સાભળી પૂછયું

·ધમ બાપ-નમાળા
૪૬
.
ને સેવકો તરત જ બોલી ઊઠ્યા કે “એને ગરદન
માર જોઈએ ” પછી તે જ પ્રશ્ન વૃદ્ધ સેવકોને પૂછયે, એટલે
તેમણે કહ્યું કે “એને જવાબ શેડી વાર પછી આપશુ
બધા વૃદ્ધ સેવકો ભેગા થઈને વિચાર કરવા લાગ્યા કે
' રાજાને લાત કેણુ મારી શકે? તેની રાણી અથવા પુત્ર સિવાય
તેવું કામ કઈ પણ કરી શકે નહિ અને રાણીને અથવા
પુત્રને તે સત્કાર જ કરે જોઈએ ” થેડી વાર પછી તેમણે
જવાબ આપે કે “મહારાજ! આપને લાત મારનારને સત્કાર
કર જોઈએ
એ જવાબથી રાજા ઘણે ખુશ થયે, કારણ કે તેણે એ જ
આશયથી પ્રશ્ન કર્યો હતો
રાજાએ તેને હવાલે આપીને તરુણ સેવકેને જણાવ્યું કે
હવે તમે કહે તે માત્ર તરુણેને જ નોકરીમાં રાષ્ટ્ર અને
કહે તે વૃદ્ધોને પણ રાષ્ટ્ર
સેવકે એ કોઈ પણ જવાબ ન આપતા નીચું જોયું અને
રાજાના ઠરેલપણાની મને મન પ્રશસા કરી
હીરાની પરીક્ષા
એક કલાકાર ઝવેરીએ ખડી સાકરના ટુકડામાંથી હીરે,
બનાવ્યું અને તેને પહેલ પાડવા વગેરેની ક્રિયા કરીને આબેહૂબ
બનાવ્યા પછી તે એક રાજા આગળ લઈ ગયા અને ખૂબ
આડબરથી કહ્યું કે “ મહારાજ ! આપ ઝવેરાતની પરીક્ષા
કરવામાં એક્કા છે, તે આ હીરાનું ભૂલશુ છે, તે કહી આપે

·સાચુ અને ખોટું રાજાએ તે હીરા હાથમાં લીધો અને વિચાર કર્યો કે “ આમા કાઈ પણ કારણ હેવું જોઈએ નહિ તે આઝવેરી આવી ઢબને પ્રશ્ન કરે નહિ એવામાં એક માખી ઊડતી આવી અને તેના પર બેઠી એથી રાજાએ અનુમાન કર્યું કે નક્કી ખાદ્ય પદાર્થને-સાકરને જ આ બનાવે છે, નહિ તે તેના પર માખી બેસે નહિ એટલે તેણે એ હીરાને મુખમા મૂકતા જણાવ્યું કે “ઝવેરી ! તમારા હીરાની કિંમત આટલી છે !' ઝવેરી રાજાની પરિણામિકી બુદ્ધિ જોઈને ખુશ થઈ ગયે મોદકપ્રિય એક રાજકુમારને મીઠાઈ ખાવાને ઘણે શોખ હતો અને તેમા પણું માદક બહું પ્રિય હતા, તેથી અવારનવાર વિવિધ પ્રકારના મોદક બનાવીને જમતે હતે એક વાર મેદક ઘણા સ્વાદિષ્ટ થવાના કારણે, તેણે એનું શક ભોજન કર્યું તેથી એને અપચ થશે અને શરીરમાંથી દુર્ગંધ યુક્ત પવન છૂટવા લાગે તે જોઈને તેણે વિચાર કર્યો કે “અહો! ગમે તેવું મનહર ભોજન જમવામાં આવે, પણ આ શરીરના મેગે, તે ઘડીકમા જ અપવિત્ર બની જાય છે. તેથી આ શરીર અપ વિત્રતાનું ધામ છે અને અશુચિને ભડાર છે અને જે વસ્તુ આટલી અપવિત્ર અશુચિવાળી છે, તેને ખુશ રાખવા માટે નવા નવા મિણ જમવા એ કઈ પણ રીતે ડહાપણનું કામ નથી એથી હવે મિષ્ટાન્ન જમવાથી સર્યું ! અને તેણે તે જ દિવસથી પ્રતિજ્ઞા કરી કે “હવે પછી કેઈ મિષ્ટાન્ન જમવું નહિ અને ભાણામાં જે કાઈ સ્વાદિષ્ટ કે બેસ્વાદિષ્ટ હાજર થાય, તેને આનંદથી આગવું

·ધર્મબોધથમાળા
# ૪૮
તેમ કરતા એ રાજકુમાર રવાદને જિતી શક્યા અને
પરિણામે બીજી ઈદિને જિતવામાં પણ સમર્થ થયે
અહીં મોદકપ્રિય રાજકુમારને બેટુ છેડવાની જે બુદ્ધિ
ઉત્પન્ન થઈ તે પરિણામિકી સમજવી
ચાર પ્રકારની બુદ્ધિનું તાત્પર્ય એ છે કે-કેટલાક માણસે
અદ્દભુત બુદ્ધિને લીધે કેઈની પાસે શિષ્યા ન હોય છતા સાચું
અને ખોટુ પારખી શકે છે, જ્યારે કેટલાક માણસે ગુરુ અને
શાને વિનય કરવાથી બુદ્ધિને વિકાસ એવી રીતે કરી શકે
છે કે જેથી સાચુ અને બટુ પારખવાને શક્તિમાન થાય છે
કેટલાકમાં આવી બુદ્ધિ સતત અભ્યાસના પરિણામે આવે છે
અને કેટલાકમાં આવી બુદ્ધિ વૃદ્ધાવસ્થાના કારણે કરેલપણના
કારણે કે યોગ્ય અનુમાને કરવાની શક્તિને લીધે આવે છે
સારાશ કે આ જગતમાં સર્વસાધારણ મનુષ્યને માટે
મારા અને બેટુ જાણવાનું સાધન બુદ્ધિ છે અને તેના વડે
તે સાચા અને ખોટા નિર્ણય કરે છે
હતી

·૩
જે માનવું ખોટું છે.
આપણે જે કાઈ માનીએ છીએ તે બધુ જ સાચુ હેતુ
નથી, કારણ કે તેમાની કેટલીક માન્યતાઓ તે આપણે કોઈ
પણ ઉડે વિચાર કર્યા વિના માત્ર બીજાના સુચનથી જ સ્વી
કરી લીધેની હોય છે અને કેટલીક માન્યતાઓ લાગણીને
વિષય બની જવાથી તેના સાચા-ખેટાપણા વિશે આપણે વધારે
વિચાર કરવાનું જ પસંદ કરતા નથી તેથી આપણુ કયુ
માનવુ સાચું છે અને કયુ માનવું ખોટું છે, તેના વિચાર
કરવાની જરૂર પડે છે
બહુમતવાદની પળતા
કેટલાક મનુષ્યો એમ માને છે કે “ઘણા માણસે કહેતા
હાય માટે જ તે સાચું અને ઘેડા માણસે કહેતા હોય માટે
૪

·ધમબોધગ્રંથમાળા
૫૦
પુષ્પ
જ તે ટુ” પરંતુ આ માન્યતા કેટલા અંશે વ્યાજબી છે,
તેને ખ્યાલ નીચેના દાતે પર વિચાર કરવાથી આવી શકશે
વરુના પગલા
એક માણસ પોતાની સ્ત્રીને તેડીને ઘેર આવતું હતું
પાસે
ભાતુ
કે પાણી કાઈ હતુ
નહિ! હવે રસ્તામાં સ્ત્રીને
ખૂબ તરસ લાગી, એટલે તેણે પતિને કહ્યું કે “હે નાથ ! મને
ખૂબ તરસ લાગી છે !'
પતિએ તેને જવાબ આપતા જણાવ્યું કે-“હે પ્રિયે! ખેદ
ન કર અહીંથી શેડે દૂર, આપણા મામા, સુદર વૃની
છાયાવાળું, મનહર કમલેથી સુશોભિત અને સ્વાદુ જલથી
ભરેલુ એક રમણીય સરેવર આવશે.'
તે સાંભળીને ને આશ્વાસન મળ્યું અને તેણે પહેલાની
માફક જ માર્ગ કાપવાનું ચાલુ રાખ્યું, પરંતુ ઘણુ ચાલવા
છતા જ્યારે સરેવર દેખાયું નહિ, ત્યારે તેણે પતિને પુન
પૂછ્યું કે “હે નાથ! હવે સરોવર કયારે આવશે ?'
પતિએ કહ્યું કે “તે આવવાની તૈયારીમાં છે, માટે જરા
પણ ચિતા કરીશ નહિ ?
આમ પેવી સ્ત્રી સરોવરની આશામને આશામા ઘેર પહોચી
અને ત્યાનું જલપાન કરીને સ્વસ્થ બની પછી તેણે પતિને
કહ્યું કે “તમારા જેવા તે કોઈ ઠગારા જોયા નહિ!'
પતિએ કહ્યું “એમાં ઠગારા શાના? તને શું ઠગી લીધી?

·૫૧
સાચું અને હું
સ્ત્રીએ કહ્યું “માર્ગમા સરેવર ન હોવા છતા “દર
વૃક્ષની છાયાવાળુ, મનહર કમલેથી સુશોભિત અને સ્વાદુ
જલથી ભરેલું એક રમણીય સરેવર બતાવવુ એ ઠગાઈ નહિ
તે બીજું શું કહેવાય?”
પતિએ કહ્યું “એ શબ્દ આશ્વાસનના હતા, માટે ઠગાઈ
કહેવાય નહિ જે એ વખતે મેં સરોવરની આશા ન આપી
હત, તે ઘર સુધી તુ પહેચી શત જ નહિ એટલે તારા
હિતની ખાતર મેં એવી આશા આપી હતી, અને તેથી તેને
ઠગાઈ-બગાઈ ગણી શકાય નહિ”
સ્ત્રીએ કહ્યું “આ તે તમારી વાર્ચતુરાઈ છે તે
એટલુ જાણ કે ઠગાઈ એટલે ઠગાઈ પછી તે ગમે તે કારણે
કરવામાં આવી હોય અને તમે આ વાતને સ્વીકાર કરવા
તૈયાર ન હૈ, તે ચાલે આપણે પાચ માણસને પૂછી જોઈએ”
પતિએ કહ્યું “ઘણી વાર પાચ માણસે બેટા હોય છે
ને એક માણસ સારો હોય છે તેથી એ ન્યાય મારે કબૂલ
નથી મારા આ મતવ્યની ખાતરી તને થોડા જ વખતમાં
કરાવી આપીશ”
હવે તે માણસે પોતાની સ્ત્રીથી છૂપી રીતે, વરુના પગલા
વાળી ચાખડીઓ બનાવી અને એક વખત પઢિયાના સમયે,
તેના વડે, નગરના દરવાજા બહાર વરુના આબેહૂબ પગલા
પાડી દીધા પછી સવારમાં લેકે નગર બહાર નીકળતા તેણે
એ પગલા બતાવીને કહ્યું કે “અરે ભાઈઓ! રાત્રિના સમયે
આ નગરમાં એક વાર આવેલું જણાય છે જુઓ તેના પગલા!

·ધર્મબોધ-રાથમાળા
પ૨
માટે આજથી બધા ચેતતા રહેજો!” આટલું કહીને, તે પેતાને
ઘેર પાછો ફર્યો
હવે વરુની વાત તે આખા નગરમા કર્ણપણે પ્રસરી
ગઈ અને ગ્રેટે-હોટે-વાટે ઘાટે જ્યાં જુઓ ત્યા એ જ
વાત થવા લાગી એમ કરતા તે માણસની પિતાની સ્ત્રી પાનું
ભરવા માટે પનઘટ પર ગઈ, જ્યાં તેણે એ વાત સાભળી,
તેથી ઘેર આવીને પતિને કહ્યું કે સાભળ્યું ? આજે તો
આપણા નગરમાં એક મોટુ વરુ આવ્યુ હતુ અને તે કેંઈના.
સાત બેટના છોકરાને ઉપાડી ગયું છે!'
પતિએ કહ્યું કે “એ વાત બનવાજોગ નથી આવા મેટા
નહેરમા વરુ કયાથી આવે ?”
સ્ત્રીએ કહ્યું કે “જ્યાં જુઓ ત્યાં આ વાત સભળાય છે,
તે શું બધા ખેટા અને તમે જ એક સાચા તે દિવસે
પણ તમે એવો જ હઠ પકડી હતી બજે આવો વિચિત્ર
વભાવ તે કોને ગમે ?”
તે વખતે પેલા માણસે કહ્યું કે “બધા માણસો બેટા છે
અને એક સાચે છું, કારણ કે આ વાતનું ખરૂ ૨હયા
મારા સિવાય બીજુ કંઈ પણ જાણતુ નથી અને તેને કહી
દઉં કે આ અસત્ય વાતને પ્રચાર મે જ કર્યો છે અને લોકોએ
તેને પકડી લીધી છેએક વાત ચાવી એટલે ચાવી! પછી
કોણ જુએ છે કે તેમાં સાચુ શુ અને ટુ શુ? મારે તને
આતરી કરી આપવી હતી કે પાચ માણસનું કહેવું પણ હું
પિકળ હોય છે જે તારે એ વાતને વધારે પુરા જોઈતા હે

·સાચું અને એ તે જોઈ લે આ વરુના પગલા” એમ કહીને તેણે વરુના બરા વટી પગલા પાડનારી ચાખડીઓ તેની આગળ મૂકે. તેથી સ્ત્રીને ખાતરી થઈ ગઈ કે “ઘણા માણસે કહેતા હોય છતા તે બહુ હઈ શકે છે ? ચેરની બૂમ એક વાર પવનના ઝપાટાથી છાપરા પરનું એક - નાયુ ખસી ગયુ તેથી છેડે ખડખડાટ થયે એ ખડખવટ સાત ળીને શેરીનુ એક કૂતરુ ભસવા લાગ્યું અને તેના ભસવાને અવાજ સાંભળીને બીજા પણ બે ચાર કુતરા ભસવા લાગ્યા એ અવાજથી એક માણસે અનુમાન કર્યું કે “નકી કે ચાર આટવામાં પેસી ગયે છે!” અને તેણે બૂમ મારી કે “ચાર! ચાર II” એ બૂમ સાભળીને બીજા માણસે બૂમ મારી કે “ચાર! ચેર પકડે! પકડે !” એ બૂમ સાભળીને ત્રીજા માણસે બૂમ મારી કે “ચેર ! ચાર !! પકડે ! પકડે!! આ જાય બસ એ તે ચારે બાજુથી ચાર-ચાર અને પકપકડની બૂમ પડવા લાગી 1 R એ સાભળીને ઘણુ માણસ જાગી ઊઠયા ને હાથમાં જે કાઈ આવ્યુ તે લઈને બહાર નીકળ્યા તેમણે ગામના ઝાપા સુધી ગવીએ ગની અને શેરીએ શેરી તપામી લીધી, પણ કોઈ ચોર = મળે નહિ, તેથી આશ્ચર્ય પામીને તેઓ આદર અદર પૂછવા લાચા કે પહેલી બૂમ કેણે પાડી હતી ? એકે કહ્યું કે “મે બીજાની બૂમ સાભળી હતી, તેથી બૂમ s પાડી હતી ” બીજાએ કહ્યું R حسده મે ત્રીજાની બૂમ સાભળી હતી, #u

·ધર્મબોધ ગ્રથમાળા
૫૪
તેથી બૂમ પાડી હતીત્રીજાએ કહ્યું કે “મે ચોથાની બૂમ
સાભળી હતી, તેથી બૂમ પાડી હતી ” એમ બધા બીજાનું
નામ લેવા માંડ્યા હવે જે માણને ખરેખર બૂમ પાડી હતી,
તે તે ઘરની બહાર જ નીકળ્યું ન હતું, કારણ કે ચેરના
ખ્યાન માત્રથી તે હેબતાઈ ગયે હતે આ સામા પડેલી
બૂમ કેણે પાડી હતી?” તેને પત્તો કયાથી લાગે એટલે
બધા માણસો ધીમે ધીમે વિખરાઈ ગયા ને ફરી નિદાને
ખોળે પડયા
તાત્પર્ય કે-એક વાત ઘણુ જણએ કહેવા છતા તે બેટી
કટલાએક માણસ એમ માને છે કે “ધણુ માણસે કરતા
હોય તે જ સાચુ” પર તુ એ માન્યતા પણ ભૂલભરેલી છે
રસ ભવ છે કે ઘણા માણસનુ કરવુ પણ બેટ હાય આ
વાતની પ્રતીતિ નીચેના દાતે વિચારવાથી થઈ શકશે
વાનરેનુ કેળુ
રાજાના કુવરેએ વાનરેનું એક કેળુ પાળ્યું હતું તેને.
તેઓ સારુ સારુ ખવડાવતા, નવડાવતા--ધવડાવતા, રમાડતા.
અને
દૂદાવતા આથી બધા વાનરોને ત્યા ખૂબ જ ગમી ગયુ
હતુ હવે તે જ ઠેકાણે ઘેરનું એક નાનુ ટેળુ પાળવામાં આવ્યું
હતુ, જે નાના રાજકુમારને સવારી કરવા માટે ઉપગી
હતુ આ ઘેટાઓમા એક ઘેરી વકરેલ
હતે તે રોજ રાજાના
રડામાં પેસી જતા અને જે દેખે તે ખાઈ જતે આથી
રસોઇયાને તેના પર બહુ ક્રોધ આવતે અને હાથમાં લાકડું

·મોજુ
સાયું અને ખોટું
વાસણ, પત્થર વગેરે જે કાઈ આવતુ, તેને છૂટે ઘા કરતે.
આમ વાર વાર બન્યા જ કરતુ ન તે ઘેટે પોતાની આદત
છેડતા કે ન તે રઈ તેના પર ઘા કર્યા વિના રહે તે
આ જોઈને એક સમજુ વાનરે બધા વાનરેને એકાતમાં
બેલાવીને કહ્યુ કે “ યા ઘેટાની અને રસોઈયાની લડાઈ રોજ
ચાલુ હેય, ત્યાં છેવટે વાનરેને મરે સમજે, માટે જ્યા
સુધી આપણા પર આફત આવી નથી, ત્યા સુધીમાં આપણે
આ રાજભવનને છેડીને વનમાં આવ્યા જઈએ ત્યા આપણે
સુખેથી રહી શકીશું ”
આ સાંભળીને એક વાનરે કહ્યુ “ઘેટા અને રસોઈયાની
લડાઈ ચાવની હોય તેમા આપણે શુ ? ઘેટે ઘેટાની વાત
જાણે અને રસઈ રોઈયાની વાત જાણે એ બને એમનું
ફાડી લેશે, તેથી આપણને શી રીતે હરકત આવવાની છે?'
બીજા વાનરે કહ્યું “ઘેટા અને રસેઈયાની લડાઈ તે ઘણા
દિવસથી ચાલે છે તેના લીધે હજી સુધી આપણને કોઈ હર
કત આવી નથી, તે હવે પછી શી રીતે આવશે ?”
ત્રિીજા વાનરે કહ્યું “દીર્ઘસૂત્રી થવામાં શુ મજા છે ?
જ્યા કેઈ પણ આફતની સ ભાવના નથી, ત્યા મહાન આફત
ની સભાવના કરવી અને પ્રાપ્ત થવા સુખચેનને છોડી દેવા
એ કોઈ પણ રીતે વ્યાજબી નથી ?
ચોથા વાનરે કહ્યું “કયા રાજભવનના અમૃત જેવા મીઠ
ભજન અને કયા વનના તુરા-કડવા—તીખા-ખારા અને લુખા

·અમાધ-ચથમાળા
ન
વાનરે કહ્યું
ફળે? આપણને જે સુખ અહીં મળે છે, તે વનમા કદી
પણ મળવાનું નથી, માટે “પડ પા પગ પરની નીતિને
અનુસરવુ એગ્ય નથી
પાચમા વાનરે કહ્યુ “એ તે સમજાવે કે ઘેટે અને રસ
છે અ દરઅદર લડે, તેમાં આપણે મરો શી રીતે થાય?”
સમજી
એ બધું અત્યારે નહિ સમજાય
પણ એ પ્રશ્ન પર મે બહુ ઊંડાણથી વિચાર કર્યો છે અને
તેમા જે ભાવી નજરે પડયું છે, તે તમને કહી બતાવ્યું છે,
માટે મારા પર વિશ્વાસ રાખીને આ સ્થાનને છોડી દે અને
ગમે તે બીજે ઠેકાણે ચાલે ?
એ સાભળીને એક વાનરે કહ્યુ આ બાબત ઘણી
ગભીર છે, તેથી એક માણસની શિખામણ પ્રમાણે વર્તી શકાય
નહિ વળી પચ કહે, તે જ હમેશા પ્રમાણુ હોય અને બહુ
મતિ જે કાઈ ફેસલો કરે તે જ વ્યાજબી ગણી શકાય, માટે
આ બાબતમાં બધા વાનરભાઈઓના મત ?
એ પરથી બધા વાનરેના મત લેવાયા તેમા કેઈએ
પણ સમજુ વાનરની વાતને ટેકો આપે નહિ, એટલે
એકમત વિરુદ્ધ નક્કી કરવામા આવ્યુ કે “ હાલ આપણે
જે પ્રમાણે રાજભવનમાં રહીએ છીએ, તે જ પ્રમાણે ચહેવાનું
ચાલુ રાખવું
પિતાના બધુઓની આ હાલત જોઈને સમજુ વાનર
અત્યત દુખી થયે અને તે એકલે જ વનમાં ચાલ્યા ગયે
બધા વાનરે તેને મૂર્ખ માનીને, તેની મૂખ પર હસવા લાગ્યા

·સાચું અને શી પ૭ ઘેટા અને રસોઈયાની લડાઈ પહેલાની જેમ જ ચાલુ રહે તેમા એક દિવસ કેપે ભરાયેલા રસોઈયાએ ઘેટા પર સળગ લાકડુ ફેકયુ તેથી એ ઘેટ સળગી ઉઠ્યા અને બૂમાબૂ કરતે પાસેની અશ્વશાળામાં પેઠે ત્યાં જમીન પર આળેટ તે પિતાનુ સળગેલું શરીર બુઝવવા લાગે હવે અશ્વશા ઘાસથી ભરેલી હતી અને જમીન પર પણ ઘણું ઘા પથરાયેલું હતું તેથી જોતજોતામાં પ્રચંડ આગ ભભૂકી નીકળ જેણે કેટલાક ઘેડાને જીવતા ભરખી લીધા અને કેટલાક આખા અને દઝાડી દીધા આ ઘડાઓ અતિ કિમતી હ- અને રાજાને બહુ વહાવ્યા હતા, તેથી રાજાએ કુશલ વૈદ્યો. બતાવીને પૂછ્યું કે “ઘોડા દાઝી ગયા હોય, તેની શાતિ- ઉપાય શુ ?” વૈદ્યોએ પશુચિકિત્સાના પુસ્તકે જેયા-ખાસ કરીને શા ત્રને ગ્રથ છે, અને તેના આધારે જણાવ્યું કે “ વાનરની ચરબી લગાડવામાં આવે તે દાઝેલા ઘોડાઓને તક શાતિ થઈ જાય, માટે જેમ બને તેમ જલદી વાનર- ચરબી મેળ” એ સાભળીને રાજાએ કહ્યું “એ ઉપાય * એ ઉપાય તે સત્વર શકશે, કારણ કે આપણુ રાજભવનમાં જ વાનરેનું એક ટે- પાળેલુ છે ” પછી રાજાના હુકમથી તે બધા વાનરેને કરવામાં આવ્યું અને તેમના મૃત દેહમાથી ય ચર મેળવીને દાઝેલા ઘોડાઓને લગાડવામાં આવી આ બનાવની ખબર પડતા પિલા સમજુ વાનરે યુક્તિ

·ધર્મબોધન્ય થમાળા
પ્રયુક્તિથી રાજા ઉપરનુ વૈર લીધું, પણ તેથી જે વાનરોએ
પિતાના પ્યારા પ્રાણું ગુમાવ્યા હતા, તે તે પાછા ન જ આવ્યા
તાત્પર્ય કે બહુ વાનરેએ રાજભવનમાં રહેવાનું નક્કી કર્યું
હતુ છતા તે “ખોટુ’ હતુ અને માત્ર એક જ વાનરે વનમાં
જવાનું પસંદ કર્યું હતું, છતા તે “સાચુ' હતુ
શાપરીક્ષાની જરૂર
કેટલાક એમ માને છે કે “શામાં જે કાઈ લખ્યું છે,
તે બધુ જ સાચુ છે ” પરંતુ તેમનું એ માનવું છેટુ છે,
કારણ કે શાની રચના મનુષ્યો દ્વારા થાય છે અને બધા
મનુ કાઈ પણું જ્ઞાન, વિશુદ્ધ ચારિત્રશીવ, સ પૂર્ણ પ્રામા
શિક કે તદ્દન વાઈરહિત હોતા નથી એટલે તેમની રચનામા.
એક યા બીજા પ્રકારે “ખેટુ’ દાખલ થઈ ગયું હોય તે
સ ભવ છે
વળી શાસ્ત્ર શબ્દ કેઈ પણ વિષયની થથરચનાને છેડે
લાડી શકાય છે જેમકે- ધર્મશાસ, આચારશાચ, નીતિશાસ્ત્ર,
મત્રશાસ્ત્ર, વ્યાકરણશાસ, વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર, કાવ્યશાસ્ત્ર, અલકાર
શાસ્ત્ર, નાટ્યશાસ્ત્ર, સંગીતશાસ્ત્ર, તિષશાસ્ત્ર, શિલ્પશાસ્ત્ર,
વૈદકશાસ્ત્ર, ન્યાયશાસ્ત્ર, તર્કશાસ્ત્ર, પ્રાણીશાસ્ત્ર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર,
ખગોળશાસ્ત્ર, ગણિતશાસ્ત્ર, અર્થશાસ, કૃષિશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર,
નૃવંશશાસ્ત્ર, કાળશાસ્ત્ર, પ્રજનનશાએ, રસાયણશાસ્ત્ર, ઉડ્ડયનશાસ્ત્ર,
સહારશાસ્ત્ર વગેરે વગેરે, એટલે બધા જ શા પવિત્ર અને
પ્રામાણિક હોય તેમ માનવાને કારણ નથી છતા દલીવની
ખાતર માની લઈએ કે તે શા પ્રામાણિકપણે રચાયેલા છે,

·સાચુ અને ખેદ
ધનુ
તે
પણ
એક જ વિષય પર તે બધાને અભિપ્રાય જુદા
જુદ હેડને તેમા “ સાચુ શુ અને ખેટુ શુ ?” તે જાણવાની
દાખલા તરીકે એક માણસને બરાબર ઠીક રહેતુ ન હતું,
તેથી તેણે એક કુશળ વૈદ્યની સલાહ લીધી એટલે તે કુશળ
વિશે જણાવ્યું કે “શરીરમાં રહેલા વાત, પિત્ત અને કફમા
ઈ પણ પ્રખરની વિતિ પેદા થાય તે જ રેગ ઉત્પન્ન થાય
છે, માટે તેમાં કાઈક બગાડે થયેલે હવે જોઈએ મને તમારી
નાડી પરીક્ષા કરતા, તેમ જ બીજા લક્ષણે જતા, એમ જણાય
છે કે વાત કુપિત થયો છે અને તે જ તમને હેરાન કરે છે?
પછી તે માણસે એક જોશીની સલાહ લીધી તે તેણે જવાબ
આપે કે “મનુષ્યના જીવન પર ગ્રહોની અસર અતિ બળ,
વાન હોય છે અને તેમાં અમુક અમુક ઘડેની દષ્ટિ બરાબર
ન હોય તો તેની તબિયત લથડી જાય છેમને તમારા ચહે
જેતા એમ લાગે છે કે મંગળ અને શનિ તમારી વિરુદ્ધ છે
અને તે જ તમને સતાવી રહ્યો છે માટે ગ્રહશાંતિ કરાવવી
જોઈએ ” પછી તે માણસે એક દેવીભક્તની સલાહ લીધી તે
તેણે જણાવ્યું કે “ આ જગમાં અનેક પ્રકારના દેવ-દેવી,
“ત-પિશાચ, યક્ષ-તર, ઢાકણશાકણ આદિ જોવામાં આવે
છે, તેમાથી જે કઈને અપરાધ થયે હેય કે ઠેઈને પણ
ફૂડ પડયુ હોય તે આપણામા તે પ્રવેશ કરે છે અને હેરાન
કરે છે એટલે મને લાગે છે કે તમને કેઈ વ્યતરને વળાટ
દિ જોઈએ, માટે મગળવારને જ મારી પાસે કાળી અને
ર કરાવે અને તે તમારા જમણા હાથે બાધ એટલે તમને

·ધર્મબોધન્થથમાળા
બધી વાતની શાતિ થશે ” હવે તે માણસે પિતાની બધી
હકીકત રજૂ કરીને એક સાધુ મહાત્માને પૂછયું કે
આવી
તબિયતનું કારણ શું હશે ?' ત્યારે તે સાધુ મહતમાએ જણાવ્યુ
કે “મહાનુભાવ! આપણુ અનુકૂળ અને પ્રતિકૂળ
સ્થિતિને
આધાર મુખ્યત્વે પ્રારબ્ધ કે કર્મ ઉપર છે, તેથી તમારી
પ્રતિકૂળ સ્થિતિનું કારણુ અશુભ કર્મને ઉદય છે માટે પુર
કરવા તરફ ખાસ ધ્યાન આપે ?
આ રીતે એક જ બાબતનો ખુલાસે જુદા જુદા શાને
જાણનારાઓએ જુદે જુદે આપવાથી તે માણસ વિચારમા
પડશે કે “આમા કેનું સાચુ માનવુ અને કેતુ ખેડુ
માનવુ?' છેવટે તેને સાધુમહાત્માના અભિપ્રાય પર શ્રદ્ધા બેઠા
કારણ કે પહેલા ત્રણની સરખામણીમાં તેઓ કોઈ પશુ જાત
સ્વાર્થથી પ્રેરાયેલા ન હતા સાધુમહાત્માએ કહ્યા મુજબ વર્તન
કરતા તે માણસને ઘણે સાથે થયે એશ્લે શાસ્ત્ર અનેક પ્રકારન
વાથી અને તે દરેકના અભિપ્રાયે જુના જુદા હેવાથી તેમ
સાચા કયા અને પેટા કયા તે જાણવાની જરૂર રહે જ છે
જેમ બધા ઘોડા સરખા હોતા નથી, જેમ બધા પાથ
સરખા દેતા નથી, જેમ બધા પુરુષે સરખા હૈતા નથી, તેર
અષા શાસ્ત્રો પણ સરખા રહેતા નથી એટલે કે તેમાંના કેટ
લાક વીતરાગ અને સર્વિસના પ્રરૂપેલા હાઈને સાચા હોય છે
તો કેટલાક રાગીઓના સ્વતંત્રપણે રચેલા હેઈને અસત્ય
અસત્ય હોય છે અને કેટલાક તે અપ્રામાણિક પુરુની કૃતિએ
ઈને ‘શાસ્ત્રસજ્ઞા”ને પણ ચોગ્ય નથી શું નીચેના વિચારે
શિત કરનારને શાની સત્તા આપી શકાય ખરી ?

·નાર
!
te
ti
“હે સુદર નેત્રવાળી! ઈચ્છા પ્રમાણે ખા અને પી છે
સુદર અગવાળી! જે યૌવનાદિક વીતી જશે તે તેને ફરીથી
પ્રાપ્ત થશે નહિ હે ભી! જે સુખાદિક ગયું છે, એટલે તે
તન્ય છે, તે ફરીથી પ્રાપ્ત થશે નહિ, કારણ કે આ શરીર
કેવળ મહાભૂતને સમુદાય જ છે ”
જીવવુ ત્યા સુધી મોજથી જીવવુ પાસે પૈસા ન હોય
તે કંઈનું દેવું કરીને પણ માલવીદા ઉડાડવા કારણ કે આ
દેહ એક વાર ભસ્મીભૂત થયા પછી પાછા મળવાને નથી ?
મઘ, માસ, મત્ય, મુદ્રા અને મૈથુન એ પાચ
પ્રકારના આચારને અનુસરવાથી હે દેવિ ! મનુષ્યને શીશ
મિક્ષ થાય છે ?
લેહીને કાદવ થાય તે માટે પશુયજ્ઞ કરવાથી
વર્ગ સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે ”
એટલે સુજ્ઞ મનુષ્યએ શાની સત્તામાત્રથી લેવામાં ન
જતા, તેમા કે ઉપદેશ આપે છે અને વસ્તુનું સ્વરૂપ કેવા
પ્રકારનુ બતાવ્યું છે, તેની પરીક્ષા કરવી ઘટે છે, અને તેમાં
જેનું કથન અવિસ વાદી, પ્રામાણિક અને ન્યાયપુરરસરનું જણાય
તેને જ સાચા તરીકે સ્વીકાર કરવો એ છે
અખબારોના ગઢ ગ
કેટલાક એમ માને છે કે “અખબારોમાં જે કઈ છપાય
છે, તે બધુ જ સાચ પરંતુ એ સમજ ભૂલભરેલી છે

·ધર્મબોધ-ઉપાળા
અરણ કે અખબારોએ પિતાની અમુક પ્રકારની નીતિ પસંદ
કરેલી હોય છે, તેથી જે કાઈ બન બને, તેને તેઓ
પિતાના બીબામા જ ઢાળે છે અને તેને લગતી જે કાઈ નધિ
કે અભિપ્રાય પ્રગટ કરે છે, તેમા પણ એ જ નીતિને વળગી
રહે છે. આ વાતની વિશેષ પ્રતીતિ એક જ બનાવ પર પ્રગટ
થયેલા નીચેના લખા પરથી થઈ શકશે -
(૧) સરકારી ભેદનીતિના પરિણામે મુબઇના
મારે વચ્ચે થયેલી ગભીર મારામારી
દિલ્હી તા.
-હર
વર્તમાન સરકારની મુડીવાદી વલણથી મજૂરોની હાલત
દિનપ્રતિદિન બગડી રહી છે તેમા યે મરનું સંગઠન તેડવા
માટે સરકાર જે ભેદભાવની નીતિ ધારણ કરી રહી છે, તેના
માઠા પરિણામે હવે સ્પષ્ટ રીતે જણાવા લાગ્યા છેગઈ કાલે
મુબઈના મજૂર વચ્ચે ગભીર પ્રકારની મારામારી થઈ, તે એ
વાતને એક અચૂક પુરાવે છે અને સરકારને પૂછીએ છીએ
કે આવી ગભીર મારામારી એકાએક કેમ થઈ ? શુ મજૂરોમાં
અરસપરસ વધતા જતા અવિશ્વાસની તેને બિલકુલ માહિતી
ન હતી કે જાણીબૂઝીને આખ આડા કાન કરવામા આવ્યા
છે? જનતા માને છે કે આ પ્રકારની ગભીર મારામારી એ
સરકારની ભાવની નીતિન પણ પરિણામ છે, એટલે તે
અળખામણ નીતિ વિનાવિવબે બધ થવી જ જોઈએ
સબ ધમાં વધારે સમાચારની રાહ જોવાઈ રહી છે ”
ખા

·મારુ અને ખેટુ
વીજુ !
(૨) મુબઈના મામા ફાટી નીકળેલુ હુલ્લડ.
તે માટે સરકારે લીધેલા તાકીદના પગલા
દિલ્હી તા.
મુબઈ ઈલાકામા લૂટફાટ અને મારામારીના બનાવે
દિનપ્રતિદિન વધી રહ્યા છે. આ બનાવમાં રાજદ્વારી હિત
ધરાવતી એક ટોળકીને છૂપ દેરીસ ચાર હોય તેમ માનવાને
માટે સરકાર પાસે કેટલાક પુરાવાઓ આવી પડ્યા છે. ગઈ કાલે
મુબઈના મજૂર લત્તામાં જે તેફાન ફાટી નીકળ્યું, તેમાં પણ
એવા જ કેઈ છૂપા હાથને રીસ ચાર હતું તેમ જણાય છે
પરંતુ સરકાર સચેત છે અને તેણે તાકીદના પગલા ભર્યા છે
આવા પ્રસંગે નાગરિકેની ફરજ છે કે તેણે સરકારી તંત્રને
પૂરેપૂરી મદદ કરવી અને સ્વાર્થી તને દૂર કરવાની ઝુંબેશમાં
પિતાને પૂરેપૂરો ફાળે ધાવ
આ હુલ્લડની વધારે વિગતે મેળવવા માટે અમારા ખાસ
પ્રતિનિધિ કેશીશ કરી રહ્યા છે
(૩) મુંબઈમાં માનુ છમકલુ સરકારે ઊગતા જ
દાબી દીધુ,
લ ડન
૩૨
“હિંદુસ્તાન અશાતિની આગ તરફ ઝપાટાભેર ઘસડાઈ
રહ્યું છે તેના વિવિધ ભાગોમાં હાલ જે બનાવ બની રહ્યા
છે, તે એમ બતાવવાને પૂરતા છે કે સરકાર ની નીતિ
અખત્યાર કરી રહી છે જે આવી પરિસ્થિતિ હવે વધુ વખત

·ધમ બોધ-ચ માળા નભાવી લેવામાં આવશે તે આપણે એ મહાન દેશની સુલેહ- શાતિ માટે જે જવાબદારી સ્વીકારેલી છે, તે જોખમમાં આવી પડશે તેથી અમે ભારપૂર્વક જણાવીએ છીએ કે-સરકારી તંત્ર હિમ્મત અને મક્કમતાથી કામ લેવું અને અનિષ્ટ તને ઊગતા જ દાબી દેવા હિદની અશાત પરિસ્થિતિમાં મુંબઈ ઈલાકે આગળ પડતે જણાય છે કે જે મી ગાધીની પ્રવૃત્તિને મુખ્ય પ્રદેશ છે ત્યા અભણ મજૂરોને ઉશ્કેરવાનું કામ એક સરખું ચાલે છે તેના પરિણામે વાર વાર છમકલા થયા કરે છે આવું જ એક છમકલ ગઈ કાલે મુંબઈના દાદર વિભાગમાં થયુ હતુ જે એ વાતને એક વધુ પુરા પૂરે પડે છે જે કે સરકારી અમલદારેએ કુનેહ બતાવીને તેને ઊગતા જ દાબી દીધુ છે, તે પણ હવે પછી આ પ્રકારના છમકલા ન થાય તેની પૂરી તકેદારી રાખવી ઘટે છે” મૂળ તાર આ લખાણે જેના પરથી તૈયાર થયા તે (રૂટરને) મૂળ તાર નીચે મુજબ – “મુબઈના મજૂર લત્તામાં એકાએક તેફાન ફાટી નીકળ્યું છે તેમાં કેટલા ઘવાયા અને કેટલા મરાયા તે સત્તાવાર સમા ચારના અભાવે જાણી શકાયું નથી મામલો તાગ છે લાગતા– વળગતા અધિકારીઓ તે માટે ઘટતા પગલા લઈ રહ્યા છે ” રૂટરને આ સમાચાર તેના પ્રતિનિધિએ કયા સંગમ પહોચાડયા હતા, તે પણ જાણવા જેવુ છે મુ બઈના દાદ લતામાં કેટલાક દિવસ અગાઉ બે મજૂરે વરચે અરસ્પરસની

·માયુ અને એક
લેવડદેવડ અગે તકરાર થઈ હતી આ તારે ધીમે ધીમે
મટુ રૂપ પકડયુ હતુ અને તેમાં તે બનેના મિત્ર પણ
સામેલ થયા હતા તેમાંથી બનાવવાળા દિવસે છૂટા હાથની
મારામારી થઈ અને સામસામા પત્થર ફેકાયા તેથી આજુ
બાજુના લેકે ગભરાઈને નાસવા લાગ્યા હવે તે જ વખતે
રનો પ્રતિનિધિ ત્યા થઈને પસાર થતા હતા તેણે કેને
આ રીતે નામશાગ કરતા જઈને પૂછયું કે “હકીકત શું છે?”
એટલે ગભરાએલા લોકોએ ઉતાવળમાં જવાબ આપ્યો કે
મારા લડી રહ્યા છે અને મામલે તગ છે ”
સમાચાની નિરતર શોધમાં રહેતા ખબરપત્રીને માટે
આ મામલે સુદર હતા, એટલે તેણે પોતાના વડામથકને
ઉપર મુજબને તાર કર્યો હતે
આ રીતે ત્યા વરતુની રજુઆત ઠેર મરડીને, મીઠું
મરચું ભભરાવીને તથા પોતાની નીતિને અનુકુળ બનાવીને
કરવામાં આવી છે. ત્યા 'સાચુ શુ અને છેટુ ?”
તે કેવી રીતે સમજી શકાય?
યુદ્ધના સમાચારે
યુદ્ધના મરચા પરથી આવતી ખબરોમાં પણ આ જ
ઢગ જણાશે તેમાં એક દિવસ એમ જણાવ્યું હશે કે “શત્રુ-
એની કરવામા આવેલી ગભીર ખુવારી તેડી પાડવામાં આવેલા
અઢાર વિમાને તે બીજા દિવસે એમ જણાવ્યું હશે કે શત્રુ
મરણિયે થઈને લડને લેવાથી આપણા દળમાં કેટવક ખુવારી
૫

·હમ બાપ-૧ચમાળા
થઈ છે પણ તેનું પ્રમાણ મોટુ નથી ” વળી ત્રીજા દિવસે
તેમાં જણાવ્યું હશે કે “આપણુ લશ્કર ધીમે પણ મક્કમ
પગલે લડી રહ્યું
અને તેણે ૪૫૦૦ વાર જેટલી આગેકૂચ
કરી છે સૈનિક ખૂબ મિજાજભા છે અને હવામાન અનુકૂળ
અને ચોથા દિવસે જણાવ્યું હશે કે “તુએ આજે એકાએક
પલેટે લીધે હેવાથી આગળ વધવાનું કામ અટકી પડયું છે
અને કેટલાક મથકે બીનમહત્વના અને ન્યૂહરચનાની અને
કૂલતા ખાતર તેને છેડી દેવામાં આવ્યા છે ? એમ સમા
ચારાની પર પર આવ્યા જ કરશે અને તેમાં જે જાતની ભાષા
વાપરવામાં આવી હશે તેના પરથી વાસ્તવિક સ્થિતિને ખ્યાલ
ભાગ્યે જ આવી શકશે અને તેથી જ જે સમાચારને વાચતા
વિજયના ચિહ્નો જણાતા હોય છે, ત્યાં એકાએક પરાજયના
સમાચાર આવી પડે છે, અને જેમને પરાજય થઈ રહ્યો છે,
એવી છાપ પડી હોય છે, તેમના વિય-સમાચાર વાંચવા મળે છે
ચૂટણી જગ
કઈ “ચૂટણી જગ” એવા ત્યારે અખબારેની આ
કલા (?) ઘણે જ વિકાસ પામે છે એટલે કે તે ખૂણેખાચરે
થી શેથી લાવીને કેટલીક હકીકત એવા સ્વરૂપે રજૂ કરે છે
કે જેથી પાઠક ઘડીભર તે દિગજ થઈ જાય અને ભૂલાવામાં
પડે છે કે પીઢ વાચકે આ જાતના લખાણમાથી નેવું ટક
બાદ કરીને જ બાકીનાને સાર ગ્રહણ કરતા હોય છે, એટલે
જલદી ભરમાઈ જતા નથી, પણ બીજાની સ્થિતિ તેથી વિરુદ્ધ
હેબને એટલે કે “બાપામાં આવતુ નેવું ટકા સાચુ, દશ ટકા
ફેરફારવા” એમ માનતા હોઇને સહેલાઈથી આ રસ્તે દોર
ક

·વીજું :
સાચુ અને
વાઈ જાય છે અને જે કામ કરવાની ઈચ્છા હોતી નથી, તે જ
કામ “પવિત્ર કર્તવ્ય મહાન ફરજ કે એવા જ કેઈ ભળતા
નામ નીચે ખુશીથી કરવા લાગી જાય છે !
એપક્ષી રજૂઆત
અખબારેને ધ ધ લેકચિ ઉપર નભનારે હોઈને તેના
સપાદકે સમાચારની રજૂઆત કરવામાં મારફાડ, ગુડાગીરી,
ચેરી,
લૂટાટ, વ્યભિચાર, બળાત્કાર, ખૂન, પિવીસખટલા,
નાચરગના જલસા, નાટક સિનેમા, ચળવળ ઉશ્કેરણીને સમા
ચારેને પહેલી પસંદગી આપે છે શાતિ, સહનશીલતા, પ્રામા
ણિકતા, વાર્પણ, ત્યાગ, સયમ, બ્રહ્મચર્ય, ઘતારાધન, ધર્મ
પાલન, ધર્મોત્સવ આદિના સમાચારને જૂજ જાજ સ્થાન આપે
છે અને ઘણી વખત તે આપતા જ નથી, આ હાલતમાં તે
જે કાઈ છાપે તે બધું જ સાચું કેમ માની શકાય ? એમ
માનવું સરાસર ભૂવ છે અખબારે દ્વારા સત્યની પ્રાપ્તિ
થઈ શકે નહિ
તાત્પર્ય કે “સાચુ અને ખોટુ બરાબર સમજવું છે
તે પૂર્વગ્રહને છેડીને દરેક વાતને વિચાર મધ્યસ્થતાથી કર
વાની જરૂર છે
E

·૪
અનેકાન્તવાદ અથવા સ્યાદ્વાદ
વિશ્વવ્યવસ્થા અચલ છે
વિશ્વનું સમગ્ર તત્ર કઈ પણ ચોક્કસ નિયમને અનુસરે
છે, તેથી તે વ્યવસ્થાવાળું જણાય છે તથા એ વ્યવથામા
ક્યારે પણ કંઈ પણ પ્રકારની ટૂર પડતી નથી, કેઈ પણ
પ્રકારનો ગોટાળો થતો નથી કે કોઈ ફેરફાર જણાતું નથી,
એટલે તે અટવ, અચલ કે મુવ છે તેમ જણાય છે જો
વિશ્વનું આ તત્ર ઘડીભર જ તૂટી પડે, ઘડીભર જ થોભી જાય,
ઘડીભર જ ગોકમાં પડે કે ઘડીભર જ
તેનું પરિણામ એ આવે કે વિશ્વની સઘળી વસ્તુઓને એક પર
જ બની જાય યા તે તેના પર માલુએ પરમ ઘટા પડીને એવી
ને વિખરાઈ જાય કે જેથી કોઈ વસ્તુનું નામ કે નિશાન
જે નહિ એક નાનકડો પીકપ જે પરિસ્થિતિ પેદા કરે છે,
તેના કરતા લખે અને કેવગાણી
વિમ પરિસ્થિતિ વિશ્વના
ફેરફારને પામે તે

·જેમ ગઈ કાલે હતુ, સાસુ અને ખેદ સ્વભાવકપ કે “પ્રકૃતિક”માથી ઊભી થઈ જાય પરંતુ વિશ્વ નિયમ મુજબ-વ્યવસ્થા મુજબ ચાલી રહ્યું છે, એટલે એ વાત સિદ્ધ છે કે તેની સમગ્ર વ્યવસ્થા અતૂટ છે, અચલ છે વિશ્વ અનાદિ છે. વિશ્વની સમગ્ર વ્યવસ્થા જે અતૂટ છે, અચવ છે તે તે કેટલા વખતથી અતૂટ અને અચવ છે તે પણ વિચારવા ચોગ્ય છે આ વિશ્વ જેમ અત્યારે છે, તેમ ઘડી પૂર્વે પણ હતુ, અને જેમ ઘડી પૂર્વે હતુ, તેમ ગઈ કાલે પણ હતુ વળી તે તેમ ગયા મહિને પણ હતુ, અને જેમ ગયા મહિને હતુ તેમજ ગયા વર્ષે પણ હતુ એ જ રીતે નેક વર્ષ પહેલા, હજારો વર્ષ પહેલા, લાખે વર્ષ પહેલા અને કરોડ વર્ષ પહેલા પણ તે તેવા જ અતુટ અને અચવ સ્વભાવ વાળું હતું જે એમ ન હોય તો કયારેક પણ તે એકાએક ઊભું થઈ ગયું, તેની સમગ્ર વ્યવસ્થા એકાએક ઊભી થઈ ગઈ, એમજ માનવુ પડે, જે કારણ અને કાર્યના નિયમથી વિરુદ્ધ છે મતલબ કે આ વિશ્વમાં કારણ નથી” એ જે સર્વમાન્ય રથાપિત સિદ્ધાંત છે તેનાથી એ ઉલટુ છે જે કારણ વિના જ કાર્ય ઉત્પન્ન થતું હોય તે ગમે ત્યારે ગમે તેવું જ બને અને તેથી કોઈ પણ પ્રકારને ચોક્કસ ક્રમ કે ચોકકસ નિયમ જળવાય નહિ, પરંતુ વિશ્વમા તે ચક્કસ કમ અને ચેકસ નિયમ બરાબર જળવાય છે, તેથી કારણ વિના કાર્યની ઉત્પત્તિ માનવી એ અનુભવથી વિરુદ્ધ છે છતા ઘડીભર માની લેવામાં આવે કે આ જગત્મા કારણ વિના કાર્ય થાય છે, તે કેઈ પણ પ્રકારની વ્યવસ્થા રહેશે નહિ કે વિના કોઈ કાર્ય બનતુ મ J

·ધર્મબોધ-ચંથમાળા
કઈ પણ પ્રકારને વ્યવહાર જળવાશે નહિ એથી તે માળાએ
ઊડવા લાગશે, પહાડે મુસાફરી કરવા લાગશે, નદીઓ અને
તળવે ચર્ચા કરશે, દરિયે એક બિદુ જેવું બની જશે, સૂર્ય
અને ચદ્રને એક ઈયળ ખાઈ જશે અને મનુષ્ય માત્ર કી
બની જશે, કારણ કે તેમાં કોઈ કારણની અપેક્ષા રહેતી નથી.
જે કારણ વિના જ કાર્ય સ ભવતુ હોય તે આ બધુ બની
શકે પરંતુ તેવુ કાઈ થતું નથી એટલે એ વાત સિદ્ધ છે કે
કારણથી જ કાર્ય બને છે, તેથી આ વિશ્વ એકાએક ઊભુ થઈ
ગયુ કે તેની વ્યવસ્થા એકાએક ચાલુ થઈ ગઈ એ કલ્પના
અ યવહારુ અને અસંગત છે આ સોમા એમ માનવુ જ
ઉચિત છે કે આ વિશ્વ તેની વ્યવસ્થા-સમેત પૂર્વે પણ હd
તેની પૂર્વે પણ હતુ અને તેની પૂર્વે–પૂર્વે-પૂર્વે પણ હતું,
અને એ રીતે તેની મૂળ શરુઆત સુધી જવું અશક્ય છે,
તેથી તે અન-આદિ એટલે કે આદિ વિનાનુ-અનાદિ છે
વિશ્વને સર્વનાશ સભવતો નથી
જે વિશ્વ અને તેની વ્યવસ્થા અનાદિ છે, તે કેઈ પણ
વખતે તેને નાશ થશે કે નહિ તે પણું
વિચારવા ચોગ્ય છે
જે એમ માનવામાં આવે કે તેને નાશ સરે છે, તે પ્રશ્ન
એ થાય છે કે “અત્યાર સુધીમાં તેનો નાશ કેમ ન થ'
એના સ બ ધમાં જે એમ કપના કરવામાં આવે કે
* તેને
ઘડો શેડો નાશ થઈ રહ્યો છે, એટલે તે ચેડા અશે નાશ
પામ્યુ છે અને ભવિષ્યમાં તેને સંપૂર્ણ નાશ થઈ જશે, તો
તે કલ્પના પણ વ્યાજબી નથી, કારણ કે વ્યતીત થયે કા.

·કીજી
સાચું અને હું
૨
એટલે મેં છે-અમર્યાદિત છે કે તેમાં જે શેડુ નાશ પામ
= ના વિશ્વ ક્યારનું યે પૂરુ નાશ પામી ગયુ હેત અને તેના
સ્થાને આજે માત્ર શૂન્ય કે અભાવ જ હતા ત્યારે અમુક
નું નાશ પામી, અમુકને નાશ થયે, એમ જે કહેવાય છે,
તેને વાસ્તવિક અર્થ શું થાય છે?” તે સમજવાની
જરૂર
રહે છે એ વાત આપણે એક નાનકડા છાતથી સમજીશુ
એક માણસ પાસે સેનાના બે કુડલ હતા તે ભાગીને
તેણે હાથની બગડીઓ બનાવી. હવે વખત જતા તે બગડી
એને પણ લાગી નાખી અને તેના વેઢ તથા ઊંટીએ બનાવ્યા
વળી પ્રસંગ આવતા તે પણ ભાગ નાખ્યા અને તેને એક
હાર બનાવ્યું આમ તેણે એક વસ્તુને નાશ કરીને બીજી
વસ્તુઓ બનાવ્યા કરી હવે તેમા કુડલ, બગડીઓ અને વેઢ
વીંટાઓને નાશ થયે, પરંતુ તેમાં જે સોનુ હતુ “મૂવ દ્રવ્ય
હતુ તે તે કાયમ જ રહ્યું
આ હકીકત વિશ્વને બરાબર લાગુ પડે છે, એટલે તે નવા
નવા રૂપાતરેને પામે છે, નવા નવા સ્વરૂપને ધારણ કરે છે,
અથવા તે નવા નવા પથમાં પરિણમે છે પણ તેના મૂળ
દ્રવ્યને કિ ચિત્ માત્ર નાશ થતો નથી એટલે આપણે જેને
નાશ કહીએ છીએ, તે તેના રૂપાતરને હોય છે, તે તેને વર્તમાન
આકાર હોય છે, અથવા તે તે તેના પર્યાયને ય છે પણ
મૂળ દ્રવ્યને હેતે નથી, એથી એમ કહી શકાય કે આ વિશ્વ
હવે પછી પણ હશે, તેની પછી પણ હશે અને તેની પછી-
પછી-પછી એમ અનતકાલ સુધી પણ હશે મતલબ કે તેને
સર્વનાશ સભવતા નથી તેથી તે અનત છે

·૨
ઉમબોધમાળા
દ્રવ્યદષ્ટિ અને પર્યાદિ
વિશ્વનું અચવપલ્સ અનાદિપ-અન તપનુ દ્રવ્યને અનું
લક્ષીને માનવામાં આવ્યું છે, પણ જે પર્યાયને અનુલક્ષીને
જેવામાં આવે તે ર વિશ્વમા નિરતર પરિવર્તન ચાની રહ્યું
છે, તેથી તેની કોઈ પણ વરતુ કાયમ નથી જે વસ્તુ ગઇકાલે
હતી, તે આજે નથી, જે વસ્તુ ઘડી પહેલા હતી, તે અત્યારે
નથી અને જે અત્યારે છે, તે હવે પછી રહેવાની નથી અને
પરિવર્તન એક પર્યાયના નાશ ( વ્યય) અને બીજા પર્યાયની
ઉત્પત્તિ (ઉત્પાદ) વિના સભવતુ નથી, એટલે આ વિશ્વ
ઉત્પન પણ થાય છે અને નાશ પણ પામે છે, એમ અનુભવી
શકાય છે કારણ કે આ વિશ્વ દ્રવ્યની દૃષ્ટિએ અચલ,
અનાદિ અને અનત લેઇને શાશ્વત, સ્થિર અને નિત્ય
જણાય છે, પરંતુ પર્યાયની દષ્ટિએ તે ઉત્પાદ અને
વ્યયવાળુ હેઈને અશાશ્વત, અસ્થિર અને અનિત્ય છે
બને દષ્ટિઓની વાસ્તવિક્તા
વિશ્વને નિહાળવાની આ બને દૃષ્ટિઓ વાસ્તવિક છે, એગ્ય
છે, એટલે તેમાની એક સાચી છે ને બીજી બેટી છે એમ
કહી શકાય નહિ બે દષ્ટિઓમા એક દષ્ટિ માચી હોય તે બીજી
બેટી જ હોવી જોઈએ, અથવા એક બેટી છે માટે જ બીજી
સાચી હેવી જોઈએ, એ બને માન્યતાઓ ભૂલભરેલી છે સભા
છે કે-બને દૃષ્ટિએ સાચી હોય અને બને દષ્ટિએ બેટી પણ
હોય આ વાત સમજવાને માટે નીચેના દત ઉપયોગી છે

·1 - -
- વીજી
મારુ અને ખોટું
5.
બાવલાની હાલ,
એક વખત એક ગામમાં કેટલાક ધાડપાડુઓએ ધાડ પાડી.
તે પ્રમાણે એક વીર પુરુષે પિતાના પ્રાણને ભેગ આપીને તે
ગામને ધાડપાડુઓથી બચાવ્યુ તેથી ગામકોએ તેની યાદગીરી
માં ગામના દરે તેનું એક બાવકુ બેસાડયુ
અને તે
બાવલાના એક હાથમાં તરવાર તથા બીજા હાથમાં હાલ મુક્યા
આ ઢાલ એક બાજુ સેનાથી સેવી હતી અને બીજી બાજુ
રૂપાથી રસેલી હતી
હવે એક વેળા બે પરદેશી મુસાફરે સામસામી દિશામાથી
ત્યાં આવી પહોચ્યા અને પેલા બાવલાને જોઈ પાતપિતાને મત
પ્રગટ કરવા લાગ્યા
એક કહ્યું સાબાશ છે આ વીર પુરુષને કે જેણે પાપ
કારને માટે પ્રાણ પાથર્યા
બીજાએ કહ્યું ધન્ય છે આ ગામલે કેને કે જેમણે યોગ્યની
એગ્ય કદર કરીને પાવલુ બેસાડયું
પહેલાએ કહ્યુ બાવલા તે ઘણી જગાએ બેસાડેલા છે,
પણ આના જેવા સુદર નહિ
બીજાએ કહ્યું આ બાવકુ તે ઠીકઠીક છે પણ તેના હાથમાં
રહેલા તરવાર અને શ્રાવ બહુ સુંદર છે તેમાય આ રૂપે
રસેલી ઢાલ અતિ સુંદર છે !
શું કહ્યું?” પહેલે તાળ , “આ હાલ રૂપાથી
નહિ પણ સેનાથી રહેવી છે, છતી આખે અને છતા અજ
વાળે તને એ કેમ દેખાતું નથી ?”

·ધમધ-થથમાળા
“અરે મૂર્ખ !” બીજો બરાડી ઊયો “શુ તુ એમ સમજે
છે કે હું કઈ દેખતે નથી? ખરેખર તારી આખે જ આ ધા
આબે લાગે છે કે જેથી તને આ રૂપે
રસેવી ઢાલ સેનાની
જણાય છે !
આ સાભળી પહેલાને પિત્ત ઉછળી આવ્યું. તેણે કહ્યું
એ નાદાન ! તુ ભાગબાગ ચડાવીને જ આ લાગે છે કે
જેથી તને સેના અને રૂપા વચ્ચેનો તફાવત જણાતું નથી !'
શુ આ ઢાલ રૂપાથી રસેની છે? છાતી ઠોકીને કહું છું કે
આ ઢાલ સેનાથી જ રસેલી છે ?
બીજો પણ મિજાજને તિરુમારખા હતું એટલે તેણે વળી
ગર્જના કરી છે
તારા જેવા અક્કલના ઇકતરા ચાદીને સોનુ
કહેવા ભલે તૈયાર હેય પણ હું એ માટે હરગીઝ તૈયાર નથી.
હું પણ છાતી ઠોકીને
છે કે આ ઢાલ રૂપાથી રસેલી છે,
રૂપથી રસેલી છે ને રૂપાથી રમેલી છે ”
બસ એમ કરતા વાત વધી પડી અને તેઓ મારામારી
પર આવી ગયા પણ એવામા ગામ કે ત્યાં આવી પહોંરયા ને
તે બનેની વચ્ચે પડ્યા પછી તેમણે પૂછયું એ ભલા મુસા
ફરે! તમે શા માટે લડી રહ્યા છે? જે એનું કારણ
જણાવવા જેવું હોય તે જણાવે
તે પરથી પહેલાએ પ્રત્યુત્તર આપે આ આધળે એમ
કહે છે કે આ હાલ રૂપથી રસેલી છે
અને બીજાએ જવાબ વાળે આ મૂર્ખ એમ કહે છે
આ ઢાલ સેનાથી રસેલી છે
અમને.

·t
*
દષ્ટિએ સાચા હતા પણ
૫
સાચું અને હું
આ સાભળી ગામલેકેએ જણાવ્યું કે જો તમારે બનેને
લડવાનું કારણ આટલું જ હોય તો એક કામ કરે તમે એક
છે બીજાની જગાએ આવી જાઓ અને ઢાલની બીજી બાજુ જોઈ
લે. એટલે સાચુ શું છે તે સમજાઈ જશે
હવે સુસાફરાએ તે મુજબ કર્યું ત્યારે તેઓ અત્યંત
અજાયબી વચ્ચે જોઈ શક્યા કે તે ઢાલ તે તેનાથી પણ રસેલી
હતી અને રૂપાથી પણ રસેલી હતી એટલે તેઓ પિતાની
એક બીજાને જુઠા ઠરાવવા જતા બને
જ પડ્યા એથી તેમણે એક બીજાની માફી માગી અને
પિતપિતાના રસ્તે પડ્યા
જ્યા એક વસ્તુને બાજુએ જ બે હેય ત્યાં એક બાજુ
સાચી ને બીજી બાજુ એટી એમ કહી શકાય નહિ. આ
બનાવમાં સાચા અને ખોટાનું તારણ કાઢવું હોય તે તે
નીચે મુજબ કાઢી શકાય
૧ આ હાલ મોનેરી છે પણ રૂપેરી નથી એમ કહેવું
ખે છે કારણ કે તે રૂપેરી પણ છે
૨ આ દાવ રૂપેરી છે પણ સેનેટરી નથી એમ કહેવુ
ખેટુ છે કારણ કે તે સેનેટરી પણ છે
૩ આ ઢાલ સેનેરી છે એમ કહેવું તે અમુક અંશે
સાચુ છે, કારણ કે તેને એક ભાગ જરૂર સેનેરી છે, પરંતુ
તેટલું જ કહેવાથી ઢાવનું પૂરું જ્ઞાન થતું નથી તે માટે
અન્ય બાજુના જ્ઞાનની અપેક્ષા રહે છે

·ધન્યથમાળા
૭૬
૪ આ હાલ રૂપેરી છે એમ કહેવું તે પણ અમુક
સાચું છે, કારણ કે તેને એક ભાગ જરૂર રૂપેરી છે, પરંતુ
તેટલું જ કહેવાથી તાવનું પૂરું જ્ઞાન થતું નથી એટલે તેની
બીજી બાજુ જાણવાની અપેક્ષા રહે છે
પ આ તાલ સોનેરી પણ છે અને રૂપેરી પણ છે એ
કહેવું તે સત્ય છે અથવા પણું સત્ય છે કારણ કે તે હાર
સેનેરી પણ છે અને રૂપેરી પણ છે
એટલે બે બાજુમાંથી એક બાજુને સાચી ને બીજી બાજુ
બેટી કહેનારા બને ખોટા છે પિતાપિતાનુ દષ્ટિબિંદુ =
કરનારા પણ બીજાના દષ્ટિબિંદુને નિષેધ નહિ કરનારા બ
અમુક અંશે સાચા છે ત્યારે બંને બાજુની સાપેક્ષ હકીકતને
સ્વીકાર કરનારા સંપૂર્ણ સાચા છે
હાથીનું નિરીક્ષણ
એક રાજાને રસાલ એક ગામથી બીજે ગામ જ
હતો. તેમાં કેટલાક ઘોડા હતા, કેટલાક લટ હતા અને એ
સુદર હાથી પણ હતે આ રમાલે બપોર ગાળવા ગામડા-
એક ધર્મશાળામાં છે
ગામ લોકોને ખબર પડી એટલે તેઓ એ રસાલે જેવા
આવી પહોચ્યા તેમાં છ આધળાઓ પણ સામેવ હતા ?
આધળાઓએ હાથી વિશે ઘણું ઘણું સાભળ્યુ હતુ પણ
કે
વાર તેને “જો' ન હતું એટલે તેમણે મહાવતને વિના
કરી કે-ભલા થઇને અમને હાથીને અડકવા દે કે જેથી તે.
પર હાથ ફેરવીને તેનું નિરીક્ષણ કરી શકીએ

·સાચું અને એ
મહાવત ભલે હો એટલે તેને તેમ કરવાની રજા આપી
ને તે છ આધાએ હાથીને તપાસવા લાગ્યા તેમ કરતા તે
દરેક આધળાના હાથમાં હાથીનું અકેક અગ આવ્યું
એકના હાથમા તેના નિરતર હાલતો કાન આ
બીજા હાથમાં તેની લાબી માની સૂઢ આવી
ત્રીજાના હાથમાં તેના વાકડિયા દતુશળ આવ્યા
ચોથાના હાથમાં તેને ભારેખમ પણ આપે
પાચમાના હાથમાં તેનું પહેલું પેટ આબુ
અને છઠ્ઠાના હાથમાં તેની પાતળી પૂછડી આવી
હવે તે આધળાઓ પિતાને પ્રાપ્ત થયેલા એકેક અગ
પર બરાબર હાથ ફેરવીને હાથી વિપેને પિતાને અભિપ્રાય
પ્રગટ કરવા લાગ્યા
એકે કહ્યું આ હાથી તે સુપડા જેવો લાગે છે
બીજાએ કહ્યું અને એ સાંબેવા જેવું લાગે છે
ત્રિીજાએ કહ્યું મને એ ભૂગળ જેવો લાગે છે
ચિથાએ કહ્યું મને એ મેટા થાભલા જેવો લાગે છે
પાચમાએ કહ્યું મને એ પખાવ જે જણાય છે
છઠ્ઠાએ કહ્યું અને એ સાવરણી જે જણાય છે
તે દરેક આધળે એમ સમજતા હતા કે પિતાની વાત
સાચી છે અને બીજાની વાત જુદી છે એટલે તેઓ અદર
અ દર ચર્ચા કરવા લાગ્યા

·૭૮ પહેલાએ કહ્યું હું પબાધ ગ્રંથમાળા મારા આગળામા અદૂભુત સ્પશક્તિ રહેલી છે તેના વડે હું કોઈપણ વસ્તુ કેવા આકારની છે તે બરાબર જાણી શકું છું તેના આધારે હુ જણાવું છું કે આ હાથી સાબેલા જેવો નથી, ભૂગળ જે નથી, થાભલા જે નથી, પખાલ જે નથી અને સાવરણી જે પણ નથી, એ તે બરાબર સુપડા જેવું જ છે બીજાએ કહ્યું માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર છે આ જગતમાં ભાગ્યે જ એ કંઈ મનુષ્ય હશે કે જે ભૂલ ન કરે એટલે સભવિત છે કે તમારું માનવું ભૂલભરેલ હોય પિત દરેક વસ્તુને વિચાર ખૂબ શાંત ચિત્તે કરું છું એટલે તેનું સાસુ વરૂપ સમજી શકુ છુ એ આધારે હુ કહુ છુ કે આ હાથી કેઈ પણ રીતે સુપડા જેવા જણાને નથી વળી તે ભૂગળ જે, થાભલા જે, પખાલ જે કે સાવરણી જે પણ જણાતું નથી એ તો નિશ્ચયપૂર્વક સાબેલા જે જ જણાય છે, માટે બીજાઓએ પિતાના ભૂલભરેલા ખ્યાલમાં સુધારો કરે આ રીતે વાત કરવી એ એક પ્રકારની ચાલાકી જ છે જે તમે શાત ચિત્તે વિચાર કરે છે તે બીજા કઈ ગાજે પીઈને વાત કરતા નથી પરંતુ આ કામમાં ખરી જરૂર અનુભવની છે અને અનુભવમાં અને અનુભવમાં હું બધા કરતા ચડિ યાત છે તેથી હુ જણાવુ છુ કે-આ હાથી સુપડા જે, સાવા જેવું નથી જવળી તે બીજાઓ જણાવે છે તે થાભવા જે, પખાવ જે કે સાવરણી જે પણ નથી એ તે સ્પષ્ટ રને ભૂગળ જે જ છે માટે બીજાઓએ પિતાની મિથ્યા માન્યતા છેડી દેવી ત્રીજાએ કહ્યું

·સાયુ અને એટ
ચોથાએ કહ્યું તમે બધાએ શુ ધાર્યું છે? એક પિતાની
સ્પશક્તિના વખાણ કરે છે, બીજે પિતાના સાત મગજના
ગુણ ગાય છે અને ત્રીજો વળી અનુભવની આરતિ ઉતારે છે?
પણ એમ કરીને છેવટે તે પિતાને કો જ ખરો કરવાને માથે
છે! પણ અક્કલ કાઈ આ ધારે વહેચાયેલી નથી દરેક માણસ
મા તે ઓછીવતી હોય છે જ અને આ વાત એવી નથી
કે જે સામાન્ય અલથી સમજાય નહિ એટલે તે સાદી ને
સીધી વાત કહું છું કે આ હાથી સુપડા, સાબેલા, ભૂગળ,
પખાવ કે સાવરણી જેવું નથી પણ એક મેટા થાભલા જે
છે હવે તમારે જેમ માનવું હોય તેમ માને !
પાચમાએ કહ્યું ઝાઝી વાતના ગાડા ભરાય એક નાની
શી બાબતમાં આટલી બધી ભાજગડ શી? એ તે સહુ કઈ
જાણે છે કે હાથી એક મોટું પ્રાણી છે એટલે તે સુપડા જેવું,
સાબેલા જેવું, ભૂગળ જેવુ, થાભલા જેવું કે સાવરણી જેવુ
હોઈ શકે નહિ એનો આકાર તે લાંબે પહાળે જ હોઈ શકે
અને તેથી જ હું કહું છું કે આ હાથી એક મોટી પખાલ
જે છે જે તમારા મનમા દુરાગ્રહ ન વચ્ચે હોય તે મારી
વાત માની લે
છઠ્ઠાએ કહ્યું આ તે ખી બનાવટની જ વાત છે આ
ભાઈ સાહેબ બોજાને દુરાગ્રો કહે છે તે તે પિતે કદાગ્રહને
જ્યા વરેલા નથી? જે વસ્તુ સ્પષ્ટ રીતે સાવરણ જેવી છે તેને
પખાવ જેવી પુરવાર કરવાને તૈયાર થવુ તે કદાચ જ છે
માટે એ મહેરબાન ! ખાવી જાનુ દહી કરે મા! મારા જેવા
ગરીબની વાત માની લે કે મા હાથી સુપડા, સાબેલા,

·ધમાલ-નમાળા
ભગળ, થાભલા ને પખાવ જેવો નથી પણ માત્ર સાવરણ
જે જ છે !
આધળાઓની આ ચર્ચા જોતજોતામા વધી પડી ને તે
એક ઉગ્ર તકરારનું રૂપ ધારણ કર્યું તે વખતે હાથીને મણ
વત જે આ બધી ચર્ચા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળી રહ્યો હતો
આગળ આવ્યા ને બે એ ભલા માણસ! તમે આ
શે.
શેને મચાવ્યો છે ? તમારામાંના કોઈએ પણ હાથીનું નિરીક્ષણ
પૂરેપુરુ કરેલુ નથી તમે જે કાઈ જાય છે તે તે હાથી-
અકેક અગ જ જોયું છે અને તે પરથી આખા હાથી
અભિપ્રાય આપવા મડી પડ્યા છે # પરતુ આ હાથી માં
રાજને જોયેલે છે એટલે હું
કહુ છુ કે તે સૂપડા
પણ છે, સાબવા જેવો પણ છે, ભૂગળ જે પણ છે, થાશે
જે પણ છે, પખાલ જે પણ છે અને સાવરણ જેવો !
છે, માટે તમે બધા તમારી દૃષ્ટિએ સાચા હોવા છતા એક
જાડા છે અને ખાલી માથે થકવી રહ્યા છે, માટે મહેરબા
કરે અને તમારા રસ્તે સીધા
આધળાઓ તે મહાવતની આ વાત સાભળીને ચૂપ
થઈ ગયા અને બેત્યાચાવ્યા વિના પિતાના રસ્તે પડ્યા
* ભગવાન મહાવીરની નિર્વાણભૂમિ નામના લેખમાં સહિ.
વિદ્વાન કાકાકી બલેનાર જણાવે છે કે અમુક દષ્ટિએ જોતા એક
એક રીતે દિસે છે બીજી દષ્ટિએ તે બીજી રીતે દેખાય છે
જેમ હાથીને જુદી જુદી રીતે તપાસે તેવી આ દુનિયામાં અE
જ

·સાચુ અને ખોટું
t
એક વસ્તુને અનેક અગ હોય ત્યાં કંઈ પણ અગ વડે
તેનું નિરીક્ષણ કરી શકાય છે પણ તેમ કરતા બાપેલે અભિ
પ્રય એ પૂર્ણ સત્ય નથી તે દરેક અભિપ્રાય તિપિતાનુ દષ્ટિ
બિદ રજૂ કરે તેટલા અશે સાચે છે પણ અસત્ય નથી કે
મિMા નથી તે અસત્ય કે મિથ્યા ત્યારે જ બને છે કે જ્યારે
તે બીજા સત્ય અશોનો નિષેધ કરે અહીં આધળાઓએ
વાર પિતાનો એ અભિપ્રાય પ્રગટ કર્યો કે આ હાથી
સુપ" જે છે “મને તે સાબેલા ને લાગે છે” છે મને
તે
ભગળ
જેવું લાગે છે ત્યારે તેઓ સત્યની એક બાજુ
પ્રગટ કરતા હતા પણ જ્યારે તેમણે એમ કહેવા માડયું
આ હાથી સુપડા જેવો છે પણ સામેવા વગેરે જે નથી, સાબેલા
જેવો છે પણ સુપડા વગેરે જે નથી ત્યારે તેઓ અસત્ય
કુક્ત રજૂ કરી રહ્યા હતા, કારણ કે તે હાથી બીજી વસ્તુઓ
જે પણ હવે મહાવતને અભિપ્રાય પૂરેપૂ સાચે તે
કારણ કે તે કાથીની બધી બાજુઓને બરાબર રજૂ કરતે હવે
કાલ વૈધ
કુશલ
વિધ
જુદા જુ અનેક રોગોને ઉપચાર કરતે હતો,
તેથી તેના દવાખાનામાં અનેક જાતના દરદીઓ આવતા હતા
એક વખત એક દરદીએ પિતાની ના બતાવીને પૂછ્યું કે
વેધરાજ! તમે દહીં વિશે શુ ધારે છે? હુ દહીં ખાવાનું
રાખું તે કેમ ?
કથa કરે દડી તે બહુ ફાયદાકારક, માટે તમે
-જરૂર ખાવાનું રાખો
૬

·કયા ઓછી છે કે તમને
ધર્મબોધ-સંથમાળા
પછી તરત જ બીજા દરદીએ નાડ બતાવીને પૂછયુ
વય મહાશય ! મને પણ દહીં ખાવાનું ઘણું મન છે,
પણ ખાઉં કે કેમ ?
બીજા દરદીને આ પ્રશ્ન સાભળીને કુશલ વૈદ્ય થી 6
આ દુનિયામા ખાવાની વસ્તુઓ
ખાવાનું મન થાય છે? હું તમને સાફ સાફ જણે
જે તમારે મારી દવા કરવી હોય તે એ નુકશાનકારક
અડશે નહિ તેમ છતા જે ખાશે તો તેને અમદાર છું
તમે પણુ કમાલ છે વૈદ્યરાજ !' દહી વિષેને બે
અભિપ્રાય સાભળીને ત્યાં બેઠેલે એક ઓળખતે
બની ઉઠયે “હું તે આજ સુધી એમ જ સમજે
તમે સિદ્ધાંતવાદી અને એકવચની છે, પરંતુ હવે
વાતમાં પણ બે પગ જણાવા લાગ્યા છે એકને તમે
કે દહીં ફાયદાકારક છે અને બીજાને તમે કહે છે,
નુકશાનકારક છે, તે આમ અમારે શું સમજવું ?
ફાયદાકારક છે કે નુકશાનકારક?”
કુશલ વૈદ્ય કહ્યું તમારા જેવા સમજુ અને શાણા
ને આ શબ્દો બોલવા શોભતા નથી, કારણ
સિદ્ધાંતવાદી રહ્યો છું, આજે પણ સિદ્ધાંતવાદી જ
ભવિષ્યમાં પણ તે પ્રમાણે જ વર્તવાની ઈચ્છા રાખુ ૪
અસત્ય વચન બેવડુ
કે કેઈની બનાવટ કરવી
સ્વભાવમાં જ નથી હમણું દહીં વિષે મેં જે કાઈ
પૂરી પ્રામાણિક્તાથી જ કહ્યું છે ને તે

·*
૮૩
સાચુ અને બેટું
આ વૈધ ખરેખર સિદ્ધાંતવાદી હતા અને પોપકારી
' તથા પરગજુ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયેલ હતું તથા કોઈ પણ
કરાર આઠ બેલતે નહિ તેથી પિલા માણસને પિતાના
સડા વચન માટે પસ્તા થયે તેણે નમ્રતાથી કહ્યું
વિવરાજ મને માફ કરી મારાથી આ શો જરા ઉતાવળમાં
લાઈ જવાયા છે, પણ હુ હુ થી માનું છું કે આપ અસત્ય
બેલે તેમ નથી કે કેની બનાવટ કરે તેમ નથી પરંતુ
મારી સામાન્ય બુદ્ધિમા એ વાત નથી ઉતરતી કે એક જ વસ્તુ
ફાયદાકારક અને નુકશાનકારક બને કેમ હોઈ શકે? યા તે તે
ફાયઢાકારક હેવી જોઈએ ત્યા તે તે નુકશાનકારક હેવી જોઈએ,
મો
'કૃપા કરીને આપે જે કાઈ કહ્યું તેને સ્પણ ખુવાને કરે
કુશલ વિશે કહ્યું હવે તમારી વાત બરાબર છે કઈ
પણ
વાતનું રહસ્ય આપણાથી ન સમજાય તે તેના વિષે ગમે તેમ
બેની નાખવું, તેના કરતા તે વસ્તુને સમજવાનો પ્રયત્ન કર
એ જ શોભાસ્પદ છે આપણે જે કાઈ જાણીએ છીએ ને માનીએ
છીએ, તે દરેક વસ્તુનું માપ કાઢવાને પૂરતું નથી હવે માગ
અભિપ્રાયને ખુલાસે કસ પહેવા દરદીની નાડ જેવા જ હ
સમજી ગયો કે તે જૂના મરડાને દરદી છે. આ દરદને માટે
દહીંને ઉપગ ફાયદાકારક મનાય છે તેથી મે કહ્યું કે “દહીં
તે બહુ ફાયદાકારક, માટે તમે જરૂર ખાવાનુ રાખે ”
ત્યાર પછી બીજા દરદીએ મને નાડ બતાવી તે કફને બજારી
હતું અને હું અનુમાનથી સમજી શકે તે દરદી ખાવા-
પીવાની બાબતમાં જરૂર બેકાબુ હશે આ રોગવાળાને માટે
દહી નુકશાનકારક હોવાથી એ જણાવ્યું કે * આ દુનિયામાં

·ધર્મબંધનથમાળા પુN કે ખાવાની વસ્તુઓ કયા ઓછી છે કે તમને દહીં ખાવાનું મન થાય છે?' મતલબ કે તમે ખાઈ શકો તેવી પષ્ય ચીજો ઘણી છે અને તે જ તમારે ખાવી જોઈએ પરંતુ તેને સ્વભાવ જોતા મારી આ શિખામણુ કારગત થશે કે કેમ એ બાબતમાં હુ શકાસ્પદ હતું, તેથી મે વધારામાં જણાવ્યું જે તમને મારી દવા કરવી હોય તે એ નુકશાનકારક ચીજને અડશે નહિ, તેમ છતા જો અડશે તે તેને જોખમદાર હ. નથી' આ કહેવામાં મારે બીજો ઉદ્દેશ એ પણ હતો કે તેને હું જે દવા આપવાને હવે તે રાસાયણિક હતી અને તેમાં દહીંને વપરાશ બિલકુલ ચાલી શકતું નથીહવે તમે જ કહે કે-આ વાતમાં મે શું અસત્ય કહ્યું? અને મહેરબાન તમારે તે દહને ફાયદાકારક ને નુકશાનકારક અને માનવાનું છે જે શરીરની રિથતિ જોઇને ઋતુ અનુસાર યોગ્ય પ્રમાણે લેશે તે તે ફાયદાકારક છે અને જે શરીરની સ્થિતિની દર કાર કર્યા વિના કતુ બેસતુ ગમે તેમ વાપરશે તે તે નુકશાનકારક છે આ સાંભળીને પેલા માણસે કાનની બૂટ પકડી પણ મનનું જોઈએ તેવું સમાધાન થતુ ન હતું એટલે તેણે કહ્યું વૈદ્યરાજ ! એ વાત તે તદ્દન સાચી છે કે એ દહી જતુબેત્રડતુ અને ગમે તેમ ખાઈએ તે કરે, પણ હું તે એ જાણવા માગુ છુ કે દહીં પતે લાભકારક કે નુકશાનકારક? કુશળ વૈધે કહ્યુ દઈ પોતે તે લાભકારક પણ નથી ને નુકશાનકારક પણ નથી કારણ કે લાભ અને હજીય તેના નુકશાન

·સાચું અને ખદ્રિ
તેના સ્વભાવિક ગુણે નથી એ તે વાપરનારને તેના વિષેને
અભિપ્રાય છે એટલે કેઈને માટે તે લાભકારક હેય અને
કેને માટે નુકશાનકારક હોય છે તેને વાપરનાર !
ત્યારે દુનિયામાં અમુક વસ્તુ સારીને અમુક વસ્તુ બેટી
કહેવાય છે તેનું કેમ? જે
વસ્તુ
પિને સારી કે ખોટી ન હોય
તે લેકે એને સારી કે બેટી શા માટે કહે?” પેવા માણસે
જિજ્ઞાસાથી પ્રશ્ન કર્યો
કુશ જણમ્ અમુક વસ્તુ સારી ને અમુક વસ્તુ
ખરાબ, એમ કહેવું એ અભિપ્રાય જ છે, પરંતુ એ અભિપ્રાય
જ્યારે ઘણા લેકેને તેય છે ત્યારે સામાન્યપણે એમ કહેવાય
છે કે અમુક વસ્તુ સારી છે અથવા અમુક વસ્તુ ખરાબ છે
પણું
તેને અર્થ એ નથી થતું કે તે બધા સગેમા બધાને
માટે સારી છે કે બધાને માટે ખરાબ છે. દાખલા તરીકે
સાખ સહુ સારી કહેવાય છે, તે સામાન્ય ઉપગને લક્ષમાં
રાખીને જ કહેવાય છે, પરંતુ તે જ સાકર જે કફ જવરવાલાને
કે સન્નિપાતના દરદીને આપી હોય તે તેને માટે એ ખરાબ
જ કહેવાશે એટલે કઈ પણ વસ્તુ અમુક ઉપગથી કે અમુક
દથિી જ સારી કહેવાય છે ને અમુક ઉપગ કે અમુક દષ્ટિથી
જ ખરાબ કહેવાય છે તેવા કેઈ પણ ઉપગ વિના કે તેવી
કઈ પણ દષ્ટિ વિના માત્ર સારા કે ખેટાને વ્યવહાર થઈ
શકને નથી હું માનું છું કે મારા આટના ખુલાસાથી તમને
સતિષ થયે હશે ને દહીં લાભકારક પણું ને નુકશાનકારક
પણ છે એ કથનની વાસ્તવિકતા સમજાઈ હશે

·= ધમધચથમાળા
પિલા માણસને હવે વિશેષ કાઈ પૂછવાનું ન હતું તેથી
તેણે વૈદ્યને આભાર માન્ય અને તેની કુશલતાની ભારભાર
પ્રશસા કરી તેમને આ વાર્તાલાપ શાતિથી સાભળી રહેવા
બીજા દરદીઓએ પણ તેમા પિતાને સૂર પૂરા
અસત્ય અને સત્યની વ્યાખ્યા
આ દુષ્ટ તેથી એ હક્તિ સિદ્ધ થાય છે કે પરસ્પર
વિરેાધી લાગતી એવી બે બાબતે એક જ વરતુમાં સભવી શકે
છે અને તે બને વાસ્તવિક હોય છે, એટલે તેમાં એક સાચી
અને બીજી ટી એમ હતુ નથી
પર
તે બને બાબતે
સાપેક્ષ ઈને જ્યારે બને સવીકાર કરવામાં આવે છે ત્યારે
જ પૂર્ણ સત્ય પ્રગટ થાય છે એટલે
(૧) દ્રવ્યને અનુલક્ષીને થયેલ નિરીક્ષણ સાચું છે અને
પર્યાયને અનુલક્ષીને થયેલ નિરીક્ષણ માટુ છે, એમ કહેવું
એ અસત્ય છે-મિથ્યા છે, તથા--
(૨) પર્યાયને અનુલક્ષીને થયેલું નિરીક્ષણ સાચુ છે અને
દ્રવ્યને અનુલક્ષીને થયેલું નિરીક્ષણ ટુ છે, એમ કહેવું પણ
અસત્ય છે-મિથ્યા છે, પરતુ-
(૩) દ્રવ્યને અનુલક્ષીને થયેલું નિરીક્ષણ પણ વાસ્તવિક
છે અને પર્યાયને અનુલક્ષીને થયેલું નિરીક્ષણ પણ વાસ્તવિક
છે, એમ કહેવુ સાચુ છે અને તેથી
(૪) વિશ્વ વ્યવસ્થા અને તેને વ્યવહાર બરાબર સમ
જવાને માટે દ્રય તથા પર્યાય ઉભયને અનુલક્ષીને નિરીક્ષણ
કરવું એ જ વ્યાજબી છે

·વધુ
૮૭
સાચુ અને ખોટું
અનેકાન્તદષ્ટિ
વરતુની એક જ બાજુ તરફ ઢળવુ-વસ્તુના એક જ છે.
પર નજર રાખવી અને તેના વિષે અભિપ્રાય બાધવે એને
(એક-અત) એકાદષ્ટિ કહેવામાં આવે છે તેથી વધુની
બને બાજુને નારી-વસ્તુના બને છેડને લક્ષમાં લેનારી
અને તે રીતે અભિપ્રાય બાધનારી દષ્ટિ અને કત કહેવાય છે
આવી અનેકાનદષ્ટિ રાખ્યા સિવાય કઈ પણ વસ્તુને વિશદ બોધ
થઈ શકતા નથી, કોઈપણ ઘટનાનું ઊંડુ રહસ્ય સમજી શકાતુ
નથી કે કઈ પણ કૂટ પ્રશ્નને યોગ્ય નિવડો લાવી શકાતે
નથી તેથી વિચાર અને વ્યવહાર એ અને ક્ષેત્રમાં અનેકાત દષ્ટિ
એક સરખી ઉપયોગી છે જે તત્વજ્ઞાન, ધર્મ, સાહિત્ય, ક્લા
કે વિજ્ઞાનના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં થયેલી પ્રગતિને આજ સુધી
ઈતિહાસ તપાસવામાં આવે તે આ વાતની પૂરી પ્રતીતિ થશે
મનુષ્ય અને તેના સુખ દુ અને વિચાર અનેક દષ્ટિએ
કરતા જ તત્વજ્ઞાનનો ઉદય થયે વ્યક્તિ અને સમાજને
સબ ધ અનેક દષ્ટિએ વિચારતા જ ધર્મનું તત્વ મળી આવ્યુ
હૃદયગત ભાવને આકાર આપવાની અનેકવિધ દૃષ્ટિમાથી જ
સાહિત્ય અને કલા નિમણુ થયા અને એક વસ્તુને અનેક
દષ્ટિએ અનેક રીતે તપાસવાના પ્રયાસમાથી જ વિજ્ઞાન અતિ
ત્વમાં આવ્યું જે તે પૂર્વકાલીન રૂઢ માન્યતાઓને પકડીને
બેસી રહ્યું છે તે તેની કઈ પણ શોધખોળ અમલમાં આવત
ખરી? દાખલા તરીકે “ખડ બહુ ભારે છે અને પાણીમાં
તે ડુબી જાય છે,” આવી એકાત રૂઢ માન્યતા લાબા વખતથી
પ્રચલિત હતી પરંતુ વિજ્ઞાને તેને બીજી દષ્ટિએ જોવાને

·ધર્મબોધ-ચથમાળા
૮૮
પ્રયાસ પણ ચાલુ રાખ્યો અને તેમ કરતા તેને જણાઈ આવ્યું
કે લેખડ અમુક સગોમા હલકુ પણ છે અને તેથી પાણીમાં
તરી શકે તેમ છે તેના આ અનેકાતજ્ઞાને લેખડની સ્ટીમરો
તરતી થઈ તથા ડુબક કિસ્તીઓ દરિયાના પાણીમાં ડુબકીઓ
મારીને ચાલવા લાગી વળી શબ્દ સ બ ધમા જૈનદર્શન સિવાય
બીજા બધાની માન્યતા એવી હતી કે તે અરૂપી છે અને
તેથી કઈ પણ રીતે પકડી ગય તે નથી, પરંતુ વિજ્ઞાન
આ એકાતરિને વળગી રહ્યું નહિ તેણે તે અનેકાતહિને
ઉપગ જ ચાલુ રાખ્યો અને ત્યારે જ તે જાણી શકાયું કે
શબ્દ રૂપી છે અને તેવી અમુક સગામા તે પકડી શકાય
તેવે છે તેના આ જાતના જ્ઞાનમાથી ગ્રામેન, ટેલિફેન
અને રેડિયે જેવા સાધને હસ્તીમાં આવ્યા છે જે મુજબ
દરેક શોધખેળનુ સમજવાનુ છે
અનેકાન્તદષ્ટિનું મહત્વ
જ્ઞાનપ્રાપ્તિના મુખ્ય સાધને અભ્યાસ, તુલના અને સમ
વય મનાય છે પરંતુ અનેકાત િન હોય તે તેમાનું કઈ
પણ સાધન સભવી શકે ખરૂ? વસ્તુઓને અનેક દષ્ટિએ જેવી
અને તપાસવી એ અભ્યાસ છે વસ્તુઓમાં રહેલા વિવિધ
ગુણેને અનેક દષ્ટિએ સરખાવવા એ તુલના છે અને વસ્તુ
એમાં રહેલા વિરુદ્ધવિરુદ્ધ અનેક ગુણામાં સમાનતા શોધવી
એ સમવય છે એટલે અનેકાતરષ્ટિ ન હોય તે અભ્યાસ
સભવતો નથી, અનેકતિદષ્ટિ ન હોય તે તુલના થઈ શકતી.
નથી અને અનેકાનદષ્ટિ ન હોય તે સમવય સાધી શકાતે
નથી તાત્પર્ય કે જે અનેકાતદષ્ટિને આગળ કરીને ચાવવામાં

·બીજુ
સાચુ અને ખોટું
આવે તે જ સત્યપ્રાપ્તિ તરફ ઝડપી કૂચ કરી શકાય છે અને
જ્ઞાનના ભડળમાં વિશ્વાસ લાયક ઉમેરે કરી શકાય છે
વ્યવહાર તરફ નજર કરે તે ત્યાં પણ અનેકાતણિની જ
સફલતા જણાશે જે મનુષ્ય પિતાના “એકને વિચાર કરે છે
તે સ્વાથી અને એવપેટે ગણાય છે, જયારે “અનેકને
વિચાર કરનાર વિવેકી અને પરગજુ ગણાય છે વળી જે
મનુષ્ય પિતા, માતા, પત્ની, પુત્ર, પુત્રીઓ કે સ્વજન એ
બધા પર સરખી નજર ન રાખતા તેમના કેઈ એક તરફ જ
હળે રહે છે, તેને વ્યવહાર શીઘ બગડે છે અને તેથી તે
અનેક પ્રકારની વિડ બનાને પાત્ર બને છે, તે જ રીતે જે
મનુષ્ય પિતાને પાનાચદ તરીકે, પ્રાણશ કર તરીકે, પૃથ્વીરાજ
તરીકે કે પૂજા તરીકે માત્ર ‘એક’ ગણે છે, તે આ જગતમાં
પિતાનું કર્તવ્ય બરાબર બજાવી શકતું નથી જ્યારે પિતાને
પાનાચંદ, પ્રાણશંકર, પૃથ્વીરાજ કે પૂજા ઉપરાત કેઈને પુત્ર,
કેાઈના પિતા, કોઈને પતિ, કઈને ભાઈ, કેઈને કાકે, કોઈને
મામે, કેઈને પુઓ કે કઈ ગામ, નગર અથવા દેશને વતની
તથા કઈ પણ જ્ઞાતિ, સમાજ કે ધર્મને સભ્ય એમ અનેક
પ્રકારને ગણે છે, તે જ પિતાની ફરજ યથાર્થ રીતે બજાવી
શકે છે અને તેને જ ખરી સફળતા પ્રાપ્ત થાય છે
જે મનુષ્ય એમ માને છે કે “વિવિધ દષ્ટિબિંદુઓ
ધરાવતા બે પક્ષમાં એક સારો અને બીજે છે તે જોઈએ,
પરતુ અને ખોટા કે બને સાચા હોઈ શકે નહિ” તેમણે
પિતાની આ માન્યતા વ્યવહારના ક્ષેત્રમાં કસી જોવા જેવી છે
ધારે કે સાસુ અને વહુ વચ્ચે ઝઘડે જામે છે અને તે કે

·પુ ૦ ધમબાપ-થથમાળા પણ રીતે પતો નથી આવા પ્રસંગે તે કુટુંબને અગ્રણી શું કરશે? જો એકને સારી કે સાચી કહેશે ને બીજીને ખરાબ કે ખાટી કહેશે તે એ ઝઘડે કરી પતશે ખરા ? એવા પ્રસંગે ઠાવકાઈથી એમ જ કહેવું પડશે કે તમારી પણ ભૂલ છે અને તમારી પણ ભૂલ છે, માટે જાએ થઈને સમજી શાણુ અથવા તમે બને ડાહ્યા થઈને આ શું કરે છે માટે હવે શાત થાઓ ” અનેકાનંદિની આથી વિશેષ સફળતા બીજી કઈ હોઈ શકે ? અનેકાત દષ્ટિને સ્વીકાર અનેકાતદષ્ટિનો સ્વીકાર એક યા બીજા કવરૂપે જગત્રા તમામ પ્રસિદ્ધ દર્શનોએ અને તવેત્તાઓએ કરે છે લગ વેદમાં જણાવ્યું છે કે “ જાણી રાણી જાનમ (૧૦ ૧૨–૧) અર્થાત્ એ વખતે સત્ પણ ન હતુ અને અમિત ઈશાવાસ્યોપનિષદ્દમા જણાવ્યુ જગત તાત ત (૫) અર્થાત તે હાલે છે અને નથી હાલતે તથા તે દર પણ છે અને નજીક પS છે કઠોપનિષમા બ્રહ્મનું વર્ણન કરતા કહ્યું છે કે “ બોજ વાન્ મદતો મરીયા (૨-૧૦) અર્થાત તે અણથી પણ ના છે અને મહાનથી પણ મહાન છે વળી શ્રીમદ્ ભગવદ્દગીતામ કહ્યું છે કે “વાર જો ઘણgો' (૫- ૯) અર્થાત્ સન્યાસ અને કર્મ અને ઉત્તમ છે વેદાન્તના અનિર્વચનીય વાદમા, કુમારિકના સાપેક્ષવાદમ અને બૌદ્ધોના મધ્યમ માર્ગમાં એક પ્રકારની અનેકાતદE નહિ તો બીજું શું છે ?

·સાચુ અને ખોટુ
શિક દર્શનમાં એમ્પીડેવીસ, એમિસ્ટસ્ અને અનૈ-
કસાગરસ દાર્શનિકોએ ઈલિટિકના નિત્યવાદ અને હેફિલ
ટસના ક્ષણિકવાનો સમન્વય કરીને નિત્યદશામાં રહેલા પાર્થોમાં
આપેક્ષિક પરાવર્તનને સિદ્ધાત સ્વીકારે છેપશ્ચિમના
આધુનિક વિચારમાં પણ આ જાતના વિચારની કમી નથી
દાખલા તરીકે જર્મનીને પ્રખ્યાત તત્ત્વવેત્તા હેગલ કહે છે કે-
વિરુદ્ધધર્માત્મકતા એ જ આ સંસારનું મૂળ છે કે વસ્તુનું
યથાર્થ વર્ણન કરવા માટે એ વતુ સબધી સપૂર્ણ સત્ય
કહેવાની સાથે એ વસ્તુના વિરુદ્ધ ધર્મોને સમન્વય કેમ થઈ
શકે એ બતાવવું જ જોઈએ નૂતન વિજ્ઞાનવાદને પ્રચારક
બ્રેડવે જણાવે છે કે બીજી વસ્તુઓ સાથે તુલના કરવાથી
પ્રત્યેક વસ્તુ આવશ્યક અને અનાવશ્યક એમ બે રીતે સિદ્ધ
થાય છે માનસશાસ્ત્રના વિદ્વાન પ્રે વિલિયમ જેમ્સ કહે છે
કે-આપણી દુનિયા અનેક છે સાધારણ મનુષ્ય એ દુનિયાનું
જ્ઞાન એક બીજાથી અસ બદ્ધ અને અનપેક્ષિત કરે છે પરંતુ
પૂર્ણ તત્વવેત્તા તે જ છે કે જે બધી દુનિયાને એક બીજાથી
સબદ્ધ તથા અપેક્ષિત રૂપમાં જાણે છે આવા જ વિચારે
નયાયિક સેફ, પેટી અને એડમન્ડ હાર્મ્સ આદિ વિદ્વાનોએ
પ્રગટ કરેલા છે
અનેકાંતવાદ એ જ સ્વાદુવાદ
અનેકતદષ્ટિ એક યા બીજા રૂપે સર્વત્ર રવીકારાયેવી દેવા
છતા તેનું સ્પષ્ટ અને વ્યવસ્થિત નિરૂપણ કરીને તેની એક
વાદ (સિદ્ધાન) તરીકે સ્થાપના કરનાર તે જનધર્મ,

·ધમધ-ગ્રંથમાળા
-
અને કદાચ
એક જ છે
આ વાદને આધારે થતી
વાક્યરચનામાં ‘સ્થાત્ ” પદની પ્રધાનતા હોય છે, જેમ કે
(૧) યાત્ સહિત આ વસ્તુ અમુક અપેક્ષાએ છે
(૨) વા વારિત આ વસ્તુ અમુક અપેક્ષાએ નથી
(૩) શાત્ તાત્તિ આ વસ્તુ અમુક અપેક્ષાએ
છે અને અમુક અપેક્ષાએ નથી
(૪) યાત્રાએ આ વસ્તુ બે વિરુદ્ધ અપેક્ષાથી
કહી શકાય તેવી નથી એટલે અવત ય છે
(૫) ૬ શરિત જવા આ વસ્તુ અવક્તવ્ય હોવા
છતા અમુક અપેક્ષાએ છે
(૬) દશાત્ નાસ્ત કાચ આ વસ્તુ અવક્તવ્ય હેવા
છતાં અમુક અપેક્ષાએ નથી
(૭) વાર્ ગરિરાતિ નવઘણ આ વસ્તુ અવક્તવ્ય
હેિવા છતા અમુક અપેક્ષાઓ છે અને અમુક અપેક્ષાએ નથી,
તેથી તેને સ્વાદુવાદ પણ કહેવામા આવે છે
કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય તેમના પ્રસિદ્ધ વ્યા
કરમાં “સિદ્ધિ યાત્' એ સૂત્ર પરની પજ્ઞવૃત્તિમાં
જણાવે છે કે “રાદિયાને તરોતરમ્ તત
‘સત્ત” અવ્યય અનેકાન્તનું ઘાતક
છે, તેથી સ્યાદ્વાદ એ અનેકાન્તવાદ છે જે “સ્યા ને અર્થ
કચિત્ ” કે “કેઈ અપેક્ષાથી” એ પ્રમાણે કરીએ તે એક
જ વસ્તુમાં અનેક ધર્મને સ્વીકાર કરવાને પ્રસંગ ઉભે થાય
स्या
द्वादोऽनेकातवाद

·ઘોજી અને ખોટું સાચુ છે, જે અનેકન્તવાદ અને સ્વાદ્વાદની અભિન્નતાને જ પ્રકટ કરે છે આ વાદ અપેક્ષાપ્રધાન હોવાથી કેટલાક તેને અપેક્ષા વાદ તરીકે પણ ઓળખે છે ભ્યાદવાદનું સાહિત્ય અનેક તવાદ, અપેક્ષાવાદ કે સ્વાદુવાદનું મહત્વ અને રવરૂપ સમજવા માટે નીચેનું સાહિત્ય જોવાની જરૂર છે (૧) જેનાગ-આચારાગ સૂત્ર, સૂત્રકૃતાગ સૂત્ર, લગ- વતી સૂત્ર, જ્ઞાતાધર્મકથા વગેરે (૨) જનાગમનું ટીકા સાહિત્ય-ઉપના સૂત્રે પર યેલો નિર્યુક્તિઓ, મૂર્ણિએ તથા ટીકા (૩) શ્રી ઉમાસ્વાતિકૃતિ તવાચ (૪) શ્રી કુંદકુંદાચાયત પંચાસ્તિકાય અને માત્ર (૫) શ્રી સિદ્ધસેન દિવાકરકૃત સન્મતિત અને સ્વર, (૬) શ્રી મમતભકૃત આસમીમાંસા, (૭) શ્રી મકવવાટીકૃત દ્વાદશાનિયચક (૮) શ્રી નિભદગણિ ક્ષમાશમણુક કિસબ. (૯) શ્રી અકલકકૃત તત્વાર્થ રાજા, (૧૦) શ્રી હરિભદ્રસુરિકૃત અનેક પ્રશ્ન- વાતસમુચ્ચય તથા દર્શનસમુચ્ચય ·ધમધજૂથમાળા (૧૧) શ્રી વિદ્યાનદકૃત તત્વાર્થ શ્લેષાર્તિક, અણસમી અને આસપરીક્ષા (૧૨) શ્રી અભયદેવસૂરિકૃત સન્મતિતર્ક ટીકા (વાઇમહા વ) તથા પ્રમેયકમળમાર્તડ (૧૩) શ્રી વાદેવસૂરિકૃતિ પ્રમાણુનયતકાલ કાર અને તે પરની સ્યાદ્વાદરનાકર નામની ટીકા (૧૪) શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યકૃત અન્ય વડેદિક, અગ- વ્યવચ્છેદિક તથા પ્રમાણમીમાંસા (૧૫) શ્રી મલિરિકૃત સ્યાદ્વાદમરી ટીકા (૧૬) શ્રીમદ્દ યશવિજયજીકૃત નપદેશ, નરહસ્ય, ય પ્રદીપ, ન્યાયખડનખાદ્ય, ન્યાયાપક, શાસ્ત્રવાર્તાસમુચ્ચય પરની ટીકા, સ્યાદ્વાદક-પવિતા તથા અષ્ટસહી ટીકા આ ઉવેખ નેધપાત્ર સાહિત્યને જ છે. તે સિવાય બીજી પણ નાની મોટી અનેક કૃતિઓ ઉપલબ્ધ છે સ્યાદ્વાદ વિષે ગેરસમજ અને અવળે પ્રચાર સ્યાદવાદ પર રચાયેલા સાહિત્ય દ્વારા તેને ચગ્ય પરિચય કરવાને બદલે તેનુ ઉપરટપકે નિરીક્ષણ કરીને કેટલાક વિદ્વાને એ તેને સંશયવાદ કે અનિશ્ચિતવા તરીકે જાહેર કર્યો છે આ પ્રવૃત્તિ શ્રીમછકરાચાર્યથી માંડીને આજના સુપ્રસિદ્ધ વિચારક છે રાધા દિનન સુધી ઓછા કે વત્તા અશે ચાલુ રહેલી છે અને કેટલાકએ તેનુ ખડન કરવાનો પ્રયાસ પણે

·બીજી ?
૫
સાચું અને ખોટું
કર્યો છે પરંતુ આ પ્રવૃત્તિ કેટલી સમુચિત ગણી શકાય તેને
ખ્યાલ નીચેના સત્યપ્રિય તટસ્થ વિચારકેના અભિપ્રાય પરથી
આવી શકશે
અભ્યાસીઓના અભિપ્રાય
શ્રીમાન પતિ ગગાનાથ ઝા એમ એ, ડી લીટ એક
સ્થ જણાવે છે કે-જ્યારથી મે શકરાચાર્ય દ્વારા થયેલ જૈન
સિદ્ધાત (અનેકાતવાદ) ખડન વાચ્યું ત્યારથી મને ખાતરી
થઈ કે આ સિદ્ધાતમાં ઘણું મહત્વ રહેલું છે, જેને વેદાન્તના
એ આચાર્ય સમજ્યા નથી જે તેમણે જૈન ધર્મના મૂળ છે
જવાનુ કષ્ટ ઉઠાવ્યું હોત તે તેમને એને વિરોધ કરવા જેવી
કોઈ વાત દેખાત નહિ
ગુજરાતના પ્રસિદ્ધ સાક્ષર શ્રી આનદશ કર બાપુભાઈ ધ્રુવ
જે વર્ષો સુધી કાશી હિંદુ વિદ્યાપીઠના આચાર્ય હતા, તેમણે
એક માનનીય વ્યાખ્યાનમા જણાવ્યુ છે કે સ્યાદ્વાદને સિદ્ધાંત
એકરણના દ્રષ્ટિબિંદુને આપણી સમક્ષ રજૂ કરે છે શકરાચા
સ્યાદ્વાદ ઉપર જે આક્ષેપ કર્યા છે તે એના મૂળ રહસ્યની
સાથે બિલકુલ સ બ ધ ધરાવતા નથી એ તે એક વાત સિદ્ધ
છે કે વિવિધ દષ્ટિબિંદુથી નિરીક્ષણ કર્યા વિના આપણે કઈ પણ
વસ્તુ પૂર્ણરીત્યા જાણી શકતા નથી, અને તેથી જ સ્યાદા
ઉપગી અને સાર્થક છે મહાવીરના બતાવેવા સ્યાદ્વાદને લેકે
સંશયવાદ કહે છે પણ હુ એ વાતને સ્વીકાર કરતે નથી
સ્યાદ્વાદ એ સંશયવાન નથી પણ આપણને એક દષ્ટિબિંદુ પુરુ
પાડે છે અને વિશ્વનિરીક્ષણ માટે ના પાઠ આપે છે

·1 ૫૫
મધ-ગ્રથમાળા
હિદના વિદ્વાન સાહિત્યકાર કાકા શ્રી કાલેલકર જણાવે છે
કે-એક જ સત્ય અનેક રૂપમાં પ્રગટ થાય છે એક એક જાતિ,
એક એક જમાને અને એક એક દેશ સત્યના એક એક
અશનું ગ્રહણ કરી શકે છે અને તેથી પરસપર વિરોધી દેખાતી
છતા બધી દષ્ટિએ સાચી હોય છે, એ જેનેના સ્યાદ્વાદનું
તત્ત્વ હિંદુસ્તાનના આખા ઈતિહાસમાં ઘાએ આપણે જોઈએ
છીએ વળી તેઓ “ભગવાન મહાવીરની નિર્વાણભૂમિ' નામના
લેખમાં જણાવે છે કે-અમુક દષ્ટિએ જોતા એક વતુ એક રીતે
દિસે છે, બીજી દષ્ટિએ તે બીજી રીતે દેખાય છે જન્મ
જેમ હાથીને જુદી જુદી રીતે તપાસે તેવી આ દુનિયામાં
આપણી સ્થિતિ છે
સદ્દગત મહસુર નરેશે એક માનનીય વ્યાખ્યાનમાં જણાવ્યું
હતુ કે-જૈન ધર્મના અનેકાતવાદે તમામ ધર્મો, ફિલસુફીઓ
અને યુક્તિવાદનું એય ઘેલું છે
પડિત હસરાજજી શમએ “દર્શન અને અનેકાંતવાદ”
એ નામના પુસ્તકમાં જણાવ્યુ છે કે-અનેકાંતવાદ એ અનુભવ
સિદ્ધ, સ્વાભાવિક અને પરિપૂર્ણ સિદ્ધાન્ત છે
આ જ રીતે બીજા અનેક તટસ્થ વિદ્વાનોએ આ સિદ્ધાતના
મહત્વને સ્વીકાર્યું છે, જેમા યુગપુરુષ મહાત્મા ગાંધીજીને
પણ સમાવેશ થાય છે તેઓએ જણાવ્યું છે કે અનેકાતવાદ
મને બહુ પ્રિય છે તેમાથી હું મુસલમાની દૃષ્ટિએ તેમને,
ખ્રિસ્તીની દષ્ટિએ તેમને વિચાર કરતા શીખે મારા વિચારોને
કેઈ ગણે ત્યારે મને તેના અજ્ઞાન વિશે પૂર્વે રેક

·જુદા જુદા કથન અને મત માંગી ૩ સાર થવું તેના વિવેક વડે પિતાના આત્માનું તથા વિશ્વન કલ્યાણ સાયું અને ચઢતે હવે હું તેઓનું દૃષ્ટિબિડ તેઓની આખે જોઇ શકુ છે કેમ કે હુ જગના પ્રેમને ભૂખ્ય અનેકાતવાનું મૂળ અહિંસા અને સત્યનું યુગલ છે સ્યાદ્વાદને દેશ- સ્યાદ્વાદને સંદેશ એ છે કેમિથ્યા માન્યતા અને તેના આગ્રહમાથી દુરાગ્રહ પેદા થાય છે, દુરાગ્રહમાથી કલેશ અને કકાસના બીજ વવાય છે અને કહેશે કે કમાસના બીજમાવી મટા ઝઘડા કે લડાઈઓ ફાટી નીકળે છે, જે પિતાને તથા આસપાસના સઘળાને ખુવાર કરે છે, તેથી સાપુ એ છે કે- દુરાગ્રહને છોડી દેવો અને મધ્યસ્થતાને ધારણ કરી, જેવી દરેક વસ્તુને વિચાર નિષ્પક્ષપાતપણે કરી શકાય અને તેમાં સાચુ શુ છે અને હું શું છે? તે યથાર્થ રીતે જાણી શકાય ક અને “મા તે સાચુ નહિં પણ “સાવું તે મારુ? એ સિદ્ધાંતને અનુસરી કરવું અને તે બધાને ઉપગ ગદ્વેષ રહિત થવામાં કરો K ઉપમહાર જ્યા સત્ય જ ત્યાંથી તેને ગ્રહણ કે જેના પરિણામે મુક્તિનું મન સુખ અવશ્ય મા શકાય કરે એ જ મ ગલકામના

·સુખ જોઈતું હોય તે શું કરવું ?
सुमार्थ सर्वभूताना, मताः सर्या प्रवृत्तय ।
सुख नास्ति विना धर्म, तस्मात् धर्मपरो भयत् ।।
અર્થ – પ્રાણીઓની સર પ્રવૃત્તિએ સુખને મા
માનેલી છે, પરંતુ ધર્મ વિના સુખ મળતુ નથી તેથી ધર્મ કર
જ તત્પર થવું જોઈએ
તાત્વિક પ્રકાશ મેળવ હોય તે શું કરવું ?
नि सो निर्ममः शान्तो, निरीह सयमे रत ।
यदा योगी भवेदत, तमुद्भासते तदा ॥
અર્થ-જ્યારે પગી સિવ સ ગ રહિત, મમતા રહિત શાહ
રહિત અને સામને વિષે રાગી થાય છે ત્યારે તેના અતાક
તત્વને પ્રકાશ થાય છે

·No text on this page.