·२ शिवतत्त्वरहस्यम् । त्रयोदश पुराणम् , यथोक मात्स्ये-- 'यत्र माहेश्वरान्धर्मा- नधिकृत्य चतुर्मुख । कल्पे तात्पुरुष वृत्तचरितैरुपवृहितम् ।। स्कान्द नाम पुराण सदकाशीतिर्निगद्यते। सहस्राणि शत चैमिति भास्येषु पठ्यते' इति । तच्च सनत्कुमारीयादिषट् सहितात्मकम् , यथोक्त स्कान्दे 'त स्कान्द प्रवक्ष्यामि पुराणेषु प्रयोदयाम् । सहिताभिस्तथा पड्भिर्लक्षमन्यैर्विरा जितम् ॥ श्राद्या सनत्कुमारीया द्वितीया सूतसाहिता । ब्राही तु सहिता पश्चात्तुरीया वैष्णवी मता ॥ पञ्चमी शाकरी ज्ञया सौरी धष्ठी तु सहिता' इति । तत्र पञ्चम्या शकरसहिताया शिवरहसखण्डे गौरीनारायणसवादे गौर्य विष्णुनोपदिष्ट शिवनामाष्टोत्तरशत व्याख्यायते ॥ अन केचिदाहु ---स्कान्दपुराणान्तर्गताना मान्ना मामाण्य नसभवति, स्का-दादीना तामसपुराणत्वेनाप्रमाणत्वात् , तथा हि-पुराणाना कर्ता चतुर्मुख केपुचित्कल्पेषु सत्वेनोदिको भवति, केचिद्रजमा, कपुचित्तमसा , स यदा सस्थेनोद्रित , तदा वैष्णवानि पुराणानि प्रणिनाय, यदा रजसौद्रिक्तस्तदा ब्राझाणि, यदा तमसोदितस्तदा शैवानि, एव च तमोगुणा न्धनमाणीतानि भवपुराणाति भ्रान्तजल्पितानीवाममा- णान्येय, वैष्णवपुराणानि तु सत्वौद्रिकाप्रणीतानि प्राज्ञ ·शिवतत्त्वरहस्यम् । ३ वाक्यानीव प्रमाणानि; यथोक्तं मात्स्ये- 'संकीर्णा: सा- त्त्विकाव राजसाश्चैव तामसा; । यस्मिन्कल्पे तु यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा । तस्य तस्य तु माहात्म्यं तस्वरूपेण वर्ण्यते । अग्ने शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्तितम् ॥ राज- सेपु तु माहाल्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः । मंकीर्णेपु सरस्वत्या. पितॄणां च निगाते । मात्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिक हरे. । सेप्वेद योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परा गतिम्' इति । यद्यप्युदाइतश्लोकेषु ब्रह्मण. कल्पभेदात्तत्तद्गुणोद्रितत्वं न म्फुट प्रतीयते, तथापि तत्तद्गुणाधिकमूर्तिमाहात्म्यस्य तत्तद्गुणोद्रि- तब्रह्मप्रतिपाद्यतीचियात् , 'जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्म- धुसूदन । सात्त्विक मतु विक्षयः स वै गोमार्थचिन्तकः ॥ पश्यत्येनं जायमान ब्रह्मा रुद्रोऽथवा पुन । रजसा मसा चास्य मानसं समभिप्लुतम्' इति मोक्षधर्मवचनन, स्वस्त्रक- टामेण सत्त्वादिगुणप्रवर्तकविष्ण्वादिमाहात्म्यप्रतिपादनम्य स स्वादिमूलकत्वौचित्याच्च, ब्रह्मणस्तत्तत्पुराणप्रणयनकाले तत्त- गुणोद्रेकमिद्धि । न चोदाइत्वचनजातस्य तामममात्स्यपु- राणान्तर्गततया अप्रमाणले सति नाभिमतार्यसिद्धिः, प्रमा- पात्वे तु व्याघात इति वाच्यम् ; तामसपुराणान्तर्गतत्वेन हि मानान्तरविरोधे दुर्बलवादप्रामाण्यं भवेन् , न तदमावेऽपि ·शिवतत्त्वरहस्यम् । । - सभवदोत्सर्गिक प्रामाण्य हातव्यमिति प्रामाण्यसंभवात् । ब्रह्मशिवादिप्रतिपादनाभिनिविष्टस्य प्रबन्धस्य भगवत्प्रको तौ निमहासभवेनास्य वचनस्य तत्वपरत्वोपपत्तेश्च । न चा नेकपुराणाप्रामाण्यकल्पनादेकस्यैतस्याप्रामाण्यकल्पन न्या- य्यम् , भूयसा बलीयस्त्वादिति वाच्यम् , ब्रह्मशिवप्रतिपादक पुराणेषु एतद्वचनप्रतिपाद्यस्य स्वकीयरजस्तमामूलकत्वस्य कण्ठरवण प्रतिपेधाभावान्न साक्षादस्ति विरोध , किं तु तेषु स्ववाचाद्धाटित प्रामाण्यम् एतद्वचनगम्यरज स्तमामूलकत्वविरोधीति परपरया विरोध , तत्रापि नानेन वचनन प्रागसिद्ध तेषामपागाण्य प्रतिपाद्यते, किं तु पर स्परविरुद्धार्थाना सर्वेषा पुराणाना प्रामाण्यानुपपत्तौ कचिद प्रामाण्ये पर्यवसाययितव्य विषयव्यवस्थामात्रतात्पर्येण प्रवृत्त. तया विरोधाभावात् , एव बलवतानेन निश्चितरजस्तमोमूल- काना तेषा बहूनामपि बहुभ्रान्तवचनानामेकपाशवचनादिव एतद्वपनाईर्षलत्वात् । किं च न केवलमियतैव तेषामप्रा माण्यम् , प्रत्यक्षश्रुतिविरोधादिभ्योऽपि तत्सिद्धे । तथाहि, श्रुतौ तावत्-- 'नारायणाद्ब्रह्मा जायते नारायणानुद्रो जा- यते' तामे विरूपाक्षाय दवाखलये सहसाक्षाय ब्रह्मण पुत्राय नम इत्यादिवाक्यनारायणस्य सर्वजनकत्व रुद्रस्य ·शिवतत्त्वरहस्यम् । ५ तजन्यत्वं तजन्यब्रह्मजन्यत्वं च श्रूयते ; लैङ्गादिषु तु तद्वि. गद्धं गद्रस्य सर्वजनकत्वं नारायणस्य नजन्यत्वं तदुपासकत्वं च प्रतिपाद्यत इति श्रुतिविरोधः । किं च लैङ्गे 'युवां प्रसूती गानेभ्यो मम पूर्व सनातनौ। अय में दक्षिणे पार्थे ब्रह्मा लोकपितामहः । वामपार्थं च में विष्णुर्विश्वात्मा हृदयोद्भवः' इति शिवाधानारायणयोरुत्पत्तिमुक्ला प्रदेशान्तरे विष्णु प्रति वचने स्वित्कोपभयो रुद्रस्तममा च समावृत: । त्व. प्रसादान्जगद्धाता रजसा च पितामहः' इति नारायणाद्रहरु- योरुत्पत्तिवनिता इति स्वव्याघात ; तदेवं वक्तुस्ताममस्व. दोपात्, श्रुतिविरोधास , स्वव्याघातात् , स्वोक्तार्थस्य प्रमाण- स्वाभिमतपुरणान्तराननुगृहीतत्वात् , लैङ्गस्यादौ 'तम्माव- न्त पृच्छामः सूत पौराणिकोत्तम । पुराणमंहितां पुण्या लिङ्ग- मादात्म्यमंयुताम्' इति विशेषनिवप्रभोपक्रमेण प्रवृत्ततया लिगमाहात्म्य वर्णनामहस्य स्पष्टत्वात् , कोर्मादिषु नकोशस्व. प्रसिद्धः, अतिविस्तृसतया प सर्वेषां प्रक्षेपशष्वासंभवाच शिव- पुराणानान प्रामाण्यं मंभवति । विष्णुपुराणानां तु सर्वप्रकारे. णाप्युक्तवपरीत्यात्मामाण्यमस्ति । तया हि-विष्णुपुराणस्य द. का पराशरः, स प वसिष्ठपुलस्त्यवरप्रसादटम्यदेवतापारमा- ध्यमान इति विष्णुपुराणलेगादिपु प्रसिद्धम् । अव एव है ·६ शिवतत्त्वरहस्यम् । 'पराशरस्यावतारो व्यासस्य च शुकम्य च' इति भगवती- व पराशरेऽयुत्पत्तिरिति वक्तव्ये अवतार इति प्रयुक्तम् । एवं च वक्तृगुणः, तथा 'विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत्तवैव च स्थितम्' इति वचनेन न झा नेशानः' इत्यादिश्रुत्यानु गुण्यम् ; तथा सर्वत्र विष्णूत्कर्षस्यैव प्रतिपादनात् न कापि स्वच्याघात: । यत्तु तत्र तत्र फैलासयानादेवकी रपया- दिपरत्वविरुद्धधर्मोपवर्णनम् , तत्प्रसक्तापकर्षस्य सर्वावर्तेषु विष्णोच जनम लीलयैव तु' इत्यादिना लीलारूपत्वेन परिहतत्वान्न कापि स्वव्याघातः; तथा विष्णुपुराणोक्ता. धन्य तद्विरुद्धलेगादिभिरपि 'सर्व विष्णुमया देवा. सर्व वि. प्णुगया गणाः । न हि विष्णुमगा काचिद्गतिरन्या विधीयते ।। इत्येवं सततं वेदा गायन्ते नात्र संशयः। स्वत्कोपसंभवी रुद्रप्तमसा च ममावृतः ॥ मर्वावतपु विष्णोच जनन लीलयैव तु' इत्यादिना प्रतिपादितत्वेन मर्यपुराणसंवादि- त्वम; तथा 'मोऽइमिच्छामि वै धर्म श्रोतुं त्वत्तो यथा जगन् । यमूब भूयश्च यथा महाभाग भविष्यति' इनि मामा. न्यतः प्रश्ने 'विष्णो सकाशादुनं जात्तत्रैव च स्थितम्' इति विशेषनियोत्तररूपेण प्रवृत्ततया कचिदस्यम्यापहामाव: पष्ट इनि तत्त्वावेदकत्वं पुटम् मया पट्माहनचा अपि ·शिवतत्त्वाहस्यम् । पमामतया न नष्टकोशत्वशङ्कावकाश:; अत एवानविविस्तु- तया प्रक्षेपशाभावश्चेति वैष्णवान्येव पुराणानि प्रमाणा- न; शेवानि तु तदविरुद्ध प्रमाणानि भवन्यपि सद्विरद्धे शिवोत्कर्षे न सर्वथैव प्रमाणानीति ।। - अत्रोच्यते-- यद्यपि परित्यं शैववैष्णवपुराणानां वैल- भण्यमुक्तमिति तद्वैपरीयेन विष्णुपुराणानामप्रामाण्यं प्रति. पादनीयम् , तथापि तत्त्वावेदनप्रवृत्तरस्माभिर्न तथा कर्तुमु- चितम् । न हि परेण भ्रान्तमिति स्वेनापि भ्रमितव्यम् । अत: सर्वपुराणप्रामाण्यव्यवस्थापक सिद्धान्तः प्रस्तूयते-- यत्तावदुर वक्तुस्तामसवदोषादिति, तदेवासिद्धम् । तथा. हि-- पुराणाना को धकेत्यभिमान । चतुर्मुस इत्युक्तमेवेति चन, सत्यमुक्तम् , तदेव तु त्वदुक्कं भवद्धान्तिकल्पितम् : सा. स्विकादिदुर्विभागकयनामिक्षेन भवतैव प्रमाणतयाभ्युपगते महाभारत एवं शान्तिपर्वणि राजधर्मे शिव एव सर्वपुराणा- नामादिवतेत्युक्तत्वात् । तथाहि- 'भूयः स भगवान्ध्या. स्वा चिर शूलबरायुध, । असृजत्सर्वशास्त्राणि महादेवो महे- श्वर || विद्याश्वतन. कूटस्थास्वासा भेदविकल्पना. । अङ्गा- नि वेदाश्चत्वारो मीमासान्यायविस्तरः ॥ पुराणं धर्मशास्त्रा- णि विद्या होताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्वेति ते ·शिवतत्त्वरहस्यम् । त्रयः ॥ अर्थशानं चतुर्थ च विद्या बष्टादशैव तु । दश चाष्टी च विख्याता एता धर्मस्य संहिताः ॥ एतासामेव विधानां च्यासमाह महेश्वरः । शतानि त्रीणि शास्त्राणि प्राह तन्त्रा- णि समतिम्' इवि सामान्यत उक्तवा, 'तन्त्रं पाशुपतं नाम पाश्चरानं च विश्रुतम् । योगशास्त्रं च विख्यातं तन्नं लो- कायतं तथा' इत्युपक्रम्य 'दश चाष्टौ च विज्ञेयाः पुराणा यहसंहिताः । पुराणस्य प्रणीताश्च तावदेव हि संहिताः ।। धर्मशास्त्राणि तावच्च एकार्थानीति नान्यथा। एकार्यानि पुराणानि वेदाश्चैकार्थसंश्रयाः' इत्युक्तम् । तथा तत्र तत्र पा. वरात्रादिपु विष्ण्वादिककत्वस्मरणस्य प्रवक्तृत्वपरत्वं दर्श. यितुम् 'कल्पे कल्पे महामार्गपिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । प्राषि- पुत्रश्च तेस्तैहि विष्णुना च विकल्पिता:' इत्यप्युक्तम् । तथा च तस्मै वेदान्पुराणानि दत्तवानप्रजन्मने' इति पुराणवचनोपहितया यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश प्रहिणोति तस्मै' इत्यनुरूपुराणसमुपयार्यकच. कारवत्या श्रुत्या सर्गायकाले शिवासम्धानां पुराणानां प्रवक्ता परं चतुर्मुस इति सिद्धत्वेन तस्य पुराणप्रणेतृत्वा- सिद्धः । न च प्रवस्तुस्तमोभिभवो दोपाय ; तस्य प्रणेतृदोष- बन् प्रपन्यामामाण्यानापादकत्वात् , अन्यथास्मदादिपठित.

·- शिवतत्त्वरहस्यम् । तवेदवाक्यानामपि अप्रामाण्यापत्तेश्च । किं चाय पुराणाना प्रवक्ता वा अस्तु प्रणेता वा, सर्वथापि स यदि पुराणानि युगपदनुक्त्वा कचित्कल्पे कानिचित् क्वचिरकल्पेऽपराणि च प्रणयेत् , तदा घटेतापि कथचिदमिमतलाभप्रत्याशा , तदेवासिद्धम-यत्पुराणे याप्रकरणे विद्यमान वचनमुदाहत्या चिन्तयितुमिप्यते, तत्रैव मत्स्ये तस्मिन्नेव पुराणस्वरूपवि वेचनप्रकरणे उपक्रम एव 'पुराण मर्यशालाणा प्रथम ब्रह्मणा स्मृतम् । अनन्तर तु वक्त्रेभ्यो बदास्तस्य विनिर्गता । पुरा णमेकमेवामीत्तदा कल्पा-तरे नृप । त्रिवर्गसाधन पुण्य शन कोटिप्रविस्तरम् । निर्दग्धेपु च लोकेषु धारिपूरण वै पुरा । अशानि चतुरो वेदा-पुराण न्यायविस्तरम् ।। मीमासा धर्म- शास्त्र च परिगृह्य मया कृतम् । गम्यरूपण तु पुन कल्पा- दावुदकार्णवे ॥ अशपमेत कथित मुदकान्तर्गतेन च । श्रु- या जगाद च गुनी-प्रति मत्तश्चतुमुख ॥ प्रवृत्ति मशा- स्वाणा पुराणस्याभवत्चत । कालनाप्रहण दृष्ट्वा पुराणस्य ततो नृप । व्यामरूपमा कृत्वा सहरामि युगे युगे । चतुर्लक्ष प्रमाणेन द्वापर द्वापरे मदा ॥ तथानादशधा कृत्वा भूलोक ऽस्मि-प्रकाशये । अद्यापि दवलोके तच्छत कोटिप्रविस्तरम् ॥ तदर्थोऽत्र चतुर्लभै सक्षपेण निर्देशित ' इति साकल्प ·शिवतत्त्वरहस्यम् । युगपदेव ब्रह्ममुसादविदितवामपाद्मादिविभागम्य शतकोटि- अन्थसख्याकस्य पुराणस्कन्धस्यैकस्यैव निर्गममुक्त्वा तत. कल्पान्ते जगत्येकार्णवे सति नष्टेध्वध्यतृपुरुषेयु चतुर्दशवि- द्यास्थानान्यपि धारयता भगवता मत्स्यरूपेण 'कल्प कल्मे महाभागमपिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । ऋषिपुवैश्च तेस्तैर्हि विष्णुना च विकल्पिता ' इति महामारतोक्तरीत्या प्रवचनमात्र पुरा. गाना कृतम, तन्मुलाञ्चतुर्मुस श्रुत्वा तथैवारप्रण्डरूपेण संपुरसण मुनिभ्य उपदिदेश, ततो वहुतिथे कालेऽतीते द्वा- परान्ते प्रमक्ते मनुष्याणामायुहासात्तावद्विस्तृतपुराणस्कन्धा- ध्ययनाध्यापनशक्तिकोण्ठ्य पर्यालोक्य लोकानुजिघृनया भ. गवते व न्यामपणाटादशधा विभागातुर्लक्ष्या मक्षेपश्च कृत इनि निपादनेन युवापि कल्प ब्रह्मणा विभज्य कथनम्य कतिपयपुगणकथनाय शामिद कथमभिमतलाभ इत्यास्ता- मेनन। नसत्कम्पपु हा तत्तद्गुणोद्रिक्त इति यटुक्तम् , नत्र वा किमानम न तावदुढाहन वचनम, तोतार्थनाधका लाभावान । न च तत्वरूपेण' इत्येतदेव प्रमाणमिति कायम, 'यमिमी तु पोपम' इति पुराणपरविधीय- यादप्रतिनिर्देशात्मन नन्छब्देन पुराणस्यैव समान ·शिवतत्वरहस्यम् । 'वत्स्वरूपेण' इत्यस्य तत्पुराणस्वरूपेणेत्यर्थकत्वात् । यच्ची- तम् - तत्तद्गुणाधिकमहिमवर्णनस्य तत्तद्गुणाधिक प्रवक्तृक- स्वौचित्यादिति, तत्तुच्छम् , वण्यवर्णकयोरैफरूप्यनियमा. सिद्धेः- न हन्धोऽन्धनैव वर्णनीय: वधिरो बधिरेणति नियमः, सात्त्विकेनैव व्यासेन तामसानामसुरादीनां वर्ण- नान् । ननु न सात्विकस्तामसस्योत्कर्ष भ्रान्त्वा वर्णयति, तामसस्तु तथा करोतीत्यौचिसमिति चेन् , तदपि न ; एव. मपि राजसोत्कर्षवर्णनस्यापि भ्रममूलकचया तत्रापि वश्तु. स्तामसवे कल्पनीये राजसत्वकल्पनायोगात् , रजस. प्रय- त्तिधर्मकत्वेन तमोबदज्ञानजनकत्वाभावात् ; कथंचिदाने या व्यवस्थानुपपत्ते.-राजसतामसोत्कर्षवर्णनयोर्धनमूलत्वानि. शेपे राजसोत्कर्षवर्णनं राजसेनैव, तामसोत्कर्षवर्णनं तामस. नैव कर्तव्यमिति व्यवस्थाया नियामकाभावात् । यदप्युक्तम्- तत्तद्गुणप्रवर्तकमहिमवर्णनस्य तत्तद्गुणमूलकत्वौचित्यादिति, त- दपि न प्राग्वदेवायोजकस्वात् , अन्यथा वातप्रकोपजनक- पदार्यगुणपाठस्यापि वानमूलकत्वकल्पनापत्तः । किं च, 'सं- कीर्णेषु सरस्वत्याः पितृणां च निगद्यते' इति श्रवणात् यस्मि- कल्पे गुणत्रयसंकीर्णचतुमुंसः तस्मिन्कल्प पितृमरम्वतीप्र. तिपादकपुराणं प्रणिनाय इयपि कल्पनापत्तेः; न चेष्टाप. ।

·शिवतत्त्वरहस्यम् । तिः, सादृशपुराणाभावात् । न च तादृशपुराणमेकं प्रणीय भागशस्तेषु तेषु प्रचिक्षेपेति वाच्यम्, पुराणानामादि. काल एव क्लससंख्याश्रवणम्य तत्तदनुक्रमणिकाध्यायोक्त- कथानुक्रमणस्य च विरोधात् । यदप्युक्तम्- कल्पेषु साविकदिव्यपदेशान्यथानुपपत्त्या तत्प्रवर्तकस्य ब्रह्मणस्त- सद्गुणोद्रेकमिद्धिरिति, तदपि न ; हेमन्तादिषु हिमकाला- दिव्यपदेशवत्कल्पाना तत्तद्गुणप्राघुर्येण तत्तत्समाख्योपपचेरा- स्वामिदमपि । यचौतम- बहूना पुराणानामप्रामाण्यकल्पनादेक स्या- स्य वचनस्याप्रामाण्य कल्पन युक्तं भूयमा वीयत्वादिति दावामुद्भाव्य तत्परिहारावसरे नानयो. माआद्विरोधोऽस्ति किं तु परपरया इति, तम्याभिप्रायं न विन , म हि परपरया विरोधे भूयसा बलीयस्त्व नास्ति, माझाद्विरोधे त्वस्ति इति कल्पयितुं शक्यम् । यदप्युक्तं तत्रैव--- मानेन बहूनाममा. मायं प्रतिपाद्यत किं स्वविंशपेण प्रसक्तस्य तस्य विशेषपर्य- वसानं कियत इति, तदप्यसंगतम् ; किसनेन विगंध. परि. इत. पादमिति चेत्, अस्तु, केन तहप्रामाण्यं शिवपुगणा. नामापादितम ! परस्परविरोधेनेति चूम ; नैतदस्ति, मर्वमा परण: म कयं निवपुराणानामप्रामाण्यमापादयेन एतद्वचन- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । साचिव्यनेति चन् , हन्तवमागतो विरोध.; परं तु कश्चिद- न्योऽपि हेतुरासीदित्यन्यदेतत् । उभयाहेतुत्वेऽपि प्राRIप्राप्त- विवेकन परस्परविरोधेन सिद्धस्याप्रामाण्यस्य स्थलविशेषनि- नयमात्रेऽम्य व्यापार इति चेत्, न ; तन्निर्णयार्थमप्यप्रामाण्य. च्याप्यतमोमूलत्वप्रतिपादनमुखेन प्रवृत्तस्य अस्य वचनम्य यहुप्रमाणविरोधो दुष्परिहर एव । इमप्यास्ताम् ॥ यञ्चोक्तम्- अम्यैव वचनम्य ताममपुराणान्तर्वतितया कथं प्रामाण्यमिति शङ्कायां मानान्तराविरोधात्मभवदौम. गिक प्रामाण्यं न क्षतमिति, तदप्ययुक्तम् ; प्रागुदाहृतमा रतवचने 'पुराण धर्मशास्त्र च विद्या होताश्चतुर्दश' इत्ति विद्यापदप्रयोगात्, 'दश चाष्टौ च विख्याता एता धर्मस्य मंहिताः' इति धर्ममंहितापदप्रयोगाच प्रमाणत्वेन परिगणि. वासु विद्यासु पुराणं मामान्यत उपादाय 'एतामामेव वि. द्यानां व्यासमाह महेश्वर.' इत्युरक्रम्य तत्तद्विद्याभेदानुक- मायमरे 'दश चाष्टौ च विजया. पुराणा यतमहिताः । पुराणस्य प्रणीताश्च तात्रदेव हि महिनाः ॥ धर्मशास्त्राणि तावश्च एकार्यानोति नान्यथा । एकार्थानि पुराणानि वेदाचे कार्थमहिताः' इत्यष्टादशपुराणानां परिगणनेन नेषु लोक- मावस्याप्यप्रामाण्यानुपपत्तेः । न हि प्रमाणानि चतुर्धा प्र.

·- शिवतत्त्वरहस्यम् । त्यक्षादिभेदेन, तन्न प्रत्यक्ष द्विविध लौकिकालौकिक देन- इत्युक्ते किंचित्प्रत्यक्षमप्रमाणीभवितुमर्हति । अपि च परस्परविरोधानागाण्यमिति भ्रमोऽपि न कर्तव्य इति दृष्टयैव तत्रैव एकार्थानि पुराणानि' इति पठितवान मानान्तरविराधो दुष्परिहर एव । का तर्हि तस्य वचनम्य गविरिति चेच्छृणु-मकीर्णा सात्विकाश्चैव राजसाश्चैव तामसा इति तत्तद्गुणप्रचुरतया कल्पास्तथा तथा व्यपदि- श्य, 'अन्न शिवस्य' इत्यादिना तत्तद्गुणोत्कर्षकाल तत्तद्गु- णोपाधिकमूर्तेगाधिक्यमुचितमियभिप्रायेा ब्रह्मायुकाणा कल्पमप्रवृत्तत्वमुपपाद्य, 'यस्मि-फस्पे' इति श्लोक कल्प' इति विपयसप्तमी कृत्वा य कल्प विपीकृत्याधियत्य यत्पु. राण प्राक्त प्रथममुक्त ब्रह्मणा, प्रशब्दस्य प्राथम्यपरत्वेन तेन प्रोक्तम्' इत्यादाविव प्राक्तशब्दस्य प्रथमवचनमानपरत्वान् , तस्वरूपण तत्पुराणम्यरूपेण नस्य तस्य माहात्म्य तत्सत्कल्प- स्य माहात्म्य वर्ण्यत , परविद्युजितादिवर्णनस्य वर्षाकाल- वर्णनत्यवत् तत्वकल्पवृत्यग्न्यादिमाहात्म्यवर्णनस्यैव तत्त स्करूपवर्णनात्मक वादिति पनिपारनेन भित्रभिसरल्पधिप याणा पुगणान नाम्नि परस्परविगध इति , फार्थानि पुराणानि' इमि भारतातरीन्या मपुराणप्रामाण्योपपा ·शिवतत्त्वरहस्यम्। - दनतात्पर्यकत्वेन समश्चमत्वात एवं कस्याप्ययाधनोपपत्ती कतिपयपुराणप्रामाण्यवाधस्यायुतत्वात् । स्पष्टश्चायमर्थः कौमशेवादिषु । यथोक्तम्-- अमंख्याताः स्मृता: कल्पा अझविष्णुशिवात्मका: । कधिताश्च पुराणेषु मुनिभिः का. लचिन्तकैः । मात्रिकेवथ कल्पेषु माहात्म्यमधिक हरेः । तामसेपु महेशस्य राजसेषु प्रजापतेः ॥ फपि. द्रमा कचिद्विष्णुः कचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामा. धिक्यं न्यूनत्वं वा कथंचन ॥ ततस्कल्पान्तवृत्तान्तमधि- गम्य महापभिः । तानि तानि प्रणीतानि विद्वांस्ता न मुह. ति' इति ; फिंच, अष्टादशपुराणानां दानविधि वक्तुमुपक्रम्य मध्य, नन्वष्टादशानां प्रामाण्यं न मंभवति परम्परवि- गांधान , अतो लोकायनादिवदप्रमाणानामेपो दानेन कथं म्वगो भवत्विति शहाशं तत्परिहागर्थ प्रवृत्तेनानेन वच- नन यावन्ति दातव्यखेनाभिमतानि पुराणानि तावतां प्रामा- ज्यममर्थनमेव कर्तुं न्याय्यम ; न तु तन्मध्यं फनिपयानाम; तथा मान अप्रमाणानामेपामुत्तादानविधिविमध्येन, नम्मात्प- गिहनमेनन् यत्तावद्वक्तृतोप इनि। गरप्युक्तम- प्रयाश्रुतिविरोधादिति, सदपि तुम्छम; जवादमनारायणगौरत्यतिवर्णनं ६ प्रन्य नश्रुतिविमतिमि ·शिवतत्त्वरहस्यम् । 3 -- यभिमान म एवं भ्रममूल: अथर्वशिरमायाम मिदं ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते मंप्रसूयन्ते सर्वाणि चेन्द्रि यागि मह भूननं कारणं कारणानां धाता ध्याता का- रणं तु ध्येयः सबैश्चर्य संपन्नः सर्वेश्वरः शंभुराकाश मध्ये' इति ब्रह्मविष्णुरुद्राणां शिवादुत्पत्तिश्रवणादुदाहृत. श्रुतिविरोधे विष्णुपुराणानामपि तुल्यं कथमेकत्र तदु दावनम ? न च ' नारायणादुनो जायते' इति श्रुत्या का यत्वेनावगने रुद्र श्रुरान्तरेण श्रूयमाणमपि ब्रह्मनारायणका- रणवम , ' आत्मन आकाश: मंभूतः' इति श्रुया कार्य- त्वेनावगन भूना का पर्वाणि 5 वा इमानि भूतानि आ- काशादेव ममुत्पद्यन्ते' इति श्रुत्या प्रतिपादितं जगत्कारण- स्वमिवान्वेतुमनहलातन्तयामिणि परमात्मनि पर्यवम्य. नीति न विष्णुपुराणम्य श्रुतिविरोध इनि वान्यम ; वैपरी- सम्यापि सुवचत्वात् -- अथर्वशिसायां कार्यस्वेन श्रुतं विष्णो श्रूयमा जगत्कारणलं तवान्वयमलममा मत्तदन्तयामिणि परमशिव पर्यवम्यनीति । वस्तुतस्तु न कम्यापि पुराणस्य श्रुतिविरोध ; गुणमूर्तीनामन्योन्यम्मादुत्पनिमभिप्रेत्य ' ना. गयणादा' इत्यादिश्रुनयः, परमशिनादुत्पत्तिमभिप्रेत्य 'मर्व- मिदम' इत्यादिश्रुनय, इति मविना व्यवस्यापिनमम्म ही.

·शिवतत्त्वरहस्यम् । - क्षितैः शिवाकमणिदीपिकादिषु ।। यच्चोक्तम्- खव्याघातादप्रामाण्यमिति, तदप्यतेनैव नि. राकृतम् , नारायणाद्रुद्रोत्पत्तिः गुणिरुद्रविषया, निमूर्तीना- मुत्पत्तिस्तु परमशिवविषयेति व्यवस्थाभिप्रायकत्तया स्वव्या. घातगन्धस्याप्यमावात् । यच्चोकम् --स्वोक्तार्थस्य प्रमाणत्वा- भिमतपुराणान्तराननुगृहीतत्वादिति, तदपि तुच्छम् ; शिवपु. राणप्रतिपाद्यम शिव ब्रह्मनारायणजनकत्वस्य तदुपास्यत्वस्य च परै. केवलमसूयितव्यस्य सर्वसंप्रतिपन्ने महामारत एवं योऽस्जद्दक्षिणादगाद्ब्रह्माणं लोकसंभवम् । वामपाश्चया विष्णु लोकरक्षार्थमीश्वरः' इति 'यस्थ ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वं च शक सहामरैः । भर्चयध्वं सदा लिङ्ग तस्मात्पूज्यतरो हिकः' इत्यादिना प्रपश्चितत्वात् । अपि च भवदभिमते पाने शिवराघवसंबादे गारुडे शिवरहस्यादौ च शिवपुराणो. कार्थानां सविस्तरतया प्रतिपादनाच्च ।। अञ्चोक्तम्- 'पुराणसंहितां दिव्यां लिङ्गमाहास्यसं. युताम्' इति विशेपनिष्टप्रभोपक्रमेण प्रवृत्तया लिङ्गमा- हात्म्ये आप्रवत्त्वादप्रामाण्य लैनस्पति, तदपि न युक्तम् । न हि शब्दाना तात्पर्यादन्य आमहो नामास्ति, वात्पर्य च मूर्धाभिषिक्त प्रामाण्यनिदानमिति कथमप्रामाण्ये विरुद्धो S.T.3 ·शिवतत्त्वरहस्यम् । हेतुरुपन्यस्त ? प्रत्युत, यत्रामहो नास्ति त:प्रमाणान्तरेण बाध्येतापि, यत्र त्वामहोऽस्ति न तत्सर्वधा बाध्यत अन्तता विकल्प वानुभवेत् । न च माहात्म्यशब्दवा च्यप्रशसायामाग्रहेऽपि तद्धटके ब्रह्मनारायणजनकत्वादी न प्रमाणमिति वाच्यम् , प्रशसामात्रस्य तैरपि ज्ञाततया तद्ध- टकाश एव तेषा जिज्ञासाया तदुत्तरत्वेन प्रवृत्तस्य पु राणस्य तन्नैव तात्पर्यवत्वेन प्रमाणत्वात् । न च न ब्रूम- स्तात्पर्याभावादिति, किं तु लिगमाहात्म्यशुश्रूपुभि पृष्टे 'न बुद्धिभेद जनयेत्' इति न्यायेन तत्वमाच्छाद्य तनुयनुसारे जैव प्रवृत्ततया प्रशसामात्रे तात्पर्यमिति न वाच्यार्थे प्रामाण्य- मिति वाच्यम्, तत्त्वव्युत्पादनार्थ प्रवृत्तेषु पुराणेष्वप्रतिपन्न तत्त्वेन प्रष्ट्रा अन्यथायुद्धघा पृष्टेऽपि, यथा मत्वा त्वया पृष्ट नैतदेव मन्तव्यम् इद तु वस्तु तस्वम्- इति वक्तव्ये, तविहायान्यथाप्रवृत्तत्वाङ्गीकारे पुराणाना मोहगावप्रस मात् । वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वाञ्च- मैत्रयेण जगत कारणमिति सामान्यत पृटेऽपि चिरपरिषयवशात्तत्स्वरूपा- भिशेनात एव विदितवदीयविष्णुभफिन पराशरेण 'नबु. द्विभेदम्' इति न्यायात्तगुद्धषनुसारेण 'विष्णो सकाशादुग- त जगत्' इत्यायुक्तमिति । किं च, लैट्ने तथात्वेऽपि श्रीशैके ·शिवतत्त्वरहस्यम् । प्रयागे विद्यमानानामृषीणां स्तं प्रति प्रश्न, 'त्वमदृष्टवशाद. स्मदर्शनं समुपागत. । अकुर्वकिमपि श्रेयो न वृधा गन्तुम- ईछि । तस्माच्छेप्टवरं पुण्य सत्कथाज्ञानसंहितम् । अपव. गफलैकान्तमनाचारवहिष्कृतम् ।। जगतां सृष्टिसहारस्थिति. हेतुप्रदर्शकम् । वेदान्तसारसर्वस्वं पुराणं भावयाशु नः' इति सामान्यनिष्ठ प्रश्नोपक्रमेण प्रवृत्ते प्रामाण्यस्य त्वयापि वक्त- व्यत्वात् ; भागवते प्रामाण्यस्य त्वयैव व्यक्तव्यत्वाच्च । तत्र हि सूतं प्रति ऋषीणा प्रश्न- 'सूत जानामि भद्र ते म- गवान्सास्वता पतिः । देवक्या वसुदेवस्य जातो यस्य चिकी- पया ॥ तन्नः शुश्रूपमाणानामईस्यद्गानि वर्णितुम् ' इति विशे- पस्यैव विषयीकृतत्वात् , 'आपन: संमृति पोराम' इत्यादि- मिश्चतुर्मि. श्लोकैरतेया भगवत्युत्कटाया भक्तर्व्यक्तीकृतत्वाच वतोऽपि पूर्वमेव प्रबन्धु प्रार्थने 'पिचत भागवतं रसमाल. यम्' इति विशेषनिष्टताया. प्रकटितत्वाच तदुपक्रमेण प्रवृत्ते प्रबन्धे दुष्परिहरमप्रामाण्यम् ॥ - यदप्युक्त कौर्मादिपु नष्टकोशत्वप्रसिद्धरिति, तदप्यसा-' रम्, तथा हि-येयं पट्सहनप्रन्यास्मिका ब्राझी सं. हिचा प्रचरति सान नदेव, मात्स्यवचनावातम्रप्तदशस. इस्त्रीमध्ये ब्रह्मासहितातिरिको योऽयमेकादशसहसमन्यात्म- 3 ·शिवतत्वरहस्यम् । को भाग स नष्ट इति चेन् , अस्तु को नेत्याह, न हि वय वत्रत्यानि वधनान्युदाहराम । श्रूयमाणा तु या सहिता न तस्या तदितरनाशप्रयुक्त किंचिदतिश- दाबीजमस्ति । तदितरभागस्य नष्टतया अनयापि सहितया सददेव नष्टया भवितव्यम्, कस्यचिल्लोपे कस्यचिदलोपे च नियामकाभावात , श्रूयमाणा तु केनचित्कल्पितति स्यादना. श्वास इति चेत् , न , अप्रयोजकत्वात्-न हि केनचिल्लुप्त- मिति सर्वेण लोप्तव्यम् , केनचिद्वा स्थितमिति सर्वेण स्थात व्यम्, न खलु ऐन्द्रादिव्याकरणनाशनिमित्तस्तिलमानोऽप्यना- भास पाणिनीये तव वा यम वास्ति । किच, एच सति वि. प्णुपुराणेऽपि मात्स्यवचनावगतत्रयोविंशविसहनीमध्ये सात दशसहनीनाशप्रयुक्तो विद्यमानपट्सहस्रधामनाश्वासो दुष्प- रिहर एवापतेत् ।। यशक्तिम्- अतिविस्तृतप्तया प्रक्षेपशवास्पदत्वादिति, तद्धि न विविच्य प्रथमपि क्षमते, सथाहि.--- किम. विविस्तृतस्त्र नाम, किं स्वत एवाधिकमन्मत्वम्। किं वा फ्लमसख्त्यापेक्षयाधिकसख्यायस्वेनोपलभ्यमानत्वम् आये सर्वपुराणसाधारण्याग्नेष्टमिद्धि , द्वितीये त्वसिद्ध , यो हि क्लसमाथसख्या पुष्कला न लभ्यत इति नकोशोऽम.

·शिवतत्त्वरहस्यम् । वदन्य इत्युपालभ्यते, तं प्रत्येव कथमुक्तलक्षणमतिविस्तृत- त्वमापादनीयम् ; इदमन्यद्वा किंचिदस्त्वतिविस्तृतत्वम् , स. वापि तत्ताकि वैष्णवपुराणेषु नास्ति ! तत्कि व्यर्थैः पञ्च- म्यन्तैः परान्नमयसि ! आस्तां तावदिदम् ।। यदप्युक्तम्- विष्णुपुराणं प्रति शिवपुराणोक्तदोषसप्त- कराहित्यात् तत्प्रमाणमिति, तत्र प्रतिज्ञांश एफ. साधु., हेत्वं. शस्तु न परीक्षाक्षम , तथाहि-- यत्तावदुक्त पक्रगुणरूप- माधवलक्षण्यमुपपादयितु पुलस्यवमिष्ठवरलब्धदेवतापारमा- ध्यज्ञानशालितया शैवपुराणेष्वपि स्वोत्पत्तौ अवतारपदप्र- योगसूचितमहिमशालितया च शिवपुराणवक्तृतामसचतुर्मु. खापेक्षया पराशर उत्कृष्ट इति, तद्विचारयाम:-- वक्ता अन्न किं प्रबन्धप्रणेता कविरभिमत., उत कविना स्वप्रन्ये स्वप्रतिपाद्यार्यवक्तृत्वेन निबद्धः आये वैष्णवपुराणाना स. स्वोद्रिक्तचतुर्मुखप्रणीतत्त्रस्य भवतैवोद्घोषितत्वेन पराशरो- स्कर्षवर्णनस्य प्रकृतानुपयोगात्; द्वितीये शिवपुराणवस्तु- स्ताममत्वदोष इति वादस्यासगति स्पष्टैव , तन हि मत्स्य- कूर्मशिवादयो वक्तृत्वेन निबद्धा इति । तथा च पराश- रानुप्राहकपुलस्त्यायुपास्यमत्स्यकूर्मादिवक्तृभ्यः शिवपुराणे- भ्यस्तदुपामकोपायकपराशरवक्तृकत्वमेव विष्णुपुराणस्य म ·शिवतत्त्वरहस्यम् । द्वैलमण्यमिति वादः कस्य न दासाय । यच्च तस्य माही- म्यं तदुत्पत्ताववतारपदप्रयोगात्साधितम् , तदपि तेनैव म्तो एव्यम् ; किमवतारपदं महतामुत्पत्तौ शक्तमित्यभिमानः, किं वा माघारण्येऽपि तत्रैव प्रयोग इति ? नाधः, शक्तिप्राहकको गव्याकरणादेरभावान्, न द्वितीय, असिद्धः, 'सर्वे तेऽत्र- तरिष्यन्ति ब्राह्मणाद्यासु योनिषु' इति गौतमशापदग्धाना पापण्डानामुत्पत्तावपि भवतारपदप्रयोगात्। स तु लाक्षणि कः प्रयोग इति चेत्, न; वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । यत्तु द्वितीय वैलश्नण्य प्रत्यक्षश्रुत्यनुमारादिति, तदपि साधारण सर्वपुराणानामिति प्रागेव प्रश्चितम् । यत्तु तृतीयं वैलमण्यं म्वव्याघाताभावादिति, तदेवामिद्धम ; भागवत एव 'न ते गि. रिवासिललोकपालविरिचिवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योतिः परं यत्र रजम्तमन मत्त्वं न यद्य निरम्तभेदम्' इति प्रबन्धप्र. तिपायभगवदुरूपविगधिनोऽर्थस्य निबन्धनान् तत्त्वतो व्या. पाताभावोऽपि उभयमाधारण इति तत्कथ वैलक्षण्यं भवेन् । यश चतुर्थ वैलक्षण्य पुराणान्तरसवादरूपम , तदपि माधा. रणमित्ययोचाम । ये च पञ्चमषष्ठे वैलनण्य सामान्यप्रमो- पक्रमत्वानष्टकोशवरूपे, ते अपि भागामिद अतिप्रमत पति प्रायोक्तम । यस मातम वलक्षण्य नातिविस्तृतमिति, तदपि ·शिवतत्त्वरहस्यम् । निवक्तुमेवाशक्यामित्युक्तमेव । तदलमनेन मशकमायासं. रम्भेणेत्युपरम्यते । तदेवं सिद्धमेव प्रामाण्यं सर्वेषां पुराणा- नामिति प्रकृतमनुसरामः ॥ पार्वत्युवाच- शरीरार्धमहं शंभोयेन प्राप्स्यामि केशव । तदिदानी ममाचक्ष्व स्तोत्रं शीघ्रफलप्रदम् ॥ शरीरार्धमिति । शरीरस्यामियर्थः । नन्वन्धया समा. शरूपाधस्यैव लिप्सित्तत्वेन ताशार्धम्य अर्ध नपुंसकम्' इति समामे अर्धशरीरमिति भवितव्यमिति चेत् , वस्तुतः समाशरूपम्याप्यर्धस्य एकदेशत्वेन विवक्षितत्वात्पष्ठीसमास.। यद्वा समाशवान्येवार्धाब्दः, न चैकदेशिममासापत्तिः । भाष्यकारेण अर्धप्राम: प्रामामिति समांशवाचिन्येव रूप. द्वयम्यापोयत्वात् अर्धग्रामादयः समानाधिकरणसमासेन, मामार्धादय षष्ठीसमासेन च साधनीया इति व्यवस्थाप्य तत्सूत्रस्य प्रत्याख्यातत्वात् । केशवेति साभिप्रायसंबुद्धिः- लब्धम् अतस्त्वमेव तदुपायं जानासीति । शंकरनारायणात्मिका मूर्तिश्च महेश्वरस्य पञ्चविंशतिमूर्तिषु त्रयोदशी शिवारामेषु प्रसिद्धा । यथोक्त पातूलशुद्ध तत्त्व- त्वया हि शरीराध ·शिवतत्त्वरहस्यम् । - भेदपटले- त्रयोदशी हरेरर्थमर्धनारी चतुर्दशम्' इति । स्तोत्रमिति | गुणिनिष्ठगुणाभिधानं स्तुति , तत्साधनी भूतशब्दमानं वा । 'दाग्नीशम-' इत्यादिना करणे ट्रन्प्र. त्ययः । तदाचक्ष्वेति । अधीष्टे लोट् ।। नारायण उवाच- अस्ति गुह्यतमं गौरि नानामष्टोत्तरं शतम् । शंभोरहं प्रवक्ष्यामि पठतां शीघ्रकामदम् ॥ अस्तीति । वर्तमानव्यपदेशेनेद द्योतयति-- नेमानि नामानि मयेत. परं कल्पनीयानि, किं तु मागेव सिद्धान्य. धुनापि वर्तन्त इति । गुह्यतम संवरणीयतमम्। 'शंसिदहि- गुहिभ्यो वेति वक्तव्यम्' इति क्यप् । गुहातमत्वं च श्रुतिस्मृतिरहस्यार्थनिरन्धनरूपत्वात् । नाम्नामिति । ननु स्तोत्रमाचक्ष्वेति स्तुतिसाधनकथनाभ्यपणे नाम्ना कीर्तनम. युक्तम्, नाम्नां यहच्छाशब्दत्वेन मतभेदेन यात्त्यवाचको. भयस्वरूपान्यतरप्रवृत्तिनिमित्तकवादिति चेत् , मत्यं नामा. नि तारशान्येव; शिवादिपदानि तु योगार्थप्रधानानि नाम• व्यपदेशातु वत्प्रतिपाद्ययोगार्थानां संज्ञाशब्दप्रवृत्तिनिमित्त. वसंझिस्वरूपदमाधारणत्वाभिप्राय | यद्यपि शिवादिश- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । ब्देषु कानिचिनामान्यपि भवन्ति, तथापि तेषु विद्यमानो रूत्यंशो म विवक्षितः, तेन स्तुत्तेरभावात् । न हि वाचक- शब्दबाहुल्यमात्रमुत्कर्षः, घटादिसाधारण्यात् ; परं तु स्तु- विपरेषु पाक्येषु विशदेषु पत्सु नामपदैरेव स्तुतिसाधनं रू- ढ्यर्थवद्योगार्थस्याप्यसाधारण्यख्यापनाय । प्रवक्ष्यामि प्रथम वक्ष्यामि । पठतामिति लिङ्गमविवक्षितम् । इत्युक्त्वोपदि- देशति शेष. । यद्यपि चिच्छक्तिरूपाया अम्बायाः किमप्य- विदितं नास्ति, नापि नियसिद्धमेकशरीरत्वं कर्मभ्यम्, तथापि श्रोतृणां विश्वासजननायाख्यायिकेयं नियद्धा । 'ऋपिच्छन्दोदेवताभि परित्यक्तो भुजंगमः' इति म. न्त्रशास्त्रवचनात्तत्रयं दर्शयति- नारायण ऋपिः। अनुष्टुप्छन्दः । सदाशिवो देवता। नारायण ऋपिरिति । मन्त्रद्रष्टेत्यर्थ । अत एव भव. क्ष्यामीति प्रथमवक्तृत्त्वमाविष्कृतम् । अनुष्टुप्छन्द इति । अष्टाभरपादपटितस्वात् । सदाशिवो देवत्तेत्ति । मन्त्रप्रतिपाद्य इत्यर्थः । यद्यपि शिवपदनोपक्रमात् सदाशिवादुत्तीर्णः पट्- विंशत्तमयत्वरूप. परमशिव एवं प्रतिपाद्यः, यद्वा महेश्वर - ·शिवतत्वरहस्यम् । . एव प्रतिपाद्य , शरीरार्धप्राप्त्यर्थकस्तोत्रेण तदातुरेव स्तोतव्य- स्वात्, अर्धनारीश्वरमूर्तेमहेश्वरव्यूह एवान्तर्भावात् । यथोक्तं वातूलशुद्धे- कर्मेशस्य सहस्रांशान्महेश्वरसमुद्भवः । महेश सकलं विद्यात्सृष्टिस्थितिळयात्मकम् ॥ पञ्चविंशतिभेदेन मूर्तीना पञ्चविंशति. इत्युपक्रम्य, त्रयोदशं हरेरर्धमर्ध नारी चतुर्दशम्' इति तन्मूर्तिषु परिगणनात् । तथापि शिवतत्त्वस्य निष्कलतया केवलमुमुक्षूपाम्यतया फलाभिमं. धिमदुपास्ययोमहेश्वरसदाशिवयो केवलसकलान्महेश्वरात्स. कलनिष्कलात्मकस्य सदाशिवम्याभ्यर्हिसतया कार्यकारणयो महेश्वरपरमशिवयोधर्मेण स्तोतु सौल यादवतारमूर्तिप्रसादाय मूलमूर्युपासनमगवाञ्च स एवान प्रतिपाद्य इति भाव. ॥ तस्य ध्यातव्यं रूपमाह- धवलयपुपमिन्दोमण्डले संनिविष्टं भुजगवलयहारं भस्मदिग्धाङ्गमीशम् । हरिणपरशुपाणिं चामचन्द्रार्धमौलिं हृदयकमलमध्ये संततं चिन्तयामि ॥ यमपि मदाशिवो दशमुजः, तथापि तस्य जपकाले वराभयमृगपाशुपाणित्वस्याप्युपदिष्टतया हरिणपरशुपदं घरा ·शिवतत्वरहस्यम् । पन्य । भय योरप्युपलक्षणम् । यथोक्त कामिके- 'जपकाले तु मन्त्रस्य ध्येयो देवश्चतुर्भुज । वराभयपरश्वेणलमत्करसरो. रह.' इति । ध्यानकाले ध्यातव्यत्वेन विहिता अङ्गप्रत्यद्गसा- सोपानरूपा येऽङ्गभेदा वातूलशुद्धोक्ता से चत्वारोऽप्यत्र प्रदर्शिताः । तथा हि--- धवलवपुपमित्यनेन सर्वाङ्गप्रणा- निछरोबक्नदियाख्यान्यहानि वक्षःकण्डादीनि प्रत्यङ्गानि द- गितानि । 'शिरो वक्त्रं च हृदयमङ्गमित्यभिधीयते । वक्षः कण्ठ स्तनौ वाहू नाभिगुल्यादरं तथा ।। नेत्रनामास्यकर्ण च पाणिपादतलागुली । ऊरू जानू च जो च प्रत्यक्षमिति कीर्ति- तम्' इति यातूलशुद्धवचनात् । हरिणपरशुपाणिमित्यनेन माझं दर्शितम-- 'मूर्तीना गुणरूपं तु माङ्ग चेति प्रकीर्ति- तम्' इति प्रतिज्ञाय, के ते गुणा इत्याकालायाम् त्रिगुणा पाक्तिनापावभेद्योऽनुमहम्नथा । ऋद्धिर्माया विवर्णश्च नाद' संहतिरेव च ॥ एते दशगुणा. प्रोक्तास्तेषा लभणमुम्यते' इति गुणाननुक्रम्य वैगुण्यं शूलमित्युक्त शक्ति: पाशुरिष्य. ते' इत्यादिना 'एते वै गुणरूपाश्च मान चेति प्रकीर्तिताः' इति वातूलशुद्धऽभिधानात् । भुजगवलयहारमित्यादिभिश्च उपाङ्ग दर्शितम् । विस्रोपवीतमालाश्च गन्धमाभरणं तथा । आमनावरण चैव उपाङ्गमिति कीर्तितम्' इति वातूलशुद्धव ·२८ शिवतत्त्वरहस्यम् । चनात् । भुजगवलय इत्यनेन हाररूपमालायाः, भस्मदिग्घा- ङ्गमित्यनेन गन्धपदप्रतिपाद्यानरागस्य, इन्दोर्मण्डले इत्यने- नासनस्य, चारुचन्द्रार्ध इत्यनेन भूपणस्य च निबद्धत्वात् ।। शिवो महेश्वरः शंभुः पिनाकी शशिशेखरः। वामदेवो विरूपाक्षः कपर्दी नीललोहितः ॥ एवं स्तोत्रप्रतिपाद्यं सदाशिवं मूलभूतपरमशिवाभेदेन स्तो- तुं शिवनानोपक्रमते-शिव इति । शिवशब्दः शोभनवचनः, 'स्वश्रेयसं शिवं भद्रम्' इत्यमरकोशात् । शिवाः शोभनाः सर्वक्षत्वादयो गुणा अस्य सन्तीति शिवः । अर्श आदेराक- विगणत्वादच्यत्ययः । इत्वलंकारविधया अभेदोपचाराद्वा । स- वज्ञतादयश्चाङ्गाव्ययभेदेन द्विविधा: शिवपुराणागमप्रसिद्धाः। यथोक्तम्- 'सर्वज्ञता तृमिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यम- लुप्तशक्तिः । अनन्तशक्तिश्च विभाविधिता: पडाहुरङ्गानि महे. श्वरस्य ॥ ज्ञानं विरागतेश्रर्य तप; मत्स्यं ममा धृतिः । खट्टः त्वमात्ममंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च || अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शंकरे' इति । यद्यपि परमशिवस्य निष्कल- त्वाद्गुणा न भवन्ति । निष्कलं निस्कियं शान्तं निरवद्यं नि. रजनम्' इति श्रुतेः, वासूलशुद्ध च 'शिवतत्त्वं महामन नि- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । २९ . कलं स्थिति कीर्तितम्' इति वचनाच; तथापि 'सृष्टयर्थ सर्वतत्स्वानां लोकस्योत्पत्तिकारणात् । योगिनामुपकाराय स्वेच्छया गृहते तनूम्' इति, तथैव योगिनां चापि ज्ञा. निना मन्त्रिणामपि । जपपूजानिमित्ताय निष्कलं सकलं भवेत्' इति च वष वातूलशुद्ध वचनात् , वदानिवपरास. क्तिकल्पितान्गुणानादाय तथा व्यपदेशः । अथवा शिवः स्वयमेव शिव शोभनत्वात् ; शोभनत्वं च सर्वजीववृत्त्या- णवकामणमायेयाख्यानादिमलनयाभावरूपनर्मल्यलक्षणं शु- द्धत्वम् । अणुर्जीव: वस्यानादिजीवतापादकोऽविद्यासंवन्धः आणवं मलम्, अनादिकर्मफलवासनारूपं कार्मणं मलम् , अस्ति प्रकाशते इति व्यवहारसामध्यां सत्यां नास्ति न प्रकाशते इति व्यवहारयोग्यत्वरूपमावरणं मायेयं मलमिति सकलशिवागमसिद्धम् । तादृशमलनयाभावश्च परमात्य. न्यकर्मवश्ये सर्वने संभवति इति निर्मलता । यथोक्तं वायुस- हिवायाम्- 'अथवाशेषफल्याणगुणकयन ईश्वरः । शिव इत्युच्यते सनिः शिवतत्त्वार्यवेदिभि.' इति । दया 'अना- दिमलसंश्लेषप्रागभावात्स्वभावतः । अत्यन्तपरिशुद्धात्मेत्यवो. यं शिव उच्यते' इति च । व्या तत्रैव प्रदेशान्तरेऽपि 'विशुद्धिः शिवता स्वतः' इति । वात्लशुद्धेऽप्युक्ष्म् ·शिवतत्वरहस्यम् । 'शुद्धत्वात्तु शिव प्रोक्त' इति । यद्वा शेतेऽस्मिन्सर्व- मिति शिव । सर्वकारणीभूतचिच्छतरप्याधारतया परम शिवस्यैव जगदाधारत्वात् । सर्वनिघृष्परिष्वलध्वशिवपाहे प्वा अस्वतन्त्रे' इति स्वतन्त्रपदवाच्यकर्तृभिन्नेऽधिकरणे आणादिकनिपातनात्साधु । यो योनि योनिमधितिष्ठत्येक यस्मिन्निद स च वि चैति विश्व तमीशान वरद देवमीड्य निचाप्येमा शान्तिमत्यन्तमेति' इति श्रुते । अथवा शाम्य तौति शिव 'शिवादयश्च' इति जैनेन्द्रव्याकरणसूत्रेण कनि इत्वमलोपयोश्च रूपमिति सुभूतिचन्द्र , निर्विकार इसर्थ । 'निष्क्रिय निष्कल शान्तम् ' ' त्रिलोचन नीलकण्ठ प्रशान्त- म्' इति च श्रुते । अथवा वष्टौति शिव । 'वशकान्तौ' इति धातो पचाद्यचि पृषोदरादित्वाद्वर्णव्यत्यये अकारस्यैकारादेशे घ शिव इति रूपम्, 'हिसिधातो सिंझशब्दो कान्ती शिव स्मृत । वर्णव्यत्ययत सिद्ध पश्यक कश्यपो यथा' इत्यभियुक्तोक्त । तथा च इन्छालय इत्यर्थ । यद्यपि 'कर्तरि कन्' इत्यनुशासनात् कर्तृत्वस्य च धात्व- थविषयकत्याश्रयत्वरूपत्वात् प्रकृते पचाद्यन्प्रत्ययस्याश्रया• थकत्वमलभ्यम् , तथापि मानादिगोचरफतरभावेन माना. दिवोधकघातूरकतप्रत्ययाना जानातीच्छति यत इसा- ·शिवतत्वरहस्यम् । दिषु आश्रयलक्षकतया सप्रतिपन्नत्वेन इच्छाश्रयत्व पर्यव- सानात् । सा चेच्छा शिवस्म चिद्रूपाया पराशक्तेर्भेद एव, 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते' इति श्रुतेः । वातूल शुद्धेऽपि- 'तच्छिवऽपि पराशक्ति. सहस्राशसमुद्भवा । प- राशक्तः सहस्राशादादिशक्तिसमुद्भवः ॥ आदिशक्तिसहस्रांशा- दिच्छाशक्तिसमुद्भवः । इच्छाशक्तिसहस्रांशाज्ञानशक्तिसमुद्भ- व ॥ ज्ञानशक्तिसहस्रांशास्त्रियाशक्तिसमुद्भवः' इत्यभिधा- नात् । 'शक्तिराज्ञापरा शैवी चिद्रूपा पारमेश्वरी। शिवेऽवति- मृत्यखिलं यया करणभूतया' इति, तथा 'तम्याट्रमण्डला. रूढा शक्तिरिच्छाया परा। महालक्ष्मीरिति ख्याता श्या- मा सर्वमनोरमा' इति च शिवपुराणवचनाच । परं तु पराशक्त्याश्रयस्य परमशिवस्य साक्षादेव तदाश्रयत्वे व- क्तव्ये तदभेदात्कथंचित्समर्थनीयस्येच्छाशक्त्याश्रयत्वस्य क. थनं सकलप्रपञ्चहेतुभूतावन्ध्येच्छाश्रयस्य तव मदभिलषि. तशरीराधप्रदाने को भार इति सूचनार्थम् । अथवा वष्टि लोकहितमिति शिवः, रूपसिद्धि प्राग्वत्। 'ममेध. यति यन्नित्यं सर्वार्थानामुपक्रमम् । शिवमिच्छन्मनुष्या. णा लेन देव: शिवः स्मृतः' इति भारतोक्ते.। यद्वा शिवं मगलं करोतीति शिवः, शिवशब्दाचत्करोतीति ण्यन्तात्प- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । । । चाद्यचि रूपम् । तथा च श्रुति:-'सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एको ध्येय. शिवकरः' इति । महाभारतेऽपि ममा भवन्ति में सर्वे दानवाश्चामराश्च ये। शिवोऽस्मि सर्वभूताना शिव- स्त्र तेन मे सुराः' इति । तदयमत्र संप्रहश्लोक:--- शेते. ऽस्मिनगदीइते दिशति च श्रेयः प्रजानामसौ शान्ति याति समस्तमङ्गलगुणप्रामैकसीमायते । इच्छाशक्तिमुपैति निर्मल. तरश्चास्ते प्रकृत्येति च व्याचष्टे शिवनाम यस्य विभवं तस्मै परस्मै नम इति । एवं चात्र यावन्तोऽर्था दर्शितास्तावत्स्वपि तात्पर्य शिवपदस्यास्ति; स्तुत्यर्थ प्रवृत्चे वस्मिन्वहुप्रकार- स्तुतिक्रोडीकारस्य नानाकथाश्लेपकाव्यस्थपदेषु तत्तत्कयोचि. तार्यक्रोडीकारस्येव गुणत्वात् । एवमेतेपां योगार्थानां रूदि- मच्छन्दन प्रतिपादनं रूढिवद्योगार्थानामसाधारण्यख्यापनामि प्रायकमित्युक्तमेव । केवलयौगिकानां भक्तवत्सलादिपदाना- मपि रूढनामसंवलितपाठवलादेव उद्योगार्थासाधारण्याभि- प्रायकत्वं स्फुटमेव । तया चात्र साधारणयोगार्धपराणां भक्त- वत्मलादिपदानामसाधारण्यामिप्रायस्य यद्यप्यन्येऽपि भक वत्सलाः सन्ति, तथापि ते न शिववर्तवत्सला:, अस्य हि वात्मस्यमन्यादशमिति दृष्टया समर्थने 'भेदकातिशयो- कि रयासस्यैवान्यत्ववर्णनम्' इत्युक्तलाणा भेदकातिशयो.

·शिवतत्वरहस्यम् । क्ति:; भक्तबारसल्य शिववैवास्ति अन्यस्य तु कस्यापि नास्ति इत्यपलापदृष्टया समर्थने योगेऽप्ययोग: संबन्धाति- शयोक्तिरितीर्यते' इत्युक्तलक्षणा संबन्धातिशयोक्तिश्च व्य. ज्यत इति दिक् । सर्वेष्वपि नामसु तत्तदम्याद्भुनादिरसस्य परमेश्वरविषयरतिभावागतया रसबदलंकारो वेदितव्यः । तथास्मिन्नामनि श्लेपालंकार एक, 'नानार्थसंश्रयः श्लेपो वण्यांवोभयास्पदः' इति तल्लक्षणान् ; स च प्रथमः; व. ण्यकविषयत्वात् । तथा शेते अस्मि जगदिति शिवः इति व्यु- त्पनी प्रसिद्ध यजगदतिविस्तृतं तदप्यस्मिशेते असंधाधेन व. तते इत्यर्थादधिकालंकार., 'पृथ्वाधेयाद्यदाधाराधिक्यं तदपि तन्मतम्' इति तलमणात् । अत एव तादृशव्यापकताशालि- स्वनिवन्धनाद्भुतरसस्य परमेश्वरविपयरतिभावाङ्गतया रसवद- लंकारः, 'रसस्य पराङ्गत्वे रसबदलंकारः' इति तल्लक्षणात् । शिक्कर इत्यर्थे कल्याणवाचिन: शिवशब्दस्य तजनके लक्ष- णया प्रयोग इति समर्थने हेत्वलंकारः, 'हेतुहेतुमतौरैक्यं हेतुं केचिःप्रचक्षते' इति वलक्षणात्। न च शिवशब्दस्य मङ्ग- लवाचिनो लक्षणया तद्धती प्रयोगे नपुंसकत्व स्यात् न तु पुलिङ्गतेति वाच्यम् ; लाक्षणिकाना शक्यलिङ्गनियमासिद्धः, गढ़ायां घोष इत्यादिषु कचित्तत्सद्भावेऽपि गुणवचनानां म- B.TU ·शिवतत्त्वरहस्यम् । संकर इति । इह तु अतेऽस्मिशिव इति संसर्ग रसवदलंकारः, अस्मिन्मंसमें संसगान्तरे च व्यासज्य वर्तते प., संसर्गान्तर एवं वर्तते हेललंकार इति वैपन्यम् । तथाप्येकवाचकानुप्रवेशसंकरोऽव्याहत एव । तथाहि- उदाहतलोकेऽपि संकीर्यमाणालंकारयोरधिकर- गीभूतसंसगैक्यं नोक्तसंकरप्रयोजकम् , तथाहि मति एक- वाच्यानुप्रवेशसंकर सामानाधिकरण्यसंकर इत्यादिरेव ब्य- पदेश: स्यात् , न तु वाचकैक्यघोटतोऽपि । किं तु संकी. र्यमाणालंकारयोरधिकरणीभूतसंसर्गोपस्थापकैक्य मेवोत्तसंक- रमयोजकम् , तस्यैव एकवाचकानुप्रवेशशब्दार्थानुगमात् । तर कचित्संसर्गक्ये भवति कचित्तद्वेद इत्यन्यदेतत् । प्र. कृते एकरिमशिवशब्दरुपे चाचके तदुपायाप्यसंसर्गद्वया- श्रयवया श्लेषः तदुपस्थाप्यैकसंसर्गनिष्टतया रसघदलंकार- शानुप्रविष्टाविति युक्त एव तयोरेकवाचकानुप्रवेश । अमांश. यिकस्तु रसवदलंकाराधिकालंकारपोरेकवाचकानुप्रवेशसंकर इत्यल प्रसतानुप्रसक्त्या ! इदं च श्रुतिसिद्ध नाम, नमः शिवाय च शिवराय ' 'तस्मात्सर्गगठः शिवः' सन्न घासच्छिव एव केवल ' इत्यादिनहुभुतिप्रमिद्धेः । माहात्म्य चास्य श्रुतिस्मृतिप्रमियम्, 'अपि वा यश्चण्डाल. शिष इति ·शिवतत्त्वरहस्यम् । त्वयंलक्षणाया सवेंपो पुयोगलक्षणायां च ताशनियमाभावस्य सर्वसंप्रतिपन्नत्वात् । न च पुयोगस्थले न प्रकृती लक्षणा, किंतु स्त्रीप्रत्यय एव प्रकृत्यर्थसंबन्धिन नियमाहेति वाय. म् ; तथा सति तस्येदम्' इति तद्धिते नामाप्त आरभ्यमाणेन सीपा तम्य बाधाकदापि पाष्ठीति तद्धितान्तरूपामिद्धिप्र सनात् । अत: प्रकृतिरेव यदा तत्साहचर्यात्तत्संबन्धिन्या त्रियां लक्षणया प्रवर्तते, तदा स्त्रीलिङ्गायास्तस्याः च्यधि- कारविहितस्वार्थिको सीषिति सिद्धान्त.। प, चैतत्प्रतिपा. दितं पुंयोगसूत्रे महामाध्ये- अतस्मिस्तच्छन्दश्चतुर्धा भ• वति, तास्थ्यासादात्तत्मामीप्यासत्साहचर्याचेत्यादिना । एतच पदम अर्यादावपि स्पटम् । त्रयाणा चैतेषां संसृष्टि । यदा एकवाचकानुप्रवेशलक्षण. संकरः । यद्यप्येकस्मिनव संसर्ग लक्षणद्वययोगात् यत्रालंकारद्वयम् तत्रैव तयोरेकवा. घकानुप्रवेश: संकर । यथा 'विधुकरपरिरम्भावातनिष्यन्द. पूर्ण. शशिरपदुपक्लौरालपाटेस्तरूणाम् । विफलितजलमेक प्रक्रियागौरवण व्यरघि म इसचित्तस्तन्न भैमीवनेन' इति । अत्र हि फटिकालयालाना चन्द्रियासंबन्धप्रयुक्तनिष्यन्दवर्ण- ने ममृतिमहन्तुवर्णनरूपीदातालंकारम्य अमंयन्ध संपन्धरू. पाया अतिशयोरो मारेगा तयोरेममाघयानुप्रवलक्षण.

·शिवतत्वरहस्यम् । संकर इति । इह तु शेतेऽस्मिशिव इति संसर्गे रसवदलंकारः, अस्मिन्मंसर्गे मंसर्गान्तरे च व्यासज्य वर्तते लेपः, संसर्गान्तर एव वर्तते हेत्वलंकार इति वैपभ्यम् । तथाप्येकवाचकानुप्रवेशसकरोऽव्याहत एव । सथाहि- उदाहृतश्लोकेऽपि संकीर्यमाणालंकारयोरधिकर- णीभूतसंसर्गक्यं नोक्तसंकरप्रयोजकम् , तथाहि सति एक- वाच्यानुप्रवेशसंकरः सामानाधिकरण्यसंकर इत्यादिरेव व्य- पदेश: स्यात् , न तु वाचकैफ्यघटितोऽपि । किं तु संकी. यमाणालंकारयोरधिकरणीभूतसंसर्गोपस्थापकैक्यमेवोक्त संक- प्रयोजकम् , तस्यैव एकवाचकानुप्रवेशशब्दार्थानुगमात् । तब कचित्संसर्गक्ये भवति कचिसटेद इत्यन्यदेवत् । - कृते एकस्मिंशिवशब्दरूपे वाचके तदुपस्याप्यसंसर्गद्वया- प्रयतया लेपः तदुपन्थाप्यैकसंसर्गनिष्ठतया रसबदलंकार. भानुप्रविष्टाविति युक एव तयोरेकवाचकानुप्रवेशः । असाश- यिकस्तु रसवदलंकाराधिकालंकारयोरेकवापकानुप्रवेशमंकर इत्यलं प्रमशानुप्रसक्त्या । इदं ध अतिसिद्ध नाम, 'नम: शिवाय शिवराय च तस्मात्सर्गगत: शिव. सन्न चामच्छिय एव कंवल.' इत्यादिबहुप्रतिप्रमिद्धेः । माहात्म्य पास्य सुतिस्मृतिप्रमिदम् , 'अपि वा यश्चण्डाल. शिव इति ·शिवतत्त्वरहस्यम् । मनु.' इत्यादिस्मृतेश्च । बाचं वदेत्तेन सह संवसेचेन सह संवदेत्तेन सह भुजीत' इति श्रुतेः 'यहृयक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसादघमाशु हन्ति सत् । पवित्रकीति तमलइयशासनं भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतरः' 'महापातकविच्छित्यै शिव इत्यभरद्वयम् । अलं नमस्क्रियायुक्तो मुक्तये कल्पते श्रत एव शिवनानि शिवनामघटिते श्रीमत्पश्चाक्षरे च जीवरत्नव्यवहारः शिवागमवेदिनाम् । तस्मात्सह तया शक्त्या इदि पश्यन्ति ये शिवम् । तेषां शाश्वतिकी सिद्धि. तरेपामिति श्रुति ' इति शिवपुराणोक्तरीत्या सफलश्रेयः- कारणभूतसर्वतत्त्वोत्तीर्णश्नीसाम्पशिवप्रतिपादकतया च अस्प नाम्न सर्वातिशायित्वमित्यभियुक्ताः ॥१॥ एवं स्तोवप्रतिपाद्यं सदाशिवं कारणभूतपरगशिवाभेदेन स्तुत्वा कार्यभूतमहेश्वराभेदेनापि स्तौति- महेश्वर इति । 'ईश ऐश्वर्य' इति घातो. 'स्थेशभासपिसकसो कर्तरि वरच्प्रत्यये ईश्वर महांधासावीश्वर इति विद्महे 'स- महत्परमोचमोरकृष्टा. पूज्यमाने.' इति समासः। महत्त्वं पे. श्वरे. समभिव्याइतधातूपात्तेशितृत्वद्वारफमसंकुचितविषयत्व. रूपम् , स्त्रागादियत्किंचिदीशितृत्वयोगादीश्वरत्वं दिइन्द्रादीना- मप्यस्ति; यदादाय पशिनााणे सत्पातशान्तिप्रकरणे इन्द्र- वरच्' इति ·शिवतत्त्वरहस्यम् । यमादिषु 'ईश्वराय स्वाहा' इति मन्त्रः प्रवृत्तः, शिवस्तु महे- श्वरः वेपामपीश्वरत्वात् , 'ध्येयः सर्वैश्वर्यसंपनः सर्वेश्वरःश. भुराकाशमध्ये' इति श्रुतेः; सेन्द्रादिषु च देवेषु तस्य स्वैश्वर्य- मुच्यते' इति भारतवचनाच । एतदभिप्रायमेव च 'महेश्वरश्च भूतानां महतामीश्वरश्च सः' इति भारतवचनम् । महतः प्राणिन इन्द्रादीन्प्रत्यपि यदस्येशितृत्वं वर्तते, इदमेव एत. दीयेशितृत्वस्य महत्त्वमिति ; न तु महवामीश्वरो महेश्वर इति षष्ठीतत्पुरुषव्युत्पत्त्यन्तरप्रदर्शनपरम् , तया सति व्य- धिकरणत्वादुत्तरपदस्य 'आत्महतः समानाधिकरणजाती- ययोः' इत्यात्वाभावप्रसङ्गात् । यद्वा ईशितृत्वे महत्वम् इत. रजनाज्ञया अप्रवर्तनीयध्वपि कार्येषु प्रवर्तकत्वम् , अनेषु जघन्यस्य गुह्यस्य पूजने केनापि प्रवर्तयितुमशक्ये सर्वलो. कप्रवर्तनात् । यथोक्तं भारते-'सत्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यथास्थितम् । समयन्ति लोकाश्च महेश्वर इति स्मृतः इति; अयमर्थ:- यथास्थितं लिङ्गरूपेणैव स्थितम् , म तु रूपान्तरेण सिरोहितमपि ; एवंभूतं लि लोकाः समर्च- यन्ति, तच्च न यथाकथंचिदवज्ञया, किं तु सत्येन ब्रह्मचर्येण सत्यनचर्यादिसकलनियमोपेत या महत्या भक्त्या पूजयन्ति यतः, अत: इतरदेवतासाध्यकार्यप्रवर्तकतमा सर्वत्राप्रति- ·शिवतत्वरहस्यम् । । हतत्वात् महदीशितृत्वमस्येति महेश्वर इति स्मृतः इति । एतदृष्ट्यैव आनुशासनिकेऽप्यभिहितम्– 'यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वं च शक सहामरैः । अर्चयध्वे सदा लिनं तस्मा- च्छूटतरो हि कः' इति । अयं च महेश्वरः सांख्यानामेव मतभेदेन पुरुषपदवाच्यं पञ्चविंशतितमं तत्त्वम् , ततोऽयु- तीर्ण पड्रिंशतितमं तत्त्वं वा; उभयथापि श्रुतेः स्मृतेश्च । तव प्रथमे तावत् 'माया तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महे- श्वरम्' इति श्रुति ; स्मृतिश्च शिवपुराण वायवीयसंहिता- याम्- 'अथवा त्रिगुणं तत्वं मायेयमिदमव्ययम् । मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ॥ मायाविक्षोभकोऽन. न्तो महेश्वरसमन्वयात्' इति । योगपातखलेऽपि--'केश- कर्मविपाकाशयरपरामृष्टपुरुपविशेष ईश्वरः' इति पुरुपे ईश्व- रपदप्रयोगाच्च । द्वितीयेऽपि वाजसनेयके श्रूयते-- 'यो वे- दादौ स्वर: प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीम- स्य यः पर. स महेश्वरः' इति । अस्यार्थ:- यः ईश्वरः वेदादी स्वरः प्रोत: वेदादौ विद्यमानः स्वरः प्रणवः 'मण- वाचा मुने वेदाः प्रणव पर्यवस्थिता:' इति स्मरणात् , स प्रोफ: 'वाच्यवाचकयोमेंदो नात्यन्त विद्यते कचित्' इति वचनान् । अत एवाथवंशिराम शिवनाम्नां प्रणवयाच.

·शिवतत्वरहस्यम् । करवेन निर्वचनम्, 'तस्य वाचकः प्रणवः' इति पोगसूत्र च प्रणवस्य शिववाचकवे प्रमाणम् । वेदान्ते च प्रति- प्ठित: तात्पर्यविनान्तिभूमितया स्थितः, वेदान्तसमधिगम्य इति यावत् ; 'तं त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' 'ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुः' इति श्रुतेः । तस्य प्रकृतिलीनस्य लोनवल्लीन: भक्तित्यर्थः । यो हि यां मु स तदेकरसत्वात्तस्यामेव लीन इति व्यवतियते, एवं. भूतस्य पुरुषस्यापि यः परः प्रेरकतयोत्कृष्टः, संवन्धसामान्य- विवक्षया षष्ठी, स महेश्वर इति । तथा च वायुसंहिताया- त्रयोविंशवितत्त्वेभ्यः परा प्रकृतिरुच्यते । प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम् ॥ यं वेदादी स्वरं प्राहुर्वाच्या वाचकमावतः । वेदेकवेद्ययायाध्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः। स एव प्रकृती लीनो भोक्तायं प्रकृतेर्यतः । तस्य प्रकृति- लीनस्य यः परः स नहेश्वरः ॥ तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च' इति । यद्वा, त्रिमूर्तितिरोधायकत्वान्महेश्वरः; मन्ति हि पथ कृत्यानि सृष्टिस्थित्युपसंहारतिरोधानानुग्रह- रूपाणि सकतन्त्रपुराणप्रसिद्धानि; तान्येव ब्रह्मादिपदप्रवृ. त्तिनिमित्तानीति व्यकं शिवपुराणे ; पयोहम्- 'शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । संसारवैद्यः सर्वशः

·शिवतत्त्वरहस्यम् ।
.
परमात्मेति मुख्यत ॥ नामाष्टकमिद तस्य प्रतिपादकमी
शितु । आद्य तु पञ्चक तत्र शान्त्यतीताद्यनुक्रमात् ।।
सज्ञा सदाशिवादीना पञ्चोपाधिपरिमहात्' इति । तदर्थ
लाभप्रकारस्तु ' अशू व्याप्तौ' इति धातारन्तावितण्यर्था
दाशुत्वोपाधिकादाशु व्यापयति स्वस्मिन्नन्तभावयति त्रिमूर्ती
रित्यर्थे 'अनातेराशुकर्मणि वरटच' इत्युणादिसूनेण चकारा
दुपघाया ईत्वविधायिना वरटप्रत्ययेन ईश्वर इति रूपम् । म
हत्पद् च सकलजगदुपसहारकसहाररुद्राद्विशेष ख्यापयि-
तुम् । व्याप्तिश्च मरणमित्यागमेषु प्रसिद्धम् , 'गुरोाप्तिदिन
चैव' इत्यादिना तन्वराजादिपु प्रयोगात् । तन्मूल च ब्या-
तस्यात्मन परिच्छेदधीहेतुशरीराघवच्छेदकनाशो मरणम् ,
तस्मिन्सत्यात्मनो व्याप्तिरप्रतिवद्धा परमात्मनि घटायवच्छेद
कनाशे तवच्छिन्नाकाशस्येव महाकाश इति । एव च त्रिमू
त्युपसहाररूपतुरीयकृत्य साधक इति फलितम् । भस्य च
महेश्वरस्य व्यूह पञ्चविंशतिमात्मक इति प्रागेव वातूल
शुद्धवचनमुदाहृतम् । अस्य च समष्टपभिमानिनो मूर्तिरा
युधान्याभरणानि च तव दर्शितानि । यथा-- नाना
रूपधरो दवो नानाभेदसमन्वित । नानाचिद्धसमोपेतो ना-
नालीलापरो दर ॥ जटामकुटसयुक्तमेकवत्र त्रिणेत्रकम् ।
।
।

·शिवतत्त्वरहस्यम् । सर्वाभरणसंयुक्तमेवं पद्मासने स्थितम् ॥ वरदामयहस्तं व मृगीपरशुधारकम् । इदं रूपं महेशस्य रूपभेदमयो शृणु' इति । अत्रेदं तत्त्वम्-~~ अस्ति त्रिमूर्विजनिका तुरी- या ब्रह्मणो मूर्तिः; 'ध्यायीतेशानं प्रध्यायितव्यम्' 'सर्व. मिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रसूयन्ते' इति श्रुतेः । स एव परमशिव इति पुराणागमेषु प्रसिद्धः । स च निधा मिन्नः, परमशिवसदाशिवमहेश्वरभेदात् । वत्र परमशिव एकः, सदाशिवः पञ्चभेदः, शिवसादाख्यामूर्तसादात्यमूर्तसादास्य- कर्नुसादात्यकर्म सादास्यभेदात्। महेश्वरः पञ्चविंशति मेदः चन्द्रशेखरादिभेदात- इत्याहत्य परमशिवतत्त्वं निव्यूहमे- कनिशद्रेदं च ; सर्व चैतद्वातूलशुद्ध तत्त्वभेदपटले प्रथमे अपश्चितम् । तत्रायं संग्रहश्लोकः :- 'शिवमेकं विजानी- यात्सादाल्यं पश्वधा भवेत् । महेशस्तु महासेन चविंशति- भेदक. ॥ एतद्वै तत्त्वसंयुक्तमेकत्रिंशदिति स्मृतम्' इति । एवं तत्वं त्रिभेदं तु ममासात्परिकीर्तितम्' इति च । तन महेश्वरस्य साझादेव त्रिमूर्तिजनकत्वं शिवागमेषु शिव- पुराणेषु च प्रसिद्धम् । यथोक्तं पातूलशुद्ध- 'महेश्वरसह- स्रांशाहुद्रदेवसमुद्भवः । महेश्वरस्य कोट्यशाद्रक्षाविष्णुसमुन वः' इति । तथा पाग्रे शिवरायरसंबादे-'य एकः ·४२ शिवतत्त्वरहस्यम् । शाश्वतो देवो ब्रह्मवन्धः सदाशिवः । त्रिलोचनो गुणाधा. रो गुणातीतोऽअरोऽव्ययः ॥ जाता सिसृक्षा तस्याथ वी- श्यात्मस्थं गुणत्रयम् । दक्षिणादसृजत्पुत्रं ब्रह्माणं वामतो हरिम् ॥ पृष्ठदेशे महेशानं त्रीपुत्रानसृजत्प्रभु' इति । योगा- चार्यस्तु भगवान्पतञ्जलि व्यालाचार्यशब्दितः स्वप्रणीत वैद्य मन्थे जगत्सृष्टिकथनावसरे महेश्वरादुद्रस्य रुद्राद्विष्णोस्ततो ब्रह्मणश्चोत्पचिमाह, वदपि साक्षात्परंपरासाधारण्यात् 'स. देमिदं ब्रह्मविष्णुरुरेन्द्रास्ते संप्रसूयन्ते' इति श्रुत्या न वि. रुभ्यत एव । यथोक्तम्-- 'पराच्छिवः शिवाच्छक्ति शक्ते. नादसमुद्भवः । नादाद्विन्दूदयस्तस्मात्सदाशिवसमुद्भवः ॥ स. दाशिवान्महेशस्य ततो रुद्रसमुद्भवः । रुद्राद्विष्णुस्ततो ब्रह्मा ततः सर्वमिदं जगत्' इति । परमशिवस्य तु वातूलशुद्ध एकरवेन कीर्तितस्यापि अनुग्रहाय भक्ताना स्वेच्छया रहते तनुम्' इति तत्रैव सूचिततया महाफामेश्वरादयो मूर्तय, काश्विदतिरहस्या: सन्ति तानोपदेशकसमधिगम्या इति मन्ये न लिप्यन्ते । संहाररुद्रव्यूहास्तु हरमृडभवाख्या वायुसंहितादिप्रमिद्वाः । अन्याश्च विशालाक्षम्याणुरुद्रनील. लोहितादयः सतरपुराणप्रसिद्धाः, ताश्च यथायथम दर्शयि. प्यन्ते। इदं च युतिप्रसिवं नाम , 'मायिनं तु महेश्वरम' ·शिवतत्त्वरहस्यम् । ४ । 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरम्' य: पर: स महेश्वरः' इत्यादिश्रुवेः ॥ २ ॥ एवं स्तोत्रप्रतिपाद्यं सदाशिवं तिरोधायकमहेश्वरमूर्या- स्मनानुसंधाय क्रमप्राप्तसंहारकरुद्रमूर्त्यात्मनानुसंधचे- शंभु. रिति । शमित्यव्ययं सुखवाचि, भवविश्वात वितण्यर्थः, शं सुखं भावयति उत्पादयतीति शंभुः; डुप्रकरणे 'मित- द्वादिभ्य उपसख्यानम्' इति कर्तरि हुप्रत्ययः, शिवकर इत्यर्थः; शिव एको ध्येयः शिवकरः' इति श्रुतेः । यद्वा, भवतिरयं प्राप्ययः, शं भवति प्राप्नोति इति शंभुः, प्राग्वदेव डुप्रत्ययः, आनन्दानित्यर्थ, 'आनन्दं ब्रह्मणो रूपम्' इति श्रुतः । यद्वा, शं सन् सुखस्वरूप: सन् भवति सत्ता- भय इति शंभु , 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति श्रुतेः । इदं च नाम सत्वप्राधान्यज्ञापकम् ; यथा चेदं क्या सात्विक इति नामव्याख्यानावसरे वक्ष्यते । अत एवात्रत्यपथमव्या. ख्यानस्य शिवयतेः पचायचि शिव इति शिवनामव्याख्या- नदेन गावायामपि सत्त्वप्रधानतायां पहुसमाख्याममा- गोपन्यासपरतया न पौनरुक्त्यम् । यद्वा तत्तनाम संभव. दर्यवर्णनस्य ये पुनरुका अर्यास्त वत्र वान वा कचिद्विर- शितव्या इत्यभिप्रायकत्वादपौनरुक्त्यम् । अत्र प्रथमव्या.

·शिवतत्त्वरहस्यम् । ख्यानस्य संहाररुद्रपरत्वम् । अनादौ संसारचक्रे नानायोनिषु परिभ्रमतां जीवानां कतिपयकालविश्रान्तिरूपोपसंहारसुख- प्रवर्तकत्वप्रदर्शनादुपपन्नम् , भिषक्कृतव्रणन्छेदो व्रणाा. नामिव शिवकृतोपसंहारः प्रजानां सुखावहत्वाद्दयाकृत्यमिति शिवपुराणवचनात् । यथोक्तं वायवीयसंहितायाम्- 'नि- दानज्ञस्य भिपजो रुग्णे हिंसां प्रयुञ्जतः । न किंचिदस्ति नै- घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका' इति । तथा च महाभारते शान्ति- पर्वणि त्रिमूर्त्यन्तर्गते रुद्रे शंभुपदप्रयोगः- 'यं विष्णुरि- न्द्रः शंभुश्च ब्रह्मा लोकपितामहः । स्तुवन्ति विविधैः स्तो. त्रैर्देवदेवं महेश्वरम् ।। तमर्चयन्ति ये शश्वहुगोण्यतितरन्ति ते' इति । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम; ' सर्वेश्वरः शंभुरा- काशमध्ये' इति ॥ ३ ॥ अथ क्रमप्राप्तविष्णुमूर्त्यात्मकवां सूचयितुं तकृत्यभूतज- गद्रक्षाकर्तृत्वेनानुसंधत्ते-पिनाकीति । निपुरदहनममये शरानलज्वालया पिहितवान नाकं पिनाक इति टीकासर्व. स्वे; अपेः पिधानार्थस्थापि निपातानामनेकार्थतया प्रकृते पिधानकर्तपरस्य मित्यादयः कान्वार्थे द्वितीयया' इति समासे 'वष्टि वागुरिः' इत्यकारलोप प रूपम् । पपि कटाक्षमात्रेण त्रिपुरं दग्धम् , तथापि शर. .

·४५ शिवतत्त्वरहस्यम् । । स्थकालान्यादिप्रार्थनया मुक्तेन शरेण दग्धमेव त्रिपुरं पुनर्दग्धमिति पौराणिको तत्कयोगार्थनिर्वाहः । यथोक्तं लि- ङ्गपुराणे-सोमश्च भगवान्विष्णुः कालाग्निर्वायुरेव च । शरे व्यवस्थिताः सर्वे देवमूचुः प्रणम्य तम् ॥ दग्धमप्यथ देवेश वीक्षणेन पुरवयम् । अस्मद्धितार्थ देवेश शरं मोक्तु- मिहाईसि ॥ अथ संसृज्य धनुषा ज्यां हसत्रिपुरार्दनः । मुमोघ वाणं विप्रेन्द्रा विकृष्याकर्णमीश्वरः ॥ तत्क्षणात्तत्पु- नर्दग्धं त्रिपुरं तच्छरार्चिया' इति । महाभारते उपमन्यूपा- ख्यानेऽप्युक्तम्- 'इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनः। पिनाकमिति विख्यात स च वै पन्नगो महान् ॥ सप्तशीपों महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विपोल्वण' ! ज्यावेष्टितमहामीव. स्थितः पुरुपविग्रह. ॥ शरश्च सूर्यसंकाशो दृष्टः पाशुपतास्य.। येन च त्रिपुरं दग्धं सर्वदेवमयः शरः' इति । स च तपस्यतः कण्व- स्य शिर प्रदेशोद्तावल्मीकादुत्पन्नेन वेणुना शिवविष्णुसो- मानुद्दिश्य ब्रह्मणा प्रणीतेषु त्रिपु चापेषु प्रथमः ; यथोक्तमु- मामहेश्वरसंवाद- 'युगान्तरे महादेवि कण्वो नाम महा- गुनिः । स हि दिव्यां तपश्चर्या कर्तुमेवोपचक्रमे' इत्यारभ्य, 'पिनाकं नाम मे पापं शाह नाम हरेपनुः। तृतीयमव- शेपेण गाण्टीवमभवदनुः। तच सोमाय निर्दिश्य मह्या 1 ·शिवतत्त्वरहस्यम् । धनु.. लोकं गतः पुनः' इत्यन्वेन । तद्वापिनाकीति प्रशंसायां मत्वर्थीय इनिः । प्रशंसा च-- 'नमस्ते अन्तु धन्वने' 'अवतत्य धनुस्त्वर महनान प्रतेषुधे' या ते हेतिमीढुष्ट म हस्ते बभूव ते धनुः' अर्हन्विर्षि सायकानि धन्वा' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धवैभववत्त्वात् । अथवा, पाति रक्षति जग- दिति पिनाकः, 'या ते हेविर्मीदुष्टम हस्ते वभूव ते तयास्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परिभुज' इति श्रुतेः ; पिना- कादयश्च' इत्यौणादिकनिपातनेन पातेरोणादिकाकप्रत्ययस्य नुगागमस्य इकारान्तादेशल च निपातनात्साधुः । तद्वा. पिनाकीति प्राग्वत् । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम, 'प्राणे- श्वरः कृत्तिवासा: पिनाकी' इति ॥ ४ ॥ शशिशेखर इति । शशाकारो लाञ्छनविशेष: शश:, मोऽस्यास्तीति शशी, स शेखरो यस्येति तधोक्तः । अर्य चन्द्रः परमेश्वरस्य ज्ञानरूप इति शिवागमे दर्शितम् । यथो- सम्- 'शानचन्द्रकलाचूडं दशदिग्वाहुमण्डलम्' इति । तथा वराहपुराणेऽपि सेनान्यर्थ स्तुवतां देवानां वचनम् - 'जटास्वरूपेण समस्तमागरा: कुलाचला: सिंधुवहान मई तः । शशी परिमानमिदं तप स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्ट यो जनाः' इति । चन्द्रस्य प ज्ञानरूपस्वकीवनम, 'सोमो - ·शिवतत्त्वरहस्यम् । गौरी अधिश्रितः' इति श्रुत्या 'अहमग्निशिरोनिष्ठस्त्वं सोम- शिरसि स्थिता । अग्नीपोमात्मक विश्वमावाभ्यां समधिष्ठि- तम्' इति शिवपुराणवचनेन च चिच्छक्तिरूपगौरीशरीर- तयावगमितत्वात्तत्तादात्म्याभिप्रायम् ; एवंभूतचन्द्रशेखरवो. क्या स्रष्टव्यजगदुपादानगोचरापराभज्ञानसूचनेन सृष्ट्या- स्यं प्रथमं कृत्यं सूचितम् । अथवा सर्वजीवसमष्टिभूतसो. मधारकत्वकीर्तनेन वा नष्तृत्वसूचनम् । तथावं च सोमस्य सर्वशरीरेषु विद्यमानः क्षेत्रज्ञ एव मूर्तामूर्ते द्वे रूपं यभार त. स्यामूर्त रूपं क्षेत्रह: मूर्त तु रूपं क्षीरोदमयनोद्भूतः सोम इति वराहपुराणे प्रजापालमत्यतपःसंवादे प्रपञ्चितम् । यधोक्तं तत्रैव-- विस्मिस्तु मधिते जातः पुनः सोमो महीपते । योऽसौ क्षेवज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ।। स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंक्षितः' इति । यद्वा अनेन मृदुहृदयता सूच्यते ; तथाहि- दक्षाध्वरेऽनपराधो- ऽपि चन्द्रः संभ्रमवशास्तुद्धेन वीरभद्रेण इतरैरपराधिभिः सह शिक्षित.; पश्चात्स्वानपराधितावेदनहटेन परमेश्वरेणा- दण्ड्यदण्डनदोपशान्तये शिरसा धारित इत्यानुशासनिके उमामहेश्वरसंवाद दर्शितम् । यथोक्तम्- 'सोमस्तन मया देवि कुपितेन भयार्दिवः । पश्पश्चानपराधी सम्पादाङ्गुष्ठेन ·शिवतत्त्वरहस्यम् । . ताहितः ॥ वया विनिकृतनाहं सामपूर्व प्रसादितः । तन्मे चिन्तयतश्वासीत्पश्चाचापः पुरा प्रिये । तदा प्रभृति साम हि शिरसा धारयाम्यहम् । एवं मे पापहानिस्तु भवेदिति मतिर्मम' इति । इयं च महेश्वरमूर्तिषु प्रथमा मूर्तिः कर्म- सादाख्यादुत्पन्ना, 'प्रथमं सोमधारी च' इति, तथा 'इन्दु- धार्यादि पण्णां तु कर्मसादाख्यसंभव.' इति वातूलशुद्धवच- नात् । इदं च सकलपुराणेतिहासप्रसिद्धं नाम ॥ ५॥ वामदेव इति । वामः सुन्दरः, 'मङ्गलायतनं देवं युधा. नमतिसुन्दरम् । ध्यायेत्कल्पतरोर्मूले सुखासीनं सहोमया' इत्यागमवचनात् । स चामौ देव इति कर्मधारयः । यदा वामो वक्रः लोकविलक्षणकपालधारणाद्याचारशाली, म चा. सौ देव इति प्राग्वत्। अथवा वामं लोकविलक्षणं यथा भवति तथा देवः क्रीडाशाली विस्पष्टपटुवद्वा कर्मधारयः । अयवा वामेन वामार्धन वामाभिमानिन्या चिच्छकत्येति यावत् , देवः क्रीडाशाली इति , 'तृतीया वत्कृतार्थेन गुणवचनेन' इति तत्पुरुष., न तस्य कार्य करणं च विद्यते न वत्स. गश्चाभ्यधिकश्च दृश्यवे परास्य शसिविविधैव श्रूयते स्वामाविकी शानयलक्रिया च' इति श्रुत्या शिवे बौदासी- न्यस्य शके मकलकार्यनिर्वाहकत्वस्य शिवापृथग्भावस्य प - ·शिवतत्त्वरहस्यम् । तिमायां प्रतिष्टितम्' इति शिवपुराणवचनात् । एवं चास्या मूर्तेरम्विकासमानरूपतया शिवपुराणागमेषु अवणात्प्राग्व्या. ख्यातं सौन्दर्य लोकविलक्षणत्वं चानयापि दिशा सम- थितं भवति ॥६॥ विरुपाक्ष इति । विरूपाणि विरुद्धस्वरूपाणि लोकविरु. द्धत्रित्वसंख्याविशिष्टानीति । यावत् , एवंभूतान्यनीणि अस्येति बट्टनीहि ; 'बहुव्रीहौ सकध्यक्ष्णो स्वागात्पन्' इति पत्र- त्ययः। त्रिलोचन इत्यर्थः । तथा च श्रुति - 'त्रिलोचनं नील. कण्ठं प्रशान्तम्' इति । यद्वा, विरूपाणि लोकविलमणान्यभा. णि इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि वागादीनि च यस्य, म तयोक्तः । इन्द्रियाणीत्युपलभणं धातूनामपि, लोक हि आहंकारिकाणि भौतिकानि वा इन्द्रियाणि, भौतिकात्र त्वगाद्या पात , नैवं परमेश्वरस्य, निष्कलं निष्क्रिय शान्वम् 'अपाणि. पादम- अश्रोत्रम्' इत्यादिश्रुते., 'अप्राकृतारीरं तमति- मन्मथपिणम् । घृतरीविघनीभूतमचिदानन्दविग्रहम्' इति शिवपुराणवचनान्, 'मास्य देहेऽम्ति गघिरं न मांसं ना- स्थि किंचन । प्रतिषिम्यमिवाकागे नचापमिवाम्या ।। ज्योतिर्मयतया सिद्धमिदं मादाशिवं वप 'ति ·शिवतत्त्वरहस्यम् । - - एवं तन्त्रात्मक रूपमीश्वरस्य विचिन्तयेत्' इति । अन्न खि लोचन इति प्रथमव्याख्याने इच्छाज्ञानकियारूपविलमल्लोच- नत्रयम्' इति शिवागमवचनाच्छक्तित्रयात्मकत्वं सूचितम । द्वितीयव्याख्याने तु अप्राकृतविमहत्वं स्पष्टमेव । यस्त्वर्थ विरूपाणि मोमसूर्याग्निरूपतया विविधरूपाणि अाणि यस्येति, स उत्तरत्न ‘सोमसूर्याग्निलोचनः' इति नाम्ना वक्ष्यत इति नेह लिखितः । इद च श्रुतिप्रमिद्ध नाम, 'ऊर्ध्वरेत विरूपान विश्वरूपाय वै नम' : विरूपाभोऽसि दन्तासि तम्मै विरूपाक्षाय दन्ताये' इति ॥ ७ ॥ कपीति । 'पर्व पूर्ती' इति धातो. संपदादित्वादावे क्विपि राल्लोप' इति वलोपे पशब्दः पूर्तिवाची ; अन्तर्भा- वितण्यात्तत एव घातो. कर्तरि वा क्विपि पूरपर्याय: पर्शब्दः; कशब्दो जलवाची, 'मारते वेधसि व्रध्न पुंसि क के शिरोम्युनो:' इत्यमरकोशान् । कस्य प: जलप्रवाह, म प गाङ्गो विवक्षितः, तेन दायति शुध्यति इत्यर्थे 'दैप शोधने' इति धातो: 'सुपि स्थ:' इयत्र सुपीति योगविभागात्सुप्युप. पदे आतो धातोः प्रत्ययो भवतीति कर्तरि प्रत्यय कपर्व इति रूपम् । शुद्धिधात्र नेमल्यं न तु पावित्र्यम; स्वत' पवित्रस्य तत्कृवपावित्र्यानपश्चगान । यथोक्तं रामायण- - ·शिवतत्वरहस्यम् । - 'पपात जाहवी पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि' इति । यहा, कपः गङ्गाप्रवाह एव, तं दायति शोधयति, 'मवाङ्गपतित सोपं पवित्रमिति परशुः' इति रामायणोकरीत्या पवित्रीक- रोतीत्यर्थे अन्तर्मावितण्याइपः कर्मण्युपपदे 'मातोऽनुपसर्गे कः' इति कः । भय वा कपरं गङ्गाप्रवाई ददाति भंगीरथा- येति वा कपर्दः, जदानां प्रन्यिविशेषः, मोऽस्यासीति कपर्दी । अत्र प्रथमव्याल्याने गाधरत्वमात्रपर्यवसाने द. स्यमाणगङ्गाधरनाम्ना पौनरुक्त्यात् , तावानपि जलप्रवाहो मार्जनबसरयवारिवन्तुद्धिमात्रफलकोऽभूत्, न तु भूमी निपपातेसि पर्यवसानाद्गतिरोभावलक्षणो महिमा सूषितः । द्वितीये तु 'शुताभितपिता दृष्टा स्पृष्टा पावावगाहिसा । गहा तारयते नृणामुमो वंशी विशेषतः' इत्यानुशासनिकव. धनप्रतिपमस्य तावतोऽपि गङ्गापावित्र्यस्य भगवजटारपर्श: कारणमित्युक्त्या 'एविध कलियुगे दोपाणामेकशोधनम् । महादेवनमस्कारो भ्यानं दानमिति अतिः' इति कौम, 'भप. वित्रः पवित्रो वा मर्वावस्थां गतोऽपि वा । य: स्परेवमी- मशान म बालाभ्यन्तरः शुचिः' इति शिवप प प्रसिद्ध शि. माय मर्कातिशापि पावनत्वं चितम् । तृतीयम्यास्याने कानां रमाइपेर पुनदंदातीत्युक्त्या पापछजसविन्दुकणिकामात्र.

·शिवतत्त्वरहस्यम् । रूपतया तिरोभावितस्य जलस्य पुनस्तावत्प्रवाहरूपेणाविर्भा. वन कृतमित्यप्रतिहतस्त्राच्छन्धलक्षणमैश्वर्य सूचितम् । इद श्रुतिप्रसिद्ध नाम , ' नम कपर्दिने च ब्युप्तकेशाय च' इति, तथा अय सोम कपर्दिने' इति च ।। ८ ।। नीललोहित इति । नीलश्वासौ लोहितश्चेति विशेषण विशेष्येण बहुलम्' इति समास । यद्यप्युभे अपि विशेषणे एव, तथापि विशेषणविशेष्यमावे कामचारानीलस्य विशेषण ताविवक्षया समास कृत , 'न हि भवति कृष्णतिला इति प्रयोजव्ये तिलकृष्णा इति' इति महाभाष्योके द्रव्यगुणस निपाते द्रव्यस्य विशेष्यतानियमेऽपि गुणद्वयसनिपाते विशेष- णविशेष्यमावे कामचारस्य सर्वसप्रतिपत्ते । पुराकल्पे शि वो मे पुत्रो भूयादिति अभिसधाय तपस्यन्त्रमा भमौ जुहाव, तस्य जुहतो ललाटादुद्गत स्वेदविन्दुरमौ पति वा लोहितो भूत्वा पुनटित्येव नील सदतिष्ठत् , ततो भगवान्प्रादु- बभूवेति शिवपुराणे प्रपश्चितम् । तदन्ते पाय लोक 'मूत्वा लोहितमाश्चैव पुनर्नीलमभूत्तत । नीललोहित इत्येव तेनामावभवत्प्रभु' इति । यता, नील कण्ठावच्छेदन, लोहित सर्वातावच्छेदेनेति नीललोहित । इदं च सूर्य- मण्डलान्ततिनो रूपम् य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मय ·शिवतत्त्वरहस्यम् । पुरुषा दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आ प्रणवात्सर्व एव सुवर्ण:' इति, 'असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः। उ. तैनं गोपा अदृशमदृश दहार्यः' इति प श्रुतेः । यद्वा, नीलो वामाधेन, लोहितो दक्षिणार्धेन च इति स तया । 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्' इति श्रुतेः, 'अर्धपुंलक्ष- गं वन्दे पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्' इति च श्रुतेः, भस्याः श्रुतेः भविष्यत्पुराणे वेदपादस्तवे अर्धनारीश्वरसरतया विवरणात् । अथवा नीला प्रकृतिः, अविद्याया आवारिकायास्तम:- प्रधानतया नौलत्वौचित्यात् लोहितः पुरुषः, तस्य प्रवर्त. कतया रज:प्रधानतया लोहितत्त्वौचित्यात् । उमयात्मकत्वा- श्रीललोहित. । ययोकं लिङ्गपुराणे- 'नीलच लोहितश्चैव प्रधानपुरुषान्वयात्' इति । अत्र ब्रह्मललाटजन्यावेदादादि- भूत इति प्रथमव्याख्याने, अयं नीललोहित. संहारपद्रन्यू - हान्तर्गतः प्रधानन्यस्वालिङ्गात् ; त्रिमूर्तीना हि अन्योन्यस्या उत्पत्ति: शिवपुराणप्रसिद्धा । यथोक्तं वायुमंहितायाम्- प्रियस्ते कारणात्मानो जाताः साक्षान्मईश्वरात्' इत्युपक्रम्य 'तपसा तापयित्वा त पितरं परमेश्वरम् । नयनारायणौ पूर्व रुद्रः कल्पान्तरेऽस्जत् ।। कल्पान्तरे पुनर्ममा विष्णु जग- जयम् । विष्णुश्व भगवास्तत्र प्रमाणमसृजत्पुनः ॥ नारायण 1 ·५६ शिवतत्त्वरहस्यम् । पुनमा ब्रह्माणं च पुनर्भवः । एवं कल्पेषु कल्पेषु नझवि. णुमहेश्वरा || परम्परस्मान्जायन्ते परस्परजयैपिणः' इति । अस्य च रूपं द्रोणपर्वणि कृष्णार्जुनयोः कैलासयात्रायां द. र्शितम् । यथा- 'तत पार्श्व पृषाङ्कस्य ब्रह्मचारी व्यवर्तत । पिङ्गाक्षस्तपसा श्रेष्ठो बलवानीललोहित.' इति । सूर्यमण्डला- न्तर्वतीति व्याख्याने, प्रधानपुरुषोमयाधिष्ठातेति व्याख्याने चायं नीललोहित सदाशिव एव प्रथमोक्तः, यथोक्त लिनपु- राणे-'तेपां भावं समालोक्य मुनीना नीललोहितः । प्राइ गम्भीरया वाघा मण्डलस्थः सदाशिवः' इति । तथा तन्ने व-- 'मण्डले पानतोऽपश्यं देवदेवं सहोमया' इत्युपक्रम्य, तस्य पूर्वमुखं पीतं प्रसन्नं पुरुषात्मकम् । अघोरं दक्षिण चक्त्रं नीला जनचयोपमम्' इत्यादिना पचनात्मकत्वकीर्तनाच । अर्धनारीश्वर इत्ति व्याख्याने तु महेश्वरव्यूहान्तर्गतोऽयम् , 'प्रयोदश हरेरर्धमर्धनारी चतुर्दशम् ' इति वातूलशुद्धवच- नात् । इदं च श्रुतिप्रसिद्धं नाम, 'द्राप अन्धसस्पते दरिद्र- श्रीललोहित' इति ॥ ९॥ शंकरः शूलपाणिम खट्वाङ्गी विष्णुवल्लभः । शिपिविष्टोम्पिकनाथः श्रीकण्ठो भक्तवत्सलः अंकर इति । शं कल्याणं करोतीवि शंकरः, 'शमि पा- ·शिवतत्वरहस्यम् । तो: संज्ञायाम्' इत्यच् प्रत्ययः ; अन्न यद्वक्तव्यम्, तत्सर्वम् 'शंभुः' इत्यत्रोक्तम् । इदं च श्रुतिप्रसिद्धू नाम; 'नमः शंकराय च मयस्कराय च' इति ॥ १० ॥ शूलपाणिरिति । शूलं पाणौ यस्य सः शूलपाणि, 'म- हरणार्थभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ' इति पाणिशब्दस्य परनि- पातः । अस्य न शूलस्य त्रिगुणाद्यात्मकत्वं पाद्मपुराणे दर्शि. तम; ययोक्तम्-~~ 'अय यज्ञात्मको विष्णुनिशुलं मनसा- करोत् । गुणावस्थाग्निकालात्मलोकशक्तित्रयात्मकम् ' इति । अत एव शिवागमेयु गुण्यं शूलमेलम्य परशुः सत्यनिष्ठ- ता' इत्ति, 'इच्छाशानक्रियारूपाखिशूल शक्तयो मताः' इति च तदेकदेशोऽनूदितः । एवं वंभूतस्य शूलस्य करस्थत्वो- क्त्या त्रिगुणात्मिकाया मायाया म्वाधीनत्वमुक्तं भवति । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम; 'ललाटारध्यक्षः शूलपाणि: पुरुषो- ऽजायत' इति श्रुतेः ॥ ११ ॥ खट्वाङ्गीति । खट्वाया मनस्य अङ्गं पादः सोऽस्या. स्त्यायुधत्वनात खट्वाङ्गी । खट्वाङ्गायुधत्वं च सदाशि- वस्य प्रमिदम् । ययोज कामिक सदाशिवप्रतिचापटले- 'सदेशत्यापनं वक्ष्ये सधणपुर:मरम्' इत्युपक्रम्य, 'पि. लामजटाजूटं शिदोर्दण्डमण्डितम् । अभय व प्रसाई - ·. शिवतत्त्वरहस्यम् । तथा शक्तिं त्रिशुलकम् || खट्वाङ्गं दक्षभागस्थैर्वहन्तं कर- पल्लवैः । भुजङ्ग चाक्षमालां च डमरूं नीलपङ्कजम् ।। बीज. पूरं च वामस्वैर्वहन्तं सुप्रसन्नम्' इति । 'इच्छानानक्रिया- रूपानिशूलं शक्कयो मताः । उक्तास्ता एव खट्वाङ्गं शुद्ध- सत्त्वप्रवर्तिकाः' इति शिंवागमवचनेन खट्वाङ्गस्य सत्त्व. प्रवर्तकेच्छादिशक्तित्रयात्मकतया 'महान्प्रभुबै पुरुष: सत्य- स्यैष प्रवर्तकः' इति श्रुतिसिद्धं सत्त्वप्रवर्तकत्वं सूचितम् । अथ वा ब्रह्माशिरोलवनप्रयुक्तनह्महत्याग्रताणतया खट्वाङ्गधा- रीत्यर्थः । ब्रह्महत्याव्रताखवागधारणं च स्मृतिप्रमिद्धम् । 'पवाझं दण्डार्थम् ' इत्यापम्तम्बोक्त: 'कपालपाणिः सटाङ्गी ब्रह्मचारी मदोत्थितः । पूर्णादशभिवनमहा प्रतिमुच्यते' इति शान्तिपर्ववचनाच । एतेन स्वयमकर्मवश्योऽपि लोक- शिनाथ प्रतमाचरितवानित्ति सूचनेन लोकानुप्रहैकरसिक इत्युक्तं भवति । एवं च 'शूलपाणिश्च' इति चकार: अप्य- धको विरोध द्योतयति- शूलपाणिरपि खदाङ्गीति । 'गु. ण्यं शूलमेतस्य' इति प्रागुक्तरीत्या शूलपाणिरित्यम्य त्रिगुणाती. तत्वपर्यवसानेन 'गुण्यविपया वेदा निस्वैगुण्यो भवार्जुन' इति स्मृतेः त्रिगुणातीतया स्वस्य विधिनिषेधागापरत्वेऽपि लोकशिक्षार्थ खटानधारणरूपयतचारीयन्वया । ननु प्र. । ।

·शिवतत्वरहस्यम् । 1 ण: शिरोलवनमानात्कथं महत्सायाः प्रसूक्तिः तस्याः मा. प्राणप्राणवियोजनप्रयोज्यत्वादिति चेत् , भान्तोऽसि, भवन्त- मेव पृच्छामः-- अस्तु ब्रह्मणः प्राणवियोजनम् । तथापि कथं तस्याः प्रसक्ति., ब्राह्मणत्वस्य मनुष्यत्वव्याप्यतया ब्रह्मणो प्रामणत्वाभावात्, अस्तु वा सोऽपि ब्राह्मणः, तथापि वच्छिरोलवितुः शिवस्य कथं प्रत्यवायः! मनुष्याधिकार. स्वात् 'न प्राक्षणं हन्यात्' इति शास्त्रस्येति । यदि ब्रूषे, प्रत्य- वायरसक्तिरहितेनापि परमेश्वरेण एवं प्रायश्चित्तमाचरितं यदि, किमु वक्तव्यं मादृशामिति लोकस्य प्रायश्रिते प्रवृत्ति. सिद्धये तदाचरितमिति, इदमपि तथेति गृहाण- प्राणवि. योजनामावेऽपि शिरोलवनमात्रेण चेद्रह्महत्याव्रतमाचरितम् , किमु वक्तव्यं सर्वथैव वधे इति लोकानां बोधार्थमेवमाचरि- समिति । उक्त पैवं ब्रह्माण्डपुराणे--- यद्यप्यमुक्तमाणोऽसि तथाप्येषोऽनघोऽपि सन् 1 मिनाचरणमात्रेण प्रायश्चित्ती भविष्यति ॥ एवं कृते न केनापि ब्रह्मद्रोहः कृतो भवेत् । इत्युक्त्वा तो गणेशानी देवदेवोऽभ्यभाषत ॥ माह्मणा नाव- मन्नव्या इति लोकस्य क्लसये । युवा विभाटनं कर्तु नियु- कावनधौ मया' इति ॥ १२ ॥ विष्णुवल्लभ इति । विष्णुवल्लभः प्रियो यस्य नपामक- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । त्वेनेति वा, विष्णोहिम, प्रिय. स्वयमुपास्यत्वेनेति वा विष्णुवल्लभः । इदं च सौनिके पर्वणि अश्वत्यामानं प्रति शिववचनेन दर्शितम्-- 'सत्यशोचार्जवत्यागस्तपसा निय. मेन च । क्षान्त्या धृत्या च भक्त्या च कर्मणा मनसा गि. रा । यथावदहमाराध्य कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा | तस्मादिष्ट. तम' कृष्णादन्यो मम न विद्यते' इति । जलधरवधार्थ स्वपादाङ्गुष्ठरेखया जनितं सुदर्शनं बहुकालमुपासानाय वि. पुणवे शूलं गृहीत्वा शिवो दत्तवानिति चक्रप्रदानानुग्रह मुखेन च विष्णुप्रियवं सर्वपुराणप्रमिद्धम् 'चरणाष्टरे- खोत्यं जलमध्ये सुदर्शनम् । प्रदाय विष्णवे शूल स्वयं ज- माह वैष्णवम्' इत्यादिना । अथ वा, विष्णुवल्लभः प्रिय स्वात्मत्वेनेति तथा । 'उमामहायं परमेश्वरं प्रभुम्' इत्युप- कम्य 'म एव विष्णुः स प्राण.' इति भुवे , 'आवयो- रन्तरं नास्ति शब्दरहमापते' इत्यादिस्मृतेश्च । अत्र प्रयमव्याख्याने- चिमदानम्वरूपं तु स्मृतमेकोनविंश. कम्' इति वातूलशुद्धोक्ता एकोनविंशतितममूर्तिः, द्वि- तीयव्याख्याने तु विष्ण्वभेदकीर्तनेन प्रयोदशं हरेरधम्' इति वातूरशुद्धोक्ता शकरनारायणात्मिका महेश्वरस्य त्रयो पशीमूर्तिरप्पनुसंहिता ॥ १३ ॥ ।

·शिवतत्त्वरहस्यम् । . - शिपिविष्ट इति । शिपयः पशव: 'यज्ञो वै विष्णुः पश- व: शिपिः' इति श्रुतेः । तेषु विष्टः प्रविष्टः स्वामिभावेन स्थित इति यावत , एपामीठो पशुपतिः पशूनां चतुष्पदामुत च द्विपदाम इमं पशुं पशुपते ते अद्य बनाम्यग्ने सुकृतम्य मध्य' इति च श्रुतेः । इदं च विप्रसिद्धं नाम ; 'नमो गिरिशाय च शिपिविष्टाय च' इति । १४ ॥ अम्बिकानाथ इति । अम्बिकाया नायः पतिरिति वा, अम्विका नाथते याचत इति वा, अम्विका नायते आशास्त इति वा अम्बिकानाथः, अम्बिकाप्रार्थनं शिवस्य तरणार्य समविप्रेषणेन, तदाशामन तदर्थतपश्चरणेन शिवपुराण गौरीकल्याणप्रकरण अपश्चितम् । एतेन च वैवाह्यं पञ्चम प्रोत्तम' इति यातूलशुद्धोक्ता पश्चमी महेश्वरम्य कल्याण- सुन्दरमतिरनुमहिता । इद चार्थतः श्रुतिप्रमिदं नाम; 'नमा हिरण्यवावे हिरण्यवर्णय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतयेऽम्यि- कापतय उमापतये पशुपतये नमो नमः' इति ।। १५ ।। श्रीकण्ठ इति। श्रीः कालकूटनिना शोमा, तद्वा. कण्ठो यस्य म तथा; कालकूदजनितमालिन्यमपि गोमेव परमेश्वरम्य, 'विकारोऽपि साध्यो भुक्नभयभगव्यसनिनः' इति न्यायादिति भावः। अथ वा श्रीविपमेव, 'श्रीपरचना- ·॥ । शिवतत्त्वरहस्यम् । गोमासंपत्मरलगाखिपु । वाणीलक्ष्मीलवनेषु विष बिल्वे- ऽस्यय त्रियु' इति नानायरनमालावचनात् । तद्वान्कण्ठो- ऽस्यति प्राग्वत् । अनेन इतरामाध्यकमकरवं सूचितम् । एतेन 'विषापहरणं रूपमयादशमिति स्मृतम्' इति वातूल- शुद्धवचनावगमिता महेश्वरम्याष्टादशी मूरिनुसंहिता भक्तवत्सल इति । बत्स: काम: इच्छा, तद्वान्वत्सलः; वरसांमाभ्यां कामवले' इति मत्वर्थ लच्प्रत्ययममवधाने च वत्सगब्दः कामवचन:, मक्केषु वत्सलः प्रेमशाली भक्त. वत्सलः; तथात्वं चास्य 'मल्लाभात्रापरो लाभातेषामम्ति यथा तथा । ममापि लाभस्तलामानापरः परमेश्वरि' इत्या. दिशिवपुराणवचनैरावैदितम् । एतेन ' चण्डेशानुमदं चैव ततः समदर्श स्मृतम' इति वातूलशुद्धवचनावगमिता चण्डे. श्वरानुपाहिका मतदशी महेश्वरमूर्विग्नुमंहिता ॥ १७ ॥ भवः गस्त्रिलोकेशः शितिकण्ठः शिवाप्रियः। उग्रः कपाली कामारिरन्धकासुरमृदनः ॥ ३ ॥ भव इति । भूधातो: मचायांकरि न्यनीति भवः, मनित्यर्थः, 'मृत्यं मानमनन्तं ब्रह्म' इति अतः । यद्वा अम्तग्दि म्पम, अन्यामाद्विश्वमित्यपादाने धा, पचायच, भव.

·३ शिवतत्त्वाहस्यम् । अस्त्यस्मिन्विश्वमित्यधिकरणे वा, 'कदोरप्' इत्यपत्यये चि. कोषित एव 'अस्तेर्भूः' इति भ्वादेशे भव इति रूपम् ; कुसूला. स्पचतीत्यादावादानापाके परिव आविर्भावासत्तायाम- स्वर्तनादपादानोपपत्तिः, न च श्रिणीमुवोऽनुपसर्गे' इति चना भाव्यमिति वाच्यम् , तन्त्र श्रीणीभ्यां माहचर्या नौवा. दिकस्यैव भवतमहणेन अस्तरप्रत्ययस्याप्रतिबन्धात् । एवं च द्वितीयव्याख्याने जगदुपादानत्वम् , तृतीयल्यान्याने जग- दाघारत्वं चोक्तं भवति । तथा च श्रुति:-'यो योनि योनिम- घितिष्ठत्येको यस्मिन्निदं मं च विचैति मर्वम् ' तिमीशानं वरदं देवमीडयं निचाय्येमा शान्तिमत्यन्तमेति ' इति । इदं च सलाधिष्ठाश्या मूर्नाम ; यथोक्तं शिवपुराणे- 'मंजीवन ममम्तम्य जगत: मलिलामिका 1 मय इत्युच्यते मूर्तिर्भवस्य परमात्मनः' इति । 'आपो वा इदं सर्व विश्वाभूतान्याप: इत्यादिश्रुया मर्वात्मत्वेन श्रुतानामपामधिष्ठाच्या मूर्तेरपि सर्वात्मयतानिवाइफजगदुपादानवप्रतिपादकमवनामौचित्या. म् । यद्यपि । इयमेव मा या प्रयमा न्यौच्छन्' इति दे. बीसूक्त चिन्छक्यंशभूतानां देवीनां कृत्यविशेषप्रपञ्चनपरे 'अपामेका महिमानं विति' इति अन्या एका पिच्छा क्यंशभूतानां मप्पे काचिद्देवी अपो महिमानम ' आपो वा ·शिवतत्त्वरहस्यम् । इद सर्वम्' इत्यादिश्रुतिप्रतिपनजगदुपादानत्वलक्षण माहात्म्य बिमति पोपयति स्वसनिधानन सपादयति शरीरशरीरिणो रभेदोपचारेण शरीरिधर्मेण शरीरस्यपदेशौचित्यादित्यर्थता त्पर्यकया चिछक्तरेव जलाधिष्ठातृत्त्र श्रूयत, तथापि शक्त्य भेदाच्छिवस्यापि तत्पुराणागमेपु थणितमित्याविरोध । लि द्पुराणे तु अष्टमूर्तिममध्वभिमानिन्या मूर्तेभव इति नामे त्युक्तम , यथा-- 'भष्टमूर्तिर्जगद्व्याप्य स्थिताऽय परमे श्वर । चराचराणा भूताना धाता विश्वभरात्मक ॥ शव श्वेत्युन्यत दवैर्भगवान्वदवादिभि ' इति । अत एव शर्वादि- वर्दकतत्वाभिमानियाविशषेऽाप प्रथिवीमून्यम-तरभावित्रे ऽपि समष्टयभिमानित्वापि भवमूर्तेरस्तीति गौरवादेव आ पस्तम्याउवलायनबोधायनादिसूत्रेषु शैवादिपुराणेषु कामि काद्यागमेषु च शूलगवेगानयलिनित्यार्चनादिकर्मसु नाना मध्ये भवनान एवं प्राथम्येन पाठ - भवाय देवाय नम शर्वाय दवाय नम' इत्यादिना । इद च श्रुति- प्रसिद्ध नाम , 'नमा भवाय च रुद्राय च' इति ॥ १८॥ शर्व इति । शृणाति हिनम्ति अन्तकाले सर्वमिति शर्व , 'गश्रभ्या व ' इत्यौणादिको वप्रत्यय । ३६ च पृयिन्यधि छातमूर्तेनाम । यथोक्त शिवपुराणे- 'उवाशवात्मिका मू ·शिवतत्वरहस्यम् । तिरिति शाम्नस्य निश्चयः' इति । जगदुपसंहारकतया नि- वर्तकस्वभावाय निवृत्तिकलात्मकपृथिव्यधिष्ठातृत्वौचित्यात् । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम ; 'सर्ववः शर्वसर्वेभ्यः' इति ॥ त्रिलोकेश इति । त्रयो लोकाः त्रिलोकाः त्रिलोकाना- मीश: त्रिलोकेशः । यद्यपि त्रयो लोका: निलोका इति न लभ्यते, 'दिक्मंख्य मंज्ञायाम् ' इति नियमात् ; नापि त्रित्व- युका लोकाः त्रिलोकाः इति उत्तरपदलोपी शाकपार्थिवादि. वत्समामः ; म हि विचार्यमाणः पूर्वपदलक्षणामानाधिक: कर्मधारय एव पर्यवस्यतीति आकर स्फुटमिति 'दिक्संख्ये' इति नियमादेव तस्यापि व्यावृत्तिसिद्धः; तथापि त्रिषु लो- केपु ईश: ईशनमभ्येति विपदो बहुव्रीहिः व्यधिकरणपूर्वपद इति ममाधयम ; यद्यपि त्रयाणां लोकानां ममाहार: त्रिलो. कम् इवि ममाहारद्विगुनापि एतदर्यलाभः, तथापि पात्रादि- त्वं परिकल्प्य होच्चारणे नियामकामाव इत्युपेक्षितम् । नि- लोकांश इति मुगमः पाठः, तथा च श्रुति:-- 'य एको जालवानीशत इशिनीभिः सर्वान् लोकानीगत इंगिनीभिः एकोहि मद्रो न द्वितीयाय तस्य य इमाटोकानीगत इंगि- नीभिः प्रत्ययनाः मंचुकोचान्तकाले संसज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता' इति । एवं प अस्य शिनं सृष्टिस्थितिसंहारकत्व- - 11.5.

·६८ शिवतत्त्वरहस्यम् । उन इति। ' उच समवाये' इति धातो: संबन्धमानार्थात् उच्यति सर्वेपागुपरि वर्तत इति वा, उत्पूर्वाद्गच्छतेः उद्गच्छति विश्वस्मादूर्व वर्तते विश्वोत्तगे भवतीति वा उपः, 'ऋजेन्द्रा भवाविप्रकुनचुनक्षुरखुरभद्रोममेरभेलशुक्रशुष्ठगौरवनेरामा- ला:' इत्यौणादिकनिपातनात्माधुः; उप्रशब्दश्चीत्कृष्टवाची श्रुतौ प्रसिद्धः उप्रोऽस्युमोऽई सजातेषु गूयासम्' इत्यादौ । एवं च विश्वाधिक इति पर्यवसितोऽर्थः । तथा च श्रुतिः- 'विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः' इति । उप्र इति च वायोर- धिष्ठात्री मूर्तिरुच्यते । यथोक्तं शिवपुराणे-'स्पन्दयन्पवनो विश्वं पिति स्पन्दते च यत् । उस इत्युच्यते सद्भिभूती रुद्रस्य वेधमः' इति । अस्यार्थ: प्रायेण सबन्धस्य फर्मजन्यतया संबन्धहेतुभूतम्पन्दफारफतया तादृशस्पन्दाभ- यराया च वायोस्तदधिष्ठातृमूतैरपि संग्रन्धार्थकघातत्पन्नोपप- दवाच्यतापित्यादिति । इदं प ध्रुतिप्रसिद्ध नाम ; उप्राय च भीमाय 'इति ॥२३॥ - Rम फपालीति । कपालं प्रक्षकपालमस्यास्तीति कपाली, एतेनानकप्रदाययदशित्वलक्षणं मनाउनत्यगुरूं भवति । पा, मामिलवानराधनेत प्रतापभया पलाधिपत्यं सूचि. सम् । ययोमम्मदीभिशतकंगतो. 'कस्तान्तरलहिण- - ·६९ शिवतत्त्वरहस्यम् । कोटिकरोटिमालाभस्मातरागकमठाइवराहशृङ्गैः। आकल्प एव तव मालविग्रहस्य सर्वोत्तरं किमु वळं शिव न ध्यनक्ति' इति । एतेन कदालनाथाख्या 'कवालं पोडशं भवेत्' इति वात्लशुद्धवचनावगता पोडशी महेश्वरमूर्विरनु- संहिता ॥२१॥ - कामारिरिति । कामस्य मन्मयस्य परिः कामारि:, मद- ननिप्राहकत्वं च शिवस्य मर्वपुराणप्रसिद्धम् । तेन च 'झानं विरागतेश्वयंम्' इति श्लोकोक्त वैराग्याख्यं द्वितीयमव्ययं सूचितम् । यद्वा, काम कामना अरिर्यस्य, यत्प्राप्तौ विरो- घिनी कामना स कामारिरित्यर्थः । ययोक्तं शिवपुराणे- 'फलोदेशेन देवेशि लघुर्मयि ममाश्रयः । फलार्थी तदमावे मां परित्यक्तुं क्षमो यत' इति। कोऽपि ईश्वरगीतायाम्- 'त्यक्त्वा पुत्रादिषु नेह विशोको निप्परिप्रह.1 यावजीवं रित मॉलिक एवार्चयेरियम । एकेन जन्मना तस्य ददा. म्यन्ने परं पदम्' इति । शिवधर्मेऽपि अष्टविधभत्तिनिरूप- णावमरे- 'मद्भक्तजनवात्सत्यं पूजायाश्वानुमोदनम । स्व- यमध्यचनं भक्त्या मदर्थे चानचेष्टनम् ।। मरकथावणे सहित म्बरनवाहविक्रिया। ममानुसारणं नियं यश्च मां चोपजी- वति ॥ योगी वाप्ययवायोगी विरक्त. कामुकोऽयवा' ·शिवतत्वरहस्यम् । । इत्यादि । तत्सर्व क्रमेण वैराग्यसंपादनद्वारा मोमफल- कत्याभिप्रायम् । अनेन च 'कामारि सप्तम विद्यात्' इति वातूलशुद्धोक्ता महेश्वरस्य सप्तमी मूतिरनुमहिता ॥ २५ ॥ अन्धकासुरसूदन इति । कदाचिल्लीलाथै देव्या शिवस्य नयनपिधाने कृते सर्वत प्रवृत्तात्तमस उद्भूतोऽसुर कश्चिदन्धका नाम , स च देवीकृत नेत्रपिधानप्रयुक्ततम समुद्भूतत्वाद्देव्या पुत्रत्वेन परिगहीन., एवभूतस्यापि तस्य सामसत्वस्वाभाव्याटोग्धुमेव बुद्धिरासीत् , ततश्च लोक्य तेनापहृतम् , अम्पायाश्च द्रोह कृत , ततो भगवता भैरवेण महता युद्धन निगृह्य शूलाग्रे प्रोतो ललाटामिना चिर तापि त , ऋतप्रायश्चित्तोऽभूदिति दृष्ट्या देव्या प्रथम पुत्रत्वेन परिगृहीत इति दयया गणाधिपत्ये स्थापित इति कृत्स्नेन वा- मनपुरागेन प्रश्चितम् । तदिदमुच्यते-- अन्धकासुरसूदन इति । न गादित्वाल्ल्यु , न तु 'अनुदात्तेतश्च हलादे ' इति युच्, 'सूदीपदीक्षश्व' इति प्रतिषेधात् । यद्वा युजव , न च प्रतिषेधो याधक , ' न य ' इति योगविभागेन तस्यानि. त्यत्वज्ञापनात् । एतेन प्रपद्रोग्धपि देवी पुत्राभिमन्धि मकरोत् इति गुणमेव पुरस्कृत्य दया कृतेति गुणैकपक्षपाति- त्व सूषितम् ॥ २६ ॥ ।

·शिवतत्त्वरहस्यम् ।
गङ्गाधरो ललाटाक्षः कालकाला कृपानिधिः ।
भीमः परशुहस्तश्च मृगपाणिर्जटाधरः ॥ ४ ॥
गङ्गाधर इति । धरतीति घर., गङ्गाया. धरः गङ्गा-
धरः । गङ्गा नात्र हैमवती कुटिलापरनामधेया ब्रह्मशापा.
सादितजलमावा वामनपुराणप्रसिद्धा, यद्धारणाय भगीरथेन
शिव प्रसादितः । एतेन भक्तवश्यत्वम् , इतरासाध्यकर्मक-
रत्वं च सूचितम् । गहाधारणस्येतरासाध्यत्व च आरण्यप-
वणि भगीरय प्रति गमावचनेन दर्शितम्- 'करिष्यामि
महाराज वचस्ते नान मंशय. ।
वेग तु मम दुर्धर्ष पतन्त्या
गगनाभितौ ।। न शक्तरिषु लोकेषु कधिद्वारयितुं नृप ।
अन्यत्र वियुधभेष्टानीलकण्ठान्मईश्वरात्' इति । यथोक्त-
मम्महीक्षितश्च ब्रह्मवर्करतवे- 'गङ्गा धृवान भवता मिव
पावनीति नास्वादिवो मधुर इत्यपि कारकूटः । मरक्षणाय
जगता करुणातिरेकाकर्मयं कलितमेतदनन्यसाध्यम्'
इति ॥ ७ ॥
ललाटाक्ष इति । ललाटे मक्षि यस्य स सलाटाभः ।
लोकप्रमिद्धस्थानापभया उमतस्यानवतिलोचनगालिबीतने-
न विश्वोत्तरमानशालित्वं चितम् ॥८॥

·शिवतत्वाहम्यम् । २ सर्वेषां स्वस्वमयांदायां वर्तनात् । तथा च श्रुति:- यदिदं किं च जगत्सर्व प्राण एजति नि.मृतम् । महदयं वसमुपतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' इति । लैङ्गेऽपि निर्देशन शि- वस्यैव भेदैः प्राणादिमिनिजैः। विभर्ति सर्वभूतानां शरीराणि प्रभजनः।। हव्यं वहति देवानां कव्यं कन्याशिनामपि । पार्क च कुरुते बहिः शंकरस्यैव शासनात्' इत्यादि । इदं च गगनाधिष्ठात्र्या मूर्तेनाम ; यथोक्तं शिवपुराणे- 'म- विकाशदा मर्वव्यापिका गगनारिमका । मूर्तिीमस्य भीमा- ख्या भूतधन्दस्य भेदिका' इति । अस्यार्थ:-- मावका- शदा सर्वेषां प्रवेशनिगमोचितावकाशप्रदा, मर्वन्यापिका विभुत्वात् , भूतदृन्दम्म पृथिव्यादिचतुपकस्य भेदिका प. चोकरणप्रक्रियया स्वानु प्रवेशन व्यावर्तिका इति । मर्वभयहे. तुत्वे सर्वान्तयामित्वं मूलम् , तच सर्वव्यापकतानिबन्धनम् , इति सर्वव्यापकगगनाधिष्टातमूर्तर्रमपदवान्यस्वमुचितमि- ति । इदं च श्रुतिपसिद्धं नाम ; 'नम उपाप च भीमाय घ' इति ॥ ३१ ॥ परशुहस्त इति । परशुरायुधविशेषः, म तेऽम्यति महुरीहिः, 'प्रहरणार्थेभ्यः' इति इस्तशब्दस्य परनिपातः । 'गुण्यं शूलमतस्य परशुः मत्यनिष्टता' इति प्रागुवाहन- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । कालकाल इति । कालयति नाशयतीति व्युत्पत्त्या कालो यमः, तस्यापि काळ., कालयिता उपसंहारक इति द्वितीय: कालशब्द: केवलयौगिकः; प्रथमस्तु योगरूढः । अथवा द्वावपि यौगिकावेव, तन्न प्रथमः कालशब्द. उपसं. हारप्रवृत्तिनिमित्तकत्तया अन्तककालरुद्रादिपरः द्वितीयस्तु प्रावदेव । यद्वा पअद्वयेऽपि द्वितीयकालशब्दोऽन्तकपर एव उपसंहारके गौणः । अत्र प्रथमव्याख्याने मार्कण्डेयार्थकाल- निप्रहकथासूचनेन भक्तरक्षकत्वम्, द्वितीयव्याख्याने वि. श्वस्यैकं परिवष्टितारम्' इति श्रुतिसिद्ध सर्वोपसंहारकरवल. भणं मर्वेश्वरत्वं सूचित्तम् । एतेन च ' कालकालमथाष्टमम्' इति वातूलशुद्धवचनावगता महेश्वरस्याटमी मूतिरनुसंहिता भवति । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम; 'झ. कालकालो गुणी सर्वविद्यः' इति ॥ २९॥ कृपानिपिरिति । कृपा परदु.सप्रहाणेच्छा, तस्या निधिरित्यनेन मदा वर्तमानत्वमुक्तं भवति । तच्छिवम्य श्रुतिप्रमिद्धम् 'अहंन्निदं दयसे विश्मभुवम । न वा भो. जीयो भद्र वदति' इति ॥ ३०॥ भीय इति । विभेत्यम्मादिति मामः, 'भीमादयोऽपा- दाने' इति निपातनात्माधुः । मनिषन्तुः शिवानीत्येव ।

·शिवतत्त्वरहस्यम् । ७ सर्वेषां स्वस्वमयांदायां वर्तनात् । तथा च श्रुति:--'यदि किं च जगत्सर्व प्राण एजति नि.मृतम् । महदयं वसमुवतं य एतद्विदुरमृताम्ते भवन्ति' इति । लैङ्गेऽपि निर्देशन शि- वस्यैव भेदैः प्राणादिभिनिजैः। विदि सर्वभूतानां शरीराणि प्रभवनः॥ हम्य वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि । पार्क च कुरुते वहि शंकरस्यैव शासनात् ' इत्यादि । इदं च गगनाविष्टाध्या मूर्तेनाम ; यथोक्त शिवपुराणे- 'स- वावकाशदा मर्षव्यापिका गानारिमका । मूर्तिर्रामस्य भीमा- रूया भूनहन्दस्य भेदिका' इति । अस्यार्थ:-- सावका- शदा सर्वेषा प्रवेशनिगमोचितावकाशमदा, मर्वव्यापिका विभुत्वात् , भूलवृन्दम्म पृथिव्यादिचतुष्करय मेदिका प. जीकरणप्रक्रियया म्वानुप्रवेशेन व्यावर्तिका इति । मर्वभयहे. दुत्वे सर्वान्तयामित्वं मूलम् । स सर्वव्यापकतानिवन्धनम् , বলি ববাবস্ক্যানাধিদ্বানুমুন্সীবানুমুখিনান- ति । इद च श्रुतिप्रमिदं नाम ; 'नम उपाय च मीमाय च' इति ॥३१॥ परशुहस्त इति । परशुरायुधविशेप , म तऽप्यक्ति बहुमोहिः, 'प्रहरणार्थेभ्य.' इति हस्तशब्दम्य परनिपातः । 'गुण्यं शूलमेवस्य परशुः सत्यनिष्टता' दि प्रागुदाहन- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । शिवागमवचनेन 'सत्यकामः सत्यसंकल्पः' इति श्रुतिसि- दममोघचरितत्वलक्षणं सत्यनिष्ठत्वम् , सत्ये निष्ठा नि- अलावस्थान स्थैर्य यस्येति विग्रहे सत्यानतिलबिवलक्ष- णम् , 'सत्येनेनं तपसा योऽनुपश्यति' 'सत्यशौचार्जवत्यागै- स्तपसा नियमेन च । भान्या धृत्या च भक्त्या च कर्मणा मनसा गिरा ॥ यथावदहमाराध्यः कृष्णेनालिष्कर्मणा । तस्मादिष्टतम: कृष्णादन्यो मम न विद्यते' इत्यादिश्रुतिस्मृति- मिद्धमत्यप्रियताव्याप्यं वा मत्यनिष्ठत्वं सूचितम ॥ ३२॥ मृगपाणिरिति । मृगवान्मृगः, एवंभूतः पाणिरम्येति मृ. गपाणि: ; म च मृगो दारुकावने मुनिकृताभिचारप्रवृत्त इति स्कान्दे । यथोक्तम्- 'ततो मृगः समुत्थाय शिघ्रगागच्छ. दम्बरात् । मांज्ञानविहीनास्तान्मृगतुस्यानिव ब्रुवन् । आदाय वामहस्तेन दधारेशश्च निनलम्' इति । मन्त्रशास्त्रे तु वेदरूप इति प्रसिद्धम । यथोक्तं मृत्युजयध्याने- 'स्वकर. कलितमुद्रापाशवदानमालम्' इति । अन्न वेदो मृगः, प्रन्या. न्तरं 'मुद्रापाशमगात्रसूत्रविलसत्पाणिं हिमांशुप्रभम्' इति समानप्रकरण स्पष्टतयाभिधानान् । यद्वा मृगयतरदन्तादम् मृगः, मार्गणं याचनम् । तथा चामर: :-'मागंणं मृगया मगः' इति । सत्प्रधान: पाणिरस्येति मृगपाणिः । एतेन - ·शिवतत्त्वरहस्यम् । वैराग्यं सूच्यते । यद्वा भिक्षाटनकयासूचनेन मुनिजनानु- प्राइकत्वं सूच्यते ।। ३३ ।। जटाधर इति । जट सघाते, तत: पचायच् , जटा: सं. इतकेशा: तामां घरो जटाधर., एतेन जटाधरणस्य तपो- ऽगतया तपोरूपं चतुर्थमव्ययं सूच्यते । यद्वा तीर्थे पूत्तमा महानय: मागराश्च , यथोक्तमानुशासनिक उमामहेश्वरसं. वादे-- यास्तु लोके महानद्यस्ता: सर्वास्तीर्थसंज्ञिताः । समुद्राश्च महातीर्थ पावनं परमं शुभम्' इति । ताव महा- नयः प्रायेण कुलाचलोद्भवाः, तथा च तादृशकुलाचलसम- मागरात्मकजटाधारितया मर्वतीर्याधार इति सूचितम् । जटानां च तथात्वं वराहपुराणे दर्शितम् । 'जटाम्वरूपेण समस्त सागरा: कुलाचला: सिंधुवहाच मर्वश.। शशी परि- शानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जना.' इति । एवं शिवस्य सर्वतीर्थाघारत्वाच्छिवानुस्मरणपूर्वकमेव कृता शीर्षयात्रा फलतीत्यभिप्रेत्योमानुशामनिक उमामहेश्वर- सवाद तीर्थयात्राविधिप्रकरणे- 'बहिरेव शुचिर्भूत्वा त. तीर्थ मन्मना विशेत्' इति । इदं च दमाघरे ऋतुमृगानु. मारिमूर्तरधभूताया, यज्ञवाटस्यमूर्तेर्नाम; यथोक्तं वामनपुरा. - ‘समेवानुमसारेशधापमायम्य देगवान् । शरं पाशुपतं ·शिवतत्त्वरहस्यम् । छत्वा कालरूपो महेश्वरः । अर्धन यज्ञवाटान्ते जटाघर इति श्रुतः' इति ॥ ३१ ॥ कैलासवासी कवची कठोर त्रिपुरान्तकः । वृषाको वृषभारूढो भस्मोलितविग्रहः ।। कैलासवासीति । अस्यतेऽस्मिन्नित्यासः, अधिकरणे घम्, आवासस्थानमित्यर्थः, केलीनां विलासानां समूहः कैलम् , भिक्षादित्वादण्प्रत्ययः, केलस्यास: कैलास: शिवा. लयः । स च हिमवन्मेहमन्दरादिपु वैकुण्ठादुपरिभागे च विद्यमान. कर्मनिष्ठाभिगम्य. पुनरावृत्त्यपादानभूत इति सकळपुराणप्रसिद्धः । तत्र हिमवति विद्यमान आरण्यपर्व- प्रयुत्तररामायणे च प्रसिद्धः, मेकमन्दगदिवती फर्मपुरा- णप्रसिद्धः, वैकुण्ठादूर्ध्ववर्ती तु स्कान्दे काशीखण्डे दर्शि- तः । यया- 'उपरिष्टास्भितेरष्टौ कोटय. सत्यमोरि. तम् । सत्यादुपरि वैकुण्ठो योजनाना प्रमाणत: ॥ धुलोकात्परिसंख्यातः कोटिषोडश संमितः । यत्रास्ते श्री. पति: साक्षात्सर्वेषामभयप्रदः ॥ ततस्तु पोडशगुणः केला. घोऽस्ति शिवालयः । पार्वत्या मस्ति: शंभुर्गजायम्कन्दमन्दि- मिः॥ यत्र तिति विश्वगः महल म पर: मतः' इति ।

·शिवतत्त्वरहस्यम् । । वायवीये तु तस्य कैलासपदप्रवृत्तिनिमित्तभूतसकलमोगारप- दत्वमपि सूचितम्। यथा-'ज्ञेयं विष्णुपदादूर्ध्व दिव्यं शिवपुरं महत् । मोगसंस्थानमतुलं कर्मयोगरतात्मनाम् ॥ अप्रमेय- गुणैः सर्वेविमानः सर्वगामिकैः । असंख्यैस्तत्पुरं व्याप्त म- वप्राण्युपकारकैः' इत्यादिना 'सर्वेषां शिवभक्तानां तत्पुरं परिकीर्तितम्' इत्यन्तेन । अन्यश्च ततोऽप्यूर्ववर्ती ध्यानयोग- निष्टकगम्यः पुनरावृत्तिरहितो नित्यः शिवधर्मोत्तरे दर्शितः परमशिवलोकाल्यः । यथा- 'अर्व शिवपुरात्तस्मात्स्यान. त्रयमनुत्तमम् । नित्यं परमशुद्धं च स्कन्दोमाशंकरास्पदम्' इत्युपक्रम्य, 'ये मंमामाः परं स्थानं ध्यानयोगरता नराः। म नेपा पुनरावृत्तिोरे मंसारमागरे। मर्वज्ञाः सर्वदा शुद्धा परिपूर्णा महेश्वराः ।। शिवतुल्यवलोपेता पर शिवपुरं गताः' इत्यन्तन । तेषु कैलासेपु वस्तुं शीलमस्यास्तीति कलास. वासी ॥३५॥ कवचीति ! कवचवाकवची, कवचवत्वं प न प्राकृत कवचमादाय, 'नास्य देहऽन्धि रुधिरं न मांमम्' इत्या. दिप्रागुदाइनवचनान् । कि तु म्वादन्यमानाय, 'मर्वज्ञता तृमिरनादियोध. म्वतन्त्रता नित्यमलुमगक्तिः । अनन्तश- स्विच विभौविधिज्ञा: पटाहुरहानि महेश्वरस्य' इति शिव.

·शिवतत्त्वरहम्यम् । । पुराणवचनेन चतुर्थस्थानगतख स्वातन्त्र्यस्य चतुर्थाङ्ग मूतक वचत्वोपपादनात् । युक्तं च स्वातन्त्र्यस्य कवचत्वम ; का चस्य हि द्वे प्रयोजने-परैरदृश्यत्त्वं परप्रयुक्तवाणाद्यपृश्यत्वं चेति । अत एवागमेषु आवाहितस्य देवस्य विनरम्पृश्यत्वं पापण्डादिभिरदृश्यत्वं च साधयितुं कवचेनावकुण्ठनं वि- घीयते । एवं च परमेश्वरस्य सादृश्यत्वं मर्वदुष्पापत्वं च स्वातन्त्र्यैकमूलम् 'लोकवातु लीलाकैवल्यम्' इति सूत्रप्रति. पन्नलीलारूपस्य स्वस्वरूपदर्शनस्पर्शनासमर्थजगत्सर्गस्य तथा विधपरमेश्वरेन्छा बिना कारणान्तराभावेन कवचफलके स्वातन्त्र्य कवचठगपदेशौचित्यात् । तस्मादप्रतिहतस्वातन्त्र्य. शालीत्युक्त भवति । इदं च श्रुविप्रसिद्ध नाम , ' नमो थि- ल्मिने च कवचिन च' इति ॥ ३६ ।। कठोर इति । कूर इत्यर्थः । घोरा शिवा पति द्वे तनू शिवस्य श्रुसिमिद्ध- कद्रो वा एप यनिम्तम्यते तनुवी घारान्या शिवान्या' यि ते अग्ने शिव तनुवो' ' यान्ते अग्ने घोरासनुव.' 'अपारेभ्योऽय घोरेभ्यः' इत्यादिश्रुतेः । महा- भारतेऽप्यानुशामनिक दर्शितम्- 'वदन्त्युग्रं महादेव नथा देवं महश्वरम् । कास्यं त्र्यम्बक चैव विश्वरूपं शिव तथा । दे तनू तम्य देवस्य वेदशा ब्राह्मणा विदुः । पारामन्या कि - ।

·शिवतत्त्वरहस्यम् । वामन्यां ते तनू बहुधा पुनः । परा घोरा तनुर्यास्य माग्नि- विद्युत्समप्रभा । शिवा मौम्याथ हृद्याम्य धर्मस्त्वापोऽथ च- न्द्रमा: ॥ आत्मनोऽर्ध तु तस्याग्निरुच्यते भरतपम' इति । तयोस्तन्वोमध्ये घोररूपत्तनुशालीत्यर्थः । एतेन जगद्रश्नक इत्युक्तं भवति, शिवस्य घोरतनुपरिप्रहो जगद्रक्षाहेतुरित्यानु- शासनिक व्यक्तमभिधानात् । यथा- 'उमा- भगव- न्देव देवेश त्रिणेत्र वृषभध्वज । पिङ्गलं विकृतं भाति रूपं ते तु भयानकम् ॥ भस्मदिग्ध विरूपाक्ष तीक्ष्णदंष्ट्र जटाकुलम् । व्यानोदर त्वक्सवीतं कपिलश्मश्रुसंततम् । रौद्र भयानकं घोरं शूलपट्टससंयुतम् । किमर्थमीरशं रूपं तन्मे शसितुमर्हसि ।। महेश्वर.- तदहं कथयिष्यामि शृणु सत्त्वं समाहिता । द्विविधो लौकिको भाव. गीतमुष्णमिति प्रिये । तयोनिप्रथितं सर्व मौम्याग्नेयमिद जगत् । सौम्य- वं सततं विष्णौ मय्याग्नेय प्रतिनितम् ॥ अनेन वपुषा नित्यं सर्वाल्लोकाविभयहम् । रौद्राकृति विरूपाक्षं शूल. पट्टससयुतम् ॥ आग्नेयगिति मे रूपं देवि लोकहिते रतम् । पद्यह विपरीत: स्यामेतस्यक्त्वा शुभानने ॥ तदेव सर्वलो. कानां विपरीत प्रवर्तते । तस्मान्मयेदं प्रिय रूपं लोकहिते- विणा' इति ! यद्वा, कठोर पूर्ण , तया च निघण्टु.- - ·शिवतत्त्वरहस्यम् । 'कठोरः कठिन पूर्णे' इति । माघकाव्येऽपि- 'कठोरता- राधिपलान्छनच्छविः' इति । तथा च श्रुति:-- तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्' इति ॥ ३७॥ त्रिपुरान्तक इति । त्रीणि पुराणि त्रिपुराणि, 'दिक्सं- ख्ये संज्ञायाम्' इति समासः, अन्तशब्दानाशवचनात् तत्क- रोतीति ण्यन्ताकर्तरि बुलि अन्तकः, त्रिपुराणाम् अन्तक. त्रिपुरान्तकः । त्रिपुरसंहारकत्व च तैत्तिरीयश्रुतावुपसदर्थवादे 'तेपामसुराणा तिन पुर आसन्' इत्यादिना स्पष्टं प्रतिपा- दितम्, मर्वपुराणेषु च प्रमिद्धम् । यद्वा त्रीणि पुराणि धारी- राणि, 'पुरसझे गरीरेऽस्मिन्गयनात्पुरुषो हरिः' इति विष्णुपुराणवचनान् । तानि च स्थूलसूक्ष्मकारणात्मकानि- स्थूल भौतिकर्मव, सूक्ष्म लिङ्गशरीरम् , कारणं त्वविद्यारू. पमिति । एषा त्रिपुराणामन्तक. त्रिपुरान्तक ; शिवज्ञानस्य च विदेहकैवल्यहेतुत्व मन्त्रोपनिषदि श्रुतम् । यथा- 'मावप्राममनीशास्यं भावाभावकर शिवम् । कालसर्गकरं देव ये विदुम्ते जहस्तनुम्' इति । अन्न प्रथमव्याख्याने 'नयम त्रिपुरारि. स्यात्' इति वातूटशुद्धोक्ता नवमी महे. श्वरमतिरनुसहिता । इद च श्रुतिप्रसिद्ध नाम, त्र्यम्बकाय त्रि. पुरान्तकाय सिकामिकालाय फालाग्निरुद्राय नमः' इति ।।

·८१ शिवतत्त्वरहस्यम् । वृपाइ इति । वृपः अरः लान्छनं यस्य स वृषाः वृषध्वज इत्यर्थः । वृषभस्य च ध्वजवं मारते उमामहेश्वर- संवाद सहेतुकं दर्शितम् । यथा- 'हमा-भगवन्देव देवेश पिनाकपरमप्रिय । वाहनेषु तथान्येषु सत्सु भूतपते तत्र ॥ अयं तु वृषभः कस्माद्वाहनं स यथाभवत् । एवं में संशयो देव तं मे शंसितुमहंसि ॥ महेश्वरः- तदहं ते प्रवक्ष्यामि वाहनं स यथाभवत् । मादिसर्गे पुरा गावः 'श्वेतवर्णाः शुचिस्मिते ! बलमंहननोपेता दर्पयुक्ताश्चरन्ति ताः। अहं तु तप आतिष्ठं तस्मिन्काले शुभानने ॥ एकपादश्योर्ध्ववाहु- लोकार्य हिमवहिरी। गावो मे पार्श्वमागम्य दपोस्मिताः समन्ततः ॥ स्थानभ्रंशं तदा देवी चक्रिरे वहुशस्तदा । अप. कारण चैतासां मन:भोभोऽभवन्मम ॥ तस्माद्दग्धा मया गावो रोपाविष्टेन चेतसा । तम्मिस्तु व्यसने घोरे वर्तमान पशून्प्रति ॥ अनेन वृषभेणाई शमित: संप्रमादनः । तदा- प्रभृति शान्ताच वर्णभेदत्वमागताः ॥ श्वेतोऽयं वृपभो देवी सर्वसंम्कारसंयुतः । वाहनत्वे उजवे च तदाप्रमृति यो. जितः ॥ तस्मान्मे गोपतित्वं च देवाभिश्च कल्पितम्' इति । अम्य च वृपस्य धर्मरूपत्वं शिवागमेषु प्रसिद्धम्- 'शुद्धस्फटिकसंकाशो धर्मरूपो वृपः स्मृतः' इति । प्रज्ञा- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । ण्डपुराणेऽपि- 'वन्दे धर्मवृपं वृषध्वजरथं तीर्थाश्रितास सदा' इति । स्कान्देऽपि तस्माद्धर्मः सदा शंभोव॒. परूपेण वाहनम्' इति । वाहनस्यैव सतो ध्वजवं तु पागेवो. पपादितम् । धर्म एवास्यासाधारणं लाञ्छनमिति उक्त्या धर्मप्रियवं सूचितम् ।। ३९ ॥ वृषभारूढ इति। 'घृप सेचने' वर्षणात्सर्वकामानां वृषभः। धर्मरूपतया सर्वकामप्रदत्वात् 'ऋषयपाभ्यां कित्' इत्यौ- णादिकोऽमच्प्रत्ययः, तमारूढो वृपभारूढः, इति योगविभागात्समासः; वृषभवाहन इत्यर्थः । यद्वा, परपरया वृपभमारूढ इति तथा , त्रिपुरविजयप्रयाणावसरे भगवद्राराक्षमतया मुग्नजानुपु वेदाश्वेषु पततो रथस्य वृषभ- रूपेण विष्णुना धारितत्वेन तादशरथारूढस्य परपरया वृष- भारूढत्वात् । यथोक्तं लिङ्गपुराणे- तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसंभृतम् । शिरोभि. पतिता भूमौ तुरंगा वेद- रूपिणः । अथावस्ताद्रथस्याय भगवान्धरणीधरः । पेन्द्र. रूपी चोत्थाप्य स्थापयामाम वे न्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम् । अभीशुभिश्च भगवानुगम्य घ हयान्विधिः ॥ स्थापयामाम देवस्य वचनाद्वै रथं शुभम्' इति । भनेन 'सृवीयं तु पृषारूढम्' इति वातूलशुद्धोक्ता 'द्वितीया- क्षणम् ॥ भणान्तरे पे. ।

·८३ शिवतत्त्वरहस्यम् । . महेश्वरस्य तृतीया मूर्तिरतुसंहिता ॥ ४० ॥ भस्मोलितविग्रह इति । भस्म विभूति: । 'मम भर्स- नदीप्त्योः' इति जौहोत्यादिको धातुः, ततः कतरि अन्ये- भ्योऽपि दृश्यते' इति मनिन्प्रत्ययः, शिग्रहणान्छान्दस- स्यापि भापायां प्रयोग इति धातुवृत्तौ । पापानां रोगाणां मायापाशस्य च भद्मनाद्स्म, तत्र पापनिवर्तकत्वं जावाल. श्रुतौ प्रसिद्धम्- 'पाप नाशयते कृत्स्नमपि जन्मशताजि- तम्' इति । रोगप्रहपीडादिनिवर्तकस्वं रक्षार्थत्वकीर्तनेनानु. शासनिक उमामहेश्वरसंवादे दर्शिवम्- 'रक्षार्थ मगलार्थ च पवित्रार्थ च भामिनि । लाञ्छनार्थ च मक्तानां भस्म दत्तं मया पुरा' इति । पाशनिवर्तकत्वं ब्रह्मोत्तरपण्डे दर्शितम्-- 'उद्धृलनं त्रिपुण्ड्रंच मायापामनिवृत्तये । आचरन्ति मुनिश्रेष्ठा अथर्वशिरसि स्थितम्' इति । विशिष्टं तु वामिष्ठलै दर्शि- तम्-'भर्सनात्मर्वपापानां पाशानां च महामुने । भस्मेति कोयते रक्षा रोगाणा चापि भर्त्सनात्' इति । यद्वा, अस्मादेव धातो: सानार्थादन्त वितण्यामाग्वदेव मनिन्प्र. सये भरमसानजनकमित्यर्थः। तया प माधवीये स्मृतिरने नारदीयवचनमुद्राहाम्- 'मामनासिनं प्रोक्तं भस्म पा. पश्य भत्संनान् । भूतिभूतिकरी पुंमां रक्षा रभाकरी पुनः' 1 ·शिवतत्त्वरहस्यम् । इति । वासिष्टलैोऽपि- 'भयेभ्यो रक्षणाद्रभा भासनाद्भसित तथा' इति । यद्यपि भसितपदव्युत्पत्तिप्रदर्शनपरमुदाहृत वचनद्वयम् , तथापि मसघातानानार्थताया भस्ममि तदा नुस्यूतौ भम्मनस्तद्धातूपन्नशब्दवाच्यताया चेद प्रमाणमिति लिखितम्, नरोत्तरखण्डे भस्मशब्दऽपि इयमेव व्युत्पत्ति सू चिता 'महामस्म महादेवो महामायावभासक ' इति । भस्म- नश्च ज्ञानहेतुत्व तत्साध्योलनस्य पाशुपतत्रताख्यस्य मोक्ष विद्यान्नत्वेन श्रवणात् । यथायर्वशिरति- 'अग्निरियादिना भस्म गृहीत्वा विमृज्याङ्गानि सस्पृशेत् ! व्रतमेत पाशुपत पशु पाशविमोक्षाय' इति । ज्ञानैकसाध्याया विमुक्तेर्भस्मोद्भूलनक्रि याफलत्वोक्त्या विमोक्षशब्दस्य तत्साधनविद्यापरत्वात् तेषामे बैता ब्रह्मविद्या वदेत शिरागत विधिवदौस्तु चीर्णम्' इति मुण्ड कोपनिषद्वचनाच । शिरोजतपदेनात्र भस्मोद्धूलनस्य विवक्षि तत्वात् । शिराउतशब्दस्य भस्मोद्धरने रूढि स्कान्दान्तर्गत सौरसहितावचनेन दर्शिता- 'अग्निरित्यादिभिर्म पड्भि शुद्धेन भस्मना । मर्वाङ्गोलन पुर्याच्छिरोतसमानुयम्' इति । वामिष्टरलेऽपि- 'बहुनोक्तेन किं भस्मधारण मोक्ष सापनम् । भस्मना निरायुक्तस्य ज्ञानमुत्पद्यतेऽचिरात्' इति । एवंभूतेन भस्मनोलितो विप्रहो यस्य स तथोक्त , उलिव- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । शब्दः 'उत्करोति' इति ण्यन्तात् 'आदिकमणि क्त: कसरि च' इति चकारात्कमणि क्तप्रत्यये उलित इति रूपम् । एवं च उद्भूलनमुद्धूलित्वेन करणम् । यथा च धूलय उद्गच्छन्ति, तथा सान्द्रतया भस्मना सर्वाङ्गाणां संबन्ध इति यावत् । इदं च 'विमृज्यानानि संस्पृशेत्' इति श्रुतौ सम्यगियर्थपरेण समित्युपसर्गेण लब्धम् । समित्यस्यैव समन्तादित्यर्थमादाय सर्वाङ्गविषयत्वमुखलनस्य लब्धम् । अत एव सौरसंहितायां सर्वाङ्गोलनं कार्यमित्युक्तम् । एतद्दष्ट्यैवारमहीक्षितरपि भ- स्मना सान्द्रधर्वाङ्गसंस्पर्शनात्मकमुद्दलनं कुर्यादिति शिवार्च- नचन्द्रिकायाममिहितम् । आदिकर्मणि प्रत्यय इति व्या- ख्यानं च एवंरूपपाशुपतत्रतस्य शिवेनैव प्रथम प्रवर्तितत्वात् । अत एव प्रथम स्वेनाचरितं पश्चात्कुवेरेणेति स्वद्वितीयतया तेन तस्मै सखित्वं दत्तमित्युत्तररामायणे वर्णितम् । यथा- 'भया पैतद्वतं चीर्ण त्वया चैव नराधिप । तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद्रुतमीदृशम् । तं सुदुश्चरं वेतन्मयवोत्पादित तत्सखित्वं मया सौम्य रोचय स्वं घनेश्वर' इति । एवं च सकलप्राविधानभवपाशुपतत्रतरूपभस्मोद्लनप्रव- तकतया परमकारुणिक इति सूचिवम् ॥ ११ ॥ - ·शिवतत्त्वरहस्यम् । सामप्रियः स्वरमयस्त्रयीमूर्तिरनीश्वरः । सर्वज्ञः : परमात्मा च सोमसूर्याग्निलोचनः ।। सामप्रिय इति । साम गीतिविशेषः, तत्प्रधानत्वात् वेदो- ऽपि साम, तस्त्रिय इत्यर्थः । ईशानः सर्वविद्यानाम्' इति श्रुतिसिद्धसर्वविद्याधिपत्यस्य शिवस्य 'ऋचो ह यो वेद स वेद देवान्यपि यो वेद स वेद यज्ञान् । सामानि यो वेद स वेद सर्वम्' इति श्रुसिसिद्धमहिनि सामवेद प्रीत्यौचि. स्यात् । साम्नोऽभ्यहितत्वादेव श्राद्धप्रकरणे स्मार:- 'या. णामप्यलाभे तु छन्दोगं तत्र पूजयेत्' इति बहूनां ब्राह्म- णाना स्थाने छन्दोगमेक विदधति । अत एव गीतासु- 'वेदानां मामवेदोऽस्मि' इति भगवता विभूतिषु परिगणि- तम । मामप्रियरवादेव भारते उपमन्यूपाख्याने उपमन्युकृत शिवसाक्षात्कारोपायवर्णने ब्रह्मनारायणाभ्या रथंतरमाम्ना ज्येष्ठसाना च स्तुतमित्युक्तम। यथा- 'ब्रह्मा भव तदास्तौपी. द्रयंतरमुदीरयन् । ज्येष्ठमाना व देवेशं जगौ नारायणः प्रभुः' इति । यदा, माम मान्त्वं मधुरोक्तिरित्ययः, तत्प्रियः सर्वत्र मानववादप्रयोगस्य शिवप्रीतिहेतुतया शिवधर्मोत्तरे स्मरणान । यथा- 'अमृतस्यन्दिनी वा चन्दनम्पर्शशीत. साम् । मत्रैव प्रयुजानः शिवलोक महीयसे' इति ॥१२॥ - ·शिवतत्त्वरहस्यम् । । स्वरमय इति । स्वरो नाम अच् , स चात्र प्रणवरूपः, सामान्यशब्दस्य विशेष पर्यवसनात् ; 'यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः' इति प्रयोगदर्शनाच्च । यद्यपि प्रणवो मकारेण सहैव स्वरव्य जनसमुदायश्च न खरः, तथा. पि स्वरस्य द्वे मात्रे व्यञ्जनस्यार्धमान्नेति स्वरांशस्य भूयस्त्वा- स्वरत्वेन व्यपदेशः । स्वरस्यावयवः स्वरमग' 'मयड्वेतयो- भीषायामभक्ष्याच्छादनयोः' इति सूत्रेण सर्वस्मादपि शब्दाद्विकारावयवयोरर्थयोर्मयड्भवतीत्यर्थकेन मयटोऽनुशा- सनात्साधुः । प्रणवावयवत्वं च तथाभूतमकारेण गुणिरुद्रस्य प्रतिपादनात् मकारात्परयार्धमात्रया नादाख्यया त्रिमूत्यु- त्तीर्णस्य महेश्वरस्य प्रतिपादनाद्वा वाच्यवाचकयोरमेदाध्यव- सायेन तद्वाच्यस्य तद्व्यपदेशौचित्यात् । यथोक्त वायवीयस- हितायाम्--- 'प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दाना प्रणवः परमः स्मृतः ॥ तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगा: । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः ॥ अस्य मात्रा: समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि । अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि ।। अकारं यह प्राहुरुकारो यजुरुन्यते । मकार: साम नादोऽस्य श्रुविराध- चणी स्मृता ॥ अकारस्तु महाबीज रजः स्रष्टा चतुर्मुखः ।

·८८ शिवतत्त्वरहस्यम् । - उकारः प्रकृतियोंनिः सत्त्वं पालयिता हरिः । मकारः पुरु- पो वीन तमः संहारको हरः । नादः पर. पुमानीशो नि- गुणो निष्क्रियः शिवः ॥ एवं विसभिरेवैप मात्राभिनिखिल विधा। अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया' इति । अयमर्थश्च यो वेदादो' इति श्रुतिमुदाहृत्य योगयाज्ञवल्यव- चनाधनुसारेण प्रपश्चित: शिवतत्त्वविवेकेऽस्मदीक्षितैरिति नेह प्रपन्च्यते ।। ४३ ॥ त्रयीमूर्तिरिति । ऋग्यजुःसामरूपैसिभिरवयवैटितः समुदायः प्रयी, 'संख्याया अवयवे तयप्' 'द्वित्रिभ्यां तय. स्या यचा' इत्ययजादेशः, स्त्रीत्वं स्वाभाव्यात् ; 'इति वेदा. खयनयो' इति निघण्टु. । सा मूर्तिरम्येति बहुव्रीहि । 'शब्दजातमशेष तु धत्ते शर्वस्य वल्हमा । अर्थस्वरूपमसिलं घचे मुग्धेन्दुशेखरः' इति शिवपुराणोकरीत्या नामात्मकप्र- पञ्चस्य देवीमूर्तितया तन्मुसेन शिवमूर्तित्वोपपत्तेः । वि. शिष्य च त्रय्या देवीमार्तित्वं कूर्मपुराणे हिमवन्तं प्रति देवीव- चनेन दर्शितम्- 'ममैवाया परा मतिर्वेदसंज्ञा मनातनी । ऋग्यजुःसामरूपेण मर्गादौ पंप्रवर्तते' इति । यद्यपि घ. वारोऽपि वेदास्तस्यैव मूर्तिः, तथापि मर्दिशब्दस्यात्र प्रेमा. स्पदलभकतया तुरीयवेदस्य प्रायेणाभिपारयहुलतया भय. ।

·शिवतत्त्वरहस्यम् । मजनके तदर्थाचरणे त्रय्यर्थाचरणवन्न प्रीतिः परमेश्वरस्यति नयाँमूर्तिरित्युक्तम् । अत एवोदाहृतकौर्मवचने त्रय्याम् 'परा मूर्तिः' इति इष्टवाची परशब्दः प्रयुक्त: । 'विप्रतिघे परं कार्यम्' इति सूत्रे इष्टवाची परशब्द इति महामायोक्तेः । उत्कृष्टवाची वा परशब्दः, उत्कर्षश्च इष्टत्वमेव ॥ ४ ॥ अनीश्वर इति । न विद्यते ईश्वरोऽस्येवि बहुव्रीहिः, 'न तस्य कश्चित्पतिरम्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । म कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज- निता न चाधिपः' इति श्रुतेः । इदं च नामत्वेनैव श्रुती प्रसिद्धम् । यथा- 'भावनाशमनीशाख्य भावाभावकर शिवम् ' इति ॥ १५ ॥ सर्वज्ञ इति । सर्व जानातीति सर्वशः, 'इगुपपक्षाप्री- किरः कः' इति कप्रत्ययः; 'य: सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य वाममयं तप:', 'स विश्वद्विश्वविदात्मयोनिझः कालफालो गुणी सर्वविद्यः' इत्यादिश्रुतेः ॥ १६ ॥ परमात्मेति । परम: वत्कृष्ट मारमा परमात्मा, च मदजीवानामन्तर्यामितया नियन्तृत्वम् । तथा प श्रुतयः- प्रथम सावत्सवंगतत्वे- 'ततः परं प्रध परं बृहन्नं यथा निकायं मर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्तिारमीशं । . पारम्यं

·९०
शिवतत्त्वरहस्यम् ।
भुवनस्य गोता
ज्ञात्वामृता भवन्ति' यो रुद्रोऽनौ यो अप्सु य ओषधीषु
यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु'
'सर्वाननशिरोपीव: सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी च भग
वांस्तस्मात्सर्वगत. शिव' 'सूक्ष्मातिसूक्ष्म कलिलस्य मध्ये
विश्वस्य स्रष्टारं तमनेकरूपम् । विश्वस्यक परिवेष्टितारं ज्ञात्वा
शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ॥ स एव कालो
विश्वाधिप. सर्वभूतेषु गूढ । यस्मिन्युक्ता पयो देवताश्च
तमेव ज्ञात्वा मृत्युपाशाब्छिनति ॥ घृतात्परं मण्डमिवाति-
सूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टि.
तार ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशै. 'सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै
रुद्राय नमोऽस्तु' इत्यादय । 'नमो दुन्दुभ्याय च'
इत्यादयध 'भवे छन्दसि' इति विहितयत्प्रत्ययान्ता
अनुवाकद्वयोपात्ता नियम्यनियामकयोरभेदोपचारेण प्रवृत्ताः ।
'कुलालेभ्य कारभ्यश्च वो नमो नम: पुलिd.
भ्यो निपादेभ्यश्च वा नमो नमः' इत्यादयाच, तथा
'यश्च किंचिजगन्यस्मिन्दृश्यते श्रूयवेऽपि वा । अन्नहि.
३१ तत्मर्व व्याप्य नारायण. स्थित.' इयादिश्रुतिमि
दस्य नारायणगापफत्वस्य नारायणस्यैव शिवाशतपा शि.
वव्यापकत्वपर्यवमानयोधिका मन्त्रोपनिपढ़वा 'माया तु

·शिवतत्वरहस्यम् । प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतेन व्यात सर्वमिद जगत्' इति श्रुतिश्च, तथा 'पियो यो न प्रचोदयात्' इति मन्त्रलिङ्गप्रविपन्नसर्वान्तर्यामि- भावाया सवितृमण्डलगध्यवर्तिमूर्ते शिवत्वप्रतिपादनपरा 'असौ योऽवसर्पति नीलपीयो विलोहित ' इत्यादिश्रुति गायत्रीगतभर्गश्रुति य एषोऽन्तरादित्ये' इत्यादिश्रुतयश्च प्रमाणानि । सर्वाधिष्ठातृत्वे 'यो योनि योनिमधितिष्ठत्ये- को यस्मिन्निद मचविचेति विश्व तमीशान वरद देवमी. इयम्' 'स विश्वद्विश्वविदात्मयोनिज्ञ कालकालो गुणी स- वविद्य । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिYणेश ससारमोशस्थितिबन्धहेतु' इत्यादय । स्मृतयस्तु मारतभागवतात्यो विस्तरभयाद्विस्पष्टः त्वाच न लिख्यन्ते । शिवपुराणागमप्रमिद्धेषु शिवायष्टनामसु उत्समिद नाम 'शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णु पितामह । ससारवैग से परमात्मेति मुख्यत' इति वायुसहिता. वचनात् ॥४७॥ सोगर्याग्निलोचन इति । तेजस्त्वेन त्रयाणा मान्ये ऽपि प्रागुदाहृतवराहपुराणोक्तरीत्या सोमस्य मर्वजीवसमष्टि- रूपतया अभ्यहितस्वेन पूर्वनिपात , भन्यया 'द्वन्द्व घि' इवि अमिशब्दस्यैव पूर्वनिपात स्यात् , न च बहुपु अनियम, ।

·९०
शिवतत्त्वरहस्यम् ।
,
अप्सु य ओषधीषु
ज्ञात्वामृता भवन्ति यो सद्रोऽसौ यो
यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु'
'सर्वाननशिरोग्रीव सर्वभूवगुहाशय । सर्वव्यापी च भग
वास्तस्मात्सर्वगत शिव'.
'सूक्ष्मातिसूक्ष्म कलिलस्य मध्ये
विश्वस्य स्रष्टार तमनेकरूपम् । विश्वस्यक परिवष्टितार ज्ञात्वा
शिव शान्तिमत्यन्तमेति ॥ स एव कालो भुवनख गोप्ता
विश्वाधिप सर्वभूतेषु गूढ । यस्मिन्युक्ता ऋषयो देवताश्य
तमेव ज्ञात्वा मृत्युपाशान्छिनत्ति ॥ घृतात्पर मण्डगिवाति
सूक्ष्म ज्ञात्वा शिव सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यक परिवेष्टि
तार ज्ञात्वा देव मुच्यते सर्वपार्श'
'सर्वो ोप रुद्रस्तरमै
रुद्राय नमोऽस्तु' इत्यादय । 'नमो
इत्यादयश्च भवे छ-दसि' इति विहितयत्प्रत्ययान्ता
अनुवाकद्वयोपात्ता नियम्यनियामकयोरभेदापचारेण प्रवृत्ता ।
'कुलालेभ्य कारेभ्यश्च वो नमो नम
भ्यो निपादेभ्यश्च वा नमो नम ' इत्यादयश्च, तथा
'यस किंचिजगत्यरिम-दृश्यत श्रूयतेऽपि वा । अन्तहि-
इघ तत्म व्याप्य नारायण स्थित' इत्यादिश्रुतिमि
दम्य नारायणव्यापकवस्य नारायणस्यैव शिवाशतया शि
चव्यापफरवपर्यवमानयोधिका मन्त्रोपनिषद्या 'माया तु
दुन्दुभ्याय
पुजिष्ठे

·शिवतत्वरहस्यम् । ऽपि प्रागुदाहतवराहपुराणोत्तरीत्या सोमस्य मर्बजीवसमष्टि. रूपतया भभ्यहितत्वेन पूर्वनिपात., अन्यथा 'द्वन्द्व पि' इति अग्निशब्दस्यैव पूर्वनिपातः स्यात् । न च बहुषु अनियमः, प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतेन व्याप्तं सर्वमिदं जगन्' इति श्रुतिश्च, त्या 'धियो यो नः प्रचोदयात्' इति मन्त्रलिङ्गप्रतिपन्नसर्वान्तर्यामि- भावायाः सवितृमण्डलमध्यवर्तिमूत: शिवत्वप्रतिपादनपरा ' असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः' इत्यादिश्रुतिः गायत्रीगतभर्गश्रुति: ‘य एषोऽन्तरादित्ये' इत्यादिश्रुतयश्च प्रमाणानि । सर्वाधिष्ठातृत्वे 'यो योनि योनिमधितिष्ठत्ये- को यस्मिन्निदं मंचविचैति विश्वं तमीशानं वरदं देवमी- व्यम्' ‘स विश्वद्विश्वविदात्मयोनित: कालकालो गुणी स. धविद्यः । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिगुणेश: संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः' इत्यादयः । स्मृतयस्तु भारतभागवतादयो विस्तरभयाद्विस्पष्ट- स्वाञ्च न लिख्यन्ते । शिवपुराणागमप्रसिद्धेषु शिवायष्टनामसु उक्तमिद नाम 'शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । संसारवैया मे ए. परमात्मेति मुख्यत' इति वायुसंहिता. वचनात् ॥ ४७ ॥ सोपामिलोचन इति । तेजस्त्वेन त्रयाणां साम्ये- ·९२ शिवतत्त्वरहस्यम् । 'अनेकप्राप्तावेकस्य नियमोऽनियम शेपे' इति हि तद्वार्तिक माकरे पठ्यते । ततश्चाभ्यहितत्वात्प्रथमस्य नियमे सिद्धे द्वि. तीयस्य च 'द्वन्द्वे घि' इति नियमाभावमात्रप्रतिपादनात् । भगवल्लोचनाना वेजलयात्मकत्वं चानुशासनिके उपमन्यू- पाख्याने दर्शितम् , यथा--'दिवमकरशशाङ्कवहिनेत्र त्रिभु- वनसारमपारमीशमाद्यम् । अजरममरमप्रसाद्य कद्र जगति पुमानिह को लभेत शान्विम्' इति, शिवागमेध्वपि स्फुटितनलिनसंस्थं चन्द्रवतर्कनेत्रम्' इति ॥ ४८ ॥ हपिर्यज्ञमयः सोमः पञ्चवक्त्रः सदाशिवः । विश्वेश्वरो वीरभद्रो गणनाथः प्रजापतिः ॥ हविरिति । प्रायेण हममानद्रव्याणा पार्थिवत्वात्पृधि- व्याश्च भगवन्मूतिषु प्रथमत्वाबीरूपत्वम् । अथवा 'रस. जात महादेवी देवो रमयिता शिव ' इति शिवपुराणोक्त रीत्या भोक्तव्यवस्तुमात्रम्य देवीरूपतया सदभेदाद्धवीरूप त्वम् । एतदृष्टयैवोक्त भगवद्गीतासु-- 'ब्रह्मार्पण अन इवि. मंमामो प्रक्षणा हुदम् । प्राय तेन गन्तव्य प्रसकर्मसमा. धिना' इति ।। ४९ ॥ यज्ञमय इति । यमा ऋतव , प्राघुर्येण प्रस्तुता अम्मि. मिति यामय , 'तप्रकृत वचने मयट' इति मयट । स्वामिनि ·शिवतत्त्वरहस्यम् । हि स्वं प्रायेण प्रस्तुत भवति, यज्ञस्वामीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- 'आवो राजानमध्वरस्य रुद्रम्' इति ॥ ५० ॥ सोम इति । उमया सहितः सोम., 'उमासहायं पर- मेश्वरं प्रभुम्' इति श्रुतेः ; यद्वा सोमो लताविशेषः, तद्- मिमानित्वाच्छिवोऽपि सोमः; सोमलतायाः शिवाधिष्ठित- सया वत्तादात्म्यदृष्टचैव सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रसू- यन्ते सर्वाणि चेन्द्रियाणि सह भूतैः न कारणं कारणाना घाटा ध्याता कारणं तु ध्येय. सर्वैश्वर्यसंपन्नः सर्वेश्वर शंभुराकाशम- ध्ये' इत्यथर्वशिरसि प्रतिपन्नं शिवस्य जगत्कारणत्वम् सोमल- तायामारोप्य मन्त्र स्तौति सोमः पवते जनिता मतीनां ज. निता दिवो जनिता पृथिव्या जनिताने निता सूर्यस्य जनिते. न्द्रस्य जनितीत विष्णोः' इति । अत एव 'अय सोमः कप- दिने' इति श्रुतिरप्युपपन्ना । शरीरशरीरिभावलक्षणसंबन्धप्र- तिपादनाय पष्ठयां प्रयोज्यायां तत्स्थाने 'छन्दसि षष्ठयर्थे चतुर्थी वक्तव्या' इति वार्तिकेन चतुध्या प्रयोगात्। तथा चोक्तं स्का. न्दे सनत्कुमारसंहिताया काशीगतादाल्भ्येश्वरलिङ्गकथात- स्तावे-'मतीनांच दिवः पृच्या वहे. सूर्यस्य वज्रिणः साक्षा- दपि च विष्णोश्च सोमो जनयिवेश्वरः ॥एवं जातः पुनः मोमः पुनाति सकलाघत; । सोमो वै झात्मनः सोममात्मानं वरि ·९४ शिवतत्त्वरहस्यम् । शकरः' इति । भात्मनः स्वस्यात्मानं शरीरं सोमलतात्रिशेपं सोमः उमासहित: शकरो वेत्तीति तदर्थात् । यद्वा, मोमशे. पित्वात्सोम: 'राजा राष्ट्रम्' इतिवत्, शेपशेपिणोरभेद. व्यपदेशौचित्यात् । एवं च ( अब सोगः कपर्दिने' इति तादर्थ्यचतुर्थ्यप्युपपद्यते । ‘रुद्र आ हुत: ! 'रुद्र आ हुसः' इति मोमाहुते रुद्रदेवत्यश्रवणमपि अत्र प्रमाणम् । अत एव सनत्कुमारस- हितायामुक्तम्- 'सोमेन मोममाराध्यं पीत्वा शेष शिव. स्य तम् । जानामि सम्यक्तं सोमं शिवं शंभु महेश्वरम्' इति ।। ५१ ॥ पञ्चवक्त इति । प्रदक्षिण कुर्वन्त्यास्तिलोत्तमाया दिद- क्ष्या चतसृषु दिक्षु उत्पादितानि चत्वारि मुसानि प्रागव. स्थितमूर्ध्वमुखमैकमित्याहत्य पञ्च वक्त्राणि यस्य स पञ्च- वक्त्रः इति बहुव्रीहिः । यद्यपि मत्वर्थे बहुचीहिः, उतार्थानामप्रयोग.' इति 'न बहुव्रीहिगम्येऽर्थे भवन्ति मतु. यादयः' इति निषेघाप्रसक्ते ; मत्वर्थश्च तद्धितार्थः, तथा घ 'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इत्यनुवृत्तौ । तद्धितार्थोत्तरपदसमा. हारे च' इति सूत्रेण पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इति सं. स्कृतवरूपततितार्थविवभायामिव पचवक्त्राण्याय मन्तीति मत्यर्थापतद्धिताविवभायामपि द्विगुना भवितव्यम् । म अन्यथा ·९५ शिवतत्त्वरहस्यम् । - च सस्कृताद्यर्थेषु सावकाशो द्विगुः दिक्संख्याव्यतिरिक्ताथले चित्रगुरित्यादौ सावकाशो वहुव्रीहिरिति द्वयो. सावकाशयोः परत्वादहुव्रीहिरेव भविष्यतीति वाच्यम् , शेषो बहुव्रीहि. इति ओपग्रहणात् समासान्तरविपये बहुब्रीहेरप्रसक्तः, नापि अस्तु द्विगुः किं तत इति वाच्यम् ; द्विगो हि सति तद्धित उत्पद्येत पाण्मातुर इतिवत् । न च तस्य लोपो लभ्य , 'द्विगो गनपत्ये ' इत्यस्य प्राग्दीव्यतीगविषयत्वात् 'अध्य र्धपूर्वाहिगोलुंगसंज्ञायाम् ' इत्यस्य अर्हायविषयत्वान्मत्वर्थ- स्य चोभयवहिर्भूतत्वादिति, तथापि 'सर्वत्र मत्वर्थे प्रति- पेधो वक्तव्य ' इति वार्तिकन प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इति तर्कितन्यासे तद्धितार्थोत्तरपदममाहारे ध' इति यथाश्रुतन्यासे च सर्वत्र मत्वर्थरूपतद्धितार्थे विषयी- भूने द्विगुसमासप्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थकेन द्विगो• प्रतिप धाबीहिरेवायमिति तत्त्वम् । तिलोत्तमाविमाप्रयुक्तमुख चतुष्टयसृष्टिश्चानुशासनिक उमामहेश्वरसंवादे दर्शिता । यथा- उमा-- भगवन्देवदेवेश सर्वदेवनमस्कृत । चतुर्मुखो वै भगवानभवत्केन हेतुना ॥ भगवन्केन ते वक्त्र- मैन्द्रमद्भुतदर्शनम् । उत्तरं चापि भगवन्पश्चिमं शुभदर्श नम् ॥ दक्षिणं च मुखं रौद्र केनो जटिलावृतम् । यथा-

·विख्याता अप्सरा
शिवतत्त्वरहस्यम् ।
दिश महादेव श्रोतुमिच्छामि कारणम् ॥ एष मे सशयो देव
तन्मे शसितुमईसि । महेश्वर - तदह ते प्रवक्ष्यामि यस्वमि.
च्छसि भामिनि। पुरा महासुरौ घोरौ लोकोद्वेगकरौ भृशम् ।
सुन्दापसुन्दनामानावासतुबलगवितौ ॥ अशस्त्रवध्यो अलिनो
परस्परहिनैपिणौ। तयोरेव विनाशाय निर्मिता विश्वकर्मणा ।।
सर्वत
सारमुद्धृत्य
तिलशो लोकपूजिता । तिलोत्तमेति
सा बभूव ह ॥ देवकार्य करिष्यन्ती
हासभावसमन्विता । सा तपस्यन्दमागम्य रूपेणाप्रतिमा
भुपि ॥ मया बहुमता घेय देवकार्य करिष्यति । इति
मत्या तदा चाह कुवती मा प्रदक्षिणम् ॥ तथैव ता दिद
क्षुध चतुर्वक्नोऽभव प्रिये । ऐन्द्र मुखमिद पूर्व तपश्चर्यापर
सदा । दक्षिण म मुख दिव्य रौद्र सहरति प्रजा । लाक
कार्यकर नित्य पश्रिम मे मुस प्रिये । वेदानधीत सतत
मद्भुत चौतर मुखम् । एतत्त मर्वमाख्यात किं
च्छसि' इति । रूपेणाप्रतिमा सेय तिलोत्तमा तपस्यन्त मामा
गम्योपसृत्य प्रदक्षिण कुर्वती, अत एव मया यहुमता च सती
देवकार्य करिष्यतीति गवा वदाह स्थित इत्यध्याहारेण
वाक्यपूरणम् । यया गया चिन्तित तथैव मामुपगत्य प्रद
क्षिणीय मत्प्रसादयन देवकार्याणि साधयितु प्रवृत्त ।
।
।
भूय स्रोतुमि.

·शिवतत्वरहस्यम् । तो दिक्षुः द्रामिच्छु: चतुर्वक्त्रोऽभवमित्यर्थः । तथैवेति च साभिप्राय विशेषणम्--- यव एषा मचित्तानुरूपमेव 'प्रद- क्षिणीकृन्य शशाडूशेखरं प्रयास्यत: कस्य न सिद्धिरमतः' इति पुराणार्थतन्त्र विज्ञाय गामुपागतवती, अतस्ता दिदृक्षुरिति ; न सन्यथा अप्राकृतमौन्दर्यनिधानभूतामभ्यामपि साधनं कृ- स्वा प्रवृत्तेन माक्षान्मदनेनापि चालयितुमशक्यस्य ज्ञानवैराग्य. तप.मत्यादिदिव्यमद्गालगुणगणालंकृतस्य भगवतो महेश्वरस्य प्राकृतमौन्दर्याभामशालिन्या तिलोत्तमया प्रलोभनं कर्नु शक्यमिति भावः। एतेन एवं स्वकार्पोद्दशेनापि भक्ति कुर्वती तिलोत्तमा नैरन्तर्येण द्रामेकं मुखं नालमित्यत्यन्तौ- रसुक्येन यश्चतुर्वक्त्रोऽभवन् , स परमेश्वरः सात्त्विकभक्तेषु कियनानुकम्पत इति कैमुतिकन्यायेन निरतिशयं भक्तवात्म- स्य सूचितम् । एतदेव च तिलोत्तमादिभाप्रयुक्तमुखचतुष्ट- यसृष्टिप्रतिपादनपरस्य भारतवचनस्यापि तात्पर्यविषयः; अन्यथा महाशिवीयपञ्चगुसानामनादित्वेन सकलशिवपुरा. पागमप्रसिद्धाना मध्ये मुसचतुष्टयस्यागन्तुकत्वकथनानुप- पत्तेः । तानि च पञ्च मुखानि ईशानतत्पुरुषापोरवामदेव. सद्योजाताख्यपञ्चब्रह्मात्मकानि, तानि च पञ्च ब्रह्माणि भूत- पचकतन्मात्रपक्षककर्मेन्द्रियपञ्चकक्षानेन्द्रियपध्यकपुरुषप्रक- R.T.7.

·९८ शिवतत्त्वरहम्यम् । तिबुद्धयहकारमनोरूपतत्त्वपञ्चकनिवृत्तिप्रतिष्ठाविद्याशान्ति शान्त्यतीतास्यकलापञ्चकब्रह्मविष्णुरुद्रमहेश्वरसदाशिवाख्य मूर्विपञ्चकशिवमादारयामूर्तसादाख्यमूर्तसादाख्यकर्तृसादा ख्यकर्मसादाख्यमादारयपञ्चकात्मकानौति शिवपुराणागमेषु प्रसिद्धम् । यथोक्त वायवीगमहिनायाम्- 'ब्रह्मा विष्णु तथा रुद्रो महेशान सदागिव । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्व- मिद ततम् ।। अथान्याश्चापि तनव पञ्चब्रह्मसमाया । तनु- मिस्ताभिरव्यातमिह किंचिन्न विद्यत ।। ईशान पुरुषोऽघोरो वाम सास्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तय पञ्च विश्रुता ॥ ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयमी । भोकार प्रकृते मामाभेनज्ञमधितिष्ठति ॥ स्थाणोम्तत्पु. रुपाल्या या मूर्तिमूर्तिमत प्रभो । गुणत्रयात्मक भोग्य. भव्यक्तमधितिष्ठति ॥ धर्माद्यष्टाङ्गसयुक्त बुद्धितत्त्व पिता किन । भघितिष्ठयघोरात्मा मूर्तिरत्यन्तमूर्जिता ।। वामदेवा- हया मूर्विमहादेवस्य बेघम । अहवेरपिटासीत्याहुराग मंदिन ॥ मद्योजाताहया मूर्ति शभारमिततेजस । मनस ममधिष्ठात्री मतिमन्न प्रचक्षत || भात्रस्य वाच शमन विभान्योन्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्यैनामीशा नाम्या विदुबुंघा ॥ त्वक्पाणिपशवायूनामीश्वरी मातम ·शिवतत्वरहस्यम् । । श्वरीम् । पुरुषाख्यां विदु: पूर्वे पुराणार्थविशारदाः ॥ चनुपश्वरणम्यापि रूपस्या मेस्तथैव च । अघोराल्यामधि- घानी मूर्तिमाहुर्मनीषिण । रसनायाश्च पायोश्च रस. स्यापां तथैव च । ईश्वरी वामदेवाख्यां मूर्ति मुनिवरा विदु. ॥ घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गन्धस्य च भुवस्तथा । सद्योजाताहया मूर्तिमीश्वरी संप्रचक्षते । पुनम्तत्रैव प्रदेशा- न्तरे स्तोत्राध्याये--- 'शुद्धस्फटिकमंकाशमीशानाख्य सदा- शिवम् । मूर्धाभिमानिनी मूर्ति. शिवस्य परमात्मनः ॥ शिवार्चनरतं शान्तं शान्त्यतीतं समास्थितम् । पवित्र पश्चम प्रा प्रार्थित मे प्रयच्छतु । बालसूर्यप्रतीकाश पुरुपाख्यं पुरातनम् । पूर्ववक्त्राभिमान च शिवम्य परमेष्ठिन, । गान्त्या. मत्कं मरुत्सस्यम्' इत्यादि । 'अजनाद्रिप्रतीकाशमघोर पोरविग्रहम् । देवस्य दक्षिण वक्त्र देवदेवपदार्चकम् ॥ विद्यापदममारूदम्' इत्यादि । 'कुडमोदसंकाशं वामास्यं वरवेपधृक् । वक्त्रमुत्तरमीशस्य प्रतिमाया प्रतिष्ठितम्' इत्यादि । 'शकुन्देन्दुधवलं सद्याज्य सौम्यलक्षणम् । शिवस्य पश्चिम वस्त्र शिवपादार्चने रतम् । निवृत्तिपद- निष्ठं च पृथिव्या समवस्थितम्' इत्यादि । तथा शिवागमेषु- सदाशिवात्मा ज्योमन्थ ईशान परिकीर्तित. । वश्यगन्ध·t. । । शिवतत्त्वरहस्यम् । वाहस्थ ईश्वरः पुरुषः स्मृतः ।। अशेषाघार: पुंमामधारो रुद्रविप्रहः । वामदेव: प्रवालामो देवो वारिस्थितो हरिः ।। शान्तिकृत्पृथिवीसंस्थ: मद्योजात: पितामहः' इति । माढाख्य. स्वरूपं तद्रहम्यं च सर्वागसंषु बहुधा प्रपश्चितम् । बहु चात्र वक्तव्यमिति विस्तरभयान्न लिख्यते । तत्रायं मंग्रहो ऽम्मदोभितप्रणीतायां शिवध्यानपद्धती; यथा- 'विशुद्ध शिवसादाख्यं विद्युट्टन्टमिवाम्बरे । विश्वत: स्फुरित ज्योति- विद्यादूर्ध्वमुग विभो ॥ अमूर्तगपि मादाम्यं मूलम्तम्भ इति श्रुतम् । ज्योतिस्तम्भमयं लिहू म्मरेदस्योत्तरं मुग्वम् ।। व्योतिलिङ्ग कमागोत्यमेकवक्तं त्रिलोचनम् । मूर्त मादा यमित्युक्त ध्यायेत्पश्चिममाननम् ।। शूलं च परशु वम मीति दक्षिणः करैः । पाट वति च घण्ठां च वर वाम करैरपि ॥ दमानं कर्तृमादाप्यं चतुर्वत्राम्युलोज्ज्वलम् । लिगमध्ये ममुद्भूतं संस्मरेनिणाननम् ॥ पश्चवक्त्र दश- भुज पाठटिङ्गममुद्भवम । प्रमिद्धं कर्ममादाम्यं पुरागः पूर्व. माननम्' इति । शिवम्य मदिक्षु वदनमदाः ‘रुद्र या दक्षिण मुसं तन मां पाहि नियम' इति मन्त्रोपनि पवमन्त्रलिप्रमेव लिङ्गम् । एतेन च सर्वात्मक इत्युकं भवति ।। ५२॥

·शिवतत्वरहस्यम् । सदाशिव इति । सदा सर्वकालेषु वर्तमान शिवः सदाशिव , किं कादाचित्कोऽपि शिवोऽस्ति ! ययावृनये सदेति विशेषणम् , अस्नीत्याह-~~ तन्त्र प्रभविष्णुरुद्रमईश्वरम्- तौनामुत्तरोत्तरचिरकालवर्तित्वेऽपि सदाशिवाख्यपञ्चममूर्त्यपे. भया कादाचित्की रुद्रमूर्ति व्यावर्तयितुं मदेवि विशेषणोपा- दानमंभवात् । उक्त चेदं शिवपुराणे सृष्टिप्रकरणे- 'केन मानेन कालेऽस्मिन्नायु संख्या प्रवर्तते' इति पृच्छ कपोन्प्रति वायुवचने यथा-- 'आयुषोऽत्र निर्मपाख्यमादिमान प्रच. क्षते । सल्यानमस्य कालस्य शान्त्यतीतकलावधि ।। मधि- पक्षमपरिश्पो निमेष परिकीर्तित | तारशाना निर्माणा काठास्तु दम पक्ष च' इत्यादिना, 'चतुर्युगपहन पत्त- कल इति कथ्यते' इन्यन्तेन प्रसिद्ध कल्पपरिमाणमुक्त्वा पुनर्वर्णितम्-- 'कल्पो नाम दिवा प्रोक माणोऽव्यक्त. जन्मन. । कल्पाना 4 महन तु ग्राम वर्षमिहोच्यते ॥ वांणामटमाइस यच तद्रमाणो युगम् । मवन युगसाइस प्राण पप्रजन्मनः ॥ सवनाना महल तु त्रिगुणं त्रिविष तथा। कल्यते मकल कालो प्रमण परमेष्टिन. ॥ तस्य वैदिवसे यान्ति चतुर्दश पुरदरा । ममा विष्णुदिने को विष्ण नदिने तथा ॥ ईश्वरस्य दिने रुट. सदास्यस्य ·१०० शिवतत्त्वरहस्यम् । तथेवरः । साभाच्छिवस्य तमस्य तदा मोऽपि मदाशिवः॥ तस्मिन्मामाच्छिवेनैव कालात्मा संप्रवर्तितः' इति । अयमर्थ - कल्पः प्रसिद्ध., तारक्कल्पसहममेको वत्सरः, तारशवत्स- राणामष्टसाहस्राण्येक युगम् , तारशयुगसहनमेकं सवनम् । तारशसबनसहस्राणि त्रिगुणानि सन्ति निविधानि नवसं- म्यानीति यावन् । महतस्य प्रथम त्रैगुण्ये त्रीणि सहस्राणि, वतस्तस्यानिमाइनपा पुनवैगुण्ये नवमाइस्रयां पर्यवमानात् । एवं च तादृशसवनानां नवसहस्रं ब्रह्मण परमायुः । तारशन- मपरमायुर्विष्णोरेकदिनम् , नादृशविष्णुपरमायु. रुद्रस्यैकदि नम् , ताशरुद्रपरमायु महेश्वरम्यकदिनम् , तादृशमहे- श्वरस्य परमायु मदाशिवम्यैकदिनम, तादृशमदाशिव. परमायुः परमशिवम्यक दिनम् , परमशिवस्य कालमतपरि- च्छेद एव नास्तीति । अत एव प्रदेशान्तरेऽपि तत्रैव, 'का. लावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यमौ गुरुः । मर्वेषामेव मर्देश: कालावच्छेदवर्जिन' इति । यद्यप्युदाहृतवचन. सदाशिव- स्यापि कादाचित्कृत्वमागतमिनि मदति विशेषणानन्वयः, तथापि प्रधाद्यपश्रया अधिककालदतिवेन ब्रह्मादिकाठेपु मदा वर्तत इति तदभिप्रायो योग । यद्वा परमशिवे का फेवलयौगिकोऽयं द्रष्टव्यः । तत्र कालावगंठदरहिते मदा ·१०३ शिवतत्त्वरहस्यम् । - पदसा सस्यान् । न च तस्यापि कालावच्छेदोऽस्त्येव ; अन्य- था सदाशिवस्य परमायु परमशिवस्य दिनमिति परिच्छि- नव्यवहारायोगादिति वाच्यम् । दिनव्यवहारस्य दिनवद. तिक्षुद्र काल इत्यौपचारिकतया प्रवृत्तत्वात् । अत एवोक्तं तत्रैव किंचिटुत्तरत:-- 'अइन विद्यते तस्य न रातिरिति धारयेत् । उपचारस्तु क्रियते लोकाना हितकाम्यया' इति । तथा पाग्रे शिवराघवसंवादेऽपि सदाशिववचने दर्शितम्- 'अल्पायुदृश्यते ब्रह्मा द्वौ निश्वासौ हि जीवितम्। चतुर्नि.- वासमात्र तु विष्णोरायुदाहृतम्' इति । इयं च नि श्वास. सस्या सदाशिवायुरपेक्षया द्रष्टव्या । एवं पुराणान्तरेप्वपि । इद च श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'ब्रह्मा शिवो मेऽस्तु सदा. शिवोम्' इति ॥ ५३ ॥ विषेश्वर इति । विश्वेषामीश्वर विश्वेश्वर.। तथा च मन्योपनिषदि भूय. मृष्ट्वा पतयस्त्वषेश सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा' इति । तैत्तिरीयकेऽपि पति विश्वस्यात्मे पर शाश्वतं शिवमन्युतम्' इनि च । ननु 'म्वामीश्वर' इति सूत्रेण पष्टमा प्रतिपदविहितत्वात् 'प्रतिपदविधाना पष्ठी न ममम्यते' इति निषेधान् कथ ममास इति पन्, न, नेयं प्रतिपदविधाना पष्ठी, किं तु शेषपष्ठयंत्र, पर तु प्रतिपदवि.

·१०४ शिवतत्वरहस्यम् । । - हितया सप्तम्या मा वाधीति शेषषष्ठयेव चकारणानुज्ञायते । इदं चार्थतः श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'सर्वेश्वरः शंभुराकाशमध्ये' इति ॥ ५४॥ वीरभद्र इति। भद्रो नाम दक्षाध्वरध्वंमार्थ रुद्रेणोत्पादि- तो गणविशेषः। वीरश्वासौ भद्रश्र इति कर्मधारय. । तस्य चोत्पत्ति: कल्पभेदेन बहुधा । तथा हि अशाण्डपुराणोचरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने शिवललाटजस्वेदविन्दो. भद्रस्योत्पत्तिः ततो गणानामुत्पत्तिय दर्शिता । यथा- 'अथ देवो महादेवो ललाटतटसंभवम् । एकं स्वेदपयोबिन्दु नखाप्रेणाभिपरिक्षतौ ।। तत उत्तस्थिवानेको लोकघरमरवि- महः । कालाप्रिरिव दीप्तानो वीरभद्रो गणेश्वर ' इति । 'वी- रभद्रः स कैलामानिनंगाम महाजवः । तम्यैव रोमकूपेभ्यो दीवाग्निटिललोचनात् ॥ कर्णाभ्यां चैव नासाभ्यामास्याएं: ट्राभयंकरात्। प्रसूता यहवो लोकघरमराः प्रमथेश्वराः' इति । वामनपुराणे तु क्रुद्धम शिवस्य शरीरनिःसृतातेजस सह गणवीरभद्र उत्पन्न इति दर्शितम् । वचा रौद्र रुद्रः कोपान्वितोऽभवत् । दम्य सर्वगात्रेभ्यो नि मेक. मसाधिप, || मह कोपावित्रस्य गात्ररोमान्तरोद्भवाः । गणा: मारल्यमुग जाता वीरभद्रपु- 'एतस्मृत्वा यथा- ·१०५ शिवतत्वरहस्यम् । रोगमा' इति । वायवीयमंहितायां तु दनयज्ञार्य गत्वा तद्वृत्तान्त श्रवणकुपितया देव्या प्रेरितेन शिवेन संमुग्धवया वीरभद्रम्य सृष्टिमुक्त्वा देव्यापि कुपितया भद्रकाली सृष्टा, तया महितो वीरभद्रः कार्याण्यसाधयदित्युक्तम् । यथा- 'दग्धुं दक्षाध्वारं विप्रा देवी देवमचोदयत् । देव्या संघो- दितो देवो दक्षाध्वरजिघामया ॥ ममर्ज सहसा वारं वीरभद्रं गणेश्वरम् । सहस्रवदनं देवं सहस्रचरणेश्मणम्' इति ; तथा--- 'मन्युना नामजन्द्रा भद्रकाली महेनरी । मात्मन कर्ममाक्षित्वात्तेन गन्तुं पहैव तु ॥ तं दृष्याव. स्थितं वीरभद्रं कालामिसंनिभम् । भद्रया सहित प्रा६ भद्र- मस्त्विति शंकरः' इति । एतेन भद्रया महितवाद्भद्राया न्भद्र इति मत्वर्थीयाकारण भद्रशब्दो निष्पन्न इति व्युत्प- काशीगण्डे ततस्तलोधजारहे राविराम महाद्युति.। भद्रस्तु प्रमयाकार कालमृत्युप्रक स्पन ' इति । शिवकोपामत्पनो भद्र इत्युक्त्वा पश्रात्त. त्पराक्रमतानपरितुष्टेन परमेश्वरण वीरभद्र इति नाम दत्त मित्युक्तम। यथा-- 'महावीरोऽमि रे भद्र मम सर्व. गणविद । नाम्ना वं वीरभद्रेनि भव लोकेषु विश्रुन इनि । तराहपुराणे गौरीविवाहप्रकरणे तु, मगांटी प्रा. तिरपि सूचिता। , ·शिवतत्त्वरहस्यम् । एष जला ललाटादुत्पन्न प्रजापतीनामन्यतम स्थाणू रुद्र , य प्रजा अमृष्ट्वा जले मनस्तपश्चरन्स्थित , दुत्तीर्य गणान्मृष्ट्वा ते समेतो दक्षाध्वर ध्वसयामासेत्युक्तम्। यथा--- "रुद्रक्रोघोद्भवो यस्तु पूर्व मनो महाजले । स स. हस्रार्कसकाशो निश्चक्राम जलात्तदा' इति तस्य निकमण मुक्त्वा, 'शुश्राव च तथा शब्दानृविजा दक्षसद्मनि । शुश्राव याजिना चोरिन्द्रागच्छति कीर्तनम् ॥ तत श्रुत्वा महातेजा सर्वज्ञ परमेश्वर । चुकोप सुभृश देवो वाक्य चेदमुवाच ह' इत्यादिना तस्य दक्षाध्वरश्रवणजन्य कोपमु- पन्यस्य, तदुपरि 'तस्य नानदत्तो ज्वाला गानेभ्यो निर्ययु- स्तदा । ततो भूतानि वेताल उच्छुष्मा प्रेतपूनना ॥ कू- इमाण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रवलिवानना | उत्तस्थु रिशस्तत्र नानाप्रहरणावृता ' इत्यादिना गणाना सृष्टिभु- कला, 'एव कृत्वा स मामी दवदेव प्रतापवान । जगाम दनयताय फोघाटु प्रतापवान' इत्यादिना समस्तनाभ्या- येन दनावरध्वमवृत्तान्तकथनपूर्वक पश्चाद्ब्रह्मवचनेन अमा. पणाध दनवितीर्णगौरीविवाहो वर्णित । पाने तु शिव राघवसवाद वीरभद्रेण फस्यषिदष्टशिरमा राक्षसस्य वध. मुक्त्वा तदनन्तर नारदमुसादृत्तान्त श्रुत्वा स्तुवता ब्रह- को .

·१०७ शिवतत्त्वरहस्यम् । विष्णुरुद्राणां वचने तस्य राक्षसस्योत्पत्तिवरलाभादिप्रतिपा- दनावसरे-- बजटोत्पाटनेनैक: पुरुष: संभविष्यति । तेनैव मरण नान्यैरिदमेव व्रत शिव ॥ श्रीशिव:- भवि- प्यत्येवमेवैतदित्युक्त्वान्तरधीयत । एवं लब्धवर: पापी राम- सो निहतस्त्वया ॥ अथालिङ्गय हरिवीरें शंकरश्च पिता. महः । यथागतं तथा जग्मुरथ देवादियोषितः ॥ निपत्य दण्डवमौ वीरभद्रमयानुवन्' इति प्रतिपादितम् । तथा च राक्षसवधादिकार्यसाधनायेयमपरा शिवजटाशकलाद्वीर- भद्रन्योत्पत्तिः । एवं च यत्र वीरभद्रागणानां सृष्टशुपाख्यानं सदुत्तरेण नाम्नाविष्कृतं गणनाथ इति । यत्तू प्रजापति. पदे स्मित: स्थाणू रुद्र एव दाध्वरध्वंम्रक इति, तत्त- तोऽप्युत्तरेण नाम्नाविष्कृतं प्रजापतिरिति । यत्तु पुनः मकलदेवतानिमहात्मकं कर्म तत्सर्वमत्रत्येन वीरपदेनैव सूचितम् , तथैव पौराणिकव्युत्पत्तैरपि दर्शितत्वात् । अथवा दक्षाध्वरध्यमवृत्तान्तस्य दक्षाध्वरहर इति नाम्ना भने वक्ष्यमाणतयान सामान्यत: शरभभैरववीरभद्रादि. साधारणं पराक्रमातिशयमात्र विवभितम् । वीराणां मद्रः वीरभद्रः वीरश्रेष्ठ इत्यर्थान् । ननु नैवं ममासः संभवति, न निर्धारणे' इति निषेधादिवि चेत् , न:

·१०८ शिवतत्त्वरहस्यम् । 'द्विवचनविभज्योपपदे तरवीयसुनौ' इति सूत्रे, यतो नि. धार्यते, यश्चैकदेशो निर्धार्यते, येन हेतुना निर्धार्यते, एत- त्रितयसनिधाने हि निर्धारणं भवति ; न तु तदभावेऽपि ना- गानामुत्तमो नागोत्तम न्यादौ । तत्र हि संपन्धसामान्ये पष्ठी, तस्याश्च समासो भवतीति फैयटेनोक्तत्वात् तद्वदिहापि संघन्धसामान्यषष्ठया ममासोपपत्तेः । ननु कथमिह नितयम- निधानाभावः! प्रकरणादुपस्थितस्य शिवस्यैव विशेष्यतया म• नुष्याणां क्षत्रिय, शूर इतिवद्वीराणां शिवो भद्र इति तृतय. संनिधानेन निर्धारणसंभवे सबन्धसामान्यपष्ठपयोगात्, न च संभवत्यपि निर्धारण सबन्धमामान्यविवनया प्रकृतपष्ठी- निर्वाह इति वाच्यम् । तथा मति मनुष्याणा क्षत्रिय. शूर इत्यादावपि मंबन्धसामान्यविवक्षाया, मभवेन नागोत्तम इत्यादी मबन्धसामान्यपष्टी, मनुष्याणां भनिय इत्यादौ नि- धारणषष्ठी' इति कैयटोक्तविषयव्यवस्थाभङ्गाप्रसङ्गेन बित. यसंनिधाने मति निर्धारणप्रतीत्यवश्यंभावेन निधारणपशा एवावश्ययक्तव्यत्वात । नापि प्रकरणाद्वा माशादा शिव इति विशेष्योपस्थितावपि शिवत्वम्य जातिगुणक्रियायविर्भूताया जातिगुणक्रियाभिः पृथक्करणम्यैव निर्धारणतेन तदभावात्म. पन्धमामान्यपष्ठी गंमतीति वारयम्; जातिगुणनियाभिः ·१०९ शिवतत्त्वरहस्यम् । पृथकरणं निर्धारणमिति वृत्तिकारीयव्याख्यानस्य त्रयो शब्दानां प्रवृत्तिरिति पक्षाभिप्रायकतया शिवत्वादेरपि जा. तिकोटौ निवेशान् चतुष्टयोपोऽप्युपलक्षणतया शिवत्वादेरपि संमहान् ; इतरथा अमीषां छात्राणां कतमो देवदत्तः पठतां देवदन: पटुनर: आदित्यानामहं विष्णुः नक्षत्रा- णामहं शशी इत्यादिपु निधारणपष्टया अगतेः, तस्मा- स्कथमा ममाम इति चेन्, उन्यते । इदं तावत्र विचारणीयम्- मनुष्याणां क्षत्रियः शूर. इत्यादौ कथं भाब्दयोध इति; तत्र मनुष्याणां मध्ये यः भत्रियः म शूर इति भवितव्यम् , अत एव हरदत्वेन 'न निर्धारणे' इति मूने अभिहितम्-~- 'क्षत्रियशब्देनान समायप्रसङ्गः, तदपेक्षा हि पष्ठी न शूरतमापेक्षा गुणत्वाच्च तेन न समामः' इति । प्रौढमनोरमायामपि नृणां द्विज इति प्रतीकमादाय द्विजाब्देनान समामप्रसन्नः, तदपेक्षा हि षष्ठी न श्रेष्ठापेक्षेत्येतावद्धग्दत्तोक्तमनूथ न श्रेष्ठापेभेत्यत्रोपपत्ति- रपि दार्शता; श्रेष्ठत्वं च द्विजेतरमनुष्येभ्यः, सांभ मामा. न्यशब्दोपस्थितान्विहाग अनुपस्थितकल्पनाया अन्याय्य. त्वादिति । अस्यार्थ:-द्विजनिष्टं हि श्रेष्ठत्वं द्विजेतरमनुष्य- निरुपितम् । यद्यपि द्विजेतरेऽपि मनुष्या: मनुष्यत्वेनोपन्या- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । प्यन्ते, तथाप्यन्वयितावच्छेदकरूपेणोपस्थितिमनुष्यशब्दन न भवतीत्यध्याहारेणैव तदुपस्थिति, सपादनीयेति मनुष्याणामि- ति पदं द्विजपदेनैव समर्थमिति श्रेष्ठपदेनासामादेव समा- साप्रमक्ते द्विजपदेन प्रसक्त. म प्रतिषिध्यत इति , तस्मादेवं भवितव्यमिति । नैतदस्ति- मनुष्याणां मध्ये ग भनियः इति कोऽर्थ ! मनुष्यरूपममुदायान्तर्गतो य क्षत्रिय इति तावम संभवति, पृथकरणलअणनिर्धारणस्येदानीममावात् । किं चैवं सति समुदायसमुदायिभावलक्षणे संबन्धे वनस्य वृश्न इतिवत् पाठया: भमुदायिन प्रति समुदायस्याधारतया वने वृक्षा सहस्रे शतमितिवत् सप्तम्या अपि सिद्धतया ' यतश्र निर्धार- णम्' इति सूत्रानर्थक्यप्रमङ्गात् । नापि मनुष्याणां क्षत्रियः मनुष्येभ्यः पृथाभूत: अत्रिय इति; अत्रियाणामपि मनुष्यत्वेन तद. पार्थक्यासिद्धः । अत्रियत्वस्य मनुष्यत्वस्याप्यत्वा- स्पार्थक्यमस्तीति चेत् तम्य सिद्धतया अबोधनीयत्वात् । एवं ताहि भवितुमर्हसि- य. भनिय स मनुष्याणा शूर इति । अत एव 'न निर्धारणे' इति सूत्रे प्रागुदाहनवाक्यादुत्त. रत एव गवा कृष्णा संपनीरतगति द्वितीयोदाहरणव्या. रूयानावमरे हरदत्तेनोमम्- नैवभिनयन्धो गवां मध्ये या कृण्णा मा संपन्नधीरतमेति; एवं मति कृष्णाशब्दस्य गुण.

·शिवतत्वरहस्यम् । वचनस्वात् 'पूरणगुण' इत्येव ममामनिषेधसिद्धः । किंतु या कृष्णा मा गां संपन्नक्षीरतमा- इति । न च कृष्णातिरिक्तग- व्यपेभसंपन्नक्षीरतमत्वस्य विवक्षिततया अन्वयितावच्छेदक- कृष्णेतरगवित्वप्रकारकवोधजननासमर्थत्वारसामान्यशब्दस्य - गोपदम्य तन्नान्वेतुमर्हति इति प्रागुक्ताधुनिकसमर्थनविरोध इति वाच्यम्, 'चन्द्र कलङ्कः सुजने दरिद्रता विकासल. क्ष्मी: कमलेपु चञ्चला। यशो विधातुः कथयन्ति खण्डितम् ' इत्यादाविव भन्वयितावन्छेदकरूपेणानुपस्थितस्याप्यन्वयद- जनादिति । इदमपि न युक्तम्- अधुना हि अनियः स्वातिरि- कमनुष्यापेक्षया शूर इति फलितम् । एवं तर्हि निर्धा- रणकथैव लुभा, ननु कथं लुप्ता के निर्धारणं हि पृथक्करणम् , तदतिशायिगुणशालिस्वरूपतद्वैलअण्यलक्षण मनुध्यापे. क्षया क्षत्रियाणामव्याइतमिति कृत्वेति चेत्, न; न हीदृशं पृथकरणं वैयाकरणा मन्यन्ते, निर्धार्यमितावत्छेदकं यजा. त्यादि तत्कृतमेव पृथकरणं निर्धारणमिति तेषाममिमानात् । अत एव काशिकायां वृत्ती 'जातिगुणक्रियाभि: पृथकरणं निर्धारण तत्र षष्ठी न समस्यते । यथा मनुष्याणां क्षत्रियः शूरतमः, गवां कृष्णा सपनक्षीरतमा, गच्छतां धावन्शी. इत्युदाहृतम् । एक ताई एव भवतु- मनुष्याणा -

·शिवतत्त्वरहस्यम।
अनिय शूरतम इति मनुष्याणा मध्ये क्षत्रिय शूरतम न
सर्वे मनुष्या इति । एव हि पृथक्करण ममभिव्याहृतकधर्मान
स्वयरूप निर्धारणशब्दद्वान्यमपि समर्थित भवति । न चान्न
जातिगुणक्रियाभि पृथकरण निधारणमिति धैयाकरणाभिमत
पृथक्करणमिद नेति वाच्यम् , अम्मि-पृथकरणे जातिगुणक्रिया-
णामप्यनुप्रवेशात् । तथा हि- अविया एव शूरा न सर्वे म
नुष्या इत्यत्र प्रागुक्तकधर्मान्वयव्यवच्छेदकोंदपर्यवसन्नतया
निर्धार्यमितावच्छेदकभूताना जात्यादीना शूरत्व न मनुष्ये
पुकारन्येन, किं तु क्षत्रियरूपतदेकदेशावछदेनेति ममभि-
व्याहतधर्मान्वयमकोचकतयानुप्रवरा स्पष्ट इति । तथा च तद
व्यापकत्वे गति तद्व्याप्यव्यापकत्व पश्यर्थ , मनुप्यत्वा
न्यापक नल्याप्यनत्रियस्वव्यापक च यन्टरत्व तद्वान्भत्रिय
इत्यर्थ । अस्मिञ्छान्दगोधे पष्टया स्वार्थघटकतया क्षत्रि
येण स्वप्रतिमान्धिसमपकतया शूरेण च साकाहतयोभय.
मापेनस्य पाठयन्तस्य केनापि साफ सामाभावात् सिद्ध
न निर्धारण ' इति सूत्रेणानूयते ।
मन तु नैवरूप पाठयर्थ । किं तु निरूपकत्वमानपर
नागानामुत्तमो नागोत्तम इत्यादौ, ना पष्टया एफमा
प्रसापेक्षतया उत्तमपदेन साफ सामादप्रतियद्ध
एव ममामाभाव
समा-

·शिवतत्त्वरहस्यम् । कैयटस्यापि, अस्मदुतनिधारणस्य त्रितयसंनिधानसापे- क्षया मः । इदमेवाभिमतं त्रितयसनिधाने समासनिषेधवादिनः । तन्न चासामर्थेन समासाभावस्य सिद्धत्वा- दिति । अत एव नागोत्तम इत्यादी निरूपकत्वमानस्य पाठयर्थत्वेन पष्ठीनिहाय नित्यापेक्षा नास्तीति ताशस्थले समासोऽप्रतिबद्ध इसप्युक्तम् । अत एत्रोक्तं भगवत्पादैरपि सहस्रनामभाप्ये पुरुषोत्तमनामव्याख्यानावसरे 'पुरुषाणामु- नमः पुरुषोत्तमः 'न निर्धारणे' इति समासनिषेधो न भवति, इह जात्यायनपेक्षया समर्थस्वात् । यत्र तु जात्या- अपेक्षया पृथग्भावस्तत्राममर्थत्वानिषेधः प्रवर्तते मनुष्याणां क्षत्रियः शूरः, गवां कृष्णा मंपन्नीरतमा, गच्छता धाव- शीनतम इत्यादौ' इति । अथवा वीरेषु भद्र इति मातम्य- न्तपूर्वपदः संज्ञायाम्' इति समास: । एतेन च द्वादशी महेश्वरमतिरनुमंहिता । यधोक्तं वातशुद्धे- 'एकादशं गजारि: स्याहादशं वीरभद्रकम्' इति । महेश्वरन्यूहान्तर्ग- तत्वादेव त्रिमूर्यात्मकवेन वीरभद्रः शिवपुराणे वर्णितः । पया-- 'आ नाभेपणो रूपमा कण्ठाद्वैष्णवं वपुः । मा ललाटान्महादेवं त्रिरूपं तु प्रयीमयम्' इति । यत्तु ग्याम्पान वराहपुराणोकरीत्या 'हदकोषोदयो यस्तु पूर्व 8.T.B.

·११४ शिवतत्त्वरहस्यम् । मनो महाजले । स सहन्नार्कसंकाशो निश्चक्राम जलात्तवा' इति ब्रह्मकोपोत्पन्नस्थाणूरुद्र. प्रजापतिपदस्थित एव वीरभद्र इति; तस्मिन्पश्ने संहाररुद्रव्यूहान्तभावः, ब्रह्मकोपोत्पन्नत्व- लिङ्गादिति ध्येयम् ॥ ५५ ॥ गणनाय इति । गणानां नायो गणनाथः, वीरभद्रा- बतारे गणानां सृष्टेः प्रागुतत्वात् । यद्वा गणा नन्दिभृद्गि- महाकालप्रभृतयः, तेषां नाथ इत्यर्थः ॥ ५६ ।। प्रजापतिरिति । स्थाणूरुद्रम्य प्रजापतिप्वन्तीवादिति प्रागेवोक्तम् , तस्य न प्रजापतित्वम् ‘सहस्राणि महस्रशो ये रुद्रा अधिभूम्याम्' इति श्रुतिप्रमिद्धासंख्यातरुद्र- सर्गस्य तदधीनत्वात् ।। ५७ ॥ हिरण्यरेता दुर्धों गिरीशो गिरीशोऽनघः । भुजंगभूपणो भगा गिरिधन्वा गिरिप्रियः ।। हिरण्यरेता इति । हिरण्यं हिरण्यात्मक रेतो यस्य स तथोकः गद्रेण सगांदावपः सृष्टवा, तासूत्सृष्टस्य धीर्यम हिरण्यरूपग्रवाण्डात्मना परिणतत्वात् । यधोक्तं रकान्दे सौरसंहितायाम्- 'त्रिमूर्तीनां तु मगस्यानन्तरं परमः शिवः । शब्दादीनां तु भूतानामुत्पत्ति करत स्वयम्' इत्या.

·११५ शिवतत्त्वरहस्यम् । . दिना निम्त्यादिसर्गमुक्त्वा, 'सदाशिवेश्वरी रुद्रस्तथा ना- रायणो विधिः । इति नाम्ना प्रकीयन्ते तेषु रुद्रः शिवा. या ॥ पुरस्तादण्डसर्गस्य ससर्जापो द्विधा पुनः । अपा- मेकांशके विद्वन्स्वकं वीर्यमपासृजत् ॥ तदण्डमभवमिं सह- नांशुसमप्रभम् । तस्मिन्जझे स्वयं विष्णुब्रह्मांशेन समन्वि- तः॥ आपो नारा इति प्रोक्ताः सूक्ष्मारता मुनिसत्तम । शिवस्य नरमनस्य यत; कार्याणि तास्ततः ।। ता यदस्या- यनं प्रोक्तं तेन नारायणः स्मृत.। अंशोपाधिवशेनैव ब्री. ति परिकीर्तितः । अपामन्तरवस्थानान्नारायण इतीरित:' इति । यद्वा हिरण्यजनकत्वाद्धिरण्यम् , सद्रेतो यस्येवि बहुव्रीहिः प्राग्वदेव । हिरण्यजनकत्वं तु कुमारोत्पत्तौ भग- वीर्यसंस्पर्शमात्रेण तत्रत्यानां सौवर्णत्वस्य रामायणे दर्शि- तत्वादिति भेदः । यथोक्तं वालकाण्डे--- निक्षिप्तमात्रे गर्ने तु जोभिरभिरभितम् । सर्व पर्वतसंनद्धं सौवर्णमभ- वद्वनम्' इति ॥ ५८॥ दुर्धर्ष इति । दुःखेन धर्षणीयः, केनापि धर्षयितुमश- क्य इति भावः । सर्वथा अलभ्ये दुर्लभ इति प्रयोगात् । धृपेः प्रागल्भ्यार्थकस्य लक्षणया तत्पूर्वकाभिभववृत्तः कर्मणि 'ईपदुःसुषु कृच्छाकृच्छ्रार्थेषु खल्' इवि सत्प्रत्यय रूपम् ।

·शिवतत्त्वरहस्यम् ।
-
न वय धन्या नाप्याश्रर्याणि
अम्मिश्चार्थे न तत्समश्चाभ्यधिकश्च विद्यते' इति श्रुति
मानम् ।। ५९ ॥
गिरीश इति । गिरे कैलासस्य ईश गिरीश , यद्वा
गिरीणा केलासमेरुमन्दरादीनामीशो गिरीश । पर्वताधिपत्य
च शिवस्य हरिवशे धन्याश्चर्योपाख्याने नारद प्रति पर्वताना
वचने दर्शितम्-
'ब्रह्म
सन्ति न । अस्माकमीश्वर शूली गिरिशा वृषभध्वज ॥
नाश्चर्यो वापि धन्यो वा तस्मात्परतरो भुवि' इति ।। ६०॥
गिरिता इति । गिरौ केलासे शेत इति गिरिश गिरी
उश्छन्दसि' इति डप्रत्यय , छान्दसा अपि कचिद्भापाया
प्रयुज्यन्ते इति टीकासर्वस्वे । यद्वा गिरि मेरु श्यति तनूक•
रोति लघूकरोति चापत्वेन धारणादिति गिरिश , आतो-
ऽनुपसर्गे क' इति क । अत्र प्रथमव्याख्याने गिरौ शयन
न हि लोकसिद्ध विवक्षित किं तु शीधातुना सुखावस्थान
विवभितमिति प्रगोविंश मुखासनम्' इति वातूरशुद्धप्रसिद्धा
महेश्वरमूर्तिरनुमहिता । इद च श्रुतिसिद्ध नाम , 'नमो
गिरिशाय च शिपिविष्टाय च' इति ।। ६१ ॥
अनय इति । न विद्यतेऽप पाप दुरा वा यस्य स
-

·११७ शिवतत्त्वरहस्यम् । दथा । 'एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोक:' इति श्रुतेः ।। ६२ ।। भुजंगभूषण इति । 'भुजकौटिल्ये' भुजं कुटिलं यथा तया गच्छन्तीति भुजंगा: सर्पाः, 'खक्ष डिद्वा वक्तव्यः' इति स्वच्; त एव भूषणं यस्य स तथा । भुजंगाश्चात्र दारुकावनस्थमुनिकृताभिचारोत्पन्नः गरुडभीत्या शरणागता वासुकिस्मृतयश्च गृह्यन्ते । यथा स्कान्दे- 'सवः पश्चफणा नागा नि:श्वसम्तो विषोल्यणाः । शीघ्रमुत्थाय कुण्डेभ्यः समाजग्मुर्मईश्वरम् ॥ तानुपादाय नागेन्द्राव. लितानुपशोभितान् । दधाराभरणस्वेन वेनासीन्नागभूषणः ।। अपरैरपि नागेन्द्रेर्वासुकिप्रमुखैः शिवः । वैनतेयभयात्प्राप्स. रलंचक्रे निजां तनूम्' इति । एतेन ये लोकानामुळेजकास्त एवास्य भूषणानीत्युक्त्या सर्वाभिभावकत्वमुक्तम् ॥ ६३ ॥ भर्ग इति । भर्यन्ते पच्यन्ते दान्ते पापान्यनेनेवि मर्गः । मृञ्जते: पाकाकरणे घन् 'भ्रस्जो रोपधयोरम न्यतरस्याम्' इति रमागमे 'चजो: कुपिण्यतोः' इति कुत्वे च रूपम् । मर्वपापनिवर्तकलं च शिवस्य शिवधा. रादिषु प्रमिद्धम् ! 'छित्त्वा मिरवा च भूतानि इत्ला सर्वमिदं जगत् । यजेदेकं विरूपाक्षं न स पापेन लिप्यते' ·शिवतत्त्वरहस्यम् । इति । इद च श्रुतिप्रसिद्ध नाम- 'भगो देवस्य धीमहि' इति । ननु नात्र भर्गशब्दोऽकारान्त प्रयुक्त , किं तु सका. रान्तस्तेजोवाची, सवितुर्देवस्य वरण्य तद्भर्ग तेज धीमहि ध्यायेम य सविता न अस्माक धिय प्रचोदयादिति तदर्थात् । अत एव 'या देव सवितास्माक धियो धर्मादि गोचरा । प्रेरयेत्तस्य यदर्गस्तद्वरेण्यमुपास्महे' इति स्मृतिका रैरन्वयक्रमोऽपि दर्शित इति चत् , न , एव सति धियो यो न प्रचोदयात्' इति यच्छन्दे पुलिनमानुपपत्त । तथाहि- सवितुर्वरण्य तद्भर्गो धीमहि धिया यो न प्रचोदयात्-- इति कोऽथ ? यच्छन्देन किं सविता परामृश्यते, किं वा भर्ग , आद्य सवितृपद किं सूर्यपरम्, उत ब्रह्मपरम् , न ताबदाद्ये आद्य , सवितृमण्डलवतिनो ब्रह्मण अन्तर्यामि स्वेन सवितुर्षीप्रचादकत्वाभावात् , तस्य भर्गोविशेषणस्य य च्छन्दपरामर्शनीयत्वकल्पने सबनाना प्रकृतप्रधानपरामर्शक त्वव्युत्पत्तिमनाच । माण्याये द्वितीय , तस्य धीप्रचोदकत्वेऽपि प्रागुक्तव्युत्पत्तिमनदोपस्यानिस्तारात्, किंच सवितृपदस्यैव ब्रह्मपरत्वे वरेण्य भर्ग इत्यस्यानन्वयापत्ते , ब्रह्मणोऽपि वरेण्य स्म तेजसोऽभावात् । वरेण्य लोकनेष्ठ सवितुर्ग इति 'राहा शिर ' इतिवदर्भदेऽपि भेदव्यपदेशाद-वयोपपत्तिरिति चेत्, ·सति यच्छब्द पुंलिङ्गतोपपद्यते । सवितुः सूर्यस्य वरेण्यं स्यवल्क्ये च देवस्य सवितुर्मध्ये यो भगों नो पियः क्रमात् । शिवतत्त्वरहस्यम् । न, गायत्र्यानुवन्धिषु तैत्तिरीयमैत्रायणीयश्वेताश्वतरीय- वाक्येषु 'तां सवितुर्वरेण्यस्य' तत्सवितुर्वरेण्यम्' 'तदक्षरं त- सवितुर्वरेण्यम्' इत्येतेषु सवितृवरेण्यपदयोरन्वयस्य दर्शित- स्वेन इहापि तथैव वक्तव्यत्वात् । नापि द्वितीय., यच्छन्द- । पुलिगवानुपपत्तेः; तस्मादकारान्त एव भर्गशब्दः । एवं तस्यापि तेजोधायकम् 'येन सूर्यस्तपति' इति श्रुते; तत् धीमहि ब्रह्म धीमहि ‘ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः' इति गीताषचनात् । यद्वा तदिति सामान्ये नपुसकम् , 'शक्यं क्षुदुपहन्तुम्' इत्यादिवत । यो भर्गो घियः प्रचोद- यान् इपि उद्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयोरैक्यमापादयन्ति सर्वनामानि पर्यायेण तल्लिङ्गभाजि' इति वैयाकरणोक्तरीत्या 'शैत्यं हि यत्सा प्रकृति लस्य' इतिवत् प्रतिनिर्दिश्यमान- मर्गापेक्षया पुंलिहत्वोपपत्ते. । अधुना तु किंचिद्वयवहि- तान्वय. कर्तव्य.; वरं हि व्युत्पत्तिभक्ताद्वयवहितान्वयः किंच मैत्रायणीयशाखायाम् ' एप रुद्रो भर्गात्मकः' इति गाय- ध्ययनिरूपणावसरे अकारान्तपक्षस्यैवोद्धादितत्वात् । योगया- - प्रचोदयात्तं वरेण्यं धीमहीत्यन्वयक्रमः' इत्यकारान्तपक्षस्यैवो.

·शिवतत्त्वरहस्यम् । दावितत्वात्। अत एवोक्तमादित्यपुराणेऽपि-'गाय या: पर• मं तत्त्वं देवदेवो महेश्वरः । इति ध्यात्वा जपन्विद्वान्गायच्या: फलमश्नुते' इति । कोर्गेऽपि राजवंशानुकीर्तने वसुगनसो राज्ञो गायच्या सूर्यमण्डलस्थं शिवमुपासीनस्य सूर्यमण्डला- निर्गतेन शिवेन प्रसाद कृत इत्युपवर्णितम् । यथा- 'राजा वसुमनास्तत्र रविमण्डलमध्यगम् । समुपासिष्ट गायत्र्या पुरुष रुक्मविग्रहम् ॥ अनुप्रहार्थ तस्याय भगवान्परम. शिवः । आविर्भूय रोयम्बादम्म रूपमदर्शयत् ।। शिवशक्ति मयं दिव्यं चन्द्रार्धकृतशेखरम् । त्रिलोचन नीलकण्ठं ब्रही न्द्रोपेन्द्रवन्दितम् || अनुगृह्य च त काल देहान्तेऽदा- निजं पदम् । तुष्वश्विरतर तस्य गायत्र्याराधनादिमि इति । यत्तु प्रागुदाहृतम्-- 'यो देवः सवितास्माकम्-' इत्यादि, तत्पर्यवसितार्थाभिप्रायम् । सर्वथापि हि सकल- धीप्रचोदकपरब्रह्माधिष्ठितमादित्यात्मकं तेज उपास्यमिति । अत एव माधवीयस्मृतिरने 'यो देव. सविता' इत्युदाहत. सोकस्यास्मदुक्तरीत्यैवार्थो दर्शित । यथा-- तदित्येतत्पर ब्रह्म ध्येयं वत्सूर्यमण्डले' इति, भग. स्वमाक्षात्कारेणावि पातकार्यदाहकः' इति , 'य इत्यरूपमव्यक्तं मयागन्दादि. उभणम्' इति प | भृजति पति दहति स्वसाधारकारेण ·तार्थपर एवाय श्लोक इति । विस्तरस्तु अस्महीक्षितप्रणीते मृत्युंजयः सूक्ष्मतनुर्जगद्यापी जगद्गुरुः ।। शिवतत्त्वरहस्यम् । अविद्या तत्कार्यभूतं संसार चेति भर्गः इति व्युत्पत्त्या भर्ग श्त्यकारान्तवायाः स्पष्टमभिधानात् । प्रथमं तच्छब्दस्य य इत्यत्र यत्पदं प्रथमोपात्तसत्या- नन्दादिलक्षणतत्पदार्थपरब्रह्मपरामर्शात्यनेन 'यो देव सवि- तास्माकम्' इति श्लोकदर्शितान्वयरीत्या सवितृपरामर्शक- मिति न भ्रमितव्यमित्युपदर्शितत्वाश् । तस्मात् पर्यवसि- बामपरवोद्भावनात् शिवतत्त्वविवेके द्रष्टव्य. ॥ ६४ ॥ गिरिधन्वेति । गिरि. मेरु धनुर्यस्येति वा धन्व यस्ये ति वा गिरिधन्वा । प्रथमव्याख्याने 'धनुषोऽनम्' इत्यनङ् समासान्त.। इदं च अर्थत श्रुतिप्रसिद्ध नाम ; 'रुद्राय स्थिरधन्वने गिर.' इति च्छन्दोगानाम् , देवप्रवे च नमः स्थिराय स्थिरधन्वने' इति ।। ६५ ।। गिरिपिय इति । गिरय. कैलासमेकमन्दरादय, प्रिया यस्य आवासत्वेनति वा, धन्याश्रर्योपाख्यानोक्तरीत्या स्वत्वे. न वा 'मर्वे शिलोचयाः पुण्या सर्वा नयन भारत' इति भारतोक्तरीत्या पुण्यदेशवेनेति वा गिरिप्रियः ।। ६६ ।। कृत्तिवासाः पुरारातिर्भगवान्प्रमथाधिपः । - ·“१२२ शिवतत्त्वरहस्यम् । कृत्तिवासा इति । कृत्ति: दारुकावनस्थमुनिकृताभिचा. रोपन्नव्याघस्य चर्म वास: वस्त्रं यस्य स तथा । यथोक्तं स्कान्दे---- 'सतो व्याघ्रो महान्क्रुद्ध आजगाम नखायुधः । तेपामृषीणां मर्मस्थः कोपोऽयं निर्गतो यथा ॥ तं चादाय स्वचं भित्त्वा तदा चर्माम्बरोऽभवत् । शुशुभे चर्मणा तेन नानावर्णयुतेन च' इति । अथवा काइयां शिवभक्तजियां- सयागतस्य गजासुरस्य कृत्तिरत्र विवक्षिता । यथोक्तं स्कान्द एव-- 'वाराणस्यां पुरायातो गजरूपो महासुरः । तापसाशिवमत्तांश्च निहन्तुं कोपदीपितः' इत्युपक्रम्य 'हत्वा तं कुतरं भीममधृष्यं दिग्गजैरपि । पादहन्तयुतं चर्म विशम्याच्छिय तेन वै । प्रावृत्त्यात्मानमारमेश: स्तूय- मानोऽखिलै: सुरैः' इति । अत्र द्वितीयव्याख्याने एकादशी महेश्वरमूर्तिरतुसंहिता, 'एकादश गजारिः स्यात्' इति बातूलशुद्धवचनात् । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम ; 'प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी' इति ॥ ६ ॥ पुरारातिरिति । पुराणां शरीराणां स्ममाम् अराति: शत्रुरिति पुरारातिः । तदरातित्वं पशि. वस्य स्वज्ञानस्य विदेहकैवल्यहेतुत्वात्। तच्च मन्योपनिषदि प्रसिद्धम्-- 'भावप्राह्यमनीशाक्यं भावामाधरं शिवम् । स्थूलसूक्ष्मकारणा- ·कलासर्गकरं देवं ये विदुरते जहुस्तनुम् इति ।। ६८॥ १२३ शिवतत्त्वरहस्यम् । भगवानिति । ऐश्वर्यस्य समप्रस्य वीर्यस्य यशस: नियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीरणा' इति विष्णुपुराणवचनात ऐश्वर्यादिगुणषट्क भगः तद्वान् भग. वान् । तव समप्रमैश्वर्य नाम सर्वविषयकमैश्चर्यम् । तम 'ध्येयः सर्वैश्वयसंपन्नः सर्वेश्वरः शंभुराकाशमध्ये' इति भूयः सृष्ट्वा पतयस्त्वधेश: मर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा । तमीश्वराणां परमं महेश्वरम् ' इत्यादिश्रुतिमिद्धं वीर्य पराक्रमः शरभभैरवीरभद्रावतारसिद्धः; म 'न वा ओजीयो रुद्र त्वदम्ति' इति अयद्वीराय प्रभरामहे मतिम्' इत्यादिश्रुतिसिद्धः । यश: सकलजनस्तुत्यत्वम् ; तश्च 'नमः श्लोक्याय चावसान्याय च' 'विदाम देवं मुवनेशमोध्यम् ' 'तस्य नाम महद्यशः' इत्यादिश्रुनिभिः यं विष्णुरिन्द्रः शेमुन मना लोकपितामहः । स्तुवन्ति विविधैः खोवदेवं महेश्वरम् । तमर्पयन्ति ये शश्वदुर्गाण्यतितरन्ति ते' इत्यादिभारतवघनश्च प्रमिद्धम् । श्री: अम्बिकव, 'निय लक्ष्मीमोपलामयिकां गाम्' इति श्रुतेः; तद्वत्वं प 'उमामहायं परमेश्वरं प्रभुम्' इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । मानं मविषयकम् ; तब 'यः मर्यशः सर्वविन्' 'स विश्वविश्व ·। शिवतत्त्वरहस्यम् । विदात्मयोनिः' इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । वैराग्यं सर्वव निःस्पृ. हता; तञ्च सर्वत्रौदासीन्यप्रतिपादिकाभिः न तस्य कार्य करणं च विद्यते' इत्यादिश्रुतिभिः, 'ज्ञानं विरागतैश्वर्य तपः सत्यं क्षमा धृतिः । स्रष्ट्रत्वमात्मसंयोधो बधिष्ठातृत्वमेव च। अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शंकरे' इति स्मृतिभिश्च सिद्धम् ॥ ६९।। प्रमथाधिप इति । प्रमनन्ति अवैदिकानिति प्रमथा: पार्षदाः, तेषामधिपः प्रमथाधिपः। प्रमथानां च धात्वं सौप्तिके दर्शितम् ; यथा तान्प्रकृय 'मनोवाधर्मभिर्भक्तान्पा. न्ति पुवानिवौरसान् । पिरन्त्यसप्रसांश्चान्ये क्रुद्धा ब्रह्मद्विषां सदा' इति ॥ ७० ॥ मृत्युंजय इति । मृत्युः मरणं स्वभक्तानां मृत्युं जयति स्वोपासनया परिहरतीति मृत्युंजयः । 'संज्ञायां मृतृवृजि. धारिसहितपिदमः' इति खच् । 'यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्' इति मन्यलिङ्गात् , 'यस्मिन्युक्ता ऋषयो देवताश्च, तमेव ज्ञात्वा मृत्युपाशान्छिनत्ति' इति श्रुतेश्च ॥ १ ॥ सूक्ष्मतनुरिति । सूक्ष्मा दुर्महा तनुयस्य म वया, 'सूक्ष्मातिसूक्ष्म कलिलस्य मध्ये घृतापरं मण्डमिमाति- ·वृत्ती अनुवर्तमाने सुमहणमुपसर्गव्यात्पर्यम्' इत्युक्त. 'सर्वव्यापी च भगवान् तस्मात्सर्वगतः शिवः' इति श्रुतेः। शिवतत्त्वरहस्यम् । सूक्ष्म ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम्' इत्यादिश्रुवे: । यहा सूक्ष्मादपि तनुः अतिसूक्ष्म इत्यर्थः, 'अणोरणीयान्' इति श्रुतेः ।। ७२॥ जगद्यापति । व्याप्तुं शीलमस्यास्तीति व्यापी । 'सुप्य. जातो णिनिम्ताच्छील्ये' इति णिनिः । यद्यपि काशिकायां 'अथ नया नात्र णिनिर्लभ्यः, तथापि तदेव वृत्तिकारवचनं भाप्य- विरोधादुपेक्षणीयम् । उक्तं हि महाभाप्ये- मुविति वर्तगाने पुनः सुव्यहणं किमर्थमनुपमर्ग इत्येवं तदभूत् । इदं तु सुम्मात्रे यथा स्यात्' इति । नदालतं च बदामारिण्यः प्रत्यामारिण्यः' इति । अत एव न्यधि शेषोऽप्यनुयायिवर्ग:' यभूवोपजीविनाम्' 'भ्रमरैः इसमानुमारिभिः' पतत्यधौ घाम विभारि मर्वतः' 'न वचनीयाः प्रभवोऽनुजीविभिः' इत्यादयो रघुवंशमापभार. विकाव्यप्रयोगा अप्युपपन्ना: । जगतो व्यापी जगद्यापी, - इदं पार्थतः अतिप्रसिद्ध नाम । भयर्वशिरसि वाध्यापक. योरमेदष्टया प्रणवे 'यप्रणवः स म्यापी मोऽनन्तः' इत्यादिना सर्वव्यापीति नाम प्रयुज्य अय 'कस्मादुच्यते

·शिवतत्त्वरहस्यम् ।
।
इति
सर्वव्यापी' इति प्रश्नपूर्वक तन्निर्वचनात् ।। ७३ ॥
जगद्गुरुरिति । जगतो गुरु आद्यविद्योपदष्टा जग
द्गुरु , जगत्पितामहस्य ब्रह्मणोऽपि प्रथम वेदापदष्टत्वात् ।
तथा च श्रुति --- 'यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै बदाश्च
प्रहिणाति तस्मै ' इति । योगपात जलेऽप्युक्तम्- 'केशकर्म
विपाकाशयरपरामप्र पुरुषविशष इश्वर । स पूर्वोपामपि
गुरु कालेनानवच्छेदात्' । एतन सकलजनज्ञानापदष्ट्री
दक्षिणामूर्तिरूपा 'दक्षिणामूर्तिरूप तु चतुर्विशत्प्रकीर्तितम्'
इति वातूलशुद्धवचनावगता महश्वरस्य चतुर्विशतितमा मूर्ति
रनुसहिता ।। ७४ ॥
व्योमकेशो महासेनजनकश्चारुविक्रमः ।
रुद्रो भूतपतिः स्थाणुरहिर्बुध्न्यो दिगम्बरः ॥
व्योमकेश इति । गद्गाधारणममये व्योमयद्विशालो
जटावलयरूप केशाऽस्यति व्योमकश । यद्वा व्योमैव
केशो गस्य स व्योमकश , 'दिव्य ददामि ते चक्षु पश्य
मे योगमैश्वरम्' इति भगवद्गीतास्वाहत्य वचनेन 'नाराय
णोऽपि भगवान्दवकीतनयो हरि ! अजुनाय स्वय साक्षा
इत्सवानिदमुत्तमम्' इति धर्मपुराणवचनात सनत्यश्वरगीता

·पवर्णितं विश्वरूपं शैवं तथा प्रपञ्चितमस्मदीक्षितः शिव-
वयस्यापि कोडीफारान् 'झालंधरवघं दश' इति वातूरशुद्ध-
रुद इति । रोयत्यन्त काले मयंमिति रुद्रः । 'रादिनि-
लय पइत्युणादिस्नेग देण्यन्ताकि गिलोपे च
रूपम् । इयं प न्युत्पत्ति: सान्दोग्य पुरषो बार यस्तस्य
१२७
शिवतत्त्वरहस्यम् ।
भगवनीतयोरैकार्थत्वनिश्चयेन च शैवत्वेन निश्चित अर्जुनाय
कृष्णेन दर्शिते विश्वरूपे 'दिवं ते शिरमा व्याप्तम्' इति
वचनेन दिवः शिरस्त्वेनावगमात् । यथा च भगवद्गीतो-
तत्त्वविवेकादिषु ।। ७५ ॥
महासेनजनक इति । महती सेना यस्य स महासेन:
स्कन्दः, देवसेनाधिपत्वात् , तस्य जनक इत्यर्थः । एतेन
महासेनजननस्य उमासाहित्यसापेक्षतया सोमाम्कन्दाल्या
'विघ्नप्रसाद शिम मामास्कन्दमतः परम्' इति वातूलशुद्ध-
वचनसिद्धा एकविंशतितमा महेश्वरमूर्तिरनुसंहिता ।। ७६ ।।
चारुविक्रम इति । चारः मनोहरः फटाक्षस्मितादि-
रूपतया विक्रमः कामदहनदिपुरशिक्षणादिरूपो यस्य स
राया। एतेन लीलारूपपराक्रमकीर्तनेन पादाहोटसम.
अनितस्य सुदर्शनस्य स्वत: ममुद्धरणमायमिग्य जलन्धर-
पचनावगता महेश्वरस्य दशमी हिरनुमंहिता ॥ १७ ॥

·१२८
शिवतत्वरहस्यम् ।
यानि चतुर्विशतिवर्षाणि' इति खण्डे प्राणपु रुद्रपद
प्रयुज्य रुद्रपदप्रवृत्तिनिमित्ताभावात् कय रुद्रपदवान्यता
प्राणानाम् इति शङ्काया तत्समर्थयमानया श्रुत्या प्रदर्शिता-
'प्राणा वाव रुद्रा एते हीद सर्व रोदयन्तीति । यत्तु रुद्रो
वा एप यदग्नि' इत्युक्त्वा 'सोऽरोदीद्यदरोदात्तद्रुद्रस्य
रुद्रत्वम्' इति व्युत्पादन श्रुतौ तत्प्रसिद्धाग्निविषय न शिव
विषयमिति
न्यायसुधायाम् ।
वस्तुतस्तु सा थुतिर्यथा तथा
वास्तु । रादितीति रुद्र इत्यण्यन्तादपि रुदे 'प्रत्ययत
प्रकृतेश्च तद्बाह्यम्' इत्यौणादिकरक्प्रत्ययेन रुद्रपद साधयितु
शक्यम् । ब्रह्मण प्रीत्यर्थ तस्य ललाटावाविर्भूतस्य परमे
श्वरस्य शैशवाभिनयाथै रोदनस्य भारते शान्तिपर्वणि
दर्शितत्वात् । यथा- ततस्ता विपुला नीति पूर्व जपाह
शकर । बद्गुरूपो विशालान शिव स्थाणुरमापति ॥
अनादिनिधनो देवचैतन्यादिसमन्वित 1 ज्ञानानि च वशे
यस्य तारकादीन्यशेपत ॥ अणिमादिगुणोपेतगैश्वर्यं न च
कृत्रिमम् । तुष्टपथ ब्राह्मण पुत्रो ललाटादुस्थित स्वयम् ॥
अगदरसुवर घोर जगत
प्रभुरव्यय । पिता पुत्रे
जायमान पुस पितरि चैव हि' इति । अयवा रुत दुस
दु सहेतुमान वा वदावयतीति रुद्र । पोदरादिरवासा.

·हावयति यः प्रभुः। रुद्र इत्युच्यते तस्माच्छिषः परमकार. पचतो रुद्र उच्यते' इति, तत् तावद्विधव्युत्पत्तिप्रदर्शनपर- १२९ शिवतत्वरहस्यम् । धः । यथोक्तं वायवीयसंहितायाम् - रु.ख दुःखहेतुर्वा 1 गम्' इति । हरिवंशे कैलासयात्रायामप्युक्तम् ‘रुद्रो देवो रोदनाद्रावणाञ्च' इति । यत्त्वानुशासनिक वचनम्- 'यनि- हति यत्तीक्ष्णो यदुनो यत्प्रतापवान् । मांसशोणितमज्जादो तु 'वहिर- मिति न भ्रमितव्यम् , अनुशासनाभावात् ; न्वर्जगद्विश्वं प्राप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राभिधा मूर्विरा- स्थिता घोररूपिणी' इति शिवपुराणवचनेन अग्न्यधिष्टाध्या मूर्तेः रुद्रपदवान्यतानिश्चयात् , तस्यां घ रोदयितृत्वमेव प्रचिनिमित्तमुपवर्णयितुम् , तच छंशजनकत्वं विना न संम. वतीति तादयेन तीक्ष्णस्वादिवहिनिष्ठधर्मप्रदर्शनपरमिति बोदव्यम् , शरीरधर्मेण शरीरिणो व्यपदेशौचित्यान् ; दाहक खादयो अनिधर्माः मामशाणितमन्नादत्वं च जाठराराहार- दोषोमयाभाव वैशार प्रसिद्धम् ; ययोतम-भाहार पनि शिवी दीपानाहारजित: पचति । दोपमये च धातू- न्पचति च धातुभये प्राणान' इति । मतान्तरं तु मूर्यापिष्टा- ग्या मूमें कद्र इति नाम ; ययोत से उपरिमागे-'मूया. रमा भगवान्दवः मादयविभूतिः। इत्युच्यते देवमंगवा.

·शिवतत्त्वरहस्यम् । न्मुक्तिभुक्तिदः' इति । अस्मिन्पक्षे रुजं द्रावयतीति व्युत्पत्ति, द्रष्टव्या, 'आरोग्य भास्करात्' इति वचनेन आदित्यमूर्ते. रोगनिहरकत्वात् । इदं च बहुश्रुतिप्रसिद्ध नाम; 'नमस्ते रुद्र मन्यवे' 'रुद्र यत्ते दक्षिणं मुसम' 'इमा रुद्राय' 'कद्राय तीरसदे नम.' इति ।। ७८ ॥ भूतपतिरिति । भूता: देवयोनिविशेपा. तेषां पतिरि. त्यर्थः । प्रतिसायं लोकपीडाथै प्रवर्तमानानां तेषा नटनप्रदर्श नेन पारवश्य संपाद्य शिवेनैव नियमनं क्रियत इति भारते उमामहेश्वरसंवादे देवीकृतश्मशानवासनिमित्तप्रश्नोत्तरे सू. चितम् । यथा- 'मदन्येन न शक्य तनिहन्तु भूतजं भयम् । तमम्योऽहं प्रजा. सर्वा. पालयामि दिने दिने । माभियोगाद्भूतसंपा न च मन्तीह कंचन | तास्तु लोक. हितार्थाय श्मशाने रमयाम्यहम्' इति । यद्यप्यत्र सामा• न्यतो 'रमयामि' इत्युक्तम् , तथापि सायं नर्तनेनैव सदिति सकलशिवपुराणप्रसिद्धम् । ततश्च 'तृतीयं च वृषारूढ़ चतुर्थ नृतरूपकम' इति वातूलशुद्धमसिद्धा चतुर्थी महेश्वर- मूर्तिरनुमहिना ॥ ७९ ॥ स्थाशुरिति । त्रिपुरविजयसमय सन्नीकृतचाप: सन् पुराणा योग प्रतीक्ष्य निशलदया स्थित इति स्थाणुः । .

·परिवत्सरान् । यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे पुराणि वे ॥ विपर्वणा विशल्यन तदा तानि विमेद स अव विद्यमान पुरनय स्थित सन् यहहतीत्याद्या व्युत्पत्ति । सादाख्य तस्नुसहितम् । यथोक्त वातूलमुद्ध- शिवतत्वरहस्यम् । 'स्यो णु' इत्युणादिसूवेण स्थाधातोर्मुर्भवतीत्यर्थकेन कतरि शु । तथा चोक्त द्रोणपर्वणि---अतिमुत्स्थाणुभूत सन्सहस वृक्ष , सत्साम्यात् स्थाणु । अत एवोदाहृतवचने 'स्थाणुभूत सन्' इत्युक्तम् , पितृभूत पुत्र इत्यादाविय भूवशब्दस्योपमा- र्थकत्वात् । अत एवं । अत एव श्रुतिरप्याह--- 'वृक्ष इव स्तब्धो दिदि निष्टत्येकस्तेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्वम्' इति । यद्वा महालिङ्ग- प्रादुर्भावसमये ज्योतिर्लिनरूपण तिष्ठति निश्चलतया वर्तत इति स्थाणु । अत एवागमेषु पठ्यते- 'नमोऽस्तु स्थाणुभूताय ज्योतिलिङ्गामृतात्मने । चतुर्तिवपुइछायामा. सिताङ्गाय शभवे' इति । उक्तव्युत्पत्तित्रय च द्रोणपर्वणि दर्शितम्- 'दहत्यूल स्थितो यच्च स्थाणुवत्तस्त्यित च यत् । स्थिरलिङ्ग च यनित्य तस्मा स्थाणुरिति स्मृत' इति । तलियत तात्कालिकावस्थान च यत्स्याणुवदिति द्वितीया । स्थिरलिग च यदिति तृतीया चिता । एवेन च तृतीयेन व्याख्यानेन सदाशिवव्यूहान्तर्गतेषु पञ्चसादाख्येषु यहि- मौयगमन ·। । १३२ 'शिवतत्त्वरहस्यम् । ' आदिशक्तर्दशांशेन अमूर्तस्य समुद्भवः । आदिशक्तरमूर्त- स्वादमूर्तमिति कीर्तितम् ॥ अमूर्तत्वात्कलाहीनं तद्रूपं लिङ्गवद्भवेत् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं ज्योतिस्तम्भाकृति स्मृतम् ॥ तस्या झन्तर्गता मूर्तिमूर्तादिरिति चोच्यते । एतद्वै दिव्यलिई तु मूलस्तम्भमिहोच्यते' इति ॥ ८० ॥ . अहिर्बुध्य इति । बुनः मूलम् , 'मूलं बुधोऽपि नाम च' इत्यमरः । तत्र बुन्ने ब्रह्माण्डमूलभूते पाताले साधुः बुध्न्यः पातालवर्तीति यावत् ; तारशोऽहिः सर्पः शेषः इति यावत् । शेषस्य च तामसमूर्तित्वं रुद्रात्मकसंकर्षणा- विर्भावस्थानत्वं च विष्णुपुराणे द्वितीयेशेऽभिहितम् । यथा 'पातालानामधश्चास्ते विष्णोर्या तामसी तनुः । शेषाख्या तद्गुणान्वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः ॥ कल्पान्वे यहा वक्त्रेभ्यो विधानलशिखोज्ज्वलः । संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगप्रयम्' इति । इदं घ पदद्वयात्मकमेफ नाम ।। ८१॥ दिगम्बर इति । दिश एव अम्यराणिः यस्य स तथोक्तः । इदं च दारफायने मुनिवधूपरीक्षार्थमुपात्ताया मूर्नाम । एतेन सर्वसंमोहकत्वगुरुम् ।। ८२ ॥

·य. शरीराणि यस्येत्यष्टमूर्ति. पृथिव्याभिमानिन्यः शादि- निनी विश्वभराख्या मूर्तिरुच्यते । यथोक्तं लेने-अष्टमू- खा। त्रिगुणात्मकमायारूपोपाधी विद्यमानस्य सत्वस्य शिवतत्त्वरहस्यम् । अष्टमूर्तिरनेकात्मा सात्त्विका शुद्धविग्रहः । शाश्वतः खण्डपरशुरजः पाशविमोचकः ।। अष्टस्तिरिति । पञ्चभूतानि चन्द्राकीवात्मा चेत्यष्टौ मूर्त- - मूर्तयः उक्तावक्ष्यमाणाश्च यद्यपि तयाप्यनेन समष्टवभिमा- तिजंगठ्याप्य स्थितोऽयं परमेश्वरः । चराचराणां भूताना धाता विश्वभरात्मकः । भवश्वेत्युच्यते देवैर्भगवान्वेदवा- दिभिः' इति । वायुसहितायामपि- 'तस्य देवादिदेवस्य मृत्यष्टकमिद जगत् । भूम्यम्भोऽमिमव्योमक्षेत्रज्ञानि- शाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यामिश्च मूर्तिभिः । चराचरात्मक विश्व धत्ते विश्वभरात्मना' इति ॥ ८३ ।। अनेकात्मेति। अनेक आत्मा यस्य स तथोक्तः प्रपथशरीरात्मक इत्यर्थ , 'सर्वो होष रुद्र.' इत्यादिश्रुतेः । 'यस्य यम पदार्थम्य या या शक्तिरुवाहता। सा सा गौरी महादेवी स स देवो महेश्वर.' इत्यादिशैवलगादिस्मृतेश्च ॥ साचिक इति । सत्त्वे भवः साश्विक । अभ्यारमादि- 1 ·१५४ शिवतत्त्वरहस्यम् । संहाररुद्रं प्रति शरीरतया शरीरिणो रुद्रस्य तत्रभवनरूपसत्तौ- चित्यात् । तमोगुणोपाधिको रुद्र इति प्रसिद्धिस्तु न तमोगुण- शरीरतया किं तु संहारे तमोगुणस्योपकरणत्वेन गृहीततया । यथोक्तं स्कान्दे सूतसंहितायाम्-- 'यस्य मायागतं सत्त्वं शरीरं स्यात्तमो गुण: । संहाराय निमूर्तीनां स रुद्रः स्यान्न पापरः' इति । अत एव मार्कण्डेयपुराणे खिलरूपेषु रहस्या- ध्यायेपु प्राघानिकाख्ये प्रथमाध्याय 'सर्वस्याद्या महालक्ष्मीनि- गुणा सकलेश्वरी' इति त्रिगुणात्मकमायाभिमानिन्यां देवता. यां लक्ष्मीत्वमुपदिश्य 'वभार रूपमपरं तमसा केवलेन हि । सा भित्रा जनसंकाशा दंष्ट्राश्चितवरानना' इत्यादिना वमःप्रधानाविद्याभिमानिनीमेकां मूर्तिम् ‘सत्त्वाख्येन विशुद्धन गुणेनेन्दुप्रभा दधौ । अक्षमालाशघरां वीणापुस्तकधारिणीम्' इत्यादिना सत्वप्रधानाविद्यामिमानिनी द्वितीया मूर्तिमपि तस्या उपदिश्य 'अथोवाच महालक्ष्मीमहाकाली सर. खतीम् । युवा जनयतं देव्यौ मिथुन स्वानुरूपतः' इति वे मूर्ती प्रति तामसवसात्त्विकत्वानुगुणत्रीपुमसंसर्गविषयक मूलदेव्या आज्ञापनमुक्त्वा वर्णितम्- 'महाकाली भारती पमिथुनेऽसुजतां स्वयम् । एतयोरपि नामानि रूपाणि च बदामि वे। नीलकण्ठं रक्तचाई वेवाझं चन्द्रशेखरम् । ।

·विशेषणाभ्यां रुदुसरस्वत्योः सत्वविमहत्वं सूचितम् । ननु 'स्त्रानुरूपतः' इत्येतदुक्तार्थविरुद्धमिति चेत्,न प्रत्युव तस्यै- केनापि गुणेन हीना भवति, किमुत द्वाभ्याम् । केवलताम- 'प्रीत्यप्रीतिविपादात्मका:प्रकाशप्रवृचिनियमार्थाः । अन्योन्या- भिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः' इति । तथा सां. सत्वादिव्यपदेशस्तु एकेनेतरयोरभिभूततया, गुणानां सर्वथा शिवतत्त्वरहस्यम् । जनयामास पुरुषं महाकाली सिता स्त्रियम् । स रुद्रः शंकरः स्थाणुः कप च त्रिलोचनः । याविधा कामधेनुः साखी मायाक्षरा स्वरा' इति । भन्न वैतागम्' सिताम्' इति बानुक्लत्वान् । तथा हि-त्रिगुणात्मिका माया न कदाचिदे- -- अन्योन्यसंसृष्टत्वस्वाभाध्यात् । ययोक्तं सांस्यसप्तत्याम्--- ख्याभियुक्तयचनमपि- 'अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्र गामिनः । रजसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः । तमस. श्वापि मिथुने ते सत्त्वरजसी उभे। उभयोः सत्त्वरजसो. मिथुनं तम उच्यते । नैषामादिः संप्रयोगो वियोगी वोप. लभ्यते' इति । तया च या तामसी मूर्तिः पिता तया एकमात्रगुणावलम्वनेन कस्यचिदपि कार्यस्य जनयितुमश- क्यतया अवश्यं गुणान्तरमिथुनतासंपत्तिरपेक्षणीया, व्या मात्त्विक्या अपि । एवं च यद्गुणमिथुनमादाय कार्य ·शिवतत्त्वरहस्यम् । । जनयितव्यं तदादाय जनयतमिति 'स्वानुरूपत.' इत्यस्यार्थः। 'तमसश्चापि मिथुने ते सत्वरजसी उभे' इति प्रागुदाहत. वचनेन सत्त्वस्य रजसो वा तमोमिथुनत्वयोग्यतया प्रकृते तामसी देवी सत्स्वमिथुनमादाय कार्य सृष्टवती; तत्रापि 'श्वेतागम्' इति विशेषणेन गरीरस्य सात्त्विकत्वे सिद्धे पारिशे- प्यात् स्तसंहितावचनानुरोधाच तमस उपकरणत्वं सिद्धम् । यद्वा सत्वं प्रयोजनमस्य प्रवर्तकत्वेनेति साविकः । 'प्रयो. जनम्' इति ठन् । सत्त्वप्रवर्तक इत्यर्थः । तथा च श्रुति.--- 'महान्प्रभु पुरुषः सत्वस्यैप प्रवर्तकः' इति । यद्वा सत्त्वा- नि तत्तत्रीबोपाघिभूताविद्यागतानि प्राचुर्येण प्रस्तुतानि मस्मिन्नेतदधीनानीत्यर्थः । राज्ञि राष्ट्रमितिवत् सप्तम्यर्थोपेते- ऽस्मिन्नर्थे 'ममूहवन बहुपु' इति समूहबद्भावातिदेशात् “अ. चिचहस्तिघेनोप्टक् इति ठक् , सर्वप्राणिनिष्टमत्त्वोद्रेकस्य भग- वधीनत्वात् । अत एव शिवस्य 'सत्त्वान् सुखं च मानं च' इति सुखहेतुम्तसत्त्वोद्रेकप्रवर्तकत्वलनगम शिवमृशं- मुशंकरादिनामप्रतिपमं मुखकरत्वमप्युपपरम् ॥ ८५ ॥ शुद्धविग्रह इति । मत्त्वगुण एव शरीरमीश्वरस्येति यस् पूर्वनामा प्रतिपादितं सस्येदमुपपादक शुद्धविप्रा इति, तमागरीरत्वे हि नीलविप्रा एवं म्यादित्यभिप्रायकम ।

·विषयकोर्यादयोऽपि स्युः। न स्युभ सुखजनकत्वादय शंकर शक्यशङ्का कार्य किमप्यनुचित विषये न दृष्टम् । नान्योऽपि कश्चन गुणस्तमसो विकारः शक्या कथं तब उधस्तमसाभिभूतिः ।। संख्यातिशायिगुण सत्वनिधित्व- मेव झानं सुखं च यदि सत्वगुणादवाप्यम् । मई तदुभयं त्वदधीनमोश जाबालसूनृव मुखैननु तमतिमन्मथरूपिणम् । धृतरीतिघनीभूतसचिदानन्दविग्रहम्' शिवतत्त्वरहस्यम् । इदंर उपलक्षणम् , तमःशरीरत्वे निद्रापारवश्यानुचित- इति । यथोक्तमस्मदीक्षितैब्रह्मतर्कस्तवे--- 'निद्रालुता न तव जन्म- माजाम्' इति । यद्वा शुद्धो निर्दोषी विग्रहो यस्य स था, 'विजरो विशोकः' इति श्रुतेः । 'अप्राकृतशरीरं इति स्मृतेश्च ॥ ८६ ॥ शाम्पत इति । शश्वत् सदा माधुः शाश्वतः । काला. रसाधुपुष्यत्पच्यमानेषु' इति साध्वर्थे अण्प्रत्ययः । भव्य- यानां भमाग्ने' इति टिलोपस्तु न मयति । 'पहिपष्टिलोपी य' इति टिलोपविधानेन येषां प विरोध: शाश्वतिकः इति निदेशेन वा तस्य अनित्यत्वज्ञापनात् यदा वर्षमान इति यावत् । तया पायर्यशिखाया गद्रस्य वपनम- 'अहमेक: प्रथममा वामि ए भविष्यामि च । नान्यः कशिमतो ·शिवतत्त्वरहस्यम् । व्यतिरिक्तः' इति ।। ८७ ॥ खण्डपरशुरिति । परान शृणातीति परशु: । 'आज परयोः सनि शुभ्यां टिच' इत्यौणादिकः कुप्रत्ययः । गजा- मुखघे खण्डा: परमवोऽस्येति खण्डपरशुरिति टीकासर्वस्वे ।। अज इति । न जात इत्यजः । अन्येष्वपि दृश्यते' इति भूताधिकारे डप्रत्ययः । क्या च श्रुति:-- 'अजात इत्येवं कश्चिद्भीरुः प्रपद्यते रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम्' इति ।। ८९ ॥ पाशविमोचक इति । पाश: संसारः । तथा हि त्रिप- दार्थवादिनः शैवा आहुः- पशुः पाश: पतिरिति वयः पदार्थाः । तत्र पशुनीम जीवः पाशेन वयनीयत्वात् पाशो नाम वद्वन्धहेतुरविद्या तत्कायर्याणि च । यथोक्तं शिवपुराणे वायवीयसंहितायाम् श्वेताश्वतरोपनिषदः कृत्स्नाया अप्यधां- पनपरे चतुर्थे अध्याय वायुवचने 'पशुपाशपतिक्षानं यत्त- सन्धं मया पुरा । तत्र निष्ठा परा कायर्या पुरुषेण सुखार्थि- ना' इत्युपक्रम्य 'अजदं व जहं चैव नियन्तृ च तयोरपि । पशुः पात: पतिश्ववि कथ्यते प्रितयं क्रमान् । अक्षरं च औरं घेद भराभरपरं तया । सदेतत्रितयं भूयः कथ्यते सत्यवे. दिमिः' इति । 'अक्षरं परित्युकं भरं पाश उदारतः । ।

·वरः । माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः। संबन्धा. न्मठकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः' इत्यादिना । लैङ्गोऽपि- ब्रह्माद्या: स्थावरान्ताश्च देवदेवस्य शूलिनः।पशवः परिकी. इति । अविद्याकार्याणि च बहुधा भवन्ति मनोबुद्धधकारा: त्रयोविंशतिः एव पाशा इति केचित् । दशेन्द्रियाण्येव पाशा यो गुणा इतीतरे; कर्तृत्वमोक्तृत्वाभिमाना इत्यपरे । शिवतत्त्वरहस्यम् । धराक्षरपरं तत्त्वं पतिरित्यभिधीयते । प्रकृतिः क्षरमित्युक्ता पुरुशेऽक्षर उच्यते । तावुभौ प्रेरयत्यन्य. स पतिः परमे- य॑न्ते ससारवशवर्तिनः । चतुर्विंशतितरवानि पाशाः स्युः परमेष्ठिन. । तै पाशैर्मोचयत्येकः शिवो जीवानुपासिवः' पञ्चतन्मात्राणि भूतानि ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि चेखि इयन्ये । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशास्यपञ्चशात्मका: तमोमोहमहामोहतामिसान्धतामिसरूपाविद्यापर्वभेदा इत्येके; तथा च सवेतेषु पाशपदप्रयोगो लै- 'चतुर्विंशति- वस्यानि पाशा: स्युः परमेष्ठिन. । दशेन्द्रियमयैः पाशै. रन्तःकरणसंभवैः । पञ्चशमयैः पाशैः पशून वनाति शंकरः । अविद्यामस्मिता राग द्वेषं च मुनिसत्तमाः । वदन्त्य- भिनिवेशं च शापाशत्वमागतान् । तमो मोहो महामोह- स्वामिनमिति पण्डिताः । अन्धवामिसमित्याहुरविणं पर.

·शिवतत्त्वरहस्यम् । । घा स्थिताम् । अविद्यां तम इत्याहुरस्मितां मोह इत्यपि । रागमाहुमहामहिं द्वेषस्तामित्रमुच्यते । अन्धतामित्रमित्या. हुस्तथैवाभिनिवेशनम्' इति । ब्रह्मादिस्तम्वपर्यन्तान्पद्य- न्बध्वा महेश्वरः । त्रिभिगुणमयैः पाशैः कार्य कारयति स्वयम्' इति । नाशपाशानां मुक्तिश्च भक्तिलभ्यात् भगवत्प्रसादादेव, नान्यस्मात् । तथा चोक लैने-'स एवं मोचकरतेषां भक्त्या सम्यगुपासित: । अविद्यापा शबद्धानां नान्यो मोचक इष्यते । तमृते परमात्मान शंकरं परमेश्वरम्' इति । वायवीयसंहितायामपि-'मा- दातिशयलभ्येन प्रसादेन मलक्षय ' इति । मन्त्रोपनि. पद्यपि अन्वयव्यतिरेकाभ्यां दर्शितम्- संयुक्तमेतत्क्षर- मक्षर च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः । अनीशश्चात्मा वध्यते भोक्नृभावाप्रज्ञात्वा देयं मुच्यते सर्वपाशः' इति । भावार्थ: :-भर भरणशीलं प्रधान पाशः; अभरम् भवि. नाशी पुरुषो जीवः पशुः 'भारं पशुरित्युक्तं धरं पाश एदाहतः' इति प्रागुदाहृतशिवपुराणवचनात् एतार्य संयुकं तयोः सयन्धस्यानादित्वात् ; नवनादिरपि प्राग. भाववत कुतो न नश्यति ! अत आह-व्यति; व्यक प्रधानकार्यभूतः प्रपश्च: अव्यक्तं तरफारणभूतं प्रपानम् , ·'व्यक्त कार्यदशापन्नं शरीरादि घटादि च । तत्कारणदशाप समव्यक्तमिति कथ्यते' इति शिवपुराणवचनात् ; व्यकं चाव्यक्तं चेति ममाहारद्वन्दः । एवंभूतं विश्वं समस्तम् इंगो भरत विमति ; सत्यमयं नाशशील इति तथापि ईश्व- दु.सात्मकैः पशुः । लीलासाधनभूतोऽयमीश्वरस्येति सूरयः' इति शिवपुराणोकरीत्या लीलाविलयप्रति संघानमेव शि. वस्योपेक्षाया मूलम् । दीक्षितकृते तु शिवस्ववे इदमे. वान्यथोप्रेक्षितम्--- आ पातालकमा विरिश्चगृहमप्य- गाइतप्रक्रमान् पाशेन प्रथयन्दूिधा च दशधा भिन्न सर्वान्पशून् । मुच्यन्ता स्वयमेव मोचयतु वा कश्चि. विमानशक्तिमानित्युन्मत्त इव प्रतीक्षितुममून्पश्यनुदास्ते शिवः' इति , नन्वनादिरविद्यासंबन्धः ईश्वरस्याप्यरिता संधानरूपपाशवदत्वात् जीयो अनीश इत्यर्थः । तादृश- मर्यपाशै.' इति प्रकारकाय सर्वशब्दार्थः, चतुर्षिशीत. शिवतत्वरहस्यम् । रस्योपेनयानुवर्तत इति भावः । य एष बध्यते पाशैः सुख- एवं सति स कथमोटे! जीवा. कृषं नेशवे ! तत्राह- 'अनौशवारमा यम्यते भोक्तभावात्' इति भोक्तृत्वप्रति- पाशमोपने क उपायः; तबाह- मासा देवं मुन्यते नत्वारमफत्वपयशात्मकत्वादिनानाप्रकारावच्छिन्नै पार्श- ·शिवतत्त्वरहस्यम् । - , र्मुच्यत इत्यर्थः । तथा 'घृतात्परं मण्डमिवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यक परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' इति । तथा यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति' इति । ननु उदाहृतलैङ्गवचने भक्त्या पाशनिध. तिरुक्ता श्रुतिषु ज्ञानादित्युच्यत इति विरोध: इति चेन् , न; 'भज सेवायाम्' इति धातो: भक्तिशब्दः सेवावाची ; सेवा च सेव्यप्रीतिकरव्यापारविशेषः । स च कायिकवाचिक- मानसिकभेदान् त्रिविधः, तत्र प्रणामादिरूपात कायिकात् प्रणवादिजपरूपाद्वाचिकादपि सत्यानन्दादिस्वरूपानुसंधानल. क्षणं मानसिकं भजनं अभ्यहितोपाय इति लिङ्गपुराणता. सर्यात् । तथैवाविष्कृतं तत्रैव - 'मज इत्येप चे घातुः सेवायां परिकीर्तितः । तस्मारसेवा बुधै. प्रोक्ता भक्तिशब्देन भूयसी । भजनं भक्तिरित्युक्तं वायन:कायकर्मभिः । सत्यः सर्वगः इत्यादि शिवस्य गुणचिन्तनम् । रूपापदानचिन्तां वा मानसं भजनं विदुः' इत्यादिना । एवंभूतपाशमोचक इत्य. थः । मुश्चवर्मोचयतेवा मोचक इति रूपम् । अण्यन्तपझे मुच्यतेविलंसनाथात् धातो; करि ज्युलि शेषषष्ठचा समासः। पाशानां मोचक इति । ण्यन्तपक्षे तु विश्लपोपसर्जनकविश्लेषणा- ।

·र्वादातो. मागत्यागलक्षणया कमकर्तृभावोचितविश्लेषमान्तप. र्यवसानान पुनर्विश्लेषणार्थविवक्षायो 'निवृत्तप्रेषणाद्धातो: प्रा. कृतेऽथे गिजुच्यते' इति णिचि तयो वुलि पाशेभ्यो मोचक इनि पश्चमीयोगविभागात् समासः ॥ ९॥ इति धातो: 'इगुपयज्ञामीकिर. कः' इति कः । सुखजनक शिवतत्वरहस्यम् । मृडः पशुपतिर्देवो महादेवोऽध्ययो हरिः। पूषदन्तभिव्यग्रो दक्षाध्वरहरो हरः॥ मृद झाते। मृडयति सुखयतीति मृडः । 'मृड सुखने' इत्यर्थः । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम ; 'रुद्र मृडानार्भन मृड धूर्त' इति ॥ ९१ ॥ पशुपतिरिति । पशूनां प्रागुक्तानां पतिः स्वामी । पाते. रोणादिक रतिप्रत्यये रक्षको वा। तत्र रक्षकत्वं तत्पाश- मोचकत्वम्, स्वामित्वं तु पशून पद्धं बन्धानमुक्त्वैव भ्रम- यितु तेषु स्वैकशरणान्मोक्तुं च स्वातन्त्र्यम् । तथा च भुति:- स विश्वद्विश्वविदात्मयोनिः कालकालो गुणी सर्व विद्यः । प्रधानक्षेत्रापतिर्गुणेशः संसारमोधस्थिति- बन्धहेतुः' इति । तथा च हरिवंश- 'पालयामि पशून्यस्मात्सृजामि च यदृच्छया । तेषां च पतिरेवाई तस्मात्पशुपतिः स्मृतः' इति । द्रोणपर्वण्यपि- 'सर्वा ·अन श्लोक. ११४ शिवतत्त्वरहत्त्यम् । न्यच पशून्पाति तैश्च यद्रमते पुन. । तेषामपि पति- यंच तम्मात्पशुपतिः स्मृतः' इति । द्वयेऽपि तत्पालकत्वं तत्स्वामित्वं चेति व्युत्पत्तिद्वयमेव वि. वनितम् , पतिशब्दस्यकत्र योगादिप्तरत्र योगरूढेश्व। 'स्मृजा- मि च यदृच्छया' 'तैश्च यद्रमते पुन.' इति द्वयमपि क्रमेण पालनस्य स्वामित्वस्य चोपपादकम् , स्वेनैव सृष्टस्यावश्य- पालनीयत्वात् स्वामिन. स्वे प्रीत्यौचित्यात् । न तु व्युत्पत्य- न्तरपरम् , अनुशासनाभावात् । इदं च पाशुपत्यम् 'सोऽब्रवी- द्वरं घृणा अहमेव पशूनामधिपतिरसानि' इति रुद्रकृतवरवर- णप्रदर्शनच्याजेनानादिसिद्धतया शिवस्य श्रुतौ दर्शितम् । ननु वरणलब्धतयोक्तस्यागन्तुकतया कथमनादिसिद्धत्वमिति चेत् , शृणु-'मोऽब्रवीत्' इति भूतार्थलङ् प्रयोगात् पूर्वकल्पवृत्ता- न्तोऽनया श्रुत्या साधकालप्रवृत्तयानद्यत इति वक्तव्यम् । पूर्वकल्पादावपि इयमेव श्रुतिरित्यमेव लहा बोधयन्ती वर- धरणस्य तत्पूर्वकल्पसिद्धतां घूते । एवं तत्पूर्वकल्पे तत्पूर्वफ- स्पेऽपीत्यनादित्वमिद्ध. अन्यथा गृहपुरोडाशादिविषयकवरव. रणार्थवादेषु नित्यानित्यमयोगविरोघम परिहमशक्यत्वात् । निवचनान्तर हरिवशे 'प्राम्यारण्याना यत्पतिस्त्वं पशूना ख्यातो देवः पशुपतिः सर्वकामः' इति, तत्तु पशुभि: दत्तं प्रा.

·१४६ शिवतत्त्वरहस्यम् । च श्रुतिप्रसिद्ध नाम , 'अम्बिकापतय उमापतय पशुपतये नमा नम' 'नमस्तेऽस्तु पशुपते ब्रायस्वैनम्' इति ॥ ९२ ।। देव इति । दीयतेर्देव । पचादित्वादिगुपधलक्षणस्थ कम्यापवादोऽप्रत्यय । जगत्सृश्यादिक्रीडाशालीत्यर्थ । तथा च ब्रह्मसूत्रम्- 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' इति । यद्वा स्वामिपर्याया वशब्द , नरदव इतिवत् । असकुचितस्त्रा मित्व च शिवस्यैव, 'सर्वाधिपत्य कुरुते महात्मा' इात श्रुत , 'यस्मिनीश्वर इत्यनन्यविषय शब्दा यथाथाक्षर' इति अभि युक्तोक्तश्च । इद च श्रुतिसिद्ध नाम 'सहस्राणि सहस्रशा य रुद्रा अधि भूम्याम' इति श्रुत्यन्तरसिद्धरुद्रप्रतिपादनपर न्छन्दोगाना दवत्रत य दवा देवा दिविषद स्थ तभ्यो या दवा दवभ्या नम , य दवा देवा अन्तरिक्षसद स हाथ वीसद स्थ' इत्यादिषु प्रतिपर्याय दवशदप्रयागात् ॥ ९३ ॥ महादेव इति । महाश्चासौ वन महादव । 'आन्म इत - इति आत्वम् । तथा च श्रुति - 'तमीश्वराणा परम महश्वर त दवताना परम च दैवतम्' इति । महत्व च सफलपूज्यत्वाद्वा विभुत्वन प्रमाणतो महत्त्वाद्वा । यथाक्त माम्यपुराणे- 'पूज्यत य मुरै समहाचैव प्रमाणत । धातुमति पूजाया महादेवस्वत स्मृत' इति। हरिवश तु - ·नाम 'तत्पुरुषाय विद्मह महादेवाय धीमहि' इति ॥ ९४॥ जननादिधिकारशून्य इत्यर्थ । यद्वा अव्ययानि दश प्रागु- शिवतत्वरहस्यम् । क्षा वा मर्वतोक्ष इवेक्षते । यच विश्व महत्पाति महादेव- यथोक्त शिवपुराणे-- आप्याययति यो नित्यममृताशु- अमृतमदानेन सर्वरभकचन्द्राभिमानिमूर्ते रक्षकत्वप्रयुक्त- पापहरणप्रवृत्तिनिमित्तकतया उत्कृष्टनामत्वाच शिवनामत्वमु. चितम् । पयोक्त इरिवर्श कैलासयात्राया शिववचनम्--- निशाकर । महत्व सर्वज्ञत्वात मर्वरश्नकत्वाचे युक्तम्- ' महलानोऽयुता- खान मृत' इति । इद च चन्द्राभिमानिन्या मूर्तेर्नाम . मूतिर्महादेवसमाया' इति । महादेवस्य सा महत्त्वघटितमहादेवपदवाच्यतौचित्यान् । इद च श्रुतिप्रसिद्ध स अव्यय इति । व्यति विविधतया गच्छति जायतेऽम्ति वर्धते विपरिणमतेऽपनीयत नगतीति वार्ष्यायणिपरिगणिता मावविकारास्ता-प्रतिपद्यन इति व्यय , नेत्यव्यय. ये पट् - कानि ज्ञानादीनि, तद्वानव्यय । इद च श्रुतिसिद्ध नाम 'महान्प्रभुबै पुरुष सत्वयैप प्रवर्तक । सुनिर्मलामिमा शान्तिमौशानो ज्योतिरव्यय' इति ॥ ९५॥ हरिरिति । हरति पापानीति हरि । 'इन, सर्वधातुभ्य' इति हरतेरोणादिक इन्प्रत्यय विष्णुनामत्वात् । अस्य ·११८ शिवतत्त्वरहस्यम । 'नामानि तव गोविन्द यानि लाके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नान कार्या विचारणा' इति । आश्वलायन गृो शूलगवेऽप्युक्तम-- 'यान्युन्छूितानि नामधेयानि तानि महादेवस्य' इति ॥ ९६॥ पूपदन्तभिदिति । दक्षाध्वरे वीरभद्र पूष्णो दन्तानमि- नदिति मर्वपुराणप्रसिद्धम् । यथोक्त शिवपुराणे- 'पूष्णो दशनपति च दीप्ता मुक्तावलीमिव । विभद धनुष कोट्या तत मोऽस्पष्टवागभूत् ' इति । 'सत्सूद्विप---' इत्यादिना किम् ।। ९५ ॥ अव्यग्र इति । व्यन सभ्रान्तहृदय , म नेत्यव्यम् । लाक हि महति युद्ध प्रवृत्ताना कोपादिनिमित्त चित्तवैयग्य दृष्टम , तमाभिभूतत्वात् । नैव परमेश्वरे वशीकृततमम्के । स हि शिवद्रोहिणो दक्षम्य उचितदण्डेन नैर्मल्य मपाय भनु महार्थ प्रवृत्तो न कापान्धतयति भाव । एतच पूपदन्त- भित्यिादिमि भगनेवभिदित्यन्तैनामभि प्रतिपा मानाना निहाल्लकारमणा तमोभिभवप्रयुक्तत्वशानिरामनानुजिपृ. आप्रयुक्तरवाशापनार्थम् ।। ९८॥ दक्षाधरहर इनि भिस्याध्याग दाधर दशावर हा. वीनि दभावरहर | हररनुमा' इस प्राय ॥

·इदं च सृष्टिस्थितिसहारनिर्वाहिकासु भवमृडहराख्यासु। जले मनो जपेत्ररः । अघमर्षणमेवैतत्सर्वपापैः प्रमुच्यते' इति । 'आहर' 'प्रहर' इति वदन्नेव मृतः कश्चित हरभ- अव्यक्त इति । व्यक्त स्पष्टो नेत्यव्यक्त । 'नमंरशे तिष्ठति रूपमनन चक्षुषा पश्यति कश्चनन' 'यतो नायाम्-- 'भगस्य विपुले नेत्र शतपत्रममप्रभे। प्रसह्या- १४९ शिवतत्त्वरहस्यम् । र इति । हरनि उपसंहरति समिति हर' । पचाद्यच् । १६ च श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः' इति । दाररुद्रमूर्तिपु तृतीयमूर्नाम । अस्य च नानो महती प्रशमा शिवागमेषु । यथोक्तम् - अष्टवारं हर इति दगन्धादपि शिवकिंकर कैलास नीत इति महती चाख्या- यिका पुराणेषु ॥ १०० ॥ भगनेत्रभिव्यक्तः सहस्राक्षः सहस्रपात् । अपवर्गप्रदोऽनन्तस्तारकः परमेश्वरः ।। भगनेत्रभिदिति । इदमपि दक्षाध्वरध्वसममये कृत. मिति शिवपुराणादिषु प्रमिद्धम । यथोक्तं वायत्रीयमहि- । स्पाटयामास भद्रः परमधेगवान' इति ।। १०१।। वाचो निर्वान्ते अप्राप्य मनमा मह' 'सूक्ष्मातिसूम कलि.

·१५० शिवतत्त्वरहस्यम् । लस्य मध्ये' 'अणोरणीयान्' इत्यादिश्रुते ॥ १०२ ॥ सहस्राक्ष इति । सहस्राणि अनन्तानि अक्षीणि अस्य सहस्राक्ष. I 'शत सहस्रमयुतमिसनन्तस्य वाच- कम्' इति निघण्टूक्ते । यानि सर्वेपामक्षीणि तान्येव सर्वा- न्तर्यामिणो भगवत प्रपञ्चशरीरकस्याक्षीणि कृत्वा सहना- क्षत्वम् । तथा च श्रुति -- 'सर्वाननशिरोणीव सर्वभूत- गुहाशय । सर्वव्यापी च भगवास्तम्मात्सर्वगत शिव' 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुख , विश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात' 'महस्रशीर्षा पुरुष महस्रान महस्रपात्' इति । इदं च श्रुतिप्रमिद्ध नाम 'नमोऽस्तु नीलग्रीवाय सहनाभाय मीढु. प' इति ॥ १०३ ।" महसपादिति । पूर्वेण व्याख्यातम ॥ १०४ ॥ अपवर्गप्रद इति । मोक्षप्रदत्व च 'यदा चर्मवदाका. शम' इन्यादिप्रागुदाइतश्रुतिप्रसिद्धम् ॥ १०५ ॥ अनन्त इति । अन्नोनिश्रय परिच्छंट , तद्रहितोऽनन्त.। 'नित्यो नित्यानां चंतनश्चेतनानाम' इति श्रुत्या कालपरि- च्छेदेन, 'मर्वव्यापी च भगवांस्तामात्मवंगत शिवः' इति शुन्या देशपरिन्दन, 'न नी न पण्हो पुमान' इति ·शिवतत्त्वरहस्यम् । - 'सत्यं -. श्रुया वस्तुपरिच्छेदेन च रहित इत्यर्थः । तथा च श्रुति:- 'अनन्तमव्ययं कवि समुद्रऽन्तं विश्वशंभुवम् , शानमनन्तं ब्रह्म' इति ।। १०६ ।। तारक इति । तारयति संसारादिति तारकः । तारयते: बुल् । यद्वा तारयतेय॑न्तात पचाद्यचि स्वार्थे कः । अत एव भुनाविदं नाम तार इत्येव श्रुतम् । 'नमस्ताराय नमः शंभवे च' इति; अथर्वशिरस्यपि अय कस्मादुच्यते तारो यस्मा. दुचार्यमाण एव गर्भजन्मजरामरणसंसारमहाभयाचारयति वस्मादुच्यते तारः' इति । यद्वा तारः प्रणवः तमाचष्टे अ. विमुत्तोपासकानामन्त्यकाले इति तारकः । यद्वा तारशब्दान् '-तदाचष्टे' इति ण्यन्तात् ण्वुलि रूपम् । तथा च जाबाल- श्रुति अन हि जन्तोः प्राणेपूरक्रममाणेषु रुद्रस्तारक ब्रह्म न्याचष्टे गेनामावमृती भूत्वा मोक्षी भवति' इति ॥१०॥ परमेश्वर इति । परमः उत्कृष्टश्वासावीश्वर इति कर्मघा- रय: । 'सन्महत्-' इत्यादिना समासः । सर्वकर्मफलदानस्वा. चन्त्र्य चान्न पारम्यम् । तथा च श्रुति:--- 'नित्यो नित्यानां चंतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विधाति कामान् । तत्का. रणं सांख्ययोगाभिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपास 'येनावृतं नित्यमिदं हि सर्व ज्ञ: कालकालो गुणी सर्व- ·१५२ शिवतत्त्वरहम्यम् । । विद्य. । तेनेशित कम निवर्वते ह पृथ्व्याप्यतेजोनिलसानि चिन्त्यम्' 'कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवामः' इति च । अन्न तत्तदुपासकाना कामांस्ते से देवा विदधति, एवं शिवोऽपि स्वोपासकानामेव कामान्विदधातीति गवां व्या- वर्तयितुम् 'एकः' इति पदं प्रथमोदाहतश्रुतौ प्रयुक्तम् । तद- भिप्रायश्च सम्यगुद्घाटितो वायवीयसहितायाम् –' यथैव पुत्र पौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो मवेपिता । तथा सर्वस्य मप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः' इति । एवं च सर्वेषां शिवप्रसूतत्वात् अस्वतन्त्रत्वाञ्च यथा अम्वतन्त्रशिशुपलालनेन प्रीत: पितव स्वतन्त्रः फलप्रद, एवमस्वतन्वेन्द्रादिदेवताराधनेन प्रीत तस्पिता स्वतन्त्र. परमेश्वर एव फलप्रद इति पर्यवसानात् । 'येनावृतम्' इति श्रुतावपि सर्वकर्मफलप्रदत्वमेवोक्तम् । यद्यपि-तेनेशितं तेन ईश्वरेण स्त्रीकृतं तदर्पणघुद्वयानुष्ठितमि- ति यावत् ; एवंभूतं कर्म निवर्तते फलमजनयित्वैव नश्यति, न केवलं तस्यैव कर्मणा नाशः, किंतु पृष्टव्याप्यतेजा. निलस्वान्यपि निवर्तन्त भूनानि भौतिकानि शरीरादीन्यपि निवर्तन्ते कैवल्यमेव भवति इति चिन्त्यं बोध्यमित्यर्थः; येना वृतमि मर्व काल: फालात्मनोऽपि य.। तेनमितमिदं कर्म मह भूनिवर्तते' इति वायुमंहितावचनान् ; तयापि फल- ·प्रतिमधानेन कृताना कर्मणां तत्तत्फलं ददाति, स्वार्पणबु. द्वयानुस्मिताना तु सर्वकर्मफलनाशनद्वारा कैवल्ये पर्यवसानं कारयतीति तदर्थात् । तथा चोक्तं कौमें ईश्वरगीतासु शिव वचने-- गृणन्ति सवतं वेदा मामेकं परमेश्वरम । य. सर्वमस्थितः ॥ ये चान्यदेवताभक्ता पूजयन्तीह देवताः । मद्भावनासमायुक्ता मुश्यन्ते तेऽपि भावत | तस्मादनी. धरानन्यारत्यक्त्वा देवाविशेषतः। मामेय समयदीशंस देवतान्तरभजनादिक परित्यज्य शिव एको ध्येय शिवं. यद्यपि भिवपदेनैव शिवयतीति शिव इति मणिकी श्रुति. पदान्तरणब तमये स्पष्टगाह । न केवलमि- यादव, पाठविरामादेवावगन्नव्यामपि म्वममार्मि म्वयमे- जन्ति विविधैरप्निं ब्राह्मणा वैदिकर्मखै. ।। अह हि सर्वय- याति परम पदम्' इति । अनेनैवाभिप्रायेणाथर्वशिसाया- शिवतत्त्वरहस्यम् । ' सर्वदेवतनुभूत्वा सर्वात्मा बाना भोक्ता चैव फलप्रदः । सम्युक्तम्-- 'मर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एको ध्येय शिवं. कर समाताधर्वशिखा' इति । सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एको ध्येय इत्यत्र हेतुरुच्यते-- शिवकर इति । यतोऽन्ये शिवं कर्तुमस्वतन्त्रा शिव एकः स्वतन्त्र' अत. मत्रमन्यन् व्युत्पत्या शिवकर त्वमपि शक्य प्रत्येतुम् , तथापि परमका- ·१५४ शिवतत्त्वरहस्यम् । वोद्धाटयति-- ममाप्ताथर्वशिखेति, इतः परं वक्तव्यं नास्ति परमरहस्यम्योपदिष्टत्वात् अत उपरम्यत इत्यभिप्रायमावेद्य मन्दाननुग्रहीतुर । प्रकृते च ब्रह्मविद्याधिदेवता भगव. त्यम्बिकैव स्तुतिव्याजेन शिवतत्त्वमुपदिशन्ती परमेश्वरना- म्नोपसंहत्येदं द्योतयति-- यतोऽयं परमेश्वरः अतो मया स्तुत. अन्य तु मापेक्षैश्वर्यशालिनो ब्रह्मादयः मत्कटाक्षो- पजीविन. न मया स्तुत्या: । अहमेव स्वयमिदं वदामि-'जुष्टं देवेभिनत मानुषेभिः सं कामये तं तमुझं कृणोगि तं ब्रह्माणं तमृषि त सुमेधाम्' इति मद्वचनस्यैव श्रुतावावि- कृतत्वादिति । एतन्नाम्ना स्तुतिपूरणेनान्यदपि सूचितम् - यत: त्वं परमेश्वर: निरङ्कुशस्वातन्त्र्यशाल्यसि भतो मत्कृत- स्तुतेरपि फलं तावकशरीराधप्राप्तिरूपमपि युक्तमयुक्तं वा दातुमईमि इति । रूढन शिवनाम्ना उपक्रम्य तादृशेनैव परगे. श्वरनाम्ना उपमहासत्तन्मध्यपातिनामपि नाम्नामस्ति. ददेव भगवत्यसाधारणा इति व्यखितम् ।।१०८।। एतदष्टोत्तरं नानां शतमानायसंमितम् । शंकरस्य प्रिया गौरी जप्त्वा शंभुप्रसाददम्।। एतदिति । एतत्पूर्वोक्तमाम्नायसमित वेदतुल्यं वेदवद- ·वश्यपाध्यम्, यद्वा आम्नायः वेदैः संमिवं संयमित बो- चितम् , वेदोकमिति यावत् । अत्रस्यानां नाम्नां प्रायेण वेदेषु दर्शनात् अदृष्टानामपि नाम्नामर्थस्य वेदेषु दर्शनात् सा- भारपरम्परया वा मर्वषा बदगम्यतयैव अस्य स्तोत्रस्य इतर. स्तोत्रापेक्षया अभ्यहितत्वमपि । जप्त्वति आगमशासनस्या- मीप्ये वर्तमानवद्वा' इति निर्देशात् ज्ञापकात चत्वारो वर्णाः शिवतत्त्वरहस्यम् । नित्यत्वात् इडभाव , जपिवेत्यर्थ. ॥ त्रैकाल्यमन्वहं देवी वर्षमेकं प्रयत्नतः । अचाप सा शरीराध प्रसादाच्छूलपाणिनः ।। । य एव कालास्त्रकाल्यम् ; 'वर्तमानसा. काल्यमिति। चानुवर्ण्यमितिवत् स्वार्थे ध्वम् ‘स्वार्थिका अपि प्रत्ययाः कचित् प्रकृतिलिङ्गवचनान्यतिकामन्ति' इति चातुर्वर्ण्य चातुर्वेद्य द्वैतमित्यादिवत् प्रकृतिविरुद्धलिङ्गवचनोपपत्तिः । अन्वमिति च वीपसार्थकस्यानार्यथार्याव्यपत्वादन्ययामा- व । वर्षकमिति अत्यन्तमयोगे द्वितीया । ननु वर्ष- स्यात्यन्तसंयोगो न भवति, एफम्मिन्वर्षे यावन्त्यहानि सावतामहा ये भया काला. प्रातमध्याह्नसायाद्वाख्या: तेष्वेव कालेषु जप. पृत इति वर्षणात्यन्तसयोगामावस्य स्ववाने ·शिवतत्त्वरहस्यम् । वोद्घाटितत्वात्। न चायमेवात्यन्तसंयोगो वर्षस्य यत्तदे- कदेशीभूतान्वहत्रैकाल्यसंवन्ध इति वाच्यम् , तथा सति अ. त्यन्त पदयोपत्ते...- इति चेत् ; न, वस्तुत्तो यत्किंचिव. यवावच्छेदेन संयोगस्य अत्यन्तमयोगत्वाभावेऽपि दरिद्रम्य अपूपखण्डमप्यलभमानाय अखण्डितैकापूपला तत्रैव बहुत्व- दृष्ट्या एकापूपी मया लब्धा' इत्यत्र ममाहारविवक्षावत् लोके उपासका दिनविच्छेदगहित्येन नैक वर्षमुपामितुं क्षमाः, अम्बया तु प्रतिदिनं विपु कालेष्वपि जप: कृत इति अगुवात्यन्तमयोग विवक्षित्वा द्वितीया कृता । एवं च अवच्छेद्यावच्छेदकयो काल्यवर्षयोरपि एव द्विती. या। प्रयत्नत इति तपश्चरणोपयिकशमदमादिपरिग्रह प्रयामेन. त्यर्थः । शूलपाणिन इति । शूलेन पणितुं प्रतु शील- मस्यास्तीति शूलपाणि । 'सुष्यजातो' इति णिनि. । तस्य शूलपाणिनः शूलायुपस्येत्यर्थः ।। यस्त्रिसंध्यं पठेन्नित्यं नानामष्टोत्तरं शतम् । शतरुद्रनिरावृत्या यत्फलं लभते नरः ।। यतिमध्यमिति तिम्नः मध्या: प्रानाध्यामायभगया. पाः । मम्यम् भ्यायन्यम्यामिति संध्या: 'भातश्वीपगनें" ·दधिका एवं प्रतिपाद्यन्त इति ब्रह्माण्डपुराणोत्सरे घोडशाव. १५७ शिवतत्वरहस्यम् । | भवा संध्या । दिगादित्वाद्यत् । मायंप्रातःकालयोरहो. इति अधिकरणे अप्रत्यय, स्रीत्वं स्वाभान्यात् । यता रात्रमधिमवत्वात्मध्यात्वम् । मध्याहकालस्य तु ब्रह्माण्ड- म्य कपालद्वयात्मकतया ज्योति:शास्त्रप्रमिद्धेः कपालद्द- ध्यानां ममाहारखिमध्यम् 'तद्धितार्थ-' इति द्विगौगोनि. योरुपमजनम्य' इति इस्तत्वे पा टावन्त इति नपुंसकत्वम् । शतरुचिरावृत्त्येति । शतं रुद्राः प्रतिपाद्यत्वेनास्मिन्निति माने शते अतयोजनविम्तीर्ण. सागर इतिवत् शतरुद्र दनि व्यवहारो द्वितीयगतामावतात्पर्यणोपपन्नः । तस्य त्रिरा. अनभ्यामरूप आद्यः पाठ. एकः इत्याहत्य त्रिमिः पाठरिति पर्यवमितोऽर्थ । ननु नैव युक्तम् 'सख्याया: क्रिया मंधी शतरदः यमंघियमसूत्रवर्तिसूर्यावन्छिन्नकालभवत्वात् संध्यात्वम् । 'पाहापरातमध्यावास्त्रिसध्यम्' इति निघण्टुः । तिहणां सं नमस्ते कद्र मन्यवे' इत्यायनुवाकस । यद्यपि तत्र हिरण्ययाहुप्रमुखा रुद्राः शता- रणं चक्रं किं तद्द्वाधिदैवतम्' इत्यध्याये श्रूयते । तथापि वृत्त्या त्रित्वसंख्यासंपादकाभ्यासनेत्यर्थः । एवं च द्वाववाभ्या- भ्यावृतिगणने कृत्वमुच्' इति क्रियाभ्यावृत्तिनिष्टमंख्यायाः ·१५८ शिवतत्त्वरहस्यम् । । कृत्वमुचं विघाय तदपवादतया 'द्विनिचतुर्य: सुच्' इति निशब्दादपि क्रियाभ्यावृत्तिनिष्ठमख्यापरात्सुविधानेन तिस भिरेवावृत्तिभिर्भाव्यम् , अनभ्यामपाठेन लेकेनेति चत्तार; पाठा: म्युरिति चेत् ; न, मर्वत्र सुजन्तप्रयोगेषु अनभ्यासदशा. मन्तर्भाव्यैव तत्तत्संख्याप्रतीतः सर्वमंप्रतिपनत्वात् । अन्यथा 'त्रि प्रथमामन्वाह विरुत्तमाम्' इन्यादावपि चत्वार्य नुवच. नानि म्युः । तथा च 'पञ्चदश सामिधेन्या भवन्ति' इति श्रुतपाञ्चदश्यविरोध इति । मत्यमिदमेवम, व्याकरणा• नुशामानविरोधम्य कथं परिहार इति चेन , उच्यते - क्रिया. ध्यावृत्तिगणन इस्राम्य नैवमर्थ-- क्रियाया अश्यावृत्तिस्तन्निष्ठं पदणम इति ; किं तु क्रियाया यदभ्यावृत्तिगणन क्रियानिष्ठ पदभ्यावृत्तिप्रयुक्त गणमामिति । तनायं सूत्रार्थ -दादिभ्यः घायें सुच् भवति, मा चेन् धादिशब्दप्रतिपाद्या मंख्या क्रियानिष्टा अभ्यामजन्या च म्यात्तदेवि । तेन त्रि: पठतीत्यादी अभ्यासजन्यत्रित्वमंहगाविशिष्टपाटानुक्ल कृति मानिति पादयोधः । प्रकृति प आवृत्तिपदम्य तदु पलभितपाठपरत्याग अभ्यामजन्यनित्यमच्याविशिष्टेन पाटे. मेरोव नादयोध इति । वैयाकरणास्तु क्रियाया अभ्यागृति: सनिष्ठं यदानमिमि व्याख्यायव उक्तमर्थ मायने । ।

·१५९ शिवतत्त्वरहस्यम् । - तथा हि-क्रियाया अभ्यावृत्ति जन्मक्यिानन्मगणन- वृत्तं कृत्वसुजिति । एव च नि पठतीत्यादौ कि याजन्मसु त्रित्वान्वयन आवृत्तित्रित्वाभावात् य एवं पाठा मिध्यन्ति । न चैवमपि त्रीपदार्थान्भुनाने पुरुष भोज्यभेदेन कियाभदे क्रियाजन्मतित्वमभवात निर्मुक्त इति प्रयोगापत्ति , अभ्यावृत्तिपदम्य जन्ममानपरत्वाभावात् । तथा हि- अभिरराभिमुख्ये, आइतु अनथक , अनर्थका अपि हि निपाता सन्ति, 'अधिपरी अनर्थको ' इति सूत्रकारमच नात् । यथोक्त महाभाष्ये~~~न पुन पुनरावृत्तिरभ्यावृत्ति किं तर्हि अभिमुली वृत्तिरिति । विकृत च कैयर्टन अभिमु. सी च प्रवृत्ति जन्मक्रियालक्षणेति । तथा च अभिमुसजन्म अभ्यावृत्ति , आभिमुख्य च जन्मनामन्योन्यापक्षत्व तम सर्वेपामेकसाधनसाध्यत्व यथोक्तम् । एव च यन्न प्रथमो मुजि यत्कर्तृको यत्कर्मकश्च तत्कर्टको वत्कर्मको पद परावपि भुजी तत्रैव उक्ताभ्यावृत्चिपदवाच्याना जन्मना त्रित्वान्वयोऽस्तीति त्रिभु इति प्रयोग । यत्र तु कर्मरूप साधनभेदभिनाना मुजीना जन्म तत्राभ्यावृत्त्यभावात् न तादृशप्रयोग । किं तु त्रीणि भोजनानीत्यादिरेवेति । नन्वन्न क्रियाया आख्यानानुपस्थापिततया सिद्धरूपेण प्रतीयमान.

·शिवतत्त्वरहस्यम् । स्त्रात क्रियाभ्यावृत्तिगणन विहितम्य सुचो प्रसङ्ग एव , न च मिद्धरूपस्यापि क्रियात्वमव्याहतमेव अन्यथा भोक्तु पाक इत्यादौ 'कृदमिहिता भावा द्रव्यवत्' इति सिद्धरूपपाककि योपपनत्वन मुजे 'तुमुन्ण्वुलो क्रियाया क्रियायाम' इति तुमुन्प्रत्ययाप्रमङ्गादिति वाच्यम , अन्यत्र तथात्वेऽपि प्रकृते अभ्यावृत्तिग्रहणादेव क्रियाविषयत्वे मिद्धे पुन क्रियामहण माध्यावस्थापन कियाभ्यावृत्तिगणन एव प्रत्यया यथा म्या, एकमाधनले द्वौ पाको त्रय पाका इत्यादौ मा भूदित्यनमर्थ मित्यगीकृतत्वादिति चेत्, अन हरदत्तादय कृदन्तस्थलेऽपि क्रिया धातुना माध्यावस्थापनैव प्रतिपाद्यत । कृता तु मिद्धावस्थापनति धातुप्रतिपाद्यसाध्या-स्थामादाय द्वि पाक इत्याद्युपपत्तिरित्याहु । यस्तुतस्तु प्रत्ययार्थप्राधान्यान नत मिद्धावस्थामादाय प्रत्ययानुत्पाद एवं न्याय्य , प्रागुनाहने द्वौ पाकाविन्यादावतिप्रमगात् । पर तु द्विवच नेऽचि' इति सूत्रकारप्रयोगात् कचिकृद-तयोगेऽपि प्रत्ययो भवतीति शापकात द्विरागृत्ति द्वि प्रयोग इत्यादय मम- थनीया इति कैयद ॥ अन्यथा तत्फलं प्राप्नुयानित्यमेकावृत्या न संशयः। मकृमा नामभिः पूज्य फुलकोटि समुद्धरेत्॥

·वादाविदस्यैवार्थवादस्य उक्तायें प्रमाणत्वादिति भावः । न शिवतत्त्वरहस्यम् । एकावृस्येति । आवृत्तिशब्दोऽय द्वितीयादिपाठनिष्ठाय. त्तिताप्रयोजकतया प्रथमपाठलक्षकः । पठेत् प्राप्नुयादिति हेतुलिन् ! सकद्वेति । एभिर्नाममिरिति शेषः । एतन्ना- मकरणिकामेका वा शिवपूजा कुर्यादित्यर्थः । 'एकस्य सकञ्च' इत्या अभ्यावृत्तिग्रहणं निवृत्तं क्रियाग्रहणमात्र. मनुवर्तते एको मुझे इत्यादिव्यावृत्यर्थमिति भाष्यकारोक्तेः सफच्छन्दस्य क्रियानिष्ठसख्यामानपरत्वेन उतार्थे पर्यव- सानात् ॥ बिल्वपतः प्रशस्तैश्च पुष्पैश्च तुलसीदलैः। तिलाक्षतैर्यजेद्यस्तु जीवन्मुक्तो न संशयः॥ बिल्वपत्रेरिति । अत्राप्यभिर्नामभिरिति शेषः। स चोम- यत्र प्रकरणलभ्यः । यजेत् पूजयेत् , 'यज देवपूजादिपु' इति स्मरणात् । न संशय इति स्तुत्यर्थवादत्वादेतेपा स्तुतावेव तात्पर्येण वाच्यार्थे शवरुद्रफलमाप्यादावमिनिवेशामावात् यावत्प्रमाणान्तरदर्शन प्रसत. संगयो न कर्तव्य इत्यर्थः । भर्यवादानां स्तुतावेव परमतात्पर्येऽपि मानान्तराविरुद्ध वाच्या संभवदौत्सर्गिक प्रामाण्यं च हातव्यमिति स्वार्थ- SI.11.

·शिवतत्त्वरहस्यम् । चौतार्थेऽस्य प्रामाण्यं न संभवति तथा सति गुरुतरशत- रुद्रादिविधायकशास्त्रविरोधादिति वाच्यम्, अधिकारिभेद. व्यवस्थया अविरोधोपपत्ते । यो झस्मिन्नन्तरणोपायऽधिक्रियते स ज्ञानाधिकारी गुरुतरकृच्छादिरूपप्रायश्चित्तकखिव गुरु. तरशतरुद्रादिपाठे नाधिक्रियते, यस्त्वेतद्रहस्यानभिज्ञ म परं कर्मनिष्ठो गुरुतरकर्मस्त्रिव शतरुद्रादावधिक्रियते । सहाररुद्र व्यूहान्तर्गतहिरण्यबाहुसेनानीप्रमुखानेकरुद्रप्रतिपादकतया हि 'सबैकादशिनी श्रुतौ ' इत्युक्तस्य रुद्राध्यायस्य कर्मकाण्डात् ज्ञानकाण्डस्येव इतरश्रुतिभागापेक्षयाभ्यर्हितत्वम् । अस्य तु स्तोत्रस्य महेश्वरादिन्यूहान्तर्गतश्वेताश्वत ॥श्वतरकैवल्याद्यनेकोपनिष. मानास्मृतिपुराणादिदिव्यागमप्रसिद्धाशवभवहराद्यने करहस्य नामालकृततया ततोऽप्यभ्यहितत्व युक्तमेव । एवंविधरहस्यार्थ नियन्धनादेवास्य पुराणभागस्य शिवरहस्यसमाख्योपपत्तिश्च । 'वाचिकादप्युपाशोश्च मानम कोटिसंमित । पूजाकोटिममा न्यामां न्यामकोटिममा जप ॥ जपकोटिममं ध्यानं ध्यान कोटिममो लयः' इत्यादिवचनैः गुरूपायापेक्षया लघूपायम्या- हितत्वेन मप्रतिपन्नतया हापि तथैव मभवन मानान्तर- विरोधशलाया अप्यभावादुक्तार्थे अभ्यैवार्थवादम्य प्रमाण. नया मशयो न कर्तव्य इति माधूक्तम् ॥

·शिवतत्त्वरहस्यम् । निर्मिता शिवदासन नीलकण्ठेन यज्वना । शिवतत्वरहस्याख्या शिवयो प्रीतये कृतिः ॥ इद समग्र स्वरया स्वयमेव प्रससधी । भलिखत्मीतये शभोरिस्थ समरपुंगव ॥ इति श्रीमन्दारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीकण्ठमतप्रतिष्ठापनाचार्य- चतुरधिकशतप्रवन्धनिर्वाहकश्रीमन्महावनयाजिश्रीमदप्प यदीक्षितसोदर्यश्रीमदाचान्दीक्षितपौत्रेण श्रीनारायण दीक्षितात्मजन श्रीभूमिदवीगर्भप्तभवन नील- कण्ठदीक्षितन विरचित श्रीशिवनामाष्टा त्तरशतस्तोत्रव्याख्यान श्रीशिवतत्त्वरहस्याख्य सपूर्णम् ॥

·॥श्रीः॥
॥
श्रीशिवाष्टोत्तरशतनामावलिः ॥
भो शिवाय नमः।
ओं महेश्वराय नमः ।
ओं शंभवे नमः।
ओं पिनाकिने नमः ।
ओ शशिशेखराय नमः।
ओं वामदेवाय नमः।
ओं विरूपाक्षाय नमः।
भो कपर्दिने नमः।
भो नीललोहिताय नमः।
ओं शंकराय नमः।
ओं शूलपाणये नमः।
ओं खदानिने नमः ।
ओं विष्णुवतमाय नमः।
ओं शिपिविष्टाय नमः।
भी अम्बिकानायाय नमः।

·श्रीशिवाष्टोत्तरशतनामावलिः ।
ओं श्रीकण्ठाय नमः ।
ओं भक्तवत्सलाय नमः ।
ओं भवाय नमः ।
ओं शर्वाय नमः ।
ों प्रिलोकेशाय नमः ।
ओं शितिकण्ठाय नमः ।
ओं शिवाप्रियाय नमः ।
ओं उग्राय नम ।
ओं कपालिने नमः ।
ओं कामारये नमः ।
ओं अन्धकासुरसूदनाय नमः ।
ओं गङ्गाधराय नमः ।
ओं ललाटाक्षाय नमः ।
नों कालकालाय नमः ।
ओं कृपानिधये नमः ।
मों मीमाय नमः ।
ओं परशुहस्ताय नमः ।
ओं मृगपाणये नमः ।
ओं जटाधराय नमः ।

·श्रीशिवाष्टोतरशतनामावलिः ।
ओं विश्वेश्वराय नमः ।
ओं वीरभद्राय नमः ।
ओं गणनाथाय नमः ।
ओ प्रजापतये नमः ।
0 हिरण्यरेतसे नमः।
ओं दुर्धर्षाय नमः ।
ओं गिरीशाय नमः ।
ओं गिरिशाय नमः।
ओं अनपाय नमः ।
ओं भुजंगभूषणाय नमः ।
ओं मर्गाय नमः।
ओं गिरिधन्वने नमः ।
ओं गिरिप्रियाय नमः ।
ओं कृत्तिवाससे नमः ।
ओं पुरारातये नमः ।
ओं भगवते नमः।
ओं प्रमथाधिपाय नमः ।
ओं मृत्युंजयाय नमः ।
ओं सूक्ष्मतनवे नमः ।

·श्रीशिवाष्टोत्तरशतनामावलिः ।
ओं कैलामवामिने नमः !
ओं काचिने नम. 1
ओं कठोराय नमः ।
ओं त्रिपुरान्तकाय नमः ।
ओं वृपालाय नमः।
ओं वृषभारूदाय नम. ।
ओं भस्मोद्धूलितविग्रहाय नमः ।
ओं सामप्रियाय नम ।
ओं स्वरमयाय नम. ।
ओं त्रयीमूर्तये नम
औं अन्नीश्वराय नमः ।
ओं मर्वज्ञाय नम ।
ओं परमात्मने नम ।
ओं मोमसूर्यापिलोचनाय नमः।
ओं हविये नमः ।
ओं यज्ञमयाय नमः ।
ऑ मामाय नमः ।
ओं पश्चवक्त्राय नमः ।
औ महाशिवाय नम. I

·श्रीशिवाष्टोत्तरशतनामावलिः ।
३
ओं जगद्व्यापिने नमः।
ओं जगद्गुरवे नमः।
ओं व्योमकेशाय नमः ।
ओं महासेनजनकाय नमः ।
ओं चारुविक्रमाय नमः ।
मों रुद्राय नमः।
ओं भूतपतये नम: ।
ओं स्थाणवे नमः।
ओं अहिर्बुध्न्याय नमः।
भों दिगम्बराय नमः।
ओं अष्टमूर्तये नमः ।
ओं अनेकात्मने नमः।
ओं सात्त्विकाय नमः ।
ओं शुद्धविग्रहाय नमः।
ओं शाश्वताय नमः ।
ऑ खण्डपरशवे नमः।
ओं अजाय नमः।
औ पाशविमोचकाय नमः ।
ओं मृहाय नमः।