·विज्ञापनम् । . इह खलूपनिषदः सर्वाः कानवशात् कालकदलान्तर लीन प्रायतया दुर्लभा बभूवः, इत्यालोका सकललोक मौलभ्यमम्मा दनाय देशहितैषिता-विद्यानुरागितादि-गुणमण्डन-मण्डिता- नामेतद्देशीय-पुरातन पण्डितमण्डली-गुणगणानुमन्यायिनामस्या कलिकाताख्यराजधान्या गवर्णमेण्ट सस्थापिता मामियाटिक- सोसाइटि नामधेया सभामधिवसता सभासदा मतियत्न तो मुण्ड माण्डक्य-प्रश्तयो दशोपनिषदः पूर्वमितः परिमुद्रिता', देश देशान्तरेषु प्रचारिता । अथाथर्ववेदान्तर्गताना-भवशिष्टानामुपनिपदा संस्करणाय गुणिगण गुणग्राहिभिः सभासद्भिरमीभिरहमादिष्ट , तेषामादेग परिपालयितुमहमपि समादरपरी जात । सतोऽस्याः सभायाः सभासदामन्यतमेन सस्कृतविद्यानु रागिणा मानधनाग्रयायिना मिवरणावर्तमेन श्रौलथीराजेन्द्र- लाल-महोदयेन तासां अधिक पञ्चाशत् सहाकानामाथर्व गोपनिषदामेकैकस्या विनि-पच्च मट् सहयकान्यादर्भ पुस्तकानि, भाषमुस्तकानि च नानास्थानतो बहुयत्नतः समाहत्य में समर्पितानि। तेषां कतिचिदनेन स्वभवनता सङ्ग्रहीतानि, कतिचिदया. सभायाः पुस्तकालयात्, कतिचिद वाराणसी मधिवसतीविद्यायामनुरागवती, श्रीमतोहरिश्चन्द्र शीतलप्रसाद महोदययो.सकाघात, अपराणि च जन गण विहित बहुमानस्य ·[ २ ] मानकरनामग्राम-निवामिनः योन बोहितेन्नानमिय-महोदयस्य ममोपतय। अथ तासामुपनिपदामन्यतमा, परमात्मतत्त्व-परिज्ञानाय नृमिहाकारस्य परमरुपम्य भक्रियहातिगयेन ध्यानादिभिनपा- नकानां परमात्मन्नान-प्रात्युपावभूता, परब्रह्मज्ञान-प्रतिपादनाद- ब्रह्मविद्येयमिति जगति प्रयिता, ब्रह्मा-मुक्ति माध्यमाधन-रूपाभि- धेय-प्रयोजन मम्बन्धवतो, नृसिंहतापनी नानीयमुपनिषत् मुरा- चार्यवय-योगगराचार्यविरचितेन मह भाषेण प्रथम मुद्रिता । अम्बाथाटग-पुस्तकान्य-महाकानि मनितानि । तपा- मेकं हितोयञ्चामियाटिक मोमाइटि-नामक-मभामदनतः प्राप्तम् ; तचाडम् । हतोयं चतुर्यञ्च योवृतहरिचन्द्र-महोदयादधि- गतम् ; तयोरकं नवीनं शहप्रायं प्रायमी भाष्यमम्मतच ; अपरं प्राचीनमपि विशुद्धि-विरहितम् । पञ्चमम् योयुतराजेन्द्रलालमित्र- महोदयतः; तदपि गुहप्रायम् । पठच नारायणभट्ट-विरचित- दीपिका-सहितं श्रीयुतहितेनानमियममोपतः । एतत्तु लिपिकर- प्रमाटात्, विशुद्वादनं पुस्तकाभावात्, मम्यगालोचनाभावाचा- शुदिभूविठम् । अपरञ्च इयमतिप्राचीनमपि चुताक्षरत्वादिभि- रनेकैदोपैः कवलिततया दर्शनायोग्यवाटुपेक्षितम् । भाथग्रन्यस्यादर्गपुस्तकानि वीपि मम करतलमायातानि ; तेषामकमस्या सभायाः पुस्तकालयत: ममागतम्. तक्षाशुद्ध- प्रायम्। अपरञ्च दयं वाराणमोतः; तयोरेक परिशुदमपि खण्डितम् ; द्वितीयन्तु सुहप्रायमण्यम्फुटाचरतया दुर्बोधम् । यस्य यस्य मूलपुस्तकस्य पाठान्तारान्युतानि, तस्य तम्य परि- ·' ज्ञानाय पूर्वनिर्देश क्रमेण क, ख, ग, घ, ड, च, इति साझेतिक- वास्तत्तत्पाट-विन्यासात् पूर्वमधिरोपिताः। भाथपुस्तकाना- मप्येवमेवेति विद्भिर्विज्ञेयम्। अथ समारपेऽस्या मुट्रणकार्य श्रीमतानेन राजेन्द्रलालमित्र- महोदयेन बहनुसन्धाय बहपनिषदां विशइमेकमादर्श-पुस्तक नारायणभट्टविरचित-दीपिका सहितं कस्यचित् पण्डितवरस्य दण्डिनः सकाशादासाद्य लेखकेन लेखयित्वा मै सम्प्रति मम- पितम् । तवास्या नृसिह-तापनीयोपनिषदः पूर्वभागस्यान्ते- लिखिता पुस्तकान्तरेष्वदृष्टा, षट्चक्रोपनिषदाख्या काचिदुप- निषत् समालोकिता; मा चैतहिद्योपासकानां पडङ्गन्यास सिद्दये समुपयोगिनौति विज्ञाय विज्ञजनगण परिदर्शनाय अन्यशेषे मह दीपिकया मया प्रकाशिता । अस्याशादर्शचयमसुदर्शमपि प्रभूतं प्रयास मुरौलत्य सम्यगा- लोच्य च मया मन्दधिया ये ये पाठाः समीचीनतयावधृताः, भाष्य- ममताच, तान् सर्वान मूने, तदितरांय सङ्गतानसगतानपि तदधीभागे निवेश्य यथामति परिशोधितेयमुपनिषदिति । वडाकोत्तर-वाजीन्द सन्मिते शकवत्सरे । मौराखिनस्य वाहाई दिवसे मुद्रयाशिता ॥ तरत्नोपाधिकन श्रीराममय-सम्मेणा । दृसिंहतापनीयै पा गोधितोपनिषन्मयां । वर्णवद्यार्थतोऽदिर्यदि काचित् प्रदृश्यते । तदा मामनुगृह्यासौ गुणविशीध्यताम् ।

·प्रद्धिपत्रम्। पृष्ठाया: पडतो २ ५ " अशुहम् मुमुवान्य नादमिति पुसकंघदृष्टतया G डम् नुवाना मादृणमिनि पुग्नकेचदृष्टमया धनुष्टुप भा २० . ११ मय देवन रायषवे ११ १४ 0 २० যুগ্ধ Rana नभरिम गोडममन्वय पिया कपदिएबान रामोभ्यां কৰিহ্মণ ऽगतमोत्वक्ष विधा कपदिष्टवाम रानीभ्या २८ १२ २१ ११ कृपामकस्य नपामकन्न २५ १ अपामना दिनीय अपामका २५ दिनय ४९ नया ४४ १ गोगोचारक महिमा सभा मात बीजोपारर सरिया 'मन ज 10 मकता मनो मामादम भामा ·पठाया पड़तो शुद्धम् अशुद्धम् ममिहे ਸਚ ਦੇ ५० मत्यमृत्य मनि मत्युमृत्युमिति सिव ₹ १४ रमाईम १५ १० मवषा १७ सतीया सिकालातोत . विष्यर मर्वेषा नृनौया तिकालानोत विस्पष्ट विराड दक्षिामणि त्याद्युपपन इरथमेव ०४ ० बिराड दक्षिणेऽणि २ “ इत्याचपपन्न रमेय २ ₹ ८॥ वजनखाय ४ " CCE मन्व बैलोक्य मृत्य ममिद मविन्दक मचिन्का सविन्दक २९ वज्रनखाप मन्त्र चनीय मत्यु नृमिह मविन्दुक मविनुका मविन्दुके नामयोऽमध्या व्यकानुएमा समपनो निर्वा ४ १८ नाभयो मध्या . यतानुभा सोमपतो निवर्नया उपास्य उपाय ·(३) पृष्ठावा: पडतो अगदम् मानुएम १ शुदम् मानुए भ धण भ्रपा १. तत्समम नमस्कम पर्यवसायिमा परामानम् ८ 6 २१ ११५ नन्मभम् नमस्कुर्भ पर्यावमायिनी परमादानम् कार श्रोतृण दमामानाबपि घनश्य १ कार २३ घोषण दामनावपि चतुष नुपस्तब्धे वधोकत्व वाचक 18 २० बोधकत्व वाचक नव नव २२० १८ वपु १९ कथमयाभ्यन कथमवगम्यते है मत्सप्रज मत्प्रन २० १३४ ६ भाग्यजातम ४ १४१ भोग्यजासम म्फुत्ता प्रपोपशम प्रधानम मोपलब्टि, सञ्च वोपनधि अादरूप धानकम भवाधिमान सन्मात्र माधिष्ठान मनमाव ती . “ इरनर इत्यत्तर ·पृष्ठाया पडतो १४ अगदम् चनुभ गाहाभन शुहम् धनुष्टुभ गाथस्योमपन १४४ १६ . १९ रघदव चचरम्याई বিসি, रपर्ववेद चचरस्थाई उनुभयनि १४ १४८ . मान्यताम मिययका . . गातोम निपथकवा मुयाचा भवेचित्यय विराकों विराडका मुशायं २२ १५३ भवेदित्यर्थ विरा करायो दिरा कारो २० विड राकों महारको नम विष विराड करप्यो महारको नम विनुष प्राण मोहम नमामि २२ प्रदान सोहम नामामि २२ नवकम नवकम . २२ मधम मधम १ मायाम . २२ महज मर्यकमध पामश्वराभिमाय मकमध्य १४ परमधराषथाभनय ·(५) पृष्ठाया, पडतो १०८ 1 अशुद्धम् एष एवाहमित्यन्त पुर्वत्र नमस्कारमन्त्र शुडम एष एवाइमित्यम्न १०१ ४ १८४ १० उनुभ १८५ नमस्कारमा ढिरभ जानसभय सबस्यापि १२ जानसम १म्र २१ सुरस्यापि १ प्राण १५ एनदि पतति शक्यम शक्यम २० महार २० मुन्तितीपबो पिशच निष्यावत्यर्थ दुदृावा दुमान्नकल्या खपमाह प्रोतत्र महार मुनिनोर्षको पिशाच निष्पावेत्यर्थ दुद्दष्टवा दुहान कला खरूपमाड प्रोतय सर्व ६ ८ २१ मच . ३ २२४ १४ व्यापक व्यापकत्व धी अनुज्ञान व्यापाररूपा चनुशाने यापाररूपा, उपरब्धा धुपलभा अति बुनि कत्त का অমকি जडासि माया मुक्त माया मत १२५ २ h . ८ रु २२१ हूँ ब २९० प्रमानयन प्रजामधन ·पृष्ठायाः पडतो अशुद्धम् অষেধ। ... ... . शुद्धम् यमदन्यदेव मदादीव प्रत्यगासमो. तरवायल . . प्रयासानी सवात्मत्य २४३ ... 4. भवतीमार भवतीत्यार .. ० भासन . १० ... .. ब अभेलय ঘনলি বুন্দিযাত্ব नगर अमेति यमिन्यार । ॥ .. . ... २४४ ·सूचोपनम। पडतो १ ६४ विषय पृष्ठाया अनुसायाधाविकन्दम्यात्मनोऽदिवन्यन्त्र कथनम अनुष्ट मन्च राजस्य शक्तिमान फनावाप्ति अनुर ब मन्त्र राजस्य शक्तिबीजजिजामा स्वनुष्य व मन्व राजस्थानमन्वजिज्ञासा अनुर ब मन्त्र राजन नुरोयात्म ज्ञानम् १२९ धनु म एकादशपदत्व कथनम अनुएम प्राथम्यादिकयनम अवयव सबम्य विशरोरत्वकथनम् अशरचक्रादिकथनम २ " १५ ३ चदम्पदाथ कथनम ६१ ७ २४३ ० ३ यात्मज्ञानवता दवाना भमारभधाभावकथनम यामनचतुर्तिरूपण पथक पूजा प्रकार यात्मपूनाप्रकरणम স্নান ভষিহন জালসনিধাক্কা यात्मन सुख दुखाद्यभावस्य परमात्मन्यस्य १५ ० २४३ १४ कथनम २४५ १५ २ १४ . पात्मनो ज्ञानत्वाज्ञानवधर्माभाव प्रतिपादनम यात्मनोऽनुभाटव पतिपादनम धामनो माझवप्रतिपादनम सामानोऽमहत्वकचनम उन्नमाना मर्वकमन्यागान पर तुरायऽवस्थान प्रकारकथनम उदनमामाममाने फलकथनम १५० + १ 12 ·पृष्ठाया: पडतो .. १ १८६ १५. १० ... १८४ ... ... ... २४० १२ ... १६८ ... २१ १३८ २९ विषयः कारपदार्थकचनम उपनिषद्भिनामजान प्रतिपादनम् जपामकस्सरहामुच च फलावाति कथनम् उपामकरस पत्यगासनिप्रतिफल कथनम उपामाप खरूपनिर्देश उपागनयातिशद्वान्त करणस्य साचातरीय- तुरीयोपदेशप्रकार उपामना-मनिर्देश चोहाररूपस्य प्रान चतुष्पट्यादि निर्देश छोडारविज्ञापने पुजापतेकातरम योद्वारम्य स्वरूपनिर्णय द्वारस्य म्वरूप ज्ञानु फलोक्ति याकारणाम पतिपत्तिकथनम् कण्ठादी चक्रस्य धारण कचनम् गुणयोग निधि गुरवे दक्षिणादान कथनम् 'चतुर्थ सामोदारः . अगन् कारणस्य ब्रह्मण यास्मत्व निपादनम् जापदादिवये इतरेतर व्यभिचारस्य सुरीय मयभिचारस्य च साधनम् जीवेशभेदमूलाया विद्याया चैचिवानुच्छेद्यत्वादि प्रदर्शनम् चलत् पदन्याख्यानम् तुरोयपादम्येश्वर रूप-कारण मुहार कथनम् तुरीयाममनुरीय प्रणवेनेकर-निपादनम् तीयमामोद्वार .. टाभनो देवान पनि पुजापने पुन प्रश्न २५२ १ .. है ४ ... १ २८ २४२ १२१ .. ... . १३५ 5 १८ २५ ५ १६ ...

·पृष्ठाया पडतो ર २४४ सर है १ E ५५ C४ १२ ८४ विषयः देव पने पजायतेरुत्तादानस रेवाना पजामत रामसमर्पणम देवाना भावनानाय पजापते पन्न हेबानामात्मदर्शन कयनम देवानामोझार परिज्ञान पक्ष दानिश तस्लव मन्त्र पाठस्य फलकथनम दाचिशत स्तव मन्वाणामुनख दर दृश्यान्वय व्यतिरककथनम ध्यानादि जानाय ट्वाना प्रश्न नमामि पदार्थकथनम नारसिह मन्त्रस्य दान ग्रहण च फलकथनम नृसिंहगायत्री भूमिगाथाप्रपासकस्य फलम नृमि हदयस्य हृदयाघङ्गनिर्देश नृसिहपदाथकथनम भूमिहप्रायविद्याया नित्यमनुष्ठान जप वा पातकोतरणफलम नृभिहस मन्त्रकथनम অদ্ভিনালাৰ সল্পা কম মনিলি पदोबारकपनम परमात्मनयतुष्पारत्व चतुरभवकथनम परमेश्वरस्य कवचयाख्यानम पुनरपि देवाना प्रापनय प्रश्नोभर पुरचरणान्तर्गत प्रणवमावागहोपासनम पूजानन्तर लिशानामेकीकरणम प्रकारान्तरण मापादमियमम সাফ বা স্বাক্ষৰূলমনিঘালে বৃদ্ধা १४ २५० ३. १२६ ९ ४ ११ ११ ·पडतो ३२ १ ० १ विषयः पृष्ठाया प्रजासीनर दवभ्यो मन्त्रदान शापसरडर रदर्शनम प्रजापसमतपरिकपनम एण्यस्य मानाचतुष्टयनानुएम पद पाएर मित्रम पुकार গুয়াম দ্বাদমাধৱ নামাসহ সালে १ पारन प्रधानोनिधारण निति प्रकार कयनम দিন সিং पवार कपनारस মূল সনৗকনথি না মুনির্মম त्यगमनोमन चादि विष्वनिपादनम् प्रगोजरपूर्वकमुपपदार्थकथनम प्रमोशरपूर्व कबीरपदार्थकथनम ঘষাঘষিদ্বনিম্যলে प्राणोऽवयव नियत्व राहत्वादि पत्तिपादनम प्रविण कहाण विभनान मविभन्नानाच योग pet १ १५ . ४४ २४. १० २१. १६ সাফg মাল দ্বীপের भद्रपदयाम्या भीषण पदार्थकयनम मकारपदार्थकथनम मालाचरणम मन्दमध्यम्योपयोग महारयोग एकरणम् मन्त्रराम्य नित्यानुष्ठातु सम्बाकषण १८ १ १ ४ फलकथनम o १.2 ·पृठाया पड़ती १०४ ६ विषय मन्त्रराजम्यानुष्ठातुरमादिम्नम्भनफनम् मन्त्रराजख नित्यानु छातु नीकादिजयकथनम मन्त्रराजस्य नित्यानुष्ठातुर्य गिफलकथनम् मन्त्र राजस्य नित्यानुछातुर्वेदाद्यध्ययनफलम् मन्त्रराजस्थानुष्ठातु भात तर न्यम मन्चारराजानुपातु परमपानरान्तिकथनम मन्वराजानुष्ठानयिष्ण मायुज्यफलम मन्त्वराजमानुष्ठान फलजिज्ञासा भन्दमध्यमोनमाधि कारिभदन बपतिपत्ति माधनभदप्रकारकथनारम्भ महाचक्र नाभ्य दावहरविण्यामकथनम ३ १५ ४ (0 ४ A ६२ १० ४५ ८ 5 महाचक्रस्य परिचारक दवताकथनम महाचक्रस्य स्वरूप जिज्ञामा महाचक्र स्वरूपकथनम महालकोपारचानु फलकथनम महाविष्णु पदार्थकथनम महोपनिषश्छदार्थ महोपनिविद फल कथनम मायामयटिकथनम्य प्रयोजनमात्मन मन्मावत्वस्य माधनम भूलमन्त्रम्य पादाक्षरमड या निर्णय महत्यम्टत्युपदव्याख्या यव कुवचित मामोदान नषेध तिायोगविधि वाक प्रश्चादिम स्पोडाररूपत्वकथनम बाड मावयोगारथोनच मिचि कथनम . २१ . १८ . ए २१ ·पृष्ठाया पडतो ४ २४ २४० १२ २२९ १२१ १ विषय विरा हिरण्यगभरोशारामकता प्रमिपादनम् বিত্তাল্পলামনা আক্কাসেনিনঃ विशपेण परमेश्वरस्थ हृदयायाकोशनम् घौजाक्षर निर्णय मधिदात्मनोग्यवहार्यान्ममामलकथमम् मदात्मनो विष्णादिकपस्य विष्णादिभूगों ना भूगादिका स्य च कथनम् सर्वजगन्मन्नाध्यामपनिपादनानन्तर नतकार्यभून जीवेश्वरायध्यामदर्शनम सवमोमुखपदार्थकथनम् माधि माध्यान्वययतिरककथनम भामगानो हस्त मुख सरनिर्णय मामदाने मावनिर्देश सामाजमहालकीवियाकथनम् सामाविद थायुरादियामि सामागविदोमतत्वमाप्ति मामोदार मूलमन्त्रावराण सम्बन्ध कौन नम मानो द्वितीयोहार यक्षराणा स्वरसम्बन्ध सानो दल भत्त्व दर्दशनत्व वणनम् मानो विश्वसष्ट वकथनम मावित्रीविद्याकथनम् माविवादरसड्न्या माविबामातु फलम भाविदा दिज्ञाने स्त्रोद्रयोनरकपाति माविच पामकस्य फलम १९ . १८ १० १४ १० १४ २ १५ २० १ Co १९ Co १० ८१ १४

·पडतो
.
८
८५
१४
१२
विषयः
पृष्ठायाः
टिकथनम
सृष्ट पाक पजापतेस्तपश्चरणम
सुनिनमस्कारादिपूर्वक पतिपत्तिकथनम
নিজিন্নাম্বা
मती नदयो माविधादिदाननिषेध
हो सारमा मालिशादि हाने शाक्षार
नरकमाप्ति
हिरण्यगर्भस्य साहमानित्ववदन्यजीवानामपि
साहमानित्वम्य हटादेर्मिय्यात्वन्ध च कथनम्
हिरण्यगर्भसोझारेनैक्यप निपादन
इस्वदोष दिसम्बन्धमा हनिर्णयार्थ
मदाहरणम
१४
१०
२२४
१८
६६
है

·थानमा योनृसिहाय। नृसिंहपूर्वतापन्याम् प्रथमोपनिषदि। प्रथम.खरः। श्री भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरजैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ योगणेशाय नम यमानोपनियत् स्याता तपनं तं विधि गुणम् प्रणम्योपासनागी तयॊग्यो यदयारभे ॥१॥ पानुष्टुभात् सामराजाबारसिंहादिद जगत् । जातं यस्मिन् स्थितं लीनं नमस्तस्मे विगये ॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा इति मन्त्रान्तर्गतमद्रपदम्याग्यान परामचमादितः गान्तो पठनन्याभ्यः श्रोत म्मात पौराणिक काप- प्रतिपादिताभ्यः साकारब्रह्मविद्याभ्य इयं सुभद्रेति दर्शयति । 'भद्र' कल्याणम्, 'कर्णभिः' इति घान्दमम्, कम्म : 'गुण्याम' गृणुमः । “देयाः' मन्तो वयं 'भद्र' कन्याएं पग्लेम, 'अतमिः' . चक्षुभिः, 'यजत्राः' यजनगोला:, "पिरैर:' हृदयावेमामा * देवा पोनयन मन, शाकाहारय । २ ॥ .. रति नारायचाया। क ·२ दृसिंहपूर्वनामन्याम् प्रणव-सावित्र-यजुर्लक्ष्मी-नृसिंहगायत्रीरूपैः मूलमन्त्रालव्याख्यान- परैः, 'तनूभिः स्तुतिमन्त्रैः “यो चै नृसिंहो देवो भगवान् यस ब्रह्मा तम्मै वै नमोनमः" इत्याद्यैः, तुष्टुवांस इति स्तुतिसाधनत्वनी- भावात् तनूशब्देन मन्ना गृह्यन्ते, तथा अङ्गशब्देन च। 'तुष्टुवांसः स्तुधानाः स्तुतिं कुर्वाणाः, 'व्यशेम' विगतरोगं विविधै- हिकामुभिक सुखभोगक्षममशेषं प्राप्नुयाम । 'प्रायुः' इति प्रत्येक साबध्यते । 'यवहितं देवस्तापनीयोहाविद्ययोपास्यः तत्तदव- सरोचितकारणे बुद्धया शिक्षन् हितमाचरति यस्मिन्नायुषि तथोक्ता- मायुर्यगेमेति सम्बन्धः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । खस्ति नस्ताच्याऽरिएनेमिः स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥२॥ औ शान्तिः, ओ शान्तिः, ओ शान्तिः । स्वस्ति न इत्यत्र स्वस्तिपदानां चतुर्णामपौनरूत्यं यास्कवचना- द्यथामडा स्वस्तीत्यविनागनामेत्यादि, 'स्वस्ति' इत्यविनाश- मायुः 'नः' अस्मभ्यमिन्द्रो दधात। कीदृक् 'बन्यवाः' बद्धान् वृहस्पतेः सद्विद्यायवणं यस्य स तथोक्तः। इत्याभिमुख्यमुपासनायां नोऽस्मभ्यं पूषा, "विश्ववेदाः' विश्वानि वेदांसि यस्य स तथोताः । अथवा सर्वे वेदा उपासनायामाभि- धातु 'स्वस्ति' * देना मिहार हिस् सजिन लामिति बाधा नामशेत लता। +rई व कोयिस्थ, दात रहस्यते अयोध्ययम यति वा रति नारायसी व्याया।

·१ उमनिषदि १ खण्ड । मुख्यं दधतु । 'स्वस्ति' पूजाहतो नोऽस्मभ्य 'तार्यो' देवभन्नो गणमान् 'अरिष्टनेमि' अहिसितववो दधातु । 'स्वस्ति' शोभन नोऽस्मभ्य दधातु वृहस्पतिरित्यर्थ । अस्मिन् मन्ने अस्मदो योप्सया पत्यमाणायां विद्यायामादर दर्शयति । त्रों गान्ति , प्रों गान्ति', श्री शान्ति', विधा तु विघोपशान्तिर्वक्ष्यमाणविद्या नुटाने। , श्रोम् आपो ह वा इदमासन् सलिलमेव स प्रजापति- रेक' पुष्करपणे समभवत्, तस्यान्तर्मनमि कामः सम वर्ततेदं सजेयमिति। प्रापो ह वा इदमासमित्याद्या तदेतत्रिकामस्य भवतीत्यम्ता तापनीयोपनिषत् योनसिहाकारब्रह्मविषया सती निराकारब्रह प्रतिपत्त्युपायभूता। प्रतएव पृथक् समन्याभिधेय प्रयोजनानि न पहाव्यानि । यान्येव तूपनिषत् सम्बन्धाभिधेय प्रयोजनानि तान्येयो पनिपदाचिस्यासुना मझेपतो धन्यानि । तब प्रयोजनसाध नामिष्यलकत्वनाभिधेयसम्बद्ध शास्त परम्पर्येण प्रयोजनवत् । कि पुन प्रयोजनम् इत्युयते। रोगातस्येव रोगनिहत्तो स्वस्थता दुपारमकस्यामनी देतप्रपतस्योपगमे बस्थता देत भाव प्रयोजनम् । इतप्रपञ्चस्य प पविद्यारतत्वाविद्यया तदुप स्यादिति बनविद्याप्रकागनायाऽस्यारम्भ । “यत्र हि हैतमि यत्र चान्यदिवं स्यात्तधान्योऽन्यत् पश्येहिजानीयात्, यत्र *पि विचलित होगाम पाय रिसवदा नि मारायन मायाममा गम ·सिंहपूर्वतापनवाम् त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत् केन कं पश्येदिजानीयात्" इत्यादिश्रुतिभ्यो ऽस्यार्थस्य सिद्धिः। तब तावदम्यामुपनिषदि इदं परामण्यते, किं यावहेद्यं विद्याभेदः, आहोस्विदन्योऽन्य-विगेपण-विशेष्यभाव- विशिष्टस्य च वेद्यस्य क्याविद्यैक्यामिति । तत्र किं नः प्रतिभाति विद्याभेद इति । तथा हि। प्रथमोपनिषदि लोक-सानसाम- शुद्धसामग्रादि-सामान्तर्गतस्वरविशेष-क्षीरोदार्गवगायि-नृकेसरि- शहर-मचिदानन्द-मयानामन्योऽन्यविशेषण-विशेयभाव रहितानां वेद्यानां यवणात्, तथा प्रणवानुष्टुबङ्गपद-पादार्थशक्ति-शक्तिवीज- निर्मयः, सामाङ्गमन्वचतुष्टयानां वेद्यानां द्वितीय-टतीय-चतुर्थोप- निपत्म यथासह ययगात् अन्त्योपनिषदि महाचक्रविद्या न्यूयते। ननु अन्योऽन्यविशेषण-विशेष्यभाव-रहितानामप्याङ्गिभायो भवतु । नेति बृमः। “फलवरमविधावफलं तदङ्गम्" इति न्याय- वैपम्यात्। तथा हि। लोकादितत्तद्देद्यानां फलसम्बन्धेन “यो जानीते सोऽमृतत्वञ्च गच्छति" इत्यसकच्चवणात्। ननु लोकादीनामन्योऽन्य- विशेषण-विशेष्यभाव रहितानामपि नृसिंहाकारब्रह्मणा सह विगे- पण-विशेष्यभावमम्भवात्। तथा हि। “सर्वान् लोकान् सर्यान् देवान् सर्वानात्मनः मर्याणि भूतान्यदृष्टाल्युट्टयते" इत्यादि पदव्याख्याने सर्वेषां येवानां तत्माबन्धश्रवणाय, अतो विशिष्टस्य वेद्यम्यै क्या- हिये क्यमिति। अत्रोचते। सचं यूग्ने सम्बन्धः, तथाप्यर्थ- वादत्वात् न यियक्षते, अर्थवादय विधयवणात्, उहाति पिरमति स्थाप्नोति जनति पश्यति पलायन्से ददाति मारयति नमन्तीत्येवं पर्समानारदेशाध । न च वाइम्. धम्तादोहारे “कम्य ह या उग्रं प्रथम स्थान हानीयात्" इलेविधिः यस इति यतस्ततः ·१ उपनिर्धाद १ खण्डः । ५ सम्बन्धस्तत्र तत्र प्रागपि “प्रत्यक्षरमुभयत प्रोद्धारो भवति" इतिविधिबलात् प्रणया- क्षरमिथन मूलमन्त्राचरव्यत्ययात् तत्तत्पदानाने प्राप्ते तत्तत् पदपरिमाणज्ञापनार्थ विधिरुपक्षीणः सन् न तत्पदार्थानां श्री- नृसिंहब्रह्मणा सह साबन्ध विधातुं शक्नोति । अतो यावा विद्याभेद इत्येव प्राप्तम्, एवं प्राममः । सत्यम् । पृथिष्यादि. लोकानां परम्परं विशेषणविशेष्यभावो नावगम्यते, मयुत प्रत्ये- कञ्च वेद्यता श्रूयते जानीयादिति, तथापि नृसिंहब्रह्मणा सह थूयमाणः णः केन नियारयितुं शक्यते । तथा हि । ‘स एत मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभमपश्यदित्यादी "तेभ्य एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभं प्रायच्छत्, य एतं मन्त्रराज नार- सिंहमानुष्टुभं प्रतिरलोयात्" इत्यादि, मध्ये पुनय “पानुष्टुभस्य मन्त्र राजस्य नारसिंहस्थानमन्वान् नो हि" इति, “मन्त्रराज नारसिहमानुष्टुभं भवति" इत्येवं मध्ये वावयित्वा, अन्ते, "अथ एतं मन्चराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते" इत्यससदन्यस्यादि- मध्यावसानेषु नृसिंहब्रह्मास वन्धित्वे न सकीर्तनाविद्याया ऐक्यमिति निशितेन तस्सम्बन्धित्वेन यथायोग्यतया तदन्तर्गतपदजातं माम- सन्धिसमम्तं यथायोग्यतया वर्गनीयम् । अपिचान्त्योपनियदि फलकथनावसरे का योनृसिंहवाविद्यामभिधाय “य एतं मन्न- राज नारसिहमानुष्टुभं नित्यमधीते" इत्येतन्भन्धनारसिंहानुभ- शदानां भूमिहब्रह्मविद्याभिधायकत्वेन निवितानामसक्त- छुतानामेादो "एतं मन्दराज नारसिहमानुष्टुभमपन्यत्' इति श्रणात् तदन्तरावर्ति पदजातं नृसिहाविद्यास वदमिति मियोयते । तासम्बन्धय सत्तरपदव्यारवानायसरे सर एवं प्रदर्ग- ·दृसिंहपूर्व तापनत्राम् यियते। अपिच, वाक्यान्वयादिति न्यायेन सर्वमेवेदं प्रकरणं नृसिंहब्रह्मविद्याप्रकरणमिति गम्यते । अथ यदुक्त पदव्याख्याने, वाक्यानां नृसिंह-ब्रह्मविद्या-सम्पन्ध-समर्पकाणां विध्ययवणावर्त- मानापदेशाचार्थवादलमिति, तदयुक्तम्, अधस्तात्पदोहारे, "तस्य हवा उग्रं प्रथम स्थानं जानीयात्” इतिविधिः स्पष्ट एय श्रूयते। तत्रच विधी तच्छब्देन साङ्गस्य मूलमन्त्रस्य परामशीदगानाञ्च वैविध्या- न्मूलमन्वान मन्त्राणां सामानमन्वाणां यथायोग्यतया व्याख्यान- व्याख्येयभावेनावस्थितत्वात् शत्व नृसिंह जयविद्यावगम्यते । स च विधिरनुपङ्गन्यायेन सर्वपदसम्बन्धः स्पष्ट इति। ननु तत्रा- प्युक्त पदज्ञानार्थं तदिति । तत्र । “प्राक् प्रत्यक्षरमभयत प्रोद्वारी भवति" इति वाक्यादीज्ञानेन पदाजाने प्रप्ति तत्पुरःसरमेय पद- ज्ञानमिति । नन्वेवं तच्छषत्वेनोपरिटादर्थकथनमनुपपत्रम्, नानुप- पन्नम्, उपरिटाडि कस्मादुच्यते, कस्मादुच्यत इति, अर्थपुरःसरमेव पदं स्पृष्ट्वा अर्थमुपसंहरति तस्मादिदमुच्यते तस्मादिदमुच्यते, अतोऽवगम्यते प्रागप्यर्थज्ञानपुरःसरमेय पदनानमिति, प्रतः सर्व पदसम्बन्धि-विधियवणं स्पष्टमिति। किञ्च सर्वेषां पदानामर्थ- माथाव्य, अन्ते, य एवं वेदेति विधियवणात् वेदेति वर्तमानत्वात् कथं विधिरिति चेत्, न, वचनानित्वपूर्वत्वादिति न्यायात, य एवं वेदेति, यः एवं प्रातानमर्धजातं योनृसिंहनासम्बन्ध 'वेद' उपास्ते । उपनिषदि साकारब्रह्मविद्याप्रकरण पठितानां वेदोपासनाज्ञान- ध्यानपदानामुपासनार्थत्वेन निर्णीतत्वात, अतो नायमर्थवाद इति । अतः पञ्चसूपनिषत्सु न यावद्देद्यं विद्याभेद इति सिद्धम् । पापी ह वा इदमासबिलादिना थोमिहननविद्या प्रकरण- , ·१ उपनियदि १एण्डः । माख्यायिकापूर्वमयतारयतीयमुपनिषत् । तब सावत्पुथमोप- निमदि सामसम्बन्धित्वेन पृथिव्यन्तरिच दुा-नद्रा-वेद-सानसामाग्नि- सूर्य-चन्द्र ब्रह्मादिदेवानां मामोतारपूर्वकं चोरोदार्प यथायिनाप- विष्टे या शेषभोगमस्त कपरिहत्ते (1) नृकमरिणि योगारूढ़े वरदा- भयहस्ते विनवे गहरे पिनाकहस्ते सचिदानन्दमये वयविवत्त उपासने(१) । तस्मिन्नेय द्वितीयोपनिषदि प्रणयोपामनापूर्वक-साम- रहितानुष्टुम्मन्त्र-पक्षाङ्गपदोडारपूर्वक पदव्यास्याकथन-गुणविगि- टोपामनम् । सग्मिनेय ततीयोपनिषदि सामान्वितखेन मूतमन्त्र- सम्बन्धित्वेन च शक्तियोजकथनं तविर्णयय । तस्बेिव चतुर्थोप- निषदि मूलमन्बानमन्त्र-मामानमन्त्रैः प्रणवेन हदयं सावित्रेण थिरी महालक्ष्मया शिणी व्याण्याय नृसिंहगाया कवचं व्यापटे। महाचक्रे दाविशारदेवतोदेगपूर्वक पुरयरण- मन्त्राय। पञ्चमोपनिपदि मन्त्रवणेभ्यो हानिगाहान् महाचके विन्यस्य तस्वरूपकथनेनास्वमन्त्र व्यायामः। योवृसिंहप्रवयिद्यानुष्ठातः फलं व्याचष्टे ॥ 'आप प्रामन्' इतिसम्पन्धः । '३' प्रसिद्धम् इदम्' प्रत्यक्षादिष्टं मलिलं बोय, 'स प्रजापतिः' स इति पूर्वपरामसिना सच्छदेन मुनिशन प्रकृतं परामगति, “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो थे येदाय प्रहिणोति तमे" इति युतेः प्रधा प्रजापतिः एकः' सन् 'पुष्कर- पर्ने' पद्यपत्र 'समभवत्' प्रासीत्। 'तस्य' प्रजापतेः 'मनमि' पन्तःकरण अन्तर्वी 'कामः' चा 'समवति इदं सज्ञेयमिति' सुष्टिविषय इत्यर्थः। १मपलिते। १,पानमा ·मरसिंहपर्वतापननाम् तस्मात् यत् पुरुषो मनसाभिगच्छति, तहाचा वदन्ति, तत् कर्मणा करोति, तदेषाभ्युक्ता, कामस्तदये समवर्त्तताऽधि- मनसो रेतः प्रथमं यदामोत्। सतो बन्धुमसति निरविन्दन् छदि प्रतीप्य कवयो मनीपेति, उपैनं तदुपनमनि, यत्कामो भवति,(१) स तपोऽतभ्यत, सतपस्तावा । तस्मात् यत् पुरुषो 'मनसाभिगच्छति' अन्तःकरणेनेच्छति, तहाचा वदति । वाग्वदनपूर्वकं कर्मकरणं लोकप्रसिद्धं दर्शयति तत् कर्मणा करोतोति । उक्तमेवार्य दयितुमचं साक्षित्वेनो- द्भावयति तदेषाभ्युक्त ति, अर्धदा हि ऋग्रिीव, सामयजुपो- रर्थशैथिल्यमपि सम्भाव्यते, “यह यज्ञस्य साना यजुषा क्रियते शिथिलं तद्यदृचातटम्" इतिश्रुतेः। तस्मिदेवार्धे 'एषा' ऋक् वक्ष्यमाणा 'अभ्युत्ता' आभिमुख्येनोक्ता, मनसः कामस्तदये भम- वर्तत, "रेतः* उदकं, 'प्रयमम्' आदी सृध्यवसरे ‘यदासीत्' यस्मात् कारणादासीत् । अथवा, कालनिर्देशी यदेति, यस्मिन् काले प्रथममुदकमासीत्तदैव मनसः, 'अधि' इत्युपरिविपये सृष्टि- विषये समवर्ततेत्यर्थः । 'सतः' ब्रह्मणः 'बन्धु' बन्धनं विवर्त 'कवयः' विपथितः हृदि निरविन्दन्, 'असति' ब्रह्मणि अम- च्छब्दस्य नामरूपांव्यालतलेन ब्रह्मणि प्रयुक्तात्वात् “असदसहा इद- १ ग, च, चिनिपुग्नकट्ये भवतीत्यननर" य एवं वेद" इत्यतिरिक पाटगे मेव निवेशित। विद्यते, म घ बय पुस्तकेचदृष्टनथा भाथामभ्मननया धमले * रेनः सामर्थमिति नारायणी दोपिका ।

·१ उपनिषदि १ खण्ड । मन पासोत्" इत्यादी। 'हदि अन्त करणे 'प्रतीर्थ प्रत्यगारमान- मवेत्य 'मनीया' मनोपया निश्चितबुद्धा ब्रमणि ब्रह्मणे बन्धु बधुमिव बई परमव्याकतीरं चोरोदार्णवादि-विशेषण-विशिष्ट भाविसृष्टेः स्रष्टार मूलमन्वसामाद्युपास्यं हृदि निरविन्दनित्यु त्तराईस्य गूढोऽभिप्रायः। इतिशब्द ऋकममाप्ति द्योतयति। 'उपन' कामिन 'तत्' काम्यमयनमति यस्मिन् कामो भवति 'सः' प्रजापतिः 'तपः' “मनस येन्द्रियाणाञ्च ऐकाया परमं तपः" इति स्मरणात्, 'अतप्यत' मनम इन्द्रियाणाञ्चैकायामकरीत् । म प्रजा. पतिः तपस्तया पूर्व व्याख्यातम् । स एतं मन्त्रराज नारसिंघमानुष्टभमपरान्, तेन वै समिदमस्जत, यदिदं किल । तस्मात् सर्वमिदमानुष्टुभ- मित्याचक्षने, यदिदं किञ्च। 'सः' प्रजापतिः 'एत' प्रसत मर्यनामोपात्तं मतो मधुमि धनेन गूटाभिप्रायेण सूचित ज्योतिएरणाभिधानादिति- न्यायेन 'मन्त्रराज' प्राकरणिकमन्वाणा राजान प्रधानभूतं माम- राजं पा, मन्त्राब्दस्य “अहे दुनिय मन्त्र में गोपाय यमययम् विदी विदुः ऋचः भामानि यजू पि" इत्यादी सामापि प्रयुजलात् । 'नारमिह नृसिहसम्बन्धि सामादि तदितात् । गसिहमायवरादि- प्राप्तो तशयर्थम् 'पानुष्टुभम्' इत्यनुष्टुप्छन्दः तच्छन्द- उपाधिकमग्विीपमा गायरमेतदइर्भवतीनिन्यारा। 'अए- अन्यत्' दृध्यान इनभिप्रायः। एतद का भवति, दितीय-नतीय- ·अतथ सिंचपूर्वतापन्याम् चतुर्थ-पञ्चमोपनिषत्सु मन्तराजादित्रयः शब्दाः प्रयुक्ताः तत्पुरुष बहुव्रीहि-रादिवसामयात् पूर्वपूर्वोपनिषदर्थमाचक्षाणाः मन्त एवादी प्रयुक्ताः सत्मामेव ब्रह्मविद्यां सङ्ग्रहोतवन्तः । वक्षमाणां सरमामेव ब्रह्मविद्यामपश्यदित्यर्थः । तेन' प्रागुतन । 'वै' प्रसिधं 'सर्वमिदमस्जत' प्रत्यक्षादिसिद्धमसृजत। यदिदं किञ्च स्पष्टम् । तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभमित्वाचवते यदिदं किञ्च । मन्तराज-नारसिंहशदो विहायानुष्टुभमिति तद्वितप्रयोगाहाविंशः दनराणामेव तत्साम्नय सामर्थ्य दर्शवत्येव । अनुष्टुभो वा इमानि भूतानि जायन्ते, अनुष्टुभा जातानि जीवन्यनुष्टुभं प्रयन्यभिसंविशन्ति, तस्यैया भवत्यनुष्टुप प्रथमा भवस्यनुष्टुबुत्तमा भवति वाग्वा अनुष्ट्रप वाचैव प्रयन्ति वाचैवोद्यन्ति, परमा वा एपा छन्दसां यदनुाविति ।। प्रथमः खण्डः ॥ १॥ श्रोत्याख्यायिकायां किल प्रजापतिस्तपमा लोकत्रयसृष्ट्यर्थमेव कारणं जिन्नासरत्यन्तशुद्धान्तःकरएवात् गहिवययुतां ब्रह्मखरू- पिणों भूतसृष्टिपुरःसरमेव सर्वसष्टिकारणिकामनुष्टुवचमपश्यदि- स्याह । अनुटुभो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽनुष्टुभा जातानि जीवन्त्यनुष्टुभं भयंत्यभिसंविशन्तीति जन्मायस्य यन इत्यस्य ब्रह्म- लक्षणलक्षितत्वं दर्शयति । उक्तमेवार्थ दयितुमचं साक्षित्वेनी- झावयति । तस्य' ब्रारूपस्य साक्षिणी 'एषां वक्ष्यमाणा ऋगभवति अनुष्टुप प्रथमा भवति सर्वराष्टेः 'प्रथमा' आद्या भवति अनुष्टुप ·१ उपनिषदि २ खण्डः । 'उत्तमा' येष्ठाभवृति वाग्वा अनुष्टुम्' सर्वो वाक्प्रपञ्चोऽनुष्टुमि लीन इति दर्शयति । नामराष्टिपर्ब कारवादरूपसृष्टेबांगरूपत्वादनु- टुभः अनुधुबेव भूनकारण 'वाचैव प्रयन्ति' अनुष्टुभव प्रलयं गच्छन्ति भूतानि 'वाचैव'अनुष्टुभव 'उद्यन्ति' उत्पत्तिं गच्छन्ति 'परमा वा एपा छन्दसाम्' गायत्रबादीनां इन्दसा वेदानां या परमा उत्कृष्टा, परमलञ्च सामाधारलादनुटुभ', सानथ परमत्व "देवा वैनर्चितयजुष्यययन्त ते साम्वाथयन्त” इतियुतेः, वेदाना सामवेदोऽस्मीति स्मतेच। 'यदमुटुबिति' इतिशब्द ऋक्समाप्ति योतयति ॥१॥ + ससागर सपर्वतां ससनदीयां वसुन्धरा तत्साम्नः प्रथम पादंजानीयात। यक्षगन्धर्वापसरोगणे. सेवितमन्तरीक्ष तन- साम्नो दितीयं पादं जानीयात्। वसुन्द्रादित्यैः सवः सेषितं दिवं तत् साम्नस्तृतीयं पादं जानीयात्। व्रह्मसरूपं निरञ्जन परमव्योनिक तत्साम्नश्चतुर्थ पादं जानीयात्। यो जानीते सोऽमृतत्वञ्च गच्छति। एव तायदास्यायिकायामन्ते सकल सिहोपामना-सड्मा- हकान् मन्त्रराज नारमिहानुटुप्शदान् विजय तैरेष शब्दः सकनोपासना सध्यर्थ' प्रजापत्यनुष्ठितां सडापत्र अथेदानी. मविगणानुछान प्राप्त तत्र तावत् सान ऋगजराभिव्यञ्जक- बादभिव्य नकाभियोरभिव्यश्वकपूर्वकत्वात् साम्रय सर्व- ·A यद्या ततय प्रथमत सागर . १२ सिहपूर्वतापन्याम वैदयेष्ठत्वात "देवा नतियजुययन्त ने सावायवन्त' हा युर्वेदाना सामवेदोऽस्मोति स्मृतेय अस्य च सामराजत्वात तदुपार नाया प्रासाया क्रमसूचनपर्बिका तामाह । ससागरा सपर्वत ससप्तहोपा वसुन्धरा तत्सान प्रथम पाद जानीयादिति । कवञ्चिटुपासनारूपे प्राप्त ससागरामिति प्रथमत एव सागर मोर्तनेन सागरपूर्विकामुपासना द्योतयति, अतएव न पृथिवो विशेपण सागर इति केचियाचक्षते । क्षीरोदार्णव ध्यात्वा तच्छायिनि उपविष्टे वा तस्मिन् पञ्चाङ्गन्यार मृमामयो लत्वा तस्मिन्नेव मपर्वतामियाद्युपामना सह सागरेण वतन यस्या उपासनायाम्ता ससागरा जानीयादित्यनुपङ्ग , ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठे त्यादरानन्दमयादिच्छेदमिवेति। तदयुक्तम्, न तावहि मिष्टामुपासना ससागरगदस्तावदाह किन्तु पहकमके पदार्थ जाते तदादिन्यारेन सूचयति। तदन्यविशेपरलेनैकवाक्यत्वेऽपि समान तस्मादनक्रमकमुपासन प्रथमत एष सागरशन्दापादानात् क्षीरोदार्णवपूर्वक नेयम् । ततयायमर्थ 'तमान' तम्या न्यस्ताया अनुष्टुभी न्यस्तम्य च साग्न प्रथम पाद चोरोदार्णय गायिन उपविष्टस्य वा नृकेसरिण उतविशेषणविगिटा बमुन्धर्ग हृदयमा पदयान्तवर्तित्वेन जानीयादित्यर्थ । एवमुत्तरेपपि त्रिषु पादेषु यक्षगन्धर्थ वगुरुद्र नम्रवरूप नोकमाहचर्शद ब्रह्मन्नीक तत्मान्न तम्या ग्यम्ताया अनुष्टुभी यम्तन्द च सानो हितीय वतीय चतुर्थ पाद तम्य मृकारिग गिर गिनाकयचान्तयतितन जानोधादिति योजनीयम् । एव नृफेमरिण यो जानीते सोड मृतलत गतीति गमगोपादानाय कायमगतात न येवमाम् ।

·१ उपनियटि २ खण्ड । कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेरिति न्यायात् । अथवा देहान्ते देव पर ब्रह्म निर्गुण ब्रहातारक तारकमात्राभि प्रणव मात्राभि प्रलगब्रह्मणोरेकत्व व्याचष्टे इत्यन्तै थवणादमृतत्व कैवत्यमेवमुपरिष्टाटुभयथास्यामृतल श्रूयमाण व्याख्येयम् । क्यायजुःसामाथवीणश्चत्वारो वेदाः साङ्गा सशाखा- श्यत्वारः पाढा भवन्ति, किं ध्यानं किं दैवतं कान्यङ्गानि कानि देवतानि किं छन्द क पिरिति ॥ द्वितीय खण्ड ॥२॥ नटग्यजु सामाथर्वाणयबारो वेदा सागा सशावायत्वार पादा भवन्तोति महाचक्र व्याख्यानम् । तस्य ताभ्या क्षीरोदामायणायिन उपषिष्टस्य का वृकेगरिण क्रमप्राप्त पञ्चममङ्गमस्वास्य यक्ष्याम । नन्वेव मानापासनामपरिसमाप्य कोऽय मध्ये प्रश्नोपक्रम पिशाच जल्पितमिव कि ध्यान कि दैवत कान्यद्गानि कानि देवतानि कि क ऋपिरिति ध्यान देवतानाङ्गदेवता छन्द ऋषीणा प्रश्न । पत्रोचते। अब फिलाख्यायिकाया प्रजापतिविरक्तभ्यो देवेभ्य मामदारिकामुपासना परिसमाप्य तुणों अभूय योरया बोध परीचित कि प्रागुत एवार्थे अवान्तर विशेष पृच्छन्ति अन्य दम्पर्यजात तदुपयोगि। नचेति। अनेनाभिमायेण मध्य एवं प्रशी पक्रम । तत्र पट्ममाना(') प्रयमप्रश्ने जानीयादिति प्रायुक्त विधी उपरिवानोपनिषदामासमाश नमात्र ध्यान वेति प्रश्न । जानी यादिति विषो अभ्यासस्य ध्यानग्यायवणात् । तीत्तराप्रदाना ·द्रसिंहपूर्वतापन्याम् दप्रतिसिहमनुमतं भवतीति न्यायाजानीयादित्यत्र ध्यायेदित्यर्थ, ध्यायतिजीनाभ्यासे वर्तते । किं दैवतं किं छन्दः क ऋपिरिति प्रश्नत्रये नारसिहानुष्टुभ-तदितथवणात् । स्वस्यैव ब्रह्मणः प्रजापतेः कथकत्वेन दैवत-च्छन्द-ऋपित्वेनोत्तरं “यस्य वाक्यं म ऋषिः, या तेनोच्यते सा देवता" इत्याखलायनस्मरणात् । इति शब्दः प्रशसमाप्ति द्योतयति ॥ २ ॥ स होवाच प्रजापतिः स यो ह वै तत् सावित्रस्याष्टाक्षर पदं श्रियाभिषिक्त सत्साम्नोऽहं वेद, थिया वैवाभिषिच्यते, सर्वे वेदाः प्रणवादिकास्त प्रणवं तत्साम्नोऽहं वेद, स त्री- लोकान् जयति, चतुर्विंशत्यदारामहालक्ष्मीर्यजुस्तत् साम्नो- ऽङ्गं वेद, सायुर्यशः कोर्तिज्ञानेश्वर्यवान्भवति। तस्मादिदं साङ्ग साम जानीयात्, यो जानीते सोऽस्तत्वञ्च गच्छति। सावित्रों प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्तो शूद्राय नेच्छन्ति,(') दात्रिंश- दक्षरं साम जानीयात्, यो जानीते सोऽमृतत्वच्च गच्छति । सावित्री लक्ष्मों यजुः प्रणवं यदि जानीयात् स्त्रीशूद्रः स मृतोऽधी गच्छति। तस्मात् सर्वदा नाचट, यद्याचरेस आचार्यस्तेनैव मृतोऽधो गच्छतिः ॥ हतीय खण्डः ॥ ३ ॥ अब किल पट्मशानां प्रशचतुष्टयनरपेक्षेण अनपूर्वकल्यादमि- १२, मेहता ·१ उपनिषदि ३ दण्डः। ज्ञानस्य पारिशेप्याश्च साम्रोऽङ्ग तहवत प्रश्नहयेन स प्रजापतिः बोलणां बोधमर्थिनाचावेक्ष्य ह हर्षित उत्तरमुवाच । स योह वै इति। वोप्सया हपंनिर्भरतां दर्शयति । सावित्रस्याष्टाक्षर पदं 'थियाभिषिक्तं' योवोजेनाभिषिक्तम् उपरिष्टात् थी- वोजमित्यर्थः। तत्साम्नोऽझं वैदेत्यभिषिक्तमिति वदन गिरःपूर्वक- त्वादभिषेकस्य तस्मिन्नभिषिक्त शिरोऽङ्ग स्थाने सानोऽस वेदे- त्यङ्गतां विधत्ते। थिया हैवाभिषिचत इति श्रङ्गेषु सर्वत्र फलथवणं ट्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलयुतिरर्थवादः स्यादित्यर्थवादः, अनसिध्यं स्तणाति प्रजयैवैनं पशुभिरनतिथं करोतीति न्यायेन गुणफलाधिकारो वा। सर्वे वेदा' प्रणवादिकाम्तं प्रणवमिति । सर्वे वेदा उपवेदायाष्टाविति, अष्टमण्यानन्तरं 'तत्स्थाने हृद- याद्यग स्थाने प्रणवं विदधत् सर्ववेदादिभूतात् प्रणवात् सामाक्षराण्य धिकतराणीति दर्शयति । तत्मानोऽहं वेद स वी लोकान् जयती त्युक्तार्थम् । चतुर्विधयक्षरा महालक्ष्मीयजुः तस्मिन्' चतुर्विश- त्यक्षरम्याने सामटतोयपादादुपरिष्टात् साम्रोऽङ्गं वेद शिखाङ्ग स्थाने इत्यर्थः । स आयुः 'यश' जातिप्रशंमावान् 'कीर्ति' जनप्रशंसावान् ज्ञानेश्वर्यवान् भवतीत्युक्तार्थम् । यम्मादेवं सामान फलं तस्मादिदं साई साम जानीयात्, यो जानीते सोऽमृतत्वञ्च गच्छतीयुक्तार्थम् । सावित्रादिमन्त्राणं हदयाद्यङ्गस्थाने प्राप्तानां मन्वादावेवाङ्गत्व- विधानार्थमपकर्षः। अपकर्षस्तु प्रक्रमोपसंहाराभ्यां विद्यैको तात्पर्य दर्शयति । 'सावित्री प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्त्रीशूद्राय' स्त्री च शूट्रय स्त्रोशूद्रं तस्मै स्त्रीशूद्राय नेच्छन्तोति निषेधं कुर्वन् प्रधा- नोपासनायां स्तोशूद्रस्याप्यधिकारं दर्शयति । हाविंशदक्षरं

·दृसिंहपूर्थतामन्याम्
साम जानीयादिति हात्रिंशदक्षराणां सामसम्बन्ध विधत्ते। यो
जानोते
इत्याद्युक्तार्थम् । सावित्री लक्ष्मी यजुः प्रणवं यदि जानी-
यात् स्तोशूद्र. स मृत: 'अधः' नरक गच्छतोति प्रत्यवायदर्शनेन
निषेधमेव द्रव्यति। तस्मावर्वदा नाचर इति कदाचिदपि ना-
चष्ट इत्याचार्य्यस्य निषेधं दर्शयति । यद्याचष्ट स प्राचार्य:
'तेनैवः' कवनेन मृतोऽधो गछतोति प्रत्यवाय दर्शनेन निमेधमेव
त्यति ॥ ३॥
स होवाचप्रजापतिः, अग्निर्वे वेदा इदं सर्व विश्वानिभूतानि
प्राणा वा इन्द्रियाणि पशवोऽन्नममृतं सम्राट् खराट विराट
तत्सान्नः प्रथमं पादं जानीयात् । फाग्यजुः-सामाथवरूपः
सूर्योऽन्तरादित्यो हिरएमयः पुरुषस्तत्मानी द्वितीयं पादं
जानीयात् । यत्रोषधीनां प्रभवति तारापतिः सोमस्तत्मान-
स्तृतीयं पादं जानीयात् । स ब्रह्मा स शिवः स हरिरस इन्द्रः
सोऽमिः सोऽक्षरः परमः स्वराट तत्साम्नयतथं पादं जानी-
यात्। यो जागीते सोऽमृतत्वञ्च गच्छति। ओं उग्र प्रथम-
स्याद्यं ज्वनं दितीयवाद्यं नलिई टतीयस्थाद्यं मृत्यु चतुर्थ-
स्थाद्यं साम जागीयात् । यो जानो मोऽमृतत्वञ्च गच्छति ।
नम्मादिदंसाम यत्र कुत्रचिनाचट, यदिदातुमपेक्षते पुत्राय
शुश्रपर दाम्यत्यन्यम् शिष्याय चेति ॥ चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

·१ उपनिषदि ४ खण्ड । तथा यक्ष एव सामानान्युला तदुपासनायां स्वोशूद्रव्यतिरिकामधिकारिण मुखा अन्त्यप्रश्ने अङ्गदैयतानि वतु मामदेवतैय तत्तस्थाने पति तस्याङ्गस्य देवतेति स प्रजापति 'ह' हर्षित अन्याने उत्तर मुवाच । अग्नि वैदा इद सर्वमित्यादि यो जागोते सोऽशत स्वञ्च गच्कृतीत्यन्त ससागरामित्यादिना योजनीयम । एतदुल भवति । चोरोदावणाधिन्युपविष्टे वा न्यस्तस्य सागस्य साम्न पादश उकगुणा पृथिवी हृदयान्तर्वतिखेन अग्निवै वेदा इद सर्द विजानिभूतानि प्राण वाइन्द्रियाणि पशवोऽन्नममृत समाट स्वराट विराट तमाम प्रथमपादस्य सदस्य प्रणवस्य हृदयमन्वस्य च दैवत जागीयादिति पारमेसर हृदय व्याप्यातम । गन्धर्वादिगण विशिष्टमम्तरिक्ष गिरोऽन्तर्वतित्वेन सर्ववेदमा सूर्यो हिरण्मय पुरुषस्त सानो द्वितीयवादस्व शिरोमन्त्रस्य च तद स्य सावित्रमन्त्रस्य च दैवतमिति पारमेसर शिरो व्याख्यातम् । तथा वसुरुद्रादित्यै सेवित द्युलोक शिखान्ततित्वेन य पोप धोना प्रभवति तारापतियन्द्रगाम्तमानम्तृतीयपादस्य तद हस्य लक्ष्मया यजुषय शिक्षामन्त्रस्य च देवतमिति पारमखर शिखाड्न व्याख्यानम् । तथा ब्रह्मलोक कवचान्तयतिखन स ब्र त्यादिमन्त्रवीत् तसाम्मथतुर्थ पादस्य तदङ्गभूताया नृसिह गायतवाय कपचमन्त्रस्य च दैवतमिति पारमेम्बर कवच व्याख्यातम् । राया अमिति प्रवबहुतेन महाचरण पारमै घरमम्स व्याख्यातम् । लोकागामने शन्तर्भागात् सामाङ्गदेवता साहदर्यात् 'व्यतिता वा इमे ले कास्तम्मादातिपयजानि भवन्ति' इति विधायकपचनाच इत्येप उपामनाक्रम | ·सिंपूनापन्याम् एवं तायमामामामहारिकां पारमेमरीमुपासना परिसमाम्य अथेदानी न्यमा सामोदरति । ननु नायं मामोहारः किन्तु मन्तो- हार एष, सामगम्दम्तु योगिपया हत्या अनेन सामर्थेन मह वर्तते इति साममूलमन्चमाह। तव। गीति सामावेति गोत्वां सामगप्दस्य रुदलार फट्रियोगमपहरतीति न्यायात् सामोहार एव। ननु येदेन सामगदी योगिकः सतः 'सेव नाम गा. सीदमो नाम मामेत्युपक्षम्य सा घामय सामनामा भवतां तमामा- भयत्तामानः मामत्वम्' इतिहतेः। सत्यम् । भवतु बोगिकम्तधा- प्युभयोहारे सामोधारस्तु सिद एव । एवं पढ़ेदिकयोगाच सामोहारे स्थिते हाविंशदधरं साम जानीयादिति सामान्याकारेण सामसपन्धे सिंह विशेषा- कारण मूलमन्वाधराणां सामसम्मन्, विधातुमाह । उग्रं प्रघमन्यायमित्यादिना। अव हि सामगानां हस्त-मुख- खर-निर्गयो द्रष्टव्यः। सप्तधा हि खरः पड़ जादिभेदेन । तत्र हन्तगतवरानुसारेण मुखेन गीत्युचारणम् । तत्र हस्ताङ्गुष्ठोत्तमपर्यणः मोष्टकमी उचीभावे ते सा- दातां विमानां चतुर्मायां वा कृत्वा विहिताक्षरेषु गोति गायेत् । तमाद्यं निरपेक्ष स्वरमित्याचक्षते। ततोऽगुठोत्तमपर्वणो वक्री- भावे रूते पूर्वोदात्तापेक्षया अनुदात्तामुत्तरापेक्षयोदात्तामेव- मेवाङ्गुष्ठेन तर्जनीस्पर्गे कृते तत्सविहितागुलिस्पर्थे उपकनि- ठिकास्पर्णे (1) कनिष्ठिकामध्यपर्व स्पर्षे रुते पूर्वपूर्वापेक्षयो- त्तरोत्तरापेक्षयोदात्तानुदात्तामिकां विहितांचरेषु गोतिमुच्चार्य १क, प, कनिष्ठिकास्प। ।

·पन्यया मनिषा ४ मपः । पाठेन कनिष्ठिकानूनपरम्पों की मर्यादा गोसिमुपा. रयेतजगामिन्मारको। एवं गुपामाभ्यां पहजा. दयो दामं मामरा मिपद्यते। म एप मामगाना मर्य- माममाधारणः परनिर्णयः। सराय। एपं.३.४ ॥५॥ गीतिमातामहगा। 'उप प्रयमम्दाय मादा मामपदानुपाा. दुपपराये 'पा' पायमराम माम जानीयादिति विधी- प्रथमगदमाधमपरायं बानीयादित्यन्धये पितोयोपनिपदुम्रपटोहारादेव प्रामस्पदप्रामे गामामय यदिसि. न्यायो पाधिनःणात, मामपदण प थर्यता म्यान. उभयषिधाने प यासाभेदाम्पत्। यदितप्य मामममा गरविगये विहित पनि चारित-मरगिपर्क माम कयं विधालु गवसे; तमामूलम- मोसमयम पादापरायणाचगानमारपिगेपालक माम-सम्पन्न एति विधीयते । एवमुत्तरपि पिपु पायेषु योजनीयम् । 'जर्म' ॥ ४ ॥ ५ ॥ गोतिमाचामहा। हितोय-पादम्यावं माम गीति बानीयात् । 'भूमि' ॥३॥ ४ ॥ ५ ॥ गोतिमा. माया। सतोयप्यायमित्यु धार्यम् । 'गृत्यु" ॥३॥ ४ ॥५॥ गोतिमामामहा। पतुर्य म्यायमित्यादि गपातीत्यसमुनार्थम् । यमादि माम परमरहस्यतरं समादिदं साम यप फुत्रचिन्युमि नानट इति कययितुनिषेधः। यदि धारामपेपने पुषाय गयू- पर्व' गुपारताय प्राचार्योपमर्पन ययगे दायते 'दास्यति' दद्यादित्यर्थः। 'अन्यग्मे गिप्याय' मागुतनयाय पेति । 'इति' गप्दः सामदाट प्रतिग्रहीधीरधिकारममाप्तिं बोतयतिः।४।

·२० भूसिंहपूर्धतापन्याम् क्षोरोदार्णवशायिनं नृकेसरि योगिध्येयं परमं पदं साम जानीयात्, यो जानीते सोऽमृतत्वञ्च गच्छति । एवं तावत् साना सह दाटप्रतिग्रहोत्रीः सम्पन्धं विधाय योक्षीरोदार्णवशायिनो कमरिणो योगिवदासीनस्य ध्येयस्याथ- याययि-लक्षण-सम्बन्ध-विशेषोपासनां कृत्स्रफलयती विधातुमाह । क्षीरोदार्णवगायिनम् । ना चासो केसरी च नृकेसरी तं नृकेसरिणं 'केसरिच्छम्' इति छान्दसम्। 'योगिवदासीनं पभोगमस्तकपरिवत' रहस्यकात्यान्तर-पालोचनया अस्मि- व स्थाने गाखान्तर-अत्यन्तर-पालोचनयासोनं शेपभोगमभी परिहतं जानीयात् । विशाखागामिनीयमुपनिषत्, भगुशाखाया- माशिरसगासायाञ्च । 'परमं पदं' परमाययभूतं जानीया- दिति सर्वधानुपयते । सामेत्यादि गच्छतोत्यन्तमुन्नार्थम् । एतदुक्त भवति। यत् साम जानीयात् तदुक्त गुणविशिष्टे नृके- सरिणि साङ्गन्यस्त जानीयादित्वर्थः । वीरं प्रथमस्या न्य, तं स दितीयस्यान्यिं, ई भी तृतीयस्यान्यं, स्मृत्यु चतुर्थयान्त्यि, साम जानीयात्, यो जानीते सोऽस्तत्वच गच्छति; तस्मादिदं साम येन केनचिदाचार्यामखेन यो जानोने स नेनैव संमारान्मुच्यते मोचयति मुमुक्षुर्भवति जपात्तेनैव शरोरेण देवतादर्शनं करोति । तम्मादिदमेव मोक्षदारं कलौ नान्येषां भवति ।

·१ उपनिषदि ५ खण्ड. ! तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयात्, यो जानीते स मुमुक्षु- भवति। पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ इदानी सानो द्वितीयोडारमावराणां खरविशेषसम्बन्धार्धमाह । 'वोरं प्रथमस्थान्त्यि' प्रथमपादोजावरहये आधाइँ प्रथमातिक्रमे कारणाभावादितियायेन 'अन्त्यम्' अन्त्यवरात्मकं सामजानीया- दित्यनुपज्यते । अत एवास्मिन् स्याने शाखान्तरे पाठान्तरम्, वीरें प्रथमावास्यान्त्यमिति। विधानविषये मागुक्त चोद्यसमाधाने । ततः 'वो' अनुदात्तात्मिका गीतिर्मात्रासङ्ख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ '' मध्यवर्तिस्वरात्मिका गोतिर्मा त्रासङ्ख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ एवमुत्तरेष्वपि तदुद्धारवाक्येषु योजनीयम् । 'तंस' द्वितीयस्यान्टि- मित्युत्तार्थम्। 'तं स हितोयाद्याईस्यान्त्यमिति गाखान्तरे पाठा- न्तरम् । 'ते' अनुदात्तात्मिका गोतिर्मात्रा सङ्ख्या ॥३॥ ४ ॥ ५॥ 'स' मध्यवर्तिम्बरामिका गोतिमीबासङ्ख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ 'हंभी' रतीयस्याधीमदमित्युक्तार्थम्। तीयाद्याई स्यान्त्यमिति पाठा- न्तरम् । 'ह' अनुदात्तात्मिका गीतिमात्रासया ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ 'भी' मध्यवर्तिस्वरामिका गोतिमीबासङ्ख्या ॥ ३॥ ४ ॥ ५ ॥ 'मृत्युं' चतर्थ स्यान्विमित्युनार्थम् । मृत्यु चतुर्थांद्यार्दस्यान्त्यमिति पाठान्तरम् । 'म'अनुदात्तात्मिका गोतिर्मात्रासङ्ख्या ॥ ३॥४॥५॥ 'त्यु' पारिशष्यान्मध्यवर्तिस्वरामिका गीतिर्मात्रासंडग्या ॥ ३॥ ४ ॥ ५॥ सामेत्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थम् । यस्मात् सामैकदेशपरि- ज्ञानात् कृतम्रफलावानिस्तत्र सत्मसामपरिज्ञाने किमतेत्याह । सम्मात् 'इद' विहिताक्षरेयूइतं कृत्स्नं साम 'येन केनचित्' येन ॥

·नृसिंधपूर्वसामन्याम् केनापि सामोदारवाक्य-कदम्बकेनापि च जानीते इत्यनुपनः । आचार्यमुखेन यो जानोते इत्याचार्यमुखोपायान्तरयोर्विकल्पः। यहाआचार्य गन्दावेदमभिधत्ते,तस्मादाचार्यवचःप्रमाणमित्यादि(१) प्रयोगात्, 'पाचार्यमुखेन' वेदमुखन सामोदारवाक्य-कादम्पकेने- त्यर्थः । 'सतेनैव' स्वयमेव सामपरिज्ञानेन संसारान्मुच्यते, मोचयति' अन्यं वा साम ज्ञापयन्, सामपरिवानात् सरागोऽपि मुमुक्षुर्भवति 'सख्यानुपादानात्सष्टदेव सामजपात् यत् साङ्गेन साना पारमेश्वरं शरीरं चोरोदार्णवस्थं पदकदम्बकव्याकृतं तेनैव शरीरेण 'देवता- दर्शनं करोति' देवता प्रत्यक्षा भवति । यस्मादेवं 'तस्मादिदमेव' साङ्गं सामैव मुख्य द्वार देवतादर्शने तव्याकृतो च । 'कलो' पाप- बहुलै काले 'गान्येषां सामरहितानाम् । केवलमूलमन्त्रपरिज्ञा- तृणां देवतादर्शनं झटिति न भवतीत्यर्थः । यस्मादिदं साझं साम देवतादर्शने देवताकारव्याकृती च मुख्यमेव हार तस्मादिदं सानसाम जानीयात्। 'मुमुक्षुर्भवति'मानुयानन्दारूदोऽपि एतत्परि- ज्ञानान्मानुपानन्दं विहाय मोक्षेच्छुर्भवति । यहा मुमुत्तुरेत- जानीयादित्यलय , तस्य भवतीति फलनिर्देशः। भूसत्ताया- मिति धातो रूपम्, साकार-ब्रह्मोपासनाहारा तनावता() प्राप्नो- तीत्यर्थः ॥ ५॥ ओं का सत्यं परं ब्रह्म पुरुपं नृकेसरिवियहम्।कृष्ण पिङ्गल- मूर्द्धरेतं विरूपाक्षं शङ्करं नीललोहितम् । उमापतिं पशु- पति पिनाकिन यमितद्युतिम् । ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः १ क, मित्यादौ। २क, सन्मात्रताम्।

·१ उपनिषदि ६ बराह । २३ सर्वभूताना ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणेऽधिपतिया यजुर्वेदवाच्यत साम जानीयात, यो जानीते सोऽस्तत्वञ्च गच्छति । क एव तावदयदनमुपास्य देवताकारण्याती क्षम तदेवास निर्दिशन्नाह प्रीमिति, तञ्चतुर्थोपनिषदि स्पष्टीकरिष्यति, प्रोमि त्येतदक्षरमित्यादिना, नृकेसरिविग्नहो व्याख्यात , स न स्वमायया लीलाविग्रह किन्तु कर्मविपाक जन्मानुभवरूपाणा केवलतिय॑यू पाणा मत्स्यकूर्मादोना कोवलातिय॑यूपाण वामनादीना लीलारूप वेनैव दृष्टत्वात् अस्य च तहिलक्षणवान समायया लोलाविग्रहता स्यादितीमामागदां मन्त्रवादपनेतु मन्चमाह ! 'ऋत सत्य पर ब्रह्म मुरुष तृकेसरिविग्रह' ना पुरुष केसरी सिहश्च नृकेसरी, तत्र पुरुपमित्यनूद्य सत्य पर ब्रह्मा जानीयादिति विधीयते । एतदुक्त भवति । सत्यस्य परब्रमण स्वमायया लीलाविग्रह पुरुषा कारम् 'ऋमिति' परमार्थतो जानीयादिति यावत् । यहा परत सत्य पर मा ब्रह्मात्मक पुरुषाकारम् ओमिन्योहारेण व्याख्यातम् । 'ऋतमिति धननाम ऋतमय हिरण्मय जानीयादित्यर्थ । अत एव 'सतो बन्धमिति बन्धुरिति धननाम ब्रह्माणो विवर्त्त हिरण्मयम् असति ब्रह्मणि हदि निरविन्दविति' कैदिव्याख्यातम । कृष्ण पिङ्गले अक्षिणी यस्य त तथोक्तम् । 'ऊई रेतम्' इति च्छान्दसम । ऊर्द्धरेतस्क 'योगारूढम' आसीन विरुपाच ललाटनेत्र,ललाटनेत्रेण रौद्रता प्राप्नोति तवाहत्त्व 'शहर' सुखकर वरदाभयहस्त शङ्कर साहचर्यात् 'नीललोहितमिति' नील कठे उपरितनप्रदेश लोहि तम्। नीललोहितौ वर्णो यथायोग्यतया यस्य त तथोक्तम् । कन्या ·१ उपनिषदि ६ खण्ड वाध्येत। नृसिंहपदव्याख्यानावसरे नृसिंह एवासीत् परमेश्वर इति नृसिंहेखरयोः सामानाधिकरण्यमवगतं वाध्येत । सम्मात् बिनेवाद्याकारविशिष्टोऽस्यां विद्यायां नृसिंह एवोपास्य इति सिद्धम् । महा प्रथमान्ताईस्याद्यं, तो द्वितीयान्ताईस्थाद्यं, पर्ण तृतीयान्ताईस्याओं, नमा चतुर्थान्ताईस्याओं, साम जानीयात्, यो जानीते सोऽस्तत्वच्च गच्छति। तस्मादिदं साम सच्चिदा- दमयं परं ब्रह्म तमेवं विद्वानमृत इह(') भवति ; तस्मादिर्द पादि द्म पुरुषाम जानीयात्, यो जानीते सोऽमृतत्वञ्च गच्छति ॥ त्र पुरुषांडः ॥ ६॥ तदुर - अथेदानी वतीयं सामोडारमाह । 'म' पारिशथात् मध्यस्वर- पर्तिगोतिर्मात्रासया ॥३॥४॥५॥ 'हा' सर्वोदात्तात्मिका गौति- मौवामख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥५॥ प्रथमान्ताई स्याद्यमिति । प्रथमपादो- ताचरये अत्याईस्य 'आद्यं खरम्' आद्यस्वरयुक्तं साम जानीया. दित्यनुपज्यते। '' पारिगेष्या मध्यस्वरवनिगोतिर्मानासडण्या । १२॥४॥ ५॥ 'तो' सादात्तात्मिका गोतिर्मा चासङ्ख्या ॥३॥ हितीयान्ताईस्याद्यमित्युक्तार्थम् । 'प' पारिशेप्या. मध्यस्वरवर्तिगोतिर्माचासङ्ख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥ 'ग' सर्वोदात्ता- मिका गोतिर्मावासया ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ रतीयान्ताईस्याद्य- । १ ग, घ, अमृतीह। छ ·सिंहपूर्वतामन्याम् मित्युत्तार्थम् । 'न' पारिगेयान्मध्यस्वरवर्तिगोतिर्मावासमा ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥ 'मा' सर्वोदात्तात्मिका गोतिर्मात्रासङ्ख्या ॥ ३॥ ४॥ ५॥ चतुर्थान्ताईस्याद्यमित्युक्तार्थम् । सामेत्यादि गच्छतीत्यन्त मन्नार्थम् । नन्वाक्षरइयमध्ये अन्याईस्थत्वन्यस्याक्षराई दीर्धादिमाना, तस्या याद्यम्बरसम्बन्धः कस्माब विधीयते । तम। यष्ठीतत्पुरुषाय कर्मधारयस्य बलीयस्तात् । अन्त्यञ्च तदर्दश्च अन्त्याई प्रथमाक्षिया द्वितीयमक्षरमन्त्यच्च तदर्धञ्चेति । अन्यस्याक्षरस्य मात्रा अन्याईमिति पठीतत्पुरुषः । एतया निषाद- स्थपति याजयेदिति न्यायात्। नन्वतितुच्छमेतत् मात्राया- मप्याधारापेक्षया कर्मधारयसम्भवात् । सत्यम् । धात्रिगदवरं सामेत्यर हाविशदक्षराणमेव खरात्मकसामसम्बन्धः श्रूयते न मात्राणामेव, तस्मादन्त्याईशब्देन द्वितीयाक्षरस्यायं स्वरसमन्धी विधीयते इति सिद्धम् । यस्मात् सार्मकदृगोऽपि सरसफलामो धमः किमुत समसामजानम्, 'तस्मादिदं साम सचिदानन्दमयं परं ब्रोति' । तादृश नृसिंहाव-प्रतिपादक-मूनमन्वाभिव्यञ्जकत्वात् ब्रह्म जानीयादित्यनुपज्यते । सामाभिव्यता मूलमन्त्र प्रतिपाद्यो ऽयं नृसिंहाकारः सचिदानन्दब्रहोत्येकः सम्बन्धः । दानन्दमयं प्रोत्येकः। प्रारमन्सवर्णानाकारता प्रतिपादि तायटा स्यादितिशा, तश्याटायर्थमिदमुध्यो मचिदानन्दमयं ग्रम जानीयादिति। 'त' नृसिंहाकारम् 'एवं' उन्नप्रकारेन 'विहान्' जानन् 'अन्ते'चोरे, पंचामृतान्यानयेत्यादी अमृतगदम्य तीरे इष्टतात, 'हेव' नोके उत्साटो भवतीत्यर्थः । पन्यासे छते इय जीयमुनो भवति प्रानन्दीभवतीत्यर्थः । यहा सचि यदा एवं ·१ उपनिषदि ७ खण्ड । २७ यमात् सान साम कृतम्र नृसिहन विद्या प्रतिपादक मूलमन्ता भिव्यनक तस्मादिदमित्यादि गच्छतोत्यन्तमुक्तार्थम् ॥ ६ ॥ विश्वसृज एतेन वै विश्वमिदमसूजन्त, यदिश्चमसृजन्त तस्मादिश्वटजो विश्वमेनाननुप्रजायते, ब्रह्मणः सायुज्यं सलो कता यन्ति("तस्मादिद साग साम जानीयात्, यो जानौते ऽमृतसोत्वञ्च गच्छति। साम उन्नप्रकारेण विश्वसष्तृत्व दयितुमाह । विश्वसृजः एतेन' साना नृसिहब्राह्मविद्या प्रतिपादक मूलमन्त्राभि व्यचकेन 'वे' प्रसिह विख सर्वमिदमसृजन्त । 'यत्' यस्मात् सर्व मसृजन्त तस्मादविश्वसृज इति। विश्वसशब्द निर्वक्ति विश्व मेनाननुप्रजायते ब्रह्मणः सायुज्य सलोकता यन्तीत्युपासकाना तादात्माभेदोपासनया भेदेन फलनिर्देशो ब्रह्मण मायुज्य सलीकता यन्तीति। यम्मात् साङ्गात् सान ईदृशमुपासकाना फल तस्मादिदमित्यादि गच्छतोत्यन्तमुन्नार्थम् । तस्मादिद साङ्ग सामेत्यसक्दभ्यासेनायमभिप्राय सागसाग्नैव फत्सब्रह विद्याप्रतिपादक मन्वाभिव्यक्ता या ब्रह्मविद्या उत्पन्ना सैय फल वती नान्येति । अत एवोक्त तस्मादिदमेव मुख्यद्वार कलाविति । पापभूयिष्ठे कालेऽस्यैव मुख्यता अन्येषान्तु गौणतेति । कालान्तरे खस्यान्यस्य च वैकल्पिको मुख्यतेति सर्वमनवद्यम् । - १७ मध जयनि।

·अन्यथा सिंहपूर्वतायन्याम् मित्युक्तार्थम् । 'न' पारिशेप्यान्मध्यवरवर्तिगोतिर्मावासमा । ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥ 'मा' सर्वोदात्तात्मिका गोतिर्मात्रासङ्ख्या ५ ३५ ४॥५॥ चतुर्यान्ताईस्यायमित्युतार्थम् । सामैत्यादि गच्छ्रतीत्यन्त मुक्तार्थम् । नन्वावरहयमध्ये , अन्याईस्यत्यन्यस्थाचरस्थाई दीर्घादिमावा, तस्या श्राद्यस्वरसम्बन्धः करमान विधीयते । तन्न । पष्ठीतत्पुरुषात् कर्मधारयस्य वलीयस्तात् । अन्यच्च तदईव अन्त्याई प्रथमापेक्षया द्वितीयमचरमन्त्यञ्च तदईञ्चति । अन्त्यस्याक्षरस्य मात्रा अन्त्याईमिति पष्ठीतत्पुरुषः । एतया निषाद स्थपतिं याजयेदिति न्यायात् । नन्वतितुच्छमेतत् मात्राया- भयाधारापेक्षया कर्मधारयसम्भवात् । सत्वम् । हात्रिंगदक्षर सामेत्यत्र द्वाविंगदक्षराणामेव खरात्मकसामसम्पन्धः थयते न मात्राणामेव, तम्मादन्याईशब्देन द्वितीयाक्षरस्यायं स्वरसम्बन्धी विधीयते इति मिडम् । यस्मात् सामैकर्देशोऽपि कृत्सकलाप्तो चमः किमुत सत्नसामज्ञानम्, 'तम्मादिदं साम सच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्मति' । तादृश-नृसिंहवन-प्रतिपादक-मूलमन्त्राभिव्यञ्जकत्वात् ब्रह्म जानोयादित्यनुपज्यते । सामाभिव्यक्त-मूलमन्त्र प्रतिपाद्यो ऽयं नृसिंहाकारः मच्चिदानन्दवोत्येकः सम्बन्धः । दानन्दमयं ब्रह्मत्येकः। प्राग्मन्वयाबदाकारता प्रतिपादि- ताप्यढ़ा स्यादितिशहा, तयारत्यर्थमिदमुच्यते सचिदानन्दमयं ब्रह्म जानीयादिति। 'त' तृसिंहाकारम् 'एवं' उनाकारण 'विहान्' जानन् 'अमृते'चोरे, पञ्चासतान्यानयत्वादी अमतगब्दस्य तीरे दृष्टत्वात्, 'इहैव' लोके उत्कष्टो भवतीत्यर्थः । पञ्चाङ्गन्यासे कृते इहैव जीपमुतो भवति आनन्दीभवतीत्यर्थः । यहा सचि- यहा एवं ·१ उपनिषरि ७ खण्डः । यमान साग साम वत्न नृसिंहवविद्या-प्रतिपादक-मूलमन्वा- भिव्यञ्जकं सम्मादिदमित्यादि गच्छतीत्यसमुक्तार्थम् ॥ ६ ॥ विश्वराज एतेन वै विश्वमिदमहजन्त, यदिश्वमजन्त तस्मादिश्वरजो विश्वमेनाननुप्रजायते, ब्रह्मणः सायुज्यं सलो- कता यन्ति( तम्मादिदं साङ्ग साम जानीयात्, यो जानते ऽसतमोत्वच गच्छति । सान पशाप्रकारेण विश्वसष्ट त्वं दर्शयितुमाह । विश्वसृजः 'एतेन' साना नृसिंहब्रह्मविद्या प्रतिपादक मूलमन्वाभि- व्यसन 'वे' प्रसिद्ध विश्वं सर्वमिदमसृजन्त । 'यत्' यस्मात् सर्वमसृजन्त तम्मादविश्वसृज इति । विवसकाइब्द निर्वक्ति विश्व- मेनाननुप्रजायते ब्रह्मणः मायुज्यं सलोकतां यन्तीत्युपासकानां तादात्माभेदोपासनया भेदेन फलनिर्देशो प्रमण सायुज्यं सलोकतां यन्तीति । यस्मात् साङ्गात् साम्न ईदृशमुपासकानां फलं तस्मादिदमित्यादि गच्छतोत्यन्तमुहार्थम् । तस्मादिदं सान सामेत्यसकृदभ्यामेनायमभिप्रायः सागसाग्य कृत्सवय- विद्यापतिपादक-मन्वाभिव्यता या ब्रह्मविद्या उत्पन्ना सैव फल- वतो नान्येति । अत एवोक्त 'तस्मादिदमेव मुख्यद्दार, कलाविति ।। पापभूयिष्ठे कालेऽस्यैव मुख्यता अन्येषान्तु गौणतेत्ति । कालान्तरे त्वस्यान्यस्य च वैकलिको मुख्यतेति सर्वमनवद्यम् । ।

·२८
-
न्द्रसिंहपूर्वतापन्याम्
विष्णुं प्रथमस्थान्यं, मुखं द्वितीयस्यान्त्य, भद्रं (१)
तृतीयस्यान्त्य, म्यई चतुर्थस्यान्त्य, साम जानीयात्, यो
जानीते सोऽमृतत्वञ्च गच्छति ।
अथदानी चतुर्थ सामोद्दारमाह। 'विष्ण' सर्वानुदात्ता-
मिका गोतिर्माबासङ्ख्या ५३ ॥ ४ ॥ ५॥ 'प्रथमस्थान्त्यमिति'
प्रथमपादीलाचरहयेऽपि 'अन्य' अन्त्यस्वरयुक्त जानीयादिति
प्राक्तनमनुपज्यते । 'मुख' सर्वानुदात्तात्मिका गीतिर्मावासङ्ख्या ।
३॥ ४॥ ५॥ 'हितीयस्थान्त्यमिति' हितीयपादोलाचरदयेऽपि
अन्त्यस्वरयुक्तां सामेति सम्बन्धः । ननु सर्वोधारेषु प्रथम-द्वितीय-
शब्दो कस्मात् पादाभिप्रायेण व्याख्यायेते नोक्ताक्षरसख्यापक्षया।
तथा हि । प्रथमस्यान्त्यमिति उताक्षरदयमध्ये प्रथमस्याक्षरस्यान्त्य
खरं जानीयादिति । तथा द्वितीयस्यान्त्यमिति उत्ताक्षरहयमध्ये
हितीयस्थाचरस्थान्य स्वरं जानीयात् । एवं प्रथमोडारेऽपि
प्रघमस्याक्षरस्य हितीयस्याक्षरस्याचं स्वरं जानीयादिति कस्मान
व्याख्यायते। उच्यते। सर्वत्र हि अक्षरदयमुव प्रथम-दितीय-
बतीय-चतुर्थगन्दाः यूयन्ते न अचरहयोती रतीय-चतुर्थयम्दायुप-
पनौ। तीय-चतुर्थयोरभाषादिति पादाभिप्रायेण व्याख्येया-
विनि निथिते तत्साहचर्यात् प्रथम-द्वितीय शब्दावचरहयोता.
घुपपन्नावपि न व्याख्येयो, किन्तु पादाभिप्रायेणैवेति स्थितम् ।
'भद्र' सानुदात्तात्मिका गीतिर्मावामडण्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥

·१ उपनियदि ७ दशहः । २८ तोयस्यान्यमित्युक्तार्थम् । 'म्यहं' सर्वानदातात्मिका गीति- र्मातासङ्ख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥ चतुर्थ स्यात्यमित्युक्तार्थम् । ननु करमान्नैरन्तर्येण सामोद्वाराभावः नैरन्तयण धुते सान्नि सोकवें स्थात् द्वितीयोपनिपटुक्तपदोडारवस् । उच्यते। सत्यं सौकर्य स्यात्, किन्तु सामद्रष्टा प्रजापतिः सर्वान् वेदान् द्रष्टुं शतो- ऽपि मूलमन्तववेदं सामापश्यत्, किन्तु तदर्शनायास्यामुपासनाया- मुपासनेकदेशानुष्ठानादीषच्छुद्दान्तःकरणः प्रथमोद्दारमपश्यत् । पुनय चीरोदार्णवाद्युपास्य द्वितीयोडारमपश्यत् । एवमप्यधिको- पासनानुष्ठानादभ्यधिकतर शुद्धान्तःकरणस्तृतीय चतुर्थमपश्यदिति प्रजापतेरपि तद्दर्शने महानायासः किमतान्येषामिति नैर- न्तर्येण सामोद्वाराभावः। योऽसौ सोऽवेदयदिदं (१) किच्चात्मनि ब्रह्मण्यानुटभं जानीयात्, यो जानोते सोऽमृतत्वञ्च गच्छति। स्त्री- पुंसोवा य इह स्थात्मयेक्षते स(') सर्वैश्वर्यं ददाति, यत्र कुत्रापि मियत देहान्ते देवः परं ब्रह्मतारक व्याचष्टे । येनाम्तीभूत्वा (१) सोऽस्तत्वञ्च गति; तस्मादिदं साम- मध्यगं जपति, तस्मादिदं सामाङ्ग प्रजापतिस्तस्मादिदं १ख, घ, स येट्यदिद। • म रनि बधु पुस्तकेषु दृग्यने, किम्नु पत्य च नम्मे न पा । एत स एव च समीधीन इति सुधोभिनियम । १ क, घ, येमामायमनीभूबा।

·कृसिंहपूर्वनामराम सामाज प्रजापतिः, य एवं वेदेति महोपनिषत् ; य एता महोपनिपदं बेद स कृतपुरश्चरणोऽपि महाविष्णुर्भवति महाविष्णुर्भवति ।। सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ इत्यथर्ववेदे नृसिंहपूर्वतापनीये महोपनिषत् प्रथमा समाप्ता ॥ १॥ सानो दुर्लभतां दुर्दर्शनताच दर्शयति । यः 'प्रजापतिः' 'असौ सः' प्रजापतिः 'अवेदयदिति' वेदितवान्, 'पदं किंञ्च' यदिदं प्रागत मुपासनम् । 'आत्मनि ब्रह्मणीति' ब्रह्मात्मकता खस्मिन् परिज्ञाय 'आनुष्टुभं' अनुष्टुपमम्बन्धि सामहारकमुपा- सनं जानीयात्, यो जानीते सोऽमृतत्वञ्च गच्तीत्युकार्यम् । 'स्तीपुंसोवा' स्त्रियां वा पुंसि वा प्रागुलमुपासनं प्रजापति- रूपदिष्टवानित्यर्थः। अथ वा ब्रह्मणि हिरण्यगर्भ एतदुपासनं स्त्रोसोर्वा । यहा आत्मनि ब्रह्मणोति ब्रह्मणि परमेखरे आनुष्टुभ सामन्यम् जानीने। अस्मिन् पचे प्रागुतो यच्छब्द उपास्यपरी न प्रजापतिपरः । 'स्त्रीपुंसोर्वा' स्वीपुंसोश्य, वाशब्दः समुच्चयार्थः वायुर्वा ला मनुर्वा वेल्वादो दृहखात् । एतदु भवति । स्येवर सामन्यासं हवा उपासके नामन्यपि सामन्यासः कार्यः । 'य.' उपासक इह लोको उत्कर्येण स्थातुमपेनत तो सर्वेश्वर्य ददाति, देहान्ते देवः परं ब्रह्मतारकं व्याचष्टे । कामिनं मसात्य देहाते इति विशेषणोपादानात् कामित्वेन प्रागनधिकाराच निकामस्थार्यागपि देवः परं ब्रह्मतारक' प्रणयस्थं सामान एवेन उपा- ·१ उपनिर्माद ६ खण्डः। प्याख्यातं 'वेन' प्रणवेन व्याख्यातेन अमृतीभूत्वा 'स' श्रोता 'अमृतत्व' कैवल्यं प्राप्नोति । यम्मात् तारकस्यं परं ब्रह्म व्यास्येयं तस्मात् 'इदं तारक 'साममध्यगं' साममध्यवर्ति जपतीति मामो- पासनास-प्रणवजपो यथागनोति दर्शयति । एतदेवाह। तस्मात् "इदं तारक मानोऽङ्ग प्रजापतिः ऋपित्लेन । यहा इदं तारकं परमेश्वर-स्वरूपाख्यानेन सामपरमेखरविषय-विद्यापति- पादक-मूलमन्त्राभिव्यञ्जकत्वेन प्रजापतिनभयकथनेनेत्येतचितय- मवश्यमुपामनायामङ्गम्, एतदेव वितयमस्यामुपासनायामाव- श्यकमिति दयितुं हिरभ्यासः, 'तस्मादिदं सामाज प्रजापति- स्तस्मादिदं सामान प्रजापतिरिति'। यस्मादेवंविधं साम तम्मादस्य नैरन्तर्य णोडार स्पष्टोक्रियते । तत्र मूलमन्व-प्रथम- पादाघरेष्षष्टम मुख-हस्ताभ्यां इम्ताष्टोत्तम पर्योच्छयेणाद्य- मवरदयं मुखेन प्रगाय छतीयमक्षरं कनिष्ठिका-मूल पर्वस्पर्शन तथैव मुखेन प्रगाय चतुर्थ पञ्चमञ्च एकैकं पृथक् पृथगनु ठोत्तम- पर्व तर्जनोस्पर्श-तमविहितागु ल्युपकनिष्ठिका-कनिष्ठिकामध्यपर्व- स्पर्ग म्तयैव मुखेन प्रगाये। षष्ठमङ्गुठोत्तमपर्वोच्छयेण तथैव मुखेन प्रगायेत् । सप्तमामाचरे कनिष्ठि कामूलपर्वम्पर्शन यथा- विहितवरैराद्याक्षरयाये रतीयाचरान्त्य चतुर्थपञ्चमाक्षरमध्य- पठाचराद्य-सप्तमाष्टमायरान्यैरप्रमत्तस्तथैव मुखेन गायेत् । तथैव लतोय पष्ठयोरङ्गलीभ्यां दीर्घ गृहौयात् । एवं द्वितीय- टतीय-चतुर्थपादाक्षरेवष्टस साम गेयम् । हितोयपाद पष्ठं दौर्ष, तीये चतुर्थमक्षरं दीर्घ, चतुर्थे पाठ दीर्घमिति शुद्ध साम। सागसाम चेत् प्रथमपादान्ने प्रणव निक्षिप्य दितीय- ·२२ नृसिंहपूर्वतापनगम् पादान्ते मावित्रों टतीयपादान्ते यजुर्लक्ष्मी चतुर्थपादान्ते नृसिंह- गायत्रों गायेत् । स्तो चेत् शूदशेत् एतचितयं विहाय शुद्धं साम गायेत् । एप नैरन्तर्येण सामोदारः। उद्दारस्यातिदुर्लभत्वा- दतिरहस्यलाञ्च लिखितोऽपि न लिखित्वा प्रदर्श्यते वाचैव स्पष्टी- क्रियत इति । यः 'एवं उत्तप्रकारेण 'वेद' उपास्ते। 'इति शब्द.' अस्या उपासनाया नामकरणं करोति । उपनिषत्सु एप समयः । प्रणव-गर्भित-प्रणव-बहुलोपासनानां महोपनिपदिति नाम तत्र तत्र । 'महोपनिषत्' उप-नि-पूर्वस्य सदेः क्विवन्तस्य गत्यवमादन- विश र्थत्वात् महत् ब्रह्म गमयति, जापयतीति महोपनिपत, महान्तं संसारमेय सादयति लेशयति नाशयतीति महोपनिष- दिति, 'ओमित्यात्मानं(१) युञ्जीतैतदै महोपनिषत्' इति श्रुतेः। यः 'एतां उत्तप्रकारे प्रतिपादितां महोपनिमदं 'वेद' उपास्तः, 'सः' उपासकः, ‘कृतपुरचरणः कृतं मागुतोपासनं येन स तथोक्तः महाविष्णुर्भवति। विष्ल व्याप्ती। हिरभ्यासः प्रथमोपनिपसमाप्ति योतयति ॥ ७॥ इति योगोविन्द-भगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंस-परिव्राज- काचार्य श्रीशङ्करभगवत आद्यक्ततावाथर्वण-तापनीयोपनिपद्भाष्य प्रथमोपनिषद्यारया समाता ॥१॥ (१) ख, ग, घोमित्याद्यात्मान।

·- २ उपनियदि १ सण्ड । ओं देवा ह वै मृत्योः पाप्मभ्य संसाराचाविभयुः, ते प्रजापतिमुपाधावन्, तेभ्य एतं मन्त्रराजं नारसिंद्रमानुष्टुभं प्रायच्छत्, तेन वै सर्वे मृत्युमजयन्, सर्व पामागमतरन् संसारञ्चावरन् । तस्माद्यो त्योः पामभ्यः संसाराच्च विभीयात् स एतं मन्त्रराजं नारसिंघमानुटुभं प्रतिटलो- थात्, स मृत्युं जयति, स पाप्मानं नरनि, स संसार तरति । एष तावत् प्रथमोपनिषदन्ते य एतां महोपनिषद वेदत्य- तच्छन्द-परामृष्ट-सामोपनिषदो महोपनिषदश्च मामानाधिकरण्य- मुक्तम् । महोपनिषच हाविणसिह-लीलाविग्रह-स्तुति मन्त्रात्मका। तस्थामन्ते य एवं वेदेति महोपनिषदित्युप- सहारात् । तत्र तावदुभयोपनिषत् सामानाधिकरण्यात् सामा भिव्यक्ता मूलमन्त्र द्वात्रिशदक्षरेषु महाचकन्यस्तेषु नृसिहदात्रिंश- दूाहानुपास्य तैरेव भन्वैस्तान् स्तुत्वा मामोपासना बुयादित्यव- गम्यते । अत एव स्तुत्युपनिषद पुरयरणोपासनत्वमाह । ‘स कृत- पुरथरण' इति। कृतं पुरश्चरण स्तुत्युपासनया येन स तथोक्ष । एव पुरश्चरणोपासनायां मुमुक्षोरूपामकस्याधिकार-सम्पत्ति मभिधाय तस्यैव तदुपासनाखोकारे अन्यदप्यधिकारिविशेषण- माख्यायिकापर्वकमाह । देवा ह वै मृत्योरिति । 'देवा' कतपुरश्चरणा वै मृत्योरबिभयुः। ते उपासका देवा. 'मृत्योः' मरणहेतीववस्वतात् । स च मृत्यु, पाप्मपूर्वक , इति पाप्मभ्य याबिमयुः। तञ्च पाप समारपूर्वकमिति समाराचाविभयुरिति ·'तेभ्यः' ३४ सिंहपूर्भतामन्याम् प्रत्येक सम्बध्यते । दिविधा अपासका देवा मुमुक्षवी मुमुक्षवयेति । तब मुमुचूर्णा चितयं समुचितं विशेषणम् । अमुमचूणं व्यस्त वितयं विशेषणम् । केचन मृत्योर्जयमेय कामयन्ते, केचन पामन एय जयम्। अन्ये तु वितयजयम् । 'ते' हिविधा देवाः प्रजापतिमुपाधायन् । उपपूर्वको धावतिः पूजामाइ, समीपमेत्य प्रजापतिमपूजयन् स्तुतिभिः सूयूपा-दक्षिणाभिद्य । देवेभ्यः प्रीतः प्रजापतिः, एतं मन्यराजमित्यादि आनुष्टुभ- मित्या सर्वमुज्ञार्थम्, 'प्रायछत्' प्रादात्, 'तेन' प्रदा- नेन वै स प्रजापतिर्मत्युमजयम, देवा अपि मृत्युमजयम् । अजयधिति बहुवचनात् स इत्येकवचनादुभयत्रापि प्रकृत्यर्थसम्बन्ध प्रामे यथायोग्यतया वधर्म योज्यम् । तथा तेनेत्यर्थप्रासं खोकरणं परामृश्यते । एतदुक्तं भवति । तेन प्रजापतिर्मत्युमज- यत्, तेन स्वीकारेण देवा मृत्युमजयनिति। कैथिदेवं व्याख्यातं, समृत्युमिति समस्तं कृत्या सह मृत्युमा पर्त्तते यदज्ञानं तत् तथो- लम्। तन्न। पूर्व तस्याप्रकृतत्वात्। अथार्थप्राप्त प्रकृतमिति चेत्, भवतु, न कविहिरोध', किन्तु दातः फलं न ससौर्तितं स्यादिति दाता कार्य प्रवर्तत। दक्षिणाभिरिति चेत् न। विरत तु का वार्ता। तस्मादुभयात्रापि फलवत्युपासनेति व्याख्या ज्यायसो। एवमुभयत्रापि व्याख्येयम् । स पामानं स संसार- मतरनिति च। यस्मादिदमुभवत्र फन्नवत् तस्मात् 'य:' मागता उपासक 'मृत्यो पाप्मभ्यः संसाराच विभौयात् समस्तादयस्ताद- हितयाञ्च भयं गछेत्, 'स.' प्रागुता उपासकः गुरूपसपणेन एतं मन्त्रराजमित्यादि स संसार तरतीत्यन्त स्पष्टार्थम्, 'प्रति- ।

·३ उपनिम दि १ खण्डः ।
स्टलीयात्' श्रीकुर्यादित्यर्थः। अनेनैतद्दर्शयति, मूलमन्समा
गुरुपसर्पणमावश्यकम्, सामास्युपासना गुरुपसर्पणात् असिस-
स्तदाख्यानादेति विकल्यः। तस्मादिदं साम येन केनचि-
दाचार्यमुखेनेति युतः । अत एवैतविषय-रहस्य कल्प-ग्रन्यासमर्थ-
येत् गुरुमुखात् खोरुत्य कुयादिति, समर्थ येत् स्वयमेवेचेत ।
मूलमन्त्र सयोज सशक्षिक साङ्गं सनासं गुरुमुखात् स्वीकुर्य्या-
दिति । एवं प्रागुतस्योपासकस्य मुमुचोः प्रागत समस्तं विशे-
पणम्, इतरस्य दितीयं विशेषणम् । उभयत्रापि स्तुत्युपनिषत्-
प्रतिपादितं स्तवनं तेषां प्यूहानामुपासनं साम्रा मूलमन्नाक्षरा
भिव्यशिवेति त्रितयमप्येतत् पुरयरणरूपत्वात् साधारणम् ।
तस्य छ वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा पृथिव्यकारः सम्भिः
ऋग्वेदी ब्रह्मा वसवो गायत्री गाईपत्यः सा प्रथमः पादो
भवति । दितीयान्तरिक्षं स उकारः स यजुभिर्यजुर्वेदो विष्णु-
रुद्रास्विष्ट ब्दशिणनिःसा द्वितीयः पादोभवति । हतीया द्यौः
स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रादित्या जगत्याहव-
नीयः सा टतीयः पादो भवति। यावसाने ऽस्य चतुर्थ्यर्ध-
मात्रा सा सोमलोक श्रोङ्कारः सोऽथर्वणैर्मन्त्रैरथर्ववेदः संव-
तकोऽमिर्मस्तो विराड़ेक कपिभीखती सा साम्नश्चतर्थः
पादो भवति ॥ प्रथमः खण्डः ॥ १॥

·३५ मसिंहपूर्चतापन्याम् एवं विशिष्टमुपासनमभिधाय तदुपासनापारम्भस्य प्रथमोपा- सना-पूर्व कलात् प्रणवमात्रा वृसिंहव्यूह 'पों यो वै वृसिंहो देवी भगवान् याचतस्रोऽईमावास्तस्मै वै नमो नम' इति मन्त्रवीत पुरचरणोपासनान्तर्गतत्वेनात्रापि मावाशदादभदाचतुःपदाथ तन्मात्राय्यूह-प्रत्यभिधानात् तस्मिन्नेव व्यूई चतुर्मावासमन्धित्वेनी- पासनाविशेषमाह । 'तम्य' प्रागुक्तस्य मन्द्रराजस्य साम्नः सामा- भिव्यताक्षरस्य सम्पटितलेन स्थितस्य 'ह' निषितं सामाभि- व्या-मूनिमन्त्राचर-सम्मुटोकरणेन स्थितत्वात् साझा समन्धः । तस्मात् प्रत्यक्षरमुभयत पोहारी भवतीति श्रुतेः। प्रणयस्य या पूर्वा मात्रेत्यादि सा साम्नयतः पादो भवतीत्यन्त सटार्थम् । प्रकार उकार मकाराईमावा नादामको) यथासङ्ग्यं पृधिध्यन्तरिक यु-सोमलोक-ऋग्यजुः मामाघब्रह्म-विष्णु-महेश्वरीद्वार पसु-रुद्रा- दित्य-महायत्रो विटुब्-जगतो-विराड्-गाई पत्य दक्षिणाग्नराहय- नोय-संघर्तकात्मकः प्रणयस्तस्मिन् नृमिहय्यूई विपरूपन्याये. तस्थित उपास्यः। नबनेके एते लीलाविग्रहाः कथं न भयन्ति । नेति धूमः। यस्तम्मा इत्येकवचनादेक एवायं लोला- विग्रह इत्येष गम्यते ॥ १॥ अष्टाशरः प्रथमः पादो भवति, अद्याक्षराम्तयः पादा भवन्ति, एवं द्वाविंशदाराणि सम्पद्यन्ते, दागिदतरा अनुष्टुम् भवनि, अनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टम्, अनुष्टुभा मर्वमुपसंहतम्, तम्य दि पञ्चाङ्गानि भवन्ति. चत्वारः PM, माना। नान्तः ·, २उपनिषदि २ खण्ड। पादाः, चत्वार्यानि भवन्ति, सप्रणवं सर्व पञ्चमं भवति । ओ हदयाय नमः, यो शिरसे स्वाहा, ओं शिखायै वषट्, ओं कवचाय हु, ओम् अस्लाय फडिति प्रथमं प्रथम युज्यते, द्वितीयं द्वितीयेन, हतीयं हतीयेन, चतुर्थ चतुर्थेन पञ्चमं पञ्चमेन() । व्यतिपक्ता वा इमे लोकाः, तस्माद्- व्यतिपक्तान्यङ्गानि भवन्ति। श्रोमित्येतदारमिदं सर्वम्; तस्मात् प्रत्यक्षरमुभयत बोकारो भवतीत्यक्षराणां न्यास- मुपदिशन्ति प्रह्मवादिनः ॥ द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ एवं तावत् पुरयरणान्तर्गत प्रणवमात्रा-व्यूहोपासनमभिधाय इदानी मामाभिव्यक्त मूलमन्त्रण ब्रह्मोपासनमभिधातुं मूलमन्त्रस्य प्रणवस म्युटीकरणादचरसहखाविष्ठी कप हात्रिपदचरं सामे- न्यागइर पादश. पञ्चाङ्गन्यासञ्चाभिधातुं पादाक्षरसापूर्थिका तत्समूलमन्वाक्षरसयामाह। अष्टाचरः प्रथमः पादो भवती- त्यादि स प्रणवं सर्व पञ्चम भवतीत्यन्त स्पष्टार्थम् । श्री दया- येत्याद्यङ्गमन्त्राणां पञ्चानां सामाङ्गमन्वैरेव व्याख्यातलात् न पृथग्व्याख्यापेक्षेति, ओं हृदयायेत्यादि पञ्चमेनेत्यन्त पटा- र्थम्। व्यतिपक्ता वा इमे लोका, तस्माहरतिषसान्चङ्गानि भव- न्तोति लोकबुध्यापास्यानां हृदयाद्यङ्गानां सामाभिव्यक्ता मूलमन्त्र- प्रतिपाद्ये नृसिह-मयूहे जोरोदार्णवयायिन्युपविष्टे वा लोक- व्यतिपन हेतुकान व्यतिपक्तता विधीयते । 'तम्मावातियतानि' .

·३८ . एव- नृसिंहपूर्थनापन्या यथायोग्यतयान्चोऽन्चं मिथितान्युपास्यानीत्यर्थः। ततथायमर्थः सम्पद्यते। पारमेश्खरं हदयाख्यमङ्ग पारमेवर()शिरोऽना. दधःप्रदेशान्तःस्थितं हृदयप्रदेशादारभ्योपास्यम् । सामान-प्रणव-व्याख्यानेन मूलमन्त-हृदयाग-व्याख्यानावसरे पार- मेश्वरं मुखं हृदयं व्याख्यातम्, इतरया तडाख्यानमप्रस्तुतं स्यात्, तस्मादग-व्यतियङ्ग-विधानादेव तहगाख्यानं प्रस्तुतमिति सिद्धम् । यत एवं हृदयानोपासनेव तदन्तर्गतत्वात् नेत्रत्रयोपा- सना, अत एव नेत्रत्रयागोपासना न पृथगभिहिता । मुत्तरचापि शिखाख्यमनपारमेश्वरं शिरोऽङ्ग मूभिं च व्यतिपक्वं सामाङ्गलक्ष्मीयजुर्मन्त्रेण व्याख्यातमुपास्यम् । भिरय दितीय- मग यथोत हृदये सामाङ्गसावित्रीमन्वेण व्याख्यातम् । मेखरं कवचं यथोक्तहृदयैकदेशे नाभेरूद्ध ग्रीवातोऽधः पृष्ठप्रदेश- व्यापि-सामाङ्ग-नृसिंहगायवरा व्याख्यातमुपास्यम् । एवं पञ्चम- मङ्गमम्वास्यमुत्तराधरभावन तयाभिमध्यवर्ति क्षीरोदार्णव- शायि-पारमेश्वर-व्यूह-चतुष्टयान-व्यापितया व्यवस्थितं व्यतिपाता. मुपाम्यमिति यथायोग्यतया अतिपत्ताशयदस्याने स्थितिरिति- पञ्चाङ्गन्यासोपन्चासो न पठमङ्गमिति, तस्य दयान्तर्गतत्वादिति प्रागभिहितम् । सप्रणवे पञ्चमेऽङ्गे सप्रणवतो विधातुमाह । यम्मादोमित्येत- दशमिति । 'एतदक्षरमिदं सर्वमिति' यदिदमर्थ जास- मभिधामाभिधेयभूतं तस्याभिधानाहातिरेकादभिधानभेदस्य १क, ख, पारपरे। , पारेर ·२ उपनिर्वाद ३ वडा ३८ चोदाराव्यतिरेकादोधार एवेदं सर्व () तस्मात् प्रत्यक्षरमुभ- यत ओडारो भवतीति । 'प्रत्यक्षरम्' एकैका मूलमन्वाक्षरं प्रणवेन मम्युटितं कुर्यादिति । 'अक्षराण" मूलमन्त्रावराणां, 'न्यासम्' अस्वाय, 'उपदिशन्ति' कथयन्ति 'ब्रह्मवादिनः' ब्रोव उपास्य- तया ये वदन्ति ते ब्रह्मवादिन । अत्र चोपदिशन्तोति विशेषणो- पादानान्मूलमन्वागजातमुपदेशगम्यमिति दर्शयति । तमिम पञ्चाङ्गान्यासं यथोताविशेषणे परमेखरे यथोक्तविशेपर-विशिष्ट विधाय स्वात्मन्यपि विदध्यात्, अस्मिन् हि प्रकरणे सुतस्यार्थ- जातस्य प्रायगः परमेश्वरसम्बन्धितया युतलादिति ॥ २ ॥ तस्य ए वा उयं प्रथम स्थानं जानीयात्, यो जानोते सोऽतत्वञ्च गच्छति, । वीरं द्वितीयं स्थानं, महाविष्णु दतीय, ज्वलन्तं चतुर्थं, सर्वतोमुखं पञ्चम, नृसिंह षष्ठ, भीपणं सप्तम, भद्रमटम, मृत्युमृत्यु नवमं, नमामि दशमम्, अहमित्येकादर्श स्थानं जानीयात्, यो जानीते सोऽमृतत्वच्च गच्छति। एकादशपदानुष्टुन्भवति, अनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टम्, अनुष्टुभा सर्वमुपसंहतं, तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभं जानीयात्, यो जानीते सोऽमृतवच' गच्छति ॥ वतीयः खण्डः ॥३॥ १ क, ख, रवं मर्व ।

·४० नर्मि इपूर्वतापनयाम् एवं तावत् प्राक् प्रत्यक्षरमुभवत हारो भवतीति विधानात् सामाभिव्यक्त-मूलमन्त्राक्षर-व्यवधानेनार्थप्रतिपादने प्रोमोमा- धिकत्वेन पदानानेन प्राप्त तदव्यवधानेनार्थप्रतिपादनोपाधिना रूढ़ेन पदपरिमाणं जापयितुं पदोबारमाह। तस्य ह वा इत्यादि समुपसंहृतमित्यन्त' स्पष्टार्थम्, 'स्थानं जानीयात् ' पदं जानीयात् । एकादशपदा वा अनुष्टुब्-भवतीत्युपसंहारात् प्रातनः सर्वोऽपि स्थानमन्दः पदे वर्तते । यस्मादभिधानाभि- धेय-प्रपञ्चस्याभिधानाव्यतिरेकः 'वाचारम्भणं ()विकारो नामधेयम्' इति श्रुतेः। नाम प्रपञ्चस्य सामान्य विशेषात्मकस्यानुष्टुब्-नामा व्यतिरेकादनुष्टुभवाद्यनमवियतमकत्वात् साकारबाम-प्रति- पादकत्वेन ब्रह्मत्वे सिदे ब्रह्मणव मुट्युपसंहार-कारणत्वेनोपादाना- दित्यनुष्टुवेवोपादानम् । तस्मात् सर्वमिदमानुष्टुभमित्यादि गच्छन्तीत्यन्तं व्याख्येयमुसार्थम् ॥ ३ ॥ देवा च वै प्रजापतिमनुवन्, अथ कस्मादुच्यते उद्यमिति।स होवाच प्रजापतिः, यस्मात् स्वमहिम्ना सर्वानोकान् सर्वान् देवान् सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतान्युट्टहानि, अजम्बं एजति, विटजति, वासयति, उद्याने, उगुह्यते। स्तुछि शुनं गत्त- मदं युवानं मृग नभोममुपईतमुग्रम्। मृडाजरिव सिंह स्तवानोऽन्यन्ते ऽरमन्निवयन्तु () सेनाः। तस्मादुच्यते उग्र- मिति। १,, वाचारमन रिका।

·३ उपनिषदि ! पण्ड । यदर्थप्रतिपादक मूठोपाधिना पदज्ञानमभूत्, तमेव गूढीपाधि विहणोति प्रयोत्तराभ्याम् । स नार्थोऽत्र बहुतरी व्यारयेयः साद- मामाभिव्यता साङ्गमूलमन्ख प्रतिपायः । स च मूलमन्त्रपदत्रया मका प्रथमः पाद , पदहयामको द्वितीय , पदनयानाकस्तृतीया, तत्सहरकपद एव चतुर्थ इत्येवमेकादश पदात्मकः । एवमेका दशपदात्मके मन्चे पच्चासन्यासानन्तरमुन्ने मन्त्र हितीयान्तेषु नवस पदेयु मन्वान्यं पदद्दयं ढतीयमादाद्यञ्च पदमिति त्रितय मप्यधस्तनेषूपरितनेषु च बतीयपादाद्यं पदादन्यत्नानुपज्यते । दतीयपादाद्यपदे हितयमनुपज्यते । एवं क्रियाकारकाद्यन्वय सम्बन्धशुधिः । तत्र पञ्चाङ्गन्यासानन्तरं पठितत्वात् पदोद्धार तदर्थ कथनस्य सर्वेष्वव पाटेप साङ्गेष्वर्थः कथनीय इत्याये पादे पदचया मके सारे लोकायग्नादिना सामोपनिषद्युपास्य सामाङ्ग प्रणमेन च मूलमन्त्र हृदयाङ्ग व्याख्याने प्राप्ते तत्रैकैकं पदं बहुतरेपर्थेषु व्याख्येयम् । तथा उपरितना टचो दशपद सम्बन्धिन्या प्रश्नोत्तरान्त रालवर्ति-वाद्याणपतिन्यः 'तदेषाभ्युक्ला' इत्येवं ब्राह्मणोलार्थ साधि बेनानावितामहाचक्रन्यस्तेहात्रिशदाहे नृसिहात्मवोब्रह्मण्येकैक मूलमन्त्रपद व्याख्यान परलन वर्णनीयाः । तथा बामणमकैक- मूलमन्त्रपद व्याख्यानपरत्वेन महाचक्र नाभि क्षीरोदार्णव सम्बन्धि- भूलनृसिहव्यूहे ब्रह्मणि प्रागुक्त गुणविशिष्टे व्याख्येयम् । अत एव तत्र साक्षित्वेनानुद्भावनम् ऋग्नाद्राणयोस्तत्तत्पद व्याख्याना- वसरे विभाग क्रमञ्च स्पष्टं प्रदर्शविष्याम । तत्र तावदेकैकं पदं धातूपसर्गादियोगेन बहुतरमर्थजात (२) कथ पदियति प्रजापतिः (e) के, ग, बहरममर्थजात च ·शब्दः सिंहपूर्वतापन्याम् कथं व्याख्यास्यत्यस्मान् व्युत्पवान् प्रति, इत्येवं देवा विस्मयेन 'ह' हर्पिता वै प्रजापतिमव्वनिति सर्वपदसाधारणं व्याख्यानम् । मृदा 'अर्थ' अनन्तरं 'कस्मात्' प्रसति-प्रत्यय विभागात् अनाख्यातं प्रथमं पदं, 'उच्यते' व्याख्यायते उभयत्रापि मूल नृसिंह व्यूहे दागिनृसिंहव्यूहे च 'उग्रमिति' इति प्रयसमाप्ति द्योतयति। स प्रजापतिस्तान् देवान् परमे- वरोपासना-निष्ठान् विवचितार्थ-प्रष्टन् दृष्ट्वोत्तरमुवाच । एव- मुतरोत्तर प्रश्नोत्तरेषु योज्यम् । यस्मात् 'म्बमहिना' अखतन्व- गल्या माययाग्मस्थत्वादेवास्वापर म्यमहिनेति यदन् सर्व- शक्तिमत्तृतीय पादाद्यपदानुपङ्ग दर्शयति। एवं तावत् नापद- व्याख्यानावसरे 'सर्वान् लोकान्' पृथिव्यादीन् पार्थिवत्वायान्तर- भेदभिन्नान् ‘सर्यान् देवान्' अग्नादीन् प्रणयमावा-मियएण्याख्यान- पचे पटगब्रह्मादि-गाई पत्यान्तान् प्रणव-प्रयममात्रा-प्रतिपादितान् 'सर्वानामनः' विषादीन् प्रणवयारयाने यध्यमाणान्, मर्याणि भूतानि 'उदग्रसाति' उदित्ययमुपसर्गः ठ इत्येतस्य निमा- तस्य स्याने वर्णमाम्यादन्वितापसर्गम्याथै । ग्र इत्ययं ग्रा- तीति भावकन्युत्पश्या अनुररातीत्यर्थः। 'प्रजसम्' अनम रतम् तथा च उत्पूर्वको ग्रहातिगदः सहि-विमोचन यम- तिपु वर्तते। उपाधते उदग्धते इत्यामनेपदार प्रयोजक- कर्मस्व माचार-कर्सत्यच इत्युकामेवादग्रसमिद्रयति । ततपाय- मर्थः । पूर्षीतार्थानुपाहकत्वं नष्टलच () यिपूर्व कम्य राजतेरुप- (0 ,, प्रथम ·३ उपनियदि खडः। संहारार्घत्वेन तदर्थ विमोचनार्थ वा स्थिति-कारवियत्यममुग्रहे प्रयोजकत्वमिति मूननृसिंहष्यूह-उदयान्तर्षर्तिये नोषाग्यम् । एवं मून नृसिंहा उदयोपासना-परत्वेनोपपदं व्याग्याय प्रयेदानीं तदेवपदं हासिंगदृश्य होपासना-परत्वेन व्याम्यातुगृच- माछ। मनुहोति। स्तोसारं प्रत्यक्षीकत्याह परोसीकन्य मुसुन्यं यो ये नृसिंह इत्यादि मन्त्रण रेय 'मृत' वापिंगवमिहम्यूई 'गल- 'सद' गर्ने महाचरणात स्तुतिकरमणो गीर्य ते(१) सि प्यूपाया, सोदतीति गर्भमदं 'युयानं' प्रसिहं 'मृगं' मिहरपं 'नभीम' अभयदर उपहम् अनुग्रहार्थ सर्वोपगमगोलम् 'उप' पाविंग. यसिंहप्यूहरूपम् । प्रचापि सतिक नृमिंघ पदम्यानुपनः । मुदीरयेवं साधा। एवं परोचतः माने हाधिमियूरे तसामारिययण-युहास्वाय तात्या प्रत्यको घभूतमप्यूह तपा. सकायेति प्रत्यक्षोल यायमुत्तराईः। हे 'सिई' हागिदार, 'तषानः' मूतूयमानःवं 'गड़ा' गुपय 'जरिये तोपर। यहा पतुर्थी हितोया। '' तर गेना' प्यूहरूपा 'अमर' परमसः पन्यं निरयन्त पिनागया। यहा सानुपाई मया परानुपई प्रार्ययते । से तर मेमा यूहरूपा पग्नदन्यं निपूर्णाययतिरनुपजायें यरत, पनुग्टतनिधत्यर्थः। यामादेव मागुन प्रशारेपोभयो- पाम उग्रपदं पमम् । तपादुयते उपमिति। रति गम्द रममा पोतयति। ४। नतिनमामि भार| ·नृसिंहपूर्यतापन्याम् अथ कस्मादुच्यते वीरमिति। यस्मात् खमहिना सर्वान् लोकान् सर्वान् देवान् सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानि विरमति, विरामयति, अजनं सृजति, विसृजति, वास्यति । यतो वोरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तयावा जायते देवकामः । तस्मादुच्यते वीरमिति। एवं प्रथमपदमुभयोपासने क्षममिति विज्ञाय अथेदानों द्वितीयं यदमुभयोपास्ये व्याख्यातुं द्वितीयो देवप्रयः । स च प्रथम- देव-प्रश्चन व्याख्यातः। अथ वास्मादुचते वोरमिति । याच प्रजापतिरिति प्रागुतमनुपज्योत्तरम् । यस्मात् स्वमहि मेत्यादि सर्वाणि भूतानीत्यन्तमुतार्थम् । 'विरमति विरामयति' विविधप्रकारेण प्रागुतान् प्रति रमति । रम क्रीड़ाराम् । तथैव तान् क्रोड्यति । कथं क्रीड़यतीत्यपेक्षित आह । अजस्रमित्यादि वासयतीत्यन्तमुन्नार्थम् । एतदुक्त भवति । सृष्टि-स्थिति-लय- विमाचन-वासन-कर्टवरूपाः क्रीड़ाः। अतः प्रागुतार्थ-मूलसिह- व्यूहहदयं क्रीडासझामुपास्यम् । एवं मूलदृसिंहोपासना-पर- लन दितीयं पदं व्याख्याय हात्रिंशनृसिंहव्यूहोपासनायां तदेव पदं व्याख्यातमईर्चमाह। यत इति । 'देवकामः' तांस्तान ब्रह्मादिदेवान् खेन रूपेणावतारयितुं कामयते पति देवकामः । यहा नृसिंह-यूहमेव वा ब्रह्मादिरूपं प्रकटयति। कचिदायुधः कचिदिश्वरूपोपपत्तियायेन, यो वै नृसिंहो देवी भगवान् यच बना' इत्यादिए, 'यो चै नृसिंहो देवो भगवान् वे चाटो वसवः' इत्यादिपु ·२ उपनियदि ५ सय ४५ , च पदेषु । एवं देवकामो जायते । यतः 'वीरः' शूरः । यद्दा वीरः विविधावताररूपेण रमणीयशील', 'कर्मण्यः' तत्तदय- तारणरूपम्गोलः, उपासकानुग्रहणे 'मदन' पूजितवलः, यहा पूजितोत्साहः, 'युक्तग्रावा' युतो ग्रावभिः युलगावा सोमे अध्वयादिरूपः, यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यय सर्वमित्यादि- मन्त्रपर्णात् । यस्मादुक्तप्रकरिणीभयोपास्ये वीरपदं धर्म तस्मा- दुचते वोरमिति। इति शब्द उत्तर-समाप्तिं द्योतयति ॥ अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुमिति । यः सर्वी लोकान् व्याप्नोति व्यापयति, स्नेहो यथा पललपिण्डमोतं प्रोतमनु- प्राप्त व्यतिपत्ती व्याप्यते व्यापयते । यति । अधेदानों टतीयपदं व्यास्थातुं देवपन्नः । स चौतार्थः। सर्वत्र प्रश्नवाक्येवधशम्दस्तत्तदानन्तयार्यः । अथ भरमादुचते महाविष्णु मिति। इति शब्दोऽनुष्टुप्प्रथमपाद द-प्रत्यसमाप्तिं चोत- स होवाच प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरम् । य इत्यनापि खमहिनेत्यनुपङ्गात् शक्तिमसिंहपदानुषङ्गः। 'सर्वान् लोकान् व्यामोतिव्यापयतोति'। अब सर्व लोकपदाग देवारमभूतानां सङ्गहः प्राग्वहनामकत्वेनावगतानां तदादिन्यायेन। विष्ल व्याप्तायिति धातीरूपम्। तच्च व्यापकत्वं निरुपपदखेन महत्वं प्रासमिति महसन तदेव ढोकतम् । यहा मह इति तेजो नाम महो- व्यापकम् । व्यापकले दृष्टान्तमाह । 'वह'लादिः यथा 'पलल- पिएं' पलसस्य पिएई पलख पिण्डमामिपपिण्डम् 'योतम्' अनु- ·सृसिंहपूर्वतापयाम स्यूनतम् 'प्रोतम् प्रकारे गानु स्यू गम् 'अनुप्राप्तम्' अनुपक्तं तादृशं पिएं 'व्यतिपतः' अवययमम्भिवः 'व्याप्यो व्यापयते' दृष्टान्ते प्रात्मनेपदी- पादानात् व्याप्नोति व्यापयतीति दार्शन्तिके च परसौपदोपादा- नादुभयपद्ययं धातरिति दर्शयति । एतदुक्ता भवति । प्रागुक्ता- सलोकादिसाचारापक प्राजक्रयापक चच्च मूल नृसिंह हृदये उपास्यमिति । यस्मान्न जातः परोऽन्योऽस्ति य आविवेग भुवनानि विश्वा । यस्मादन्यं न परं किञ्च नास्ति प्रजापतिः प्रजया संविदान' । बौणि ज्योतीपि सचते स षोड़शी॥ तस्मादुच्चो महा- विष्णुमिति। एवं तावत् सान मूलसिंह यूहोपास्य परत्वेन महाविष्णु- पदं तोयं व्याख्याय अथेदानीं तदेव पदं दाविशनृसिंह यूहो- पास्य परत्वेन व्याख्यातुमचमाह । 'यस्मात्' हात्रिंशन्नसिह- न्यूहात् 'पर' उत्शष्ट 'नजात' उत्पम्रोऽन्यो नास्ति सर्व स्यैवात्रैवान्त- र्भावात् । 'यः' व्यूहः स 'प्राविवेश' प्रविष्टः 'विश्खा' सर्वाणि गुवनानि भूतानि व्याप्त तत्तद्रूपधारणेन विश्वरूपावतरणेन विभू- वाया। प्रजया सह प्रजापतिरपि सनिदानः' जानन् तमुपास्यतया, 'श्रीणि ज्योतीवि' गार्हपत्यादीनि 'सचते' ऐवते । 'सः' प्रजापतिः उपासनं कुर्वन् 'घोडशी' कला निराकारब्रह्मतया बभूव । तस्य चाद्यस्योपासकस्य प्रजापतेरन्यस्य वोपासकस्यायमुपासना- अत्र च प्रकरणे महाचक नामिवर्ति क्षीरोदार्णव । क कम ।

·२ उपनिर्याद ५ खण्ड । 89 सम्पन्धुपास्यो भूननृसिंह प्यूह इति पूर्वाचार्याणां परि भाषा सम्पदायागता। तत्र प्रणव पूर्वकगतिमोजोधारण पूर्वक सामाभिव्यता हात्रियदक्षरेयु न्यस्तेषु च यथासहायक मिवचरे प्रपत्र-सम्युटिते तर व्यूहमन्वेस्तुत थूह स्तुत्वा तथेवोपास्य एवं दाशिवसिंह-व्यूहोपासनया साग्मानं महा विष्णमुपास्य सानसामाभिव्यक्त सागमूल मन्त्रेण मूनर्मिह- व्यूहमकरणे वतत्वात् पञ्चाङ्गन्यासं विधाय सम्पदायानुमारेण सस्मिन् महामिणो तथैव पञ्चाङ्गन्यासं विधाय तत सानोपासना मारभेत। तत्र प्रथमपादे पदत्रयात्मके प्रथमपाद प्यारयान प्रतिपादित-गुणविशिष्ट शक्किमसिहपदपूर्व पर नमारेक्रया पदपूर्वक सामान प्रणा मन्त्र व्याग्यात हदयमन्त्र प्रतिपादित गुपविशिष्टं मूननृसिहयूहमुपास्य द्वाचिगदसिह यूहमा प्रतिपादितमुपासोत । प्रतिपद मूलमियूरोपा सनपूर्वक हाधिशसिहयूहोपामनम् । अत एय प्रदयाद्यन- मन्यापामयं व्याचक्षाणेरम्माभिगता प्रपञ्चागमगाम्ने । दय बुदिगम्य त्वात् प्रणाम स्यानम पदम् । फियते उदधे नानो मुदि गम्या नमस्किरा इति। एव हितोय तोय चतुर्थ पादेषु सचम् पादोपामना प्रागुप्ता हत्या विधाय महाविष्णुरपे अन्त्यमाम प्रतिपादितरपे या उपास्यरपे था, सायुज्यतया सचिदानन्द रपे या, अघवा यथान्त परण राहियोग्यतया समाधिनायसिष्ठेतो पाययतोवोपासनयो माम मूलमन्न प्रवाना वैकम्पिक-अपपर्यकत्वेनायम्यानम् । तयाँ यत्र यप मूममन्त गमति तप तप प्रणय गल्लि योग मम्मुटोकरलेन। तापोष एव पासका ।

·सिंधपर्वतायनाम् मूलमन्त्रजप-पूर्वकः प्रणवजपः श्रेयान्, तस्य सर्वोत्शष्टत्वात् । सर्वमन्त्रजप-प्रत्याम्नायखेन विहितत्वात् । यः प्रणवमधीते स सर्वमधीते इति श्रुतेः। अन्ययोरुपामनयोरन्यसाम-निरा- कारयोरवस्थितीन जयो नान्यचिन्तनं समाधविवावस्थितिरिति- परम-रहस्य-विवेको न कस्यचित् प्रतिपादनीय इति स्थितम् । यस्मादिदं महाविष्णु-पदमुभयोपास्य-प्रतिपादनक्षम तस्मादुच्यते महाविणुमिति । इति शब्दो व्याख्यातः॥ अथ करमादच्यते ज्वलन्तमिति। यस्मात् महिना सर्वा लोकान् सर्वान् देवान् सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानि स्वतेजसा ज्वलति ज्वालयति ज्वाल्यते ज्वालयते सविता प्रसविता दीप्तो दोपयन् दीप्यमानो ज्वलन् ज्वलिता तपन् वितपन् सन्तपन् रोचनो रोचमानः शोभनः शोभमानः कल्याणः। तस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । एवं प्रथमपादोपासना सानां विधाय तथैव द्वितीय-पादो- पासनां विधात तदाद्यपदं मन्वापेक्षया चतुर्थञ्च पदं व्याख्यात प्रश्नोपनमः। स चोक्तार्थः । कस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति। प्रति शब्दो व्याख्यातः। स होवार प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरन् । यः 'स्वमहिम्ना' स्वाधीनमायया 'सर्वान् लोकान्' अन्तरिक्षगतान पूर्वोक्तान भाविनश्च तदन्तर्गतान् ‘सर्वान् देवान्' यक्ष-गन्धर्वादोन् 'सबीन् आत्मनः' ऋग्यजुः-सामायबरुपान् पुरुमान् अन्यासमोन्

·५०
.
सिहपूर्वतापन्यास
ज्ञानस्येत्येते गटप्रत्यया वर्तमानकाला सन्ती यस्मिन् काले
एतद्दाहोपासन वर्तते तस्मिन्नेव महाविष्णो गफसक प्रकाधा-
तमकोऽधिकारी वर्तते इति दयन्ति । 'रोचनः' अनुगकरः
'रोचमान' इच्छाकर, अतएव शोभन शोभमान कल्याण
इति । एतदुक्ता भवति। मूलनृसिह व्यूहस्य गिरोऽङ्गे उत्ते
स्थित तेजे सर्वप्रयागात्मक सर्वाशानदाहकञ्चेति सामान
सविटमन्वेण व्याख्यातमुपास्यमिति ।
यस्मादुभयोपास्य प्रति
पादनक्षम ज्वलन्तमिति पदं तस्मादुभयोपास्य परत्वेनोपसहरति,
तम्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । इति गम्दो व्याख्यात ।
अथ कस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । यस्मादनिन्द्रियोऽपि
सर्वत' पश्यति, सर्वत हणोति, सर्वतो गलति, सर्वत
आदत्ते, सर्वग सर्वतस्तिष्ठति।
एक पुरस्तात् य इदं वभूव यतो वभूव भुवनस्य गोप्ता ।
यमप्येति भुवनं साम्पराये नमामि तमई सर्वतोमुखम् ॥
नम्माच्या सर्वतोमुखमिति।
अधेदानों क्रमप्रास भूनमन्त्रापेक्षया पचम पद पादापचया
द्वितीयमुभयोपागे व्याम्यात देवप्रय ।
अध करमादुयते मतो
सुखमिति । म चौकार्य ।
महोयाच प्रजापतिरियमपञ्ची
पारम्। यम्मात् समरित्यनुपज्य य्याम्येयम् । 'पनिन्द्रियोड
पोति' मेन्द्रियम्य स्याग्यास विग्रहम्य तदभिमान राहिवादनि

·द ७ २ उपनिषदि ५ खण्ड । ५१ न्द्रियत्वम् । अनिन्द्रियोऽव्ययं मूलसिह-यूह. सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणोतीति बुद्धीन्द्रियोपलक्षणम् । सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते सर्वगः सर्वतस्तिष्ठतीति कर्मेन्द्रियोपलक्षणम् । एव- मुभवेन्द्रियाभिमान-रहितोऽप्ययं व्यूह उभयेन्द्रियजन्य कार्यकरण- शक्तिमान् शिरोऽङ्गे उपास्य इति दर्शयति । एवमिदं सवतोमुखपद मूलनृसिहोपास्य-परत्वेन व्याख्याय अथेदानी हाबिशनसिहोपासनापरले तदेव पदमचा व्याचष्टें । 'एकः पुरस्तात्' प्राक् ब्राह्मी नृसिहावतारो बभूव । 'इद' सर्व यतो बभूव 'भुवनस्य' गोप्यस्य ‘गोप्ता' सिह एष विष्णुर्बभूव । 'यमप्येति, लयं गच्छति 'साम्परायें प्रलयकाले 'भुवन' सर्व स एव महेश्वरो बभूवेति । बद्धक्रमकाणां व्यूहानां त्रयाणा प्रथमत एयोपादानेन तदादिन्यायेनेतरेषामेकोनविशवाहानां ग्रहणम् । अस्मिन् मन्त्र 'नमामि नमस्करोमि 'त' व्यूहम्, अहं नमामोत्येत त्पददयमत्र वदन् सर्वपद व्याख्यानेऽनुषक्तमिति दर्शयति । खमहिम्नेत्युपादानात् तत्र तव शक्तिमनृसिह पदमप्येतदन पक्तम् ॥ 'सर्वतो मुखमिति' सर्वतो नृसिहाकाराणि मुखानि यस्य स तथोक्त त नृसिह सर्वतोमुख नमाम्यहमित्यर्थ । यसमादिदं पदमभय प्रतिपादने शक्त तटुभव प्रतिपादकत्वेन तस्मादित्युपस हरति, तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति। एतदुक्त भवति । द्वितीय- पादे शिरोऽत विशिष्ट प्रतिपादित मर्वप्रकायकत्व सर्वाज्ञान- दाहकत्वोभयेन्द्रियकार्य करण शक्ति गुण विशिष्टः सामान सविट. मन्त्र व्याख्यात गुणविशिष्टये मूलनृसिंह व्यूह उपास्य', तत इतरो व्यूह इति । एवमाचादनादुबत-प्रदेशे स्थितत्वाछिरसः शिर.

·५२ नृसिंहपूर्वतापन्याम् स्वम्। अत एव शिर आदित्यः सर्वोत्शष्ट प्रकाशः। तस्मै उन्नताय उन्नतखाय सर्वोत्कृष्ट-प्रकाशाय साहेति प्रपञ्चन्तस्य । तस्मात् प्रपञ्चाकाराम तदाकारां बुद्धिं प्रत्याहत्य नृसिंहाकार- मेवोपासोतेत्येवं गिरोऽनमन्वस्थार्थः । यो वै दृसिंहो देवो भगवान् यश सर्वमिति ऋतः। अतएवोक्त शिरोऽङ्ग-मन्नार्थ व्याचक्षाणैरस्माभिः प्रपञ्चागमगाते । तुझार्थत्वाछिरः खे खे विषयाहरणे हिठः(१)। शिरोमन्त्रेण चोत्तुग विषयाहतिरोरिता इति ॥ अय कस्मादुच्यने नसिहमिति । यस्मात् सर्वेषां भूतानां ना वीर्य्यतमः श्रेष्ठतमश्च, सिंहो वीर्यतमः श्रेष्ठतमय । तम्मान्नृसिंघ आसीत् परमेश्वरो जगदितं वा एतद्रूपमहर भवति। प्रतद्विष्णुस्तवते वीर्येण स्मृगो नभीमः कुचरो गिरिष्ठः। यम्योरपु त्रिपु विक्रमणेाधिक्षिपन्ति सुवनानि विश्या ।। तस्मादुच्यने नृसिंदमिति। ० इयत महानि धरयंम पठो मायाम, किरा पर यामापारम्य नाग मापदमिरिन पिकाममननाथ जीय निशिस ·२ उपनिषदि ५८ण्डः। ५३ एवं दिलोये पादे सानोपासनामभिधाय तोयपादोपासना- मभिधातुं तदाद्यपदं पठश्च मूलमन्त्रापेक्षयोक्तोपास्ये व्याख्यातुं देवप्रश्नः। अथ कस्मादुच्यते नृसिहमिति । स चोक्तार्थः। स होवाच प्रजापतिरित्यनुयज्योत्तरम् । अब च यस्माच्छन्द- प्रयोगात् स्वमहिम्नेत्यस्यागुषङ्ग दर्शयति । यस्मात् सर्वेपां भूतानां मध्ये 'ना' पुरुषाकारः 'वोद्यतमः' तमः सर्वातिशये' सर्वातिशायो श्रेष्ठतमघ, सिंहा वोर्यतमः श्रेष्ठतमययुलार्थम् । ततयोभया- मकरूप-प्रदर्शनेन यद्य द्रूप कामयेऽह तत्तहारणे लोनयैव शकोऽहमिति दर्शयति । यस्मादेवं तम्मावृतिहः परमेश्वर आसोदित्यन्वयः । न च नृसिहे परमेश्वर आसोदित्यन्वयः वैयधिकरण्यापत्तः। सामानाधिकरण्यान्वयोपपत्तौ सत्यां वैवधि- करण्यानुपपतः। तस्मान्नृसिंहः परमेश्वरस्थिनेत्रो नीलकण्ठः पिणाकोति सिद्धम् । ऋतं सत्यमिति प्राग्व्याख्यात-मन्यवर्ण- चोतं 'जगदितं' जगतो हित जगदितमनिष्टनिरसनेन 'वै' प्रसि- धम् ‘एत दूप' प्रागुपास्य घेन यदुताम् 'अक्षरं भवति' यदक्षर मविनाशं चिद्रूप निराकार तदेव साकारम् उपासकान महाय भवतीत्यन्वयः। एव नृसिहपदं पठ मूलमिह व्यूहे व्यास्याय तदेव पदं दात्रि- गाहे व्याचष्टे । 'विष्णुगः' सिंहा प्रस्तवते' स्तुति प्राप्नोति । स्तुतिमन्दः । 'नहोम्याय' तत्तत्मामर्थराय 'नभोम्:' न भयहरः , * दिया: यश नत्' विश्व प्रजवते' प्रनत कपेनि 'मृग' मिरल रनि नारायणी याया।

·खभावतः। नृसिंहपूर्वतापन्याम् 'कुचरः' कुत्रापि() चरति सर्वदेव-विग्रहेषु लीलया स्वयं विचरति सर्वदेव-लोला-विग्रह-धारीत्यर्थः। 'गिरिष्ठः' गिरिः पर्वतः तत्स्थः ईशरात्मक इत्यर्थः । यदा, गिरि वायूपास स्तुति यद्यपमभिलपन् स्तोता कामयते तत्तद्रूपं स्वस्मिन् स्थापयतोति गिरिष्ठः। यस्य 'विषु विक्रमणे' विग्रहेषु विविधक्रमणं विक भण तेषु ब्रह्म-विष्णु महेशरात्मकेयु 'अधि' इत्युपरिभावे अध्य- रुपु बहुषु लीलाविग्रहेषु 'भुवनानि' सर्वाणि 'क्षिपन्ति' निवसन्ति तानि ज्ञानपूर्वकाणि चेविवसन्ति एए लीला. विग्रहेषु वयं तिष्ठाम इति, तर्हि क्षिपतिरैश्वर्यकर्मा, ऐश्वर्य प्राप्नुवन्तीति। एवं नानाविध-पिक्रमणवतरणे 'वी-य' साम- यि तदर्शनाय विष्णुमंगः मिहः 'प्रस्तवते' प्रकर्येण स्तुति लभते इत्यर्थः। एवमुभयोपास्ये नृसिंहपदं व्याख्यातं तस्मा- दित्युपसहरति, तस्मादुच्यते नृसिंमिति ॥ १० ॥ अथ कमादुच्यते भीषणमिति । यस्माद्-यस्य रूपं दृष्ट्वा सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि भीत्या पलायन्ते, स्वयं यतः कुतश्चिन्न विभेति। भोपास्मादातः पवते, भीपोदेति सूर्याः । भोपारमादमिश्चेन्द्रश्य मयुधीवति पञ्चमः ॥ नरमादुच्यते भीषणमिति। ५ग, नाय म घरनि।

·२ उपनिदि ५ सरहः । एवमुभयापेक्षया पठं नृसिंहपदमुभयोपास्ये व्याख्याय अथे- दानो-मुभयापेक्षया सप्तमं द्वितीयच्च पदं व्याख्यातुं देवप्रश्नः । अध कस्मादुच्यते भीषणमिति । स चोतार्थः। स होवाच प्रजापतिरित्यगुपज्योत्तरम् । यस्माच्छब्दोपादानात् स्वमहिम्ने- त्यनुपङ्गः। 'यस्मात्' खमहिना 'यस्य' भूलनृसिंहव्यूहस्य 'रूप सानं शिखाग युक्त मौलिप्रदेश चान्द्र-तेजोराशि युक्त सामान-यजु- लक्ष्मीमन्द-याख्यात-भू-भवः-स्व-मह-लौक-चतुष्टय-सम्पिण्डित- तेजोराशियुक्तामप्रप्य तेजोमयं रूपं दृष्ट्वा 'सबै देवा.' तदन- निवासिनो वसु-रुद्रादित्या. 'साणि भूतानि' इमानि 'भीत्या' भयेन 'पलायन्ते' पलायनं कुर्वन्ति । 'स्वयं देवः यस्मात् कस्मा- दपि न बिभेति, निरतिशयाभय-गुण विशिष्ट उपास्यः । एवमुझोपास्ये भोपणपदं व्याख्याय तदेव पदं हितोये प्यूहे चा व्याचष्टे । भोपेत्यादि । 'भीपा' भौत्या 'अस्मात्' मूलयूहात् 'वातः' वायुः ‘पवते' वाति । वातपदोपादानात् महाभूतव्यूह उपलक्षितः। 'भौषोदेति सूर्य इति' सोम- सूर्यव्यूहावुपलक्षितौ। 'भीपास्मादग्निशेति' आग्नेयो व्यूह । 'इन्द्रयेति' सर्वव्यूहः । 'मृत्युर्धावति पञ्चम इति' मृत्युयूहः । तबास्यामृचि यद्यपि पञ्चानां व्यूहानामुपादानेन तदादिन्यायेन सर्वमहलनं तथापि भियो दर्शनात् वायादीनां स्वम्वरूपेण भयगुण मुखेन सङ्घयां ब्रह्मादीनां सङ्ग्रहणात् तदुभय-भावरूप- नृसिंहयूहे प्रवेशनेन वा तद्रूपधारणेन वोभयरुपतेति दिरूपन्द- मम्ति मर्चेषाम् । तत्रैकैकस्य देवस्य तत्तद्रूपधारणेनोभयरूपं प्रदर्शयन् बहूनां देवानां स्वान्तभविषोभयरूपं प्रदर्गयतीति ।

·। द्रसिंहपर्वतायनाम् उभयरूपेण सर्च शापिंगडाहं सङ्ग्रहातीयमगिति तत्वार्थः । एपमुभयोपास्ये भोपएपदं व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहरति, तम्मा- दुचते भीपणमिति। अथ करमादुच्यते भद्रमिति । य वयं भद्रो भूत्वा सर्वदा भद्रं ददाति रोचनो रोचमानः शोभनः शोभ- मानः कल्याणः। भद्रं कर्णेभिः श्टणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ तस्मादुच्यते भद्रमिति। एवमुक्तोपास्ये प्रागुनतापद व्यास्याय अधेदानीमुभयापेक्षया टतोयमष्टमञ्च पदमुभवोपास्पे व्याख्यातुं देवप्रश्नः । दुच्यते भद्रामिति । स होपाच प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरम् । व स्वमहिनेत्यनुप्रतः। 'स्वयं भद्रो भूत्वा' भजनीशे माङ्गलिको भूत्वा मर्षदा 'भद्रं' मानलिकं ददाति । भद्रदाल-स्वरूपच मूलयूहे उपास्यमिति दर्शयति । 'रोचनः' दोशियुक्तः 'रोत- मानः' शिखान रुचिं दोनिं कुर्वन्, शानच्-प्रत्ययान्तत्वात् । तदन हितोव तिजोरूपादङ्गादधिकतरत्वेन जोकपम् । नानाभरण्युक्त मोलिगतं तेजस्तदन्तर्गतानां देवानां खतेजसाभि- भवतीत्येवमुपाम्यम् । अतएवोक्तममाभिः शिखाद्गमन्च व्याचक्षाण: प्रपञ्चागमगाम्। गिपा तेजः ममुद्दिष्टं यपडित्य- अथ कम्मा . प्रतय .

·२ उपनिषदि ४ खण्ड ।
श्रुते।
मुष्यते। तत्तेजोऽस्य तत. प्रता शिखामन्ग मन्तित ।
निरतिशय तेजोऽवयागिखत्यर्थ । यस्य ज्ञानमयो शिसा इति
'शोभन स्वरूपेण 'शोभमान' शिवागतेजसा,
अतएप 'कल्याण ' माङ्गलिको मूलतृसिहयूह ।
एवमुत्तोपास्ये अष्टमपदं व्याख्याय अथेदानी तेनैव पदेन
हाविगाहमृचा व्याचष्टे | भद्र कर्णेभिरिति । इयमृक् प्रारम्भे
शान्तिपाठे व्याख्याता।
'तनूभि ' एभिस्तनमन्त्रैरेव विरे
र रितिविशेष , पचमानान्तभीयान स्तुतिमन्त्राणाम् । एवमुभयो
पास्ये व्याख्यात तस्मादियुप सहरति, तमादुयते भद्रमिति ।
इति शब्दो व्याख्यात ।
श्रथ कस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति। यस्मात् स्वभक्तानां
स्मृत एवं मृत्युमपमृत्युञ्च मारयति । य आत्मदा
बलदा, यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवा, यस्य
छायामृतं, यो मृत्युमृत्युः, कस्म (१) देवाय इविपा
विधेम। तस्मादुच्यते स्मृत्युमृत्यमिति ।।
एष तोयपादे तत्तत्पद व्याख्यानेन सागोपामनामभिधाय
तथैव चतुर्थ पादोपासनामभिधातु तदाद्यपद मूलमन्त्रापेक्षया
नयमञ्च पदमुभयोपास्ये व्याख्यातु देवप्रश्न , अथ कम्मादुच्यते मृत्यु
(१) कर्मे इत्यत्र कमिनि दिनोपान्त पागे भायनमत्त । परन्तु बजषु पुम्न
के पानपाटम्य दानान् दीपिका सम्मानन्दाय म एव
निवशित
।

·५८ वृसिंहपर्चतापनाम् मृत्युमिति। स होवाच प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरम्। 'यस्मात् स्वमहिम्नत्यनुपङ्गः। 'खभक्तानां' भजमेगावाम्, स्वसेवकानाम् अनन्यभावेन ‘स्मृत एवं' उपासित एव 'मृत्यु' साक्षात्कालमाप्तम् 'अपमृत्यु' अवान्तर-निमित्तप्राप्तम्, जातकर्मणि गणितशास्त्र- निर्णोतायुः परिमाणे तदन्तरा मृत्युरपमृत्युः, तश्चानन्यभावे. नोपासकानामप्रार्थित एव 'मारयति' विनाशयतीत्येयं रूपं कवच- मगमुपास्यम् । तस्य सामाङ्गमन्वेण नृसिंहगायनमा नृसिंह- रूपेण व्याख्यातत्वाम् स्वानुपासकान् स्वस्वरूपान् सम्माद्य मृत्युमपमृत्युञ्च मारयतीत्यर्थः। यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यथ जीव इति मन्त्रवर्णात् । एवं प्रागुक्ता पदं मूल-सिंह-यूहोपास्य-परत्वेन व्याख्याय प्रयेदानीं तेनैव पदेन हात्रिंशाहमचा व्यानष्टे ॥ 'यः' हात्रिंग- मिहव्यूहः 'आत्मदा' आत्मानं ददातीत्यात्मदा स्वखरूपदाता सापां देवानां स्वखरूपमेय धारयतीत्यर्थः। 'बादा' सामी- दाता खोपासकानां देवानां स्वस्वरूपधारणे शक्तिं ददातीत्यर्थः । 'यस्य प्रशिप' मूल नृसिंह-व्यूहस्यानचतुष्टयं प्रशिपं प्रकर्षण शियत इति प्रशिपंपोर्वरितं दाविंशवाह विजे देवाः सर्वे देवाः 'उपासते' उपास्तिं कुर्वन्तोत्यर्थः । 'यस्य छायामृत' छाया इति रहनाम, छायैयामतं छायामृतं महाचक्रम्, तदन्त- र्भावादस्य व्यूहस्य, 'यः' व्यूइः 'मृत्युमत्युः' मृत्योरपि मृत्युः, ७ यम्य "वि भय उपागतं यामवधिमउगमन कुर्वन्तोनि, जीवापरप यरियादियुते । नेपामाबलेनास्य वेनिभाय । 'देवा' असरय यस्य 'शिप 'प्रिया. माना पोषामने, यम्य 'माया महिपानम् चमतं वाले रनि नारायहोशमा।

·२ उपनिर्धाद ४ खण्ड मृत्युर्यस्योपसेचनम् इति युतः। 'क' प्रजापति ब्रह्मणो म्यूह तदादिन्यायेन बझामकत्वात् सय सङ्ग्रहाति, देवा देवो दानादा यातनादा दौपनाति यास्कवचनात् । 'हविषा' हविः- प्रदानेन हार्मन नैवेद्येन वाचनेन था। अत एव वक्ष्यति महा- चक्र प्रकरणे अनुष्टुभा हाम फुयात्, अनुष्टुभानमिति । विधेम परिचरेम। यहा, विधतिर्दानकम्मति यास्कवचना- धाम-न्यूह प्रभतिच्यूहाय हविर्दन इति विभक्तिव्यत्ययः । कगन्दे देवश च तस्मिन् पचे विधति. परिचरण-कर्मेति तत्वार्थः । एवं प्रागुतोपास्ये मृत्युमृत्युपद व्याख्यातं तस्मादित्युपसहरति, तस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति । अय कस्माटुच्यते नमामोति। यस्माद्यं सर्वे देवा नमन्ति मुमुशवो ब्रह्मवादिनन्च। प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्र वदत्युक्थम्, (१) यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रोऽर्यमा देवा ओकामि चक्रिरे। तस्मादुच्यते नमामोति । एवं पायुक्तपदं प्रागुतोपास्ये व्याख्याय अथेदानोमुभयापेक्षया हितोयं दशमञ्च पदं व्याख्या देवमनः । अध करमादुच्यते नमामोति। स होवाच प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरम् । यस्मात् खमहिनेत्यनुपङ्गः। नमामोत्यस्यास्यातपदलादस्मदर्थ-प्रत्यया विहाय प्रत्यर्थ व्याचष्टे । तथा चास्य प्राक्तनसर्व पदार्थ-सम्ब- (९) ख, ग, घ, ममत्युक्छ।

·सिंहयूयंतापन्याम् धिनः सर्वमानपङ्गः । यस्मात् शब्दोपादानाय स्वमहिम्नत्यनुपर: प्रत्यर्थेन यस्मात् 'यं' मागुता-विशेषणं मूल-नृसिंह-यूई सर्च देवा.' पृधिव्यन्तरिम-द्यु-नहालोक नियासिनो महाचक्रोपासकाय 'नमन्ति' नमस्कुर्वन्तीति सर्व-नमस्कार्य-गुण-विशिष्ट उपास्य शति दर्शयति । तथाच विविधोपासकानां देवानामधिकारि- विशेमणमाह। 'मुमुक्षयोऽनावादिन' इति । अब्रह्मवादिन इति, अन्यथा हैविध्यासम्भयात् । यक्षा, मुमुक्षयः ब्रह्मवादिनी मुक्ताय लीलया विग्रहं कृत्वा नमन्तीत्यनुपगः। एतदुत्ता भवति । ब्रह्मलोके स ब्रह्मा स शिव स हरिरित्यादि-मन्त्रवर्णोपात-सामाङ्ग- नृसिहगायत्रमा व्याख्यात-नृसिंह व्यूहयतुर्थ-कवचालाययत्वेनो- ततय कवचं सर्वानेतानुपास्यान् सपृहातोत्यम- चतुष्टयान्तर्गतामन्यांय। अव एवोत्तमस्माभिः कवचाङ्गमन्चार्थ व्याचचाणे: प्रपञ्चसारे । “कवचग्रह इत्यस्माद्धातोः कवचसम्भवः । हुतेजस्तेजसा तेन रायते कवचं तत" इति । एवं प्रात्यर्थसहितं नवपदार्थ प्रतिपाद्य साधारणरुपं नम- स्वायमभिधाय अथेदानी सामादि मन्च साधारणत्वेन पुन, प्रह- त्वर्थगचा व्याचष्टे प्रनूनमिति । 'उक्थं (१) प्रशस्तं ब्रह्मणस्पतिः' ब्रह्मणः साकारस्य निराकारस्य च उपदेशदारा पाता पाल- यिता 'नूमं' निधिलं 'मन्व' सामराज स्तुहोत्यादि य आमदा इत्यन्त द्वाविंशाह-प्रतिपादकं मन्त्रराजं प्रवदति नमति । 'यस्मिन् प्रागुतो मन्चे इन्द्रो वरुणो मित्रोऽयमा देवाः 'औकासि पास्यः। .

·२ उपनियदि ४ खण्ड । गृहाणि उपासनाय 'चक्रिरें' कृतवन्त इत्यर्थ । अनेनैतद्दर्शयति । यघा देवे उपास्य गुरौ च भक्तिः तथा मन्त्रे ऽपोति। तदुक्तम् । “गुरौ देवे च मन्चे च सहगो भक्तिरिष्यत" इति । मन्त्रस्य नमस्कार्यत्वथवणात् । एव नमामीत्येतदाख्यातपद मुतापास्ये व्याख्यातं तस्मादित्युपसहरति तस्मादुच्यते नमा अत्र च मोति॥ अथ करमादुच्यते अहमिति। अहमस्मि प्रथमजा घटत २३ स्य १२३४ (१) पूर्व देवेभ्यो ऽस्तस्य ना २३ भा ३३४५ यि(र), यो माददाति स इ देव मा २३ व १-४५६ त. (२) अहमन्त्रमन्नमदन्तमद्मि १२३४५६ ("), अहं विश्वं भुवन- मभ्यभवा (५), स्वर्णज्योतिः, १२३४५ य एव वेदेति महोप- निपत् ॥ चतुर्थ खण्ड ॥ ४ ॥ इत्यथर्ववेदे नृसिंह पूर्वतापनीये महोपनिय द्वितीया समाप्ता ॥ २॥ एव नमामोति पद नवपदसम्बद्दत्वेन व्याख्याय अथेदानो महमिति कर्तृपद सर्वसाधारण्येन व्याख्यात देवप्रश्न । अथ कस्मादुच्यते अहमिति। नन्याख्यातोत्तम पुरुष-प्रयोगा दर्या (१) ग त । ११ । १५५२ ॥ ध, शुतस्य । २३४ । (२) ग नाभा । २३ । महर 1 घ नाभौ । १५४३ । (२) ग मा १२२ १२ १२३४५६ | माय ।२२४५ ॥ (४)ग मनि १९३४५६ छ, मग्नि १९५५ । (५) घ, मभ्यया । २५ ·६२ दृसिंहपूर्वतापन्याम् देवाहमिति प्रामे पृथक् प्रयोगः कस्मादिति चोद्याभिप्रायेण देव- प्रयः, अथ कस्मादुच्यते अहमिति । स होयाच प्रजापतिरित्यनु- पज्योत्तरम् । पञ्चाङ्गोपासनाकर्तुः फलं निर्दिश्यते तादात्म- लक्षणम्। न चामुमुक्षारतदनिष्टमिति वाच्यम्, ऐश्वर्योत्तर- मेतत् फलावाप्तः, व इह स्थातुमपंचते तस्य सबैजयं ददाति देहान्ते देवः पर ब्रह्मतार कमिति युते, फलपदमिदं न तूपा- सकपदम्, तच पृथक् सामाभिव्यक्तमन्चेण ध्याचष्टे, सर्वपदे- प्वनुपज्यमान सर्व पदनात सामाभिव्यक्तमेव व्याख्यातमिति नियम दर्शयति। तथाच प्रागुता सर्वोपासना सामपूर्वि कैवेति । ततय प्रागुतायामुपासनायामुपास्योपासकभावेन प्रहत्त उपासक उपासनातः शुद्वान्तःकरणः प्रत्यगात्मतयेवोपास्य साक्षात् कृत्वाह अनेन साना अन्येषामुपासनफल दर्शयितुम् । 'अहमस्मि' प्रागुत- मुपास्य महं भवामि ‘प्रयमा परचरणोपासनाया प्रथमोत्पन्नः(१)। 'ऋतस्य' सयस्य मूतमूर्तस्य जगतः 'पूर्व ' पूर्वः स्यां देवेभ्यः 'अमृतस्य' क्षीरस्य 'नाभायि' नाभ्यां 'यो माददाति' स्त्रोकरोति धारयति वासइ देव इत्यमेव मा' माम् 'आवत्' (रक्षितवान्,अवत् अवति रक्षति । तयाचाब्रस्तावकेन मन्त्रेण सामाभिव्यक्तेन मल- निर्देश कुर्वन् क्षीरोदार्णव-सम्बन्धिनोयमुपासनेति दर्शयति । अहम् 'अत्रम्' क्षोरम् उपास्याधारमहमेव भवामि, अचमदत्ता योऽत्ति तम् 'अन्नमदन्तं देव ब्राह्मणेभ्योऽन्न स्यादातारम् 'अमि' अह मक्ष- यामि। यहा, 'अन्नमदन्तम्' अनादनक रंजीवभावं पञ्चाङ्गोपा- (१) क, ख, प्रथमोपपन्न । (२) क, ख, ग, मामा यया ·२ उपनियदि ४ पण्ड । 1 सनात 'अधि' भक्षयामि ससाररूप विनाशयामोत्यर्थ 1 यत एवम प्रत ऽह 'विस' सर्व भुवनम 'अभ्य नवा' अभिभवामि 'सुवर्णज्योति' सूर्यज्योतिरिव । यहा, सुवर्णाकारस्योपास्यस्य ज्योति' प्रकाश अहमेव भवामीति फलनिर्देश । प्रदञ्च फलमनुपनात प्रति पद प्रतिपादचानुसन्धेयम् असवात् साकाराखण्ड वाक्यार्थोपदेशे हि दाढी स्यात् तत्तुमसीति नवकृत्य उपदेशवत् । एव साकार निष्ठस्य यदान्त करणं शुद्ध ततोऽपीदमेव फल व्याख्यातम अतएव नोत्तरोपसंहार प्राक्तनवत्, तस्मादिदमुप्यते इति । उपासनाभ्यासादद्वैतापत्ते । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभून, तत् केन का पश्येदिति शुतः। एतत् सर्व सामान प्रणपेन हदयमन्च व्याख्यानावसरे स्पष्टोक्रियते । 'य' उपासक 'एवं' प्रागुत- मुपास्यमह ग्रह पासनयाधिकारि तरतमभावाहा उपास्योपासक भावेन 'वेद' उपास्ते । 'इति' शब्द मागुन सकलोपासना समाप्ति दयति। उपनिषदिति उपनिषच्छन्दो व्याख्यात । इदञ्च सागवीत नेवेद्य विनियुक्तम। तच्चानुष्टुभ द्रष्टव्यम्, न तु पटवर साङ्ग वा। यत प्रथमोपनिषदि यच्छन्दस्य रतीय व्यास्यागावसरे तथैव व्याख्यातत्वात् । अनुष्टुभच्चानुष्टुप-खराभ्या गेयम । तो च प्रथमोत्तमो। तघाचानुष्टुभा भूतोत्पत्ति व्याख्याना वमरे माक्षिलेनोद्भावितायाभूचि तस्यैया भवतीति । अनुष्ठए प्रयमा भवति अनुष्टुबुत्तमा भवतीति प्रथमोत्तमयो स्वरयोरनुष्टुप् शब्देन व्याख्यातखात्, पाम्बा अनुषुपिति गौति- मात्रेऽपि वाशप्दस्य प्रयुक्त वात् सैषा वाग्वनस्पतियु वदति । या दुन्दुभी या येणवे या वोनायामिति अते । 'वाचैव प्रयन्ति' ।

·नृसिंहपूर्धनापन्याम् गोत्यैव प्रयन्ति प्रयमस्वरेण गायन्ति 'पावोद्यन्ति' गीत्येवोत्तम- स्वरेण गायत्यक्षराणी यर्थः । परमा या एपा च्छन्दसां यदनुष्टुः विति अनुष्टुप्छन्द इति। ततयास्मिन् ‘प्रकरणे अनुष्टुपशष्देन योऽर्या उच्चन्ते, कचित् प्रथमोत्तमौ स्वरो, चाचिद्गीतिः, क्वचिच्छन्द इति, यथा योग्यतया ग्राह्या इत्यनुष्टुप्-सामोद्धार इत्यतिरहस्यमिति ॥ इति श्रीगोविन्द भगवत्-पूज्यपाद-गिथ परमहंस परिवाजकाचार्यस्य यीथङ्करभगवत आदिशतापाय- बगोये तापनीयोपनिपाय हितोयोपनिषत् ॥ ४ ॥ यो देवा वै प्रजापतिमब्रुवन्, पानाभस्य मन्तराजस्य शक्ति वीजञ्च नो ब्रूहि भगव इति । स होवाच प्रजापतिः, माया या एपा नारसिंही सर्वमिदं सजति, सर्वमिदंरक्षति,सर्व- मिदं संहरति; तस्मान्मायामा शक्ति विद्यात्, य एतां माय शक्तिं वेद सपामानं तरति, स मृत्यु तरति,(सोऽमृतत्वञ्च गच्छति, महतो थियमन्नते, मोमासन्ते ब्रह्मवादिनः, () इखावा दोघी वा सुता वेति। यदि इस्खा भवति सर्वपामानं दहत्यतत्वञ्च गच्छति। यदि दोघी भवति महती थिय माप्नुयादमृतत्वेच्च गच्छति। यदि सुता भवति ज्ञानवान भवत्यम्मत्वच गति; तदेहविणेक्तं निदर्शनम् ॥ (२)म, प्रहवादिगो वदन्त । (0 ग, समारतरसि।

·३ उपनिषदि १ खण्डः । एवं द्वितीयोपनिषदि साङ्गां मफलामुपासनामभिधाय अधे- दानीं तस्याः शक्ति योज निर्णय पूर्वकत्वात्तन्निर्णयार्थ टतीयोप- निषदारभ्यते प्रश्नोत्तरास्यायिकया। नन्वेवं नहि इय पूर्वमेया- रब्धव्या एतत्पूर्वकत्वात् प्रागुताया उपासनायाः। सत्यम् । शक्तियोजयस्थ सम्पुटीपारणेन विवचितत्वात्। अर्थात् प्राक् प्राप्त- स्यार्थस्य पद्यात् सद्भोर्त्तने सम्पुटीकरण स्यात्। अन्यथा अर्थानु- सारेण सोतने पूर्वमेव हय न्यानोपरिष्टादिति सम्पुटीकरणा- मम्भवादिति । पाठत उपामनाया ऊई सम्बन्धः शक्तियोजस्था- ख्यानेन प्रमाणेन प्राक् सम्बन्ध,, नत्ववत शक्तिकस्योपास्यस्याका रावधति । तथाहि । कथमस्यायमाझार इति पर्यनुयुक्त ससा- मयादिति वाच्यम्। ततथ सामापधारण पूर्वकमेवास्याकारावधा- रणमित्यर्थात् प्राक् सम्बन्धः पाठतथानन्तरमिति कथन्तु सम्मुटी करणं स्यादिति प्रजापते ईदयम् । किञ्चोपासनानन्तर पठिता पोयमुपनिषत् शक्तिवीज-निर्णयामिका तत्र तन पद-पाद-सानो- पासनावतारणे यस्मात् स्वमहिम्ना यः स्वमहियेति वोप्साशब्देन महिमशन्देन चापकष्टा मतो पूर्व सम्बन्ध लभते महोपनिपदप कर्षणवत् । अतयात्रैवारम्भणोयेति सिद्धम् । देवा ह वा इत्यादि स होवाच प्रजापतिरित्यन्तं स्पष्टार्थम् । मायावि पुरुषाधीना मायेत्युच्यते। लोके हि मायाप्रसारका मायाव्यधोना दृटा, '' प्रसिहम् 'एषा नारसिहो' नृसिहाधोना, यस्मादिय नृसिहाकार ब्रह्माधोना सती सर्वमिदं सजतोत्यादि महरतोत्चन्त सटार्यम् । जगज्जन्म-स्थिति-लय कारण मतदधोन, शुद्धस्थ ब्रह्मो कारण खात् । यस्मादेव 'तरमामायामेता शक्ति विद्यात्' नृसिहाधोना- । भ ·दृसिंहपूर्वनामनाम् मुपासीत । य एतां मायां शति 'वर' उपास्ते । तदुपासना-फल- माह । स पापानमित्यादि अश्रुत इत्यन्तं स्पष्टार्थम् । 'मोमांसन्ते' विचारयन्ति ब्रह्मवादिनः। इखा वा दोर्धा वा नुता वेति, सामा- तर्भावात् सुतैवेति प्राप्ते हस्व-दीर्घयोः फलविशेष-सम्बन्धार्थमिय मोमांसा, तामाह। यदि इवेद्यादि गच्छतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । हस्व-दीर्घ-प्लुत-सम्पन्धः सव्यञ्जनस्य स्वरस्य उत सकाराख्यं व्यञ्जनं विहाय खरम्य सम्बन्ध इति सन्देहः, तस्मिन् सन्देहे निर्षयाय 'एतत् वक्ष्यमाणं 'निदर्शनम्' उदाहरणमृपिणोक्तम् । सईपाहिय परजीपीतस्त्र श्रियं लक्ष्मीमौपलामम्बिकां गाम्। पष्ठीच्च यामिन्द्रसेनेत्युत आइस्ता विद्या ब्रह्मयोनिसरूपाम् । नामिहायुपे शरणं प्रपद्ये। स ईमिति । सकारव्यञ्जनात् पृथक्करणं सविन्दुकस्वरस्य। अतः सविन्दुक स्वरे हुस्खादिसम्बन्धो मायाबुद्योपासनच। सई मिति समासः । सकारच ई च सई, तस्याः सम्बोधनम्, ईमिति निपा- तत्वाददोषः। हे ई हे सविन्दुकखर त्वदालम्पनेन एता वय- माणाः शकी. उपासिताः पाहि' रक्ष। यहा, म इति व्यस्तम् । यत्तदोनित्यासम्बन्धः । 'य ऋजीपों' ऋजुभावेच्छु, 'तरत्रः"तरण- गोलः 'ई' शक्ति सविन्दुकं खरं थियादिबुद्दोपामितं 'पाः' मालितवान् । 'पा पालने। पालकाधीनत्वात् पालनीयशक्तः । 'हि' प्रति निथितम् । सविन्दु कस्तरालम्बनत्वनोपास्यास्तत्तरह- सम्बन्धिनोः शतोराह, 'थियं' विष्णुगक्ति पाः पालितवान् । यहा, पाहि, एवमुत्तरत्रापि विधा सावधः। 'लक्ष्मी नृसिंह - .

·३ उपनिषदि १ खहः । शक्तिम्, 'श्रीपलामम्बिकां' गौरी महेश्वरशक्तिम्, 'गां' सरखती ब्रह्मगतिम्, 'पठौं स्कन्दशक्तिम्, 'यामिन्द्रसेनेत्याहुस्ताम् इन्द्र- शक्तिम् इन्द्राणी 'विद्याम्' ईश्वरशक्ति 'नहायोनि' ब्रह्मावती कारणभूतां 'सरूपां' साकारां, तो तां शक्तिम् 'यह' सविन्दु के खरे 'आयुपे' उपासनानुकूलायुरभिवईनाय शरणं प्रविमामि ॥ १ ॥ सवां वा एतद्भूतानामाकाश परायणम्, सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते, आकाशादेव जानानि जोवन्याकाशं प्रयन्यभिसंविशन्ति; तस्मादाकाशं वीज विद्यात् । तदेतदपिणोक्तं निदर्शनम्। इंसः चिपहसु- रन्तरिक्षसद्धोता वेदिपदतिथिर्दुरोणसत्। नृपदरसट्टत. सदव्योमसदना गोजा ऋतजा अद्रिजा तं वृहत् ; य एवं वेदेति महोपनिषत् । प्रथमः खण्डः ॥ १॥ इत्यथर्ववेदे नृसिंहपूर्वतापनीये महोप- निषत्तृतीया समाप्ता ॥ एघ शक्यचरनिर्णयं तदाथिता सप्तविध-गल्धुपामनां दीर्घा- दिमावीपासनां सफलामभिधाय अथेदानी वीजाक्षरनिर्णय तदायितां मफलाञ्चोपासनामभिधातुं तनिर्णयमाह। सर्वेषां वा, इत्यादि अभिसंविशन्तीत्यन्त सष्टार्थम् । आकागशब्दो हकारं वक्ति सर्बागमभास्व-प्रसिद्धरागमरूपोपनिषत्प्रसिद्धेश । ३ ॥ -- ·सिंचपूर्वनापन्याम् यस्मादेवं तस्मात् 'पाकागम्' आकाग-शब्दवाच्यं हकारं पोज विद्यात्। 'वो' निदानं मूलकारणं तहुडीपासीत तहाचक या निपातरूपेण। स चायं वाय-वाचका-सम्बन्धी लोक प्रसिद्ध इति सम्पदाय-गास्कगभ्यः। एवं प्रत्यक्षरमपि शक्तिवाचक- खाध्यतिः तमुधीपास्यवादा। शक्ति-चीचयोस्तदुखोपास्यत्वं तहाचाबादेवेति रहस्यम् । यथा प्रणवापरं ब्रह्मवाचकला- दूधबुझोपास्यमभूत्तच्छुक्तिवीजम्, तच सम्वरं व्यञ्जनमात्र वेति सन्देहे सराहत्यर्थमाह । तदेतदृषिणोता निदर्शनम् । तचोलार्थम् । सः' परमारमा 'हं' मूलकारणं सत् बृहत् । यदा, सकारण सम्पदम् अजपागायवोरूपेण वर्तमानं नासिका- पुटाभ्या निःसृतं ब्राह्मण-स्तो-शूद्राधिकारितया वर्तमान सहपादेव फलदं परमात्मवाचकं इंस इति। 'हंसः' परमात्मा वक्ष्यमाणं सर्वमभूदिति वाक्यशेषः । 'शुचौ' बुद्धो सीदतीति शुचिपा, हंस एव 'वसुः' देवः । सश्व अन्तरिक्षे सीदतीत्यन्तरि- क्षायितो देवः, सएव होता, 'वेदिधत्' वेद्यां सोदतीति वेदिपत् । स एवातिथिः 'दुरोणसत्' दुरोण इति गृहनाम । दुरवा भवन्ति दुसर्यास्ततिन् सोदतीति दुरोणसत् । सएव 'नरि' जोवे सोदतोति नृपत्, अात्मनि तिष्ठनितियुतः। 'वरसत्' वरे वरिठे स्थान सोदतीति बरसत् सरव, ऋतेन मत्येन सोद- तोति ऋतमत् सएक, 'योनि' हृदयाकाणे उपलभ्यतया सोदतीति व्योमसत्, ‘प्रचा.' अमु ह्येष चोरोदार्णवे उपास्यतया जात इत्यजाः, 'गोषु' वाचु उपास्यत्तदा प्रतिपाद्यवेन जारा इति गोजाः, 'ऋतं' समिति मन्वयादुपास्यतया जात इति ऋतजाः, 'पद्रो मेधे ।

·४ उनियदि १ खण्ड । हर 'य: उपा- जात इति अट्रिजा.। छन्दमि जनिरय सुबन्तप्रयोगे सकारान्तो दृष्ट इति मोपपदो विसर्गान्तो दीर्घय सतेजा इतिवत् । एवं परमा- रमेव 'यहत्' महानिति 'ऋत' सत्य प्रेयमितिशेयः । सक एव' परमात्मतत्तुं वीजाक्षरवाय तबुद्धायोपास्य 'वेद' जानाति । इति गन्दा शक्तियोज निर्णय समाप्ति द्योतयति । यहा, 'इति' एव, निपातानामनेकार्थत्वात्, इत्येव महोप- निषदिति महोपनिषदि पठिताना मन्त्राणामयं शब्दादेतदेव गतिवीज स बधाति । ततथ मूलमन्त्र पट्पदे अक्षरे वृकार सकारण विहाय यछिटमचरदय बधापठित शक्तिवीज द्रष्टव्य सामर्थात् परमाभवाचकम् । अायणचि हितोयह मर्म मधम यत् पठित तदिति । एव स्तुतिमन्चेए मर्वेषु चतुर्थपदे नृकार सकारं विहाय यच्छिष्टमवरदय यथापठित तच्छक्ति वोजमिति तत्र रहस्यश्चेति शक्तिपोजाचरनिर्णय ॥ १ ॥ इति योमत्परमहस-परिव्राजकाचार्यस्य गोपिन्दभगवत्- पूज्यपाद गिथस्य थोशहरभगवत छतावाथर्वण पूर्वतापनीयोप नियनाये रतोयोपनियत् समागा ॥ ३ ॥ ओं देवा ह वै प्रजापतिमवन् आनुष्टभस्य मन्त्र राजस्य नारसिंहस्याङ्गमन्त्रान् नो ब्रूहि भगव इति। स होवाच प्रजापतिः, प्रणवं सावित्रों यर्जुलक्ष्मी नृसिंह- गायत्रीमित्यजानि जानीयात, यो जानीते सोऽस्तत्वञ्च गच्छति। श्रोमित्येतदत्तरमिदं सर्व तस्योपव्याख्यानम् ।

·नृसिंहपूर्वसामन्याम् भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोकार एव, यच्चान्यत्तिकाला- तोतं तदप्योहार एव। एवं तावच्छक्ति-वोज-सम्पुटितां सानी नृसिंहवझोपा. सनामभिधाय अथेदानीं तदन-हृदयादि-मन्त्र व्याख्यानाय यथा- सङ्स्थं सामाङ्ग-मन्वोपनिषत् प्रश्नोत्तररूपाख्यायिकया चतुर्थी आरभ्यते । ननु यदि मूलमन्दाङ्गमन्व-व्यायानायोपनिदियं प्रस्तुता तर्हि तदह-न्यासावसरे अस्याः प्रस्तावः स्यात्, नविदानी प्रस्तावो युक्तः। किञ्च मूलमन्वपद-याख्यानावसरे तदुपा- सनायाः कसाया एवोक्तलादन्ते तत्फलम्य चोतीत्वात् किमगिष्टं यदर्थमियमुपनिपदारभ्यते । अत्रीचाते। सत्यम् । तदन न्यासावसरे पञ्चमागन्यासे प्रत्यचरमुभयत द्वारी भवतीति वचनात् मूलमन्वाक्षराणं यथापठितानां व्यत्यासे छाते मूल- मन्त्र-तत्पदापरिज्ञाने प्राप्त तत्परिज्ञानस्यैवान्तरलत्वात तदर्थ पदोडारः प्रस्तुतः। तदनन्तरं तदर्थजाने प्रस्तते गतियोज- निर्णयः प्रस्ततः । इत्येवं पञ्चान्यास-पदोहार-दर्य-गसिपीज- निर्णयानामन्योऽन्य- बमकलाच तदन्तराले प्रवेोऽस्या न युक्त इतोयमुपनियत् गरियोज-निर्णयानन्तरं पठिता। यया गुरुमते अधिकारलक्षणं मध्य एव पठितं, तयेग्मपनिपशुपरिटा- महाच कामासना-मन-कायन यो समाचार तदन्तराने मवेश. मलभमाना मध्य न्यैव गाभते । किच मामा प्रणन गतिवीजा- चलमिथितेन दयाइमन्त्री व्याग्येय इति न तदनन्यामा- मरे अम्याः प्रवेगी युताः। तदानी गतियोगाधरम्याप्रमुयुत- लेनागावाग्मियणम्य । तमाशाज-निर्णानन्तरमा ·४ उपनिषदि १ एमः। प्रारभी युः। यदुवं उसमविदाभिधानात् किमयगिर. मिति, तप, अपच गे यानागसायना न्यायेन प्याग्यारभिरेय तपोपमंतं, नत नपत्य गम्दोपामिति । यदुःखम्, पन्ते फनम्म भोयत्वात् किं गिरमिति, सद्युतमेय प्राशनन्यायेन उत्प्रत्यात् विद्यायाः। सग्मात् मा गहियोज-निर्णयानमारमम्या पारम्भः गौभत इति । देया या इत्यादि नारमिहयेत्यमा म्पटार्यम् । अनामन्यायो गृहि भगय इति । वैदे पकागदगानो भग- याद इति मनोधनान्तो भगव ति। ' पढगायने प्याग्येयेषु तदरम्यानमन्धाः मन्या । वा, पदानि । माय पदमन्या इत्युभयथापि ममामो सुरः। किम्तभवया- प्येषां मूममम्यान मन्यमन्चनः मागत पानान मामधाण प्रतोसो नूनं न निधारयिरा गरने । मापार प्रजापति रियादि गलतोन्यमामुलायम् । येनेर समेगाहानामगिः सामय क्रमेण ताम्वामार। पीमिन्ये सदाचरमिति । कर पुनरोदारनिर्णय: माकागाममा प्रतिपापायाय प्रतिपय ति प्रण। पोमिचेतदानमममेत मनकामः, पोमिनामानं प्रयुनोत, पौमिगि मन, पादार पदं ममिदितिमी रम्यादिरिष मादि-विकपम्पादयामा पामाय: मन् मामा fr पम्पदो यया, या मयों वामपञ्चः प्रालयामार पर । म पागमामपरपर समिपायला सोसर विकार महाभिधेप गानादिगणमाभिधान शातिर नाशिक्षिारोमामिवानाम्या (1) HAR ·७२ वृसिंहपूर्वतापन्याम् . नामभिदीमभिः सर्व सितं सर्व होटं नामनीत्यादि ऋतिभ्यः । अताह। ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । यदिदमर्थजातमभि- धानाभिधेयभूतं तस्याभिधानाव्यतिरेकादभिधानभेदस्योडारा- व्यतिरेकादोद्वार एवंदं सर्थ परम ब्रह्माभिधानाभिधेयोपायपूर्वक मवगम्यते इत्योद्वार एव । 'तस्य एतस्य परापरब्रह्मरूपस्थावरस्य प्रोमित्येतम्य 'उपयाख्यान' ब्रह्मप्रतियत्त्युपायत्वात् ब्रह्मसमीपतया विष्यष्टं प्रकथनमुपव्याख्यानं प्रस्तुतं जानीयादितिशेषः, नत्वनु- यशः । व्यवायानानुपज्यते इति न्यायात् । भूतं भवद्भविदिति । कालत्रय परिच्छेद्यं यत् तदोद्धार एवोतन्वायतः। 'यञ्चान्यधि- कालातीतं' कायाधिगम्यं कालत्रयापरिच्छेद्यमव्याहतादि तद- म्योद्धार एव। सर्व ह्येतद्ब्रह्म अयमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्या- ज्जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशति-मुखः स्थूलभुगवैश्वानरः प्रथमः पादः । स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशति मुखः प्रविविक्तभुक् जसो द्वितीयः पादः । यत्र सुप्तो न कच्चन कामं कामयते, न कञ्चन खनं पश्यति, तासपुप्त, नुपुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञान-धन एवानन्दमयो हानन्दभुक् चेतोमुखः प्राजस्तृतीयः पादः। एप सर्वेश्वर एप सर्वज्ञ एपोन्तयाम्धेप योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययो हि भूतानाम् ।

·४ उपनिषदि १ खण्डः। टस्य पादा अभिधानाभिधेययोरेकलेनाभिधान-प्राधान्येन मिशः सः । ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यादि। अभिधानप्राधान्येन निर्दि- पुनरभिधेयप्राधान्येन निगोऽभिधानाभिधेययोरेगाव- प्रतिपत्त्यर्थम्, इतरथा ह्यभिधान-सन्माभिधेय-मतिपत्तिरित्यनि- धेयस्याभिधानलं गोणमित्यागता स्यात् । एयास्त्रप्रतिपद्य प्रयोजनमभिधानाभिधेययोरेकेनैव प्रयवेन प्रविलापयंस्तहिल- घणं ब्रहा प्रतिपद्यते इति । तथाच वच्नति। मात्रा मावास पदा इति। तदाह । 'सर्व साह्म' सर्व यदुतामोक्षारमामिति तदेतद्वा । तच ग्रा परोचाभिहित प्रत्यक्षतो विशेषेण निर्दिशति, अयमामा व ति। अयमिति पतुप्पात्तेन प्रविभवमानं प्रत्यगामानं प्रन्यनामतयाभिनयेन निर्दियति, प्रयमानेति। 'सोऽयमारमा' मोहाराविधेयः परापर- खेन व्यवस्थितः 'चतुष्पार' कार्यापण्यत् न गोरिष चतुष्पाम्, बयाणां विवादोनों पूर्षपूर्व-विलापनेन तुरीयस्य प्रतिपत्तिरिति करपसाधनः पादशम्दः। तरोयस्य तु पद्यत इति कर्मसाधनः पादशम्दः । कथं चतुप्पात्तमित्यवाह । जागरित म्याममस्येति जागरितस्थानः 'पहिःप्रजः' सामप्यतिरिक्त विपये प्रजा यस्य स पहिःपन्नः, वहिर्षियये वस्य प्रता विद्याशताऽवभासते तथा 'सप्ताङ्गः' सप्त शतायो हदयाचे प्रम्य स तथोक्तः । विष्णुशक्तीनां विष्णुवक्षःस्थलाययत्वप्रसिद्धः, "विष्णो. पक्षःस्थलायया" इति रमतेः, वियोवाम्बने स्थिताम्" ति, मविकागिपइमां बघ स्यलेन थियनुहन्" इति । वथा 'एकोनविंशतिमुखः' मूनमन्वापेक्षया एकोनपिंगतियमम् इत्यर्थः।

·वरिपूर्णतायनरम् अक्षरं योजं मुखं यस्य मूनवृसिंहव्यूहस्य स तथोलः। माभ- रूईमूर्द्धत प्राक् यतो वृदयाख्यमानम्, प्रत उपास्योपासकयो- रैको भेदे या उदयानन्यास-याण्यानमविरुद्धम् । नबेतत् सप्ताहानि मूय सतेजा इत्येवमादीनि यस्य स तघोहाः, तया एकोनविंगति मुखान्यस्य बुद्धीन्द्रिय-कर्मेन्द्रियाणि पायपः माणादयः पञ्च मनोबुदिरहतारपित्तमिति मुखानीव तान्युप- सब्धिदारलादित्येवं ययासडयं विराड-हिरवगर्म-परत्वेन वाक्य इयं माण्डूक्योपनिषत्-प्रणवविद्यायां प्यास्थातं, नथानापि कास्मान व्याख्यायते। उच्यते। अनापरविद्या-प्रकरणाश्रितलात् प्रणव- विद्यायाम्सयालेन विनियोगात् प्रणवमङ्ग जानीयादिति । तथा मशिदीज-निर्णयानन्तरमस्थानस्य पाठात् माण्डूयये प्रणव- विद्यायाः अनारभ्याधीतखात् माधान्यम् अङ्गत्वेन विनियोगाभा- पाच तथा तव शक्तियोजयोरमस्तुतत्वाञ्च विद्याभेदाच तथा व्याख्यान दैनार्थभेदात् पृथगर्थप्रतीतिळघसी। नमु उभय- वापि अन्यूनानतिरित पाठप्रत्यभिचानेन विद्यै क्यादङ्गविद्याया उस्फपः, प्रधानविद्यायामा विद्यायाः प्रवेशः। अत्रोचते । अन्ययात्वं शब्दादिति चेन्न । विशेमादितिन्यायेन विद्याभेदस्वैन युक्तावादाभ्यु दयिक काम्येष्टिवाक्यवञ्च । ननु भेदेऽपि प्रधान- विद्याया एवागवेन विनियोगोऽस्तु प्रत्यभिज्ञानाच्च विद्यै क्यमिति। तब। करणान्तरे प्रयोजनान्यत्वमिति न्यायन नैयमिकाग्नि- होत्र कौगरपायिनामयनाग्निहोत्रबदस्यैव युक्तात्वात्। किन उभयत्रापि बहुतरपाठसाम्येऽपि कचित् पाठभेदोऽपि दृश्यते । तरीयमात्रा-निरूपणावसरे, एयोऽन्तर्याम्येप ईशान एष प्रभुरिति, ·४ उपनिषदि १ खण्डः। ७५ माण्डूक्ये पाठः। तापनोये तु, एषोऽन्तर्याम्येप योनिरिति, ईशान- प्रभुपदइयं विहाय पाठः ; तस्माद्भिबता, यद्यव योग्य प्रस्तु- तच तत्तथा व्याख्येयम् । तथा 'स्थूलभुक्' स्थूलां पृथिवी हृद- यानान्तर्गतां भुती सेवते इति स्थूलभुक् । विखेपां नराणां तम्मिन्नेवानेकधा नयनात् 'वैश्वानरः' विश्वनर एव वैखानरः । ननु यथा माण्डूक्ये वैश्वानरगन्द-सागथात् सप्ताप्नेकोनविंशति- मुख पदद्दयं यथासङ्घ विराड़ -हिरण्यगर्भ-परत्वेन धास्यासम्, तथावापि वैवानरशब्द-सामर्थात् तदुभय-परत्वेन ब्यारया- यता किमिति शक्तिवीज-परत्वेन, प्रकरणसगिर्वाक्यसविध- बलीयस्त्वात् । सत्यम् । यद्यत्र वैश्वानरपदी वैशानर-विद्यापर- त्वेनैव वर्तत तर्हि एवं स्यात् नत्वेतदस्ति, योगिक्या हत्यान्यपरत्वेन व्याख्यातलात्। किञ्च, तत्र तत्र विधेयार्थभेदेन वादाभेदेन वाक्यसविधिनियतः ; अत भयावापि प्रकरणसमिधे. रविशिष्टत्वात् माग्व्याख्यैव ज्यायसी। 'प्रथमः पादः' तवाकारी- फार-मकाराथितत्वेन तहाचकत्वेन वा एवंविध-विशिष्ट-युद्धात्- पत्तिरिति प्रथमः पादः, एतत्पूर्वकलादुतर-पादाधिगमस्थैति- माधम्यम् । नन्वयनामा प्रवेति प्रत्यगामनोऽस्य चतुष्याते प्रक्षते कार्य भक्तिवीजयोरगमुखत्व व-कीर्तनमिति । नेप दोषः। उपास्यो- पासकयोरभेदस्यात्र विवक्षितखात्। एम सति नृसिंहनद्या- हैतमिदिः । सर्वभूतस्ययाग्मको दृष्टः स्याम्, सर्वभूतानि चापनि, यस्तु सर्वाणि भूतानीत्यादि-युत्यर्थचैवमुपसंद्वतः स्यात् । अन्यथा परिफिन्न एव प्रत्यगामा सामादिभिरिव दृष्टः स्यात् । ।

·- नृसिंहपूर्धतापदाम् दृश्यतेच सर्बोपमिपदासात्मकत्व-प्रतिपादकत्वम्। अतो युक्तमवा- स्योपासकश्यामन उपास्येनामनैकत्वमभिमेत्य समाखवचनं मुखवचमञ्च । समः स्यानमस्य तेजसस्य स 'स्वस्थानः। जाग्रत् मभानेक-साधना यदिवियये ऽवभासमाना मनापन्दन- माता सती तथाभूतं संस्कार मनस्ताधत, तमनस्तथा संस्कृतं चित्रित एव पटो माघसाधनानपेक्षमविद्या-फर्द भ्यां प्रेयमाणं जागदिवभासते । तथाचोकम् । अस्य लोकस्य गावतो मात्रामुपादायेत्यादि, परे देये मनस्येकीमवन्तीति प्रस्तुस्यावेव देवः स्वप्ने महिमानमनुभवतीत्याथर्वणे। इन्द्रिया- पेक्षयान्त स्यबाग्मनसम्मवासनारूपान्तसंस्था स्वप्ने प्रनायतेति 'अन्तः पन्नः', "सेजसि' विपयशून्यायां प्रनार्या केवल-प्रकाश- स्यायां वियिसेन भवतीति 'तेजस' विश्वस्य सविपयलेन प्रज्ञायाः स्थूनाया भोग्यल्लम्, पहना केवला वासनामाना अस्फुटमचा भोग्येति प्रवियितो भोव इतुपवारमियणं भलि- वीजयोः समानान्यत् । द्वितीयः पादस्तैजसः। विपि स्थानेषु सत्ताप्रतिवोध-लक्षणः खायोऽविशिष्ट इति पूर्वाभ्यां सुयुप्त विभजते । यत्र नमो न कच्चनेत्यादि । नहि सुपुते पूर्वयो रिवान्यधाग्रहण-लघणं स्वप्नदर्शनं कामो वा कयग विद्यते । तदेतत् मुथुत स्यागमस्येति 'सुपुप्तमान स्थानद्दय-प्रविभक्त मन- स्पन्दित घेतजातं तयथारूपापरिज्ञानेनाविवेकापन नेगतमी- अस्तमियाहः अल्टप्रपञ्चमेकीभूतमुचते। अत एव सः- लाग्रगमन्दनानि प्रज्ञानानि धनीभूतानि चेयमवस्याविवेक रम्पलात् प्रज्ञानधन उच्यते । वथा रात्री नैशेन तमसावि ·४ उपनिषदि १ लण्ड । यथा मिति पान । भज्यमान सर्व घनमिव, तहत् प्रजानधन । एवशब्दाजात्य तर नास्तीत्यर्थ । मनमो विषय वियय्याकार सन्दनायास दुखाभावादानन्दप्रायोऽनानन्द एवानात्यन्तिकत्वात् । लोक निरायासस्थिती मुख्यानन्दभुक् उच्चसे। एपोऽस्य परमानन्द इति गुते । खप्तादिप्रतिवीधे चेत प्रतिहारो भूतत्वात् 'चेतोमुख' बोधलक्षण वा चेतो 'मुख' हारमस्य खाद्यागमन प्रतीति चेलोमुखः। भूत भविषदमारत्वात् सर्व विषय-माढत्वमस्यैवेति 'प्राज', सुप्तो हि भूतपूर्वगत्या प्राज्ञ इताच्यते । अथवा प्राप्तिमावमस्यैव साधारण वरूप इतरयोविशिष्टमन्त्रविज्ञानमस्ति । सोय प्राजततीय माद । एप हि स्वरूपावस्यस्य साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्थेशिता नेतस्माज्जात्यन्तरभूतोऽन्येपामिय । प्राणयन्धन हि सौम्यमन इति श्रुतेरयमेव हि 'मर्यस्येम्पर' अयमेव हि सर्वभेदावस्थाज्ञातेत्येप 'सर्वच'। 'एपोऽन्सामी' अन्तरनुप्रविश्य सर्वेषां भूतानां नियन्तापेरम एय। यथोक्त सभेद जगत् प्रसूयते इति 'एप योनि', अत एय प्रभय याम्ययय 'प्रभवाम्ययो हि भूतानाम' एप एवं। एतावानुभयत्रापि अत ऊई माण्डूक्ये उता एवार्थे मोकान् पठित्वा तुरीय पाद , तापनीये तु तान् विहाय तरीय पाद । एतस्मिवपि कियान् पाठभेदम्तहगम्यानायमरे प्रदर्शित एप । ततीपयोगी योक पठाते । “दक्षिणाभिमुख विनी मनस्यन्तस्तु तजम पाका चदि प्राजसिधा देहे व्यवस्थित"। जागरितावस्थायामेव विनादीना बयाामभय प्रदर्शनार्थ अत एवं समान पाठ । ।

·भूसिंघपू वापन्याम् शोकः। दक्षिणात्येव मुरां यस्य स तथोक्तम्तस्मिन् । सर्वेषु करणेष्वषिशेपेऽपि दचिणेऽक्षिरयुपलब्धिपाटवदर्शनात्तव विशेष- निर्देशी विश्वस्य । दक्षिणाधिगतो रूपं दृष्ट्वा निमीलिताच- स्तदेव स्मरन् मनस्यन्तः स्वप्न इव वासनारूपमभिव्यता पवति यथा, अन तथा सप्ने। अतो मनस्यन्तस्तु तैजसो विश्व एव । आकाशे वाह्यादिसारण-व्यापारोपरमे प्राञ एकीभूतो धनमा एव भवति मनोव्यापाराभावात् । दर्शन-स्पर्शने एव हि मनस्पन्दितं तदभावे हृद्येवाविशेषेण प्राणारमनावस्थानात् प्राणः। प्राणी वेतान् सर्वान् संहतो(') इति श्रुतेः । तैजसो हिरण्यगंभो मन- स्यवस्थितत्वात् लिङ्गं मनो यत्र मनीमयोऽयं पुरुष इत्यादि श्रुतिभ्यः। ननु व्याकृतः प्राणः सुयुप्ते तदामियानि करणानि भवन्ति क्य- मयारुतता। नैप दोपः। अव्याहतस्य देश-काल-विशेषा- भावात्, यद्यपि प्राणाभिमाने सति व्याकृततैव माणस्य तथापि पिण्डपरिच्छिन्न-विशेषाभिमान निरोधः प्राणी भवतीत्यव्याहत एव प्राण: परिच्छिन्नाभिमानवताम् । यथा प्राणलये परिधिना- भिमानिनां प्राणोऽव्याक्रुतस्तथा प्राणाभिमानिनोऽप्यविशेषापन्न- त्वादव्यारुतता समाना प्रसववीजात्मकत्वच। तदध्यक्षश्चैको परिच्छिनाभिमानाध्यक्षाणाञ्च तेनैकत्वमिति पूर्वोता' विशेषणमेकीभूतप्रज्ञानघन इत्याद्यपपन्न तस्मिन् । उत्तहेतुत्वात् पाएशन्दत्वमव्यासतस्य माणबन्धनं हि सौम्यमन इति श्रुतेः। व्याकृतावस्थः [१] क, ख, सधुक्त।

·४ उपनियदि १ खण्ड । . न वहि प्रज, नान्त प्रज, नोभयत प्रज्ञ, न प्रज्ञ, ना प्रशं, न प्रज्ञानघनम्, अहराम, अव्यवहार्यम्, अवाच्यम्, अलशणम् () अचिन्त्यम्. अत्यपदेश्यम् एकात्मप्रत्ययसार, प्रपञ्चोपशम, शिवम्, अद्वैतं, चतुर्थ मन्यन्ते, स श्रात्मा विज्ञेयः ॥ प्रथमः खण्ड ॥१॥ स्वरूपमाह एव तावत् प्रभवाप्ययो हि भूतानामित्यनेन एकविधानेन सर्व विज्ञान प्रतिज्ञा दर्शिता। तथा माण्डूक्ये श्लोके जागरिता- वस्थायामेवावस्थात्रयमुक्ता तस्यामेवावस्थायाम । तत्वैविध्ये मनोव्यापार व्याहत्य प्रागुतोपास्ये मनोव्यापार प्रवर्त्तयितुमुपास्य न वहि प्रतमिति । बहिर्विषय व्यापारीपरमात् जागरितावस्था प्रतिषेधान्मनसो हि स्वस्मिन् व्यापारेणान्त प्रज्ञल्वे तेजसले च प्रत्यगात्मन प्राप्त तनिषेधति, नान्त मनमिति । उभयत्र व्यापार प्रतिषेधेन तदन्तरालव्यापारे प्राप्ते तनिषेधति, नोभयत प्रजमिति । जाग्रतम्वप्नान्तराले मनोव्यापार प्रज्ञार्थ न कुर्यादित्यर्थ । अन्तराल प्रतिषेधेनोभयत्र युगपत् प्रज्ञार्थ व्यापार प्राप्त तनिषेधति, न प्रचमिति । एव सर्वमनोव्यापार- प्रतिषेधादव्याप्त मनोऽविद्यात्मक समवतिष्ठेत तस्थिति प्रति पेधति नामजमिति। तस्थिति-प्रतिषेधादनान साधिके खापे प्राप्ने तनिषेधति, न प्रज्ञानघनमिति । एव पटप्रतिषेधै प्रणयविद्या के प चिकितपुस्तकट्य बलिाम इत्यतिरिक्त पद विद्यन ।

·शम्दैः। सिंधपूर्वतापन्याम् भूतैम्पास्य प्रतिकूल प्रतिषिय व्याहत्य यदुयास्ये मनी व्यायुतं कार्य तदुपास्यं निर्दिशति, अदृष्टमिति ! नहि देशमुपास्वं शचिद्दष्टं पुरुषाकारमेव या तिय्यंगाकारमैव या, यथा गोपाल- कुमादि नतूभयरूपं मृसिंहात्मक विनेत्रं पिनाकहस्तमिति । अत एव व्यवहार्यम्' अतएव 'अलक्षणमिति' । न 'लक्षणं' लिग विद्यते यस्य तत् अलक्षणम्, अतएव 'अचिन्त्यम्' अनुमानेन तण वा। अतएव 'अन्यपदेश्यम्' नियताकारोपास्य-प्रतिपादकैः अतएव 'एकात्म-प्रत्ययसार' एकस्मिन् सर्वेषामागना प्रत्यय एकामप्रत्ययः म एव सारं प्राप्तिसाधनं यस्य तत् तथोक्तम् । अथवा, एकएवारमा उपास्योपासकयोरित्वेवं प्रत्ययः, शेषं पूर्ववत् । अतएव 'प्रपञ्चोपशमं प्रागुक्तेन न्यायेन मनसोहि वाह्य-दर्शन- स्मरण व्यापाराभावादय्याप्तत्याच खापाभावादुपास्य-व्यतिरेकेए प्रपञ्चामतीतेः प्रपञ्चोपशममिति। 'शिवं शङ्करं 'चतुर्थ' तुरीयं पादं मन्यन्ते अईमात्रानादात्मकमिति । तचोपास्यं प्रत्ययात्मत- योपास्यमाह, 'स: उमास्यः 'धारमा प्रत्यगामा इत्येवं 'विन्नेय' द्रष्टव्यः। एवमियं प्रणवविद्या पट्-प्रतिषेधवती सप्तशक्तिक-हद- याङ्गवीजमुखवत्यनिनि मनोव्यापार स्थिरं कुर्वत्यस्यां विद्यायामुप- कारवतो अससदावर्तनोयोपासकेनेति तात्पर्यम् । १ ॥ अथ सावित्री गायत्री, या यजुषा प्रोक्ता, तया सर्वमिदं व्याप्तम्। घृणिरिति दे अक्षरे, सूर्य इति त्रीणि, आदित्य इति बीणि, एतद्द सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाभिषिक्त य एवं वेद, श्रिया दैत्राभिपियो ; नदेनहचाभ्युक्तम् ।

·उपनिषदि २ खण्ड़ 1. चोऽसरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निपेदुः । यस्तन्न वेद किमचा करिष्यति। य इत्तद्विदुः () स्त इमे समासते इति। न इ वा एतस्य शचा न यजुषा न सामार्थोऽस्ति, यः सावित्रों वेदेति। एव तावत् सामाङ्ग प्रणव विद्या तृमिहाविद्योपकारिणी मभिधाय अथेदानीं तदुपकारिणीमेव शिरोऽन व्याख्यात्री सामाङ्ग सविटमन्व प्रतिपादा विद्या नृसिह-प्रधाविद्यानभूता माह, अथ सावित्री गायत्रीति ॥ अथ शब्द ' क्रमप्राप्तानन्यार्थ । मन्त्र सविटपदाभावेऽपि सावित्रीति वदन् सविटकालीन-प्रकाश वत् सुपुत्रा प्रकाशवञ्च वाह्याभ्यन्तरतमो-निवारक-प्रकाशवदय शिरोऽश प्रकागो निविडाविद्या-निवर्तक इति दर्शयति । 'गायत्री' अष्टाक्षरत्वात् । ता गायत्री यजमा व्याचष्टे ॥ या यजुषा मोता तया सर्वमिद व्याप्त शिरोऽङ्ग मुपास्यश्च। अक्षराणि गणयति । एणिरिति हे अक्षर, सूर्य इति त्रीणि पृथग्रेफगण -नात्, आदित्य इति त्रीणि, एतई सावित्रस्याष्टाचर पद थियामि पिक्तमिति। 'यियादिभि' तदादिन्याय न सप्तभि शक्तिभिर्विग्रह वतीभिर्मणिगण खचितैहेमकुम्भैरमतपूर्णे शिरोऽभिषिक्तमित्यर्थः । य उपासक एवमुपास्ते तस्य फल निर्दिशति । थिया हैवामिपि यते । प्रागुताभि शक्तिभि प्रागुक्तेन प्रकारण सोऽप्यभिषिच्यते 'तदेतदृचाभ्युक्तम्' उतार्थम् । 'ऋची निपेटु' (1] क य एनदि। इत्यर्थ । ट ·८२ नृसिंहपूर्वतापन्याम मितरां सेवनं सतवत्यः । ऋग्ग्रहणमुपलक्षणार्थम् । यहा, ऋच इति षष्ठी, 'ऋचः' मईमित्यादिकायाः, तया प्रतिपादिताः शक्तयो वेदा वा, न केवलं शक्तयः अपितु विखे देवाः सर्वे देवाः 'अधि' इत्युपरि शिरसि, 'अक्षरे' न धरति न विलीनं भवति 'परमे व्योमन् व्योमनि सर्वाभिषेकहारत्वात परम, मोक्षदारलाच व्योम, 'यस्मिन्' शिरसि । 'यः' उपासकः 'तत्' शिरः वेद देव- देवीभिः प्रागुक्तेन प्रकारेणाभिपित 'नवेदन जानाति 'किमचा' ऋग्वेदादिना करिष्यति। यद्दा, सई पाहीत्यनय किं करि- ष्यति। ये इत्' इत्यमेव 'तत्' अभिषिक्त गिरः विदुः' उपासते 'ते इमे' उपासकाः समासते' सम्यक् प्रकारणांसते मुखिन इत्यर्थः। ऋग्गतं ऋपदं व्याचष्टे । न ह वा एतस्यर्चा न यजुपान साना 'अर्थः प्रयोजनमस्ति यः 'सावित्री' सशिख-शिरोऽभिमेक- साधनभूतां वेदेति। ततथायमर्थः । अष्टाक्षरां सावित्री पठित्वा प्रागुताः सर्वे वेदा देवादयोऽभिपिञ्चन्तीति । 'सावितस्याष्टाक्षर पदं' अष्टावक्षराण्यभिषेचनाय यस्मिन् शिरसि तटावर शिरः तदेव पदमायय इति तत्त्वार्थः । ओं भूलक्ष्मी वर्लक्ष्मीः खः कालकर्णी ( तन्नो महालक्ष्मीः प्रचोदयात्। इत्येपा ह वै महालक्ष्मी- यजुर्गायत्री चतुर्विशदक्षरा भवति । गायत्री वा इदं सर्व यदिदं किञ्च, तस्मात् य एतां महालक्ष्मी याजुयी वेद महतीं श्रियमश्नुते। एक ख, ग, सुव कालकर्णी।

·४ उपनिषदि २ खण्ड । ८३ इति। एव तावन्नृसिहनधाविद्या शिरोऽङ्गोपकारिणों सावित्राभि पेचनी विद्यामभिधाय अथेदानी तदुपकारिणी शिखाग द्वारा सामाङ्ग महालक्ष्मी विद्यामाइ, श्री भूलक्ष्मीरिति । प्रणवविद्या पुर सरा एता शक्तयो भूरित्याद्या व्याहतय । 'भू' भूसत्ताया मिति सत्तायामत्र वर्तते । अत एवोतमस्माभि सप्त व्याहती •चक्षाणे. प्रपञ्चसारे । “भू पदाद्या व्यातियो भू शब्द सति वर्तते । तत् पद सदिति प्रोक्त सम्मावत्वाञ्च भरत । भूतत्चार कारणावाच भुव शब्दस्य सङ्गति । सर्वस्य स्वीकरणात् खात्मतया स्वरितीरितम् । महत्तान महत्वाच्च मह शब्द समीरित ततथ यथासहर भूलमोरिति सन्मान-ब्रह्मणो न्यापिया गति लक्ष्मीरित्युच्यते। कारणमात्ररूपस्य ब्रह्मण शक्ति वलक्ष्मी रिति । सर्वत्र स्वात्मतयावस्थितस्य ब्रह्मण शक्ति व कालकर्णी(१) इत्युच्यते । महत प्रकागात्मकस्य ब्रह्मण शक्तिमहालक्ष्मीरिति । सैकैका शक्तिस्तदन शिखास्य तेजोमय सुषुम्रामृतमय सीमरूपे गोपास्यत्वात् तस्य पादस्य । य पोषधीना प्रभवति तारापति सोमस्तत् साम्नस्तृतीय पाद जानीयादिति ऋते । सोमयन्द्र सुपुम्न सूर्यरश्मिचन्द्रमा इति श्रुते । 'न' अस्मान् प्रति 'प्रचो दया दिति', चुद प्रेरणे,, मेरयेत्। तदनमेकैका विग्रहवती शक्तिरमृतस्रावणाय प्रेरयतु। अभिपेत्रीण गतीना शिखाधि छात्री शक्ती प्रति अनयचर्चा गायत्रया यजुर्महालक्ष्ममा प्रार्थना रूप वचनम् । ततय तदङ्गममृतस्राव्यमतरूपमुपास्यमिति । सैकैका गतिस्तदन नो प्रचोदयादिति न प्रेरयत, अस (१) सुष कातकर्णी। . अथवा, ·८४ - गसिंचपूर्वतापन्याम् विवादमेवाझं कुर्यात् । इत्येषा वै 'महालक्ष्मीर्य जुर्गायत्री मह तीनां लक्ष्मादीनां प्रतिपादकत्वात् महालक्ष्मीः। सावित्र- मन्त्रे अत्र च यजुरिति वदन् सामान वेऽपि गोतिरहितमङ्ग इय- मिति दर्शयति । प्रणवान्तर्भावायाधराणि गणयति, चर्षिश- दक्षरा भवतीति । चतुर्विशदिति छान्दसम् । गायत्री मा 'इदं वतीयमझं 'सर्च' 'यदिदं किच्च' यस्मादेवं तस्मादयः "एता' शिखां पारमेश्वरीं 'महालनी याजुपी माता सविग्रह- शतयुपास्यां 'वेद' उपास्ते । तस्य फलं निशिति, महती थिय- मन्मुते' इति महतौं थियं प्राप्नोतीत्यर्थः । ततचैतदुगायत्रुप्रताः भत्तयो विग्रहवत्योऽभिपेचन-गतीनामुपकाराय अमतमयी शिखा- ममृत-स्रावणाय तइन्धनाय चोपासते इति तत्वार्थः । ओं नृसिंहाय विमचे वजनखाय धीमहि तन्नः सिंह प्रचोदयात् । इत्येषा ह वै नृसिंहगायत्री देवानां वेदाना निदानं भवति, य एवं वेद स निदानवान् भवति । द्वितीयः खण्डः ॥२॥ एवं तापसिंह-वधविदोपकारिणी सामाइ-तीयान- विद्यामभिधाय अथेदानी सामान-चतुर्या विद्यां नृसिंहगायत्री माह। ओ प्रणधी व्याख्यातः । 'तत्' अङ्गं कवचास्य पारनेखर 'धीमहीति' ध्यायेमहि । किमर्थम् । 'वनखाय' नृसिंहाय, ताद चतुर्थो, तदर्थ 'विस' जानीमः यतः, देवाई 'नः' अस्मान् प्रति सिंघः प्रचोदयात् इत्युतार्धम् । नरभन्दं ·४ उपनिषदि ३ खरड़ । 랬 एषा वै उपासकस्य - विहाय सिंह इति वदनस्या विद्याया मिहाकारस्य प्राधान्य दर्शयति । इति शब्दा मन्त्र समाप्ति द्योतयति। नृसिहगायत्री नृसिहाथ कवच प्रतिपादकत्वात्। गायत्रोति प्रणवान्तर्भाव दर्शयति। कवचाथित तदाहत हृदयान्तर्गताना वेदाना देवाना यथायोग्यतया 'निदान' मूलकारण भवति । फल निहिशति, य एव वेद स निदानवान् भवतीति मूलकारण भवतीति । ततश्चायमर्थः। पारमेश्वर कवचाव्यमत कृत्सम्बन्धि सर्ववेद देव निदानत्वेनोपास्यम् । तत्पतिपादकत्वात् इत्सम्बन्धि सर्ववेद देव निदान गायत्रुपच्यते इति तत्तार्थ ॥ २॥ देवा एवै प्रजापतिमब्रुवन्, अथ कैर्मन्सदैव स्तुत प्रीतो भवति, वात्मानं दर्शयति, तन्नो ब्रूहि भगव इति, स होवाच प्रजापतिः। ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमोनमः। ओ यो वै नृसिहो देवो भगवान् यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमोनम । ओं योवैनृसिंहोदेवोभगवान् यश्च महेश्वरस्तमैवै नमोनमः। ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्च पुरुषस्तस्मै वै नमोनमः । ओ यो वैनृसिंहो देवो भगवान् यश्चेश्वरस्तस्मै वै नमोनमः । यो यो वैनृसिंचदेवो भगवान् या सरस्वती तस्मैवै नमोनमः ।

·कृसिंहपूर्वतापन्याम् ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् या श्रीस्तस्मै वै नमोनमः । ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् या गौरी तस्मै वै नमोनमः । ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् या प्रतिस्तसै वै नमोनमः । ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् या विद्या तस्मै वै नमोनमः । ओ यो वै नसिहोदेवो भगवान् यश्चोकारस्तस्मै वैनमोनमः। ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये वेदाः साङ्गा सशाखास्तस्मै वै नमोनमः। ओ यो वैनृसिंहो देवो भगवान् ये पञ्चामयस्तरमैवै नमोनमः। ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् याः सप्त व्याहृत्यस्तस्मै वै नमोनमः। ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये चाष्टौ लोकपालास्तस्मै वै नमोनमः। आयोवैनृसिंहो देवोभगवान्ये चाटौवस्वस्तस्मै वै नमोनमः। ओ यो चै नृसिंहो देवो भगवान् ये च रुट्रास्तस्मै वै नमोनमः। ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये चादित्यास्तम वै नमोनमः। * एननार ख, ग, चिहितपुंसकद्दये यो यो वै नृसिहो देवो भगवान पायत साईमाधास्तम्मे ये नमोगम इत्यनिरिह पाठ । -- ·४ उपनिषदि ३ खण्ड । ८७ ऑयोवैनृसिंहोदेवीभगवान्येचाष्टीयशास्तस्मै वैनमोनमः ओयो वैनृसिंहो देवो भगवान् यानि पञ्च महाभूतानि तस्मै वै नमोनमः। ओयो वैनृसिंहो देवो भगवान् यच्च त्रैलोक्य तसे वैनमोनमः। ऑ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्च कालस्तस्मै वै नमोनमः। ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यय मनुस्तस्मै वै नमोनमः । या यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्च मृत्यस्तस्मै वै नमोनमः । ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्च यमस्तस्मै वै नमोनमः । ओं यो वैनृसिंहो देवो भगवान् यश्चान्तकस्तरमै वै नमोनमः। ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्च प्राणस्तस्मै वै नमोनमः । ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्च सूर्यस्तस्मै वै नमोनमः । ओं यो वै नृसिंघो देवो भगवान् यश्च सोमस्तस्मै वै नमोनमः। श्रो यो पै नृसिंघो देवो भगवान् यश्च जीवस्तसौ वै नमोनमः । औयोवैनृसिंहो देवो भगवान् यश्च विराट नरमै वैनमोनमः। ओ यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यच्च सर्व नस्मै वै नमोनमः । इति तान् प्रजापतिरद्रयोदेतेहीचिंशन्मन्तैनित्यं देवं एनपर भ, चिश्तिपुस्तके वो पो ममिको देगे भावान् ये घाटो प्रनिप + पतम्मे थे नमोनम रत्यधिक पाठ ।

·नृसिंहमुतापन्याम् स्तुवध्वं, ततो देवः प्रीतो भवति, स्वात्मानं दर्शयति; तस्मादय एनेमन्त्रनित्यं देवं तौनि मदवं पश्यनि, सोऽस्तत्वञ्च गच्छ। सोऽमृतत्वञ्च गति, य एवं वेदेति मधोपनिषत् ॥ टतीयः खपड़ः ॥ ३ ॥ इत्यथर्ववेदे नसिंचपुर्वतापनीये महोपनिषच्चतुर्थी समाप्ता एयं तापसिंह-ममविद्योपकारिणी सामान-चतुर्धान যিয়া নিয়ন্ত্রকামনিঘাষ অয়বানী যায়নি। तदुपकारिणोमनचतुष्टय-व्यापिनी महाचक्राण्यामभिधातं तम्भिं या शापिंगत्पवे यथासहा शतप्रणव-सम्पुट न्यस्त-मूलमन्त्रा तर एकैम्मिन् तत्तदेवता-नृसिंह-व्यूई स्तुतिमन्ववर्ण-मामय- लभ्यश्च प्रदयितुं नान् मन्वान् प्रयोत्तररूपाख्यायिकयारभते । देवा ह वै प्रजापतिमनुयनित्यादि स होयाच प्रजापतिरित्यन्त स्पटार्थम् । अत्र हि सर्वे मन्वाः प्रणवादिकाम्तदादिन्यायेन मण्यं मूलमन्वाक्षरं पुनः प्रणवं मर्येषु मन्सेपु दर्शयन्ति । हि मन्यु यच्छ ददयेनान्यतः सिहमनद्य अरवचिन श-दमामात कुत्रचित्तरमा इत्ये कयचन-मामादक एव व्यूहः प्रतीयते । स च विविधः। सचिदसाधारणायुधैस्तत्वतागम्यः प्रती. यते, क्षचिञ्च विश्वरूपम्तेनेय न्यायन। उभयतापि नृसिंहाकारी योगारुढ़ीऽधस्तन-हम्ताभ्यां वरदाभयहस्त उपरितनाभ्यां तत्तद- तायुधधारी क्वचिह-चक्र गदाधारी चैतत् सर्वं सर्ट करिष्यामः। यथा अवैव वृसिंहाकारा व्यूहा ब्रह्मा-विष्णु-महे.

·४ उपनियदि ३ खण्ड । प्ट श्वरामकाः सुक् सव गह चक्र पिनाक विगूलैरायुधैर्गम्यन्ते । ऋमिहात्मकः पुरुषव्यही दिभुजः। दशहत्या अङ्गलयो दश पाद्या यावानप पुरुप इति युतः। प्रत ऊर्द्ध नृसिंह व्यूहाचतु र्भुजा नृसिंहात्मकाथ, ईश्वर व्यूह ईखरायुधगम्य , पूर्वेषां पञ्चानां यथासङ्घा पञ्च शक्ति-यूहाः । सरस्वती श्री गोरो प्रकृति विद्यामिकाः स्त्रियः स्वायुधैर्गम्या | एवं मूलमन्त्राक्षरेषु दशसु ऐगानी दिगमारभ्य प्रणव सम्पुटितेषु सर्वाभरणयुक्ताः श्खेतरूपा उपास्याः । एवं वक्ष्यमाण' सबै व्यूहा यघास मूलमन्त्रा- क्षरेपूपास्याः। प्रणय-यूह एकेन प्रणवाक्षरेण वचसि चिङ्गितः प्रणवत्नतुष्टय मात्रोपास्य देवविग्रह सभाखवेद विग्रह पञ्चाग्नि विग्रहः सप्तय्याइति विग्रहः अष्टलोकपालविग्रहः, वसु रुद्रादि- त्याष्टग्रह पञ्चमहाभूत विग्रहा एकैकम्मिन् नृमिहव्यूहे यथा महामन्तर्भूता उपास्या', इति दशव्यूहा विसरूपा उपाख्याः। काल-मनु मृत्यु यमान्तक प्राण सूर्य सोम विराट् पुरुप जीव रूप चेतनाचेतन सामका इत्येते व्यूहा. अविश्वरुपास्तत्तद साधारण रूपा गम्या । एवमेकैक उपास्य तेन तेग च मन्त्री पास्य स्तुत्य । ततो देव 'वात्मान' स्वकीयं रूपं विश्वरूपमविश्न- रूपञ्च यथायोग्यं दर्शयति। यस्मादेवं तस्मात् 'य' उपासक 'एते.' मन्त्रः नित्यं नियमेन स्वौति स 'देव' विसरूपमविसरूपच 'पश्यति' साक्षात् करोति। सोऽमृतत्वमित्यादि महोपनिपदि- त्यन्तं म्पष्टार्थम्। तत्रामृतत्वञ्च गच्छतीति फलम्य विरभ्याम स्तुतिमाचादेव परमफलावाप्ति मन्त्राणाञ्च सामर्थ दर्शयति । महोपनिपच्छद. प्रणववाहुल्यमिति सर्व निर्मलम् ॥ ३ ॥ ..

·नृसिंहपूर्वतापन्याम् इति श्रीगोविन्द-भगवत्-पूज्यपादशियस्य परमहंस- परिव्राजकाचार्यस्य योगतर-भगवतः कृतावाथर्वण- तापनीयोपनिषदाप्ये चतुर्योपनिषत् समामा ॥४॥ ओं देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्, महाचक्र नाम चक्र नो ब्रूहि भगव इति सार्वकामिकं मोक्षदारं यद्योगिन उपदिशन्ति। स होवाच प्रजापतिः, पड़र(वा एतत् सुदर्शनं महाचक्र'; तस्मात् परं भवति, पदपत्रं भवति, पड़वा तव ऋतुभिः सम्मितं भवति, मथे नाभिर्भवति, नाभ्यां वा एते अरा प्रतिष्ठिता भवन्ति, मायया वा एतत् सर्व वेष्टितं भवति, नात्मानं माया स्पृशतिः नरमान्मायया वहिर्वेष्टितं भवति। एवं तावश्चतुर्थोपनिपदन्ते स्तुत्युपनिपदा महाचमस्थ झात्रि- शतपत्रेषु यथास हात्रिंशत्रसिंहान् स्तुत्योपास्यानभिधाय अथे- दानीमहाचक्र विद्यामभिधातुं महाचकस्य रूपं निरूपयितुं प्रश्नो- त्तररूपाख्यायिकया पञ्चोपनिषदारभ्यते । देवा ह वै प्रजापति- मनुयविति। नन्वेवं तर्हि स्तुत्युपनियहिद्यातो महाचक्राविद्यया प्राक् भवितव्यम् । अबोयते । सत्यम्, यदीयं प्राकृत्यात् पुरशरणार्थ पञ्चमाङ्गन्यासार्यश्च कृत्प्रैव प्रतीयेत नतु हात्रिंशाहोपासन- मात्र पुरथरणार्धम् इतरत् सुदर्शनादि महाचक्र सट्टाविंशवाहक पञ्चमानमित्येवं विभागः प्रतीयेत। अतस्तविभागज्ञापनार्थ' न ·५ उपनिषदि १ खण्डः / न्यूहाः स्वात्मतयैव मागभिहितेति। नन्वेवमपि तदादिन्यायेन महाचक्र-विद्यापुर- शरणार्य कत्वाकस्मान्न गृह्येत । तब। तदादिन्यायवैषम्यात् । नहि महाचक्रस्यायमादि त्रिंशहाहो नाम, अपि तु नाभिवति- क्षीरोदार्णव-सम्बन्धी नृसिंहव्यूहः । तस्मात् सूक्तं न स्तुत्युपनिष- विद्यातः प्रागभिधानमस्या इति । 'देवाः' प्राक् स्तुतिथवणे. नात्यन्तहर्षिताः प्रजापतिमब्रुवन् 'महाचक्र नाम' तन्नामधेययुक्त चक्रम् । यदा, एतन्नामधेययुक्तमेव चक्र वर्तुलमुत्तराधरभावेन स्थितं यचतुष्टयाग-व्यापकमस्वायम् अझं 'नः' अस्मभ्यम् ब्रूहि 'भगव' भगवबिति सम्बोधनम् । 'सार्वकामिक सर्वकामसाधन- बात् सार्वकामिकम् । अथवा, सर्वेयां देवानां ब्रह्मादीनां खभवनतयैव कामिता यस्मिंथक नाभिवाद्यव्यूहेन तत् सार्वकामिकम्, अत एव 'मोक्षदार' प्रणवबहुलल्यात् मूलमन्वाक्षरसहातः प्रणवसम्मुटीवारणात् मएवाक्षरसहना दिगुणा चतुःपष्टिः। अस्याञ्च विद्यायां मीचः प्रणवदारक एय, देहान्त देवः परं ब्रह्मतारक व्याचष्टे इतिश्रुतेः। ततशायमर्थः । मोक्षस्य प्रणवाख्यं हार यस्मिन् तत् नयोक्ता 'यत्' चक्र योगिन उपदिशन्ति उपासकेभ्यः । स होवाच प्रजापतिरित्युत्तार्थम्। पड़र (1) वा एतत् सुदर्शनं महाचक्र महाचमास्यैव नामान्तरम्, सुदर्शनमन्त्रयोगात् सुदर्शनम् । यहा) मुटु दर्शनं विद्यते यस्मिन् तत् तथोक्तम् । पड़रं वा एतत् पत्राधोभागी नालरूपोऽर-शम्दवायाः, घट अरा विद्यन्ते यस्मिन् तत्पड़रं, यस्मादेवं तस्मात् परं भवति पट्पनं भवति, (1) क, श षडक्षर।

·८२ नृसिंहपूर्वतापन्याम् अराटुपरिभागःकोपत्रययुक्तः पत्राकृतिः पत्रं, पट् पत्राणि विद्यन्ते यस्मिन् तत् तथोक्तम्, एतदेव स्तौति, पड़वा ऋतवः ऋतुभिः सम्मितं भवति । एतस्मादर्थवादादराः पत्राणि ऋतुभ्युद्धोपा- स्यानि भवन्ति । अराणां प्रतिष्ठार्थं स्थानमाह, 'मध्ये' चक्रस्य मध्ये 'नाभिः' वर्नुलाकारा भवति । नाभ्यां वा एते अराः प्रति- ठिता प्रागुला अरास्तदादिन्यायेन पत्राणि च । 'मायया' प्रागु- तीन मूलमन्त्रणात्यक्षरेण पड़रं पटपत्रं सर्व वैष्टितं भवति । यस्मात् 'नानानं' चक्रस्य स्वरूपमरपत्रात्मक माया स्मृति सम्मान्मायया वहिर्वेष्टितं भवति । यहा, प्रत्यक्षैतन्यमेव केवलं शुद्धं च कबुद्धी- पास्यं यस्मादात्मनि (') प्रत्यक् चैतन्यं न माया स्ट्रगति माया- विनमिव तम्मामायया बहिर्वेष्टितं भवति । अथाटारमष्टपत्र चक्र भवति, अष्टाक्षरावैगायत्री, गायत्या सम्मितं भवति ; तस्मान्मायया बहिर्वेष्टितं भवति, क्षेत्र क्षेत्र वा मायैपा सम्पद्यते। अथ हादशारं दादशपत्र चक्र भवति, द्वादशाक्षरा वै जगती, जगत्या सन्मितं भवति, वहि- मायया येष्टितं भवति। अथ पोड़शारं पोड़शपत्रं च भवति, पोडशकलो वै पुरुषः, पुरुष एवेदं सर्व पुरुपेण सम्मितं भवति, बहिर्मायया वेष्टितं भवति । अथ द्वात्रिंशदर दात्रिंशत् पत्रं चक्र भवति, हात्रिंशद्वरा वा अनुष्टुप, (१)क, यमादादान।

·५ उपनिषदि १ खण्ड 1 अनुष्टुभा सम्मित भवति, बहिर्मायया वेरितं भवति । अरैर्वा एतत् सुदर्शनं भवति, वेदा वा एते अरा, पर्वा एतत सर्वत परिकामति, छन्दांसि वै पवाणि ॥ १॥ चना, अटारम अष्टपत्र चक्र, हादशार हादशपत्र चा, घोडभार पोडशपत्र हात्रिपदर हाविशतपत्र चक्रमिति चकचतुथ्य पडर पटपत्र चक्रेण व्याख्यातम । तनाय विशेष । आद्यचक्र अरा पत्रानि च ऋतु बुद्धयोपास्यानि। द्वितीय रतीय पञ्चभेषरा वेदबुद्धयोपास्या , पत्राणि गायत्री जगत्यनुष्टुप् छन्दोबुद्धा यघाशनामुपास्यानि, वेदा वा एते अरावन्दासि वै पत्राणीत्यर्थवादात्। चतुर्थे चक्र पौडगारा पोडशपत्राणि च पोडशकलाबुद्दयोपास्यानि । क्षेत्र क्षेत्र वा माथैया सम्पद्यते। पुरुष एवेद पुरुषेण सम्मित भव तीति प्रत्यकचैतन्यं शुद्ध मायया असस्पृष्ट वहि शब्दात् ताश चक्र स्वस्मिग प्रकल्पा तदुपास्यमित्यर्थ । सघाच अर पत्र शब्दा घहि शब्दाच सविन्दुकेण प्रत्यक्षरेण यद्देष्टन तद्यथासय पूर्व पूर्व-चक्रार पनासस्पष्टसुत्तरोत्तर चक्राणामान्यत्वेन नाभिरूप मिति । एव सुदर्शन चक्रार यवासस्पृष्ट यहेष्टन मायया तदुपरि तनाष्टाक्षर नारायण चक्रारायलन नाभिरूपम। क्षरवेष्टन हादशाक्षरस्य नाभिरूपम, हादशाक्षरवेटन सविन्दक मालकाद्य पोडशाक्षरस्य नाभिरूपम, मविन्दकाद्यमालकापोडशा क्षरवेष्टन हात्रिशदक्षरस्य नाभि , ततीहाविशदक्षरवैठनमसस्पृष्ट नाभिरूपमित्येव सुदर्शन नारायण वासुदेव पोडशार-हाविशदर एवमहा ·८४ नृसिंहपूर्वतापन्याम् . तथा चक्राणां यथासय पञ्च नाभयः, नाभीनाभवापेक्षया वेष्टनरूपता इत्याद्या नाभिर्मायाक्षररचिता। उपरितना नामयोऽन्द ञ्च वेष्टनं मायाक्षरेणेति तत्वार्थः। नन्वेवं तर्हि अपशब्दस्य तत्र तत्र प्रयोगात् पूर्वपूर्वचक्रासंस्पर्णात् पञ्चनाभिकानि पञ्च चक्राणि पृथवा पृथक् प्रयोज्यानि कम्मान परिग्रमन्ते, तथाचैक- चयात्वेऽपि अराविनाभूतनाभिकल्पनायां वेष्टन-व्यतिरिता- पचनाभिकरपनाः करमान भवन्ति। अनोचते। महाचक्र नाम चक्रं नो बृहीत्युपक्रम्य तदा एतन्महाचक्रमित्युपसंहारात् महाचक्रीकतावगमाञ्चकचतुष्टयं तदन्तर्गतमेवेत्यवगम्यते । तत्र तत्र अथगन्दप्रयोगस्तु तत्तञ्चकोबारे माङ्गलिक-प्रदर्शनार्थः । तथा वेष्टनानां नामित्वकल्पनायां प्रतिषेधाभावादयोग्यत्वाच्च कल्पनालाघवाच न पृथक् नाभिकल्पनेति । अत्र च कचिदहिः- शब्दपूर्वको मायाशब्दः पठाते, बाचिदिपरोतः। तत्रायमभिप्रायः । यत्र नायागम्दाहहि शब्दः पूर्वः तत्र मायाविशेषणं, वहिर्भूतया मायया वहिर्मायया । यत्र च मायाशब्दात् परो वेटन-गन्दात् पूर्वो पहिःशब्दः तत्राविशिष्टया मायया तत्र पहि.शदी न मायाविशेषणं किन्तु वेष्टन-विशेषणम्। माया हि झिविधा, नारसिंह-मूलमन्वगता सविन्दककाररूपा निरुपपदान्माया- अन्या तु रेफ-हकाराभ्यां मिलित-सपिन्दुवो- काररूपा सोपपदान्मायाशदात् प्रतीयते । ततश्च मूलमन्वादहि- भूतमायया होमित्येवं रूपया वेष्टितं भवतीति तत्वार्थः । ततः सुदर्शनचक्र मूलमन्तगत मायया वेष्टनं पोडशचक्रेऽपमेय वहिःशब्दस्य वेष्टनात् पूर्वमुपादानात्। वेष्टनविणेपण-बहिः- शब्दात् प्रतीयते। -- ·५ उपानदि २ खण्डः । गन्दी मध्यवेष्टनव्याहत्त्यर्थः । नारायण वामदेव-नारसिंह चक्रपु व्याख्यात-वहिर्मायया वेष्टनमिति वेष्टन-चक्रोबार- विवेकाः । १॥ तदेव चक्र सुदर्शन महाचक, तस्य मध्ये माभ्यां नारकं भवति। यददारं नारसिंहमेकाक्षर सङ्गवति, पटसु पत्रेषु पड़क्षर सुदर्शनं भवति, अष्टसु पत्रघटाक्षर नारायणं भवति, हादशतु पचेषु द्वादशाशरं वासुदेव भवति, पोड़शतु पत्रेषु माटकाद्याः सविन्दु काः पोड़श कला भवन्ति, द्वात्रिंशत्म पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं मन्त्ररात्रं नारसिंहमानुष्टुभं भवति, तदा एतन्महाचक्र सार्वका- मिकं मोक्षधारमृग्मयं यजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृत- मयं भवति, नस्य पुरस्तादसव असते, रुद्रा दक्षिणतः, आदित्याः पश्चात् विश्वे देवा उत्तरनः, ब्रह्म-विष्णु-महेश्वरा नाभ्याम् । एवं महाचक्रस्य मवेष्ट नमुद्धारचाभिधाय अथेदानीमुद्दतचक्रो यथाविहितान् मन्वान् न्यमितुं तवाभ्यामचरन्यासमाह। तदेव चक्र सुदर्शन महाचकमिति । तच्छब्देन द्वाविंशदर-हानिशत्- पत्रं चक्रम् । एक्शन्देन तदेवावश्त्य 'सदेव चक्र" सदादिन्यायेन ·नृसिंहपूर्वतापन्याम् सुदर्गनादिशब्दकई चमाचतुष्टयमपि महाचकामकमिति दर्ग- यति। महाचक्रमिति । सामानाधिकरण्यास। 'तस्य मध्ये' महाचकख मध्ये मध्यवर्तिनाभ्यां वैष्टनरूपा हि नाभयो मध्याः,ता व्यावर्तयितुं मध्ये नाभ्यामित्य माम् । 'तारकं भवति' संसारतारक- त्वात् तारकं प्रणवाक्षरं भवति । यदक्षरं नारसिंहमकाक्षरं तद्भवतीति। अक्षरं जगदितं वा एतद्रूपमधरमिति नृसिंह- पदव्याख्यानावसरे व्याख्यातं तदधार-शब्दात् प्रत्यभिचायते । तथा नारसिंहमिति तदितात् सामममृत्युपास्यं सर्च प्रतीयते । ततः मस्मिनुपास्ये प्रतीते एकामेवीपास्य मूलनृसिंह- व्यूहाख्यं वां विशिष्टि, एवाक्षरं तद्भवतीति यदक्षर नारसिंहमुपास्यमित्यनूद्य तदेकं भवतीत्यक्षरञ्चेति महा- चकमध्ये नासिवर्तित्वेन क्षीरोदार्णव सम्पन्धितयोपासनं विधीयते इत्यर्थः। अत्र केचित् नारसिंहमेवाचरमिति विशेषणोपादानादेकाक्षर-नृसिंहमन्त्र-मिथितः प्रणवो नाभ्यां न्यसनीय इत्याचक्षते, तदपि साम्प्रदाधिकालात् न विरुदम् । तस्मिन्नपि पचे नारसिंहमिति तद्धितादेकाचरी नृसिंह मन्तः प्रणव मिथितो हात्रिंशवृसिंह व्यूई विहाय यावत्- प्राकरणिक-मूलनृसिंहगतमुपास्य प्रतीयत एव। ततश्चैत- विद्याङ्ग-मेकाचरी नृसिंहमन्त्रः। यथोतोपास्याभिधाय- कलात् तस्य । केवलः प्रणवो वैति विकल्प एवाचर नृसिंह- मन्तस्य प्रणयस्तु नियत एवेति तत्वार्थ.। अत आई तत्त- मन्त्रन्यासे तत्तजकोषु पत्रग्रहणम् अरस्तदन्तराल पधान्तराल- व्या त्यर्थ द्रष्टव्यम् । पट्पत्रेषु मुदर्शनं भवति । ऐगानं ·५ उपनिटि २ खण्ड । एव- - पत्रमारभ्य पडवर सुदर्शनमन्त्री न्यसनीय प्रत्यर्थ । मुत्तरेषु पत्रेषु योज्यम । अष्टषु पवेष्वष्टाक्षर नारायण भवतीति प्रणवान्तभावनाष्टाक्षरतेति केचित्, त विहायेति केचित् । तद्दद्दा दशम पत्रेषु हादशाक्षर वासुदेव भवतीति । अवापि हादशाक्षरता पूर्ववत् । घोडशसु पत्रेषु माटकामन्त्रस्याद्या वर्णमाटकाद्या 'सविन्दुका' विन्दुसहिता पोडश भवन्ति । हात्रिशतसु पत्रेषु हात्रिशदक्षर सामाभिव्यक्त मन्त्रराज नारमिहमानुष्टुभ भवति । मूलमन्त्रस्यैवैकैकमक्षरमेकैकम्मिन् पत्र प्रणव सम्पुटित कार्यम, प्रत्यक्षरमुभयत प्रोझारी भवतीति शुते । 'तत्' अस्वाख्यमङ्ग महाचक्रम् ‘उपासित' मनिक्षिप्तम् अनिष्टे वस्तुनि वामकारित्वात्, तदम्ब पञ्चममनम्। अत एवास्वाङ्गमन्त्र व्याचक्षाणैरस्माभिरता प्रपञ्चसारे । “असुत्रसादिको धातू स्त क्षेपचलनार्थको । ताभ्या मनिष्टमाक्षिप्य चियते फट पदाग्निना' इति। सार्वकामिक मोचदारम् इत्युक्तार्थम । ऋग्मय यजुभयं साममय ब्रह्ममय ममतमय भवतीति पञ्च मयट-प्रत्यया प्राचुयाया ग्राह्या । ऋग्यजु सामाथर्व प्रनुर ब्रह्ममयमिति ब्रह्मशब्देनाथर्ववेद, सोऽय ब्रह्मवेद सोऽय ब्रह्मवेद इत्यसलब्राह्मणाभिधानात् वेदप्रचुरता अराणा वैबुद्धयोपास्यत्वात । विकारार्थो वा मयट, वेटिवकारा रमका अरा इत्यर्थ । 'अमृतमय' चोरप्रचुर नाभिक क्षीर- विकार नाभिक वैति। तम्येति तच्छब्दात् नाभिस्थो मूलसिह व्यूह परामश्यते। तत्परिचारकान् देवानाद, पुरस्तात् 'वमव' ततपरिचारका पामते, रुद्रा दक्षिणत, आदित्वा' पथात, विशे देवा उत्तरत , ब्रह्म विष्णु महखरा नाभ्यामिति । । .

·दसिंहपूर्वतापनाम सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयोः; तदेतदृचाभ्युक्तम्। चो- ऽक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः, यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति, य इत्तहिदुस्त इमे समासत इति; तदेतन्महाचक्र बालो वा युवा वा वेद स महान् भवति, स गुरुर्भवति, स सर्वेषा मन्त्राणामुपदेष्टा भवति, अनुष्टुभा चोमं कुर्यादनुटुभार्चनम्। तदेतद्रक्षोन मृत्यु- तारकं गुरुतो लब्ध कण्ठे वादी वा शिखायां वा बधीयात् । स, सप्तदीपावती भूमिर्दक्षिणार्थं तावत् कल्पने, तस्मा- हया यां काञ्चिद्दद्यात् सा दक्षिणा भवति ॥ २॥ एवं दिग् नाभि-परिचारकानुक्का अथेदानों पार्श्वपरिचार- कानाह, सूर्य-चन्द्रमसौ 'पार्खयो' कुक्षिप्रदेशयोरिति यावत् । 'तदेतत्' महाचक्रम् चाभ्युताम् । 'यस्मिन्' महाचक्रे 'अक्षरे' अशू व्यासावित्यस्य रूपम् अक्षा, रो मत्वर्थे, तस्मिन् व्याप्तिमति "परमे' उत्सष्टे 'व्योमन्' व्योमवत् सर्वव्यापकत्वेन स्थिते 'अधि' इत्युपरिभावे, ऋच इति ऋग्ग्रहणमुपलक्षणार्थम्। ऋचः 'निषे- दुःस्थिताः यस्मिन्' चक्रे सर्वे देवा नृसिंहावतार-रूपेण स्थिताः। यदि वा, ऋच इति षष्ठी, अनुष्टुप्-सम्बन्धिन्यचरे व्याप्तिमति चक्र सबै देवाः स्थिताः, न त सुदर्शनमन्वादि-सम्बन्धिनि चक्र इत्यर्थः । 'य' उपासक 'तत्' महाचक 'न वेद' नोपास्ते, किम् 'ऋचा' ऋग्वेदादिना। यदि वा, ऋचा अनुष्टुप् छन्दकया ·५ उयनिषदि २ स्वग्रहः । - ऋचेति। अनेनैतर्शयति। महावक्रोपासन गर्भितमेवानुष्टु- धुपासनं कुर्यात्, न तु तद्रहितमिति । य इत्तहिदुस्त इमे सम:- सते इत्यतार्थम् । इति शब्द ऋक्समाप्निं द्योतयति । तदेत- महाचक्र बालो वा युवा वा 'वेद उपास्ते, 'तस्येदं फलं, स 'महान् भवति' महतों प्रतिष्ठां जने प्राप्नोति। यदि वा, 'महान्' महा. विपारिति । 'स गुरुः' सब देववदाराध्यः । स सर्वेषां मन्त्रा- हाम् 'उपदेष्टा' उपदेशको भवति । सामाभिव्यक्तानुष्टभा होम कुयादिति विद्यानोऽयं होमः, तस्मिन् द्रव्यानुपादानात् प्रतिदिन हविष्यमनं भोज्यमाज्यं वा जुहुयादिति । तथा समानुपादानान् सतत् हादसवारं वा । यदि वा मूलमन्त्रगत-दशपदानां मूल- दृसिंहव्यूहे हात्रिंगद्व्यूहे च व्याख्यातत्वादुभयोगेन होम कुयात् । ततश क्षीरोदार्णवशायिने नृसिंहाय त्रिनेत्राय पिनाक- हस्तायोग्रायेदमिति हुत्वा ब्रह्मादिहात्रिंशदात्मकाय नृसिंहायो- पायेति जुहुयात्, इत्येवं प्रतिपदं मूलमन्त्रावृत्तिः । यहा, अनुष्टु युभेन्येकवचनात् समन्मूलमन्त्रमुच्चार्य वाहाकारान्त' जुहुयात् प्रतिपदमुद्दिश्य त्यागः कार्यः। तथा सामाभिव्यक्तानुष्टुभार्चनं पोडशोपचारादिना कुयादित्य नषङ्गः । अवापि होममन्ववन्मन्वा- वृत्यानाहतो द्रष्टव्ये । 'तदेतत्' महाचक्र रचोप्नं मृत्युतारकं गुरु- प्रसादालब्ध करण्ठे बाहो शिखायां वा बधीयात् । तस गुरवे, यस्मात् सप्तद्वीपवती दिगुणाहत्तापिप्यो दक्षिणार्थ तावत् कल्पते, तस्मात् 'श्रद्दया' परया भक्त्या यां काञ्चिभूमिं यथाशक्त्यनुरूपा दद्यात्, सा दक्षिणा भवति । एवं प्रागुक्त श्रुतित उपासनमवगतं पञ्चाङ्गन्यासे उपसंहतमेकम्मामतात् । अथ मतान्तर-पाली- ·१०० दृसिंहपूर्वतायनाम् चनान्महाचक्र एवोपसंहृतम्, तस्मात् प्रत्यक्षरमुभयत ओगारी भवतीत्यत्र मूलमन्वाक्षराणां प्रणवे उपसंहतत्वात् प्रणय-प्रधान-' मेवेदं महाचक्रम्, तस्मिन् शक्तिबाहुल्ययवणात् । मायया वहिर्वेष्टनं भवति, वहिमायया वेष्टितं भवतीत्यसलवणत् । उद्धृतपद- व्याख्यानावसरे प्रतिपदं यस्मात् स्वमहिना सर्वान् लोकान् सर्वान् देवान् सर्वानात्मनः सवाणि भूतानोत्यसक्वन्महिमशब्द-वाचाया मायायाः सर्वलोक-सर्वदेवात्म-भूतानां साधनत्वेन श्रवणात् तद्देष्टितमाधारत्वेन यथामा पृथिव्यादिलोक-ऋग्वेदादि-वेदा- ग्नादि-देव-भूतानामात्मनाञ्च साधनत्वथवणात् महाचक्रान्त र्गत-वेष्टित-मावाधारमेवेदमुपासनम् । ननु मूलसिंहगतं पञ्चाङ्ग- न्यासार्थज्ञान्तरङ्गत्लान्महाचक्र एवेदमुपासनम्, तदपि सम्प्रदा- यागतमुपादेयमित्युपासनाविकल्पः । तत्रापि बहुतर-सम्प्रदा- यानुकूल्यागतत्वादन्यमेवोपामनभुपादेयमिति केचित् । तस्मिन् मते प्रणव-सावित्र-यजुर्लक्ष्मी-नृसिहगायत्रोतिमन्वचतुष्टयमङ्ग- सामाभिव्यक्त' यथायोग्यतया महाचक्र-प्रकाशकत्वेन योज्यम्, तथैवोपास्यं महाचक्रमिति रहस्य तत्त्वञ्चति ।। देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन, अस्यानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्य फलं नो ब्रूहि भगव इति । स होवाच प्रजा- पतिर्य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽमिपूतो भवति, स वायुपूतो भवति. स आदित्यपूतो भवति, स सोमपतो भवति, स सत्यपूतो भवति, स लोक- ·५ उपनिषद्दि ३ खण्ड । पूतो भवति, स ब्रह्मपूतो भवति, स विष्णुपूतो भवति, स रुद्रपूतो भवति, स वेदपूतो भवति, स सर्वपूतो भवति, स सर्वपूतो भवति ॥ ३॥ एव नृसिहब्रह्मविद्या सकलमतानुमारिणी कत्नामभिधाय अथेदानी तदनुष्ठातुः कैमुत्यन्यायेन फलकथनाय प्रश्नोत्तररूपा माख्यायिकामवतारयति देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवनित्या दिना। अच देवा ह वा इत्याद्यारभ्य तदेतनिष्कामस्य भवति तदेतन्निष्कामस्य भवतीत्यन्ता अष्टावध्याथा , प्रत्यध्याय समाप्ती च हिरभ्यास । देवा ह वै प्रजापतिमनुवन् अस्य 'मन्त्रराजस्य प्रागुतोपासनाविशिष्ट स्य फल नो ब्रूहि । स होवाच प्रजापतिरित्यु तार्थम् । 'य' द्विविधोपासक 'एतमिति' एतच्छब्दपरामृष्ट प्रागुक्त विद्यागभित 'मन्त्रराज' सामराज 'नारसिह' वृमिहा- कार ब्रह्मोपासनागर्भम् ‘आनुष्टुभम्' अनुष्टुप्छन्दस्क नित्यमिति साकार ब्रह्म प्रतिपत्तिहारेण नित्यभूत निराकारब्रह्म प्रति पादकात्वात् नित्यम् 'अधीते' उच्चारयति । यत्र ईशसामोच्चा रणमात्रादेव वच्यमाण फलावाप्ति कि तद्दिद्यानुष्ठानादित्यभि- प्रायेण तत्र तत्राधोत इत्यवोचत् । अथवा नित्यमधीते' इति नियमेनाधौते। अथवा नित्यम् 'अधि' इत्युपरिभावे 'इते' जानीते, सर्व गत्यर्थी ज्ञानार्था', नित्य सन्ध्योपामनादि निवोत्तरकाल यो विद्यामनामनुतिष्ठतीत्यर्थ । अथवा नित्य मानुष्टुभमित्यन्दयादानुष्टुभस्य मानो नित्यत्व दर्शयति, न लित- रस्य मामदयस्येति । अथवा, नित्य सन्ध्योपासनादि कमाधि ·१०२ दृसिंहपूर्वतापन्याम् कृत्य इते जानौत। एतदुक्तं भवति। नतो नित्यसन्थ्योपा- सनाग्निहोत्राद्यपास्य-देवता नारसिंह-लीलाविग्रहा इत्युपास्ते एतद्विद्यागर्भिता इत्यर्थः । अथवा य उपासकः प्रागुत-विद्यानु- छान-प्रकारज्ञाने असमर्थः स केवलं विद्याप्रतिपादक ग्रन्थ 'नित्यं' प्रतिदिनं स्वाध्यायधर्मेण 'अधीते' पठति जपति, सो- ऽपि वक्ष्यमाणं फलं प्राप्नोति । तस्य ततो जपसामर्थात् परमे- खरः कारुण्यात् तदिद्यानुष्ठान-प्रकारं साकारप्रति निराकार- पर्यन्तमिहेव कथयति । तथा चान्ते यूयते तदा एतत् परमं धाम एतद्विद्या-गर्भित-मन्त्र राजाध्यायकस्य पाठकस्य जापकस्य- त्यादिना । 'स:' उपासकः अग्नि वायादित्य-सोम सत्यलोक-ब्रह्म- विष्णु-रुद्र-वेदैर्नृसिंहरूपैरुपास्यैः 'पूतो भवति' पवित्रो भवति । अन्यैश्च सर्वसिंहरूपैरुपास्यैः पूतो भवति । हिरभ्यासोऽध्याय- समाप्तिं द्योतयति ॥ ३ ॥ १ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुभं नित्यमधीते स पामानं तरति, स मृत्यं तरति, सभ्रूणहत्या तरति, स ब्रह्म- हत्या तरति, स वीरइत्या तरति, स सर्वइत्या तरति, स संसारं तरति, स सर्व तरति, स सर्वतरति ॥४॥ इतः प्रभृति नित्यतयैतडिद्यानुष्ठाने तत्प्रतिपादक-ग्रन्थ- जपे वा आनुपविकाण्येव फलानि काम्यानि तद्रहितानि वा कथयितुमाह । य उपासको नित्यत्वेन तदिद्यानुष्ठानेन तज्जपेन वा पापचयं कामयते। य एतं मन्दराज नारसिंहमानुष्टभं नित्य- .

·उपनिदि ५ सह । फल गम्यते। स मृत्यु मधीते इत्युक्तार्थम् । तथा इत प्रभृत्यन्यादध्यायात्तत्र तत्र यच्छ ब्देन पुलिङ्गेन प्रागुक्त नृसिह-विद्याया नित्यतयानुष्ठाता तद्विद्या प्रतिपादक ग्रन्थजसा वाध्येता वा परामृश्यते, तथा तच्छन्देन स एव परामश्यते। तथा तत्र तत्र पुलिग-तच्छब्दाभ्यासात् तस्मिन्नेव नित्यानुष्टाने जपे वा व्यस्त समस्त वा यथायोग्यतया पाप्सानं ब्रह्महत्या भ्रूणहत्या 'भ्रणा' गर्भ , यहा, साङ्गवेदार्थ व्याख्याता दीक्षितो भ्रणः, बोरहत्या 'वोर' पुत्र' सवनस्थ क्षत्रियो वा। अन्यत् पातक सर्व तरति । हिरभ्यासोऽध्याय समाप्ति द्योतयति ॥ ४ ॥ २ ॥ य एतं मन्त्रराज नारसिंघमानुष्टर्भ नित्यमधीते सोऽनि स्तम्भयति, स यायुं स्तम्भयति, सादित्य स्तम्भयनि, म सोम स्तम्भयति, स उदकं स्तम्भयति, स सर्वान् देवान् स्तम्भयति, स सर्वान् ग्रहान् स्तम्भयति, स विषं स्तम्भयति, स विष स्तम्भयति ॥ ५॥ य एत मन्त्रराज नारसिहमानुष्टुभ नित्यमधीते सोऽग्नि वायुमादित्य सोममुदक सर्लान् देवान् सर्वान् ग्रहान् विष स्तम्भयतीति स्तम्भनफल निर्देश' । हिरभ्यासोऽध्याय-समाप्ति द्योतयति ॥ ५ ॥३॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुटुभं नित्यमधोते स भूर्लोकं जयति, स भुवर्लोकं जयति, स खलोकं जयनि ·१०४ नृसिंहपूर्वतापनवाम् स महर्लोकं जयति, स.जनलोकं जयति, सनपोलोकंजयति, स सत्यलोकं जयति, स सर्वलोकं जयति, स सर्वलोकं जयति॥ ६॥ य एतं मन्तराजमधीते स भूर्भुवः स्वमहर्जनंतपः सत्यमन्यच्च सर्व पाताललोक जयतीति फलनिर्देशः । हिरभ्यासोऽध्याय- समाप्ति योतयति ॥६॥४॥ य एतं मन्त्रराज नारमिंघमानुष्टुभं नित्यमधीते स मनु- ध्यानाकर्पयति, स देवानाकर्षयति, स नागानाकर्षयति, स ग्रहानाकर्षयति, स यत्तानाकर्पयति, स सर्वानाकर्पयति, स सर्वानाकर्पयति ॥ ७॥ य एतमधीते स मनुष्थान् देवान् नागान् ग्रहान् यक्षान् तहातिरित्तानन्यांयाकर्पयतीति फलनिर्देशः। हिरभ्यासोऽध्याय- समाप्ति द्योतयति ॥५॥ य एतं मन्तराज नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सो- ऽमिष्टोमेन यजते, स उक्थेन यजते, स पोडशिना यजते सवाजपेयेन यजते,सोऽतिराण यजते, सोऽनोर्यामेण यजते स सर्वेः क्रतुभिर्यजते, स सर्वैः क्रतुभिर्यजते ॥ ८ ॥ य एतमधोते सोऽग्निष्टेमिनोक्थेन पोडशिना वाजपेयेना- ·५ उपनिषदि ८ खण्ड। तिरात्रेणाप्तोर्यामेणान्यैश्च सर्वेः क्रतुभिर्यजते इति फलनिर्देशः । विरभ्यासोऽध्यायममाप्ति द्योतयति । न च वाच्यमन्यानर्थक्या- दितिन्यायेन कथं फलनिर्देश इति, यतो मनोव्यापारैकसाध्यत्वा- देतद्विद्यानुष्ठानस्य, तस्य च कर्मानुष्ठानादत्यन्त दुसम्पाद्यत्वा- दित्यधिकारिभेदेन नान्यानर्थक्यमिति सर्व निर्मलम् । ॥ ८॥ ६ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स चो ऽधोने, स यजूंष्यधीते, स सामान्यधोते, सोऽथाणमधीते, मोऽगिरसमधोते, स शाखा अधीते, स पुराणान्यधीते, स कल्पानधीते, सगाथा अधोते, स नाराशंसोरधोते, स प्रणव मधीते, यः प्रणवमधोते. स सर्वमधीते स सर्वमधीते ॥४॥ य एत मन्दराजमधोते स ऋची यजूपि सामान्यथर्वाणमनि- रसम् । एतच त्रयोमम्मुटोकरणमेतदन्तराल-वर्तित्वाद्देदवयस्य । तथान तस्मिन्नेव ब्राह्मण प्रजापति प्रथममथाणमजपत् तत स्त्रयों ततोऽनिरसमित्यसकदाभिहितत्वात् । पाखाः पुराणनि कल्पान् गाथा नाराशंसीः प्रणवमधीत इति फलनिर्देशः । अत्र च यः प्रणवमधीते स सर्वमधीत इति वदन् मूलमन्त्र प्रणवयोः फलसाम्यादुभयोः साम्य दर्शयति । ततय जपे ममाधो वोभयो- विकल्पः। तथा च नित्यानुष्ठाने फलकामनायां प्रयोगविशेषः । तत्तत्फलपदोच्चारणं मूलमन्त्रजपाले कार्यमिति केचित् । अन्य त तहिनैव केवलं कामनैव कार्येति साम्प्रदायिकमेवान्चेष्व- मिति । हिरभ्यासोऽध्यायसमाप्रिं द्योतयति ॥८॥ .

·मसिंहपूर्वतायनाम् अनुपनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन तत्समम्, उपुनौतशत- मेकमेकेन गृहस्थेन तत्सम, गृहस्थशतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्सम, वानप्रस्थशतमेकमेकेन यतिना तत्सम, यतीनान्तु शतं पूर्ण रुद्रजापकेन तत्सम, रुद्रजापकशतमेकमेकेनाथर्व- शिर-शिखाध्यायकेन तत्समम्, अथर्वशिरः-शिखाध्यायक- शत मन्त्रराजजापकेन तत्समम् । तदा एतत् परमं धाम मन्त्रराजाध्यायकस्य। यत्र सूर्यो न तपति, यत्र वायुन वाति, यत्र न चन्द्रमास्तपति, यत्र न नक्षत्राणि भान्ति, यत्र नागिर्दचति यत्र न मृत्युः प्रविशति, यत्र न दुःखं प्रभवति, सदानन्दं परमानन्दं शाश्वत शान्तं सदाशिवं ब्रह्मादि वन्दितं योगिध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनः । एवं विद्यानुष्ठाने आनुपनिक सवफलमभिधाय अथेदानी तहिद्यानुष्ठातु मुरध्येयोत्कर्षतरतम-भावेन सर्वोत्कृष्टञ्च फल- माह। अनुपनीतशतमैकमेकेनोपनोतेन तत्समम । उपनीत- शतम् उपकुर्वाणकानां न नैष्ठिकाभिप्रायेण तस्य सर्वोत्कृष्टत्वात्, . एकमेकेन ग्रहस्थेन तत्समम् । गृहस्थगतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समम् । वानप्रस्थशतमेवामेकेन यतिना तत्समम् । योऽय- मायम-खोकारमात्रण तरतमभावो नाथम-प्रयुक्तानुष्ठानाभि- प्रायेण, ततय यतोनाञ्च शतं पूर्ण खोलतायममावाणां यस्मिन् ·५ उपनिषदि १. सण्ड । १०७ कम्मिथित् स्थित रुद्रजापकेन (') तत्समम् । रुद्रजापकशत मेक यस्मिन् कम्मिधिदायमे स्थिताथर्वशिर -शिखाध्यायकेन जापन तत्समम् । अथर्वशिर शिखाध्यायकशत मन्वराज जापकन ततसममित्युत्कर्ष तरतमभावस्य मन्त्रराजजापके एत विद्यावति विथान्तत्वादेतद्विद्यावान् सर्बोत्कृष्ट इति गम्यते । यथानन्द तरतमभावस्य ब्रह्मणि विधान्तत्वाब्रह्मानन्द एवोत्कृष्ट । यस्मादेव तस्मात् वै' प्रसिद्धम् एतत् परम धाम' स्थानम् एत विद्यागर्भित मन्दराजाध्यायकस्य जापकम्यानुष्ठातुर्वा । 'यत्र' क्षीरोदार्णवस्थाने सूर्यो न तपति यत्र न वायुाति यन न चन्द्रमा स्तपति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्निर्दहति यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिन इति स्पष्टार्थम् । तदेतदृचाभ्युक्तम् । तदियणोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय । दिवीव चतुरासतम्। तदिप्रामो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते। विष्णोर्यत् परमं पदमिति । नदेतन्निय्कामस्य भवति, तदेतन्निष्कामस्य भवति । य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥१०॥ इत्यथर्ववेदे नृसिंह-पूर्वतापनीये महोपनिषत् पञ्चमी समाप्तर ॥५॥ इत्याथर्वणरहस्ये नृसिंच पूर्वतापनीयोपनिषत् समाप्ता ॥ (१) क, बदलापन।

·१.८ - मृसिंहपूर्वतापनग्राम 'तदेतत्' सानम् ऋचाभ्युक्तम् । विष्णोर्यत् परमं पदमिति । यच्छब्देन चोरोदार्णवस्थानं परा मृश्यते परमं पदं प्रत्यभिन्ना- नात्। 'सूरयः' उपासकाः, उपासनाभेटेन तादाम्योपासनया चेत् सायुज्यं फलं, ततय विष्णुरेव परमं पदम्। उभयत्रापि विष्णोरिति पष्ठीनिर्देश: शिलापुनकस्य शरीरमितिवद्रष्टव्यः । अथोपास्योपासकभावेन चेदनुष्ठातबिधानुष्ठानं 'तस्य' नृसिंहस्य विष्णो परमं पदं परमं स्थानं महाचक्र-नाभि-क्षीरोदार्णव-प्रभृति, तब स्थिता उपासका अनुष्ठातारो जप्तारोऽध्येतारो वा 'सदा' मर्वकालं पश्यन्ति। कीदृशं तदित्यपेक्षिते पाह, 'दिधीव' द्यु- लोके इव 'चक्षुः' () सूर्यमण्डलम् 'आततम्' पा समन्तात् ततं विस्ततं वर्तुलं प्रकाशात्मकं सर्वप्रकाशाभिभवकारणम्, अतएव सूर्य-चन्द्र-नक्षत्राणां प्रकाशो ब्राह्मणेन प्रतिषिद्धस्तापकर्तृता च यत्र सर्यो न तपतीत्यादिना । एवं तस्मिन्बाधिदैवात्मके दुःखे प्रतिषिडे आध्यात्मिकदुःखप्राप्ती तत् प्रतिषेधति, यत्र न दुःखमिति । दुःखाभावमात्र प्राप्ति सुषुप्तिवज्जड़ता स्यादिति तयाहत्त्यर्थ सदानन्दमिति । 'ब्रह्मादि-वन्दितमिति' तदादिन्यायेन नाभिस्थ- ब्रह्म-विष्णु-महेश्खरैः परिचारकैवन्दनीयं महाचक्राख्यं स्थानम् । यत्र गवेति तस्य गन्तव्यतामाह, तहिमास इति । 'तत्' हादशं स्थानं 'विप्रास: विप्राः ब्राह्मणा उपासका: 'विपन्यवः' मेधाविन: समाधौ धारणाशक्तियुक्ताः 'जाग्यवांसः' जागरितावस्थाया- मेवावस्थात्रयात् प्रवियुत्य (1) समिन्धते ममृई कुर्वन्ति । तादात्म्यपणे तु मन्व-ब्राह्मण्योर्यथास्वरूपं व्याख्येयम। इति (१) क, ख, पद त्याने। (१) प्ररचय ·५ उपनिषदि १० खण्ड । शब्दो मन्चसमाप्ति द्योतयति । पदचतुष्टयाभ्यास मर्बोपनिषत् समाप्ति द्योतयतीति सर्व निर्मलम ॥१०॥८॥५ इति श्रीगोविन्द भगवत्-पूज्यपाद शिष्यस्य परमहस परिव्राजकाचार्यस्य योशङ्कर- भगवत कतावाथर्वणतापनीयोपनिपदार्थ पञ्चमोपनिषद्राथ समाप्तम्। इदं पूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्यम् ॥

·ओं नमो भगवते श्रीनृसिंहाय ।
वृसिंहोत्तर-तामन्याम् ।
प्रथमोपनिषदि
प्रथमः खण्डः।
ओं' भद्रं कर्णेभिः श्टणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरेरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥१॥
खस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
खस्ति न स्ताच्याऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥
ओं शान्तिः शान्तिः, ओशान्तिः॥
ओं देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्, अणोरणीयांसमिम-
मात्मानमोकार नो व्याचते ति।
ओं नमः श्रीनृसिंहाय।
निरस्त-निखिलानर्थ-परमानन्द-रूपिणे ।
नृसिहाय नमस्कम्मः सर्वधोत्ति-साक्षिण |
यत्पादान-रजोलेश-सम्पात् सहसा सकृत्
सर्व-संसारहोनोऽहं तान् नतोऽस्मि गुरुन् सदा |॥ २ ॥
तापनीय-रहस्यार्थ-विवतिलेशती मया ।
क्रियतेऽन्त्यधिया तम्मात् चन्तयं चान्तमुत्तमैः ॥३॥

·१ उपनिदि १ खण्डः । इह पूर्वस्मिन् ग्रन्थे नृसिहाकार ब्रह्मविषया विद्या निरु- पाधिक-परब्रह्मफलाधिगता । तथायुक्त वार्मिकवधिः, "नृसिंह ब्रह्मविद्यैषा व्याचाता ज्ञानसिद्धये” इति । प्रणवस्य वनुष्टुबग- खेनैव तत्र प्रवेशः । तथाचोक्त सर्व वेदाः प्रणवादिकास्तं प्रणवं तत्सानोऽझं वेद स बोन् लोकान् जयतीति । इह तु पूर्वोतोपासनादिभिरीष छुद्धान्तःकरणस्य परब्रह्मविद्या प्रवेश- मानयोग्यस्य नृसिंहाकारमेव ब्रह्म प्रणवप्रधानमादाय तद्वारेण तुरोयपर्यवसायिनामुपामना कर्तव्यत्वेन विधाय तदनुष्ठानेनाति- विशद्वान्तःकरणस्य साचात्तुरीयविद्यैव स्वरूपावस्थानफलोच्यते । तदप्युक्तं, “तुरीयावसिता विद्या साक्षादत्र प्रदर्श्यते” इति । तुरीयावसितोपासना साक्षात्तरीयविद्या चार प्रदर्यत इत्यर्थः । अत्रानुष्टुप्-प्रवेशस्तु प्रणवाङ्गत्वेनैवानुष्टभान्विय मएवेनैव तस्मिन्न- वस्थिते ओद्वारे परे ब्रह्मणि पर्य्यवसितो भवेदित्यनुबन- त्वस्य प्रणवप्रधानत्वस्य च श्रवणादनुष्टुबर्थस्य प्रणवे प्रक्षेपदर्शना- चतरत्र। आख्यायिका तु विद्या सम्प्रदान ग्रहणविधि प्रदर्श- नार्या विद्यास्तुत्यर्था वा । 'देवा' पूर्वोतः साधनैर्दोशान्त करणाः प्रसिद्धा वा देवा', 'ह' इत्यतिधार्थः वैशम्दनोतसाधन-विशेषै- प्तिान्तःकरणत्वेन देवान अष्टत्वमामर्थ स्मारयति । 'प्रजापतिम्' आचार्य प्रसिद्ध वा 'अनुवन्' उपगम्योक्तवन्तः। किमुक्वन्त इत्याह, अणोरणोयांसमिममात्मानमोझारं नो व्याचक्षेति । 'अणोः सूक्ष्मादप्याकागादे. 'अणोयांस' सूक्ष्मतरं परात्मानम् 'इमम्' अनन्तरातीतग्रन्ये गुरुणा अनुष्टुथुपाधिकत्वेनोलम्, किम् ? 'श्रीद्वारं व्याचच' अनुष्टुभोऽपि कारणभूतो व पोद्वार- ·नृसि होत्तरतापनाम् . म्तद्रूपं परमात्मानं 'ना' अस्मभ्यं 'व्याचक्ष' विस्पष्टं कथय । खप्रणव-कार्यभूताह्यनुष्टुम् श्रूयते वैरिच्चे मन्वराजकल्पे, “चतु- मीवात्मकात्ताराच्चतुष्यादो महामनुः। वनभ्यो मम सञ्चातो मन्त्रविद्येखरेखरः” इति । दृश्यते च घटे मृदन्वयवदनुष्टुभि प्रणवस्यान्वयः, उकारादिहकारान्ता धनुष्टुप् प्रणवैकदेश एवं पर्यावसिता दृश्यते । उक्तश्च चैरिच्चे मन्त्रराजकल्ये। “प्रणवान्त- गतोऽयं हि मन्त्र' सर्वार्थसाधकः । उकार आदिमन्त्रस्य हुशा. रोऽन्त्यः प्रकीर्तितः। लुप्त हुशारे प्रणवो व्यज्यते व्यत्ययाचर" इति । अतः कारणादोद्वारस्यानुष्टुभोऽप्यणीयस्व मिदम् । एत- दुतं भवति । अनुष्टुप्-प्राधान्येनोक्तामात्मानं तत्कारण-प्रणवस्य प्राधान्येन प्रणवगुणभूततया अनुष्टुभञ्च खोकत्व व्याचक्ष्वेति । इति शब्दः प्रश्नवाक्यसमाप्त्यर्थः। ओं तथेत्योमित्येतदक्षरमिदं सव्वं तस्योपव्याख्यानम् । देवैरेवं प्रार्थित प्रजापतिः प्रोमित्यनुजानाति प्रार्थित तथेति, यथाप्रार्थितमुपदिशामीत्यर्थः । तत्र प्रथमं सड्ग्रहेणानुष्टुवात्मनः प्रणवरूपतामाह ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । सड्क्षेप-विस्ता- राभ्यां हि प्रतिपाद्यमानं वस्तुमन्दनजस्थापि बुद्धावारोहति। यदिद- मनुष्टुम्मात्रमित्युक्त सर्वकार्य-कारणात्मकं जगत् स एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभमपश्यत् तेनैव सर्वमिदमसृजत्, यदिदं किञ्च, तस्मात् सर्वमेवानुष्टुभमित्याचक्षते इत्यादिभिफ्यैि स्तदनुष्टुभा सहोमित्येतदक्षरम् । कुतः ? यतो वाभावरूपोऽयमोद्धारः, वक्ष्यति हि वाम्बा ओडार इति । नन्वनुष्टुभोऽपि वामानरूपत्व.

·मा.का. , খুন मुक्त पूर्व वाग्वा अनुष्टुबिति । अनुष्टुभात्मकश्च प्रणव साीया अनुष्टुभ कथ प्रणवात्मकत्व, विपरीत कि न स्यादिति चेत्, न, अनुष्टुभि प्रणयान्वय-दर्शनेम प्रणवस्यानुष्टुभ प्रति कारणलोपपादनेन परिहतत्वात् अस्य चाद्यस्य वामावरूपिण्या स्वनुष्टुभस्तथाविधात् प्रणवाद्वेद एवं नास्तीति तस्या अपि तदात्मकत्व सिद्धम् । यदि च भेदोऽस्तीत्युच्यते तथापि वाग्वि शेषरूपयोईि प्रणवानुष्टुभी प्रणवस्यैव कारणत्व दृष्टम् । तस्मादाक्मामान्य रूपयोरपि तयोस्तथैव कार्यकारणभावो युक्त इति। यानावरूपे प्रणवे अनुष्टुबन्तर्भूतैय। यथा अन्ये सर्वे शब्दविशेषा'। उसञ्च, यथा, “अकारो वैसा वाक् सैया पगा मभिर्यज्यमाना बहो नानारूपा भवतोति" | साक्षास तद्यथा गडुना ‘सर्वाणि पनि सन्तु गान्येयमोङ्कारेण सर्वा वाक् सन्तृणेति" सर्ववागात्मकत्वमुक्त प्रणवस्य | “मर्चवाग्वाच्य वस्तु प्रणवात्मकमिति च"। अर्थ विशेषाणाच्च तहाचक नामविशेष हारेण वामावरूप प्रणवेऽन्तीव मम्भवति नेपा नद्यतिरेक णानपलभात् । उक्तञ्च 'तदस्येद वाचातन्या नामभिमभि सर्व सितम्, सर्व होद नामनो तस्यै यदुपाशु स प्राण ,अय यदुवैस्तच्छरोरमिति। अहमेव वात इव प्रवाम्यारभमाणा भुवनानि विखा। यो वै ता वाच वेद, यस्या एप विकार इति' वाच कारणत्वयवणाच्च । 'वाचारम्भण विकारो नामधेयमिति च' विकारस्य नामधेयमात्रत्व युतम् । माक्षाच प्रणवस्येव सर्वा मकल युतम, प्रोद्धार एवंदं मम्, एतदै सत्यकाम पर- ओमि- वापरञ्च ब्रह्म यदोहार , यश्छन्दसामृषभो विश्वरूप , , .

·तीदं सर्वम्, इत्यादिवाक्यैः । ननु वामावतां विवक्षित्वा सर्व
शब्दानां सर्वाग्मत्वं वक्तुं शक्यं, तथा सति कोऽयं विशेषः प्रणवस्य
सर्वात्मले येन सर्वयतोनामनादरो महान् दृश्यते ।
वेदा यत् पदमामनन्ति, एतदालम्बनं श्रेष्ठम्, धनुहोला
प्रणवो धनुस्तिस्री मात्रा एतदै महोपनिषदम्" इत्यादिप्रदेशेषु ।
• अनुष्टुबन्तर्भाव एवासौ विशेष इति चेत्, न, अन्वेष्यप्युकारादि-
मकारान्तेषु . मन्त्रेषु अनुष्टुबन्तर्भावसम्भवात्, अतोऽत्रैवानु-
टुबन्तर्भावकथनमपि प्रणवस्य न मन्वान्तरेभ्यो विशेष द्योतयति।
अतः कोऽसौ विशेष इति वक्तव्यम् । उच्यते। श्रुतिगम्य
एवासी विशेषः स्मृतिगम्यो वा नास्मदुद्धिगम्यः । तथाचोक्ता
सारसङ्गहे प्रणवनिण्ये।
ऋग्वेदः स्यादकाराद्य उकारान्तं यजुर्मतम् ।
सामवेदो मकारान्तः सर्वग्राहो ततो ध्रुवम् ॥
पड़ग-न्याय-मीमांसा-पुराण-स्मृति-पूर्वकम् ।
वेदेऽन्तर्भूतमेव स्यात् सबै वेदाय तारगाः ।
अहयोर्मध्यगा वर्णा लक्षी पलकगौ यतः ।
अकारः पुरुषस्तत्र हकारः प्रकृतिः परा॥
तथा प्रणवगोकारो वीजामा पुरुषः स्मृतः ।
उकारः शक्तिरूपत्वात् प्रकृतिः सा हरूपिणी (3)॥
पुम्पसत्यात्मका वस्तिस्मादोग्मध्यगाः सदा ।
क्षराचरपरी देवो मकारः परमेश्वरः॥
(१)क, साइम्वरूपिशी।

·१ उपनिषदि १ लाड
प्रयवाकार एवायं चिन्मा परमगरः।
मध्यप्रकागको दैयो झुकार सर्वभासकः ।
न हि तेन यिना वर्णप्रकागः कापि कम्यचित् ।
कार्यश्च कारणं मर्जमुकार गरिपवान् ।
उकारमत एयाव लगत्प्रसब-रूपतः ।
उचरम्यतिदीर्घेण सष्टि स्थिति नयामना ।
कार्य कारण रूपेण महेगादाणनीदगतम् ।
तमेवमात्मकं भूयः प्रविश्याम-बरपिणम् ।
तावभावत्वमायाति मकारो हि महाचितिः ।
अकारः मोमरूपोऽर्थ उफारः स्थ्य एव तु ॥
मकारण महापडिरिति तेजम्पयामयाः ।
पौडगामा भवेत् मौम पौडग मरम्पयान् ।
सूर्यो हादगमामामा मामाय दियिधा मसाः।
भयनस्य भेदेन एहिमहार रूपमा
मंसार मोच भेटेन तथाझीगर भेदत' ।
कभादि वर्णरूपामी सहि-महार पर .
मकार: काम-कनिराः (" परमाना मगरः।
पादियान्तर्गतो देवः फालकालो महाप्रभुः ।
मममहार-वजामा माचो चिमारियहः ।
पुरुषः पविगोय पद पिंगमा मगरः।
परिणामना भोका पासिंगो भोजको मतः ।
उभयामा मझारो प्रगषय उदाहत
17
(0पति।

·वयम् ॥
सिंहोत्तरतापनााम्
भोक्ता तत्राग्निरूपः स्याद्दशभेदयुतः स च ।
सप्तधातुत्रयाधारो भेदतोऽस्मिन् कलेवरे ॥
यकारादि-क्षकारान्ता वर्णस्तद्धेदरूपिणः ।
मकारस्तु समध्यात्मा भोक्त-भोजक-रूपवान् ।
अतः सर्वात्मकस्तारः साक्षात् सर्वेश्वर स्वयम् ।
सर्व-तेजोऽनुगश्चैव सर्व-वर्णात्मकः
अपरः प्रकृतेयंदा वाचकोकार इष्यते ।
सन्मात्र-वीजरूपेण सर्ववानुगता हि सा ॥
अकारः सर्व वर्णेषु तथैवेहान्वितः सदा ।
तस्मात्तवाचकोकारस्तदभिन्नः सदा भवेत् ॥
उन्मुखः स्यादुकारोऽयं तस्या उद्गाट साक्षिणः ।
व्याप्तेर्बलस्य चाधिक्यादकारादुदगतो ह्यसौ ॥
तहत् मात्मामिका शक्तिः साभासबल-संयुता ।
उकारोऽतस्तदात्मा स्यात्तदाभासामताभुतः ।
मकारो महतो बोधः केवलस्य महात्मनः ।
निराभास-महासविदानन्दैक-स्वरूपिणः ।
इति शम्दान्तरेभ्योऽयमोङ्कारः परमो मतः ।
वर्णा वर्णान्तरेभ्यश्च सारभूता. परा मताः ॥
आदिमान्तास्तु ये मन्त्रास्ते सधै प्रणयात्मकाः ।
तयां तदामकत्वेन सर्वात्मत्वं स्वतो न तु इति ॥
एवं सार्थ माचराजं प्रवेन्तीय तेनात्म-प्रतिपत्ति-
प्रकारश्च सङ्गहणाभिधाय तदेव विस्तरेण व्यापिण्यामर्यक्ष्यमाणेऽर्थे
योटगा बुहिममाधानविणेय-मिहये प्रजापतिराह, तम्योपच्या-

·५ उपनिषदि १ खण्ड । ख्यानमिति । 'तस्य' प्रोमित्येतस्याक्षरस्य 'उपन्यारयानम्' यात्मप्रतिपत्त्युपायतया तत्सामोशेन व्याग्यानम् इदानो प्रस्तत मिति शेषः । भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोहार एव, यच्चान्यत्त्रिकाला- तोतं तदप्योहार एव। यथामतिवातमुपव्याख्यानमेवानुवत्तयते भूनमित्यादिना । भूत भवद्भविष्यदित्येव कालत्रय परिधिटन्न कार्यजातमित्यर्थः । तच विविध स्थूल सू मञ्चेति । तत्र स्थूल समष्टिव्य यात्मक विराड रूपम्, सुमन्तु समष्टि व्यव्यात्मक हिरण्य गर्भकपम्, तयोरुभयोरपि प्रणवाग्मकतामाह सर्चमोकारएवेति। ननु भूतं भवनविथदिति सब मकरोकारावेवेति च वक्तव्य विराड हिरण्यगर्भयोर्युत्तरचाकारोकारात्मकत्वमेयोच्यते न तु समस्त प्रणयात्मकत्वम्, अवापि भूत भविथदिति तावेषोतो तयोरेव दिक्काल परिदमम्भव इति, यचान्यत्तिकालातीत मित्यव्यासतादेः पृथक्कथनाच । यदीव तहि ओडारेक- देगात्मनायपि विराड-हिरण्यगर्भावुपचारेणोद्वाराभानाविल्यु लायिति चेत्, न, श्रुत्यर्थ परित्याग-प्रसङ्गात् । सहि सामा न्येनोद्वारमात्र समित्यु प्यते इति चेत् । यद्येयं तर्हि कालत्रय परिचिव तदपरिच्छिवच्च ममनूद्य पुन' सर्च मतदोद्वार एवेति वाव्यम् । ननु जगदेकदेगमेशनद्य अयमयोद्वार एवेति च यचनमनुपपन , सामान्येन च सर्जा- मत्वमोमित्येतदक्षरमिद सर्वमिति पूर्वमेवोक्तमिति न पुनर्यच ·-- ११८ नृसिंहोत्तरतापनाम नोयम् । अतो विराड़-हिरण्यगर्भाव्यात-सन्मावशरोराणां प्रत्येकं सर्वात्मकत्व-प्रणवात्मकत्वमेवाबोयते । ननु एकस्यैवोद्वार- म्यैकस्मिन्नेव प्रयोगे कथं सर्वात्मना भरीर-चतुष्टयात्मवं सम्भ- वति, न, एकस्यैव प्रणवस्य वैखर्यादिरूपेण प्रत्येक सात्मकला- दिति ब्रूमः । वैास्तावदक्षररूपिण्या अकारोकार-मकाराई- मान-प्रणवात्मकत्वं प्रत्यक्षसिद्धम्, मध्यमा-पश्यन्ती-परारूप-प्रएक- स्यापि वैखाद्यविभाग-रूपत्वेन सर्वामित्वमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति प्रत्येक चतूरूपत्वेन वक्ष्यमाणानां विराड़ादीनां वाचकत्वं सम्भवत्योद्वारस्य । अकारादीनामपि चतूरूपाणामेव विराड़ादि- वाचकत्वं वक्ष्यति, विश्वो वैश्वानरयतरूपोऽद्वार एवेत्यादिना । अकारादयो हि वोज-विन्दु-नाद-गक्ति रूपवाग्मभेदे वाक्-चतुष्ठय- न हि वैखादिरूप चतुष्टय-रहितः शन्द एयास्ति वाक्-चतुरामत्वम्, उत्तरोत्तरं सोमच्च । चत्वारि वाक्परिमितानि पदानि तानि विदु ह्मणा ये मनी. पिणः । गुहा त्रोणि निहितानेनयन्ति सुरोयं वाचो मनुष्या वदन्तीति । तम्मादेख-दि-रूपस्यैवोत्तरोत्तरसूक्ष्मम्य तथा- रूप-विराड़ादि-वाचकत्वेन विराड़ादात्मकत्वमोतं, यावाद विष्टितं तायती वागिति वाक्यान्तरम् । तत्राकारोकार-मका- राईमात्रामा अम्मदादि-योग्रायः क्रियागति-प्रधानो पेसाग्मा तस्प्रधानः प्रणवो पिराजी यानकः । उभयोः स्वरत्वम्य काठिन्यस्य च साम्यात् । विशेषेण म्वरत्वाइसरोरयते, येड- युधारणात् पूर्वमकारादिमाघा चतुष्टय ररूपेणेव भनस्युक्तः क्रमादि-यिगिष्ट वर्मा-विमर्मामा भानगलि-प्रधानो मध्यमावा- रूपा एव। लोके। उक्तव, ·१ पान .६१।। -म्पन्दमानरूप सामान्य- गामा स तत्प्रधान प्रणवो हिरण्यगर्भवाचका, मनोरूपत्व- साम्यादुभयो। सा च मध्ये वर्तते चेति मध्यमेताच्यते । एव विराड हिरण्यगर्भयोर्वक्ष्यमाण प्रकारेण चतुरामना मध्यमा- वैखरीरूप-चतुर्मात्र प्रणयामत्वमभिधाय समष्टि व्यष्टि सुपुप्तात्म- कस्याव्याततस्य समस्त जगद्दामनाविशिष्टतया किञ्चिदहिमुख सदामकस्य कारणशरीरस्यान्तर्मुख सदात्मक-सामान्य शरीरस्य च ब्रह्मज्ञानात्मनः क्रमेण पश्यन्ती। परावायूपप्रज्वरूपता- माह, यच्चान्यचिकालातीत तदप्योहार एवेति । मध्यमा- वाग्रूप विशेषनानात् पूर्वमक्रमवहिर्मुख- जानात्मक इच्छाशक्ति-प्रधानः पश्यन्यामा प्रणव उत्तरूप कारण शरीरवाचकः, पश्यद्रूपखाविशेषात् । परित्यक्ता सव स्पन्दः केवल सन्मावतयावस्थितः स्वातन्वाशक्तिः सदामा परावाग्रूप प्रणव उत्तारूप मामान्यशरीर वाचका परत्वसामान्यात् । वाच्यानाञ्चोतवाचक व्यतिरेकेणानुपलब्धे । सर्वमोद्धार एवेति युक्तम् । ओद्वारस्य सर्व-व्याच वाचक कल्पना रहित-चिन्मात्र रूपत्वञ्च यचान्यदित्यनेनयोक्तम्। न हि चिद्रूपत्वं धिना प्रण वस्य बधोकत्वं सम्भवति । सर्व होतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म नमेतमात्मानमोमिति ब्रह्मणेकोकृत्य ब्रह्मचात्मना ओमित्येकीकृत्य तदेक मजर- ममृत-मभय मोमित्यनुभूय तस्मिन्निदं सर्व विशरीर- मारोप्य तन्मयं हि तदेवेति संहरदोमिति । एवमानप्रतिपत्त्यर्थमोडारस्थोपव्याख्यानमैकेन प्रकारण उक्त ·१२० कृसिंहोत्तरतापनगाम् व्याख्यात कत्वा वाक्चतुष्टयप्रणवरूपं सार्थ क्रमेण तत्- साक्षिणि ब्रह्मणि प्रणवे विलायित तावन्मानं भवतीत्याह, सर्व ह्येतदिति । हि शब्देन तत्राध्यासलक्षणो हेतुः । एवं त्वम्पदार्थ तत्पदार्थ-पर्यन्तमुपव्याख्यानेन संशोध्य शदस्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यमाह, अयमात्मा ब्रह्मेति । उक्तञ्च ब्रह्मात्मैक्यं प्रणवेन व्यतिहारण प्रतिपत्तव्यमित्याह, तमतमात्मानमोमिति व्रह्मणैकी कृत्य ब्रह्म चात्मना ओमिति। 'तम्' एतं ब्रह्मस्वरूपम् एतम्' प्रत्यगात्मानमिति तदेतच्छन्दयोरर्थः । तत्र प्रथमा प्रतिपत्तिरहं म इति वाक्यरूपेण प्रणवेन कार्यो । तत्राहंशब्दःस्थूल सूक्ष्म प्रधान- त्वम्पदार्थवाचकः सन् अवस्थात्रय-साक्षिणं प्रत्यगामानं लक्ष. यति । अकारोकारावपि तहाचकत्वेन तमेव लक्षयत इति तदात्मको तो। स इति कारणोपाधिप्रधान तत्पदार्थ वाचक- सन् तत्साक्षिणं परमात्मानं लक्षयति। मकारोऽपि तहाचक- खेन तमेव लक्षयति। सामानाधिकरण्येन च प्रत्यगामनी ब्रह्मणैवयं प्रतिपत्तव्यम् । हितोया तु प्रतिपत्तिः सोऽहंवाक्यरूपेण प्रएवेन कर्तव्या। सोऽहमित्यस्माहाक्यात् सकार-हकारयो. रहार कृते तत्पूर्वरूपे च ओमिति प्रणवः सम्पद्यते । तम्मादी- मिति परमात्मवाचकः। स इति हि तस्यार्थः । तच्छन्दय कारणोपाधि प्रधान-ब्रह्मवाचक इति । अहमिति प्रत्यगारम- वाचकः, अहंशदात्मकोद्यमी, मामानाधिकरण्येन च ब्रह्मण. प्रत्यगात्मनक्यं प्रतिपत्तव्यमिति । एवं व्यतिहारणकत्वं प्रति- पाद्यानुजामणवेन परिपूर्णत्वावद्योतकेन परिपूर्णे वाक्यर्थमात्र पद पदार्थहय तदैक्य प्रतिपत्ति विकल्प रहित स्थितिः कार्या ·१ उपनिषदि १ खण्डः। १२१ भन्दस्य सम्यक ज्ञानोदयायेत्याह, तदेक-मजर-ममृत-मभय- मोमित्यनुभूयेति । तदेकं वस्तु एकत्वेन जराहेत्वभावादजरम्, अजरत्वात् 'अमृत' सर्वविकार-वर्जितमित्यर्थः, अतोऽभयमिति, 'ओमिति' शास्ताचार्य-युक्तिसिद्धक्यस्य स्वानुभवसिइतया सत्यम् एवं रूपमेवात्मतत्त्वमिति स्वस्य पूर्णत्वावद्योतकेनानुना-प्रणवे. नानुभूयेत्यर्थः। अनुभूय तस्मिविदं सर्व विशरीरमारोप्य संहरेदित्यन्वयः । यद्येवं स्वामन्यवस्थितस्य कदाचित् केनधि- विमित्तेन जगत्प्रतिभास' स्थात्तदा तत् मच' शरीरत्वेन खात्मनि कल्पनीयमित्याह, तस्मिन्निदं सर्व विशरीरमारोप्येति । 'तम्मिन्' पूर्वोत्तवाक्यार्थखरूपे खात्मनि तुरीये 'इदं सर्व कार्य कारणामकं जगत् त्रिशरीरं स्थूल-सूक्ष्म-कारण-लक्षणं शरीरत्रयं यथा भवति तथारोप्येत्यर्थः। .अत्र कारण-सामान्य- शरीरयोरेकत्वं विवक्षितत्वात्रि शरीरत्वमुक्तमित्येवं मन्तव्यम् । इक्षणावस्यं प्रलयावस्थञ्च वहिर्मुखं सदात्मक कारणं कारण- गरीरमुच्यते। तदेव सन्मानमन्तर्मुखं साध्येकाकारं ब्रह्म- भानरूपं सामान्यशरीरमित्युचते। पारोप्य किं तथव स्थातव्यं न इत्याह, तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोमिति । 'तत्' सच्चिदानन्दरूपं तुरीयं ब्रह्मा तम्मयं हीदं सर्व पटः सन् पटः संवित् पटः सुखमित्यादि प्रकारेण तदनुगमदर्शनात् । 'हि' यस्मात् एवं तस्मिनध्यस्तं सर्व तम्मा देवेति युक्षिती निर्धाय प्रोमित्यात्मानं प्रतिपाद्य सव' म्बारममावतया संहरे दित्यर्थः। प्रोमिति तुरीयप्रतिपत्त्या तबाध्यस्तं मय" तावमात्र- तया पिलाययेन्मन्द इतिभावः । ।

·१२२ सिंत्तरसायनाम् तं वा एतं त्रिशरीरमात्मानं विशरीरं परं ब्रह्मानुसन्द- ध्यात्। नन्वस्य सर्वस्य कथं विशरोरत्वम्, कथं वा तुरीये धारोपित त्वेन तावम्भाव्रत्वम्, कथं वा अस्योद्धारोधारणमात्रेण हरीयप्रति पच्या लयः, इत्याकाडनायां तहमतिपादनाय तं वा एतमित्याद्या- रभ्य एप वोरो नृसिंह एवेत्यन्तो ग्रन्य आरभ्यते। तत्र तावदव- ययसवस्य त्रिगरीरत्वमाह, तं या एतं विशरीरमात्मानं त्रिश- रीरं परं ब्रह्मानुसन्दध्यादिति । तमिति परमात्मानं परामृश्य वैशब्देन तं स्मारयित्वा स एवायं प्रत्यगात्मेत्याह, एतमिति । एव- मात्मनः पारमार्थिक रूपमभिधाय तस्यैव कालनिक नियम्यरूपं शरीरवयात्मक नियन्तुः शरीरत्रयेणाभिन्न प्रतिपत्तव्यमित्याह, त्रिशरीरमित्यादिना। स्थूल-सूक्ष्म सोपुप्त-शरीरैराग्मनस्त्रिशरो- रत्वं, तदभिमानित्वेनायमात्मा विश्व-तेजस-प्राज-नामा भवति । 'तम्' एवं विगरीरमामानं विगरोरं परं ब्रह्म 'अनुसन्दध्यात्' अनुचिन्तयेत् । विराड हिरण्यगर्भाव्यात गरीरह्मणस्लिशरी. रत्वं तदुपहितञ्च ब्रह्म वैवानर-सूत्रेवर-शब्दरभिलप्यते । यद्यपि नियम्यं सर्व जीवस्य ब्रह्मण्य शरीरं तथापि ममष्टि-शरोरत्रय ब्रह्माभिव्यत्यतिशयात् तत्त्रयं नियन्तुह्मण- इत्युच्यते । गिवन्तुर्हि नियम्यमावशरीरं श्रुतम्, 'यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरम्' इत्यादिना । जीवस्य च सर्वशरीरत्वं वक्ष्यति, 'सबै जीवाः सर्वमया' इति । तस्मादीशस्य यथा यस्मिन् शरीरे खातन्त्रातहचदभिवस्यात्मनोऽपि तत्र स्वातन्त्र परिजातमेव ।

·१ उपनिषदि १ ख्या। स्थूलत्वात् स्थूलभुक्त्वाच्च सूक्ष्मत्वात सूक्ष्मभुक्त्वा- चैक्यादानन्दभोगाच सोऽयमात्मा चतुष्पाज्जागरित- स्थानः स्थूलप्रनः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुक चतुरात्मा विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पादः । खप्नस्थान. सूक्ष्म- प्रज्ञः (१सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः सूक्ष्मभुक चतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भो द्वितीयः पादः । जीवेश-शरोरैक्यमयगन्तव्यम् । स हि प्रतिबोध याक्चतुष्टयार्थ- रूपं शरीरत्रयं सृजति स्थापयति सहरति च तत् कथमस्य तत् पारतन्त्रा', कथं त्रिगरीरस्यास्य परिच्छिन्द्रस्यापरिच्छिन-विशरीर- बनणैक्यं प्रतिपत्तुं शक्यते गुणैरित्याह, स्थूलत्वात् स्यूलभुनाथ सूक्ष्मत्वात् सूक्ष्मभुवाच्चैक्यादानन्द-भीगाश्चेति । दिति स्थूलविराजीकपाध्यगयारकत्ये सामान्य स्थूलभुवादिति विख वैश्वानरयोरुपहिवयोः। एवमुत्तरयोरपि पदयं योज्यम्, तुरीयस्य तु साक्षिणः सातिवादेवैकत्वं द्रष्टव्यम्। वक्ष्यति च साक्षित्वाच्चेति। एवं व्यष्टि-समाक्यौपपादनेन सर्व- स्थापि जगतम्सिशरीरत्वं प्रतिपाद्य प्रणवोच्चारणमात्रेण मर्च 'प्रपञ्चनय-पूर्वकं तहिलक्षणे वदारयवस्थानं दयितुं चतुर्मावा- स्माकन प्रणवेन यथोक्तास्य परापरस्थामन एवावं प्रकारेणापि दयितुं तस्य चतुष्यात्त्व चतुरशत्वचाह, सोऽयमामा नया . तत्र स्थूलखा. १, ग, सप्रस्थानोन मा ।

·१२४ सिंहोत्तरतापनग्राम + दिति। 'सोऽयम्' इति परापररूप इत्यधः। कथं चतुष्पात्त्व- मित्याह, जागरितस्थान इत्यादिना । स्थूलविषया प्रज्ञा अस्पति स्थूलप्रज्ञः। चौमूवी चक्षुरादित्योऽग्निर्मुखं प्राणे वायुर्देह मध्यमाकाशी वस्तिः समुद्रः पृथिवी पादाविति सप्तादान्यस्य नामरूपामना तापकस्येति सप्ताङ्गः। वाक्-थोव-प्राण-मन- आदीनि साधिदैवतानि नामरूपायया क्रिया साराण्येकोन- विशति-सतानि मुखानि चोपलब्धिहाराखस्येत्येकानविंशति- मुखः । 'स्थूलान्' विषयान् प्राधान्येन 'भुतो' स्वात्मसात् करोतीति स्थूलभुक् । चत्वार आत्मानोऽस्येति चतुरात्मा, जाग्र- दाद्यभिमानिनः स्थूल-सूक्ष्म-कारण-साहि-लक्षणाश्चत्वार प्रा. मानः प्रसिद्धाः, अन्यथा व्यवहारायोगाच। विश्व-वैवानर इति समष्टिव्यध्यात्मनोरेकत्वमुक्तम् । प्रथमः पादः । एतत्पूर्वकत्वा- दुत्तर-पादाद्यधिगमस्य संहारक्रमे सनस्थानः सूक्ष्मप्रज्ञ इति सूक्ष्मरूपवासनाविषया अस्य प्रज्ञेति अगमुखयोरपि वासना- रूपत्वमेवान बोइव्यम्। स्वप्नेऽपि वासनामययोः स्थूल-सूक्ष्मयोः प्रतीयमानत्वाच्चतूरूपत्वं रूपं न विरुध्यते विष्वपि स्थानेषु, तत्त्वाप्रतिबोध-लक्षणस्य खापस्य तुल्यत्वात् । । यत्र सुप्तो न कच्चन कामं कामयते, न कञ्चन स्वप्न । पश्यति, तत् सुषुप्तं, सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो यानन्दभुक् चेतोमुखश्चतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वर- स्ततीयः पादः।

·१ उपनिषदि १ खण्ड ।
१२५
।
पूर्वाभ्यां सुषुप्त विभजते, यत्र सुप्त इति, प्राप्त विषय भोग
काले कस्यापि कामस्याभावात् ।
तत्काल व्यास त्यर्थमाह,
न कञ्चन स्वामिति । स्वप्नशम्दनान्यथाग्रहणमात्र विवधि
तम् । यत्र न कञ्चन स्वप्न पश्यतीत्येवोक्ने कामकालेऽपि विपया
न्यथाभाव लक्षणस्य सनदर्शनस्याभावात्तयाहत्त्वर्थ यत्र सुप्तो
न कञ्चन काम कामवते इत्युक्तम । ढतीय पादमाह सुपुप्त
स्थान इत्यादिना। असत्कार्यवादस्यायुक्त त्वाविद्यमानमप्यत्र
सप्ताङ्गत्वमेकोनविशति मुखत्वञ्च न पृथक् समानादिभाव्यते
इत्याह, एकीभूत इति । किमात्मकोऽसावेकोभाव इत्या
काडवाया सन्मावरूप प्रज्ञानात्मक इत्याह, प्रज्ञानघन एवेति ।
जाग्रदादिप्रज्ञा सविण्या एकीभूतेयमवस्थेत्यर्थ । अतएव
विशेषविज्ञानायाभासाभावात् 'आनन्दमय प्रानन्द प्राय.
नानन्द एव दुसवोजस्य विद्यमानत्वात् अनेन सच्चिदानन्दा-
भासप्रस्तान्तमुख-सम्भावरूप-ब्रह्मज्ञानात्मक-सामान्यशरोरेऽन्त
प्रवेयोपायः प्रदर्थित । विखतेजसयोरिवास्यापि भोग्यमाह
आनन्द गिति। विषयदर्शन व्यग्रतया हि इतरयोरवस्थयोः
परमानन्दानुभवाभावः। ततोऽत्र तदभावात् । साभाविकपर
मानन्दभोग उपपत्र प्रज्ञानधनरूपोऽय सौपुप्तश्च प्रात्मेति ।
कथमवगम्यते इति चेत् खप्त जाग्रत्-प्रन्ना-कारणवादित्याह,
चेतोमुख इति। जायदाद्यवस्था चेतसा कारणभूत इत्यर्थ ।
सूम स्थूलयोरपि धनरूपेण विद्यमानत्वादस्यापि चतूरूपत्व
स्यात न घसत सम्भव उपपब', तत्र सर्व घनीभूत विद्यते
चेत् किमिति सर्व न जानातोति चेत्, न।
येन सम्मान
"
.

·नृसिंहोत्तरतापनयाम् रूपेण सर्वस्यापि विद्यमानत्वं तदात्मना सब जानात्येवेत्याह, प्राज्ञ इति । प्रान्जस्य समध्यभिमानिना ऐक्यमाई, ईश्वर इति । एप सर्वेश्वर एप सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य, प्रभवाप्ययौ हि भूतानां त्रयमप्येतत् सुपुप्तं स्वप्नं मायामानं चिदेकरसो ह्ययमात्मा, अथ चतुर्थश्चतुरात्मा तुरीयावसित- त्वादेकैकस्योतानुज्ञावनुज्ञाऽविकल्पैस्त्रयमात्रापि सुषुप्तं स्वप्नं मायामानं चिदेकरसो यथायमादेशो न स्थूलप्रज्ञं न सक्ष्मप्रशं नोभयतः प्रज्ञन प्रज्ञ नाप्रज्ञन प्रज्ञानघन- मदृष्ट-मव्यवहार्य-मग्राह्य-मलक्षण-मचिन्त्य-मव्यपदेश्य- मेकात्म-प्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवं शान्तमद्दतं मन्यन्ते । स एवात्मा स एव विज्ञेय ईश्वरयासस्तुरीयस्तुरीयः। प्रथमः खण्डः ॥ २॥ मखरवादिकमपि धर्मजात सापेक्षलात् वोजस्यैव प्राजस्य सम्भवति न तु निर्बीजस्य तुरीयस्येवत आह, एप मर्येश्वर इत्यादि। सवयोनिले हेतुमाह, प्रभवाप्ययो हि भूताना- मिति। एवं पादत्रयमात्मन्यारोप्य तस्याजान-मिथ्याजानरूप- त्वेनावस्तुत्वमाह, त्रयमध्येतत् सुपुत सप्तमिति। जायदादिक- मेतत् वयमपि सुपुप्तम् । न धन किञ्चिदपि वस्तु विज्ञायते .

·१ उपनिदि १ खण्ड 1 । तत्वेन मूढै । खनरूपञ्चैतचयम्, अन्यथा ज्ञानरूपत्वात्, तात् पार्थमाह, मायामात्रमिति । तत्र हेतुमाह, चिदेकरसो ययमामेति । न हि चिदेकरसत्यात्मनो मायाव्यतिरेकेणोक्त वैचित्य मम्भवतीत्यर्थ । तुरीयपादस्यापि सोपक्रम चतूरूपत्व माह, अथ चतुर्थचतुरात्मेति । चतुर्णामप्यात्मनां कथ तुरीयत्व सम्भवतीत्यत आह, तुरीयावसितत्वादकैकस्यति । 'एकैकस्य' रूपस्येत्यर्थः। कैरुपैस्तुरीयस्य चतूरूपत्वमित्यत आह, श्रोता नुज्ञाननुज्ञाऽविकल्पैरिति । अविकल्पैरिति पदच्छेद । श्रोता दीना स्वरूपमुत्तरत्र वक्ष्यति । ननु चतरूपत्वे तुरीयस्याने क रसख स्यादिति चेत्, न, रूपवयस्य कारण एवान्तर्भावादित्याह, नयमानापोत्यादिना । अवापि तुरीयपादे वरमोतानुजाननुजा- लक्षण सुपुप्तस्थलमित्युक्तार्थम् । अय भाव । सचिदानन्दरूपस्य कारण साहिए' सदादिरूपै कारणव्याप्ति-चिन्तनमोतयोगो नाम, तेन व्याप्तस्य कारणस्य खत' सत्ताधभावात् तदधोन सत्ताप्रकाशकत्वेन तस्मिनध्यम्त तदितिचिन्तनमनुचालयोगी नाम। तस्मिन्नध्यस्तत्वात्तावन्मानमेतदिति चिन्तनमनुनायोगी नाम। एतच्च योगवयमीतानुज्ञातनुजारूपेणाविभतीन प्रणवेण कार्यम् । श्रोतमित्यत्र सकारे लुप्ले सत्योमिति भवति, सम्मा दोतगन्द एवायमोडार, तस्मादोतवगुण विशिष्ट वन पनेन प्रतिपत्तु शक्यम् । अनुसाढलानुशात्वयोरप्योझारे पमिद त्वात् तद्गुण विशिष्टमपि ब्रह्म अनेनैवाविभक्तेन तुरीये प्रति एतच योगवय कारणमसिव्यपेचमिति कारण एवान्तर्भवतीति वयमभ्येतत् सुपुम वन मायामावमित्युताम् । पा शक्यते।

·१२८ दृसिंहोरसापननाम् जानस्य। तुरोयप्रधानत्वाचास्य योगत्रयस्य कारण-संहारकस्य तुरीयेप्यन्त- र्भावो विद्यते। तुरीय-प्रधाना हि तदा बुदित्तिर्भवति । ततस्तुरीयपादत्वमपि न विरुध्यते इति । एवं तुरीयपादत्रयस्य मिथ्यात्वमभिधाय पारमार्थिक तुरीयस्य चतुर्थ रूपं निर्विशेष- मिति । विशेष-प्रतिषेधमुखेनैवोपदेष्टुं शक्यत इत्याह, अथाय. मादेश इति न स्थूलप्रनमिति। जाग्रदवस्था-तदभिमानि- तद्भेदानां निषेधः । न सूक्ष्मप्रचमिति, स्वप्नादेः। नोभयत: प्रज्ञमिति, जाग्रत्वप्नयोर्मध्यस्थ-निषेधः । न प्रज्ञमिति, सामान्य- नाप्रचमिति अचेतनत्वस्य । न मन्नानघनमिति सुषुप्तावस्थादः, अतोऽदृष्टं चचुषा, कर्मेन्द्रियैरप्यव्यवहार्यम् । थोत्रादिभिरप्यग्राह्यम्, अतः 'अलक्षणम्' अलिङ्गम् अननु- मैयमित्यर्थः। केवल मनसाप्यचिन्यम्, अतः शम्दैरव्यपदेश्यम् । प्रमाणाभावानास्ति तहि तदिति नेत्याह, एकात्म-प्रत्ययसार- जाग्रदादिष्वेकोऽयमात्मेत्यव्यभिचारी सर्वप्रापिना सूक्ष्मखाभाविकोऽक्षत्रिमः प्रत्ययः सततोदितः तेन 'सार' सर- णीयं तत्साधकलेन तदविषयतयानुसरणीयं तत्प्रमाणकमि- त्यर्थः। तथा 'प्रपञ्चोपशमम्' उपशान्त-प्रपञ्चम्, अतः "भिवं' निरुपद्रव-सुखरूपम् । अतः 'गान्तम्' अविक्रियम्, अविक्रिय- त्वादि-धर्मवत्त्वमपि नाम्तीत्याह, अहैतमिति । इत्येवं तरीय- पादस्य चतुर्थं रूपं मन्यन्ते ब्रह्मविदः । एवं सर्वविशेष-विनिमुक्त बधारमानमुपदिश्य मुमुचे तज्ज्ञान एव नियमयति, स एवामा विजेय इति । नवोखर एव विजेयो नामा ईग्वरस्यापि कारणात्मनः संहारकोऽयं मयारूप भात्मा, तस्मात् । मिति । इत्यागार ·१ उपनिषदि २ खण्ड । १२९ स एव परमेखरो ज्ञेय इत्याह, ईश्वरग्रास इति । 'ईश्वरम्' अपि कारणामान स्वासाधारणहच्या रूढ सन्' असनौति ईश्वरग्रासः, यस्मात् तुरीय ईश्वरमपि असति तस्मात् तस्यैवात्मशब्दयोग्यता, तस्मात् स एवात्मा, तस्मात् स एव तुरीय । तदनुभवार्थ एप प्रयत्नोऽनुष्ठेय इत्यर्थ । इत्युक्तरतापनोये प्रथम खण्डः ॥ १ ॥ तं वा एतमात्मानं जाग्रत्यस्वप्नमसुषुप्तं स्वप्ने जाग्रत- मसुषुप्त सुषुप्ने जायतमस्वप्नं तुरीयेऽजायतमस्वप्नमसुपुत- मव्यभिचारिणं नित्यानन्द सदैकरसं होवम् । मारम्भ । यदुक्त त्रयमप्येतत् सुषुप्त खप्न मायामात्रमिति। तत्सङ्ग- हेण चिदेकरसी होतापपादितम्, पुनरपि सहेतुकस्य तस्यैव विस्तरेण प्रतिपादनाय मात्रापादैक्य प्रदर्श्य प्रणवोच्चारणेन सर्वसंहार पूर्वक विदुषस्तरीयमात्ररूपत्व दर्शनाय च खण्डान्तर त वा एतमिति। अत्र प्रथममागमायायितदवध्य चय-व्यतिरेकमाथित्यावस्थात्रय-व्यभिचारिखेनाव्यभिचारिण्या- मनि कल्पितत्वमाह, तमित्यादिना। तमितुरतं तुरीय परा मृश्यते। एतमित्वस्यैवावस्थात्रयानुगति दर्शयति अव्यभि चारित्वोपपादनाय । अथ जाग्रदादिवयस्येतरेतर व्यभिचारित्व तुरीये सर्वव्यभिचारञ्च साधयति, जाग्रत्यावन मसुषुप्तमित्या रभ्य तुरीये अजाग्रतमस्वप्नमसुषुप्तमित्यन्तेन । 'त' चतुष्पाद मात्राभिरोशारेण चैकीकुर्यादित्युत्तरच द्वितीयान्ताना सर्वेषा पदानामन्वय । पात्मनस्तनात्मवत् न व्यभिचार सर्वकल्पना ·नृसिंहोत्तरतापनयाम् धिष्ठानलेन सर्वबाधावधिलेन चेत्याह, अव्यभिचारिणमिति । उक्तान्वय-अतिरेकफलमाह; नित्यानन्दं सदैकरसं होवमिति । एवं सति नित्यत्वमानन्त्यं परमार्थसत्त्वमेकरसत्वचात्मनः सिद्ध- मित्यर्थः। अवस्थावयानुगमानित्यत्वम्, तापकत्वादानन्त्यम्, व्यभिचारित्वेन कस्पितस्य सता() परमार्थसपाधिष्ठानापेक्षत्वात् सत्त्वम्, कल्पितस्याधिष्ठान-व्यतिरेकेणभावादेकरसत्वम् । चक्षुषो द्रष्टा श्रोत्रस्य द्रष्टा वाचो द्रष्टा मनसो द्रष्टा बुद्धेर्द्रष्टा प्राणस्य द्रष्टा तमसो द्रष्टा सर्वस्य द्रष्टा ; ततः सर्व- स्मादस्मादन्यो (१) विलक्षणः । अथ द्रष्ट-दृश्यान्वय-व्यतिरेकमाह, चक्षुषो द्रष्टे त्यारभ्य सर्वस्य द्रष्टत्यन्तन। 'चक्षुःयोवाभ्यां' नाम रूपविषयाभ्यामवशिष्ट- मपि ज्ञानेन्द्रियत्रयं यद्धाति । वाचा शब्दनिर्वकियाऽविशि- टमपि कर्मेन्द्रियग्रहणम् । जानक्रियाशक्ति समष्टिरूपाभ्यां तहत्तिग्रहणम् । तम इति कारणमुक्तम् । उक्तानुक्ताविषय-द्रष्टवं मंचियाह, मर्वस्यति । उत्तान्वय-व्यतिरेकफलमाह, ततः सर्वस्मादिति। ततो द्रष्टत्वेन सर्ववान्वयाहाभिचारिणो दृश्या- दन्यत्वम्, तस्माईलक्षपञ्चात्मनो घट-द्रष्टुत्ववत् मिडमित्यर्थः प्रथमान्तानाञ्चैषां पदानां द्वितीयान्तत्वेन परिणतानामुत्तरपैया-' । न्वयः। (१) पकम्पिन सामन । १२) म, वर्धमादन्यस्मारन्यो।

·१ उपनिषदि २ खण्ड। चिद्रूपत्वञ्च सिमित्यर्थः । चक्षुषः साक्षो श्रोत्रस्य साक्षी वाचा साक्षी मनसः साक्षी बुद्धेः साक्षी प्राणस्य साक्षी तमस साक्षी सर्वस्य साथी, ततोऽविक्रियो महाचैतन्योऽस्मात् सर्वस्मात् प्रिय- तम आनन्दघन होवम् । अथ साचि साध्यान्वय व्यतिरेक माह, चचुय. माचीत्या रम्य सर्वस्य साक्षोत्यन्तन। अस्यान्वय व्यतिरेकफलमाह, ततो विक्रियो महाचैतन्य इति । तत, सर्वसाक्षित्वेनापिनियत्व महत्व टु खि परमप्रेमास्पदान्वय व्यतिरेक- माह, अस्मात् सर्वस्मात् प्रियतम प्रति । पुत्रवितादेवचु- योपादेव प्रियतम', तळेगत्वेन हि तेषा प्रियत्व न स्वतः, श्रात्म- नस्तु स्वत एव नियत्वम् , अत परम प्रेमास्पदत्वात् परमानन्द- रूपोऽयमात्मेति । अस्यान्वय व्यतिरकस्य फलमाइ, यानन्दधनं मिति। द्वितीयाया उक्त एवान्वय । अस्मात् सर्वस्मात् पुरतः सुविभात मेकरसमेवाजर- ममर ममृत-मभयं ब्रह्मैवाप्यजयैनं चतुप्पादं मानाभि रोकारेण चैकोकुर्यात् ॥ एवमन्वय-व्यतिरेक चतुष्टयेन सचिदानन्दानन्तात्म रूपत्वं प्रसाध्य सच्चिदादि भेदैनानेकरसत्वमाशय तडादासार्थमा, अस्मात् सर्वस्मात् पुरतः सुविभातमकरसमेवेति। 'अस्मात् सशिदादि वायभेद प्रत्ययात् 'पुरतः' मूमेव मुष्ट विस्पष्टं ·१३२ निसिंहोत्तरतापनाम् तद्भदसाचित्वन भातीत्यन्तादि-विरुडरूपः आत्मा तथोक्ता, तत्फलमाह, एकरसमेवेति। एवं ब्रह्मलक्षण-लक्षितत्वा- ब्रह्मैवायमात्मत्याह, अजर-ममर-ममृत-मभयं व्रवेति। अमरमित्येकदेश-नाशप्रतिषेधः । अमृतमिति सर्वनाश- निषेधः। तस्मादभयं यद्ब्रह्म तदेवायमात्मेत्यर्थः । कथं तर्हि तस्य चतुष्पात्त्वमुक्तमित्य नाद्यविद्या कल्पितं तदित्याह, अभ्यजयैनं चतुष्पादमिति । ब्रह्मखरूपमण्येनम् 'अजया' अनाद्य- विद्यया मायया चतुष्पादम्, किमित्याह, मात्राभिरोद्धारण चैकोकादिति । 'मात्राः' अकाराद्याः 'योद्वारः' ताखनुगतः अोतानुजाननुज्ञाऽविकल्परूपः। जागरितस्थानश्चतुरात्मा विश्वो वैश्वानरश्चनरूपोऽकार एव') चतरूपो ह्ययमकारः स्थूल-सूक्ष्म-वौज-साक्षिभि- रकाररूपैराप्तरादिमत्त्वादा। कस्य पादस्य कया माववैक्यमित्याह, जागरितस्थान इत्या. दिना। जागरितस्थानयतुरामा विश्खो वैश्वानर इत्युतानु- वादः। तस्य वैखादिभेदेन चतुरात्मना अकारणै क्यमाह, चतूरूपोऽकार एवेति । अकारस्य चतूरूपत्वमसिहमिति नेत्याइ, चतूरूपी ह्ययमकार इति । कथं प्रमिहिरपीत्यत आह, स्थूल- सूक्ष्म वोज-साक्षिभिरकाररुपैरिति । मूलादि-विमर्गरूप- वैखरी -मध्यमा-पश्यन्तो-परारूप -वीज-विन्दु-नाद-मलिभिरकार- (११ पसरूपोशाख ।

·१उपनिषदि २ सरह । मावाणा- रूपैरित्यर्थ । केन सामान्य नाकार विराडामरिकत्व निर्णी यत इत्याह, प्राप्तरादिमत्त्वाहेति । अकारस्य तावत् सर्व वर्णव्याप्ति प्रसिद्धा, विराजय विखरूपामखेन व्याप्ति सिदेव, तेन व्याप्तिसामान्येन तावदेकत्व प्रतिपत्त शक्यते। नामरूपात्मनो रकार-विराजो स्थूनविमर्श प्रकाशात्मनोरादिमत्त्वाहा मामा न्यात् तयोरैक्य फलविशेयकामस्य प्रतिपत्तव्यम् । मादिरकारो विश्वय पादानाम् । स्थूलत्वात् सक्ष्मत्वादीजत्वात् साक्षित्वाच्चानोति छ वा इदं सर्वमादिश्च भवति, य एव वेद। स्वप्नस्थानचतुरात्मा लैजसो हिरण्यगर्भश्चवरूप उकार एव चवरूपो छाय मुकार स्थूल सूक्ष्म-वीज साक्षिभिरुकाररूपैरुत्कीदुभय वादा स्थूलत्वात् सूक्ष्मत्वाद्दोजत्वात् साक्षित्वाचोत्कर्ष यति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति, य एवं वद । सुपुप्तस्थानश्चतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वरश्यतूरूपो मकार एख चवरूपो ह्ययं मकार स्थूल-सूक्ष्म वीज सातिभिर्मकार रूपैमितेरपोतेर्वा । स्थूलत्वात् सूक्ष्मत्वादोजत्वात् साक्षि त्वाच मिनोति इ वा इद सर्वमपीतिय भवति, य एवं वेद। एवं विमाकारयो सामान्यनै कख प्रतिपत्तो साम्यय ·सिहोत्तरतामनाम् मभिधाय विशेषेण रूपचतुष्टय प्रतिपत्तावपि सामान्चातिरिका क्रमेणाह, स्थूलत्वादित्यादिना। स्थूलादिबोधकं हि वैखा- दिकं खूलादि-विमर्शरूपत्वात्, तहदेव स्थूलादिरुपमन्यवगन्तव्य- मित्यभिप्रायः, एवंविदोऽवान्तरफलमाह, आनोति वा इत्यादिना। परमफलं हि स्वरूपावस्थानमेव पादादिकल्प- नायाः, 'आप्नोति प्राप्नोति ‘ह 4' एवं 'इदं सर्व' भाग्यजातम्, 'आदि प्रधानञ्च भवति, 'एवम्' उक्तमेकत्वं वेद खप्रस्थान इत्यादिना। तैजसोवार-तद्रूपाणामेकत्वमाह, उत्कर्षादुमय- त्वाईति। तेजसाकारगे: सामान्यनैकत्व-प्रतिपत्तो कारणइय- मुक्तम् । अवारादुत्कृष्ट जईमाष्ट एव झुकारः प्रणवीधारणे दृश्यते, तेजसथ विश्वात् समादिष्वकारादुत्शष्टः उत्तमो वा उकारः व्यासातिशयात् बलातिगयाच अकारस्थानं कण्ठव्या- सातिक्रम्य ओष्ठस्याने हि स्थितस्याभिव्यक्तिः, ततोऽकारादपि व्यावनोत्तम उकारो विराज व हिरण्यगर्भो बनातिगयवत्वञ्च खरप्रयत्न व्यगात्वात् प्रणवस्थोकारस्य मन्दप्रयत्न-व्यङ्गामकारमपक्ष्य भवति। उभयत्वञ्च मध्यमवमुभयोः समानम् । एवं विदः फलमाह, उत्कपयति ह वै ज्ञानसन्तति समानय भवति य एवं वेदेति । 'उत्कर्षयति' वईयतीत्यर्थः। 'समान.' तुल्यय मपति शत्रुपचस्याप्यप्रडेप्यो भवतीत्यर्थः । सुषुप्त इत्यादिना माज- मकारयोरेकत्वमाह, मितेरपोवति । एकले सामान्यकथनम्, 'मितिः' मानं मोयते इव हि वितैजसो माझेन मलयात्पत्या प्रवेश-निर्गमाभ्यां प्रस्थानवयवाः। तथा श्राद्वारसमालो पुनः पुनः प्रयोगे च प्रविश्य निर्गताषिवाकारोकारो मकारे। 'अपोतिः' .

·१ उमनिदि २ खण्ड ।
१३५
अम्यय एकोभाव श्रोद्वारोचारणे चाक्षरे एकोभूनाविवाकारो-
कारी तथा सुपुरी प्राज्ञ विम तैजसो। एव विद फलमाइ,
मिनीतीत्यादिना। 'मिनोति' इति जाग्रदादि याथाम्य जानाती
स्वर्थ । 'अपोतिश्च' जगतकारणामा च भवति प्रतिभातपाद
अवस्य मात्रात्रयस्य च खात्मन एवोत्पत्ति खात्मन्येव स्थिति
लयच स्वात्मनस्तत्प्रवेशिल तबियन्तत्वञ्च जानाप्ति ।
मात्रामात्रा प्रतिमात्राः कुर्य्यात्। अथ तुरीय ईश्वर
ग्रासः खराट् खयमोश्वरः स्वप्रकाशश्यतुरात्मोतानुज्ञाचनु-
जाऽविकल्परोता ह्ययमात्मा यथेदं सर्वमन्तकाले कालानिः
सृयोस ।
एवविदकारस्योक्तरूप विराड वाचकत्वेन तदुचारणकाले
तदृत्त्या रूढ कारणामानमीवर सश्चिन्त्य हिरण्यगर्भ ताप
म्भाचतया सत्य खयमीखरामा भवेदिताह, मात्रामावा
प्रतिभावा फुर्यादिति।
प्रकाराद्याः 'प्रति
मात्रा' उकाराया, अफारम्य प्रतिभाषा उकार तत्वाति
सोम्येन तत्महारवत्वेन स्थितत्वात् । उकारस्य मकार प्रति
माता, मकारस्य तरीय प्रण३ प्रतिमाना। पथ ईश्वररूप कारण
सहारार्थ पुरोय पाद मत्वाह, अथ सुरोय इत्यादिना । 'ईसर'
कारणामानं प्रमतीति इंघरग्राम। ननु तमण्यन्यो यमि
थतीति न तत्प्राप्तिरपि पुरुषार्थ इति चेत्, न, तदग्रामन-मम
र्थम्यान्यस्याभायादित्याह, मराडिति। नन्वीनरपासीनीबरोऽ
'मावा
.

·सिंहोत्तरतापनगाम् समयः स्यादिति नेत्याह, स्वयमीवर इति। सायेवं होतरस्य- श्वरस्यैवर्यम्, अतोऽनोखर एव सः, अयन्तु तरोयः वयमेवेधितव्य- मनपेत्यैवेखरः खतन्त्र इत्यर्थः । न ह्यस्य सचिदानन्दरूपस्य नित्यस्य तुरीयस्य सत्तायां स्फुत्तौ पुरुषार्थत्वे वा किञ्चिदपेक्ष्य मस्तोति स्वातन्त्रम्मस्य सिद्धम् । तत्साधक किमपि प्रमाण- मपेक्षणीयमिति चेत्, न, स्वप्रकाशत्वादित्याह, स्वप्रकाश इति । तुरीयस्यापि विश्वादिवच्चतरूपत्वमुक्तमनुवदति प्रतिपादयितुम्, चतुरामोतानुनावमुजाऽविकल्पैरिति । तत्र श्रीवत्वं व्यापकत्वं सदृष्टान्तमुपपादयति, श्रोताहोत्यादिना । यथा कालाग्नि-सूर्यो प्रलयकाले खात्ममात्रतया सर्व संहर्तुं प्रवृत्ती उच्चैः सदीप्तिभिः सर्च सवाद्याभ्यन्तरं व्याप्नुता, तहत्तुरीयामा सचिट्रश्मिभ्यां कारणं खात्ममावतया सर्व संहत व्याप्नोतीत्यर्थः । अनुज्ञाता झयमात्मा अस्य () सर्वस्य स्वात्मानं ददाति दर्शयति () इदं खात्मानमेव करोति, यथा नमः सविता, अनुज्ञेकरसो ह्ययमात्मा चिद्रूप एव, यया दाय दग्धा अमिरविकल्पो झयमात्मा अवाभनोगोचरत्वा- चिद्रूपः। अनुभाटखमप्युपपादयति, अनुशाता होति । कस्य किमनु- जानातीयत मह, प्रोति । Fई हिमाई मशिदूगोलका- (१)ग, पथ। । म र मममि पनि ।

·१ उपनिषद्दि २ खण्ड। तव दृष्टान्त- यध्यस्त तम । यथा व्यतिरेकेण निरामक निरूपणायां व्यवहार च घटसत्ते- त्यादिप्रकारेण स्वतः स्वात्मकमिव भवति । न च स्वतः सदादि रूपेणास्मना खात्माप्रदाने तस्यैव भान सम्भवति, ततस्तद पचित खात्मान ददाति, यथा रज्जुः सर्पस्येत्यर्थ, तहि तुरोयस्य नामवासक्तिरिति चेत्, न, यतो न तथात्मानं ददातीत्याह, इद स्वामानमेव करीतौति । खात्मन्यध्य- स्ततया खात्मना स्वात्मकमिव भासयतीत्यर्थ । माह, यथा तम मवितेति। यथा नता दृशा सवित सविता स्वात्ममात्रमेव करोति तइदिन्यर्थ । अनुनावमुपपादयति, अनुकरस इति । कि तदनु चैकरस त्वमिति तदाह, निद्रूप एवेति । दृष्टान्तमाह, यति खलु प्रक्षत कालाग्नि सर्व दाध दग्धा स्वय शेपो भवति, एवं सामन्यध्यस्त कारण स्वात्मतावन्मानमिति बुद्धा आमा चिदेकरसो भवतीति नानुजाटत्वमस्ति किन्तु अनुभाव चिम्मात्र मेवास्य विद्यते इत्यर्थ । अविकन्यरूपलमुपपादयति, अविकल्पी हीति। तत्र हेतुमाह, प्रवाभनो गोचरत्वादिति । कि कपो ऽसावविकल्प पारमेति तदाह, चिद्रूप इति । चतूरूप ओद्वार एव चतूरूपो ायमोकार श्रोतानुजा- • बनुजाऽविकन्पैरोद्वाररूपैरात्मैव नामरूपात्मकं घोरं सर्व तुरीयत्वाचिद्रूपत्वाहा श्रोतत्वादनुज्ञातृत्वादनुज्ञात्वादवि- कल्पम्पत्वाच्चाविकम्परूपं होदं सर्वम्, नैव तत्र काचन भिदास्ति।

·१३९ नृसिंहोत्तरतापनग्राम् एवं तुरीयस्यामनश्य स्वरूपत्वमुपपाद्य तस्य चतूरूपेण तुरोयप्रणवेनैक्यमाह, चतूरूप प्रोद्धार एवेति । प्रोद्धारस्य चतूरूपत्वमसिद्धमिति नेत्याह, चतूरूपो ह्ययमोङ्कार इति । कैरूपैश्चतूरूपत्वमित्यत आह, श्रोतानुज्ञावनुज्ञा विकल्प रोद्वार- रूपैरिति। आत्मनो युक्तप्रकारेणोतादिरूपत्वं सम्भवति । ओद्वारस्य तु कथमोतादिरूपत्वमित्याशय प्रारमनश्चतूरूपत्ववत् तहाचकस्याप्योद्वारस्य तदभ्युपगन्तव्यमित्याह, पामेवेति । आत्मवदोडारोऽप्योतादिभिश्चतुरात्मत्यर्थः। अस्तु उक्त प्रकारा- मनस्तुरीयस्य चतूरूपत्वं तहाचकस्य तु मा भूदिति चेत्, न, वाचकस्य चतूरूपवाभावे वाध्यस्य चतूरूपत्व-प्रत्यवमर्खानपपत्ते स्तदभावासहात् तहिम तु स एव विमर्था वाचक ओङ्कार- इत्योहारस्थापि नामो रूपात्मकवाच्यवञ्चतूरूपत्वं सिमित्याह, नामरूपात्मक हीदं सर्वमिति। नामरूपयोः परस्पराविनाभावा- टेकस्य चतुरामत्वे सिडेऽन्यस्यापि तत् सिधर्मवेत्यर्थः। एवं वाय-वाचकयोचातुर्विध्यमुपपाद्य तयोरैक्ये सामान्यहयमाह, तुरीयत्वाच्चिद्रूपत्वाइति । रूपाणामैको सामान्यान्याह, ओतत्वा- दित्यादिना । श्रोतादिरूपाणि क्रमेणा विकल्प विलापनीयानी- त्याह, अविकल्परूपं होदं सर्वमिति। पूर्वच प्राप्तो वाथ- वाचकरूपी भेदाविकल्पनाम्तोत्याह, नैव तव काचन भिदा.. म्तीति । अथ तस्यायमादेशो ऽमात्रशतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोप- शमः शिवोऽद्वैत योद्वार प्रात्मैव, संविशत्यात्मनात्मानं, य एवं वेद, एप वोरः।

·१ उपनिषदि र खण्ड । १३८ न चेत्तत वाय वाचक भेदोऽस्ति, कथ तर्हि तस्योपदेश इतान्यप्रतिषेध मुखेनेत्याह, अथ तस्यायमादेश इति । पूर्व मपि निषेधमुखेन तुरीयोपदेश प्रकार उक्त , तल वायपति- धप्राधान्येनोपदेश, तु याचकनिषेध प्राधान्येनेति विशेष । उपदेश प्रकारमाह, प्रमात इत्यादिना । 'प्रभात' माला अस्य न विद्यते इत्यमात्र 'चतुर्थः' तुरीय ओद्वारोऽत्र विशेष्यते प्रमानादि-विशेषणे, अमात्रत्वादनुवार्य इत्याह, कुतोऽमात्र इति, उपदेशान्त वायवाचक प्रपञ्चवादित्याह, प्रप- सोपशम इति, अत एव शिव । अव्यवहार्यत्वादि धाऽप्यस्य नास्तीत्साह, अहैत इति। यस्मादेवं विधीऽयमोटार तस्मात् तुरीय प्रामवायमिन्याह, प्रोद्धार प्रात्मैवेति । एव विद फल- माह, सविभत्यात्मनात्मान य एवं वेदिति । 'आमना' खेनैव प्रणवरूपेण 'आत्मान' स्त्रमेव प्रविथतीत्यर्थ । एव प्रतिपत्तुन पुन ससार परिभव इत्याह, एप वोर इति । । नारसिंहेनानुष्टुभा मन्त्रराजेन तुरीयं विद्यात्, एप ह्यात्मानं प्रकाशयति, सर्वसंहारसमर्थ परिभवासहः प्रभु ाप्त सदोज्ज्वलोऽविद्यातत्कार्यदोन खात्मबन्धहर, एव तुरीयप्रणवेन तुरीयमतिपत्तिमभिधाय मन्दस्य नृसि- हानुष्टुभापि तुरीय प्रतिपत्तव्यमित्याह, मारसिहेनानुष्टुभा मन्त्रराजेन तुरीय विद्यादिति। ननु तरीयवाचकेन मन्त्र राजेन कथ तत्प्रतिपत्तिरित्यायन तस्य तदाचकत्वमाह, ·१४० दसिंहोत्तरतापनाम एप ह्यात्मानं प्रकाशयतीति । अथवा मन्दस्य मन्चराजेन तुरीयमतिपत्ती को विशेष इत्याशयाह, एप होति । कथं मन्दराजस्य तुरीयवाचकत्वमित्याकाक्षायां तत्प्रकार-दर्शनाय मन्वार्थमाह, सर्वसंहारसमर्थ इत्यादिना । ततीग्रमित्यस्य पदस्य तुरीयबोधकतां दर्शयन् तस्यार्थमाए, सर्वसंहार-समर्थ इति । न हि तरीयादल्पस्य उग्रस्य सर्वसंहार-सामर्थ' सम्भवति; अतः संहार-सामर्थवाचक उग्रशब्दः सर्वहेत- संहार-समर्थ तुरीयमेव लक्षण्या प्रकाशयतीत्यर्थः । लोक- संहारसमर्थेऽपि मन्दप्रस्थानः कथित् संहार्यमसंहरन् दृष्ट इति तुरीयोऽपि तथा स्यादिति तस्यापि संहार-सामयं न निणे तु शक्यमित्याशझायां तव्यावर्तकत्वेन वीरमित्यपि पदमर्थतन्तुरीय प्रतिपत्तौ विनियोजयति, परिभवासह इति । न लौकिकमन्दवदयं मन्दप्रस्थानः परिभवमहिणुः; अतः संहरत्येव सदा संहार्यमविद्यादिलक्षणं जगत्, ततय सामर्थ्य- मस्य निर्सतं शक्यते इत्यर्थः। परिभवासहिष्णुरमि मति- बन्धसम्भवात् तव संहरतीत्याशवायां तव्यावर्तकत्वेन महा- विष्णुमित्यत्र महत् पदमर्थतोऽवतारयति । प्रभुरिति । महा- प्रभुत्वात् न प्रतिवन्धुं शक्यते इत्यर्थः। समर्थस्य परिभवासहिष्णोः प्रतिबन्धहीनस्थापि सर्वत्र व्याप्ताभावेन सर्बसंहर्तृत्वं न सम्भ- वतीत्यसावण्यनुपपत्तिरन नास्तीति वदन् विष्णुमिति पदमर्वतो- ऽवतारयति, व्याप्त इति । उलसामग्री-मावेऽपि येन प्रमाण नामिज्वलित. सन् सर्व संहरति, तर संह युक्तम् उपकारकत्वा- दित्यागवायां निर्विकारत्वात् न प्रमाणसापेक्षमस्यापि जलनं L ·१ उपनिषदि २ ख । - किन्तु सर्वदैतविरुद्ध सप्रकाश चिद्रूपलेन सदैषाभिचलित सर्वदा सहत सफल इतर परमार्थत इति वदन् ज्वलन्तमिति पदमवतारयति, सदोज्ज्वल इति । तथापि लौकिकसह रसहार्य रक्षणीयच स्वकार्य करणादि दृष्ट तइत्तस्य स्वाभाविकमसहायर किमप्यभ्युपगन्तव्यमित्याशहाया नास्य लौकिक-पुरुषवविद्या वत्कार्ययोरहममाभिमानोऽति येनासहार्य तक्षणीय स्थात्, तस्मात् स्वमहिमस्थी निरपेक्षः सर्वमेव सहरतीति वन सर्वतो मुखमितिपटमर्थतोऽवतारयति, अविद्यातत् कार्यहीन इति । 'सर्बत' सर्वत्र मुख यस्य मुखशब्देनोपलब्धिरविद्या तत्काऱ्यांसहष्टप्रकाश उच्यते । अत सर्वत्रीपलब्दिस्वरूप एवाय न विजातीयमसहायं किमप्यत्रास्तीति सर्वतो मुख पदस्यार्थ। एवरूपो महाप्रभु किमर्थमतिदुर्बल बैतजात सहर तोत्याकाङ्क्षाया खानर्थप्रतिभासहेतुत्वादिति वदन नृसिह मिति पदमवतारयति, खात्मबन्धहर इति। नृगताविति धाती रूपेण नृशन्देन विविधपरिच्छेद रहित आमोच्यते। पिन्न बन्धने इति धातो' सिमिति तन्धकमविद्यालक्षण हेतम् । हमिति च तसहर्तृत्वमुच्यते , अतो नृसिहपदस्य खामबन्धहा इत्योतिरुपपबा। सर्वदा हैतरहित आदन्दरूप सर्वाधिष्ठान सन्माची निरस्ताखिलाविद्या तमोमोचो ऽहमेवेति। तस्मादेवमेवेम मात्मानं परं ब्रह्मानुसन्दध्यादेप वीरो नृसिह एव द्वितीय खण्ड ॥२॥ - .

·. १४२ सिंहोत्तरतापनग्राम नन्वेवं रूपत्वेऽप्येवं विवेकात् प्राग्यथा हैतं तत्परिभव- सहिष्णुत्वञ्च तथैव समस्तीत्यामहायां न कदाचिदप्यस्य परमा- थतो दैतपरिभव इति वदन् भीषणपदमवतारयति, सर्बदा हैतरहित इति । न हि महास्फुरण-स्वभावमेनं तमः खनाश- भयात् कदाचिदपि परमार्थतः स्मृति मध्याह्न भास्करमिवेति भीषणपदस्थार्थ इति भावः । ननु सर्बतसंहारे सुखसाराधना भावादपुरुषार्थत्वं स्यादस्य; अतो न सर्व संहर्तव्यमित्यापाय खत एवं परानन्दानुभवरूपत्वमाह, भद्रपदेन आनन्दरूप इति। ननु नित्यस्य कारणस्यापि संहारे खात्मनोऽपि तत्प्रसङ्गः, अती न संहरत्ययं सर्वमित्याशयाध्यस्तस्यात्माऽज्ञान लक्षणस्य कारणस्य स्वाधिष्ठानज्ञानेन नाशोऽपि परमार्थसद्रूपमनध्यस्तु- मबाधितं पूर्ववत् खमहिमस्थमेव भवतीति परिहरति, मृत्य- मृत्युपदेन सर्वाधिष्ठान-सम्मान इति । पूर्बमृत्यु शब्देन सततं मरणशीलं सर्वात्मकमज्ञानमुच्यते। इतस्य संहर्ता मृत्यः सर्वदा मरणशीलमेवान्नानं नित्यकल्पितम्। अयन्तु तन्मृत्युत्वेन सर्वदा मृत एव, अतो तन्नाशेऽस्य न नाशप्रसङ्गः, किन्तु पूर्वमधि ठानत्वेनोत्तरत्र बाधावधिलेन मत्साक्षितयैवावशिष्यत इति । मृत्युमतापदस्यार्थ इति भावः। यस्मादेयं सर्वसंहार-समर्थः परिभवासही निष्पतिवन्धः सर्वसंहार्य कवलीकरण स्वभायो निर. पेचो रक्षणीयशून्य खामबन्धहरो भयङ्करः परमानन्दानुभव: परमार्थसदूपोऽयमात्मेति नाविद्यालक्षण दैतमस्मिन् कदाचिदप्यु- पपद्यते; तस्मात्तदत्र कालत्रयेऽपि नास्तीति वदन नमामीत्वस्या मा. निरस्तापिलाविद्यातमोमोह इति। अविद्येसि विद्या. .

·भाव । १ उमनिर्याद २ खण्ड । विरोधित्व वाथनेन निवर्त्तयितु शक्यतोता, तम इति आच्छा दकलेन निरसनोयत्वम्, मोह इति च विक्षेपहेतुत्वेन निरसनीय त्वमेवोक्तम्, 'अविद्यादिलक्षणम्' अनर्थकारण नित्यमेव निरस्त यस्मिन स तथोक । नमामीत्यत्र नकारी निषेधार्थ , मा इति प्रमावाचकखेन परिपूर्णानन्द सविद्रूप-तरीयवाचक, मीति तद्धिमाकर तदाच्छादन विक्षेपकारणभूतमज्ञानमुच्यते, तस्मात् मीति हिसाकर नास्तीति नमामोतिपदस्यार्थ इति उक्तच्च, "मौति हिसाकर नाव तमोऽनानादिलक्ष णम्" इति । कि तर्हि अस्तीत्याकाक्षाया तुरीयप्रत्यगा मैवेति वदन् अहम्पदार्थमाह, अहमेवेतीति। एवकारोऽद्वार प्रसनन प्राप्तदैतनिषेधार्थ । इति शब्दो मन्तव्याख्यान ममात्यर्थः । अन मन्नव्याख्याने प्रथमयैव विभक्त्या व्याख्यातत्वात् मन्त्रस्य तरीयप्रतिपत्ति-शेपले हितोयार्थी विवचित इति केचिदाहु । अपरे त सप्तम्यर्थे द्वितीयामाश्रित्य नमामीति पदेन सम्बन्धमाहु । उग्र नमामोति हिमाकर नास्तीत्यादिप्रकारेण वार्तिकमाधिस्तु द्वितीयान्तपदाना सप्तम्यर्थता स्वीकृतेति गम्यते । मोति हिमाकर मात्रेति सप्तमी-प्रयोगदर्शनात् । अवोगे वोरे महाविष्णो मोति हिसाकर नेत्यादिप्रकारेण हि तस्यार्थी युज्यते। यस्मादुक्तान प्रकारेणानुष्टुभस्तरोय-प्रकाशकत्व सिद्ध तस्मादुनोनैव प्रकारेगम प्रत्यगामान तुरीय पर वधाचार्योपदेशमनुजानोयादित्याह, तस्मादिति। एव प्रतिपत्तुन पुन ससारपरिभवइत्याह, एप वीर इति। कथ पोर इति नृसिहखादित्याह नृमिह एवेति । इत्यत्तरतापनीये माताखण्डी द्वितीयः खण्ड ॥ २ ॥ . .

·सिंहात्तरतायननाम् तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथमः पादो भवति, द्वितीया द्वितीयस्थ, हतीया रतीयस्य, चतुर्थो श्रोता- नुज्ञाननुज्ञाऽविकल्परूपा तया तुरीयं चतुरात्मानमन्विष्य चतुर्थपादेन च तया तुरोयेणानुचिन्तयन् ग्रसेत् । तुरीयमात्रयानुष्टुभा च तुरीय-प्रतिपत्तिरभिहिता। अर्थ- दानी मात्राचतुष्टयमनुष्टुप्-पादचतुष्टयञ्च मिश्रीकृत्य विराड़ादि- पादचतुष्टयस्योपासनं वक्तव्यमिति खण्डान्तरारम्भः। तस्यति । 'तस्य' प्रोमित्येतदक्षरमित्युक्त-प्रणवस्य 'या पूर्वा मावा' अकारः विराडूवाचकाः सा मात्रा अनुष्टुप्-प्रथमपादस्य विरार्थस्य उभयतः पूर्वोत्तरभागयो: विराट-चिन्तनाथं भवति; ततय अम् उग्रं वोरं महाविष्णुम् अमित्येवं मन्वोच्चारः सिद्धो भवति । अत्राकारी वीज-विन्दु-नाद-शक्त्यन्तः प्रयोक्तव्यश्चतुरात्मक-विराड़- वाचकलात्। तस्य हितोया मात्रा उकारी हिरण्यगर्भार्थः, सा अनुष्टभो द्वितीयपादस्य हिरण्यगर्भार्थस्योभतः पूर्ववद्भवति । एवं सतीया मात्रा मकार ईश्वरार्थोऽनुष्टुप्-टतोयपादस्येखरा- थस्योभयतो भवति । या चतुर्थी मात्रा, का सा इत्याह, प्रोता. नुज्ञावनुज्ञाऽविकल्पस्मेति। तया तुरीयं पादमीतादिरूपैशत- रामानम् 'अन्विय सञ्चिन्त्य अनुष्टुप्-चतुर्थपादेन च तमेव प्रति- पाद्य पुनश्च 'तया' पूर्वोत तुरीयमावया तुरीयमन्विथ 'तरोयेण' स्वात्मना तावन्मात्रेणेवमनुचिन्तयन् मच जगत् ‘ग्रसेत्' विलाप- येदित्यर्थः । अयं भावः। अमिति चतूरूपेणकारेण चतूरूपं ·१ उमनियदि २ खण्डः। १४५ विराज प्रतिमद्य तमेवानुष्टुप्-प्रथमपादेन स्फुटं मच्चिन्य पुनरप्य- मित्युच्चारयन्('), अकाररूपं तं मला उमित्युचारयन्, हिरण्य- गर्भ सचिन्त्य तत्र विराजं विलाय्य अनुष्टुब्-दितीयवादेनीकारण च हिरण्यगर्भ भावयिला उमित्युचारयन्, हिरण्यगर्भ सञ्चिन्त्य मकारणाव्यासतं चिन्तयन् तत्र हिरण्यगर्भ विलाप्य अनुष्टुप्- रतोवपादेन मकारणाव्यालत मेष भावयित्वा ओमिति नाद- हत्या ओतादिरूपेण गणवेन तद्रूपं तुरीयं सञ्चिन्त्य तवाव्यातं विलाप्य अनुष्टुप्-चतुर्थपादेन च तमेव स्मृत्वा पुनरप्युत्तारूपेण विन्दादिसहितेन प्रणवेन तमेव चिन्तयन् स्वरूपस्थो भवेदिति । तस्य ह वा एतस्य प्रणवस्य या पूर्वा मावा पृथिव्यकारः सभि ऋगवेदो ब्रह्मा बसवो गायत्री गाईपत्यः, सा प्रथमः पादो भवति । भवति च सर्वप पादेषु चतु- रात्मा स्थूल-सूक्ष्म-वोज-साथिभिः। द्वितीयान्तरिक्ष स उकारः सयजुभिर्यजुर्वेदो विष्णु-रुद्रास्विटुब्-दक्षिणाभिः, सा द्वितीयः पादो भवति। भवति च सर्चषु पादेषु चनु- रात्मा स्थूल-सूक्ष्म-योज-साशिमिः । तृतीया द्यौःस मकार ससामभिः सामवेदो रुद्रादित्याजगत्याहवनीयः, सा रतीयः पादो भवति। भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थल सूक्ष्म वीज साक्षिभिः। 10, पुनरमिन्दुघरमा १८ ·१४६ सिंहोत्तरतामनाम् पुनरपि प्रकारान्तरेण मावापादमियमेवोपासनमाह, तस्य हवा एतस्येत्यादिना। का सा मात्रेत्याह, अकार इति । तस्योपासनशेपवेन विभूतिमाह, स धृथिवी। सह ऋग्भिः 'सऋग्भिः' ऋगमन्त्र : सह ऋग्वेदः तदव्याख्यानरूपं ब्राह्मणं स ब्रह्मा वसव इत्येवं सर्वत्रान्वयः । 'सा' मात्रा विराडी 'प्रथमः पादः' स्ववाच्यविराड रूपैव भवति, उभयोाप्तादिमत्त्वाञ्चतू- रूपत्वसाम्यात् पृथिव्यात्मकस्याकारस्य न केवलं विराज्यवाद. स्थानम्, अपितु अवशिष्टपादवयेऽपीत्याह, भवति च सबैपु पाद- विति । तोमपत्तिमाह, चतुरामेति । चतुरात्मत्वमुपपादयति, स्थूलेत्यादिना। विश्वादीनां स्थूलादिरूपनतुष्टयं ससमध्यात्मनः स्थूलादिरूपेऽन्तर्भाव्यमित्यर्थः । एवमुत्तरपयेष्वपि योन्यम् । यावसाने अस्य चतुर्थ्यईमावा सा सोमलोक ओङ्कारः, सोऽथर्वणैर्मन्त्रैरथदर्ववे. संवर्तकोऽनिर्मरुतो विराड़ेक ऋषि- आँखती स्मृता, सा चतुर्थः पादो भवति। भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूल सूक्ष्म वोज-सातिभिः। मात्रामात्राः प्रतिमात्राः कृत्वा श्रोतानुभावनुज्ञाऽविकल्परूपं चिन्तयन् ग्रसेत्। या 'अवमाने योजामिकाक्षरत्रयान्ले 'अन्य प्रणवस्य 'चतुर्थी' तुरीया 'माता' विन्दादिरूपा, अब मावाया अक्षरस्या मापक्षसत्यदमाता, मा कारण तुरीवश्चानुगतेति धुक्त पूर्यव । कानतो वाईमावाखन बत' । सा'मोमलोका' उमया पिव्या ·१ उपनिषदि २ खण्ड । सहितस्य परमेश्वरस्य लोकः सोमलोका, इतरस्य द्युलोकैक- देयत्वेन पृथक् ग्रहणयोगात् । का सा मात्रेत्याह, प्रौद्धार इति । विन्दादीनां स्वयमनुच्चार्यखात् तेषां स्थाने पठिनोऽय- मोद्वार। एक ऋपि माथर्वणिकानामग्निः, सा च मावा भाखती स्मृता, विन्दादिरूपत्वेन च तुरीयबोधकत्वाच । एवं समष्टि-व्यष्टाक्यं सञ्चिन्त्य मात्रापादमियोपासनया पूर्ववत् मब्ब क्रमेणोत्तरोत्तरं संहत्य स्वात्मन्यवस्थातव्यमित्याह, मानाऽमाचा इत्यादिना। ज्ञोऽमृतो हुतसंवित्कः शुद्धः संविष्टो निर्विघ्न इम- मसुनियमेऽनुभूय इहेदं सर्व दृष्ट्वा() सुप्रपञ्चहीनः । अथ सानुष्ठान-क्रमन्यासानादि-सहितमुपामनमाइ, जो- ऽमृत इत्यादिना। जोऽमृत इत्यादिना इहोपासनाकम उच्यते । अत उपासनापरस्य खण्डाष्टकस्थार्थो गुरुतक्रमण इहवान्त- र्भाव्यः। ज: सबमृतो भूत्वा हुतसंवित्कय सन् शुद्धो भूत्वा संविष्टः सन् निर्विनः सन् इममसनियमानुभूयेत्यादि क्रमेणा- न्वयो द्रष्टव्यो नोऽमृत इत्यादः । तव प्रबोधसमये प्रबोधमन्त्रण प्रणवेन वा निद्रामाक्षितया अनिद्रे जस्वरूपे सामन्यवस्थान कर्तव्यमित्याह, जाति। ओं नित्यप्रबुदाय परमात्मने नम इति प्रबोधमन्त्रः । पुनरमृतमयमूर्ति मन्त्रेण प्रणवेनैव वा विद्या- मयी परमात्मनो मूर्तिरामत्वेनानुसन्धातयेत्याइ, अमृत इति । ओं विद्यादेहाय परमात्मने नम इति मूर्तिमन्त्रः पुनर्गत- ·१४८ नृसिंहोत्तरतापनयाम दिवमे सतं तहिन करिष्यमाणच ज्ञानक्रियात्मकं सर्वमपि व्यव- हारजातं व्यवहारकाल एव संविन्मात्रारूपेणालोचितं परिपूर्ण- सच्चिदानन्दरूपे परमेश्वरे तत्पूजा-जप-होम-तर्पण-ध्यानादि- रूपेण समर्पणीयमित्याह, हुतसंवित्क इति । मन्त्रस्तु प्रणव एव। अथोत्थायावश्यक-शौचाचमन-दन्तधावन-मलमान-विधि- मानादिभिः शुद्धो भवेदित्याह, शुद्ध इति। पुनःसन्ध्योपासनादि- कर्तव्यस्य शुद्ध स्वासने समुपवेश: कर्तव्य इत्याह, संविष्ट इति । उपविष्टस्य गुर्वाद्यनुना-(१) पूर्वकमस्त्रेणाहुली-कर-शोधन- तालवय दिग्बन्धाग्निप्राकार-वेष्टनैर्विघ्ननिरासः कर्तव्य इत्याह, निर्विघ्न इति । पुनरीमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्युक्त-प्रणव-व्यायनु- सन्धानानन्तरमकारादि-व्यापकेनापरिच्छिन्न-शरीरस्य हंस इति परमात्मनि रक्षितवीजस्य भूतं भवदित्यादायुक्तप्रकारेण रेचक- पूरकाभ्यां संहतसकलस्य कुम्भककाले स्वात्मानुभवः प्रणयेन कर्तव्य इत्याह, इममनियमे ऽनयेतिभू। एवं अत्यनुसारेण प्राणायामं कृत्वा तमतमात्मानमोमित्युत-प्रकारेण व्यतिहार- मतिपत्तिमनुज्ञा-प्रएवेनामानुसन्धानञ्च सात्वा प्रणयमकारादि- व्यापकरामनि शरीरचतुष्टयमुत्पादनीयमित्याह, हेदं सर्व दृष्ट्येति । 'दह' प्रत्यगात्मनि 'इदं सर्व' जगच्छरीर-चय- रूपं 'दृष्टा' सृष्ट्वा दृष्टिरेव हि सृष्टिरित्यर्थः। पुनस्तम्मिनिटं सर्व निगरीरमित्युक्तप्रकारेण माणाग्निहोत्र-प्रपञ्चयाग कर्तव्यता- माह, सुमपञ्चहीन इति। श्री इमिति चिदानन्दरूपं देवं सम्भाथ्य क्षकारादाकारान्तांमाटकामुञ्चारयन्तदामक सर्व जगन्मयशरीर. . (1) छ, गवाममा।

·१ उपनिषदि २ खण्ड ।
१४८
चतुष्टयं देवात् सच्चिदानन्दादुत्पन्न() तन्मय सम्भाव्य सोऽहं हंस
इति जीवपरमात्मनोः परस्परमेफाल सम्भाव्य तस्मिन् अग्नी
साहेति शरीर-चतुष्टय विलापयेदिति प्रणाग्निहोत्रसङ्गहः ।
प्रपश्चयागोऽप्येवमेव कार्य। ओं इमित्युका अकारादि का
रान्तमभिधाय, हस सोऽहं स्वाहेति तु तत्र मन्त्र इत्येव
विशेषः।
अथ सकल, साधारोऽमृतमयश्चतुरात्मा सब्वमयश्चतु-
रात्मा।
अथवा त वा एत विशवीरमित्युतक्रमेण सकलीकरण
न्यासः कर्तव्य इत्याह, अथ सकल इति। ओमिति तमेत
मात्मानमोमिति ब्रहणकीकत्येत्यादिना पादखण्डोतक्रमेष ब्रा
मनोः परम्परमेकत्व पुनरपि प्रतिपाद्य तमेक मजर ममर ममृत.
मभय मोमित्यनुजा प्रणवेनानुभूय शरीर चतुष्टय सृश्यर्थ
माणेमन्त्रे सकलीकरणं कुर्यात्। श्रौमिति शान्त्यन्तमुदाय
शातीतकलान्त्यमने साक्षिणे नम इति व्यापयन, साक्षिणं
सचिन्त्य मणय शक्त्यसमुचार्य शान्ति कला शनि परा वागामने
सामान्यदेहाय नम इति व्यापयन्, अन्तर्मुख सदात्मक बना
जानरूप सामान्यदेह सचिस्य प्रणव नादान्तमुचार्य विद्या
कला नाद पश्यन्ती धागामने कारणदेहाय नम इति व्याप
यन्, प्रलय-सुषुप्तीषणावस्य किश्चिदहिमप-सदामक कारण
देहं मधिस्य प्रणय विन्दन्समुच्चार्य प्रतिष्ठा कमा विन्दु मध्यमा
( देवाविहानन्दादुनपा ।
वच्छ
.

·नृसिंहोत्तरतापनाम् वागात्मने सूक्ष्मदेहाय नम इति व्यापयन्, सूत्मभूतान्त:- करण-प्राणेन्द्रियरूपं सूत्मशरोरं स्मृत्वा प्रणवं मकारान्त- मुच्चार्य नित्ति कला-वोज-वैखरी-वागात्मने स्कूलगरीराय नम इति व्यापयन्, पञ्चोक्कृतभूत-तत्का-मक-स्थलगरीरं स्मरेदिति सकलोकरणन्यास-सङ्ग्रहः। एवं सृष्टमिदं शरीर-चहष्टयं भग- वतः सपरिकरासन-मूर्तिरूपेण कल्पयता पीठमूर्त्तिन्यासी कल्प- यितव्यावित्याह, साधारोऽमृतमय इति । 'आधारेण' पीठेन तदाधारण च स्थानादिना सह वर्तते इति सपरिकर-पोठ- न्यासोऽनेनैव सूचितः। अमृतमय इति मूर्त्तिन्यासः 'अमृतम्' अत-जड़ दुःख परिच्छेदादि-विरहं सचिदानन्दानन्ताम-पद- लक्ष्यं ब्रह्म, तन्मयः अन्तर्मुख-सदामनि बध्यमाने प्रतिविम्मि- तानि यान्यवृतादि-विरहानि रूपाणि सचिदानन्द-पूर्णम पदानां वाच्यार्थरूपाणि इच्छा-जान-क्रिया सातन्वा तच्छाशीनां कारणानि तन्मय इत्यर्थः । एवं सति सच्चिदानन्द-पूर्णाम- रूपिणी इच्छा-जान-क्रिया-स्वातन्चा-मभूपिणी च परा गति भंगवतो मूर्तिरित्युक्तं भवति । पौठादिकल्पना प्रकारस्तूयते । ओं चतुरगीतिकोटि-माणिजात्यात्मने ब्रायनाय () नम इति व्यापयन् केशरोमादिकं यनत्वेन कल्पयेत् । ओं पञ्चभूत- नाम-रूपात्मकेभ्यः प्राकारेभ्यो नम इति व्यापयन् पचीसत-. पञ्चभूत-नाम-रूपामकान् मावातून् सप्तमाकारत्वेन कस्पयेत् । ओं नयछिद्रामभ्यो नवहारभ्यो नम इति ध्यापयन् प्रति (१), अक्षरम्हाया ·१ उपनिषदि २ खण्ड। प्राकार गोपुर नवकत्वेन नवद्वाराणि कल्पयेत् । एवं स्थूलशरीर स्थानत्वेन परिकल्पा स्थूलगरीरं महाराजराजेगारस्यामन परिचारकत्वेन कल्पयेत् । तथाहि सविद्रूपेभ्यो राजहारेभ्यो नम । सकामाकामवत्तिभ्यो द्वारदेवताभ्यो नम , काम वैरा ग्याभ्या द्वारपालाभ्या नम । दिगग्न्याद्यात्मक योत्रादीन्द्रिय रूपेभ्यो राजपरिचारकेभ्यो नम । चन्द्रात्मकाय मनसे राज दूताय नम । ब्रह्मरूपिण्यै सर्व कार्य नियशकचे बुद्दा नमः । रुद्ररूपाय सर्वकार्थाभिमानक हकाराय नम । विष्णुरूपाय मकाऱ्यांनुसन्धानकर्ने चित्ताय नम । सब खररूपाय सर्बा धिकारिणे प्राणाय नम । इति न्यसन् जपन स्मरन् वा सूक्ष्म गरीर भगवत उपकरण विधाय गुणवयाम्मने मासादाय नम इति प्रासाद प्रकस्या प्रणव विन्दन्तमुयेचा परमात्मासनाय नम इति हृदये विन्यस्य किञ्चिदहिर्मुख पूर्वातसदात्मान कारण गरोर गुणमाम्यरूप पौठत्वेन कस्पयेत् । ततः प्रणय शत्यन्त भुच्चार्य परमात्ममूर्तये नम इति हृदयादि मम्तकान्त व्याप यन् पूर्वोक्त सामान्य गरीरमन्तर्मुख मदाद्यात्मक बह जानपरा- शक्तिरूपिणी शह-चक्र-गदा पन-ध्यानमुद्रा-लसत् करचतुष्टया सालद्वारविशिटा वामानन्दानुभव सागरमग्ना भगवतो मूर्ति सचिन्तयेदिति पीठमूर्तियास । पीठमूर्तिमन्वयमेयापावश्यक नास्तव्यम्, प्रविष्ट कल्पनीयम् । अथैव भूतमूर्ति व्यापफम्य तत्माक्षिण कूटस्थस्य परमेसरस्य परमात्मनो मूर्तिमती मूर्ती पावाहनम प्राभासहारण तापकत्व चिन्तन काव्यमित्याह, चतुरामेति । 'चतुर्ण सामान्यादि गरीराणामारमा भवेदित्यय ।

·- १५ दसिंहात्तरतापनवाम् चतुरामेति अनेनैव प्रणवेन समस्तव्यस्तेन करामुखिन्यासी, कनि- छायगुल्याद्यन न्यासः, समस्तेन देहे विशी व्यापकन्यासः, समस्तस्य प्रणवस्य मूलाधारेन्यासः, व्यस्तस्य नाभि-हृदय भूमध्येयु समस्तस्य हादशान्त-घोड़गान्तयोय न्यासः सूचितः। तथाहि 'चलारस' अकारीकार-मकारोद्वारा आत्मानो यस्य स चतुरामा तथाविधी भूत्वेति ह्यस्याः। चत्वारो व्याहत्यग्न्यादयः सत्या आत्मानो यस्य इत्यङ्गन्यास सूचनमकारः। अथ पादमात्राखण्डयोः सूचितः पादन्यासः कर्तव्य इत्याह, सर्वमय इति । सर्व्वशब्देन सर्वात्मकं विराडादि-पादचतुष्टयमुच्यते। तबगासेन तन्मय इत्यर्थः । ऐश्वर्य- शक्त्यात्मने द्युलोकाय नमः । ज्ञानशक्त्यात्मने सूर्याय नमः । संहारशक्त्यात्मने अग्नये नमः । मियाशस्त्यात्मने वायवे नमः । साययशक्त्यात्मने आकाशाय नमः । इच्छाशक्त्यात्मने प्रजापतये नमः । सर्बाधारशक्त्यात्मने पृथिव्यै नमः । इति मूचि-वदन- प्राणात्म-गुह्य पादपु सप्ताङ्गन्यासः । पुनरप्येकोनविशति-मुखेषु तव्यासः। तव समानादिन्यासे चित्त-थोब-वागादिन्यासे च तत्त- छत्यात्मने नम इति योज्यम्। शक्तिमावरूपं हि भगवतः भरी- रम् इतिरतु स्थान-प्राकार-परिचारकादिरूपेण कृतम्। उताच, "देवात्मशक्तिं स्वगुणैनिंगूदां न तस्य कार्य करणञ्च विद्यते । न तत्समथाभ्यधिकच दृश्यते परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते । स्वाभाविकी जान-बल-क्रिया " इति । "अपाणिपादोऽहमचिन्त्यगतिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्ण:(3) अपाणिपादो जवनी ग्रहोता" इति च । (१), मनशोत्यका।

·१ उपनिषदि ३ खडः। मन्नास्वेवं प्रयोताव्याः। प्रणयन-शक्त्यात्मने प्राणाय नमः। अप- नयन-गत्यात्मने अपानाय, व्यानयन गत्यात्मने व्यानाय, उबयन- गत्यात्म ने उदानाय नम इति योज्यम् । समनयन-गत्यात्मने, अनुसन्धान-शत्यामने, तथा नियमाहवार-सन्त शवण स्पर्शन- दर्शन-र -रमन-वाण-वचनादान- गमन "विसर्गानन्द--गत्यात्मने इत्यादिरूपेणेति पादन्यासं कला वध्यमाण-मन्त्रपञ्च कं व्यापकत्वेन विन्यसन् पादचतुष्टयं ध्यायेत् । श्रीम् उग्रं वीरं महाविप जाग- रितस्थानाय स्थूनप्रज्ञानाय सप्ताङ्गायैकोनविशति मुखाय स्थूलभजे चतरामने विश्वाय वैवानराय पृथिव्यग्रग्वेद-अद्या-वसु-गायत्री- गाईपल्याकारात्मने स्थूल-सूक्ष्म--वीज-साध्यात्मने मथमपादाय नमः। ओं ज्वलन्तं मर्वतोमुखं सप्रस्थानाय सूक्ष्मप्रनाय ससा जायकोनयिंगति मुखाय सूक्ष्मभुजे चतुरामने जमाय हिरव- गर्भायान्तरिष-यजुर्यजुर्वेद-विष्णु-कद्र-पिष्टुप-दक्षिणान्युकारा- मने स्यूत सूक्ष्म-वीज-साध्यात्मने द्वितीयपादाय नमः। प्रों नृसिंह भीषणं भद्रं सुपुप्तस्थानाय एकीभूताय प्रज्ञानधनाय प्रानन्दमयाय प्रामानन्द जे चेतोमुखाय पतरामने प्रशायसराय धु-साम-मामवेद रुद्रादित्य-जगत्याहपनीय-मफारामने सूक्ष्म वीज साध्यात्मने बतीयपादाय नमः। प्रों मृत्युमृत्यु नमा म्यहं सर्वतराय सर्वप्राय सगलये सान्तयामिणे ममने सर्वयोनये सर्वप्रभवाय सर्याप्ययाय मोमलोकाय अर्वाथर्ववेद- संवर्तकाग्नि-मरुहिराडेकर्थीद्वारामने स्थल-सूक्ष्म वीज माया- भने चतुर्थपादाय नमः। भी मन्त्रराजाले नाम्सःप्रजाय पादिःमनाय अनुभवत प्रशाय पाडाय नाप्रधानाय प्रमजान स्वस- ·१५४ सिंहोत्तरलापनयाम् धनाय अदृष्टाय अव्यवहार्याय अग्राखाय अलक्षणाय अचिन्त्याय अव्यपदेश्याय एकात्मप्रत्यय-साराय अमात्राय प्रपञ्चोपशमाय शिवाय शान्ताय अर्हताय मर्वसंहार-समर्थाय परिभवासहाय प्रभवे व्याप्ताय सदोज्वलाय अविद्या कार्यहीनाय स्वामबन्धहरांय सर्वदाईत. रहिताय आनन्दरूपाय सर्वाधिष्ठान-सन्मानाय निरस्ताविद्यातमी- मोहाय अरु विमाहविमर्शाय ओङ्काराय तुरीय-तरीयाय नम इति । पुनः प्रणवेन सलगप्यागन्यासं समाचरेत्। श्रीम् उयं वीरंमहा- विj पृधिव्यूगुग्वेद ब्रह्म-वसु-गायत्री-गार्हपत्याकार-भूरग्न्यात्मने सर्वन-ज्ञानसत्यात्मने हदयाय नमः। ओंबलन्तं सर्वतोमुखम् अन्त- रिक्ष-यजुर्य जुर्वेद-विष्णु-रुद्र-त्रिष्टु-दक्षिणाग्न्युकार भुवा-प्राजा पत्यात्मने नित्यन्टस्यैसर्य-गत्यात्मने शिरसे स्वाहा। ओं नृसिंह भीषणं भद्रं द्य-माम-सामवेद-रुद्रादित्य-जगत्याहवनीय-मकार- सूर्यात्मने अनादि-बोध-गत्यात्मने शिखायै वषट् । ओं मृत्यु- मृत्युं नमाम्यहं सोमलोकाय अथर्वाथर्ववेद-संवर्तकाग्नि मरुहिराड़े- कोद्वार-भूर्भुवः स्व-ब्रह्मात्मने स्वातन्वा-बलगत्यात्मने कवचाय हुम्। मन्वराजान्ते ओम् ओद्वार-भास्वत्यलुम-वीर्यपत्यामने नेत्रत्रयाय वोपट । मन्वराजान्ते पृथिव्यकार-ऋग्-ऋग्वेद- ब्रह्म- वसु-गायत्री-गार्हपत्यान्तरिक्षीद्वार- यजुर्यजुर्वेद-विष्णु-रुद्र- विष्टुब्-दक्षिणग्नि-द्य-मकार-साम-सामवेद-रुद्रादित्य-जगत्याहः । वनीय-सोमलोकोद्वाराथर्ववेद-संवर्तकाग्नि-मरुहिराड़ेकर्षि- भास्वतो-सत्यात्मने अनन्ततेजः-शत्यात्मने अस्त्राय फड़ियेतान्य ङ्गानि । पुनः ऋयादिकं विन्यस्य वीजादिकं स्मृत्वा देवं ध्यावा परमानन्दामृतेन चतुर्मू यात्मभूताया देवतायाः पूजा कर्तव्यत्याह।

·१ उपनिदि ३ हण्ड । चतुरामेति । मूर्तिचतुष्टय व्यापकं तत्साक्षिणं परमानन्द बोधादि ध्यात्वा मूर्तिचतुष्टयं तत्र मग्नं भावयेत् । इयमेवात्मपूजा । अथ महापीठे सपरिवारं तमेतं चतु सप्तात्मानं चतु रात्मानं मूलाग्मावनिरूपं प्रणवं सन्दध्यात् । पुनस्तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मावा सा .प्रथमपादोभयतो भवतीत्यादिवाक्येरस्मिमेव क्रमखण्डे कथितमुपासन विधायात्मैव चतुर्मूत्तिरूपेण पृथक् पूजनीय इति पोठादिकल्पना पूर्वकमाह । अथ महापौठे इत्यादिना। 'अथ' आत्मपूजानन्तर 'महापौठे' वहिर्मुखसदात्मके गुणवीजरूपे मूलाधारस्य दानिशदष्ट चतुईल पद्माकारे 'सपरिवार' हात्रिशद्दलगतेः पृथिव्यन्तरिक्ष यु सीम- लोकाद्यष्टकरूपैरष्टदलगतैः सच्चिदानन्द पूर्मात्माहय प्रकाश विमर्प रूपैयतुईलगत ब्रह्मसर्वेश्वर-विष्णुसर्वेखर रुद्रमखर सर्वेखरसर्वे- खरैः परिवार सहितमित्यर्थः। 'त' पाद मात्राखण्डयोरुक्तम् 'एतम्' इह पृधिव्यकार इत्यादि कथितं 'चतु:सप्तात्मानम्' अका- रादि सम्बन्धित्वेनोक्त पृथिव्यादि चतुर्विध सप्तकरूपम् अकारादि- समष्टिरूपत्वादोङ्कारस्य सर्वत्र मन्त्र-बामणयोरैक्य विवचिवा चतु सप्तामानमित्युक्तम् अकारादिभिर्विभूतिमद्भिर्वा विना स्वतः चतुरष्टात्मानमित्येवार्थः। अनेन च व्यष्टिदेवानां सर्वेषामविणेपण समष्टि देवतये क्यमुक्तं तदनमूर्ति चतुष्टयस्य अंथविशेषेणैकत्व माह, चतरात्मानमिति। समष्टि-व्यष्टि-स्थूलादिभियतरामान- मित्यर्थः । यद्यपीह सप्तामनां चतुरात्मानमिति तुरीयमात्रा सम्बदस्य सप्तकस्य तदङ्गरूप स्थूलादि चतुष्टयस्य तरीयप्रणवेन ।

·सिंहोत्तरतापनाम विशेष सम्बन्ध प्रतिपत्तये वक्तव्यमपि नोकं तथापि तस्योत्तरत्र तुरीय-प्रणव-सम्बन्धित्वेन कथनादिहापि तत् कथितमेवेत्ययगन्त- व्यम्, मूलाधारस्थ स्यापि प्रणवस्य तुरीयप्रणय-रूपत्वात्, तत एवं यनामि मध्ये अष्टदलं पद्ममुपदिशन्ति प्राचार्या हादशान्त-घोड़- शान्तयोरिव, मूलाग्नी' मूलाधारगताम्नी अग्निमण्डले 'अग्निरूपं चित्प्रकागरूपं क्रियादि-शक्तिभिर्जठरेण सम्पृतं प्रणवं सञ्चिन्त- येत्। अग्निरूपमित्युतीत्वात् तत्परिवारस्योद्वारस्थान शि:- पाण्यादि-विशिष्टी विग्रहो न कल्पनीयः, किन्तु प्रलयानलार्क-सम- ज्योतिर्माचरूप एव चिन्तनीय इति गम्यते । सप्तात्मानं चतुरात्मानमकारं ब्रह्माणं नाभौ, सप्तात्मानं चतुरात्मानमुकारं विष्णुं हृदये, सप्तात्मानं चतुरात्मानं मकारं रुद्रं भूमध्ये, सप्तात्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्ता- त्मानं चतुरात्मानमोकारं सर्वेश्वरं द्वादशान्ते, सप्तात्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मानमानन्दामृतरूपं प्रणवं पोड़शान्ते। अथ मूलाधारस्थमग्निं नाभ्यन्त रमुन्नीय तस्मिन्नग्नावनुष्टुप्- प्रथम-पादस्याक्षराष्टक-रूपमष्टदलं सञ्चिन्त्य तत्कर्मकायां प्रणव- स्थाकार-वीज-विन्दु-नाद-शक्तिभिश्चतुरामकं चतुहल-पद्मरूपं सञ्चिन्त्य तत्कर्णिकायां सरस्वती-मूलप्रकृति-सब्रिहितो ब्रह्मा सबखरो ध्येय इत्याह, सप्तामानमित्यादिना। अत्रापि सपरिवारमित्यनुपज्यते ; तयोत्तरवाक्येष्वपि। अवाटदले ·समान १ उपनिषदि ३ खणः। श्रकार-सम्बन्धित्वेन कथित-पृथिव्याद्यष्टक-रूपानुष्टुप्-प्रथम- पादावरस्थाः साङ्गोपाङ्गा वेदायतुईलस्थाः ब्रह्मब्रह्म-ब्रह्मविशु- अझरुद्र-बधसबखराय परिवारत्वेन ध्येयाः। नलाष्टदले दिक्षु वेदाः स्मर्तव्याः, अग्निकोणे घड़ङ्गानि, नितिकोणे मीमांसा, वायव्यकोणे न्यायः, ईशानकोणे इतिहास-पुराणा- गम-काव्य-नाटकादयः। चतईले अग्रतो ब्रह्ममर्चेश्वर', दक्षिणतो ब्रह्मरुद्रः, उत्तरतो ब्रह्मविष्णुः, पशिमतो ब्रह्मव्रह्मा । एवमुत्तरवापि चतुर्मुत्ति चतुष्टय-स्थितिरवगन्तव्या । मानं चतुरात्मानमकारं ब्रह्माणं नामो इति मध्ये ब्रह्मसर्वखर- कृमिरुला । 'समात्मानम्' अकार-सम्बन्धित्वेनोक्त सप्तामानम् प्रकारेण सहाष्टामानमित्यर्थः, अन्यथा अनुष्टुबक्षर-सम्बन्धा- योगादिति व्यष्टि-समध्यीः सामान्यनैकत्वमभिधाय तदंशाना स्थूलादीनामर्थकत्वमाह, चतुरामानमिति । 'अकार' प्रणवस्था- कारात्मक रजःप्रधान सोममण्डलस्थ 'ब्रह्माण ब्रह्मसर्वेखर सरखती भूल-प्रकृति सहित 'नाभी तेजोमध्ये अष्टदलस्य-चतुईल. कर्मिकायां सन्दध्यादित्यर्थः । तथा 'सप्तामानम' उकार सम्बन्धि खेनोहान्तरिक्षादि-सप्तकम् उकारेण सहाष्टरूपं 'चतुरात्मानं' स्थूलादिभिरुकार-रूपं विष्णु सर्वेश्वरं योमूलप्रवति सत्व प्रधानं सूर्यमण्डलस्यं दये' अष्टदले उकार सम्बन्धिलेनोक्तान्तरिचा- द्यामकानुष्टुब्-दितीय-पादाक्षरस्थ-वराह-नरसिंह-वामन परशु- राम-राघव-बलभद्र कृष्ण कल्कि-मूर्तिभिरधिष्ठिते तन्मधास्थो- काररूपं चतुईल-पद्मगत-विष्णु-सर्वेखरादि-युते अनुमन्दधात् । तथा समात्मानं मकार-सम्बन्धितयोक्त-धुलोकायष्टक-रूपम, तथा .

·१५८ दसिंहशतरतायनाम् चतुरामानं मकाररूपं रुद्रं सर्वेश्वरमुमा-मूलमसति सहितं तमः- प्रधानमग्निमण्डलस्यं 'भूमधे' अष्टदले मकार-सम्बन्धित्वनोत- लोकाद्यात्मकानुष्टुप्-तीयपादाक्षरस्य-सर्व-भव-पशुपतीशान- भीम महादेव-रुद्रोग्र-मूर्तिभिरधिष्ठिते तन्मधास्थं मकाररूपं याचतुर्दलगत-स्ट्र-सर्वेश्वरादियुते अनुसन्दधात् । तथा 'सप्ता- मानम् अमावा-सम्बन्धित्वेनोक्तः सोमलोकारिष्टात्मानमित्यर्थः, तथा चतुरास्मानं तत्सम्बन्धि-स्थूलादिभिः ओझार' तुरीयं प्रणव- रूपं सर्वेखरं' गुणसाम्योपाधि-शक्ति-मण्डलस्थ मूलप्रति-माया- सहितं 'बादशान्ते' हात्रिंशहलपद्म मूलाधारस्थ हालिंगहलोता- देवताविशिष्टे तत्कर्मािकागत दलस्थ सदादि-मूर्तियुते तत्- कर्सिकागत-चतुहलस्थ-मनजर-चतुष्टय-संयुक्तो अनुसन्दध्यात् । सतात्मानं चतुरात्मान चतु'सप्तात्मानं चतुरात्मान- मोद्वारं तुरीयम् 'आनन्दामृतरूप' गुणवीजोपाधि-शतिमण्ड- लस्थ 'पोड़गान्ते' अधोमुख-द्वात्रिंथदष्ट-चतुईलपद्मः पूर्षीशा- देवताभिय विशिष्टे अनुसन्ध्यात् । अथानन्दा-()मृतेनैनाश्चतुर्धा सम्पूज्य, अथोक्त मूर्तिचतुष्टय-पूजा कार्थत्याह, अथेत्यादिना। 'अर्थ' पीठ-मूर्ति-कल्पनानन्तरम्, 'आनन्दामृतेन' पूर्वोशन "एनान्' ब्रह्मादि-सवैखरान् सपरिवारान 'चतुर्धा चतःप्रकारेण देवता गुरु मन्त्रात्म-प्रकारेण। अथवा चर्धिति पूजासाधनानां जल-गन्ध-पुथ्य धूप-दीय-नैवेद्यादीनाम् आनन्द- तथा .

·१ उपनिवरि ३ खण्ड ।
रूपाणा स्थूलादिकमेण, पूज्यदेवतावत् उतरामबमुता
देवता द्रव्ययोः सम्बन्ध प्रदर्शनाय ()। पूजामन्चारवेवं
प्रयोलच्या । ओम् उग्र वीर महाविष्णुम अम् श्री रज उपाधये
स्थूल विराट् शरीराय विश्व वैवानरान्मने सर्वस्त्रष्ट्रे ब्रमणे मर
स्वती सहिताय सर्वज्ञाय सदामने अनन्ताय असङ्गाखण्ड सयिदे
नारायणाय नरसिहाय परमादने सपरिवाराय नम | ओम्
उ ज्वलन्त सर्वतोमुखम उम् श्री सत्वोपाधये सूक्ष्म हिरण्यगर्भ
शरीराय तेजस सूचात्मने सर्वपालकाय विष्णवे ललीसहिताय
सर्वनाय प्रानन्दामने असङ्गाय सविदे नारायणाय नरसिहाय
परमात्मने सपरिवाराय नमः। ओं म नृसिह भोपण भद्र
मम् श्री तम उपाधये सौषुप्ताचान गरीराय माझेखरामने सर्य
सहः सदाशिवाय उमा सहिताय सर्वजाय सचिदानन्दामने
असगाखण्डा परीक्षाय सविदे नारायणाय नरसिहाय परमा
मने सपरिवाराय नमः । श्रोम् श्रओं मृत्यमृत्यु नमाम्यह ओम् श्री
गुणसाम्योपाधये व्याकृतायात शरीराय प्रत्यग मामने
सर्बोत्पत्ति स्थिति सहार कः सर्वेवराय मूलप्रकृति माया महि
ताय सर्वज्ञाय सदानन्द चिदामने असद्भाण्डाहयापरोक्ष सविदे
नारायणाय नरसिहाय परमात्मने मपरिवाराय नमः। प्रों समस्त
मन्त्रान्ते निरवद्याय निर्गुणायागोव्य अगरीराय अमाय
प्रत्यगइयाय सभासावभासित कृत्याय असन बोधाय असना
खण्डाहयापरोध मदानन्द चिदात्मने सप्तबोध धम्तानर्थ ईताय
निरालम्बन विम्बाय प्रहीन महीदायाय नारायणाय नरसिहाय
(१) र मममत्व प्रदर्शनाए।

·नसिहोत्तरतापनाम परमात्मने सपरिवाराय नम। इति पुप्पातलि कुर्यात् ओ ही मैं चौम् ई नम ससिद्ध समृजिदाप्रमेय परमैकरस्यायै परमह सिनि समस्तजन वाड्मनसातिर्सिन्चै निरन्तरारम्म स्तिमित निरञ्जन परमानन्द सन्दोह महार्णवे स्वरूप परम्परायै (विष्णुपत्नैर विष्णवे हम् ईम् ओं स्वाहा नम , इति देवस्य सूक्ष्मदेहे ब्रह्मज्ञानात्मके पुष्पावलि कुर्यात् । वक्ष्यमाण मन्त्रमञ्चकेन ओहीं श्रो चौम् ई नमो निरन्तर प्रधमान प्रथम सामरस्यायै स्वस्वातन्त्रर समुन्मपित निमेपोन्मेप परम्पराभि खच्छ स्वच्छन्द स्यन्दमान विज्ञान वारिनिधये परमसूक्ष्मायै विष्णुपत्नर विष्णवे महा मायायै ह स ईम् ओं स्वाहा नम । श्री ह्रीं श्रौं धौम् ई नम स्वसङ्कल्प-बल समुन्मूपित भगवहाप्ति-भावस्वभावे म्वेच्छायेग विजृम्भमाणा सत्ता विभक्ति-मूर्तिकार-चतर गुणग्राम-युगत्रिक महोमि ज्वालायै पूर्ण पाडगुण्य महाब्धये परमस्थलायै विष्णु पर विष्णवे महामायायै पञ्चविन्दवे हम् ईम् प्रम् श्री म्वाहा नम । नों ही श्री चौं ह्रीं ह्रीं ह्रीं नमो नित्योदित मुद्रित-महानन्द परम-सुन्दर भगवहिग्रह प्रकाशे विविध सिबजनास्पद पाइगुण्य प्रसरमय परम सत्वरूप परमव्योम प्रभावायै विचितानन्त निर्मल सुन्दर भीगज-प्रकार परिणाम प्रतीण स्वप्रभावाये परमसूक्ष्म स्थूलरूप सूत्मायै विष्णुपत्नै विष्णवे महामायायै पञ्चविन्दये ह्रीं. जी होम् ओं स्वाहा नम। ओं ह्रीं यों चों ही ही ही नम खसङ्कल्प समोरण समीर्यमाण बहुविध-जीवकोश विप्लम पुजाये कलित काल-काल्पनिक कन्पभेद फेनपिण्ड निवहायै नौलासन्द (एक सापपरापराप ·१ उपनिषदि ३ खण्ड । परम र्णित भोक्त भोग्य भोगोपकरण-भोगसम्पदेक महासिद्धये सूम स्थलरूप स्थलायै विष्णुपत्नैर विष्णवे महामायायै पञ्च विन्दवे ह ही ही होम् श्री साहा नमः। ओ ह्रौं श्री जो झी ही ह्रीं नम समस्त जगदुपकार स्त्रोक्त बुद्धि मनो ऽड्न प्रत्यद्भ-सुन्दरायै विधा चतुष्टय समुम्भेपित समस्तजन लक्ष्मी कोत्ति जब माया प्रभावात्मक समस्त सम्पदेकनिधये समस्त शक्ति चक सूत्र धरायै समस्त जगत् सम्भोग सौभाग्यदायिनि विविध विषमोपलव-शमनि नारायणाजस्थितायै श्री ह्रौं बौं छौ हौं जी ही नमो नारायणाय नरसिहाय लक्ष्मी नारायणाभ्या स्वाहा ओं जी श्री होम् ओ थीम् । अथ नैवेद्यानन्तर जलादिभी राजोपचारादिभिश सम्पूज्य भगवन्तमतिप्रमन्द्र सञ्चिन्त्य अधि- कारिखण्ड वक्ष्यमाणेन क्रमेण मन्चराजमाथित्य नमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणेन कमेण मन्त्रराजेन नृसिहपदेन च ब्रह्मास्मैकत्व प्रतिपाद्य क्रमेण प्रणवनिठा प्राप्य सन्धानखण्डे वक्ष्यमाण प्रका रेग ब्रह्मात्मैकल प्रतिपाद्य व्यतिहारखण्डे वक्ष्यमाण प्रकारेण व्यतिप्रत्यापि ब्रह्मात्मत्व सञ्चिन्त्य अनुजा प्रणवमायित्य हादश- सहस-सहा त्रयस्त्रिगदधिक विशतयुत विसहस्रवारम् अटो- त्तर शत महस्रममा वस्तिशदधिक वियतवारम् अष्टोत्तरसता वयम्बिगद्दार दश पिवारमेकवार वा गन्त्यनुमारण जधा जपं देवाय ममयं वक्ष्यमाणमन्च वयेण पुष्पाञ्जलि कुर्यात् । भी ह हसाभको योऽपामग्निस्तेजसा दीप्यमानः स नो मृत्योस्वायतां नमी ब्रह्म विष्णुनाभि ओं नमो भगवते मृसिहायात्मने ब्रह्माने व्याप्ततमाकाराय सर्वमाधिणे परम २१, ·- सिंहोत्तरखापनाम सराय मर्चगतायाहयाय व्याप्ततमाय मायिने तत् मवितुर्वरेष -भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । • श्रीम् अम् उग्रं हः, श्रीम् अं वीरं हः, ओम् अं महाविष्णु हः, ओम् अं ज्वलन्तं हः, ओम् सर्वतोमुख हः, ओम् अं तृसिंह हः, घोम् अं भीपणं ह, श्रोम् अं भद्रं हो, श्रीम् अं मृत्युमृत्यु हः, प्रोम अं नमामि ह, प्रोम् अम् अहं हा, ओं तत् सत् नमी ब्रह्मणे तत् मत् श्री नमः। ओं नमो जराय अमराय अमृताय अभयाय अशोकाय अमोहाय अनशनाय अपिपासाय अदताय हः, ओं झीं ई सः मो हम् औं वाहा हं सर्वप्रकाशकाशत्रिमा- पूर्णाहमाकाराय साय मन्तिराय सर्वात्मने अहयाय अप्र- काश्य-प्रकागाय | ओं नमो ब्रह्मणे अं नमः सर्बसंहर्षे सतत- महिने प्रोम् अंहः, उग्रं वीरं महाविष्णु ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । नृसिंह भीषणं भटू मृत्युमृत्यु नमाम्यहम् । अम् ओं नमः इत्यनेनाकारमन्त्रेण देवस्य वामबाहुमूले विचित्रमन्त्र-राजिता विचित्रां मालां प्रयच्छत् । श्रीम् उम् उग्र वीरं महाविष्णु ज्वलन्त मर्वतोमुखम् । नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्यु नमा म्यहम् । श्री नमो भगवते नृसिंहामने ब्रह्मणे विष्णवे सर्बोत्- कोष्टतमोद्धाराय परमार्थसत्य वरूपाय स्वप्रकागाय असङ्गाय अनन्यदर्शिने अदयाय उत्कृष्टाय नारायणाय विद्महे वासु- देवाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् । ओम् उम् उग्र हुँ, ओम् उं वोर हुम्, ओम् उ महाविष्णु हुम्, ओम् उज्वलन्त हुम्, ओम् उमःमुखं हुम्, ओम् उ नृसिंह हुम्, ओम् उभीपण हुम, ओम उभद्र हुम्, ओम् उमृत्युमृत्यु हुम्, ओम् उ नामामि L ·१ उपनिदि३ खण्ड । हुम्, प्रोम् उम् अह हुम्, ओं नमो भगवते वासुदेवाय । श्री नम उदुत्वष्टाय उदुत्पादकाय उदुत्प्रवेष्ट्रे उदुस्थापवित्र उदु इष्टे उदुत्कर्वे उदुत्पथ-वारकाय उदुदयासकाय उद्भ्रान्तकाय उदुत्तीर्ण विकृतये ओम श्री नमो नारायणाय अ सर्वनिर्ण यकासविम-पूर्णोमेघोङ्काराय औं नमो विष्णवे नम सर्व विचिकित्सा-निरासक पूर्णोन्मेममहिम हरि । उन पोर महाविष्णु ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । नृसिंह भोपणं भद्रं मृत्यु- मृत्य, नमाम्यहम् । श्री (') नम इत्यनेन भगवत कण्ठं पापाद लम्बिनी 'माला दद्यात् । श्री मं वाम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवईनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षोय (९) मा मृताम् । श्री नमो भगवते नृसिंहायात्मने परब्रह्मणे देवाय रुद्राय महाविभूति मकाराय महात्मने अभिन्नरूपाय स्वप्रका शाय प्रत्यग्ब्रह्मणे व्याप्ततमाय उत्कृष्टतमाय सर्वप्रत्यक् तमाय सर्वज्ञाय महामायाविभूतये तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुटू प्रचोदयात् । मं रु, हु, में वीरं हु, मं महाविष्णु हु, म ज्वलन्त हुं, मं सर्वतोमुख हुँ, म नृसिंह हु, म भोषणं हूं, मं भद्रं हूं, मं मृत्यु मृत्यु हुँ, म नमामि हुँ, मम् अहं ई, मम् श्री डी ह्रीं नमः शिवाय हंसः सोह, मम् ओं नमो महते महसे मानाय मुक्ताय महा देवाय महे खराय महासृजे महाचिते महानन्दाय महा प्रभवे भी ही हौं नम शिवाय, मं सर्वमहत्तम ब्रह्ममहत्तम मकाराय सर्वजगन्मयाय सच्चिदानन्दरूपाय वाड्मनो गोचरा (२) क मृत्युचिोय। . . (ख, उम को ·मृसिंहोत्तरतापनाम तिगाय आनन्दानुभव-स्वरूपाय आत्मप्रकाशाय ओं नमः शिवाय, मं नमः मर्वमनोद्रष्ट् मर्वनिर्वाहकाय सर्वप्रत्यूह- काय सर्वसम्पीड़काय सर्वसनालकाय सर्वभत्तकाय स्वाम- खरूपदात्रे अत्युग्राय प्रतिवीराय अतिमहते अतिविष्णव अतिज्वलते अतिसर्वतोमुखाय अतिसिंहाय अतिभीपणाय अतिभद्राय अतिमृत्युमत्यये अतिनमामिने अत्यहङ्काराय खमहिमस्थाय हरः। ओं मम् उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । नृसिंह भीपणं भद्रं मृत्युमृत्यु नमाम्यहम् । मम् औं नम इत्यनेन मन्त्रेण दक्षिणमाहुमूले मालां समर्पयेत् । एवं पुष्पाञ्जलित्रयं कृत्वा, ओम् उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्त सर्वतोमुखम् । नृसिंह भीषणं भद्रं मृत्यमृत्युं नमाम्यहम् । इति नमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण स्तुति-नमस्कारी हावा, प्रोम् उग्रमात्मानं नृसिंहमहं नमामि। ओं वीरमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । औं महाविष्णुमात्मानं नृसिंहमहं नमामि। ओं ज्वलन्तमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । श्री सर्वतोमुखमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ओं नृसिंह- मात्मानं नृसिंहमहं नमामि। औं भीषणमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ओं भद्रमात्मानं नृसिंहमहं नमामि। श्री मृत्- मृत्युमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । औं सर्व-नमस्कार्य- मामानं नृसिंहमहं नमामि। ओं सर्वात्मानमात्मानं नृसिंह- महं-नमामि । इति च स्तुत्यादिकं कृत्वा पूर्बोक-मालामन्य वयं समुचित्य पठन् भगवतो मस्तकात् पादान्तावलम्बिनी व्यापिनों मानां दत्त्वा भगवन्तमतिसन्तु, सञ्चिन्य सदा- ·१ उपनिषदि ३ खण्ड। १६५ मन्त्र नवकैमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणो स्तुति-नमस्कारो कुबन् अभेद-प्रतिपत्ति-रूपमात्म समर्पण कुयात् । ओम् उग्र सहिदा- नन्द पूर्ण प्रत्यक् सदात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माह नमामि । ओं नोरं सच्चिदानन्द पूर्व प्रत्यक् सदारमानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं 'नमामि । श्री महान्तं सच्चिदानन्द- पूर्ण-प्रत्यक् मदात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि । ओं विष्णु सच्चिदानन्द-पूर्ण प्रत्यक्-सदात्मानं नृसिंह परमा- मानं परं ब्रह्माहं नमामि। औ ज्वलन्तं सच्चिदानन्द- पूर्ण-प्रत्यक् सदात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माह नमामि । ओं सर्वतोमुखं सच्चिदानन्द पूर्ण-प्रत्यक् सदात्मानं नृसिहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। ओं भीषणं सचिदा- नन्द पूर्ण-प्रत्यवा-सदात्मानं नृसिहं परमात्माण परं ब्रह्मा नमामि। ओं भद्रं सच्चिदानन्द पूर्म-प्रत्यक् सदात्मानं नृमिहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि । ओं मृत्यमृत्य सचिदा- नन्द पूर्ण-प्रत्यक् सदामानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माई नमामि । इति सन्मन्त्र नवकम)। ओम् उप सच्चिदानन्द पूर्ण प्रत्यक-चिदात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि । इत्यादिकं चिम्मन्ननवकम्। श्रोम् उम्र सच्चिदानन्द-पूर्ण- प्रत्यगानन्दाबानं नृसिंह परमामान परं ब्रह्माहं नमामि । इत्याद्यानन्दनवकम् । प्रोम् उग्रं मशिदानन्द पूर्ण-प्रत्यगनन्ता मान नृसिंह परमात्मानं परं ब्राहं नमामि । इत्याद्यनन्तमन्व- नवकमुह्यम्। ओम् उग्रं मचिदानन्द पूर्ण प्रत्यगामानं नृसिंह पर- (१०.क, ख, सन्मान अवकम ।

·सिंहात्तरतापनगाम् प्रणव- मात्मानं परं वाहं नमामीत्याद्यात्ममन्व-नवकमुह्यम् । इत्याम- समर्पण कला प्रदात्मकत्व-प्रतिपत्त्या प्रणवं जपन् पूजा- परिपूर्ति विधाय चतुमूर्तियोगं कुर्यात् । तथाहि । मुञ्चारयन्, ओम् अमृतमास्त्राव्य मूर्ति चतुष्टयमुपहारे-(१) चतुर्दा सम्पूज्ध मूर्तिचतुष्टयं तेजोमयं लिङ्गपतुष्टयं समत्वा प्रणवं समन्वराजमुचारयन् लिङ्ग चतुष्टयमेकोसत्य अमृतमासावयेदिति चतुर्मूर्ति-योगप्रकारः। तथा ब्रह्माणमेव विष्णुमेव रुद्रमेव विभक्तांस्त्रीनेव अविभक्तांस्त्रीनेव लिङ्गरूपानेव च सम्पूज्योपहारैश्चतुर्धा, एवं चतुर्मूर्तियोगं कृत्वा ब्रह्मयोगः कर्तव्य इत्याह, तथा ब्रह्माणमेवेति । 'तथा' यथा चतुर्दा स्थानेषु मूर्तिचतुष्टयं स्मत्वा सम्पूज्य तेजोमय-मूर्ति-चतुष्टयं सहत्यामृतासावण-लक्षणचतु- मूर्तियोगः सतः, तथा 'ब्रह्माणं' ब्रह्मसर्वेखरमेव सरस्वतीमून- प्रतिसहितं सपरिवार सञ्चिन्त्य पूजादिकं कुर्यादित्यर्थः। अथ विष्णुयोगमाह, विष्णुमेवेति। चतुर्वपि स्थानेषु विष्णुसर्वेश्वरमेव श्रीमूलप्रकृति-सहितं सपरिवार सञ्चिन्त्य पूनादिकं कुयादि- त्यर्थः । रुद्रयोगमाह, रुट्रमेवेति । चतुर्षपि स्थानेषु रुद्रमेवोमा- मूलप्रकृति-सहितं सपरिवारं स्मृत्वा पूजादिकमाचरेदित्यर्थः । भेट्योगमाह, विभक्तांस्त्रीनेवेति। 'विभक्तान्' भिन्नगरीरान् 'मोन्' ब्रह्मादि-सर्वेश्वरानेव प्रकृतित्रय-सहितान् चतुर्षपि स्थानेषु सञ्चिन्य अर्चनादिकमाचरेत् । अस्मिन् योगे सर्वत्र हात्रिंशदष्ट- ()क, मुपदार। ख, मुपहार।

·। । १ उपनिषदि ३ खाड् । चतुर्दलानि पद्यानि पूर्वक्तिदेवता-विशिष्टानि मतव्यानि । तत्र पोत यतर्मुखः मुक्-सुवाचमाला दण्ड-कमण्डलु धरयतुर्बाहु. ब्रह्मा अक्ष सक् पुस्तक-मुद्रा कलग-धरा खेता सरस्वती। विषणुः शङ्ख चक्र गदा-पद्म-धरो विद्युबर्णः । पद्मदय श्रीफलाभय- धरा रक्षा योः। परशु हरिण शूल कपाल धर खेतो गद्रः । पागाइयाभय वर धरामृताभीमा ()। सर्वत्र मूर्तिवयमेकपीठ- युतं ध्येयम्। शक्तयस्तु मूर्खद्गमध्ये () वामोरदेश वा ध्येयाः । अष्टदलेषु च वेदादिकं वाराहादिकं गर्वादिक सदादिकमित्या- यावरणचतुष्टयं प्रत्येक ध्येयम् । अथाभेदयोगमाह, अविभक्तांस्त्रीनेवैति । 'अविभक्तान्' एक गरोरान् 'बोन्' ब्रह्मादीन् शत्यविभाग स्वरूप मूलप्रकृति माया- सहितान् सपरिवारान् चतुर्वपि स्थानेषु सञ्चिन्त्य पूजादिकमाच- रेत् । तत्र सर्वेश्वरी हरिण परश शह चकाचवलय दण्ड घर- सिमुखोऽनिर्देश्यवा ध्येयः। पागायुग पद्म इय-मुद्रा पुस्तक धरा पिमुख्य निर्देश्यवर्णा प्रकृतिः स्मर्तव्या। लिङ्गयोगमाइ, लिङ्ग- रूपानेव च सम्पूज्येति। सशक्तिकान् सपरिवारान् ब्रह्मादीन मर्चव न्योतिर्मितरूपानेय सञ्चिन्य पूजादिकमाचरेदित्वधः । पूजामाधन प्रकारचाह, उपहारयति। 'उपहारे.' अमृतरूप अयं पायादिभिर्जलादिभिर्या, चतुर्वे त्यस्यार्थी व्याख्यातः पूर्वमेव । अर्थ लिङ्गान् संहत्य तेजसा शरीरचयं मंव्याप्य तदधिष्ठान- मात्मानं सञ्जाल्य तस्तेज प्रात्मचैतन्यरूपं वन्नमवष्टभ्य, (V, गपामामा । र, पयामोमा। (२)क, मत्येवमय।

·नसिंहोत्तरतापनाम् सम्पूज्य पुनः किं कर्त्तव्यमित्याह, अथ लिङ्गान् संहत्येत्या- दिना। 'अघ' पूजानन्तरं 'लिङ्गान्' स्थान-चतुष्टयस्थ-ज्योतिर्मि- ङ्गानि प्रणवोच्चारणेन संहत्य' एकीकृत्य अमृतमास्राव्य सर्वदेवता- त्मकं तत्तेजो वईयेदित्यर्थः । अयञ्च योगक्रमः अत्रोक्त पूर्ववा- प्यनुसन्ध्येयः । चिदवष्टम्भयोगमाह, तेजसा शरीरवयं संव्या. प्येत्यारभ्यावष्टभ्येत्यन्तेन । 'तेजसा' पूर्वातन सर्वदेवतात्मकेन आनन्दामृतवदितेन गरीरत्रयस्य स्थूल-सूक्ष्म कारण-लक्षितस्य शरोरत्नयस्यान्तरिदं पूजादिक कृतं, तच्छरीरत्रयं तेन तेजसा तत्तय-व्यापक-रूपेणाभेदेन 'संव्याप्य' सम्यक् सवाद्याम्यन्तरं व्याप्येत्यर्थः। ननु सामान्यशरीरं ब्रह्मज्ञानपर-गत्यात्मकं देवस्य शरोरत्वेन सङ्कल्पा तत्रदं सर्व कृतं, तदेव शरीरमिह सर्व- देवतात्मकं तेज उच्यते; तदनेन शरीरेण व्याम्य शरीरचयं किमात्मकम् ? तदाधारभूत-कारणाद्यात्मकमिति चेत्, न, तस्य पोठादिरूपत्वेन शरीरत्वाभावात् । नायं दोषः । यतो न पीठादि- रूपत्व-कल्पना-मानेण शरीरत्वं कारणादेरपगच्छति कारणादि- रूप-गरोरमेव हि परोपलब्धाधिष्टानत्वादिना पीठादिकमुच्यते ; अतस्तेन साक्ष्याकार-ज्ञानात्मकेन तेजसा शरीरवयं संव्याम्य 'तद- धिष्ठान' अरोरवयस्याप्यधिष्ठानभूतं ब्रह्मात्मकं चैतन्यरूपं 'सवाल्य' शरीरचय-व्यापक-तेजसा च शरीरत्रयेऽपि ज्ञान-तेजसा कवलोकते तहत् किञ्चित्तेजोभावमापने अभिव्यज्येत्यर्थः। 'तत्' एवम्भूतं 'तेजः' शरीरत्रय-व्यापकम् प्रात्मचैतन्यरूपं बलं तस्मिन् हि ब्रह्मज्ञानं तेजसि ब्रह्मात्मचैतन्य-गरीरचतुष्टयं मंहारकमभि- व्यक्तमिति तत्तेज आत्मचैतन्य रूपमित्युच्यते । । बलच्च तनेजा ·तहलमवष्टभ्या १ उपनिषदि ३ खण्ड । १६९ सर्व देत परिभव संहार सामर्थ रूपलात् तस्थ, अत्यवधानेन च सर्वत्तलन परित्याग पूर्वकं चेतमः साक्ष्येकाकारत्वा- पादन तदवष्टम्भो नाम । गुणैरैक्यं सम्पाद्य महास्थूले महास्यूलं महासूक्ष्मे महा- सूक्ष्मं महाकारणे च संहत्य मात्राभिरोतानुजाननुज्ञा- ऽविकल्परूपं सच्चिन्तयन् ग्रसेत् ॥ हतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ एवं गरोर चतुष्टयं सहारोन्मुखं कृत्वा गुणयोगः कर्तव्यो मन्द-मध्यमयोरित्याह, गुणैरैक्य सम्पाद्येति। 'गुणैः' आहे- रादिमत्त्वाहोत्कर्षादुभयखादा मितेरपोतेर्वा तुरीयत्वाचि दूपत्वात् स्थूलत्वात् सन्मत्वाद्दोजत्वात् साचित्वाचेत्युक्ती. 'ऐक्य' वाच्य वाचकयोरेकत्व 'सम्पाद्य' सच्चिन्त्येत्यर्थः। अथ मन्द मध्य मयोः सहार योगोऽपि तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथम: पादोभयतो भवतीत्यत्रोतक्रमण केवलप्रणवोच्चारण कर्तव्य इत्याह, महास्थलमित्यादिना । 'महास्थूल' विराडात्मक स्थूल- शरीर, महत्त्वञ्चास्य पूर्वमध्यात्म परिच्छिन्न स्थूलशरीरमपेत्य । 'महासूम हिरण्यगर्भात्मक सूक्ष्मणरीरमध्यात्ममपेक्ष्य । महा कारणमौक्षणाद्यवस्थ वहिर्मुख सदात्मक प्रलयावस्थञ्च सत् समस्त- ससार-वासनाविशिष्टतया वहिर्मुखोत्सुकत्वेन साक्ष्येकाकारत्वाभा- वात् किञ्चिदहिर्मुखमेव हि कारणात्मक सत् तथापि सर्वजगत् कारणत्वेन महाकारण भवति अध्यात्मपरिचिव सौपुप्तशरीर- मपेक्ष्य । संहारसाधनमाह, मावाभिरिति। उक्तगुणैर्विराडादि पादरूपाभिरकारोकारनकार मानाभिरित्यर्थ । अत्रमावामि- ·वृसिंहोत्तरतामनाम् रित्येयोलात्वात् केवलमणधेनायं योगः कार्य इति गम्यते, प्रक- रणबलात् पादयोगेऽपि न दोषः । अथ कारण-संहारायोतादि- योगमाइ, पीतेत्यादिना । भौतादियोगस्तृतः तुरीयखण्डे चोयते। तबीतादि-योगानन्तरमेव ओलादिमन्दान्तुरीय-खण्ड एव सूचिता जप्तव्याः । घों नमो भगवते नृसिंहायात्मने ओत-प्रोतादि-भावाय सर्वाधिष्ठानाय सर्वात्मने सर्वाय अहयाय एकाय परमार्घ-मदामने व्याप्ताय सच्चिदानन्द-घनैकरसाय अव्यव- हाय्याय अदयाय नमः । ओं नमो भगवते वृसिंहाय प्रोङ्कारात्मने श्रोतप्रोत-भावाय सर्वबाधकाय घाड्मात्ररूपाय सर्वरूपात्मने चिम्मावरूपाय सर्बालने परमेखराय अभिन्नाय अमृताय अभयाय परब्रमणे नमः, इत्योतमन्तः। भों नमो भगवते नृसिहात्मने सर्वानुजाचे सदात्मदावे असङ्गाय अविक्रियाय अहयाय नमः । औं नमो भगवते वृसिंहायोङ्कारात्मने सामुनाचे वाड्मान- रूपाय सर्वभूतात्मनेचिन्मावरूपाय सामने सदात्मक परमेखरा- भिवाय अमृताय अभयाय परब्रह्मणे नमः, इत्यनुनारमन्तः । ओ नमो भगवते नृसिंहामने अनुकरसाय प्रज्ञानघनाय अनादि- सिवाय अहयाय नमः। घी नमो भगवते नृसिंहायोद्धारात्मने अनु- जैकरसाय ज्ञानघनाय अनादिसिद्धाय अहवाय नमः । ओं नमो भगवते नृसिंहायोडाराय सर्वानुमात्मने वाइमात्ररूपाय भर्वरूपा- मने चिन्मात्ररूपाय सामने परमेश्वराय अभिवाय अमृताय अभ- याय परब्रह्मणे नमः, इत्यनुज्ञामन्यः। प्रो नमो भगवते वृसिंहामने अविकन्यायायाय नमः । औं नमो भगवते नृसिंहायोद्वारात्मने अविकल्याम अगाय चिन्मावरूपाय सर्वात्मने परमेखराय अभि- ·१ उपनिषदि ४ खण्डः। १७१ बाय अनामरूपाय अव्यवहार्याय अद्दयाय स्वप्रकाशाय महानन्दा- यात्मने अमृताय अभयाय परब्रह्मणे नमः, इत्यविकल्पमन्वः । एवमेतेचतुईगयोगः सर्वमपि जगत् खात्ममावतया विलाप्याऽनु- शासन-खण्डे पक्ष्यमाणलक्षणं परमात्मानं हंसः सो हमित्यात्मखेन प्रतिपाद्य अनुन्नाप्रणवेन चिदात्मकेन वा सर्बदा स्वात्मस्थो भवेदित्य मुष्ठान-क्रममहेपः। विस्तरस्तु तत्प्रतिपादकोषु अन्येषु द्रष्टव्यः। इत्युत्तरतापनोये रतीयखण्ड ॥ ३ ॥ तं वा एतमात्मानं परमं ब्रह्म अोकारं तुरीयोङ्काराय- विद्यौतमनुष्टुभा नत्वा प्रसाद्य श्रोमिति संघत्वामित्यनु- सन्दध्यात् । अथ स्तुति नमस्कार-विशिष्ट प्रतिपत्ति वामारभते, तं, वा एतमिति । 'त' विराड़ वैखानर हिरण्यगर्भ-सूत्राजा- नेखरामाव्यात बुद्यरूपम् एतं' स्थूलं विश्वं सूक्ष्मं तैजसं सौषुमप्रान्जा-व्याकृत-प्रत्यग्-रूपमामानम् एतसर्य-व्यापकमन्तारं 'परमं बुह्म' परब्रह्मरूपम् 'पोद्वार' चतुर्विधाकारोकार- मकाराईमात्रारूपञ्चेत्यर्थः। 'तुरीयोडाराय विद्योतम्' ओतादि- रूपस्य तरोयोहारस्य विन्दु-नाद शक्ति-शान्त-रूपस्याग्रे पूर्वभागे साक्षितवा विद्योतमान प्रकाशमानं स्वत एव तमात्मानम् 'अनु- टुभा, नमामिपद-पर्यन्ततया स्तुतिपूर्वकं नत्वा प्रसाद्य, तत्प्रसा. देन लब्धसंसार-सहार सामर्थ्यः सन् 'श्रीमिति संहत्य' चतुर्मात्र- मोट्टारमुच्चारयन् विराड़ादिक्रमेण संघल्य ओमित्यनुसन्द- ·१०२ सिहोत्तरतापनाम् ध्यात्। अवशिष्टे नाहम्मदेनावशिष्टं तुरीय तुरीयमद्वितीय मामानमनुचिन्तयेदित्यर्थः। प्रत्र नलेतिवचनात् (१) नमामि पदस्य नमस्कार एवार्थ । तथाचोग्रमित्यादि द्वितीयान्तपदाना यथात एवार्थः। उपामना चेयमनुष्टुप-पादमात्र विद्यान्ता न भवति, अनुष्टुभस्तुरीय प्रतिपत्तिमाव-शेषत्वात् । तुरीयोद्धा राग विद्योतमनुष्टुभा नत्वेत्युक्तम् । ओमिति सहत्येति वच नाम प्रणवेनैव सहार । अयमर्थ । चतुर्मानमोडार समुञ्चार यन् तस्य सार्थस्य साधक तुरीयतुरीयं परमात्मान मृत्युमृत्युमिति पदपर्यन्ततयानुष्टुभा स्तुत्वा नमामीति मनसा कायेनीभाभ्या वा प्रणम्य प्रणवमुचारयन् सर्व महत्याहमिति पूर्णो ऽहं विमर्शरूपेण ब्रह्मज्ञानेनावशिष्टमामानमनुसन्ध्यादिति । अथैतमेवात्मानं परमं ब्रह्म श्रोतारं तुरोयोटाराम विद्योतमेकादशात्मानमात्मानं नृसिंहं नत्वा ओमिति संहरननुसन्दध्यात्। अथानुष्टुप् पद साधना स्तुति नमस्कार विशिष्टामुपासनामाह, अधैतमिति । अथ शब्द क्रमार्थ , क्रमस्तु क्रमखण्ड एवास्या- स्माभिरुक्त । एतमेव त वा एतमित्युक्तमेवेत्यर्थ । विद्योत- मित्यन्तमुक्तार्थम्। 'एकादशात्मानम्' उग्रवादि गुणभेद वैशिध्या देकादश वरूपम् 'आत्मान प्रत्यग्रूप नारसिह खामबन्धहर परमात्मान 'नत्वा स्ततिपूर्वक नमस्कृत्य तत्प्रसाद पर (१ क, ख वक्षन ।

·- १ उपनिषदि ४ खण्ड । लब्धवीर्यः सन् ओमिति सर्व सहरन् अवभिष्ट ब्रह्म खप्रकाशम् 'अनुसन्दध्यात्' तदात्मनावतिष्ठतेत्यर्थः। अय भावः। प्रोद्धार समुच्चारयन् तुरीयं प्रतिपाद्य उमित्याकैकेन पदेनी अत्यादिगुण विशिष्ट तमेव सञ्चिन्तयन् स्तुत्वा अामान नृसिह मिति तमेव थाक्यार्थरूप स्तुत्वा अह नमामौति स्वात्म-समर्पण लक्षणं नमस्कार विधाय वीरादिमन्वैरप्येवमेव स्तुति नम- स्कारो रुखा पुनः प्रणवमुच्चार्य सर्व सहत्य स्वात्मन्यवतितेति । मन्त्रास्तु क्रमखण्डे लिखिता द्रष्टव्या । अथैतमेवात्मानमात्मानं परमं ब्रह्मोकारं तुरीयोड्का- राम-विद्योत प्रणवेन सञ्चित्यानुष्टभा सच्चिदानन्द पूर्णा- मसु नवात्मकं सच्चिदानन्द-पूर्णात्मानं परमात्मानं परमं ब्रह्म सम्भाव्य अहमित्यात्मानमादाय मनसा ब्रह्मणैकी- कुर्यात् अनुष्ट भैव वा (१)। पुनरपि पदमाधन नमस्कारादि विशिष्ट चिन्तनान्तरमाह भग वत प्रमादातिगयार्थम्, अथैतमेवेत्यादिना। उत्ताक्रमार्थ एवाथ शब्द. । नमेवेत्यादि विद्योतमिन्यन्तमुक्तार्थम्, प्रणवचतुर्मात्रेण तुरीयतरोय-पर्यन्त प्रत्यगात्मान पदार्थरूमं सचिन्त्येति प्रणवेन सञ्चिन्त्येत्यस्यार्य । उत्तरत्रानुष्टुभा परम ब्रह्म सम्भाव्येति विशेष व्यवणदहम्पदेनात्मानमादायेत्यहम्पदेन शोधित त्वम्पदार्थादान अवणाञ्च अनुष्टुभेत्यनुष्टुबन्तर्गतैरुग्र वीर महाविष्णु ज्वलन्त सर्वतो मुष दृसिह भोषण भट्र मृत्युमृत्यु पदैरित्यर्थः। अवशिष्टस्य (१)-क, ख धष्टुभव च ।

·नसिंहोत्तरतापनाम् वियोगान्तर यवणादहम्पदेनात्मानमादाय मनसा (1) ब्रह्मणैको कुयादिति नमाम्यहमिति पदयं तावच्छोधित-प्रत्यगात्मादाने तस्योग्रादिपद-नवक-(२) शोधित-नौकात्वप्रतिपत्ती च विनि- युक्तम् अर्थादगिष्टं वृसिहपदं नवपदविशिष्ट बह्मवाचकमिति गम्यते, तदि नृसिंहरूपस्य ब्रह्मणो वाचकामिति प्रधानभूत- विशेष्यस्य वाचकं युक्तम्। अतो ऽनुष्टुभेत्यनुष्टुबन्तर्गतोक्तपद-नव- केनेत्येवेत्यर्थः। कथम्भूतं ब्रह्म अनुष्टुप्-पदैरन्वेष्टव्यमित्याह, सञ्चिदा- नन्द पूर्मात्मसु नवात्मकमिति । ब्रह्मणः खरूपभूतेषु सचिदानन्द- पूर्ण-प्रत्यच-पञ्चखपि प्रत्येकं नवात्मकं सदादीनामेकैकस्यापि सर्व- संहार-समर्थत्वादिति-रूपमिद्धये प्रत्येकम् उग्रमित्यादि पदनवकं योज्यमित्यर्थः। ओम् उय सदात्मानं वीरं सदात्मानं महान्तं सदात्मानं महाविष्णु सदामानं ज्वलन्तं सदात्मानं सर्वतोमुखं सदात्मानं नृसिंह सदात्मानं भोषणं सदात्मानं भद्रं सदात्मान मृत्यमृत्यु सदामानमिति सत्संयोगक्रमः । उग्र चिदात्मानम् इत्यादिरूपचित्संयोगक्रमः । उग्रम् आनन्दात्मानं वोरम् आनन्दात्मानम् इत्यादिरूप अानन्दसयोगक्रमः । उग्रम् अनन्ता- मानम्, उग्र पूर्णान्मानमित्यादिरूपो वा पूर्णसयोगक्रमः । उग्रं प्रत्यगात्मानम्, उग्रमात्मानमित्यादिरूपो वा आत्मसंयोग- एवं ब्रह्मविशेषकम-भूतानां सदादीनां ब्रह्मवत् सर्वसंसार-विरोधित्व प्रतिपत्त्यर्थमुग्रवादि-रूपमभिधाय तेषामेव कमः। (१) क, ख, न मनसा । (९) क, नस्योपादिपदे नवकं ।

·१ उपनिषदि ४ बछ । १७५ । सदादीनां वधवत् मचिदानन्द पूर्मात्मत्व प्रतिप त्यर्थमुग्रमित्यादि पदसमूहस्य सदात्मानमित्यादिपद समूहस्य च मध्ये सदादिविशेष एवेन सचिदानन्द पूर्ण प्रत्यक्पदानि प्रक्षेप्तव्यानीत्याह, सचिदा नन्द पूर्णान्मानमिति । अवापि मच्चिदानन्द पूर्णात्मम्बित्यनुपज्यसे। अन सच्चिदानन्द पूर्णात्मसु पश्चस्वपि सच्चिदानन्द घूर्णा मानमिति सम्पन्चे सदादीनामे कल्वेन न मावत् मच्चिदानन्दादि वरूपत्व सिद्ध भवति । अतो ब्रह्माणी विशेषग्णानाञ्च कलेन ब्रह्मण एकरम वच सेन्सरति । प्रोम् उग्र सच्चिदानन्द पूर्ण प्रत्यक्-सदामान- मित्यादिक्रमेण योगो द्रष्टव्य । विशेष अधप्रतिपत्त्यर्थं तहाचक पदायमाह, परमात्मानं परं ब्रोति । प्रोम् उ मशिदानन्द पूर्ण प्रत्यक्-सदारमानं परमात्मानं परं ब्रयेत्यादिप्रयोगकम । अत्र यद्यपि विशेष्य याचक नृसिहपद पय्यांयत्वेन परमात्मान पर मोति पदहयमय शुत तथापि तम्मात् पूर्व मिछपद प्रयोगाम्यम् अन्यथा मन्त्रराजगतस्य नृसिहपदम्य परित्याग प्रसन्नात् पदयात् पूर्वमेय च सस्य प्रयोगो न्याय्यः । तत्स्थाने पदयस्य प्रामत्वेन तस्य प्राधान्यान् । तत्पदार्य सम्भाव्य अहम्पदेन गोधित प्रत्यगामानमादाय नम इति पदेन तस्य ब्रह्माणैकत्व भावनीयमित्या, अहमित्यामानमादाय मनसा ग्रहणकीकुर्यादिति । प्रोम उप सचिदानन्द पूर्ण प्रत्यक मदामान मिह परमात्मानं पर प्रधाह नमामीत्यादि क्रमेण फ्रमगड़ी तमन्ना द्रव्याः । अथ प्रणयादिक विना पनुष्टुभव या प्रमामा प्रतिपत्तथ्य- मित्याह, अनुष्टुभव पति। पत्रीयत्वादिगुण मत्यो मि एच ·१७६ मिहोत्तरनामनाम् म्तत्पदार्थः, अहमिति त्वम्पदार्थ वाचकः, नमामीति पदं तत्त्व- म्पदार्थयोरैक्य वाचकमिति भावः । एप उ एव नृ एप हि नृसिंह. सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सिहो ऽसौ परमेश्वरः, असौ हि सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सन् सर्वमत्ति। मन्दराज मध्यगत नृसिंहपदेनैव च ब्रह्मात्मैक्यं प्रतिपत्तव्य मित्याह, एप उ एव न इत्यादिना । तत नृशन्दस्य प्रत्यगर्थता- माह, एप होति। 'एप' सर्वेषां स्वानुभवसिद्ध आत्मा उ एवेति तस्यैव नृशम्दार्थत्वमन्यवानुपपत्तेरवप्रियते । १ इति नृसिह इत्यत्र नृशब्दस्यार्थ इत्यर्थः । कथमस्यैव नृशब्दार्थलमित्याह, 'हि' यस्मात् 'सर्व' सर्वम्मिन् देशे वर्त्तते मवस्यात्मरूमं सच्चिदानन्दक्रमेण 'सर्वदा' सर्वस्मिन् काले वर्तत नित्यत्वात् 'सर्वात्मा' च भावाभावात्मकस्य जगतः सच्चिदातिरेकेणाभावात् सात्मत्वमस्याक्गन्तव्यमिति देशत कालतो वस्तुतचापरिच्छिन्न आमत्यर्थ.। अयं भावः। नृ इति नृगतावितिधातो रूपं गतिय व्याप्ति. (1) त्रिविधा मुख्या, सा च प्रत्यगात्मन्येवोपपद्यते, तदन्यस्य तदृश्य- बेन तब कल्पितत्वोपपत्तेः, तस्मात् स एव नृशब्दार्थ इति सिहशब्दस्य तत्पदार्थ वाचकत्वं दर्शयति, सिहोऽसौ परमे- श्वर इति । "सिह.' सिहशब्दस्यार्थ इत्यर्थ. 'असौ' श्रुति एप होति। एम (१) ख गनिमाथाप्ति।

·१ उपनिषदि खण्ड..
-
स्मृति लोक-प्रसिद्द. परमेश्वरः। सिहगब्दस्य तदर्थवाचकतां
दर्शयति, अमो होति । 'असो' परमेश्वरः, सर्वत्र सर्वदा
मात्मा सन् इत्युक्तार्थम्, ‘मबत्ति' बाग्मसात् करोति
सच्चिद्रूपेणेत्यर्थः अयं भावः। पिञ् बन्धने इति धातो
रूपं सिमिति,
कार्य कारणरूप बन्धार्थोऽमो सि:,
तं हन्ति व्याप्य संहरतीति सिंह इत्युच्यते। ह इति हन्
हिंसा गतीरित्यस्य धातो रूपम् , तत्र हिंसा सर्वसंहारः,
गतिाप्तिस्विविधा , तदुभयं प्रत्यगात्मभूते परमेश्वर एक
सम्भवतीति म एव सिंहशम्दार्थ इति ।
अत
.
नृसिंह एवैकल, () एप तुरीय, एप एवोगः, () एप
एव वीरः, एप एव महान्, एप एव विष्णुः, एप एव ज्वलन्, एप
एव सर्वतोमुख, एप एव नृसिंह, एष एव भीषणः, एष एव
भद्रः, एष एव मृत्युमृत्यः एष एव नमामि. एप एवाहम् ।
एवं योगारुढो ब्रह्मण्येवानुष्टुभ सन्दध्यादोदार इति ।
एवं पदार्थहयं सशोध्य मामानाधिकरवादि-
सिपदा-
र्थयोरत्यन्तैक्य लक्षणं वाक्यार्थमाह, नृसिह एवैति ।
ब्रह्मैव बन चाभैयेत्यर्थ । पदार्थहय कधन प्रसन प्रात
प्रामा
(१) कौरवास। १), पगए।
(1), मामान्याधिकाज्यारि-मा

·सिधात्तरतायनाम् मंमर्गादिवाक्यार्थता निराचष्टे, एकल इति । एकरस: सिंह एव 7 एकरसोऽवैव च सिंह इत्यर्थः । ननु लोके संसर्गादि- लक्षणो वाक्यार्थो दृष्टः, ततोऽवापि तथा स्यादित्याशा अस्य वाक्यार्थस्य लोकोत्तरत्वात्रैवमित्याह, एप तुरीय इति। मर्वदैत-संहार-समर्थत्वाचास्य वाक्यार्थस्य असमर्गादि- रूपत्वमित्याह, एष एवोग्र इति । संहार-समर्थत्वेऽपि मन्द- प्रस्थापनतया सर्वमनर्थजातं सहरत इति चेत्, न, इत्याह, एप एव वोर इति। एष एव महानित्याद्यप एवाहमित्यन्त- ममहार-समर्थः परिभवामहः प्रभुयाप्त इत्यादिपद व्याख्याने- नैव व्याख्यातप्रायमिति न पुनर्व्याख्यायते। तव तुरीयपदार्थ- मडावं दर्शयता पदान्यर्थतो व्याख्यातानि, इह तु तत्रोक्त मेवार्थमुपजीव्य तुरीयस्य वाक्यार्थरूप संहार सामर्थ कथनेन वाक्यार्थस्याखण्डता उपपाद्यते इति विशेषः । किञ्च पुर्वच तुरीये पदार्थसद्भावमावं दर्शितं सर्वसंहार-समर्थ इत्यादिना, इह त्वेष एवीय इत्यादिभिः सावधारणैर्वाकरिहैव मद्रावो दर्शित इति महान् विशेषः । अतएव च वार्तिकलद्भिः प्रतिपद-व्याख्यानमेवकारार्थो दर्शित., “उग्रता क्रूरतान्यत्र प्रतोचो ब्रह्मणो नहि" इत्यादिना । उत्तोपासनादि-बलेन केवलोहारावस्थान समर्थस्य सर्वमन्यत साधनजातं प्रणवे सन्यस्य .

·१ उपनिषाद ४ खण्ड १७८ साधनजातं ब्रह्मरूपे प्रणव ऽन्तीय तेनात्मानमनुसन्दध्या- दित्यर्थः। तदेतौ श्लोकी भवतः, संस्तभ्य सिंहं वसुतान्गुणर्वान् संयोज्य घटङ्गपभस्य कृत्वा (१) । वश्या (१) स्फुरन्तीमसतो निपाद्य सम्भक्ष्य सिंहेन स एष वीरः ॥ श्टङ्गप्रोतान् पदान् स्पृष्ट्वा कृत्वा तामयसत् (२) स्वयम् । नत्वा च बहुधा दृष्ट्वा नृसिंहः खयमुइभौ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ गतखण्ड-चतुष्टयोक्तेऽर्थ मन्त्रानवतारयति, तदिति । उक्तोऽर्थे 'श्लोको' मन्त्री ब्राह्मण मूलभूतौ सम्भवतः । 'संस्तभ्य मिहम्' उपाध्यविवेक-वशाञ्चलन्तम् आत्मानं सिंह पर- मार्थतो निरस्त-निखिल बन्धं 'संस्तभ्य' विवेक-विज्ञानेन खमहि- नेश्व स्थिरीकत्या किम् । इत्याह, 'स्वसुतान्' खस्य सिंहात्मनः सुतान् स्थूलविवादीन् 'गुणान्' गुणे: स्थूलत्वात् स्थूल- भूक्वाञ्चत्याद्यैः ऋद्धान् वृर्डि प्राप्तान् राडू-वैवानरादि- भावं गतान् इति मन्त्रस्य प्रथमपादेन प्रथमखण्डार्थः तच (२) क, ख, ग, हत्वा । (२) क,ख, ग, घस्सा। (३) ख, हत्या मामुग्रसन सयम् ! ग, इत्वा नानवसत सयम 1 घ, हत्वा नानपमन् स्वयम्।

·१८० नृसिंहसरसापनाम् . सहीतः। 'ऋपभस्य छन्दमामुपभस्य प्रधानस्य प्रणवस्य 'शृङ्ग' मानादिभिः तान् खस्तान प्राप्तादिभिः मामान्यैः 'संयोज्य' मात्राये क्यं (१) प्रतिपाद्येत्यर्थः 'हत्वा' स्थूल सूक्ष्मे सूक्ष्म कारणे च मात्रायेण संहत्येत्यर्थः । तुरीये भाषायां कारण- संहार-प्रकारमाह, वश्यामित्यादिना। तां कारणरूपांमायाम् शीतयोगेनात्मवश्यां रुत्वा अनुजाट-योगेनात्मसत्ता-स्फुरणाधीन- तयासतों स्फुरन्तों तब कल्पिततया सम्भाव्यनुज्ञायोगेन ‘असतीम्' अविद्यमानसमां निरस्तप्रसरां रुत्वा 'निपोद्य' साचि-चिदाकार- मेवातिमयनेन मनः कुर्वन् तां साक्षि-सिंह चैतन्य स्खविरोधिन्येव मज्जयित्वेत्यर्थः । उक्तश्च । “ओतत्वाच तुरीयस्य वश्यानुन्नाटता- परा। अनुक-रसत्वाच संहत्य वाहयाकृतिः” इत्यादि । 'सम्भत्य सिंहेन' बुद्धिसत्त्यारूढ़ेन तुरीयेन स्वात्मना ब्रह्मणा तावन्मात्रेण सम्भक्ष्य तबाध्यस्ता मायां तस्मिबुदितेन जानेन तावन्माचां कृत्वेत्यर्थः । सम्भक्ष्य सिंहेनेति मन्त्रराजेन तुरीय-तुरीयं चिन्तयन् तां मायां संहत्येत्यर्थः । स एवं तुरीयविद्वान् वीग: पुनः मंसारापरिभायो भवति नृसिंहरूपत्वात्तस्येति द्वितीय- खण्डार्थः सङ्गहीतः। 'शृङ्गप्रोतान् पदान्' प्रणवमात्रा- व्यासान् विराड़ादीन् चतुःसप्तकान् ब्रह्म-सर्वेश्वरादींश्च पदानि अनुष्टुप् पाद-चतुष्टयेन 'स्पृष्ट्वा' संयोज्य सञ्चिन्त्य 'हत्वा' क्रमेण संहत्य 'तो' कारणभूतां मायाम् उत्तप्रकारेण तुरीयमात्रया पादेन च यथासम्भवम् अग्रसत् (१) संहतवान् स्वयं वीरो विद्वान् (१) क. ख, भावयाय क्या (२) क, यथामभय पमन् मन्। ख, पथासम्म यमन् ।

·१ उपनिदि ५ खण्डः। 1 नृसिंह पामेति तोयषण्डार्थः सङ्ग्रहीतः । 'नवा च बहुधा' अनन्तर-खण्डोत प्रकारणामभूतं नृसिंहमनेक प्रकारेण नखा, च शब्दात् स्तुत्वेत्यर्थः। 'बहुधा दृष्ट्वा च' स्वात्मानं वृसिंह नमस्कारमन्त्रैः प्रणवेन मन्त्रराजेन सिहपदेन च बहुधा दृष्ट्वा नृसिंहः स्वयमुहभौ पूर्वमपि स्वयं नृसिंह एव सन् अन्नाना- दनभिव्यक्त तत्वादेव प्रसादजेन जानेन दृसिंहः स्वयम् 'उपभो' अभिव्यक्त इत्यर्थः। इत्युत्तरतापनीये चतुर्थः खण्डः ॥४॥ अथैष एवाकार प्राप्ततमार्थः अात्मन्येव नृसिंथे ब्रह्मणि वर्तते, एष होवाप्ततमः, एष हि साक्षी, एप हि : ईश्वरः; अधेति। ओद्वारे अनुष्टुभमन्तर्भाध्य तेन खात्मानुसन्धानं कर्तव्य मित्यक्तम् । तत् कथमनुष्टुभः प्रणवे ऽन्तीयः, कथं वा तेनात्मानु सन्धान कर्त्तव्यमित्याकाहायां तत्प्रदर्शनाय खण्ड आरभ्यते, तचाकारस्याततिजस्य व्याप्त-प्रत्यगर्थत्वमभिधाय तदुत्पादनाय प्रतौचिमन्वराजार्थ सद्भावमभिधाय स एवाका- रस्य योग्योऽर्थ इति नियम्यते प्रथमपयायेण, दितीये पर्याय शान्तर-परिहाराय प्रत्यगात्मन एवोत्कृष्टार्थीकारार्थत्वमभि- धाय आत्मन उत्कष्टलोपपादनायात्मनि मन्त्रराजार्थ-सद्भाव. मकारार्थत्वमभिधाय विभूतिमत्त्वेन प्राप्तदोप-परिहाराय ब्रह्मणि मन्तराजार्थ सद्भाव उच्यते । तस्माद्ब्रह्यगि प्रत्यगात्मनि च मन्त्र- राजान्तर्भावात् तहाचक प्रणवमात्राम्वपि तदन्तर्भावो भातव्यः, तहाचकत्वायोगात् पाच वाचकयोरभेदाच । अन्यथा ·१६२ सिंहोत्तरसापनाम् एपा सावदकारस्थ व्यासतमार्थत्वमततिजवरत्वेनाह, · अथेति । अनुष्टुप्पद-विशिष्टेन चतुर्मात्रेण प्रणवेनोपासनमभिधाय केवलेन विमात्रेण प्रणवेनामप्रतिपत्तिरभिधीयते इत्यधशब्दाः । मात्रा उकार एव, का सा माना ? इत्याह, अकार इति । स चाप्सतमार्य एवेत्येवकारस्यान्वयः । अस्त्यकारम्याततिजत्वेन व्याप्सतमार्थत्वम्, स तु व्याप्ततमोकारार्थ. कः? यस्मिन्नकारस्य हत्तिर्भवतीत्यत आह, आत्मन्येवेति 'आत्मन्येव' प्रत्यगात्मन्येवे- त्यर्थः । तस्थाकारार्थत्वाय विविधव्याप्ति-सिद्धये सर्वसंहर्तृत्वमाह, नृसिंह इति । स्वात्मबन्धहर इत्यर्थः । ततय वृहत्त्वात् तत्राकारस्य त्तिर्युक्तोत्याह, ब्रह्मणि वर्तत इति । नन्वन्येऽपि व्याप्ता आकाशा दयः पदार्थाः सन्ति, अतस्तमामन्यतमस्मिन्नकारस्य वृत्तिरस्तु, न तेषां व्याप्तत्वेऽपि व्यासतमत्वाभावादित्याह, एप टेवाप्ततम इति। कथं प्रत्यगात्मनोऽप्येतच्छरीरमात्र-वर्तिनो व्यासतमत्व- मित्याशा सर्वबुद्धिसाक्षित्वात्रैयमिति वदनु मसंहस्त्वं ब्रह्म- त्वञ्च क्रमेण माधयति, एप हि साक्षीति। नहि सानिमात्रे भेदो भवतीत्यर्थः। तथापीश्वरस्य (भेदेन स्थितत्वाब व्याप्ततमत्व- मित्याशय नेत्याह, एप ईश्वर इति । न हि साक्षिणो व्यति- रितस्य साक्ष्यस्य जड़स्येश्वरत्वं सम्भवतीत्यर्थः अतः सर्वगतः, नहोदं सर्वमेष हि व्याप्ततमः, इदं सर्व यदयमात्मा मायामात्रमेष एवोय एष येवाप्ततमः, एप एव वीर एप हि व्याप्ततमः, एप एव महानेष एव (1) ख, न नचापौवरस्य।

·१ उपनिषदि ५ खण्ड। १८२ व्याप्ततम , एप एव विष्णुरेप हि व्याप्ततम , एष एव ज्वलन् एष हि व्याप्ततम , एष एव सर्वतोमुख एप हि व्याप्ततम, एप एव नृसिंह एप हि व्याप्ततमः एप एव भोपण एप हि व्याप्ततम , एप एव भट्र एष हि व्याप्ततम , एष एव म्टत्युमृत्युरेप हि व्याप्ततम, एप एव नमाम्येष हि व्याप्ततमः, एष एवाहमेप हि व्याप्ततमः, देवो ब्रह्म भवति । आत्मैव नृसिंहो फलितमाह अत सर्वगत इति । तथापि सर्वमाक्षिण माक्ष्य सद्भावान व्याप्ततमत्वमित्याशय माक्ष्यस्य साक्षियति रेकेणामखमाह, न हीदं सर्च मिति । तत्र हेतुमाह एष हि व्याप्ततम इति । एप ईखर साक्षी ईशितव्ये साक्ष्ये अतिशयेन व्याप्त। स वाह्याभ्यन्तरं म्वोकत्व सकल , अन्यथा साक्षित्वानुपपत्तेरित्यर्थः । अथ वा अकारस्य तावद्याप्ततम कश्चिदर्थोऽभ्युपगन्तव्य । म माक्षिणो ऽन्योऽनुपपन्न इत्यकारस्य निरर्थकत्वभयात अात्मन साक्ष्यसकोची ऽपि नाभ्युपगन्तव्य इत्यर्थ । नन्वेवमपि साये व्याप्ये साक्षिणो भेदेनाभेदेन न वा विद्यमाने कथं व्याप्ततमत्वं सम्भवतीति चेत् नाय दोषः। यतो न साक्ष्यं परमार्थतोऽम्तोत्याह इदं मर्च यदय- मामेति । योऽयमात्मा स एवेदं मर्व न तु तत तस्माद्भटेनाभेदेन वा स्थितमित्यर्थः। तत्रास्य सर्वस्य मायामात्रले हेतुमाइ माया ·१८४ अकारस्य सिंहसरतापनगाम् मावमिति। मायामात्रेणापि साक्ष्येण व्याप्पिसहोचो भर्या अतो न व्याप्ततमत्वमात्मन इति चेत्, न, तत्संहार-समर्थत्वादस्य त्याह एप एवीन इति। उग्रत्वमप्यततिजस्याकारस्य नैर घंक्यभयादात्मन्यभ्युपगन्तव्यमित्याह, एप हौति । तावदेप एवात्मार्थः, यत एय वासतमः । न चासतमत्वमुयत्वस सबसंहर्टवस्याभावे सम्भवति; अतोऽकार एव स्वयमुग्रपदा रमा सनुग्रत्वमभ्यामनो बोधयतीत्यकारस्योग्रपदात्मत्वं तावत् सिमित्यनेनीतम्। एवं वोरादि-पदात्मत्वमप्यवगन्तव्यम्, ततया यदुक्त मनुष्टुभं सन्दध्यादोद्वार इति,नदिदमुपपादितं युक्त्या भवति । संहार-ममर्थत्वेऽपि मन्दप्रस्थानत्वाव संहरति किन्तु सर्वमप्य. नर्थजातं सहत इति चेत्, न, यतोऽयं परिभवासह इत्याह, एप एव वोर इति। वोरवेऽपि पुर्वबहसमाह, एप होति। एव- मपि प्रतिवन्ध-सम्भवान संहरतीति चत, नत्याह । महान् इति । महत्त्वेऽपि पर्यवहेतुमाह । एप होति । एवमेवो. तरायपि अनुष्टुय-पदानि पूर्वोक्ताशहा-निवकिपेनोग्याम्य तत्पदार्थात्मन्यकारार्थ व्याप्यन्यथानुपपत्त्या तत्तत्पदामना- कारण साधनीयम् । एवमकारनिरभमतर्भाव्य तेन प्रत्यगात्मप्रतिपत्तः फलमाइ। आमेष नृसिंह इत्यादिना । प्रत्यग्भूतं चिदामक मर्यवध-रहितं एप एव जानकान एव अधा भवतोयी। यएवं वेद सोऽकामोनिष्काम भाकाम यात्मकामोनलय प्राणा उत्क्रामन्त्य त्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन ब्रह्माप्येति।

·१ उपनिषदि ५ खण्ड । १८५ .. एवं विदो वेदनमात्रेण ब्रह्मत्वमुपपादयति, सोऽकाम इत्या दिना। यस्मात् 'सः विद्वान् 'अकामः' मुक्त' मर्ववियय रहितो जानसमकाल एव, तम्मात् ज्ञानममकाल एव ब्रह्म भवतीत्यर्थः । कुतो ज्ञानसमकाल एवाकाम इति तत्र निष्कामवं हेतुमाह, नि काम इति। निर्गतष्णाभेदत्वात्तदैवेत्यर्थः। कुतस्तृष्णा भाव इति, आप्तसर्वकामवादित्याही प्राप्तकाम इति । अनाप्तकामस्य हि ष्णा तदियया भवति, न तु प्राप्त सर्वकामस्य । कुत प्राप्तकामता विदुप इति अात्मकामत्वादित्याह, आत्मकाम इति । ये पूर्व परमानन्दानुभव रूपात्माज्ञानादाप्तव्यानात्मभूताः कामा' अभवन् अतस्ते उहात्मजानादनाने निवृत्ते अज्ञान तत्- कार्यवानिहत्ता' प्रामानन्दमात्रतामेव प्राप्ताः, अत आप्तकाम वादात्मकामः, अतश्च स निवृत्तणः, अतोऽकामो निर्विषयो मुक्ती ब्रह्मैवामी ज्ञानमम इत्यर्थः। अस्त्वेवं ज्ञानममये ब्रह्मत्व, शरीर पातादूईन्तु पूर्ववत् पुनरपि मसारं प्राप्नोतीति चेत्, न, अज्ञान-कामाध्यासत्वेनोत्तान्यावात् न तस्येति । 'तस्य' अकामस्य मुक्तस्य प्राणा नोत्क्रामन्ति, कर्मफल भोगाय उत्क्रमणं स्यात्, तत् कर्म चाज्ञानक्कतं विद्यया नष्टमिति तत् फलानुपपत्तेर्ब तहोगाय प्राणा उत्क्रामन्यन्तकाले, किंतर्हि अत्रैव समवनोयन्त विदुषः श्रात्मन्येव 'समवनीयन्ते' एकीभावं गच्छन्ति, न तु विद्वान् समवनीतेषु प्राणेषु शरीरे च पतित पूर्वमपि ब्रह्मैव मन् उत्तरकालेऽपि ब्रह्मवाप्येति, अज्ञानरूता बद्मावनिवृत्तिरेष बद्माणाप्ति', न तु वर्गादि प्राप्तिवदप्राप्तप्राप्तिः सम्भवति आत्मत्वात् ब्रह्मणः मोक्षस्य म्वर्गादिवदनित्यत्व-प्रसङ्काच । A इत्याहा ·नृसिंहोजरतापनारम् अथैष एवोकार उत्कटतमार्थः आत्मन्येव नृसिंहे ब्रह्मणि वर्तते । तस्मादेव सत्यावरूपोनह्यन्यदस्ति अमेय- मनात्म-प्रकाशमेष हि स्वप्रकाशोऽसङ्गो ऽन्यं न वीक्षत आत्मा; जन्वात्मात्मन्यनात्माध्यासवदात्मनोऽप्यनात्मन्यध्यासोऽङ्गीकर्तव्य:, अन्यथा लोकव्यवहारानुपपत्तिः ; तम्मात् कल्पितस्यासत्त्वे आत्म- नोऽपि कल्पितलेनासत्व-प्रसङ्गः तस्य सत्यत्वे च अनात्मनोऽपि सत्यत्वं म्यात्, एवञ्च सति कं विशेषमाथित्यात्मनः मसंहार- समर्थत्वेन व्यासवादकारार्थत्वं नत्वनारमनस्तदभावादिति पूर्वमुक्ता- मित्यागङ्गामुकारेण परिहत्तुमुकारस्यार्थमाह । प्रथेत्यादिना । अकारार्थ-कधनानन्तरम् उकारार्थ उच्यत इत्यथगदार्थः । एपा मात्रा उ एष, का मा मावत्याह, उकार इति । स चोत. कृष्टतमार्थ उत्कष्ट-शव्दैकदेगत्वात् तस्य अर्द्धम् उत्शष्टत्वमा- धिक्यच्चोत्कर्षः। अनारम सम्बन्धिलेनाध्यम्तत्त्वेऽपि स्वरूपेणान- ध्यासादध्यम्ताचोत्कृष्टत्वम् । असंसृष्टत्वमनध्यस्तत्वम् अहम् उत्साष्टत्वमाधिक्यच नदेव, कोसावुत्कृष्टतमोऽर्थो यस्मिन् उकारस्य हत्तिरिति तबाह, प्रामन्येयेति । देवादिरूपस्यात्मन एव मोध्यक्षस्योक्तरूपोत्कर्ष-सम्भपात, म एवोकारार्थ इत्यर्थः । प्रतयोक्तशा निरवकागेवाह, तस्मादिति । यम्मादध्यासाध्य- म्हाध्यक्षतया खरूपेणानध्यस्ततया वर्तते तस्मात्' उत्पष्टत्वात् एप एव सत्यम्बरूयो न त्वनामत्यर्थः। अनात्मनोऽपि तहिममध.

·न टूयाह १ उपनिषदि ५ खण्ड । रूपेणैवाधस्तत्वं स्वरूपतस्त्रात्मवदनध्यस्त परमार्थ सद्रूप एवा नारमापीति चेत् न, इत्याह नह्यन्य दस्तोति । परमार्थलाभावे हेतुमाह, अमेयमिति । अज्ञातवासम्भवात्मा न सम्बन्धायोग्य वादित्यर्थः। ननु प्रमाणाविषयस्याप्यात्मनी यथास्तित्व तबदना मनोऽप्यस्तु इत्याशयानात्मन आत्मवैषम्यमाह अनात्मप्रकाश मिति । प्रमाणाविषयत्वेऽप्यात्मनः सिद्धि सम्भवसि खप्रकाश खात्, न खनात्म मोऽस्वप्रकाश वादित्यर्थ । श्रात्मनोऽपि स्वम कायत्व न इति चेत् न इत्याह एप होति । सर्वसाधकस्य स्वप्रकागवम स्याभ्युपगन्त यमित्यर्थ । तहि स्वप्रकाश आत्मा नारमान साधयविति चेत असनोऽन्य न वोचते आमिति । असङ्गत्वादन्य न प्रक प्रकाशयत्यात्मत्वर्थ । श्रतो नान्यत्र प्राप्तिरात्ममात्र होतदुत्कृष्टम्. एप एकोम एप होवोत्कृष्ट, एप एव वोर एष ह्येवोत्कर, एप एव महा नेष ह्येवोत्कृष्टः, एप एव विष्णुरेषयेवोत्कृष्ट', एप एव ज्वलन्नेप होवोत्कृष्टः, एष एव सर्वतोमुख एप येवोत्कृष्टः, एप एव नसिह एप छवोत्कृष्ट , एप एव भीषण एप होवोत्कृष्ट, एप एव भद्र एप ह्येवोत्कृष्ट एप एव मृत्यमृत्युरेष ह्य वोटष्ट , एष एव नमाम्येष छवोत्कृष्ट , एष एवाहमेष ये वोट , तस्मादात्मानमेवैवं जानीयादात्मैव नृसिंहो देवो भवति। य एवं वेद सोऽकामो निष्काम प्राप्तकाम श्रात्मकाम न तस्य प्राणा उत्क्रामन्यचैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति । .

·१८८ वृसिंहोत्तरतापनाम न च अनात्मनः तकारस्य यत फलितमाह, अत इति। कथं तानात्म-प्रतिभासो लोक- स्येति आत्मन्यध्यस्ततया अनावान आत्मन्यतिरेकेणाभावा- दात्मप्रथामेवानात्मप्रथां मन्यते लोक द्रव्याह, प्राममातं होति। अनाग्मन एवात्मन्यध्यस्तत्वे पूर्वोक्तं हेतु मारयति, एतदुत् कष्टमिति । 'एतत्' आत्मत्वं सतो नाध्यम् हीत्यर्थः । अध्यस्तस्यापि दैतस्य यदि प्रतीतिः परिहर्नु न गया तर्हि सभयत्व-प्रतिभासोऽपि न परिहर्च शक्यः । कल्पितत्वं नियतुं शक्यते तस्य व्यभिचारामिरित्ययमपि दोषी नास्ति, यतोऽयमामा स्वाध्यस्तसर्व-संहार-समर्थ प्रत्याह, एम एवोग इति । उग्रत्वमेव कुतः' इति तदाह, एम मवोत्कष्ट इति । तावदेप एवाग्मार्थ :, एष शिवोत्कृष्टः। नचोकमत्यष्टत्वमुग्रव' सर्पसंहर्तृत्व- मन्तरेण नियेत शक्यते। अत एव उकार एवोग्रपदात्मा सन् उग्रवमध्यात्मनो बोधयतोत्यकारस्योग पदाग्मत्वमनेनोक्तम् । एवं वोरादि-पदामित्वमप्यवगन्तव्यम्। उकारस्य संहार-समर्थत्वेऽपि मन्दप्रस्थानत्वात्र संहरति, किन्तु सर्वमप्यनजात सहत एववाद्याशझायामुत्तराथयि पदानि तत्तच्छता-नियत- कत्वेनोत्थाप्य तत्तत्पदार्थत्वमाग्मन्युकारापोवकांन्यथानुपपया तत्तत्पदामोनोकारेण साधनीयम् एप वोर इत्यादिना । यम्मा- दुक्तप्रकारेणात्मैव खतोऽनध्यतः मन् सर्व संहरति, तस्मादा'मान- मेव परमार्थ-सत्यस्वरूपं जानीयादित्याह, तम्मादिति । एवं यिदः फलमाह, प्रायेति। तत् माधयति मोऽकाम इत्यदिना। ।

·-- T ननु व्रह्मण' १ उपनिषदि ५ म्वाइ । १८८ अथैष एव मकारोमहाविभूत्यर्थःआत्मन्येव नृसिंहे देवे परे ब्रह्मणि वर्तते; तस्मादयमनस्योऽभिन्नरूप स्वप्रकाशो बुझेयाप्ततम उत्कृष्टतम एतदेव ब्रह्म- एवम् अकारोकाराभ्यां नम्वरूपस्य वाकार्यान्वय योग्यस्य प्रत्यगात्मन प्रतिपत्ति-प्रकारमभिधाय मकारस्या- थंमाह, अथेति। कोऽसौ महाविभूत्याख्यो मकारार्ध इति प्रत्यग्रूपं ब्रहोत्याह, आत्मन्येवेति । देव पर शब्दाभ्या मकारस्य तत्पदाथं वाचफत्वं सूचित, तत्पदार्थ हि देवत्वं परत्वञ्च प्रमिदं महाविभूतिपदे दृश्यमानोऽयं मकारो महाविभूतिपदात्मक एवेति महाविभूतिविशिष्टे ब्रह्मण्येववर्तत इत्यर्थ' । प्रत्यगामत्वे प्रत्यगामवत् ब्रह्मणोऽपि परिच्छेदादि प्रशक्तिरित्युक्त प्रत्यक् स्वरूप विस्मरणशीलस्य मतमागा बदाभेदात् प्रत्यगाम नोऽप्यपरिच्छिन्न चैतन्यादिरूपत्वं किं न स्यादित्याह, तम्मादय- मनस्पइति । 'तम्मात्' परिपूर्ण ब्रह्मणः प्रत्यग्रूपत्वात् 'अयं' प्रत्य गामा मन्दे. परिविलेन गृह्यमाणोऽपि परमार्थतोऽनल्प इत्यर्थः। उभयथापि सम्भवे कम्तर्हि निर्णय इत्याशय प्रत्यक् स्वरूपनिरूपणे तस्यापि ब्रह्मावत् परिच्छेदाद्यभावात् न तदभेदेन ब्रह्मणोऽपि तत्प्रसङ्ग इति वदन् प्रत्यक्चैतन्यस्य मत्रैकरूप- खादोपाधिक्ये च भेदप्रतीतिरित्याह, अभिवरूप इति । स्वयं प्रकागस्यात्मन परिच्छेदग्रहणानुपपत्तेचापरिच्छिन्नोऽयमित्याह । खप्रकाश इति । स्वप्रकाशवेन च सवस्यापि व्रह्मलक्षणय मम्भवाविरूपिते ब्रोवायमारमति आह, बझैवेति । साचाद ·१८. . नृसिंहोत्सरतापनाम् परोचचिद्रूपत्वं तावत् स्वाकाशवे सिध्यति नित्यापरोक्षस्थामनी नित्यसद्रूपत्वमपि सिध्यति; ततय सत्तामफू योरन्यनरपेक्ष्येण स्वात वादनन्यशेषत्वेनानन्दरूपत्वमपिसिध्यति । अन्यच्च वा लक्ष्यत्वेन थूयमाणमेवं प्रतिपादनीयम् अामन्यकारीकाराभ्यां प्रत्यगामन प्राप्सतमत्वमुत्कष्टतमत्वञ्चोक्तम् । तदपि ब्रह्मरूपत्व एव सम्भ- वतीत्याह, आमतम उत्कृष्टतम इति । प्रासतमत्वमुत्साष्ट- तमत्वच ब्रह्मण एवेति पूर्येण सम्बन्धः । एवं प्रत्यगात्मखरूप- निरूपणेन तस्य ब्रह्मत्वमभिधाय ब्रह्मस्वरूपालोचनायां ब्रह्मा- प्यारमेष इलाह, 'एतदेव ब्रह्मेति । अपि सर्वज्ञं महामाय महाविभूति, एतदेवोयमेतद्धि महाविभूति, एतदेव वीरम् एतद्धि महाविभूति, एतदेव मघदेतद्धि महाविभूति, एतदेव विष्णुरेतद्धि महाविभूति, पतदेव ज्वलन्नेसद्धि महाविभूति, एतदेव सर्वतोमुखमेतद्धि महाविभूति, एतदेव नृसिंहमेतद्धि महाविभूति, एतदेव भीषणमेतद्धि महाविभूति, एतदेव भद्रमेतद्धि महाविभूति, एतदेव मृत्युमृत्यु रेतहि महाविभूति, एतदेव नमाम्येतद्धि महाविभूति, एतदेवाहमेतद्धि महाविभूति ; ननु सर्वजं सर्वशक्ति-महाविभूति सम्पन्न ब्रह्म श्रूयते अतस्तविरूपणायां कथं तस्य तद्रहित-प्रत्यग्रूपत्वमिति () चेत् नायं दोषः। सर्वं जानातीत्यादि व्युत्पत्त्या सर्वज्ञत्वा- १९) क, प्रत्यगुणवमिनि।

·१ उपनिषदि ५ खण्ड । १८१ दोनो कल्पितजगत् सापेक्षत्वेन कल्पितलान तेषां परमार्थ ब्रह्मस्वरूपल परमार्थ ब्रह्मस्वरूपस्य च प्रत्यग्रूपत्वमुच्यत इति न विरोधः। अथ सर्वञ्च तत् सञ्चेत्यादिव्युत्पत्त्या ब्रह्मा सर्वजत्वादित्वमुच्यते, तथापि न विरोधी ब्रह्मण प्रत्यक प्रतोचोऽपि तथात्वादिल्याह, अपि सर्वज्ञ महामाय मा विभूतीति। एव विधमपि ब्रह्मात्मेवोक्तयुक्त्येत्यर्थ । उक्तञ्च वार्तिक क्लनि । “उक्त कल्पितमेव स्यात् समानाधिक्ततेम्त वा” इति । मर्व जानातीति सर्वजमिति पक्षे तर्हि मायामय जगदभ्युपगन्तव्यं पक्षान्तरेऽपि नशब्दव्यतिरेकेण मर्वशब्दप्रयोगाच सर्वनभ्युपगन्त- व्यम्। अतथ मायामयस्यापि हितोयप्रतिभासस्य विद्यमानत्वात्तद दु खतिभामोऽपि स्यादेय ब्रह्मण । न च महाविभूतिरूपत्व देशत कालतो वस्ततचापरिच्छिबविभूतित्वं निर्मातुं शक्यते सर्वस्य मायामयत्वञ्च न निश्चेतु शक्यत इति चेत, न, सर्वमहार समर्थत्वाद्रह्मण इत्याह एतटेवोग्रमिति । उग्रखमेव कुतः ? इति तदाह, एतद्धि महाविभूतीति । मकारस्य तावदेतदेव यत एतदेव महाविभूति, नचोक्त महाविभूतित्वम् उग्रत्व सर्वस हर्तृत्वमन्तरेण निश्चेतु शक्यम अतो मकार एवोग्न पदामा सम् उग्रत्वमपि ब्रह्मणो बोधयतीति मकारस्योग्रपदात्मत्व मनेनोक्तम् । एव वीरादिपदात्मत्वमप्यवगन्तव्यम्, मकारस्य सर्व महार, ममर्थत्वेऽपि न महरतीत्याशङ्कायामुत्तराण्यपि पदानि तनिवर्तवत्वेनोत्थाप्य तत्तत्पदार्थात्मत्व ब्रह्मणि भकारर्थे महा विभूत्यन्यथानुपपत्या तत्ततपदात्मकेन मकारेण साधनीयम एतदेव वोरमित्यादिना। ब्रह्मार्थ ·१९२ सिंहोत्तरतापनगराम् तस्मादकारोकाराभ्यामिममात्मानमाप्ततममुतकृष्टतम चिन्मात्रं सर्वद्रष्टारं सर्वसाक्षिणं सर्वग्रास सर्व प्रेमास्पदं (सच्चिदानन्दमाबमेकरसं पुरतोऽस्मात् समात् सुवि- भातमन्विष्याप्ततममुत्कटतम' चिन्मात्र महाविभूति सच्चिदानन्दमानमेकरस' परमेव ब्रह्म मकारेण जनीयात् यात्मैव नृसिंहो देवः परमेव ब्रह्म भवति, य एवं वेद सोऽकामो निष्काम प्राप्तकाम आत्मकामः, न तस्य प्राणी उत्क्रामन्यत्रैवसमवनोयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माष्यति इति ह. प्रजापतिरुवाच ॥ पञ्चमः खण्डः ॥५॥ एवं पदार्थहयमितरेतर-पर्यवसितं संशोध्य उनमेवार्थ- मनुवदन् सामानाधिकरथमेकत्वलक्षणं वाक्यार्थमाह तमा- दित्यादिना । यस्मादेवं प्रत्यक्-प्रत्यग् ब्रह्मणोरेकत्वमविरुद्धं, तस्मा- दकारोकाराभ्यामिमं प्रत्यगामानम् 'अविष्य' प्रतिपद्य मकारग बुन जानीयादित्युत्तरेणान्वयः। इममित्युक्तमात्मानं विशिष्टि तस्य ब्रह्मणैकत्व-योग्यत्व-प्रदर्शनार्थम्, आमतममुत्कृष्टतममिति । आमतमोत्कृष्टतमत्वयोः सर्वाधिष्ठानचिन्मावत्वं हेतुमाह, चिन्मात्र- मिति । द्रष्ट-दृश्यान्वय व्यतिरेकेण चिद्रूप्त्वं माधयति, सर्व द्रष्टारमिति । द्रष्टत्वं नाम दर्शनकर्तृत्वम् ; अतः कथं चिन्माव- खमिल्याशङ्कर साझिसाध्यान्वय व्यतिरेकेण सर्वक्रिया-निरामेन चिन्नावख मित्याह, मसाक्षिणमिति। माक्षात् क्रियाव्यव- ·१ उपनिषदि ५ खण्ड । . धानमन्तरेण खात्मनैव सर्वमीक्षत इति साची; ततय चिन्मान- रूपत्वं सिद्धम् । अथ साक्षिणः साक्ष्यसद्भावेन प्राप्त सदितीयत्वं परिहरन् सद्रूपत्वमानन्त्यञ्चागमापायि तदवध्यन्वय-व्यतिरेकेणाह, सर्वग्रासमिति । आगमापायवर्ता कल्पितानां जायदादीनां साक्ष्यरूपाणां सर्वकल्पनाधिष्ठानादिरूप सञ्चिन्मात्रात्म-व्यतिरेके- णासत्त्वात् सर्वसंहर्तारमित्यर्थः । अथास्य पुरुषार्थ रूपत्वाय दुःखिप्रेमास्पदान्वय-व्यतिरेकमाथित्य परमानन्दरूपत्वमाध, सर्व- प्रेमापदमिति। परमप्रेमास्पदत्वात् परमानन्दरूपत्वमित्यर्थः । अन्वय न्य तिरेक-चतुष्टय सिइफलं वयमेवाह, सच्चिदानन्दमात्र मकरसमिति । समात्र चिन्मात्रमानन्दमावमिति, मात्रपदं प्रत्येक सम्बन्धनोयम् ; सदादिपु स्वगतभेद निरासाय सदादीनां परस्पर भेदाभावादैकरस्यमुक्तम् । एकरस्यं युतितः साधयति सदादीना, पुरतोऽस्मादिति । अर्थस्वस्य मात्राखण्डोत प्रकारेण द्रष्टव्यः। एवं ब्रह्मलक्षण लचितमात्मानमन्विय प्रतिपद्य किं कार्यमित्याह, आप्ततममित्यादिना । प्राप्ततममित्यादिक ब्रह्मणो विशेषणं, प्रत्यगात्मनोऽपि ब्रारूपत्वेन छाप्ततमत्वादिकमुक्तम् । अतः प्रत्यगात्मन्युक्तमयाप्ततमत्वादिकं ब्रह्मणे विशेषणत्वेनोयते, तयोरत्यन्तैक्य प्रदर्शनाय पूर्वमेवाकारोकाराभ्याम् उत्ताल क्षण- मात्मानमन्विष्य मकारण चीतरूपं ब्रयान्विध सामानाधिकरखेन तयोरेकखमोमिति जानीयादित्यर्थः। एवं ब्रह्मामेकत्व विदः फसमाह, प्रात्मैवेत्यादिना। पूर्ववापि पदार्थधानस्य इदमेव फलमनूदितम्। वाक्यार्थज्ञान पर्यम्तत्वात् पदार्थज्ञानस्य । इस परमेव ब्रह्म भवतीति विशेषौ दर्णितः। यद्यपि वाक्याय- ·१८४ सिंहात्तरसायमान . जान पर्यन्तमेव पदार्थज्ञानमपीति पदार्थज्ञानेनापि ब्रह्मत्वं कथञ्चित् सम्भाव्यते तथापि पदार्थज्ञानमावस्याज्ञान-निवर्तक- वाभावादपरब्रह्मत्वमपि भात्येव तव। इह तु वाक्यामना प्रणवेन परब्रह्मण्यात्मतया ज्ञानमज्ञान-कार्यवादपरब्रह्मामलेन निहत्तः स्वतः परमेव ब्रह्म भवतीत्यर्थविशेषः परशब्द-प्रयोगादव- शीयते । इति ह प्रजापतिरुवाचेति विद्यां स्तौति श्रुतिः ॥ इत्युत्तरतापनीये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ते देवा इममात्मानं ज्ञातुमैच्छन्; तान् घासुरः पामा परिजग्रास; त ऎक्षन्तः हन्तैनमासुरं (१) पाप्मानं परिग्रसाम) इति। तमेवोडारायविद्योतं तुरीयतुरीय- मात्मानमुयमनुयं वीरमवीर महान्तममहान्तं विष्णु- मविष्णुं ज्वलन्तमञ्चलन्तं सर्वतोमुखमसर्वतोमुखं नृसिह- मनृसिंहं भीषणमभीषणं भद्रमभद्रं मृत्युमृत्युमटत्युमृत्यु नमाम्यनमाम्यहमनरं नृसिंचानुष्टुभैव बुबुधिरे। तेभ्यो हासावासुरः पामा सच्चिदानन्दधनं ज्योतिरभवत् । तस्मादपक कपायमिममेवोकाराग-विद्योतं तुरीयतुरीय- मात्मानं नृसिंहानुष्टुभवं जानीयान् । तस्य हासुरः पामा सच्चिदानन्दधनं ज्योतिर्भवति । (१) क ग, इम्तेनमासुर । (२) क, ख, ग, परिजयामाम ।

·१ उपनिषदि ६ खण्ड । १८५ अथ मन्दमध्यमोत्तमाधिकारि भेदेन स्वरूपप्रतिपत्ति साधनभेद विधातु खण्डान्तरमारभते, देवा इति । तत्र मन्दाना सप्रणय नृसिहानुष्टुनिष्ठा प्रथमत कार्येति सेतिहासमाह, ते देवा इति। ति देवा' एव प्रजापतिनानुशिष्टा 'इम यथोपदिष्ट व्रह्मामान ज्ञान 'ज्ञातुमैच्छन्' ज्ञानसाधन ध्यानादिक कर्तुमुपफ्रान्तयन्त इत्यर्थ । उपक्रममात्र एव च स 'तान' देवान'ह' प्रसिद्धी 'आसर पाप्मा विषयासनाविवेक परिच्छेदाभिमानादि लक्षणे पहिर्मुखेः प्राणे- रसुरै चिप्त पाप्मा 'परि समन्तत 'जग्रास' कवलीततवान् । अन्त करणशाभावाविषयासनादिक बाल्येनाभूदित्यर्थः। 'ते' देवा एवं पामना अस्यमाना अपि समस्तग्रासात् पूर्वमेवा- वगतसाधनै किञ्चिच्छुहान्त करणत्वात् 'ऐचन्त' पालोचन कथमिति तदाह । 'हन्त इदानीम् एनम् अस्मत्पुरुषार्थ विरोधिनमासुर पामान 'परिग्रसाम' खामानु सन्धानेन तावमानतया सहराम इत्यर्थः । एषमीचित्वा कि कृतवन्त इत्याह, तमेवेत्यादिना()। तमेव(३) ओडाराग्र एव विद्योत तुरोयतुरीयमित्यामान नृसिहानुष्टुभव बुबुधिरे इत्युत्तरवान्वय । कथभूतमामानमित्याह उग्रमनुग्रमित्या दिना। उग्रमिति वाक्यजन्य-हत्यभिव्यतस्य तुरीयतुरीयस्य सर्वससार सहर्तृत्वमुच्यते। अनुग्रमिति तदापि परमार्थत स महिमस्थतया कूटस्यखेन परमार्थतोऽकर्तृत्वमुच्यते। अथवानुम एमात्यममो मचानमतिपदासुर यानानं परिपसाम इनि साभाविकों प्रति सिलीकुम्भ रमि नारायशैयाया। (१) क श तमाम येत्यादिना (२)क, ममतमय । कतवन्त ।

·. १८६ नृसिंहोतरतायनाम् मित्ययमर्थः। उग्रत्वं नाम न धर्मः, किन्तु स्वरूपमेवेति । एवं वीरमयोरमित्यादिकमपि योज्यम्; चम्मीत्रमोहारमुश्चार्य तुरीय- तुरीयं क्रमेण प्रतिपद्य तमेव तुरीयं नृसिंहानुष्टुभा च पुनः पुन- तिवन्त इत्यर्थः । एवं तुरीयध्याने प्रत्तानामासुः पामा विनष्ट इत्याह, तेभ्य इति । तेषां परिच्छेदको योऽसावासुर पामा पूर्वमभूत् स तुरीयध्यानवगात् किञ्चिदन्तर्मुखे चित्त सति सच्चिदानन्दघन-कारणात्मकं ज्योतिरभवत्, सद्रूपस्य हि कार- णात्मनोऽनृतादि विरुडाम-स्वरूपाभास-विशिष्टलेन सच्चिदानन्द- रूपत्वमस्तीति पूर्वमेवोक्तम् ; अतः कार्यरूप-परिच्छिन्नारमतां मंत्य कारणामता प्राप्ता देवा इत्यर्थः। तस्माद्देववदन्येनापि मन्देन प्रथमत एव प्रतिपत्तव्यम् इत्याह, तस्मादिति । प्युक्तफलमाप्तिमाह, तस्येति। ते देवा ज्योतिष उत्तितोर्पवो() दितोयाभयमेव पश्यन्त इममेवोकाराग्र-विद्योतं तुरीयतुरोयमात्मानं वै नृसिंहानु ष्टुभान्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नवस्थिताः। तेभ्यस्तज्ज्योति- रस्य सर्वस्य पुरतः सुविभात-मविभान-मदत-मचिन्त्य- मलिङ्ग स्वप्रकाशमानन्दघनं श्रन्यमभवत्। एवं वित् खप्रकाश() परमेव ब्रह्म भवति। एवं मन्दानां प्रणवान्ते मन्तराजेन तुरीयप्रतिपत्तिमभिधाय तस्या- . (१) क, ख, योनिषमुनिमोपदो। (२) क, ख, एवं विश्वप्रकाश ।

·१ उपनिषदि ६ खः। नेयामेव मध्यमावस्यामानानां कश्चित् कालं मन्त्रराजेन तुरीयं मचित्य विचे अभिवतिते प्रणयेनैव तुरीय प्रतिपत्तव्य इत्याह पास्यायिकाहारण, से देवा इति। तदेवं कारणामकन्योति- रामता प्राप्ता पन्तःकरण-रायसिशयात् फारणात्मक-ज्योतिषी ऽप्युत्तितीर्पयः कारणामत्वमभ्यतिक्रम्य तुरीयामत्वकामा इत्यर्थः । उत्तितोपंव पाभानमनुष्टुभान्विष्य प्रणयनैव तम्मिवयस्थिता इन्युत्तरवान्वयः। ज्योतिष उत्तितोपत्वे कारणमाह, द्वितीया- दिति । ते पुनम्तत्माधनवन किं कृतवन्त इत्याह, इममेवैति । सर्वसाधकसया सपा प्रत्यक्षमेवेत्यर्थः, अनुष्टुभा कञ्चित् काल- मन्विय पुनविपनि त्यर्थं तां परित्यज्य प्रणवेनैय केवलेन 'तग्मिन्' प्रारमनि अपस्थिता इत्यर्थः । उतच । "विक्षेपविनि वृत्त्यर्थं तदेतदयते मया" इति। तरोयप्रणय कथनमपि अक्षर- भेद तदर्थचिन्ता-विक्षप-निय त्यर्थमेव । एवं प्रणवेन तुरीय प्रत्ति- पशिवनात् देवानां योभारमा तुरोये लीन इत्याह, तेभ्य इत्या. दिना। तेभ्यः 'तत्' कारणामक ज्योतिः 'अस्य' काय-कारणा- मकस्य जगतः 'पुरता' पूर्वमेय तत्तत्साधफवेन सुविभातं स्वयं प्रकागत्वात्, अविभातमविषयत्वात् । सर्वस्य पुरत इत्युक्तले पुरतः सर्वसत्त्वगहायामाह, अतमिति । अविभातवे स्वयमेव हेत- अचिन्त्यमन्निमिति। मुविभातवे हेतुमाह, स्वप्रकाश- मिति । तस्य स्वत एव पुरुषार्थरूपत्वमाह, आनन्दधनमिति । प्रानन्दस्य लोके सातिगयत्वादिना प्राप्त मविषयत्वं निराचष्टे, गून्यमिति । देववदन्यस्याप्येवं विद एतदेव फलमाह, एवं- विदित्यादिना। माह, ·१८८ नृसिंहोत्तरतापनगाम् ते देवाः पुषणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणायाश्च ससाधनेभ्यो व्युत्थाय निरहवारा निरागारा निष्परि- ग्रहा अशिखा अयज्ञोपवीता अन्धा वधिरा मुग्धाः स्लीवा मूका उन्मत्ता इव परिवर्त्तमानाः, अथोत्तमानां सर्वकर्म-सवासपूर्वकं प्रणवेनैव तुरीयेऽव- स्थानं कर्तव्यमित्याह, ते देवा इत्यादिना । 'ते' एवं प्रणव- हारेण तरोयनिठा योग्यतां प्राप्ताः देवाः 'पुत्रैपणायाय' एतल्लोकजय-साधनमुनाद्यर्थ-प्रत्यादेः 'वित्तेपणायार्थ' नित्य- नैमित्तिक-कम्मादेः 'लोकैपणयाच' लोकायर्थकामादेश 'ससाध- नभ्य.' साधन सहितेभ्यः उक्तभ्यः कर्मभ्यो व्युत्थायेति, स- साधनानां सर्वेषां कर्मणां सन्नधासोऽभिहितः, एवं मन्यस्तसर्व- साधनानां वर्तनप्रकारमाह, निरागारा इत्यादिना । 'निरा- गारा' वासार्थ नियताश्रय-रहिताः 'नियरिग्रहा' देहयावा. मानसाधनातिरिक्त-परिग्रहरहिताः 'अगिषा' शिखारहिताः 'अयज्ञोपवीताः' यज्ञोपवीतरहिता इति, ससाधनैपणा-त्यागाभि- धानेनैव सिदस्य भिखा-यज्ञोपवीत त्यागस्य पुनर्वचनेन परम- हंसत्तावादरी दर्शितः । वक्तसवैषणानामपि जीवनबलात् प्रातविषयेन्द्रियमानिध्ये तब तहिषय राग-क्षेष परिहारेणायिकृत- तया सुप्तवहर्तनं कार्यमित्याह, अन्धा इत्यादिना। सर्वेन्द्रिय- विषय-सानिध्य ऽपि. अविष्कता इत्यर्थः । 'अन्धाः' चचूरहिताः 'वधिरा' योत्ररहिताः 'मुग्धाः अमरूदमनसः 'कोया' मजनन· सामधारहिताः 'मूकाः पागधारए सामर्थ्य रहिताः,उन्मत्ता इय, ·१ उपनिषदिइखण्डं । १८८ इवशब्दोऽन्धादिपदेनापि योज्य ! अन्धा वेत्यादिक्रमेण, यथा उन्मत्ता न कस्यचिदप्युपादेयाः, तथा सर्वैरनुपादेया जडोन्मत्त पिशचघच्छास्त्रोतक्रमण 'परिवर्तमाना' परिती गफन्त इत्यर्थ। शान्ता दान्ता उपरतास्तितिक्षकः समाहिता आत्म- रतय आत्मक्रीडा आत्ममिथुना आत्मानन्दाः प्रणवमेव परमं ब्रह्मात्मप्रकाश शून्यं जानन्तस्तत्रैव परिसमाप्ताः, इत्यर्थ । , उत्ताना एव सर्ववाह्य विषय परित्यागादिषय राग देय परित्यागादिक शाभिधाय तदुपायत्वेन शान्यादिकं कर्तव्यमित्याह शान्ता इत्यादिना। 'शान्ता:" उपरतवाद्येन्द्रिया निरुद्धेन्द्रियवहि प्रसरा 'दान्ता' उपरतान्त करणा निराइवहि प्रमरान्त: करणा इत्यर्थ । अन्त करणोपरतो विषयस इल्पादिवर्जन साधन माह, उपरता इति । असल्पितस्यापि शोतोष्णादि हम्दस्य प्राप्तौ तत्सहिष्णुत्व कायमित्याह, तितिक्षव इति । शान्त्यादीना साधकं परमुपायमाह, समाहिता इति । वाह्यान्त करणगणमन्तर्मुखमकीकत्व सर्वतजात-स्मरणपूर्वक तत्साक्ष्य नुसारेणावस्थाने समाधान नाम, एतदेव समाधान साध्य साधनञ्च भवति । आत्मनि चित्तसमाधानमेव हि पूर्मसमाधिलाभ साधन तस्यैव समाधान प्रवृत्तस्य पूर्मसमाधि लाभाय माधनमाह आत्मरतय इत्यादिना। 'रति' इष्टे पन्नादिविपये मनस प्रावण्यं प्रौति । यदा अयमर्थ, ·नृसिंझौत्तरतायनाम् समाहित-चित्तस्यापि क्षुधादिवशात् अन्नरसादिसाध्य-सुखेछया मनश्चल नयाभिमुखं भवति, तदा तसुखस्याप्याम-स्वरूप- परमानन्दान्तर्भाव-समाधान पूर्वकं परमानन्दरूपे साक्षिकेष मनो नियमितव्यमिति, रतिः' अनलाभादि-निमित्तसुखं, तदात्मन्येव येषां ते आत्मरतयः, एवमुत्तरमपि योज्यम् । 'क्रीड़ा' सख्यादि- मेलनाभिव्यक्त मुखं विवक्षितम्, तत्साधनभूता हि क्रीड़ा, मिथुनमिति मिथुनसाध्य सुखम्, आनन्द इति सामान्यं सुखमात्र विवक्षितम् । एवं समाधिना शुद्धान्तःकरणानां सम्यग्-जोनोदयो भवति इत्याह, प्रणवमेवेत्यादिना। प्रणवमैवेति एवशब्देनानु- टुभोऽपि त्यागोऽभिहितः। प्रणवमिति च ब्रह्मैवोयते, मणत- मवतीति, न हि इतरस्याचरात्मकस्य परब्रह्मणा सामानाधि- करण्यं सम्भवति ब्रह्मचैतन्यमेव नामरूपोपाधिहारा याच्य- वाचकरूप-प्रणवारमतां प्राप्तमिति च, ब्रमणि प्रणयशम्दो युक्तः । वर्णान्तरेभ्य चास्य सारमारत्वमेतद्गत-वर्णत्रयस्य सर्व-वर्म-तद- यंक-बलवद्रूपत्वादिनावगन्तव्यम् । नानन्त इति वचनेन प्राप्त जेयत्वं परिहरति, प्रामप्रकाशमिति। स्वयं प्रकाशमित्यर्थः । स्वयं प्रकागधमत्व व्यावर्त्तयति, शून्यमिति । निर्विगेपमित्यर्थः । ब्रह्मज्ञानफलं ब्रह्माग्मत्वं दर्शयति । तत्रैवेति । तस्माद्देवानां व्रतमाचरन्नोङ्कारपरे ब्रह्मणि पर्यवसितो भवेत्। स आत्मनैवात्मानं परम ब्रह्म पश्यति नदेष श्लोकः।

·। १ उमनिषदि ६ रुप पटङ्गेषु स्टङ्ग संयोज्य सिंच टङ्गेषु योजयेत् । श्टङ्गाभ्यां प्रसङ्गमावध्य त्रयो देवा उदासते() इति ॥ षष्ठः खण्ड.॥६॥ यस्मात् देवा उक्त माधनेन ब्रह्म विज्ञाय मुता, तस्मादन्ये नाम्येतदेव वेदन साधनमनुष्ठेयमित्याह तम्मादिति । सर्व- कम्म सन्यास पूर्वक प्रणवेनात्मनिष्ठा देवाना व्रतम् । तस्थापि देववव ब्रह्मन्नान पूर्वक ब्रह्मण्यवस्थानफलमाह स आम नैवेति । 'स' यथोक्त साधनवान् ‘आत्मनैव' प्रत्यगात्म स्वरूपे णैव ब्रह्म पश्यति , ततशाज्ञाननिहत्ती स्वात्मन्येवावतिष्ठते इत्यर्थ । ततोऽर्थ एप . खण्डयोतर्थ लोकमवतारयति, तदेष इति । 'तत' श्लोक' मन्त्रो भवति । शृङ्गेषु छन्दसा मृषभस्य प्रणवस्य शृङ्गेषु' मात्राम अकारोकार मकारेवियर्थ । प्रशृङ्गमात्र निरवयव तुरोयम् आत्मानं 'सयोज्य' वाच्यतया सम्धाय अकारोकाराभ्या खम्पदार्थरूप मकारेण तत्पदार्थ रुपञ्च प्रतिपाद्येत्यर्थ । 'मिह' नृसिंहानुष्टुभं तरीयगत सर्व सहर्तृत्वादिबाचकम, 'नेषु अकारादिपु तत्त्वम्पदार्थरूपाम वाचकेषु तद्गत सर्वमहर्तृत्वादि वाचकवाय 'योजयेत्' अन्तर्भूत भावयेदित्यर्थ । एवं पदार्थशोधन विधाय 'शृद्धाभ्याम अका, रोकाराभ्या तदर्थ प्रत्यगाम स्वरूपेणेत्यर्थ , 'शृङ्ग मकार तदर्थ ब्रह्मेत्यर्थ । 'श्रावध्य' अाभौक्षणेनात्यन्तैकत्वेन संयोज्य प्रतिपाद्ये (२) क ग, उपासते। 3339 ·२.२ सिंहावरतापनवार न्यर्थः । इति पञ्चमखुण्डा उक्तः । पखण्डामाह, यो देवा इति । क्यो देवा मन्द-मध्यमोत्तम भेदेन 'उर' जच सर्वसंसार- मतिक्रम्य तदाईमासते। सर्वेषां हि देवानां तुरीयप्रतिपत्तेविद्य- मानत्वादासनं न विरुध्यते. तुरीय-प्रतिपत्तेलव-चलाचलत्ता- चलवकृतस्तु विशेषः साधन वैशिघ्यावैशिष्य-निमित्तय ।। इत्युत्तरतापनोये पठः खण्डः ॥ ६ ॥ है यस मन्त्रमा सिमाह, नदेष रनि । 'गोषु' ककारादिप्रौप विश्व नेमष्ठ प्राज्ञेषु 'भूत' सरीर सयो एकोशाय धनुर्णमामना शाल लोकेऽपि अस्थिम- बान्। 'सिंह' नृमि नेप' यास्मसु योजयेत्' नृमिहामनोरेका मिचिनुयात् । "गुजाभ्याम्' षकारोकारार्थीभ्यां मन विष्णु भ्यो '' मकारार्थ हम् 'चाय' सम्पध्य पोजयित्वा प्रणावं निष्याय निष्ठा 'बयो देवा' धार्थ कामेप्सय पदामने मुमुखको भवति। नान्योभीदानीननो मुमतः सादाचतुष्टयमेकोजन्य मेन मृति- सेमेष्य निश्चित्य एवमरोभन्दा धादिफलेषु विरश्येनेन्नि भाग। सथवा 'मुझे धनुष्टुम् पादे', 'गृजम्' योहारं 'सयोश्य' सानुष्टुभ प्रचायपुरिमा लखा 'मृद्धषु' पष्टुप् पादेषु प्रत्यक 'सिह' नृसिह योजयेत् । अन्नमार्गेश 'शृद्धाभ्याम्' यकार- मकाराभ्या 'गरम' 'उकारम' चाबध्य योहार निष्पादोत्यर्थ, 'गयो देवा.' प्रधादय परमोपदेटार 'उदासते' धन परमुपदे त्व मातीत्युपदेश-विषये उदासीना भन्नि, अयमेव परमोपदेश इत्यर्थ । रति नारायणी थाना ।

·१ उपनिषदि ७ सह । देवा इ वै प्रजापतिमब्रुवन्, भूय एव नो भगवान् विज्ञा फ्यविति। तथेत्यजत्वा-दमरत्वा दजरवा दस्तत्वा दभय त्वा-दशोकत्वा-दमोहत्वा दनशनायत्वा-दपिपासत्वा दद्वैत- त्वाच्चाकारणेममात्मानमन्विष्योत्करत्वा -() दुत्पादकत्वा दुतप्रवेष्टत्वादुत्यापयित्वा दुइष्टत्वा दुत्कर्तृत्वा-दुत्पथ वारि कत्वा-(१) दुद्यासकत्वा-दुझान्तकत्वा-दुत्तीर्ण विकृति- त्वाच्चोहारेण परमं सिंघमन्विष्य, अथ प्रणवेन ब्रह्मात्मनोव्यंतिहारेण प्रतिपत्ति-प्रकार दर्श नाय खण्डान्तरमारभते, देवा इति । भेदाभेदशद्वा निरासेनामनैक्य प्रतिपत्त्यर्थ तत्प्रकार भूय एव भगवान् नो विज्ञापयविति देवे. प्रार्थित पोमित्यनुजानाति प्रजापति- स्तथेति। तत्र एकेनैव प्रणवेन व्यतिहार-प्रतिपत्तये अका रस्य प्रत्यगर्थत्वम्, उकारपूर्वोत्तराईयोमार्थत्व, मकारस्य पुनरपि प्रत्यगर्थत्वञ्च वदन् प्रकारेण प्रत्यक् प्रतिपत्तावकार- प्रतीचोर्वाय वाचकभावे उपपत्तिमाह, अजलादित्यादिना । आमा तापदजव गुणविशिष्ट , तथाविधाम वाचकोऽयमजशब्द, लस्य शब्दादिभूतोऽय प्रणवस्थोऽकार , तस्मादजशब्द एव स. तस्मादजत्वगुण विशिष्ट-प्रत्यगात्म वाचको ऽयमकार । एवमकार- (१) नष्टबादित्यव उदुन्छष्टवादिति पाठो भाष्यमम्मत । स तु बापु मलपव्येषु चदष्टनात रीमिबाटनाप्यतिनाव मते नै निशिनः । (0) कम उमपथचारिकत्वा । . , ·२०४ चान्वयः। नृसिहोत्तरतामननाम् वादिरूपात्म-वाचकस्खमप्यकारस्य द्रष्टव्यम् । तवाद्येन हेतु- चतुष्टयेन देहधमा निपिडाः, ततस्त्रयेण बुद्धिमाः, तती हाभ्यां प्राणधर्मी, तत एकेन सामान्येन सबै धम्मा निषिदा इति विभाग अन्वियेत्यादि-पदानामेकीकुर्यादित्युत्तर- एवं लक्षण्याकारस्य शुद्धप्रत्यगर्थतामभिधाय उकारोच्चारण-समये किञ्चिदीर्घतया मात्राहय-विशिष्टस्योकारस्य ब्रह्मार्थत्वयुक्तिमाह, उत्कृष्टत्लादित्यादिना। उत्लष्टत्वधर्मा- दुत्कृष्टत्वे सत्युदुत्कष्टत्वम् ; उत्पादकत्वादिकमप्येवं द्रष्टव्यम् । 'उत्कृष्टत्वं' सर्वसंसारधर्म वर्जितत्व, ब्रह्मण. सर्वचत्वादि-गुण- विशिष्टत्वं वा, 'उत्पादकत्व' सर्वसष्टत्वं ब्रह्मरूपेण । सृष्टे जगति जोवरूपेण प्रवेष्टत्वं तन्नियन्तृरूपेण स्थापयित्व विधारूपेण । प्रविष्टस्य द्रष्टत्व कर्तृत्वञ्च बुद्धि-प्राणोपाधितया। 'उत्पथ- वारिकत्वं नियन्तृत्वमौखररूपेण । 'उद्ग्रासकत्व' सर्वसंहर्तृत्वं रुद्रूपेण । 'उनान्तकत्व' व्यासत्व कारणात्मना । उत्तीर्णविक तित्व साक्ष्यात्मना। अयमर्थः । ब्रह्म तावदुदुत्कृष्टत्वादि- गुणविशिष्टं, तथाविध अध्नवाचकाय ते उत्कृष्टत्वादिगदा , नेपामादिभूतथाय प्रणवस्य उकारो हिमात्रः, तम्मादुदुत्कार त्वादिगदरूप एव से तस्मादुदुष्टत्वादि-गुणविशिष्ट प्रम- वाचको माविति । अकारमिम-मात्मान-मुकार-पूर्वार्धमाकृष्य सिंधी- कृत्योत्तरार्धन तं सिंघमाकृष्य महत्त्वान् महत्त्वान्-- मानत्वान्-मुक्तत्वान्-महादेवत्वान-महेश्वरत्वान्-महा-

·त्यर्थ ।
१उपनिषदि ७ खण्ड ।
२०५
सत्त्वान्--महाचित्त्वान् -महानन्दत्वान्- महाप्रभुत्वाच्च
मकारार्धनार्थनकीकुर्य्यात्।
एवमकारस्य प्रत्यगर्थत्वमुकारस्य ब्रह्मार्थत्वञ्चाभिधाय तयोः
मामानाधिकरण्य रूपवाक्येन जीवस्य तावदब्रह्मणैक्यमाह,
अकारमित्यादिना। 'अकारमिमम्' अकारार्थमिमम् अात्मान
प्रत्यगात्मानम्, 'उकारपूर्वार्डम् उकारपूर्वाहार्य ब्रह्म आवष्य, ब्रह्म
प्रत्याशथ इत्यस्यार्थमाह, सिहोकन्येति । ब्रह्मणैक्य प्रतिपाये
अयोकारोत्तरादार्थस्य ब्रह्मण प्रत्यगात्मनैकत्व
वक्तुमारभसे, उत्तराईनेत्यादिना । उकारस्योत्तरमात्रया
'त सिह' पूर्वोक्त ब्रह्म 'प्रावष्य' आदाय 'मकारानार्थेन' अनेन
प्रत्यगात्मना एकोकुर्खादित्युत्तरवान्वय । मकारस्य ब्रह्मणैकत्व
योग्य प्रत्यगर्थत्वम् उपपादयति, महत्त्वादित्यादिना । 'महत्त्व"
व्यासत्व 'महस्व चित्तेजोरूपत्व मानत्वं सर्वसाधक प्रमाण
रूपत्वमुक्तम् अपारवश्याम महादेवत्व' महाक्रीडा रसिकवादि
विशिष्ट धर्मवत्त्वम् 'महेश्वरत्वं सर्वनियन्तृत्व 'महामत्त्वादिकम'
अपरिच्छिन्न सच्चिदानन्दरूपत्व 'महाप्रभुत्व' स्वसन्निधिसत्ता
मात्रेणैव सर्व प्रवर्तकत्वम् । अयं भाव ।
चरित महत्त्वादि गुणविशिष्ट , तथाविधात्म वाचकाय ते महदा
दय शब्दा, तेषामादिभूतशाय प्रणवस्थो मकारः
दादि-शब्दात्मक एव स ,
तस्मात्तद्गुग्ण-विशिष्ट प्रत्यगात्म
वाचकोऽसाविति ।
अशरीरो निरिन्द्रियो ऽमाणे इतमा सच्चिदानन्द
।
आत्मा तावतिरूप
,
तस्मान्मह

·नृसिंहोत्तरक्षामनाम् मात्रः स स्वराड् भवति, य एवं वेद । कस्त्वमित्यमिति होवाच, एवमेवेदं सर्वम् ; तस्मादमिति सर्वाभि-- धानं, (३) तस्यादिरयमकारः स एव भवति। सर्वे ह्यय- मात्मा, अय हि सर्वान्तरः, न चोदं सर्व निराम- कम्, आत्मैवेदं सर्वम् ; तस्मात् सर्वात्मकेनाकारण सर्वात्मकमात्मानमन्विच्छेत्। अगरीर इत्यादिना विद्याफलमाह। 'तमः' कारणम् । अशरीरादिपद-लचितस्य खराजः सरूपमाह, सच्चिदा- नन्दमात्र इति। मात्रशब्देन सजातीयादिभेदी निरस्तः । एवं विक्षेप निरासाये केन प्रणवेन व्यतिहार-प्रतिपत्तिमभिधाय इतः पूर्वमेव हाभ्या प्रणवाभ्या व्यतिहार प्रतिपत्ति-प्रकार-प्रदर्श- मायारभते, कस्त्वमित्यादिना। तत्राकारस्याहंशम्दादित्वेन अहं- शब्दरूपतामापाय तस्य प्रत्यगर्थतां वनुम् अहंगय्दस्य सर्वाग्मक- प्रत्यगर्थत्वं साधयितमाह, कस्त्वमित्यादिना । कस्त्वमिति कयित् केनत्तित् पृष्टः अहमिति प्रथममुत्तरमुवाचेत्यर्थः । नैकस्यैवमुत्तर भवति, किन्तु सर्वमेव प्राणिजातं कस्त्वमित्युक्त अहमित्येवो- सरं प्रतिपद्यत इत्याह, एवमेवेदं सर्वमिति । ततः किमिति चेदहशदस्य सर्ववाचकत्वं सिमित्याह, तस्मादिति। भवत्वेव- महंशदस्य सर्ववाचकाल नाकारस्य प्रत्यगर्थले किमायात. मित्यागय प्रकारस्याप्यहंशब्दरूपत्वेन तहत् सर्ववाचकत्वं ताय. (१)क, मामिधान महाभिधानम् ।

·उपनिषदिखा। देष्टव्यमित्याह, तस्मादिति। 'तस्य अहं शब्दस्य आदिभूतोऽयम् 'अकारः' प्रणवस्थः स एव' सर्बवाचकोऽहंशब्द एव भवति । ततोऽप्यस्य आत्मार्थत्वे किं जातमित्याशय यस्मादात्मन एव सवत्वं कृत्यत्वं पूर्सत्वमइयत्वं सम्भवति, तस्मात् सर्वाचकोऽयमकार आत्मार्थ एवेति वक्तमात्मनः सर्बत्वं तावत् प्रतिजानौते, सर्व होति । आत्मनः सर्वत्वं साधयति, अयं हीति। सन्तिरत्वमपि साधयति, न हीति। सबस्य सात्मकले सर्वमात्मेति च वस्तुहये सति कथमात्मनः सर्वत्वमित्याशय आत्मव्यतिरेकेण सर्व नास्तीत्याह, आम्मैवेदं सर्वमिति। मवस्यात्मनि कल्पितत्वात, तहातिरेकेण तबाम्तीत्यर्थः । अतः सर्वशब्दात्मकस्याकारस्य सर्वात्मक-प्रत्यगात्म-वाचकत्वं सिद्दम् । अतस्तथाविधेनाकारण तयाविध आत्मा प्रतिपत्तव्य इत्याह, तस्मादिति । पौवेदं सर्व सच्चिदानन्दरूपं, सचिदानन्दरूपमिदं सर्व सहोदं सर्व, सत्सदिति चिद्धोदं सर्व, काशते काशते चेति, () किं सदितीदमिदं नेत्यनुभूतिरिति, कैपेतीय- मियं नेत्यवचनेनैवानुभवन्नुवाच, एवमेव सच्चिदानन्दौ, श्रय वचनेनैवानुभवन्नुवाच, (२) सर्वमन्यदपि, स परम अानन्दः, तस्य ब्रह्मणो नाम ब्रह्मेति, तस्यान्योऽय' . (१) , च, मन् मदिति। ११) ख, ग, सर्व कारने चेति । च, सर्व प्रकारते ति। (३) प, पातवचनेनैयाइभवन्नु वाच ।

·२०० नृसिंहोत्तरतापनाम : एव भवति; तस्मान्मकारेण परमं मकारः स ब्रह्मान्विच्छेत्। , मकारस्य ब्रह्मशम्दान्त्यत्वेन ब्रह्मशब्दत्वमापाद्य ब्रह्मवाच- कत्वं दर्शयितुं ब्रह्मस्वरूपं दर्शयन् प्रत्यगात्मवत् तस्यापि सर्वात्मत्वं दर्शयति, ब्रह्मवेदमित्यादिना। ब्रह्मणः स्वरूपमाह, सच्चिदानन्दरूपमिति। . कथं तर्हि असच्चिदानन्दरूपस्य जगतः सच्चिदानन्दरूपत्वं युक्तमित्याशय जगतोऽपि सच्चिदानन्दरूपत्व- मिन्याह, मच्चिदानन्दरूपमिदं सर्वमिति । तव जगतः सद्रूपत्वं तावत् प्रसिदमित्याह, सद्धीति। प्रसिद्धिं साधयति, मत् सदिति। घटः सन् पटः सन् इत्यादिरूपेण सर्वं सद्रूपमेष भातीत्यर्थः। चिद्रूपत्वमपि प्रसिद्धमित्याह, चिडीति। प्रसिद्धिं साधयति, कागते कागते चेति । घटः काशते, पटः काश्ते, इत्यादि-प्रकारेण सर्व चिद्रूपं भासत इत्यर्थः । आनन्दात्मकन्तु सर्वत्र समावेश-दर्शनादवगन्तव्यम् । इष्टविषये च स्पष्टमेवा- नन्दात्मकत्वञ्चेष्टमेव कदाचित् कस्यचित, वक्ष्यति च “स परमा- नन्द" इति। सदादिभेद-निराचिकीर्षया प्रजापतिः शिष्यबुडि- मपि वर्डयन् वयं सद्रूपं देवान् पृच्छति, किं सदितीति । सदादीनां स्वरूपं, यद्भवद्भिः सदादिरूपं ज्ञातमित्यर्थः। देवैः सत्तासामान्यादिषु सद्रूपेवभिहितेषु तेषां व्याहत्तत्वेनेदन्तया सत्वासत्वं निराचष्टे, इदमिदं नेतीति। दमिदञ्च घटमत्ता- सामान्यादिकं भवद्विरुक्तम्, इदन्वादेव व्याहत्तत्वेनासत्त्वात् न सद्रूपमित्यर्थः । किं तर्हि सदिति देवानामाकाडामालक्ष्य दूत ·१ उपनिषदि ७ खण्ड । . म्वयमेव प्रजापतिः सद्रूपमाह, अनुभूतिरितीति । पुनरपि प्रजा- पतिरनुभूति-स्वरूप विवक्षया पृच्छति, कैपेतीति। तैर्घट ज्ञानादिषु अनुभूति-गब्दार्थत्वे नोक्पु तथा दृश्यत्वात् नानुभूतित्व मित्याह प्रजापतिः, इयमिय नेतीति । का तीनभूतिरित्या- काहायामवाड्मनस गोचरा सेतीयमिति , यती वक्तुं न शक्यते ; तस्मादवचनेनैव स्वयमनुभवत, देवानां स्वत सिदस्वरूप मेवानुभूतिरित्याह प्रजापतिरिति कथयति श्रुति , अवचनेनैवा नुभवब्रुवाचेति । सन् खरूपोपदेशे कधितो न्याय चिदानन्दयोः खरूपोपदेशेऽपि सम इत्याह श्रुति , एवमेवेति। अन्येष्वपि ब्रह्म- लक्षणेष्विममेव न्यायमतिदिशति, सर्वमन्यट्पीति । 'अन्यदपि' पदार्थजातम् ‘एवमेव' अवचनेनैव अनुभवन् अवाड्मनस गोचर मेकरसमात्मनः स्वरूपमवेत्याहेत्यर्थः। मूकोभाव मात्रेण देवानां जातमशक्यमिति मत्वा ब्रह्मण स्वरूपमानन्दपदेन लक्षणया कथ यति प्रजापतिः, म परम आनन्द इति । 'स' मया अद्यानुभवे नोपदिष्टोऽर्थः 'परमः' निरतिशयः आनन्द एव, ब्रह्मणः स्वरूप- मभिधाय ब्रह्मशब्दस्य लक्षण्या तहाचकमाह, तस्य ब्रह्मण इति । ततः किमायातं प्रवते' इत्यागय मकारस्य ब्रह्मशम्दान्यावरत्वेन ब्रह्मरूपत्वमेवेति तस्य ब्रह्मवाचकत्व मिमित्याह, तस्येति । 'तस्य' ब्रह्मशब्दस्य 'अन्त्यः' अवमाने वर्मो य. प्रणवस्थो भकार इति रुत्वा स एव' ब्रह्मशब्द एव भवति। तम्मात् तहदेव ब्रह्म वाचकलमपि सिद्धर्मवेत्यर्थ । यस्मात् ब्रह्मवाचकोऽय मकार: तम्मात् तेन तत् प्रतिपत्तत्र्यमित्याह तस्मादिति । - ·२१. नृसिक्षात्तरतापनवाम् किमिदमेवमित्यु इत्येवाचाविचिकित्सन् ; तस्मादकारणेम- मात्मानमन्विष्य मकारेण ब्रह्मणा सन्दध्यादुकारेणा- विचिकित्सन्, अशरोरो निरिन्द्रियोऽप्राणोऽनमाः सच्चिदा- नन्दमात्रः स खराड-भवति, य एवं वेद । एवमकार-मकारयोः प्रत्यग्-ब्रह्मार्थत्वमभिधाय मध्यस्थस्यो- कारस्य प्रत्यग् ब्रह्मणेरेकत्वावधारणार्थत्वं वक्तुमुकारस्य लोके कुवचिदयधारणार्थत्वं प्रसिमिति कथयित लोकव्यवहार ताव- दर्शयति, किमिदमित्यादिगा। 'इदम्' आकाशदि घटादि वं- रूपं किमित्येवं कथित् केनचित् पृष्टः 'उ' इत्येवोत्तरमाह, स्वय- मविचिकित्सन्, आत्मनयेत् तब दृष्टेऽर्थे निययो भवति, तर्हि ठ इत्येवावधारयन् उत्तरमाहेत्यर्थः। अनयैव युत्या एवं व्यवहार क्वाप्यस्तोति ज्ञातव्यम् ; तस्माटुकारस्थावधारणार्थत्वं लोकप्रसि- इमिति भावः। एवं प्रणवाक्षराणामर्थमभिधाय तेन प्रत्यगा- त्मनो ब्रह्मणैकत्व प्रतिपत्ति प्रकारमाह, तस्मादित्यादिना । यस्मा- दकार-मकारोकाराणं प्रत्यग्-बद्मावधारणार्थत्वं प्रसिद्धं, तस्मा- दित्यर्थः । 'अविचिकित्सन्' स एकत्वनिश्चयं कुर्वन् ! अयमर्थः । अकारोचारणसमये सर्व कृत्स्नं पूर्ण प्रत्यगात्मानमुक्तीन प्रकारे प्रतिपाद्य अकारस्योकारेण सम्बन्धसमये प्रत्यगात्मनो लक्षण- लक्षितत्वेन ब्रह्मणे कत्व-योग्यत्वं निश्चित्य उकारस्य मकार-सम्बन्ध- समये मकारार्थन ब्रह्मणा उकारार्थस्य प्रत्यगात्मन एकत्वनिश्चयं कुयादित्यर्थः। अशरीर इत्यादिना उतार्थः।

·१ उपनिषदि ७ खण्डः । ब्रह्म ह वा इदं सर्वममृतत्वादुनत्वा-दौरत्वान् महत्त्वा- विष्णुत्वा उज्वलत्त्वात् सर्वतोमुखत्वा-नृसिंहत्वा झोपणत्वा- दत्वान्-मृत्युमृत्युत्वान्-नमामित्वा दहन्तादिति, सततं होतद्ब्रह्म, उग्रत्वा-दीरत्वान्-महत्त्वात् पुनःपुनरहन्ता दिति; तस्मादकारेण परमं ब्रह्मान्विष्य मकारण मन अाद्यवितारं मन आदिसाक्षिणमन्विच्छत् । अथ सर्वात्मकस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनकल्वं हितीयेन प्रणवेन वदन् ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वं पुनरपि प्रकारान्तरेणाह, ब्रह्म ह वा इदमित्यादिना। प्रतिज्ञात सर्वत्वे हे तुमाह अमृतत्वादिति । सर्च- सहर्ट त्वेन कारणत्वादित्यर्थः। सहर्तृत्व सहारशक्लिविशिष्टत्वं *संहार समर्थलेऽपि न सहरतीत्याद्याशङ्काया परिभवासहत्वादि भिस्तां परि हरति, वीरतादित्यादिना। अमतत्वगुण विशिष्ट त्वेन ब्रह्मणः सात्मकल सम्प्रतिपत्तव्य-मित्यभिप्राय । सत- तत्वगुणवत्त्वादपि सर्वात्मकत्वं प्रतिपत्तव्यमित्याह, सतत होति । 'मततं व्याप्तं देशतः कालतो वस्तुतचापरिच्छिन्नं 'हि' यस्मात् तस्मादपि ब्रह्मा सर्वमित्यर्थ । सततले मसंहार समर्थत्वे हेतमाह, उग्रवादिति। वोरत्वादिक पूर्ववयोज्यम् । भवत्वेवं गुणय विशिष्टत्वात् सर्वात्मकत्वं ब्रह्म प्रस्तुताया प्रणवेन वाक्यार्थप्रतिपत्ती तेन किमायातमित्याथवर प्रणवस्थाकारस्थ तत्पदार्थ वाचकत्वात् (१) म, खाद्यविकार। * क, ख, चिडिनपुस्तकद्दये, सहार शक्ति विशित्वमित्यनन्तर 'हेतुमाह पगन बादिति' त्यतिरित पाठ।

·। मकारण तु मकारस्य २१२ नृसिंहोत्तरतापनगाम् तत्प्रतिसाधकत्वं सिद्धमित्वाह, तस्मादकारेणेति। अन्विष्ये- त्येतस्य अन्विच्छेदित्यनेन सम्बन्धः । अयं भाकः। अत्तृत्व- सततत्व-गुणविशिष्टं हि ब्रह्म, मततशन्दथायम् अततिशब्दस्याने प्रयुक्ताः श्रुत्या, तत उत्तम्, गुणहय-विशिष्टस्य ब्रह्मणो वाचका- वत्यततिशम्दी। नन्वत्ति-सततगन्दी अत्यतति-धातुइयञ्चा- काराद्यमिति धातुदयात्मक एवायमकार, नतश्चात्तृत्वादि गुणविशिष्ट-ब्रहावाचको मुख्यया हत्या, लक्षणया केवल-वामि- धायकः, ततस्तेन लक्षण्या प्रतिपत्तव्यमिति । प्रत्यगात्म-प्रतिपत्तिः कर्त्तव्येवाह, मकारेणेति । प्रत्यगत्वोपपत्तिमाह, मन भाववितारमिति। मनःशब्दो हि मनोवाचकः, तस्मिंश्च मनःशब्दे मकारे दृश्यते तदुपाधिकस्त- क्षिता तत्साक्षी च प्रत्यगामा; अतः प्रत्यगात्म मकरायोः सम्बन्धस्य विद्यमानत्वात् तं भकारेणन्विच्छेदित्यर्थः । स यदैतत् सर्वमुपेक्षते, तदैतत् सर्वमस्मिन् प्रविशति । स यदा प्रबुध्यते, तदैतत् सर्वमस्मादेवोत्तिष्ठति। स एतत् सर्व निरूह्य प्रत्यूह्य सम्पीय सञ्चाल्व सम्भक्ष्य खात्मान- मेषां ददाति । प्रतीची मनादि-रक्षिटत्वं साधयति, स यदेत्यादिना । 'मः' प्रत्यगात्मा 'यदा' यस्मिन् काले सुपुप्तपादि-प्रवेशसमये इत्यर्थः । 'एतत् सर्वकारणजातम् ‘उपेक्षते' तदभिमानं परित्यजतीत्यर्थः। तदा किमित्याह, तदेति । 'अस्मिन् प्रत्यगात्मनि सम्भात्रोपाधि- ·१उपनिषदि ७ खण्ड । २१३ विशिष्टे 'प्रविशति' पिलोयते इत्यर्थ । तस्मिन् लयमभिधाय तत एवोत्पत्तिमाह तस्य रक्षकत्व प्रदर्शनाय, स यदेत्यादिना । यदा जाग्रदादि भोगनिमित्त कर्मोद्धव , तदा अम्मादेवोत्पद्यते सर्वमित्यर्थः। अथ सृष्टस्यात्मन्येव स्थितिमाह, स एतत् सर्व निरुधेति । निर्वाह्य कञ्चित् काल स्वात्मन्येव सद्रूपे संस्थाप्य किमित्याह, प्रत्यूह्येत्यादिना । अनेन च ज्ञानहेतुक आत्यन्तिक- प्रलय उच्यते । 'स' प्रत्यगात्मा ज्ञानबलेनैतत् सर्व 'प्रत्यूह्म' कार णात्मनि संहृत्य 'सम्पीय' कारणात्मानमपि स्वात्मना अन्तर्वहिथ स व्याप्य सञ्चाल्य' चिद्रूपतामापाद्य 'सम्भक्ष्य' स्वतावन्मावतया विलाप्य 'खात्मान' चिन्मात्ररूपम् एषा' कार्यकारण रूपपदा र्थानां ददाति, न हि तेपा स्वरूपान्तरमस्ति कल्पितत्वात् । अत्युयो ऽतिवीरो ऽतिमहानतिविष्णु-रतिचलनति- सर्वतोमुखो ऽतिनृसिंहो ऽतिभीषणो ऽतिभद्रो ऽतिमृत्यु- मृत्युरतिनमाम्यत्यई भूत्वा वे महिम्नि सदा समासते , तस्मादेनं मकारार्थन परेण ब्रह्मणैकोकुर्य्यादुकारेणाविचि किन्सन : अशरीरी निरिन्द्रियो ऽप्राणो ऽतमाः सच्चिदा- नन्दमात्र स स्वराड भवति, य एवं वेद । तदेष श्लोक ॥ श्टङ्गस्टगार्धमाकृष्य स्टङ्गेणानेन योजयेत् । टङ्गमेनं परे पटङ्ग तमनेनापि योजयेत्() इति ॥ सप्तम खण्ड ॥७॥ (१) ग, तमनेनानुयोजयेत् ।

·२१४ नृसिंहोत्तरतापनाम भन्नणादो सामर्थ्य दर्शयति, अत्युग्र इति । उग्रत्वगुणा- दतिक्रान्तले सति उग्रत्वम् अत्यग्रत्वम् ; एवमतिवीर इत्यादिक- मपि योज्यम् । वोरादिपदानामवान्तरस्तूतप्रकारेणेव द्रष्टव्यः स्खे महिम्नि सदा समासते इति । यस्मात् सर्वभक्षणादि- कर्टलेप्यस्य स्वतः कोऽपि विकारो नास्ति प्रत्यगात्मनः, तस्मात् सर्वदा से महिनावास्ते ऽसौ ; तस्मात् ब्रह्मणोऽननैक्यं युक्ता- मित्यर्थः । एवमकारस्य ब्रह्मार्थत्वं मकारस्य प्रत्यगर्थवञ्चोक्तम् । उकारस्य ववधारणार्थत्वं पूर्वमेवोक्तम् । अधोक्तविधस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनैकत्वं सिद्ध प्रतिपत्तव्यमित्याह, तस्मादेनमिति । यस्मादकार मकारोकाराणां प्रतिव्रम प्रत्यगवधारणार्थत्वं सिद्ध, तस्मादेनम् अनेन प्रत्यगात्मनेत्यर्थः । मकारार्थेन ब्रह्मणा मकारार्थब्रह्मा इत्यर्थः (१)। यधायुतार्थ-स्वीकारो हि प्रथम- प्रणवेनैव, द्वितीयप्रणवेनापि प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैकल्व-प्रतिपत्ति- रेव स्यात् । तथा च न व्यतिहारः सिध्यति, व्यतिहारखण्डे च तेन भाव्यम् ; अतः पूर्ववत् प्रणवमुच्चारयन् ब्रह्म प्रत्यगात्म- नैकोकुयात् । अकारोच्चारण-समये यथोक्तं ब्रह्म प्रतिपाय अकारस्योकार-सम्बन्ध समये ब्रह्मणः प्रत्यग्रूपत्वेन प्रत्यगात्म- नैकत्व-योग्यत्वं सञ्चिन्त्य उकारस्य मकारस्थ सम्बन्ध-समये मकारार्थन प्रत्यगात्मना अकारार्थस्य ब्रह्मण एकत्वनिश्चयं कुयादित्यर्थः। उक्तञ्च वार्तिकतद्भिः। "अथवाकारमात्मानं मकारच जगद्गुरुम् । अवधारण-संयुतमेकीकुर्यादयोमिति ॥ (१॥ क, ख, थकारार्थेन वक्षणा चकारावधा।

·१ उपनिषदि ७ खण्ड । २१५ अहशब्दैकदेशलाद ब्रह्मशब्दैकदेशत । अनन्त्यावेकरूपत्वाद् अध्याकारण च स्मरेत् ॥ साक्षित्वान्मन आदीना मकारेण तु माक्षिणम् । सावधारणमैक्याम्यमेवमोमिति पश्यति" इति । ध्यतिहाररूप-प्रतिमाधकत्व प्रणवद्दयस्य ; अत्रापि ब्रह्माकारेण च स्मरेदिति पठितत्वात् इयोरपि प्रणवयो' प्रत्यगात्मनी ब्रह्मणैकत्व मेवोच्यते इति वदन्ति केचित् तेषां पुनर्वचनानर्थक्य प्रसङ्ग , प्रथम वचनमप्यनर्थकमेव तेषां, साधनखण्ड एव प्रत्यगात्मनी ब्रह्माणैक्यस्योक्तत्वात् । ननु व्यतिहारपक्षे ऽप्येकेनैव प्रणवेन व्यति- हारस्य सिद्धत्वात् पुनर्व्यतिहार कथनमनर्थकमेव सङ्गह विस्ता राभ्या भेदोपपत्ते , ता न्यत्राप्यकार मकारयोरथभेदादिच्छया प्रतिपत्ति सम्भवाच्च न पौनमयदोष । व्यतिहारखण्ड प्रसिदिस्त व्यतिहार-सद्भावमावेणैवीपपद्यते , गुतेर्यथाशुतार्थलाभशाम्मिन् महान् लाभः । अस्त्वेव युत्यर्थविदश्वेदेवमुपदिशन्ति वक्ष्यमाण लोकविरोधस्तु अस्मिन् पक्षे परिहार्य । अशरीर इत्यादि फल कथनम् । उक्तऽर्थे शोकमवतारयति, तदिति । छन्दसामुपभस्य प्रण वस्य 'शृङ्गम्' अशम् अकार मकारार्थ प्रत्यगात्मानमादायेत्यर्थः । मृदाईम् उकारपूर्वाई तदर्थ ब्रह्म प्रत्याहथ बह्मणैक्यं प्रति पायेत्यर्थः। 'शृङ्गेण अनेन मकारेण तदर्थ प्रत्यगात्मनेत्यर्थ । 'योजयेत्' उकारोत्तराईार्थ ब्रह्म योजयेत् बुह्मणः प्रत्यगात्मनैकत्वं चिन्तयेदित्यर्थ। एकेन प्रणवेन व्यतिहार उक्तः । 'शृगमेनम्' अहमदादिभूत प्रणवाकारार्थमात्मानमित्यर्थः । 'परे शृङ्गे' ब्रह्म- ·नृसिंहोत्तरतापनगम शब्दान्य मकारात्म-प्रणव-मकारार्थ-बदणि 'आलष्य' ठकारणे कत्वं निश्चित्येत्यर्थः । 'तम्' अन्त्य' शृङ्ग परमात्मानम् अत- त्यंशरूप-प्रणवाकाराभिधेयं परमात्मानमित्यर्थः । 'अनेनापि मन- आद्यधिष्ठात्रा प्रणव-मकारार्थेन प्रत्यगात्मनापि योजयेत् ॥ इयुत्तरतापनीये सप्तमः खण्डः ॥ ७॥ अथ तुरीयेणोतश्च प्रोतश्रह्ययमात्मा सिंहोऽस्मिन हीदं सर्वमयं हि सर्वात्मायं हि सब नैवोतो (र) ऽइयो ह्यय- मात्मैकल एवाविकल्पो न हि वस्तु सदयं द्योत इव सद्घनो ऽयं चिद्धन आनन्दधन एकरसोऽव्यवहार्य केनचनाद्वितीयः श्रोतश्च प्रोतक्षेप अोद्धार एवं नैवमिति पृष्ट ओमित्येवाह । एवं विभतेन प्रणवेन आत्मप्रतिपत्ति-प्रकारमभिधाय तुरीये. नाविभनेन प्रणवेन प्रतिपत्तिप्रकारो वताव्य इति खण्डान्तरा. रम्भः। अथेति । किञ्च तुरीयावसितत्वादेकैकस्य इत्योतादीनाम् एकैकस्य तुरीयावसितत्वमुक्त, न तु तत् स्पष्टमभिहितम् ; तदभिधानाय च खण्डान्तरमारभ्यते । अथ विभक्त-प्रणवेनात्मनो जोवेश-रूपस्यैक्य-प्रतिपत्त्यनन्तरमनेकपद-तदर्थ-प्रतिपत्ति-लक्षणस्य विक्षेपस्य शमनाय तुरीयेनाविभक्तेन ओमित्येतेन प्रोतानुजा- बनुज्ञाविकल्प रूपेणात्मप्रतिपत्तिरभिधीयत इति शेषः । भोत्तमलेन गोलस्यात्मनः प्रतिपहिं हाशितुम् अामन तन्वं (३) क ख, ग, अस्मिनिद। च, चस्मिनिदहि । (२) क, ख, ग, मन्यमेवोनो। च, सर्वमेवाती।

·१ उपनिषदि ८ खण्ड । प्रारमन न हि प्रतिजानाति, श्रोतय प्रोतश्चेति। श्रोतय सामान्येन सन्मात्रा स्मना, प्रोतश चिदानन्दरूपेण होति प्रसिदिमाह । प्रसिद्धा हि (1) सचिदानन्दाना सर्वत्र व्याप्ति पुत्रसत्ता पुत्रसंवित् पुत्रसुखमित्यादि-प्रकारणेत्यर्थ । अयमात्मा पूर्वोतोऽय ब्रह्मरूप पारमा सिह इति सर्वससार रहित ब्रह्मस्वरूपत्वमभिहितमात्मन , वाक्यार्थरूपेणामना सर्व व्याप्तम् । अतो ब्यापकमेयोतत्वम् नत्वात्मनो व्याप्यत्वाभावात् कुत्रचिदीतत्व सम्भवति । श्रोतव प्रसिद्धिं स्वयमेवोपपादयति, अस्मिन् होति । 'अस्मिन् हिं सचिदानन्दरूपे व्यापके सर्व व्याप्यत्वेन वर्तते । अग्मिन् सर्च वर्तते इत्यव हेतुमाह, अय हि सर्वात्मेति । सच्चिदातिरेकेण जगतः स्वरूपमम्तीत्यर्थ । ताहि पात्मनी भिन्नमस्तु सर्व जगदिति नेत्याह, अय हि सर्वमिति व्यतिरेकेणाव्यतिरेकेण वा सर्वमस्ति, किन्वाग्मेवास्तीत्यर्थ । तर्हि व्याप्यस्य सत्त्वाभावात् कथमोतत्वमुक्तमात्मन' इत्यानमा माभूत् पारमार्थिकमीतत्वमित्याह, नैवोत इति । कि सद्युतमोतवमिति प्रहयतयैयेत्याह, प्रहयो घयमामेति । अहय 'हि' यम्मादात्मा, तस्मादोतत्वमुतामित्वम् । मात्मत्व वा अस्य न धर्म इत्याह एकल एवति । बादिकमात्मनो धर्मत्वेनाभ्युपगन्तव्य सर्ववात्मनोऽहितीयत्वादि धौरव व्यवहारादित्यागगह पविकल्प इति । विकल्पमावत्यात् न परमार्थतो द्वितीयत्वादि-धम्मकलमामन न्य , सम्माहिकम्पितमेव मर्ब व्याप्य, परमायतोऽभयो प्रहयत्व- नवहर ध्यवहारम्य 11. प्रभा ·२१८ नृसिंहोत्तरतापन्याम् ऽयमात्मा; तस्मादात्मन उत्तमोतवं व्यापकवं कल्पितमेवेत्याह, अयं घोत वेति । ननु सदादिरूपस्यात्मनः कथमद्वितीयत्वमुच्यते? घटसत्ता पटसत्ता घटसंवित् पटसंवित् पुघससं वित्तसुखमित्यादिरूपेण तेपो भेदमतिपत्तेरित्यागय मन्मात्रे मुसमाने च न भेदमतीति- रम्ति, किन्तु घटाद्युपाधिगतैव भेदप्रतीतिः। न च तेषामपि सम्मावा दोऽस्तोति असम्भवादित्याह, सरनोऽयमित्यादिना । वाक्यलये ए मदादीनां परम्परं भेदं निराचष्टे, एकरस इति । नन्वेवं निर्बिरोपं वस्तु उपदेश्यान् प्रति कथमुपदेष्टुं शक्यते । सर्बशम्दाविषयत्वादिति । सत्यमेव नैकेनापि शब्देन विषयत्वे- नोपदेष्टुं शक्यते इत्याह, अव्यवहार्य केनचनेति। अव्यवहार्य- इत्यनेन धर्मणोपदिश्यतां तर्हि न इत्याह, अदितीय इति । एवमात्मन श्रोतवमुपपाद्य तहाचकस्याप्योझारस्योतत्वं तद. भेदार्थमाह, श्रोतयेत्यादिना। प्रतिज्ञातमोझारस्योतत्वमुप- पादयति, एवमिति। किमिदमेवं भवति २ किमिदमेवं न भवति इति कश्चित् केनचित् पृष्ट प्रोमित्येवोत्तरमाहेत्यर्थः । किमयं भाव एवंरूपः? कि वा नैवरुपः इति पृष्टे सत्ययं भाव- एवंरूप , अयं भावो नैवरूप इत्युत्तरे वक्तव्ये तत्स्थाने प्रोमि- त्येवोत्तरं दृश्यते; तस्मात् सर्ववाचकत्वादोद्वारस्योतत्वं सिद्ध- मिति भावः। वाग्वा बोकारो वागेवेदं सर्च न शब्दमिवेहास्ति; चिन्मयो ह्ययमोङ्कारश्चिन्मयमिदं सर्वम् ; तस्मात् परमेश्वर-

·वाचः
१उपनिषदि काण्ड ।
एवैकमेव तद्भवति । एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म, अभयं वै
ब्रह्म, अभयं हि वै ब्रह्म भवति । य एवं वेदेति रहस्यम् ।
वाइमात्रत्वाचोद्धारस्योतत्व सिमित्याह, वाग्वा इति ।
सबवर्णन-कवलन-रूपत्वाखादिरूपत्वाञ्च वाड्मात्रमवगन्त
व्यम्, पोद्वारस्य यादमावत्वप्योङ्कारस्यार्यजातस्य विद्यमानत्वात्
कथमोतलमिति तत्राह, वागेवेदं सर्वमिति । वा कार्यवा
द्रूपस्य वाग्यातिरेकेग्णासत्त्वाहागेवेदं सर्वमित्यर्थः।
सर्ववानुगतिं दर्शयन् सर्व कारणवमुपपादयति, न हौति ।
न हि परा-पश्यन्ती मध्यमा वैश्वरी रूपवाग्मातिरेकेण कस्यचि-
दपि प्रतिभासोऽस्तीत्यर्थः । बोधकात्वन चिद्रूपत्वाचोद्वारस्यी
तखमभ्युपगन्तव्यमित्याह, चिन्मय इति । चिन्मयत्वे च सर्व
स्थापि परमेखरलक्षणस्य सम्भवात् परमेश्वर एवायमोडार
इत्याह, तस्मादिति । वाच्य वाचक भेद निराचष्टे, एकमेवेति।
तदुभयं प्रणव-परमेखरस्यैकमेव चिम्मात्र' भवतीत्यर्थः ।
अस्यैकस्य वस्तुनः सर्वसमारधर्म रहितत्वेन पुरुषार्थवमाह,
एतदित्यादिना। कथमस्यैव रूपमिति ब्रह्मरूपत्वादित्याह,
एताोति । ब्रह्मणस्वभयादिरूपत्वं प्रमिदमित्याह, अभयं ये
एवञ्च सर्वयिदः फलमाह, अभय होति। यथाशानं
हि फलमित्यर्थः।
उक्तमातलमान गोपनीयमित्याह, इति
रहस्यमिति।
अनुज्ञाता ह्ययमात्मा एप हास्य मर्चस्व स्वात्मानमनु-
जानाति; नहोदं सर्वं स्वत आत्मवत् , नद्ययमोतो नानु-
इति।

·२२० नृसिहोत्तरतापन्याम् ज्ञाता असङ्गत्वादविकारित्वादसत्त्वादन्यस्य() अनुज्ञाता ह्ययमोङ्कार श्रोमिति झनुजानाति; वाग्वा ओहारो वागेवेदं सर्वमनुजानाति, चिन्मयो ह्ययमोङ्कारः; चिद्धोद सर्व निरात्मकमात्मसात् करोति तस्मात् परमेश्वर एवैक मेव तद्भवति। एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म, अभयं वै ब्रह्म. अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यम् । एवमीत प्रग्ण्वात्मनोस्तुरीयावसितत्वं प्रतिपाद्य अनुज्ञाट- मणवात्मनोस्तत् प्रतिपादयन् आत्मनस्तावदनुन्नाटत्वं प्रति- जानाति, अनुजाता होति। कस्य किमनुजानाति? इत्याह, एष होति । श्रोतभावनया तुरीय तुरीये स्वात्मन्यवस्थितस्य केनचिनिमित्तेन चलिते मनसि हितीय प्रतिभासम्तावद्भवति न चामप्रतिपत्त्या बाधितस्य सत्त्वेन स्वतः प्रतिभासः सम्भ वति, अतस्तस्यात्मनि कल्पिततया प्रातिभासिक सत्तामनुजाना तीत्यर्थः। नन्विदं सर्व प्रतिभासमानत्वादात्मवत् खत एवा त्मवत् ततो नामानुज्ञया एपामात्मवत्त्वमिति नेत्याह (२) न होति। जगद्रूपस्य खतः प्रकाशायोगात् सत्तापि न तो ऽस्तीत्यर्थ । कथं तोतत्वमनुन्नाटत्वञ्चोक्तमात्मन शङ्कायामुक्तमेवोत्तरं स्मारयति, न ह्ययमिति। अब हेतुत्रयमाह, प्रसङ्गत्लादिन्यादिना। एवमात्मनस्तुरीयतुरीय-पर्यन्तमनुज्ञा इत्या (२)क, म, अजस। (एक मिति मेति नेत्याह ।

·१ उपनिदि ८ खण्डः । २२१ रत्वं प्रतिपाद्य श्रोद्धारस्थापि तदाह, अनुनाता होति । तदुप- पादयति, ओमिति। किमहं तव स्वभूतमिदं सहामीति निर्ध- नेनासत्-कल्पेन पृष्टो धनवान् तमधनिन() सत्कुर्वब्रोमिति हि तेन प्रार्थितमनुजानाति; तस्मादोद्धारस्यामानुज्ञात्वं सिद्ध- मित्यर्थः। अथ धा यन्ने जगत्-सृष्यादिकरं चर-पुरीडाशादिक देवादीनामनुजानन् ओमिति 'हि' यस्मादनुजानाति, तस्मात् सिद्धमोङ्कारस्य सर्वेषामात्मानुज्ञात्वमित्यर्थः । वाग्वा प्रोद्धार इत्यादि व्याख्यातप्रायम् । अनुकरसो ह्ययमात्मा प्रज्ञानधन एवायं यस्मात् सर्वस्मात् पुरतः सुविभातः, अतचिहन एव न झ्ययमोती नानुज्ञाता आत्मन हीदी) सर्व सदेव, अनुकरसो ह्ययमोङ्कार श्रोमिति होवानुजानाति ; वाग्वा बोकारो वागेव धानुजानाति;() चिन्मयो ह्ययमोङ्कारश्चिदेव धनु जानाति;() तस्मात् परमेश्वर एवैकमेव तद्भवति; एतदमृत- मभयमेतद्ब्रह्म, अभयं वै ब्रह्म, अभयं हि वै ब्रह्म भवति; य एवं वेदेति रहस्यम् । (९) क, ख,मनिन । (२) क, ख, ग, घ यामाहोद । (२)स, वामेव अनुज्ञा। (५) ख, ग, चिदेव ननुज्ञा।

·२२२ नृसिंहोत्तरतापन्याम् एवमोद्वारा/मनोस्तुरीय-पर्य्यन्तमनुज्ञात्वमुपपाद्य अनुज्ञा. टत्वमपि तरोय-पर्यन्तं तयोः सिमिति वदन् आत्मनोऽनुजावं तावदाह, अनुजैकरस इति । अनुज्ञानव्यापाररूपा किन्वाम- वेत्याह, प्रजानधन इति। काल्पनिक रूपमनुज्ञानम् अनुनाव: योगेन तुरीय-तरोय-पर्यन्तेन खात्मनि विलाप्य स्थितं साक्षि- चैतन्यमनुजेत्यर्थः । चिघनत्वमुपपादयति, अयं होति । कथं- ती स्यानुजाटवमीतत्वञ्चोक्तमिति चेत्, अस्योत्तरमुत्तरमित्याह, नयमिति। तब हेतुमाह, आत्मा हि इति(३)। इदं सर्व साक्ष्यमात्मंघ, न खतः प्रात्मशून्यत्वादामाईम् आमापेक्षमित्यर्थः । आत्मीयम् आत्मसम्पन्धि प्रात्मन्यध्यस्तमिति वार्थः । अत आत्म- व्यतिरेवोण नास्तीदं सर्वमित्याह, सदेवेति। श्रोझारस्याप्यनु- जात्वं सिमित्याह अनुकरस इति। अनुकत्वसत्त्वमुपपाद- यति, प्रोमिति वैति । ओमित्येवं हि शास्त्राचार्योक्तां सर्वस्य चिन्मात्रतामनुजानननुजानाति विद्वान् विविदिषयोमिति वं सर्वमीखरायत्तमनुजानन् अनुजानातीत्यर्थः। वाग्छेति परा वागव्यते, अन्यथा अनुजाया अनुज्ञातुः सकाशादान्तरत्वानुप- पत्तेः; वक्ष्यति चान्तरत्वं लोकेन, “श्रोतमोतेन जानीया- दनुज्ञातारमान्तरम्” इति । यद्यप्योतादनुज्ञातुरान्तरत्वमेवात्र तथाप्यनुन्नातुरनुन्नाया निर्विकल्पकस्य चान्तरत्वमेव गन्तव्य सम्भवात् । यद्यपि सर्वे तुरीयावसितत्वेन समाना श्रोतादय- स्तथाप्युपक्रमेण वाह्यान्तरत्वं विद्यते तेयामित्यस्ति हि सम्भवो ऽनुज्ञातुरनुज्ञाया आन्तरत्वे । (१) ख, चात्मा हि इनि।

·१ उपनिषदि ८ खण्डः। २२३ अविकल्पो ह्ययमात्मा अदितीयत्वादविकल्पो हायमो- कारोऽहितीयत्वादेव चिन्मयो ह्ययमोङ्कारः; तस्मात् परमे- श्वर एवैकमेव नद्भवति , अविकल्पो नाविकल्पोऽपि, नाच काचन भिदास्ति, नैवात्र काचन भिदास्ति; अत्र भिदा- मिव मन्यमानः शतधा सहस्रधा भिन्नो मृत्योर्मृत्यु- माप्नोति देतदद्दयं स्वप्रकाशं महानन्दमात्मैवैतदमृत- मभयमेतद्ब्रह्म, अभयं वै ब्रह्म, अभयं हि वै ब्रह्म भवति; य एवं वेदेति रहस्यम् ॥ अष्टमःखण्डः॥८॥ मात्मेति । अनुज्ञायायाविकल्पस्यात्मनोऽविकल्पवमाह, अधिकल्पी ह्यय तब हेतमाह, अहितीयत्वादिति । साचिव- लक्षणमनुज्ञात्वमपि विकल्परूपमैवेति। तदमि विलाम्य स्व- महिमस्थ चैतन्यमविकल्पमित्यर्थः। ओद्वारस्याप्यविकल्पलमाह, अविकल्पो घयमोसार इति । तत्रोक्त एव हेतरित्याह, अहि- तीयत्वादेवेति। श्रोद्वारस्यादितीयत्वं साधयति, चिन्मय इत्या- दिना! एकमेव तत्तद्भवतीत्युक्तम् ; कि तदेवमिति तबाह, अविकल्प इति । अविकल्पवधोऽप्यच नास्तीत्याह, नावि- कल्पोऽपोति । अब हेतुमाह, नाव काचन भिदास्तीति । भेद भेददर्शने दोषमार, मृत्योरिति । संसारात् संसारान्तर प्रामोनि, इति नारायणी याच्या ।

·। २२४ नृसिंहोत्तरतापन्याम् प्रतिभासाभावादेव भेदाभाव वचनं, न त भेदस्य स्वरूपतोऽभावा- दिति शहां वारयति, नैवेति । भेददर्शने दीप प्रदर्शनेनापि भेदासत्त्वमेव द्रढ़यति, अत्र भिदामिति । देवादिभेदैर्नानात्वं प्राप्य तत्रापि न स्थैर्य प्राप्नोतीत्यर्थः। उक्तस्याविकल्पस्यात्मत्व माह, तदेतदिति । 'तदेतत्' अद्दयम् प्रात्मैवेत्यर्थः । अइयत्वे तत्प्रकागहेत्वभावात् कथं तत्प्रयाश इत्यागा स्वप्रकाशत्व- माह, स्वप्रकाशमिति । खत एवास्य पुरुपतामाह, महानन्द- मिति। आनन्दत्वेन लौकिकानन्दवत् प्रारं दीयं परिहरति, एतदमृतमित्यादिना। 'एतत् प्रानन्दरूपम् अहयम् 'अमृत' सर्वविकार-वर्जितम्, अतः अभयं, तम्मात् ब्रह्म । अभयं वै इत्यादि व्याख्यातम् । इत्युत्तरतापनीयेऽष्टमः खण्डः ॥८॥ देवा ह वै प्रजापतिमवनिममेव नो भगवन् श्रोङ्कार- मात्मानमुपदिशेति। तथेत्युपद्रष्टानुमन्तैप आत्मा सिंह श्चिद्रूप एवाविकारो झपलब्धा सर्वत्र नास्ति दैतमिद्धि रात्मैव सिद्धोऽदितीयो मायया ह्यन्यदिव स वा एप आत्मा पर एवषैव सर्वम् । अथेदानीमतया तुरीय-तुरोय पर्यन्तया उपासनया अति- शुद्धान्त करणस्य साचात्तुरीय-तरीयोपदेश प्रकारं शिष्यस्योप- दिष्टार्थ प्रतिपत्ति प्रकारतया च प्रतिपत्त्या निरस्त-निखिला- विद्यस्य(१) सरूपावस्थानञ्च दर्शयितुं खण्डान्तर-प्रारम्भः। देवा हवै इति । (१) क ख निरस्तानखिलाविद्या यस्य । उतच, ·१ उपनिषदि रखण्ड । २२५ "गुरुता विद्या सछिन्न सर्बाविद्यस्य या स्थितिः । ता प्रवनुमुपेत्याद्या प्रारब्धेपोत्तरा यति " इति ॥ इममेवेति । तदेतदवयं स्वप्रकाश महानन्दमात्मैवेति कथित निर्विकल्पकमेवेत्यर्थ । प्रोद्वारमिति प्रोद्वार लक्ष्यत्वादुच्यते । एवं देवै प्रार्थितः प्रजापतिरुपदिशति उपद्रष्टेत्यादिना । 'एप' प्रत्यगामा सिह परमात्मैवेत्यर्थ । ननु कथ कर्तृवादि समार विशिष्टस्यात्मन ईश्वरत्वम् इत्यामा नात्मन' कवा दिकमस्तोत्याह, उपद्रष्टेति । स क समीपस्थ' सन कर्त्तन पश्यति, न तु खय कनेत्युपद्रष्टा, अतो न कर्तृत्वादिससार धर्मवत्त्वमामन इत्यर्थः। तहि साहासिद्धान्त प्रसतिरिति चेत्, नेत्याह अनुमन्तेति। स्वत सत्ताप्रकाश प्रवत्तिसामर्थ्य रहि नाना कणा प्राणबुड्यादीना सामन्यध्यस्ततया तत्सर्वमनु जानातीत्यर्थः। तर्हि अनुजालख प्रसति ततस्तदपि कर्तृत्व मेवेति नाकर्तृ ब्रह्मणैक्यमात्मन इत्याशयाह चिद्रूप एवेति । सर्वविकारसाक्षित्वेन चिद्रूपत्व साधयति अविकारो झुपलव्यति साक्षित्मपि न विकार-पूर्वकमित्याह, अविकारी छुपलब्धा सर्वति। विकारिले साक्षित्व न हि घटते इति होति सूचितम् । आत्मनोऽविकारित्वेन दैतसाधकवाभावादन्यस्य च तत्साधकस्यानुपपत्ते । कथं तर्हि दैतसिद्धिरित्याशा अत- एव परमार्यतो न हैतसिद्धिरित्याह, न धस्ति दैतसिद्धि रिति । उत्तानुपपत्यर्थो हि शब्दः कथं हैतसिद्धिर्नास्ति उम पत्तेरित्याशय आत्मैव ईतरूपेण प्रतीयते इत्याह, प्रात्मैव सिद्ध इति। तहि तस्य सहयत्वेनाहितीय ब्रह्मभावानुपपत्ति ·२२६ नृसिंहोत्तरतामन्याम रिति, न, आत्मनः परमार्थतोऽहयत्वादित्याह, अदितीय इति। सद्वितीय प्रतिभासस्तु मायया इत्याह, मायया धन्यदिति । फलितमाह, स वा इति। 'सः' उपदेष्टा इत्युक्तः 'एप' मायया अन्यदिवेत्यन्तेन शोधितः आत्मा पर एव तलक्षण-लचितत्वा- दित्यर्थः । मायया आत्मा सहितीय इव भासते इत्युक्तम् । तत्फलमार, एपैव सर्वमिति । 'एमा' मायैव 'सर्थ संसार- रूपं हयमित्यर्थः । तथाहि प्राज्ञः सैपाविद्या जगत् सर्वमात्मा परमात्मैव खप्रकाशोऽप्यविषयज्ञानत्वाज्जानन्नेव ह्यत्र न विजानाति। प्रसिद्ध सर्व परित्यज्याप्रसिद्ध-स्वीकारो ऽनुपपन्न इत्यागा आत्मनः परत्वं सर्वस्य मायामातत्वञ्च अस्माभिरभ्युपगम्यते । एतच सर्वप्राणभृतां सुपुते सिद्धम् ; अतो नाप्रसिद्ध-स्वीकार इत्याह, तथा होति। यथा अस्माभिरुतं “स वा एप आत्मा पर एक, एयैव सर्वमिति"। 'तथाहिं तथैव 'हि' प्रसिहं तत् सर्चयां प्राज्ञ सुपुप्तावित्यर्थः । उनमेव स्पष्टतया दर्शयति, सैयेत्यादि-नावदयेन । 'सा' इति पूर्वोशमाया इत्युक्ता 'एषा' प्रविद्येति माने प्रसिद्धमन्नानमुलं सामानाधिकरण्येन चैका दर्शितं मायाविद्ययोः। तत एकैव जड-गतिविपक्ति- प्राधान्येन माया उच्यते; आछादनगति-प्राधान्येन अवि- घोचते इति भावः। आत्मा परमात्मैवेति प्रत्यगात्मनो बनणे- कत्वमुक्त, मप्रकाग इति परमात्मनो विशेषणम् तेन परमा- सनः प्रवगारमनैकालं योतितम् । न धामनोऽन्यम्य परमात्मनः ·। १ उनियदि सण्डः। २२७ खप्रकाशत्वं सम्भवतीति। सुयुप्ते यदि सर्वज्ञः परमात्मायं प्रत्य- गामा न किन्वास्मानमन्यञ्च न जानातीत्याशय अयमहमस्मि, इदमेवं रूपम्, इति स्पष्टं दर्शनाभावे कारणमाह, अप्यविषय- जानत्वादिति। न विजानातीत्युत्तरत्रान्वयः। अपिशब्दः शवानुवादार्थः। यद्यप्ययं मर्वतः परमात्मा सुपुप्त, तथाप्य- विषय-ज्ञानवादात्मानमन्यच्च न विजानातीत्यविषय ज्ञानला- दित्ययमर्थः। अविषयत्वादनानत्वाच्चेति । तत्र अविश्यत्वा- दिति सम्मान व्यतिरित-विप्रय सम्बाधाभाव उन्नः। यहिषयं स्पष्ट जान स्थात् अज्ञानत्वादिति, ज्ञायतेऽनेनेत्यन्तः- करणं वायेन्द्रियाणि च ज्ञानं, तत्सम्बन्ध रहितत्वादिति स्पष्ट- जानकारणाभाव उत्ताः। ज्ञानमावन्तु सुषुप्त ऽप्यस्तीत्याह, जानन्नेव ह्यत्र न विजानातीति । स्वात्मानं प्रकाशतया जाननेव वर्तते। अज्ञानं चैतन्याभासेनाज्ञानवर्ति-विशेषेण च जाननेव वर्तते सुपुमेऽस्यामा; अतो जानबेवामा मून विजानातीत्यु- यत इदानीमिय सुपुप्ते सुप्तवदेव इदानीमण्यात्मा अवि. क्रिय एव भवतीत्यर्थः। अनुभूतेर्माया च तमोरूपानुभूतेस्तदेतज्जड़ मोहात्मक मनन्तं तच्छमिदं रूपमस्य, (३) अस्य व्यञ्जिका नित्य- निवृत्तापि मूदैरात्मैव दृष्टा। केन प्रमाणेनोत्तस्यार्थस्य सद्भाव-मितिरिति चेत्, सर्चयां चते। (1) क, ख, स्वामिदस रुपमस्य।

·सर्वेषां खानुभव २२ नृसिंहोक्षरतापन्याम स्वानुभव-सिद्धोऽयमर्थ इत्याह, अनुभूतेरिति । श्रात्मा चेत् परमात्मनैकोभूत-स्वप्रकाशः सुपुप्ते, कथं तर्हि तत्र मायाविद्या- सम्भव इति चेत्, सत्यमस्तीयमनुपपत्तिः, तथापि तमोरूपा माया सापां खानुभूति-बलादभ्युपगन्तव्येत्याह, माया च तमो- रूपानुभूतेरिति । अस्या मायायाः तमोरूपिण्याः सर्वजग- न्मयत्वमुक्तम् अात्मनोऽयत्वाय। एषैव सर्व सैपाविद्या जगत् सर्वमिति च तत्प्रतिपादनाय अस्या जगत्-कारणत्वमुपपादयन् खरूपमाह। तदेतदित्यादिना । तत्र जड़रूप-जगत्कारण- वोपपादनाय अस्या मायायाः तमसः सुपुप्त सिद्धं जड़त्वमाह, तदेतज्जड़मिति । मूढ़ोऽहमिदच मुड़मिति प्रसिद्ध मोटामपि संपुप्तस्थ-मोहात्मकमेवेति वक्तुं सौषुप्त तममः सर्व लोकप्रसिद्ध मोहात्मकमाह, मोहात्मकमिति । तस्य सर्व- कारणत्व-सिद्धये सुपुप्ति-समये सिडमेवानन्यमाह, अनन्तमिति । सर्व विषयाज्ञान-सम्भवात् जाग्रत्ययानन्तर सिहमज्ञानतमसः अनिर्वचनीय-जगत्-कारणत्वाय सुपुप्तादी स्वप्रकाशं चिदानन्दा- श्रयत्वानुभव-बलसिहामनिर्वचनीयतामाह, तुच्छमिति । सत्- कार्यवादि-पक्षोपपादनाय सव्वस्यापि कार्यस्य सौपुप्ततमसि वासनारूपेणावस्थानमाह, इदं रूपमिति । ननु कस्येयमविद्या न तावज्जीवस्य, तस्याविद्याधीनत्वेन तत्सिद्देः पूर्वमेवाविद्यायाः म्बाययविषयाया वक्तव्यत्वात् । नापोखरस्य, तस्य सर्वज्ञत्वात् अविद्याधीनत्वाच । सत्यम्, अतएव जीवधयोरियं; किन्तु जीवेगादि-विभागास्पद-चिन्माव- स्थत्याह अस्येति । स्वप्रकाशतया अखिल-जगत् प्रसिध-चिन्मात्रा- ·१ उपनिदि ८ खण्ड २२८ श्रय विषयतया सुषुप्ते भाणादित्यर्थ । मामहं न जानामीति चाममात्राशयत्वं प्रसिद्धमेवाज्ञानस्य । न चास्य अविद्यासम्बन्धन कदापि काचिदपि हानिरस्ति परमार्थत , किन्त्वोज्ज्वल्यमेव तत्मानितनाभिइ एतपिण्ड सम्बन्वेनेवाग्नेरियाह व्यनिकेति। तहि तपिॉमव दीप्तोऽग्निरामा ता दहेदित्य विद्यासत्त्वमेव न स्यादिति चेत्, सत्यम, इत्याह, नित्यनिहत्ते रिति । कथ तर्हि तस्या कारणवमुच्यते इति चेत् असत्यपि सा मूढ' अविवेकिभिरामभिनेव 'दृष्टा कल्पिता असतो सतीव भाति मूढानाम्, अतस्तेषा सर्वमुपपन्नमित्याह नित्यनिहत्तापि मूदैरात्मैव दृष्टेति। अस्य(1) सत्त्वमसत्त्वञ्च दर्शयति सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां स्वतन्वास्वतन्त्रत्वेन सैपा वटवीज-सामान्यवदनेक वटशक्ति रकेव। एव सर्वनगन्मूलाध्यासमुपपाद्य तत्कार्यभून जौवेशराद्य ध्यास दर्शयति, अस्वेत्यादिना। 'अस्य स्वायय विषय रूपस्य चैतन्यस्य सत्त्व स्वय सायखेन तदव्यञ्जकखात् दर्शयति खत सदसदादि विकल्प शून्य चैतन्यस्य अमत्यञ्चाच्छादकत्वेन मूदाना दर्शयतीत्यर्थ । मत्त्वासत्त्व दर्शनयोरुपपत्ति स्वयमेवाह, सिदत्वा सिहत्वाभ्यामिति । मिहत्वेन सत्त्व दर्शयति, प्रसिधवन चास त्वमिति विभाग। समहिमस्थ हि निर्विकल्पक चैतन्य- (१) क, ख स्थान ·२३० नृसिंहोत्तरतापन्याम् मविद्या-सम्बन्धे तत्साधकत्वेन प्रकटीमवति । आकाशस्थमिव तेजो मूर्तसाधकलेन स्वप्रकाशमपि चैतन्यं जड़प्रधानं सदसि- धमपि भवति अविद्या-खाभाव्यात्, ताभ्याञ्च सिदत्वासिद्धत्वा- भ्याम् आत्मनः स्वातन्त्र पारतन्वाञ्च भवति ईखरत्वे जोवले च निमित्तभूतमित्याह, स्वतन्त्रास्वतन्त्रत्वेनेति। स्वयं हि सिदत्वे- नाविद्यायाः सत्ता प्रतीत्यर्थक्रिया प्रदत्तया अविद्या प्रति स्वातन्वंग भवति चैतन्यस्य अविद्यागताभासदारा तस्यामात्मत्वारोपात् तहत् पारतन्त्राच भवति चैतन्यस्य ; अतस्तदेवमेव चैतन्य जीवेवर-भेदभिन्नमिव भवति, साहसार-निरहदारत्वाभ्या- मित्यर्थः । वक्ष्यति च, “अभिमन्ता जीवो नियन्तेखरः" इति । नन्काविद्या कथमनेकजीव-प्रतिभासहेतरिति गदायां दृष्टा- तेन तदुपपादयति, सैपेति। 'सैपा' अविद्या वटवीज-सामान्य- वदनेक-वटयक्तिरेकैव सती यथा घटवीजमामान्यमनकवट- व्यत्युत्पादन-समर्थम्, एवमियमप्यनेकवटयक्तिरित्यर्थः । वटगध्देन चाखुच्यन्ते वटवत् विप्रसतत्वात् मायुपजीभ्यत्वाञ्च महाभूताद्यात्मकक्षेत्रे वटगम्दी युक्त एव; अतोऽनेकजीवोपाधि- भूतानेक-क्षेत्रगतिवादेकाप्यविद्या अनेकजीव-प्रतिभासहेतुर्भव- तीत्यर्थः। तद्यथा वटवीज-सामान्यमेकमनेकान् खाव्यतिरिक्तान् वटान् स्ववोजानुत्पाद्य तत्र तत्र च सम्पूर्ण सन्तिष्ठति; एवमेवेपा माया खाव्यतिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि ·१ उपनियदि ६ खराइ। दर्शयित्वा जीवेशावाभासेन() करोति , माया चाविद्या च स्वयमेव भवति। ननु शक्तिशतिमतोरनकाविद्या-प्रसङ्गः, स चानुपपन्नः अवि द्यानां विषयायये भेदानिरूपणात् ; शक्ति शक्तिमतोरभेदश्चेत(र) तत्रापि शक्तिशेपपचे अविद्या प्रसङ्गात्, शक्तिमच्छेशपचे त्वेकवा विद्येत्येक एव जीवः स्यात् ; तथा चानन्तजीव प्रतिभास विरोधी भेदाभेदपक्षशानुपपत्र इति चेत्, सत्यमस्त्येवेयमनुपपत्तिः (१) वट वोज सामान्येऽपि, ततस्तहदवापि द्रष्टव्यमित्यभिप्रेत्य दृष्टान्त मुपपादयति, तद्यथेति। शक्ति शक्तिमतोरभेदपक्षमाथित्याह, वटवीज सामान्चमेकमिति। एकत्वेऽप्यनेक वटहेतुत्वमाह, सामा न्यमेकमनेकान् वटान् स्त्रवोजानुत्पाद्येति(") कार्याणामपि शक्ति हारा वटवीज सामान्येनै क्यमाह, खाव्यतिरितानिति । स्त्रवी- जान् इत्येकैकस्यापि वटस्य सामान्यवत् पूर्णशक्तित्वमुक्तम् । एकै केषु वटेषु वटमामान्यस्यैकस्यापि सर्वात्मनावस्थानमाह, तवेति । दार्शन्तिकं प्रपञ्चयति, एवमेवेति । मायेति । दुर्घट घटनीय समर्थेत्यर्थ । एवमेकस्या अध्यविद्याया मायामयत्वेन अनेक जोवादि-प्रतिभासोत्पादन मामर्थ्यमभिधाय चैतन्यस्य तदभाध्या- (१) ख, जीवन वा भासेन । (२) क, ख, शक्ति रक्तिमनोभेदयेत् । (१) क, ख, सममतायेयमनुप्रयति । (४) क, ख, सबौजानुनपानि । • सबोजानिति “समेव धौज कारण येषां नथाभनान, ससत्यनिरिक्तभन योज पेभ्यस्तानिनिवा' इति नारायभाधना याया।

·૨૨૨ नृसिंहोत्तरसामन्याम् सेन जीवादिभावे हारमाह, जीवशावभासेन करोतीति । आभासहारेणाविवेकात् तस्यां बडाहंभावो जीवो निरह- द्वारः स्वयमाभास साक्षो स्वसत्तामात्रेण सर्वप्रवर्तकवादीखः । अथवा मायायाः स्वकार्यभेदानुगतं नियामकं यद्रूपं तदाभास- हारेण ईखरवं भवति । विशेषमात्राभास प्राधान्यन अनेक जीवत्वं भवतीति जीवेवरभावः; जीवेश्वर-भेदकल्पनायाः पूर्व- मकैव जडशक्तिः, जीवेखर-भेदमेवं सम्पाद्य ईखरस्य माया- खातन्ता हेतुत्वेन जीवस्या विद्या-स्वातन्वाहेतुलेन भवतीलाह, माया चाविद्या च स्वयमेव भवतीति । स्वयमेवेत्ये कैव जड़यक्ति- रित्ययः । सैषा चित्रा सुदृढ़ा वहगुरा स्वयं गुणाभिन्नाकुरे- धपि (1) गुणाभिन्ना (१) सर्वत्र ब्रह्म विष्णु-शिव-रुपिणी चैतन्यदीप्ता। एवमविद्या निमित्तमेव जीवेशभेदमुपपाद्य तनिमित्तमेव जगत् प्रतिभासं ब्रुवन् सत्कार्यवादमाथित्य स्थित्वादिकाले यत्प्रतीयमानस्य भेदजातस्य सूक्ष्मेण कारणमावरूपेण तस्या- मवस्थितखेन तस्या वैचित्र दर्शयन् जगदाकारणायस्थाने तस्याः सामर्था दर्शयति, सैपा चित्रेति। असती मायेयमिति मत्वा तबित्तिसाधने अनादरी न कार्य इत्याह, मुद्देति । मम्यग्ज्ञानेन विना अनुच्छेद्येत्यर्थः । एवं तस्याः कारणव- ११) क, ग, गुरुमिनाहारेपपि। (२) क रु, रक्षभिना।

·१ उपनिषदि ८ खण्ड । मुपपाद्य ईखर सविधानात् सा माया अनेक प्रकारमयी ईक्षण रूपेण परिणमत इत्याह, बहुरेति । अड्डुरशब्देन ईक्षणा- मक प्रथम कार्यमुच्यते भूतादिसृष्टेः पृथग वक्ष्यमाणत्वात् । अङ्गुरस्य बहुरूपत्वमुक्त वार्तिकलनि । “सर्वत करुणानुब्रा विचार ज्ञान कामना । ईक्षणोपचयावादि-रूपेणाघ विवर्त्तते' इति ॥ कार्यगत प्रकाश चलनावरण रूपत्व निर्वाहाय तस्या सत्त्वा दिरूपत्वमाह, स्वयं गुणाभिन्नति()। चैतन्याभिव्यजकत्वात् म्पन्दशतित्वात् चैतन्याच्छादकत्वाच्च स्वय माया सत्त्व रजस्तम आमिकेत्यर्थ , तत कार्याणामपि स्वत्वादिरूपत्व सिद्धमित्याह, अहुरेवपीति। गुणत्रयस्य त्रिमूर्ति गरीरात्मकत्वात सर्वमपि कार्य त्रिमूर्त्यात्मकमेवेति वदन् सर्वमपीचररूपेण द्रष्टव्य- मित्याह, सर्वत्र ब्रह्म विष्णु शिव रूपिणौति । तस्यास्तद्रूपत्वे योग्यतामाह, चेतन्यदीप्तति । तस्मादात्मन (२) एव विध्यं (२) सर्वत्र योनित्वमप्यभि मन्ता जीवो नियन्तेश्वर सर्वाइंमानी हिरण्यगर्भस्विरूप ईश्वरवत् व्यक्तचैतन्य सर्वगो ह्येष ईश्वर क्रियाज्ञानात्मा। यस्मादाम व्यतिरेकेण न माया नाम काचनास्ति, तस्मा- (१) क ख गुण भिवानि । (२) क ख ग, घ मन्मादात्मन्यव । (३) क च, सविद्य।

·२३४ नृसिंहोत्तरतापन्याम् दात्मैव स्वात्मनि कल्पित मावागत सत्त्वाद्याभास हारेण सर्वदैत- जातोत्पत्ति स्थिति लयेषु विमूल्त्मेत्याह, तस्मादामन एव त्रैविध्यं सर्ववेति । गुणत्रयसाम्य-शरीरः कारणामा सबै स्वरोऽपि स एव इत्याह, योनिलमपोति । योनित्वमपि तस्यै- वेत्यर्थः। एवमौखर-भेदस्य माया-निमित्तत्वमभिधाय जीवेश- भेदस्यापि सैव निमित्तमित्युक्त व्यक्ति, अभिमन्तेत्यादिना । हिरण्यगर्भस्य समष्टिजोवत्वे निमित्तमाह, सबैति। तस्यापि त्रिमूर्तित्वमाह, विरूप इति । तस्य जीवत्वे तस्मिन्बीवरत्व- व्यपदेशः क्वचित् कथमिति चेत् ?, तस्य स्वत एव ईखराम: ज्ञानेन ईखररूपत्वादित्याह, ईखरवदिति । यथा ईखरो नित्याभिव्यक्ता चैतन्य स्वभावः, तथायमपीत्यर्थः । अथवा तन्नि- यन्तृत्वेन ईखरस्यापि तत्र विद्यमानत्वात् तस्मिवीखर-व्यपदेशो- ऽस्तीत्याह, सर्वगो ोप ईखर इति । हिरण्यगर्भे स्वत एय चैतन्याभिव्यतातिशय हेतं वदन् तस्य खरूपमाह, क्रियाञाना- मति। सर्वज्ञान क्रिया-शक्ति-समष्टिरूप-स्वच्छज्ञानक्रिया-शक्ति- मात्र शरीरत्वात् हिरण्यगर्भस्य सविट-मण्डल तेजीववित्याभि- व्यक्त (१) तत्र प्रीत्यर्थ.। रुवं सर्वमयं, सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थासु नथा- प्यल्पाः, स वा एप भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांच सृष्टा प्रविण्यामूढो मूढ़ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव; एवं हिरण्यगर्भस्य साहमानित्वं स्वरूपचाभिधाय अन्येषा. (९) , पविष्ट-मछल-जोपन इत्यमियकम् ।

·। इत्यर्थः । १ उनिपदि खण्ड 1 २३५ मपि जीवानां साहमानित्व कथनाय तदुपाधीनां सर्वात्मख- मुक्तमनुवदति, सर्ब सर्वमयमिति । 'सर्व' क्षेत्रजात 'सर्वमय' सात्मक मायारूपत्वादित्यर्थः ।। अतः सर्वपामपि जीवाना हिरण्यगर्भवत् साहमानित्व सिहमित्याह, सर्वे जीवाः सर्वमया इति । सर्वावस्थाखिति । अत्यल्प युक्तिकाद्यवस्थाखपि सर्वमया सर्वेषां हि जीवानां सर्वावस्थास मन्मात्रकारणे पृथिव्यादिजातिमात्रे च कारणामवत् व्याप्ते , तदभिन्ने अभिमान सुक्ष्मेऽस्ति; तम्मध्यगत पिण्ड विषय स्थलाभिमान समुद्भवात्तु जाग्रत् खप्नयोरसावनुद्भूतो भवति , मन्दानां पिण्डाभिमान तिरोभावे तु सुषुप्त प्रलयादी परिपूर्ण सन्मात्र सर्वजात्यभिव्यक्ती स्वाभाविका भिमानः समुद्भूतो दृश्यते सर्वे: , अतः सर्वे जीवाः सर्वमया सविस्थास्वित्यर्थः । अन्यथा कथं हिरण्यगर्भादिभाव सम्भ न घसदुत्पत्तिरस्ति , तस्मात् सर्वेषां सर्वज्ञान कम्म फल योग्यत्वात् सर्वात्मलमस्त्येव । यद्यप्येव सर्वे जोवा. सर्वावस्थासु सर्वमया. स्वाभाविकाविद्या शरीरत्वेन, तथापि कार्यात्मकं सप्तदशकं लिङ्गशरीरमपरिच्छिन्नमपि परिच्छिन्त्र जानकर्मवशात् , परिच्छिन्ने स्थूलगरौरे यदा सनीच प्राप्नोति, तदा अल्पाभिमानित्वमभ्यस्तीत्याह, तथा यल्या इति । यद्यपि सर्वमया सर्वावस्थासु, तथाप्यल्पा इत्यर्थः। अथवा यथा सर्वमया अल्पा अपौत्यन्वयः। सृष्टिशेषाभिधान पूर्वक प्रवेश- व्यवहारी दर्शयन् सृध्यादेमिथ्यात्वमाह, स वा इत्यादिना । सुषुप्तस्थ कारणामा 'एषः' बहुगुर इत्यत्र क्षेत्रत्वेन प्रस्तुत इति नदेतच्छन्दयोरर्थः। ईखररूप प्रत्यगामेति वार्थ । 'भूतानि' वति। स्तथा ·२३६ नृसिंहोत्तरसामन्याम् अपच्चीकृतानि सृष्ट्वा, तेभ्य इन्द्रियाणि, ततः पञ्चीक्षात्य विराज, ततस्तत्कारणेभ्यो ऽग्न्यादि-देवताः, पुनर्व्यष्टिरूपानमयादि-कोशांस सृष्ट्वा सृष्ट प्रविश्य तव विशेषाभिव्यक्त्या व्यवहारयोगतां प्राप्य, अमूढः खतः स्वमहिमस्थतया मूढ़ इव मिष्यारूप-परिच्छेदाभि- मानेन व्यवहरन् नाहं कर्ता भोक्ता देवदत्तो देवो मनुष्य इत्यादि. प्रकारेणास्ते, माययैव एतत् मृध्यादिकं करोति न स्वतः; अतो मिष्यारूपा एव सृष्टि-सज्य-प्रवेश-व्यवहारा इत्यर्थः । तस्मादद्दय एवायमात्मा सन्मात्री नित्यः प्राद्धो बुद्धः सत्यो मुक्तो निरञ्जनो विभुरहय आत्मानन्दः परः प्रत्यगेक- रसः प्रमाणैरेतैरवगतः, सत्तामा हीदं सर्वं सदेव पुर- स्तात् सिद्धं हि ब्रह्म, नयब किञ्चनानुभूयते । मायामयसृष्टि-कथनस्य प्रयोजनमाह, तस्मादहय एवायमामेति यदुक्तमादावात्मैव सिदो द्वितीय इति, तत् सृष्टः सन्यस्य च माया मयत्वेन परमार्थतोऽसत्त्वात् सिदमित्यर्थः । अहयस्यात्मनः स्वरूप माह, सन्मात्र इत्यारभ्य प्रत्यगेकरस इत्यन्तेन । पुनरदयपद-ग्रहणं प्रासनिक, कुतोऽस्यात्मन एवंरूपत्वं सिहमिति तदाह, प्रमाणे- रतैरवगत इति। 'प्रमाणे प्रत्यगादिभिः एतैय' सन्मावत्वादि. हेतुभिः सदादिरूप त्रामा अवगन्तव्य इत्यर्थः । सिडेः पुरस्तात् स्वप्रकाश-चिम्मावानुभवः, सम्भावत्वादि-साधक प्रत्यक्षं, दृश्यत्व-पदार्थवादि-हेतुभिरिन्भाव-व्यतिरितम्य मिथ्यात्व. साधकमनुमान, सदेव सोम्येदमग्र प्रासीत्, एकमेषाहितीयम्, सव सर्वहस- ·१ उपनिषदिरखण्ड । २३० . इत्याशा आमा वा इदमेक एवाग्र आसीत्, प्रज्ञानधन एवेत्यादि वाक्या न्यायम , जगतः सदादिरूपत्व प्रतिभासान्यथानुपपत्तियुक्त्यादि- अत्यन्यथानुपपत्तियार्थापत्तिः, सर्वदैतसिडे. पुरस्तात् देतानुप लब्धिरभाव.। एतैरवगत इति सन्मात्रत्वादोना सर्वेषा हेतु हेतुमद्रावस्योक्तत्वात्, यदा आत्मनः सन्मात्रस्व साध्यते, तदा नित्यत्वादिभिहेतुभिस्तत् साधनीयम् , यदा नित्यत्व साध्यते, तदा सन्माचत्वादिभिहतभिर्दादशभिस्तदपि साधनीयम् , एवं शुद्धत्वादिकमपीति द्रष्टव्यम् । तब आमन सम्भावत्व तावत् खयमेव युक्तितोऽनुभवतय साधयति, सत्तामात्रमित्यादिना। सत्तायाः सर्ववानुगमाद-व्यभिचारिणी चानुगते कल्पितत्वात् सत्तामात्र होद सर्वमित्यर्थ । ननु सत्ताया जातित्वात् जातेद्य व्यक्तिसापेचत्वात् कथं सर्व सत्तामात्रम् सम्मानमेव कारण खाव्यतिरिक्त कार्यमुत्पाद्य तदनुगत सत् सत्ताजाति-सञ्जामवाप, कार्यस्य कारणमात्रत्वात् नवानुमत्युपपत्तेनं सत्ता जातिः, किन्तु कारणरूप सत्तामात्रमेवे न्याह, सदेवेति। कारणस्यापि सैया चिसि विनिवत्वानी- स्तत्र सदेवेत्येवकारानुपपत्तिमागध कारणादपि व्यतिरेक- माह, पुरस्तात् सिद्ध होति। कारणादपि व्यतिरेके तस्यापि माक्षित्व हेतमाह, होति । कारणस्यापि साधक चैतन्यमेव मरा, यतपित्ते चैतन्याकारण कारणस्याप्यमुपलवस्तस्य न मत्त्व तस्मात् ब्रोव सदित्याह, पुरस्तात् सिई हिब्रोति। पुरस्तात् सिहस्य परिच्छेदकाभावेन ग्रहात्वं प्रत्यक्षेण माधयति, नाति । अथ पुरस्तात् मिहे पिम्मात्र নন मुपपद्यत इत्यर्थः।

·? २३८ नृसिंहोत्तरतापन्याम खात्मनि न किञ्चिदपि तहातिरिक्तं तत्परिच्छेदकमनुभूयते तनिष्ठत्वेन ; ततस्तस्य ब्रह्मत्वमुपपद्यते इत्यर्थः । नाविद्यानुभवात्मनि स्वप्रकाशे सर्वसाक्षिण्यविक्रियेऽदये पश्यतेहापि सन्मात्रं सदन्यत् (सत्यं हीत्थं पुरस्तादयो- निः(१) खात्मस्थमानन्द-चिद्वनं सिद्ध हासिद्धम् ; ननु पुरस्तात् सिद्दे चैतन्ये अविद्या दर्शिता पूर्वमस्येति, तत् काधं तत्र परिच्छेदकाभावः ? इत्यागय न तब परमार्थतोऽविद्या अस्ति कल्पितत्वात् तस्या इत्याह, नाविद्येति । तत्र हेतमाह, अनुभवात्मनोति । अनुभवस्यापि परप्रकाश्यत्वे तहिपयमज्ञानं सम्भवत्यपि कदाचित्, न च तथानुभवस्य पर-प्रकाशत्वं, तथा सत्यनुभवायोगात्; ततय स्वप्रकाशत्वादज्ञान-तत् कार्ययोस्तवा- सम्भवात् तस्य ब्रह्मत्वं सिहमित्याह, स्वप्रकाश इति। स्वप्रकाशे यद्यज्ञानं परमार्थतोऽभ्युपगम्यते, तर्हि तवाश एव बलादव- गन्तव्यः, न हि नाशं विना स्वप्रकाशस्य स्वात्मानं प्रति अभाणं मम्भवति, तन्नाशयानुपपन्न इत्याह, सर्वसाक्षिणीति। नागादेरपि साक्षिणं विना न सिद्धिरित्यर्थः । नन पुरस्तात् सिद्ध आरमैव कारणं सर्वस्य जगतः, तदन्यस्य निःस्वभावस्य कारणत्वायोगात्, कार्यञ्च कारणस्थमेव सर्वदा, ततः कथं पुरतोऽइयत्वम् ? इत्या- शहा नास्य परमार्थतः कारणत्वमिति, किन्तु मायाहारेणैव कार- एत्वमिति मायामयमेव ततः, अतोऽविक्रियेऽस्मिन् न किमपि (१)क, ख, ग, घ, समदन्यत । (२) क, पुरस्तादयोनि बामयोनिम् ।

·१ उपनिषदिर सहा २३८ परिच्छेदकमतीत्वाइ, अविक्रिय इति । कार्य कारण भाववत् गुण-गुणित्व-धर्म-धर्मागांध्यवस्था तहदावोऽपि नास्ति जगताम् ; प्रतयार किमपि परिच्छेदकं नाम्तीत्याह, अदय इति । न केषतं पुरत एव सर्वम्य मन्मात्रत्वमनुभवितुं शक्यते, किन्तु परतोऽपि व्यवहारकाले शक्यते इत्याह, पश्यतेहापि समात्र- मिति । 'पापीति' पितीय-भतिभास-समयेऽपीन्यर्थः । ननु व्यवहार-काले सर्वस्य समाच-विपयत्वं विशेषाणमध्यगमात् इत्यागा पिपाणामसत्वमाह, सदन्यदिति । सतोऽन्यत्वेऽपि विगेपाशाममत्त्वम्, अनन्यत्वेऽपि विशेषाणामसत्त्वमेवेत्यर्थः । ननु विशेषाणामसत्त्वे समावस्यापि भाणायोगादमत्वमेव स्यादिति नेत्याह, मत्यं होति। सत्यत्वे होति सूचितं हेसुमाह, इत्थं पुरस्तादिति। सर्वकल्पना साक्षितया कम्पकत्वेन चाकल्पि-- तस्य मन्भावस्य सर्वमाणिभिः सर्वकल्पनायाः प्रागेव सिद्धत्वात् न तस्यासत्त्वं शहनीयमित्यर्थः । सर्वकल्पकत्वेन पुरस्तात् सिहत्वे इतकारणलेन पुनरपि सहितीयत्वं प्राप्तमिति चेन्, न, यतोऽस्य परमार्थत. कल्पकत्वमपि नास्तोत्याह, अयोनिरिति()। यद्ययेवं पुनः पुनरुपपाद्यते सन्मानं सर्वमिति, तथापि मया सम्मान नानुभूयते, किन्तु घट-पटादिकं जगत् तदनुगताच मत्ता पयामीत्यागध नैवं (१) यहिर्मुखेन त्वया सन्मानान्वेषणं मदन्यदित्यव सदस्यदिति पहिल्या भारायणभम “अमदन्यदेव मत्, न तु मत मासिरियर्थ "नि पाण्यानम् । (९) क, ख, भयोरिति। (२) क, मैव।

·२४० , नृसिहोत्तरतायन्याम् कार्यम् ; यतः से महिम्मि प्रत्यगात्मन्येव स्थितं तत्, न पटादावित्याह, खामस्थमिति। कस्यचिदपि हितीयस्थासत्त्वे सुखानुभवस्यासन्भवात् न पुरुषार्थरूपं तदिति चेत्, नेत्याह, अानन्द-चिरनमिति। स्वयमेवानन्दानुभवात्मकमकरसञ्चेत्यर्थः । सदानन्द-चिद्रूपत्वे हेतुमाह, सिद्ध होति । सर्वसाक्षितया पुरतोऽपरोक्षतया स्वत एव सिद्ध सत्त्वं चित्त्वमानन्दरूपच सिद्ध- मित्यर्थः। सिइञ्चेत् केनचित् खरूप-व्यतिरिक्तनैव प्रमाणेन तसिमिति प्रमाण-सापेक्षत्वात् न स्वातन्त्रम् ; प्रतो नानन्द- रूपत्वमनुभवरूपत्वचेति चेत्, न, यतः प्रमाणस्यापि साधकत्वात् नेदं प्रमाणविषयम् ; अतः स्वातन्वरानन्दादिरूपत्वे (1) पुरु- यार्थरूपमेव तदित्याह, असिमिति । तद्दिष्णुरोशानी ब्रह्मान्यदपि सर्व सर्वगं सर्वम् ; अत एव प्राद्धो ऽवाह्यस्वरूपो बुद्धः (१) सुखरूप अात्मा ; नहोतत् (७) निरात्मकमपि नात्मा पुरतो हि सिद्धो न चोदं सर्व कदाचिदात्मा हि खमहिमस्यो निरपेदा एक एव साक्षी स्वप्रकाशः। ननु विणोगादि मूर्तिभावम्तादामा वा पुरुषार्थः, न सन्मावभाव इत्यागय मूर्तीनां मायमय-गुणरूपत्वेनात्र कल्पि. तत्वस्योक्तत्वात् नैतहातिरेकेण तेषां सत्त्वम् ; प्रतएव तहाय ११) क, मानन्वग्रामम्दादिपवम् । (२) ,य, ग, महौर। (२) क, ख ..

·इत्याह, १ उपनिषदि र खण्ड 1 २४१ एव परमपुरुषार्थ तदिपारिवादिना अन्यदपि सर्वमित्य न्तेन । विष्णादिशब्दाना हि सन्मान एव मुख्यार्थलाभ , ततः मदा आत्मैव विष्णुदिरूप इत्यर्थः । सदेव सर्वमित्यत्र हेतु स्वय- मेवाह, मवंगमिति । 'सर्व' विणादिक ‘गमयति' प्रकाशयति सृजति स्थापयति सहरति च स्वमाययेति सर्वंग विष्णादि- मुर्तीना सृथ्यादि कविव्यर्थ. । सत्तामात्र हौद सर्वमिन्युप झम्य मर्वगमित्यन्तेन सम्मावात्म स्वरूपमेव सर्वमित्युपपाद्य तस्य सन्मात्रस्य पुर्वोतर ब्रह्मत्व पुरस्तात् सिद्ध हि ब्रह्मेति तदुपसहरति, सर्वमिति। म कृत्न पूर्म ब्रीत्यर्थ । अब त्वम्पदार्थ-विशेषणत्वे नोक्ताना समात्रत्वादीनां गोधने तेमां वय वरूपत्व कथनं सन्मात्रादिरूपस्य प्रत्मगामनी ब्रह्मत्वोपपाद नाय प्रत्यगात्मनोऽपि विचारिते ब्रह्मत्व प्रतीयत इति वक्तमुत्तरच ब्रह्मविशेषणलेनापि मदादीना वक्ष्यमाणत्वाच्च सन्मात्रीपपादनाय उक्लन्यायमितर पदार्थ रूपत्व प्रतिपादनेऽस्थतिदिगति, अतएवे न्यादिना। शुहादिक ग्रहण सर्वेषामुपलक्षणमिति द्रष्ट भवाद्यस्वरूप इति सत्यपदार्थोक्ति प्रामेति प्रत्यक् पदार्थो दर्शितः, तथा आत्मत्वेनापि हेतुना आत्मनोऽहिती यल माधयति, नातन्निरात्मकमित्यादिना। 'एतत्' काय कारणामक जगत् न हि 'निरात्मक' नि स्वरूप किन्नु सम्वरुप मेव सरूपमात्मेति च पर्याय , तथापि वैनस्यात्मना सस्वरूपत्वे हैतस्यापि स्वरूपत्वेन मड़ावादात्मनः महयत्व स्यादित्यागा यथा इतस्यावशेष स्थात् न तवाय तस्यात्मा, किन्तु मब यासन , अतो देवस्यामेत्येव इतमापेक्षमात्मत्व नास्तोत्याह, व्यम् ।

·२४२ । - नृसिंहोत्तरतापन्याम् अपि नामेति। आत्मनो निरपेक्षमात्मत्वमित्यत्र हेतमाह, पुरतो होति । सर्व-हैतसिद्दे पूर्वमप्यात्मा आत्मनैव सिद्धः; अतो निर• पेक्षमस्यात्मत्वमित्यर्थः । इतस्य पुरतोऽसत्त्वे युक्त्यनुभवसिद्दे सत्य- हितीयात्मनस्तबिरुद्धस्य हैतस्य तदपेक्षया पुरत इव पुरतोऽपि परमार्थतोऽपि नास्तित्वमेवेत्याह, नहीदं सर्च कदाचिदिति । नन्वात्मनोऽपि सिद्धी कालापेक्षास्ति पुरतोऽपि सिद्ध इत्युत्ता- त्वात् नेत्याह, आत्मा होति । प्रात्मनो निरपेक्षवादकत्वात् साक्षित्वात् स्वप्रकाशत्वाचास्तित्वम् ; अनात्मनस्तु तपरीत्या- दस त्वमित्याह, निरपेक्ष इत्यादिना। उपद्रष्टेति वाक्येन बना मनारकत्वमुपदिस्य विरोधाराशायां प्रत्यगामनो प्रहालक्षण- लक्षितत्वेन ब्रह्मत्वमुपपादित स्वप्रकाश इत्यन्तेन ग्रन्थेन । किं तन्नित्यम् ("आत्मनोऽत्र ह्येव न विचिकित्स्यमेत- द्धोदं सर्व साधयति, एवमुपपादितेऽप्यतिसूक्ष्मत्वात् प्रमेयस्य परोक्षमिव पश्यन्ती देवा पाहु', किं तनित्यमिति। किं तत् नित्य-शुद्ध-बुद्धादि-रूप- मात्मभूतं ब्रह्मत्यर्थः। प्रजापतिनं परोचं तत् ब्रोत्युत्तरमाह, आत्मेति । नवामा चेत् ब्रम, तर्हि आमनोऽपरोक्षमेय बच्न अपरोक्ष आस्मा च सर्वेषां सर्वदा अपरोक्ष एवेति न कस्यापि कदाचिदपि संसार-प्रतिभासः स्यात्, भासते तु; तस्मानामभूतं ब्रह्मेत्याशशायामाह, अत्र येव न विचिकित्स्यमिति । 'अत्र' ब्रह्मण प्रान्मत्वे 'हि' यस्मात् न 'विचिकित्स्य' संगयितव्यं (1) क, घ, कि मदिरामकम् ।

·२४३ . १ उपनिषदि ६ खण्ड । संशय-कारणभावादित्यर्थः। हि इति संशय कारणाभाव सूचितः । आत्मानुभवेऽपि संसार दर्शनात् नामसारि ब्रह्मात्मेति दर्शितम्। ननु शलाकारणं न तेषामात्मानुभवस्याभावात् ; ते हि देहादिकमेव आत्मानं मन्यमानास्तदपरोक्ष मन्यन्ते, () नतु केवलमात्मानं ब्रह्मरूपं ते जानन्तीति हि शब्देनीतम् । ननु नास्ति ब्रह्म, यद्यस्ति, तथापि तटस्थमैव तत् नात्मान्त भूतं जगत् कारणत्वेन श्रवणात ; न हि आत्मनो जगत् कारणत्वं दृश्यते इति, तवाह, एतडीति । 'एतत्' अात्म रूपं ब्रह्मा 'हि' यस्मात् 'इदं सर्च' हितोयं दर्शनादिकाले 'साधयति सृजनि; स्थिति सहारादेरुपलक्षणार्थ मृष्टि., आत्मनो ऽन्यस्य दृश्यत्वेनाचेतनत्वात्, अचेतनस्य जगत् कारणत्वानुपपत्ते', जगत् कारणस्य ब्रह्मणः केवलस्य मुख्यया कृत्वैवात्मत्वमभ्युप गन्तव्यमिति हि शब्दार्थ । द्रष्टा द्रष्टु साक्ष्यविक्रिय सिद्धो निरविद्यो वाह्यान्तर- वीक्षणात, सुविस्पष्टस्तमसः परस्तात्। एव युतितो ब्रह्मण आत्मत्वमुपपाद्य यन्वय व्यतिरेक- चतुष्टयेनात्मनो ब्रह्मत्ववत् सच्चिदानन्द पूर्णात्मत्वमनुभावयितु मुपलक्षणत्वेन द्रष्ट दृश्य साक्षि साक्ष्यान्वय व्यतिरेकावाह, द्रष्टे- त्यदिना । तत्तत् द्रष्टेति द्रष्ट-दृश्यान्वय व्यतिरेकोक्तिः । द्रष्टापि मुख-दुःख ससारधर्म विशिष्ट कथं ब्रह्म? इत्यागया ननु (१) ख तदपरोक्षमेवामा परोक्ष मन्यने ।

·२४४ नृसिंहोत्तरतापन्याम् न सुख-दुःखादि-विशिष्टोऽयं द्रष्टा, किन्तु तस्यापि साधक साक्षोति वदन् साचि-साक्ष्यान्वय-व्यतिरेकावाह, (५) द्रष्टा द्रष्टुरिति । सोऽपि द्रष्टा द्रष्टुत्वात् परिणाम्येवेति चेत्, न, सर्व विकार साक्षिवादित्याह साक्षीति। सोऽपि साक्षादीक्ष- रणस्य कति चेत्, न, तथा सति विकारित्वेन साक्षित्वायोगात् सर्वविकार-साक्षी विक्रिय एवेत्याह, अविक्रिय इति । कोऽमो साक्षी? इति तु प्रश्नोऽनुपपन्नः प्रसिद्धलात्तस्यत्याह, सिद्ध इति । न वयं विद्म इति वा बढुं न शक्यते इत्याह, निरविद्य इति । निरविद्यत्वं साधयति, पायान्तर-वीक्षणादिति। 'वाद्यम्' कार्यम्, 'आन्तरम्' कारण, क्योक्षिणादित्यर्थः । कार्य-कारण-धीक्ष- ऽपि वोचित. स्वखरूपेऽज्ञानं किं न स्यादिति सर्वसाधकत्वेन सर्वस्मात् पुरतः स्वयं प्रकाशत्वाहीक्षितरित्याह, सविस्पष्टस्तमस: परस्तादिति()। 'तमः' अज्ञानं कारणं तस्यापि साधकत्वेन ततोऽप्युपरि प्रत्यगात्मा सुविस्पष्ट इत्यर्थः । बूनैपडयो वेति दृष्टोऽव्यवहार्योऽप्यल्यो नाल्पः साक्ष्य विशेयो नान्यः, एवमुपदिश्य प्रजापतिस्तेषां भावं ज्ञातुं प्रकृति, ब्रूतेति । 'एप'मयोपदिष्टोऽदय प्रारमा दृष्टः? किंवा न दृष्टो? भवद्भिरिति धूत इत्यर्थः । ते बुद्धिगतं चेतन्याभासमान्म-सहगं पश्यन्त आधुः, (१) क, खु, माति-मायामय-स्थनिरमाइ। * निरविय, निर्मता पक्दिा यस्मादुभयविध वीरशादिति नाराषपणे थामा। (२) क,ख, सुविस्पटनमम परमादिनि ।

·- १ उपनिषदिर खण्ड २४५ दृष्ट इति। तेपामन्यथाज्ञान लिङ्गेन विदित्वा तद्व्युदासाय भव द्विविदित आत्मा कीदृश ? इत्युक्ते, ते होचु , अव्यवहार्य इति । यद्यपि दृष्टस्तथापि अव्यवहार्य इत्यर्थ । न हि चैतन्याभास इत्थरूप इति निर्सतु शक्य , चैतन्य सहशत्वात् तस्य केव लस्य । पुनरपि शुद्धान्तःकरणतया स्वात्मनोऽनुभव प्रजापति नोक्तमात्मलक्षणञ्च पुन परामृश्य बुद्धिगतस्याभामस्यामत्वेन होतस्याल्प दोष पश्यन्त पाहुअग्यल्प इति । यद्यपि दृष्टोऽव्यवहार्यय तथापि परिच्छिन्न प्रात्मा न प्रकाशते इत्यर्थ इत्युक्तः प्रजापतिः परमार्थात्मनोऽल्पत्व निराचष्टे, नाल्य इति । अनल्पले अल्पत्वस्यापि साक्षित्वे हेतुमाह, साक्षोति। साक्षि- त्वादेव विशेषान्तरमाशयमानं निवर्त्तयति, अविशेष इति । तथापि देहान्तरोग्यन्य एवविध प्रामास्ति , अत सजातीय- भेदवान् परिच्छिन्न एवेति चेत्, न यतो न देहान्तरस्थ प्रामा एतद्देहस्थात्मनोऽन्य इत्याह, नान्य इति । असुखदुखोऽदय परमात्मा सर्वशोऽनन्तोऽभिन्नोऽदय ; ननु सुख दु खादिव्यवस्थया देहभेदेषु प्रात्मभेदोऽभ्युपगन्तव्य इति चेत्, न, सुखद् खादीनामाम धर्मवाभाषेन तद्वेदस्याम- भेद साधकत्वानुपपत्तेरित्याइ, असुख-दुख इति । सर्वदेहे पात्मकत्वे अनुसन्धानादि प्रसङ्ग इति चेत् न, अनुसन्धानाद रण्यामधर्मवाभावादित्याह, प्रहय इति । तथापि परमात्मा • अव्यवहार्य इत्यत्र शबहारी इनि पठिला नारायणमान 'बाग जागरणादि यवरारबाम इनिहायातम् ।

·२४६ नृसिंहोत्तरसामन्याम् अन्य इति चेत्, न, यतः म्बत आम्मैव परमारमा इत्याए, पर- मामेति । ननु सर्वनः परमात्मा, प्रामा त किचिदमः; प्रतः कथमयं परमामति चेत्, नायं दोषः, यत प्रामापि पर. मात्मयत् सर्वनः मवेगारयेत्याह, मर्यन इति। मधुदि-मातित्वं चिद्रूपत्वञ्चेतीखरम्य सार्य, तदस्यापि चिम्भावरूपरामनो. ऽविशिष्टमित्यर्थः। सर्वेमरत्व सर्वसविधि-मावण सर्वायत- कत्वं, तदपि समानमेय; अतोऽपरिछिन्नोऽयमामत्याह, अनन्त इति । तथापि साक्षिणा आमना साक्ष्य-सहावाहिजातीयभेद- यत्वेन नाद्वितीयेतरामत्वमिति चेत्, न, साध्यस्य कम्पितत्वा- दित्याह, अभिम इति । फलितमाह, प्रहय इति । सर्वदा संवित्तिर्मायया. नासंवित्तिः स्वप्रकाशः, यूयमेव, दृष्टः किमहयेन? न, द्वितीयमेव. (9 न यूयमेव बूमेष, भगवन्निति ते देवा ऊचुः, यूयमेव . सर्व माया- यद्येवमाय मर एवायमामा, किमिति तया मदायं नावभामते इत्यवान-वनाटियार, सर्वदेति । प्रान मम्पन्ध एवं दोपः! इत्यागा न तागम्यन्यः परमार मप्रकागत्वात् मम्भवति, पतो र दोप यार, नामंपितिः ·१ उपनिषदि खण्डः। २१७ आह मजा- . - मायाया अभावादात्मैव तथोचते इत्याह, यूयमेवेति । पुनरपि प्रजापतिः पृच्छति, दृष्टः किमहयेनेति । किमय-ब्रह्मरूपे. पारमा दृष्टो भवद्भिः किं वा न इत्यर्थः । देवा ऊचुः, हितोय. मेवेति । इयमेवास्माभिदृश्यते नायमित्यर्थः । पतिः, नेति । न हयं भवद्भिदृश्यते इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह, न यूयमेवेति । ततो यूयमेव वस्तु न हयम् , तस्मात् इयं द्रष्टुं न शक्यते इत्यर्थः । देवा ऊचुः, वोवेति । यद्येवमामेव वस्तु न हयं, तर्हि तत् पुनरेव हि । भगवविति देवा ऊचुरित्यर्थः प्राह प्रजापति., यूयमेवेति । न हि युष्मदरतिरेकेण इयमस्ति ‘परमार्थः, युयमेव वस्त्वस्तीत्यर्थः । दृश्यते चेन्नात्मज्ञाः, असङ्गो (१) ह्ययमात्मा; अतो यूयमेव स्वप्रकाशाः, इदं हि सत्-सविन्मयत्वात्() यूयमेव नेति होचुः; इन्तासङ्गा वयमिति होचुः; कथं पश्यन्तीति धोवाच ; न वयं विद्म इनि होचुः; नतो यूयमेव खप्रकाशा इति होवाच ; न च सत्-सविन्मयाः। पुनरपि अस्माभिईयमेव हयत इत्युप्ताः प्रजापतिराह, यूयमानमा इत्यर्थः। दृश्यते चेदिति । दृश्यते चेत् इयं, सहि न पाथं हयदर्शन मात्रेण नात्मनत्वमिति साह, प्रमद इति । • पूयमेष र रनि 'यो दृष्ट ५ यूपमेव कुमार, रति नारायण थास्यानम्। ११)क, ग, चिनमामामा। (0) क, च, ग, घ चत् मधिमपबाम् ।

·२४८ यत आत्मा असङ्ग- नृसिंहोत्तरतापन्याम् असङ्गम्य हि दितीय-साबन्धानुपपत्तेन द्वितीय-दर्शनमस्ति ; यूयञ्चात्मानं द्वितीयं द्रष्टारं मन्यध्वे ; (') अतो नात्मजा इत्यर्थः । कथं तर्हि आग्मनो दितीयत्वे देत-द्रष्ट-प्रतिभासः? इत्याशय आत्मा स्वयम्प्रकाश दैतरूपेण प्रथते मायया; तत आत्मा प्रथैव दैतप्रथेति कल्पाते मूरित्याह, अत इति । त्वात् द्वितीयद्रष्टा न भवति ; अतो यूयमेव दैतरूपेण समकाशा इत्यर्थः । तस्य स्वप्रकाशात्म-मात्रत्वं साधयति, इदं होत्या- दिना। अर्थात् प्रजापतिनोतमात्मनोऽसङ्ग-संविद्रूपत्वम् । नेति होचुरिति()। देवा नेति होचुरित्यस्यार्थः। तत्रासङ्गत्वं हेतु प्रोचुरित्याह, हन्तासङ्गा वयमिति । 'हन्त' यदि भवतीत सत्यममङ्गोऽयमात्मेति, तर्हि असङ्गा वयमिति यम्मात्, तम्मा- दसङ्ग संविन्मयत्वमम्माकमिति होचुरित्यर्थः । कथमिति प्रजा- पतेः प्रश्नः, यद्यसङ्गा यूयं, कथं तर्हि दैतं पश्यन्तीति होवा- चेत्यर्थः। न वयं दैतदर्शन-प्रकारं विन इति होचुर्देपाः । यत एवमसङ्गत्वादात्मनो हितोयदर्शनं न भवति, 'ततः' तम्मा- न्मदुत-प्रकारेण मत् संविद्रूपा यूयमेव ईतरूपेण स्वप्रकाशा इति होवाच प्रजापतिः। एतौ हि पुरस्तात् सुविभातमव्यवहार्यमेवाइयं जातो वैप विज्ञातो विदिता विदितात पर इति होचुः । ननु मसद्भयोः सत्-संविदोः कथममङ्ग-मा मंसिदूपत्वमिति (१)क,सा, मन्यने। (२) कम, नेति होपवा रनि ।

·२४९ १ उपनिषदि खण्हः । देवानो मतमाशय न च युष्माकं मन-सत् संविद्रूपत्वमुक्त भग- वतेति देवानां मतमागय सत् संविच्छद लक्ष्य स्वरूप विवक्षवे- त्यभिप्रेत्य संविदात्मनोरव्यवहार्याममात्रलमाह, एती होत्या दिना। आह प्रजापतिः, ज्ञाती वैप इति । किं मयोती- ऽव्यवहार्य आत्मा भवद्भिातः, अथवा न जाता। इत्यर्थः । देवा ऊचुः, विज्ञात इति । कथं विज्ञातः। इति प्रजापतिना पृष्टा ऊचुरित्याहुः । विदिताविदितात् पर इति होचुरिति । विदितात् परत्वमविपयत्वात्; अविदितात् परत्वं स्वप्रकाश चिद्रूपत्वात् । स होवाच, तद्दा एतद्-ब्रह्माइयं वृहत्त्वानित्य एवं बुद्ध मुक्त सत्यं सूक्ष्म परिपूर्णमइयं सदानन्द ()चिन्मात्र मात्मैवाव्यवहार्य केनचन; तदेतदात्मानमोमित्यपश्यन्तः पश्यत; तदेतत् सत्यमात्मा ब्रह्मैव ब्रह्मात्मैव ) । एवं त्वम्पदार्थ शोधन कारयित्वा तत्पदार्थशोधने प्रवर्तयन् स होषाच प्रजापतिः। किमुवावेत्याह, तहा इति । 'तत्' इति कारणत्वेन परोक्षम्, 'एतत् इति नदेष कार्य प्रविष्ट- मपरोक्षमुक्तम्। अइयत्वे हेतुमाह, बहावादिति । एवं (तोरदयत्वम् । एवं मुख्यार्थ लाभादायमेव बहोत्यर्थः विशेष्यमहयमभिधाय आत्मवत् मह्मणो नित्यत्वादिकं विशेषण- माह, निन्यं शुमित्यादिना । उतम्य विशेष्यस्य प्राणोजयत्वा- (२)क,चाखा राव। । (0क सचिदानन्द।

·नृसिंहोत्तरतायन्याम् तदानुगुखसिहये स्वखपाच्यार्थ परित्यज्य एकरस चिन्मात्रार्थता प्राप्तव नित्यादि-पदानां ब्रह्मणि त्तिरित्याह, अव्यवहार्य केन- चनेति। केनचनापिपदेन मुख्यया हत्त्या अव्यवहार्यमित्यर्थः । एवं पदार्थहयं संशोध्य तयोरेकत्वं प्रणवेनाविषयतया प्रतिपत्तव्य मित्याह, तदेतदिति । तदेतत्' यथोतं ब्रह्मामानं पश्यत' आमरूपेणैव पश्यतेत्यर्थः । अपश्यन्त इति, अविपयतयेत्यर्थः । उतमेकत्वं शपथकरणेम(१) द्रढ़यति, तदेतत् सत्यमित्यादिना । किं तदिति तदाह, आमा ब्रह्मैव ब्रह्मात्मैवेति। इत्येतत् सत्य- मित्यर्थः। अत्र ह्येव न विचिकित्स्यमित्यों सत्यम् ; तदेतत् पण्डिता एव पश्यन्ति । एतदनशब्द-मस्पर्श-मरूप-मरस- मगन्ध-मव्यक्तव्य(र) मनादातव्य-मगन्तव्य मविसर्जयितव्य- मनानन्दयितव्य-ममन्तव्य-मबोद्दव्य-मनहड्वर्त्तव्य मचेतथि- तव्य मप्राणयितव्य मनपानयितव्य-मव्यानयितव्य मनुदान- यितव्य-मसमानयितव्य मनिन्द्रिय मविषय मकरण मलक्षण मसङ्ग-मगुण मविक्रिय-मव्यपदेश्य मसत्त्व मरजस्त-मत- मस्क मज ममाय मप्यौपनिषदमेव सुविभातं सादिभातं पुरतोऽस्मात् सर्वस्मात् सुविभातमइयं पश्यताई स. सो ऽदमिति। (१)- सपथन कारणम। (२/घ, मयतया ·१ उपनिषदि ८ सहः । त्याह, , यत उक्त मेकत्वं सत्यम्, अतोऽत्र संशयो नैव कार्य इत्याह, अत्र धेवेति । उक्त मेकलं खानुभवेनापि द्रढ़यति, इत्यो मिति । 'इति' इत्युक्तस्यै क्य-परामर्गः। ओम् इत्यनुन्जया खानुभवः प्रकटीकतः । मत्यत्वमुपसंहरति, सत्यमिति । न्याय-मीमांसा-संस्कृत बुद्धीनां गम्दमहत्ति-नित्ति-भेदविदामेव उक्तास्मैक्य-प्रतिपत्तिर्भवती- तदेतदिति । तत्र हेतुमाइ, एतडोत्यादिना। अविषय. मिति विषयसामान्य-प्रतिषेधः , अलतणमित्यनुमान प्रतिषेध. ; शब्दप्रहत्ति-निमित्त पठादि-प्रतिषेधो ऽमङ्गमित्वादिभिः; अतो ऽव्यपदेश्यं शब्दैः। अमायमिति गुण माम्यरुप-माया-प्रतिषेधः। यद्यप्येवं सर्वविशेष रहितं, तथाप्युपनिषदिरेव लक्षणया ज्ञातव्य मित्याह, अम्योपनिषदमिति। उपनिषद्धिलक्षण्या जाते स्पष्ट- तया ब्रह्मज्ञानं भवतीमाह, मुविभातमिति । नचीपनिप- देनापि ज्ञानेनात्मनि कथिदतिगयो जन्यते स्वप्रकाश-नित्य चैतन्य रूपत्वादामन इत्याह, सलदिभातमिति । सर्वदा स्वप काशरूपमित्यर्थः । तत्र मर्बमाक्षित्वे हेतुमाह, पुरत इति । व्यतिहारण चैकत्वं प्रतिपत्तव्य-मित्याह, पन्यताह सः मोऽह मिति । . , स होवाच, किमेष दृष्टोऽदृष्टो वैति; हो विदिता- विदितात् पर इति होचुः; कैपा() कथमिति होचुः कि तेन ; न किञ्चति होचुः ; यूयमाश्चर्वरूपा इति न (१) क, ख, कैषा।

·२५२ नृसिंहसरतापन्याम् चेत्याइ, श्रोमित्यनुजानोवं, ब्रूसैनमिति ज्ञातोऽज्ञातशेति होचुः । न चैवमिति होचतवैनमात्मसिद्धमिति होवाच । पूर्ववत् स होवाच प्रजापतिः, किमेष दृष्टोऽदृष्टी वेति । एवं पृष्टा देवा अचुः, दृष्ट इति । दृष्टयेत् किमात्मकोऽसाविति पृष्टा अयुः, विदिताविदितात् पर इति। पुनरपि सार्थमूचुः, कपा कथमिति । क 'एषा' माया इदानों गता ? कथन पूर्वमासीत् १ सप्रकाशे चिदात्मनि अहो आश्चर्यमेतदित्यर्थः । किं तेन मायाहत्त-परिन्नानेन भवतां तदपरिज्ञानेन किं भवता- मस्ति काचिदानता इत्यभिप्रायः प्रजापतिः पृच्छति, किं तेनेति । पुच्छन्तं देवा ऊचुः, न किञ्चनेति । न किचन प्रयोजन- मस्माकमस्ति मायावत्त-परिजानेन केयलमाश्चयवशात् पृष्ट- मस्माभिरित्यर्थः। यूयमेवार्यरूपा न माया, यतो यूयमेवं- विधाया मायायाः सनाप्रतिभासयोविचित्रार्थ-क्रिया-सामर्थ्यस्य च हेतव इत्यर्थो यूयमार्य्यरुपा इत्यस्य ; यतः खरूपसत्ता- मावेण भवतामप्युक्त-हेतुत्वं न विकृततया, अतो न युग्माकमपि सर्बदैकस्थत्वादाचर्यरूपत्वं वक्तुं शक्यते । अदृष्टपूर्व बहुत- मार्य-मित्युच्यत इति न चेत्याहेत्यस्याः। च शदादाथर्यरूपा इति पदमनुपज्यते ; किंबहुना मायाचिन्तां परित्यज्य सर्वदा प्रोमित्यनुजानीध्वम्। सर्वसत्ता-प्रतिभासानुनातारं मदुला- मात्मानमोमिति पूर्मवस्तु भासकेनानुज्ञामणवेन 'अनुजांनीध्वं' प्रतोपद्यध्वमित्यर्थः । न चात्र प्रतिपत्त-प्रतिपत्तव्य-प्रतिपत्ति-सा- ·होवाचेति। १ उपनियदि खण्डः । २५३ धनानां भेदोऽस्ति यतो वक्ष्यति कैपानुज्ञेति(३) एप एवात्मेति अत श्रोमित्यनुजानीवमिति विद्यया निहत्तावि द्यानां सरूपावस्थानमेवाताम् अनुजामीवमिति नियोगरूपन्तु वचनं विविदिषून प्रत्येवेति मन्तव्यम् । अत उत्पवविद्यान् देवान् प्रति अनुजानीध्वमिति प्रजापतेर्वचनं तत्परीक्षार्थमेव । यथेदमुत्तरं वचन परोक्षायं ब्रूतैनमित्यादि । 'एन' मयोप दिष्टं भवनिमीतमात्मन भवसिविदितेनासाधारणेन रूपेण ब्रूत इत्यस्यार्थः। ते देवाः पूर्ववत् जातोऽज्ञातयेति होचु । तर्हि जातवाचासत्व धर्मवानामा भवद्भिजीत इति प्रजापतिनीता जाताजातधमाभावं पुनरम्याहुरिति न चैवमिति होचुरित्य स्यार्थः। यद्यपि ज्ञातत्वाजातत्वधर्मो नास्त्यात्मनः, तथापि ब्रूते वैनमामानम् । यदस्यासाधारणरूप तेन ब्रूतव वक्तव्यमेव भव द्विरित्यर्थो ब्रूतैवेनमित्यस्य । ननु न शक्यते वक्तमस्माभिरिति देवानां मतमागाड्याह, आत्मसिद्धमिति । न हि न सिद्धं वर्षं शक्यते इत्यभिप्रायः। पश्याम एव भगवन् । न च वयं पश्यामो नैव वयं वक्तं शम ; नमस्ते भगवन् । प्रसोदेति होचुः, नभेत्तव्यं, पच्छ- तेति होवाच ; कैपानुज्ञेति , एप एवात्मेति होवाच ; ते होचुः, नमस्तुभ्यं वयन्तव , इति इ प्रजापतिर्देवाननु- - शशासानुशशासेति। (२) स, धानु नि।

·२५४ नृसिंहोतरतापनगम पग्याम इत्यादि देवानां वचनम् ; त्वत्प्रसादात् पश्याम एयामानं भगवन् ! न वयं केनचिहग विशिष्टं पश्यामः ; अतो नैवेत्यरूप इत्यामानं यत् गमः । नमस्ते भगवन् ! मर्वज! 'प्रमीद' अस्मत्-परीक्षाप्रयाहिरम्य प्रसत्री भवेति होचरित्यर्थः । यद्यध्येयमात्मनो निर्विशेषत्वं निमितं भवतिः, सहि नितत्त संमारभया ययमित्याह प्रजापतिः, न भेतव्य- मिति। अतः परं निहताशानत्वेन निहत्तसर्वसंसारभया यूय- मित्यर्थः। यदि प्रष्टव्ययेयोऽमित भवतां ! तर्हि सं पृच्छतेति होयाच प्रजापतिः पूर्वोप्सानुनाकर्तव्यं परिह मिक्षन् । विद्यया सतानमान् प्रति किमिदं प्रजापतिनोक्तमोमित्यनुजानीध्वमिति हदगतं गस्यमपनेतु देवाः पप्रच्छुर्नधानुज्ञा इत्याह, कषानु- जेति । या प्रमाकं त्वत्प्रसादात् तत्यानामपि कर्तव्यतया भयतोता अनुमा प्रोमित्यनुजानोवमिति, मा किं कर्तव्य- रूपामायाम् ! उत न इत्यर्थः। न कर्तव्यरूपेति प्रजापते. रुत्तरम् एप एवेति। न कर्त्तव्यरूपेयं, किन्त्वेष एव वयम्प्रकाश- आत्मानुज्ञा, स हि सर्वमत्ता स्फूर्तिञ्चानुजानातीत्यनुशारूप इत्यर्थः ; अत प्रोमित्यनुजानीवमित्वस्यायमर्थः ; श्रोमित्यने- नोहारेण लक्ष्यमाग्मानम् अनुजानीवं प्रतिपद्यध्वं हे विवि- दिपव इति (१)। एवं प्रजापतिना स्वाराज्ये ऽभिपिताः 'ते' देवा जचुः।, किमुलवन्त इत्याह, नमस्तुभ्यं ययं • केका रम्पर पति टिवा, "पनि प्रक्षो चाकाम अनुज्ञे मिशन, क एषानुशा वन इति मारायलमम व्याख्यातम । {१)क, स, विपिदिष व इति।

·१ उपनिषदि खण्डः । २५५ नवेति । नमस्कार-पूर्वक खात्मानमपितवन्त इत्यर्थः। 'इति' इत्यादिश्रुतैर्वचनम्, इति एवमुहीन प्रकारेण प्रजापतिर्देवाननु- शशामेति । दिवचनमनुशासन समाप्ति घोसनार्थम्। इतिशब्द माख्यायिका-समास्यः तदेप श्लोकः॥ श्रोतमोतेन जानीयादनुज्ञातारमान्तरम् । अनुज्ञामदय लब्धा उपद्रटारमावदिति ॥ इत्यथर्व वेदोपनिषत्स नसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् समाप्ता॥ तुरीयानुणसन खण्डहयोक्तो ऽर्थे लोकमवतारयति, तदप इति । 'प्रीतम्' आत्मानम् 'पोतेन' प्रणवेन जानीयात् ; उत्तामकारेण 'अनुज्ञातारम्' आत्मानम् 'पान्तरम्' श्रोताद আনন্ অগাসেন অন্ধমজাৰ গালীয়াৰিঙ্গম, अनुनारूपमात्मानमित्यर्थः । तमनुज्ञाप्रणवेन जानीयात् । 'अह- यम्' अविकल्पमात्मानम् अविकम्प प्रणवेन 'लन्धा' गुरुप्रसादा- दतो ज्ञात्वेति तुरीयखण्डा उक्तः । अनुशासन-खण्डार्थ- माह, उपद्रष्टारमादिति। श्रोतादि प्रयोगैः शुद्धान्तःकरणः अनुशासन खण्डोक्त प्रकारेणानुशिष्ट उपद्रष्टरूपे पावस्थितो भवे- दित्यर्थः।

·२५१
न्टासहौजरतापन्याम्
तापनीय-रहस्यार्थ-दीपिका तिमिरापहा ।
गुर्खनुग्रह-लक्षेपा सतामस्तु मुखाप्तये ॥
मच्चिदानन्द-सम्पूर्ण प्रत्यगेक-रसात्मने ।
तेजसे महते भूयानमः पुसिंहरूपिणे ॥
यम्य संम्मृतिमात्रेण तरन्ति भवसागरम् ।
तान् नतोऽस्मि गुरुन् भक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ।
इति श्रीगोविन्द-भगवत्-पूज्यपादशिष्यस्य परमहंस-परिव्राजका-
चार्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृता-वाथर्वणोत्तर-(१)
तापनीयोपनिषद्हस्यार्थ दीपिका
समाप्ता॥
• यद्यप्यादर्श-पुस्तकद्वये योमोविन्दभगवदित्यादिपाठो म दृश्यने. तथाप्यस्या-
पिष्टते शहर विहितल-सूचकम्य प्रायोनेकवचनस्य दर्शनान, पूर्वपूर्ण भाष्यान्न
एनन् पारस्थावनोकमान्, पन्याने चैतनपाठस्य निवनीचित्यादवामी विनि
(१) क, ख, रत्यारनापनीयोपनिषदहस्सार्थ दीपिका।
योगहरतादि विष्टति क्षघिद भाधनामा कधिच दीपिकानामा प्रथिता
नयाख्यान लियोपनिषत्-प्रभृतिषु अन्याम्मरेण नथा दर्शनात् , तोऽस पन्धरण
पूर्वभागे भायनामा परभागे घ दोपिकामामा नस्सा कौनम-यवतेयमिति xi
नोन्प दयति । यदि पुनर्निखन तारतम्य दशमेमान्यवनेयमिति कोऽपि रामे
नब नार किमपि पनुमिच्छामि ।

·पट्चक्रोपनिषत् ।
यत् पञ्चम,
,
ओ देवा ह वै सत्यं लोकमायान्, ने प्रजापतिमपृच्छन्,
नारसिंह चक्र' नो बेदीति। तान् प्रजापति रसिंह
चक्रमवोचत् ; पड़वै नारसिंहानि चक्राणि भवन्ति ; यत्
प्रथमं तच्चतुररं, यद्दितीयं तच्चतुररं, यत्तृतीय तत
पञ्चार, यच्चतुर्थ तत् पड़र, यत पञ्चमं, नत सप्तारं,
यत् पष्ठं तदष्टारम् । तदेतानि पड़ेव नारसिंहानि
चक्राणि भवन्ति। अथ कानि नामानि भवन्ति , यत्
प्रथमं तदाचक्र, यद्वितीयं नत सुचक्र, यत्तृतीयं, नन्महा
चक्र, यचतुर्थ तत सकल-लोक-रक्षणचक्र',
तधुचक्र, यत पष्ठ सदसुरान्तकचक्रम ; तदेतानि भवन्ति,
पड़ेव नारसिह-चक्रनामानि भवन्ति ॥
पड़ट्सन्याससिद्धयर्थं पट् चक्राणि क्रमादिह ।
स्वरूपती मन्ततथ रूप्यन्ते प्रश्नपूर्वकम् ॥
प्रश्नोद्देशेन इन्द्रादयो ब्रह्मलोकमगच्छनित्याह। ओं देवा ह
वा प्रति सामान्यानः, विशेषप्रश्नो नारसिहमिति । নালিনি
गुतेः, वचः, चक्रमित्येकवचनात्, उपसंहारे च यो वा एतं-
नारसिंह चक्रमधीत' इत्येक वचनात् पडप्येकैकोपरि लेख्यानि ;
तेनैकं महाचक्र भवतीति गम्यते, नारसिंहानि चक्राणि भवन्तो
त्यतः प्राक् षड्वा इति ज्ञेयम् । 'चतुरर' चत्वारोरा यस्य तत्

·२ दीपिकामहिता। तथा, अरोपरि त्रिकोणाकाराणि पत्तायपि भवन्तीति द्रष्टव्यम् । पञ्च अरा यस्य तत् पञ्चारम्, अष्टावरा यस्य तदष्टारम् । अन्ते मिलितयोः सन्धानकारीणि काष्ठादोनि अराः, तेषां नामानि पृच्छन्ति, अथ कानोति । 'आ' आनन्दात्मकं चक्रमाचक्र, सम्यक् सिद्ध चक्र सुचक्र', 'महत्' तेजोमयं चक्र महाचक्र, सकललोका रक्ष्यन्ते ज्ञानक्रिया-शक्तिभ्यामनेन चक्रेण तत् सकललोक-रक्षण-चक्र', 'दिवः' योगगम्यमार्गस्य चक्र द्युचक्रम्, 'असुराणम्' असत्यवादिनाम् 'अन्तक इव' चक्रमसुरान्तकचक्र प्रतिचक्रञ्च । अथ कानि त्रीणि वलयानि भवन्ति ?, यत, प्रथमं तदा- न्तरं वलयं भवति, यद्वितीयं तन्मध्यमं वलयं भवति, यत् टतीयं तबाह्यं वलयं भवति तदेतानि चोण्येव वलयानि भवन्ति, यदान्तरं न वोज, यन्मध्यमं तन्नारसिंह गायत्री, यद्दाह्यं तन्मन्त्रः। अथ किमान्तरं वलयं, पड़ा आन्तराणि वल्लयानि भवन्ति; यन्नारसिंहं तत् प्रथमस्य यन्मादा- लक्ष्म तद्वितीयस्य, यत् सारखत' तत्तृतीयस्य, यत् कामदेव नच्चतुर्थस्य, यत् प्रणवं तत पञ्चमस्य, यत् क्रोध- दैवत तत पष्ठस्य; तदेतानि पणा नारसिंहचक्राणां पड़ान्तराणि वलयानि भवन्ति ॥ त्रौणि त्रीणि वलयानि (१) कुण्डलाकाराणि भवन्ति ।। (१).ख, बौषि कोपि च यमानि ।

·३ । । पट्च कोपनिषत् । तेषां प्रश्नपूर्वकमन्वर्थानि नामान्याह, अथ कानि त्रीणि इति। उपसंहारः तदेतानि इति । त्रीवेति प्रत्येकमिति शेषः । तहीजमिति । तत्तइत्यमाण पडोजात्मकमित्यर्थः। मध्यम वलयं नारसिहगायावधवामकत्वात्रारमिंहगायत्री। तन्मन्व इति। 'तत्' पडङ्गमन्त्रात्मकमित्यर्थः । पमा कथमेकमान्तर वनयमित्याशयेन पृच्छति । अथ किमान्तरमिति। इतरपट्चक्र प्रत्येक सम्बन्धन परिहरति, पड़ा इति। एवं मध्यम-वाह्ययोरपि व्याग्येयम् । यदिति । 'यत्' नारसिंह वीजं चौमिति() तत् 'प्रथमस्य' पाचकाय स्यान्तर वलयमध्ये भवति । एवमितरवपि व्याख्येयम् | 'माहालक्ष्माम्' थोमिति, यहा 'महालक्ष्मोः' नार- सोही शक्ति', 'तत्' विजमिति । 'सारम्बतम्' ऐमिति । 'काम- देवं' लोमिति । 'प्रणवम्' ओमिति । 'क्रोधदैवतं' हुमिति । अथ कि मध्यम वलय' यमध्यमानि वलयानि भवन्ति; यन्नारसिहाय नत प्रथमस्य, यविद्महे नवितीयस्य, यदज- नखाय तत्ततोयस्य, योमहि तचतुर्थस्य यत, तनस्तत् पञ्चमस्या यत सिहः प्रचोदयादिति तत, पष्ठस्य ; तदेतत पण नारसिंहचक्राणां पड़ मध्यमानि वनयानि भवन्ति । अथ कि वाह्य बन्नय? पड़वै वायानि वलयानि भवन्ति; यदाचक्रं यदानन्दात्मा तत प्रथमस्य, यत् सुचक्र यत् प्रियात्मा नड़ितोयस्य, यन्महाचक्र' यज्योतिरात्मा तत् १ (१) क, शौमिति।

·४ दीपिकासहिता। रतीयस्य, यत, सकललोकरक्षणं चक्रं यन्मायात्मा तन- तुर्थस्य, याचक्र यद्योगात्मा नत् पञ्चमस्य, यदसुरा- न्तकं चक्र' यत समाप्तात्मा तत् पष्ठस्य ; तदेतानि पर्णा नारसिहचक्राणां पड्वाहानि वलयानि भवन्ति । नारसिंहायेति चत्वार्यक्षराणि 'प्रथमस्य' आचक्राख्यस्य मध्यमवलये(१) यावरममाप्सराहत्या लिखेत्। एवमग्रेऽपि जेयम् । यदानन्दात्मेति पाचकाय 'आनन्दात्मने स्वाहा हृदयाय नमः इत्याहत्या यावह समाप्ति लेख्यम् । सुचक्राय प्रियात्मने स्वाहा शिरसे स्वाहा, महाचकाय ज्योति- रात्मने स्वाहा शिखायै वषट, मकललोक रक्षण-चक्राय मायामने स्वाहा कवचाय हुम्, धुचक्राय योगात्मने वाहा नेत्रत्रयाय वौषट, असुरान्तक चक्राय सत्यात्मने स्वाहा अस्त्राय फट, एवं वाहवलयेषु क्रमेण लेण्यम् । अथ कैतानि न्यस्यानि, यत् प्रथम तद्-चदये, य- द्वितीयं वच्छिरसि, यत्तृतीयं तच्छिखायां, यच्चतुर्थ तत सर्वेधङ्गेषु, यत पञ्चम, तत सर्वेषु नेत्रेषु, यत पष्ठ तत् सर्वेषु देशेषु॥ पूर्वोक्तमन्त्रावृत्त्या(१) वलयत्रयलिखितमन्त्ररूपाणि पडनेषु न्यसनीयानीति प्रश्नपूर्बकमाह । अथ तानोति। क्षों नार-. (१) क, प्रथमस्य मध्यम वलये। (२) ख वलया पो मन्त्राना बना परणोयम् ।

·५ एव पडङ्गप्रयोग पट्चक्रीपमिपत्। सिहाय चक्राय प्रानन्दामने स्वाहा हृदयाय नम इति हृदि ॥१॥ श्री विद्महे सुचक्राय प्रियात्मने स्वाहा सिरसे वाहा इति शिरसि । २। ऐं वचनखाय महाचक्राय ज्योतिरात्मने साहा शिखायै वपडिति शिखायाम् । ३ । क्ली धीमहि सकललोक रक्षणचक्राय मायामने माहा कवचाय हुमिनि ववचे । ४ । ओं तबो द्यु चकाय योगात्मने स्वाहा नेत्र बवाय वोपट् इति नेत्रेषु । ५ । हो नृसिंह प्रचोदयादमरान्तकचमाय सत्यात्मने म्वाहा अम्ताय फडिति सर्वदिक्षु ॥ ६ ॥ य एतानि नारसिंहानि चक्राण्यङ्गेषु विभृयात् तस्यानु टुप् सिध्यति, तस्य भगवान् नृसिंह प्रमीदति, तस्य कैवन्ध सिध्यति, तस्य सर्वे लोका सिध्यन्ति तस्य सर्वे जना सिध्य- न्ति, तस्मादेतानि षड नारसिंहानि चक्राण्यङ्गेपु न्यस्यानि भवन्ति। पवित्रच्चैतत् तस्य न्यसनं, न्यसनानारसिंहा नन्दी भवति, कर्मण्यो भवति, ब्रह्मण्यो भवति। अन्य- सनान्न नारसिहानन्दो भवति, न कर्मण्यो भवति, न ब्रह्मण्यो भवति । तस्मादेतत् पवित्र न्यसनम्, न्यासफल माह ॥ एतानीति । फल पञ्चकसिद्धिकामोऽह चक्रात्मक पडङ्गन्यास करिये इति प्रयोग । किञ्चत्याह पवित्र तत्तस्य न्यमनमिति । पुन फलवयमाह न्यसनादिति। विपचे वाधकाम् अन्यसनावेति। एतेनेतस्य नित्यकाम्यता उता । उपमंहारः, तस्मादिति ।

·४ दीपिकामहिता। हतीयस्य, यत, सकललोकरक्षणं चक्रं यन्मायात्मा तच्च- तुर्थस्य, याचक्र यद्योगात्मा तत् पञ्चमस्य, यदसुरा- न्तकं चक्र' यत: समाप्तात्मा तत् पष्ठस्य ; तदेतानि षणां नारसिंहचक्राणां पड़वायानि वलयानि भवन्ति । नारसिंहायेति चत्वार्यक्षराणि 'प्रथमस्य' आचक्रास्यस्य मध्यमवलये(') यावत्समाप्तहत्त्या लिखेत्। एक्मग्रेऽपि जेयम् । यदानन्दात्मेति आचक्राय आनन्दात्मने स्वाहा हृदयाय नमः इत्याहत्त्या यावद्दलयसमाप्ति लेख्यम् । सुचक्राय प्रियात्मने स्वाहा शिरसे स्वाहा, महाचक्राय ज्योति- रात्मने स्वाहा शिखायै वषट, सकललोक-रक्षण-चकाय मायात्मने स्वाहा कवचाय हुम्, द्युचक्राय योगात्मने स्वाहा नेत्रत्रयाय वौषट, असुरान्तकचक्राय सत्यात्मने स्वाहा अस्ताय फट, एवं वायवलयेषु क्रमेण लेग्यम् । अथ कैतानि न्यस्यानि?, यत् प्रथमं तद्-हृदये, य- द्वितीयं तकिरसि, यत्तृतीयं तच्छिखायां, यच्चतुर्थ तत सर्वेष्वङ्गेषु, यत्, पञ्चम, तत् सर्वेषु नेत्रेषु, यत, पष्ठ तत् सर्वेषु देशेषु ॥ पूर्वोक्त मन्त्रावृत्त्या() वलयत्रयलिखितमन्त्ररूपाणि पड़नेषु न्यसनीयानीति प्रश्नपूर्वकमाह । अथ तानोति। चों नार-, - (१) क, प्रथमस्य मध्यम वलये। (२) ७, वल्लया पर्ना मन्त्राप्यतया बना परोयम् ।

·फडिति मर्वदिक्षु ॥ ६ ॥ एव पडङ्गप्रयोग, बाधकम् अन्यममाबेति। एतेनैतस्य नित्यकाम्यता उता। पट चक्रोपनिपत्।, सिंहाय चक्राय प्रानन्दामने स्वाहा हृदयाय नम इति हदि ॥१॥ वौं विद्महे सुचक्राय प्रियामने स्वाहा मिरसे साहा इति शिरसि । २। ऐं वचनखाय महाचक्राय ज्योतिरात्मने स्वाहा शिखायै वपडिति शिवायाम् । ३ । क्ली धीमहि सकललोक रक्षणचक्राय मायात्मने मारा कवचाय हुमिति क्वचे । ४ । ओं तनी द्यु चक्राय योगात्मने म्वाहा नेत्रत्रयाय वौषट् इति नेत्रेयु। ५ । हों ऋमिह. प्रनोदयादमगन्तक चाय मत्यात्मने साहा अम्ताय य एतानि नारसिंहानि चक्राण्यङ्गप विभुयात् तस्यानु टुप् सिध्यति, तस्य भगवान् नृसिंह प्रसीदति, तस्य कैवल्य सिध्यति, तस्य सर्वे लोकाः सिधान्ति तस्य सर्वे जना सिध्य- न्ति; तस्मादेतानि पड भारसिंहानि चक्राण्यङ्गेषु न्यस्यानि भवन्ति । पवित्रञ्चैतत् नस्य न्यसनं, न्यसनाबारसिंहा- नन्दी भवति, कर्मण्यो भवति, ब्रह्मण्यो भवति। अन्य- सनान नारसिंहानन्दो भवति, न कर्मण्यो भवति, न ब्रह्मण्यो भवति; तस्मादेतत् पवित्रंन्यसनमः फल पञ्चकमिक्किामोऽहं चक्रात्मक पडद्गन्यास करिथे इति प्रयोग, । किञ्चत्याह, पवित्र सनस्थ न्यमनमिति । पुन फलवयमाह, न्यसनादिति । विपने न्यामफलमाह ॥ एतानौति । उपमहारः, तस्मादिति ।