·No text on this page.

·THE
PANCHARÂTRA
OF
BHASA
WITH COMMENTARY
BV
Muhamahopädhyaya
T. GANAPATI SÂSTRÎ,
Honorary Member of the Royal Asiatic Sooksty of Great Bcitain and Ireland.
Honorary Doctor of Philosophy, University of Tubingen.
Editor of the Trivandrum Sanskrit Series.
Trivandrum:
PRINTED AT THE SRIDHARA POWER Press.
All Rights Reserve..]
[Price Re. 1--0-0.

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥
पञ्चरात्रं
महाकविश्रीभामप्रणातम्
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्यावलिप्रकाशनकायाध्यक्षण
पण्डितगणपतिशास्त्रिणा
प्रणीतया व्याख्यया
समेत
तनव संशाधन प्रकाशित च
(एतद्ग्रन्थविषयाः सर्वेऽधिकाग:
व्याख्यातारमन्वायत्ताः ।)
मूल्यम् एक रूप्यकम् ।

·पE
---
अनन्तशयने श्रीधराख्यमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रितम् ।
m

·BY GIACTOUS PERMISSION
THE COMMENTAJAT ON THE L'ANCIARÁTRA OE
THE ILLUST100S BHASA
TO MY AUGUST SOVEREIGN
HIS HIGHNESS
SRI RAMA VARMA
G. C. S. I, 6. C. L. E.,
MAHARAJA OI TRAVANCORA
WHOSE ENLIGHTENED MUNIFICENCE
AND APPRECIATION OF GIRVANA LEARNING
GÎRVANA
RECALLING TIC BEST TRADITIONS
OF HIS RENOWNED HOUSE
HAVE AUSPICIOUSLY LED TO THE
RECOVERY CONSERVATION AND PUBLICATION
OF SO MANY OF OUR
PRICELESS CLASSICS.

·No text on this page.

·INTRODUCTION, " This is the second edition of the Panchara ya which was published for the first time in the year 1912 ás number 17 of the Trivandrum Sanskrit Series. A few beautiful passages and some gooil readings, found in a scconi manuscript secured, since the publication of the first edition, from Puthyial Nilakanthan châkyar of Manyanam near Kottayam in North Travancore, have now been inserted in this edition. This latter manuscript is on palm-leat and appears to be many centuries old. For the convenience of students, I have added, to this edition, a lucid commentary, sufticiently elaborate. The play takos ite pame Panchará tra from the period of. five nights referred to in the plot, which is briefly as follows:- The Pândavas after having wandered for 12 years in the forests were living in disguise in the thirteenth year, in pursuance of the agreement with Duryodhana, on their defeat in the gainbling match. Drona, the family preceptor of the Kurus, knew the reluctance of Diryojhana to give half the kuglom to the Pandavas even after the expiry of the thirteenth year, and apprehended a fratricidal war between the l'andavas anl Diryo.Thant, likely to end in the ontire destruc tion of the Kuru family. In order to avert this catastrophe he wished to persuade Daryodhana to make friends with the Pandavas by giving them half the kingdom, and was looking for all opportune when Duryodhina Trould listen to his advice. At his instance, Duryodlant per formel il Sacrifice on it grand scale and ill the close of the Avabhritha (the bathing ceremony at the end of it sacrifice) declared in the presence of all assembled that he would give Drona, his preceptor in Dharia and aruns, anything he (Drona) might fis as Yajna-Dakshina. Thon Dropa asked Duryodhana to restore hall of his kingilon to the Pandavas; and at the instigation of Sakuni (his maternal uncle) who was all along inimical to the Pâudavas, Duryodhana undertook to comply with the demand of Drona provided Drona brought within five nights, news of the whereabouts of the Pandavas. inomenit ·loubt Duryodhana hopot that this would prove impracti. cable to Drona as the Pandavas were tlion in disguise. The news that all the Kichakas were slain in secret in the capital of Virâta, having just then been received, Drona surmised that the slayer of the nighty Kichakas might be Bhima and that the Pândavas could probably be found in the capital of Virâta. He therefore accepted the terms at the instance of Bhishma. Then, under pretext of punishing Virà ta for absent. ing himself from the sacrifice, Bhishma induced the Kauravas to carry off all his cattle. The cornbat that ensued enableci Drona to locate the Pandavas, within five nights. Duryodhana thereupon handed over half the kingdom to the Pandavas. The subject matter is given, in extenso, in the 27T&TUEUE. The nature of the draraa--that it is a Salonvak:) ra-its Rasa, and the various characters in it are examined in the course of the commentary on the last verse in the work. The play resembles Svapnavåsavadatta in many l'espects. In both the plays, tho pamos of tlie principal characters are implied in the #344. Alse, the opening sentence of thic Sitra. dhara. 'अये किन्नुखलु मयि विज्ञापन व्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि', the absence of any reference to the work or the author in the Stha pand स्थापना, and the benedictory expression 'महीं राजसिंहः 7317ET 7:' in the Bharatavâkya are common to both. The easy flow of charming, sublime and suggestive words and the graphic description of the real nature of things are alike obseryable in both. These, as well as many other points of resembl. ance make it possible to infer that both were written by the samue author. As for tlie author of Svapravisavadatta it is known beyond doubt, froin the verso ascribed to Rajasekhara, 'भासनाटकचक्रेऽपि छेकैः भिते परीक्षितुम् । स्वप्नवासवदत्तत्य दाहकोऽभन्न पा- : ! that it was written by Bhisa, who is praised by Kalidasa in the Prastavan i of his Malavik ignimitra, fantai भाससौमिल्लकाविपुत्रादीनां' and by Bana. in the introduction of his Harshacharita., 'सूत्रधारकृतारम्भर्नाटकैर्वहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो ha! The references by Bina and Rijasekhtra further ·* suggest that Bhasa inight be an author of a large number dramas. This conjecture has been proved to be a fact by the discovery and publication in the Trivandrum Sanskrit Series, of another eleven plays, which are of the sanke cast as Svapnavâsavadatta and Pancharâtra and whose mutual resem blances make the conclusion undisputable that all of them were written by the same author. It has to be noted here that the Subhâshitâvali and other extant anthologies quote some ten verses attributed to Bhâsa. Though none of these are found in any of the thirteen plays we have published, it inay, however, be assumed that the source of these verses might be other plays of Bhâsa (than those already discovered), as all the plays of Bhâsa are not yet known. But, I think, most probabably the anthologists might have been led astray by false reports current in their times in attributing these verses to Bhasa. For instance Somadeva the author of Yasastilaka attributes the 'पया Verse सुरा प्रियतमामुखमीक्षितव्यं ग्राह्यः स्वभावलालितो विकृतश्च वेषः । येनेदमीशमदृश्यत मोक्षवमै दीर्घायुरस्तु भगवान् स पिनाकपाणिः || to Bhasa which is in fact found in the farce called Mattavilása Prahasana* written by the Pallava King Mahendravikrama Varma I, son of Simhavishnu Varma, who flourished early in the 7th century of the Christian era. The verse, as it occurs in that work, is from a Kåpalika, and only describes the religious tenets of the Kā palika sect which were condemned by the followers of all other creeds. It is however curious to observe that this verse, which the author of Yasastilaka &scribes by mistake to Bhâsa, has led some People to hazard inferences about Bhâsa, that he was a devotee of Siva and the like. + I am surprised to find that a few liave been laboruring under an erroneous impression that Bhâsa and Disävaka are identical, Bhâsa is described by Kalidasa as a very ancient poet in his Mâlavikågnimitra, while Dhâvaka was only a contemporary * This work will bo issued in two morihs in the Trivan:lrum Sanskrit Series. of Vile article, "Mahakavi Sree Bhasa" by Mr. Pandeya Ramavatara Sarma I. A, in th: $ 123k:it II 13 iziuo € 53*:" Vol. I. N), I. publishal at Allahabad.

·protege of Harsha, the author of Ratnávali, as is evident rom the weli-known line 'श्रीहषादेधावकादीनामिव धनं' in the Kávyaprakasa as well as from the comments thereon part 35119 ALPATTFTTT:' in the Kâvyaprakasa-Bhrihattikà by Sri Widyâchakravartin. How can these two poets, who flourished different centuries, be deemed identical ? The grand and charming beauty with which things are described in exact resemblance to nature, and the choice of simple, apt and felicitous words are features so peculiarly characteristic of these Rgpakas that they outshine Kalidasa's and come near, in these respects, to the excellence of the epic poets Valmiki and Vyâsa. On this ground alone, the antiquity of Bhasa could be well established. Though we are not in a position to fix his exact date, it can be affirmed without hesitation that he is prior to the age of Chanakya of the 4th century B. C. as the latter cites, as authority in his Arthasastra, the verse, नवं शरावं सलिलैः सुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत्तस्य मा भून्नरकं स ग- च्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ।' (कौटिलीयार्थ ०. १०. ३.) from the Pratijnàyaugandharayana of Bhâsa. Besides the fact that, in these Rüpakas, there are, here and there, a number of archaic expressions as in the Mahâbhârata and other Arsha works, which do not conform to the rules of Panini, brings them down to an age still earlier than Panini himself. Thus, the status of “Muni' assigned to Bhâsa by Jonarâja in his commentary on Prithvirâja vijaya (1. 3.) becomes quite appropriate. That the dramatic excellence of Bhâsa has been a model for Kalidasa, could be well established from the fact that Sâkuntala is mostly adorned with the ideas and expressions, peculiar to Bhâsa. Hence the mention of Bhâsa by Kalidasa in his Malavikag. nimitra among the illustrious ancients has to be explained as due to the recognition of the debt he owed to Bhâsa. All these topics are elaborately dealt with in my introductions to the Svapnavâsa vadatta and the Pratimânâtaką. TRIVANDRUM, 16-3-1917. T. Ganapati Sastri.

·उपोद्धातः। यत्तत् पञ्चरात्रं नाम रूपकं मयैकमातृकाश्रयेण संस्कृत्य १९५२ तमे वर्षे अनन्तशयनसंस्कृतप्रन्थावलौ सप्तदशाङ्कतया ग्रथितं, तस्येदं द्वितीयं संस्करणम्। सारभूतानां केषाञ्चिद् ग्रन्थांशानां मातृकायामपाठादपपाठाच प्रथमसंस्करणे सम्भूतम सौष्ठवमस्मिन् द्वितीये संस्करणे द्वितीयादर्शसाहाय्यान्यक्षेण निरस्तम् । द्वितीयो ह्या- दर्श एतद्राज्यान्तर्गतमाङ्गानग्रामवास्तव्यस्य नीलकण्ठशाक्यारमहाशयस्य सका- शाद् बहुशतवर्षवृद्धजीर्णतालपत्रसम्पुटसमवेतः पूर्वतरे हायने मया समासादितः । व्यु 'सुपरमोपकारावानकामनया ललितं युक्तविततं व्याख्यानमप्यत्र मया प्रणीय संयोजितम् । इदं पञ्चरात्रमिति व्यपदिश्यते, दुर्योधनकल्पिते समयविशेषे तृप्तस्य रात्रिपञ्चकात्मकस्य कालस्य प्राधान्यविवक्षणात् । ईदृशं ह्योतिवृत्तमाश्रितं - यथा- द्रोणः किल कुरुकुलाचार्यो दुर्योधनकपटद्यूतविजितविप्रवासितेषु वने य- थासमयं द्वादशवर्षाण्युषित्वा त्रयोदशं वर्षमज्ञातवासेन विराटपुरे नयत्सु पाण्डवेषु, दुर्योधनस्याधर्मरतेरायतावपि तेभ्योऽर्धराज्यदाने धर्येऽनिच्छामुपलभ्य राज्यनिमि- ते दुर्योधनपाण्डवानां कलहं तेन कुरुकुलक्षयं च भाविनमाशङ्कमानः कुरुकुलक्षेमा- य पाण्डवार्धराज्यदानं दुर्योधनेन कथमपि कारयितुं दृढां बुद्धिं बबन्ध; तदनुकूलं च दुर्योधनस्य धर्मप्रावण्यावसरं प्रतीक्षाञ्चक्रे । अथ दुर्योधनेन कमपि महाक्रतु- माहृत्यावभृथान्ते धर्मधनुराचार्याय द्रोणाय तदीप्सितस्य यस्यकस्याप्यर्थस्य यज्ञा- ङ्गदक्षिणात्वेन दाने प्रतिश्रुते पाण्डवार्धराज्यदानमेव स्वाभीप्सितमर्थ द्रोणः शशंस । अथ तदीप्सितं विहन्तुकामस्य पाण्डवद्रोहिणः स्वमातुलस्य शकुनेमते स्थित्वा 'पाण्डवानामज्ञातवासिनां रात्रिपञ्चकेन प्रवृत्त्युपनये भवता कृते तेभ्योऽर्धराज्यं दा- स्यामि' इत्यपूर्व कमपि समयमशक्यानुष्ठानत्वबुद्ध्या दुर्योधनः कल्पितवान् । द्रोणश्च तत्कालश्रुते विराटपुरवृत्ते महाबलस्य कीचकशतस्य निगूढवधे भीमसेनकृतत्व- बुद्ध्या विराटपुरे पाण्डवप्रवृत्तेरुपलम्भनीयतां सम्भावयन् भीष्मवाचा तं समयम. भ्युपेयाय; विराटे च यज्ञानागमनापराधमपदिश्य तेन सह युद्धं तदीयगोधनग्रहण- निमित्तं कौरवाणां भीष्मसहायः प्रवर्तयन् पाण्डववृत्तान्तं पञ्चरात्रेणोपनिनाय । ततो यथाप्रतिशं दुर्योधनः पाण्डवेभ्योऽर्धराज्यं ददाविति । विस्तरः कथावस्तुसंग्रहे ·उपोद्धातः prr " , अस्य रूपकस्य समवकारत्वं रसनायकादिकं च पान्तिमपचव्याख्यानप्र- सङ्गे सम्बङ् निरूपितम् । इह १. मङ्गलश्लोके पात्रनाम्नां सूचनम् , २. 'एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग पश्यामि' इति सूत्रधार- वाक्यं, ३. स्थापनायां कविकाव्यनामानिर्देशः, ४. भरतवाक्ये 'महीं राज- सिंहः प्रशास्तु नः' इति प्रशस्तिकथनम् , ५. उदारसरसज्यङ्गथार्थतुन्दिलानां सू- क्तिभङ्गीनां प्रतिविषयमनायासप्रसरः, ६. वस्तुस्वभावपरमार्थाविष्करणकशीलतेत्ये- वमादिकं स्वप्नवासवदत्तवदुपलभ्यते । तेन स्वप्नवासवदत्तकविरेवास्य प्रणेतेत्यव- धार्यते । स्वप्नवासवदत्तस्य तु कविः "भासनाटकचक्रेऽपिच्छेकैः क्षिप्त परीक्षि- तुम् । स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून पावकः" इति राजशेखरसूक्तिपर्यालोचनया "प्रथितयशसां भासतौमिल्लकविपुत्रादीनाम्" इति मालविकाप्रस्तावनायां कालि- दासेन, “सूत्रधारकृतारम्भैर्नाटकैबहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलै- रिव" इति हर्षचरिते भट्टबाणेन चोपश्लोकितस्तत्रभवान् भास इत्यवगतम् । अस्य बहुनाटकप्रणेतृत्वं भट्टवाणराजशेखराभ्यां यत् संसूचितं, तदप्यस्माभिर्विभा- वितमेव, यतः स्वप्नवासवदत्तपञ्चरात्रात्यन्तसंवादीन्यविप्रतिपत्तव्यतत्समानकर्तृक- त्यानि अन्यान्येकादश रूपकाणि अस्माभिरुपलब्धानि, अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलौ च पूर्व प्रकाशितानि । सुभाषितावल्यादौ ये भाससम्बन्धित्वेनोपदशाः श्लोका उक्ताः, तेऽस्मदुप- लब्धेषु भासनाटकेषु न दृष्टा यद्यपि, तथापि तेषु ये केचिदस्मदनुपलब्धेषु सुभाषि- तावल्यादिकारैः कामं दृष्टाः स्युः । बहुत्वमात्रमेव हि भासनाटकानां प्रमाणतो- ऽवगतम् , नतु सङ्ख्यापरिच्छेदः । वस्तुतस्तु, अनुपलभ्यैवातिचिरलुप्तप्रचारान्, भासग्रन्थांस्तेषां श्लोकानां भासीयत्वं सूक्तिसङ्कलयितृभिसीयत्वमिथ्याप्रवादवि- सम्भवञ्चितैनूनं कथितं स्यात् । कथमन्यथा तदन्यतमं "पेया सुरा प्रियतमामुखमीक्षितव्यं ग्राह्यः स्वभावललितो विकृतश्च वेपः । येनेदमीदृशमदृश्यत मोक्षवम॑ दीर्घायुरस्तु भगवान् स पिनाकपाणिः ॥" इति श्लोकं पल्लवराजवंश्येन सिंहविष्णुपू नुना भवभूतिप्राचीनेन ऊस्ताब्दीयसप्तम- शतकपूर्वभागजीविना महेन्द्रविक्रमवर्मणा प्रणीते मत्तविलासनाम्नि प्रहस- ६ इदं प्रहसनमस्माभिः संशोध्य भूयिष्ठं मुद्रितम् ; अर्वाक् च मासद्वयाद् अ- नन्तशयमराजकीयसंस्कृतग्रन्थावलौ अथितं प्रकाशिष्यते । , , ·उपोद्धातः । , नरत्ने कापालिकोक्तितया स्थितं यशस्तिलककारः सोमदेवो भाससम्बन्धिनं बृया- दिति सुधियो विमृशन्तु । एतेन यदस्मिन् उपहसनीयकापालिकश्चित्तवृत्तिप्रकाशके प्रहसन श्लोके भाससूक्तित्वं मत्वा भासस्य शिवभक्तत्वमन्यच्च तजातीयं सोमदेवव- चनविनम्भात् केनचिद् । उत्प्रेक्षितं, तदनुपादेयं द्रष्टव्यम् । भास इति धावक इति च कविरेक उच्यत इति तु कस्यचित् कल्प- ना। भासो हि कालिदासेन पुराणकाव्यकविरुदीरितः 'पुराणमित्येव न साधु सर्व' (मालवि० १.) इत्येवं वदता । धावकस्तु रत्नावलीप्रणेतुः श्रीहर्षस्य समकालि- कस्तदुपजीवी 'श्रीहर्षादेर्धाव कादोनामिव धनम्' इति सुप्रसिद्धात् काव्यप्रकाशवा- क्यादधीतः, विद्याचक्रवर्तिना काव्यप्रकाशवृहट्टीकायां धावको रत्नावलीनाटिका- प्रणयनसहाय' इति स्पष्टमाख्यातः । कथमनयोर्बहुशताब्दीव्यवहितपूर्वोत्तरकालज- न्मनोरक्यं नाम स्यात् । अस्मिन् रूपकचक्रे प्रतिपदार्थमनभासमाना परमोदाररमणीयानां स्वभावा- नामाविष्करणशैली ललितोचितचारुपदरचनशैली च कालिदासादिकाव्यशैल्यति- शायिनी महर्षिकाव्यशैल्यदूरविप्रकृष्टा च संलक्ष्यते । अनेनैकेनैव हेतुना प्रकृतरू- पकचक्रकवेरतिपुरातनत्वमवसातुं शक्यम् । कोऽसौ तस्य कालः स्यादिति चेद् न वयं परिच्छेत्तुं शक्नुमः; किन्तु क्रैस्तप्राचीनचतुर्थशताब्द्याश्चाणक्यकालात् स पूर्व इति मुक्तसंशयं ब्रूमः प्रतिज्ञायौगन्धरायणगतस्य अयं रामावतारो नाम विद्वान् । अस्य भासविषयमीदृशं किमपि वर्णन प्रयागीयशारदाख्यमासिकपत्रिकायाः प्रथमेऽके द्रष्टव्यम् । ६ अत्र कश्चिदूहः -बाणसंज्ञः कविरेव बाणशब्दशक्याशुगप्रसिद्धशीघ्रगा- मित्वधर्मोपचारभङ्गया धावकशब्देन शीघ्रगामिवाचिना पुरा व्यपदिष्टः । तथा धा- वयति विद्रावयति प्रतिकवीन् इति, धावति काव्यनिर्माणसरणौ शीघ्रं गच्छतीति च व्युत्पत्त्या स धावको वक्तुमर्हः । तथा च प्रतिकविविद्रावकत्वं क्षिप्रकाव्यक्रिय- त्वम् आशुगवाचकबाणशब्दबोध्यत्वमित्येतत्तितययोगिनं धार्मिणमेकं शक्तिलक्षणाभ्यां धावकशब्दः प्रतिपादयितुं समर्थ इति कृत्वा स बाणकवौ विदग्धैनूनं निवेशितः । नतु धावक इति बाणातिरिक्तः कश्चित् पुरुषविशेष आसीत् । एवं सति 'श्रीहर्षा- देर्बाणादीनामिव धनम् ' इति काश्मीरिकः पण्डितदुर्गाप्रसाददृष्टः काव्यप्रकाशपा- ठोऽपि 'धावकादीनामिव' इत्युपदर्शितपाठसमानार्थत्वात् स्वरसत उपपन्नो भव- तीति ।

·उपोद्धातः pr. .. "नवं शराव सलिलैः मुपूण सुसंस्कृतं दभकृतात्तरीयम् । तत्, तस्य मा भून्नरकं स गच्छेद्यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥" इत्येतस्य भासपद्यस्य चाणक्यकृते कौटिलीयार्थशास्त्रे (अधि० १०. अध्या० ३) प्रमाणीकरणात् । भासनाटकेषु तत्र तत्र पाणिनिलक्षणाननुरोधस्य व्यासकृताविव दर्शनात् पाणिनेरपि स प्राचीन इत्यनुमातुं शक्यम् । एवं च पृथ्वीराजविजयका- व्यव्याख्याने जोनराजेन 'भासमुनेः काव्यम्' (स० १.श्लो०.३.) इति वदता प्रका- शिता मुनित्वप्रथापि भासस्य युज्यते । प्रकृतरूपकचक्रनानाभनयनुकारस्य शाकु- न्तले दर्शनात् कालिदासोपजीव्यकाव्यवैभवत्वं भासस्य विभाव्यते । तेन स्वोप- जीव्यबहुमानात् कालिदासेन भासः पुराणकविश्लाघाप्रसङ्गेऽवश्यस्मरणीय एव सन् मालविकायां स्मृतो वेदितव्यः । तदेतत् सर्व स्वप्नवासवदत्त-प्रतिमानाटकयोस्पोद्घातेऽस्माभिर्वितत्य निरूपितम् । अनन्तशयनम् । १६.३.१९१७) त, गणपतिशास्त्री.

·१ . कथावस्तुसंग्रहः । भीष्मद्रोणौ नाम कुरुकुलक्षेमकामौ पाण्डवाज्ञातवासनिस्तारानन्तरं तेभ्यो- ऽर्धराज्यसंविभागं दुर्योधनेन कारयितुं यावच्छक्ति प्रयत्नमास्थिताविति, स् न फलित इति च कथा महाभारते प्रसिद्धा । महाकविस्तु कुरुकुल कृपैकमय्यास्तयोश्चि- त्तवृत्तेरनुरूपं महाभारतानाख्यातमेव कमपि प्रयत्नमीप्सितफलोपहितमिह कथावस्तु कल्पयांबभूव-द्रोणो हि भीष्मसहायः ऋतुं कमपि दुर्योधनेनानुष्ठाप्य तदवसान- करणीयाचार्यदक्षिणात्वेन पाण्डवार्धराज्यसंविभागं वरयन् साधितवानिति । हास्तिनपुरानतिनिकटे क्वचिद् गङ्गाकुलजुनि पुण्यारण्ये दुर्योधनस्य यज्ञार- म्भः, तद्वैभवं, यज्ञान्ते शालाग्निसन्दीपनम् , अवभृथस्नानं, ऋतुव्रतानुष्ठानजन्याच- त्तशान्तिसन्तुष्टस्य दुर्योधनस्य दर्शनेन द्रोणभीष्मयोः परितोषः, द्रोणभीष्मादीनां यथायथमभिवादनादिना सम्भावनं, द्रोणं प्रत्यभीष्टदक्षिणाप्रतिग्रहप्रार्थनम् , उदक- पूर्वदक्षिणादानप्रतिज्ञया द्रोणहृदयविश्वासोत्पादनं, ततो द्रोणेन पाण्डवाधराज्यसं- विभागस्येष्टदक्षिणात्येन कीर्तन, दक्षिणादानप्रतिबन्धकः शकुनिकलहः, शकुनिप- रिसान्त्वनं, शकुनिच्छन्दानुवर्तिना दुर्योधनेन 'अज्ञातवासिपाण्डवप्रवृत्तिः पञ्चरात्रेण यद्यपनीयते, तदा पाण्डवेभ्योऽर्धराज्यं दद्याम्' इत्यपूर्वसमयपरिकल्पनं, विराटवार्ता- हरयदृच्छानिवेदितस्य महाबलकीचकवधस्य भीमकृतत्वबुद्धथा विराटपुरे पाण्डवप्र- वृत्त्युपलम्भसौकर्य रहसि बोधितवतो भीष्मस्य प्रेरणया द्रोणेन पञ्चरात्रसमयाङ्गीकर- णं, यज्ञानागमनापराधाद्यपदेशेन गोग्रहणार्थे विराटं प्रति भीष्मद्रोणदुर्योधनादीनाम- भिपेणनं च प्रथमाङ्के वस्तु । अथ भटेन विराटाय गोग्रहणनिवेदनं, कौरवानभियोढुं प्रतिष्ठासुना विरा- टेन बृहन्नलासारथेरुत्तरस्य युद्धरङ्गगमनश्रवणं, बृहन्नलासारथ्यप्रभावाच्छत्रुजयाव- श्यम्भावं वदता कपटमस्करिणा युधिष्ठिरेण विराटसम्भ्रमप्रशमनम् , उत्तरारब्धे युद्धे द्रोणभीष्मादिभङ्गस्य धार्तराष्ट्रापयानस्य च विज्ञानं, विराटसूदवेषभीमकृतस्य धार्तराष्ट्रसाहाय्यागताभिमन्युग्रहणस्य प्रियस्य श्रवणम् , अभिमन्यु सभामानयतो- भीमार्जुनयोलीलाक्षेपोक्तिकर्थिताभिमन्युरोपभाषितश्रवणानन्दनिर्वेशः, अथ बृहन्न- लावेषच्छन्नात्मनार्जुनेनैव कौरवाः पराजिता इत्यर्जुनवृत्तान्तयाथात्म्यस्य सभागतेनो- त्तरेण विराटाय निवेदनम् , अर्जुनेन मस्करिसूदवेषयोयुधिष्ठिरभीमसेनयोर्विराटाय तत्त्वाख्यानम् , अज्ञातवासप्रतिज्ञानिस्तारान्तोपनताभ्यां शत्रुजयपुत्रसमागमाभ्युदया- भ्यां सुप्रीतान् पाण्डवा सत्कृत्याभिनन्दता विराटेन गोग्रहणविजयशुल्कार्थे दत्ताया . , ·कथावस्तुसंग्रहः । .4 उत्तरायाः स्वपुत्रार्थेऽर्जुनेन प्रतिग्रहणम् , उत्तराविवाहकार्य निवेदयितुं तदर्थे रा- जमण्डलमाह्वातुं च युधिष्ठिरेणादूरसन्निहिताय स्वपितामहाय उत्तरस्य प्रेषणमिति द्वितीयाङ्के प्रतिपाद्यम् । अथार्जुनवाणभग्नापयाते कौरवानीकेऽभिमन्युसूतेन भीष्मादिभ्यस्तद्हण- निवेदनम् , तेषां तन्मोचनोद्यमाचकीर्षा, अभिमन्युग्राहिणः पुरुषत्यातिजवत्वाति-, बलत्वाभ्यां सूतबोधिताभ्यां भीमसेनत्वं निश्चिन्वता भीष्मेणाभिमन्युमोचनोग्रमवार. णं, भीष्मसूतानीते भीष्मध्वज़धपिणि क्वचिद् बाणेऽर्जुननामाङ्कस्य शकुनिना वाचनं, तावतापि पाण्डवप्रवृत्त्युपनयममन्यमाने शकुनौ तदनुवर्तिना दुर्योधनेन युधिष्ठिरद-~- शनापेक्षणं, तदात्वसन्निहितेनोत्तरेण युधिष्ठिरसन्देशस्योत्तराविवाहसम्बद्धस्य निवेद- नम् , इत्थं पञ्चरात्रेण पाण्डवप्रवृत्युपनये द्रोणेन साधिते पाण्डवार्धराज्यदानस्य दुर्योधनेन यथाप्रतिज्ञमभिनिवर्तनमिति तृतीयाङ्के वस्तु । "

·पात्राणि ।
अर्जुनस्य पुत्रः ।
अभिमन्युः
अर्जुनः युधिष्ठिरभ्राता ।
उत्तरः
विराटस्य पुत्रः ।
कर्णः अङ्गेश्वरो दुर्योधनस्य सखा ।
काञ्चुकीयः विराटस्य कञ्चुकी।
गोमित्रकः
कश्चिद् गोपालः ।
दुर्योधनः हास्तिनेश्वरः ।
दूतः विराटस्य वार्ताहरः ।
द्रोणः दुर्योधनादीनाम् आचार्यः ।
प्रथमः द्वितीयः तृतीयः यज्ञार्थमागता ब्राह्मणाः ।
बृहन्नला तन्नामा षण्डवेषोऽर्जुनः ।
भगवान् ब्राह्मणव्यजनो युधिष्ठिरः ।
भृत्यः दुर्योधनस्य विराटस्य च ।
भीमसेनः युधिष्टिरभ्राता।
भीष्मः दुर्योधनादीनां पितामहः ।
राजा
मत्स्यदेशाधिपतिविराटनामा ।
वृद्धगोपालकः गोकुलाध्यक्षः ।
शकुनिः दुयधिनस्य मातुलः ।
सूतः
सारथिः विराटस्य अभिमन्योः भीष्मस्य च
मट:

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः। महाकविश्रीभासप्रणीतं पञ्चरात्र गणपलिशास्त्रिप्रणातया व्याख्यया समेतम् । (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः ।) मूत्रधारः- द्रोणः पृथिव्यर्जुनभीमदूतो यः कर्णधारः शकुनीश्वरस्य । दुर्योधनो भीष्मयुधिष्ठिरः स पायाद् विराडुत्तरगोऽभिमन्युः ॥ १ वन्देऽहं विघ्नराजं च वाग्देवीं च पुनः पुनः । पूर्यन्ते यत्कृपालेशान्मङ्क्षु नम्रमनोरथाः ॥ १ ॥ श्रीभासरूपकस्तोमे व्याख्यां नानारसाश्रये । कुर्वे समवकारस्य पञ्चरात्रस्य साम्प्रतम् ॥ २ ॥ अथ श्रीवाल्मीकिव्यासदेश्यस्तत्रभवान् श्रीभासः पञ्चरात्रसंशं रङ्गप्रयोगप्रधानं रूपकं चिकीर्षुः तदारम्भे प्रयोगसम्यनिष्पत्त्यादिपरिपन्थिदुरितप्रशमापयिकं पूर्वरङ्ग- प्रधानाङ्गं मङ्गलश्लोकपाठम् उपक्रम्यमाणप्रयोगस्य कथावस्त्वंशस्य निवेदनं च प्रयो- गनिर्वाहधूर्वहेण सूत्रधारेण रङ्गे प्रथमसमाचरणीयं पश्यन् सूत्रधारस्य प्रवेशं ताव- दाह-नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार इति । नान्द्यन्ते नन्दिरानन्दः, तस्या इयं नान्दी गीतवाद्यवादनादिरूपा क्रिया, तस्या अन्ते अवसाने । सा हि प्रयोगा. रम्भात् प्राग् देवतापरिषदानन्दानुष्ठीयते । यद्यप्युक्तव्युत्पत्त्या देवस्तावकमङ्गलश्लोक- पाठोऽपि नान्दी भवति, तथापि सा श्लोकनान्दी सत्काब्यरूपत्वाद् रङ्गप्रयोगयोग्या रङ्ग एव प्रयोक्ष्यत इति तदतिरिक्तव नान्दीह ग्राह्या । ततः तदनन्तरं गीतवाद्यवादना- दिक्रियापरिसमाप्त्यव्यवहितोत्तरकाले इत्यर्थः । सूत्रधारः सूत्रं प्रयोगानुष्ठानं धारयति निर्वायतीति सूत्रधारः । प्रविशति अर्थाद रङ्गम् || ·, पञ्चरात्रे सव्याख्याने (परिक्रम्य) एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञाप- नव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । प्रविष्टः सूत्रधारो मङ्गलमाचरति-द्रोण इति । द्रोणः कृष्णकाकसदृशः कृष्णवर्णसादृश्याद् द्रोणत्वरूपणम् । पृथिव्यर्जुनभीमदूतः पृथिव्या भूम्या हेतुना पृथि- व्यां विषये वा अर्जुनभीमयोः धनञ्जयभीमसेनयोर्दूतः तयोर्दुर्योधनसकाशात् पृथि- वीलाभार्थमङ्गीकृतदूत्य इत्यर्थः । 'अर्जुनभीष्म' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । यः, शकुनीश्व- रस्य पक्षिराजस्य वाहनभूतस्य गरुडस्य । कर्णधारः नियामकः। भवतीति शेषः । दुर्यो- धनः दुष्करं शत्रुभिः योधनं युद्धं यस्य स तथाभूतः । अप्रतिरथ इत्यर्थः । भीष्मयु- धिष्ठिर इति पाठः । भीष्मश्च युधिष्ठिरश्चेति विशेषणोभयपदकर्मधारयः । भीष्म: दु- र्जनभयङ्करः युधिष्ठिरः युद्धे स्थिरश्चेति तदर्थः । युधिष्ठिरशब्दस्य विशिष्टसंशिवाचिन इह लक्षणयावयवार्थमात्रे वृत्तिः । 'भीमयुधिष्ठिरः' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । उत्तरगः उत्तरं प्रशस्तं पन्थानं कार्य वा गच्छति आश्रयति आचरति वा उत्तरगः । मन्यु यज्ञम् अभिगतः अभिमन्युः यज्ञकर्माराध्यत्वात् । सः विराट् आदिपूरुषः श्रीकृष्णः । पायाद् रक्षतात् । अर्थात् प्रेक्षकान् प्रयोक्तुंश्च । रक्षणं चेह तेषामुभयेषामभीष्टार्थीस- या योजनम् । एतदेव मङ्गलं तन्त्रेण काव्यनिर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थमपि भवतीति स- वंविधमङ्गलसिद्धिः । अत्र द्रोणादिशब्दसंश्लेपणादेतद्रूपककथाविषयाणां द्रोणार्जुन- भीमसेनकर्णशकुनिदुर्योधनभीष्मयुधिष्ठिरविराटोत्तरगौग्रहणाभिमन्यूनां सूचनं मुद्रा- लङ्कारभङ्गया कृतम् । तत्र विराडिति शब्दैकदेशलक्षणया विराटो बोद्धव्यः । दुर्यो- धन इत्यत्र दुष्करपदधटककरशब्दस्य ‘प्रादिभ्यो धातुजस्य-' (वा • २.२.२४) इति लोपः । इयं द्वादशपदा नान्दी ॥ १ ॥ एवमाशिषाभिमुखीकृतान् सामाजिकान् प्रति उपक्रस्यमानकथावस्त्वंशवि- ज्ञापनं प्रतिजानीते-एवमित्यादि । एवम् अनेन बुद्धिस्थेन प्रकारेण । आयमि- श्रान् पूज्यतमान् । विज्ञापनप्रतिज्ञाश्रवणसमनन्तरमेव सूत्रधारस्येङ्गितं गृहीत्वा तद्व- ग्यर्विज्ञाप्यवस्तुप्रयोगोपक्रमसूचकः शब्दो नेपथ्ये समुत्थापितः । सूत्रधारस्तु अस्या- र्थस्याज्ञानाभिनयचमत्कारेण तटस्थ इव तं शब्दं गृह्णन्नाह-अये इत्यादि । अये इति विषादे कोपे वा । स च शब्दे विज्ञापनविघ्नत्वबुद्धयभिनयात् । किन्नुखलु किं कारणम् । मयि विज्ञापनव्यग्रे सति विज्ञापनव्यासक्तमात्रे सति । शब्द इव विशे- षाकारेणानिश्चितः शब्दः, इवपदस्यानिश्चयार्थत्वात् । पश्यामि शब्दस्य विशेषाकारं निमित्तं च परीक्ष्य ज्ञास्यामि । अङ्गेति दर्शनविषयं सम्भ्रमं सूचयति || .

·- (नेपथ्ये) अहो कुरुराजस्य यज्ञसमृद्धिः । सूत्रधारः भवतु, विज्ञातम् । सर्वैरन्तःपुरैः सार्धं प्रीत्या प्राप्तेषु राजसु । यज्ञो दुर्योधनस्यैष कुरुराजस्य वर्तते ॥ २ ॥ (निष्क्रान्तः । स्थापना। - .. शब्दस्य विशेषाकारनिश्चयाय श्रवणापेक्षायां तस्य नेपथ्ये प्रवृत्ति कविः स्ववाक्येन सूचयति-नेपथ्य इति । वक्ष्यमाणाकारः शब्दो नेपथ्ये प्रवृत्त इत्य- थः । शब्दस्याकारमाह--अहो इति। कुरुराजस्य दुर्योधनस्य । यज्ञसमृद्धिः यज्ञवैभवम् । अहो आश्चर्या, न कचिदीदृशी यज्ञसमृद्धिदृष्टपूर्वेत्यर्थः ॥ भवत्विति । भवतु शब्दस्य भवनं प्राप्तावसरं, लोटः प्राप्तकालार्थत्वात् । प्राप्तावसरत्वोक्त्या च शब्दस्य विज्ञाप्यवस्तुसम्बद्धत्वं प्रत्यायितम् । विज्ञातम् अ- वगतम् अर्थाच्छब्दस्य निमित्तम् । तदेव विवृणोति-सर्वैरिति । राजसु, सर्वैः निरवशेषैः अवर्जितापत्यपरि- जनपरिच्छदैरित्यर्थः । अथवा सर्वप्रकारैरभिषिक्तैर्भोगाथैश्चेत्यर्थः । अन्तःपुरैः सार्धम् अवरोधवधूभिः सह । प्रोत्या यज्ञविषयया दुर्योधनविषयया च । प्राप्तेषु सत्सु । कुरुराजस्य कुरूणां तन्नामकजनपदविशेषस्य राज्ञः । दुर्योधनस्य , यज्ञः वर्तते । एतदेव तच्छ्राघापरस्यास्य शब्दस्योत्थाने कारणमिति तात्पर्यम् ॥ २ ॥ विज्ञाप्यविज्ञापनस्य तथाविधशब्दोत्थापकपात्रसन्निधानसूचनेन गतार्थतां मन्यमानस्य सूत्रधारस्य निष्क्रमणमाह-निष्क्रान्त इति । स्थापनेति । कुरुराज- यज्ञसमृद्धिप्रेक्षकतच्छाघापरपात्रप्रवेशरूपस्य कथावस्त्वंशस्य स्थापनात् प्रस्तावनात् स्थापना । स्थापना प्रस्तावनेति पर्यायौ । यद्यपि 'सूत्रधारो नटी ब्रूते मारिषं वा विदू- पकम् । स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत् तदामुखम् ।।' इत्युक्तलक्षणस्यामुख- स्यैव प्रस्तावना स्थापनेति प्रकारद्वयं वर्मयन्ति , यदाह रसाणवसुधाकरः--'प्रस्ता- वना स्थापनेति द्विधा स्यादिदमामुखम् । विदूषकनटीपारिपार्श्विकैः सह सल्लँपन् । स्तोकवीथ्यादिसहितान्यामुखाङ्गानि सूत्रभृत् । योजयेद् यत्र नाट्यज्ञैरेषा प्रस्तावना , ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने -- इह हि, (ततः प्रविशन्ति ब्राह्मणास्त्रयः।) सर्वे- अहो कुरुराजस्य यज्ञसमृद्धिः । प्रथमः द्विजोच्छिष्टैरन्नैः प्रकुसुमितकाशा इव दिशो हविधूमः सर्वे हृतकुसुमगन्धास्तरुगणाः । मृगैस्तुल्या व्याघ्रा वधनिभृतसिंहाश्च गिरयो नृपे दीक्षां प्राप्ते जगदपि समं दीक्षितमिव ॥ ३ ॥ स्मृता । सर्वामुखाङ्गवीथ्यङ्गसमेतैर्वोक्यविस्तरैः । सूत्रधारो यत्र नटीविदूषकनटादि- भिः । सल्लंपन् प्रस्तुतं चार्थमाक्षिपेत् स्थापना हि सा ॥' (विलास: २) इति , तथापि तयोर्भेदलक्षणाननुगमादामुखत्वाविशेषाच्चैक्यं बोद्धव्यम् ।। स्थापनायां कविकाव्यनामानुत्कीर्तनं तदुत्कीर्तनसमुदाचारप्रवृत्तिकालादस्य रूपकस्य प्राचीनत्वं गमयति । अस्य नामधेयं पञ्चरात्रमिति, 'पञ्चरात्रमवसितम् । इत्यादर्शग्रन्थान्ते लेखनात् । इह पञ्चरात्रशब्देन पञ्चरात्रसाध्यं कार्य लक्ष्यते । तञ्चाज्ञातवासिपाण्डवप्रवृत्तेः पञ्चरात्रेणोपनयः । स खल्वाचार्येण द्रोणेन यज्ञदक्षिणा- वेन वृतस्य पाण्डवार्धराज्यसंविभागस्यानुष्ठानं प्रत्युपाधिदुर्योधनेन कल्पितो द्रोणेना- ङ्गीकृतश्च विस्तरेण वक्ष्यते । तस्मिन्नेतस्मिन् रूपकेतिवृत्तफलांशस्य दुर्योधननिर्वर्तनी- यस्य पाण्डवार्धराज्यसंविभागस्य परमसाधने द्रोणनिर्वाह्ये रात्रिपञ्चकात्मककाला- वधेः प्राधान्याद् युक्तस्तद्बोधकेन पञ्चरात्रशब्देनास्य रूपकस्य व्यपदेशः । अस्य प्रणेता तु श्रीभास इति स्वप्नवासवदत्तोपोद्धाते निरूपितम् । रसादिकं पुनर्प्र- न्थान्ते विवरीष्यामः ॥ अथ स्थापनानन्तरं वर्तिष्यमाणकथांशसूचनाय विष्कम्भस्यारम्भः । तत्र सूचितषु यज्ञसमृद्धिश्लाघनपरेषु जनेषु प्रकृतोपयोगानुगुणं त्रीन् प्रवेशयति- प्रविशन्तीत्यादि । ब्राह्मणा इत्यौचित्याद् वचनं , धर्मवैभवश्लाघारसिकतायास्तेषू- स्सर्गसिद्धत्वात् ॥ सर्वे इत्यादि । सर्वे त्रयोऽपि । वदन्तीति शेषः । इह हि द्विजेति । इह हि यज्ञभूमौ । दिशः , द्विजोच्छिष्टैः ब्राह्मणभुक्त- शिष्टैः । अन्नैः , प्रकुसुमितकाशा इव प्रकुसुमिताः प्रकर्षण पुष्पिताः काशास्तृण- विशेषा यासु तास्तथाभूता इवेत्युत्प्रेक्षा । दृश्यन्त इति शेषः । एतेनान्नानां धारल्यं .. . - ततः .. .

·प्रथमोऽ द्वितीयः सम्यग् भवानाह । तृप्तोऽग्निर्हविषामरोत्तममुखं तृप्ता द्विजेन्द्रा धन- स्तृप्ताः पक्षिगणाश्च गोगणयुतास्ते ते नराः सर्वशः । हृष्टं सम्प्रति सर्वतो जगदिदं गर्जन्नृपे सद्गुणै- रेवं लोकमुदारुरोह सकलं देवालयं तद् गुणैः ॥ ४ ॥ दिशि दिशि राशीकृतत्वं च द्योतितम् । सर्वे तरुगणाः , हविधूमैः हुतहविर्दाहका- लभवैधूमैः । हृतकुसुमगन्धाः उपात्तपुष्पसौरभाः । दृश्यन्ते । एतेन द्विजभोज्यसमृ- द्धिवद् अग्निभोज्यसमृद्धिरुक्ता । व्याघ्राः , मृगैः हरिणैः । तुल्याः समानाः , अपे- तहिंसारसतया हरिणवद् विस्रम्भणीया इत्यर्थः । चरन्तीति शेषः। गिरयश्च परिसर- पर्वतकाश्च । वधनिभृतसिंहाः वधे ताडनेऽपि परकृते निभृता निर्विकारा अकोपनाः सिंहा येषु ते तथाभूताः । अथवा वधे प्राणिहनने निभृता अचपलाः सिंहा येषु ते तथाभूताः । दृश्यन्ते । एतेन यज्ञभूमेः प्रशान्तसत्त्वाश्रयतया धर्मानुष्ठानयोग्यस्था- नत्वमुक्तम् । हिंस्रेष्वपि जन्तुषु शान्तिगुणदर्शनादुत्प्रेक्षते-नृपे राशि दुर्योधने । दीक्षां प्राप्ते सति कामक्रोधत्यागमितमेध्याशनोपवासादिविषयं नियमम् आस्थिते सति । दीक्षा हि कायक्लेशहेतुर्यज्ञकालेऽपेक्षिता , यदाहापस्तम्ब:--- 'यदा वै दीक्षितः कृशो भवत्यथ मेव्यो भवति यदास्य त्वचास्थि सन्धीयतेऽथ मेध्यो भवति , पौवा दीक्षेत कृशो यजेत' इति । समं सर्वम् अथवा युगपत् । जगदपि तत्स्था जन्तवोऽपीत्यर्थः । दीक्षितमिव संजातदीक्षमिव कामक्रोधादित्यागलक्षणं नियममास्थितमिवेत्यर्थः, पाल्यानां पालकचरितानुवर्तनौचित्यादिति भावः ॥ ३ ॥ सम्यगिति । भवान् , सम्यग् युक्तम् । आह । सम्यक्त्वमुपपादयति -तृप्त इति । अमरोत्तममुखम् अमरोत्तमानां देव- श्रेष्ठानाम् इन्द्रादीनां मुखं हविर्ग्रहणद्वारभूतः ‘अग्निमुखा वै देवाः' इति श्रुतेः । अभिः, हविषा, तृप्तः । द्विजेन्द्राः विप्रश्रेष्ठाः । धनैः यजमानदत्तैः हिरण्यवस्त्रा- दिभिः । तृप्ताः । गोगणयुताः गोगणेन पशुबुन्देन सहिताः । पक्षिगणाः । ते ते तत्तद्वर्णजातिप्रभवा अद्विजा अपीत्यर्थः । नराश्च मनुष्याश्च । सर्वशः सर्वैः अभ्यव- हार्यादिभिरिष्टवस्तुभिः करणैरित्यर्थः । तृप्ताः । नृपे राशि । विद्यमानैरिति शेषः । सद्गुणैः प्रशस्तैर्गुणैः सर्वतृप्तिकरत्वलक्षणैः । गर्जत् स्वधन्यतागर्वमुखरं, नृपगतस- द्रुणकीर्तनमुखरं वा । इदं जगद् मनुष्यभुवनं । सम्प्रति वर्तमाने यज्ञसमये । सर्वतः । . .

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने .. . तृतीयः-इमेऽत्रभवन्तो द्विजातयः, राज्ञां वेष्टनपट्टघृष्टचरणाः श्लाध्यप्रभूतश्रवा वार्द्धक्येऽप्यभिवर्धमाननियमाः स्वाध्यायशूरैर्मुखैः । विप्रा यान्ति वयःप्रकर्षशिथिला यष्टित्रिपादक्रमाः शिष्यस्कन्धनिवेशिताञ्चितकरा जीर्णा गजेन्द्रा इव ॥ ५॥ सर्वे भो भो माणवकाः ! भो भो माणवकाः! अनवसितेऽवभृथस्नाने न खलु तावदग्निरुत्स्रष्टव्यो भवद्भिः । सर्वैः प्रकारैः । हृष्टं मुदितम् । एवम् इत्थं सर्वप्रकारानन्दलाभे सति । तद् मनु- ध्यभुवनं । देवालयं देवावासभूतं । सकलं, लोकं स्वर्गादिकं । गुणैः सर्वविधानन्द- साधनसम्पन्नत्वरूपैः । उदारुरोह अतिशिश्ये । अत्र पक्षिगणाश्चेत्यत्र चकारो भिन्न- क्रमः नरैः सम्बध्यते । सर्वश इति सर्वशब्दात् करणकारकवृत्तेः 'बह्वल्पार्थाद्-' (५-४-४२) इति शस्प्रत्ययः ॥ ४ ॥ इमे इति । इमे दृष्टिविषयाः। द्विजातयः ब्राह्मणाः । अत्रभवन्तः पूज्याः । इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते' (५-३-१४) इति प्रथमान्ताद् भवच्छब्दयोगे त्रल् । पूज्यतामुपपादयति राज्ञां यज्ञार्थमागतानां । वेष्टनपट्टधृष्टचरणाः वेष्टनप- ट्रेन उष्णीषकौशेयेन घृष्टौ चरणप्रणामसंरम्भवशात् संस्पृष्टौ चरणौ पादौ येषां ते तथाभूताः । श्लाघ्यप्रभूतश्रवाः श्लाध्यः प्रशंसनीयः प्रभूतः बहलः श्रवः ख्यातिः शास्त्रश्रवणं वा येषां ते तथाभूताः । वार्धक्येऽपि वृद्धकभावेऽपि । नियमनिर्ब- न्धनिस्सहेऽपि वयसीत्यर्थः । अभिवर्धमाननियमाः, स्वाध्यायशूरैः मुखैः उपलक्षि- ताः, वृद्धभावेऽपि तारुण्यवदेषां वेदाध्ययनशूरत्वं नापेतमिति भावः । वयःप्रकर्षशि- थिला: वयःप्रकर्षेण जरया शिथिलाः जर्जरशरीराः । यष्टित्रिपादक्रमाः यष्टया लगुडे- नावलम्बनार्थेन तृतीयपादस्थानीयेन त्रिपादक्रमाः त्रिचरणन्यासाः । शिष्यस्कन्धनि- वेशिताञ्चितकराः शिष्यस्य स्कन्धे निवेशितः अञ्चित: पूजितः करो येषां ते तथाभू- ताः । विप्राः ब्राह्मणाः । जीर्णा गजेन्द्रा इव वृद्धा महागजा इव । यान्ति गच्छन्ति । महत्त्वबहुमान्यत्वादिना गजोपमा ॥ ५ ॥ समाते यज्ञे कृतकार्यत्वाद् यज्ञशालाया अग्निना सन्दीपनं सामुदाचारिकम् । अवभृथस्नाने च निवृत्ते यज्ञसमाप्तिः । तदेतदवभृथस्नाने वर्तमान एवारभमाणान् वढूंस्तचापलाद् वारयन्ति भो भो इत्यादि । माणवकाः! वटवः! । वारणसं- , । ! -- ·प्रथमोऽ wि- - . wine- प्रथमः -हा धिग् , दर्शितमेव तावद् वटुचापलम् एषा भो! दीप्तयूपा कनकमयभुजेवाभाति वसुधा चैत्याग्निौकिकानिं द्विज इव वृषलं पार्श्वे न सहते. नात्यर्थं प्लुष्टपृष्ठा हरितकुशतया वेदी परिवृता प्राग्वंशं चैष धूमो गज इव नलिनी फुल्लां प्रविशति ॥ ६ भ्रमाद् द्विरुक्तिः । अवभृथस्नाने अवभृथो यज्ञदीक्षान्तः तदङ्गे स्नाने । अनव- सिते सति आरब्धेऽप्यपरिसमाप्ते सति । भवद्भिः, अग्निः, नखलु तावदुत्स्रष्टव्यः नैव दातव्यः , अर्थाद् यज्ञशालायां, द्वित्रैः क्षणैरवसिते तु तस्मिन् कामं स उत्सु- ज्यतामित्याशयः ॥ वारणसमकालमेव बटुभिरग्निमुत्सृष्टं दृष्ट्वाह हेत्यादि । हाधिगिति नि- न्दायाम् । दर्शितमेव अर्थान्माणवकैः । वटुचापलं वटुसाधारणं चपलकर्म अप्राप्तका- लाग्न्युत्सर्गलक्षणम् । अग्निदाहं वर्णयति एषेति । भोः! भो इति संबोधने । दीप्तयूपा दीप्तः ज्व- लितः :: यूपः यज्ञस्तम्भः दीर्घाकारः पलाशादिदारुविकारः निखातो यस्यां सा तथाभूता । एषा वसुधा इयं यज्ञवाटभूमिः । कनकमयभुजेव कनकमय: सुवर्णमयः भुजः बाहुः यस्याः सा तथाभूतेव । आभाति प्रकाशते । यूपस्य दैर्ध्ययोगाद् ज्वलितत्वदशायां स्वर्णवर्णत्वाच्च सौवर्णभुजसाम्यं, तेन कनकमयभुजत्वोत्प्रेक्षोपपत्तिः । चैत्याग्निः चैत्यं यज्ञस्थानं, तद्गतोऽग्निः । यः हुतपूर्वसमिदाज्यादिसमेधमानज्वालः स इत्यर्थः । लौकिकाग्नि माणवकोत्सृष्टमसंस्कृतमग्निं । पार्श्वे न सहते तत्तद्दाह्यावलम्बक्रमेण स्वपार्श्वमागतं ज्वलन्तं न क्षमते , स्वीयेन्धनवैभवाल्लौकिकाग्निमभिभूय प्रज्वलतीत्य- थः । तत्रोपमामाह - वृषलम् अधार्मिकं । द्विज इव ब्राह्मण इव । द्विजो हि अ- धार्मिकं स्वपार्श्वे वर्तमानं न सहते स्वशौचभङ्गभिया । हरितकुशतया हरितानि अशुष्कमेचकानि कुशानि यस्यां सा तथाभूता । तस्या भावस्तत्ता तया । परिवृता परिगता पर्यास्तीदर्भेत्यर्थः । वेदी यज्ञधिष्ण्यं । नात्यर्थम् अभृशं किञ्चित् कि- ञ्चिदित्यर्थः । नञर्थकनशब्दस्यात्यर्थशब्देन समासः । प्लुटपृष्ठा दग्धतला । अथवा परितो वर्तत इति परिवृत् । कर्तरि क्विप् । परिवृता परितो वर्तमानया हरितकुशतया हेतुना नात्यर्थ प्लुटपृष्ठेति योजना । आर्टेष्वास्तीर्णेषु कुशेष्वग्नेरनतिविक्रमणान्नातीव वेदिपृष्ठदाहो जात इति भावः । एषः धूमश्च, फुल्लां विकसितपुष्पां । नलिनी प- द्मिनीं । गज इव । प्राग्वंशं हविगैहात् पूर्वभागस्थं यजमानादिस्थित्यर्थे गृहं । प्रवि- ..

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने द्वितीयः -- एवमेतद् , अग्निरग्निभयादेष भीतैर्निर्वास्यते द्विजैः । कुले व्युत्क्रान्तचारित्रे ज्ञातिर्जातिभयादिव ॥ ७ ॥ तृतीयः - इदमपरं पश्येतां भवन्तौ, शकटी च घृतापूर्णा सिच्यमानापि वारिणा । नारीवोपरतापत्या बालस्नेहेन दह्यते ॥ ८ ॥ . । शति , अर्थान्नाशयितुं । धूमप्रवेशोक्त्या प्राग्वंशेऽग्न्याक्रमणारम्भ उक्तः । इहोपमा- नधर्मस्य फुल्लत्वस्य प्रतिबिम्बभूतः प्राग्वंशस्योपमेयस्य धर्मो विचित्रयज्ञोपकरणसमृ- द्धत्वरूपः प्रकरणावगत इति नोपात्तः । 'प्राग्वंशः प्राग्यविर्गेहाद्' इत्यमरः । 'एषा दीप्तकपा' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । स तु 'दीसैकयूपा' इति पाठकल्पनया साधूकर्तव्यः ॥ ६ ॥ एवमिति । एतद् एवं त्वदुक्तं सत्यमित्यर्थः । अत एव प्राग्वंशादग्निहोत्राग्निर्वहिनीयत इत्याह--अग्निरिति । एषः अमिः यज्ञस्य समाप्तप्रायत्वाद् यज्ञवेद्या उद्धृत्य प्राग्वंशे रक्ष्यमाणो गार्हपत्याग्निः । अग्निभ- याद् लौकिकामिनिमित्ताद् भयात् । प्राग्वंशाक्रमणप्रवृत्तलौकिकाग्निसङ्करेण गार्हपत्यो दूषितो भवेदिति त्रासादित्यभिप्रायः । द्विजैः यजमानाग्निरक्षिभिर्ब्राह्मणैः । भीतैः सद्भिः स्वदेहदाहशङ्कितैः , दीप्ताग्निज्वालाभिघातः स्वदेहे यथा न भवेत् तथा प्राग्व- शप्रवेशनिर्गमावसरेषु गृहीतावधानः सद्भिरित्यर्थः। निर्वास्यते बहिष्क्रियते, अर्थात् प्राग्वंशात् । अत्रोपमामाह - व्युत्क्रान्तचारित्रे उल्लङ्धितसाध्वाचारे । कुले गृहे वंशे वा। ज्ञातिभयाद् दुश्शीलबन्धुनिमित्ताद् भयात् , तत्संसर्गदोषसंक्रमत्रासादि- त्यर्थः । ज्ञातिरिव सुशीलो बन्धुरिव । स हि दुष्टबन्धुकुलान्निर्वास्यते ॥ ७ ।। इदमपरमित्यादि । शकटीति । घृतापूर्णा घृतेन होमोपयुक्तातिरिक्तेन आज्येन आपूर्णा सम्भृता । शकटी यज्ञोपकरणवाहि शकटम् । उपरतापत्या प्रमीततनया । नारी स्त्रीव । वारिणा घृतकुम्भरक्षार्थमासारितेन जलेन, अथच शोकबाष्पजलेन । सिच्यमानापि, बालस्ने- हेन बालोऽल्पः स्नेहः घृतरसलेपः बालस्नेहः तेन हेतुना, अथच उपरतस्वापत्यवा- सल्येन । दह्यते प्लष्यते, अथच तप्यते । कृतेऽपि जलसेके पूर्वसिद्धं घृतरसलेपमा- भिस्य शकल्याममिर्निरङ्कुशं प्रसरतीति भावः । उपमालङ्कारः ॥ ८ ॥ ..

·प्रथमोऽङ्क: प्रथम:-सम्यग्भवानाह, एतां चक्रधरस्य धर्मशकटीं दग्धुं समभ्युद्यतो दर्भे शुष्यति नीलशाद्वलतया वह्निः शनैर्वामनः वातेनाकुलितः शिखापरिगतश्चक्रं क्रमेणागतो नेमीमण्डलमण्डलीकृतवपुः सूर्यायते पावकः ॥ ९ ॥ द्वितीयः - इदमपरं पश्येतां भवन्तौ, वल्मीकमूला दहनेन भीतास्तत्कोटरैः पञ्च समं भुजङ्गाः । समं विपन्नस्य नरस्य देहाद् विनिःसृताः पञ्च यथेन्द्रियाणि ॥ १० ॥ .. उक्तस्य सम्यक्त्वमुपपादयति एतामिति । वह्निः, नीलशाद्वलतया नीलः आर्द्रतया श्यामः शाबलः बालतृणवान् प्रदेश आश्रयभूतो यस्य स नीलशाबलः तस्य भावस्तत्ता तया, बालतृणवत्प्रदेशाश्रयतयेत्यर्थः । वामनः कुब्जज्वालः सन् । दर्भे तृणे । शनैः मन्दं । शुष्यति ऊष्मवशात् शोषं प्राप्नुवति सति । चक्रधरस्य राष्ट्रभर्तुः सुयोधनस्य । एतां धर्मशकर्टी यज्ञार्थी शकटीं । दग्धुं समभ्युद्यतः सम्य- गुद्युक्तः, भवतीति शेषः । अग्निः शादलप्रदेशप्राप्त्या मन्दप्रसरः कुब्जज्वालश्च भूत्वा ऊष्मवशशुष्यद्दर्भानुसारेण धर्मशकटीमासाद्य दग्धुं प्रवृत्त इति अर्धार्थः । अ- थवा धर्मशकटीं शुष्यति दर्भे तत्स्थे दग्धुं समभ्युद्यतो वह्निः, नीलशाद्वलतया आ- हरिततृणवत्तया हेतुना, शनैर्मन्दप्रसरो वामनो भवतीति योजना । दग्धुमभ्युद्यत- स्यावस्थामुत्तरार्धेनाह वातेन तत्कालोचलितेन वायुना आकुलितः सन्धुक्षितः परिकीर्णों वा । अत एव शिखापरिगतः शिखाभिः ज्वालाभिः परिगतः परितो युक्तः । क्रमेण तत्तच्छकटावयवदाहपरिपाट्या । चक्रम् अरिसंज्ञं शकटाङ्गम् । आगतः पावकः, नेमीमण्डलमण्डलीकृतवपुः नेम्याः चक्रप्रान्तस्य मण्डलेन वृत्ताकारेण मण्ड- लीकृतं वर्तुलाकारतया परिच्छिन्नं वपुः आकारो यस्य स तथाभूतः सन् । सूर्यायते सूर्य इवाचरति मण्डलाकारतया सूर्य इव भासते। 'कर्तुः क्यङ् सलोपश्च' (३-१-११) इति सूर्यशब्दादाचारे क्यङ् । इह नीलशाद्वलशब्दे नीलपदार्थस्य शादपदार्थेन स- म्बन्धः शिवभागवते शिवपदार्थस्य भगवत्पदार्थेन सम्बन्धवद् बोद्धव्यः ॥ ९ ॥ इदमित्यादि। वल्मीकेति । पञ्च भुजङ्गाः सर्पाः । दहनेन अग्न्यूष्माभिधातजनितेनातितापेन हेतुना। भीताः प्राणापायशङ्किताः सन्तः । विपन्नस्य प्रमीतस्य । नरस्य पुरुषस्य । , ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने तृतीयः - इदमपरं पश्येतां भवन्तौ, दह्यमानस्य वृक्षस्य सानिलेन मखामिना। कोटरान्तरदेहस्थाः खगाः प्राणा इवोद्गताः ॥ ११ ॥ प्रथमः शुष्केणैकेन वृक्षेण वनं पुष्पितपादपम् । कुलं चारित्रहीनेन पुरुषेणेव दह्यते ॥ १२ ॥ द्वितीयः एते वातोद्धता वंशा दह्यमाना मखाग्निना । भाग्यानीव मनुष्याणामुन्नमन्ति नमन्ति च ॥ १३ ॥ एवमेतत् , mon देहात् , समं युगपत् । पञ्च चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणत्वग्लक्षणानि । इन्द्रियाणि यथा इन्द्रियाणीव । वल्मीकमूलात् नाकुमूलभागात् । तत्कोटरैः वल्मीकविवरैः वल्मीकविवरमार्गेणेत्यर्थः । इदमुपमानपक्षेऽपि सुयोज देहद्वारित्यर्थक समं युगपत् । विनिस्सृताः निष्क्रान्ताः । इह समं पञ्च इति पदयोििनर्देशः स्पष्टार्थः॥ इमित्यादि। दह्यमानस्येति । सानिलेन वायुसहितेन । मखाग्निना यज्ञाग्निना। दह्यमा- नस्य वृक्षस्य, कोटरान्तरदेहस्थाः कोटरं वृक्षबिलमेव अन्तरदेहः देहाभ्यन्तरं कोट- रान्तरदेहः, तत्र तिष्ठन्तीति तथाभूताः । खगाः पक्षिणः। प्राणा इव, उद्गताः उ- क्रान्ताः । अत्र वृक्षकोटरस्थेषु तद्दाहकालोद्गतेषु खगेषु तद्देहोद्गतप्राणतादात्म्यम् उत्प्रेक्ष्यते , दह्यमानस्य देहात् प्राणोद्गमनौचित्यात् । कोटरे चान्तरदेहत्वरूपणम् उ- त्प्रेक्षाया अङ्गम् ॥ ११ ॥ एवमित्यादि। शुष्कणेति । पुष्पितपादपं पुष्पिताः पादपाः वृक्षा यस्मिस्तत् तथाभूतं । वनं वृक्षसमूहः । शुष्केण एकेन वृक्षेण हेतुना, चारित्रहीनेन चारित्रं शीलं ततो हीनेन । एकेन पुरुषेण हेतुना। कुलमिव वंश इव । दह्यते प्Yष्यतेऽग्निना, अथच दूष्यते । उपमालङ्कारः ॥ १२ ॥ एत इत्यादि । वातोद्धताः वायुकम्पिताः । वंशाः वेणवः । उन्नमन्ति उपरि गच्छन्ति । नमन्ति अधो गच्छन्ति । उपमालङ्कारः ॥ १३ ॥ ..

·प्रथमोऽङ्कः । meromemHD प्रथमः - तृतीयः सम्यग् भवानाह, लतया सक्तया स्कन्धे शुष्कया वेष्टितस्तरुः । निविष्टो दुष्कुले साधुः स्त्रीदोषेणेव दह्यते ॥ १४ ॥ इदमपरं पश्येतां भवन्तौ, वनं सवृक्षक्षुपगुल्ममेतत् प्रकाममाहारमिवोपभुज्य । कुशानुसारेण हुताशनोऽसौ नदीमुपस्प्रष्टुमिवावतीर्णः ॥ १५ ॥ द्वितीयः एष एषः गतो वृक्षाद् वृक्षं विततकुशचीरेण दहनः कदल्या विप्लुष्टं पतति परिणामादिव फलम् । " . सम्यगित्यादि। लतयेत्यादि । निविष्टः संसृष्टः । दह्यते प्लुष्यते अथच दूष्यते । यथा दुष्ट- स्त्रीसंसर्गः सत्पुरुषस्य दोषाय भवति, तथा शुष्कलतासंसर्गों वृक्षस्य दोषाय भवती- त्युपमात्र ॥ १४ ॥ इदामत्यादि । वनमिति । हुताशनः अग्निः सवृक्षक्षुपगुल्मं वृक्षैः महातरुभिः क्षुपैः इस्ववृक्षैः , गुल्मैः स्तम्बैश्च सह वर्तमानम् । आहारमिव आहारत्वेन सम्भाव्यमा- नम् । एतत् वनं, प्रकामं यावत्तृप्ति उपभुज्य भुक्त्वा । कुशानुसारेण नदीकूलप्ररू- ढदर्भाश्रयणक्रमेण । नदीम् अवतीर्णः नदीपरमसन्निकृष्टदेशं प्राप्त इत्यर्थः । नद्यव- तरणस्य फलमुत्प्रेक्षते-उपस्प्रष्टुमिव आचमितुमिव । कृताहारस्य हि शौचाथै न- रावतरणं युक्तम् ॥ १५ ॥ अन्यतो दृष्टां दहनस्य चेष्टामाह -एष एष इति । इदं श्लोकान्वयि । गत इति । एष एष दहनः श्रोत्रोरवधानाकर्षणाय द्विरुक्तिः । वृक्षात् आ- श्रितात् । वृक्षं वृक्षान्तरं । विततकुशचीरेण कुशा दर्भाः चीराणि छिद्रवस्त्राणि अ- थवा वल्कलानि तेषां समाहारः कुशचीरं , विततं च तत् कुशचीरं च विततकुश- चीरं , तेन । गतः प्राप्तः । कुतश्चिद् वृक्षमूलाद् वृक्षान्तरस्य मूलं भूतलावास्तीर्ण- कुशचीरानुसारेण प्राप्त इत्यर्थः । अथवा वृक्षद्वयबद्धामलङ्गनीलम्बितकुशासनवल्क-

·पञ्चरात्रे सव्याख्यान
असौ चांग्रे तालो मधुपटलचक्रेण महता
चिरं मूले दग्धः परशुरिव रुद्रस्य पतति ॥ १६ ॥
तृतीयः --- हन्त सत्पुरुषरोष इव प्रशान्तो भगवान् हुताशनः
एतदग्नेर्बलं नष्टमिन्धनानां परिक्षयात् ।
दानशक्तिरिवार्यस्य विभवानां परिक्षयात् ॥ १७ ॥
प्रथमः
झुम्भाण्डमरणीं दर्भानुपभुङ्क्ते हुताशनः ।
व्यसनित्वान्नरः क्षीणः परिच्छदमिवात्मनः ॥ १८ ॥
लानुसारेण वृक्षादेकस्माद् वृक्षमन्यमुपसंक्रान्त इत्यर्थः । विप्लुष्टं दग्धं । कदल्याः,
फलं, परिणामादिव पतति, यथा पाकवशात् फलं प्रशिथिलवृन्तं सत् पतति तथा
पाकाभावेऽपि अग्निविप्लोषवशात् पततीत्यर्थः । अग्रे उपरिमागे । महता पीवरेण
मधुपटलचक्रेण मधुगोलबन्देन । उपलक्षित इति शेषः । असौ तालश्च हरितालव-
क्षश्च । मूले चिरं दग्धः सन् चिरकालदाहशिथिलमूलबन्धः सन्नित्यर्थः । रुद्रस्य
परशुरिव प्रांशुभीषणत्वाद् हरकुठार इव । पतति ॥ १६ ॥
हन्तेत्यादि । हन्तेति हर्षे । सत्पुरुषरोष इव महापुरुषकोप इव, अग्नेः
क्षिप्रकार्यकारित्वेनानतिचिरस्थायित्वेन च सत्पुरुषकोपसादृश्यम् ।
एतदित्यादि । बलं शक्तिः आतिप्रवृद्धज्वालत्वम् । इन्धनानां यज्ञशालादिमहा-
दाखवस्तूनाम् । परिक्षयात् भस्मीभावात् । आर्यस्य धार्मिकस्य । विभवानां हिरण्या-
दिदेयद्रव्याणां । परिक्षयात् कात्न्येन दाने विनियोगात् । उपमालङ्कारः ॥ १७ ॥
झुगिति । व्यसनित्वात् व्यसनं पानद्यूतादिव्यासङ्गः, तद्वत्त्वात् । क्षीणः
विभवक्षयं प्रातः । नरः, आत्मनः,
परिच्छदमिव आभरणवसनादिकं फल्गूपकर-
णमिव । हुताशनः अग्निः । स्रुग्भाण्डं झुक् हवनीसंशं जुहूपभृदादिभेदभिन्नं दारु-
मयं होमसाधनं , तद्रूपं भाण्डं पात्रम् । अरणीम् अग्निमथनदारु । दर्भान् कुशांश्च ,
चार्थो गम्यः । उपभुङ्क्ते दहति, उपमानपक्षे विक्रीय जीवतीत्यर्थः । अत्र व्यसनित्वात्
क्षीण इत्युपमानधर्मस्य प्रतिबिम्बभूत उपमेयस्य धर्मो मन्दज्वालत्वरूपः । स च
प्रकरणावगतत्वानोपात्तः । उपमालङ्कारः ॥ १८ ॥

·-w- द्वितीयः --- अवनतविटपो नदीपलाशः पवनवशाच्चलितैकपर्णहस्तः । दवदहनविपन्नजीवितानामुदकमिवैष करोति पादपानाम् ।। १९ ॥ तृतीयः तदागम्यताम् । वयमपि तावदुपस्पृशामः । उभौ बाढम् । (सर्वे उपस्पृश्य) प्रथमः अये अयमत्रभवता कुरुराजो दुर्योधनो भीष्मद्रोणपुरःसरः सर्वराजमण्डलेनानुगम्यमान इत एवाभिवर्तते । इमे हि , अवनतेति । अवनतविटप: अवनताः जलपर्यन्तनम्रा विटपाः शाखाः यस्य स तथाभूत: । पवनवशात् वातानुरोधात् । चलितैकपर्णहस्तः चलितः जले चलनं प्राप्तः एकं पर्ण दलमेव हस्तो यस्य स तथाभूतः । नदीपलाशः नदीतीरप्रान्तस्थः पलाशवृक्षः । दवदहनविपन्नजीवितानां वनाग्निनष्टप्राणानां । पादपानां वृक्षाणाम् । उदकं प्रेतोदकदानक्रियां । करोतीव आचरतीव । ज्ञातिहि नदीतीरे नम्र उपविश्य दक्षिणमेकं हस्तं जले व्यापारयन् परेतज्ञातिभ्य उदकं ददातीति युक्तम् । उत्प्रेक्षा- लङ्कारः । स च पणे हस्तत्वारोपरूपरूपकानुप्राणितः ॥ १९ ॥ तदित्यादि । तत् तस्मात् अग्नेः शान्तत्वेन तद्दाहाटोपशेषस्य प्रेक्षणीय- स्याभावादित्यर्थः । उपस्पृशामः नद्यान्तिकगमने उपस्पर्शनौचित्यात् ॥ बाढमिति अङ्गीकारे । सर्वे इति । सर्वे त्रयोऽपि । उपस्पृश्य , परिक्रामन्तीति शेषः । उपस्पृश- न्तीति वा पाठः ॥ प्रसङ्गागते यज्ञशालादाहवर्णने परिसमाप्ते. कृतावभृथस्य सुयोधनस्य वृत्तं प्रस्तोतव्यम् । तत्र नद्याम् अवभृथस्नानं निर्वाभिवर्तमानं सुयोधनं पश्यन्नाह- अये इत्यादि । अत्रभवता पूज्येन । इदं सर्वराजमण्डलस्य विशेषणम् । 'अत्रभवान्' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । भीष्मद्रोणपुरस्सरः भीष्मः कुरुपितामहः, द्रोणो धर्मधनु- राचार्यः , तौ पुरस्सरौ गुरुत्वादग्रगामिनौ यस्य स तथाभूतः। तयोश्च पुरस्करणं धर्मोपदेष्टुत्वप्रवर्तयितृत्वकृतात् प्राधान्याद् बोध्यम् । इत एव इहैव । अभिवर्तते अभिमुखमागच्छति ।

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने यज्ञेन भोजय महीं जय विक्रमेण रोषं परित्यज भव स्वजने दयावान् । इत्येवमागतकथामधुरं ब्रुवन्तः कुर्वन्ति पाण्डवपरिग्रहमेव पौराः ॥ २० तदागम्यताम् । वयमपि तावत् कुरुराजं सम्भावयामः । .. S यज्ञानुष्ठानधन्यं कुरुराज कालोचितर्वाक्यैः सम्भावयतः पारान् उपलभ्याह- इमे हि यज्ञेनेति । इमे पौराः पुरवासिनो जनाः । हे राजन् ! इदं सम्बोधनं मध्यमपुरुषावगतयुष्मदर्थसामर्थ्यगम्यम् । यज्ञेन निमित्तेन । भोजय तर्पय । प्रा. णिसामान्यमिति योग्यकर्माध्याहारः । यथेदानी देवमनुष्यपशुपक्ष्यादिकमभोजयः, तथोत्तरकालेऽपि विततेन यज्ञेन भोजयेत्यभिप्रायः । अनुष्ठितयज्ञाभिनन्दनसूचनपू- र्वमायतौ राज्ञो यज्ञानुष्ठानप्रोत्साहनपरमिदं वाक्यम् । विक्रमेण पराक्रमेण । महीम् अस्वायत्तां भूमि । जय स्वायत्तीकुरु । इदं राज्ञः समृद्धयाशंसनम् । उक्तप्रियवा- क्यद्वयश्रवणसंमुखे यज्ञनिष्पत्तिसन्तुष्टे राज्ञो मनसि गुणान्तरं सौहार्दादुपदिश्यमानं सुप्रतिष्ठितं भवेदिति बुद्धया द्वितीयपादेन तदुपदिश्यते --- रोष कोपं, यः स्वजन- विषये प्ररूढस्तमित्यर्थः । परित्यज दूरीकुरु । स्वजने दयावान् भव, जतुगृहदाहाद्य- ज्ञातवासान्तविपदुत्पादसंक्लेशितान् पाण्डवान् राज्यसंविभागेनानुगृहाणेत्याशयः । इत्येवम् उक्तनानेन प्रकारेण । आगतकथामधुरं ब्रुवन्तः सन्तः आगतस्य प्रसक्त- स्य यज्ञस्य कथया प्रस्तावेन मधुरं दुर्योधन हृदयस्य प्रियं यथा भवति तथा भाषमा- णाः सन्तः, अथवा आगतस्य प्राप्तकालस्य पाण्डवविषयरोषत्यागादेः कथाः प्रस्तावान् मधुरं सामान्यनोत्युपदेशभङ्गिमनोरमं यथा भवति तथा ब्रुवन्तः सन्त इति योजना। 'मधुराम्' इति ग्रन्थान्तरे पाठः, तदा 'आगतकथाम् ' इति द्वितीयान्तं विशेष्यं कल्पनीयम् । पाण्डवपरिग्रहमेव पाण्डवानां पाण्डुपुत्राणां युधिष्ठिरादीनां दुर्योधनवि- प्रवासितानां परिग्रहमेव अनुग्राह्यत्वेन स्वीकारमेव । कुर्वन्ति न तूपेक्षामिति अहो अतिचिरविप्रोषितेष्वपि पाण्डवेषु पौरानुरागबन्धनी गुणसमृद्धिरिति भावः । तदेतद् इह दुर्योधनं प्रति पाण्डवानामनुग्राह्यत्वध्वननं द्रोणेन करिष्यमाणस्य पाण्डवार्धरा- ज्यदानप्रार्थनस्यानुगुणं द्रष्टव्यम् । तेन च पाण्डवानुग्रहद्वारकः कुरुकुलसंग्रहो रूप- केतिवृत्तस्य यः साध्यांशः, माऽप्यत्र सूचितः, स एव ग्रन्थान्ते 'प्रवृद्धकुलसंग्रहाः' इति सिद्धत्वेन कीर्तयिष्यते ॥ २० ॥ , ·प्रथमोऽः उभौ सर्वे बाढम्। जयतु भवान् जयतु । (निष्क्रान्ताः सर्वे।) विष्कम्भकः। (ततः प्रविशतो भीष्मद्रोणौ।) द्रोणः -- धर्ममालम्बमानेन दुर्योधनेनाहमेवानुगृहीतो नाम । कुतः, अतीत्य बन्धूनवलङ्घय मित्राण्याचार्यमागच्छति शिष्यदोषः । बालं ह्यपत्यं गुरवे प्रदातुर्दैवापराधोऽस्ति पितुर्न मातुः ॥ २१ ॥ तदित्यादि । वयमपि पौरसमुच्चायकोऽपिशब्दः । सम्भावयामः उचितसमु- दाचारेण पूजयामः । 'सभाजयिष्यामः' इति पाठान्तरम् ॥ बाढमिति ॥ जयत्वित्यादि । जयतु महाराज इति ग्रन्थान्तरे पाठः॥ विष्कम्भक इति । शुद्धविष्कम्भोऽयं, केवलमध्यपात्रप्रयोजितत्वात् । 'वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः।' 'एकानेकगतः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्ययोः।' इति दशरूपकम् ॥ सुयोधनस्य पुरस्सरत्वेनोक्तयोर्भीष्मद्रोणयोः प्रवेशमाह-तत इत्यादि । धर्ममित्यादि । धर्म यज्ञानुष्ठानलक्षणम् । आलम्बमानेन आश्रयता । अह- मेव न त्वन्ये । एतेन प्रकृतधर्मस्य स्वोपदिष्टत्वं स्वानुष्ठापितत्वं च सूचितम् । अनुगृ- हीतो नाम बहुमानितो नाम । नामेत्यभ्युपगमे। ममानुगृहीतत्वमविप्रतिपन्नमित्यर्थः । अनेनापूर्वेण मच्छिष्यस्य दुर्योधनस्य धर्मालम्बनेन तद्गुरोर्ममैव सिद्धो मुख्यो बहु- मानः, अमुख्य एव तु तद्वन्धुप्रभृतीनामित्यभिप्रायः । तत्र हेतुमाकाङ्क्षति-कुत इति । हेतुमाह-अतीत्येति । शिष्यदोषः शिष्यस्य दोषो धर्मानाश्रयणाधर्माश्रय- णादिरूपोऽपराधः । बन्धून् बान्धवान् मातुलादीन् तद्विनयने किञ्चिदधिकारवतोऽपि । अतीत्य अतिक्रम्य । मित्राणि सुहृदः । अवलय परिहृत्य । आचार्यम् आगच्छति गुरुम् उपसीदति सर्वप्रकारशिष्यविनयनभारवाहित्वाद् . गुरुरेव ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने भीष्मः एष दुर्योधनः, अवाप्य रूप्यग्रहणात् समुच्छ्रयं रणप्रियत्वादयशो निपीतवान् । निषव्य धर्म सुकृतस्य भाजनं स एव रूपेण चिरस्य शोभते ॥ २२ ॥ (ततः प्रविशति दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्च।) दुर्योधनः- कृतश्रद्धो ह्यात्मा वहति परितोषं गुरुजनो जगद् विश्वस्तं मे निवसति गुणो नष्टमयशः । शिष्यापराधेनापराधवान् भवतीत्यभिप्रायः । अस्तु शिष्यस्यापराधेन तत्पिता सापराधः तन्माता वा विनयनभारवाहित्वाविशेषादिति चेत् , तयोर्गुरुन्यस्त- समस्तात्मभारतया नापराध इत्याह--बालं शिक्षणार्हवयस्स्थितम् अपत्यं पुत्रं । गुरवे आचार्याय । प्रदातुः अयं मम पुत्रकः सर्वात्मना त्वय्यायत्तः शिक्षणीय इत्यु- क्त्वा समर्पयितुः । पितुः, अपराधः नैवास्ति नास्त्येव । मातुः जनन्याश्च अपराधो नास्ति । चार्थों गंम्यः । यतः शिष्यदोषो गुर्वेकगामी, अतः शिष्यगुणवत्त्वप्रयुक्तस्य बहुमानस्य गुरुरेव मुख्यं भाजनमिति भावः ॥ २१ ॥ एष दुर्योधन इति श्लोकान्वयि । अवाप्येति । एषः सन्निहितः । दुर्योधनः, रूप्यग्रहणाद् रूप्यस्य आहतरू- पस्य स्वर्णस्य रजतस्य च निष्कादिरूपस्य ग्रहणाद् द्यूतेऽपहरणात् । समुच्छ्रयं विभ- वोन्नतत्वम् । अवाप्य, रणप्रियत्वात् कलहकामुकत्वात् । पाण्डवैः सह कलहः कर्तव्य इत्याभिलाषादित्यर्थः । अयशः द्रौपदीकेशाकर्षणाद्यकार्यकरणजन्यामकीर्ति । निपी- तवान् नितरामनुभूतवान् । स एव उक्ताकीर्तिदूषितो दुर्योधन एव । चिरस्य चिरकालापगमानन्तरम् इदानीमित्यर्थः । धर्म यज्ञ। निषेव्य अनुष्ठाय । सुकृतस्य भाजनं सन् पुण्यस्य पात्रं सन् । रूपेण धार्मिकोचितेन वेषेण । शोभते प्रकाशते, अस्मद्दृष्टिप्रियो भवतीत्यर्थः । इह रूप्यशब्दो 'रूपादाहतप्रशंसयोर्यप्' (५-२-१२०) इति यप्प्रत्ययान्तः । 'रूप्यः स्यात् सुन्दरे त्रिषु । आहतस्वर्णरजते' इति मे- दिनी ॥ २२ ॥ तत इत्यादि ॥ शुभकर्मानुष्ठानजन्यां मनस: शान्ति सन्तोषं चाविष्कुर्वन्नाह - कृतेति । आत्मा मम मनः । कृतश्रद्धो हि कृता श्रद्धा आस्तिक्यं विधिनिषेधशास्त्रेष्वादरो वा ·प्रथमोऽङ्कः । मृतैः प्राप्यः स्वर्गो यदिह कथयत्येतदनृतं परोक्षो न स्वर्गो बहुगुणमिहैवैष फलति ॥ २३ ॥ कर्णः --- गान्धारीमातः ! न्यायेनागतमर्थमतिसृजता न्याय्यसेव भवता कृतम् । कुतः .. येन स तथाभूत एव । हिशब्दोऽवधारणार्थः श्रद्धाशैथिल्यशङ्कामत्यन्तं व्यवच्छिन- त्ति । अत एव गुरुजनः द्रोणादिः यः प्राचीनेषु मच्चरितेष्वपरितुष्टः स इत्यर्थः । परितोषं मच्चरितविषयां तृप्तिं । वहति । जगत् प्रजा इत्यर्थः । विश्वस्तं मयि सवि- श्वासं । भवतीति शेषः । मे गुणः दयौदार्यादिः । निवसति नितरां वसति मयि स्थिरवासं करोतीत्यर्थः । एतेन गुणस्याविचाल्यत्ववित्रम्भ आत्मनः सूचितः । अयशः अकीर्तिः दुर्दूतधनार्जनजन्या । नष्टं यज्ञे सर्वधनविनियोगेन कीर्युदयादप- गतम् । अथ श्रद्धाद्यनुसन्धानवशाद् मनसि परिवर्तमानमात्मनः परमानन्दं स्वर्ग- लक्षणादानन्दादनतिरिक्तमभिमन्यमानः स्वानुभवप्रामाण्यात् स्वर्गानन्दस्य परलोकै- कलभ्यताप्रवादप्रतिषेधपूर्व मानुषलोकलभ्यतां समर्थयते स्वर्गः दुःखासंभिन्न सु- खं । मृतैः त्यक्तमनुष्यदेहैरेव जनैः, न तु जीवद्भिः । प्राप्यः लभ्यः अर्थात् परलो- के, न त्विलोके । इतिशब्दोऽत्राध्याहार्यः । इति, यत् कथयति आचष्टे अर्था- दागमः कर्ता । यदिति कथयन्तीति वा पाठः कल्प्यताम् । एतद् अनृतम् अस- त्यम् । किं तर्हि सत्यं, तदाह -... स्वर्गः, न परोक्षः नाप्रत्यक्षः मानुषदेहाभोग्यो न भवति, किन्तु मानुषदेहिनोऽपि भोग्यो भवतीत्यर्थः । एष स्वर्गः । इहैव इहलो- केऽपि, अनियमार्थ एवकारः । बहुगुणं बहुप्रकारा गुणाः प्रयोजकभूता यस्मिन् कर्माण तद् यथा भवति तथा । अथवा समृद्धं यथा भवति तथा । फलति सिध्यति। अत्र स्वर्गस्येहलोके मानुषलभ्यताया अप्रस्तुतायाः सामान्यरूपाया वर्णनेन मानुष- विशेषस्य दुर्योधनस्यहैव स्वर्गानन्दसिद्धेः प्रस्तुताया द्योतनाद् अप्रस्तुतप्रशंसालङ्का- रः। अन्या व्याख्या चतुर्थपादस्य -अनृतत्वे हेतुमाह-स्वर्गों न परोक्षः नाप्रत्यक्षः ममानुभवगोचर एवेदानीमित्यर्थः । मृतप्राप्यत्वे मदनुभवगोचरत्वं कथं घटेतेत्याश- यः । स्वप्रयोजकगुणबाहुल्याच्चायम् इहलोकेऽपि निष्पद्यत इत्याह-एष इहैव ब- हुगुणः फलतीति पूर्ववत् ॥ २३ ॥ गान्धारीत्यादि । गान्धारीमातः! गान्धारी गन्धारराजपुत्री माता यस्य तस्य सम्बुद्धिः । 'मातञ्मातृकमातृषु वा' (६-१-१३.) इति वार्त्तिके बहुव्रीही प्यङ; संप्रसारणविकल्पविधायके मातृकमातृशब्दयोर्निर्देशात् कपो वैकल्पिकत्वं ..

·सव्याख्याने बाणाधीना क्षत्रियाणां समृद्धिः पुत्रापेक्षी वञ्च्यते सन्निधाता । विप्रोत्सङ्गे वित्तमावर्त्य सर्व राज्ञा देयं चापमानं सुतेभ्यः ॥ २४ शकुतिः सम्यगाह गङ्गोपस्पर्शनाद् धौतकल्मषाङ्गोऽङ्गराजः । कर्णः इक्ष्वाकुशय्यातिययातिराममान्धातृनाभागनृगाम्बरीषाः । एते सकोशाः पुरुषाः सराष्ट्रा नष्टाः शरीरैः क्रतुभिर्धरन्ते ॥ २५ सर्वे गान्धारीमातः ! यज्ञसमाप्त्या दिष्टया भवान् वर्धते । बोद्धव्यम् । न्यायेन नीत्या । अतिसृजता सत्कर्मणि निश्शेषं विनियोजयता। न्या- य्यमेव न्यायानपेतमेव । न्यायश्च वक्ष्यमाणश्लोके स्पष्टः । बाणेति । क्षत्रियाणां, क्षत्रियसामान्यस्य । समृद्धिः धनसम्पत् । बाणाधीना बाणव्यापारायत्ता युद्धार्जनीया, न तु पितृसकाशाद् दायत्वेन प्राप्येत्यर्थः । पुत्रापेक्षी पुत्रापेक्षणशीलः पुत्र एव मदीयां समृद्धिं सर्वामुपभुङ्क्तामित्यभिलाषवानित्यर्थः अत एव संनिधाता व्ययं विना धनस्य सम्यक् स्थापयिता क्षत्रियः । तन्निधातेति वा पाठः । तस्याः समृद्धेर्निधातेति तदार्थः । वच्यते स्वार्जितायाः समृद्धेः सत्कर्मसु अविनियोगादकृतार्थः क्रियते, अर्थात् पुत्रस्नेहेन । अत: समृद्धिमता राज्ञा यत् कर्तव्यं, तदाह-राज्ञा, सर्व,वित्तं धनं । विप्रोत्सङ्गे ब्राह्मणस्योत्सङ्गे। आवयं समर्थे। सुतेभ्यः पुत्रेभ्यः । चापमानं चाप एव चापमात्रं, मयूरव्यंसकादित्वात् समासः । देयं दातुम् अहम् । यत एष राज्ञामाचारसामान्यन्यायः, अतो भवदाचरितं न्या- य्यमेवेति पूर्ववाक्यार्थसमर्थना द्रष्टव्या ।। २४ ।। सम्यागित्यादि । सम्यग् आह विशुद्धं वक्ति । युज्यते हि कायविशुद्धस्य वाग्विशुद्धत्वमिति भावः । गङ्गोपस्पर्शनाद् गङ्गाजलाचमनाद् अवभृथस्नानप्रसङ्ग- कृतात् । अङ्गराजः दुर्योधनदत्ताङ्गदेशाधिपः । धर्मोत्साहोद्दीप्तिसदृशमाह-इक्ष्वाक्वित्यादि । इक्ष्वाकुप्रभृतयः अष्टौ । एते प्रसिद्धाः । सकोशाः सधनाः । पुरुषा इत्यस्य स्थाने 'सपुरा' इति ग्रन्थान्तरे पाठः। सराष्ट्राः राष्ट्र ग्रामसमूहः तत्सहिताः । शरीरैः देहैः । नष्टाः, ऋतुभिः यज्ञैः लक्षणया यज्ञजन्यैर्यशोभिः इतिहासश्लाघितैः । धरन्ते ध्रियन्ते जीवन्तीत्यर्थः । स्थितिवृत्तिरिह धातुः ॥ २५ ॥ गान्धारीत्यादि । दिष्टयेति हः । वर्धते अभ्युदयं प्राप्नोति ॥

·---
प्रथमोऽङ्कः ।
दुर्योधनः -- अनुगृहीतोऽस्मि । भो आचार्य ! अभिवादये ।
द्रोणः - एह्यहि पुत्र ! । अयमक्रमः ।
दुर्योधनः
द्रोणः -किं न पश्यति भवान् ।
दैवतं मानुषीभूतमेष तावन्नमस्यताम् ।
अहं नाचरणं मन्ये भीष्ममुत्क्रम्य वन्दितुम् ॥ २६ ॥
अथका क्रमः ।।
दिष्टिवृद्धिकरणरूपं सर्वकृतं सत्कारं प्रतिपूजयति -अन्वित्यादि । इह भव-
न्तमिति शेषः ॥
एहीत्यादि । पुत्रेति वत्सलामन्त्रणम् । एढेहि मदन्तिकमागच्छागच्छ मदु-
पदेशं श्रोतुं, मा तावन्मामभिवादयस्वेत्यर्थः। द्विरुक्तिरादरार्थी । अयमक्रम इत्यु-
पदेशः । अक्रमः अनुचिताचारः । आदौ मदभिवादनाध्यवसायस्तवायं न न्याय्य
इत्यर्थः ॥
उचिताचारं पृच्छति-अथेत्यादि ।
किमिति । भवान् , न पश्यति किं न जानाति किम् । अर्थादभिवादवि-
षयं क्रमम् ।
तमुपदिशति-दैवतमिति । मानुषीभूतं मनुष्यभावापन्नं । दैवतं युनामकव-
स्ववतारत्वात् । तच्च भारते आदिपर्वणि (१०६ अध्याये) स्पष्टम् । एषः भीष्मः समी-
पतरवर्तिनो भीष्मस्याङ्गुल्या निर्देशोऽयम् । तावद् आदौ । नमस्यताम् अभिवा-
द्यतामिति विधिः । पश्चात्तु मत्प्रभृतिरित्यार्थम् । अहं, भीष्मम् , उत्क्रम्य उल्लङ्घ्य ।
वन्दितुं वन्दनार्थ वन्दनानुकूलमित्यर्थः । वन्दतेः क्रियार्थक्रियोपपदकात् तुमुन् ।
आचरणं त्वच्चेष्टितं । न मन्ये नेच्छामि नानुजानामि वा । अथवा वन्दितुम् आच-
रणं न मन्ये' इत्यस्य वन्दनं शिष्टाचारतया नेच्छामीत्यर्थः, वन्दितुं न्यायं न जाना-
मीत्यर्थो वा। केवले धात्वर्थे तुमुन् । अत्र दैवतमिति भीष्मविशेषणपदार्थस्य प्रथम-
पूजनीयत्वसमर्थकत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः। 'समर्थनीयस्यार्थस्य का-
व्यलिङ्गं समर्थनम् ' इति लक्षणात् । नमस्यतामिति नमश्शब्दाद् 'नमोवरिवश्चि-
त्रङ:-' (३-१-१९) इति क्यचि ततः कर्मणि लोट् ॥ २६ ॥

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने भीष्मः मा मा भवानेवम् । बहुभिः कारणैरपकृष्टोऽहं भवतः । कुतः, अहं हि मात्रा जनितो भवान् स्वयं ममायुधं वृत्तिरपह्नवस्तव । द्विजो भवान् क्षत्रियवंशजा वयं गुरुभवान् शिष्यमहत्तरा वयम् ॥२७॥ द्रोणः-नोत्सहन्ते महात्मानो ह्यात्मानमपस्तोतुम् । एहि पुत्र ! अभि- वादयस्व माम् । दुर्योधनः आचार्य! अभिवादये। द्रोणः एटेहि पुत्र! एवमेवावभृथस्नानेषु खेदमवामुहि । दुर्योधनः- अनुगृहीतोऽस्मि । पितामह ! अभिवादये । we- .. मा मेत्यादि । वदत्विति शेषः । अहं हीति । अहं हि हिशब्दः प्रसिद्धौ । मात्रा जनितः योनिजः । भवान् स्वयं जनितः अयोनिज इत्यर्थः । आयुधं लक्षणया तयापारः शत्रुहिंसनं । मम वृत्तिः सहजा जीविका । अपह्नवः स्नह्ः यद्भावितचित्तस्य रागद्वेषौ न स्तः सा भूतमैत्रीत्यर्थः । तव वृत्तिः । भवान् , द्विजः ब्राह्मणो जात्या । वयम् अहं । क्षत्रि- यवंशजाः । भवान् गुरुः "सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणः परमो गुरुः” इति पाद्मव- चनात् सर्ववर्णगुरुः । अथवा धर्मे धनुषि च शिक्षक आचार्यः । वयं शिष्यमहत्त- राः तव शिष्येषु महत्सु महत्तराः सातिशयमहत्त्ववन्तः । एवञ्च स्फुट आवयोमिथो व्यतिरेक इति भावः । 'अपह्नवौ ह्नुतिस्नेहौ' इति वैजयन्ती । वयमित्यत्र 'अस्मदो द्वयोश्च' (१-२-५९) इत्येकत्वे बहुवचनम् ॥ २७ ॥ नोत्सहन्त इति । महात्मानो हि महामनस्का नाम । हिः प्रसिद्धौ । आ- स्मानम् , अपस्तोतुम् अपश्लाधितुम् अपकृष्टमाख्यातुमित्यर्थः । नोत्सहन्ते अत्र काका उत्सहन्त एवेत्यर्थः । भूयः स्वगुणविशेषान् बोध्यमानोऽपि भीष्मः आत्म- नोऽपकर्षमेव कथयिष्यति, न चाङ्गीकरिष्यति पूर्वाभिवादनयोग्यतामित्यभिप्रायः । अत एव स्वाभिवादनमनुजानाति-एहीत्यादि । आचार्येत्यादि। एह्यहीत्यादि । भूयो भूयः क्रतूनाहरेति आशीर्वादस्यार्थः ॥ अनुगृहीत इत्यादि ॥ .

·nanga INS वत्स! प्रथमोऽङ्कः । भीष्मः - एह्येहि पौत्र! एवमेव ते बुद्धिप्रशमनं भवतु । दुर्योधनः – अनुगृहीतोऽस्मि । मातुल ! अभिवादये शकुनिः एवमेव ऋतून् सर्वान् समानीयाप्तदक्षिणान् । राजसूये नृपाञ्जित्वा जरासन्ध इवानय ॥ २८ ॥ द्रोणः अहो! आशीर्वचनेऽपि शकुनिरुद्योगं जनयति । अहो प्रियविरोधः खल्वयं क्षत्रियकुमारः । दुर्योधनः वयस्य! कर्ण ! गुरुजनप्रणामावसाने प्राप्तक्रममुपभुज्य- तां वयस्यवित्रम्भः । कर्णः गान्धारीमातः! क्रतुवतैस्ते तनु गात्रमेतत् सोढुं बलं शक्ष्यसि पीडयानि । अन्तस्त्वनामन्व्य न धर्षयामि राजर्षिधीराद् वचनाद् भयं मे ॥ २९ ॥ एह्यहीत्यादि । बुद्धिप्रशमनं मनसो रागद्वेषकलुषतानिवृत्तिः । अभिवादितः शकुनिराशिषमाशास्ते-वत्स! एवमित्यादि । समानीय अनुष्ठाय । आप्तदक्षिणान् आता पर्याप्ता दक्षिणा आविज्यवेतनं येषु तान् । राज- सूये सर्वनृपालजयानन्तरनिर्वये क्रतुविशेषे । राजसूयवचनं दुर्योधनस्य तदनुष्ठातृ- युधिष्ठिरसाम्यसिद्धयर्थम् । आनय बन्दीकुरु । जरासन्धसादृश्यवचनं युधिष्ठिराति- शयसिद्धयर्थ, युधिष्ठिरेण हि जितेभ्यो राजभ्यः करमानं गृहीतं, न तु ते बन्दीकृता इति ॥ २८ ॥ अहो इत्यादि । अहो आश्चर्य, शकुनेबुद्धिवाम्यमन्यादृशमित्यर्थः । उद्योगं युद्धोद्यमं । प्रियविरोधः वैराप्रियः ।। वयस्येति । प्रासक्रम प्राप्तपर्यायं यथा भवति तथा । प्राप्तपर्याय इति वा पाठः । वयस्यविनम्भः सखिस्नेहः तत्कार्यभूत आलिङ्गनसमुदाचारः ॥ ऋत्विति । एतत् , ते, गात्रम् अङ्गं । क्रतुव्रतैः यज्ञदीक्षानुष्ठितैरुपवासादि- नियमैः । तनु कृशम् । अस्ति । पूतत्वमनेन ध्वनितम् । त्वं, बलं, मम शक्तिम् आलिङ्गनकाले मया विनियोक्ष्यमाणामित्यार्थम् । सोढुं मर्षयितुं । शक्ष्यसि, यद्यर्थ- , १ । । .. , ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने दुर्योधनः एवमेव ते बुद्धिरस्तु द्रोणः -- पुत्र ! दुर्योधन ! एष महेन्द्रप्रियसखो भीष्मको नाम भवन्तं सभाजा. दुर्योधनः स्वागतमार्याय । अभिवादये । भीष्मः -- पौत्र! दुर्योधन ! एष दक्षिणापथपरिघभूतो भूरिश्रवा नाम भवन्तं सभाजयिप्यति । दुर्योधनः स्वागतमार्याय । द्रोणः पुत्र ! दुर्योधन! भवतो यज्ञं सभाजयता वासुभद्रेण प्रेषि- -- , पर्यवसायिनी काकूक्तिरियम् । शक्तो भविष्यसि चेदित्यर्थः। पीडयानि गाढमालि- ङ्गानि अर्थात् त्वद्गात्रम् । एतेन दुर्योधनं प्रत्यतिगाढपरिष्वङ्गाभिलाषस्तदीयापूर्वगु- णसम्पदर्शनजनितपरितोषातिशयमूलः सूचितः । अत एव परितोषातिशयादाह- अन्तस्तु तव चित्तं तु । अनामन्त्र्य प्रीतिपूर्वमनाभाष्य । न धर्षयामि न पीडयामि । रागद्वेषादिकषायापगमश्लाघ्यायाः साम्प्रतिकस्थितेन भेदयामीत्यर्थः । अपूर्वगुणयो- गावसरेऽस्मिन् प्रीतिभाषणबहुमाने तव चित्तस्य कर्तव्ये तमकृत्वा तद्विपरीतं भेदनमहं कथं करवाणीत्यभिप्रायः । अधर्षणाध्यवसाये कारणमाह-राजर्षिधीराद् इह वृत्तौ राजर्षिशब्दो राजर्षिवचनमाह । राजर्षिवचनमिव धीरं शान्तप्रगल्भं राजर्षिधीरं तथाभूताद् वचनात् 'कृतश्रद्धो ह्यात्मे'त्यादिरूपात् । मे भयं, जायत इति शेषः । इंदृशवचनसूचितायास्तव विशुद्धायाश्चित्तवृत्तेर्धर्षणं पापाय स्यादिति च भयम् । साम्प्रतिकी ते चित्तवृत्तिमभेदयन्नभिनन्दाम्येवेति पार्यन्तिकोऽभिप्रायः ॥ २९ ॥ कर्णोक्तिमभिनन्दति--एवमेवेत्यादि । पुत्रेत्यादि । महेन्द्रप्रियसखः इन्द्रस्य प्रियः सहायः । प्रियश्चासौ सखा च प्रियसख इति 'राजाहःसखिभ्यः-' (५-४-९१)इति टच् समासान्तः । सभाजय- ति प्रीणाति । 'समाज प्रीतिसेवनयोः' इति धातुश्रुरादिः ॥ स्वागतमित्यादि । स्वागत शोभनागमनप्रश्नोपचारः ॥ पौत्रेत्यादि । दक्षिणापथपरिघभूतः दक्षिणापथस्य विन्ध्यदक्षिणदेशस्य परि- घभूतः : अर्गलत्वं प्राप्तः परप्रवेशनिरोधेन पालक इत्यर्थः ।। स्वागतमित्यादि ॥ पुत्रेत्यादि । सभाजयता बहुमन्यमानेन । वासुभद्रेण, वासुः श्रीकृष्णः, वा- n :

·प्रथमोऽङ्कः । ! तोऽभिमन्युभवन्तं सभाजयति । शकुनिः वत्स ! दुर्योधन! एष जरासन्धपुत्रः सहदेवो भवन्तमभि- वादयति । दुर्योधनः --- एथेहि वत्स ! पितृसदृशपराक्रमो भव । सर्वे एतत् सर्वराजमण्डलं भवन्तं सभाजयति । दुर्योधनः - अनुगृहीतोऽस्मि । भोः ! किन्नुखलु समागते सर्वराज- मण्डले विराटो नागच्छति । शकुनिः प्रेषितोऽस्य मया दूतः । शङ्के पथि वर्तत इति । दुर्योधनः --- भो आचार्य! धर्मे धनुषि चाचार्य ! प्रतिगृह्यतां दक्षिणा । wami- . N सुदेव इति नाम्न एकदेशग्रहणात् । स चासौ भद्रः मङ्गलरूपः वासुभद्रः रामभद्र इतिवत् । आभिमन्युः अर्जुनसूनुः । सभाजयति सेवते ।। अभिमन्युप्रत्यभिवादनं विस्मारयितुं दुर्योधनस्यावधानमन्यत्र शकुनिराक- पति-वत्सेत्यादि । अस्य वाक्यस्य पुरस्ताद् अभिमन्यूद्देश्यकं दुर्योधनवाक्यम् 'एह्येहि वत्स! इत्येवंरूपं मातृकान्तरे पठ्यते ।। एह्यहीत्यादि ॥ एतदित्यादि । अन्वित्यादि । किन्नुखलु नागच्छति केन कारणेन नागत इत्यर्थः । वर्त- मानसामीप्यविवक्षया भूते लट् । विराटानागमनकारणजिज्ञासोपन्यासश्चायं तच्छाम- कत्वेन विराटदूतसंवादस्यौचित्यप्राप्तिमुपरिष्टाद् घटयितुम् ॥ प्रेषित इत्यादि । शङ्के सम्भावयामि । वर्तते, अर्थात् विराटः ॥ क्रत्वनुष्ठानप्रभवे मनःप्रशमे दानोत्साहे च भीष्माद्यभिनन्दनवशाद् दूरमु- दिक्ते स्वस्य धर्मोपदेशाचार्यम् उचितदक्षिणादानेन पूजयितुमिच्छन्नाह-भो आ- चार्येत्यादि । धर्म प्रकृते क्रतौ। धनुषीत्युक्तिरुभयाचार्यत्वेन पूज्यतातिशयप्रतिपा- दनाय । दक्षिणा प्रकृतयज्ञसंबद्धा । प्रतिगृह्यतां । दक्षिणाद्रव्यस्याकारविशेषमनिर्दिशं- स्तन्निर्देशस्य द्रोणायत्तत्वं सूचयति । तेन यस्तवेप्सितोऽर्थः, स दक्षिणात्वेन स्वीक्रि- यतामित्यभिप्रायः । प्रार्थनायां लोट ॥ ।

·omdada पञ्चरात्रे सव्याख्याने द्रोणः -- दक्षिणेति । भवतु भवतु । व्यपश्रयिष्ये तावद् भवन्तम् । दुर्योधनः कथमाचार्योऽपि व्यपश्रयिप्यते । भीष्मः --भोः ! किन्नुखलु प्रयोजनं, यदा --- :: सोमो बाल्यदत्तो नियोगाच्छत्रच्छाया सेव्यते ख्यातिरास्ति । किं तद् द्रव्यं किं फलं को विशेषः क्षत्राचार्यों यत्र विप्रो दरिद्रः ॥३०॥ दक्षिणेतीत्यादि । दक्षिणेति किं ब्रूषे इति शेषः । भवतुभवत्वित्यनास्था- वादः । दक्षिणा दूरेऽस्त्विति तदर्थः । भवन्तं, व्यपश्रयिष्ये सेविष्ये प्रार्थयिष्य इति यावत् । अर्थात् कालान्तरे, नेदानीमिति लुट्प्रयोगाद् गम्यते । यद्यपि द्रोणस्य . पाण्डवार्धराज्यदापनरूपमीप्सितं हृदि सर्वदा परिवर्तते, तच्च यदृच्छालब्धेऽस्मिन् दुर्योधनप्रतिग्रहप्रार्थनावसरे उपन्यसितुमर्हम् । तथापि तत् सद्यो नोपन्यस्तं द्रोणेन 'दुर्योधनस्तत् साधयिष्यतीति विश्वासाभावात् । उपजाते तु विश्वासे तत् पश्चादुप- न्यसिष्यते । 'व्यपश्रमिष्ये तावद् भवन्तम्' इति ग्रन्थान्तरे पाठोऽस्ति । स त्वप- पाठः । 'व्यपश्रमयिष्ये' इति पाठं परिकल्प्य वा व्यपगतश्रमं करिष्यामीत्यर्थवर्णनेन कथञ्चित् समर्थनीयः ॥ कथमित्यादि । व्यपश्रयिष्यते व्यपश्रयणं याचकादेर्दातृप्रभृतीन प्रति धर्मः। अत आचार्येण 'व्यपश्रयिष्ये' इति मां प्रति न वक्तव्यं, किन्तु आदेक्ष्यामीत्येव वक्त- व्यमिति भावः ॥ आत्मसमानकार्यत्वाद् द्रोणस्य हृदयं जानन्नेव भीष्मः कालोचिताचार्यपूजा- करणाभिनिवेशिनो दुर्योधनस्य दक्षिणाप्रतिग्रहप्रार्थनवैफल्योद्भावनं तत्साफल्यसंपा- दनविषयमुद्यममुद्रेचयिष्यतीति मत्वा तत्प्रार्थनवैफल्यमुद्भावयति-भोः किन्नु- खल्विति । किन्नुखलु प्रयोजनं न किमपि प्रयोजनम् , अर्थाद् दक्षिणाप्रतिग्रह- प्रार्थनस्य। कुत इत्याकाङ्क्षायामाह - यदा, पीतः सोम इति । यदा यस्मात् कार- णादित्यर्थः बाल्यदत्तः बाल्यं तारुण्यं यज्ञश्रमसहं वयः, तेन दत्तः योग्ये वयसि अभि- षुत इत्यर्थः । सोमः सोमाख्ययज्ञलतारसः । नियोगाद् विधितः । पीतः । अर्थात् क्षत्राचार्येण । छत्रच्छाया त्वत्साम्राज्यातपत्रच्छाया । सेव्यते अनुभूयते । ख्यातिः कीर्तिः । अस्ति । अर्थात् क्षत्राचार्यस्य । एवञ्च धर्मभोगख्यातिभिः सन्तुष्टस्याचार्य- स्यार्थित्वमेव न सम्भावितमित्यभिप्रायः । तस्मात् किन्नुखलु प्रयोजनमिति पूर्व- . . ..

·प्रथमोऽङ्कः
-
--
--
..
दुर्योधनः आज्ञापयतु भवान् , किमिच्छति । किमनुतिष्ठामि
द्रोणः -पुत्र! दुर्योधन ! कथयामि ।
दुर्योधनः किमिदानीं भवता विचार्यते ।
प्राणाधिकोऽस्मि भवता च कृतोपदेशः
शूरेषु यामि गणनां कृतसाहसोऽस्मि ।
स्वच्छन्दतो वद किमिच्छसि किं ददानि
हस्ते स्थिता मम गदा भवतश्च सर्वम् ॥ ३१ ॥
वाक्येन संबन्धः । अथाचार्यस्यार्थित्वाभावेऽपि अपूर्वसिद्धं किमपि द्रव्यं पुण्यं
महिमानं वा तस्मै समय॑ कृती स्यामिति तव मनोरथः, सोऽपि निष्प्रयोजन
एव, द्रव्यादेराचार्य प्रत्यपूर्वत्वाभावादित्यभिप्रायेणाह – क्षत्राचार्यो विप्रः द्रोणः ।
यत्र यस्मिन् विषये दरिद्रः, तद् द्रव्यं किं, न किमप्यस्तीत्यर्थः । तत् , फलं
पुण्यं भोगों वा। किं, न किमपीत्यर्थः । सः विशेषः गुणातिशयः । कः न
कोऽपीत्यर्थः । एवञ्चावातसमस्तेप्सितत्वादयं न कमपि स्वार्थमीप्सितं दक्षिणात्वयोग्यं
निर्देष्टुं शक्ष्यतीति व्यर्थ एव ते दक्षिणाप्रतिग्राहणोद्यम इति तात्पर्यम् ॥ ३० ॥
भूयः सनिबन्धमाह
आज्ञापयत्वित्यादि।
इष्टकथनप्रार्थननिर्बन्धिनि दुर्योधने दाक्षिण्यमिव सूचयन्नाह -पुत्रेत्यादि ।
कथयामीति काकूक्तिः । तया कथनस्य साफल्यनैष्फल्यविमर्शसूचनम् ।।
किमित्यादि । किं विचार्यते विमृश्यते । इष्टं दुर्योधनो दास्यति न वेति
विमों मास्त्वित्यर्थः ।
प्राणाधिकोऽस्मीत्यादि । प्राणाधिकः प्राणेभ्योऽप्यधिकः तवातिप्रिय
इत्यर्थः । आद्यं विशेषणद्वयमप्रतारकत्वसूचनाय । कृतसाहसःअस्मि कृतमनुष्ठितं
साहसं शूरकर्म येन स तथाभूतः भवामि । इदं विशेषणं शूरमध्यगण्यत्वं च गुरु-
कार्यनिर्वहणशक्तत्वद्योतनाय । स्वच्छन्दतः विस्तब्धं । किं ददानि मत्स्वामिकेषु
द्रव्येषु कतमत् ते प्रयच्छामीत्यर्थः । सर्वस्वेच्छां सम्भावयन्नाह --- गदा मम हस्ते
स्थिता । आयुधैकवृत्तित्वात् क्षत्रियस्य आयुधमेव केवलं मद्धस्ते यावजीवस्थायीत्य-
भिप्रायः । सर्व गदातिरिक्तं मत्सर्वस्वं । भवतश्च भवतस्तु । हस्ते स्थितमिति
विपरिणामेन सम्बन्धः । अकृतेऽपि दाने दानानन्तरमाविन्याः स्थितेः स्थितमिति
भूतत्वाख्यानं दाने विश्वासजननार्थम् ॥ ३१ ॥

·-कोऽत्र । aas- पञ्चरात्रे सव्याख्याने द्रोणः--पुत्र ब्रवीमि खलु तावत् । बाष्पवेगस्तु मां बाधते । सर्वे--कथमाचार्योऽपि बाप्पमुत्सृजति । भीष्मः -पौत्र ! दुर्योधन ! अफलस्ते परिश्रमः । दुर्योधनः (प्रविश्य) भट: जयतु महाराजः । दुर्योधनः आपस्तावत् । -यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महा- राजः । इमा आपः । दुर्योधनः ---आनय । (कलशं गृहीत्वा) भो आचार्य ! अश्रुपातोच्छि- ष्टस्य मुखस्य क्रियतां शौचम् । पुत्रेति । पुत्र! ब्रवीमि खलु तावत् , इष्टं वदाम्येव वदितुं यत्न करोग्यवेत्यर्थः। किन्तु बाप्पवेगो बाष्पस्य झटित्युद्गमोन्मुखता । मां बाधते, वदन्तं नानुमन्यते, किं करोमीत्यर्थः । पाण्डवदुःखस्मरणजन्मा चायं बाप्पवेग इति व्यक्तीभविष्यति ॥ कथमित्यादि । उत्सृजति निर्गमयति । आचार्योऽपीति अपिशब्देन धीरस- त्वता ध्वन्यते । धीरसत्त्वोऽप्ययं बाष्पं धारयितुं यन्न क्षमते, तदस्य दुःखमतिमह- दित्याभिप्रायः ॥ आचार्येण ब्रवीमीति वदता स्वहृदये किञ्चिदिष्टमस्तीति दिष्टया सूचितम् । तत्तु तन्मुखेन व्याहारयितुमशक्यमस्मिस्तद् दुःखावसर इत्याशयेनाह-पौत्रेत्यादि। परिश्रमः आचार्यमिष्टं व्याहारयितुं त्वया क्रियमाणः प्रयत्नः । अफलः अतिभूमि गते दुःखे कथमप्ययं न व्याहरिष्यतीत्यर्थः ॥ दुःखितं समाश्वास्य व्याहारयिष्यामीति बुद्धयाह---कोऽत्रेति ॥ प्रविश्येत्यादि । कर्तव्यमाज्ञाप्यतामिति वास्यशेषः ॥ आप इति । आपस्तावत् , आनीयन्तामिति योग्यक्रियाध्याहारः ॥ यदित्यादि । इमा आपः, आनीता इति शेषः ॥ आनयेत्यादि । आनय जलकलशं मम हस्तेऽर्पयेत्यर्थः । अश्रुपातोच्छिष्टस्य अश्रुपातेन यदुच्छिष्टम् अशुद्धिः तस्येत्यर्थः । अथवा बाप्पासारदूषितस्येत्यर्थः; मुख- विशेषणं वेदम् ॥ : an ·प्रथमोऽङ्कः । munita द्रोणः भवतु भवतु । मम कार्यक्रियैव मुखोदकर्मस्तु । दुर्योधनः-- हा धिक् , यदि विमृशसि पूर्व जिह्मतां मे यदि च समर्थयसे न दास्यतीति । शरशतकठिनं प्रयच्छ हस्तं सलिलमिदं करणं प्रतिग्रहाणाम् ।। ३२ ।। द्रोणः हन्त लब्धो मे हृदयविश्वासः । पुत्र! श्रूयतां, येषां गतिः क्वापि निराश्रयाणां संवत्सरैदशभिर्न दृष्टा । त्वं पाण्डवानां कुरु संविभागमेषा च भिक्षा मम दक्षिणा च ॥ ३३ ॥ Homemaduwa . भवत्विति । भवतुभवस्विति जलशौचेऽनास्थावचनम् । कार्यक्रियैव मदि- ष्टस्य विवक्षितस्य कार्यस्य संसाधनमेव, न विदं कलशजलम् । मुखोदकं मुखशौचार्थ जलम् । अस्तु, कार्यसिद्धिरेव मम दुःखप्रशमनद्वारेण मुखे बाष्पं मार्जिष्यतीत्यभि- प्रायः ।। आचार्य: कार्यक्रियां प्रति मयि अविश्वासादेव स्वहृदयस्थं कार्य न वक्तीति जाननाह-हेति । हाधिगिति कष्टोक्तिः । इदानीन्तनं मे चित्तार्जवमाचार्यों न प्रत्यतीत्येनच कष्टम् । ताद्विश्वासार्थमाह-यदीति । मे मम । पूर्व जिह्मतां भूतपूर्व कुटिलत्वं । विमृशासि यदि चिन्तयासि चेत् । अत एव, न दास्यतीति दुर्योधनो मदिष्टं न प्र- तिपादयिष्यतीति । समर्थयसे च यदि निश्चिनोपि च चेत् । तर्हि, शरशतकठिन शराणां सुझाख्ययाजियतृणविशेषाणां शतेन यज्ञेषु बहुश उपयुक्तेन कठिनं पाटनव- शात् कठोरतलं । हस्तं प्रयच्छ मदभिमुखं प्रसारय । किमर्थमित्याकाङ्क्षायामाह----- प्रतिग्रहाणां दीयमानस्य वस्तुनः रवत्वेन स्वीकरणानां । करणं साधकतमं दानप्र- तिग्रहाणामुदकपूर्वत्वनियमात् । इदं सलिलं जलम् । उत्सृज्यत इति शेषः । अर्थात् तव हस्ते । यद्वा तद्वा वस्तु भवतु भवदिष्टं, तत्स्वरूपश्रवणात् प्रागेव तहानोद- कं भवतो हस्ते विश्वासार्थमिदमुत्सृजामि, तदिदं प्रतिगृह्यतामिति भावः ॥ ३२ ॥ हन्तेत्यादि । हन्त हर्प । दयविश्वास; हृदयस्य विश्वासः, सर्वराजसमक्ष- मुदकदानपूर्व कृतां प्रतिज्ञां दुर्योधनो न व्यभिचरिष्यतीति प्रत्ययः । येप.मित्यादि । गतिः शरणं । कुरु प्रार्थनायां लोट् । संविभागं राज्यां- शदानम् । एपा मम भिक्षा च दक्षिणा च, भवति । अस्य सदीप्सितत्य करणे गु- रुदक्षिणादानचारितार्थ्य न केवलं, नुरुभिक्षादानपुण्यमपि ते सिद्धं भविष्यतीत्यभि- प्रायः । एषा हि भिक्षा' इति पाठान्तरम् ॥ ३३ ॥ । , ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने . शकुनिः- (सोद्वेगम् ) मा तावद् भोः ! उपन्यस्तस्य शिप्यस्य विश्वस्तस्य च गौरवे । यज्ञप्रस्तुतमुत्पाद्य युक्तेयं धर्मवञ्चना ॥ ३४ ॥ द्रोणः कथं धर्मवञ्चनेति । मा तावद् भो गान्धारविषयविस्मित ! शकुने ! त्वदनार्यभावात् सर्वलोकमनार्यमिति मन्यसे । हन्त भोः ! -- सोद्वेगमित्यादि । उद्वेग आवेगः। मा तावदिति पाण्डवानुग्राहकद्रोणवा- क्यप्रतिक्षेपः । भो इति द्रोणं प्रति कोपसूचनम् । 'आचार्य !' इत्यपि ग्रन्थान्तरे . पठ्यते । , उपन्यस्तस्येति । उपन्यस्तस्य 'प्रतिगृह्यतां दाक्षिणा' इति गुरुभक्तोचित- उपन्यस्तवतः । कर्तरि क्तः । गौरवे गुरुत्वे त्वदीये । विश्वस्तस्य अयं गुरुत्वान्म- द्धितपरो ममाहितमर्थ दक्षिणात्वेन न निर्देक्ष्यतीति प्रत्ययमुपगतस्य । शिष्यस्य, य- ज्ञप्रस्तुतं यज्ञरूपं प्रस्तुतम् । अथवा यज्ञे प्रस्तुतम् ईप्सितदानप्रतिज्ञानं पूर्वोक्तमित्यर्थः । उत्पाद्य, इयं, धर्मवञ्चना धर्मो गुरुदक्षिणा तेन हेतुना वञ्चना अतिसन्धानम् ईप्सित- दानप्रतिज्ञापनद्वारेण स्वकीयराज्याहापनरूपमित्यर्थः । युक्ता न्याय्येति काकु:, अयुक्तेत्यर्थः । यथोक्तवञ्चनोद्देशेनैव भवता दुर्योधनोऽस्मिन् यज्ञे प्रवर्तित इति भावः ।। ३४ । कथमित्यादि । मा तावदिति शकुनिवाक्यप्रतिक्षेपः । गान्धारविषयविस्मि- त! गान्धारविषयेण गान्धारदेशेन अर्थात् तदाधिपत्येन विस्मित ! गर्वित ! | त्व- दनार्यभावात् तव अनार्यभावाद् अयुक्तकारित्वाद द्यूतधर्मेण धर्मपुत्रवशकल्वरूपात् । सर्वलोकं सर्व जनं मादृशमार्यजनमपि । अनार्यमिति भन्यसे, अनार्यम् असाधु जा- नीषे इत्यर्थः । इह इतिशब्दस्य कर्मत्वाभिधायिनो द्वितीययोक्तेऽपि कर्मत्वे सहप्र- योगः 'यं सन्न्यासमिति प्राहुः' (६।२) इति भगवद्गीताप्रयोगवद् 'उक्तार्थानामप्र- योग' इति न्यायस्य प्रायिकत्वाश्रयणात् समानार्थयोः सहप्रयुक्तयोः क्वचित् सम्भू- यार्थबोधकत्वाश्रयणाच्च । अथवा इति अनार्य मन्यसे, इति उक्तेन वञ्चकत्वेन प्रका- रेण, अनार्य मन्यसे, उक्तवञ्चकत्वरूपासाधुत्वविशिष्टं मन्यस इत्यर्थः । यद्वा इति- शब्दो हेतौ । ईप्सितदानप्रतिज्ञापनात् पाण्डवार्धराज्यदानवरणाद्वा हेतोरित्यर्थः । हन्तेति वाक्यारम्भे, हन्त ते कथयिष्यामि न्याय्यं वाक्यमित्यर्थः । 'विषयमात्रवि- स्मित' इति ग्रन्थान्तरे पाठः ॥

·प्रथमोऽङ्कः । भ्रातृणां पैतृकं राज्यं दीयतामिति बञ्चना । किं परं याचितैर्दत्तं बलात्कारेण तै तम् ॥ ३५ ॥ कथं बलात्कारेण नाम । भीष्मः --- पौत्र ! दुर्योधन ! अवभृथम्मानमात्रमेव खलु तावत् । मित्रमुखस्य शत्रोः शकुनर्वचनं न श्रोतव्यम् । पश्य पौत्र !, यत् पाण्डवा द्रुपदराजसुतासहायाः कान्ताररेणुपरुषाः पृथिवीं भ्रमन्ति । (त?य)त् त्वं च तेषु विमुखस्त्वयि ते च वामा- स्तत् सर्वमेव शकुनेः परुषावलेपः ॥ ३६॥ भ्रातृणामिति । भ्रातृणां पाण्डवानां । पैतृकं तपितृसम्बन्धि, न तु दुर्योध- नपितृसम्बन्धि । राज्यं, दीयतामिति, उपदेश इति शेषः । वञ्चना इयं काकूक्तिः, न वञ्चनेत्यर्थः । अयं चोपदेशो दुर्योधनमानरक्षणायैव कृतः, न तु पाण्डवानुग्र- हायेत्याभिप्रायं गुणदोषप्रश्नभङ्गयाविष्करोति --याचितैः अस्मत्प्रार्थनाभिः भावे क्तः। दत्तं दानम् । अर्थाद्राज्यस्य । किं परं किं प्रशस्तम् । वरमिति ग्रन्थान्तरे पाठः, तदा मनागिष्टमित्यर्थः । पक्षान्तरमाह --- तैः भ्रातृभिः पाण्डवैः । बलात्कारेण शू- रकर्मणा युद्धप्रसभेनेत्यर्थः । हृतं राज्यस्य हरणं । किं परं किं प्रशस्तम् । त्वमेव कार्यगुरुलघुभावं चिन्तयित्वा कथयेत्यर्थः । अस्मत्सान्त्वाननुसरणे हि दुर्योधनस्य मानहानिः स्यादिति भावः ॥ ३५ ॥ कथामिति । कथं बलात्कारेण नाम, हृतं माविष्यतीति शेषः । इयं भीष्मा. तिरिक्तानामीोक्तिः । नामेति क्रोधे । पौत्रेत्यादि । अवभृथस्नानमात्रमेव खलु तावद् , इदानीं वर्तते, न तु द्यूतं, यत्र शकुनिवचनं प्रमाणीकर्तव्यमित्यर्थः । मित्रमुखस्य मित्रं प्रियावेदकं मुखं वाग् यस्य स तथाभूतः तस्य, वाङ्मात्रमित्रस्येत्यर्थः । शत्रोः क्रियायाममित्रस्य । 'नख- लु मित्रमुखस्य शत्रोः शकुनेर्वचनं श्रोतव्यम्' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । शत्रुत्वमुपपादयति यदिति । द्रुपदराजसुतासहायाः द्रौपदीसहिताः । पाण्डवाः, कान्ताररेणुपरुषाः सन्तः कान्तारे दुर्गमे मार्ग ये रेणवः पांसवः तैः परु- पाः कर्बुरकायाः सन्तः । पृथिवीं भूमिं । भ्रमन्ति पर्यटन्ति । इति यत् , त्वं च, , m ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने दुर्योधनः -- भवतु, एवं तावदाचार्य ! पृच्छामि । द्रोणः पुत्र ! कथय । दुर्योधनः यत् पुरा ते सभामध्ये राज्ये माने च धर्षिताः । बलात्कारसमर्थेस्तैः किं रोषो धारितस्तदा ।। ३७ ॥ द्रोणः --- अत्रेदानी धर्मच्छलेन वाञ्चेतो द्यूताश्रयवृत्तियुधिष्ठिरः प्रष्टव्यः, ७ । , , तेषु पाण्डवेषु विपये । विमुखः विरुद्धवृत्तिः । ते च पाण्डवाश्च । त्वयि, वामाः विमुखाः । इति यत् , तत् सर्वमेव, अनर्थजातं । शकुनेः, परुषावलेपः परुपः तीक्षणः अवलेपः अक्षशौण्डत्वनिमित्तो गर्वः गर्वजनितमित्यर्थः । जन्यजनकयोरभे- दोपचारः । 'परुषं कबुरे रूक्षे' इति मेदिनी ॥ ३६ ॥ भवत्वित्यादि । भवतु शकुनिदोषवर्णनमप्रस्तुतत्वात् दूरेऽस्त्वित्यर्थः । एवं वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । 'भवतु' इत्यतः प्राक् 'पितामह !' इति, 'आचार्य ! ' इ- त्यस्य स्थाने 'आचार्यम्' इति च ग्रन्थान्तरे पठ्यते ॥ पुत्रेत्यादि । यदिति । पुरा द्यूतकाले । ते पाण्डवाः । सभामध्ये, राज्ये, माने चित्तस- मुन्नतौ च । धर्षिताः अस्माभिराक्रान्ताः, द्यूतजयेन तेषां राज्यमपहृतं पत्नीवस्त्राप- हारादिना मानभङ्गश्च कृत इत्यर्थः । इति यत् , तदा तस्मिन् उभयविधधर्पणकाले कोपसर्वस्वप्रकाशनयोग्ये । बलात्कारममथैः, तैः पाण्डवैः । रोपः कोपः, किं धा- रितः कुतो नियन्त्रितः । बलात्कारप्रदर्शनाहे तस्मिन्नपि काले तदप्रदर्शनं तेषां ब. लात्कारासमर्थत्वं हि गमयतीत्यभिप्रायः ।। ३७ ॥ अत्रेत्यादि । अत्र रोपधारणविषये । धर्मच्छलेन धर्म इति छलं वस्तुतो न धर्मः धर्मच्छलं तेन द्यूतपराजयोपनतदासभावानतिक्रमणात्मना धर्माभासनेत्यर्थः। व- ञ्चितः जनिततदनुरोधदुराभिनिवेशः प्रापितानी वा । द्यूताश्रयवृत्ति: अक्षदेवनव्य- सनी । युधिष्ठिरः । प्रष्टव्यः पर्यनु यो क्तव्यः अपरावीत्यर्थ । अपर धी खलु नाम प्र- ष्टव्यो भवति 'कुनोऽकी नबनोति । एतेन रोपधारणं वीनुराधिनो बुधि- ष्ठिरस्यापराधेन कारितं, न तु बलात्कारासामर्थ्यनेति ध्वनितम् । .. .4 .. -- ·प्रथमोऽङ्कः । *३ येन भीमः समास्तम्भं तुलयन्नेव वारितः । यद्यकस्मिन् विमुक्तः स्यान्नास्माञ्छ कुनिराक्षिपेत् ॥ ३४॥ भीष्मः अन्यत् प्रस्तुतमन्यदापतितम् । भो आचार्य ! कार्यमत्र गुरुतरं, न कलहः । द्रोणः मात्र कर्दनं कार्य, कलह एव भवतु । भीष्मः : - प्रसीदत्वाचार्यः । पश्य पौत्र !, ये दुर्बलाश्च कृपणाश्च निराश्रयाश्च त्वत्तश्च साम मृगयन्ति न गवयन्ति । - . .. , अपराधं विशदायितुमाह - येनेति । येन, भीमः, सभास्तम्भं द्यूतशाला- स्थान स्तम्मान जातावेकवचनम् । तुलबन्नेव उन्मिमान एव । उन्मानमिह तारत- म्यपरीक्षणं, 'किमनेन स्तम्भेन धर्पयितन् प्रहरेयं किममुना स्तम्भेनेति तत्सारफल्गु- तां दृष्टया पर्यालोचयन्नेव सन्नित्यर्थः । वारितः 'मा कुरु संरम्भ मिति प्रतिषिद्धः । स प्रष्टव्य इति पूर्ववाक्येन सम्बन्धः । भीमः, एकस्मिन् उक्त कस्मिंश्चित् संरम्भ । विमुक्तश्चेद् धर्मपुत्रेणानिवारितोऽभविष्यच्चेत् । शकुनिः, अस्मान् , नाक्षिपेत् न निन्देद् इदानीम् । तस्य तदानीमेव द्यूतसभायां भीमहतत्वसम्भवादिति तात्पर्यम् । अत्र व्यङ्ग्यस्य शकुनिवधस्य शकुनिकर्तृकानाक्षेपं वाच्यं प्रत्युपपादकतया गुणीभावो वेदितव्यः ।। ३८ ॥ अन्यदित्यादि । प्रस्तुतं वस्तु राज्यसंविभागार्थी दुर्योधनानुनयः, आपतितं तु कलहः । मात्रेति । अत्र संविभागविषये कर्दन कुत्सितः शब्दः 'एषा च भिक्षा मम दक्षिणा च' इत्येवरूपो याच्यादैन्यपरः शब्द इत्यर्थः । मा कार्य न कर्तुमर्हम् । तत् दुर्योधनधर्मबुद्धिविलम्भिणा मया कृतम् ; दुर्योधनस्य शकुनिदुर्बुद्धिनेयता- यां त्विदानीमप्यनुवर्तमानायामस्थान एव तत् प्रयुक्तमित्यनुशय्यत एवेति भावः । कर्दनमित्यस्य स्थाने कदर्थनमिति वा पाठः । कुत्सितं याचनमिति तदर्थः । कलह एव भवतु विवाद एव काममस्तु । न्यायानुगृहीतेन कलहेनैव कार्य साधयाम इति भावः । एतेन दुर्योधनवाक्यविषयोऽमर्पः प्रकाशितः ।। सष्टमाचार्य कार्यहानिमिया शमयन् दुर्योधन चोपच्छन्दयन्नाह-~-प्रसीद- स्वित्यादि । हे पौत्र ! पश्य प्रतीक्षस्व । तान इत्याक्षेपलभ्यं श्लोके यच्छन्दोपादानात् ।

·पञ्चरात्रे सव्याख्यान ज्येष्ठो भवान् प्रणयिनस्त्वयि ते कुटुम्बे तान् धारयिष्यसि मृगैः सह वर्तयन्तु ॥ ३९ ॥ शकुनिः ----- वर्तयन्तु वर्तयन्तु । भो आचार्य ! अलममर्पण । दुर्योधनो हि नाम, हितमपि परुषार्थ रुष्यति श्राव्यमाणो वरपुरुषविशेषं नेच्छति स्तूयमानम् । कर्णः tupa-- Rawa .. य इत्यादि । ये पाण्डवाः । दुर्बलाश्च बलहीनाश्च । कृपणाश्च कुत्सिताश्च । निराश्रयाश्च अशरणाश्च । भवन्तीति शेषः । अत एव त्वत्तः त्वया सह । साम सान्त्वं । मृगयन्ति इच्छन्तीत्यर्थः । न गर्वयन्ति च गर्थे न भजन्ते च, त्वय्युच्चै- शिशरसो न भवन्तीत्यर्थः । तान् पश्येति पूर्वेण सम्बन्धः । भवान् ज्येष्ठः कनिष्ठपा- लनाधिकृत इत्यर्थः । भवति । ते पाण्डवाः । त्वयि, प्रणयिनः स्निग्धवृत्तयः । भवन्ति । इत्थं वस्तुस्थितौ सत्यां प्रतिपत्तिं द्विकोटिकं प्रश्नकाका पृच्छति तान् पाण्डवान् । कुटुम्बे धारयिष्यसि स्वकुटुम्बे अन्तर्भाव्य भरिष्यसि किम् । मृगैः हरिणैः सह । वर्तयन्तु यावजीववनवासेनैव देहयात्रां कुर्वन्तु किम् । अर्थात् ते, हरिणसहवर्तनेन कार्यरूपेण कारणभूताया उपेक्षाया आक्षेपाद् 'अत्यन्तमेव तान् उपेक्षिष्यस एव किम् ' इति पर्यवसितः प्रभार्थः । अनयोश्च धारणोपेक्षापक्षयोः कतरः श्रेयानिति त्वमेव विमृश्य कथयेत्यभिप्रायः । उपेक्षापक्षस्य तत्कार्यमुखेन कथनं दुष्टत्वादनुपादेय एव स इति बोधनार्थम् । इह कार्येण प्रस्तुतेन कारणस्य प्र- स्तुतस्य द्योतनात् प्रस्तुताङ्कुरालङ्कारः । 'प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य द्योतने प्रस्तुताङ्कुरः इति तल्लक्षणम् ॥ ३९ ॥ वर्तयान्त्वित्यादि । मृगसहवर्तनपक्ष एव स्वीकार्य इति दुर्योधनं प्रति दुरु- पदेशोऽयं शकुनेस्तदनार्यत्वानुरूपः ॥ विगृह्य व्यवहारात् कार्यविपरीतादाचार्य बारयन् कार्यासद्धधनुकुलं व्यवहार- मार्ग कर्णः कल्याणबुद्धित्वाद् बोधयति-भो इत्यादिना । अमर्षेण रोषेण 'भ्रा- तृणां पैतृकम्' इत्यादित्वद्वाक्याद् दुर्योधनहृदयसन्दीपनान् प्रकाशितेन । अलं साध्य नास्ति । दुर्योधन इत्यादि श्लोकान्वयि । कुत इति चेदाह-हितमिति । हि यतः। दुर्योधनो नाम । परुषार्थ निष्ठुरवाच्यं । हितमपि पथ्यवाक्यमपि । श्राव्यमाणः सन् , रुष्यति कुप्यति तेज- ..

·प्रथमोऽङ्क: RE- ! गंतमिदमवसानं रक्ष्यतां शिष्यकार्य गज इव बहुदोषो मार्दवेनैव वाह्यः ॥ ४० द्रोणः - वत्स ! कर्ण ! तेजस्वि ब्राह्मण्यम् । काले सम्बोक्तिोऽस्मि । एषोऽहं भवच्छन्दमनुवर्ते । पुत्र ! दुर्योधन ! अहं तव प्रभावी ननु भीष्मः एष इदानी मार्गेणारब्धः । सान्त्वं हि नाम दुर्विनीताना- मौषधम् । दुर्योधनः न ममैव, कुलस्यापि मे भवान् प्रभुः । द्रोणः एतत् तवैव युक्तम् । तत् पुत्र स्वित्वात् । वरपुरुषविशेष श्रेष्ठपुरुषगतं गुणातिशयं । स्तूयमानं, नेच्छति न रोच- यते मानित्वात् । ईदृशस्वभावता दुर्योधनस्य प्रसिद्धति नामपदेन द्योत्यते । इदं यत् तव सामर्ष वचनं, यच्च तदनुरूपं दुर्योधनशकुन्यो: प्रतिवचनम् एतद् उभयमपीत्य- र्थः । अवसानं गतं समाप्ति प्राप्त, भूय ईदृशं न भवितुमर्हमिति भावः । शिष्य- कार्य पाण्डवकार्य दुर्योधनकार्य च । तत्राद्यं राज्यांशप्राप्तिरूपं, द्वितीयं गुरुदक्षि- णादानप्रतिज्ञानरूपं । रक्ष्यतां परिपाल्यतां न तु कोपादिना हाप्यताम् । तदर्थ किं कर्तव्यमिति चेदाह-बहुदोषः बहवो दोषा अनर्था यस्मात् कुपितादुत्पद्यन्ते स बहुदोषः । अर्थाद् दुर्योधनः । गज इव, मार्दवेन मृदुकर्मणा सान्त्वेनैवेत्यर्थः । वाह्यः नेतव्यः कार्यसिद्धिकक्ष्याम् ॥ ४० ॥ वत्सेत्यादि । तेजस्वि ज्वलनस्वभावम् , अतः शकुनिवचनात् कोपेन ज्वलितं मे हृदयमासीदित्यभिप्रायः । काले बोधनयोग्येऽवसरे । सम्बोधितः कार्य- सिद्धयपायं सम्यग् बोधितः । भवच्छन्दं भवदभिप्रायम् । प्रभावी ननु प्रभावो माहात्म्यम् अथवा अनुशासनस्वातन्त्र्यं तद्वान् किम् । प्रश्ने ननुशब्दः । 'प्रभावी' इत्यस्य स्थाने 'प्रभवामि' इति मातृकान्तरे पाठः ॥ एष इत्यादि । मार्गेण कार्यसाधकेन पथा। स च सान्त्वम् । आरब्धः आर- ब्धवान् व्यवहर्तुम् । भुक्ता ब्राह्मणा इतिवत् क्तः । दुर्विनीतानाम् अविधेयानाम् । औषधं दुर्विनयव्याधिभेषजं विधेयत्वापादकमित्यर्थः । वाक्यमिदमात्मगतं स्यात् ।। न ममैवेत्यादि । प्रभुः अनुशासनस्वतन्त्रः ।। एतदित्यादि । एतद् ईदृशं सर्वभावविश्वस्तत्वद्योतकं गुरुभक्तिपूतं वचनn मित्यर्थः ।

·पञ्चरात्रे सव्याख्यान त्वं पञ्च्यसे यदि मया न तवात्र दोष- स्त्वां पीडयामि यदि वास्तु तवैष लाभः । भेदाः परस्परगता हि महाकुलानां धर्माधिकारवचनेषु शमीभवन्ति ॥ ४१ ॥ दुर्योधनः तेन हि समर्थयितुमिच्छामि । द्रोणः पुत्र ! केन समर्थयितुमिच्छसि । , तत् पुत्र! त्वमिति । तत् मयि सर्वभावविश्वस्तत्वाद्धेतोः । हे पुत्र ! मया त्वं वञ्च्यसे यदि, अत्र तव दोषो न, अपि तु ममैव दोषः विश्वस्तशिष्यवञ्चकत्वा- पवादलक्षणो भविष्यति । अतस्त्वद्वञ्चनमयशस्यमात्मनः कथमहं कुर्या, किन्तु हितमेव ते कुर्यामिति विश्वसिहीति भावः । वा अथवा । त्वां पीडयामि यदि प्रति- श्रुतदक्षिणादानं निर्बन्धेन कारयामि चेदित्यर्थः । एषः पीडनं, विधेयप्राधान्यात् पुं- स्त्वम् । तव लाभोऽस्तु । स्वप्रतिज्ञानुपालनं गुरुदाक्षणासमर्पणं भ्रातृसंविभाग इत्येवं- रूपबहुविधधर्मसिद्धिहेतुरित्यङ्गीक्रियतामित्यभिप्रायः । 'वास्तु' इत्यस्य स्थाने 'वा स' इति पाठान्तरम् । चिरप्ररूढे द्वेषे विद्यमाने कथमहं तेषां राज्यसंविभागं कुर्यामिति चेत् , मदनुशिष्टधर्मापेक्षया त्वया द्वेषस्त्यक्तव्य इति सामान्यन्यायेन द्योतयन्नाह–महाकुला- नाम् उत्तमकुलप्रसूतानां पुरुषाणां । परस्परगताः अन्योन्यसंम्बद्धाः । भेदाः विद्वेषाः । धर्माधिकारवचनेषु धर्मोऽधिक्रियते एप्विति धर्माधिकाराणि धर्मनिरूपकाणि तथा- भूतेषु वचनेषु गुरुजनवाक्येपु, अथवा धर्माधिकाराः धर्मोपदेशाधिकारिणो गुरुजनाः तेषां वचनेषु अनुशासनवाक्येष्वित्यर्थः । प्रवृत्तेष्विति शेषः । शमीभवन्ति शमाः सन्धयः शान्तिगुणा वा, अशमाः शमा भवन्ति शमीभवन्ति शमात्मना विक्रियां प्राप्नुवन्ति, मिथो भेदाः प्ररूढा अपि महाकुलानां गुरुजनोपदिष्टधर्मापेक्षागौरवात् स्वरूपतो नश्यन्ति, शमाश्चोत्पद्यन्त इति भावः । भेदविरुद्धेष्वपि शमेषु भेदस्वरू- पनाशोत्तरकालभावित्वमात्रेण भेदविकारत्वोपचारः । अनेन सामान्यन्यायोपन्यासेन प्रस्तुतविशेषद्योतनादप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । शमीभवन्तीति 'कृभ्वस्तियोगे- (५-४-५०) इति च्विप्रत्ययः ॥ ४१ ॥ तेन हीत्यादि । तेन हि तर्हि । समर्थयितुं मन्त्रयित्वा निर्णेतुम् ।। a ·प्रथमोऽङ्कः। ! भीष्मेण कर्णेन कृपेण केन किं सिन्धुराजेन जयद्रथेन किं द्रौणिनाहो विदुरेण सार्धं पित्रा स्वमात्रा वद पुत्र ! केन् ॥ ४२ ।। दुर्योधनः -- नहि नहि, मातुलेन । द्रोणः किं शकुनिना । हन्त विपन्नं कार्यम् । दुर्योधनः-मातुल ! इतम्तावत् । वयस्य ! कर्ण ! इतस्तावत् । द्रोणः--(आत्मगतम् ) भवतु, एवं तावत् करिष्ये । (प्रकाशम् ) वत्स! गान्धारराज! इतस्तावत् । शकुनिः -अयमस्मि । द्रोणः-वत्स! क्रोधप्रायं वयो जीर्ण क्षन्तव्यं वटुचापलम् । अस्य रूक्षस्य वचसः परिष्वङ्गः शमीक्रिया ॥ ४३ ॥ .. भीष्मेणेत्यादि । द्रौणिना द्रोणपुत्रेण अश्वत्थाम्ना । आहो अथवा । इह कतिपयानां नामनिर्देशः शकुनिव्युदासं द्योतयितुम् , एष्वन्यतम एव तव मन्त्रण- सहायो भवितुमर्हो, न तु शकुनिरिति ॥ ४२ ॥ नहीत्यादि । मातुलेन मातृभ्रात्रा शकुनिना । किं शकुनिनेत्यादि । हन्तेत्यतः प्राक् स्वगतमिति पठनीयं, कार्यविपत्तिव- चनस्य शकुन्यश्रव्यत्वात् । विपन्नं नष्टम् । शकुनि म्याद् मत्कृताक्रोशकोपाच्च का. यविपरीतमेव कथयिष्यतीत्यभिप्रायः ॥ मिथोमन्त्रणार्थ परमाप्ताभिमतौ शकुनिकर्णावाह्वयति-मातुलेत्यादि । इत इति मन्त्रणयोग्यदेशनिर्देशः ॥ दुर्योधने शकुनिदुर्मन्त्रितमपेक्षमाणे सति प्रतिपत्तिं मनसिकृत्याह-भवत्वि- त्यादि ॥ अयमित्यादि । वत्सेत्युपच्छन्दनार्थ वात्सल्यद्योतकम् । शकुनि प्रसादयति-क्रोधेत्यादि । क्रोधप्रायं कोपबहुलं । वटुचापलं । बालोचित मादृशानुचितं चपलकर्म रूक्षभाषणलक्षणम् । अस्य 'नास्माञ्छकुनिरा- क्षिपेदिति पूर्वोक्तस्य । परिष्वङ्गः वात्सल्यालिङ्गनं । शमीक्रिया शान्तीकरणं प्राय- श्चित्तमित्यर्थः । शमशब्दाच्छमवद्वृत्तेश्च्विप्रत्ययः, तद्युक्ताच्च कृञः शप्रत्ययः ॥ ४३॥ ..

·पञ्चरात्रे सव्याख्या , भीष्मः-(आत्मगतम्) एष शिष्यस्य वात्सल्याच्छकुनि याचते गुरुः । एवं सान्त्वीकृतोऽप्येष नैव मुञ्चति जिह्मताम् ॥ ४४ ॥ शकुनिः- (आत्मगतम्) अहो शठः खल्वाचार्यः, स्वकार्यलोभान्मां सान्त्वयति । (सर्वे परिक्रम्योपविशन्ति ।) दुर्योधनः मातुल ! पाण्डवानां राज्याधं प्रति को निश्चयः । शकुनिः न दातव्यमिति मे निश्चयः । दुर्योधनः दातव्यमिति वक्तुमर्हति मातुलः । शकुनिः यदि दातव्ये राज्ये किमस्माभिः सह मन्त्रयसे । ननु सर्वमेव प्रदीयताम् । । 'सा- , एष इत्यादि । सान्त्वीकृतोऽपि अनुनीतोऽपि । जिह्मतां कुटिल न्त्वीकृतो हि' इति ग्रन्थान्तरे पाटः ॥ ४४ ।। अहो इत्यादि । शटः वञ्चकः ॥ उपविष्टेषु सर्वेषु पृच्छति-मातुलेत्यादि । को निश्चयः किं तव मतम् । न दातव्यमित्यादि । मामपृष्दैवाचार्यस्य राज्याध्याच्नावसरोत्पादनं त्वया पूर्व कृतमयुक्तमित्याशयः ॥ दातव्यमित्यादि । इति वक्तुमर्हति, अनिच्छतापि भवता एवमिदानी वक्त- व्यमापतितं मम दानप्रतिज्ञारभसदोषादिति भावः ॥ यदीत्यादि । राज्ये यदि दातव्ये राज्यं दातव्यं चेत् तीत्यर्थः । सत्सप्तमी- मात्रप्रयोगेण पर्याप्तौ यदिशब्दस्य सहप्रयोगो व्यवहारवैचित्र्यात् । अथवा, सप्त- मीमात्रप्रयोगे यद्याक्षेपी तीर्थः सप्तमीवाच्यः, यदि दातव्यं राज्यं तीति तदार्थप्रतीतेः । तत्राक्षेपलभ्योऽपि यद्यर्थः स्पष्टतरप्रतिपत्तये यदिशब्दप्रयोगेण वा- च्यतां नीयते । यथा 'यदि दातव्यं राज्यं तर्हि किमस्मामिः सह मन्त्रयसे' इति प्रयोगे तार्थः सामर्थ्यगम्योऽपि तर्हिपदप्रयोगेण वाच्यतां नीयते, तद्वत् । ननु सर्वमेव प्रदीयतामित्यमर्षसर्वस्वाविष्करणम् ॥

·प्रथमोऽदः | .. कुत इति चेदाह दुर्योधनः वयस्य ! अङ्गराज! भवानिदानी न किञ्चिदाह कर्णः -इदानीं किमभिधास्यामि, रामेण भुक्तां परिपालितां च सुभ्रातृतां न प्रतिषेधयामि क्षमाक्षमत्वे तु भवान् प्रमाणं सङ्ग्रामकालेषु वयं सहायाः ॥ ४ दुर्योधनः -- मातुल ! बलवत्प्रत्यमित्रोऽनुपजीव्यश्च कश्चित् कुदेश- श्चिन्त्यताम् । तत्र वसेयुः पाण्डवाः । मातुलाभिप्रायेऽवगते कर्ण पृच्छति-वयस्येत्यादि । न किञ्चिदाह, आव- योरेवमभिप्रायविसंवादे समापतिते तव तूष्णीम्भावो न युक्त इत्यर्थः ।। इदानीमिति । इदानीं युवयोर्विसंवादावसरेऽस्मिन् । किमभिधास्यामि निर्णायकं न किञ्चिद् वक्ष्यामि । रामेणेति । रामेण दाशरथिना । भुक्तां फलतोऽनुभू- ताम् , अत एव परिपालितां च, सुभ्रातृतां प्रशस्तो भ्राता यस्य स सुभ्राता तस्य भावः सुभ्रातृता ताम् । न प्रतिषेधयामि न प्रतिषेधामि । स्वार्थे णिच् । राज्याध- दाने त्वया क्रियमाणे सत्यवश्यम्भाविनं तव पाण्डवानां च सौभ्रात्रलक्षणं महागुणं स्वयं घटयितुं योग्यमघटयन्नपि कथमहं विघटयेयामिति भावः । एवं तावत् सुभ्रातृ- त्वाप्रतिषेधभङ्गया सुभ्रातृत्वकारणस्य राज्यार्धदानस्य प्रस्तुतस्याप्रतिषेधो धोतितः । तर्हि राज्यार्धदानं युक्तमित्येव स्पष्टमुच्यतामिति चेत् तत्राह -- क्षमाक्षमत्वे तु रा- ज्यादानस्य युक्तत्वायुक्तत्वविमर्शविषये पुनः । भवान् प्रमाणं त्वमेव निर्णयप्रभ- विष्णुः न त्वहं, युक्तत्वोक्तौ युद्धाप्रसङ्गेन मय्यर्जुनवधप्रतिज्ञानिर्वहणकातरत्वशङ्को- दयाद् , अयुक्तत्वोक्तौ च धर्महापनदोषप्रसङ्गादिति भावः । इदानीं ममास्मिन् कार्यसङ्कटे त्वत्सौहार्दमुदासीनं चेत् , तत् कुत्रोपयोक्ष्यत इत्याशङ्कायामाह --- वयम् अहं मदर्याश्च । संग्रामकालेषु अक्षमत्वपक्षाश्रयेण त्वया पाण्डवैः सह यदा युद्धं प्रवर्त्य ते तेषु समयेष्वित्यर्थः । सहायाः, अर्थात् तव । भविष्याम इति शेषः । इह सुभ्रातृशब्दे 'वन्दिते भ्रातुः' (५-४-१५७) इति कपः प्रतिषेधः ॥ ४५ ॥ मातुलेत्यादि । बलवत्प्रत्यमित्रः बलवन्तः प्रत्यमित्राः शत्रवो येषु स तथा- भूतः । अनुपजीव्यश्च असस्यप्रसवतयोपजीवितुमयोग्यश्च । कुदेशः कुत्सितो देशः । चिन्त्यतां चिन्तयित्वा कथ्यताम् । पाण्डवाः, तत्र वसेयुः तथाविधं कुदेशं पाण्ड- वेभ्यो दद्याम् । तावता न काचिदस्माकं हानि:, प्रतिज्ञा च सत्या भविष्यतीत्यभि- प्रायः ॥ , , ,

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने
'हन्त भोः !
अथेदानीं,
शकुनिः
शून्यमित्यभिधास्यामि कः पार्थाद् बलवत्तरः ।
ऊपरेष्वपि सस्यं स्याद् यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४६ ॥
दुर्योधनः
गुरुकरतलमध्ये तोयमावर्जितं मे
श्रुतमिह कुलवृद्धैर्यत् प्रमाणं पृथिव्याम् ।
तदिदमपनयो वा वञ्चना वा यथा वा
भवतु नृप ! जलं तत् सत्यमिच्छामि कर्तुम् ॥ ४७ ॥
..
..
हन्तेति । हन्तभो इति विषादे । स च वक्ष्यमाणमर्थमनुसन्धाय ।
शून्यामिति । शून्यं तुच्छं, त्वदुक्तो विशेषणद्वयविशिष्टो देशः शशशृङ्गादि-
वदप्रसिद्ध इत्यर्थः । इति, अभिधास्यामि कथयिष्यामि । अप्रसिद्धत्वं विशेषणा-
प्रसिद्धिद्वारेण साधयति-पार्थाद् अर्जुनात् । बलवत्तरः, कः, न कोऽपि । अतो
बलवत्प्रत्यामित्रत्वमप्रसिद्धम् । यत्र येषु । युधिष्ठिरो राजा भवति, तेषु ऊषरेष्वपि
क्षारमृत्तिकात्मकेष्वपि देशेषु । सत्यं, स्यात् उत्पद्येत । अतोऽनुपजीव्यत्वमप्यप्र-
सिद्धम् । कुदेशदानेऽपि पाण्डवानां वृद्धिरेव भविष्यतीति कुदेशोऽपि तेभ्यो न
दातव्य इति भावः ।। ४६ ।।
अथेदानीमिति श्लोकान्वयि ।
गुर्विति । अथेति उक्तपक्षाक्षेपे । इदानीं, यत्, इह पृथिव्यां लोके । प्रमाणं
देयस्य स्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वाभिनिवर्तकं दानप्रतिग्रहमुख्यसाधकं । कुलवृद्धैः
भीष्मादिभिर्निमित्तभूतैः । श्रुतम् अधीतं, मया कुलवृद्धमुखादवगतमित्यर्थः । तत् ,
तोयं दानाङ्गं जलं । मे मया । गुरुकरतलमध्ये, आवर्जितम् अर्पितम् । अतो दान-
प्रतिग्रही प्रागेव निष्पन्नाविति भावः । तदिदं दानजलार्पणम् । अपनयो वा अनी-
तिनिमित्तकं वा । वञ्चना वा वञ्चनामूलकं वा। यथा वा प्रकारान्तरेण वा । भवतु।
हे नृप ! प्रजापाल ! प्रजापालनाधिकृतस्य धर्मतत्त्वं तवापि विदितमेवेति सम्बोधनेन
घोत्यते । तद् जलं । सत्यं तथ्यं । कर्तुम् इच्छामि न तु व्यवस्यामि । इच्छा ममास्ति
व्यवसायस्तु भवदनुमत्यधीन इति भावः । अत्र मे इति मयेत्यर्थे निपातः ॥४७॥

·प्रथमोऽङ्कः । - शकुनिः अनृतवचनान्मोचयितव्यो भवान् ननु । दुर्योधनः -- अथकिम् । शकुनिः ---- तेनहीतस्तावत् । (उपसृत्य) भो आचार्य ! इहात्रभवान् कुरुराजो भवन्तं विज्ञापयति । द्रोणः वत्स ! गान्धारराज ! अभिधीयताम् । शकुनिः यदि पञ्चरात्रेण पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतव्या, राज्यस्याध प्रदास्यति किल । समानयतु भवानिदानीम् । द्रोणः मा तावद् भोः ! (यैः ये) कर्तुकामैश्छलनं भवद्भिः संवत्सरैर्द्वादशभिर्न दृष्टाः । त पञ्चरात्रेण मयोपनेया वरं ह्यदत्तं विशदाक्षरेण ॥ ४८ ॥ अनतेत्यादि । नन्विति प्रश्ने । राज्यदानातिरिक्तेन केनाप्युपायेनात्मनोऽन- तवचनान्मोचनमनुमन्यसे किमित्यभिप्रायः ।। अथकिमिति । अङ्गीकरोमि ।। तेनेत्यादि । इतस्तावत्, इह मया सहागच्छेत्यर्थः ।। वत्सेत्यादि । अभिधीयतां त्वयैव । त्वमेव मत्कार्य प्रभुरिति वत्सलामन्त्रणेन सूच्यते ॥ यदीत्यादि । पञ्चरात्रेण पञ्चानां रात्रीणां समाहारः पञ्चरात्रं तेन । पाण्डवा- नाम् अज्ञातवासिनाम् । प्रवृत्तिः वार्ता । उपनेतव्या उपनेतुं शक्या । समानयतु उपनयतु अर्थात् पाण्डवानां प्रवृत्तिम् ।। मेति । मा तावत् त्वदुक्तः समयो मास्त्वित्यर्थः । भो इति कोपे। य इति । ये, इदानीमज्ञातवासिन इत्यार्थम् । द्वादशभिः वर्षेः 'अज्ञातवा- सकाले पाण्डवा दृष्टाश्चेत् पुनरपि द्वादश वर्षाणि वने वसेयुरिति पूर्वसमयानुसारेण दर्शने सत्यरण्यवासनेयतया सम्भावितपुनरावर्तनादशसंवत्सरैः करणभूतैरित्यर्थः । छलनं वञ्चनं । कर्तुकामैः कर्तु कामो येषां तैस्तथाभूतैः । एतेन दर्शनविषयप्रयत्ना- तिशयवत्त्वं सूचितम् । अथवा द्वादशभिः संवत्सरैश्छलनं कतुकामैरित्यस्यायमर्थः अज्ञातवासकाले दर्शनेन पाण्डवानां पुनद्वादशवर्षवनवासक्लेशप्रापणरूपं वञ्चनं कर्तुमभ्युपायम् अतीतवर्षद्वादशकेन मृगयमाणैरिति । भवद्भिः, न दृष्टाः अमुकदे- कोऽमुकावस्था बसन्तीति नोपलब्धाः । ते पाण्डवाः । पञ्चरात्रेण, मया उपनेयाः ..

·भीष्मः पौत्र ! दुर्योधन ! अच्छलो धर्मः । वयमपि तावदस्मिन्नर्थे
प्रीताः स्मः पश्य पौत्र !
वर्षण वा वर्षशतेन तेषां त्वं पाण्डवानां कुरु संविभागम् ।
तस्मात् प्रतिज्ञां कुरु वीर ! सत्यां सत्या प्रतिज्ञा हि सदा कुरूणाम् ।।
दुर्योधनः एष एव मे निश्चयः ।
द्रोणः (आत्मगतम्)
अद्य मे कार्यलोभेन हनूमत्त्वं गता स्पृहा ।
लङ्घयित्वार्णवं येन नष्टा सीता निवेदिता ॥ ५० ॥
उपनेतुमानेतुं शक्याः इति काकुः । नोपनेया इत्यर्थः । अशक्यार्थविषयेयं वः
समयकल्पनेति भावः । अनया च प्रतिश्रुतार्थस्यादानमेवार्थात् फलितं भवति;
ईशसमयच्छलेनादानस्य सूचनमपेक्ष्य स्वाक्षरैरेव वचनं ज्याय इत्याह-विश-
दाक्षरेण स्पष्टवर्णेन वचनेन । अदत्तम् अदानं, भावे क्तः । वरं हि ज्याय एव ।
वरमिति हीनोत्कर्षेऽव्ययम् । कर्तुकामैरित्यत्र 'तुंकाममनसोरपि' इति तुमुनो
मलोपः ॥ ४८ ॥
पौत्रेत्यादि । अच्छलः धर्मः छलास्पृष्टत्वमेव धर्मस्य लक्षणम् । अतो गुरु-
दाक्षिणादानरूपे धर्मे छलसम्बन्ध मा कृथा इति भावः । अस्मिन्नर्थे गुरुप्रार्थिते-
ऽर्थे ।
वर्षेणेत्यादि । वर्षेण अज्ञातवासवर्षे वर्तमानेऽतीते सतीत्यर्थः । वर्षशतेन
वा अज्ञातवासानन्तरमपि बहुषु वर्षेष्वतीतेषु सत्सु वा । न तु पञ्चषदिनाभ्यन्तर
एवेत्याभिप्रायः । तस्मात् संविभागशीघ्रकरणेऽस्मत्तात्पर्याभावादित्यर्थः । प्रतिज्ञां,
सत्यां कुरु फलवती कुरु, अशक्यानुष्ठानपञ्चरात्रसमयकल्पनया निष्फलां मा कुर्विति
भावः । अत्र 'वीर' इत्यस्य स्थाने 'वत्स' इति पाठान्तरम् ॥ ४९ ॥
एष इत्यादि । एष एवेत्येवकारेण शकुन्युपन्यस्तस्य समयबन्धस्याविचाल्य-
त्वमाह ॥
अद्येत्यादि । कार्यलोभेन अतिदूरदेशलङ्घनपूर्वकप्रियजनवाताशीघ्रानयनरूपे
कार्ये तर्षेण । मे स्पृहा, हनूमत्त्वं गता आञ्जनेयतादात्म्यमहं कामये इत्यर्थः ।
हनूमत्त्वस्पृहानिमित्तं हनूमद्गतं कार्यसाधनशक्तत्वमुत्तरार्धे निदर्श्यते-येन हनूमता ।
तद्धितवृत्तौ गुणीभूतस्यापि हनूमत्पदार्थस्य बुद्धया प्रविभागाद् येनेति सर्वनाम्ना
परामर्शः ॥ ५० ॥

·प्रथमोऽङ्कः |
तत् कुतोनुखलु पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतव्या ।
(प्रविश्य)
भट: जयतु महाराजः । विराटनगराद् दूतः प्राप्तः ।
सर्वे शीघ्रं प्रवेश्यताम् ।
भटः यदाज्ञापयथ । (निप्क्रान्तः ।)
(प्रविश्य)
दूतः
जयतु महाराजः ।
सर्वे किमागतो विराटेश्वरः ।
-विषादेनावृतो नोपगच्छति ।
सर्वे कस्तस्य विषादः ।
श्रोतुमर्हति महाराजः । यत् तत्संबन्धि सन्निकृष्टं कीचकानां
भ्रातृशतं,
..
तदित्यादि पलु कस्माद् देशात् ॥
इत्थं द्रोणस्य पाण्डवप्रवृत्त्युपलब्धियोग्यदेशाकाङ्क्षायां पाण्डवाध्युष्यमाणं विरा-
टनगरं प्रस्तोतुमुचितमिति तदानुगुण्येन भटप्रवेशः । प्रविश्येत्यादि । विराटनगरात्
विराटस्य तन्नामकस्य मत्स्यदेशाधिपस्य नगरात् । दूतः सन्देशहरः ।।
शीघ्रमित्यादि ।
यदित्यादि ॥
जयत्वित्यादि ।
किमित्यादि । विराटशब्दो जनपदेऽपि । तेन तदीश्वरो विराटेश्वरः ॥
विषादेनेत्यादि ।
क इत्यादि ।
श्रोतुमित्यादि । यदित्यादि श्लोकान्वयि । यद् यस्मात् कारणात् । सन्निकृत
एम् अन्तरङ्गं विराटस्यालत्वात् । तत्सम्बन्धि विराटसम्बन्धि ।

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने रात्रौ छन्नेन केनापि बाहुभ्यामेव हिंसितम् । दृश्यते हि शरीराणामशस्त्रजनितो वधः ॥ ५१ ॥ सर्वे कथमशस्त्रजनितो वध इति । कथमशस्त्रेणेति । (अपवार्य) भो आचार्य ! अभ्युपगम्यतां पंञ्चरात्रम् । द्रोणः (अपवार्य) किमर्थम् । भीष्मः भीमसेनस्य लीलेषा सुव्यक्तं बाहुशालिनः । योऽस्मिन् भ्रातृशते रोषः स तस्मिन् फलितः शते ॥ ५२ ॥ द्रोणः कथं भवान् जानाति । भीष्मः - --- , रात्रावित्यादि । बाहुभ्यामेव हिसितमित्यत्रानुमापकमाह अशस्त्रजनितो वधः हस्तमुष्टयाद्युत्पादितोऽभिवातः । विराटदूतेन दैवादुपहृतोऽयं कीचकच्छन्नव- धवृत्तान्तः पाण्डवच्छन्नवासाद्यभ्यूहस्थानतया भीष्मद्रोणौ प्रति यथा सप्रयोजनः तथा व्यक्तीभविष्यति ॥ ५१ ।। कथमित्यादि । कथम् , उपपद्यत इति रोपः ।। कथमित्यादि । अशस्त्रेणेति शस्त्रेण कीचकशतहननं केनापि वीरेण कामं कृतं भवेत् । अशस्त्रेण तु तत् कथं सम्भूतमिति चिन्तैषा । अशस्त्रवधस्य प्रच्छन्न- कृतस्य महाबलैकसाध्यस्य प्रच्छन्नवासिभीमसेनकृतत्वं तेन विराटपुरे पाण्डवानामुप- लब्धुं शक्यत्वं च विवरीप्यमाणं मनसि निधाय पञ्चरात्रसमयस्याङ्गीकार्यतामाह- भो इत्यादि । इयमपवार्योक्तिर्दुर्योधनादिभिर्मा श्रावीति ।। किमर्थमिति || भीमेति । एषा कीचकशतहिंसनं, विधेयप्राधान्यविवक्षया स्त्रीलिङ्गनिर्देशः। बाहुशालिनः महाबलस्य । भीमसेनस्य, लीला क्रीडा । सुव्यक्तं सुष्टु स्फुटम् । अत्र सन्देहो नास्ति । तत्रोपपत्तिमाह-अस्मिन् दुर्योधनादौ । भ्रातृशते । यो रोषः कोपः भीमसेनस्य। सः, तस्मिन् शते कीचकशते । फलितः फलवान् जातः ॥५२॥ कथमित्यादि । जानाति, अर्थाद् भीमसेनलीलेति । कथमित्यतः प्राग् 'अत्र पाण्डवा इति' इति मातृकान्तरे पाठः। स तु नातीव श्लिष्टार्थः ॥ , , ·प्रथमोऽङ्कः । कथं पण्डित! कुलेषु भ्रान्तानां बालचापलम् । नाभिजानन्ति वत्सानां शृङ्गस्थानानि गोवृषाः ॥ ५३ ॥ द्रोणः गोवृषा इति । हन्त सिद्धं कार्यम् । (प्रकाशम् ) पुत्र ! दुर्योधन ! अस्तु पञ्चरात्रम् । दुर्योधनः अथकिम् । अस्तु पञ्चरात्रम् । द्रोणः - भो भो यज्ञमनुभवितुमागता राजानः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः । इहात्रभवान् कुरुराजो दुर्योधनः, न, न, न, मातुलसहितः यदि पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतव्या, राज्यस्यार्धं प्रदास्यति किल । ननु पुत्र!। , ++ कथं पण्डितेति । हे पण्डित ! ऊहनिपुण ! गोवृषाः गोबलीवर्दाः महोक्षाः । कुलेषु नदीतटेषु । भ्रान्तानां तृणादिखादनार्थ सहचरितानां । वत्सानां बालवृषभानां । बालचापलं बाल्यनिमित्तं चपलकर्म, अथवा बालस्य पुच्छस्य चापलम् उत्क्षेपादिक चपलकर्म । शृङ्गस्थानानि शृङ्गाणां विषाणानां स्थानानि कुलतिर्यकप्रहारकौतुक जनितानि पदानि च । चार्थो गम्यः । कथं, नाभिजानन्ति न विदन्ति । नित्यसं- स्तुतस्य स्वजनस्य चेष्टितशैली स्वजनेन ज्ञायत एवेति भावः । सम्बोधनेन त्वमप्य- भिज्ञातुं निपुण इति द्योत्यते । अत्र गोवृषाणां वत्सचापलादिज्ञानेनाप्रस्तुतेन वर्ण्य- मानेन भीष्मगतस्य भीमसेनचेष्टितज्ञानस्य प्रस्ततस्य द्योतनादप्रस्तुतप्रशंसाल- ङ्कारः ॥ ५३ ॥ गोवृषा इत्यादि । गोवृषा इति गोवृषा आभिजानन्तीत्येतद् , युक्तमेवेति शेषः। अतो 'भीमसेनस्य लीलैयेति भीष्मोक्तिरुपपद्यत इति भावः । हन्तेति हर्षे । स च पाण्डवाज्ञातवासदेशस्यावगतत्वात् तत्र तत्प्रवृत्त्युपलम्भस्य सुकरतां मत्वा । सिद्धं सिद्धप्रायम् । इत्थं भीष्मेण मिथः सम्मन्त्र्य प्रकाशं पञ्चरात्रमङ्गीकरोति-~~-पुत्रे- त्यादि ॥ अथाकिमिति । दुर्योधनकृतमङ्गीकारं साक्षिमत्त्वेन द्रढयितुं सर्वान् राशः श्रावयति-भो भो इत्यादि । किलेति सम्भावनायाम् । दुर्योधन इति केवलोक्त्या तस्य क्रियास्वातन्त्र्यं शकुनिनिरपेक्षमिव भासमानं शकुनिकोपभयात् प्रतिषेद्धव्यं म- त्वाह-न न न केवलो दुर्योधनो नैव । किं तर्हि मातुलसहितः मातुलेन शकुनिना सहितः । ननु पुत्र! ननुशब्दोऽनुज्ञायां श्रावणमनुजानीहीत्यर्थः ॥ , ·/ पञ्चरात्रे सव्याख्याने दुर्योधनः अथकिम् । द्रोणः, एतद् द्विस्त्रिः सम्प्रधार्यताम् काले ज्ञास्यामि । द्रोणः भीष्मः (आत्मगतम्) आचार्यस्य यदा हर्षो धैर्यमुत्क्रम्य सूचितः शके दुर्योधनेनैष वञ्च्यमानेन वञ्चितः ॥ ५४ ॥ ननु गाङ्गेय!। - अथेति । अथकिं सर्वराजश्रावणमङ्गीकृतमित्यर्थः ।। एतदित्यादि । संप्रधार्यताम् इदानीमेव विमृश्य निर्धार्यताम । न तावत् पाण्डवप्रवृत्त्युपनयोत्तरकाले विसंवदितव्यमित्यभिप्रायः ॥ काल इति । काले पञ्चरात्रावसाने । ज्ञास्यामि पाण्डवप्रवृत्युपनयशक्तत्वमव- गमिष्यामि । सर्वथा पाण्डवप्रवृत्तिमुपनेतुं नैव शक्ष्यसीत्यभिप्रायः । इदमत्र बोद्ध- व्यं-भीष्मद्रोणाभ्यां भीमशौर्यबहुमानात् कीचकवधस्य भीमकृतत्वमूहितम् । दुर्योधनेन तु बलैश्वर्यदर्पान्धीकृतचेतसा पाण्डवावहेलिना शकुनिना च तदनुया- यिना भीमशौर्ये बहुमानाभावान्न तदूहितमिति । अत्र 'काले' इत्यत: प्राग् 'भवतु भवतु' इति ग्रन्थान्तरे पाटः ॥ नन्विति । अनुज्ञाने ननुशब्दः । गाङ्गेय ! गङ्गापुत्र ! । आवाभ्यामभ्युपगतं समयमनुष्ठीयमानमनुजानीहीत्यर्थः ॥ विराटनगरे पाण्डववास ऊहित एव केवलं, न तु निश्चितः । ऊहश्च वि- संवदेदपि । उषिता अपि तत्र पूर्व पाण्डवा इयता कालेनान्यत्र गता भवेयुरपि । तदिदमनालोचयनाचार्यः सिद्धमिव स्वार्थ मन्यमानो यदिदानीमतिमात्रं हृष्यति तन्मन्ये, वञ्चित एव पर्यवसाने भविष्यति, आतिहर्षस्य प्रायेण दुःखपर्यवसायित्वा- दित्यभिप्रायेण भीष्मो मनसि चिन्तयति-आचार्यस्येत्यादि । यदा यस्मात् कार- णादित्यर्थः । वञ्च्यमानेन दाक्षिणाछद्मना पाण्डवराज्यसंविभागाङ्गीकारसंकटे पा- त्यमानेन । अथवा यज्ञप्रस्तुतोत्पादनपूर्व यज्ञदक्षिणाप्रतिग्रहप्रार्थनं कार्यमाणेनेत्यर्थः । वञ्चितः समयच्छलेन विफलमनोरथः कृतः ।। ५४ ।। .

·प्रथमोऽङ्कः। AR- (प्रकाशम् ) पौत्र ! दुर्योधन ! अस्ति मम विराटेनाप्रकाशं वैरम् , अथ भवतो यज्ञमनुभवितुमनागत इति । तस्मात् क्रियतां तस्य गोग्रहणम् द्रोणः - (अपवार्य) भो गाङ्गेय! प्रियशिष्यः खलु मे तत्रभवान् विराटेश्वरः । किमर्थं तस्य गोग्रहणम् । भीष्मः - (अपवार्य) ब्राह्मणार्जवबुद्धे ! धर्षिता स्थशब्देन रोषमेप्यन्ति पाण्डवाः । अस्ति तेषां कृतज्ञत्वमिष्टं गोग्रहणे स्थितम् ॥ ५५ ॥ (प्रविश्य) भट: जयतु महाराजः । सज्जाः खलु रथा नगरप्रवेशाभिमुखाय । दुर्योधनः सर्वथा पाण्डवप्रवृत्त्युपलम्भार्थ यत्ने कर्तव्ये विराटं प्रति अभियानं तद- भ्युपायत्वबुद्धया कर्तव्यमिति मन्यमान आह-पौत्रेत्यादि । अप्रकाशं गूढं । वैर विरोधः । तस्मात् पूर्वसिद्धाद् वैराद् यज्ञानागमनापराधाच हेतोः । गोग्रहणं गोन- हणरूपोऽपकारः । विराटो हि गोधनसंपन्नः प्रियगोधनश्चेति गोग्रहणं तस्यापकारो भवति ।। भो गाङ्गेयेत्यादि । गोग्रहणमेव भवदिष्टसिद्धेरभ्युपाय इत्याशयवानाह-ब्राह्मणेति । ब्राह्मण ! अत एव आर्जवबुद्धे ! आर्जवे ऋजुकर्मणि ऋजुत्वे वा बुद्धिर्यस्य तस्य सम्बुद्धिः। कपटानभिज्ञेत्यर्थः । इष्टसिद्धयपायाविमर्शिन्निति वा । धर्षिता इत्यादि । धर्षिताः अभिहतोत्राः । रोषम् एष्यन्ति, रुष्टानात्मानं पराक्रमेण प्रकाशयिष्यन्तीत्यभिप्रायः । विराटेऽपक्रियमाणे किमेषामिति चेत् , त- त्राह-तेषां कृतज्ञत्वम् अस्ति । विराटभूम्युपजीवनजनितेन विराटविषयेण कृतज्ञ- त्वेन तच्छत्रुनिग्रहे यावच्छक्ति ते यतिष्यन्त एवेति भावः । एवञ्च यत् फलितं त- दाह-इष्टं पाण्डवोपलम्भनरूपं । गोग्रहणे स्थितम् आयत्तम् । हितमिति पाठे आहितं न्यस्तमित्यर्थः । शब्देनेत्यस्य स्थाने घोघेणेति पाठान्तरम् ॥ ५५ ॥ प्रविश्येत्यादि । नगरप्रवेशाभिमुखाय नगरप्रवेशे अवभृथानन्तरकरणीये हास्तिनपुरप्रवेशे अभिमुखाय । नगरेत्यस्य स्थाने 'वाहाः' इति ग्रन्थान्तरे पाठः ॥

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने : mare एभिरेव रथैः शीघ्रं क्रियतां तस्य गोग्रहः । गदा यज्ञप्रशान्ता च पुनर्मे करमेष्यति ॥ ५६ ॥ द्रोणः तस्मान्मे रथमानयन्तु पुरुषाः. शकुनिः हस्ती ममानीयतां, कर्णः भारार्थ भृशमुद्यतैरिह हयैर्युक्तो रथः स्थाप्यताम् । भीष्मः बुद्धिर्मे त्वरते विराटनगरं गन्तुं धनुस्त्वर्यतां सर्वे मुक्त्वा चापमिहैव तिष्ठतु भवानाज्ञाविधेया वयम् ॥ ५७ ॥ द्रोणः पुत्र ! दुर्योधन ! आवां तव युद्धे पराक्रमं द्रष्टुमिच्छावः । दुर्योधनः यदभिरुचितं भवते । एभिरवेत्यादि । एभिरेव अन्यार्थं सजीकृतैरेव, न तु विराटाभियानार्थ पार्थक्येन सन्जीकर्तव्यरित्यर्थः । शीघ्रं क्रियतामिति क्रियाया अभ्युपगमनं त्वरणं च युद्धकामुकत्वप्रयुक्तम् । यज्ञप्रशान्ता यज्ञकाले व्यापाराभावाद् विश्रान्ता । गदा च गदा तु । पुनः पश्चात् प्रस्थानानन्तरकाले ॥ ५६ ॥ तस्मादित्यादि । पुरुषाः कर्मकराः । भारार्थम् भारः युद्धे प्रदर्शनीयं मह- च्छूरकर्म, तदर्थम् । त्वर्यतां त्वरितमानीयताम् । इहैव हास्तिनपुर एव । तिष्ठतु वि- राटनगरं प्रति गमनं ते मा भूदित्यर्थः । आज्ञाविधेयाः किङ्कराः । भवतो भारं वोढुमस्मासु सन्नद्धेषु मास्तु ते विराटनगराभियानक्लेश इति तात्पर्यम् ।। ५७ ।। पुत्रेत्यादि । आवां भीष्मः अहं च । युद्धे गोग्रहणनिमित्ते । तव पराक्रम शौर्य । द्रधुम् इच्छावः, अत आवामपि त्वामनुगच्छाव इत्यर्थः ।। यदित्यादि । भवते इत्यत्र 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' (१-४- -४. ३३) इति सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी ॥

·प्रथमोऽङ्कः । द्रोणः वत्स ! गान्धारराज! अस्मिन् गाग्रहणे तव खलु प्रथभरथः । शकुनिः --- बाढम् । प्रथमः कल्पः । (निष्क्रान्ताः सर्वे ।) प्रथमोऽङ्कः। वत्सेत्यादि । तव खलु प्रथमरथः तवैवाग्रिमो रथः तवैवास्मिन् गोग्रहणोद्योग प्राधान्यमित्यर्थः । एतच्च प्रकृतिजिह्मस्य शकुनर्विराटाभिषेणनप्रतिबन्धे बुद्धिोत्प- द्यतामित्येतदर्थ तत्पुरस्कारवचनम् ॥ बाढमित्यादि । प्रथमः मुख्यः ॥ निष्क्रान्ताः सर्व इति प्रथमाङ्कपरिसमाप्तिः ॥

·अथ द्वितीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति वृद्धगोपालकः।) दृद्धगापालकः (क) गावो मे अहीणवच्छा होन्तु । अविहवा अ गोवजुवदीओ होन्तु । णो ळाआ विळाडो एकच्छत्तप्पुहुवीपदी होदु । महाळाअप्प विळाडष्प वष्षवडणगोप्पदाणणिमित्तं इमध्विं णअळोववणवी- हीए आअन्तुं गोधणं पव्वे अ किदमङ्गळामोदा गोवदाळआ दाळिआ अ दाव । एषु जेष्ठं गच्छिअ अणुभविष्षम् । (विलोक्य) किण्णुहु एषो वा- अषो षुक्खळुक्खं आळुहिअ षुक्खषाखाणिघट्टिअतुण्डं आदिचाहिमुहं वि- प्घळं विळवदि । षन्ती होदु षन्ती होदु अह्माणं गोधणष्ष अ । जाव एपु , कर्णादीनां पराजयः, (क) गावो मेऽहीनवत्सा भवन्तु । अविधवाश्च गोपयुवतयो भवन्तु । अस्माकं राजा विराट एकच्छत्रपृथिवीपतिर्भवतु । महाराजस्य विराटस्य वर्ष- वर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवीथ्यामागन्तुं गोधनं सर्वे च कृतमङ्ग- लामोदा गोपदारका दारिकाश्च तावत् । एषु ज्येष्ठयं गत्वानुभविष्यामि । किंनुखल्वेष वायसः शुष्कवृक्षमारुह्य शुष्कशाखानिघट्टिततुण्डमादित्याभिमुखं अथ द्वितीयोऽङ्कः । अथ विराटनगरे गोग्रणं, तद्वशाद् विराटसूनोरुत्तरस्य बृहन्नलासारथेः कौ- रवाणां च युद्धारम्भाः, विराटसूदेन भीमसेनेनाभिमन्योः कौ- रवानुयायिनो ग्रहणं, विराटाय ब्राह्मणवेषयुधिष्ठिरसहितायोत्तरेण बृहन्नलाया जयत- स्वनिवेदनम् , अर्जुनेन युधिष्ठिरभीमसेनयोस्तत्त्वाख्यानं, ततोऽर्जुनेन परितुष्टविराट- दत्ताया उत्तरायाः स्वपुत्रार्थे प्रतिग्रहणं च द्वितीयाङ्के वस्तु । तत्र गोग्रहणविषय- कौरवसंरम्भसूचनार्थमादौ प्रवेशकं रचयितुमौचित्याद् वृद्धगोपालकं प्रवेशयति- ततः प्रविशतीत्यादि ॥ गावो इत्यादि। अहीनवत्साः अहीना स्वस्तिमन्तः वत्सा यासां तास्तथाभू- अनपेतवत्सा वा । अविधवाः भर्तृमत्यः । एकच्छत्रपृथिवीपतिः एकं छत्रम् आधिपत्यचिह्नभूतं श्वेतातपत्रं यस्याः सा एकच्छत्रा एकस्वामिकेत्यर्थः । एकच्छत्रा- याः पृथिव्याः पतिः सार्वभौम इति यावत् । वर्षवर्धनगोप्रदानानिमित्तं वर्षवर्धने वा. , ता, ·द्वितीयोऽङ्कः । जेष्ठ गच्छिअ गोवदाळआणं दाळिआणं वाहळामि । (परिक्रम्य) अळे गो-- मित्तअ! गोमित्तअ!। (प्रविश्य) गोमित्रकः (क) मादुळ ! वन्दामि । वृद्धगोपालकः --- (ख) षन्ती होदु षन्ती होदु अमाअं गोधणष्ष अ । अळे गोमित्तअ! महाळाजष्ष विळाडश्श वष्षवड्ढणगोप्पदाणणि- मित्तं इमष्पि णअळोववणवीहीए आअन्तुं गोधणं षव्वे च किदमङ्गळामो- विस्वरं विलपति । शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु अस्माकं गोधनस्य च । यावदेषु ज्यैष्ठ्यं गत्वा गोपदारकाणां दारिकाणां व्याहरामि । अरे गोमित्रक ! गोमित्रक!। (क) मातुल ! वन्दे । ख) शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु अस्माकं गोधनस्य च । अरे गोमि- त्रक ! महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवीथ्या- .. र्षिकजन्मनक्षत्रमङ्गले यद् गोप्रदानं तद् निमित्तं प्रयोजकं यस्मिन् कर्मणि तद् यथा भवति तथा । आगमनक्रियाविशेषणमिदम् । आगन्तुं सजीकृतमिति शेषः । कृत- मङ्गलामोदाः कृतं मङ्गलं नववस्त्राभरणधारणलक्षणम् आमोदः स्रक्चन्दनादिः प्रीति- वी यैस्ते तथाभूताः । दारिकाः गोपबालिकाः । एषु गोपदारिकादारकेषु मध्ये । ज्यैष्ठयं नायकत्वं प्राधान्यम् । 'दाव एषु जेष्ठं' इत्यस्य स्थाने 'जाव हेष्ठं ते ' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । एवं चिन्तयन्नेवाग्रतो दुनिमित्तमुपलभ्याह--किण्णुहु इत्यादि। वायसः काकः । शुष्कशाखानिघट्टिततुण्डं शुष्कायां शाखायां निघट्टितं नितरां घट्ट- नं प्राप्तं तुण्डं मुखं यस्मिन् कर्मणि तद् यथा भवति तथा । विस्वरं विकृतस्वरं विलपति शब्दायते । अस्य दुर्निमित्तस्य गोपगोधनानर्थसूचकतां मत्वा तच्छान्ति- मागास्ते-षन्ती इत्यादि । यावदित्यादि । यावद् व्याहरामि व्याहरिष्यामि श- ब्दापयिष्यामि । 'यावत्पुरानिपातयो:'--(३-३-४) इति भविष्यति लट् । गोपदा- रकाणामिति षष्ठी कर्मणः शेषत्वविवक्षया ।। मादुळे त्यादि । पुनःशान्त्याशंसनपूर्व कर्तव्यमादिशति--चन्तीत्यादि ॥ ..

·पञ्चरात्र सव्याख्याने दआ गोवदाळआ दाळिआ अ । अळे गोमित्तअ! गोवदाळआणं दाळि- आणं वाहळा गोभित्रकः---(क) जं मादुळो आणवेदि। गोळक्खिणिए! घिदपिण्ड ! मिणि ! वषभदत्त ! कुम्भदत्त ! महिषदत्त ! आअच्छह आअच्छह सिग्धं । (ततः प्रविशन्ति सर्वे ।) सर्वे ---- (ख) मादुळ ! वन्दामो। वृद्धगोपालकः -- (ग) षन्ती होदु षन्ती होदु अह्माणं गोधणप्प अ गोवदाळआणं दाळिआणं (अ)। महाळाअप्ष विळाडष्प वप्षवडण- गोप्पदाणणिमित्तं इमष्णिं णअळोववणवीहीए आअन्तुं गोधणं । तत्तअं वेळं गाअन्तो णच्चन्तो होम । सर्वे--(घ) जं मादुळो आणवेदि । (सर्वे नृत्यन्ति ।) । ! मागन्तुं गोधनं सर्वे च कृतमङ्गलामोदा गोपदारका दारिकाश्च । अरे गोमि- लक! गोपदारकाणां दारिकाणां व्याहर । (क) यन्मातुल आज्ञापयति । गोरक्षिणिके ! घृतपिण्ड ! स्वामिनि ! वृषभदत्त ! कुम्भदत्त ! महिषदत्त ! आगच्छतागच्छत शीघ्रम् । (ख) मातुल ! वन्दामहे । (ग) शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु अस्माकं गोधनस्य च गोपदारकाणां दा- रिकाणां च। महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवी- थ्यामागन्तुं गोधनम् । तावती वेलां गायन्तो नृत्यन्तो भवामः । (व) यन्मातुल आज्ञापयति । जमित्यादि । मादुळेत्यादि । षन्तीत्यादि । आगन्तु सजीकृतमिति शेषः । तावती वेलां यावद् गोधन- मिहागच्छति तावन्तं कालम् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ।। जमित्यादि ॥

·द्वितीयोऽङ्कः। वृद्धगोपालकः--(क) हीही घुछ णच्चिदम् , घुछ गाइदं । जोद अह पि णच्चेमि । (नृत्यति ।) सर्वे --- (ख) हाहा मादुळ ! अदिमहन्तं ळेगुं उप्पदिदो। वृद्धगोपालकः -- (ग) ण हु ळे' एव्व, पंक्खुदुन्दुभिघोषं उप्प- दिदो। सर्वे ----- (घ) हाहा मादुळ ! दिवाचन्दप्पभापण्डुळजोवगुण्ठिदम- ण्डळु षुय्यो अत्थि अ णत्थि अ । गोमित्रकः --- (ङ) हाहा मादुळ ! एदे के वि मणुष्षा दहिपिण्डपण्ड- रेहि छत्तेहि घोडअषअडिअं आळुहिअ पव्वं घोषू विद्दवन्ति चोळा । (क) हीही सुष्ठु नर्तितं, सुत्रु गीतम्। यावदहमपि नृत्यामि । (ख) हाहा मातुल ! अतिमहान् रेणुरुत्पतितः । (ग) न खलु रेणुरेव, शङ्खदुन्दुभिघोष उत्पतितः । (घ) हाहा मातुल ! दिवाचन्द्रप्रभापाण्डुरजोवगुण्ठितमण्डल: सूर्योऽस्ति च नास्ति च । (ङ) हाहा मातुल ! एते केऽपि मनुष्या दधिपिण्डपाण्डरैश्छत्रै?- कशकटिकामारुह्य सर्व घोषं विद्रवन्ति चोराः । हीहीत्यादि । हीशब्दो विस्मये । स च सुष्टुगाननर्तनजनितः ।। अथ विराटनगरं प्राप्तानां कौरवाणां गोपालाभिमुखमागमनमन्यच्च चेष्टितं दर्शनक्रमेण वक्तुमुपक्रमः । तत्र सैन्यरजस्स मुद्गमं प्रथमं पुरो दृष्टवतामुक्ति:--हाहे- त्यादि । हाहेति कष्टे ॥ णहु इत्यादि । न खलु रेणुरेव रजः केवलं नोत्पतितमित्यर्थः ॥ हाहामादुछेत्यादि । दिवाचन्द्रप्रभापाण्डुरजोवगुण्ठितमण्डल: दिवाचन्द्रस्य प्रभेव पाण्डु धवलं यद् रजः धूलिः तेन अवगुण्ठित आच्छन्न: मण्डलो यस्य स तथाभूतः । इह 'पण्डुळजोह्नावगुण्ठिदो षुदमण्डलु' इति ग्रन्थान्तरे पाठो न हृद्यः। सूर्यः अस्ति च नास्ति च विरलरजसि क्वचिदाकाशस्य देशे लक्ष्यो भवति, सान्द्ररजसि क्वचिदलक्ष्यो भवतीत्यर्थः ॥ हाहेत्यादि । दधिपिण्डपाण्डुरैः दधिधनधवलैः । घोटकशकटिकाम् अश्व- शकटम् । घोषं गोपालपल्लीम् ॥

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने लुद्धगोपालक (क) हीही घरषंपादा उद्विदा । दारआ! दाळि- आ! विग्धं पक्कणं पविषह । सर्वे (ख) जं मादुळो आणवेदि । (निष्क्रान्ताः।) वृद्धगोपालकः (ग) हाहा चिट्ठह चिट्ठह । पहरह पहरह । गणह गह्णह । इमं वुत्तन्तं महाळाअविळाडश्श णिवेदइष्षामो । (निष्क्रान्तः ।) प्रवेशकः। -- " (ततः प्रविशति भटः ।) भट: भो भो निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजाय विराटेश्वराय एता हि दस्युकर्मप्रच्छन्नविक्रमैर्धार्तराष्ट्रहियन्ते गाव इति । तत्र हि, (क) हीही शरसंपाता उत्थिताः । दारकाः ! दारिकाः ! शीघ्र पक्कणं प्रविशत। (ख) यन्मातुल आज्ञापयति । (ग) हाहा तिष्ठत तिष्ठत । प्रहरत प्रहरत । गृणीत गृणीत । इमं वृत्ता- न्तं महाराजविराटाय निवेदयिष्यामः । हीहीत्यादि । हीशब्दो विषादे । उत्थिताः अर्थाचौरेभ्यः । पक्कणम् आल- यम् । यद्यपि पक्कणः शबरालयः, तथापि शबरसम्बन्धस्यात्राविवक्षा। अवरजाति- गृहत्वसाम्याद् गोपालगृहे शबरगृहत्वारोपो वा ।। जमित्यादि । हाहेत्यादि । इह गोधनं प्रहरणग्रहणक्रिययोः कर्म गम्यम् ॥ प्रवेशक इति । नीचपात्रप्रयोजितत्वात् ॥ अथ वृद्धगोपालमुखाद् विदितवृत्तान्तस्य भटस्य प्रवेश:-तत इत्यादि । दस्युकर्मप्रच्छन्नविक्रमैः दस्युकर्म चोरकर्म गोहरणं विराटाविदितमारभ्यमाणं, तेन प्रच्छन्नविक्रमैः । विवृतविक्रमत्वे विराटराजसमक्षं तदारब्धुमुचितमित्यर्थः । धार्तराष्ट्रः धृतराष्ट्रपुत्रैः दुर्योधनादिभिः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। द्रुतैश्च वत्सैय॑थितैश्च गोगणैर्निरीक्षणत्रस्तमुखैश्च गोवृषैः कृतार्तनादाकुलितं समन्ततो गवां कुलं शोच्यमिहाकुलाकुलम् ॥ १॥ इति (नेपथ्ये) किं धार्तराष्ट्ररिति । आर्य! अथकिम् । (प्रविश्य) काञ्चुकीयः सदृशमेतद् भ्रातृजनेष्वपि द्रोहिणाम् । एते हि, सज्जैश्चापैर्बद्धगोधाङ्गुलित्रा वर्मच्छन्नाः कल्पितस्यन्दनस्थाः । वीर्योसिक्ता युद्धसज्जाः कृतास्त्रा राज्ञो वैरं गोषु निर्यातयन्ति ॥ २ ।। जयसेन ! जन्मनक्षत्रक्रियाव्यामृतस्य महाराजस्य तावदकालनिवेदनं मन्युमु- त्पादयति । तस्मात् पुण्याहावसाने निवेदयिष्ये । भटः . द्रुतैरित्यादि । गवां कुलं गोत्वजातिविशिष्टानां पशूनां वृन्दं वत्सधेनुवृषभस- मवायात्मकम् । आकुलाकुलम् अत्यन्तोद्विग्नम् ।। १ ।। नेपथ्य इति । नेपथ्यगतत्य रङ्गमप्रविष्टस्योक्तिरित्यर्थः । किमित्यादि । अत्र उच्यत इति शेषः ।। आर्येत्यादि । अत्र 'अथकिं धार्तराष्ट्रैः' इति ग्रन्थान्तरे पाठः ।। काञ्चुकीय इत्यादि । काञ्चुकीयः कञ्चुको, येन नेपथ्ये व्याहृतं सोऽयम् । कञ्चुकशब्दान्निवृत्तार्थे छणि काञ्चुकीयशब्दः । एतद् गवां हरणं । भ्रातृजनेष्वपि अपिशब्दो द्रोहायोग्यत्वद्योतकः । सज्जैरित्यादि । सज्जैः आरोपितज्यैः । उपलक्षणे तृतीया । बद्धगोधागु- लित्राः गोधा ज्याघातवारणं अशुलित्रम् अङ्गुलित्राणं च बद्धं यैस्ते तथाभूताः । 'गोधा तला च न नरौ हस्तन्नो ज्यानिवारणे' इति यादवः । कल्पितस्यन्दनस्थाः कल्पितेषु उपकरणवत्तया सजितेषु रथेषु तिष्ठन्तीति तथाभूताः । राज्ञः विराटस्य । निर्यातयन्ति प्रतिकुर्वन्ति । एतेन निर्लज्जत्वं धार्तराष्ट्राणामुक्तम् ॥ २ ॥ जयसेनेत्यादि । मन्यु कोपं । पुण्याहावसाने पुण्यमहः पुण्याहं पुण्यदिनकार्य स्वस्तिवाचनाख्यं माङ्गलिककर्म तस्यावसाने समाप्तौ ।। ..

·पञ्चरात्र सव्याख्याने भटः ALMAANING -आर्य अतिपाति कार्यमिदं, शीघ्र निवेद्यताम् काञ्चुकीयः -इदं निवेद्यते । (ततः प्रविशति राजा।। मा तावद् व्यथितविकीर्णबालवत्सा गावो मे रथरवशङ्कया हियन्ते । पीनांसश्चलवलयः सचन्दनाो निर्लज्जो मम च करः कराणि भुङ्क्ते ॥ जयसेन ! जयसेन ! (प्रविश्य) जयतु जयतु महाराजः । राजा अलं महाराजशब्देन । अवधूतं मे क्षत्रियत्वम् । उच्यतां रणावस्तरः । मट: महाराज ! न विस्तरार्हाणि विप्रियाणि । एष समासः, Romamme ! - , आर्येत्यादि । अतिपाति विलम्बासहम् ।। इदमित्यादि । तत इत्यादि। मेति । मातावदिति गर्हायाम्। सा च वक्ष्यमाणस्वीयनिर्लजव्यापारविपया। रथरवशङ्कया रथध्वनिभिया । व्यथितविकीर्णबालवत्साः व्यथिता उद्विग्नाः विकीर्णाः तत इतो विक्षिप्ताः बालवत्साः, अथवा विकीर्णवालाः विक्षिप्तपुच्छाः वत्साः यासां तास्तथाभूताः । मे गावः हि यन्ते अद् दस्युभिः । पीनांसः मांसलस्कन्धः । चलवलयः चञ्चलकटकः । सचन्दनाः सचन्दनः अत एवार्द्रः । मम करश्च पाणिस्तु । निलंजः सन् , कराणि अन्नविशेषान् । “भिस्सा स्त्री दीदिविन षण् । पुन्नपुंसकयोश्चारं करमाहार्यमित्यपि ।" इति वैजयन्ती । भुङ्क्ते । तदिदं गर्हितं क- मेति मातावदिति निषेधेन द्योत्यते ॥ ३ ॥ जयत्वित्यादि ॥ अलमित्यादि । अवधूतं निरस्तम् ॥ महाराजेत्यादि । न वित्तरार्हाणि न प्रपञ्चनीयानि । एषः वक्ष्यमाणः । समासः निवेद्यवस्तुसंक्षेपः । - ·द्वितीयोऽङ्कः । ५ एकवर्णेषु गात्रेषु गवां स्यन्दनरेणुना । कशापातेषु दृश्यन्ते नानावर्णविभक्तयः ॥ ४ राजा - तेन हि, धनुरुपनय शीघ्रं कल्प्यतां स्यन्दनो मे मम गतिमनुयातुच्छन्दतो यस्य भक्तिः । रणशिरसि गवार्थे नास्ति मोघः प्रयत्नो निधनमपि यशः स्यान्मोक्षयित्वा तु धर्मः ॥ ५ ॥ भटः यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः।) भोः ! किन्नुखलु दुर्योधनस्य मामन्तरेण वैरम् । आ यज्ञम- नुभवितुमनागत इति । कथमनुभवामि । कीचकानां विनाशेन वयंमुन्नीतस- न्तापाः संवृत्ताः । अथवा परोक्षमपि पाण्डवानां स्निग्ध इति । सर्वथा योद्ध- व्यम् । हास्तिनपुरनिवासाच्छीलज्ञो भगवान् दुर्योधनस्य । अथवा, - , एकेति । गवां गात्रेषु अङ्गेषु । स्यन्दनरेणुना रथरजसा हेतुना । एकवर्णे- पु रजोरूषणेन सहजशुक्लत्वादितत्तद्वनिह्नवात् कपिशत्वरूपमेकमेव रजोवर्णमविशे- पात् प्राप्तेषु । गवां, गात्रेषु अङ्गेषु । कशापातेषु प्रतोदाभिघातस्थानेषु । नानावर्ण- विभक्तयः नानावर्णानां स्वतस्सिद्धानां शुक्लनीलादिवर्णानां विभक्तयः विभागरेखाः। दृश्यन्ते । एतेन रथिनां बाहुल्यं गोविषयः कशाभिघातद्रोहश्च प्रकाशितः ॥ ४ ॥ तेन हि धनुरित्यादि । कल्प्यतां सज्जीक्रियताम् । अनुयातु अनुगच्छतु । स इति कर्तुराक्षेपः, यस्य भक्तिरिति यत्पदनिर्देशात् । रणशिरसि युद्धान्ते । मो- घो नास्ति व्यर्थो न भवति । प्रयोजनमाह-निधनं मरणमपि । यशः कीर्तिकरं स्यात् । मोक्षयित्वा तु गाः शत्रुहस्तान्मोचयित्वा पुनः । धर्मः गोरक्षणरूपः, भ्यत इति शेषः ॥ ५ ॥ यदित्यादि । भो इत्यादि । माम् अन्तरेण माम् उद्दिश्य । आ इति वैरकारणस्य स्मर.. ण द्योतयति । उन्नीतसन्तापाः उन्नीत उपचितः सन्तापो येषां ते तथाभूताः संवृ- ताः। 'उपनीतसन्तापा' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । वैरस्य कारणान्तरमप्यूहते- अथवेत्यादि । पाण्डवानां, परोक्षम् अप्रत्यक्षं । स्निग्धोऽपीति, प्रत्यक्षं धार्तराष्ट्रध्ववि- ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने mammad . कामं दुर्योधनस्यैष न दोषमभिधास्यति । अथित्वादपरिश्रान्तः पृच्छत्येव हि कार्यवान् ॥ ६ । कोऽत्र (प्रविश्य) भटः जयतु महाराजः । भगवांस्तावदास्यताम् । भट: यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः । ) (ततः प्रविशति भगवान् ।) भगवान् -- (सर्वतो विलोक्य) भोः ! किन्नुखल्विदम् । गजेन्द्राः कल्प्यन्ते तुरगपतयो वर्मरचिता रथाः सानूकर्षाः कृतपरिकरा योधपुरुषाः । रुद्धं व्यवहरन्नपि प्रच्छन्नं पाण्डवेषु स्निग्धं व्यवहरामीत्येतदपि वैरस्य कारणं स्या- दित्यर्थः । भगवान् कपटमस्करिवेषेण विराटपार्श्वे वसन् धर्मपुत्रः । हास्तिनपुरनि- वासाद् भूतपूर्वांत् । स च भगवन्मुखादेव विराटेन विदितचर इत्यूह्यम् । शीलज्ञः वृत्तज्ञः बलाबलज्ञ इत्यर्थः । अतस्तं पृष्ट्वा प्रत्यभियोज्यस्य शीलं ज्ञास्यामीत्यभिप्रायः । पृष्टो भगवान् कल्याणबुद्धित्वात् परस्य दोषं न कथयिष्यतीति शङ्कते- अथवा काममित्यादि । कामं यद्यपि । दोषं रन्धं पराजयस्थानम् । कार्य- वता मया सोऽकथयन्नपि भूयो भूयः प्रष्टव्य एवेत्याभिप्रायं सामान्यन्यायेन सूचय. ति-कार्यवान् साध्यवान् जनः । अर्थित्वात् कार्यसिद्धथपायप्रेप्सुत्वाद्धेतोः । अप- रिश्रान्तः इष्टोत्तरागमनं यावदाखन्नः सन् । पृच्छत्येव, न तु प्रश्नवैफल्याभिया तू- ष्णीमास्ते इत्यर्थः । हिः प्रासद्धौ, ईदृशो हि लोकसमुदाचार इत्यर्थः । अप्रस्तुत- प्रशंसालङ्कारः ॥ ६ ॥ जयत्वित्यादि। भगवानित्यादि । यदित्यादि ॥ तत इत्यादि । भो इति विषादे । इदं वक्ष्यमाणम् । गजेन्द्रा इति । गजेन्द्राः गजश्रेष्ठाः । कल्प्यन्ते सज्जीक्रियन्ते, युद्धाहवेष. बत्तासम्पादनामह कल्पना । तुरगपतयः अश्वश्रेष्ठाः सादिनो वा। वर्मरचिताः , .. .

·': । shes- समुद्योगं दृष्ट्वा भयमननुभूतं स्पृशति मां न खल्वात्मन्यस्तं कृतमतिरहं ते तु चपलाः ॥ ७ ॥ (उपगम्य) जयतु भवान् जयतु । राजा विराटो भगवन् ! अभिवादये । भगवान् स्वस्ति। राजा अनुगृहीतोऽस्मि । भगवन् ! एतदासनम् । आस्यताम् भगवान् बाढम् । (उपविश्य) भो राजन् ! उद्योगः प्रस्तुतः कस्माच्छ्रीन सन्तोषमिच्छति । पीडयिष्यति सोत्सेकान् पीडितान् मोक्षयिष्यति ॥ ८॥ mundpunam- ७ , , कवचिताः । भवन्तीति शेषः । रथाः, सानूकर्षाः अनूकर्षोऽनुकर्षाख्यं रथस्या- धोधरणदारु, 'उपसर्गस्य-'(६-३-१२२) इति दीर्घः । तेन सहिताः । योधपु- रुषाः युद्धभटाः । कृतपरिकराः कृतसन्नाहाः । समुद्योगम् उक्तं युद्धोद्यमं । दृष्ट्वा, अननुभूतं, भयं, मां स्पृशति युद्धकालावश्यकरणीये विराटसाहाय्येऽस्माभिः क्रिय- माणे अज्ञातवासविपरीतमस्माकमात्मप्रकाशनं कथमपि स्यादित्यवंरूपं भयं मे जा- यत इति भावः । तर्हि साहाय्यकरणदशायामपि धैर्यमवलम्ब्यात्मा निद्भ्यतामिति चेत्, तदेतन्मम सुकरं न तु सद्भातृणामित्यभिप्रायेणाह आत्मन्यस्तम् आत्मगतम् आत्मविषयकम् । अर्थाद् भयं, न खलु नैव विद्यते अहमात्मानं यत्ना- न्निनुवीयैवेत्यर्थः । कुतस्तत्राह--अहं कृतमतिः निश्चितबुद्धिः धीर इत्यर्थः । तु किन्तु, ते वक्तृवाच्यादिवैशिष्टयाद् भीमादयो मद्भातर इत्यर्थः । चपला अधीराः । अतस्ते युद्धकण्डूलत्वात् कदाचिदतिपराक्रमप्रदर्शनेन स्वात्मानं प्रकाशयेयुरिति त- निमित्तं मे भयमस्तीति भावः । एवं वदता युधिष्ठिरेणाज्ञातवासवर्षपूर्तिर्जातापि प्रमादान्न स्मृतेदानीमिति बोद्धव्यम् । भीष्मसम्प्राप्तिप्रयोजनपर्यालोचनवशात्तु सा पश्चात् स्मरिष्यते 'किमर्थ खलु सम्प्राप्तः' (श्लो. १२) इत्यादि बदता ॥ ७ ॥ विराट इत्यादि । स्वस्तीति मङ्गलाशंसनम् ॥ अन्वित्यादि । बाढमित्यादि । बाढमित्यङ्गीकारे । उद्योग इति । कस्मात् केन हेतुना । उद्योगः, प्रस्तुतः प्रक्रान्तः । तत्र ·पञ्चरात्रे सव्याख्यान राजा भगवन् ! गोग्रहणादवमानितोऽस्मि । भगवान केन कारणेन । राजा - धार्तराष्ट्रः । भगवान् - धार्तराष्ट्ररिति । (आत्मगतम् ) भोः ! कष्टम् , एकोदकत्वं खलु नाम लोके मनस्विनां कम्पयते मनांसि । वैरप्रियैस्तैर्हि कृतेऽपराधे यत्सत्यमस्माभिरिवापराद्धम् ॥ ९ राजा भगवन् ! किमिदानी विचार्यते । त्रीन् सम्भाव्यमानान् हेतूनुल्लिख्य पृच्छति---श्रीः राज्यलक्ष्मीः । सन्तोषं तृप्ति । नेच्छति । भूयो वृद्धिमिच्छन्ती नवनवराज्यसाधनाय त्वां प्रोत्साहयति किमित्यर्थः । 'नहि नहि महिमानं प्राप्य तृप्यन्ति भूपाः' इति हि न्याय इति भावः । सोत्सेकान् गर्वितान् । पीडयिष्यति दमयिष्यति किम् । पीडितान् शत्रुणा केनापि अवरुद्धान् । मोक्षयिष्यति किम् । अत्र सर्वत्र प्रश्नकाकुः ॥ ८ ।। भगवन्नित्यादि । केनेति । केन कारणन निमित्तेन कत्रेत्यर्थः । मातृकान्तरे तु 'कारणेन' इति न पठ्यते ॥ धार्तराष्ट्रैरिति । दुर्योधनादिभिः । ज्ञातिकृतस्य गोग्रहणापराधस्य श्रवणेन लज्जित आत्मनि चिन्तयति- आत्मगतमित्यादि । एकोदकत्वमिति । लोके, एकादकत्वं ज्ञातित्वं खलु, अर्थाद् अनार्यजन- गतं तथाविधस्यैव कम्पनकर्तृत्वौचित्यात् । मनस्विनां सुशिक्षित हृदयानाम् आर्याणां तज्ज्ञातीनामित्यर्थः । मनांसि, कम्पयते उद्वेजयति दुनोति वा । अस्य सामान्यन्या- यस्य समर्थकं प्रकृतमर्थमाह---हि यतः । वैरप्रियैः, नैः अस्मद् ज्ञातिभिर्धार्तराष्ट्रैः । अपराधे निर्दोषविराटगोधनापहाररूपे । कृते सति । अस्माभिः, अपराद्धमिव अप- राधः कृत इत्यध्यवस्यामि । इवशब्द इहाध्यवसायार्थः । यत्सत्यमिति वाक्यसत्य- त्वावधारणे, तदिदमात्मन्यपराधित्वाध्यवसानवचनं सत्यमेवेत्यर्थः ॥ ९ ॥ भगवन्नित्यादि । किं विचार्यते चिन्त्यते भवता, न तु प्रकृतानुगुणं कि- ञ्चिदुच्यत इत्यर्थः॥

·द्वितीयोऽङ्कः भगवान् --- न खलु किञ्चित् । तेषामुत्सुकः । राजा अद्यप्रभृति निभृता भविष्यन्ति । यदि शक्तोऽपि युधिष्ठिरो मर्षयति, अहं न मर्षयामि । भगवान् - एवमेतत् । (आत्मगतम् ) अद्येदानी पर्णशय्या च भूमौ राज्यभ्रंशो द्रौपदीधर्षणं वा। वेषान्यत्वं संश्रितानां निवासः सर्व श्लाघ्यं यत् क्षमा ज्ञायते मे ॥ १० ॥ (प्रविश्य) जयतु महाराजः। अथ किं चेष्टते दुर्योधनः । भट: न खलु दुर्योधन एव, पृथिव्यां राजानः सर्वे प्राप्ताः । me- .. नेति । न खलु किञ्चिद् अप्रकृतं न किञ्चिच्चिन्त्यते , किन्तु प्रकृतमेवेत्य- र्थः । किं प्रकृतं, तदाह---तेषाम् उत्सुकः तेषु विषये दुःखितोऽहम् । दुश्चेष्टमानेषु धार्तराष्ट्रेषु कारुण्याद् विषीदामीत्यर्थः ।। अद्यत्यादि । निभृताः निश्चेष्टाः शान्तावलेपा इत्यर्थः । सद्य एव तान् दमयिष्यामीति भावः । मर्पयति यदि तितिक्षते चेत् , तान् सापराधानित्यार्थम् ।। एवमेतदिति । अद्येदानीमित्यादि । अत्र प्रथमपादो नवमवर्णविकल एव मातृकायां क्वचिद् दृश्यते । तत्र नवमवर्ण विशब्दं प्रक्षेतुमुचितं मन्यामहे । विभूमौ विरुद्धा- यां शयनानींयां वनभूमावित्यर्थः । मातृकान्तरे तु नवमवर्णः चशब्द एव पठ्य- ते । द्रौपदीधर्षणं द्रौपद्यवमाननं । वेषान्यत्वं रूपभेदं मस्कारसूद षण्डमन्दुरापति- गवाधिकृतसैरन्ध्रीलक्षणम् । सर्वम् उक्तम् अनुक्तं चास्माभिरनुभूतमखिलं क्लेशजा- तमित्यर्थः । श्लाध्यमित्यत्र अद्येदानीमिति सम्बध्यते, अद्यैव इदानीमेव 'शक्तोऽपि युधिष्ठिरो मर्षयतीति विराटवाक्यश्रवणसमय एव न तु प्रागित्यर्थः । श्लाघ्यं श्लाघाई । जातमिति शेषः । तत्र कारणमाह-यत् यस्मात् कारणात् । -यत् यस्मात् कारणात् । मे क्षमा, ज्ञायते, अर्थात् विराटप्रभृतिना साधुलोकेन ॥ १० ॥ जयत्वित्यादि । अथेत्यादि । न खल्वित्यादि ।

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने द्रोणश्च भीष्मश्च जयद्रथश्च शल्योऽङ्गराजः शकुनिः कृपश्च । तेषां रथोत्कम्पचलत्पताकैर्भग्ना ध्वजैरेव वयं न बाणैः ॥ ११ ॥ ना उत्थाय कृताञ्जलिः) कथं तत्रभवान् गाङ्गेयोऽपि प्राप्तः । भगवान् (आत्मगतम्) साधु धर्षितेनापि नातिक्रान्तः समुदाचारः - कोऽत्र । momanama ima- किमर्थ खलु सम्प्राप्तः कुरूणां गुरुरुत्तमः । शङ्क तीर्णा प्रतिज्ञेति स्मारणं क्रियते मम ॥ १२ ॥ राजा (प्रविश्य) भट: जयतु महाराजः। प्राप्तानाह-द्रोणश्चेत्यादि । रथोत्कम्पचलत्पताकैः रथानामुत्कम्पेन उच्चल- नेन चलन्त्यः पताका: केतुपटाः येषां तैस्तथाभूतैः । वजेरेव, भन्नाः, ध्वजदर्शन मात्रमपि तावदस्माकं परिभवावहमित्यर्थः । बाणैः न भनाः बाणपातनं तु अद्यापि तैर्नारब्धमिति भावः ॥ ११ ॥ उत्थायेत्यादि । अमर्षकालेऽपि पूज्यपूजाया अव्यतिक्रमोऽनेन सूचितः ।। साध्वित्यादि । साधु युक्तम् । अर्थात् समुदाचारानतिक्रमणम् । समुदाचा. र: उचिताचरणम् । किमर्थमिति । कुरूणां कुरुवंश्यानाम् । उत्तमो गुरुः पितामहो भीमः । किमर्थं कस्मै प्रयोजनाय संप्राप्तः । गोग्रहणं तु भीष्मसंप्राप्तेः प्रयोजनं न भवितुमर्हत्यना- र्यकर्मत्वादित्यभिप्रायः । प्रयोजनमूहते-प्रतिज्ञा तीर्णा अज्ञातवाससंवित् सभ्यगनु- ष्ठानेन परिसमापिता, अज्ञातवासवर्षे नैकोऽपि दिवसोऽतिवाह्यतयेदानी परिशिष्यत इत्यर्थः । इति एवं । मम, स्मारणम् अभिज्ञापनं । क्रियते, अर्थाद् गुरुणा । स्मारणं हि अस्मद्वत्सलेन, भीमसेने कीचकवधकर्तृत्वबुद्धया विराटनगरेऽस्मदज्ञातवासमनु- मितवता, पितामहेन मम पाक्षिकास्मरणपरिहारायावश्यं कर्तुमुचितं; स्मरणं चास्मदु- पजाव्यावरीटद्रोहिष्वस्माकमात्मप्रकाशनभयत्यागेन प्रतापाविष्करणार्थमवश्यमपेक्षित- मिति भावः । शङ्के इत्थं मे तर्कः ॥ १२ ॥ कोऽत्रेति ॥ जयत्वित्यादि ॥ .

·द्वितीयोऽङ्कः । राजा भटः सूतस्तावदाहूयताम् । यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः ।) (प्रविश्य) -जयत्वायुप्मान् । मूतः ग्थमानय शीघ्रं मे श्लाघ्यः प्राप्तो रणातिथिः । तोषयिष्ये शरीष्म जेष्यामीत्यमनोरथः ॥ १३ ॥ मूतः -यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । आयुष्मन् ! रिपूणां सैन्यभेदेषु यस्ते परिचितो रथः । रथचर्या बहिष्कर्तुं तमास्थायोत्तरो गतः ॥ १४ ॥ कथं निर्यातः कुमारः । भगवान् भो राजन् ! संवार्यतां संवार्यतां कुमारः । अगणितगुणदोषो युद्धतीक्ष्णश्च बाल्या- न च दहति न कश्चित् सन्निकृष्टो रणाग्निः -- सूत इत्यादि । यदित्यादि । जयत्वित्यादि । आयुष्मानिति सूतस्य राजानं प्रति समुदाचारः ॥ स्थमित्यादि । रणातिथिः रणेन तर्पणीयोऽतिथिः । भीष्म, शरैः मदीयध- नुर्मुक्तैर्बाणैः । तोषयिष्ये प्रीणयिष्यामि, रणातिथिहिं कथञ्चित् तोषणीय इति कृ- त्वा; न तु जेष्यामीत्यर्थः । तजयो हि मनोरथस्याप्यविषय इत्याह--जेष्यामी- त्यादिना ।। १३ !! . , रिपूणामित्यादि । सैन्यभेदेषु सैन्यव्यूहविदारणेषु । परिचितः शिक्षितचर्यः न तु दार्शतचर्य इत्यर्थः । अत एवाह-~-रथचर्या बहिष्कर्तुम् अभ्यस्ता रथचर्या युद्धरङ्गे प्रकाशयितुमित्यर्थः ॥ १४ ॥ कथमित्यादि ॥ भो राजनिति । संवार्यतामित्यादि श्लोकान्वयि ।

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने mus अथञ्च परिहरन्ते धार्तराष्ट्रा न किञ्चि- न्न खलु परिभवात् ते युद्धदोषान् ब्रवीमि ॥ १५ ॥ राजा -तेन हि शीघ्रमन्यो रथः कल्प्यताम् । सूतः यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । राजा अथवा एहि तावत् । मूतः आयुष्मन् ! अयमस्मि । राजा त्वमिदानी कुमारस्य किं न वाहितवान् रथम् । अनुज्ञातोऽसि किं तेन न गज्ञां सारथिर्भवान् ॥ १६ ॥ .. अगणितेति । बाल्याद् अगणितगुणदोषः अगणितौ अचिन्तितौ गुणदोषौ युद्धसम्भावितौ येन स तथाभूतः । युद्धतीक्ष्णः युद्धे तीक्ष्णः आत्मत्यागी च । कु- मारः युवराज उत्तरः । संवार्यतां सम्यङ् निवर्त्यता, युद्धात् । सन्निकृष्टः सन्निहि- तः । कश्चित् रणाग्निः । न च न दहति दहत्येव । जनमुपस्थितमिति कर्म गम्यम्। कञ्चिदिति वा पाठः । बालमबालं वा कश्चिदप्यदन्न मुञ्चतीत्यर्थः । रणस्वभाव- मुक्त्वा प्राप्तशत्रुस्वभावमाह ---अथच किञ्च । धार्तराष्ट्राः, किञ्चित् किमपि । न परिहरन्ते नोपेक्षन्ते, सर्वविधमपि प्रत्यनीकमविशेषान्मारयन्तीति भावः । युद्धदो- षान् प्रकृतयुद्धसम्भावितान् अनर्थान् । परिभवात् ते न खलु ब्रवीमि परिभवं त्वत्पु- त्रावमाननमभिसन्धाथ तुभ्यं नैव वच्मि, किन्तु त्वद्विषयात् सौहार्दाद् वच्मीत्यर्थः । परिभवादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी । 'तीक्ष्णा त्रिनिशितोष्णयोः ! आत्मत्यजि च' इति केशवः ॥ १५ ॥ तेन हीत्यादि । कल्प्यतां सज्जीक्रियतां । तमधिरुह्याहमेव युद्धार्थ यास्यामि उत्तरं च वारयिष्यामीत्यभिप्रायः ।। यदित्यादि। गन्तुं प्रवृत्ते सूते जिज्ञासितमन्यत् प्रयुकामस्तमायति---अथवेत्यादि ।। आयुष्मन्नित्यादि । पृच्छति-त्वमित्यादि । किं न बाहितवान् न प्राजितवान् । त्वया हि निपुणेनेदृशेऽवसरे रथो वाहयितव्य इत्याभिप्रायः । अवाहनं ते किं कुमारानुज्ञाकृ- तम् , आहोस्वित् स्वेच्छाकृतमिति पृच्छति -अनुज्ञात इत्यादि । अनुज्ञात: 'मम ·S: ms- सूतः प्रसीदत्वायुष्मान् । रथं संकल्पयित्वा तु ' सूतसमुदाचार णोपस्थितः खल्वहम् । कुमारेण, किन्नु तत् परिहासार्थं किन्नु तत्रास्ति के मामतिक्रम्य सारथ्ये विनियुक्ता बृहन्नला ॥ १७ ॥ राजा कथं बृहन्नलेति । भगवान् --- राजन् ! अलमलं सम्भ्रमेण । यदि स्वचक्रोद्धतरेणुदुर्दिनं रथं समास्थाय गता बृहन्नला । परान् क्षणैर्नेमिरवैर्निवारयन् विनापि बाणान् रथ एव जेष्यति ॥ १८ ॥ " - रथमन्यो वाहयतु, मा त्वं वाहये ति दत्ताभ्यनुज्ञः । सारथिः न किं त्यक्तसारथ्या- धिकारः किमित्यर्थः । एतेन स्वेच्छाकृतत्वमवाहनस्य पृष्टं भवति ।। १६ ।। असाथित्वप्रश्नसूचितकोपं राजानं प्रसादयन्नाह–प्रसीदत्वित्यादि । संक- ल्पयित्वा सम्यक् सज्जयित्वा । इह ल्यबकरणमार्षम् । कुमारेणेति श्लोकान्वयि । 'कुमारेण तु' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । किन्न्विति । कुमारण, माम् , अतिक्रम्य परिहृत्य । बृहन्नला या विराट- कन्याया उत्तरायास्तौर्यत्रिकाचार्या रूपान्तरमर्जुनस्य सा बृहन्नलाख्या षण्डप्रकृतिः । सारथ्ये सारथिकर्मणि । विनियुक्ता कल्पिता । तद् बृहन्नलासारथ्यविनियोजनं । परिहासार्थ किन्नु परिहासो बाललीला मत्सारथ्य विडम्बना वा, तदर्थ किन्नु । तत्र बृहन्नलायां । कौशलं सारथिकर्मविनियोजनक्षमं सामर्थ्यम् अस्ति किन्नु । अथवा तत्र सारथ्यविनियोजने विषये । कौशलं कुशलकर्म, इतरदुर्लक्षोऽभिसन्धिरिति या- वत् । अर्थात् कुमारस्य । अस्ति किन्नु ।। १७ ।। कथमित्यादि । इतिशब्दादनन्तरम् 'आत्थे ति पूरणीयम् । हन्त महान् प्रमादः कुमारस्येत्यभिप्रायः ।। राजन्नित्यादि । सम्भ्रमेण आवेगेन । यदीत्यादि । स्वचक्रोद्धतरेणुदुर्दिनं स्वचऊः उद्धतम् उत्थापितं रेणुदुर्दिन पांसुवर्षे येन तं तथाभूतं । समास्थाथ अधिष्ठाय । क्षणैः क्षणैरेव द्वित्रैः, न तु चि- रकालापेक्षेत्यर्थः । 'क्षणाद्' इति मातृकान्तरे पाठः, एकेनैव क्षणेनेत्यर्थः । नेमि- रवैः चक्रप्रान्तध्वनिभिः । बाणान् विनापि उत्तरबाणमोचनाभावेऽपि रथ एव यो ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने राजा तन हि शीघ्रमन्यो रथः कल्प्यताम् । यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (निष्क्रान्तः।) (प्रविश्य) भट: भन्नः खलु कुमारस्य रथः । कथं भग्नो नाम । भगवान् कथमिदानीं भग्नो नाम । भटः -श्रीतुमर्हति महाराजः । बहुभिः समराभिज्ञैराच्छिन्नाश्वपथः परैः । भग्नो गहनलोभेन श्मशानाभिमुखो रथः ॥ १९ --- बृहन्नलाधिष्ठितः स एव रथः । जेष्यति शत्रून् पराभविष्यति । एतेन वृहन्नलाया रथचर्यानिपुणत्वमाविष्कृतम् । 'यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीविजयो भूतिर्बुवा नीतिमतिर्मम ।। ” इत्यागमोऽप्यत्रानुसन्धातुमुचितः ।।१८।। जिज्ञासितेऽर्थेऽवगते पूर्वाज्ञां स्मारयति-तेन हीत्यादि ।। यदित्यादि । स्वयं योद्धुकामया बृहन्नलया श्मशानगहनस्थापितनिजगाण्डीवाहरणाय युद्ध- भूमेनिवर्त्य कुमारस्य रथे श्मशानगहनाभिमुखं वाहिते तत्त्वानभिज्ञतया तद्भङ्गं मन्य- मानस्य भटस्य तद्वृत्तान्तनिवेदनार्थ प्रवेशः -प्रविश्य भट इत्यादि । भग्नः त्रुभिः परिभूतः ॥ कथमित्यादि ॥ कथमिदानीमित्यादि । श्रोतुमित्यादि । बहुभिरिति । बहुभिः, समराभिज्ञैः युद्धनिपुणैः । परैः शत्रुभिः । आ- च्छिन्नाश्वपथः आच्छिन्नः हठाक्रान्तः अश्वपथः अश्वगमनमार्गो यस्य स तथाभूतः। अत एव भनः युद्धभुवि प्रतिरुद्धगतिः प्राप्तपरिभवो वा । रथः, गहनलोभेन गह- नस्य काननस्थ लोभेन आशया । श्मशानाभिमुखः, जात इति शेषः, श्मशाने हि परिभूतभीरुनिलयनयोग्यं काननं सुलभमिति काननप्रत्याशया तत् प्रविष्ट इति भावः ॥१९॥ , ·भगवान् --- (आत्मगतम्) आ अत्र खलु गाण्डीवम् ।। (प्रकाशम्) भो राजन्! निमित्तं किञ्चिदुत्पन्नं श्मशानाभिमुखे रथे । धार्तराष्ट्राः स्थिता यत्र श्मशानं तद् भविष्यति ॥ २० ॥ राजा भगवन् ! अकाले स्वस्थवाक्यं मन्युमुत्पादयति । भगवान् अलं मन्युना । कदाचिदनृतं नोक्तपूर्वम् । राजा आ अस्त्येतत् । गच्छ भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः । भट: - यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः) -- आ इत्यादि । आ इति स्मरणे । स्मरणविषयमाह---अत्र खलु श्मशान एव । गाण्डीवम् अर्जुनधनुः । वर्तत इति शेषः । एतेन रथस्य तदाभिमुख्यं गा- ण्डीवग्रहणार्थमिति सूचितम् । तदिदं वस्तुतत्त्वं मनसिकृत्य शुभनिमित्तोदयवाचोयुक्त्या विराटमाश्वासय- ति—निमित्तमित्यादि । निमित्तं भाविशुभसूचकं । भाविनं सूच्यार्थमाह धार्त- राष्ट्रा इत्यादि । तद् युद्धरङ्गं । श्मशानं प्रेतस्थानं । भविष्यति, उत्तरः शत्रून् प्रे- तान् करिष्यतीत्ययमों रथस्य श्मशानाभिमुखीभावेन सूच्यत इति स्वस्थो भवेति भावः ॥ २० ॥ भगवन्निति । अकाले स्वस्थवाक्यानहें काले, परमोद्वेगकाले इत्यर्थः । स्वस्थवाक्यं स्वस्थस्यानुद्विग्नस्य वाक्यं शुभनिमित्तवाचोयुक्तिः । मन्यु कोपं शोकं वा । उत्पादयति । अयं भावः--वस्तुतो मत्परिभवनिमित्तेऽप्यर्थे शुभनिमित्तत्वं पाण्डित्यादारोप्य व्याचक्षाणस्य तव कालोचित उद्वेगो मनागपि न लक्ष्यते, तदेत- न्मय्यतिमात्रोद्विग्ने मत्समसुखदुःखस्य तवात्यन्तानहमिति ॥ आत्मकृते शुभनिमित्तव्याख्याने राज्ञो विश्वासं जनयितुमाह- --अलमित्या- दि । अनृतम् असत्यम् । उक्तपूर्व पूर्वम् उक्तम् उक्तपूर्वम् ।। आ इति । एतद् अनृतस्यानुक्तपूर्वत्वम् अथवा सत्यवाक्यत्वम् । अस्ति विद्यते । आ इत्यनुभूतस्य सत्यवाक्यत्वस्य स्मरणे । मनस्वास्थ्यसदृशमाह--- गच्छेत्यादि । भूयः पुनः ।। यदित्यादि ॥

·। पञ्चरात्र सव्याख्याने राजा को. नु खल्वेष सहसा कम्पयन्निव मेदिनीम् । नदीस्रोत इवाविद्धः क्षणात् संवर्तते ध्वनिः ॥ २१ ॥ ज्ञायतां शब्दः (प्रविश्य) भट: जयतु महाराजः । श्मशानान्मुहूर्तविश्रान्ततुरगेण कुमा- रेण तु, भगवान् एष मामनृतवादिनं न कुर्यात् । राजा -किं कृतं कुमारेण । भट: कृता नीला नागाः शरशतनिपातेन कपिला यो वा योधो वा न वहति न कश्चिच्छरशतम् । शरैः स्तम्भीभूताः शरपरिकराः स्यन्दनवराः शरश्छन्ना मार्गाः स्रवति धनुरुग्रां शरनदीम् ॥ २२ ॥ , कोन्वित्यादि । नदीस्रोत इव नद्याः स्रोतः जलसन्तान इव । आबिद्धः वक्रः । वक्रत्वं च शरगतिवक्रत्वकृतं, ध्वनेः शरगतिजन्यताया बोधयिष्यमाणत्वात् । इद- मुपात्तं गम्यमविच्छिन्नवाहित्वं च नदीस्रोतस्सादृश्यप्रयोजकं बोद्धव्यम्। संवर्तते जायते ॥ २१ ॥ जयत्वित्यादि । श्मशानात् श्मशानं प्राप्य । ल्यब्लोपे पञ्चमी । मुहूर्तवि- श्रान्ततुरगेण मुहूर्त विश्रान्ताः तुरगाः रथाश्वाः यस्य तेन । कुमारेण तु, इदं व- क्ष्यमाणश्लोकान्वयि । तुशब्दो विशेष द्योतकः ॥ अर्धोक्त भटवचनशेषस्य स्वीयनिमित्तवाचोयुक्तयनुगुणतामौत्सुक्यात् स. म्भावयति-एष इत्यादि । किमित्यादि ॥ कृता इत्यादि । नागाः गजाः । कपिलाः रक्तवर्णाः शरक्षतासृक्परिलपव- शादिति भावः । यः अश्वः । शरशतं न न वहति प्रतियं प्रतियोधं च बहवो बाणा अङ्गेषु लग्ना इत्यर्थः । शरपरिकराः बाणपरिवाराः बाणमया इत्यर्थः । छ- ..

·पोऽ भगवान् (आत्मगतम्) एतदक्षयतूणित्वं येन शक्रस्य खाण्डवे । यावत्यः पतिता धारास्तावन्तः प्रेषिताः शराः ॥ २३ ॥ अथ परोष्विदानी को वृत्तान्तः । अप्रत्यक्षं हि तत्र मे । प्रवृत्तिपुरुषाः कथयन्ति- धनुर्घोषं द्रोणस्तदिदमिति बुद्धा प्रतिगतो ध्वजे बाणं दृष्ट्वा कृतमिति न भीष्मः प्रहरति । शरैर्भग्नः कर्णः किमिदमिति चान्ये नृपतयो भयेऽप्येको बाल्यान्न भयमभिमन्युर्गणयति ॥ २४ ॥ meena .. ना: रुद्धाः । स्त्रवति स्रावयति, सुधातुरन्त वितण्यर्थः । उग्रां भीषणां । शरनदी बाणप्रवाहम् । एतेन बाणप्रवाहसमुत्थत्वमुक्तध्वनेरावेदितम् ।। २२ ।। एतदिति । एतद् धनुष उग्रशरनदीस्रावित्वम् । अक्षयतूणित्वम् अक्षये बाणक्षयरहिते तूण्यौ निषनौ यस्यार्जुनस्य धनुषो वा सोऽक्षयतृणिः, तस्य भावस्त- त्वम् । कार्यहत्वोरभेदोपचाराद् अक्षयतूणित्वहेतुकमित्यर्थः । अक्षयतृणित्वं क्रिया- न्तरे दृष्टप्रभावमित्याह-खाण्डवे खाण्डवाख्ये बने । दह्यमाने सतीति शेषः । यावत्यः यत्परिमाणाः । शक्रस्य धाराः खाण्डवदाहशमनार्थमिन्द्रेण प्रवर्तिता मेघ- वृष्टिधाराः । पतिताः प्रवृत्ताः । तावन्तः तत्परिमाणाः, वृष्टिधारावदविच्छिन्ना अस- क्याश्चेत्यर्थः । शराः, येन अक्षयतूणित्वेन हेतुना । प्रेषिताः अर्थादर्जुनेन । इह अक्षयतूणित्वमित्यत्र कवभाव आर्षः । अथवा निषङ्गार्थस्तूणिशब्दो हस्वान्तोऽप्य- स्ति--'तूणी चाक्षयसायके' (श्लो० ६१) इति यथा ॥ २३ ॥ अथेत्यादि । परेषु शत्रुषु ।। अप्रत्यक्षमित्यादि । तत्र परवृत्तान्तविषये । अप्रत्यक्षं साक्षाद्दर्शनाभावः । प्रवृत्ति पुरुषाः वृत्तान्तोपलभ्भनियुक्ताः पुरुषाः । कथ्य... नमाह-धनुरित्यादि । द्रोणः, धनु?षं चापध्वनिम् अर्थादुत्तर- रथादुत्पन्नम् । तदिदमिति बुद्धा अमुकसम्बन्धिनोऽमुकचापस्यायं घोष इति प्रत्य- भिज्ञायेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञा हि तदिदमिति बुद्धिरित्युच्यते । प्रतिगतः युद्धानिवृत्त इत्यर्थः । भीष्मः, ध्वजे स्वकीये केतौ । बाणं, परकीयं, दृष्ट्वा, कृतमिति युद्धेनाल- १ ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने -- : , , भगवान् -- कथमभिमन्युः प्राप्तः । भो राजन् ! युध्यते यदि सौभद्रस्तेजोग्निवंशयोर्द्वयोः । सारथिः प्रेष्यतामन्यो विक्लबात्र बृहन्नला ॥ २५ ॥ राजा मा मा भवानेवम्। भीष्मं रामशरैरभिन्नकवचं द्रोणं च मन्त्रायुधं कृत्वा कर्णजयद्रथौ च विमुखौ शेषांश्च तांस्तान् नृपान् मिति । मत्वेति शेषः । न प्रहरति, अर्थाच्छत्रुम् । कर्णः, शरैः, भग्नः पीडितः परिभूतो वा । अन्ये नृपतयश्च, किमिदमिति इदं द्रोणभीष्मादिभङ्गनिमित्तं प्रत्य- र्थिपराक्रमणं । किमिति लोकातिशायीति, चिन्तयन्तीति शेषः । किमित्यतिशयाथें- ऽव्ययम् । भयेऽपि इत्थं भयस्थानेऽपि । अभिमन्युः, एकः एक एव, बाल्याद् , भयम् अपाय । न गणयति अगणयन् युध्यत इत्यर्थः । यज्ञानुभवार्थमागतोऽभिमन्यु र्गोग्रहणेऽस्मिन् सहायत्वेनानीतो द्रष्टव्यः ॥ २४ ।। कथामित्यादि। युध्यत इति । द्वयोः वंशयोः पाण्डवकौरववंशयोः पाण्डवयादववंशयाई । तेजोग्निः तेजसि प्रतापे अग्निः आग्निसदृशः । सुभद्राया अपत्यं पुमान् सौभद्रः अभिमन्युः । युध्यते यदि, अन्यः सारथिः, प्रेष्यताम् उत्तररथवाहनार्थम् । कुत इत्यत्राह-बृहन्नला, अत्र सौभद्रे विक्लबा अशक्ता । काम भीष्मादिविषये शक्ता, तथापि सौभद्राविषये न शक्तेत्यर्थः । भीष्मादिधर्षिणापि बृहन्नलासारथ्येन सौभद्र- शौर्यमधृष्यामिति विराटग्राह्योऽभिप्रायः, विक्लबत्वं पुत्रवात्सल्यप्रयुक्तमिति तु वक्तृ- हृदयनिगूढोऽभिप्रायः ॥ २५ ॥ मामेति । भवान् , एवं 'विक्लबात्र बृहन्नला' इत्यनेन प्रकारेण । मा मा, वदत्विति शेषः । बृहन्नलायाः सौभद्रविषये वैक्लव्यं, तदन्यविषये प्रागल्भ्यं वा न कार्यकारि, अपि तु मत्पुत्रशौर्यमेवेति सौभद्रधर्षणं प्रति सन्देहस्ते मा भूदिति .. भावः । तदिदमुपपादयति-भीष्ममिति । रामशरैः परशुरामबाणैः । आभिन्नकव- चम् अविदारितकञ्चकम् । एतेन रामाजय्यत्वमम्बोपाख्यानप्रसिद्धमुक्तम् । भीष्मं । मन्त्रायुधं मन्त्रः आयुधं प्रहरणं यस्य तं तथाभूतम् । एतेन शौर्यातिरिक्त तपोबलशालित्वं सूचितम् । द्रोणं च, कर्णजयद्रथौ च, शेषान् अवशिष्टान् । तां- ·द्वितीयोऽङ्कः । सौभद्रं स्वशरैर्न धर्षयति किं भीतः पितुः प्रत्ययात् संसृष्टोऽपि वयस्यभावसदृशं तुल्यं वयो रक्षति ॥ २६ ॥ भट: एष खलु कुमारस्य रथः, आलम्बितो भ्रमति धावति तेन मुक्तो न प्राप्य धर्षयति नेच्छति विप्रकर्तुम आसन्नभूमिचपल: परिवर्तमानो योग्योपदेशमिव तस्य रथः करोति ॥ २७ ॥ .. .4 .. .. n स्तान , नृपांच, विमुखानिति युक्तः पाटः । विमुखान् युद्धपराङ्मुखान् । विमुखाविति द्विवचनान्तपाठे यथास्थिते वचनविपरिणामेन भीष्मादिषु प्रत्येकमन्वयः कल्पनीयः । कृत्वा, सौभद्रम् अभिमन्यु । किं न धर्षयति धर्षयिष्यत्येव । अर्थात् कुमार: कर्ता । भी- ध्मादीन् विमुखीकृतवतो वीरस्य सौभद्रधर्षणं नातिभार इति भावः । अथार्जुनभयाद- भिमन्युमधर्षयन्नेव कुमारस्तेन सह सख्यं यदि कुर्वीत, तदपि नानुचितमित्यभिप्रायेणा- ह-~-पितुः प्रत्ययाद भीत: पितुः मौगद्र जनकम्यार्जुनस्य । प्रत्ययाद जगदेकवीरत्व- च्यातेः । भीतः भयात् , भीशब्दात् तसिः । भीत इति क्तान्तं वा, शङ्कितः सन्नि- त्यर्थः । मंसृष्टोऽपि संसर्ग सखित्वरूप प्राप्तोऽपि । संसर्गो हि परण मनावाकाय- कमििमश्रणम् । तच्च सग्विकमैव भवतीति संसृष्टः सखोच्यते । अपिशब्द: पाक्षि- काभ्युपगमे । वयस्यभावसदृशं सखित्वानुरूपं । तुल्यं सौभद्र वयसा समानं । वयः, रक्षति पालथति । समानवयसाभिजातेन सह संसर्गकरणं हि वयस्समुचित आचार: तं रक्षन्नर्थाद वय एव रक्षतीति भावः । 'भीतः पितुः प्रत्ययाद ' इत्यस्य पूर्ववा- क्येन वा सम्बन्धः । तदा संसृष्टत्वस्य निमित्तं समानबलत्वं वत्ताव्यम् । 'प्रत्ययस्तु ख्यातिरन्ध्रविश्वासाधीनहेतुषु इति केशवः ॥ २६ ॥ एष इत्यादि । श्लोकान्वयि । आलम्बित इति । कुमारस्य एष रथः, तेन सारथिना जनेन । आलम्बितः अश्वप्रग्रहेषु गृहीतः सन् स्थित्यर्थ । भ्रमति न तु तिष्ठति । मुक्तः गमनार्थ मुक्ता- श्वप्रग्रहः सन् । धावति, न तु युक्तं गच्छति । एतेनालम्बनमोचनयोरनास्थाकृतत्व- मुक्तम् । प्राप्य न धर्षयति अवसरं लब्ध्वापि न लङ्घयति, अर्थात् प्रतिरथम् । विप्रकर्तु प्रतिरथमाभिभवितुं । नेच्छति । एतेन सारथेः प्रतिरथधर्षणविप्रकारयोरु- , , ·जः । जS भट: पञ्चरात्रे सव्याख्याने भगजा - गच्छ । भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः । यदाज्ञापयति महाराजः । (निप्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महारा- क्याता धार्तराष्ट्राः । भगवान् दिष्टया भवान् वर्धते । राजा न न । भगवतो वृद्धिरेषा । अथ कुमार इदानीं क। दृष्टपरिस्पन्दानां योधपुरुषाणां कर्माणि पुस्तकमारोपयति कुमारः। - -- , पेक्षा प्रकाशिता । आसन्नभूमिचपलः आसन्नभूमौ प्रतिरथसमीपप्रदेशे चपलश्चञ्च- लः । परिवर्तमानः परितश्चरन् । रथः, तस्य कुमारस्य । योग्योपदेशं योग्याया अभ्यासस्य अर्थाद् रथचयांविषयस्य उपदेशम् अव्यापनं । करोतीव । यो हि रथो रथचर्याभ्यासोपदेशार्थः, स प्रतिरथधर्पणादिरूपप्रयोजनशून्ये विचित्रे सञ्चारे व्या- प्रियते । प्रकृतोऽपि रथस्तथाभूत इति तत्र तदुपदेशकरणमुत्प्रेक्ष्यते ।। २७ ॥ भगवदुक्तिसंवादिनि सारथिवैक्लब्यवृत्तान्ते श्रुते तदुत्तरकालवृत्तज्ञानौत्सुक्या- दाह-गच्छेत्यादि ॥ यदित्यादि । अवजितं पराजितं, अर्थात् कुमारेण ।। दिष्टयेत्यादि । दिष्टयेति हर्षे । भवान , वर्धते गोपरित्राणलक्षणं धात- राष्ट्रपराजयलक्षणं चाभ्युदयं प्राप्नोति ॥ न नेत्यादि । दृष्टेति । कुमारः, दृष्टपरिस्पन्दानां दृष्टः प्रत्यक्षितः परिस्पन्दः परिश्रमः येषां तेषां तथाभूतानां । युद्धे कृतसाहसानामित्यर्थः । योधपुरुषाणाम् । कर्माणि अपदानानि । पुस्तकं पुस्तं लेप्यालेख्यादिक्रिया, इह तु तदधिकरणभूतं पटफलकादिकं लक्ष्यते, पुस्तमेव पुस्तकं, तत् । आरोपयति आरूढानि करोति, आलेख्यात्मना पुस्तके निवेशयतीत्यर्थः । योधापदानानौं हि श्लाघनीयानामालेख्यकरणं योधानां पूजा भवति । पुस्तकमारोपयतीत्यस्यान्या व्याख्या---पुस्तकं लेख्याधारपत्रसम्पुटम् , आरोपयति तस्मिन् लिखतीत्यर्थः । लेखनं च योधपुरुपपूजावसरे तदविस्मरणा- थम् । इह रुहेर्गत्यर्थत्वादणिकर्तृणां कर्मणां णौ कर्मत्वम् ॥ , , ·द्वितीयोऽङ्कः । राजा अहो श्लाघनीयव्यापारः खल्वयं कुमारः । ताडितस्य हि योधस्य श्लाघनीयेन कर्मणा । अकालान्तरिता पूजा नाशयत्येव वेदनाम् ॥ २८ ॥ अथ बृहन्नलेदानी क। -प्रियनिवेदनार्थमभ्यन्तरं प्रविष्टा । बृहन्नला तावदास्यताम् । भट: यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः।) (ततः प्रविशति बृहन्नला।) बृहन्नला (निरूप्य सविमर्शम् ) गाण्डीवेन मुहूर्तमाततगुणेनासीत् प्रतिस्पर्धितं बाणानां परिवर्तनेष्वविशदा मुष्टिर्न मे संहता। -- १ अहो इत्यादि । अहोशब्दः प्रशंसायाम् । ताडितस्येत्यादि । श्लाघनीयेन, कर्मणा साहसक्रियया हेतुना। ताडितस्य साहसकर्तृसुलभं ताडनं शत्रुसकाशात् प्राप्तस्येत्यर्थः । अकालान्तरिता कालान्तरिता कालव्यवहिता न भवतीत्यकालान्तरिता सद्य एव क्रियमाणेत्यर्थः । पूजा तत्कर्मपु- स्तकारोपणादिरूपा बहुमानना । वेदनां ताडनजनितां व्यथां । नाशयत्येव । हि: प्रसिद्धौ ॥ २८ ॥ प्रियेत्यादि । रणविस्तरश्रवणौत्सुक्यादाह -- बृहन्नलेत्यादि । बृहन्नलेत्यतः प्राग् ‘गच्छ' इति ग्रन्थान्तरे पाठः ।। यदित्यादि ॥ अथ भटाहूताया बृहन्नलायाः प्रवेश:----तत इत्यादि । युद्धोपक्रमकालिकी स्वावस्था प्रणिधानेन बुद्धावुपस्थाप्याह-गाण्डीवेनेति । आततगुणेन आततो बद्धः गुणो मौर्वी यस्मिन् तेन तथाभृतेन भवता। गाण्डीवेन धनु- विशेषेण सह, सहार्थे तृतीया । मे मम । प्रतिस्पर्धितं प्रतिस्पर्धा लक्षणया अविधेयवि- धेयीकरणार्थोऽभियोगः । मुहूर्तम् आसीत् नाडीद्वयकालव्यापि जातमित्यर्थः । परि- चयचिराविच्छेदान्मद्धस्तयोरयथापुरविधेये गाण्डीवे तस्याततगुणत्वसम्पत्तये मया मुहू- ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने गोधास्थानगता न चास्ति पटुता स्थाने हृतं सौष्ठवं स्त्रीभावाच्छिथिलीकृतः परिचयादात्मा तु पश्चात् स्मृतः ॥ २९ ॥ मया अनेन वेषेण नरेन्द्रमध्ये लज्जायमानेन धनुर्विकृष्टम् । यात्रा तु तावच्छरदुर्दिनेषु शीघ्रं निमग्नः कलुषश्च रेणुः ॥ ३० ॥ र्तकालं महान् प्रयत्नः कृत इत्यभिप्रायः । 'प्रतिस्तम्भितम् ' इति पाठे गाण्डीवकर्तृक प्रतिस्तम्भनमित्यर्थः । गुणारोपणकाल गाण्डीवेन नमनानुन्मुखेनैव मुहूर्त स्थितमित्य भिप्रायः । मे मुष्टिः हस्तविन्यासविशेषः । बाणानां, परिवर्तनेषु ग्रहणमोचनपर्यायेषु वि- षये। अविशदा अप्रसन्ना अप्रवणेत्यर्थः । न संहता न दृढा च । इहापि मुहूर्तमिति सम्बध्यते । गोधास्थानगता गोधायाः ज्याघातवारणस्य स्थानं हस्तैकदेशः तद्गता तत्सम्बद्धा । पटुता च, मुहूर्त, नास्ति नासीत्। अस्तीति सत्तार्थकमव्ययम् । स्थाने धानुष्ककरणीये स्थितिविशेषे सौष्ठवं समीचीनत्वं । मुहूर्त, हृतम् अपनीतम् , अर्थात् स्त्रीभावेन की । गाण्डीवतिस्पर्धितादयः स्थानासौष्ठवान्ता दोषाः स्त्री- स्वभावचिरावलम्बनप्रयुक्ताः प्रमुखे मुहूर्तकालं स्थिता इति भावः । भुहूर्तमित्यु- क्त्या तदुत्तरकाले ते दोषा अपगता इति गम्यते । अपगमे कारणमाह-~-पश्चात् तु मुहूर्तोत्तरकाले पुनः । आत्मा पारमार्थिकः पुरुषस्वभावः । परिचयाद् मुहूर्तसंसि- द्धाद् धनुर्व्यापारपरिचयाद्धेतोः । स्त्रीभावात् शिथिलीकृतः सन् , स्त्रीभावात् स्त्रीस्वभावाद् , अपादानात् । शिथिलीकृतः सन् श्लथबन्धः कृतः सन् । आत्मा हि स्त्रीस्वभावेन बलवता चिरं संयतः इदानीं पुरुषकर्मपरिचयेन तद्यन्त्रणान्मोचित इत्यभिप्रायः । स्मृतः विस्मृतशास्त्रवत् स्मृतिविषयः कृतः सम्यगनुष्ठानानुगुण्यं यथा स्यात् तथा चित्तारूढः कृत इत्यर्थः । एतेन प्रतिस्पर्धि- तादीनां स्त्रीभावदोषाणां पश्चान्निवृत्तिः, स्वीयस्य धनुर्विद्यानैपुण्यस्य निरङ्कुशप्रवृ- त्तिश्च द्योतिते । "आत्मा पुंसि स्वभावे च प्रयत्नमनसोरपि" इति मेदिनी । 'द्वे तु नाड्यौ मुहूर्तोऽस्त्री' इति केशवः, 'गोधा तला च न नरौ हस्तथ्नो ज्यानिवारणे " इति यादवः ॥ २९ ॥ आत्मस्मरणानन्तरवृत्तमाह -मया हि अनेनेति । मया हि, नरेन्द्रमध्ये, अनेन वेषेण स्त्रीरूपेण हेतुना। लजायमानेन लजामनुभवता सता। एतेन स्वोत्साहस्य लजानुवधप्रयुक्तमतीव्रत्वं सूचितम् । धनुः चापं । विकृष्ट व्यापरितं । .. .. " , AAMAND ·द्वितीयोऽङ्कः भोः, .. जित्वापि गां विजयमप्युपलभ्य राज्ञो नैवास्ति मे जयगतो मनसि प्रहर्षः । दुःशासनं समरमूर्धनि सन्निगृह्य बद्धवा यदद्य न विराटपुरं प्रविष्टः ॥ ३१ ॥ उत्तराप्रीतिदत्तालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रीलित इवास्मि राजानं द्रष्टुम् । तस्माद् विराटेश्वरं पश्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य) अये अयमार्यो युधिष्ठिर सयौवनः श्रेष्ठतपोवने रतो नरेश्वरो ब्राह्मणवृत्तमाश्रितः । विमुक्तराज्योऽप्यभिवर्धितः श्रिया त्रिदण्डधारी न च दण्डधारकः ।। ३२॥ तु तथापि धनुर्विकर्षणस्य सलज्जमनुष्ठितत्वेऽपीत्यर्थः । यात्रा तावत् सञ्चारस्तावत् , अर्थात् प्रतिसैन्यस्य । शरदुर्दिनेषु बाणवर्षेषु । जातेति शेषः । लज्जामन्थरमपि धनुर्विकर्षणं महतीं शरवृष्टिमजनयदिति भावः । शरवृष्टिसिद्धं फलमाह-रेणुः युद्ध- भूमिगतः परागः । कलुषः सन् आविलद्रवत्वापन्न: सन् । एतेन शरविदारितश- त्रुसैन्यदेहक्षरितरक्तप्रवाहसम्भेदो रेणो?त्यते । शीघ्रं, निममः भुवि लीनः । ल. ज्जायमानशब्दो लज्जाशब्दात् 'सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् ' (३-१-१८) इति क्या साध्यः । तम्य हि सुखादौ पाठः कल्पनीयः । 'कलुष तु नपि ह्यघे। सूक्ष्मैलायां तु कलुत्री स्त्री त्रिषु त्वाविलद्रवे । " इति केशवः । 'कलुषः सरेणुः' इति पाठान्तरम् ॥ ३० ॥ भो इति विषादे । जित्वेत्यादि । जित्वापि शत्रुहस्तात् प्रत्याहृत्यापि । राज्ञः विराटस्यास्मदुप- जीव्यस्य । इह जयोपलम्भक्रिययोः प्रहर्षक्रियया समानकर्तृकत्वात् क्त्वाप्रत्ययोप- पत्तिः । अग्रहर्षे हेतुमुत्तरार्धेनाह—समरमूर्धनि युद्धान्ते । सन्निगृह्य सम्यङ् निगृहीतं कुत्वा ॥ ३१ ॥ उत्तरेत्यादि । उत्तराप्रीतिदत्तालङ्कारेण उत्तरया तदाख्यया विराटकन्यया प्रतिदत्तो योऽलङ्कारः, तेन । तस्माद् लब्धजयत्वाद् विराटाहानाद्वा । सयौवन इत्यादि । सयौवनः युवा । अथापि, श्रेष्ठतपोवने रतः श्रेष्ठे तपोवने आसक्तः । तपोवने रतिर्हि वार्धकोचितेत्यभिप्रायः। अप्यर्थ एवमुत्त- त्रापि गम्यः । त्रिदण्डधारी त्रयाणां दण्डानां वेणुलगुडानां समाहारनिदण्डम् ।

·पञ्चरात्र सव्याख्यान (उपग्रम्य) (क) भअवं! वन्दामि । भगवान स्वस्ति । बृहला (ख) जेदु भट्टा । अकारणं रूपमकारणं कुलं महत्सु नीचेषु च कर्म शोभते । इदं हि रूपं परिभूतपूर्वकं तदेव भूयो बहुमानमागतम् ॥ ३३ ॥ बृहन्नले ! परिश्रान्तामपि भवतीं भूयः परिश्रमयिष्ये। उच्यतां रणविस्तरः । (क) भगवान् ! वन्दे । (ख) जयतु भर्ता । , समाहारे द्विगुः । 'पात्राद्यन्तस्य न' (२-४-३०) इति स्त्रीत्वाभावः । त्रि- दण्डं धारयितुं शीलमस्येति त्रिदण्डधारी कुटीचकसंन्यासी । तस्य हि त्रिदण्डशि- खायज्ञोपवीतादिधारणं विहितम् । दण्डधारकः न च, दण्डधारकः दण्डो दुष्टदमनं तत्प्रणेता, नैव भवति । लगुडधारको नैव भवतीति च गम्यते । इह प्रतिपाद- मापातविरुद्धयोयोधर्मयोनिर्देशाद् विरोधाभासालङ्कारः ॥ ३२ ॥ भअवमित्यादि । 'भगवन् ! अभिवादये' इति त्वपपाठः । संस्कृतासङ्गतेः ॥ स्वस्तीति ॥ जेदु इत्यादि । बृहन्नलाप्रभावं प्रशंसति--अकारणमिति । रूपं पुंस्त्वादि । अर्थाजन- स्य । अकारणम् अकिञ्चित्करं बहुमाननिमित्तं न भवतीत्यर्थः । कुलं जन्मवंशः । अकारणम् । महत्सु रूपकुलोत्कृष्टेषु ! नीचेषु रूपकुलापकृष्टेपु च जनेषु । कर्म कला- कौशलं । शोभते प्रकाशते । कमैव शोभमानं मत् कर्मकारिणाम् उभयेषामविशे- घेण बहुमाननिमित्तं भवतीत्यभिप्रायः । अस्य मामान्यन्यायस्य समर्थकं प्रकृतं विशेषमाह-हिशब्द उक्तोपपादने । इदं दृश्यमानं । रूपं बृहन्नलागतं स्त्रीरूपं । परिभूतपूर्वकं पूर्व परिभूतम् अवज्ञातं । कुत्सायां कन् । तदेव पूर्वावज्ञातं रूपमेव । भूयः पश्चाद् , अस्मिन् महायुद्धसारथ्यनिर्वाहोत्तरकाल इत्यर्थः । बहुमानं पूजाम् । आगतं प्राप्तम् । अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः ॥ ३३ ॥ धार्तराष्ट्रापयाना नान्तस्य सामान्याकारेण श्रुतस्य युद्धवृत्तान्तस्यावान्तरयावद्विशे- षश्रवणकौतुकादाह-बृहदित्यादि । परिश्रमयिष्ये परिश्राम्यन्ती प्रयोजयिष्ये । परि- ·द्वितीयोऽङ्कः । -- बृहन्नला क) सुणादु भट्टा। ऊर्जितं कर्म । संस्कृतमभिधीयताम् । बृहन्नला श्रोतुमर्हति महाराजः । (प्रविश्य) भटः जयतु महाराजः । राजा अपूर्व इव ते हर्षो ब्रूहि केनासि विस्मितः । भट: अश्रद्धेयं प्रियं प्राप्त सौभद्रो ग्रहणं गतः ॥ ३४ ॥ बृहन्नला कथं गृहीतः । (आत्मगतम्) (क) शृणोतु भर्ता श्रमश्च रणविस्तरवचनलक्षणः । रणविस्तरः युद्धसम्बद्धो वाक्प्रपञ्चः ।। सुणादु इत्यादि ॥ अर्जितमिति । कर्म वर्ण्य युद्धापदानम् । ऊर्जितम् ओजस्वि । संस्कृतम् अभिधीयताम् संस्कृतवाक्यम् उच्चार्यतां तत्प्रतिपादनाय, न तु प्राकृतवाक्यमि- त्यर्थः । संस्कृतं हि ऊर्जितवस्त्वभिव्यञ्जकवर्णादिनिखिलपरिकरसम्पद्योगरमणीय- तया वर्ण्यवस्त्वत्यन्तानुगुणं: प्राकृतं त्वतादृशतया तदननुगुणमिति भावः ।। श्रोतुमित्यादि । यावद् बृहन्नला रणविस्तरं वक्तुमुपक्रमते, तावदपूर्वसिद्धमतिप्रियं जयशेषं श्रावयितुं भटः प्रविष्ट आह-जयत्वित्यादि । अपूर्व इत्यादि । ते हर्षः, अपूर्व इव अननुभूतपूर्व इव । आकारेण ल- श्यत इति शेषः । केन, हेतुना । विस्मितः हर्षकारणभूतं विस्मयं प्राप्तः । असि । अहि कथय । गम्याया अपि वचनचोदनायाः शब्देनाभिधानं वचने विलम्बासहतां श्रवणौत्सुक्यनिमित्तां सूचयितुम् ।। अश्रद्धेयामिति । अश्रद्धेयं मनसाप्थप्रतयं । प्रियं वस्तु । प्राप्तं हस्तगतम् । आसीदिति शेषः । किं तत प्रियं वस्त्वित्यत्राह- -सौभद्रः अभिमन्युः । ग्रहणं, गतः प्रातः ।। ३४ ।। कथमित्यादि । . , ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने तुलितबलमिदं मयाद्य सैन्यं परिगणितं च रणेऽद्य मे स दृष्टः । सदृश इह तु तेन नास्ति कश्चित् क इह भवेन्निहतेषु कीचकेषु ॥ ३५ ॥ अगवान् -- बृहन्नले ! किमेतत् । बृहन्नला -----भगवन् ! न जाने तस्य जेतारं बलवाञ्छिक्षितस्तु सः । पितॄणां भाग्यदोषेण प्राप्नुयादपि धर्षणम् ।। ३६ ॥ राजा -कथमिदानीं गृहीतः । भट: रथमासाद्य निःशकं बाहुभ्यामवतारितः । CORNER Mammam । ७ तुलितेति । अद्य इदानीम् । इदं सैन्यं विराटानीकं । मया, तुलितबलं परीक्षितशक्ति । परिगणितं च सैन्यान्तर्गतवीरपुरुषगणनाद्वारेण संख्यातं च । सः अभिमन्युः । मे मया । रणे युद्धे । अद्य दृष्टः इदानीमेव पराक्रममाणः प्रत्यक्षितः । तदर्शनानन्तरं न बहवः क्षणा अतीताः, इयत्यत्यल्पे कालान्तरे तस्य ग्रहणमस- म्भावितमित्ययेत्यनेन द्योत्यते । तद्ब्रहणमधिकबलेन कर्तुमर्ह, विराटसैन्ये तत्समबलोऽपि नास्तीत्याह-इह तु विराटसैन्ये तु । तेन आभिन्युना । सदृशः समानबलः । क- श्चित् , नास्ति । कीचकेषु निहतेषु सत्सु । इह प्रकृते सौभद्रग्रहणरूपे कार्ये । कः भवेत् अर्थात् कर्ता । कीचकस्तु नागायुतबलः कामं कर्ता भवेत् , अतीते तस्मिन् कोऽन्यस्तद्हणा) विराटपश्योऽस्तीत्यभिप्रायः ॥ ३५ ॥ बृहन्नले इत्यादि । सारथिस्तद्ग्रहणकारणं जानातीति बुद्धिमूलया तजिज्ञा- सयेव प्रश्नः । किमेतदसम्भावितमभिमन्योरपि परिभवस्थानमुपनतमित्यर्जुनं प्रति स्वदुःखाविष्करणे तु निगूढमस्य वाक्यस्य तात्पर्यम् ॥ उभयाभिप्रायानुगुणमुत्तरमाह-भगवन् ! न जाने इत्यादि । पितॄणां पा- ण्डवानाम् अथचास्माकं । भाग्यदोषेण अभाग्येन नानाविधपरिभवहेतुना । धर्ष- णं परिभवं प्रकृतं । प्राप्नुयादपि लभेतापि । येयं धर्षणप्राप्तिर्भटेनावेदिता सा सम्भाव्यत एवेत्यभिप्रायः ॥ ३६ ।। ग्रहणप्रकारं पृच्छति-कथमित्यादि । रथमित्यादि । रथम् अभिमन्युरथम् । आसाद्य आरुह्य । बाहुभ्याम् , अवतारितः अर्थाद रथाद् बहिरानीतः ॥

·द्वितीयोऽङ्कः। राजा केन भट: यः किलैष नरेन्द्रेण विनियुक्तो महानसे ॥ ३७॥ बृहन्नला --- (अपवार्य) एवम् आर्यभीमेन परिष्वक्तः, न गृहीतः दूरस्था दर्शनादेव वयं सन्तोषमागताः । पुत्रस्नेहस्तु निर्विष्टो येन सुव्यक्तकारिणा ।। ३८ ॥ तेन हि सत्कृत्य प्रवेश्यतामभिमन्युः । भगवान् भो राजन् ! वृष्णिपाण्डवनाथस्याभिमन्योः पूजां भया दिति लोको ज्ञास्यति । तदवधीरणमस्य न्याय्यम् । neamress ! : केनेति पृष्ट आह-य इत्यादि । महानसे विनियुक्तः पाकशालायाम् अ. धिकारितः । तेनावतारित इत्यार्थम् ॥ ३७ ॥ एवमित्यादि । एवम् अवतारणभङ्गया। आर्यभीमेन, परिष्वक्तः वात्स- ल्याद् आलिङ्गितः । न गृहीतः न केनचिद् युद्धे जित्वा गृहीत इत्यर्थः । दूरस्था इति । वयं दूरस्थाः : सन्तः । दर्शनादेव पुत्रस्यावलोकनमात्रात् । सन्तोपं तृप्तिम् । आगताः प्राप्ताः, न पुनः पुत्रसंस्पर्शनसौख्यं प्राप्ता इत्यर्थः । भीमे विशेपमाह--यद्यपि चतुर्थः पादः 'येन सुव्यक्तकारिणा' इत्येव द्वयोरपि मातृकयोः पठ्यते, तथाप्यर्थसामञ्जस्याय 'तेन सुव्यक्तकारिणा' इत्येव स पठितुं युक्तः । तेन आर्यभीमेन पुनः । सुव्यक्तकारिणा सुव्यक्तं सर्वजनप्रत्यक्षम् अथवा गाढम् आलिङ्गनं कर्तुं शीलमस्येति तेन तथाभूतेन सता । पुत्रस्नेहः, निर्विष्टः फलत उपभुक्तः । स्नेहफलसर्वस्वं पुत्रस्यालिङ्गनं दर्शनेऽप्यननुभूतवन्तं धिङ् मा. मिति भावः ।। ३८ ॥ तेनेत्यादि । तेन हि तर्हि । सत्कृत्य पूजयित्वा, न पुनरनादृत्य । हस्तग- तस्य हि शत्रुपश्यस्यानादर औत्सर्गिकः । स त्वभिमन्युविषये न कार्य इत्यभि- प्रायः ।। भो राजनित्यादि । वृष्णिपाण्डवनाथस्य वृष्णयो यादवाः पाण्डवाश्च नाथा यस्य तस्य तथाभूतस्य । भयादिति वृष्णिपाण्डवभयानिमित्तात् सा कृतेति । अव- धारणम् अनादरणम् । १ ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने नावधीरणमर्हति यादवीपुत्रः । कुतः, पुत्रो ह्ये युधिष्ठिरस्य तु वयस्तुल्यं हि नः सूनुना सम्बन्धो द्रुपदेन नः कुलगतो नता हि तस्माद् भवेत् । जामातृत्वमदूरतोऽपिच भवेत् कन्यापितृत्वं हि नः पूजा)ऽप्यतिथिर्भवेत् स्वविभवैरिष्टा हि नः पाण्डवाः ॥ ३९ ॥ भगवान् -- एवमेतत् । वक्तव्यं परिहर्तव्यं च । अथ केनायं प्रवेशयितव्यः । भगवान् बृहन्नलया प्रवेशयितव्यः । राजा बृहन्नले ! प्रवेश्यतामभिमन्युः । maav .. नावधीरणमित्यादि । यादवीपुत्रः यादव्याः यद्गोत्रापत्यभूतायाः सुभ - द्रायाः पुत्रः । अनवधीरणीयत्वे पञ्च हेतूनाह-पुत्र इत्यादि । तुशब्दो हेतुगतविशेष- द्योतकः । वयः अर्थादभिमन्योः ! नः सू नुना उत्तरेण । कुलगतः कुलपरम्पराया- तः । नप्ता दौहित्रः । द्रुपदस्य मत्कुलबन्धोर्नसा ममापि धर्मतो नप्तेत्यर्थः । 'नप्ता तु पौत्रदौहित्रौ' इति यादवः । भवेत् अर्थादभिमन्युः । जामातृत्वं दुहितृपतित्वम् , अर्थादभिमन्योः । अदूरतः अचिरात् । जामातृत्वसम्भावनायां हेतुमाह--हि य- स्मात् । नः, कन्यापितृत्वम् । अस्तीति शेषः । अतिथिरपि अतिथिश्च । एवञ्च युधिष्ठिरपुत्रत्वं स्वपुत्रसमवयस्कत्वं धर्मन नृत्वं सम्भाविनजामातभावत्वं यावद्विभ- वपूजनीयातिथित्वमिति पञ्च हेतवोऽवधीरणप्रतिषेधस्य प्रतिपादिताः ॥ ३९ ॥ एवमित्यादि । एतत् त्वदुक्तम् । एवम् इत्थमेव । नान्यथेत्यर्थः । किमर्थ तर्हि भवता 'तदवधीरणमस्य न्याय्यम् ' इति प्रागुक्तमिति चेत् तत्राह-वक्तव्यं पूर्वपक्षतया तद् वक्तुमर्हम् , अत एव मयोक्तमित्यर्थः । परिहर्तव्यं च उक्तैः का- रणैः परिहर्तुं योग्यं च । असदों ह्याशङ्कय परिहृतः प्रद्विष्टतरो भवतीत्यावश्य- कावेव शङ्कापरिहाराववधीरणस्यावाभ्यामनुष्ठिताविति भावः ।। अथेत्यादि । बृहन्नलयेत्यादि । बृहन्नला हि जितकाशिनी पराजितपुरुपगुणविशेषाभिज्ञा तदनुरूपं सत्कारं विधातुं प्रभविष्यतीत्यभिप्रायः ।। बृहदित्यादि ॥ ..

·द्वितीयाऽङ्कः । --- बृहन्नला यदाज्ञापयति महाराजः । (आत्मगतम्) चिरस्य खल्वा- काङ्कितोऽयं नियोगो लब्धः । (निष्क्रान्ता ।) भगवान् -(आत्मगतम् ) अद्येदानीं यातु सन्दर्शनं वा शून्ये दृष्ट्वा गाढमालिङ्गनं वा । स्वैरं तावद् यातु मुद्दाप्पतां वा मत्प्रत्यक्षं लज्जते ह्येष पुत्रम् ॥ ४० ॥ राजा पश्यतु भवान् कुमारभ्य कर्म । नृपा भीप्मादयो भग्नाः सौभद्रो ग्रहणं गतः । उत्तरेणाद्य संक्षेपादर्थतः पृथिवी जिता ॥ ४१ ॥ (ततः प्रविशति भीमसेनः ।) - यदाज्ञापयतीत्यादि । आकाशितः प्रार्थितः । आकाङ्क्षा च 'पुत्रस्नेहस्तु नि- र्विष्टः' इत्युक्त्या प्राक् सूचिता । नियोगः पुत्रप्रवेशनाधिकारः ।। अद्येति । अद्य, इदानीम् अस्मिन् स्वपुत्रप्रवेशनावधिके काले । एपः अर्जुनः । सन्दर्शनं वा, अर्थात् पुत्रस्य । यातु लभताम् । शून्ये विजने । दृष्ट्वा, गाढं निबिडम् । आलिङ्गनं वा, यातु । स्वैरं तावद् अशङ्कितमेव । मुद्बाष्पतां वा मुदा पुत्रसन्दर्शनालिङ्गनजनितेनानन्देन बाष्पः यस्य स मुद्वाप्पः इति व्यधिक- रणबहुव्रीहिः, तस्य भावो मुद्वाष्पता, तां वा । यातु, इह वाशब्दाः सर्वे समुच्चयार्थाः, सन्दर्शनादीनां त्रयाणामपि लिप्सितत्वाविशेषात् सहभावसम्भवाच्च । अथाभिमन्यु- मिह प्रवेश्य पश्चात् तत्सन्दर्शनादिकमर्जुनोऽनुभबत्विति चेत् । तत्राह-हि यस्मात् । मत्प्रत्यक्ष मद्दर्शनगोचरे स्थितं । पुत्रम्, उद्दिश्येति शेषः । लजते अपत्रपते। मत्पु- रत: पुत्रालिङ्गनादिकं कर्तुं लजावशानोत्सह्त इति भावः । 'उद्घाप्पतां यातुं ल- जत' इति योजनं तु क्लिष्टं दुःश्लिष्टार्थे चेत्युपेक्षितम् ॥ ४० ॥ पुत्रजयसन्तोपेऽभिमन्युग्रह्णवातयोद्रिक्ते सति पुत्रै प्रशंसति-पश्यत्वि- त्यादि। नृपा इत्यादि । संक्षेपाद् अबहुपरिकरबन्धात् । अर्थतः अापत्तिन्यायात्, कैमुनिकन्यायादिति यावत् । भीष्मं हि सर्वपृथिवीविजयिपरशुरामजेतार जितवत पृथिवीजेतृत्वं कैमुतिकन्यायात् सिध्यतीति ।। ४१ ।। गृहीतं स्वपार्श्वे रक्षतो ग्रहीतुः प्रवेशो गृहीतप्रवेशात् पूर्व वक्तुमुचित इति कृत्वा ग्रहीतारं प्रवेशयति-तत इत्यादि।

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने भीमसेनः- आदीपिते जतुगृहे स्वभुजावसक्ता मद्भातरश्च जननी च मयोपनीताः । सौभद्रमेकमवतार्य रथात्तु बालं तं च श्रमं प्रथममद्य समं हि मन्ये ॥ ४२ ॥ इतः कुमारः । (ततः प्रविशत्यभिमन्युहन्नला च।) अभिमन्युः भोः ! कोनुखल्वेषः, विशालवक्षास्तनिमार्जितोदरः स्थिरोन्नतांसोरुमहान् कटीकृशः । इहाहृतो येन भुजैकयन्त्रितो बलाधिकेनापि न चास्मि पीडितः ॥ ४३ ।। -- ७ सौभद्रस्य रथादवतारणे स्वात्मनानुभूतं श्रमं निरूप्याह-आदीपित इति । जतुगृहे लाक्षामये गृहे दुर्योधननिर्मापिते । आदीपिते अग्निना संदीपिते सति । मया, मद्भातरश्च, जननी च अस्मन्माता च । स्वभुजावसक्ताः सन्तः स्वभुजारोपिताः सन्तः । उपनीताः वाहिताः । तु तथापि, एवं मम बहुजनभार- वहनसामर्थ्यसद्भावेऽपीत्यर्थः । अहम् , एकं, बालम् , इदं विशेषणद्वयं भाराल्प- त्वसूचनार्थम् । सौभद्रम् , अवतार्य भुजाभ्यां रथादवरोप्य । तं श्रमम् अवतारण- विषयं खेदं । प्रथमं श्रमं च पूर्वानुभूतं मद्भातृमातृवहनखेदं च । समं हि तुल्य- मेव । मन्ये जाने । मात्रादिजनपञ्चकदेहसमुदाये यादृशं मयानुभूतं गौरवं, ता- दृशं स्वदेह एकस्मिन् गौरवं सौभद्रेणावतारणवामवृत्तिना श्वासनिरोधादिप्रभावात् समुपजनितमिति भावः ।। ४२ ।। इत इत्यादि । तत इत्यादि । बृहन्नला सौभद्रप्रवेशनाय नियुक्तपूर्वा ।। ग्रहीतारमुद्दिश्याह-भो इत्यादि । श्लोकान्वयि । विशालेति । विशालवक्षाः विपुलोरस्कः । तनिमार्जितोदरः तनिम्ना कृश- त्वेन अर्जितं संस्कृतं कृतसौष्ठवम् उदरं यस्य स तथाभूतः । 'अर्ज प्रतियत्ने' इति चुरादौ धातुः । 'तनुमार्जितोदरः' इति पाठान्तरे कृशविशुद्धोदर इत्यर्थः । स्थिरोन्नतांसोरुमहान् स्थिरोन्नतांसश्च ऊरुमहान् ऊर्वोर्महांश्चेति विशेषणोभयपदकर्म- धारयः । कटीकशः कट्यां ओण्यां कुशः अस्थूलः । एषः पुरुषः कोनुखल्ल । .

·द्वितीयोऽङ्कः । बृहन्नला-इत इतः कुमारः। अभिमन्युः - अये अयमपरः कः, अयुज्यमानैः प्रमदाविभूषणैः करेणुशोभाभिरिवार्पितो गजः । लधुश्च वेषेण महानिवौजसा विभात्युमावेषमिवाश्रितो हरः॥ ४४॥ बृहनला (अपवार्य) इममिहानयता किमिदानीमार्येण कृतम् । अवजित इति तावद् दूषितः पूर्वयुद्धे दयितसुतवियुक्ता शोचनीया सुभद्रा । जित इति पुनरेनं रुष्यते वासुभद्रो भवतु बहु किमुक्त्वा दूषितो हस्तसारः ॥ ४५ ॥ येन पुरुषेण । अस्मि अहम् , अहमर्थेऽव्ययमिदम् । भुजैकयन्त्रितः सन् भुजेनै- केन संयतः सन् । इह, आहृतः आनीतः । येन बलाधिकेनापि सता मत्पीडन- क्षमेणापि सतेत्यर्थः । न पीडितश्च न व्यथितश्च । किन्तु सदयमेवाङ्गेषु स्पृष्ट । इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ . इत इत्यादि ॥ बृहन्नलामुद्दिश्याह-अये इत्यादि । श्लोकान्वयि । अयुज्यमानैरिति । अयुज्यमानैः पुम्भावस्फुरणादतदर्हत्वेन भासमा रित्य- र्थः । प्रमदाविभूषणैः स्त्रीसमुचितैरलङ्कारैः । अर्पित आसादितः संयोजितो वा । अत एव करेणुशोभाभिः करेणूनां गजवधूनां शोभाभिर्भूषणैः । अर्पितः, गज इव स्थितः । वेषेण बाह्येनालङ्कारेण । लघुश्च अल्पोऽपि, चशब्दोऽप्यर्थः । ओजसा आकारसूचितेन तेजोविशेषेण निमित्तेन । महानिव स्थितः महाप्रभावत्वेन सम्भा- व्यमानः । अपरः मद्गहीतृव्यतिरिक्तः । कोऽयम् । उमावेषं पार्वतीरूपम् । आश्रि- तः, हर इव परमेश्वर इव । विभाति शोभते । आर्पित इति गत्यर्थकान्निवृत्तप्रेष- णाद् ऋधातोर्णिजन्तात् कर्मणि क्तः । उपमयोः संसृष्टिः ॥ ४४ ॥ इममित्यादि । किं कृतम् अनुचित कृतमित्यर्थः । किंशब्दः कुत्सायाम् । अनुचितमेव विवृणोति-अवजित इति । पूर्वयुद्धे अभिमन्योरिदम्प्रथमे युद्धे इत्यर्थः । अवजित इति पराजित इति हेतोः । दूषितस्तावत् दूषणं प्रापित एव । अर्थादभिमन्युः । इदमेकमनुचितम् । द्वितीयं तदाह-सुभद्रा दयितमुत- ..

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने , .. भीमसेनः अर्जुन! बृहन्नका अथकिमथकिमर्जुनपुत्रोऽयम् । भीमसेनः (अपवार्य) जानाम्येतान् निग्रहादस्य दोषान् को वा पुत्रं मर्षयेच्छत्रुहस्ते । इष्टापत्त्या किन्तु दुःखे हि मग्ना पश्यत्वेनं द्रौपदीत्याहृतोऽयम् ॥ ४६ ॥ वियुक्ता दयितेन पूर्वम् इदानी सुतेन च विरहिता सती । शोचनीया अनुशोच. नारे । कृता । तृतीयमनुचितमाह---पुन: किञ्च । एनम् अभिमन्युम् , उद्दिश्येति शेषः । जित इति युद्धे परिभूत इति हेतोः । वासुभद्रः कृष्णः । रुष्यते कोपिष्यति, वर्तमानसामीप्यविवक्षया भविष्यति लट् । भवतु उक्तमनुचितत्रयं दृरेऽस्तु । बहु उक्त्वा किं बहुनोक्तेन किं प्रयोजनं, संक्षेपात् किञ्चिदन्यद् वच्मीत्यर्थः । तदेवाह- हस्तसारः दूषितः आत्महस्तबलमस्थानविनियोगेन कलङ्कितम् । महाबलेषु कीच- कादिषु विनियोज्यस्य स्वबाहुसारस्य महिमा चापक्रीडाव्यापृतशिशुग्रहणे विनियोगेन हापित इति तात्पर्यम् । इह रुष्यत इत्यात्मनेपदमार्षम् । कथाञ्चित् कर्मवद्भावेन वा साध्यम् ॥ ४५ ॥ अर्जुनेति । आत्मगोपनं पुत्रसन्निधाने मा भूदिति बुद्धया भीमेनार्जुनो नामग्रहणेनाभिसंबोधितः ।। करिष्यमाणं पुत्रवाचालनमात्मप्रकाशने सति वटयितुमशक्यमिति धियार्जुन आत्मप्रकाशनं परिजिहीर्घरर्जुनशब्देऽभिमन्योः सम्बोधनपदत्वशङ्कानुत्पादाय समा- सावयवत्वमध्यारोपयन्नाह–अथकिभित्यादि । अर्जुनेत्येकदेशश्रवणेन 'अर्जुनपु- त्रोऽयं किम्' इति प्रश्नवाक्ये वकृविवक्षामनुमितवत इवेदं प्रश्नानुरूपमुत्तरवाक्यम- र्जुनस्य । एतेन नेदानीमात्मा प्रकाश्यतामिति स्वाभिप्रायो भीमसेनं प्रति सूचितो वेदितव्यः ॥ त्वदुद्भावितं दोघजातं जानतैव मया महते फलान्तरायाभिमन्युरिहानीत इत्याह-----जानामीति । अस्य अभिमन्योः । निग्रहात् हठग्रहणात् । एतान् त्वदुक्तान् । दोषान् । जानामि सम्भावयामि । अनिष्टा च मे पुत्रस्य शत्रुवशत्वप्रा- तिरित्याह---को वा, पुत्रं, शत्रुहस्ते शत्रोः पुत्रप्रत्यर्थिनः हस्ते वशे स्थितमिति शेषः। मर्षयत् सहेत । ग्रहणं हि पुत्रस्य तच्छत्रुवशप्राप्तिः पर्यवस्थति । तां कथमहं सहे- येति भावः । यद्युक्तान दोषान् जानासि, यदि च शत्रुवशम्नाप्ति पुत्रस्य न सहसे, । .. ..

·in- Heam द्वितीयोऽङ्कः । बृहन्नला (अपवार्य) आर्य ! अभिभाषणकौतूहलं मे महत् । वाचाल- यत्वेनमायः । भीमसेनः बाढम् । अभिमन्यो! अभिमन्युः अभिमन्यु म भीमसेनः - रुप्यत्येष मया । त्वमेवैनभभिभाषय । बृहन्नला अभिमन्यो! अभिमन्युः कथं कथम् । अभिमन्यु माहम् । भोः, नीचैरप्यभिभाष्यन्ते नामभिः क्षत्रियान्वयाः । इहायं समुदाचारो ग्रहणं परिभूयते ॥ ४७ ॥ किमर्थमयमिहानीत इत्यत्राह-किन्तु, इष्टापत्या अपत्यवत्सला । दुःखे हि मग्ना दुःख एव केवले न्यग्भूता । द्रौपदी, एनं पुत्रं । पश्यतु, पुत्रदर्शनेन किञ्चिदाश्व- सित्वित्यर्थः । इति एवं मत्वा । 'इष्टापत्त्या' इति पदम् 'अनचि च' (८-४-४७)इति तकारद्वित्वकरणनेहापि योजयितुं शक्यम्-इष्टापत्त्या उक्तदोषेष्वनिष्टेष्वपि नान्तरीय- केष्विष्टत्वाभिमानेन, अनिष्टानामपि दोषाणामभ्युपगमेनेति यावत् । अयं पुत्रः । आ- हृतः आनीतः । 'आहतो मे' इत्यपि पाठः । मे मया इति तदार्थः ॥ ४६ ॥ आर्येत्यादि । वाचालयतु वाचालं करोतु परिभवावसरानुगुणं किमपि प्रला- पयत्वित्यर्थः । 'वाचालो बहुगवाक्' इत्यमरः । वाचालशब्दात् 'तत् करोति-' इति णिच् ॥ बाढमित्यादि । बाढम् अथकिम् ।। अभिमन्युरित्यादि । नामेति क्रोधे ईर्ष्यायां वा । नीचैरुत्तमस्य नामग्रह- णेनाभिभाषणमनुचितमिति क्रोधः : । 'हंभोः, अभिमन्युनाम' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । हंभो इति क्रोधे । रुष्यतीत्यादि । मया हेतुना ॥ अभिमन्यो इति । कथमित्यादि । नीचैरिति । नीचैरपि अधमकुलोत्पन्नैरपि । क्षत्रियान्वयाः क्षत्रियस्यान्वयो वंशो येषां ते, इति व्यधिकरणबहुव्रीहिः । क्षत्रियवंश्या इत्यर्थः । नामभिः अभि- भाष्यन्ते नामनिर्देशैरभिसंबोध्यन्ते । तदिदमयुक्तमित्यभिप्रायः । इह विराटदेशे ।

·पञ्चरात्र सव्याख्यान mom बृहन्नला अभिमन्यो ! सुखमास्ते ते जननी । अभिमन्युः कथं कथम् । जननी नाम । कि भनान् धर्मराजो मे भीमसेनो धनञ्जयः । यन्मां पितृवदाक्रम्य स्त्रीगतां पृच्छसे कथाम् ॥ ४८ ॥ बृहन्नला- अभिमन्यो ! अपि कुशली देवकीपुत्रः केशवः । अभिमन्युः कथं तत्रभवन्तमपि नाम्ना । अथकिम् अथकिम् । कुशली भवतः संसृष्टः । (उभौ परस्परमलोकयतः ।) समुदाचारः सम्बोधनाविषयो जनाचारसमयः । अयम् ईदृशः किम् । ग्रहणं मम शत्रुवशप्राप्तिः । ग्रहणादिति ग्रन्थान्तरे पाठः । परिभूयते अभिभूयते किम् , ना- मग्रहणपूर्वकमत्सम्बोधनभङ्गयावहेल्यते किमित्यर्थः । उभयत्र प्रश्नकाकुः । अयं श्लोकः पूर्वाभिमन्युवाक्यादुत्तरः पठ्यते मातृकान्तरे ॥ ४७ ॥ भूयो वाचालयितुं तथैव सम्बोधयन् पृच्छति----. अभिमन्यों इत्यादि । कथमित्यादि । किमिति । यत् यस्मात् कारणात् । मां, पितृवत् मे पितृभिस्तुल्यं यथा स्यात् तथा । आक्रम्य अवज्ञाय । स्त्रीगतां स्त्रीसम्बद्धां । कथां कुशलवाती । पृच्छसे पृ- च्छसि । तस्मात् , भवान् , कि धर्मराजः, किं भीमसेनः, किं धनञ्जयः अर्जुनः । अहो परमबान्धवैककरणीये स्त्रीकुशलवृत्तान्तप्रश्ने प्रवृत्तिसाहसं कुर्वतस्ते बुद्धिकौ- टिल्यमिति भावः । इह 'पृच्छसे' इत्यात्मनेपदमार्षम् । 'पृच्छसि स्त्रीगतां कथाम् ' इति पाठकरणं तु पाणिनीयहृद्यम् ।। ४८ ।। अभिमन्यो इत्यादि । अपि कुशली कुशलं क्षेमं तद्वान् किम् ।। मातुलनामग्रहणमसहमान आह--कथमिति । तत्रभवन्तमपि पूजनीय- मपि । अर्थान्मन्मातुलं । कथं नाम्ना, गृह्णासीति योग्यक्रियाध्याहारः । अत्यन्तवा- मस्तव समुदाचार इत्याशयः । प्रश्नस्याधिक्षेपगर्भमुत्तरमाह---अथकिमथकिम् । एतच्च सावज्ञाङ्गीकारे । भवतः, संसृष्टः बन्धुः । कुशली । भवदसंसृष्ट एव भवत्स- सृष्टयोग्यकुशलप्रश्नादिना भवता निर्लज्जं धृष्टं च व्यवहियत इति द्योतनार्थमिह संसृष्टत्वारोपः ॥ उभावित्यादि। ॥

·द्वितीयोऽ। : m .. अभिमन्युः कथमिदानी सावज्ञमिव मां हस्यते । बृहन्नला न खलु किश्चित् । पार्थ पितरमुद्दिश्य मातुलं च जनार्दनम् । तरुणस्य कृतास्त्रस्य युक्तो युद्धपराजयः ॥ ४९ ॥ अभिमन्युः अलं स्वच्छन्दप्रलापेन । अलमात्मस्तवं कर्तुं नास्माकमुचितं कुले । हतेषु हि शरान् पश्य नाम नान्यद् भविष्यति ॥ ५० ॥ बृहन्नला-- (आत्मगतम्) सम्यगाह कुमारः । कथमित्यादि । मां हस्यते माम् उद्दिश्य परिहस्यते । अर्थाद् युवाभ्याम् ॥ न खल्विति । किञ्चित् किमपि हासकारणं । न खलु नास्ति किम् । इह प्रश्नकाकुः । कारणमाह----- पार्थमित्यादि । अर्जुनसू नुतायाः कृष्णभागिनेयतायास्तरुण- धानुष्कतायाश्च त्वयि विद्यमानाया युद्धजये तवानुरूपे य इदानीं युद्धपराजयस्तवो- पनतः, सोऽयुक्त इति कृत्वा त्वामुपहसाव इति श्लोकाभिप्रायः । युक्त इत्यत्र प्रश्नकाकुः ।। ४९ ।। अर्जुनसूनुत्वाद्यनुरूपो विक्रमो युद्धे दर्शित इति सप्रश्रयमाह अलमिति। आत्मस्तवं कर्तुम् अलम् आत्मप्रशंसाकरणं मास्त्वित्यर्थः । मत्पराक्रमप्रकारो यदि कथयितुमारभ्यते, तात्मस्तवः प्रसज्येत; अतस्तत्प्रकारं वक्तुं नेच्छामीत्यभिप्रायः । अस्माकं, कुले, नोचितं न परिचितम् । आत्मस्तवं कर्तुमितीहापि सम्बध्यते । आत्मस्तवं कर्तुमस्मत्कुलीनानां परिचयो नास्तीत्यर्थः । कथं तर्हि मत्पराक्रमप्रकारो ज्ञातव्य इति चेदाह-हतेषु हि युद्धमृतेषु सैन्येषु हि । शरान् तदङ्गलग्नान् बाणान् । पश्य अवलोकय । नाम नामधेयम् अर्थाद् बाणगतम् । अन्यद् मन्नाम- धेयातिरिक्तं । न भविष्यति मन्नामधेयमेव तेषु बाणेषु दृष्टं भविष्यतीत्यर्थः । तेन युद्धहताङ्गलगमद्वाणगणनया मत्पराक्रमप्रकारं स्वयमनुमिमीश्वेत्यभिप्रायः । इह निषेधार्थकालंशब्दयोगे तुमुन्प्रयोग आर्षः। 'स्वयमात्मस्तवम्' इति ग्रन्थान्तरे पाठः । तथा श्लोकात् प्राग् 'अलं स्वच्छन्दप्रलापेन' इत्यधिकः पाठः ॥ ५० ॥ सम्यगित्यादि। , ·पञ्चरात्रे सव्याख्याने सरथतुरगदृप्तनागयौधे शरनिपुणेन न कश्चिदप्यविद्धः । अहमपि च, परिक्षतो भवेयं यदि न मया परिवर्तितो रथः स्यात् ॥५१॥ (प्रकाशम् ) एवं वाक्यशौ(डी?ण्डी)र्यम् । किमर्थं तेन पदातिना गृ- .. .. अभिमन्युः -- अशस्त्रो मामभिगतस्ततोऽस्मि ग्रहणं गतः । न्यस्तशस्त्रं हि को हन्यादर्जुनं पितरं स्मरन् ॥ ५२ ॥ भीमसेनः ---- (आत्मगतम् ) धन्यः खल्वर्जुनो येन प्रत्यक्षमुभयं श्रुतम् । पुत्रस्य च पितुः श्लाध्यं संग्रामेषु पराक्रमः ॥ ५३ ॥ सरथेति । सरथतुरगदृप्तनागयौधे रथैस्तुरगैः दृप्तनागैर्योधैश्च सहिते । अर्थाद् युद्धे युद्धरङ्गे वा । शरनिपुणेन बाणसन्धा सन्धानकुशलेन । अर्थात् कुमारेण । कश्चिदपि रथादिष्वन्यतमोऽपि । आविद्धः अपरिक्षतः । न, किन्तु सर्व एव रथा- दयो विद्धा इत्यर्थः । मया, रथः, परिवर्तितः निवर्तितः। न स्याद् यदि नाभवि- घ्यच्चेत् । अहमपि च, परिक्षतः अर्थाच्छरनिपुणेन । भवेयम् अभविष्यम् ।। ५१ ॥ एवमित्यादि । वाक्यशौण्डीर्य वाक्ये वचसि शौण्डीर्य गर्वः । टवर्गपञ्चमर- हितमेवेदं मातृकयोः पठ्यते । एवम् ईदृशम् । क्रिया तु कुतोऽन्यथैव दृष्टेति पृच्छ- ति—किमर्थमित्यादि । गृहीतः अर्थात् त्वम् ॥ अशस्त्र इति । अशस्त्रः शस्त्रराहितः सन् । माम् , अभिगतः, अर्थात् स पदातिः । ततः तेन हेतुना । ग्रहणं, गतः प्राप्तः । अस्मि । अशस्त्रोऽपि द्रोग्धु. मागतः कस्माच्छस्त्रपण्डितेन भवता शस्त्रैर्न वारित इत्यत्राह–को हि कः पुमान् । तत्रापि विशेषमाह-अर्जुनं, पितरं, स्मरन् चिन्तयन् सन् । न्यस्तशस्त्रं निरायुधम् । हन्यात् । पुरुषो हि सामान्योऽपि युद्धधर्ममनुसरन् न्यस्तशस्त्रं शस्त्रेण प्रहर्तु नार्हति, किमुत धर्मयोधिधनुर्धरमूर्धन्यस्यार्जुनस्यात्मज इति भावः ॥ ५२ ॥ धन्य इति । येन, पुत्रत्य अभिमन्योः । संग्रामेषु युद्धेषु । पराक्रमः, पितुः आत्मनः । संग्रामेपु पराक्रमच, श्लाघ्यं लाघाहम् । उभयम् उभयगतं परा- क्रमद्वयमित्यर्थः । प्रत्यक्षं साक्षात् । श्रुतम् आकर्णितम् । इदानीं पुत्रमुखादित्या- र्थम् । सः अर्जुनः । धन्यः खलु कृतार्थ एव ॥ ५३ ॥ , .

·meas- द्वितीयोऽङ्कः । राजा त्वर्यतां त्वर्यतामभिमन्युः । बृहन्नला इतः कुमारः । एष महाराजः उपसर्पतु कुमारः। अभिमन्युः आः कस्य महाराजः । बृहन्नला न, न, न । ब्राह्मणेन सहास्ते । अभिमन्युः ब्राह्मणेनेति । (उपगम्य) भगवन् ! अभिवादये । भगवान् एह्येहि वत्स! शौण्डीयं धृतिविनयं दयां स्वपक्षे माधुर्य धनुषि जयं पराक्रमं च । एकस्मिन् पितरि गुणानवम्नुहि त्वं शेषाणां यदपि च रोचते चतुर्णाम् ॥ अभिमन्युः अनुगृहीतोऽस्मि । त्वर्यतामित्यादि । त्वर्यतां त्वरितमानीयतामित्यर्थः ।। इत इत्यादि । आ इत्यादि । आः कापे । नेत्यादि । क्रोधाविष्करणस्य त्रिः प्रतिषेधः नननेति । ब्राह्मणेन ब्रह्मविदा संन्यासिनेत्यर्थः । सह, आस्ते, अर्थान्महाराजः । ब्राह्मणसन्निधौ विनीतेन व्यव- हर्तव्यमित्यभिप्रायः॥ ब्राह्मणेनेतीत्यादि । ब्राह्मणेनेति आहेति शेषः । अतो मया विनीतेन व. तितव्यमित्याशयः ॥ एहीत्यादि । शौण्डीर्यमिति । त्वं, शौण्डीर्य शौण्डीरो वीरस्तस्य भावं शौण्डीर्यम् । धृ. तिविनयं धृतिधैर्य, विनयः प्रश्रयः तयोः समाहारम् । स्वपंक्षे स्वजने । दयां, माधुर्य प्रियभाषित्वम् । धनुषि धनुर्व्यापारे । जयं, पराक्रमं च तजश्च । एकस्मिन् पितरि गुणान् एकस्मिन् जनकेऽर्जुने विद्यमानान् इमान् गुणान् । अवाप्नुहि लभ- स्व । शेषाणाम् अन्येषां । चतुर्णाम् अर्थात् पितृणां । यदपिच, शेषपितृसम्बन्धि यच्च सद्गुणरूपं वस्त्वित्यर्थः । रोचते शोभते, अनुकार्यत्वेन तुभ्यं स्वदते वा । त- बावामुहीति तत्पदाध्याहारेण सम्बन्धः ।। ५४ ।। अन्वित्यादि ।। : .. , ·पञ्चरात्रे सव्याख्यान - জালা - एह्येहि पुत्र! । कथं न मामभिवादयसि । अहो उत्सिक्तः खल्वयं क्षत्रियकुमारः । भवतु, अहमस्य दर्पप्रशमनं करोमि । अथ केनायं गृहीतः भीमसेनः महाराज! मया अभिमन्युः --- अशस्त्रेणेत्यभिधीयताम् । भीमसेनः शान्तं शान्तं पापम् । सहजौ मे प्रहरणं भुजौ पीनांसकोमलौ । तावाश्रित्य प्रयुध्येयं दुर्बलैर्गृह्यते धनुः ॥ ५५ ॥ अभिमन्युः मा तावद् भोः, बाहुरक्षौहिणी यस्य निर्व्याजो यस्य विक्रमः । किं भवान् मध्यमस्तातस्तस्यैतत् सदृशं वचः ॥ ५६ ॥ भगवान् पुत्र! कोऽयं मध्यमो नाम । एहीत्यादि । उसिक्तः गर्वितः । अथशब्द: प्रश्भे ।। महाराजेत्यादि । अशस्त्रेणेत्यादि । अशस्त्रेण न्यस्तशस्त्रेण । सशस्त्रेण त्वहं शस्त्रकर्मनिपुणतमा न केनापि ग्रहीतुं शक्य इति विराटं बोधयितुमिदमुक्तम् ॥ शस्त्रग्रहणवार्तंव तावद् दुर्बलविषयत्वान्मादृशमहाबलपुरुषश्रवणानर्हेत्यभिप्रा- येणाह शान्तमित्यादि । पापं दुर्बलोचितवाक्यश्रवणसमुत्थं दुरितं, शान्तं, भवत्विति शेषः । अथवा अशस्त्रेणेति वाक्यमेव दुर्बलविषयत्वेन दुष्टत्वात् पापमि- त्युच्यते । तत् पापवाक्यं शान्तं विरतं भवतु । भूयस्तन्मा वादीरित्यभिप्रायः । सहजावित्यादि । भूजौ, प्रहरणम् आयुधं । वेदाः प्रमाणमितिवदेकत्वं विधेये बोद्धव्यम् । प्रहरणाविति ग्रन्थान्तरे पाठः। स तु लिङ्गविरोधादुपेक्ष्यः ॥५५॥ मा तावदिति भीमोक्तशूरवादप्रतिषेधः । बाहुरित्यादि । अक्षौहिणी सेनापरिमाणविशेषः* । बाहोरक्षौहिणीत्वरूपणं तत्कार्यकारित्वप्रतिपत्त्यर्थम् । मध्यमस्तात इत्यत्र स इत्याक्षेपलभ्यम् । तस्य मध्य- मतातस्य । इदं वचः 'सहजौ मे' इत्यादिः शूरवादः ॥ ५६ ॥ पुत्रेत्यादि । * एकेभैकरथव्यश्वपञ्चपदातिकसैन्यरूपाः २१८७० पत्तयः । - ·, ब्रूयात् । द्वितीयोऽङ्कः । अभिमन्युः श्रूयताम् । अथवा, नन्वनुत्तरा वयं ब्राह्मणेषु, साध्व- न्यो राजा भवतु भवतु मद्वचनात् । पुत्र ! कोऽयं मध्यमो नाम । अभिमन्युः श्रूयताम् । येन, योक्त्रयित्वा जरासन्धं कण्ठश्लिष्टेन बाहुना । असह्यकर्म तत् कृत्वा नीतः कृष्णोऽतदर्हताम् ॥ ५७ ॥ न ते क्षेपेण रुप्यामि रुष्यता भवता रमे। किमुक्ता नापराद्धोऽहं कथं तिष्ठति यात्विति ॥ ५८ ॥ श्रूयतामित्यादि । श्रूयतां भवत्प्रश्नस्योत्तरमिति शेषः । विवक्षितस्योत्तरस्यो- द्धतार्थताम् , अत एव ब्राह्मणसन्निधावनुपन्यसनीयतां चाभिसमीक्ष्याह-अथवे- त्यादि । अनुत्तराः न विद्यते उत्तरं प्रतिवचनं प्रतिवचनमात्रस्यावर्जनीयतया सा- मर्थ्यादुद्धतार्थक प्रतिवचनमिह गृह्यते, तन्न विद्यते येषां ते अनुत्तराः । साध्वन्यो ब्रूयात् अन्यो यदि वदेत् , तत् समीचीनं स्यादित्यर्थः ।। भवत्वित्यादि ॥ श्रूयतामिति । येनेति श्लोकान्वयि । योक्त्रयित्वेति । येन का । जरासन्धं बाहद्रथं राजविशेषं । कण्ठश्लिष्टेन तत्कण्ठसंसक्तेन बाहुना स्वभुजेन । योक्त्रयित्वा योक्त्रवन्तं कृत्वा योक्त्रं वृषभस्क- न्धयुगयोजनसाधनभूता रज्जुः । भुजेनैव योक्त्रस्थानीयेन बद्धेत्यर्थः । तुर्लायत्वेति पाठान्तरम् । असह्यम् असहनीयं । तत् कर्म जरासन्धवधरूपं । कृत्वा, कृष्णः, अतदहतां जरासन्धवधानहत्वं । नीतः प्रापितः । कृष्णो हि बहुकृत्वः प्रागात्मना योगं जरासन्धं स्वयं हन्तुमर्हतीति जरासन्धवधः कृष्णस्य भागधेयं; तद् येन शूरेणात्मसात्कृतं, स मे मध्यमस्तात इति भावः ॥ ५७ ॥ नेति । ते क्षेपेण त्वत्कृतयास्मन्निन्दया । न रुष्यामि । रुष्यता कुप्यता भवता हेतुना । अहं, रमे प्रीथे । प्रीतिकार्यमाह-कथं तिष्ठति, अर्थात् क्षेपरो- धाभ्यामस्मास्वपराधी भवान् । यातु अस्मदन्तिकादपसरतु । इति एवम् । उक्त्वा, अहं, किं नापराद्धः ‘कथं तिष्ठती' त्यादिवचनरूपमपराधं कुतो न कृतवान् त्वद्वि- .. ।

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने अभिमन्यु यद्यमनुप्राह्यः, पादयोः समुदाचारः क्रियतां निग्रहोचितः । बाहुभ्यामाहृतं भीमो बाहुम्यामेव नेष्यति ॥ ५९ ॥ (ततः प्रविशत्युत्तरः।) मिथ्याप्रशंसा खलु नाम कष्टा येषां तु मिथ्यावचनेषु भक्तिः । अहं हि युद्धाश्रयमुच्यमानो वाचानुवर्ती हृदयेन लज्जे ।। ६० ।। - षयप्रीतिवशादेव न कृतवानित्यभिप्रायः । अथवा किमुक्त्वेत्यत्र भवेयमिति शेषः । इत्युक्त्वा अहमपराद्धः किं न भवेयमिति योज्यम् । इति यद्यहं ब्रूयां तहिं त्वय्यप- राधी भवेयमेवेति भावः ॥ ५८ ॥ विराटप्रीतेरात्ममोचने आत्मपक्ष्यककरणीये पर्यवसानमात्मलाघवावहत्वान्मा भूदिति बुद्धया स्वीयलोकोत्तरधीरभावसदृशमाह----यदीत्यादि । पादयोरिति । निग्रहोचितः मद्हणानुरूपः । पादयोः, समुदाचारः निग- लबन्धनरूपः । क्रियतां न पुनर्मथि प्रीतिमता भवता मत्पादसमुदाचारः परिहियतां मन्मोचनं वा क्रियतामित्यभिप्रायः । कथं तर्हि मोचनं तव भविष्यतीत्यत्राह- भीमः, बाहुभ्याम् , आहृतम् आनीतम् । अर्थान्माम् , बाहुभ्यामेव नेष्यति । स एव भवत्कृतस्य मद्विप्रकारस्य सदृशप्रतीकारशक्तो निष्क्रय करिष्यतीति नापेक्षणीया मे भवत्प्रीतिरिति भावः ।। ५९ ॥ इत्थमभिमन्युवाचालने तद्गतशौर्यविनयपितृभक्तिचित्तसमुन्नतिधैर्यादिगुणप्र. काशनसुभगे युधिष्ठिराद्यानन्ददायिनि वर्तमाने उत्तरं प्रवेशयति----तत इत्यादि। पूर्वप्रक्रान्तयोधपुरुषपूजावसाने बृहन्नलाजन्यवृत्तान्ततत्वं पित्रे निवेदयितुकामस्येदं पितृपा गमनमुत्तरस्य । मिथ्येति । येषां तु, मिथ्यावचनेषु मिथ्यावादभूयिष्ठत्वात् स्तुतय इह मिथ्यावचनशब्देन लक्ष्यन्ते, स्तुतिवित्यर्थः । भक्तिः परमादरः, अर्थात् स्तुतिप- उनविषयः । तेषामित्याक्षेपलभ्यं, तेषां वन्दिनामित्यर्थः । मिथ्याप्रशंसा तत्कर्तृका असत्यार्थविषया श्लाघा । कष्टा खलु नाम दुःखकारिण्येव । इममर्थ प्रकृतविशेषण समर्थयते-हि तथाहि । युद्धाश्रयं युद्धसम्बद्धम् । उच्यमानः 'अहो तव प्रतापः, ·द्वितीयोऽङ्कः। HA AAAAmaran (उपसृत्य) भगवन् ! अभिवादये। भगवान् -स्वस्ति । उत्तर: तात! अभिवादये। राजा एह्येहि पुत्र! आयुश्मान् भव । पुत्र! पूजिताः कृतकर्माणो योधपुरुषाः । पूजिताः । पूज्यतमस्य क्रियतां पूजा। पुत्र! कम्मै । उत्तर: ---इहात्रभवते धनञ्जयाय । राजा कथं धनञ्जयायेति । . . येन कौरवान् जितवानसि' इत्यादिरीत्या वन्दिभिः स्तूयमान इत्यर्थः । अहं, बाचानुवर्ती सन् वाङ्मात्रेण तद्वचनमतीकुर्वन् सन् । हृदयेन मनसा, लज्जे लजा- निमित्तां व्यथामनुभवामीत्यर्थः । लज्जीति पाठे लज्जाशब्दान्मत्वर्थीय इनिप्रत्य- यः । लज्जाकरं हि वन्दिक्रियमाणमात्ममिथ्याश्लाघनम् 'अर्जुन एव कौरवविजयी, न त्वहम् ' इति भूतार्थाख्यानेन प्रतिषेद्भुमिच्छतापि मयार्जुनवृत्तान्तरहस्यानुद्भेदाय तदेतदगत्याङ्गीकर्तव्यमेव वर्तते । किं करोमीति भावः ॥ ६ ॥ भगवन्नित्यादि । स्वस्तीति ।। तातेत्यादि । एोहीत्यादि । पूजिता इत्यत्र काकुः, किं पारितोषिकदानेन बहुमानिता इत्यर्थः ।। पूजिता इत्यादि । क्रियताम अर्थात् तातेनैव ।। पुत्रेत्यादि ।। अज्ञातवासस्य निस्तीर्णत्वात् स्वपितरि अर्जुनतत्त्वावेदनमिदानी प्रासकाल- मिति मत्वाह ---- इहेत्यादि । इहेत्यर्जुनाधिष्ठितस्थल निर्देश: । वर्तमानायेति शेषः ॥ कथमिति । धनञ्जयायेति कथं वीपीति शेषः । धनञ्जयस्यात्र कः प्रसङ्ग इत्यभिप्रायः ॥

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने toamrat- , उत्तरः- अथकिम् । अत्रभवता, श्मशानाद्धनुरादाय तूणी चाक्षयसायके । नृपा भीष्मादयो भग्ना वयं च परिरक्षिताः ॥ ६१ ॥ राजा एवमेतत्। बृहन्नला प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अयं बाल्यात्तु सम्भ्रान्तो न वेत्ति प्रहरन्नपि । कृत्स्नं कर्म स्वयं कृत्वा परस्येत्यवगच्छति ॥ ६२॥ उत्तरः व्यपनयतु भवाञ्छकाम् । इदमाख्यास्यते, अथकिमिति । धनञ्जयायैव, अनान्यथाशङ्कां मा कृथा इति भावः । अत्र- भवतेति श्लोकान्वयि । श्मशानादित्यादि । तूणी तूण्यौ ॥ ६१ ॥ एवमिति । एतद् एवम् युद्धवृत्तमीदृशं, मया त्वन्यथेति भ्रान्तमित्यर्थः ।। प्रसीदत्वित्यादि । प्रसीदतु मद्वक्ष्यमाणप्रकारेण युद्धवृत्तमवगन्तुमित्यार्थम् । अयमिति । बाल्यात् , सम्भ्रान्त: अतिव्यग्रः । अयं तु उत्तरस्तु । प्रहर. न्नपि परान् निघ्नन्नपि सन् । न वेत्ति प्रहरन्तमात्मानं नाबुध्यतेत्यर्थः । अत एव, कृत्स्नं समस्तं । कर्म युद्धवृत्तं । स्वयं कृत्वा, परस्येति तत् कृत्स्नं कर्म परसम्बन्धी- ति । अवगच्छति जानाति । रणसमये सम्भ्रमावेशवशादात्मानं विस्मृत्य दर्शितपराक्रमस्यास्य स्वकृतेऽपि शत्रुविजये मत्कृतत्व भ्रमो जात इति भावः । सो- ऽयमभूतार्थ आत्मगोपनानुगुणः । भूतार्थोऽपि विह गर्भितः । तद्यथा--- अयं प्रहरन्नपि प्रहर्तुं योद्धं यतमानोऽपि । युद्धरङ्गसन्निधानमिह यत्नः । बाल्याद् युद्धा- प्रागल्भ्यात् । सम्भ्रान्तः त्रस्तः सन् । न वेत्ति नाबुध्यत, अर्थाद् इतिकर्तव्यताम् । अत एव स्वयं, कृत्स्नं कर्म धार्तराष्ट्रविद्रावणान्तं सर्व युद्धव्यापारं । परस्य कृत्वा, स्वस्य तन्निर्वहणाशक्तत्वाद् अन्यस्य मम सम्बन्धिनं कृत्वा मन्नियूंढत्वेन मदधीनं कृत्वेति यावत् । इति एवं नृपा भीष्मादयो भनाः (श्लो.६१)इत्युक्तप्रकारेणेत्यर्थः । अवगच्छति जानाति । मत्कृतं कृतज्ञत्वान्नापलपतीत्यभिप्रायः ।। ६२ ॥ व्यपनयत्वित्यादि । व्यपनयतु तत्त्वाख्यानेनापनुदतु । किमर्थमिदानीम- प्यात्मस्वरूपमवच्छाद्यत इति भावः । इदमित्यादि श्लोकान्वयि । .

·द्वितीयोऽङ्कः। प्रकोष्ठान्तरसंगूढं गाण्डीवज्याहतं किणम् । यत्तद् द्वादशवर्षान्ते नैव याति सवर्णताम् ॥ ६३ ॥ बृहन्नला एतन्मे पारिहार्याणां व्यावर्तनकृतं किणम् । सन्निरोधविवर्णत्वाद् गोधास्थानमिहागतम् ॥ ६४ ॥ ----- पश्यामस्तावत् । बृहन्नला प्रकोप्टेति । प्रकोष्ठान्तरसंगूढं प्रकोष्ठान्तरे मणिबन्धावकाशे संगूढं । गाण्डी- वज्याहतं गाण्डीवज्यया गाण्डीवाख्यधनुर्मोा आहतम् आघातेनोत्पादितमित्यर्थः । एतेन ज्याघातस्थानस्थितत्वं किणस्योक्तम् । इदं प्रत्यक्षदृश्यं । किणं रूढवणपदम् । आख्यास्यते कथयिष्यति, अर्थाद् भवत्तत्त्वम् । किणं विशिनष्टि-~यत्तत् पूर्वप्रसिद्ध यत् किणं । द्वादशवर्षान्ते इह द्वादशवर्षशब्दो ज्याघातविश्रान्तिकालबाहुल्योपल. क्षणार्थः । द्वादशवर्षाणाम् अन्ते, विश्रान्तज्याव्यापाराणां बहूनां वर्षाणाम् अतिक्र- मेऽपीत्यर्थः । सवर्णतां देहतुल्यवर्णतां प्रकोष्ठतुल्यवर्णतां वा । न याति न प्राप्नोति । एतेन किणस्यात्युल्बणत्वमनपलपनीयत्वनिमित्तमुक्तम् । अनुल्बणो हि अङ्गे किणः स्वल्पेन कालेन स्वगतं वैवयं हित्वा देहसावर्ण्य प्राप्नोति, उल्बणस्तु विवर्ण एवाति- चिरमवतिष्ठते । किणशब्दस्य क्लीबत्वमत एव प्रयोगात् ।। ६३ ।। किणस्यान्यथासिद्धिमाह-~-एतदिति । इह हस्ते । मे, पारिहार्याणां वल- यानां । सन्निरोधविवर्णत्वात् सन्निरोधेन सम्यनिरोधेन विवर्णत्वात् विवर्णत्वमासाद्य । ल्यब्लोपे पञ्चमी । गोधास्थानं गोधाया ज्याघातवारणस्य स्थानं प्रकोष्ठदेशमित्यर्थः । आगतं प्राप्तम् । एतत् किणम् । पारिहार्याणां, व्यावर्तनकृतं व्यावर्तनेन विविधप- रिवर्तनेन कृतं जनितम् । गोधास्थानगतोऽयं किणः पारिहार्यव्यावर्तनजनितः पा- रिहार्यसन्निरोधजनितवैवर्ण्यश्चेति भावः । वलयव्यावर्तनकृतोऽपि किणः ज्याघातकि- णेन सह हस्ते वस्तुतोऽस्त्येवेति तदाश्रयमिदमर्जुनवचनं नासत्यमिति बोद्धव्यम् । 'आवापकः पारिहार्यः कटको वलयोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः ।। ६४ ।। पश्याम इति । तावद् आदौ । पश्याम: परीक्षामहे अर्थात् किणम् । पश्चात्तु तस्य कारणं निश्चिनुम इत्याशयः ॥ ..

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने रुद्रबाणावलाढाङ्गा यद्यहं भारताऽर्जुनः । सुव्यक्तं भीमसेनोऽयमयं राजा युधिष्ठिरः ॥ ६५ ।। ग्राजा भो धर्मराज! वृकोदर! धनञ्जय! कथं न मां विश्वसिथ । भवतु भवतु प्राप्तकाले । बृहन्नले ! प्रविश त्वमभ्यन्तरम् । बृहन्नला यदाज्ञापयति महाराजः । भगवान् ~~~~ अर्जुन! नखलु नखलु प्रवेष्टव्यम् । तीर्णप्रतिज्ञा वयम् । अर्जुनः - यदाज्ञापयत्यार्यः । राजा , तत्त्वस्य परीक्षणप्रसङ्गे गोपनमशक्यमचमत्कारि चेति मत्वात्मनोऽर्जुनत्वं सिद्धाभ्युपगमभङ्गयानुवदन् भ्रातरावपि तत्त्वतः प्रकाशयति--रुद्रेत्यादि । रुद्रबा- गावलीढाङ्गः परमेश्वरशरस्पृष्टगात्रः । पुरा पाशुपतास्त्रलिप्सया तपस्यतोऽर्जुनस्य किरातवेषेण भगवता सह युद्धमासीदिति कथात्रानुसन्धेया। सुव्यक्तमित्यस्य स्थाने अव्यक्तमिति ग्रन्थान्तरेऽपपाटः ॥ ६५ ॥ भो इत्यादि । न विश्वसिथ आत्मगोपनं विश्वासकार्यमिति भावः । अ- ज्ञातवासस्यानिस्तीर्णत्वशङ्कयाह–प्राप्तकाले योग्ये काले अज्ञातवासनिस्तारोत्तरका- ले । भवतु भवतु, अर्थाद् धर्मराजेत्यादिव्यवहारः । अभ्यन्तरम् अन्तःपुरम् ॥ यदित्यादि । अज्ञातवासस्यानिस्तीर्णत्वशङ्कार्येणैव प्रमाणभूतेन निरस्य- तामित्यर्जुनस्याभिप्रायः । मातृकान्तरे 'प्राप्त काले' इत्येतदनन्तरम् एवं पाटो दृश्यते बृहन्नले! प्रविश त्वमभ्यन्तरम् । बृहन्नला --- यदाज्ञापयति भगवान्।' इति । एष तु न समीचीनः ।। अर्जुनेत्यादि । तीर्णप्रतिज्ञाः तीर्णा सम्यगनुष्ठानेन पारं नीता प्रतिज्ञा अ- ज्ञातवाससंविद् यत्ते तथाभूताः । अतोऽस्माकमात्मप्रकाशनं प्राप्तकालमेवेति भावः । प्रवेष्टव्यमित्यस्य स्थाने 'गन्तव्यम' इति मातृकान्तरे पठ्यते; वयमित्यस्य स्थाने 'स्मः' इति च ॥ यदित्यादि । 'भगवान् ·द्वितीयोऽङ्कः । -- शूराणां सत्यसन्धानां प्रतिज्ञा परिरक्षताम् । पाण्डवानां निवासेन कुलं मे नष्टकल्मषम् ॥ ६६ ॥ अभिमन्युः --- इहात्रभवन्तो मे पितरः । तेन खलु, न रुप्यन्ति मया क्षिप्ता हसन्तश्च क्षिपन्ति माम् । दिष्टया गोग्रहणं स्वन्तं पितरो येन दर्शिताः ॥ ६७ ॥ (भीमसेनमुद्दिश्य) भोस्तात ! अज्ञानात्तु मया पूर्व यद् भवान् नाभिवादितः । तस्य पुत्रापराधस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ६८ ॥ भीमसेनः एोहि पुत्र! पितृसदृशपराक्रमो भव । अभिमन्युः अनुगृहीतोऽस्मि । भीमसेनः पुत्र ! अभिवादयस्व पितरम् । अभिमन्युः भोस्तात ! अभिवादये। अर्जुनः --- एह्येहि वत्स ! (आलिङ्गय) Mahate Pण- शूराणामित्यादि । कुलं गृहं वंशो वा । 'अद्य से सत्कृतं कुलम् ' इति चतुर्थपादो मातृकान्तरे पठ्यते । अस्मिन् पाठे विसन्धिता प्रसज्यते ॥ ६६ ।। इहेत्यादि । इह, वसन्तीति शेषः । न रुष्यन्तीत्यादि । क्षिताः निन्दिताः । स्वन्तं शोभनावसानम् ॥ ६७ ॥ अनभिवादनावज्ञातयोस्तातयोज्येष्ठमौचित्यादादौ प्रसादयति-भो इत्यादि। अज्ञानादित्यादि । तस्य अनभिवादनरूपस्य। इह 'इति प्रणामति' इति कविवाक्यमपेक्षितम् ॥ ६८ ॥ एहीत्यादि ॥ अन्वित्यादि । इदं वाक्यं ग्रन्थान्तरे न पठ्यते ॥ पुत्रेत्यादि । पितरम् अर्जुनम् ॥ भो इत्यादि । एहीत्यादि । वत्सेत्यस्य स्थाने 'पुत्र!' इति ग्रन्थान्तरे पठ्यते। 'आलिङ्गय' इति च तत्र न पश्यते ।

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने -- अयं स हृदय हादी पुत्रगात्रसमागमः । यस्त्रयोदशवर्षान्ते प्रोषितः पुनरागतः ॥ ६९ ।। पुत्र ! अभिवाद्यतां विराटेश्वरः । अभिमन्युः अभिवादये। राजा-एह्येहि वत्स ! यौधिष्ठिरं धैर्यमवाप्नुहि त्वं भैमं बलं नैपुणमर्जुनस्य । माद्रीजयोः कान्तिमथाभिरूप्यं कीर्ति च कृष्णस्य जगत्प्रियस्य ॥ ७० ॥ (आत्मगतम्) उत्तरासन्निकर्षस्तु मां बाधते । किमिदानीं करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । कोऽत्र । .. अयमित्यादि । अयम् अनुभूयमानः पुत्रगात्रसमागमः पुत्राङ्गपरिष्वङ्गः । 'यत्तद् द्वादशवर्षान्ते' इति ग्रन्थान्तरीयः पाठस्त्वसमञ्जसः ॥ ६९ ॥ पुत्रेत्यादि । अभिवादय इति ॥ एहीत्यादि । यौधिष्ठिरमित्यादि । यौधिष्ठिरं युधिष्ठिरसम्बन्धि । भैम भीमसम्बन्धि । अर्जु- नस्य नैपुणम् अर्जुनसम्बन्धि युद्धकौशलं, नानाकलाकौशलं वा । माद्रीजयोः माद्रीपुत्र- योनकुलसहदेवयोः । 'माद्रीसुताद्' इति ग्रन्थान्तरपाठे तन्त्रेण तयोर्ग्रहणं वाच्यम् । तच क्लिष्टम् । कान्ति शोभाम् । अथ आभिरूप्यं सुधीत्वं च । अथशब्दः समुच्चये। रूपे हि नकुलः प्रख्यातः, बुद्धौ च सहदेवः । कृष्णस्य, कीर्ति यशश्च ।। ७० ।। उत्तरेति । उत्तरासंनिकर्षस्तु उत्तरया मत्कन्यथा सह संनिकर्षः आसन्नत- र: परिचयस्तु, अर्थादर्जुनस्य । मां, बाधते 'अर्जुनेन उत्तरायाश्चारित्रं दूषितम् , आहोस्विन्न दूषितम् , अदूषितेऽपि वा तस्मिन् कः प्रत्ययं कुर्वन् कन्यार्थी तां स्वीकरिष्यती'त्येतादृशचिन्तोत्पादनेन व्यथयति । इदानीम् अस्यां दुःखावस्थायां । किं करिष्ये कीदृशं प्रतिविधानमारप्स्ये । भवतु तद्विषया चिन्ता मास्तु । दृष्टं प्रति. विधानं भद्रुद्धौ प्रतिभातमित्यर्थः । तदेतत् क्रिययैव प्रकाशयिष्यन् परिजनमाह्वय- ति-कोऽत्रेति । इयं प्रकाशोक्तिः । क इत्यतः प्राग 'अयमत्र प्राप्तकाल' इति पठ्यते मातृकान्तरे ॥

·तृतीयोऽकः । (प्रविश्य कृताञ्जलिः) भो भोः! आचार्यपितामहपुरोगं सर्वराजमण्डल- मभिवादये। सर्वे आयुष्मान् भव । द्रोणः -किमाह तत्रभवान् विराटेश्वरः । उत्तर: नाहं तत्रभवता प्रेषितः । द्रोणः अथ केन त्वं प्रेषितः । तत्रभवता युधिष्ठिरेण । द्रोणः किमाह धर्मराजः । उत्तर: श्रूयताम् , उत्तरा मे स्नुषा लब्धा प्रतीक्षे राजमण्डलम् । तत्रैव किमिहैवास्तु विवाहः क्व प्रवर्तताम् ॥ २३ ॥ शकुनिः -- तत्रैव तत्रैव । द्रोणः इत्यर्थं वयमानीताः पञ्चरात्रोऽपि वर्तते । धर्मेणावर्जिता भिक्षा धर्मेणैव प्रदीयताम् ॥ २४ ॥ भो भो इत्यादि । आचापितामहपुरोगं द्रोणभीप्मपुरस्सरम् ॥ आयुष्मानित्यादयः षट् संवादाः ॥ श्रूयतामिति । उत्तरेत्यादि । प्रतीक्षे प्रतिपालयामि पुत्रविवाहोत्सवानुभवार्थम् । विवाहः, तत्रैव भवच्छिबिरदेश एव अथवा कौरवगृह एव । अस्तु किम् , इहैव विराटगृह एव । अस्तु किम् , उक्तान्यतरनिर्णयो भवदायत्त इत्यर्थः । क प्रवर्तताम् अर्था- द् विवाहः । इयं तृतीया प्रश्नकोटिः । विवाहयोग्यतया द्वौ देशौ मया निर्दिष्टौ; यद्यन्यस्तृतीय एव देशो भवतामभिरुचितः, स क इति प्रश्नार्थः। अथवा, मत्कृतो देशविशेषनिर्देशो न गण्यताम् । भवद्भिरेव योग्यो देशो निर्दिश्यतां भवदायत्तत्वा- न्मद्योगक्षेमस्येति प्रश्नार्थः ॥ २३ ॥ तत्रैवेति । तत्रैव विराटगृह एव । वक्तृपरोक्षदेशपरामर्शित्वात् तच्छब्दस्य ।। एवमुत्तरेण युधिष्ठिरवार्तायां स्पष्टमुपनीतायां दुर्योधनकाल्पितपञ्चरात्रसमया- नुष्ठानसिद्धिमात्मनः कथयन् प्रतिश्रुतार्धराज्यदानस्य प्रातकालतामाह-इतीति ।

·पञ्चरात्रे सव्याख्याने naam दुर्योधनः- बाढं दत्तं मया राज्यं पाण्डवेभ्यो यथापुरम् । मृतेऽपि हि नराः सर्वे सत्ये तिष्ठन्ति तिष्ठति ॥ २५ ॥ द्रोणः हन्त सर्वे प्रसन्नाः स्मः प्रवृद्धकुलसंग्रहाः । इमामपि महीं कृत्लां राजसिंहः प्रशास्तु नः ।। २६ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे ।) तृतीयोऽङ्कः । अवसितं पञ्चरात्रम् । , वयम् , इति अनेन प्रकारेण । अर्थ पाण्डवप्रवृत्तिरूपं वस्तु । आनीताः उपनीत- वन्तः । पाण्डवप्रवृत्त्यानयनाय कल्पितः कालश्च नातिक्रान्त इत्याह-पञ्चरात्रोऽपि पञ्चानां रात्रीणां समाहारः पञ्चरात्रं, तदस्यास्तीत्यचि पञ्चरात्रः रात्रिपञ्चकयुक्तः कालोऽपीत्यर्थः । वर्तते, न तु वृत्तः । धर्मेण न्यायेन आचारेण वा गुरवे दक्षिणा दीयत इत्येवंरूपेण । आवार्जिता उदकपूर्व मत्करे विसृष्टा । भिक्षा मिक्षितद्रव्यम् अर्धराज्यलक्षणम् | धर्मेणैव 'यदि पञ्चरात्रेण पाण्डवप्रवृत्तिरुपनीयते, पाण्डवेभ्यो- ऽर्धराज्ये दास्यामि' इत्येतादृशस्वप्रतिज्ञानुपालनात्मना सत्येनैव । प्रदीयताम् , अ- र्थात् पाण्डवेभ्यः । आनीता इति नीजओ गत्यर्थत्वात् कर्तरि क्तः । 'भिक्षा तु भि- क्षितान्नादौ याच्ञायां भृतिसेवयोः' इति वैजयन्ती । 'न्यायाचारयमाहिसाखडचा- पेषु राशि च । प्रधानशेषे सत्ये च' इति धर्मशब्दे केशवः ॥ २४ ॥ इत्थमुक्तवति द्रोणे, दुर्विवादरन्ध्रालाभमूके च शकुनौ, प्रतिश्रुतराज्यदाना- तिरेकेणात्मनः करणीयान्तरमपश्यन्नाह-बाढमिति । बाढं भवदुक्तमङ्गीकृतं । मया, पाण्डवेभ्यः, यथापुरं यथापूर्व । द्यूतात् प्राक् पाण्डवानां यावद् राज्यमासीत् तावदित्यर्थः । राज्यं, दत्तं । सर्वे नराः हि, सत्ये सत्याख्ये स्वगुणे । तिष्ठति सति सम्यक्पालनादप्रणश्यति सति । मृतेऽपि मरणेऽपि स्वदेहापायानन्तरमपीत्यर्थः । तिष्ठन्ति न प्रणश्यन्ति सत्यसन्धत्वकीर्तिकायेन जीवन्तीति यावत् । अतः सत्यप- रिपालनार्थमेवेदं मम राज्यदानमिति भावः ॥ २५ ॥ एवं दुर्योधनेन पाण्डवराज्यदाने यथाप्रतिज्ञमभिनिवर्तिते द्रोण आत्मनः १ ·तृतीयोऽङ्कः . पूर्णकामत्वं सिद्धमनुसन्दधान आह-~-हन्तेति । हन्त हर्षे । प्रवृद्धकुलसङ्ग्रहाः प्र- वृद्धः विग्रहकथाप्रशमाद् राज्यसंविभागनिमित्तकात् प्रकर्षेण वृद्धि प्राप्तः कुलस- झहः पाण्डवधार्तराष्ट्रसमूहात्मकस्य कुरुवंशस्योच्छ्रायः अविग्रहस्थितिर्वा येषां ते तथाभूताः । सर्वे, वयं, प्रसन्नाः स्मः सन्तुष्टा भवामः । 'सङ्ग्रहाः पुनः। स्वी- कारोच्छ्रायसंक्षेपाः' इति केशवः । तदित्थं भीष्मसहायद्रोणसमुद्यमपरमप्रयोजनस्य तच्छिध्यकुलसङ्ग्रहस्य सि- -द्धिसंकीर्तनेन रूपकेतिवृत्तं परिसमापितम् । कुलसङ्ग्रहो ह्यस्मिन्नितिवृत्ते परमः सा- ध्यांशः, य एव किल कुरुकुलाचार्यस्य द्रोणस्य सभीष्मस्य नित्यमभिरुचितः । स च द्यूतविजितविप्रवासितपाण्डवार्धराज्यसंविभागेन साध्यः । संविभागश्च दुर्योधना- पः । दुर्योधने तु पाण्डवद्वेषिणि शकुनिकुबुद्धिनेये संविभागमचिकीर्षों द्रोणस्य रित्थमुत्पन्ना- 'दुर्योधनेन विशुद्धनानाव्रतमहादानाङ्गपरिकरं कमपि यज्ञमनुष्ठा- न्तावश्यलभ्ये तदनुष्ठापनदक्षिणाप्रतिग्रहप्रार्थनावसरे संविभागमेव दक्षिणा- त्वेन वरयित्वा साधयेयम्' इति । तस्य तथाविधावसराभिलापुकत्य द्रोणस्य दुर्योधनयज्ञावभृथस्नानावसानद- शिनः पाण्डवराज्यसंविभागात्मकदक्षिणाप्रतिग्रहलक्षणं कार्य प्रत्यौत्सुक्यं 'धर्ममाल- म्बमानेन सुयोधनेनाहमेवानुगृहीतो नाम' (पृ० १५) इत्यनेन द्रोणवाक्येन दुर्योधनस्य प्रकृतयज्ञरूपधर्मनिषेवणं मदिष्टसिद्धयभ्युपायतया मदनुग्राहकमित्येवमभिप्रायकेण सूचितम् । सेयं कार्यस्यारम्भावस्था । धर्मानुष्ठानजनिताच्चित्तप्रशमाद् दानोत्साहाच्च द्रोणभीष्मकांद्यभिनन्दनसं- वर्धिताद् इष्टार्थदक्षिणाप्रतिग्रहं प्रार्थयमाने दुर्योधने तं प्रति दक्षिणानिच्छाभिनयेन इष्टार्थाभावसमर्थनेन इष्टार्थस्य सद्भावमभ्युपेत्यापि तत्स्वरूपानाचिख्यासाप्रकाशनेन च स्वेष्टार्थदातृत्वे स्वहृदयाविश्वासाविष्करणं, तेन तोयावर्जनपूर्वकस्येष्टार्थदानप्रति- ज्ञानस्य दुर्योधनसकाशात् सम्पादनं, ततो हृदयविश्वासमासाद्य पाण्डवराज्यसंवि- भागस्य स्वाभीष्टदक्षिणात्वेनोपक्षेपणमित्येपा कार्यस्य यत्नावस्था भवति । इयं 'धर्मे धनुषि चाचार्य ! प्रतिगृह्यतां दक्षिणा' (पृ०२३) इत्येवमादिषु 'एषा च भिक्षा मम दक्षिणा च' (पृ०२७) इत्येवमन्तेषु सन्दर्भेषु स्पष्टां । कुरुकुलक्षेमकामनाप्रयुक्तेऽस्मिन् द्रोणस्य यत्ने वञ्चनात्वमारोप्य कलहाय- मानेन शकुनिना जनितबुद्धिभेदे प्राप्तकालं कार्यमकृत्वा 'यदि पञ्चरात्रेण पाण्डवा- नां प्रवृत्तिरुपनीयेत, तदैव राज्यस्यार्धं प्रदद्याम् ' इति कमपि समयोपाधिमपूर्वमूप- ·पश्चरात्रे सव्याख्याने .. क्षिप्तवति दुर्योधने, पाण्डवप्रवृत्युपनयस्य पञ्चरात्रासाध्यत्वबुद्धथा कार्य प्रति क्षण- निराशेनापि द्रोणेन 'अभ्युपगम्यतां पञ्चरात्रम्' (पृ०४२) इत्यादिना तस्य पञ्चरा- त्रसाध्यतां विराटनगरे पाण्डववासानुमानद्वारा रहसि बोधितवति भीष्मे 'हन्त सिद्ध कार्यम् ' (पृ०४३) इति कार्यस्य प्राप्तिसम्भवकथनात् प्राप्त्याशावस्था तृतीया प्रकाशिता। अथ विराटगोधनग्रहणनिमित्तेन युद्धयत्नेन पाण्डवप्रवृत्तावुपनीतायां कुल- संग्रहपर्यवसायिनः पाण्डवाधराज्यदानस्य सिद्धया पञ्चमी फलागमावत्थोक्ता । सा, च 'बाढं दत्तं मया राज्यम्' (पृ० ११४) इत्यत्र परिस्फुटा। भीमैकसाध्याभिमन्युह्ररण-बा- णपुजन्यस्तार्जुननामदर्शन-युधिष्ठिरसन्देशश्रवणैः ': पाण्डवप्रवृत्ताववगतायां कार्यस्या- पायशङ्कानुदयादपायवारणलक्षणा नियतातिर्नाम चतुर्थावस्था नेहास्ति । आभिश्चत- सृभिः कार्यावस्थाभिरुपाधिभिर्मुखप्रतिमुखगर्भनिर्वहणाख्या निर्विमश्चित्वारः सन्धय इह वेदितव्याः । यदाह धनिकः --- "अवस्थाः पञ्च कायस्य प्रारब्धस्य फलार्थि- भिः । आरम्भन्यत्नप्राप्त्याशानियताप्तिफलागमाः ॥ अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थास- मन्विताः । यथासले यन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च सन्धयः ॥” (दशरू. १ विला.) इति । एषां चाङ्गानि यथासम्भवं तत्र तत्रोपनिबद्धान्यनया दिशा स्वयमूहनीयानि । अत्र रसो वीरो नाम । स दुर्योधने धर्मवीरः, 'कृतश्रद्धो ह्यात्मा' (पृ०१६), 'तदिदमपनयो वा वञ्चना वा यथा वा भवतु नृप! जलं तत् सत्यमि- च्छामि कर्तुम् ' (पृ०३८), 'बाढं दत्तं मया राज्यम्' (पृ०११४) इत्यादिबु ध- मंविषयोत्साहस्य दुर्योधनगतस्याभिव्यक्तेः । द्रोणे दयावीरः, कुरुपाण्डवपरस्परद्वेष- सम्भाविततद्विपत्परिहारविषयस्योत्साहस्य द्रोणगतस्य दुर्योधनवाम्येऽप्यकुण्ठप्रसरस्य सर्वतः सम्प्रत्ययात् । द्रोणदुर्योधनादिषु सर्वेषु युद्धवीरः, युद्धविषयस्य तद्गतस्यो- त्साहस्य गोग्रह्णप्रसक्त्या प्रकाशनात् । नायकास्तु दुर्योधनः पाण्डवा द्रोणश्च देवकल्पाः । भीष्मकर्णादयस्तत्सहा- याः । तत्र दुर्योधनस्य सत्यपरिपालनरूपधर्मनिष्पत्तिः फलं, पाण्डवानामधराज्य- लाभः, द्रोणस्य शिष्यानुग्रहचारितार्थ्यसिद्धिरित्येवं नायकानां पृथक्फलसम्बन्धो- ऽप्यस्ति । एवञ्च ख्यातेतिवृत्तसंबद्धत्वाद् वीररसप्रधानत्वाद् देवकल्पपृथक्फलबहुनाय- कत्वात् कपटाश्रयत्वात् व्यङ्कत्वाद् दीर्घट स्वह स्वतरैरङ्करपेक्षितक्रमव्यत्ययेऽप्युपेत- त्वाच भूयिष्ठसमवकारलक्षणयोगेन रूपकमिदं समवकार इति विज्ञायते । तथाच . , , . .

·तृतीयोऽङ्कः । समवकारलक्षणं-"यत्रामुखं नाटकवत् सन्धयो मर्शवर्जिताः । नेतारो द्वादशे पृ- थक्फला देवासुरादयः ॥ वीरप्रधानाश्च रसास्त्रयोऽङ्कास्तेषु च क्रमात् । वस्तुस्वभा- वदेवादिकृताः स्युः कपटास्त्रयः ॥ पुररोधरणाग्न्यादिनिमित्ता विद्रवास्त्रयः । प्र- थमेऽके निबन्धव्या कथा यामत्रयावधिः ॥ यामावधिर्द्वितीयेऽङ्के तृतीयेऽङ्केऽर्धया- मिका । असौ समवकारः स्याद् वीथ्यङ्गैः कैश्चिदन्वितः ॥” (प्रताएक० नाट. इति । इत्थं रूपकार्थ परिसमाप्य 'प्रशस्तिः शुभशंसनम् ' इत्युक्तलक्षणं निर्वहणस- न्धिचरमाङ्गं प्रशस्तिमाह-इमामिति । नः अस्माकं । राजसिंहः राजश्रेष्ठः । कृत्स्नामपि अखिलामपि । इमां, महीं भूमिम् । प्रशास्तु शासनविषयीकरोतु, अखण्डभूमण्डलाधिपत्यं लभतामित्यर्थः ॥ २६ ॥ निष्क्रान्ताः सर्व इति तृतीयाङ्कपरिसमाप्तिः ।। ताम्रपण्य॑मृतार्द्रपूततरूवाग्रहारगतशैशवो वञ्चिमूलकरामवर्मकुलशेखराक्षतिपरक्षितः । पञ्चरात्रमिदं महोर्जितगुणाकरे गणपतिः सुधी- भीसनाटकमण्डले विवृतवान् गभीररुचिराशयम् ।। वाग्देव्या वरिवस्यैव यदिदं मम जल्पितम् । भूयान्मय्येतया नित्यं सुप्रसन्ना सरस्वती ॥ इति श्रीमदनन्तशयनवास्तव्यस्य ताम्रपर्णीतीरवर्तितरुवामहारा- भिजनस्य श्रीसीताम्बारामसुब्रह्मण्यार्यसूनोः गणपतिशास्त्रिणः कृतिषु पञ्चरात्रव्याख्यानं सम्पूर्णम् । शुभं भूयात् ·श्लोकानुक्रमणिका। ६१. उद्योगः ४६. अयं स हृदय अकारणं रूप (वंशस्थं) ७४. उत्तरा मे स्नुषा ११३. अगणितगुण (मालिनी) : प्रस्तुतः ५७. रग्निभया ८. उपन्यस्तस्य शि २८. अज्ञानात्तु मया ९५. एकवणेषु गा ५५. अतीत्य बन्धून (उपजातिः) १५. एकेनैव वयं भ अद्य मे कार्यलो ४०. एकोदकत्वं खलु (उपजातिः) ५८ अद्येदानी पर्ण (शालिनी) ५९. एतदक्षयतूणि अद्येदानी यातु (तथा) ७९. एतदनेलं १२. अध्वानमल्पमति (वसन्ततिलक) ११२. एतन्मे पारिहा ९३. अनेन वेषेण (उपजातिः) ७२. एतां चक्रधर (शार्दूलविक्रीडितं) ९. अपास्य नाराय (वंशस्थ) १००. एते वातोद्ध अपूर्व इव ते ७५. एभिरेव रथै अयं बाल्यात्तु स ९२. एवमेव ऋतून् २१. ९६. एष शिष्यस्य ३६. अयुज्यमानैः प्र (वंशस्थ) ८१. एष शिष्येण मे अलमात्मस्तवं ८५. एषा भो दीप्तयू (सुवदना) अवजित इति (मालिनी) ८१. कथं पण्डित ! कू अवनतविट (पुष्पिताग्रा) १३. कर्णायते तेन (उपजातिः) अवाप्य रूप्यग्र (वंशस्थ) १६. कामं दुर्योधन अशस्त्रो मामभि ८६. किं भवान् धर्म अहं हि मात्रा (वंशस्थं) २०. किन्नु तत्परिहा ४४. किमर्थ आदीपिते जतु (वसन्ततिलकं) ८०. किमर्थ स्तूयते १०६. आलम्बितो भ्रम (तथा) ६९. किमुत्तरेणापि (वंशस्थं) इक्ष्वाकुशय्याति (इन्द्रवज्रा) १८. कृतश्रद्धो ह्यात्मा (शिखरिणी) १६. इत्यर्थ वयमानी ११४. कृता नीला नागाः (तथा) इदानीं युद्ध ९८. को नु खल्वेष स इष्टमन्तःपुरं ,, क्रतुव्रतैस्ते (उपजातिः) २१. उचितं ते पुरा ११०. क्रोधप्रायं वयो १११. ४३. . आचार्यस्य यदा खलु स -- १०९.

·२४. : ८८. गजेद्राः कल्प्यन्ते (शिखरिणी) ५६. नीचैरप्यभिभा गतो वृक्षाद् वृ (तथा) ११. नृपा भीष्मादयो ७९. गाण्डीवेन मुहू (शार्दूलावनी ) ७१. पर्यस्तोऽस्य र (शार्दूलवि०) गुरुकरतल (मालिनी) ३८. पादयोः समुदा जानाम्येतान् (शालिनी) ८२. पार्थ पितरमु ८५. जित्वापि गां वि (वसन्ततिलकं) ७३. पीतः सोमो बाल्य (शालिनी) तस्मान्मे रथ (शार्दूलवि०) ४६. पुत्रो टेष युधि (शार्दूलवि.) ७८. ताडितस्य हि यो ७१. प्रकोष्ठान्तरसं "तुलितबलमि (पुष्पिताग्रा) ७६. प्राणाधिकोऽस्मि (वसन्ततिलकं) २५. तृप्तोऽग्निहविषा (शार्दूलवि०) ५. बहुभिः समराभि तेषां राज्यप्रदा ११२. बाढं दत्तं मया त्वं वञ्च्यसे यदि (वसन्ततिलकं) ३४. बाणपुङ्गाक्षरै १०९. त्वमिदानी कुमा ६२. बाणाधीना क्षत्रि (शालिनी) दह्यमानस्य वृ १०. बाहुरक्षौहिणी दूरस्था दर्शना ७७. भन्नापयानेष्व (इन्द्रवज्रा) १०२. दैवतं मानुषी १९. भीमसेनस्य ली ४२. द्रुतश्च वत्सैद्य (वंशस्थं) ५३. भीष्मेण कर्णेन (इन्द्रवज्रा) ३५. द्रोणः पृथिव्यर्जुन (इन्द्रवज्रा) १. भीष्मं रामशरै (शार्दूलवि०) ६८ द्रोणश्च भीष्मश्च (तथा) ६०. भ्रातॄणां पैतृकं २९. द्विजोच्छिष्टैरन्नैः : (शिखरिणी) ४. मम हि पितृभिर (मालिनी) १०२. धनुरुपनय शी (मालिनी) ५५. मा तावद् व्यथि । ५४. धनुर्घोष द्रोण (शिखरिणी) ६७. मा तावत् स्वजन धन्यः खल्वर्जुनो ८६. मिथ्याप्रशंसा (उपजातिः) धर्षिता रथश ४५. मुञ्चेदर्जुनपुत्र (शार्दूलवि०) न चापि दोषा (वंशस्थ) १०५. यज्ञेन भोजय (वसन्ततिलकं) १४. न जाने तस्य जे ७६. यत् पाण्डवा द्रुप (तथा) २९- न ते क्षेपेण रु ८९. यत् पुरा ते सभा न रुष्यन्ति मया ९५, यदि विमृशसि (पुष्पिताग्रा) २७. नास्त्यन्यो बल १०८. यदि स्वचक्रोद्ध (वंशस्थं) ६३. निमित्तं किञ्चि ६५. युध्यते यदि सौ } (प्रहर्षिणी) १०३. प ·८. N रिपूणां सैन्यभे क (वसन्ततिलक) ३१. वर्षेण वा वर्ष (इन्द्रवज्रा) भीमः सभा ,,. वल्मीकमूलाद् (उपजातिः) ९. येषां गतिः कापि (इन्द्रवज्रा) २७. विशालवक्षास्त (वंशस्थं) (यैः ? ये) कर्तुकामै (उपजातिः) ३९. शकटी च घृता योक्त्रयित्वा जरा ८९. शुष्केणैकेन वृ १०. यौधिष्ठिरं धैर्य (इन्द्रवजा) ९६. शून्यमित्यभिधा यौधः स्यादर्जु १११. शूराणां सत्यस ९५. रणपटुरपनी (मालिनी) १०१. शौण्डीर्य धृतिवि (प्रहर्षिणी) रथमानय 'शी ६१. श्मशानाद्धनुरा ९२. रथमासाद्य निः ७६. सजैश्चापैबंद्ध (शालिनी) राज्ञां वेष्टनप (शार्दूलवि०) ६. सयौवनः श्रेष्ठ (वंशस्थं) रात्रौ छन्नेन ४२. सरथतुरग (पुष्पिताग्रा) ८६. रामेण भुक्तां (इन्द्रवज्रा) ३७. सर्वैरन्त:पुरैः ३. ६१, सहजौ मे प्रहरणं रुद्रबाणावली ९४. सुग्भाण्डमरणी १२. लङ्घयित्वा १०६. हन्त सर्वे प्रस ११. हितमपि परु (मालिनी) ३२. वनं सवृक्षक्षु (उपेन्द्रवज्रा) हृतप्रवेगो यदि (वंशस्थं) १०७. वयं व्यपाश्रित्य (उपजातिः) वृत्तलक्षणम् स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः । अनयोमेलनादुपजा- उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ।' तिः काचित्। 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताया। 'म्नौ नौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम् ।' 'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ।' 'जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ।' 'उक्तं वसन्ततिलकं तभजा जगौ गः ।' 'सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ।' 'शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोब्धिलोकैः ।' 'रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी ।' 'सुवदना म्रौ नौ ग्भौ लगावृषिस्वरर्तवः ।' (पिङ्ग. ७. २२) ११४. लतया सक्तया , ·समवकारादिलक्षणम् । . समवकरः 'यत्रामुखं नाटकवत् सन्धयो मर्शवर्जिताः । नेतारो द्वादश पृथक्फला देवासुरादयः ।। वीरप्रधानाश्च रसास्त्रयोऽङ्कास्तेषु च क्रमात् । वस्तुस्वभावदेवादिकृताः स्युः कपटास्त्रयः ॥ प्रथमेऽके निबन्धव्या कथा यामवयावधिः । यामावधिद्वितीयेऽङ्क तृतीयेऽङ्केऽधयामिका ॥ असा समवकारः स्यात् वीथ्यङ्गः कैश्चिदन्वितः पूर्वरङ्गः "यन्नाट्यवस्तुनः पूर्व ग्ङ्गविन्नोपशान्तये कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते ॥ नान्दी "आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात् प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता ||" सूत्रधारः "आसूत्रयन् गुणान् नेतुः कवेरपि च वस्तुनः । रङ्गप्रसाधनप्रौढः सूत्रधार इहोदितः ।।" नेपथ्यम् "कुशीलवकुटुम्बत्य स्थलं नेपथ्यमुच्यते ।" प्रस्तावना ''सूत्रधारो नटी बेते मारिपं वा विदूषकम् । स्थापना वा स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत् तदामुखम् ।। प्रस्तावना वा शुद्धमिश्रविष्कम्भौ. "वृत्तवतिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः ।। एकानेकगतः शुद्धः सङ्कीर्णो नीचमध्ययोः ।" प्रवेशकः "तद्वदेवानुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः । प्रवेश:" प्रकाश-स्वगते "सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम् ।” अपधारितम् "रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्यापवारितम् ।' काञ्चुकीयः "ये नित्यं सत्यसम्पन्नाः कामदोपविवर्जिताः । ज्ञानविज्ञानकुशलाः काञ्चुकीयास्तु ते स्मृताः ।।" बीररसः "विभावैरनुभावैश्च स्वोचितैय॑भिचारिभिः । नीतः सदस्यरस्यत्वमुत्साहो धीर उच्यते ।।" SAHIANDHI . Hedan

·No text on this page.

·No text on this page.

·FOR SALE MATA S 10 0 Irith commentary by Małomihopadhyuya Dr. T. Ganapati Sastri:- Rs. Bbasa's Svapnavasavadatta 1 Do., Superior cover 1 Pancharatra 1 Madhyamavyayoga Duta vakva Pratijnayaugandharayana 1 Charuciatta Pratimunataka 2 Rautalya's Arthasastra- Part I, Adhikarotias 1 & 2 Part II, Do. 3, 4, 5, 6 & 7, Part 111, Do. 8, 9, 10, 17, 19, 13, 14 6 15. 8 (The other works of BluesCo will also be published shortly with commentaries.) 8 $ 1 3015 Dista Bhasa's Plays-critical study 0 Bharatanuvarnanam (A description of India). 1 4 Can be had of T. G. Ramasubba Aiyar, B. Ao, Chalay, Trivandrum. OR L. Ramaswamy Sastri, Managing Proprietor, SRIDHARA POWER PRESS, TRIVANDRUM.

·No text on this page.