·PUBLISHED ON BEHALF OF THE
KP JAYASWAL RESEARCH INSTITUTE
PATNA
DT ITS HOY DIRECTOR DR AS ALTEKAR
All rights reserved
PRINTED IN INDIA
BY
RASA KRISHNA DAS
AT THE BANARAS HINDU UNIVERSITY PRESS
BANARAS
lil.
att
KAO

·PANDITA DURVEKA MISRA'S
DHARMOTTARAPRADĪPA
[Being a sub commentary on Dharmottaca's Nyāyabindutika,
a commentary on Dharmakirti's Nyāyabindu]
Deciphered and edited by
PANDITA DALSUKHBHAI MALVANIA,
Lecturer, College of Oriental Learning
Banaras Hindu Unitersity
KASHI PRASADE JAYASWAL
RESEARCH INSTITUTE
PAT.NA
1955]
[Price Rs 7/8/-

·H
32725
OF A

·CONTENTS
1. Abbreviations
11
2
A Note by the Government of the State of Bihar
111
3
Preface of the General Editor
v-VII
1-xxxv
"
३७-६०
१-२५७
4 Introduction (English)
(Hindi)
5 न्यायविदु-न्यायबिन्दुटीका-धर्मोत्तरप्रदीपा ।
प्रत्यक्षपरिच्छद ।
२ स्वार्थानुमानपरिच्छद ।
३ परार्थानुमानपरिच्छद ।
6 Notes (टिप्पणानि)
१
१-८६
८७-१४९
१५०-२५७
२५९-२७४
7
Indices
8
Errata (शुद्धिपत्रकम्)

·Abbreviations ) म्याय० ता. तत्त्वस तस्वमग्रह (G O S No 30, 1926) तत्त्वस०प० तत्त्वसग्रहजिका । तात्पर्य न्यायवि दुटीकाया अनुटीका तात्पर्यनिबन्धनम् अप्रकाशित मुनिश्रीपुण्य- विजयसत्कम् । व्यापाटि arafa gerarfcopoft (Bibliotheca Buddhica Petrograd, Vol XI) 791427faelTUEIFT (Vizianagaram Sanskrit Series, No 15, 1898) यायप्रवेश (GOS No 38, 1930) 7417974237 (Vizjanagaram Sanskrit Series No 10, 1895) न्यायावतार (न्यायावतारवातिक्वृत्त्यन्तर्गत ) (सिंघी जैन ग्रन्थमाला न० २०, १९४९) न्यायमाप्मम् न्याय० म० दि० न्यायबि दुतीकाटिप्पणी मत्लवादिकृता अप्रकाशिता मुनिश्रीपुण्यविजय- न्यायप्र० न्यायम न्याया न्याय. भा० सत्का। प्रमाणवा. न्यायवा० न्यायवातिकम् (चौखम्बा सस्कृत मीरीज, १९१६) पाणिनि पाणिनिताप्टाध्यायी प्रमाणमी० प्रमाणमीमासा (सिंघी जैन ग्रन्थमाला न० ९, १९३९) प्रमाणवानिकम् आचार्यमनोरयनन्दिकृतवृत्तिसहितम् ।। (J BOR S 1937) प्रमाणवि० प्रमाणविनिश्चय (अप्रकाशित) प्रमाणवि० टी. प्रमाणविनिश्चयीरा (अप्रमागिता) प्रमेपर प्रमया मलमार्तण्ड (निर्णयमागर प्रेम, १९४१) प्रमाणवातिरस्वोपज्ञीका (किताव महर, इलाहावाद, १९४३) मनो मनोरयनन्दिना प्रमाणवानिक्टीवा (JB O R S 1937) महाभारत बना (महाबोधि मामायटी, रनारम, १९३६) प्र०स्वो. महा० पन. बंगपित मूत्र ध्या. महा. इसोपा. निषि. ध्यावाणमहामाप्यम् गेवानि गुमारितम् (Madras University, 1940) मिटिविनिश्चय (अनामित पं. भूगगरीमधवीसल) हेतुधि (GDS No 113, 1949) ·1 The Government of Bihar established the K P Jayasual Research Institute at Patna in 1951 with the object, inter alia, to promote historical research, archaeological excavations and investigations and publication of works of permanent value to scholars This Institute is one of the five others planned by this Government as a token of their homage to the tradition of learning and scholarship for which ancient Bihar was noted Apart from the Jayaswał Research Institute, three others have been established to give incentive to research and advancement of knowledge,-the Nalanda Institute of Research and Post Graduate studies in Buddhist learning and Pali at Nalanda, the Mithua Institute of Research and Post Graduate studies in Sanskrit learning at Darbhanga and the Bihar Rashtra Bhasha Parishad for research and advanced studies in Hindi at Patna 2 As part of this programme of rehabilitating and fcorientating ancient learning and scholarship, the editing and publication of the Tibetan Sanskrit Text Series has been undertaken with the cooperation of scholars in Bihar and outside The Government of Bihat hope to continue to sponsor such projects and trust that this humble service to the world of scholarship and learning would bear fruct in the fulness of time ·PREFACE OF THE GENERAL EDITOR The Kashi Prasad Jayaswal Research Institute has great pleasure in offering to the world of scholars the second volume of the Tibetan Sanskrit Texts Series - Dharmottarapradipa of Durveka This work also deals with Buddhist Nyāya like its predecessor, Pramanat artıka Bhashya of Prajñākaragupta, and is also like that work, being published for the first time in Sanskrit from the photographs of a single MS preserved in Tibet and brought to India by Sri Rāhula Sankrityāyana and kept in the Bihar Research Society It is hoped that its publication will facilitate the studies and researches in Indian logic in general and Buddhist logic in particular The present edition gives not only the text of Dhar mottarapradipa of Durveka, but also of Nyāyabındutik, of Dharmottara, of which it is a commentary, and of Njayabındu of Dharmakirti, which is the original work commented upon by Dharmottara The past mentioned two works have been published already more than once, but they also have been included in the present edition, as otherwise the Dharmottarapradipa of Durveka would not have been easily intelligible There was an additional reason for including the text of the Njayabindutikā, two new and better MSS of that work had become available in the MSS Library of Jesalmere and we were in a position to utilise them for the new edition In ancient and medier al India knowledge and scholarship were not narrow or compartmental Hindu, Buddhist and Jain philosophers and logicians were studying, understanding and criticising where necessary, the views and theories of one another The views of Buddhist Dignaga were criticised and commented upon by Hindu philosophers like Udyotakara and Kumārıla and the Jain thinkers like Mallavadın, these in their turn were reviewed by Dharmakırtı in his Njayabında Dharmakīrti in his turn was criticised by Hindu philosophers ·(y) like Vyomašiva, Jayanta and Vachaspati Misra The views of these scholars have been in turn surveyed by Durveka in his Dharmottarapradipa The present work, and especially the learned notes which its editor has supplied at its end, will gne the reader an interesting idea of this contact of mind with mind and thought with thought that was going on for nearly five centuries from 500 to 1,000 AD The contact was by no means purely actimonious, but it helped the develop ment of logic and philosophy There is a general beltef in modern times that commentators merely explain the original texts and do not make any contributions of their own This is not entirely true The development of the Hindu Law is largely due to the medieval commentators and the Mitakshara has almost entirely eclipsed the Yājñar alkjasmriti in the modern law courts We have rather to look to commentaries and digests like the Mitakshara, the Mlazukha and the Dazabhaga for the elucidation of the new developments in the Hindu law In the realm of Nyaya also, we find that the great logicians like Dharmalisti, Prajāakara gupta and Durvela, whule writing their comentaries, not only introduce new concepts but also correct the views of the revered scholars on whose works they are commenting This is undoubtedly a pleasing feature of Hindu scholarship Had it obtained a wider scope, India would have had greater intellectual advance and achievements to her credit The K P Jayasu al Research Institute is thankful to Sn Dalsukhbha Malvania of the College of Oriental Learning, Hindu University, Banaras, for undertaking the editing and publication of this work He has spared no pains in making it as fanless as possible He has utilised two unpublished ass of Ngājabindutikā and given at the end references to other works where we have related passages to elucidate the view points in the Dbarmottarapradipa His Introduction gives a learned account of the history of logic from the days of the Buddha to the end of the 11th century AD It 15 ·(vii) hoped that this work, which gives the text of the Nyaga bindu and the Njajahindutika also, will be found to be very valuable to the students of the Indian logic I cannot conclude this introduction without expressing my indebtedness to that great and distinguished scholar, Pandit Sukhlalji, —who has been working only with his jnanachakshu for the last forty years.--for kindly going through the text of the present work and making a number of valuable suggestions I am also indebted to Muni Punyavijayajı for placing at our disposal two unpublished MSS of Nyayabındutika, which has enabled us to bring out a better edition of the text We hope that the K P Jayaswal Research Institute will continue to receive such valuable and disinterested cooperation from such scholars in future also The Bihar Research Society, Patna IS the owner and custodian of the photo negatives of the Sanskrit MSS, brought from Tibet by Tripitakacharya Rahula Sankrityayana, which are being utilised for the publication of this Series The KP Jayaswal Research Institute desires to express its indebtedness to the Society for placing these MSS photographs at its disposal for their decipherment and publication AS ALTEKAR Hon Director, K P Jayaswal Research Institute, Patna 19-1955 ·INTRODUCTION I 1 the in Critical Apparatus The present volume includes the following three works (1) Nyaza bindu by Acharya Dharmakirti, (2) Nyayabındutika by Acharya Dharmottara, and (3) Dharmottara pradipa, a sub commentary by Pandita Durseka Misra The first two have been published in many editions in India and elsewhere The Dharmottara pradīpa is being pub i shed here for the first time In preparing present edition the following manuscripts and published works have been utilised 1 A This is a palm leaf manuscript belonging to the Santinatha Jaina Bhandara, Khambhat? It was written Vikrama Samvat 1229 (1172 AD) It contains only the Nyaya bindu tika Prof Peterson had started printing his edition (P) on the basts of this manuscript After completing the printing of the first chapter he happened to come across another manuscript (B) Therefore he collated the two MSS and gave a list of the different readings at the end of the first chapter As regard to the subsequent chapters, he selected the more appropriate readings out of the two and included them in his text and variants were I have made use of these variants in my edition 2 B This manuscript is included in the Bhau Daji collection of MSS in the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society It contains the Nyaya bindu as well as the Nyaya bindu tika The collection of the Society records t'his mafiuscript as Laghu dharmottara sutra Prof Peterson has edited the Nyaya bindu on the basis of this MS He has also made use of this I have utilised the variants MS in editing the Nyaya bindu tika noted by him in his edition for the work 3 C This is a MS of the Jaina Jnana Bhandara Jaisalmer, established by Acharya Sri Jinabhadra Sūri It is a palm leaf 1 For a detailed description sce Petersons A Third Report of Operaltons in Search of Sanskrit MSS in the Bombay Circle 1887 No 215 given at the end ·11 INTRODUCTION MS, numbered 364 It was copied by Purohuta Hariyāka at the instance of Sravaka Dharanaka at the time of Acharya Śni Jinabhadra Sūri, the pupil of Śti Jinaraja Suri, in V S. 1490 (1433 AD) This MS has been utilised for the first time for the present edition It includes both the Njajabindu as well as the Ngayabırdu tika Muni Sri Punya ijayji was kind enough to note down the variants of this MS 4 D Thus MS also belongs to the same Bhandara at Jaisalmer It is a palm leaf MS, numbered 376 It appears to be older than the aforesaid CMS It has been corrected here and there by some reader The revered Mfuni Sri Punyat ijayji conjectures that it belongs to the second half of the 13th century Both the Niaga bindu and its commentary are included in it This MS has been utilised for the first time in this edition Like those of the MS С, its variants have also been made available by Muni Sci Punyavijayjı There are also some marginal notes in thus AS They were also copted by the said Punyat ijayıt These notes have been printed in the present edition with the mark 'fo' in the foot notes Some notes of the D MS have been included in the text of the MS B (See text p94) It shows that this MIS is older than the MIS B 5 P This is the first edition of the Njaja-bında tika, edited by Prof Peterson and published by the Asiatic Society of Bengal in the Biblotheca Indica in 1889 AD The Njaa bindn Sikā has been prepared on the basis of both the MISS A and B, Whercas the text of the Njaya bındy is finalised on that of the MS B only The second edition of this work was published in 1929 without any change whatsoever Both these editions gre at the outset the Nyaya-bindu tiki and at the end the text of the Nyuya bindu 6E This has been edited by Prof Stcherbatsky and is published in the Bibliotheca Buddhica from Petrograd in 1918 It includes both thc Nyiya bindu and the Nyija bindi tika The editor has divided the Nija bindu prakarang into different sentences and has made it just like a sütsa grantba The Nyája. bradu ties has been printed under the relevant Şütras of the ·INTRODUCTION Njajabınd! I have adopted almost the same method with some minor changes here and there This has resulted in some difference in the numbering of Sutras This edition has been prepared on the basis of the edition Pand the MS of the Nyayabindu tika belonging to Dr Denison Ross 7 H This edition was published in Banaras in the Haridas Sanskrit Series Vol No 22, under the title of Njaja-bendu in 1924 It followed the method of E It was edited as well as translated into Hindi by Pt Chandra Shekhar Shastri It also contained a good introduction I have made use of this edition This work has been republished recently in 1954 but it is a reprint of the previous edition without any alteration 8 N This edition includes the Nyaya bindu and the Nyāyabında tika published as its Volume No 1 by the Nūtana Sanskrit Granthamala of Akola It is printed in 1952 It is edited by Sri P I Tarkas, MA, LL B This edition is chiefly based on the abovestated E 9 Photo MS The photoes procured by Mahapandita Rahula Sankrityayana of the palm leaf MSS of some Sanskrit works in Tibet have been preserved in the Bihar Research Society, Patria, in thirteen albums Of them, the 13th album, contains the Dharmottara pradipa in 28 plates This sub-commentary is being published in the present volume for the first time Each of the plates bears the caption to fto 340, suggesting that the work is Hetu bindu anutika The work however is Njaya bindul anutika, which has been called Dbarmottara pradipa by the commentator himself The original copy covers 84 leaves It is written in Newari script When the photo copy was made, the 60th leaf was not reversed Consequently, 60 A has been photographed twice, whereas there is no photo of the reverse, ie, 60B The MS 15 correct, but here and there it is indistinct The first leaf is in a mutilated condition Of the four MSS A B C and D, A and B belong to separate groups There are many places where A gives readings quite different from the rest Similarly, there are so many places where we find the readings in B differing from the rest It ·IY INTRODUCTION can be inferred from these facts that A and B have been copied from different original MSS MS D 15 closer to B than A, whereas C resembles A more than B There are certain variants in C that are not found in any MS The same is the case with D It is therefore permissible to conjecture that though D has a close similarity with B, it was not merely copied from it Similar is the case of the relationship between C and A I have prepared the present edition on the basis of the above mentioned material I have incorporated those readings in the test of Njaja bindu tika, which are accepted by the Dhar mottara pradipa, other variants have been noted down in the foot notes I have adopted this method in vier of the fact that the main aim of present work is to edit the Dharmottara pradīpa Where I could not find a pratika in the Dharmottara pradīpa, I have selected the most appropriate reading from various MSS for the text, and the rest have been noted in the foot notes The readings that are not recorded in the VSS, but are available only in the printed editions, have been noted in the foot notes and have not been included in the text There is only one VS of the Dharmottara pradipa available to us, hence it has been adopted as it stands To indicate correc tions and additions I have used round brachets () and square brackets [ ] respectively For example, in the case of the first leaf of the Dharmottara pradipa which is mutilated all my additions to the text have been included in square brachets (11 Similarly, the words that are omitted or too faint to be deciphered have been added by me and enclosed in the same type of brackets [] With regard to corrections I have indicated them in round brackets () For example, hip has been replaced by (arstu) The portion that could not be read has been indicated with the mark Since there is only one MS of the Dbarmottara pradipa I hase indicated its leaf numbers by 1b, 2a etc 12 P ·INTRODUCTION 2 Notes (Tippani) I have given notes at the end of the Dharmottara pradipa They give the references to similac discussions in other works of Dharmakirti, where we find the subject matter of the Njaya bindi and its commentaries treated in brief or exhaustively I have also given references from two unpublished Tippanas of the Nyaya bindu tika as well as the published Tippani to support the Dharmottara pradīpa, where Durveka has indicated the refu tation of other views in Dharmottara's commentary The Nyaja mañjari and Nyaya iartikatatparya tıka refute the views held by the Nyaya bindu at many places some of these have been indicated in my notes 3 Indices Seven indices have been supplied at the end of this volume one for the Nyaya bindu three for the Njaya bindu tıka and three for the Dharmottara pradīpa Index I includes all the important philosophical and other terms in the Njaya bındı Only three proper names are found in the Nyaya bindu They are also indexed in Index I, but have been printed in black letters Indices II III and IV include all the important philosophical terms the proper names and the quotations respectively in the Nyaya bındı. tika Indices V, VI and VII include all the important philoso phical terms, the proper names and the quotations respectuely in the Dharmottara pradipa It is hoped that scholars engaged in research might be benefited by these Indices 4 Acknon ledgements It is my pleasant duty to record first of all my gratefulness to Dr AS Altekar Hon Director, I P Jayaswal Research Institute, who prepared a scheme to publish the VSS brought by Pt Rahulji from Tibet and gave me an opportunity to edit the Dharmottara pradīpa For a long time I was thinking of preparing a critical edition of the Nyaja bindu with the commen tary of Dharmottara, and I am very much indebted to Dr Altekar for kindly giving me an opportunity to do this by agreeing to include the Nyaya bindu test and its commentary also in the ·Y1 INTRODUCTIOV present work He also took considerable pains in giving the final touches to my English Introduction and in res ising its proofs My indebtedness is also duc to Pt Sukhlaljı for helping me in correcting the MS of the Dbasmottara pradipa I have no words to express my gratefulness to the generosity of the revered Muni Punyavijayji He readily gave me all the material at his disposal that could assist me in editing the volume I am grateful to him for this generous help and beg further blessings from him I have made ample use of the Buddhist Logic by Prof Stcherbatsky, and the History of Buddhism by Bu ston (trans Dr E Obermiller) in writing the Introduction to this edition Hence my thankfulness is also due to these authors Let me also express my feeling of gratefulness to the Editors and Publishers of the different editions of the Njaja bundu utilised by me I have to thanh my pupıl and friend Dr Vohanlal Mehta MA PhD, Sastracharya for translating my Hindi introduction into English I am also indebted to Dr TRV Vuct for revising the English translation of my Introduction I am also thankful to Sri Ramakrishna Das Manager, Banaras Hindu University Press, for printing this volume very promptly 11 Foundations of Buddhist Logic It is evident from the study of the Pali Tripitalas that Lord Buddha was not satisfied either with the contemporary religious practices or with philosophical speculations The Suttapitaka shows how the Buddha visited a number of ascetics to learn the true path of salvation but could get satisfaction from none of them! At last he had to find out the way to Nirvana by himself and set the Wheel of Law in motion when he dis covered the four Anza sahas (Noble truths) Anatmarada (nosoul theory) and Mfadhama pratipadu (liiddle path) His teachungs on these polats constitute the original Buddhist religion and philosophy Mahima-n kaya Ar yaparijesana-Sutta 1 26 Bodhirajakumara Sutta 2.45 ·INTRODUCTION Vt1 Although Buddhism does not believe in soul, its viewpoint is essentially spiritual because it believes in the theory of karma, bondage, liberation etc According to the Buddha the ultimate truths are to be realised through deep samadhi, they cannot be established by intellectual discussions Buddhism therefore should not have entangled itself in logical discussions, but the prevailing atmosphere rendered this impossible, if it was to successfully defend itself and propagate its views "The Charvākas, who believed in the material happiness alone as the goal of human endeavour, were as vehement in advocating their views as the Sramanas who held the mortification of the flesh as the only path for spiritual salvation The Vedic kamya karma marga was advocated in one quarter, while serene contemplation of Brahman was preached in another These different schools were vigorously advocating their oun views and attacking those of their opponents Such being the situation, the Buddha and hus disciples could not avoid recourse to logical disputes and discussions in order to refute the theories of the opponents and to establish their own views It was in these discussions that the foundation of Buddhist logic was laid In the Palı Tripitakas there are many suttas, dealing with the Buddha's discussions with many Brahmanas and ascetics In them we find that the Buddha refutes the theories of the opponents by various arguments and establishes his own views 1 The study of these suttas makes it quite definite that while refuting the views of other systems the Buddha does not rely on any scripture or authority but gives his own arguments, which are chiefly based on apt illustrations (drishtānta) and not on universal concomutance (vyaptı) He establishes his view as well as refutes that of the opponent through the same techni que His strong forte is a convincing illustration, which can not but disarm his opponent and extort his assent This was the general technique of discussions at that time followed also in the Upanishads They also prove the existence of Brahman through various apt illustrations Therefore, we can 1 Digha nikaya--porthapada sutta, 1, 9, Tevija sutta, 1, 13, Mahāhsdonasutra, 2, 15, Anguttura nkaya-Verafijaka sutta, 8, 1, 2, 1 .

·INTRODUCTION VII maintain that the discussions held at that time mainly relied on illustrations and analogies This is the reason why the ancient works on logic discuss the question of 'Sophistic Answers' (Jātyuttara) in detail Sophisuc discussions are mainly based on homogeneous and heterogeneous types of examples The Nyaja-sūtra and ancient Buddhist works on logic do not discuss in detail the problem of inference and invariable concomitance but analyse the process of 'Sophistic Answers' The Njaja Sutra and ancient works on Buddhist logic include in them primarily the subjects relating to discussions and not the questions of pure logic From a comparison of the Nyaya Sutra, Charaka-Samhita, and Upāja bridaya, it is clear that in the ancient logical methods there existed no fundamental difference on the basis of which he Buddhist logical method could be differentiated from that of non-Buddhist systems The subjects to be proved were certainly different but the method of proving them was almost the same Whether It was a matter of the custence of a permanent soul or that of a momentary consciousness, the method of argumentation was more or less the same, and it was generally accepted by all the schools This is the reason why there was no separate Buddhist logic in ancient times This honeser does not mean that the Buddhists did not play any role in ancient Indian logic Nor do we want to adsocate the view that there is absolute unanimity among the processes of argumentation of the Njaza sutra, Charaka, Upuya Indya, Tarka-šāstra etc They do differ in certain 'Sophistic Ansu crs,' nevertheless their dialectical methods are not absolutely independent from one another A comparatise study certainly shous that the ancient dialectical method was substantially the same n all the schools Both the Vedic as well as the Buddhist systems played an important part in developing the dialectical method, which later served as the foundation for the des clopment of both the Vedic and the Buddhist logic 2. Sugatifeare of Dialecties in Buddhism It is in the life time of Lord Buddha that Buddhism I for refereact see Tucci-Pr Dierdzo Baldust 11x11 ( GOS), Intro luction, page 16 2 ·INTRODUCTION developed into a systematic Holy Order (Sangha) To fulfill the needs of the Sangha it became necessary continuously to increase the followers of Buddhism This was possible only through a proper propagation of Buddhism The best method to propagate a faith is to explain and analyse the tenets of the system through a dialectical approach In Buddhism the dia lectical approach reached such a climax that some Buddhist scholars regarded Dialectics as an integral portion of the Abhidhamma 1 But really speaking, Dialectics is a secular science, and not a spiritual discipline The primary aim of Dialectics is to win the battle of words by defeating or confounding the opponent In doing so, on some occasions one has to keep aside one's own scriptural tenets and try to win the case by other means keeping this point in view, the Vyakhyayuktı points out how very often a logician does not care to follow the scripture , in fact he has no direct realisation of truth through the self experience of samadhi His frequent ignorance or scanty regard for the scriptural truth often cuts at the very root of a system That is why Acharya Asanga says that argumentation should follow the scripture 3 We should argue on the basis of scriptural tenets, since Authority (āpta rakya) is the foundation of truth, and not argument It is in this way, as pointed out by Achărya Asanga, that the study of the art of Dialectics with other arts became necessary to refute the position held by the opponent 4 Thus, we arrne at the conclusion that though the Buddha aimed at preaching the way to Nirvana through self realisation, it became necessary to learn the Dialectical method of discussion which is purely empirical in character 1 Baster, Hatury of Buddam-Texas Di E mes, Yerdelig, 1931, part I, P 45 2 Ibid ३ 'अदृष्टसत्याथयो हि तक पश्चिदागमनिश्रितो भवति । -Mahayanası tralankara, 1 12 • Alshayāna sutralankara, 11, 60 [Compare the view of Sankara -यस्माग्निरागमा पुरुषोत्प्रक्षामात्रनिबंधनास्तर्का अप्रतिष्टा भवन्ति । अत आगमवशेनागमानुसारितर्कवशन च चतन ब्रह्म जगत कारणमिति fra Vedanta-sutra II 1 11 Ger Editor ] 2 ·x INTRODUCTION It is distiactly mentioned in the Pramana samuchchaya that "it has been composed in order to cause those that adhere to heterodox views to obstain from them, since they are false, by discussing the modes of cognition and their (respectie) objects It does not, however, intend to convert any one to Buddhism by these means only, for the Doctrine is not the object of Dialectics But, if heretical views are rejected, the Teacher's Doctrine is studied and apprehended without difficulty, since all the numerous impediments are withdrawn He that leads to the Absolute Truth by the way of Dialectics, will be very far from the teaching of the Buddha and fail Nevertheless, if the essence of the Lord's Teaching will endure change it is advisable to probe it by Logic”] This passage clearly indicates the importance of Dialectics in Buddhism as also its limitations 3 Seeds of Buddhist Logic in the Pramana samuchchaya When importance came to be attached to Dialectics for propagating religious tenets, it was natural to develop some definite method of Dialectics to analyse philosophical doctrines Till the age of Acharya Dinnaga, the Buddhssts used to apply the common Dialectics to prove their own views They did not make any serious attempt to establish an independent method of their own Dialectics They, however, realised the short comings of the common logical method They began to feel the necessity of a more advanced method of Dialectics to prove the doctrines in a subtle manner They also realised the fact that it is not sufficient to probe the views of other systems in order to establish a new doctrine It is equally necessary to probe the means that are meant to defeat the opponent Having this fact in vies, Dinnaga composed different books on logic from the viewpoint of Buddhism Relying mainly upon the Buddhist traditional accounts Dr Bhattacharya has adı ocated the view that the date of Dinnaga nasc 345-425 AD 2 'Dianaga s as born in a Brahmana family of Simha valori near hapcht He was admitted to the Order Buston-History of Buddhism Part I p 46 Tutti sargoudy Intro P 73 ·INTRODUCTION X1 or by Nagadatta of the Vatsiputriya sect, and attained erudition in the Tripitaka of the Hinayana Afterwards he became a disciple of Acharya Vasubandhu? with whom he studied all the Pitakas of the Mahayana A few years later, he was invited to Nalanda, where he defeated his opponents and won them over to the doctrine of the Buddha Since he had refuted chiefly the Tīctha controversialists he was called a Fighting Bull or a Bull in discussion (tarka pungara) He lived a considerable part of his life in Andhra He is said to have died in a solitary wood in Orissa 2 Lama Taranatha has menttoned these facts about the life of Dinnaga The following are the works of Dinnaga on Logic (1) Pramana samuchchaya (2) Hetu chakra samartland, (3) Pramana samuchchaza vrithi (4) Nyaya duara Njayamnkba (5) Alambana pariksha (7) Alambana pariksha irith and (8) Trikala panksha The Buddhist works on logic composed before the Pramana sami chchaya of Dinnaga discuss the problem of pramana (valid knowledge or means of valid knowledge) either very casually or not at all They primarily deal with the subjects relating to discussions The Vada idhi or Vada vidhana Upaya hridaya Tarkasastra and Nyaja mukha primarily concern themselves with the study of jati and nigraha sthana and the merits and defects of discussion The Vigraha vjal zrtını of Nagarjuna questions the very existence of pramana and shows that it is incompetent to prove anything Even the Njaza sutra is not a work on pure logic, since it is concerned mainly with the topics of discussion There is no work composed before Dioniga dealing with the problem of pramana na trusively This Temg the tase the nike conferred on Dinnaga as the Father of Medieval Indian Logic is well deserved Granting that Dinnaga is the Father of Medieval Indian Logic it goes without saying that he is the father of Buddlust logic The new method of Dinnaga was followed both by the 1 The Naja chakravritt mentions D nnaga as a d sciple of Vasuban lhu IS Vidyabhust ana- History of Ind an Loge p 272 ·XL INTRODUCTION followers of the Buddhist as well as the non Buddhist systems Sankara svāmi, a disciple of Dinnāga himself, composed the Njāja pravesa, a summary exposition of the works of Dinnāga 1 Dharma pala, the teacher of Dhaimakirti, commented the upon Alambana pariksha of Dinnāga Jinedrabuddhi wrote a commenta ry on the Pramāna samuchchaya called Visalamalavatı Isvarasena must also have composed some work, original or a commentary, since Dharmakirti has refuted his views It is said that Dharmakirti had studied the Pramana samuchchaya with Isvarasena 2 Thus, the tradition established by Dinnaga began to grow Dharmakırtı also wrote a commentary on the Pramana samuchchaya This commentary is known as Pramana lartıka This commentary just like the Nyaya zártika of Uddyotakara proved more famous and successful than the work commented upon Consequently the Pramāna-tartıka and other works by Dharmakırtı became popular and occupied a prominent place in the field of Buddhist learning The opponents also began to refute the views of Buddhism woven in the works of Dharmakırtı instead of those in the works of Dinnaga Dharmakirti replaced Dinnaga in all spheres Hence, we can maintain that Dharmakirti gave a new shape to the dialectical tradiuion of Dinnaga This tradition was further developed by Devendrabuddhi, Santabhadra, Vinitadeva, Dharmākara datta (Archata), Dharmottara, Prajñahara, etc When Buddhist monasteries were destroyed at the time of the Muslim conquest, the development of Buddhist Logic came to an end in India In Tibet and China, however, it continued to prosper Non-Buddhist systems also realised the necessity of independent works on Logic The Mimāmsala schools that were primarily concerned with the exposition of sacrificial practices also realised the need of logical works Kumārıla composed Slolalarnila and Prabhākara u rotc Bribat from the stand point of Jumimsi The Nayāyikas also wrote independent uorhs on logic lilc Nyāja sära The Talhachintamanı of Gangeſa 6a1e a new impetus to the logical mcthod of thinking His UAB Dhruva-Nupo protrls, Intro PX11 . Itostory of Ind. Les p 397 ·XL INTRODUCTION foot steps are being followed even to day in the Navya nyaya school Vedanta also did the same The Vedanta paribhasha and the like are its fruits As regards the Jainas they have mostly composed works on logic since their entrance into the philosophi cal field The Nyayavatara of Siddhasena the Njaya zimschaya of Akalanka the Pramana pariksha of Vidyananda the Pariksha mukha of Manikyanandi and the Tarkabhasha of Yaśovijaya are some of the Jaina works on logic As a result of the emphasis on the exposition of pramanas in the works on logic the discussions on jatyuttara and n graba sthana that were considered as the primary ones in ancient logic became secondary in the Medieval Age Moreover the method of the pathuttara was considered as improper Dharmakırtı through his Vada nyaza criticised the method of jatı and nigraha sthana and proved them to be futile In his Nyaza bındu he wrote only one sentence to condemn jathattara and showed that jatyuttara is not a defect (dushana) but a fallacy of defect In logic when we analyse the nature of startha an ma ia (Inference for ones own self) and parartha an imana (inference for others) the analysis of jatyutturas becomes easier and their futility becomes apparent It is therefore natural that the importance of the discussion of jatyuttara should lose its significance The main line of demarcation between ancient and medieval logic consists in the fact that whereas in ancient logic the discussion of Jatt and nigrahasthana cupied primary place it became secondary in the Medieval Age The great popularity and prominence of the study of Njaya 1a Medieval Buddhism is clearly demonstrated by the fact that It produced more first class works on Dialectics than upon the nature and realisation of Nirvana If there is any maturity in the works on Sunyavada or Vijnanavada it is due to their methods of logical treatment The clever exposition of the Vijnanavada and the Sunyavada became possible only with the help of dialectics Even the refutation of the logical process could be supported only by logical method The works composed on logic in medieval period formed a separate class so important ·1 The commentary on it is autant in Sanskrit but the Toit has been reta.slated O Sanskrit from Tibetan XIV cbcbaya , and hence, they may be called as the Vartikas upon them It is an irony of fate that the works of Dharmahirti, shich were intended to explain the theories of the Pramuna samuchcbaya, should have superseded the original u orh by their superior merit The follon ing are the scien treatises by Dharmakirti INTRODUCTION that its study became essential even for a monk primarily concerned with spiritual discipline and progress 4 Dharmakırtı and his tradition When Acharya Dinnāga criticised the logical tenets of other philosophical systems, a reaction in the Hindu philosophical systems was but natural Udyotakara, an exponent of Nyaya philosophy, criticised the views of Dinnaga and established the views of his own system The same was done by Kumārula, an advocate of Mimamsă The Jaina Acharyas like Mallavădı also refuted the views held by Dinnaga Consequently the Buddhist scholars became more cautious with regard to their logical analysis Dharmakırtı was one of them, he analysed the views of Dinnaga thoroughly and carefully Moreover, he criticised the views of Udyotakara, Kumarıla, etc thened the foundations of Buddhist Logic His target of criticism was not only the Vedic systems but also some of the subjects of Buddhist scholars like Dinnāga, Isvarasena, etc, whose points He thus became a real Värtıkakara of Dinnaga and firmly established the science of Logic, so essentral to expound the Vijnanavada According to Bu ston, all the seven works of Dharmakırtı are just the Vārtikas on the Promāna samubebaya But Dharma kerts himself admits this only in the case of Pramana sārtika and As a matter of fact, all the worhs by Dharmahırtı are meant to explain the subjects treated in the Pramana samu and stringdid not appeal him not of others (1) Prarara rartika, (2) Pramana siri kebaya,' (3) Ajaya brés, (4) Fleta bordo2 (5) l'odu nydja, (6) Sambandha I fraüiblc in Tiletan only ·INTRODUCTION pariksha,' and (7) Santanantara sıddha ? In addition to these, he has also composed commentaries on the Startbanumana parchebheda of the Pramana tārtika and the Sambandba pariksha According to Bu ston, the ses en treatises consist of three main works, which may be compared to a body, and four supplementary ones, which act as its limbs The first are the Nyaja benda, Pramana iinifchaza, and Pramana iartika, which demonstrate the means of easily apprehending the modes of correct knowledge for scholars of acute, ordinary, and weah intellectual ability "The Pramana imścbaza', says the Kashmirian Pandita Joanaśrı, "is not to be regarded as a commentary on the Pramāns samu cbchaja" Acharya Dharmottara, on the contrary, says that it was a commentary on the work in question, and this opinion is to be regarded as correct The four supplementary works do not deal with the topic of sense perception The subject of inference is treated in detail by two works—the Hetu bındı, which contains an investigation of three kinds of betn and the sambandha pariksha, which deals with the problem of relation The syllogism is enlarged upon in the Vada nyaya It also examines in detail the conception of jalyuttara and nigrahasthana as accepted by Nyāya The Santanantara sıddhi shows that from the viewpoint of Empirical Reality, the inference of the existence of other minds does not conflict with Idealism 3 According to tradition Dharmakırtı was born in the South, in the village of Trimalaya in a Brahmana family and received a Brahmanical education He then became interested in Buddhism Desiring to receive instruction from a direct pupil of Vasubandhu The arred at Malanda where Dharmanala, a pypil of Vasubandhu was still living, although very old His interest in logical problems was aroused, but Dinnaga was no more alive , he therefore directed his steps towards Isvarasena, a direct pupil of the great logician 1 Almost all its verses are quoted in the Prameya kamala marlundi, pp 504-511 and the Syad ada ratnakara p 812 and by Pt Rahulji in his introduction to Pramanai urti kabhashya 2 Available in Tibetan only * Bu ston-History of Buddhism, PP 44 5 ·XV1 INTRODUCTION He soon surpassed his master in the understanding of Dionāga's system The remaining part of his life was spent in teaching, public discussions, active propaganda and composition of works He died in Kalinga in a monastery founded by him, surrounded by his pupils According to the Tibetan tradition Kumarıla and Dharma kırtı are regarded as contemporaries 2 Kumarıla has refuted the views held by Dinniga but not by Dharmakirti Dharmakırtı has on the other hand refuted the views of Kumārıla 3 This being the case, Kumarıla might be supposed to be an elder con temporary of Dharmakırtı Acharya Dharmakırtı is said to have been a pupil of Dharma pıla, and Dharmapala is regarded as a pupil of Vasubandhu There are two Vasubandhus the first was born in C 320 AD and died in < 380 AD, whereas the second one was born in 400 AD and died in 480 AD This is the view held by Prof Frauw allner 4 Dharmapala cannot be supposed to be a pupil of Vasubandhu the first, inasmuch as Śılabhadra a pupil of Dharm apala was alive in 637 AD, when Hiuen Tsang went to Nalanda Acharya Dharmakitti studied logic with Iśvarasena, although his religious teacher was Acharya Dharmapala This shows that most probably Dharmapala was counting his last days when Dharmakırtı became his disciple Htuen Tsang could see only the remains of the Buddhist monastery in Kausambi, where Dharmapala had defeated his rivals in discussions Under these circumstances we have to hold that Dharmapala died many years before the visit of Hiuen Tsang (629 645 AD) If we assume that the death of Vasubandhu, the teacher of Dharmapala, took place in 480 AD, we cannot go beyond 550 AD as regards the death of Dharmapala himself from this statement it follows that the time of Dharmakıttı can be placed somewhere between 550-600 AD Granting this fact, it is not possible for Dharma Sicherbarsky-Buddhist Lagle 10 I pp 3435 "Bhaitacharya-Tantra-senyaha Intro r 80 • Pr J118-Aksako grantha fraps Intro * Or the Distt of Vasuburde 1991, PP 54 55 P 18 ·INTRODUCTION XYLI kırtı to have studied with Iśvarasena a pupil of Dinnāga Or, Isvarasena cannot be supposed to be a direct disciple of Dinnaga (c 345-415 AD) Dharınakırti has refuted the views held by Kumārıla According to Dr Kunhan Raja, Kumarıla's time is c 550 A.D, Supporting view of Prof Bruno he states that the time of Bhartriharı does not go against this view The Bhartrihari referred to by Itsing might be some one elsel Therefore, we see 110 contradiction with regard to the time of Dharmakırtı and that of Kumarila Some hold that the date of Dharmakırtı should be fixed somewhere after 635 AD, inasmuch as Hruen Tsang has not refared to the name of Dharmakırtı The weakness of this argument has been shown by Pt Rahulji in his Introduction to the Vada nyaya,2 and therefore we need not consider it again Pt Mahendra Kumar has made an attempt to refute the arguments advanced by Rahulji? But his arguments hardly carry conviction in view of the arguments advanced by Prof Bruno to fix the date of Bhartriharı in 450 AD instead of 600 650 AD Thus, when there is a change in the date of Kumarıla, there is no sense in not admitting a change in the date of Dharmalirte The views of Dharmakırtı have been criticised by Vyomaśiva, Salihanātha, Jayanta, Vachaspati Miśra, Akalanka, and others The commentators following Dharmakırtı have no doubt made an attempt to meet these charges Prof Stcherbatsky classifies these commentators into three categories (1) The philological school of commentators, (2) the philosophical school of com mentators, (3) the religious school of commentators 4 The first school was initiated by Devendrabuddhi Bus ton holds that Devendrabuddhi was a pupil of Dharmakirti Dharmakirti rejected the commentary composed by Devendrabuddhı on the Pramana vartıka twice At the third time he, however, accepted it though not completely satisfactory, realising that his obstruse IC kunhan Raja—Sloka vartıka talparya fika Intro p 17 * Vadı-maye, Intro p 5 3 Akalanka grantha fraya, Intro p 21 • Stcher batsky-Buddhist Logie, vol I PP 39-47 3 ·INTRODUCTION XIX sārtika is more important, since it deals with the Omniscience as well as the Dharmakaya of the Buddha They maintain that the significance of the Pramāna vartıka does not consist in the fact of its being a treatise on logic, but in its treatment of the fundamental Reality of the Mahāyāna in the form of the Buddha and his specific virtues The main object of the Pramana iartika is to treat of the Dharmakaya, Svabhāvakaya, and Jnanakaya of the Buddha There have been many writers following Prajnākara But they also differ from one another Jina has supported the views held by Prajnakara and composed a commentary on the Alankara of Prajnakara Ravigupta, who was a direct pupil of Prajnakara, also composed a commentary on the Alankara Jina has criticised many views of Ravigupta in his commentary! Yamari, a pupil of Jñanasri, also composed a commentary on the Alankara and criticised the views of Jina Karnagomi has commented upon one chapter which was not commented upon by Prajnakara Therefore he should also be included in the School of Dharmo ttata The commentary by Manorathanandi, which is extant, is on all the four chapters The order of the chapters is changed and the commentary only gives verbal meanings The commentaries on the treatises of Dharmakırtt were not confined to the Sanskrit language only Commentaries in Tibet were also composed as Buddhism spread in that territory These commentaries are being studied even in the present age in Buddhist monasteries It will be thus seen how the seed of Buddhist Logic sown by Dioniga developed into a huge tree with many extensive and mighty branches like Dharmakirti, Devendrabuddhi, Dhar mottara, Prajnakaragupta and others 5 The Nyaya bindi When there were a good number of works on logic, it was but natural to feel the necessity of a treatise explaining the prin ciples of logic in a brief style Dharmakırtı's Nyaya bindu is in · Rahulji mentions Jayananta, see, Vadanyaya, app P 8 ·1 INTRODUCTION implementation of that necessity Dureka declares that the Nyaya bindu is meant for those of brief interest in logic and therefore, in spite of the presence of a treatise like the Pramâna tartika it serves its own purpose It is a matter of controversy as to which school of Buddhism does the Njaja bindu belong It is beyond any doubt that Dingāga and Dharmakırtı belong to the school of Yogachara vijnana sada But the study of the Viaja bında does not show that it was com posed from the standpoint of the Yogachaca school Yogachara believes that exterual objects are absolutely non existent The Nyaya bindu deals with the definition of stalaksbana and the like in such a manner that compels us to conclude that it is not a treause from the viewpoint of Yogachara But the author Dharmakırtı has defended the views of Yogachăra in his works like Pramana lartika very strongly. This being the case, how 15 it possible that he left the ideology of logachara and accepted that of Sautrintiha in the jaja lind, Some of the commentators have indicated that some of the Sutras of the Maja bind, are intended to combine the views of both these schools Other commentators like Durseha object to this view and maintain that the treatise is composed purely from the standpoint of the Sautranuhas In this connection uc should note that the Yogachara bclicies in the existence of external objects from the standpoint of SJM/Til salya, 14, rmpirical Reality, and not from that of puramaribits salu IC, Ultimate Reality Therefore, the treat ment of pramani, prames, cic, is empirical in character Hence, the discussion on logic ctc. is only empirically real The ultimate Reality is the sulyject of self-experience, and is thus indescribable Discussions regarding pramira, pruneja, cic, can hxc carried on cmprimal grounds The Sautrinud a sistem, which belics es in the aistence of external objects and undertales discussion on thar sen basis, can prouide good grounds for the pramári Ar. JJ treatment Il can thereforc, maintain that the Proj 17 firfir ATITI 711 977 747faft 71, Top 77777777 #TT * omg IAT-7. 14 ·INTRODUCTION lärtika deals with the paramarthika standpoint of the system, whereas the Njaja bindu represents its 1āvahārika viewpoint It is jusť natural that the Sautrantika view point predominates the Vjataharıka side To this extent we can maintain that the Nyāya bindi represents the Sautrantika system Having refuted the treatment of pramāna prameya of other systems and shown its real nature according to Sautrāntika, it becomes easy to show how even the Sautrantika treatment is inadequate and unsatisfactory from the ultimate standpoint. Dharmakırtt follows this procedure in his Pramana iartika After establishing the standpoint of Sautrantika, he refutes the existence of external objects and proves the Ultimate Reality of Consciousness alone ( 1 ujñaptımatrata ) Therefore, we can justly maintain that it is only to represent the Empirical stand point that Dharmakirti has followed the Sautrantska system in his Ngazabındı He was essentially a follower of Vijnanavada so far as his ultimate position was concerned The Tatparja nibardhana tippana on the Nyāja bındı tıka holds that Dharmottara explains the term 'samjag jñana' as 'arisamiadı jñāna meaning thereby knowledge without 'risamade (contra diction) He does not mean by 'samyag jñana' 'ariparyasta jnana' To equate 'aviparjasta jñana' with 'samyag jñana' would be inconsistent with the position of Yogachāra, which maintains that no knowledge except that of Tathagata is aliparjasta abhranta This being the case no salambana (with basis) knowledge of an ordinary person is abhranta and therefore, valid From the empirical point, however, this type of knowledge can be avisamı adı and hence valid Therefore, if we explain the term samyag jnana, in the form of 'arisamiadi jñana' it aould be in consonance with the postulates of both the Sautrantika and Yogāchara systems It has been further explained how the definition of pratyaksha (perception) also can be explained in a manner acceptable to both these systems Before explaining his own viewpoint the author has quoted an earlier view in these words In the definition of pratyaksha i Pramana-Vartıka 2 320 * Täfparya mibandhan z 2 Р 7 ·IX1 INTRODUCTION the term abhranta is meant to exclude illusory knowledge such as that of the tarmırıka person saffering from eye defects , whereas the term kalpanapodha is meant to exclude inference The term abhranta should not be meant to exclude that bbrantı also which is due to alambana according to Hogachara Otherwise the Yogachara view would be disregarded As the Njaza bındı has been composed from the standpoint of both the Yogachara and the Sautrantika, we cannot suggest any explanation inconsistent with the view of either Both of them believe that wherever there is avisamvada, the knowledge is abhranta and hence valid One may ask if by abhranta the arisami adı is meant, then inference is also avisamyadı Then what is the point of differentiation between the two ? The answer is Inference no doubt, alisamvadt, but it is not kalpana podha Therefore, the term kalpanapodha is meant to exclude inference ? In the opinion of the author of the Tatparyanıbandhana tippana Dharmottara has refuted the above mentioned view by explaining the word abbranta thus ''Not an illusion' (abhranta) means not contradicted (aviparjasta) by that (underlying) essence of reality which possesses efficiency' 2 The author of the Tippana here sets forth a purvapaksha If the explanation given by Dhar mottara is correct, there is no possibility of a compromise between the Yogachara and the Sautrántika since the Yogachara does not recognise any knowledge to be ariparyasta in regard to external objects The reply to this objection is as follows there is as a matter of fact no necessity of the term abhranta in the definition of pratyaksha But then the Purvapakshin would say If the term abhranta is not necessary how would knowledge like dvi chandrodynana (knowledge of the double moon) be excluded The reply would be as follons Drichandradı know ledge would be excluded by the term alisamiadi included in the definition of pramana in general Thus there is a possibility of a compromise with the Yogachara What is the significance of the term abbranta in the system of the Saurantika > Some Acharyas hold that the author has * Tatrarjanibandhere p 19 • Buddhist Logo vol 11 p 16 ·INTRODUCTION XXL repudiated durchandradı illusions by using the term kalpanāpodha, inasmuch as these illusions are mental and not sensory in character That is the reason why the author did not include the term abhranta in his treatise Pramana zārtika while defining pratyaksha (perception) The author has used the term abhränta in the Nyayabindu to refute the misapprehension of these people The commentator Dharmottara has also maintained the same purpose in holding that the term abhranta will reject illusions like drachandradiñāna in case of their being sensory in nature ! Thus, it is evident that both the afore said commentators have tried to prove the fact that the Nyaza bindu has been com posed to represent both the Yogachara and Sautrantika schools In the printed Nyaya bindn tikā tippani,2 a pūrvapaksha of some one has been presented to the effect that the inclusion of the term abbranta in the definition of pratyaksha is inconsistent with the Yogāchara position This shows that the Nyaya bindu should have been composed according to him from the viewpoints of both the Yogāchara and the Sautrantika The author of the tippanı has clearly put forth his opinion that this definition is formulated from the Sautrāntika standpoint From the stand point of the Yogāchara the term abhranta is superfluous 3 The Dharmottara pradīpa also quotes a puni apaksha to the effect that the meaning of the term abhranta should be understood in the sense of artsamvādı, otherwise the Yogāchara view would not be included in this definition It further maintains that Dharmottara intends to repudiate this punapaksha 4 After a long discussion it has concluded that the definition befits the Sautranuka system and not the Yogachara one Durveka admits that some views of the Nyāja bında are in harmony with the Yogāchāra tenets, but he points out that in some cases at least the work propounds theories not reconciliable with those of the Yogachara For instance, the opinion regarding the object of pra- 1 Igeparyambandhana pippana p 20 ? The Editor believed that 10 was composed by Mallavādi He has, however, rejected this view in his Buddhist Logis * Nyaya bindu tika uppani, p 19 • Dharmottara pradipa, p 42.

·XXIV INTRODUCTION tyaksha in the form of szalakshana cannot be acceptable to the Yogachara According to the position of the Yogächāra pratyaksha is only kaalpnapodha 1 This shows that Durveha also supports the view that the Nyaya bindu is written from the standpoint of the Sautrantika school only It will be thus seen that the commentators are divided into two schools One school holds that the work represents a synthesis between the viewpoints of the Sautrantika and the Yogachara schools The other holds that it is composed purely from the standpoint of the Sautrantika 1 6 Commentaries on the Njaza bindu The Nyaza bindu, as has already been mentioned, is a brief exposition of Buddhist Logic To explain it a good number of commentaries were composed Unfortunately only the commentaries by Dharmottara and his followers are available in Sanskrit Other commentaries are not available in original Sanskrit but are available in the form of Tibetan renderings We propose to present a brief account of these commentaries The commentary by Vintadeta –The original Sanskrit form of the Njaa bindn tıka by Vinitadeva has been lost but its Tibetan translation is extant and has been published in the Bibliotbeca Indica, Calcutta in 1913 Dharmottara has criticised at many places the views of Vinitades a 2 It shous that Vinitades a flourished before Dhar mottara Rahuljt has placed Vinitadesa after Dharmottara in his Appendix to the Vada nyaja, which is hardly tenable The utmost that we can concede is that Vinitades a was an elder con temporary of Dharmottara, and is therefore criticised by the latter Vinitadera has commented upon all the works of Dharma horti ercepting Pramanat artıka and Pramāna i insschaza AU these commentaries arc crtant in Tibetan i Dhut moltara-radyo PP 424 * Thd, pp 5 31 34, Tarpane PP 15 16, 25 ·INTRODUCTION Dr Vidyabhushana has fixed the date of Vinitadeva near about 700 AD Hc has also mentioned one independent work called Samaya bhedoparachana chakra composed by Vinitades a 1 2 The Commentary by Santabhadra -Acharya Santabhadra also did comment upon the Nyaya bındı Rahulji did not mention the name of Santabhadra in his Appendix to Vada nyaja But from the commentary by Durveha and the Nyaya bıdı tikatippana (PP 15, 36, 53, 67, 70, 111, 118) it is clear that even before Dharmottara, a commentator named Santabhadra had flourished, whose views have been criticised by Dharmottara himself 2 According to the Nyaya unifchaza inarana (p 526) Acharya Akalanka has refuted the views of Santabhadra Therefore, Santabhadra should be placed before both Dharmottara and Akalanka The date of Akalanka is c 720 780 AD Hence, Santabhadra should be placed before 700 AD He can be an elder contemporary of Dharmottara Durveka mentions Vigitadeva and Santabhadra together 3 This would suggest that the philosophical viewpoint of these authors was more or less similar 3 The commentary by Dharmottara --Fortunately we have a commentary on Njaya bindu by Dharmottara himself in original Sanskrit This commentary is very brief and its extent is equal to 1477 flolas It states the position of Dharmakırtı quite explicitly The existence of a good number of sub commentaries on this text is a proof of its being considered as a very good commentary It has been translated in Tibetan also Jnanagarbha, an Indian scholar and Dharmaloka, a Tibetan scholar, translated it into Tibetan It is extant in Sran hgyur mdo (1) Dharmottara is the initiator of the philosophical commentaries on the works of Dharmakırtı The commentaries composed before him were philological Dharmottara was a pupil of Kalyānarakshita and Dharma 1 History of Indian Logis, p 321 Dharmottara pradipa, PP 5, 31, 32 61 Ibid, p 5, 31 ·INTRODUCTION XIV1 karadatta! Hence Dharmakaradatta alias Archata is an elder contemporary of Dharmottara Pt Sukhlalji has placed Archata before 725 AD 2 Akalanka3 has criticised Dharmottara's views Pt Mahen dra Kumara has fixed the date of Akalanka4 in between 720-780 AD Therefore, Dharmottara should be placed before 700 AD Dharmottara is a pupil of Dharmakaradatta, a contemporary of Prajnakara, and a pupil of Sakyamatı who was a pupil of Devendramati, a direct pupil of Dharmakırtı Allowing a period of 25 years for each of these scholars Pt Rahulji separates Dharmakırtı and Dharmottara by about 100 years Dharmakırtı in 625 and Dharmottara in < 725 Since this is a tradition of teachers and pupils, it is not necessary to have an equal spa cing among all of them Therefore, if we place Dharmottara before 700 AD and if we say that Dharmakaradatta was his elder contemporary it will not be incorreer These dates should be taken as that of the composition of their treatises First Dharmakaradatta composed his Hetubindu tika Then his pupil Dharmottara composed his own commentaries The following are the other works composed by Dharmottara (a) Pramanya panesha Vidyabhushana has mentioned a work named Pramana parikshas The correct name of the work seems to be Pramana pariksha, as given by Durveka of अननव प्रामाण्यपरीनाया निगेटिन मिति । Pt Rahulji has mentioned a treatise called Laghu pramana parikshu in the list of Dharmottara's works 7 Vidyabhushana did not mention such a work It may be that the Pramanya pariksha itself is thc Pramana pariksha or the Lagbu pramāna pariksha " History of Indiax Logic, p 329 * H x bindu-jika (GOS) Intro P 11 AyJy: rantahya fitutar (Bhartiya Jaina Picha Bararas), pp 530-1 • dulant grotka troje (Singh Series) Intro P 32 • History of Indu Log, p330 • Dhermettars.pradips, P 24 Adroj: Appitx, P 11 ·INTRODUCTION Axvi1 (b) Apoha prakaranal or Apohanāma-prakarana 2-This treatise deals with apoha or ljáirittı (exclusion or negation) It is not available in Sanskrit but its Tibetan translation is extant It is by Pandita Bhavyarāja of Kashmir and Blo etn sesa rab, a Tibetan Lama (Stan hgyur mdo CXII 14) (c) Paraloka sıddh-Dharmottara has proved the existence of next world in this work It is not available in original Sanskrit but its Tibetan translation by Pandita Bhavyaraja and Lama Blo etn sesa rab, mentioned above is available (Stan hgyur mdo CXII 15) (d) Kshana bhanga sıddhi—It is a treatise on the theory of momentariness It is also not available in Sanskrit but its translation in Tibetan by the two scholars mentioned above is available (Stan hgyur mdo, CXII 17) (6) Pramana vinifchaza tika-It is a commentary on Dharma kirti's Pramana iimischaya Durveka has mentioned it as 'Vinis chaya tıka's It is not available in original Sanskrit Its trans lation in Tibetan by Parahitabhadra, a Pandita of Kashmir and Blo etn sesa rab, a Tibetan Lama is available (Stan hgyur mdo, CIX, CXI) 4 Nyaja bindu pūna paksha sanéshepa --It is a treatise by Kamalasıla He is regarded as a pupil of the famous Acharya Santarakshita and hence his contemporary He was born near about 713 AD as has been indicated by Dr Bhattacharya 4 Не has also composed a commentary on the Tattva sangraha Both these commentaries have been translated into Tibetan The Puna paksha sanksepa is not available in original Sanskrit Its name indicates that it has been devoted to the study of punapaeshas 5 Naja bindn pindartha - Its author is Jinamutra His date, according to Rahulji, is 825 AD, whereas it is 1025 AD 1 Ibid, 12 • History of Indian Logs, f 330 3 Dhar mottara prudipa, pp 3, 33, 41, 44 70 72 73 • Tatha sangraha, Intro p XIX Vada njaya, Appendix p IX ·XXy111 INTRODUCTION according to Vidyābhushana ? The name of this work indicates that it is devoted to the summary esposition of the Njaja bindu It is not available in original Sanskrit Its Tibetan translation by Surendrabodhi, an Indian Pandita, and Ye sesha sde, a Lama, is available (Stan hgyur mdo, CXI 1) 7 Sub commentaries of Nyaja bındı The Dharmottara tippana by Mfallaradı-Alallavadı has composed a Tippana on Dharmottara's commentary on the Nyaya binda Its MSS are available in the Jaisalmer Bhandara and the Patan Bhandara At the end of the first chapter of these MSS there is only a sentence like लघुवर्मोत्तरटिप्पणा प्रथम परिच्छद । But at the end of the second and third chapters there is the name of Hallasadh इति श्रीमल्लवाद्याचायविरचित धर्मोतरटिप्पणवे द्वितीय परिच्छद इति श्रीधर्मात्तरटिप्पणव श्रीम लवाद्याचायकृत तृतीय परिच्छद समाप्त । It can, therefore, justifiably be maintained that this Tippana is composed by Acharya Mallavadı The mangalacharana in the beginning of the work includes the words like sferyca farat[n] preserved in the MSS Though the word f37 is used by the Buddhists, we cannot say definitely that the author Mallavadi was a Buddhist, since the Buddhist tradition does not mention any Acharya bearing the name Malla vädt Jaina tradition however mentions more than one Malla vadi Hence it is possible that the author may be a Jaina Acharya on the assumption that the word Jina can also mean a Tirthankara There is a famous Janna Acharya named Mallavadı, the author of the Naya-chakra According to the traditional account, his date is 884 Vira samt at, ie 357 AD But such an early date is impossible Hence Dr Vidyabhushana argues that the year 884 in which Vallas adı lıed docs not refer to Vira Samvat, but to Vikrama or Saha samiat On this supposition Mallavadı used according to hum exher in 827 AD or in 962 AD3 I thing of fru Logs r 340 ' जिनान ममुगनान् जिनमगरनार Bodhurterysratera * lis en of the Lorp 193 ·INTRODUCTION XXIX Dr AS Altekar has edited a copper plate Inscription of Karkasuvarnar arsha, a Rashtrakuta hing of Gujarat in the Epigraphia Indica (Vol XXI p 133) It mentions the names of Afallavādı of the Mula sangha sen-amnāya, his pupil Sumatı and Sumatı's pupil Aparajita This inscription belongs to Saka samvat 743 Dr Altekar conjectures that the author of the Nyaja bindu tippana is probably this Mallavadı This view is quite consistent with the date of Dharmottara suggested above It is mentioned by Kamalastila in his commentary on the Tattia Samgraba that Sintarakshita had refuted the views of a Digambara Acharya named Sumatı If we assume this Sumatı to be the same person mentioned in the above mentioned copper plate, we will have to reconsider the date of Sumatı Santarakshita lived in 705 762 AD according to Dr Bhattacharya The afore said copper plate clearly indicates that Aparajita, the pupil of Sumatı, lived in 821 AD In view of this fact we have to recon sider the date of Sumati which is c 720 AD according to Dr Bhattacharya' In this case there is a gap of 100 years between the pupil and the preceptor In order to avoid this long gap we can safely say that Sumatı wrote his work near about 740 A D And this will not be inconsistent with the date of the composition of the Tatra samgraha by Santarakshita who composed it before 749 AD, which is the date of the establishment of a thara in Tibet by him If we believe that Sumatı and Santarakshita were contemporary, the date of Sumatı then, might be c 705 762 AD And in that case it is not an impossibility of his pupil Aparajita was alive in 821 A D And accordingly Mallavadı, the preceptor of Sumati, can safely be placed between 700 750 AD In the tippana of Mallavadi there is a mention of the views of other pre Dharmottara commentators of the Njaya bındı, but there is no mention of the views of other sub commentators of the Njaja bindu tika Durveka mentions the views of other sub commentators, who have commented upon the Nyaya bindu trkā But such is not the case with Mallavadı This also proves Tattvasamgraha tika, pp 379, 382 383, 489, 496 - Tattvasamgraha, Introduction, p 92 ·XXX INTRODUCTION that there is not much difference between the time of Dharmottara and Mallavādi Mallavadı, the author of the Naza chakra can in no case be proved to be the same as the author of this Tippana A critical study of the Naza chakra definitely establishes the fact that he The lived between the times of Dinnaga and Dharmakirti treatise frequently mentions the name of Dinnaga, but there is no mention at all of those of Kumarila and Dharmakırtı There fore, his date as accepted by the tradition may be correct According to Dr Bhattacharya, the date of Dinnāga is c 345 425 AD It is held that Mallavadı had a discussion with the Buddhists in 884 Vira samyat Accordingly, the date of this discussion 18 357 AD From this evidence Dinnaga and Mallavadı are proved to be contemporary Therefore, it is not possible that he could have composed the Tippana on the Nyaja bindu tika 2 The Tatparya mibandhana tippana—Muni Punyavijayjl has recently acquired a palm leaf MS of this Teppana There 18 no prašasti at the end to indicate the name of the author The script of the MS is very old It does not seem to have been copied later than the 12th century It is a brief explanation of the commentary of Dharmottara This Tippana clearly shows that Dharmottara refuted the views of Vinitadeva and Saptabhadra The author himself calls it Teppana and names it 'Tatparya nıban dhana' विधीयते रिपनक मयापि p 1, धर्मोत्तरटीकाया तात्पयनिव धन प्रयम oftast p 42 At the outset of the Tippana the following is the Mangala sloka - मसारमागरात पार जगनतु तथागतम् । प्रनावणघर नत्वा कृपानावि व्यवस्थितम् ।। If the phrase THT be understood as having a slesha indicating the names of Prajnahara and Karnagomi the date of the author can be proved to be later than both these Acharyas It seems that he losed before Duticha, since Durveka in his commentary on the first sentence menuions the views of many opponents whereas this Tippana here does not mention other This Tippand contains sentences that are reflected in Durs cka's commentary अति णिचा निर्दी व्याम्यातुरप ICUS many ·INTRODUCTION XXX 3 पत्न स्थात,न शास्त्रकारस्य (pp 5, 30), 39 amatu T 1417, 7 पास्विकारस्य। अतोऽकौशलमेव शास्त्रकृत स्यात । (p 24) Durveha has also followed him in making similar remarks (see pp 12, 55 etc) Similar introductory sentences are found in both the texts This Tippana also refers to the composition of a treatise named Siasami edana siddhi एतच्च स्वसवेदनमिखौ ज्यामतो जयम (p 32) Vidyabhushana does not mention the name of this treatise 3 The Njaza bindu tika tippan-This work has been edited by Prof Stcherbatsky in the Bibliotheca Buddhica He attributed its authorship to Mallavadı The MS of this Tippani was incomplete and hence it has been printed in the same condition The printed Tippant covers only upto the यद्यवमध्यवसायसहितमेव TATT TATT of the Dharmottara's Tika (p 85, line 3) Its mangala sloka in the beginning is not available The available Tippani is not complete even on the first chapter Hence, the last sentence of this chapter is not available Prof Stcherbatsky conjectured the name of Mallavadı only on the basis of the lists of MSS which mention one Tippana by Mallavadı The com parison with the Tippana by Mallavadı clearly shows that the Teppanı edited by Prof Stcherbatsky is different from the Tippana by Mallavadı This mistake has been corrected by Prof Stcherbatsky himself in his English translation of the Nyaya bindu In the printed Tippani there is a reference to the commentaries by Vinitades a? and Santabhadra 2 It has been clearly mentioned that Dharmottara has refuted the views of these commentaries He has also rejected the view of Jnānagarbha regarding Mānasapratyalesha 3 4 The Dharmottara pradipa-This work is a commentary on the Nyaya bindn tıkā by Durveka Mišra, much longer than any of the above mentioned sub commentaries The present edition publishes this sub commentary for the first time It explains Its each and every term of the Dharmottara's commentary 1 Nyaya bindu toki mppani, pp 3, 13, 16, 17, 18, 21, 23 * Ibid p 13, 16 * Ibid, p 3 ·INTRODUCTION speciality consists in setting forth a divergent viewpoint before actually explaining the interpretation proposed and accepted It is true that almost all the Tippanis on the Dharmottara's com mentary had adopted this style but it is only in the Tippans by Durucha that it is fully developed The language of Duricha is rich expressive and idiomatic Durveha does not believe in forced or unnatural interpretation of the text This is why he repeatedly mºntions अपि च रिमन यया नोपपद्यत एव यनव मृवा गावों पपाद्यते P 6 मवा गात्वा ययान्चित सवस्यास्य ममथन च वक्तुकोगलमेय म्यादिनि P 50 म वा गीवा च नद्योजन वक्तुरको स्यान p 255 It seems that he had collected all the available commentaries and sub commentaries on the Nja;a bind, before beginning his present work At many places in his tippana he mentions the viens of the preceding commentators! Different readings have also been discussed by him 2 There is a refreshing candour and impartiality in hs treatment after mentioning the conflicting views he often leaves it for the readers to decide for themselves cf अत्र सारामार मन एव विवेचयिनि 9 अत्र च माध अमाधु वा व्यास्पान साधुभिरेव ज्ञात यम From the study of the Njaja bı du Durveka has drawn the conclusion that the author has composed this treatise from the empir cal standpoint ie the Sautrantida view Hence though it may agree with the Yogachara viewpoint on several it need not necessarily agree with it in every case It would be useless to distort the obvious meaning of words with a view to show complete concurrence of the Nyaya bındı w th the Yogachara philosophy ? That modern textual criticism was not unknown to Durveka is evident from the following commerc भावनाान विग्रह तस्य चाथमाचाट भूतस्यति । भूताथस्यति द्रष्टव्यम । रक्ष्यते च भतादमानिध्यात लेखन प्रथमपुरतके भगब्द प्रक्षिप्त । तस्यति तु वचन सक्षपेण विग्रह दायतो धर्मोत्तरस्य पाटोऽयथा यथाभतविग्रह दायितुकामेन अथपदोपालान क्मिक्षरगौरव दष्ट यन कवल भूताब्दोपादान प्रतिपत्तिगौरव रखनाकोल चाविष्कृतमिति । P 67 P 145 occasions i See Indices Nos 6 and 7 Pp 19 2529 83 99 100 111 127 160 181 230 233252 ' Dharmottara pratipa Pp 27 42-44 127 ·INTRODUCTION Xxxtil Durveha shows his literary shill eren in explaining the words like 'a' ' 72'' and the like! The explanation of the words like '3495471' etc is an indication of the fact that the com mentator had an insight into the inner meaning of the original author 2 Dureka has admiration for Dharmottara and describes him as a great grammarian-- E417 TUTTE E TE --P 138 But he does not flinch from pointing out his defects and correcting them एव तु कथमनन न व्याख्यातमिति न प्रतीम -~-p 255 तथा तुन प्रकान्त धर्मोत्तरेणति किमत्र कुम --P 118 अनन पुनरेवविध विषय परित्यज्याय विषयमुपपादयता किमित्यात्माऽध्यासित इति न प्रतीम -P 137 एव धर्मोत्तरेण क्थ न व्याख्यातमिति न प्रतीम --P 212 He does not fail to indicate the defects of even Dharmakırtı (p 138) Dharmahirt holds that it is unnecessary to have a paksha prayoga like parlato zahninian But while illustrating the varieties of anupalabdhe (non perception) and elsewhere he proposes the paksha (2, 30) Durveka has marked thus inconsistency and tried to remove it (P 125) On many significant occasions he has also shown how the views of Dharmakitti and Dharmottara are untenable and has proceeded to propound the view which he holds as correct (pp 75, 90, 97) All thus shows that he was a sound critical scholar of Indian Logic and he had the faculty of independent judgment Durveka very often adopts the policy of 'ut for tat' Jayanta in hus Nyayamanjarı attacks the Buddhist conception of tadatmya tadutpattı sambandha as follows अन्यपि मोगतोदगीतप्रतिवधयाग्झिता । fuit soort zalT 1 Njajamanjari, p 117 Durveha mentions this idea in the punapaksla in these words F#4. ad fara fazu (p 115) and in the attarapaksha (refutation) with these words वियद्वा गक्यते परिहतुम' P 116 Durveka s use of Sanskrit idioms and illustrative arguments has made the dry philosophical treatise quite an interesting one We quote here some of the passages in support of this view - 1 Pp 13 14 15 33, etc :P 14 5 ·INTRODUCTION RxxIN - न्यायेन' अशोतर्वारपाचोद्यसदृश - 2, वायनालयागिद्धि-P 32, काकतालीय न्याय -2 25, 17, 'गडप्रवाशे भितारानिगमो जात 27, जलतरङ्गन्याय p 194, 'दण्डाग्जय याय -2 4, न गेवियो न परीभव -p6, निगडाकर्षण 2 53, 'मनोमोझोपममात्र-P 136, मृत्वा गी| p 6, 50, 'अहो गन्दायव्यवस्थापनकौशलम्'-P 60 न च राजशासन किश्चिदुताश्याम 260, कदरोगभनि सारम-263, cte Durreka has used good irony in condemning the attitude of jealous Panditas in both of his commentaries They may be scholars but are certainly not good men , it is only good men who can appreciate virtue Scholars seem to suffer from jealousy, since the treatises of even great scholars show the same He says fact 1 - No data are available as regards the personal life of Durveha Only this much is known that he was a pupil of Jitarı He has confessed his poverty at the end of the Hetu bindu nika-aloka 2 Pt Sukhlaljt holds that Durveka lived at the end of the 10th and the first quarter of the 11th century, since the reacher of Dipankara was Jitarı Both Dipanhara and Jitari ucre alive at the end of the 10th century AD 3 य नून प्रथयन्नि नोऽसमगुणा मोहादवज्ञा जना । ते तिष्ठन्तु न तान् प्रति प्रयतित प्रारभ्यते प्रक्रम ॥ - Prameya kamalamartandap 1 सन्त प्रणयिवाक्यानि गृह्णन्ति ह्यनमूयव । न चात्रातीव कतव्य दोपदृष्टिपर मन । दोपो ह्यविद्यमानोपि तच्चित्ताना प्रकारात ।---Slokavartikap 1 'प्राय प्राकृतसक्तिरप्रतिवलप्रज्ञो जन केवल नानवेंव सुभाषितं परिगतो विद्वष्टयपीमिल । तेनाय न परोपकार इति नश्चिन्तापि चेतस्तत मूक्ताभ्यासविधितव्यसनमित्यत्रानुबद्धस्पृहमु ॥ - Pramanawarinka 1 2 प नाम कचिदिह न प्रथयन्त्यवज्ञा जानन्ति ते किमपि तान प्रति नप यत्न । उत्पत्स्यते मम तु कोपि समानधर्मा कालो ह्यय निरवधिविपुला च पृथ्वी । -Malatı madhava 2 दारिद्रयदु सादभियोगमात्राद् विशुद्धवुद्धविरहादबोधात । नास्तीह मूक्त भम यत पुन स्यात गुरोजितारे स खलु प्रसाद ॥ -Hetu-bindu tikā aloka p 441 : Hetu bindu-tika Intro P12 History of Ind an Log! p 337 ·INTRODUCIION XXXV Durveka has mentioned the following works composed by himself in the Dharmottara pradipa Viseshakhana, Archataloka (Heta bındı tıkaloka) and Stayuthya richara The Kshana bhanga siddhi and Catuhfatı have also been mentioned in his Hetu bindu tikaloka Thus he composed at least six treatises Rahulji had obtained a MS of the Hetu bindu tıkaloka from Tibet The MS of the present Dharmottara pradipa has also been obtained from the same place The other treatises are still in the region of the unknown ·प्रस्तावना १ यौद्ध न्याय की भूमिका पालि त्रिपिटक के अध्ययन से यह स्पष्ट होता है कि भगवान बद्ध तकालीन धार्मिक आचारो और दाशनिक विचारो से असतुष्ट थ। पालि सुत्तपिटक म हम देखते ह कि भगवान बुद्ध तत्कालीन अनक त्यागी तपस्वी श्रमणो के पास साधना और ज्ञानोपाजन के लिए जाते ह कि तु कहीं भी उनके मन को सतुष्टि नहीं होती। अतम वे अपना निर्वाणमाग स्वय ढूढते है और चार आयस य अना मवाद तथा मध्यमप्रतिपदा की प्रतीति होन पर धम चक्रप्रवतन करते हैं। उनके उपदेश की विशपता म से ही जिस धम और दशन का निर्माण हुआ वह आज ससार म बौद्ध धम और दशन के नाम से विख्यात ह । बौद्धधम का दाशनिक सिद्धात अना मवाद या नराम्यवाद ह फिर भी वह आध्या मिक ( Spiritual) धम ह क्योंकि अनामवाद को मा यता होते हुए भी उसम कमवाद परलोकवाद बध तथा मोक्ष की व्यवस्था है। बौद्धधम आध्यामिक धम होन से वस्तुत उसम एकात समाधि से तत्त्वका साक्षा कार माना गया है तक के बल पर नहीं। अतएव उसे विवाद से कोई प्रयोजन नहीं होना चाहिए। किंतु निस परिस्थिति म यह उत्पन्न हुआ और जिस रूप से उसका प्रचार हुआ यह दष्टिगत करे तो यही कहना पडगा कि त कालीन परि स्थिति म ताकिक वाद प्रतिवाद के बिना नए घम का प्रचार सभव नहीं था । एक ओर चार्वाक दशन को मा यता रखन वाले लोग थ जो भौतिक सुख को प्राप्ति को ही परम पुरुषाथ मानते थे और किसी प्रकार की आध्यामिक साधना म विश्वास नहीं रखते थ तो दूसरी ओर उनका तीव्र विरोध करन वाले श्रमणो का भी वग था जो काय क्लेग को ही आध्यामिक साधना का अग मानते थ। एक ओर वदिक ब्राह्मणो का धग था जो काम्यकर्मों का प्रतिपादन करता था तो दूसरी ओर एसे भी लोग थ जो अद्वत ब्रह्म तत्त्व के ध्यान का प्रचार कर रहे थे। एसी परिस्थति म इन सबका विरोध करन वाले भगवान बुद्ध और उनकी शिष्य परम्परा के लिए वाद विवाद करना अनिवाय था । विरोधियों के मतव्यो का तफसगत यक्तियो के बल से निरास और अपन मतव्यों की स्थापना करना-यह भी एक धमप्रचार का अच्छा साधन था। उस साधन को भगवान बुद्ध और उनकी शिष्यपरपरा न अपनाया और इसी म बौद्ध याय या प्रमाणशास्त्र की भूमिका ह । पालि त्रिपिटक में एसे कई सुत्त ह जिनमें हम देखते ह कि भगवान बद्ध न अपन विरोधियो के मतव्यों का विविध युक्तियों के बल से निरास करके अपन मतव्यों की स्थापना १ मज्झिमनिकाय-अरियपरियसनमत्त १२६ बोधिगजलमारमुत्त २४५ आदि ।

·३८ प्रस्तावना की है। उन सुत्तों के अध्ययन से एक बात तो निश्चय हो जाता है कि स्वयं भगवान बुद्ध अन्यतीथिकों के मन्तव्यों का निरास जय करते हैं तब आगमप्रामाण्य या क्सिो के वचन के प्रामाण्य को नहीं मानते किन्तु युक्ति का ही मुख्य रूप से अवलमन लेते है। उनकी युक्तियों का मूलाधार व्याप्ति नहीं किन्तु दृष्टान्त होता है। दृष्टान्त के यलसे ये अपने मन्तव्य को स्थिर करते हैं और दृष्टान्त के ही बल से प्रतियादी के मन्तव्य का निरास करते है। उनको युक्ति को विशेषता दृष्टान्त में ही है। वे एसा दृष्टान्त उपस्थित करते है जिससे प्रतिवादी उनकी बात को विना माने रह नहीं सकता। वस्तुत उस समय के बादकी यही विशेषता है। उपनिपयों में भी हम देखते हैं कि दृष्टान्त के पलसे अद्वैत ब्रह्म की सिद्धि की गई है । अतएव हम कह सकते है कि तत्कालीन वादप्रक्रिया में दृष्टान्त को अयधिर महत्व था। यही कारण है कि प्राचीन काल के प्रन्यो जात्युत्तर (Sophistic Answers) को विशेष विचारणा है। जात्युत्तर में साघम्य और वैषयं दृष्टान्त को लेकर हो परमत का खण्डन करने को प्रक्रिया सनिविष्ट है। इसीसे हम देखते है कि न्यायसूत्र और प्राचीन बौद्ध न्यायप्रन्यो में अनुमान प्रमाण या व्याप्ति को विशेष विचारणा न होकर जात्युत्तर की प्रक्रिया को विशेष महत्त्व दिया गया । प्राचीन बौद्ध तर्क प्रथ और पापसूत्र में वाद विवाद से सबद्ध विषयों का ही अधिक समावेश हुआ है, शुद्ध प्रमाणविचारणा का स्थान गौण है। अतएव दृष्टान्त- मूलक जात्युत्तरो का प्राधान्य प्राचीनकालीन न्यायशास्त्र को विशेषता है। न्यायसूत्र, चरक- सहिता, और बौद्धो के तर्कशास्त्र, उपायहृदय, आदि प्रयों की तुलना करने से यह स्पष्ट होता है कि प्राचीनकालीन न्यायप्रणाली में ऐसा कोई मौलिक संद्धान्तिक भेद नहीं था जिसके कारण वैदिक न्यायपद्धति से बौद्ध न्यायपद्धति का भेद किया जा सके प्रतिपाद्य विषय का भेद अवश्य था किन्तु प्रतिपाद्य विषय को सिद्ध करने का साधन जो न्यायप्रणाली या आन्वीक्षिकी विद्या थी वह एक ही थी। वैदिक दार्शनिक आत्माकी सिद्धि करें या आत्मा को नित्यता की या एकता की सिद्धि करें और बौद्ध दार्शनिक निरात्मवाद और क्षणिकवाद की स्थापना करें, यह प्रतिपाद्य विषप दोनो के भिन्न है किन्तु दोनों अपनी सिद्धि के लिए जिस साधनप्रक्रिया का प्रयोग करते थे वह प्रक्रिया प्राय सर्वसम्मत होती थी। यही कारण है कि प्राचीनकालीन आन्वीक्षिको विद्या में पा हेतुविद्या में बौद्ध हेतुविद्या जैसी कोई स्वतन्त्र विद्या नहीं यो। किन्तु इसका अथ यह भी नहीं है कि बौद्धों ने प्राचीन हेतुविद्या में कुछ भी नया नहीं किया । जातिको प्रक्रिया में न्यायसूत्र, चरक और बौद्धों के उपायहृदय और तकशास्त्र में सर्वथा ऐकमत्य है यह कहने का तात्पर्य नहीं। सभी में थोडा मतभेद होते हुए भी वह मतभेद एसा नहीं कि उसके कारण बौद्धो को हेतुविद्या को या चरक को हेतुविद्या को न्यायसूत्रगत हेतुविधा से स्वतन्त्र स्थान मिल सके। तुलना से इतना निश्चित रूप से कहा जा सकता है कि प्राचीनकालीन हेतुविद्या की प्रक्रिया - - उन ? . 'दीघनिकाय-पोटुपादमुत्त १ ९, तेविज्जसुत्त १ १३, महानिदानसुत्त २ १५ । अगुत्तरनिकाय-वेरजकसुत्त ८ १ २ १, मोहसुत्त ८१२२। भज्झिमनिकाय-अस्म- लायनमुत्त २ ५ ३, आदि। तुलना के कोष्ठको के लिए देखो-Tucci Pre Dignaga Buddhist Terls ( GOS) Introduction p 16 २ ·प्रस्तावना सर्वत्र एक जैसी थी। उसमें वैदिक और बौद्ध हेतुविद्या ऐसा स्पष्ट मौलिक भेद नहीं था। उस हेतुविद्या का विकास वैदिको ने ही नहीं किया, अपने काल में बौद्धो ने भी उसके विकास में योगदान किया । अर्थान् यह कहा जा सकता है कि भारतीय हेतुविद्या की परम्परा प्राचीन काल में प्राय एक ही थी और वही वैदिक और बौद्ध हेतुविद्या के आगामी विकास की भूमिका है। २ बौद्धों में हेतुविद्या का महत्त्व भगवान् बुद्ध के जीवनकाल में ही बौद्धधम न संघ का रूप ले लिया था। अतएव सघ की आवश्यकताओ की पूर्ति के लिए बौद्धधम के अनुयायियो में उत्तरोत्तर वृद्धि करना आवश्यक था। यह वृद्धि बौद्धधर्म के प्रचार से ही हो सकती थी और प्रचार का सर्वोत्तम साधन यही समझा गया कि बौद्ध मन्तव्यो को हेतुविद्या का आश्रय लेकर स्पष्ट किया जाय। इसी कारण से बौद्धो में हेतुविद्या का महत्त्व यहा तक बढ गया कि कुछ बौद्ध पडितो न इस हेतुविद्या का समावेश अभिधर्म में कर दिया । किन्तु वस्तुत हेतुविद्या यह लौकिक विद्या हो है, आध्यात्मिक विद्या नहीं है, क्योंकि हेतुविद्या का प्रयोजन वाद-विवाद में प्रतिवादी को हराना या मूढ बना देना है। वाद-विवाद में ऐसे भी प्रसग आते हैं जब अपने शास्त्र को और शास्त्रममत मतव्यो को भी कभी कभी एक ओर रख देना पडता है और प्रतिवादी को येन केन प्रकारेण परास्त करना ही मुख्य ध्येय हो जाता है। इसी दृष्टि को सामने रखते हुए व्याख्यायुक्ति में यह कहा गया हो कि हेतुवादी या तार्किक शास्त्र का अनुसरण नहीं करतार' तो कोई आश्चर्य की बात नहीं है। किन्तु हेतुवादी को ऐसा स्वातन्त्र्य देने से तो 'मूले कुठाराघात' होने को सभावना होती है । यही देखकर आचार्य असग ने स्पष्ट कहा है कि हेतुवाद का आश्रय आगम होता है। अर्थात् आगमसमत मन्तव्यो को ही आधारशिला मानकर हेतुवाद का प्रयोग करना चाहिए क्योकि सत्यदर्शन का मूल आप्त है, तक नहीं। अतएव आचार्य असग ने अन्य विद्याओ के साथ हेतुविद्या का अध्ययन भी बोधिसत्त्व के लिए आवश्यक इसलिए बताया है कि उससे परवादी का निग्रह किया जाता है। इस प्रकार हम देखते है कि आत्मविकास के लिए निर्वाणमार्ग का प्रतिपादन करना यह भगवान् बुद्ध का मुख्य ध्येय होने पर भी जब उनका धम एक सघ के रूप में हो गया तो उस मार्ग के पथिक के लिए हेतुविद्या जैसे लौकिक विषयो का अध्ययन भी आवश्यक माना जाने लगा, और अपनी एकाकी साधना को छोडकर बुद्धशासन की रक्षा वादविवाद करके करना यह उत्तका आवश्यक कार्य हो गया । २ Bu ston History of Buddhism-Translated by Dr E Obermiller, Heidelberg 1931, Pirt I, P 43 Ru ston History of Buddhism Part I, P 45 . "अदृष्टमत्याश्रयो हि तक कश्चिदागमनिधितो भवति'-महायानसूत्रा लकार १ १२ महायानमूनावार ११ ६०, सुलना करो-वेदान्त सूत्र २ १ ११ ·प्रस्तावना प्रमाणममुच्चय में स्पष्ट कहा है कि प्रमाणसमुच्चय को रचना का प्रयोजन यह है कि प्रमाण और प्रमेय का मुविशद निरुपण करना जिससे तयिका के मतों का मिथ्यात्व स्वत सिद्ध हो जाय। इसका यह दावा नहीं कि तशास्त्र के अध्यपनमात्र से तैथिक लोग अपना मन छोडकर बौद्धय स्वीकृत कर लेंगे। क्योंकि वोद्धदर्शन में प्रतिपादित परम सिद्धात ऐसा नही, जो तर्क का विषय बन सके। तर्क का अध्ययन केवल मिम्यात्व को हटाने में सहायक होता है जिससे बौद्धसिद्धान्त के अध्ययन का मार्ग सरल होता है। जो लोग केवल तकं के सहारे जिज्ञासु को बौद्धदर्शन के परम तत्व का अपगमन करा देना चाहते हैं वे उस परम तत्त्व से अति दूर है और ये अपने कार्य में विफल रहेंगे। इससे हमें बौद्धाचार्य को दृष्टि में हेतुविद्या का महत्त्व क्या है और उसको मर्यादा क्या है इसका पता चलता है। ३ प्रमाणसमुच्चय में योद्ध प्रमाणशास्त्रका यीजवपन धमप्रचारको दृष्टि से हेतुविद्या का महत्त्व जब स्थापित हो गया तब अपने दार्शनिक मन्तव्योके अनुकूल हेतुविद्या का विकास करना आवश्यक हो जाय यह स्वाभाविक है। आचाय दिग्नाग तक स्थिति यह रही कि सर्वसामान्य हेतुविद्या का आश्रय लेकर बौद्ध अपने मन्तव्योकी स्थपना वाद-विवाद में करते रहे किन्तु स्वतन्त्र वौद्ध दृष्टिसे हेतुविद्या का निरूपण करने का प्रयत्न नहीं हुआ। वाद-विवाद के प्रसगमें बौद्धो को उस सर्वमान्य हेतुशास्त्र या हेतुविद्या को त्रुटियां भी ध्यान में आना स्वाभाविक है और यह पता लगना भी स्वाभाविक है कि उनके सूक्ष्म सिद्वानो की स्थापना के लिए प्रचलित साधन सपूर्णत समर्थ नहीं है, उसमें परिवर्तन को आवश्यकता है। अतएव यह ज्ञात हो गया कि सिर्फ दूसरो के सिद्धान्तो को ही परीक्षा करना आवश्यक नहीं, किन्तु परीक्षा के साधन की भी परीक्षा उतनी ही आवश्यक है। इमो विचार से दिग्नागन बौद्ध दृष्टिको लेकर प्रमाणशास्त्र के विविध ग्रन्थो की रचना की। आचाय दिनागका समय मुस्थत बौद्ध परपराके आधार पर डॉ. विनयतोष भट्टाचार्यने ३४५-४२५ ई० माना है। काचोके पासके मिहवक्त्रके ब्राह्मण कुलमें दिनागने जन्म लिया था। वात्सीपुत्रीय नागदत्त ने दिग्नागको चौद्ध दीक्षा देकर हीनयान में प्रविष्ट किया था किन्तु बाद में वे महापानो वसुबन्धु के शिष्य बन गए। उसके बाद वे नालदा में आकर रहे और इधर-उधर भ्रमण करके अन्य तीथिकों को बाद में परास्त करते रहे । इससे उनकी उपाधि 'तपुगव' बन गई थी। उन्होने अपने जीवन का अधिकाश आन्ध्र + Bu ston २ History of Buddhism, Part I, P 16 तत्त्वसग्रह प्रस्तावना पृ० ७३ । नयचक्रवृत्तिमें दिग्नागका वसुबन्यु के शिष्य रूपसे उल्लिखित क्यिा है-"इदानी वसुबन्धो स्वगुरो 'ततोऽर्थाद् विज्ञान प्रत्यक्षम् इति ब्रुवतो यदुत्तरमभिहित · दिनेन चमुबन्धु- प्रत्यक्ष रक्षण दूषयता'-नयचक्रवृत्ति पृ० ९६ (मुनि श्री जदूविजयमपादित) ·प्रस्तावना में व्यतीत किया और अन्तमें उडीसा के जगल में एकान्त में मृत्युको प्राप्त हुए। दिग्नाग के जीवन की इन घटनाओं का उल्लेख लामा तारानाय ने किया है।' दिग्नाग के न्याय के अन्य ये है--प्रमाणसमुच्चय, प्रमाणसमुच्चयवृत्ति, हेतुचक्रसमर्थन, न्यायद्वार-ग्यायमुख, आलम्बनपरीक्षा, आलम्बनपरीक्षावृत्ति और त्रिकालपरीक्षा । दिग्नाग के प्रमाणसमुच्चय से पूर्व जितने भी बौद्धन्याय के अन्य लिखे गए उनमें प्रमाणविचार गौण है या बिलकुल नहीं, शिन्तु वाद विवाद से सबद्ध विषयो का ही अधिक निरूपण है। वादविधि या वादविधान, उपायहृदय, तर्कशास्त्र, न्यायमुख ये अन्य मुख्यत जाति और निग्रहस्थान का निरूपण करते है और वाद के गुणदोषो का तथा खण्डन-मण्डन को प्रक्रिया का वर्णन करते हैं। नागार्जुन की विग्रहव्यावतिनी तो प्रमाण के सामर्थ्य के विषय में ही प्रश्न उपस्थित करके प्रमाण को कुछ भी सिद्ध करने में असमर्थ बताती है। इतना ही नहीं, ब्राह्मण दर्शनोंमें भी न्यायसूत्र को हम प्रधानतया प्रमाणशास्त्र का अन्य नहीं कह सकते ; क्योंकि उसमें भी वादसबद्ध विषयों ने ही अधिकाश रोक रखा है। और न्यायसूत्र के बाद भी ऐसा कोई स्वतत्र ग्रन्थ दिग्नागपूर्व नहीं बना जिसमें शुद्ध प्रमाणों की चर्चा हो। ऐसी परिस्थिति में मध्यकालीन भारतीय न्यायशास्त्र के पिता का पद दिग्नाग को विद्वानो ने दिया है वह उनके व्यक्तित्व का पूरा परिचायक है। दिग्नाग ही सर्व प्रथम है जिन्होंने प्रमाणशास्त्र को पृयक शास्त्र का रूप प्रदान किया है। अतएव भारतीय प्रमाणशास्त्र के पिता दिग्नाग है। इस प्रकार दिग्नाग जव भारतीय प्रमाणशास्त्र के पिता है तो बौद्धों के प्रमाणशास्त्र के वह पिता या प्रस्थापक बनें इसमें तो कोई संदेह को स्थान ही नहीं । दिग्नागन जब एक नया मागं अकित कर दिया तब उनके मार्गका अनुगमन बौद्ध और बौद्धतर दर्शनोंमें हुआ। स्वय दिग्नागके शिष्य शकरस्वामी ने दिग्नागके प्रमाण- समुच्चयादि प्रन्यो के सारस्पसे न्यायप्रवेश लिखा। धर्मकोति के गुरु धर्मपाल ने दिनाग के आलम्बनपरोक्षा अन्य को व्याख्या को। जिनेन्द्रबुद्धि ने प्रमाणसमुच्चय को टीका विशालामलबती लिखी। ईश्वरसेन ने भी प्रमाणशास्त्र का कोई स्वतत्र या व्याख्या ग्रन्थ अवश्य लिखा होगा, क्योकि उनके सिद्धान्तों का खण्डन धर्मकोति ने किया है। कहा जाता है कि धर्मकीति ने प्रमाणसमुच्चय का अध्ययन ईश्वरसेन से ही किया था। इस प्रकार दिग्नाग की परपरा को उनकी शिष्य परपरा में आग बढ़ाया गया, किन्तु दिग्नाग को इस परपरा में धर्मकीति ऐसे हुए जिन्होंने प्रमाणसमुच्चय को टीका प्रमाणवातिक नाम से लिखी। यह ध्याच्या उद्द्योतकर के न्यायातिक को तरह व्याख्येय प्रन्थ से भी महत्त्वपूर्ण हुई। परिणाम यह हुआ कि उसके बाद सर्वत्र धर्मकीति के प्रमाणवातिक और उनके अन्य प्रन्यों का ही अध्ययन-अध्यापन बढ़ा। अन्य दार्शनिको ने भी बौद्ध सिद्धान्तों के . s Vidyabhusana History of Indian Logre p 272, तत्त्वसग्रह प्रस्तावना पृ० ७४ २ Dhruva's Nyayaprave sa Introduction, P XIII 3 Vidyabhusana History of Indian Logie, P 307 6 ·४२ प्रस्तावना खण्डन करने के प्रसग में दिनाग के वाक्यों को न लेफर धर्मति के होवा क्यों का खण्डन शुरू कर दिया और दिमाग के स्थान में सर्वत्र धर्मकीति का ही नाम लिया जाने लगा। अतएव यह कहा जा सकता है धर्मति से दिनाग यो परपरा नये रूप में अवतीर्ण हुई। इन धर्मकीति की परपरा को भो उनको शिष्य-परपरामें होने वाले देवेन्द्रवद्धि, शान्तभद्र, विनीतदेव, धर्माकरदत्त (यचंट), पर्मोत्तर, प्रभाकर आदिने पुष्ट किया और उसका विकास उत्तरोत्तर बढ़ता ही गया। भारत में मुसलमानो आयमणों से जब यौद्ध विहारी का लोप हुआ तव बौद्ध प्रमाणशास्त्र का विकास भारत में रुक गया, किन्तु यह तिब्बत में और चीन देश में हुआ। बौद्धो के प्रमाण-शास्त्र के इस विकास के साथ साथ बौद्धतरों में भी स्वतत्र प्रमाण- शास्त्र का विकास होना अनिवार्य था। मोमासा जैसे दर्शनो में जहां प्रमाण की चर्चा सर्वथा गौण थी वहां भी-कुमारिल ने श्लोकवानिक लिख कर और प्रभाकर ने बृहती रिख कर प्रमाणविद्या को मीमासक दृष्टि से प्रतिष्ठित किया। नैयायिकों में भी केवल प्रमाण की चर्चा करने वाले न्यायसारादि ग्रन्थ बन और गगेश की तत्त्वचिन्तामणि ने प्रमाणशास्त्र को जो प्रगति दी उसके फलस्वरूप नव्यन्याय का उत्तरोत्तर विकास हुआ जो आज तक हो रहा है। वेदान्त में भी प्रमाणशास्त्र की दृष्टि से वेदान्तपरिभाषा जैसे प्रन्थ बने। जैनो ने तो जब से दार्शनिकों के अखाड़े में प्रवेश किया है तब से दार्शनिक क्षेत्र में प्रमाणशास्त्र के विषय में ही अधिक लिखा है। सिद्धसेन का न्यायावतार, अकलक के न्यायविनिश्चय आदि प्रन्थ, विद्यानन्द को प्रमाणपरीक्षा, माणिक्यनदी का परीक्षामुख, पशोविजयको तर्कभाषा आदि ग्रन्थ इसके साक्षी है। - प्रमाणशास्त्रके इस विकासके कारण जात्युत्तर और निग्रहस्थानके विचारका जो प्राधान्य प्राचीन तर्कशास्त्र में दृष्टिगोचर होता था वह मध्यकालीन प्रमाणविचारके प्राधान्यके कारण सबया गौण हो गया। इतना ही नहीं, जात्युत्तरको प्रक्रिया ही हीन मानी जाने लगी। धर्मकीतिने तो बादन्याय ग्रन्थ लिखकर जाति और निग्रहस्थानोंको समालोचना की, उनके भेदोपभेदों में असगति दिखाई और सर्वया अव्यवहार्यता भी प्रतिपादित को। अपने न्याय- बिन्दु ग्रन्थ में तो जात्युत्तरके लिये एक वाक्य ही लिखा और यह भी यह बताने के लिए कि जात्युत्तर दूषण नहीं, दूषणाभास है। प्रमाणशास्त्र में जब स्वार्थ और परार्य अनुमान के स्वरूप का सुस्पष्ट निरूपण हो जाय तब जात्युत्तरोको परीक्षा सहज हो जाती है और उनको व्यर्यता और असामर्थ्य भी स्वत प्रकट हो जाते है । परिणामस्वरूप प्रमाण- शास्त्र में जारपुत्तर का विचार सर्वथा गौण हो जाय यह स्वाभाविक है। प्राचीन और मध्यकालीन न्यायशास्त्र का मुख्य भेद भी यही है कि प्राचीन काल में जहां जाति और निग्रह- स्यान का विचार ही मुख्य या वहां मध्यकाल में वह गौण हो गया और उसका स्थान प्रमाणने और उसमें भी अनुमान ने ले लिया। । मध्ययुगीन समग्र बौद्धसाहित्य को विशेषता भी यही है कि उस काल में आध्यात्मिक विद्या-निर्वाणमार्ग के विषय में उतने प्रौढ अन्य लिखे नहीं गए जितने प्रमाणशास्त्र के विषय ·प्रस्तावना में। दार्शनिक मन्तव्य के शून्यवाद या विज्ञानवाद के मध्यकालीन ग्रन्थों में भी यदि प्रौढता है तो उसका कारण भी यही है कि उन मन्तव्यो को विवेचना नूतन प्रस्थापित प्रमाणमार्ग के अवलम्बन से की गई है। खासकर सुविवेचित अनुमानप्रणाली का आश्रय लेकर मन्तव्यो की स्थापना की गई है। शून्यवाद जैसे अतिगहन बाद को भी अनुमानप्रदशित युक्तियो के वल से ही स्थापित किया गया है और यदि प्रमाणपद्धति का निरास भी किया गया है तो उसमें भी प्रमाणपद्धति का अवलम्बन है ही। फलस्वरूप प्रमाणशास्त्र के विषय में मध्य- काल में इतना लिखा गया कि स्वय उस साहित्य का एक पृथक् वर्ग बौद्ध साहित्य में हो इतना ही नहीं, उस विद्या का अनिवार्य अध्ययन भी आध्यात्मिक साधक के लिए भी आवश्यक हो गया । - गया। ४. धर्मकीर्ति और उनकी परंपरा आचार्य दिग्नागने प्रमाणसमुच्चय लिखकर जब बौद्ध प्रमाणशास्त्रका बीजवपन किया तव उसकी प्रतिक्रिया वैदिक दार्शनिको में होना स्वाभाविक था। न्यायदर्शनके व्याख्याकारो में उद्योतकरने आचार्य दिग्नाग के मन्तव्यो का खण्डन करके न्यायशास्त्र की प्रतिष्ठा सुरक्षित की। मीमांसक कुमारिल ने भी दिग्नागके प्रमाणविचार का खण्डन करके मोमासको के मन्तव्यो को सुदृढ बनाया। इसी प्रकार अन्य मल्लवादी जैसे जैन आचार्यों ने भी दिानाग के मन्तव्यो की ममालोचना की। इस समालोचना के फलस्वरूप बौद्ध विद्वानो को भी अपने प्रमाणशास्त्र के विषय में पुनर्विचार करन का अवसर उपस्थित हुआ। उन विद्वानों में धर्मकोति एक ऐसा विद्वान् हुआ जिसने आचार्य दिग्नाग के दार्शनिक विचारों का सुविशद विवरण किया। इतना ही नहीं, उद्योतकर कुमारिल आदि वैदिक दार्शनिको की समालोचना करके बौद्ध प्रमाणशास्त्र की भूमिका को सुदृढ बनाया। उन्होने केवल वैदिक विद्वानो की ही समालोचना नहीं की, स्वय दिग्नाग को भी समालोचना कुछ गौण विषयो में को और दिग्नाग के शिष्य ईश्वरसेन, जिन्होने दिग्नाग के मन्तव्यों का अपनी समझ के अनुसार व्याख्यान किया था, उनकी भी समालोचना करके बौद्ध विज्ञानबाद के आधारभूत प्रमाणविचार को सुदृढ़ बनाया। इसीलिए वे वातिककारके नाम से विख्यात दोन. (Bi-stna) के अनुसार धर्मकीर्ति के सातो ग्रन्थ प्रमाणसमुच्चय के वार्तिकरूप है। किन्तु स्वय धर्मकोतिने तो प्रमाणवातिक को ही वातिक कहा है। यस्तुत प्रमाणसमुच्चय में प्रतिपादित विषयो का ही विशेष विवरण धमकीति के प्रन्यों में होने से उन्हें प्रमाणसमुच्चय के धातिक मानने में असगति नहीं है। अतएव इस दृष्टि से बुदोन का कयन भी सगत हो सकता है। किन्तु एक बात निश्चित है कि धर्मकीतिके ग्रन्थों के बन जाने के बाद दिग्नाग के ग्रन्थों का अध्ययन प्राय बन्द हो गया। + Bu ston - Itstory of Buddhism, p 44 ·प्रस्तावना आचार्य धमकीति के सात अन्य ये है- १-~-'प्रमाणवातिक, २-प्रमाणधिनिश्चय, ३-न्यायविन्दु, ४-हेतुषि ५- पवादन्याय, ६-सबथपरीक्षा' और ७–सतानान्तरसिद्धि। इसके अतिरिक्त प्रमाण- वार्तिक के स्वार्थानुमान परिच्छेद' की तथा सबथपरीक्षा को टीका भी स्वय धर्मकीति न लिखी है। वादग्याय में बुदीन के अनुसार धर्मकोति के ग्रन्यो का विभाजन प्रधान और पूरक प्रन्यों में है। न्यायविन्दु की रचना तीव्रवृद्धि पुरुषों के लिए, प्रमाणविनिश्चय का निर्माण मध्यमबुद्धि के लिए और प्रमाणवातिक की रचना मन्दबुद्धि पुरुषों के लिये की गई है। ये ही तीनों अन्य प्रधान है जिनमें सम प्रमाणों का विवेचन किया गया है। शेष चार पूरक प्रन्यों में किसी में भी प्रत्यक्ष का विशेष विवरण नहीं मिलता किन्तु स्वार्थानुमान से सम्बर हेतु का निरूपण हेतुबिन्दु नामक प्रन्य में है और सम्बन्धका निरूपण सम्बन्धपरीक्षा में है। परार्थानुभान से सबद्ध विषपो का अर्थात् परार्यानुमान के अवयवों का तया जय-पराजय की ध्यवस्था कसे हो इसका विशेष निरूपण है। सन्तानान्तरसिद्धि में विज्ञानवाद में सायतिक दृष्टि से स्यभिन्न सतान का अनुमान कैसे होता है यह बताया गया है। "दिन ग की तरह धर्मकीति भी दक्षिण में विमलय में ब्राह्मणकुल में पैदा हुए। प्रारभिक विद्या उन्होने ब्राह्मणदर्शन को ली। वसुबन्धु के शिष्य धर्मपाल जो अत्यत वृद्ध हो गए थे उनके पास बौद्धदर्शन का विशेषरूप से अध्ययन करने को दृष्टि से धर्मकीति नालन्दा आए। उनको तर्कशास्त्र में विशेष रुचि थी अतएव दिग्नाग के शिष्य ईश्वरसेन के सपर्क में रहकर प्रमाणशास्त्र का अध्ययन किया और अपनी प्रतिभा के बल से दिग्नाग के प्रमाणशास्त्र में ईश्वरसेन भी आगे बढ़ गए। फिर अपना जीवन उन्होन वादविवाद और प्रमाणवातिक आदि ग्रन्यो को रचना में बिताया, और अत में कलिंग देश में मृत्य लामा तारानाथ न धर्मकीति का जो जीवनवृत्त दिया है उसका यह साराश है। के वश हुए। . ३ मस्कृत में उपलध है और प्रकाशित है । हेतुबिन्दु की टीका सस्कृत में उपलब्ध है किन्तु मूल को तिब्वती से पुन सस्कृत किया गया है। 'प्राय इमको सभी कारिका प्रमयक० प० ५०३-५११ और स्याद्वादर०प०८१२ म उदधत है। श्री. राहल. जी. न. भी. प्रमाणपरिवार की भूमिका में नारित्यायोको उद्धृत किया है। ४ बुदोन ने लिखा है कि काश्मीरी पडित ज्ञानश्री के मतानुसार प्रमाणविनिश्चय अथ प्रमाणसमुच्चयका वार्तिक नहीं है किन्तु धर्मोत्तर तो उसे प्रमाणसमुच्चय का वार्तिक मानते है और यही मत ठीक भी है—Bu ston History of Buddhism 45 Buddhist Logic Vol I p 35 ·प्रस्तावना २ कुमारिल और धमकीति समसामयिक थ एसी तिम्वती परपरा ह १ कितु कुमारिल न धर्मकीति का नहीं पर दिग्नाग का खण्डन किया है, जब कि धमकीर्ति न कुमारिल का खण्डन किया है। एसी स्थिति में कुमारिल धमकीति के वृद्ध समकालीन ही हो सकते है । आचाय धमकीति को धर्मपालका शिष्य कहा ह और धमपाल को वसुबधु का शिष्य कहा है। वसुबधु दो हुए है। प्रथम वसुबघु का जम ई० ३२० और मृत्यु ३८० ई० में है जबकि दूसरे वसुबध का जम ४०० ई. और मत्यु ४८० ई० में हुई-एसा प्रो० फाउवेल्नेर न सिद्ध किया ह' । य धमपाल प्रथम वसुबध के शिष्य नहीं हो सकते क्योकि घमपाल के शिष्य शीलभद्र ई० ६३५ म विद्यमान ५ जब युएन सग नालदा में गए थ। आवाय धमकीति न ईश्वरसेन के पास तकशास्त्र का अध्यपन किया पद्यपि उनके दीक्षागुरु विद्वान और नालदा के प्रसिद्ध आचाय धमपाल थ। एसी स्थिति म यही मानना पडता ह कि जब धमकीति दीक्षित हुए तब धमपाल मरणासन्न ही थ। युएन सग न कौशाम्बी में बौद्धविहार के भानावशष देख जहाँ घमपाल न वादविवाद करके तथिको को हराया था। एसी स्थिति में एएन सग के भ्रमण (ई० ६२९-६४५) से कई वष पहले धमपाल की मृत्यु हो गई थी एसा मानना पडता है । धमपाल के गुरु द्वितीय वसुबधु की मृत्यु ई० ४८० में हुई तो स्वप धमपाल को मत्य ई० ५८० के पश्चात नहीं हो सकती। इस दृष्टि से धमकीति के समय का विचार करें तो उनका कायकाल ई० ५५० ६०० तक हो सकता ह । एसा मानन पर दिग्नाग के शिष्य ईश्वरसेन से धमकीति का अध्ययन सगत नहीं। अतएव ईश्वरसेन को दिग्नाग (ई० ३४५-४१५) का साक्षात शिष्य नहीं माना जा सकता। कुमारिल का खण्डन पमकीति न किया ह । कुमारिल का समय डा० कुह्न राजव ई० ५५० माना है और प्रो० यूनो के मत का समयन करके कहा ह कि भतहरि का समय इसमें वाधक नहीं। इसगनिर्दिष्ट भतृहरि कोई दूसरा ही होगा । अतएव कुमारिल के समय के साथ भी धमकीर्ति के उक्त समय का कोई विरोध नहीं । पएन सग न धमकीर्ति का उल्लेख नहीं किया इस दलील से धमकीति के समय को ६३५ ई० के बाद रखना चाहिए-इस मत की समालोचना श्री राहुल जी न बाद याय की प्रस्तावना म को ह अतएव वह भी बाधक नहीं है।' प० श्री महेद्रकुमार जी न अकलका यत्रय की प्रस्तावना मा श्री राहुल जी की दलीलो का उत्तर देन का प्रयत्न किया है किंतु जब भतृहरि के समय को ६००-६५० के स्थान में प्रो० नो-४५० ई० म रखते 'तत्त्वसग्रह-प्रस्तावना पृ० ८० । अकलवायत्रय-प्रस्तावना पृ० १८। On the Date of lasubandhu--1951 p 54-55 ४ सी कुहन राज श्लोकवातिवतात्पयटीका प्रस्तावना पृ० १७ । श्री राहुल सांकृत्यायन वादयाय प्रस्तावना पृ० ५ । ५. महेश कुमार अकलकप्रथत्रय प्रस्तावना-प० २१ ।

·४६ प्रस्तावना है और कुमारिल का समय भी तदनुसार बदल जाता है तो कोई कारण नहीं कि कुमारिल के समय के आधार पर निश्चित किया जाने वाला धर्मगीतिका भी समय न बदले। - इस वर्ग के आचार्य धर्मकोति के मन्तयों का निरास वैशेषिक दर्शन में प्योमवि ने, मोर्मासा- दर्शन में शालिकनाय ने, पायदर्शन में जयन्त और वाचस्पति मिथ ने, वेदान्त में भी वाचस्पति मिथ ने और जनदर्शन में अश्लगादि आचार्यों ने किया है। पर्मकोनि के टोकाकारो ने यथासभव उन आरोपो का निराकरण करने का प्रपल किया है। धर्मकीर्ति के टोकाकारो को प्रो० चिरवासुकी (Prof. Stcherbatsky) ने तीन वर्ग में विभक्त किया है। प्रथम वर्ग ऐसा है जो केवल शब्दप्रधान व्याख्या करता है। पुरस्कर्ता देवेन्द्रबुद्धि है। वृदोन ने कहा है कि देवेन्द्रबुद्धि आचार्य धर्मकोनि के साक्षात् शिष्य थ ।। प्रमाणवातिक को व्यारया देवेन्द्रद्धि ने दो बार लिखो और दोनों ही बार धर्मकीति ने उसे रदद कर दिया। अत में तीसरी बार उन्होने जब लिखी तव असतुष्ट होते हुए भी धर्मकीति ने उस प्याल्या को मजूर किया और सोचा कि मेरा प्रमाणशास्त्र वस्तुत कोई पचार्य रूप में नहीं समझ सकेगा जिससे निराश होकर प्रमाणवातिक के अत में एक कारिका लिखी जिसका तात्पर्य है कि जैसे नदो समुद्र में मिलकर अपना अस्तित्व खो देती है वही गति मेरे विचारों को होगी।' देवेन्द्रबुद्धि के अनुगामी टोकाकारों में शाक्य बुद्धि, प्रभाबुद्धि आदि है जिन्होने प्रमाण- यातिक की व्याख्या न लिखकर प्रमावनिश्चय और न्याबिन्दु को टीकाएँ श्रीं। दूसरा वर्ग वह है जिसने धर्मकीति के तत्वज्ञान को महत्त्व दिया है और शब्दप्रधान ध्यात्याका मार्ग छोडकर तात्विक रहस्य का स्फोट किया है। बुद्ध के धर्मकाय और उनको सर्वज्ञता की सिद्धि में उसको कोई रस नहीं। महायानसमन वैसे युद्धको देश- काल-स्वभाव विप्रकृष्ट होने से प्रमाणशास्त्र या तर्क का विषय हो वे नहीं मानते । अतएव शुद्ध प्रमाणशास्त्र की चर्चा करने वाले प्रत्य प्रमाणविनिश्चय और न्यायबिन्दु की टोका इस वर्ग के पुरस्कर्ता धर्मोत्तर ने की है। धर्मोत्तर का कार्यक्षेत्र काश्मीर में रहा, अत उनकी परपराको काश्मीर-परपरा भी कहते है। धर्मोत्तर ने अपनी टीका में शाब्दिक व्याख्याकारों का निरास किया है और धर्मकीति के तात्विक रहस्यों का स्फोट किया है। वस्तुत धर्मकोतिके मन्तव्यो का स्पष्टार्थ धर्मोत्तर को टोकाओं से ही हुआ। आचार्य ? Bu stop . Stcherbatsky Buddhist Logre Vol I p 39-47 History of Buddhism part II p 151 3 Bu ston History of Buddhism Part II p 155 उक्न अर्थ को कोई कारिका मुद्रित प्रमाणवार्तिक के अन म मिलती नहीं है। घयालोक में धर्मकीर्ति के नाम से एक कारिका आती है। उमीका भावार्थ बुदोन देता है ऐसा प्रतीत होता है- अनध्यवसितावगानमनत्यधीशक्तिनाप्यदृष्टपरमार्थतत्त्वमविकाभियोगरपि । मत मम जगत्यलब्धसदृशप्रतिग्राहक प्रयास्यति पयोनिध पय इव स्वदेहे जराम्॥ ध्वन्यालोक, प०२१७ ।

·प्रस्तावना धर्मकोति जो अपने साक्षात् शिष्य देवेन्द्रबुद्धि से अपेक्षा रखते थे उनकी यह अपेक्षा धर्मोतर से पूरी हुई ऐसा नि सकोच कहा जा सकता है। ध्वन्यालोक के कर्ता आनन्दवर्धन ने भी धर्मोतरकृत प्रमाणविनिश्चय की टीका पर टीका लिखी है, किन्तु वह उपलब्ध नहीं है।' ज्ञानश्री ने भी धर्मोत्तरकृत टीका पर टोका लिखी है। इसी परपरा में ब्राह्मणपडित शकरानन्द ने एक विस्तृत व्यारया प्रमाणवार्तिक पर लिखना प्रारभ किया, किन्तु वह अधूरी हो रही। तीसरी श्रेणी में धार्मिक दृष्टि को महत्त्व देने वाले धर्मकीतिके टीकाकार है। उनमें प्रज्ञाकरगुप्त प्रधान है। उन्होंने स्वार्थानुमान परिच्छेद को छोडकर शेष तीन परिच्छेद की व्याख्या प्रमाणवातिकालकार नाम से लिखी। यह प्रमाणवातिकभाष्य भी कहा जाता इस श्रेणी के टीकाकारो के मत में प्रमाणवार्तिक के प्रामाण्यपरिच्छद का अधिक महत्त्व है, क्योकि उसमें भगवान् युद्ध के सर्वज्ञत्व तथा उनके धर्मकाय की सिद्धि की गई उनका कहना है कि प्रमाणवार्तिक का महत्त्व प्रमाणसमुच्चय को व्याख्या के रूप में नहीं किन्तु समग्र महायान के मूलभूत तत्त्व युद्ध और उनके विशिष्ट गुणो की स्थापना में है। बुद्ध के धर्मकाय, स्वभावकाय और जानकाय का निरूपण करना ही प्रमाण वार्तिक का मुख्य उद्देश है और उसी के प्रसग शेप प्रमाणशास्त्र की उपयोगिता है । प्रज्ञाकरका अनुसरण करने वाले भी कई आचार्य हुए, किन्तु उनमें भी आपस में मतभेव है। जिन नामक आचार्य ने प्रज्ञाकरके विचारो को पुष्टि की है और प्रज्ञाकरके अलकार की व्याख्या लिखी है। रविगुप्त प्रज्ञाकरका साक्षात् शिष्य था और उसने भी अलकार की टीका लिखी। किन्तु जिननामक आचार्य ने अपनी टीका में रविगुप्त के कई मन्तव्यो का खण्डन किया है। ज्ञानश्री के शिष्य यमारि ने भी अलकार को टीका की और उन्होने जिनके मन्तव्यो का निरास किया है। कर्णगोमी ने (वार्थानुमान परिच्छेद की ही व्याख्या की है। अतएव उन्हें धर्मोत्तर की परपरा में रखना चाहिए। मनोरथनदी की जो टीका उपलब्ध है वह सपूर्ण चारों परिच्छेदो पर है, किन्तु परिच्छेदो का प्रम बदला हुआ है और व्याख्या मान शब्दार्थपरक है । धर्मकीति के ग्रन्थों की टोकापरपरा केबल सस्कृत में ही नहीं रही किन्तु जब बौद्ध धर्म का प्रचार तिब्बत में हुआ तो लामाओ ने तिब्बती भाषा में भी स्वतत्र टीकाएँ प्रमाणवातिक आदि ग्रन्थों पर लिखी है और उनका मध्ययन अध्यापन आज भी बौद्ध विहारों में चालू है। इस प्रकार हम देखते है कि दिग्नाग के द्वारा बौद्ध प्रमाणशास्त्र का जो बीजवपन हुआ वह पमंकीति और उनके शिष्यो ने वटवृक्ष के रूप में परिणत कर दिया। - दयालोकटीका पृ० २३३, उसका नाम है-धर्मोत्तमा। Buddhist Logic Vol I p 41 २ जिनके स्थान में श्री राहुलजी जयानन्त नाम देते है-देसो वादन्याय परिशिष्ट ·४८ प्रस्तावना - ५. न्यायविन्दु प्रमाणशास्त्र के जब अनेक अन्य बन गए तव परिनिष्ठित मिदातों का ही सक्षेप में प्रतिपादन करने वाले प्रन्यों को आवश्यकता प्रतीत हो यह स्वाभाविक है । आचार्य यर्मकीति ने न्यायबिन्दु लिखकर उसी आवश्यकत की पूर्ति की है। दुवक ने स्पष्ट रूप से इस बात को कहा है कि न्यायविन्दु सक्षेपरुचि प्राज्ञ जिज्ञासु के लिए प्रथित है अत एव प्रमाणवातिय जैसे अन्य के विद्यमान होते हुए भी न्याविन्दु की रचना व्यर्थ नहीं है।' न्यायविन्दु प्रन्य किस मत की दृष्टि से लिखा गया है यह एक धर्चा का विषय है। दिग्नाग और धर्मकीति ये दोनों विज्ञानवाद के पुरस्कर्ता योगाचार मत के माने हुए विद्वान है इसमें तो सदेह नहीं है। किन्तु न्यायविन्दु के पढ़ने से यह स्पष्ट नहीं होता कि आचार्य धर्मकीति ने इसको रचना योगाचार को पुष्टि के लिए को है। बाह्य अर्थ का अस्तित्व सर्पया नहीं है ऐसा मत योगाचार का है। किन्तु प्रत्यक्ष प्रमाण के विषय, स्वलक्षण का स्वरूप आदि चाते ग्यापविन्दु में ऐसी है जो यह सिद्ध करने के लिए कि यह प्रत्य योगाचार मत का नहीं है, पर्याप्त है। किन्तु जब स्वप आचार्य धर्मकीति योगाचार मत का प्रबल समर्थन प्रमाणयातिक आदि ग्रन्यो में करते है तब यह कैसे सभव हो कि न्यायविन्दु में ये योगाचार मत का परित्याग करके सौत्रान्तिक मत के समयंक बन जायें ? अतएव न्यायविन्दु के कुछ वाक्यो का तात्पर्य सौत्रान्तिक और योगाचार दोनों मतो का सग्रह करने में है ऐसा कुछ टीकाकारों न अपना मत प्रदर्शित किया है। किन्तु अन्य टीकाकारो ने इसमें आपत्ति की है और यह मत प्रदर्शिन किया है कि न्यायविन्दु अन्य दोनों मतो की दृष्टि से नहीं किन्तु सौत्रान्तिक दृष्टि से लिखा गया है। - योगाचार की दृष्टि में बाह्य पदार्थ का अस्तित्व सतिसत्त्य को दृष्टि से है, पारमार्थिकदृष्टि से नहीं। अतएव प्रमाण-प्रमेय व्यवहार साय्यवहारिक है और प्रमाण शास्त्रों का निरूपण भी साव्यवहारिक दृष्टि से ही हो सकता है। परमार्थ तो स्वसवेदन का विषय है, अवाच्य है। उससे व्यवहार का प्रयोजन सिद्ध नहीं हो सकता। अतएव प्रमाण प्रमेय की व्यवस्था व्यावहारिक धरातल से ही की जा सकती है। व्यावहारिक धरातल से निरूपण करना हो तो अन्य मतों की अपेक्षा सौत्रान्तिक मत, जो कि बाह्य पदार्थों का अस्तित्व मानकर प्रमाण प्रमेय व्यवस्था करता है, भूमिका बन सकता है। अर्थात् व्यावहारिक दृष्टि से बाह्य पदार्थ का अस्तित्व स्वीकार करके जो व्यवस्था करना हो वह सौत्रान्तिक मत के अनुसार ही की जा सकती है, अन्य अबौद्ध दर्शनों का आश्रय लेकर नहीं। अतएव हम कह सकते हैं कि प्रमाणवातिक आदि ग्रन्थ योगाचार मत के पारमार्थिक पक्ष को उपस्थित करते है और न्यायविन्दु उसके व्यावहारिक पक्ष को। अतएव घ्यावहारिक पक्ष के निरूपण में सौत्रान्तिक दृष्टि का ही प्राधान्य रह सकता ननु वार्तिकादिनैव सम्यग्ज्ञानस्य व्युत्पादनात कथमस्य न वैयर्थमिनि चेत्, सक्षिप्त- रचीन प्राज्ञान् अधिकृत्येद प्रकरण प्रणीतमित्यदोष ।' धर्मोत्तप्रदीप पृ० ३५, ३७, ५७, १०८।

·प्रस्तावना है। इस दृष्टि से यह निश्चयपूर्वक कहा जा सकता है कि न्यायविन्दु की रचना सौत्रान्तिक दृष्टि से हुई है। प्रमाण-प्रमेय को अन्यत्र प्रसिद्ध व्यवस्था को निरस्त करके सोत्रान्तिक दृष्टि से व्यावहारिक व्यवस्था स्थिर करने के बाद यह सरल हो जाता है कि यह व्यवस्था परमार्थ दृष्टि से किस प्रकार असगत है। प्रमाणवातिक में आचार्य धर्मकोति ने यही क्रम अपनाया है और सोत्रान्तिक दृष्टि से प्रमाण प्रमेय की व्यवस्था के अनन्तर ही उसी व्यवस्था में कैसी अव्यवस्था है यह दिखा कर बाह्याय का निरास करके विज्ञप्तिमात्रता की सिद्धि की है। अतएव हम कह सकते है कि व्यावहारिक पक्षको उपस्थित करने के लिए न्यायबिन्दु में आचार्य ने सौत्रान्तिक दृष्टि का अवलबन किया है। न्यायविन्दुटीका के तात्पर्यनिवन्धन नामक टिप्पनकारके मतानुसार आचार्य धर्मोत्तर ने सम्पग्ज्ञान की व्याख्या करते हुए जो अविसवादि ज्ञान को प्रमाण कहा है उसका तात्पर्य यह है-सम्यग्ज्ञान अर्थात् अविसवादि ज्ञान, सम्यग्नान अर्थात् अविपयस्त ज्ञान नहीं । अविपर्यस्त ज्ञान को ही यदि सम्यग्ज्ञान माना जाय तव योगाचार मत का सग्रह इस व्याख्या में नहीं होगा। योगाचार तो तायागत ज्ञान को छोड कर किसी भी सालम्बन ज्ञान को अप्रान्त अविपर्यस्त नहीं मानते । ऐसी स्थिति में साधारण जन का कोई सालम्बन ज्ञान अभ्रान्त नहीं। अतएव प्रमाण भी नहीं। साधारण जन का ज्ञान भले ही भ्रान्त हो किन्तु व्यवहार में अविसवादि तो हो सकता है और इस दृष्टि से प्रमाण भी हो सकता है। अतएव सम्यग्ज्ञान का अर्थ अविसवादि ज्ञान किया जाय तब सौदान्तिक और योगाचार के भी अनुकूल व्यापा हो जायगी । आगे चल कर प्रत्यक्ष लक्षण की व्यारया में भी सौत्रान्तिक और योगाचार दोनों पक्षों की दृष्टि से प्रत्यक्ष लक्षण किस प्रकार सगत होता है इस विषय में किसी अन्य व्याख्या का उल्लेख करके स्वाभिमत व्याख्या को है। अन्य व्याख्याकार और तात्पर्यनिबन्धनकार ये दोनो प्रत्यक्ष की व्याख्या में सौत्रान्तिक और योगाचार मत की सगति देखते हैं। दोनों के मत से न्यायविन्दु दोनो वृष्टिओ के सग्रह को लक्ष्य में रख कर ग्रथित हुआ है, किन्तु दोनों व्याख्याकारो ने अपनी उपपत्ति भिन्न रूप से की है। -प्रत्यक्ष तात्पर्यनिबन्धन में उल्लिखित अन्य व्यास्या का अभिप्राय इस प्रकार है- लक्षण में अभ्रान्त' पद से तमिरिक आदि भ्रान्त ज्ञानो को व्यावृत्ति अभीष्ट है और 'कल्पना- पोढ' पद से अनुमान की प्यावृत्ति । अभ्रान्तपद से आलम्बन विषयक भ्रान्ति जो योगाचार समत है उसको व्यावृत्ति नहीं करना चाहिए। ऐसा करन से योगाचार मत अमान्य हो जायगा। यह प्रकरण तो सौनान्तिक और योगाचार दोनों के मतो का अनुसरण करके प्रथित है, अतएव योगाचार के मत को अमान्य करके प्रत्यक्ष की व्याख्या नहीं की जा प्र० वा० २ ३२० से। +देखो तात्पर्य० पू० ८। पाठवे उद्धरणके लिए देखो प्रस्तुत ग्रन्थ पृ० २६१। 7 ·५० प्रस्तावना सकती। सौग्रान्तिक और योगाचार ये दोनो अविसवाद को ही अभ्रान्त रूप मान कर प्रमाण मानते है । पहा कोई यदि यह कहे कि यदि अभ्रान्त का अर्थ अविसवादि है और अविसंवादि सो अनुमान भी होता है तो प्रत्यक्ष और अनुमान में क्या भेद रहा ? तो उसका उत्तर यह है कि अनुमान अविसयादि होते हुए भी कल्पनापोड नहीं होता। अतएव फ्ल्पनापोड पद से अनुमान की ध्यावृत्ति होती है। तात्पर्य निबन्धन नामक टिप्पनकार के मत से धर्मोत्तर ने उक्त ध्यास्या का निरास किया है। धर्मोत्तर ने 'अभ्रान्त अर्यात अर्थक्रिया में समर्थ वस्तुरूप में जो अविपर्यस्त हो' ऐसा कह कर के पूर्वोक्त व्याख्या का निराप्त किया ऐसा तात्पर्ष टिप्पनकार ने बताया है। यहां टिप्पनकार ने पूर्वपक्ष उपस्थित किया है कि यदि अभ्रान्त पद को यही व्याख्या ठीक है तब योगाचार मत का तो सग्रह होता नहीं, क्योंकि योगाचार तो याहार्य के विषय में किसी ज्ञान को अविपर्यस्त मानता ही नहीं। इसका उत्तर मह दिया गया है कि वस्तुतः अभ्रान्तत्व यह लक्षण है ही नहीं। यदि अभ्रान्तत्व लक्षण नहीं है तय द्विचन्द्रादि भ्रान्त ज्ञानों को प्रत्यक्षता से निराकृत होगी? इस प्रश्न का उत्तर यह है कि प्रमाण- सामान्य लक्षण गत अविसवादि विशेषण से विचन्द्रादि भ्रान्त ज्ञानी का निराकरण हो जायगा, क्योंकि वे विसवादि है अर्थात् संवादि नहीं है। इस प्रकार योगाचार मत में पक्षण- समन्वय हो जाता है। सौत्रान्तिक पक्ष में अम्रान्त पद का प्रयोजन क्या है ? के उत्तर में कहा गया है कि कुछ आचार्यदेशियों का कहना है कि आचार्य ने द्विचन्द्रादि भ्रान्ति का निराकरण क्ल्पनापोढ पद से ही किया है क्योंकि ये भ्रान्तिया मानसी है, इन्द्रियज - नहीं। अतएव आचार्य ने प्रमाणवातिक में प्रत्यक्षलक्षण में अभ्रान्त पद का प्रयोग नहीं किया। उन लोगों की इस विप्रतिपत्तिका निराकरण करने के लिए ही आचार्य ने न्याय- बिन्दु में अभ्रान्त पद दिया है और टीकाकार ने भी आचार्य के उसी अभिप्राय के पालन के लिए ही कहा है कि अभ्रान्त पद द्विचन्द्रादि भ्रान्ति का ही निवारण करेगा यदि वह इन्द्रियज होगी। इस प्रश्न इस प्रकार हम देखते है कि पूर्वोक्त दोनों ध्याख्याकारो ने अपनी अपनी दृष्टि से यह बताने की चेष्टा की है कि न्यायबिन्दु ग्रन्थ की रचना सौत्रान्तिक और योगाचार दोनो मतों के संग्रह की दृष्टि से हुई है । मुद्रित न्याबिन्दुटीका-टिप्पणी में किसी का पूर्वपक्ष उपस्थित किया गया है कि प्रत्यक्ष- लक्षण में अभ्रान्तपद देने से योगाचार मत का संग्रह नहीं होगा। इससे प्रतीत होता है कि पूर्वपक्षका अभिप्राय यह है कि न्यायविन्दु सौत्रान्तिक-योगाचार उभय मत की दृष्टि से सगत होना चाहिए। किन्तु टिप्पणीकारने अपना स्पष्ट अभिप्राय दे दिया है कि यह लक्षण 'तात्पर्य पृ० १९ । पाठ के उद्धरण के लिए देखो प्रस्तुत ग्रन्थ पृ० २६३ । तात्पर्य० पृ० २०। पाठ के उद्धरण के लिए देखो प्रस्तुत ग्रन्थ पृ० २६४ । सपादक ने इसे मल्लवादिकृत माना है किन्तु यह अन्यकर्तृक है । आगे मैनें इस विषयमें विशेष विचार उपस्थित किया है। ३ ·प्रस्तावना ५१ बाह्यनय के आधय से सौत्रान्तिक दृष्टि से ही है। बाकी, योगाचार मत से लक्षण प्रथित करना हो तो अभ्रान्त पद अनावश्यक है। धर्मोत्तरप्रदीप में भी प्रत्यक्षलक्षणगत अभ्रान्त का अर्थ अविसवादि ज्ञान मानना चाहिए, अन्यया योगाचार मत का असग्रह होगा' ऐसा पूर्वपक्ष उल्लिखित किया है और धर्मोसर को उस पक्ष का निरास करना अभिप्रेत है ऐसा प्रतिपादन किया गया है। और लम्बी चर्चा के अन्त में यही निष्कर्ष दिया है कि प्रत्यक्ष का लक्षण सौत्रान्तिक दृष्टि से किया गया है, योगाचार मन में यह लक्षण मान्य नहीं हो सकता। न्यायविन्दु में कुछ बातें ऐसी हो सकती है जो योगाचारनय की अपेक्षा भी सगत हों, किन्तु इस का अर्थ यह नहीं है कि इस ग्रन्थ के सभी मतों की सगति योगाचार मत से हो सकेगी। उदाहरण के तौरपर प्रत्यक्ष का विषय स्वलक्षण है-ऐसा जो सिद्धान्त न्यायबिन्दु में प्रतिपादित है वह योगाचार मत से सगत हो नहीं सकता। योगाचार के अनुसार प्रत्यक्ष केवल कल्पनापोढ ज्ञान ही हो सकता है। इससे स्पष्ट है कि दुर्वक के मत से भी न्यायबिन्दु को रचना सौत्रान्तिक दष्टि से हुई है। इस प्रकार हम देखते है कि टीकाकारो में दो मत है। एक के अनुसार सौत्रान्तिक और योगाचार दोनों दृष्टिओं से लक्षण समन्वय हो सकता है। दूसरे मत के अनुसार ऐसा समन्वय अशक्य है। ६. न्याययिन्दु फी टीकाएँ न्यायविन्दु प्राज्ञ पुरुषों के लिए लिखा गया है यह हम कह आए है। अतएव अतिसक्षिप्त होने के कारण टीका की आवश्यकता रहे यह स्वाभाविक है। यही कारण है कि न्यायविन्दु पर अनेक व्याख्याएँ लिखी गई है। किन्तु दुर्भाग्यसे केवल धर्मोत्तर और उनके व्याख्याताओ की हो टीकाओ की प्रतियां मूल सस्कृत में उपलब्ध है। अन्य व्याख्याओं की मूल संस्कृत प्रतियां उपलब्ध नहीं हुई है। कुछ व्याख्याओ के तिब्बती अनुवाद उपलब्ध है। यहाँ उन टीकाओ का परिचय दिया जाता है। (१) धिनीतदेय की टोकाप्यायविन्दु टीका का मूल संस्कृत नष्ट हो गया है किन्तु उसका तिव्यती अनुवाद उपलब्ध है और वह बिग्लिओथैका इण्डिका, कलकत्तासे ई० १९१३ में प्रकाशित हुआ है। आचार्य धर्मोत्तर ने विनीतदेव की टीका का कई स्थानो में खण्डन किया है। इससे निश्चित होता है कि विनीतदेव धर्मोत्तर से पहले हुए। इस दृष्टि से श्री राहुल जी ने न्याय० टि० पृ० १९। 'धर्मोतरप्रदीप पृ० ४२। धर्मोत्तरप्रदीप पृ० ४२-४४ । देखो धर्मोत्तरप्रदीप पृ० ५, ३१, ३४, तात्पर्य० पृ० १५, १६५ ·- ५२ प्रस्तावना बादन्याय के परिशिष्ट में विनीतदेव को धर्मोत्तर के बाद स्थान दिया है वह ठीक नहीं। अधिक से अधिक इतना कहा जा सकता है कि विनीतदेव वृद्ध ये और धर्मोत्तर पुधा यह तभी सभव हो सकता है कि विनीतदेव का खण्डन धोतर फरे। विनीतदेव ने आचार्य धर्मकीति के प्रमाणवातिक और प्रमाणविनिश्चय इन दो प्रन्थों को छोड़कर शेष ग्रन्यो की प्यास्याएं लिखी है और वे तिब्बती अनुवाद में उपलब्ध है। डॉ० विद्याभूषण ने विनीतदेव दा समय ई० ७०० के आसपास रखा है। डॉ० विद्याभूषण ने विनीतदेव के एक स्वतत्र अन्य समयभेदोपरचनवक्र का उल्लेख किया है।' (२) शान्तभद्र की टीका-न्यायबिन्दु की टीका आचार्य शान्तभद्र ने लिखी है । श्री राहुल जी के धादन्यायगत फोष्ठक में शान्तभद्र का नाम नहीं है किन्तु दुर्वक की टीका को तथा न्यायविन्दुटीकाटिप्पण (पृ० १५, ३६, ५३, ६७, ७०, १११, ११) को देखने से निश्चय होता है कि धर्मोतर से भी पहले एक शान्तभद्र व्याख्याकार हुए है। जिनके मतों का खण्डन स्वप धर्मोत्तर ने किया है। न्यायविनिश्चयविवरण (पृ० ५२६) के मत से आचार्य बालक ने शान्तभद्र का खण्डन विधा है। अतएव शान्तभद्र आचार्य धोत्तर और यकलंक दोनों से पूर्ववर्ती हैं। अक्लक का समम ई० ७ ०-७८० है अतएव शांतभद्र को ई० ७०० के पहले का विद्वान् माना जा सकता है। वे धर्मोत्तर के बुद्धसमकालीन भी हो सकते है। धिनीतदेव और शातभद्र का एक साय उल्लेख दुर्येक करते है। इससे पता चलता है कि दोनों के मत समान थे। (३) धर्मोत्तर की टीका-न्यायविन्दु को धर्मोत्तरकृत टीका सद्भाग्य से मूल संस्कृत में उपलग्प है और वही प्रस्तुत सस्करण में मुद्रित है। यह व्याख्या भी अति सक्षिप्त १७७ श्लोकप्रमाण है। फिर भी धमकीति के मन्तव्य को प्रतिस्पष्ट रूप से प्राट परती है इसमें सदेह नहीं है। यही प्यारया सर्वोत्तम भी है। इस बात का प्रमाण यही है कि उसी रे ऊपर कई अनटीए लिखो गई है। इसका तिवस्ती अनुवाद भी हमा है। भारतीय परित मानगर्भ और निरवती पडिन धर्मालोक ने मिलकर इसमा अनुयाद दिया है जो तंजूर (Mdo cxi) में उपलब्ध है। न्याबिन्दु को तात्विक व्यारयाओं का पुरस्कर्ता पोतर है। उसरे पहले जो टोकाएं बनी ये दसम्बार्यप्रधान पी। पोत्तर पल्याणरक्षित और धर्माकरदत्त शिष्य ",माएव धर्मादत जिना दूसरा नाम अर्चर है. उनरे समकालीन है। पारदत समय ० ७२५ से पूर्व १० श्री मुखलालजी में माना है। - 'S Tulyabhushana History of Indian Logic P 321. पोमाप्रदीप ५, ३१, ३२, ६.1 पोमरप-. ५. ३१। 8 Vidyabhushan History of Indian Logic, P 320 हेतुग्न्दुिष्टीका-प्रतावना पृ. ।

·अतएव धर्मोत्तर प्रस्तावना आचार्य अकलंक' ने धर्मोत्तर के मत का निरास किया है। आचार्य अकलक का समय ५० महेन्द्रकुमारजी ने ७२०-७८० ई० के बीच माना है।' का समय श्री राहुल जी ने ई० ७२५ जो माना है उसके स्थान में ७०० ई० से भी कुछ पूर्व माना जाय तो अनुचित न होगा। आचार्य धर्मकीति के साक्षात् शिष्य देवेन्द्र ति मके शिष्य शाक्यमति के शिष्य प्रज्ञाकरके समकालीन धर्माकरदत्त का शिष्य धर्मोत्तर है। प्रत्येक पीढो के लिए २५ वर्ष देकर के श्री राहुल जी ने धर्मकीति और धर्मोत्तर के बीच १०० वर्ष का अतर रखा है। यह परपरा गुरुशिष्य परपरा होने से यह आवश्यक नहीं कि सभी के बीच उतना अतर हो ही। अतएव धर्मोत्तर को ई० ७०० पूर्व और उनके गुरु धर्माकरदत्त को उनका वृद्ध समकालीन माने तो अनुचित न होगा। यहाँ व्यक्तिको अपेक्षा उनके अथलेखन का समय ही व्यक्ति का समय समझना चाहिए। अतएव कम यह है कि प्रथम धर्माकरदत्त ने हेतुबिन्दुटोका लिखो, तदनन्तर उनके शिष्य धर्मोत्तर ने अपनी टीकायें लिखीं। - भाचार्य धर्मोत्तर ने न्यायबिन्दुटीका के अतिरिक्त निम्न अन्य भी लिखे है- प्रामाण्यपरीक्षा-प्रमाणपरीक्षा इस नाम के ग्रन्थ का उल्लेख श्री विद्याभूषण ने किया है। किन्तु दुवैक ने धर्मोत्तरप्रदीप में "अनेनैव प्रामाण्यपरीक्षायाम् मिर्लोठित- मिति" ऐसा कहा है। उससे पता चलता है कि उस अन्य का सही नाम प्रामाण्य- परीक्षा था। श्री राहुल जी ने धर्मोत्तर के प्रन्यो में लघुप्रमाणपरीक्षा नामक प्रन्थ का उल्लेख किया है किन्तु श्री विद्याभूषण ने उसका उल्लेख नहीं किया। सभव है प्रामाण्यपरीक्षा, प्रमाणपरीक्षा और लघुप्रमाणपरीक्षा ये सब नाम एक ही ग्रन्थ के हो। अपोहप्रकरण या अपोहनामप्रकरण"इस अन्य में व्यावृत्ति या अपोह का निरूपण है। सस्कृत उपल नहीं है किन्तु इसका तिब्बती अनुवाद उपलब्ध है जो पाश्मीर के पण्डित भव्यराज और तिब्बती लामा ब्लो-स्दन-शे-रब् ने किया था। देखो Mdo. cxu 14 न्यायविनिश्चयविवरण पृ० ५३०-५३१ २ अक्लकग्रन्धत्रय, प्रस्तावना-पृ० ३२ 3 History of Indian Logic, P 330 ४ धर्मोत्तरप्रदीप पृ० २४ ५ वादन्याय परिशिष्ट-पृ० ११ ( वादन्याय परिशिष्ट-पृ० १२ " History of Indian Logic, P 330 ·प्रस्तावना परलोकसिद्धि-इसमें धर्मोतर ने परलोक को सिद्धि को है। मूलसस्कृत ग्रन्य उपलब्ध नहीं है किन्तु उसका तिब्बती अनुवाद उपलब्ध है जो पूर्वोक्त काश्मीरी पडित भम्पराज तथा लामा त्-छन्-शि-म ग्रग्स ने किया था-देखो Mdo cxii. 15 क्षणभंगसिद्धि-इसमें बौद्धसमत क्षणिकवाद का समर्थन दिया है। मूल संस्कृत नष्ट हो गया है किन्तु तिब्बती अनुवाद उपलब्ध है। यह अनुवाद भी काश्मीरी पडित भव्यराज और लामा ब्लो-ल्दन् शेष-रव ने किया है--Afdo cx1 17 प्रमाणविनिश्चयटोका-धर्मकीति के प्रमाणविनिश्चय की टीका है। दुर्वेकने भी इसका उल्लेख विनिश्चयीका के नाम से किया है। मूलसस्कृत उपलब्ध नहीं है किन्तु तिब्बती अनुवाद उपलब्ध है। काश्मीर के पडित परहितभद्र और लामा ग्लो ल्दन शेष रव ने अनुवाद किया है-Mdo clx, cxi (४) न्यायविन्दुपूर्वपक्षसंक्षेप -यह आचार्य कमलशील ने लिखा है। ये सुप्रसिद्ध भाचार्य शान्तरक्षित के शिष्य थे, अतएव उनके समकालीन है। इनका जन्म समय ई० ७१३ के आसपास है ऐसा डॉ० भट्टाचार्य ने निश्चित किया है। इन्होंने इसके अतिरिक्त तत्व- साह की भी टोका लिखी हैं। य दोनो प्रन्य तिब्बती भाषा में भी अनूदित हुए हैं। पूर्व पक्षसक्षेप मूल संस्कृत में उपलब्ध नहीं है। इस ग्रन्य में पूर्वपक्षोका सक्षेप में निरूपण होगा ऐसा नाम से प्रतीत होता है। (५) न्यायविन्दुपिएडार्थ-इसके लेखक है जिनमित्र । इनका समय श्री राहुल जी ने ई० ८२५ दिया है, किन्तु विद्याभूषण ने ई० १०२५ दिया है। इसमें न्याय- बिन्दु का तात्पर्याय वर्णित हो ऐसा नाम से पता चलता है। मूल संस्कृत अन्य उपलरथ नहीं है, किन्तु भारतीय पडिन सुरेन्द्रबोधि और लामा ये शेष स्दे ने जो तिम्वती अनुवाद किया है वह उपलव्य है-fdo Cxe 4 ७ न्याययिन्दुटीका के टिप्पण (१) मल्लयादीरुन धर्मोत्तरटिप्पण-त्याविन्दु को धर्मोत्तरटीका का एक टिप्पण मलवादी आचार्य ने लिखा है। उसकी प्रतियां जेसलमेर भाडार में तया पाटन के भांडार में विद्यमान है। उन प्रतियों के प्रथम परिच्छेद के अन्त में तो सिर्फ "लघुधर्मोतर टिप्पणके प्रथम परिच्छेद" ऐसा वावप है। किन्तु द्वितीय और तृतीय के अन्त में मल्लवादी आचाय का नाम है-"इति मोमलवामाचार्यविरचिते पोतरटिप्पणो द्वितीय परिच्छेद शपाल ' तितटिपणी श्रीमल्सवाद्याचार्यकृत तृतीय परिच्छेव समाप्त ।" माए यह निश्चर होता है कि यह टिपण आचार्य मल्लवादी का है। - 'धर्मोनग्यदीर पु. ३, ३३, ४१, ४४, ७०, ७२, ७३ मत्त्वमपहा प्रस्तावना पृ० १९ 1वान्यार पर्गिय पृ. ९ llistory of Indian Logir, p 310 ·प्रस्तावना प्रस्तुत मल्लवादी बौद्ध हो ऐसा निश्चित रूपसे कहा नहीं जा सकता, क्योकि बौद्ध परपरा में किसी मल्लवादी नामक आचार्य का पता नहीं चलता। प्रारभ में त्रुटित जो मगलाचरण है-उसमें 'प्रणिपत्य जिना[न]' ऐसा भाग सुरक्षित है। उससे पता चलता है कि लेखक प्रारभ में जिनो को नमस्कार करता है। यद्यपि बौद्धो के द्वारा भी 'जिन' शब्द का प्रयोग होता है फिर भी बौद्ध परपरा में किसी मल्लवादी का उल्लेख नहीं मिलता। जबकि जैन परपरा में एकाधिक मल्लवादी हुए है। अतएव जिनो को अर्थात् तीर्थकरी को नमस्कार किया है-ऐसी सभावना से ये जैन हो ऐसी सभावना हो सकती है। जैनो में एक मल्लवादी नथचक्र के कर्ता प्रसिद्ध है। किन्तु उनका समय बीरसवत ८८४ परपरा समत है। इसे असगत मानकर डॉ० विद्याभूषण ने सुझाव रक्खा है कि वह सवत् वीर सवत् न होकर विक्रम या शकसवत है। ऐसी स्थिति में मल्लवादी का समय ई० ८२७ या ९६२ स्थिर होता है ऐसा उनका मत' है। डॉ० अल्टेकर ने एपिग्राफिया इन्डिका में एक गुजरात के राष्ट्रकूट राजा फर्क सुवर्ण- वर्ष का ताम्रपट्ट सपादित किया है। उसमें मूलसघ के सेन आम्नाय के मल्लवादी, उनके शिष्य सुमति और उनके शिष्य अपराजित का उल्लेख है। वह लेख शकसवत् ७४३ का है। डॉ० अल्टेकर का अनुमान है कि न्यायबिन्दु के टिप्पणकार इस लेख में उल्लिखित मल्लवादी हो सकते है। और उनका यह अनुमान धर्मोत्तर के समय के साथ भी सगत होता है। शक सवत् ७४३ अर्थात् ई० ८२१ में अपराजित हुए। मल्लवादी अपराजित के गुर सुमति के भी गुरू थे। तत्त्वसग्रह में सुमति नामक दिगम्बर जैनाचार्य का खण्डन है ऐसा उल्लेख आचार्य कमलशील ने तत्वसग्रह की टीका में किया है। यदि उन्हीं सुमति को पूर्वोक्त ताम्रपट्ट में उल्लिखित सुमति माना जाय तो समय की सगति करना आवश्यक है । तत्त्वसग्रहकार शान्तरक्षित का समय ई०७०५-७६२ डॉ० भट्टाचार्य ने स्थिर किया है और उक्त ताम्रपट्ट से मुमति के शिष्य अपराजित की ई० ८२१ में सत्ता सिद्ध होती है। डॉ० भट्टाचार्य ने सुमति का समय ई० ७२० आसपास होने का अनुमान किया है। किन्तु ऐसी स्थितिमें गुरु और शिष्य के बीच १०० वर्ष का अन्तर हो जाता है। अतएव सुमतिका समय अर्थात् सुमति की अन्यरचना का समय ई० ७४० के आसपास यदि माना जाय तो पूर्वोक्त असगति होगी नहीं। शान्तरक्षित ने तिब्बत जाने से पूर्व ही तत्त्वसग्रह की रचना की है। अतएव वह ई०७४५ के पूर्व रचा गया होगा, क्योंकि शान्तरक्षित ने तिम्बत जाकर ई० ७४९ में नये बिहार की स्थापना की है। अतएव हम मान सकते है कि तत्त्वसग्रह ई० ७४५ के आस पास रचा गया होगा। सुमति को भी यवि शान्तरक्षित के समवयस्क मान लिया जाय तो उनकी भी उत्तराविधि ई० ७६२ के आसपास हो सकती है। ऐसी स्थिति में सुमति के शिष्य • History of Indian Logic, P 195 * Epigraphica Indica Vol XXI p 133 ३ तस्वसग्रह्टीका पृ० ३७९, ३८२, ३८३, ४८९, ४९६ । ४ वही, प्रस्तावना १० ९२ ।

·प्रस्तावना अपराजित को सता ई० ८२१ में होना असभव नहीं। और सुमति के गुरु मल्लवादी की सत्ता ई० ७००-७५० के बीच सभव हो सकती है। न्यायविन्दु के मल्लवादिकृत टिप्पण में धर्मोतर से पूर्व काल में रचित न्यायबिन्दु को टोका के उल्लेख तो मिलते हैं किन्तु धर्मोत्तर कृत न्याबिन्दु टीका की अन्य अनुटीकामो का उल्लेख नहीं। इससे यह सूचित हो सकता है कि धर्मोतर और मल्लवादी के बीच अधिक काल का अन्तर नहीं। अतएव मल्लबादी का समय ई० ७००-७५० के बीच माना जा सकता है और वह उपन रीति से तत्त्वसंग्रह और उक्त ताम्रपत्र से भी सगत हो जाता है। इस प्रकार हम कह सकते है कि पदि मल्लवादी नामक टिप्पणकार जैन है तो ये उक्त ताम्रपट्ट में उल्लिखित मल्लवादी ही हो सकते है। किन्तु नयचक्र के पर्ता मल्लवादी तो किसी भी प्रकार से टिप्पणकार सभव ही नहीं है, क्योकि नयचक्र प्रन्य की आन्तरिक परीक्षा से यह सिद्ध होता है कि वे आचार्य दिग्नाग और धर्मकीति के बीच हुए हैं। अन्य में गई मार आचार्य दिनाग का उल्लेख है किन्तु कुमारिल या धर्मकोति का एक बार भी उल्लेख अतएव उनका परपरामान्य समय वीर सवत ८८४ सगत हो है। आचार्य दिग्नाग का समय डॉ० भट्टाचार्य ने ई० ३४५-४२५ ई० माना है। और धोर स० ८८४ में मल्लवादी ने बौद्धों से याद किया ऐसा उल्लेख है। तदनुसार उक्त घाद का समय ई० ३४७ भाता है। इस दृष्टि से दिग्नाग और मल्लयादी समकालोन होते है। अतएव ये न्यायविन्दु टोका का टिप्पण लिखे यह सभव नहीं। जव सभव ही नहीं तब उनके समय को धीरसवत् के स्थान में विषम या शक मानने की आवश्यकता नहीं । (२) तात्पर्यनियन्धनटिप्पन-हाल में ही इस टिप्पन को एक साइपत्र की प्रति मुनि श्री पुण्यविमय जी को मिली है। प्रति के अत में प्रशास्ति नहीं है और लेखक का नाम भी नहीं है। अतएव इसका लेखक कौन है यह रहना कठिन है। इसकी लिपि अति प्राचीन है। प्रतिलिपि १२ वी दाताप्दी से इपर की नहीं है। इसमें धर्मोतर की टीका सो सक्षिप्त प्यार की गई है। विनीतदेव और शान्तभद्रका निरास करणे धोतर ने मपनो टोल लिली पी यह म टिप्पन से स्पष्ट होता है। इसे रेखा ने टिप्पन रहा है मोर उसरा माम तात्पनियन ऐसा रखा है--"विधीपने टिप्पनरं मयादि"--१० १, "पोप्ताटी तासनिबापने प्रथम परिषद "-१० ४२ टिप्पन के प्रारम में निम्न मंगल दलोर है- समारसागरात पार जगतमागतम् । प्रसारणंपर मरश पानादि व्यवस्पितम् ॥ ममोर 'प्रहापर'म में परि प्रसार मोरगंगोमिस इलेव माना जाप तर सपनारा सपथ उन रोनी माघारों से मार सिट हो जाता है। यह टीसरार को सो परसे हमा है ऐसा माना हं, परि मारिपार पाश्या में एक मसागरों मेन लार रिम टिपन में इस पल में मन्य मनलेस भो। म तिरेन एंगे यार है हिना प्रनि में मिलता है- - ·"सत्य उत्थानवाक्य - प्रस्तावना ५७ "असति णिचा निर्देश व्यायातुरय यत्न स्यात्, न शास्त्रकारस्य" व्याख्यातुरय यत्न स्यात न शास्त्रकारस्य । अतोऽकौशलमेव शास्त्रकृत स्यात्" पृ० २४- ऐसे धाक्यो का प्रयोग दुर्वक ने भी किया है-देखो १० १२, ५५ आदि । दोनो में कई स्थानों पर समान है। स्वसवेदनसिद्धि नामक ग्रन्थ के अस्तित्व को सूचना भी इस टिप्पन से प्राप्त होती है-"एतच्च स्वसवेदनसिद्धी व्यासतो ज्ञेयम्"१० ३२। विद्याभूषण के अन्य में इस ग्रन्य का कोई निर्देश नहीं है । (३) न्याययिन्दुटीकाटिप्पणी-इस नामसे बिब्लिओयका बुद्धिका न० ११ में प्रो० चिरवासुकी ने इसका सपादन किया है। उसमें उक्त टिप्पणी को उन्होने मल्लवादिकृत बताया है। किन्तु उनको उक्त टिप्पण की जो प्रति उपलब्ध है वह अपूर्ण ही है और इसीलिए उसे अपूर्ण हो छापा है। मुद्रित टिप्पण, 'यद्येवमित्यादिना' इस वाक्य में निर्दिष्ट प्रतीक के अनुसार पृ० ८५ पक्ति ३ के "यद्येवमध्यवसायसहितमेव प्रत्यक्ष प्रमाण" धर्मोत्तर टोका के इस वाक्य का टिप्पण होने से, यहीं तक उपलब्ध है। उसका प्रारभिक मगल उपलब्ध नहीं है। प्रथम परिच्छेद का भी पूरा टिप्पण उपलब्ध नहीं हुआ, अतएव परिच्छेद का अतिम वाक्य उपलब्ध नहीं। ऐसी स्थिति में सिर्फ हस्तप्रतो की सूचिओ में मल्लवाविकृत टिप्पण का उल्लेख होने से प्रो० चिरवासुकी ने अनुमान कर लिया कि उनको प्राप्त टिप्पण मल्लवादी का है। किन्तु जैसलमेर और पाटण में उपलब्ध पूर्वोक्त मल्लवादी के टिप्पण के साथ प्रस्तुत मुद्रित टिप्पण को तुलना करने से स्पष्ट प्रतीत होता है कि पूर्वोक्त मल्लयादिकृत टिप्पण और प्रस्तुत अपूर्ण मुद्रित टिप्पण बोनो एक नहीं है। अतएव प्रो० चिरवासुको के मुद्रित टिप्पण को मल्लवादिकृत बताना भ्रमपूर्ण है। इस भ्रम को उन्होने स्वय न्यायबिन्दु के अग्रेजी अनुवाद के समय दूर भी कर दिया है। मुद्रित टिप्पण में आचार्य विनीतदेव' और शान्तभद्र को न्यायबिन्दुटीकाओ का उल्लेख है और स्पष्ट बताया गया है कि धर्मोत्तर न उन टोकाओ का निरास किया है तथा मानसप्रत्यक्ष के विषय में ज्ञानगर्भ के मत का भी निरास किया है।' (४) धर्मोत्तरप्रदीप-प्रस्तुत सस्करणमें मुद्रित न्यायबिन्दुटीका की अनुटीका धर्मो सरप्रदीप दुर्वेक मिश्र को कृति है। यह प्रस्तुत सस्करण में पहली बार ही मुद्रित होती है। पूर्वोक्त सभी टिप्पणों से इसका विस्तार अधिक है और वस्तुत न्यायविन्दुटीका के लिए यह टिप्पण प्रदीप ही है। धर्मोतर के प्रत्येक वाक्य का समुदायार्थ और थाक्यगत पदो का पदार्य तो प्रदीप में दिया ही गया है। किन्तु इसको विशेषता तो उन वाक्यों या शब्दा को ध्याख्या करने के पूर्व उत्यानवाक्य में पूर्वपक्ष रखने में है। धर्मोत्तर टीका के प्राय सभी टिप्पणों की यही विशेषता रही है कि उत्थानमें पूर्वपक्ष उपस्थित करके ही व्याख्या की 'न्यायविदुटीकाटिप्पणी पृ० ३, १३ १६ १७, ६८, २१, २३ । पृ० १३, १६,। पृ० ३०॥ २ " " पा 8 ·५८ प्रस्तावना जाती है। किन्तु उन सभी टिप्पणों की जो यह विशेष शलो है उसका परिपाक दुर्वेक के इस प्रदीप में देखने को मिलता है। भाषा प्रौढ और सुश्लिष्ट है तथा मुहावरो से सुसंपन्न है। निरर्थक चर्चा करना, खींचखाच करके अर्थ निकालना दुर्वक को पसद नहीं है। अतएव वह बार बार कहता है कि "अपि च किमेतदन्यथा नोपपद्यत एव येनैवं मृत्वा शीत्वोपपाद्यते"-पृ०६; "मृत्वा शोर्वा ययाकयचित् सर्वस्यास्य समर्थने च वक्तुरकौशलमेव स्यादिति"-पृ० ५०; "मत्वा शीर्वा च तद्योजने वक्तुरकौशलं स्यात्"-१० २५५ । टीका करते समय प्रतीत होता है कि उन्होंने अपने समक्ष न्यायबिन्दु को समप्र उपलब्ध टीकाओ और अनुटोकाओ का संग्रह किया था। अतएव कई स्थानो में वे अनेक पूर्यटीकाकारो के मतो का उल्लेख करते है और पाठान्तरो को भी चर्चा करते है। कई स्थान ऐसे है जहा अनेक मतोके अवतरण देने के बाद वे कह देते है कि 'अत्र सारासार सन्त एव विवेचयिष्यन्ति-१० ९ साधु असाधु वा व्याख्यान साधुभिरेव ज्ञात- व्यमिति"- '--पृ०१४५ । "अत्र न्यायबिन्दु को समग्ररूप से अधीत करके दुर्वेक ने यही निष्कर्ष निकाला है कि प्रस्तुत ग्रन्य बाह्य दृष्टि से अर्थात् व्यवहार दृष्टि से सौत्रान्तिक मत का आश्रयण करके ही धर्मकीति ने लिखा है। अतएव न्यायविन्दु के कुछ वाक्यो की सगति सहज भाव से पोगाचार के सिद्धान्तों से होती हो तो यह आनुषगिक है, सर्वत्र सगति आवश्यक नहीं है और जहाँ योगाचार मत के साथ सगति न हो यहां खींचातान करके अर्थ घटाने की आवश्यकता नहीं है। दुर्वक आधुनिक काल में प्रचलित सशोधन पद्धति से सर्वथा अनभिज्ञ था यह नहीं कहा जा सकता। उनकी निम्न घर्चा इस बात की साक्षी है- "भावनाशग्देन विग्रह तस्य चार्यमाचष्टे भूतस्यैति। भूतार्थस्येति द्रष्टव्यम् । लक्ष्यते प भूतशब्दसानिध्यात् लेखकेन प्रयमपुस्तके भूशन प्रक्षिप्त.। तस्येति वचनं सक्षेपेण विग्रह बर्शयतो धर्मोत्तरस्प पाठोऽन्यया ययाभूत विग्रह दर्शयितुकामेन अर्थपदोपादाने किमक्षरगौरव दृष्टं येन केवलभूतशम्बोपाराने प्रतिपत्तिगौरव लिखनाकौशल चाविष्कृतमिति ।" 'तु' 'ननु च' 'च' जैसे शब्दों का अयं जब दुर्वक करते हैं तब भी उनको साहित्यिक प्रतिभा का दर्शन होता है।' 'उत्पश्याम.' जैसे शब्दों का विशेषाय तो जैसे पर्मोत्तर के मनोगत भावों साक्षात्कार रके पिया गया हो ऐसा प्रतीत होता है।' इसके लिए परिशिष्ट न०६ और ७ देखें । पृ. १९, २५, २९,८३, १९, १००, १११, १२७, १६०, १८१, २३०, २३३, २५२. धर्मोत्तरपदीप पृ. २७, ४२-०४, १२७ । धोनरपर पृ. १३, १८ १५, ३३ आदि। पोनरी पृ. १४। पृ०६७। १ ३ ·प्रस्तावना । - दुर्वक धर्मोतर के प्रशसा है। एक स्थान में तो उन्होने कहा है कि "महावया- करणोय धर्मोत्तर प्राह' (पृ० १३८)। किन्तु इसका अर्थ यह नहीं है कि वह उनका अनुसरण ही करता है। कई ऐसे स्थल है जहाँ उन्होने धर्मोत्तर को भ्रान्तिया दिखाई है और सशोधन भी किया है। जैसे-- "एव तु कयमनेन न व्याख्यातमिति न प्रतीम ।'-१० २५५, "तथा तुन प्रक्रान्त धर्मोत्तरेणेति किमत्र कुम"-१० ११७ "अनन पुनरेवविध विषय परित्यज्यान्य विषय- मुपपादयता किमित्यारमायासित इति न प्रतीम"~-पृ० १३७, “एव धर्मोत्तरेण कथ न ध्यात्यातमिति न प्रतीम" पृ० २१२ । केवल धर्मोत्तर को ही नहीं धमकीति को भी क्षति दिखान से दुर्वक चूकते नही- पृ० १३८ । धर्मकीर्ति का सिद्धान्त है कि पक्षप्रयोग अनावश्यक है किन्तु अनुपलपिओ का उदाहरण देते हुए और अन्यत्र भी न्यायबिन्दु (२ ३० आदि) में पक्ष का प्रयोग किया गया है। इस असगति को ओर दुवैक को सूक्ष्म दृष्टि गई है और उसका समाधान दिया है कि न्यायविन्दु के मूल वाक्यो में अर्थकथन किया गया है प्रयोगप्रदशन का प्रकार दिखाना आचार्य को अभीष्ट नहीं-पृ० १२५ । सामान्य पद्धति यह है कि टीकाकार 'ननु' जैसे शब्दो का प्रयोग करके अनुपपत्ति दिखा कर उसका समाधान करते है। दुवेक ने भी ऐसा कई स्थानों में किया है किन्तु जो मार्मिक स्थल है वहां तो उ होने स्पष्ट रूप से धमकीति और धर्मोतर के नाम लेकर उनके प्रमाद का प्रकटन किया है और अनुपपत्ति खडी को है। सया अन्त में अपनी दृष्टि से समाधान भी दे दिया है-प० ७५, ९०, ९७। इससे यह सिद्ध होता है कि दुईक न्यायशास्त्र का प्रकाण्ड पडित रहा होगा इतना ही नहीं कितु स्वतत्र दृष्टि से विचार करने वाला भी था। 'जैसे को तैसा' उत्तर देने में भी दुर्दक कुशल है। जयन्त ने न्यायमजरी में सौखो के तादात्म्य-तवुत्पत्तिसबन्ध का निराकरण करते हुए आक्षेप किया था- "अन्येपि सौगतोब्गीतप्रतिवन्धद्वयोज्झिता । कियन्तो बत गण्यन्ते हेतब साध्यबोधका ॥"-न्यायमजरी १० ११७ । उसका उल्लेख पूवपक्ष में दुक न किया शक्यते निदशयितुम" (पृ० ११५ ) इन शब्दो में किया है और फिर उतर पक्ष में कहा है-"किया शक्यते परिहतम् एतावदुच्यते"-पृ० ११६ । दुक ने सस्कृत मुहावरो और न्यायो का प्रयोग करके इस दार्शनिक रूखे प्रथ को भी सरस बना दिया है। उनमें से कुछ यहा दिये जाते है- अशोकयनिकाचोयसदृशम-१० २, काकतालीपार्थसिद्धि ~३२, काकतालीयन्याय' प० २५, ९६, गडप्रवेशेऽक्षितारानिर्गमो जात -प० २७, जलतरहग याय --पृ. १९४, दण्डा-जयन्याय-१० ४, न लौकिको न परोक्षक -१०६, निगडाकर्षणन्यायन-प० ५३, मनोमोबकोपममात्र-पृ० १३६, मत्वा शोा-१० ६, ५० इत्यादि, अहो शब्दार्थव्यव. 7 ·प्रस्तावनी स्थापनकौशलम्-पृ० ६०; न च राजशासन किञ्चिद् उत्पश्याम -१० ६०; कदलीगर्भ- नि सार-पृ० ६३ इत्यादि । दुबैक ने अपनी दोमो टोकाके प्रारम्भ में मत्सरी पडितों को अच्छा उलाहना दिया है कि वे पडित भले हो हो किन्तु सन्त नहीं है। सन्त पुरुष हो गुणपरीक्षा कर सकते है। पडितों में प्राय मात्सर्यभाव अधिक होगा ऐसा लगता है, क्योकि बड़े घडे लेखकों के लिखें गए ग्रन्थों में भी इस प्रकार का उपालभ प्राय देखा जाता है।' दुर्वेक के व्यक्तिगत जीवन के विषय में कुछ भी ज्ञात नहीं। केवल इतना ही ज्ञात होता है कि वह जितारिका शिष्य था। उसने अपनी दरिद्रता का स्वीकार हेतुहिन्दु टीका के आलोक के अन्त में किया है ।' दुर्वेक का समय ५० श्री सुखलालजी ने डॉ० विद्याभूषण के आधार पर वशवीं शताब्दी का अतिम चरण और ११ वी का पूर्वाध माना है, क्योकि दीपकर के गुरु जितारि थे और जितारि और दीपकर दोनो दशवीं शताब्दी के अत में विद्यमान थे। दुईक ने धर्मोत्तरप्रदीप में अपने अन्य प्रथ विशेषाख्यान, अर्चटालोक (हेतुबिन्दुटीका- लोक) और स्वयूयविचार का उल्लेख किया है। इस प्रकार उन्होंने चार प्रन्यों को तो रचना की थी यह माना जा सकता है। हेतुबिन्दुटीकालोक को प्रति भी श्री राहुल जो तिब्बत से लाए थे और प्रस्तुत धर्मोतरप्रदीप को प्रति भी वहीं से वे लाए थे। अन्य प्रयों का पता अभी तक लगा नहीं है। '"य नून प्रथयन्ति नोऽममगुणा मोहादवज्ञा जना। ते तिष्ठन्तु न तान्प्रति प्रयतित प्रारभ्यते प्रक्रम ।" प्रमेयक पृ० १। "सन्न प्रणयिवाक्यानि गृह्णन्ति ह्यनमूयव ॥ न चात्रातीव कर्तव्य दोषदृष्टिपर मन । दोपो ह्यविद्यमानोपि तच्चित्ताना प्रकाशन ।' इत्यादि इलोक्वा० कुमारिल । "प्राय प्राकृतसक्तिरप्रतिवल प्रशो जन केवल, नानयंव मुभाषिनं परिगतो विद्वेष्ट्यपीप्यांमलं । तेनाय न परोपकार इति नश्चिन्तापि चतस्तत , मूकनाभ्यासविधिनय्यसनमित्यत्रानुबद्धस्पृहम् ॥" प्र० वा० १ २. “ये नाम केचिदिह न प्रययन्यवज्ञा जानन्ति ते किमपि तानि नैप यल । उत्पत्स्यते मम तु कोऽपि समानधर्मा पारो हाप निरवधिविपुला च पृथ्वी।' मवभूति-मारतीमाधव । १ "दारिद्वपदुःसादभियोगमात्रा विशुद्धबुदिरहादबोधात् नास्तीह मूल मम यत्पुन म्यान् गुरोनिारे स सर प्रसाद ॥' हेतु आ० पृ. ४११ • History of Indian Logic P 337; हेतुविन्दुटीका-प्रस्तावना पृ. १२ ·आचार्यधर्मकीर्तिप्रणीतो न्यायविन्दुः LIBRARY प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ॐ नमो वीतरागाय। सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति तद् व्युत्पाद्यते ॥ १॥ प्राचार्यधर्मोत्तरविरचिता न्यायविन्दुटीका। जयन्ति जातिव्यसनप्रबन्धप्रसूतिहेतोर्जगतो विजेतु । रागाद्यराते सुगतस्य वाचो मनस्तमस्तानवमादधाना ॥ आचार्यदुकमिविरचितो धर्मोत्तरप्रदीपः। 1b[ 'सूत्राभिधर्म]विनया सुगतस्य वाचो बाधा विनाद्भुततया सतत जयन्ति । आभान्ति दर्पण इव प्रतिबिम्बितानि तत्त्वाति यत्र सकलस्य पदार्थराशे ॥ श्रीधर्मकीत्यभिमुखानि जगद्धितानि धर्मोत्तरस्य विपुलानि पदान्यमूनि । सम्यक् प्रकाश्य सुकृत समुपार्जयामि तेनापि दुखजलधैर्जगदुद्धरामि । मात्सर्यादिमलोपेत [शक्य न गुणदर्शनम् । यतो हेमपरीक्षाया सन्तो हि निकपोपला ॥ न्यायविन्दुटीको चिकीपुरेष धर्मोत्तरो भगवत्पूजापुण्ययो साध्यसाधनभावमतीन्द्रिय- मीदृशि विषपे गत्यन्तरविरहादभ्युपेयप्रामाण्यादागमादवगम्य, पुण्यस्य चापुण्यविरोधित्वाद- पुण्यफलविघ्नाधभावो व्यापकविरुद्धविधिना सम्भवी, तेनाविघ्नेन ग्रन्यकरण तत्समाप्ती 1 ॐनम सर्वज्ञाय-BEHN नास्ति AP. २ पत्रमत्र त्रुटितम्-स० 3 पत्रमत्र त्रुटितम्-स० ४ पत्रमत्र त्रुटितम्-सं० ·2 तत्र २ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [११ तदध्ययने] च भगवद्गुणगणश्रवणजनितातिशयविशेषासादितपुण्यस्य तथवाविघ्नेन जिज्ञासित- शास्नार्थतत्त्वावगमो भविष्यति, दृष्टशिष्टाचारोप्यनुपालिता भविष्यतीत्यभिसन्धाय वाग्विज याख्यानद्वारा भगवत पूजा स्तुतिमयीमारभते । स्यादतत-पूजाया पुण्योपजननमात्रप्रयोजनम्य सपादकर वादारिप्सितारम्भात्प्राक् कायमयीमेवेप्टदेवतापूजामारचय्य किमिति न तदारभ्यने ? अथोच्यते-तत्पूर्विकायामपि प्रवृत्तौ 'स्तुतिपूजैव प्रवृत्तिपुर सरी किन कृता इति चाद्यमापद्यत । तथा चाशोकवनिकाचोद्य सदृशमिदमिति नानुवाद्यमपि विदुषामिति । असदेतृत । एव हि कायपूजाया आरचन स्तुति] पदानि प्रयुञानस्याऽनयात्यानभूतस्यास्य श्लोकस्याप्रकृतस्य वरण नापद्येत। कायपूजा तु सुखासनोपदेशनादातिकर्तव्यतास्थानीयत्वानाप्रकृतकरणचाधनोपद्रूयन इति । अत्रोच्यत--स्यादवैतद् यदि स्वार्थमुद्दिश्य स्तुतिरीदृशी पूजा विधीयते । कि तर्हि श्रोतृजना [र्थमुद्दिश्यापि] भगवतो गुणकीत्तन कृते श्रातृभिरन्तत काव्यगुणजिज्ञासयापि श्लोकोऽवश्य ज्ञातव्य । तज्ज्ञानात् तथागतगुणास्तावत्काल तावच्छोतृसन्तानमध्यासत । ये तावद भावनि प्रागतिप्रसतमनसस्तेपामेवविधगुणातिशयशालिनि 'स्थान एवास्माक मन प्रसन्नम् इति निश्चि वना स्थे'[मानमामादयति विनम् । ]ये च मध्यस्थाम्तेपाम् ‘एवभूतगुणरत्ला लकृने महता महीयसि चित्तमावर्जयितुमुचित स्वहितावहितं , तद्वयमियन्त काल प्रमाद्यन्त एवोदास्महे स्म इति निविद्यमानाना चित्तमतिमत्त प्रतिष्ठन । यप्यनतिप्रसनास्तेपामपि-- 'एवविधगुणनिकेतने किमस्माभिरक्रमाद्विद्विष्यत' इति मनना मनागावजन माध्यस्थ्य वा '[स्यादित्यतिप्रमन्नमध्यम्य]यो पुरुषयाश्चित्तप्रसादस्य मन प्रसादोपजननाभ्या पुण्यातिशयो जायते। तृतीयस्यापि मनागावजनपि पुण्यप्रसव । माध्यस्थ्य तु भगवद्विद्वपोपचयोपनेय नरवनतिपतन विद्वषोपशमाद्भवति । असत्या तु स्तुतिमयपूजायामित्य विविधथातृजन प्रयोजन यत् तन कृत स्यात्-इनि म्परार्यो[2a]दशन स्तुतिमयी पूजा विधायन इति स्थितम् । - तत्रानन इलाकेन भगवान् स्वार्यसम्पदा परायसम्पदुपायसपदा परार्यसम्पदा च स्तूयते । तासा तिमृणामपि सम्पदामवश्यवक्तव्यत्वात । तथाहि चिरकालराभ्याससात्म्याकृतमहाकृपस्य भगवन परापंसपत् प्रधान प्रयाजनम्, इतरदप्रधानम्, आनुपङ्गिक तथागतत्वमपीति सा तावद- वण्याभिधपा। तदाह भट्टवराहस्वामी- साक्षात्यनाथरजर स्वभाव प्रामङ्गिक यस्य तथागतत्वम् ॥' इति । मा चोरायसम्पदमन्नरणासम्भविनानि तदभिधानमप्यावश्यरम् । इपञ्चानधिगत. स्वार्यसमदा न मिष्यतीति तभियानमपि नियनमापतितम् । तदाह -स एव- 'ताप स्वय याति जगत्ममग्र मार्गोपदाधिकृता हि नाय मा स्वायमापनम्य परायमम्पादनारायममत् तत्माभ्या च परायमम्पादनसम्पदिति प्रथम आतीयादिना सुगतस्येत्यन्तन स्वायसम्मतिहप्ता । अनसायम्य परायंमत्तिनं मम्पद्यत 'पपमत्र तिम्-स. इति ।

·३ १.१.] वाग्विजयास्यानेन बुद्धस्तुति । इति तदनु वाच इत्यनेन परार्थोपायसम्पदुक्ता। ईदृश वस्तुनो रूपम्, इदञ्चानुप्ठेयमित्यादि- रूपेण धर्मदेशनैव हि भगवतो जगद्धितावगमनलक्षणपरार्थसम्पादनोपायसम्पद् वैद्यबरस्येव व्याधिस्वरूपप्रतीनिशक्तिभपज्योपदेशो रोगोपशमसम्पादनोपायसम्पत् तदनन्तर तदुपाय- सम्पत्तिमाध्या परार्थसम्पदन्येन पदेनोता। तत्र वाचो जयन्ति-इति सम्बन्ध । अविवक्षितकर्मत्वादकर्मत्वम् । वाच सूत्राभि- धर्मविनयलक्षणा । जयन्ति उत्कृप्यन्ते प्रकृष्टा भवन्ति । उत्वपश्च मजातीयापेक्षयति सामर्थ्यादीश्वरादिवचनभ्य प्रकृष्टा भवन्तीत्यर्थ । यहा जयन्ति अभिभवन्ति । अभिभवश्च प्रतियोगिगोचर इति । अर्थात् तीथिकशास्त्राभिभव कुर्वन्तीत्यर्थ । प्रमाणोपपनार्थप्रतिपाद- यत्वादासाम् । तेपा तु तद्वैपरीत्यादिति बुद्धिसिद्ध कृत्वा केवलमेतदत्रोक्तम्। विनिश्चयटी. काय पुनरनेन "युरितप्रभावे"त्यादि हेतुभावेन विशेषणमुपात्तम् । कस्य ता इत्याबाडक्षायामाह-सुगतस्य इति । सुशब्दोऽयमर्थत्रयवृत्तिद्रष्टव्य । प्रशस्त गत सुगत । प्रशस्त यथा भवति तथा गत -मसारात् प्रकान्त । क्थ तथा गमन तस्य नैरात्म्यदर्शनेन ससारातिकमान् । सस्य च प्रज्ञानिश्रयात् । अथवा गत्यर्थाना ज्ञानार्थत्वा- दपि प्रशस्त गत ज्ञातवानित्यर्थ । प्रशस्तञ्च तत् तत्त्व नैरात्म्यलक्षणम् । तत्त्वरूपत्वन्च तस्य प्रमाणोपपनत्वात । दृष्टश्चाय मुशब्द प्रशस्तावृत्ति । सुरूपा रूपाजीवेति यथा । अपुनरावृत्त्या वा गत मुगत । गत प्रयात ससारात । पुनरावृत्तिशब्दवाच्ययोर्जन्मदोपयोरा- त्मदर्शनबीजोपघातेन भगवता समूरघात निहतत्वात । एतदर्थेपि सुशब्दो दृष्ट । सुनयो ज्वर इनि यथा । नि शेप वा गत सुगत । नि शेप यावद् गन्तव्य तावद् गत प्राप्त । अक्लेशनिर्जरकामवावुद्धिर्वगुष्पलक्षणनपलक्षणप्रहाणेन मुनस्तत्पदप्राप्ते । एवनिरपि मुशब्दो दृश्यते । मुपूर्णो घट इति यथा। तस्य सु[2b]गतस्य किंभूनस्यत्याह-विजेतु --अभिभविनु । कस्यासी विजत- त्याह -जगतो जोवलोक्स्य। विजयश्च जगदपेक्षया परमपदप्राप्त्या तस्य प्रकृष्टत्व द्रष्टव्यम् । अत एव जगदभिभूत भवति । तस्य तपरोत्यात् । न पुना राजविनय इव रानातरापेक्षया कायादितिरस्कारोऽभिभवोऽवसेय । ? 1 जगत कीदृशस्य ? जायते मसरत्यनयेति जाति तृष्णा। व्यस्यते विविधेन प्रकारे- णतस्ततो अस्यते (तोऽस्यते) शिप्यते अनेनि, अस्पतीनि वा व्यसनम् । जातिरव व्यसन मित्यर्जीतनियम समारा कर्तव्य । तृप्यनब हि प्राणी तत्तदाचरति यन नसारे समरनि । ततस्तपासा इनस्तन उत्तादद्वारेण व्यस्त क्षिप्ता भवतीति सैव व्यसन युक्तम् । अथवा जाती उत्पत्ती निकायविशिदाया व्यसनम् आसहित 'विद्यापराह भूयास 'देवोऽह भूयासम् इत्याद्याकारोऽभिनिवेश । यद्वा जात्याश्रितानि व्यसनानि • दुखानि रोगशोकादीनि । प्राक्तनधाख्याने तस्य, अनिमव्याम्याने तेपा प्रबन्ध प्रवाह । तदेव वा प्रकृप्टो बन्ध । प्रवाहास प्रबन्धेत । वन्धपक्षे प्रबन्धम्य । प्रसूते कारणस्य । एवञ्च प्रबन्धप्रसूति- श्रुतिसहित हेतुपदमुपाददाा परमनिराकरणञ्चाभिप्रेति । तथा ह्येवमभिधान सत्यय 'प्रतौ 'दुष्लानि' इत्येव वर्नते-स० ·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । ४ १.१.] सुखदु खयो । 7 तात्पर्यार्थ -जगदेवानन्यसत्त्वनेय स्वयमेव तथा तत्तदाचरति येन तथा ससारे ससरति । न तु परप्रेरित यथाऽन्ये मन्यन्ते- "अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मन ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा स्व(श्व)भ्रमेव वा ।" [महाभा०वन० ३०.२८] इति । इतरया जातिव्यसनाश्रयस्येति तदन्यविशेषणसहितमेव ब्रूयादिति । किंभूतस्य सुगतस्य रागादीना क्लेशानाम् अरातेः शत्रो सत्कायदृष्टिविगमेन । तेन तेषा स्वसताने समूलमुन्मूलितत्वात् । यत एव भगवान् रागाधराति , जगच्च जाति- व्यसनप्रबन्धप्रमूतिहेतु , अत एवासो तत प्रकृष्टो भवति विजेता तस्य । अथवा रागाधरातेरिति जगतो विशेषणम् । रागादयोऽरातय प्रतिपक्षा नित्यमुपघातका यस्येति कृत्वा। तदा तु तद्विजेता भगवान् सुगतत्वादेव बोद्धव्य । जगतो ये रागादयस्तेषामरातेरित्यादिव्याख्यान तु क्लिष्टत्वात् नोक्तम् । किविशिष्टा वाच इत्याह-मन इत्यादि। सदसत्यर्थविवेकविबन्धकत्वात् तम इव तमीज्ञानमविद्या। तच्च मनसो विकल्पविज्ञानस्य कयाचियपेक्षया धर्म इव भिन्न कथ्यते । वस्तुतस्तु क्लिष्टमेव ज्ञानमविद्या । यद्वा क्लिष्ट मन एव तम इव तमः पूर्ववत् । केचित्तु मनस्तम इति शब्दसमुदायमज्ञानार्थवाचकमाचक्षते । तस्य तानव तनुत्व मन्दीभवनमित्यर्थात् । तद् आदधाना कुर्वाणा । तानवग्रहणेन घेदमाचष्टेन भगवतो वाच सर्वथा जगदज्ञानमुपध्नन्ति, तच्छ्वणमात्रेण मोहहान्या मुक्त- स्वात् मागंभावनावययंप्रसङ्गात् । किन्तु क्यिन्त कालमालोच्यमाना समुदाचारतो मोहस्य मान्द्यापादनेन त तनूकुर्वन्तीति । अथवा अन्यया व्याख्यायते-ता वाचस्तमो जयन्ति अभिभवन्ति। "[3] मोहप्रचारम् आवपाना. | शेप समान पूर्वेण । यहा मनसि तमो यस्य स मनस्तमा मूत्र उक्त । तस्य भावो मनस्तमस्ता। तस्या अनवो निष्ठा । तपाहि-तिनंत्र । तद्विरुटेन ....... ....."समावधाना प्रवर्तनात् । शेष समान पूर्वेणेति व्याख्यात इलोक। फेवर मिदमालोच्यताम्-तपागतममिस्तुवता पर्मोसरेणास्यैव विजयो मुख्यवृत्या मिन कथित ' fr पुनर्धमिविदोषणत्वेनानुपगत प्रतिपादित इति ' अत्र समाधीयते । माचार्योधमेशतिना भगवयवचनार्यसमधन' प्रशनावात् विजयो पहा यस्प वाघ एव तथा पयन्ति तस्य विजयो दण्डारजयन्यायनानिशयन प्रतिपादित । मूधितरचामो रिजेतादेन । मूरत्वा... ........ - aane ........ मुख्यत प्रतिपाचते रेमोन पृष्ट ·प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजनम् । सम्यग्ज्ञानपूविके त्याविनाऽस्य प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजनमुध्यते । अथवा गमिकानां मतेन निरुपधिशेषे निर्वाणघातो परिनिर्वृतो भगवान् । परिनिव तस्यास्य प्रवचनमयमेव वपुविद्यत इति आगमिको वाग्विजयमेव प्रतिपादयते स्मेति । सम्यग्ज्ञानेत्यादिना प्रकरणस्य यत् प्रयोजन सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्ति, तस्या यत् प्रयोजन पुरुषार्थसिद्धिरूप तदुच्यते । न च सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्ते सम्यग्ज्ञानपरिज्ञान प्रयोजन न पुरुषार्थ- सिद्धिरिति शक्यमभिधातुम् । विप्रतिपत्तिनिराकरणेन स्वरूपप्रतिपत्तिरि(र)व ग्ज्ञानस्य व्युत्पत्ति । सा कथमात्मन एवं प्रयोजन भवेदित्यभिप्रायेण व्याख्यातवन्ती विनीतदेव-शान्तभद्रौ। तद्वयाख्यानमवमन्यमानोऽभिधेयप्रयोजनमुच्यते इति व्याचष्टे । अवज्ञाने चायमाशय -अस्येद प्रयोजनमिति खल्वन्वय व्यतिरेकाभ्यामवधार्यते । नान्यथा। इयञ्च स्वरूपा(प)प्रसिद्धि सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तिमन्तरेणापि गोपालाङ्गनादीना भवन्ती सति सम्य- ग्ज्ञानि(ने), सत्यामपि तद्व्युत्पत्ती असति सभ्यग्ज्ञाने मनीषिणामभवन्ती न तद्व्युत्पत्तैरन्वय- व्यतिरेकावनुविधत्ते । किन्तहिं ? सम्यग्ज्ञानस्येति तस्यैव प्रयोजन भवितुमहंतीति । सम्यग्ज्ञानेत्यादिना वाक्येन करणेन प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानलक्षणस्य प्रयोजन दृष्ट पुरुषार्थसिद्धिलक्षणमुच्यते वात्तिककृता करेत्यर्थात् । ननु च पत्राभिधाच्यापार समाप्यते स वाक्यार्थ । न चासौ पुरुषार्थसिद्धौ विधा- म्पति । किं तर्हि ? श्रोतु सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्ती। तत् कथ सा वाक्यार्थत्वेनोच्यते। उच्यते । यद्यपि शब्दाभिषाव्यापारापेक्षया तत् सम्यग्ज्ञान व्युत्पाद्यते शिष्य इति शिष्यसम्यग्ज्ञान विषया व्युत्पत्तिक्रिया प्राधान्याद्वाक्यार्थ , तथाप्यस्य तात्पर्यार्थमभवे ननिरूपणेनेदमुच्यते । तथा हि तद्व्युत्पत्तिमेवासौ किमिति कार्यते ? यत सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धि.. ..."मुच्यते । यत्र पुनरभिधाविषय एवार्थ सभवी न तु तात्पर्यार्थों [3b]'--स्तत्र स एव वाक्यार्य. कल्प्यते । द्वितयसभवे तु यत्पर वाक्य तथा च तस्पार्थ इत्यार्थेन न्यायेना- भिधेयस्य प्रयोजन पुरुषार्थसिद्धिर्वाक्यार्थत्वेनोच्यत इति व्याख्यायत इति । केचित् पुनरिद धर्मोत्तरीयं वाक्यमन्यथा व्याचक्षते । नात्र प्रयोजनशब्देत फलमभि- प्रेत किन्तु प्रयुज्यते प्रवर्त्यतेऽनेनेति, प्रयोजयतीति वा प्रयोजनम् । तच्च पुरुषार्थसिद्धिहेतु- त्वम् । अभिधेयस्य हि सभ्यग्ज्ञानस्य पुषार्थसिद्धिहेतुत्वेन प्रयुक्त पुरुष प्रवर्त्तत इति । उत्तरत्रापि प्रयोजनमिदमेव विवक्षितम् । अत एव-अत्र चेत्यादिवाक्ये सर्वपुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं प्रयोजन प्रवर्तकमुक्तमिति स्पष्टीकरण घटत इति । तच्च नातिश्लिष्टमुत्पश्याम । तथा हि अत्र च प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्व प्रयोजनमुक्तमिति वक्ष्यमाणेन व्यक्तीकृतत्वादिहापि अभिधेयस्य प्रयोजनम् इति षष्ठीतत्पुरुषोऽवश्यकार्य । तथा चायमसमर्थ पदविधिभवेत् । तद्धि पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्व नाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य प्रवर्तकमपि तु पुरुषस्य । तत् कथमभिधेयपदेन समस्येत प्रयोजनपदम् ' न च केनचिद्रूपेणाभिधेयसम्ब- 'पूर्विका सर्वेत्यादिना-A.P.E लेखोज घृष्टः। ' एकोसरोव वर्नते किन्तु स सम्पडन पठ्यते ।

·६ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छंद । 7 1 न्धित्वेऽस्य समर्थयोरेकार्थीमावो भवतीति । न हि यज्ञदत्तपुत्रो भृत्यत्वादिना रूपेण देवदत्त- सम्बन्धी भवनदेवदतपुत्र इति षष्ठीसमासस्य विषयो भवितुमर्हति । अथ भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य प्रयोजन प्रयोजकत्वमित्यर्थ । तच्चाधितस्य प्रयोजकतया भवति मम्बन्धीति समर्थविधि कल्प्यते । नन् यदि सम्यग्ज्ञानगत पुरुषार्थमिद्धिहेतुत्व प्रयोजन प्रयोजकत्व तर्हि सम्यग्ज्ञान प्रयोज- नर्मित्यापनम् । यतो न प्रयोजनत्वमेव प्रयोजन भवितुमर्हति । न च सम्यग्ज्ञानेन प्रयुक्त पुरुष सम्यग्ज्ञाने प्रवर्तते, किन्तु पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वेन । तत् कय प्रयोजन भवितुमर्हति किन्च वृद्धव्यवहारो हि शब्दार्यव्यवहारभूमि । न च वृद्ध प्रयोजक सत्यपि प्रयोजयितृत्वे प्रपोजनमुच्यते । अन्यथा सम्यग्ज्ञान व्युत्पद्यमानानामात्मान व्युत्पादक कर्नु प्रवर्तमान आचार्य. प्रयोजक इनि सम्यग्जानव्युत्पत्ते प्रयोजनमुच्येत । योऽपि क्ट कुर्वन्त कर्तुं प्रयुद्धको सोऽपि तत्प्रयोजनमुच्यतेत्येववादी न लौकिको न परीझक इत्यपेक्षगीय एव । अपि च किमेतदन्यया नोपपद्यत एव येनैव मृत्वा शीत्वोपपाखेत । स चंवम्, अन्यथापि सूपपादत्वात् । प्रयोजकत्वमिति निर्देशे च धर्मोतर कि गौरव पश्यति येनैवमवाचकमाचक्षीत? कमञ्च प्रकरणस्पति दुरुषपाद प्रयुजीत' फिञ्च यदीप्मञिहासन् वा पुरुष प्रवर्तते तदुगादानपरित्यागाभ्या प्रवर्तितो भवति । यथाह अक्षपाद -"यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते नत् प्रयोजनम्" [न्यायमू० १ १२४] इति । अधिकृन्य उद्दिश्येत्यर्य । न च सम्माज्ञानस्य भिन मदीप पुरुषामिद्धिहेतृत्वम् ईप्मन् जिहासन् वा प्रवर्तते । किन्तहि ? हिताहितप्राप्ति- परिहाराद्दिश्येति नावेव प्रयोजने युक्ो। किञ्चिदगिहासोरनुपादित्सोरर्थनिरीह[4a]स्य गन्यरि पुस्पार्यसिदिहेतुत्वे अप्रवर्तनात् । स्मरणादभिलापेण व्यवहार प्रवर्तते इत्यल शब्दमात्रसमर्थनदृष्टेरर्थतत्त्वानवगाह्निो वचनेन्धादरेण । अयाभिवेयप्रयोजन प्रदनकमिति समस्यते। तनोग्यमदोष इति चेत् । तदवद्यम् । न हि पुष्पार्थसिद्धिहेतुत्वेन प्रयुक्त पुरुष सम्यग्ज्ञानलमणे यभिधेये प्रवर्तते जिन्नु प्रकरणे प्रवर्तते- प्रत्यश्रवणलक्षणा प्रवृत्तिमनुतिष्ठति । अय प्रन्यम्य गन्दार्थ स्वभावत्वाद् । एवमप्यसो शब्दभिधेये च समुदाय प्रवृत्ती भवति । तद् ग्रन्थम्य प्रकरणस्येति पष्ठी क्यम् अथ पुनरयमर्थाऽस्य प्रकरणस्याभिधर्यादभिधाना. भिधेयममुदाये प्रयोजन प्रवर्तकमिति। तथा च प्रकरणस्य प्रकरणे प्रवर्तकमिन्यमङ्गतमुक्त म्यात् । यदि चोकनया व्युत्पन्या प्रयाजनगदेन प्रयोजक तथाभूतमम्य बुदोर्धापित भवेत् तदा सम्पज्ञानभूमिकेन्यादिना अभिधेषप्रयोजनमुच्यत इत्युक्त स्थान् । मुग्यश्च सम्बन्धी पुरुष पुष्पस्येति दगिन सात् । न चैम्, तस्मात् प्रयोजनादन फ्णमयाम्याभिप्रेतमत्रो. 7 भरचार 1 । अयोच्यन। पर्यो त प्रतिपत्ता पर एवं नि प्रवर्नते' किं श्रम सम्पज्ञान दति' हपोरादेययानिशानलमणायितव नग्निपन्धन ज्ञान मृगयते। अन्यथा विमवा दामा मायमाशमान इनिराति । पपक्ष नु पुग्यवृत्युपयागि वाम्याभिधेयमिति नागिन भवति।

·प्रपा प्रत्यक्षपरिच्छेद । .[११ यथा काकदन्तप्रयोजनाभावात् न तत्परीक्षा आरम्भणीया प्रेक्षावता । तस्मादस्य प्रकरणस्यारम्भणीयत्त्व दर्शयता अभिधेयप्रयोजनमननोच्यते । यस्मात् म्यग्ज्ञानपूझिा सर्वपुरुषार्थसिद्धि , तस्मात् तत्प्रतिपत्तये इदमारभ्यत इत्ययमत्र वाश्यार्थ । अत्र च प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य सर्वपुरुषायसिद्धिहेतुत्व प्रयोजनमुक्तम् । . वाक्य हि नामकस्मिन्नर्थ यथेति सामान्यनोक्तस्यार्थस्य विपयोपदर्शने । यथैतद्दर्शित तद्वत् सर्वं द्रष्टव्यमिति यारान्दार्थ । तत्परीक्षेतीक्षत्यमित्यञ्चति कर्मोपदेश । पदसहतिरिति च बुद्धिस्थम् । परीक्षण वा परीक्षा विमृष्यावधारण तादात् शास्त्रमपि तथा । ननु निष्प्रयोजनाभिधय मारम्भि, वचनेन त्वनन कि क्रियत इत्याह-तस्मात् इत्यादि । यस्मानिष्पयोजनाभिधय नारभ्यते तस्मादारम्भणीयत्व दर्शयता आरम्भयोग्यमवेद भयारभ्यत इति प्रकाशयता, आरम्भणीयत्वे च दशिते श्रवणीयत्वमपि निमित्तसाम्माद् दशित भवतीति ते प्रवर्तिता भवन्ति । ननु च सम्यग्ज्ञानपूविका सबपुरुषार्थसिद्धिरित्यनेनैकदेशनाभिधयप्रयोजनमुक्तम्, न समुदितेन । तत् कथमनन वाक्यनोच्यत इत्युच्यते । उच्यत । प्राधान्यन प्रपिपाद्य गुणगुणिभावमनुभवतामर्थद्वारेणान्योन्यापेक्षिणा सम्बद्धाना पदाना समूह उच्यते । तत्र यदि सर्वेषा पदार्याना प्राधान्य स्यात् तदा परस्परानुपकारात् सम्बन्ध एव पदाना न स्यादिति वाक्यरूपतेव हीयतेति सूक्तमननति। अभिधयप्रयोजनाभिधानमेवास्य सम्यग्ज्ञानेत्यादिपदसमूहात्मकस्य यथा तथा यस्मादित्यादिना कप्ठोक्त करोति । सम्यग्ज्ञानस्य प्रतिपत्त शिप्यस्पत्यर्थात् । एतच्च तद् व्युत्पाद्यत इत्यस्य सामर्थ्यावस्थि- तायस्पन द्रष्टव्यम् । इतिना वाक्यार्थस्य स्वरूपम्, इदमा च बुद्धिसिद्धत्वेन तदेवाडगुली- व्यपदभयोग्यमिव दर्शयति । अनेन च पुरुषार्थसिद्धरुपेयत्वात् प्राधान्यम्, प्रतिपाद्यमानस्य च सम्यग्ज्ञानस्य तदुपायत्वादप्राधान्यम् । अत एव चार्थेन न्यायन पुरुषार्थसिद्धाक्यार्थत्वम् । पादपा तु वृत्या शिष्यसम्यग्ज्ञानविपया व्युत्पत्तिक्रिया वाक्यार्थ इति दशितम् । ननु सम्यानानेत्यादिना वाक्यन सम्परज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धौ हेतुभाव पर प्रदर्शितो न पुनरिद तस्य प्रयोजनमिति दर्शितम् । तस्यैव प्रयोजनमननोच्यत इति चाक्तम् । तत् कथं युज्यत अथ न(चेतावनापि न ज्ञायत कस्य कि तदभिधय विञ्च तस्य प्रयोजनमित्या- पाशुपाह-अत्र चेत्यादि। पप सम्पज्ञानस्य पुरुषापसिदिहेतुत्व प्रयोजनमित्यवद्यम् । मूलविरोधाद् युक्ति- विरोधान्न । तया हि पुरुषार्थसिद्धिमवाचार्यांचं सम्यग्नानेत्यादिवचन प्रयोपनमनुजानाति नं. तु पुरापसि (5a)दिहेतुबम् । अवयवापमास्मान त वामेव प्रयोजनतया व्यक्तीक- रिप्पति । न च हतुत्व हतानिमिप्यत युग्मन दा। तत् क्षमस्व सम्पशानस्य प्रयोजन 'दविपस्यमिदम् A EN HP 'अत्र एवप्रसारवाश्य-टि. तत्य ? . .

·प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजनम् । अस्मिश्चार्थ उच्यमाने सम्बन्धप्रयोजनाभिधेयानि उक्तानि भवन्ति । - तत् तथा। भविष्यति । न चात्र प्रयोजन प्रयोजक वाच्यम्, उक्तन्यायात् । इहापि प्रवृत्तिसम्बन्धिन उपादानप्रसङ्गाच्च। न च राजशासन सामान्य किञ्चिदस्ति येन भावप्रधान प्रयोजनशब्द. कल्प्येत । तदिष्टौ पूर्वोक्त दूपण परावर्ततेति । सत्यम् । न पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्व सम्यग्ज्ञानस्य प्रयोजनमभिप्रेतम् । किन्तहि ? पुरुषार्थसिद्धिरेव । अशाब्दिकाऽमौ कथमुच्यतामिति चेत् । उच्यते । चशब्दोऽत्र यस्मादर्थे । ततो यस्मात् प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वमुक्तम्, तस्मात् प्रयोजनमुक्तमिति द्विरावर्तनीयम् । तच्चानार्थात् पुरुषार्थसिद्धिरेवावतिष्ठते । सम्यग्ज्ञानस्य-ता प्रति हेतुत्वोक्तो च सा प्रयोजनमुक्तेति किं साक्षाद्वाचकेन पदेन क्रियत इति भाव । एतावतंव तावदिद समाधीयते। वहव पुनरत्रायास्यन्ति । सर्वा पुरुषार्थसिद्धिर्यतो हेतुत्वात् तत् सर्वपुरुषार्थमिद्धि, तथाविध हेतुत्व यत्र प्रयोजन तच्च पुरुषार्थसिद्धिरेवेति। अनया व्युत्पत्त्या अनेन शब्देन संवोक्ता । वस्य तादृशमित्यपेक्षायामिदमुक्तम्---प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्यति केचित् प्रति- पद्यन्ते। अन्ये त्वर्ष (ग) आदित्वे प्रयोजनमस्यास्तीति मत्वर्थीयमत विधाय प्रधानवनिर्देश विव- क्षित्वा प्रयोजनवत्त्वमिति प्रतिजानते । एव चार्थ समर्थयन्ति-यत एव पुरुषार्थसिद्धि सम्य- रज्ञानसाध्या तत एव सा प्रयोजनम् । तस्यापि यदेव ता प्रति हेतुत्व तदेव प्रयोजनवस्वमिति । एके तु यत सम्यग्ज्ञाने सति पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्व व्यवस्थाप्यते, तत प्रमाण-फलवद् व्यवस्थाप्य-व्यवस्थापनभावमाश्रित्यदमुक्त तता न किन्चिदवमिति मन्यन्ते । अपरे तु चशब्द भिनकम कृत्वा पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वमुक्तम्, प्रयोजन चोक्तमिति योजयन्ति । इत्तरे तु पुरुषार्थसिदिहेतुगध्देन कारणे कार्यमुपचर्य पुरुषार्थसिद्धिमेवाभिदधति । अनन्यो- पायसाध्यतादर्शनार्थ चोपचारकरण समादधते । केचित्तु निबन्धकृत कथञ्चिदपीद समर्थयितुमनीशाना सहितशब्दपातात् प्रमादपाठ एवेति वर्णयन्ति। अन सारासार सन्त एव विवेचयिष्यन्ति । ‘स्योदतत् । यथा प्रवृत्यागतया जीभषेपप्रयोजनमुच्येते, तत् सम्बन्धीदकमीप कि नोच्यत इत्याह-अस्मिश्चेति । ननु अभिधयप्रयोजनाभिधानेपि यावच्छास्त्रस्य सम्बन्धादीनि नोक्तानि तावत् -प्रेक्षावन्तो न तत्र प्रवर्तन्ते इत्याह--त(अ)नेत्यादि । ननु तथाप्यस्मदुक्तस्य किमुत्तर- मित्याह-अस्मिश्चार्थे-टि. २ अभिधेयाकथितान्यपि सामादुक्तानि भवन्तीत्यर्थ.-टि. 3 अभिधेयप्रत्यागते.टि. ४ पाणिनि ५ २. १२९, २ १ ·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । 'तथा हि-पुरुषार्थोपयोगि सम्यग्नान व्युत्पादयितव्यमनेन प्रकरणे ति ब्रुवता 'सम्यग्ज्ञानमस्य शब्दसदर्भस्याभिधेयम्, तद्व्यत्पादन प्रयोजनम्, प्रकरणं चेदमुपायो व्युत्पाद- नस्पैत्युक्तं भवति। तस्मादभिधेयभागप्रयोजनाभिधानसामर्थ्यात् सम्बन्धादीनि उक्तानि भवन्ति । न स्विदमेक वाक्य सम्बन्धम्, अभिधेयम्, प्रयोजन च धक्त साक्षात् समर्थम्। एक तु वदत् वयं मामात् दर्शयति। तत्र- चो. यस्मादर्थे । कय पुनरन्यस्योक्तावन्यदुक्त भवतीत्याह–तथा हि इति । निपातसमुदायश्चाय यस्मादित्यस्यार्थे सर्वत्र वर्तते । पुरुषार्यों हेयोपादेयहानोपादानलक्षण उपयोगो व्यापार । सोऽस्यास्तीति तथा । एव सति किं सिद्धमित्याह - तस्माद् इति। तच्छब्देनानन्तरोक्तो वाक्यार्य प्रत्यवद्र(घ)प्टव्य अभिधेयभागोऽङ्ग एकदेश । सम्बन्धादिभागापेक्षया । सम्बत्यादीत्यादिग्रहणेनाभिधेयप्रयोजनको सग्रह । (5b) उक्तानीति उक्तानीव उक्तानि प्रकाशितानि । न तु तत्राभिषाऽस्य सम्भविनी। अयाभिधेयप्रयोजन यथा वाक्येन साक्षादुच्यते, तथा सम्बन्धादीन्यपि किनोच्यन्त इत्याह- स्विति । तुरवधारपति विग्रिनप्टि वा । अयमाराय यदि सर्वे पदार्थ प्राधान्यमश्नुवीरन्, वाक्यमेव तदा विधीयतान्योन्याऽव्य- पेक्षाभावेनैकार्थाप्रत्यायनात् । ततो वाक्यमकार्थमभिधयतया उपादातु कल्प्यते नानेकम् । यदि सामान समयम् । कय नासमर्थम् । अथासमर्थमेव । न साक्षात् समर्थमिति । तहि न वायमिति । बाह-एक तु-इति । तुरवापिवद् ग्राह्य । एक व्यन्नित्ति । दर्शयति प्रकाशयति, तत्र वाक्यस्याभिधाव्यापारासभवात् । अत एवो- क्तानीवोस्तानीति तयास्माभियाख्यातम्, अन्यया तदनेन विरुध्येत । ननु पदि नामाभिधेयादिक वामस्य प्रकाश्यम्, नाभिधयम्, तथापि पदार्थेन तेनावश्य भारम्। धया च रस्य कि वाचक पदमित्याश पाह-तत्र इत्यादि-तप् अभिधेयादिषु । 'पुरुरायसिदिहेतु सम्यग्नानम्। अस्पिनर्थे उच्चमाने कय सम्बन्धादीन्युक्तानि-टि० नवाश्विासे ययाभिषयप्रयाउनमभिपत्ते एवं सम्बन्यादि विमिति न वक्ति' . साक्षाद्वाच्यत्वेन स्याह-टि यदि सामान मि यं तहिं समर्थ उद्दने इत्याह---टि. अय वाप्तिम्न शायरमभिधर्व प्रयावन पाह-दि. ४ ·३ 7 प्रकरणस्पाभिधेयप्रयोजनम् ।। 'तद्' इति अभिधेयपदम् । व्युत्पाद्यत इति प्रयोजनपदम् । प्रयोजन चात्र वक्तु प्रकरणकरणव्यापारस्य चिन्त्यते, श्रोतुश्च श्रवणव्यापारस्य । तथा हि-सर्वे प्रेक्षावन्त प्रवृत्तिप्रयोजनमन्विष्य प्रवर्तन्ते । ततश्चानार्येण प्रकरण किमयं कृतम्, श्रोतृभिश्च किमर्थ धूपत इति सशये व्युत्पादन प्रयोजनमभिधीयते । सम्याज्ञान व्युत्पद्यमानानरमात्मान व्युत्पादक कतु प्रकरणमिद कृतम्। शिष्यश्चाचार्यप्रयुक्तामात्मनो व्युत्पत्तिमिच्छद्भि प्रकरणमिद श्रूयत इति प्रकरणकरण-श्रवणयो' प्रयोजन व्युत्पादनम् । . तदिति द्वितीयान्तमेतत् । यतो व्युत्पाद्यत इत्यत्र लकार प्रयोज्यकर्मणि विहितो न प्रयोज्य- क्रियाकर्मणीति । वाक्यापि लोके पद्यते गम्यतेऽननाऽर्थ इति व्युत्पत्या पदप्रयोगो दृश्यते । ततो व्युत्पाद्यत इति प्रयोजनपदमित्याह । अन्यथा पदवृन्दमिद न पदम् । यद्वा व्युत्पाद्यत । इत्यनति द्रष्टव्यम् । ननूक्तम्-'प्रयोजन पुरुषाथसिद्धि'। तत् किं पुनश्चिन्त्यते । कथञ्च तदन्यथोव्यव इत्याह-प्रयोजन चात्र इति। चो वक्तव्यान्तरसमुच्चय । तदयमर्थ –नोक्त प्रयोजनमिति चिन्त्यते किन्तु गुणभूताथप्रयोजकपदस्य व्युत्पाद्यत इत्यस्य प्रयोजनम् । तद्वयुत्पत्ति क्रियत इति णिच कि प्रयोजनमिति प्रश्न तस्य प्रयोजन चिन्त्यत इति यावत् । अत्र-इति गुणभूताथनिरूपण प्रकरणकरणमेव व्यापार । ननु कस्मादियमाराडका- वक्त्रा किमर्थं क्रियते, श्रोतृभिश्च किमर्थ श्रूयते' इति । तो खत्वेवमेव प्रवत्र्तेयातामित्याशडक्याह-तथा हि इति यस्मात् । अथ कथमुभयोव्युत्पादन प्रयोजनमुच्यते । यद्यतो व्युत्पद्यते तस्य व्युत्पत्ति प्रयोजनम् । यस्तु व्युत्पादयति तस्य व्युत्पादनमिति । नैतदस्ति। प्रयोजकव्यापारवती हि व्युत्पत्ति प्रयोजनमिष्टत्युभयोयुत्पादनमेव प्रयोजनम् । केवलमेकोऽन्यथा प्रवततेऽन्यश्चान्यथा। कथं नाम मद्व्यापारवशेन श्रोतृसन्तानवर्तिनी व्युत्पत्तिभूयादिति आचार्य प्रवतते । अत एवं स्वप्रयोजकव्यापाराधिष्ठिता श्रोतृसन्तानत्तिनी व्युत्पत्ति कर्तुं प्रयोजनम् । एवमेवासी व्युत्पादको भवति । श्रोता तु कथ नामतदाचायव्यापारवसे (श)न मत्सतानवतिनी व्युत्प- तिर्भूयादिति प्रवतते। अत एवाचायव्यापाराधिष्ठिता व्युत्पत्ति श्रोतुरपि प्रयोजनम् । एवमेवासो वधुत्पाद्यो १ . ५ व्युत्पाद्यत इति णिचनिर्देशात् प्रयोक्तृप्रयोज्यविषय प्रयोजन वाच्यमित्याह-टि० । २ प्रयोजनमिदम्-~-A PH 3 शास्त्रकर्तु-टि *४ सत आचा० AP व्युत्पाद्यमा० B, E HEN विबुध्यमानानाम्-टि. प्रकरण धूप० DB gia HN: सरायव्यु० P.H ७ ८ ·"प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः। संबन्धप्रदर्शनपद तु न विद्यते। सामदेिव तु स प्रतिपत्तथ्यः । प्रेक्षावता हि सम्यग्ज्ञानव्युत्पादनाय प्रकरणमिदमारब्धवता 'अयमेवोपायो नान्यः' इति दर्शित एवोपायोपेयभावः प्रकरण-प्रयोजनयोः सबन्ध इति । भवति । ततो व्युत्पादनं प्रयोजकब्याणरवशवर्तिनी व्युत्पत्तिद्वयोरपि प्रयोजनमिति इतिशब्द हेतुपद कृत्वोपसहरन्नाह-प्रकरणकरण-थवगयो प्रयोजन व्युत्पादनमिति । ननु च णिचि कृते व्युत्पादन कथमुभयो प्रयोजनम्, इत्यमिति [6a] प्रश्न-विसर्जने स्याताम् । तेनैव तावता दर्शितेन किं प्रयोजनम् ? सम्यग्ज्ञानव्युत्पती कञ्चिनिमित्त- मात्रात् दघिभोजनादेराचार्यस्यासाधारणकारणताप्रतिपत्ति प्रयोजनम् । अयमर्य-असति प्रयोजकव्यापारप्रदर्शने सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तावुपयोगित्वमात्रेण स्वास्थ्यादिना साम्यमाचार्यस्य दर्शित स्यात् । अस्ति चास्य तद्व्युत्पत्तावुपदेशलक्षणोऽसाधारणो व्यापार ।। स कथ नाम प्रतीयतेति णिचा निर्देश कृत इति । अथ भोजनादेस्तद्व्युत्पत्तौ साक्षाद्वयापाराऽमम्भवाद् आचार्यव्यापार प्रतिपत्स्यत इति चेत् । नैतत् । एव हि व्याख्यातृणामिद प्रतिपादनकौशल स्यान कर्तुरिति न्याय्यो णिचा निर्देश । ननूक्तम्-अभिधानस्य प्रयोजन न निरूप्यत इति । तत् किमिदानी तदेव व्याजान्तरेण निरूप्यते ? सत्यम् । केवल वाक्यार्थत्वेन न निरूप्यत इत्यभिसन्धिना 'तन निरूप्यते' इत्युक्तम् । न तु पदार्थत्वेनापीति कि विरोध ? सम्यग्ज्ञान व्युत्पद्यमानानाम् इत्यसाघुरय शब्द -"व्युत्पत्त्यर्थस्य पदेरकर्मखाद्" इति भागवृत्तिकार') तनातिश्लिष्टम्, ज्ञानार्थस्य पदे सकर्मक्स्य 'व्युत्तन सकेत' इत्यादी बहुश प्रयोगदर्शनान् । ययाऽवादि प्रमाणवात्तिके वात्तिककृता। "मनोऽव्यु(मनो व्य)त्पनसकेतमस्ति तेन स चेन्मत ।" [प्रमाणवा० २ १४३] इति । यद्यभिधेयादय पदार्था, सम्बन्धस्तहि कस्य पदस्यार्थ इत्याह-सम्बन्धेत्यादि । सामर्याद् इति नाभिधाव्यापारेण । एवकारेण पदस्याप्यभिधामपोहति । तुशब्द केवलमित्यस्यायें। कथ सामर्थ्यादित्याह-प्रेक्षावता इति । उपाय. कारणम् । उपेया सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्ति साध्या। तयोर्भाव। यदर्शनोपायोपेयज्ञानाभिधाने भवत । एवकार उपायशब्दात् परो द्रष्टव्य । प्रतियोगिनोपायायोगस्यैव शङ्कितत्वात् 1 तदन्ययोगस्य च शविष्यमाणत्वात् । अनशड्कोपस्थापितान्ययोगनिरामे तु कर्तव्य सामर्थ्यगम्यमवधारणान्तर कार्यम् । न त्विदमेव वाच्यम्। नान्य इति च नान्य एवेत्यवसयम् । . . ननु यथाऽभिधेय प्रयोजने दशिते एव सम्बन्धादि दर्यतामित्याह-टि० ·प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजनम् । ननु च प्रकरणश्रवणात् प्राग उक्तान्यपि' अभिधेयादीनि प्रमाणाभावात् प्रेक्षावद्भिर्न गृहन्ते। तत् किमेतराम्भप्रदेशे उक्तः ? सत्यम् । अश्रुते प्रकरणे कथित्तान्यपि न निश्चीयन्ते । उक्तेषु स्वप्रमाणकेष्वप्य- भिधेयादिपु सशय उत्पद्यते। सशयाच्च प्रवर्तन्ते । अर्थसशयोऽपि हि प्रवृत्त्या प्रेक्षावताम् । एवरूपस्य सम्बन्धो व्युत्पाद्यत इति प्रयोजनाभिधानादेव दशितम्। तदुक्तम्--- "शास्त्र प्रयोजन चैव सम्बन्धस्याश्रयाद्गतौ ।' तदुक्त्यन्तर्गतस्तस्माद्भिनो नोक्त प्रयोजनाद् ॥" [श्लोकवा० १ १८] इति अभिधेयादिप्रकाशनद्वारेणादिवाक्य प्रवर्तकमिति असहमान आह-ननु च इति । निपातसमुदायश्चाय 'चोदयामि, अभिमुखो भव' इत्यस्यार्थस्य द्योतक । श्रवणानन्तर तेषा प्रतीयमानतया प्रमाणाभावासिद्ध श्रवणात्प्राग् इत्याह । अय पूर्वपक्षवादिनोऽभिप्राय -श्रवणात् प्राक् शब्दाश्रयेण प्रवर्तमानमनुमानभन्यद्वा शब्दस्यार्थनान्तरीयताया प्रवर्तयितुमर्हति । असम्ब- धनिबन्धनाया परोक्षार्थप्रतिपत्ते प्रामाण्यायोगात । सा च शब्दस्यासम्भविनी। आचार्यस्य चाप्तभावो दुर्योधा यनाप्तोपदेशतया शब्दोऽर्थतथात्व प्रत्याययदिति। आरभ्यत इत्यारम्भ प्रकरणम् । तस्य प्रदेश एकदेश । सामर्थ्यात् तदादि । सच्चोघे सत्यम् इत्याह। यदि सत्यमिद किमर्थं तर्हि [6bJ ते क्थ्यन्त इति ? उक्तेषु इति । तुरनुक्तपक्षादुक्तपक्षस्य विशपं दर्शयति । अनुनतदाह-साधकबाधकप्रमाणाभावे यनर्ते व्याहारात् प्रतिनियताधिकरणी योक्त सशयो भवितुमर्हतीति । अपि न्यायत सम्भावना दर्शयति, अतिशय वा। अन्यथा कि सप्रमाणकेष्वपि सशयो जायते येनाविश्रुति सगच्छेत् । ननु प्रवृत्तिफलमादिवाक्य प्रवृत्तिश्चेनास्ति कि सुशयेनोत्पादितेनापीत्याह--सशयाच्च इति । चो यस्मादर्थे । अथ ये तावन्मन्दा श्रद्धया वाचार्यमुपसतास्ते तद्वचनादर्थ निश्चित्यैव प्रवर्तमाना न सशयात्प्रवर्तन्ते । येऽपि तद्विपरोता संशरते तेपामपि न संशयात्प्रवृत्ति । प्रवृत्तो वा प्रेक्षावृत्त्वहानिरित्याशडक्याह ~अर्थसशयोपोति। न केवलमर्थनिश्चय इत्यपिशब्देनाह। शक्य- निश्चये हि निश्चयमन्तरेण प्रवर्तमाना प्रेक्षावत्ताया हीयेरन् । यत्र त्वथसशयनाथितया प्रवर्त- माना, नौपालम्भमर्हन्तीति भावः । यदि च युक्त्या द्वितीयाकारानुप्रर्वशन सशयानस्य न क्वचित्प्रवृत्ति , तहि न कस्यचिद् वचनात् क्यचित् प्रवर्तितव्यमिति भूयान् व्यवहारा विलुप्येत । ननु निवृत्तिरनर्थनिश्चयनिबन्धना । अनर्थनिश्चयश्च प्रमाणात् । तच्चेह नास्ति । निवृत्तीतरस्तु प्रवृत्तिव्यतिरेकी प्रकारो नास्ति । ततोऽयत्नसिद्धा प्रवृत्ति । तत्कि तदर्थेना- दिवाक्यनत्याह-जनर्येत्यादि । न केवलमनर्थनिश्चयोऽपीत्यपि शब्द । . ww १ उक्तान्यभिधे० B 'थयावुभौ-श्लोकवा.

·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद। अनर्थसशयोऽपि निवृत्त्यङ्गम् । अत एव शास्त्रकारणव पूर्व सम्बन्धादीनि युज्यन्ते वक्तुम् । व्याख्यातृणा हि वचन क्रीडाद्ययंमन्ययापि सभाष्यते । शास्त्रकृता तु प्रकरणप्रारम्भ न विपरीताभिधेयाद्यभिधाने प्रयोजनमुत्पश्यामो नापि प्रवृत्तिम् । अतस्तेप सशयो युक्तः । अनुक्तेषु तु प्रतिपत्तभिनिष्प्रयोजनमभिधेय सभाय्यतास्य प्रकरणस्य काकदन्तपरीक्षाया इव', अशक्यानुष्ठान वा ज्वरहरतक्षकचूडारनालकारोपदेशवद्, अनभिमतं वा प्रयोजन मातृविवाह- क्रमोपदेशवव्, अतो वा प्रकरणात लघुतर उपाय प्रयोजनस्य, अनुपाय एव वा प्रकरण सभाब्येत। न सर्वथा यद्यवश्य वक्तव्यान्यभिधेयादीनि तर्हि व्याख्यातार एव तानि वक्ष्यन्ति । तकि शास्त्रकृतो व्याहारेणत्याह-शास्त्रकारेणेव न व्याख्यातृभि । अथोच्यते-प्रवृत्त्य गत्वाच्च व्याचक्षते। अभिधयाद्यनभिधाने तु प्रवृत्तरेवासम्भवात्स्य सम्भविनो व्याख्यातारो येनाशक्य तेषा व्याहारमय निरस्यतीति । अत्रोच्यते। भिधयादिप्रकाशन केनचिन कत्तव्यमेवेति चोद्य प्रवृत्तम्, किन्वादिवाक्य तदर्थ न कर्त्तव्यमित्य- भिसन्धिना। तत्र ये तावत साक्षादाचार्योपसनास्तपा तद्वचनादेव तत्प्रतीतो प्रवृत्तिज्ञानयो सम्भवात् सम्भवि व्याख्यातृत्वम् । तेभ्योऽपि तदुपसनानामिति किमवद्यम् । ननु च न शास्त्रकृवचनमपि प्रसह्य प्रवत्र्तयति, किं तहि प्रयोजनाभिघानन प्रवृत्ति- विपयोपदशनात् । तच्च व्याख्यातृवचनऽपि सम्भवतीति विमुच्यते शास्त्रकारेणवेत्यत आह-व्याख्यातॄणा हि इति । हिर्यस्मादर्थे । शास्त्रकारप्वपीद समानमित्याह-शास्त्र- कृतामिति । तुना व्याख्यातृभ्य शास्त्रकृता वैधम्यमाह । विपरीत च तदभिधेयाभिधान- अथवा विपरीत च तदसत्यत्वादभिधेयञ्चाभिधयतया प्रकाशनात् । तस्या- भिधानमिति विग्रहीतव्यम । उत्पश्याम उत्प्रक्षामह । अननैतदाह तेषामपि तथाभिधाने किमस्माक बाधक प्रमाणम् । केवलमेषा महीयसाऽऽशयन शास्त्र प्रणतुमिच्छता पराथ- प्रवृत्ताना नैतत्सम्भावयाम इति । प्रकरणस्य प्रारम्भ जादौ। एतच्च प्रयोजनाद्यभिधाननियतसन्निधयथाभूतार्थचिन्ता- विधानविषयस्य कालस्य निर्देशो न तु प्रकरणस्य [7a] मध्यऽवसाने वा तत् सम्भवृति सप्रयोजन चेति । । ञ्चेति विग्रह । .. ३ १ सशयो निवृ० A P H EN' २ अवशब्दो व्याख्यातृणामभिधयादिप्रकाशन , कदाचित गौडाद्यथमपि प्रवृत्तिर्भ- वतीति-टि. आख्यातणा हि E N आख्यातणा टीकाकाराणा हि B. ४ क्रीडार्थ A PE ' इव १–इत्यादिरूपेण अनथसभावनाया अनन्तर सख्याडा निर्दिष्टा B प्रती Dप्रतौ च-म० १ उपायोऽस्ति प्रयोC ·१. १.] प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजनम् । एतासु चानसभावनास्वेकस्यामप्यनर्थसभावनाया न प्रेक्षावन्त प्रवर्तन्ते । अभि- 1 अथ यद्येव विधा प्रवृत्ति शास्त्रकृता दृश्यते त्वयाऽप्यस्य किं न सम्भाव्यत इत्याह- नापि इति । अपिरप्रयोजनापेक्षया सम प्रवृत्तिदशन समुच्चिनोति। तदेवोत्पश्याम इति सम्बध्यमानमिह पश्याम इत्यस्यायें सम्बद्ध(न्ध)व्यम् । पश्याम इति वाऽध्याहार्यम् । अनेनैतदाह तथापि सम्भावयामो यदि तेषामीदृशी पश्यामो न त्वेवमिति । अतो हेतोस्तेष्व- भिधयादिषु यद्वा तेषु शास्त्रकारेषु वक्तृषु सत्सु तदुक्तेष्वभिधयादिग्विति प्रकरणात्सायो- अर्थोन्मुख इति द्रष्टव्यम। ननु सत्यप्यर्थसशयेऽथित्वाभावे प्रवृत्तिास्ति । तनिमित्ता तु सा समयमात्रादपि भवति । तन्मात्रञ्च साधक वाधकविरहादप्यर्थे सिद्धम । नत् किं तदुत्पादार्थेन वाक्ये- नेत्याह-अनुक्तेपु-इति। तुरुक्तावस्थाया अनु वस्था भदवती दशयति । निगत प्रयोजन यस्मानिष्क्रान्तं वा प्रयोजनात् । काकदन्ता ह्यभिधेया । ते च न क्वचित् पुरुषार्थ उपयुज्यन्ते । सप्रयोजन वाभिधयमशक्यानुष्ठान सभाव्यत । किवदित्याह- ज्वरेत्यादि। ज्वर हरतीति ज्वरहर । तक्षकास्यस्य नागराजस्य चूडा शिखा। तस्या रत्न रति तनोतीति विशिष्ट वस्तु । तेनालकरणम् अलकार । ज्वरहरश्चासावेवभूतश्चति विग्रह । स उपदिश्यते यन ग्रन्थन तद्वत् । सतोर्वा सप्रयोजनशक्यानुष्ठानत्वयोरस्य प्रयोजनमनभिमतमेवास्तिकाना सभाव्यत । मातुविवाहस्य क्रम परिपाटिरुपदिश्यते येन पारसीकशास्त्रेण तद्वत् । पारसीक्शास्त्रण हि मृते पितरि माता प्रथममग्रजन पुत्रण परिणतव्या। तदनु तदनुजनत्युपदिश्यते । अतो वा प्रकरणाल्लघुरल्पग्रन्थ प्रयोजनस्य सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तिलक्षणस्य । अनुपाय एव अनिमित्तमेव । चत्वारोऽपि वाशब्दा पूर्वपूर्वापेक्षया पक्षान्तरमवद्योतयन्ति । सम्भावना च सर्वा वर्णिताऽनर्थोन्मुखा प्रतिपत्ति युक्त्या द्वितीयाकारानुप्रवेशाच्च सशयपदाभिलाप्या प्रत्यतथ्या। सर्ववाकारान्तरस्य प्रतियोगिन समुदाचारतोऽदर्शनात् । तथाविधाऽनथसभावनायाश्च वीजमिदमस्त्यादिवाक्य-यद्यस्य प्रयोजनादिक भवेद् बहुभिरन्य रिवानेनाप्यादावुक्त भवेत् । चानेनु विञ्चिदवादीति मति । कामममूरनर्थसम्भावना भवन्तु का नो हानिरित्याह-एतास्विति । न केवल सर्वा इत्यपि- शब्देनाह । प्रयोजनाधनभिवान इव यद्यभिवानऽपि भवन्ति तास्तदा किमभिधयादिभिरभिहितर- पीत्याह-अभिधेयादिषु इति । तुरुक्तेषु इत्यस्यानन्तर द्रष्टव्य , अनुक्तपक्षाच्च विशषस्य द्योतक ।. अथ कथमनयोरानर्थसम्भावनयोविरोधो यत सम्भावना सशय उच्यते । स चोमया- भवतु नामतावखूपणसम्भावना को दोष इति चेदाह-टि० ।

·१८ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद। [११. शान जनयदर्थ प्रापयति, अपि त्वय पुरुष प्रवर्तयत् प्रापयत्ययम् । प्रवक्त्यमपि प्रवृत्तिविषयः प्रदर्शकत्वमेव । न हि पुरुष हठात् प्रवर्तयितुं शक्नोति विज्ञानम् । ननूपदशितार्यप्रापक सवादरमिति युवता ज्ञानस्पैरस्यापदायत्व प्रापरत्व प्रतिनात । प्रवृतिमन्तरेण प्राप्तरनुपपत्तरथत प्रवत्तकत्वमपि । न चंकस्यंत व्यापारा सम्भवन्ति । यतोऽन्यत प्रदशति यन जानीत । अन्यत्यवतयति यदनन्तर प्रवृत्तिमाचरति । अन्यच्च प्रापयति यत प्राप्त्याभिसम्बद्धपत पुरुष इत्याराडक्याह-प्रदयिते च-इति । चो यस्मादर्थे । प्रवत्तंकत्वमव प्रापकत्व युवतोऽयमभिप्राय-यदप्ययं साक्षालत्वानुरूप निश्नय जनयत्वदशक बिन्चिन्, अपर प्रदशयद् वा बाहाया प्रवृत्त वारण नवत्प्रवत्तकम्, इनरत्न- वर्तनद्वारेण बाहाया प्राप्तनिमित्त नवत् प्रापक व्यपदिश्यते । तथापि स एव बाहप्रवृत्ति- कारणभाव प्रवर्तयितृत्वादिप्रयाजकन्यापारस्पो ज्ञानस्य पुरपारणेनापजननन च प्रवर्तन- प्रापणयोरसम्भवन प्रदगनादन्यो नोपयुज्यत इति वस्तुत मर्वस्यव ज्ञानस्य निश्चयानुगतस्याधिग- मानापरी प्रवत्तन प्रापणव्यापारौ। अत एव तपादमव ज्ञान प्रमाण ब्यवस्थाप्यत । ततो वस्तुत' प्रदर्शकत्वादीनामभद', व्यावृत्तिनिबन्धनस्तु भदास्त्पव । अत एवंत प्रदशर प्रवता प्रापरशब्दा कृतकत्वानित्यत्वादिवन पर्याया इति । स्यान्मतम्-कि पुन प्रयोजन यन प्रवत्तनात् नापर प्रापणव्यापारो ज्ञानस्य, अधि- गमाच्च नायत्प्रवत्तन प्रयत्नन साध्यत । यद्युत्तरज्ञानस्य प्रामाण्यनिषधाथम्, तदा गृहीन- ग्राहितव तनिपत्स्य[8b]तीति कि तदर्थन प्रयामनेति । अत्रोच्यते । पदि प्रवतपितृत्व प्रापयि तृत्व च प्रदर्शकत्वात्परमाथतोऽन्यत् स्यात् तदा गृहीतग्राहितव न शक्यते प्रतिपादयितुमिति कन प्रामाण्य निषध्येत । तथा हि न तज्ज्ञान गृहीत गृह्णाति, अपि तु गृहीत प्रवतयति । अपर तु गृहीत प्रापयति । तथाकारिणोश्च भिन्नोपयोगत्वात्प्रामाण्य कथमपात्रियते ? यदा तु प्रवत्तनान्नापर प्रापणव्यापारो ज्ञानस्य प्रदशनाच्च नान्यत्प्रवर्तनम्, प्रथमव च प्रत्यक्षा- नुमानक्षणनायक्रियासमर्थो वस्तुसन्तान प्रवृत्तिविषयीकतु निश्चयात् शक्यते, तदात्तरेषा तत्सन्तानभाविनामभिन्नयोगक्षमतया प्रामाण्यमपास्यत इति । एतेन तदपि प्रत्युक्त यत् कनचिदभ्यधायि धर्मोत्तरे-'यद्यपदशकत्वमेव प्रापकत्व तर्हि यदुक्त उपदर्शितमर्थ प्राययत् मवादकमिति तस्यायमथ स्यात्-उपदर्शितमुपदर्शयदिति । न चैतद् युक्तमथभदाभावात्।" तथा हि यदि परमायतोऽर्थाभद उच्यते तदा न किञ्चिदवद्यम् । अथ तदापि नैव वक्तव्य । अत्यल्पमिदमुच्यते । कृतकत्वमनित्यत्व प्रतिपादयतीत्यपि न वक्तव्यम् , अर्याभदादित्यपि कि नोच्यते ? अय शब्दप्रवृत्त्यपेक्षयाऽयाभद उच्यते तदा सावसिद्धो व्यावृत्तिभदस्य दर्शितत्वात् । तेनायमय -उपदर्शित साक्षात्कृत्य जनितानुरूपनिश्चयमयं प्रवत्तनद्वारेण बाह्याया प्राप्ते साक्षाद योग्यतया वा निमित्तता गच्छत सवादक मिति । वास्तवस्तु प्रवत्तंक प्रापकयो प्रमयाधिगति- लक्षणात्प्रदर्शनव्यापारादन्यो व्यापरो नास्तीति न प्रवतयितृत्व प्रापयितृत्व च प्रयोजक व्यापारोनयोभिन इति । ज्ञानम्-BN ·११] प्रमाणलक्षणम् । अत एव २चार्याधिगतिरेच प्रमाणफलम। अधिगते चार्थे प्रवर्तित पुरुष प्रापित श्चाथ। तथा च सत्याधिगमात समाप्त प्रमाणव्यापार। अत एव 'चानधिगतविषय प्रमाणम। यनव हि ज्ञानेन प्रथममधिगतोऽथ, तेनव प्रवर्तित पुरुष, प्रापितश्चाथः । तत्रय चार्थे किमन्यन ज्ञानेनाधिक कायम् ? अतोऽधिगतविषयमप्रमाणम । स्यान्मतम-यद्यधिगतिरेवोत्तरेषामपि फल स्यात तदोपयोगान्तराभावाद भवेदप्रामाण्य यावता प्रवत्तकस्य प्रवृत्ति फलम प्रापकस्य प्राप्तिरिति फलभदनिप्यत्तभि नो व्यापार इत्याह- अत एव-इति । यतो नाथजननद्वारेणाथप्रापण ज्ञानस्य यतश्च न प्रसह्य प्ररणेन प्रवत्तनम, अत एवास्मादेव कारणादयस्याधिगति परिच्छित्ति फलम, न प्रवृत्त्यादि । ननु तत प्रमाणस्य फल व्यवस्थाप्यते यस्मिन सति तदव्यापार परिसमाप्यते। न चाधिगतावपि प्रवृत्ति प्राप्त्योरभावे स परिसमाप्यत इत्याह-अधिगते च-इति । चो यस्मादर्थे । यस्माद यनाथ सम्यग्ज्ञानन दर्शितस्तत्र तेनाप्रवनिता पि पुरुष प्रवृत्तियोग्योप दानात तद्गतस्य च व्यापारान्तरस्याभावात्प्रवत्तित इत्युच्यते । मत्यथित्वे प्रवननमेव । नानन तावत्प्रवत्तियोग्य कृत इति यावत । अस्तु पुरुपस्तथा प्रवर्तितोऽथस्तु न प्रापित तथा व्यापारान्तरम याधीनमस्तात्याह- प्रापित इति । च पूर्ववत । अर्थोप्यसावप्राप्नोऽपि क्यप्राप्तिको दर्शित इति प्रापित उच्यते । अत एव प्रापणशक्तिरेव ज्ञानस्य प्रामाण्यम । सा च प्राप्यादादात्मलाभनिमित्तति यतो [9] यन प्रवत्तते तदपि प्रापणयोग्यमेव । शक्तिनिश्चयस्त्वयक्रियानिर्भामस्य सवस्यानु मानस्य च स्वत एव । प्रवत्तकाध्यक्षस्य च क्स्यचित्स्वत एव यदभ्यासेन परितो निरस्तविभ्र माशङ्कम यनिद्राद्यनुपप्लुत सद आसनदेशमनारायव्यजकाधीना यथाभिव्यक्ति च वस्तु गृह्णाति । तद्रूपसवेदनादेव सत्याथ निश्चीयते। कस्यचित्तु परतो थक्रियानिर्भासात्मकात स्वत प्रमाणादन्यतो वा यत कुतश्चिनान्तरीयकायदाना मध्यकारवतिभ्रान्तिशङ्कापनोदेन निश्चीयत इति । प्रापितश्चाथमिति क्वचित्साठ । स तु युक्तरूप प्रवृत्तियोग्यीकरणात्प्रवर्तित प्राप्यार्थीपदानात्प्रापितोऽयमित्यकवाक्यतयोपदानात । एवमुत्तरत्रा प्यप एव ठोऽवदात इति । तथा च सति तस्मिश्च प्रकारे सति । समाप्त पयवसान गत । तस्मादधिगमस्य फलत्व युक्तमिति भाव । यतोऽधिगमादन्यत्फल नोपपद्यते जाते च तस्मिन् समाप्यते व्यापार अतो स्मात्कारणाद अनधिगतो ज्ञानान्तरेणापरिच्छिन्नो विषयोर्यो यस्य तत प्रमाण भवति । ननु अधिगतविषयमुदीचीन ज्ञान तत्रार्थे किञ्चिदधिक्मादधान प्रमाण भविष्यति । न हि विषयभदादेव प्रमाणभदोऽपि तूपयागभदादपीत्पाह-पनव-इति। हियस्मात । पूर्वाद् योग्य तया प्रवत्तित प्रापित इति चोक्त तत्रव पूवनानादधिगते किमधिकमतिरिक्त कार्य कतव्यम् . २ 'यत एव प्रवतकत्वमेव प्रापकत्व प्रवतकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदशकत्वम-टि. अत एवार्या B 3 यत एव समाप्ता प्रमाणव्यापृति-टि. ४ अत एवानधि A P HEN ५ तत्रवाणे A P E H N ततो A BCD P HEN ·२० प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेदः। [ १.१. यस्माद् यस्मिन्नय - 'तत्र योऽयों दृष्टत्वेन ज्ञातः स प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयीकृतः । प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारित्वव्यापारो' विकल्पेनानुगम्यते तस्य प्रदर्शकं प्रत्यक्षम्; तस्माद् दृष्टतया शात प्रत्यक्षदर्शितः । अनुमान तु लिङ्गदर्शनानिश्चिन्वत् प्रवृत्तिविषयं दर्शयति । न किञ्चित् । आद्येनैव कर्तव्यस्य कृतत्वादिति भाव । अतोऽस्माद् हेतोरधिगतविषयं तदधि- गन्तृमजातीय विजातीय वा न प्रमाणम् । तेन प्रमाणसम्प्लवो नाम नास्त्येवेति प्रकाशितम् । ननु च प्रबन्धेनानेन प्रवृत्तिविषयोपदर्शक सम्यग्ज्ञानमिति दर्शितम् । वक्ष्यमाणया नीत्या प्रत्यक्षानुमाननामनी द्वे सम्यग्ज्ञाने । तत्र यदि समानमनयो प्रवृत्तिविपयोपदर्शन तदिद प्रत्यक्ष सत्रमाणम्, इदमनुमान सदिति भेदो न स्यात् । अतस्तदनयोरसमानविषयत्वमेव कथितव्यम्। एव च क्स्य क्य तदिति वक्तव्यमित्याह-तत्र-इति। तयो प्रत्यक्षानुमान- योर्मध्ये दृष्टत्वेन ज्ञातो निश्चित । यदि ज्ञात इत्येव क्रियते तदानुमेयोऽपि निश्चित सन् प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयीकृत प्रसज्येतेति दृष्टत्वेनेति कृतम् । अथ यो दृष्ट इति किं नोच्यते ? नोच्यते । क्षणिकत्वादेरपि दृष्टत्वेन प्रत्यक्षविषयत्वादनुमानावताराभावप्रसङ्गादिति । ननु न प्रत्यक्षस्य निश्चयनाद् ग्रहणमपि तु प्रतिभासात् । तत्किमुच्यते ज्ञातो निदिचत इत्यागधाह-यस्माद् इति । विकल्पेनानगम्यतेऽनुस्रियतेऽध्यवसीयते पक्ष्यामीत्याकारेण । तस्माद् दृष्टत्वेन ज्ञात इत्युच्यते। विकल्पेनेति तत्पृष्ठभाविनाऽनुरूपेणेति द्रष्टव्यम् । अननु- रूपविकल्पानुगतव्यापारस्य तत्राप्रामाण्यात् क्षणिक्त्व इव । एव ब्रुवतश्चायमभिप्राय - साव्यवहारिकस्य प्रमाणस्येद लक्ष[9b] णमुच्यते । ततो वस्तुवृत्त्या प्रकाशमानमप्यनुरूपवि- कल्पनाविषयीकृत सदप्रतिभासमान नातिशेते, व्यवहारायोग्यत्वात् । एव तद्ग्राहकमपि तथाविषविकल्पनाननुगम्यमानव्यापार व्यवहारयितुमपर्याप्त सत् तृणस्यापि कुब्जीकरणेऽसमर्थ- मग्राहक नातिवर्तते। तेन यदुक्त प्रदर्गक्त्वमेव प्रवर्तकत्वादीति, यच्चोक्तम्-अधिगतिरेव फलमिति तदनुरूपनिश्चयानुगतव्यापारमनुरूपनिश्चयानुगताविति द्रष्टव्यम् । एव यत्र यत्रोच्यते प्रत्यक्ष वस्तूपदर्शक वस्तुग्राहकमित्यादिना शब्देन तत्र सर्वत्रानुरूपनिश्चयानुगतव्यापारमेव बोद्धव्यम् । अथैव सति विकल्पस्यापि प्रामाण्य प्रमज्येतेति चेत् । एतत्स्वयमेव धर्मोत्तरेणाशक्य निराकरिष्यत इति नेहाच्यते। यदि प्रत्यक्षमेव प्रवृत्तिविषयमुपदर्शयति अनुमानमप्येव तदा १ एव सामान्येनाविमवादक सम्यग्ज्ञान प्रतिपाद्य विशेपेण प्रत्यक्षानुमाने स्वव्यापार कुर्वता सम्यग्ज्ञान भवत इति दर्शयनाह-टि. विषय कृत B.C. D. ३ तत्पृष्ठभाविना विकल्पेनावसीयते। एतदुक्त भवति–प्रतिभासमानार्थाध्यवसाय कुर्वत् प्रत्यक्षप्रमाण मवादकमित्यर्थ-टि. ४ अनुभूयते-टि० ५ निश्चित-टि० 'लिङ्गदर्शन लिङ्गजातम् । तच्च वह्नयव्यभिचारि धूमनिश्चय जनयति] सामान्येन साध्याविनाभावित्वस्मरणजातम्-यथा धूम प्रत्येक्षण गृहीत्वा सर्वत्राय वह्निज इति स्मरण विकल्पयत्-टि० तस्मात्-टि. ७ ·प्रमाणलक्षणम् । तथा च प्रत्यक्षं प्रतिभासमान नियतमर्थ दर्शयति । अनुमान च लिङ्गसम्बद्ध नियतमर्थ दर्शयति । अत एते 'नियतस्यार्थस्य प्रदर्शक । तेन ते प्रमाणे । मान्यद्विज्ञानम् ।। प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयत् प्रापकम् । प्रापकत्वाच्च प्रमाणम् । कथं भेदव्यवस्थेति ? आह–अनुमान तु-इति । तुः प्रत्यक्षादनुमानस्य वैधर्म्यमाह। प्रत्यक्ष न स्वय निश्चिन्वत् प्रवृत्तिविपय दर्शयति किन्तु निश्चाययत् । अनुमान तु स्वयमेव निश्चिन्वदिति । T- 7 विनाभूत . 'सर्वत्र साध्याविनाभूतमिति' स्मरणपुर सर वा क्वचित् स्वरूपग्रहणमिह विवक्षितम् । ननु च प्रत्यक्षानुमानज्ञानव स्यापि ज्ञानस्य यथा प्रवृत्तिविषयप्रदर्शन तथा किं न प्रदर्श्यते । अथाप्रामाण्यान्नोपदर्यते। कथ पुनरप्रामाण्यमन्यस्य ? अनियतप्रवृत्तिविषयप्रदर्शक- त्वादिति चेत् । तहि प्रत्यक्षानुमानयोरपि तथात्वेन प्रामाण्य न स्यादित्यागूर्य ज्ञानान्तराद् भेदमनयोर्दर्शयन्नाह तथा च-इति । तस्मिश्च प्रत्यक्षस्य स्वव्यापारानुसारिविकल्पोपजननेन निश्चयनात्, प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनप्रकारे ........ मन्यदा लिङ्गदर्शनात्स्वय निश्चयेन प्रवृत्ति- विषयप्रदर्शनप्रकारे। प्रत्यक्ष ज्ञान प्रतिभासमानं स्वरूपेण प्रकाशमान नियतमर्थक्रियाक्षमे भावरूप- एव व्यवस्थित दर्शयति । तेन नानर्थ नाप्यनियत दर्शयतीत्याकूतम् । अनुमानं च नियतमर्थ दर्शयति । चः प्रत्यक्षेण सममनुमान नियतप्रदर्शकत्वेन समुच्चिनोति । लिङ्गसम्बद्धम् इति हेतुभावेन विशेषणम् । तदयमर्थः-~यस्माल्लिङ्ग विजातीयव्यावृत्तेऽर्थेऽर्थक्रियाकारिणि तादात्म्येन तदुत्पत्त्या वा सम्बद्धमायत्त तस्मात् तत्प्रभवमप्यनुमान नियत दर्शयति अध्यवस्यतीति । तेनानु- मानमपि नानथं नाप्यनियत भावात्मन्यभावात्मनि का दर्शयतीति प्रकाशितम् । इयास्तु विशेपोऽनुमान सम्बन्धग्रहणकालदृष्टसाधारण रूपमाश्रित्योदयमान स्वलक्षणमध्यवस्यदपि न सन्तानान्तगसाधारणमध्यवस्यतीति प्रवृत्तिविषयापेक्षमपि सामान्यविषयमेव । प्रत्यक्ष तु प्रवृत्तिविपयापेक्षमप्यसाधारणविषयमेव । सन्तानान्तरासाधा[10a] रणेनैव रूपेण विषयस्य निश्चायनादिति । इदानी यस्यायमाशय -'अस्तु प्रत्यक्ष नियतार्थदर्शकम्, अर्थस्य साक्षात्करणान्; अनुमान तु परोक्षार्थस्यासाक्षात्करणात्कथं नियत दर्शयति ? तस्मान्न द्वयोनियतार्थप्रदर्शकत्वम्, अपि तु एकस्यैवं' इति । त सामनिपेधवादिन प्रत्युपसहन्नाह-अत इति । यस्माद् वस्तुप्रकाशात् प्रत्यक्ष नियत दर्शयति । परोक्षस्यान्तरा साक्षादनवभामेऽपि तत्सम्बद्धतया चानुमानं कार्य- स्वभावजमेकान्तनियत भावम् , अनुपलम्भजमेकान्तनियतमभाव तयाभूनं दर्शयति । अतोऽस्माद् हेतोरेते द्वे अपि तथारूपे। ततोऽनेन सामस्त्यनिपंधस्य निषेध उपमहृतः । अन्यथा व्याख्यायमाने तु यतोऽस्तु(यतस्तु) नियतमय प्रदर्शयतोत एते नियतार्थोपदर्शके इत्यर्थः स्यात् । एतच्च परिस्फुटस्यैव स्फुटीकरणमनर्थकमापद्यतेति । नियतार्थस्य B. 3 oर्थमुपदर्श C. D. B. २ शब्दोपमानादिकम्-टि. मूक्ष्मत्वात् न पठ्यते। ४ ·यया प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [११, आभ्यां प्रमाणाभ्यामन्येन च जानन उदशितोऽर्थ कश्चिदत्यन्तविपर्यस्त.। मरीचिकासु जलम् । 'स चासत्वात् प्राप्नुमशक्य ! कश्चिदनियतो भावाभवयो । सशयार्य । न च भावाभावाभ्या युक्तोऽयों जगत्यस्ति । ततः प्राप्तुमसरयस्तादृशः । सर्वेण चालिङ्गन' विकल्पेन 'नियामरुमदृष्ट्या प्रवृत्तेन भावाभावयोरनियत पया 7 - भवतामत नियतार्योपदमक, प्रमाण तु क्यमित्याह--तेन-इति । तेन नियतार्थप्रदर्ग- कत्वेन ! नियतापप्रदशक्रवाभावान वि नाप्रामाण्यमनया गदिनम् सत्यपि तस्मिन् स्थ तत स्यादिति भाव । अनयो प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनप्रकारापदगने तदन्यस्य ज्ञानस्य च तदप्रदर्शने यद् बुद्धिस्थमामीत , तदिदानी नान्यदि यादिना भिव्यक्ति । नाम्य विज्ञान प्रमाणमिति वचनविपरिणामेन सम्बध । यद्यव ज्ञानत्वाविभपादमू अपि प्रमाण मा भूतामित्याह-प्राप्तम् इति । आदशमदिति हेती गनुविधानादतुपदमेनत । तेनायमर्थ - यत प्राप्तु शक्यमयमादयति तन प्रत्यक्षादिक प्रापकमिति । भवतु प्रापरम प्रमाण तु रस्मादित्याह-प्रापरत्वाच-इति । चोवधारण । ननु आभ्यामन्यनापि दर्शितोष शपयप्रापण एव नतम्नदुपदावमपि किं न प्रापक प्रापरत्वाच्च किं न प्रमाणमित्याह-प्रमाणाभ्याम इति । चो यस्मात । अत्यन्तग्रहणन सशयज्ञानविषयाद दिगप दशपनि । तथाविधोऽपि किन प्राप्यत इत्याह-स च इति । चो यस्मादर्थे । नियतोपदर्शवत्वेऽप्यनर्योपदर्शक्त्वादप्रामाण्यमस्य दर्शितम् । यदि कश्चि दीदृशम्तदन्यज्ञानविषयोऽन्यादृशो भविष्यति। तदुपदाक च प्रमाण भविप्यतीत्यत आह- कश्चिद इति । सशयार्थ मायालम्बन स्थाणुवा पुरुषो वति हि प्रत्यय स्थाणुमुल्लिख्य प्ररुपो वेत्यालम्बयस्तदभावमुखिति । तत स्याण्वभावाव्यभिचारिण पुरुप पुरुष (पा)- भावाव्यभिचारिण च स्थाणमवस्यन्न भावे नाप्यभाव(व) नियत स्थाणु पुरुष वा दर्शयतीति भावाभावयोरनियत दर्शयति । यत एवायमेकान्तनियत दयितुमनीशानो दोलायते, तत एव साय इत्युपपद्यत इति । अय विपर्ययार्थोऽमत्त्वान प्राप्यताम, अय तु कस्मान प्राप्यत इत्याह-न च इति । चो यस्मादर्थे। ननु भवतु मशयविपर्यययोरग्रामाण्य [10b] कि नछिनम एतदतिरिक्त प्रत्यक्षानु- मानाभ्यामन्यत्प्रमाण भविष्यतीत्यागडक्याह--सर्वेण च-इत्यादि । चो यस्मात् । सर्वान्त 2 १शब्दादिना-टि० अपन ज्ञानन EN 3 प्रदशितो ACPN अर्थ -टि. यो तच्च) यया C अनियनोऽर्थ-टि. 'मानसविकल्प-टि. 'चालिङ्गजन C D A B P H E N ५ लिङ्गम्-टि. सत्त्वामत्त्वयो- १० ·प्रमाणरक्षणम । एवार्थो दशयितव्य । स' च प्राप्तुमशक्य । तस्मादशक्यप्रापणम–अत्यतविपरीतम, भावाभावानियत चाथ दशयद अप्रमाणमयज्ज्ञानम । अथक्रियाथिभिश्चाथक्रियासमथ'. वस्तुप्राप्तिनिमित्त ज्ञान मृग्यते । यच्च तमप्यते तदेव शास्त्र विचायते। ततो थक्रिया समयवस्तुप्रदवाक सम्यग्ज्ञानमः । गतत्वादनुमानस्यापि नथात्व स्यादित्याह-अलिङ्गन-इति । नास्य लिङ्गमत्पादकत्वेन विद्यत इत्यलिङ्गम। यद्यलिङ्गन मवण नत्करणीय तदा प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो पि विकल्पस्य तदा ज्यातमित्याह-नियामकम इति । विषयाधीना हि नियताथपरिग्रहां ज्ञानस्यत्यर्थों नियामक । तमदृष्टवा । ननु कि प्रत्यक्षपृष्ठमाव्यपि नियामकमथ दृष्टवा प्रवनत यन तादरूप्यविरहादन्यपा विकल्पाना तथात्वमाशडक्यते । उच्यते । प्रवृतनत्यत्रातभूतो णिजों द्रष्टव्य । ततोऽयमथ नियामकमदृष्टवा प्रवत्तितेनति । तथा च सति प्रयक्षपृष्ठभावी विकल्यो नियामक दृष्वव प्रत्यक्षण प्रत्ययन प्रवत्यत इति तथात्वेन परिहृतो भवति। इतरे त्वरिङ्गविकल्पा यन प्रवत्यन्ते जायन्ते न तेन साक्षानियामको दृष्ट इति तेपा तथात्वानुषङ्ग । अन्य तु अनुमाननिवत्यथमलिगति योजयित्वा कथ पुनरवसायात्मकनाप्यलिङ्गन तेनव करणीयमित्याशय नियामकमदष्ट वेत्यस्य तु हेतुभावेन विशपणत्वानियामकमदृष्टवा प्रवत्तत्वादित्यथ इति व्याख्याय तात्पर्याथमपि दायन्ति । यद्यपि गन्दादिजमानो विक पा नोभयपक्षसस्पान दोलायन्ते तथापि ते नियामकानाथयण प्रवत्तमाना न यौक्ति(क्त)सायरूप तामतिवत्तन्त इति । पूवव्याख्यान प्ययमेवाशय । सवस्य तस्य समुदाचरतोविरुद्धयोराकार योरभावे पि युक्त्या द्वितीयाकारानुप्रवंशात्सशयरूपत्वन भावाभावानियतार्थोपदाकत्वमिति । एके तु नियामक विकल्पयितव्य वस्तुनातरायक वस्त्वदृष्टवा प्रवृत्तनति योजयन्ति । अलिङ्गनति चास्यवाथस्य हेतुभावेन विशपणमाहु । उभय पि तु प्रत्यक्षपृष्ठभाविविकल्पेनाति प्रसङ्गमनधिगतार्थाधिगन्तुर्विकल्प्य(ल्प)स्य प्रामाण्यचिन्ता धिकारेण निराकुवते। तनायमथ- सर्वेण तेनानधिगतत्वा(गतार्था)धिगन्ततयाऽभिप्रतेनैवमवश्यकरणीयमिति । अनियताथप्रदशकमपि तत्प्रापक स्यादित्याह–स च इति। चो यस्मादर्थे । इत्यस्यानन्तर स अवधारणार्थो द्रष्टव्य । सोऽनियतोऽर्थो न प्राप्त शक्योऽशक्यत्वादिति भाव । ननु च तादृटा सव मा भत्यापकम प्रमाण तु कस्मान भवतीत्याशडक्य पूर्वोक्तमेवोप सहरति तस्माद् इति । यस्मात्प्रापकत्वादेव प्रमाण तस्मात । अथस्याशक्यप्रापणत्वेऽत्यन्त विपरीतत्वानित्य (त्वानियत)त्वे हेतू हेतुभावेनानयोविंगपणत्वात । चोप्राप्तिकाथसमुच्चय । कश्चिदत्यन्तरिपयस्त कश्चिदनियत इत्यादयथाक्रममुपसहार -अयज्ज्ञानमिति नान्यज्ञान मित्यस्य । १ अनियतोथ -टि. • समर्यायप्रा A H P N, समथप्रा० BE 3 तदेव तेन शास्त्र BH ४ इति तद् भवति सम्यग्ज्ञानमिति शेष-टि. अशक्य २ ·प्रयम प्रत्यक्षपरिच्छेद । नन 'च देशनियतम, आकारनियत च प्रापयितु शक्यम्। पत्कालं तु परिच्छिन्न तत्काल न शक्य प्रापयितुम् । नोच्यते-यस्मिन्नेव काले परिच्छिद्यते तस्मिन्नेव काले प्रापयि- तव्यमिति । अयो हि दशनकाल , अन्यश्च प्राप्तिकाल' । कितु यत्काल परिच्छिन्न तदेव तेन' प्रापणीयम् । अभदाध्यवसायाच्च सतानगतमक्त्व द्रष्टव्यमिति । अधरात्र काल आगमनकालो यस्य तस्मिन न प्रमाणम् । अथवा योऽधरात्र मुप्तोम्ह्नो मध्यमद्गते सवितरि पुत्रमागत दृष्टवा प्रभाताया रात्री सम्पन्न मध्यदिन तस्मिन्नव च देश तमेव सुत(ठ) प्रागत प्रबुद्धो पि पश्यति । तस्य तज्ज्ञान सयादमात्रभागपि न प्रमाणम, यतोऽधरात्र मध्याह्नम तदानीमनागतमपि पुनवस्त्वागतम्, तेनावगतम् । न चाधरात्र देशकालनियतस्य पुत्रस्य तस्य च कारस्यास्ति सद्भाव । तदा त्वधरान परमायत प्रतिभासकालो यस्य मध्याह्नकालयुक्तवस्तुन इति योज्यम् । एतेन सुप्तस्य केनचित पठयमानं ग्रथ शृण्वतो ज्ञानमसत्याथ व्याख्यातमवसेयम् । यस्माद्दशकार भिनात्मान श्रोतार अथ च श्रोतव्य पश्यति निद्रोपहत । न च तद्दाकारसम्बद्धो स्त । यद्दशकालौ च स्तस्तथा न गृहातीति । अनयैव च दिशा वाजिस्वप्नो पि व्याख्यातो द्रष्टव्य । यतस्तत्रापि घोटवस्वप्न यत्कालदशनवि[12a]पया भावा दृश्यते न तथा सति यत्कालराश्च सन्ति तत्वाला न दृश्यन्ते । अधरावादिपु हि स्वप्नदशनम सूर्योदयादिसम्बद्धाश्च ते भावा दृश्यन्ते। तस्मात्स्वप्ने केषा ञ्चिदनुभूतानामत्यन्तमभावादयक्रियाया नास्ति सत्त्वम् । केचित्तु अथक्रियाकारितया अभिमता सत्यस्वप्न विपया दृष्टकालभदव्यभिचारिणो न सन्त्यवेति प्रकरणाथ । इदमीदृग्विशिष्ट स्वप्नज्ञानमुदाहरनो धर्मोत्तरस्यायमाय -एवविधस्य स्वप्नज्ञानस्य सदथत्वाभिमान केपाञ्चित्मत्यस्वप्नवादिनामस्तीति तदभिमानशमनायद मयोदाहरणीकृतम । न त्वस्माद यस्य स्वप्नज्ञानस्य कश्चिद् विशप । सवस्यैव स्वप्नज्ञानस्य निरालम्बनतया मिथ्याज्ञानत्वादिति । दश नियत इदानी परिच्छिद्यमानम्य यत्काल परिच्छदन तत्कालमेव प्राप्यमाणस्य प्रापणमभि प्रतम् -एव ब्रुवत इति मत्वा स्याथस्यानुपपत्ति चोदयति--ननु च--इति । माकारे नियत च शक्य प्रापयितुमित्यभिदधानोऽनयोरविप्रतिपत्तिमाह । इद तु न सम्भाव्यत इत्याह--यत्काल त-इति। तुना नन्तराक्ताभ्या विधाभ्या वधम्यमाह । य कालोऽस्य परिच्छनस्य तद यथा भवति तथा परिच्छिनम । स कागे यस्य प्रापणस्य तद यथा भवति तथा न शक्य प्रापयितुम । यस्मिन काळे परिच्छिन तस्मिन काले न शक्यते प्रापयितुमित्यथ । एव च ध्रुवताऽनन कालातरग्राहीति यदुक्त तदयुक्तमिति दर्शितम् । सवस्यव ज्ञानस्य एक्शीलत्वादिति । नोच्यत इत्यादिना सिद्धान्तवादी चादकस्यानुक्तोपालम्भमाह । अननापि न किञ्चि ननु देश A PE ३ तदेव प्रा.DA PE ·प्रमाणलक्षणम् । २७ सम्याज्ञान पूर्व कारण यस्याः सा तथोक्ता। 'कार्यात् पूर्व भवत् कारण पूर्वमुक्तम् । कारणशम्योपादाने तु पुरुषार्थसिद्ध साक्षात्कारण ४गम्येत। पूर्वशब्वे तु पूर्वमात्रम् । त्कारणमुक्तम् । तत कि त्वयंव नोच्यत इति पार्श्वस्थ प्रत्यस्यैवाभिप्राय प्रकाशयति -अन्यो हि-इति । होति यस्मात् । यद्यव नोच्यते तहिं कि नामोच्यत इत्याह-किन्तु इति । निपातानिपातसमुदायोऽय केवलमित्यस्यार्थे । ननु अमगतमिद वाक्यम। न हि यदव परिच्छिनमित्यस्ति यनवमुच्यत । यत्काल तु परिच्छिन तत्काल मिति तु युक्त वक्तुम् न तदवेति । सत्यमेतत । केवल बोध यत्न करणीय । यत्कालमित्यनन हि तत्कालमिति प्राप्त तदवेति तच्छब्देन वस्तुविपयो यच्छब्द आकृप्यते। ततोऽयमर्थ -~यत्कार परिच्छिन यद् वस्तु तत्काल तदेव वस्तु प्रापणीयमिति । अहो गडप्रवेशेऽक्षितारानिगमो जात । एव खलु वाक्य स्यात् समर्थितम्, पूर्वपक्षात्पुनरस्या- विशेप प्राप्त । अस्ति विशषो महान, केवल भवता न समीचीन निरूपित । तथाहि पूर्वपक्षावस्थाया यत्काल तत्काल इति चात्र बहुव्रीहिणा परिच्छेदनलक्षणा प्रापणलक्षणा च निया भिधीयते । इदानी पुनर्वस्तुतो नायमर्थ । यद् वस्तु यन कालेन सम्बद्ध परिच्छिन्न तदेव तेन कालन सम्बद्ध स्वरूपेण प्रापणीय तदाऽयदा था। परिच्छदस्य यादृश कालस्त- स्मिन् काले यद् विद्यमान तदेव प्रापणीयमिति यावत् । ततश्च परिच्छदका[12b]ला सतो यद् ग्राहक तन प्रमाणमित्यवतिष्ठते। नोच्यते यस्मिन् काल इत्यादिना च यदतदुक्त तद् बाह्यप्रापणाभिप्रायेण द्रष्टव्यम् । परमार्थतस्तु ज्ञानस्य प्रदशनादन्य प्रापणव्यापारो नास्तीति यस्मिनव काले परिच्छिद्यतेऽर्थस्तस्मिन्नव काठे प्राप्यत इति । एतच्चानतरमेवाननैव विस्तरेण प्रतिपादितमिति स्ववचनव्याघातोऽन्यथाऽस्य स्यादिति । नन्वेवमपि परिच्छेदकालवतिन प्रापण न सम्भवत्यव । सर्वस्यैव विपयस्य क्षणि- कत्वात् । तथा चोपदर्शितार्थप्रापकत्व नाम कस्यचिदपि ज्ञानस्य नास्तीत्यसम्भवितव सम्यग्ज्ञान- त्वलक्षणस्य स्यादित्याशडक्याह--अभेदेति । अभेदेनकरूपत्वेन तदेवेदमित्याकारणाध्यवसा- यात् । उपादानोपादयकृतक्षणप्रबन्ध सन्तानस्तद्गतस्तदाश्रित । अयमस्य भाव-साव्यवहारिकस्यैह प्रमाणस्य लक्षणमुच्यते । तेन नेकान्तेन वस्तु स्थितिरपेक्ष्यते । तत्र यद्यपि वस्तुस्थित्या परिच्छिन प्राप्ययोर्नानात्व तथापि व्यवहारो निरन्तरापरापरोत्तरविद्यावशाच्च हेतुफलरूप क्षणप्रचय तदेवेदमित्यकत्वेनाधिमुञ्चन्ति तत परिच्छदकालभाविन प्रापण सम्भवत्यव । इति सम्यग्ज्ञानपदव्यारयानपरिसमाप्तौ । तदनेन प्रबन्धन सम्यग्ज्ञानपद व्याख्यायाधुना पूर्वशब्द च्याचिख्यासुस्तेन सार्धमस्य विग्रहमाह- सम्यग्ज्ञानम् इति । कथ पूवशब्द कारण वत्तत इत्याह-टि. शब्दापादाने AB ३ अव्यवहितम्-दि. ४ मन्यते AH.

·२४ प्रयम. प्रत्यक्षपरिन्दः। [१.१. यच्च तेन' प्रदर्शितं तदेव प्रापणीयम् । अर्याधिगमात्मक हि "प्रापकमित्युक्तम्। - स्यादेतत्-शक्यप्राप्तिकार्योपदर्शकमेव सम्यग्ज्ञान [11a] नान्यदिति निनिमित्तमिदम् । तथा चान्यदपि किं न परीक्ष्यत इत्याह-अयंक्रियायिभिः-इति । घो यस्मात् । अयंस्य दाहादे, क्रिया निष्पत्ति । तामयंयन्तीति तया। एतरक्रियाया शक्तस्य वस्तुनः प्राप्ते- यग्निमितं तन्मयतेऽन्विष्यते । अप्रियायित्वादेव च तदन्वेपणमेपामवसेयम् । तश्च प्रेक्षावद्भिरिति प्रकरणाद् द्रष्टव्यम् । इतरवार्थक्रियापिभिरप्पप्रेक्षावद्भिमिप्याज्ञानमपि निभाल्यत इति तत्परीक्षाऽप्यापतेत् । यदि नाम तैस्तन्मग्य तथापि तदितरदपि ज्ञान किं न परीक्ष्यत इत्याह यच्च-इति । चोऽवधारणे। विचार्यते परोक्ष्यते। ईदृश तत्सम्यग्ज्ञान प्रवत्तंक यदनुसरन्ति भवन्त इति विभज्य प्रतिपाद्यते । अयमस्याशय -न व्यसनितयाञ्चायेंग ज्ञान विचार्यते। किन्तर्हि ? अर्थक्रियार्थिजनानुरोधेन । ते तथाभूतमेव ज्ञान मृगयन्ते नान्यदिति तदेव विचार्यत इति । तदेवेति च मुख्यवृत्त्यभिप्रायेणोक्तम् न तु मिथ्याज्ञान शास्त्रेऽस्मिन् न विचार्यते एव । प्रसङ्गात्तु तस्यापि कल्पनाप्रभृती विचारसम्भवादिति । ननु शक्यप्रापणार्थोग्दर्शकमेव सम्यग्ज्ञान कुतो व्यवस्थाप्यते नान्यदिति प्रश्ने किमिदम- प्रकृतमुच्यत इत्याह-तत इति । यतोऽर्थक्रियार्थिना प्रेक्षावता नान्यन्मृगयणीयम् । तदन्वेषणीय- मेव विचारणीयम् , व्यसनितया विचारासम्भवात् । ततोऽयंनियासमर्थस्य वस्तुनः प्रदर्शक सम्यग्ज्ञान नान्यदिति अर्थात् । अस्तु सम्यग्ज्ञानमीदृशमेव । तत्पुनरन्यदुपदर्य अन्यत् प्रापयदपि कि न सम्यग्ज्ञान सत् प्रमाण व्यवह्रियते ? तथा च पीतसख्या(शखा)दिज्ञानमपि प्रामाण्यानापति । आह-पच्च इति । चोऽवधारणे। अनेन पीतस (शख) सादिज्ञानमप्यशे सवादात् प्रमाणमिति यत्कश्चि- दिष्टि तदपि सम्यग्ज्ञानव्यवच्छेद्यमिति दर्शयति । ननु चानुक्तसममिद पीतशङ्खादिज्ञानेनानुपदशितस्यापि शुक्लशडखम्य, जलज्ञानेनानुप- दर्शितस्यापि मरीचिकानिचयस्य प्रापणदर्शनात् । नंतदस्ति। यतो न तज्ज्ञानपूर्विका सा प्राप्ति., तस्याऽज्ञातवस्तुविषयत्वात् । न च तेन शुक्लशह्ववस्तु मरीचिवस्तु वा ज्ञातम् । यथा तु ज्ञानान्तरादेव तथाविधार्थप्राप्तिनं ततस्तथा अनेनैव प्रामाण्यपरीक्षाया निर्लोठित मिति नेहोच्यते । - . . ज्ञानेन-टि. ३ तदेव तेन प्रा. C. D. ननु च यदि उपदर्शितार्यप्रापणात् प्रमाण सम्यग्ज्ञान शुक्लशद्धे पीतज्ञान कुञ्चिका- विवरमणिप्रमाया मणिज्ञानम् , अर्धरात्रे मध्याह्नकालग्राहिस्वप्नज्ञान च प्रमाणमाप्नोति । एभिरुपदर्शितार्थस्यार्थमात्रस्य प्राप्तेम्ततश्च सम्यग्ज्ञानमित्याशडक्याह-टि. ४ अर्थाधिगमात्मक्त्व हि प्रापकत्वमि० C.D अर्थक्रियासमर्थवस्त्वधिगमात्मकत्वम्-B. ५ प्रापणमि. N.

·प्रमाणलक्षणम् । २५ तत्र प्रदर्शितादन्यद्वस्तु भिन्नाकारम् , भिन्नदेशम् , भिन्नकाल च । विरुद्धधर्मससर्गाद्धि अन्यद् वस्तु। देशकालाकारभेदश्च विरुद्धधर्मससर्ग । तस्माद् अन्याकारवद्वस्तुग्राहि' नाकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम्। यथा पीतशतग्राहि शुक्ले शङ्के। देशान्तरस्थप्राहि च न देशान्तरस्थे प्रमाणम् । यथा कुञ्चिकाविवरदेशस्थाया मणिप्रभाया मणिग्राहि ज्ञानं नापवरकस्यै मणौ। कालान्तरयुक्तग्राहि च न कालान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम् । यथार्द्धरा मध्याह्नकालवस्तुमाहि स्वप्नज्ञान नार्धरात्रकाले वस्तुनि प्रमाणम् । भैद एव स्यात्, तदेव तेन प्रापणीयमिति कुत एतदित्याह-अर्थाधिगमेति । हिर्यस्मात् । मिति प्रदर्शनादीना वस्तुतोऽभेद प्रतिपाद्य अत एवार्याधिगतिरेव प्रमाणफलमिति अनैन प्रकाशितत्वात् । न तु साक्षादभिहितम् । यद्यन्यदधिगम्यान्यत् प्रापयेत् तदा प्रदर्शनप्रापणयो- अभेदश्च प्रतिपादित इति भाव । कय पुनरधिगतिरेव फलमित्यनेन तथात्वमस्योक्तम् । यत प्रापकत्व प्रामाण्य फल च तदव्यतिरिक्तमिति । अथवा प्राप्तु शक्यमर्थमादर्शयत्प्रापकमित्यनेनैवमुक्तम् । तथाहि तादृशमर्थमादर्शयदिति परिच्छिन्ददित्यर्थ । परिच्छेदश्च प्रापकत्वान भिद्यत इति । भवतूपदर्शितार्थप्रापकत्वमव सम्यग्ज्ञानम् । यत्तु तदेव प्राप्य वस्तु शहादिक पोतरूपतया प्रदर्शयति तत्कथमसम्यग्ज्ञानमित्याह-तत्र-इति । तत्रेति वाक्योपक्षपे चैतत् । प्रदर्शिताद् रूपाद् भिनाकारादि सद् वस्त्वन्यदित्यन्यत्व विधयम् । आकारादिभिनमपि न ततोऽन्यत्, तदवेद- मित्यव्यवसायादित्याह-विरुद्धेति । हियस्मात् । यदि विरुद्धधर्माध्यासादन्यत्वम्, न तर्हि देशादिभेदादित्याह-देशेति। चो यस्मादर्थे । भवत्वेद तथाप्याकारादिभिन्नग्राहि- ज्ञानमाकारान्तरादियोगिनि वस्तुनि किन प्रमाणमित्याह-नस्माद् इति । यस्मात्सम्यज्ञानेन यदेव हि दर्शित तदेव प्रापणीयम्, आकारादिभिन च ततोऽन्यत् तस्मात् । किमिव क्व न प्रमाणमित्याह-यति। भिनदेशग्राहिण का वातत्याह-देशान्तरेति । किंवन प्रमाणमित्याह-यथेति । अव(प)वरकशब्देन देशविशेपो लयनोदरादिशब्दवाच्य उच्यते । अपवरकशब्दस्याप्यतदर्थस्य भावात् । अपवरकदेशस्य इति पाठेऽपि न दोष । भिनकालग्राहिण का व्यवस्था इत्याह-कालान्तरेति । उपदर्शनकालादन्येन कालेन व्यावहारिकेण युक्त सम्बद्ध तग्राहि भिनकालवस्तुग्राहीति यावत् । च पूर्ववत् पूर्वेण सहेदम- प्रामाण्थेन समुच्चिनोति । तदुदाहरन्नाह—ययेति । अयमस्यार्थ ---अर्धरात्रे निद्राणस्य मध्याह्न- कालप्रतिभासमनुभवतो वणिज्यागतमुतवस्तुदर्शनहृषितरोम्ण एव झटिति बोधे काकताली- यन्यायेन च सत्यपि पुत्रोपलम्भे तज्ज्ञान न प्रमाणम्। तत्खलु परमार्थनार्धरात्रकालसम्बद्ध मध्याह्नकालाकलित च प्रतीतमिति मध्याह्नकालत्वेनावभासनादेव च मध्याह्नकाल तद्वस्तूक्तम् । 'न्याकारवस्तुग्राहि--B.C D २ वरकदेशस्थे-A B.CD PEH.N. . अर्धरात्रकालवस्तुन N अर्धरात्र कालो यस्य मध्याह्नकालवस्तुन टि० । ४ ·२८ प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेद। [१... विविध च सम्यग्ज्ञानं-अयंक्यिानि सम्, अभ्यिासमय च प्रयतकम् । 'तयोमध्ये पत् प्रवर्तकं तदिह परोक्ष्यते । तच्च पूर्वमात्रम् । न तु साक्षात्कारणम् । सम्यग्जाने हि सति पूर्वदृष्टस्मरणम् । स्मरणादभिलाप.। अभिलापात् प्रवृत्तिः। प्रवृत्तश्च प्राप्तिः । ततो न साक्षादेतुः । ननु पुरुषार्थसिद्धि सम्यग्ज्ञानस्य प्रयोजन कार्यत्वेन । तथा च सम्यग्ज्ञानकारणिकेति वक्तुमुचित तत्किमेवमुक्तमित्याह-कार्याद् इति। अनेन व्यवस्थावाची सप्नेव पूर्वसन्दः कारणे वर्तत इति दर्शयति । अय भाव-करोतीति भवदिति 'लक्षणहेत्वो क्रियाया' [पाणिनि ३ २ १२६] इति हेतो शतुविधानात् हेतुपदमेतत् । यद्येव कारणाब्द एव क्रियतामित्याह-कारणेति । कारणमुच्यते, न त्वकुर्वद्रूपम् । अकुर्वति पुन कारणव्यपदेश वारणकारणत्वादौपचारिक । न च मुख्ये सम्भवति अमुख्य प्रत्ययो युज्यते। ततो यदेव ज्ञानमव्यवधानेन पुरुषार्थसिद्धेनिबन्धन तदेव कारणशब्देन प्रतीयतेति । यदि पूर्वग्रहणेऽप्येव प्रत्ययस्तदा को विशेष इत्याह-पूर्वशम्ब इति । तु कारणशब्दाद् विशेषमस्याह । पूर्वमात्रमिति साक्षात्कारणमितरच्च । ननूभयो सम्भवे साक्षात्कारणपरिहारेणेतरग्रहणाय पूर्वशब्द शोभते न चैवमस्ति । सर्वस्यैव पुरुषार्थसिद्धि प्रति साक्षात्कारणत्वादित्याह-द्विविधञ्च-इति । चो यस्मादर्थे । कथ वैविध्यमित्याह-अर्थक्रियेति । निर्भासतेऽस्मिनिति निर्भासः । अर्थक्रियाया निर्भासो यस्मात् तत् तथा। यत साधनज्ञानादनन्तर दाहादिप्रतिभासज्ञानमुत्पद्यते तदेवमुच्यते । केचित्तु क्षणेन कार्यकारणव्यवहारस्याग्दिर्शनेन कर्तुमशक्यत्वाद् दाहादिप्रतिभासमेव ज्ञानमव ब्रुवते। अर्थक्रियाया [13a]निर्भासोऽस्मिनिति कृत्वा । अपरम् अर्थक्रियासमर्थं च प्रवर्त. कम् । यत् प्रवृत्तिसमधिगम्यार्थक्रियागोचर तदेवमुक्तम् । चोऽयक्रियानिर्भासापेक्षया समुच्चये । अनयो कि परीक्ष्यत इत्याह तयोः-इति। प्रवर्तकमपि साक्षात्कारण तत् कोऽन्यत्र विद्वेपो येनेदमेव विचार्यते। किं वा पूर्वराब्देनेत्याह-तच्च-इति चो यस्मात् । प्रवर्तन्ते तत् सर्वमर्थप्राप्तेर्व्यवहित कारणम् । अतश्च सम्भव- त्प्रतिबन्ध तत् प्रवृत्त्यङ्गत्वात्पूर्वमात्रम्, न त्वनन्तर कारणमिति । पूर्वमात्राभिधानेन सान्तरम् । अमुमेव द्रढयन्ताह-म तु-इति । तुर्विशेषार्थ । कुत एतदित्याह-सम्यज्ञान इति । हि- यस्मात् । तस्मिन् सम्यग्ज्ञाने प्रकरणात् माधननिर्भान सति । स्मृतिबीजोपजननयोग्यज्ञान- ज्ञानस्य दाहादे स्मरणम्। ततोऽभिलाष-तत्प्राप्तीच्छा । तत प्रवृत्ति प्रवर्तकज्ञानोपदर्शितमर्थ प्राप्तुकामा च्यापारसहाया बुद्धि । तस्याश्च प्राप्तिरूपादित्सितलाभ । यस्मात् स्मरणादिना व्यवधान तत तस्मात् न साक्षात् हेतु प्राप्तेरुपायः पुरुषार्थसिद्धेरिति प्रकरणात् । अयमाशय-यत 'किमनन्तरकारण ज्ञान भवति यदपेक्षया व्यवहितस्य ग्रहणार्य पूर्वग्रहण कृतमि- त्याह-टि. २ तयोर्यत्-A. P H. E. N.

·१.१.] प्रमाणलक्षणम् । अर्थक्रियानि स तु यद्यपि साक्षात् प्राप्ति , तथापि तन परीक्षणीयम् । यत्रंव हि प्रेक्षावन्तोऽथिनः साशङ्का, तत् परीक्ष्यते । अर्थक्रियानि से च ज्ञाते सति सिद्धः पुरुषार्थः। तेन तत्र न साशडा 'अर्थिन । अतस्तन्न परीक्षणीयम । तस्मात् परीक्षाह. मसाक्षात् कारण सम्यग्ज्ञानमादर्शयितु कारणशब्द परित्यज्य पूर्वग्रहण कृतम् । यदि परम्परयाऽपि प्राप्तिहेतु परीक्ष्यते तर्हि साक्षात् हेतुरनितरा परीक्षणीय इत्याह- अर्थक्रियानि समिति। तु प्रवर्तकाध्यक्षादर्थक्रियानि स भेदवद् दर्शयति । यदा प्राप्तिहेतुरिति पाठस्तदा अर्थक्रियानि समित्यस्यान्त्यव्याख्यानपक्षे भिन्ना सतोषादिप्राप्तिर्लोकाध्यवसायसिद्धा या तस्या हेतु । प्राप्तिपाठे तु तद्व्याख्यानानवद्यता। पूर्वव्याख्याने तूपचारात् प्राप्तिहेतु प्राप्तिगब्देन वक्तव्य । करणसाधनो वा प्राप्तिशब्दो द्रप्टव्य । कस्मात् तत् न परीक्ष्यत इत्याह-यत्रैव हि-इति । हियस्मात् । साशडका ससदेहा । आशडका ग्रहणस्योपलक्षणत्वात् सविपर्यासा इत्यपि द्रष्टव्यम् । एव ब्रुवतश्चायमाशय-न व्यसनमेतच्छास्त्रकृतो येन ज्ञानमपरीक्षमाण स्वास्थ्यमलभमान परीक्षते। किन्तहि ? व्युत्पाद्यजनप्रयोजनोद्देशेनायमस्यारम्भ । सशयविपर्यासापसारण च व्युत्पाद्यजनप्रयोजनम् । ततो यत्रैव ते तथाप्रवृत्तयस्तदेव परीक्ष्यत इति । अर्थक्रियानि - सेऽपि ते तथावृत्तय इत्याह-अर्थक्रियेति । चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे । कुतो न तथावृत्तय यन साक्षात्कारणेऽस्मिन् सति सिद्ध पुरुषार्थ तेनानन्तरमेव फलस्यानुभूयमानत्वात् । तदैव सतोपादिगमनाद् वा। व्याख्यानद्वयपि अयक्रियानि स- शब्दवाच्ये द्वये स्थिते द्वयमेतत् शङ्काया कारणम्-अनन्तरफलादर्शनम्, अध्यवसायसिद्ध- भिन्नप्राप्त्यभावो वा। तदभावे तु कय शकरनिति भाव । . मा भूवस्तत्र साशङ्कास्तत् कि सिद्धमित्याह-अत इति । यदि व्यवहित प्रवर्तक पुरुषार्थसिद्धेनं कारण तर्हि कथमुक्तम्-'कार्यात् पूर्व भवत् कारण पूर्वमुक्तम्' इति ? असाक्षात् कारणे चाकारणे कारण[13b]विशेषण साक्षादिति निरर्थक- मित्याशडक्याह-तस्माद् इति। यस्मात् साक्षात् कारणमाशङ्कानास्पद सदपरीक्षणीय तस्माद् यदसाक्षात्कारणमत एव च परीक्षाहं परीक्षायोग्य प्रवर्तक सम्पज्ञानमावशक्तुिमादर्शविष्यामि- इति कारणशब्द विहाय पूर्वग्रहण कृतमाचार्येणत्यर्थात् । एतदुक्त भवतिन्योय कारणशब्दो व्यवहिते कारणकारण वर्तते नाय तत्राभिधायकत्वेन वर्तते करोतीती कारणमिति व्युत्पत्ते । किन्तहि ? तादादुपचारत इति । १०निर्भासे तु-A.C PH N निर्भासात्तु B E D. २ प्रवृतिस्तथापि-A. P H प्राप्तिहेतु तथापि C ३ ससन्दहा-टि. ४ ज्ञाने B P. H साराङका अर्थे ज्ञाते A. P H.

·प्रमाण'क्षणम् । सर्वा चासौ पुरुषाथसिद्धिश्चेति । सवशब्द इह द्रव्यकारस्न्ये 'वृत्तो न तु प्रकारका- स्स्न्ये । ततो नायमर्थ-द्विप्रकारापि सिद्धि सम्यग्ज्ञाननिबन्धनवेति । अपि त्वयमय या काचित् सिद्धि सा सर्वा कृत्स्नवासौ सम्यग्ज्ञाननिबन्धनति ।" मिथ्याज्ञानाद्धि काकताली- याऽपि नास्त्यथसिद्धि । तथा हि-यदि प्रदर्शितमर्थ प्रापयत्येव ततो भवत्यथसिद्धिः । प्रणिहितम् । तथाहि हीयते त्यज्यते न स्वीस्यिते इति हय । हानञ्चास्वीकरणम । न तु गृहीत्वा परित्याग । तेन अहिविषण्टकादीनामपि हान तत्रा[14a] प्रवृत्तिरेव । सा चोपेक्षणीय प्वस्ति। तथा च यदि तस्य स्वीकारो भदेत तदा'हेयत्व सिद्धिमध्यासीत । न च तत स्वीक्रियत इति व्यक्तमय हेतुरसिद्धम्तस्य । न त्वस्माकमसिद्ध । अनुपादेयत्वस्य अस्वीकर्तव्यत्वस्य सिद्धत्वात । - अथानुभवसिद्धस्य तृतीयरा रुपेक्षणीयस्यास्वीकरणमात्राद्धयन साधमक्यप्रतिपादनम युक्तमिति चेत् । प्रियमुक्त प्रियण। न हि वयमपि प्रसिद्धयोहयोपेक्षणीययोरथयोरेकस्वभा वतामातिष्ठामहे । किन्तु क्रियानिमित्तन हेयाब्दनकाभिधानम तथा स्वीकरणार्थेन हानशब्दे नोपेक्षाया अभिाधनमिति किमवद्यम ? एतच्च हेयोपादेयत्वमथस्यकपुरुपैककालापेक्षया प्रत्ययम् । अधुना सिद्धिशब्दस्याथपदेन विग्रह ब्रुवनथमाह-तस्य-इति । लोके सिद्धिनिष्पत्तिरुच्यते यथोदनस्य सिद्धिरिति । तत्कथमेव वण्यत इत्याह हेतुनिबन्धनति । हेतु कारण निवद्धयतेऽस्मिनिति निबधन प्रतिबन्धविषय । हेतुनिब धनमस्या इति विगृह्य हेतुप्रतिबद्धत्यर्थो वक्तव्य । ननु यदि जनकनिव धना सिद्धिरीदृशी तर्हि ज्ञाननिवधना कादृशी भविष्यतीत्याह-ज्ञानति । तु पूवस्या सिद्धरस्या भद दशयति । एव च व्याचक्षाण अथपदव्याख्यान अथ प्रयोजन दाहादि। सिद्धिपदव्याख्यान च तस्य दाहादनिष्पत्ति इति यद् विनीतदेव-शान्तभद्रो व्याचक्षाता तद द्वयमप्यपास्यति। यत स्वहतोरेव वहादेदाहादनिप्पत्तिन तु ज्ञानात तस्य तदकारकत्वादिति । ननु यदि सिद्धिरनुष्ठान तहि हानमुपादान च क्थ सिद्धिरित्याह--हेयस्य च-इति । चो हेतो अवधारण वा। हानमित्यस्मात्परो द्रष्टव्य । द्वितीयश्चकार समुच्चयाथ । किमेव सति सिद्धमित्याह-तत इति। यतो ज्ञाननिबधना सिद्धिरीद्गी ततस्तस्मात्कारणात् । पुरुषाथसिद्धिशब्दाना विग्रहमय च व्याख्याय सम्प्रति सवशब्द व्याख्यातु विग्रहमाह- सर्वा च इति । एव च विगृह्णन यद विनीतदेवेन व्याख्यात सवश्चासौ लोकिको लोकोत्त रस्चासनदेशो दूरदेशश्च पुरुषाथश्चति तथा तस्य सिद्धिरिति' तद दूषयति । एव हि - . प्रवृत्त -D निब धनति A B D PH E 'एवमिति सम्यग्ज्ञानवत्-टि. ३ न च प्र० BH न प्रकार CPE ४निबघनैवेति AP HE (ततो मिथ्याज्ञानात्-टि.

·३२ प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेद । [ १.१. प्रदर्शितं च प्रापयत् सम्यग्जानमेव । प्रदशितं चाप्रापयत् मिप्याज्ञानम् । अप्रापर्क च कथमर्थसिद्धिनिबन्धन स्यात् ? तस्माद् यन्मियाजान न ततोऽर्थसिद्धिः। पताचार्यसिदिस्तत् सम्यग्ज्ञानमेव । अत एव सम्यग्ज्ञान पलतो व्युत्पावनीयम् । यतस्तदेव पुरुषार्थसिदि'- निबन्धनम् । व्याख्यायमाने सर्वशब्देन पुरुषार्थसिद्धरविशेषणाद् मिथ्याज्ञानात् काक्तालीयार्थसिद्धिरनिवा- रिता स्यात् । न च सा सम्भविनी। यथा च सा न सम्भवति, तथाऽनन्तरमेव प्रतिपादयिष्यते । योऽपि शान्तभद्रः "सर्वश्चामो पुरपायंच, सर्वेपा वा पुरुषाणामर्थस्तस्य सिद्धिरिति" व्याचष्टे सोप्यनयैव द्वारा निराकृत । ननु सर्वशब्दस्य प्रकारकात्य॑वृत्तेरपि दर्शनान्न ज्ञायते किंवृत्तिरत्राभिप्रेत इत्याह--- सर्वशब्द इति । द्रव्यस्य नि ोपताया वृत्त. प्रवृत्तो वाचकभावेन । यथा "सर्वोत्पत्तिमता. मीश्वरो निमित्तकारणम्" इमत्य[14b]त्र । द्रव्यशब्देन चेदतदिति व्यपदेशयोग्य ग्रहीतव्यम् । न तु वैशेषिकसिद्धान्तप्रसिद्ध पृथिव्यादि । तदुक्तम् "वस्तूपलक्षण यत्र सर्वनाम प्रसज्यते। द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेवत्वेन विवक्षितः ॥" इति । पुरुषार्थसिद्धिरपीदतदिति व्यपदेशयोग्या। तेन सापि द्रव्यम् । तथावृत्तेरस्य ग्रहणादन्य- वृत्तितया प्रसिद्धस्यापि प्रतिषेध वण्ठोक्त करोति । वृत्त इति वर्तते । यथा पूर्वे व्याचक्षते "सर्वरसभोक्ताऽय भिक्षाक" इति । यथाऽय सर्वशब्द प्रकारकायवाची तद्वदत्रापीति । प्रकारकात्य॑वृत्तेरग्रहणे को गुण इत्याह-तत इति । तत प्रकारकर्त्यवृत्तस्याग्रहणात् । तथापि कथमयमर्थो भवतीति चेत् । भवति हि प्रकारकात्यवचने सर्वशब्दे सत्ययमर्थन मोऽस्ति पुरुषार्थसिद्धे प्रकार फललक्षण उपादानलक्षणो वा यो न सम्यग्ज्ञाननिबन्धन इति । सति चैव द्विप्रकाराऽपि सिद्धि सम्यग्ज्ञानपूविकेत्ययमों भवति । ननु चास्मिनप्यर्थे प्रकारद्वितयस्य सगृहीतत्वात् किमसगृहीत नाम येनायमर्थो यत्नेन महता हीयत इति ? कथ न हीयता कस्याश्चित् तत्प्रकारान्त पतिताया हानव्यक्ते २....। न हि पडपि रसप्रकारान् भुजान कश्चिन्मधुराम्लादिरसव्यक्ती सर्वा एव भुङक्ते । तथाऽकुर्वन् सर्वरसभोक्ता न भवतीति । नच यद्यय नार्थ कस्तीत्याह-अपि तु-इति । निपातसमुदायोऽय किन्त्वित्यस्यार्थे सर्वत्र वर्तते। ननु कृरस्नवासी सम्यग्ज्ञाननिबन्धनेत्युच्यमाने मिथ्याज्ञानात् काकतालीयाऽप्यर्थसिद्धि- नास्तीति दर्शित स्यात् । न तद् युज्यते । यतो यद्यपि मिथ्याज्ञानानियमवती नास्त्यर्थ- सिद्धि , तथापि कादाचित्की विद्यत एव । यथा कश्चित् दहनोपरिवर्ति मशकवति धूममव- सायाग्निमनुमाय यदि प्रवृत्त्याऽग्निमासादयति । अत एव च मिथ्याज्ञानस्य कादाचित्कार्थ- सिद्ध B सम्यक् न पठ्यते। .

·प्रमाणलक्षणम् । सिद्धिनिबन्धनत्वात्, सम्यग्ज्ञानस्य तु नियमेनार्थसिद्धिनिवन्धनहेतुत्वात्सम्यग्ज्ञानमेव यत्नतो व्युत्पाद्यते। न त्वेतावता मिथ्याज्ञानानास्त्येवार्थसिद्धि । प्रकारकात्स्यवृत्तग्रहणे तु नाय दोष । एव हि सम्यग्ज्ञानासाध्य पर प्रकारो निराक्रियते । न तु तत्प्रकारान्त पातिन्या पस्याश्चित् सिद्धिव्यक्तेमिथ्याज्ञानसाध्यत्वम् । न च हानोपादानव्यक्तय प्रत्येक प्रकारशब्द- वाच्या प्रकारानन्त्यप्रसङ्गात् । तस्मात सर्वशब्द प्रकारकात्य॑वृत्तिरेव ग्रहीतव्य - इति पूर्वेषा मतमाशडक्याह -मिथ्येति । काक-तालयो सयोग इवाकस्मिकी काकतालीया । कुतो नास्तीत्याह-तया होति । तत इति मिथ्याज्ञानात् । तदपि प्रापयत्यवेत्याह- प्रदर्शितम् इति । चो यस्मात् । प्रदर्शित प्रापयपि मिथ्याज्ञान भविष्यति । तत सम्यग्ज्ञानमेवेत्यवधारणमयुक्त- मित्याह-प्रदर्शितम् इति । चोऽवधारणे अप्रापयदित्यत परो द्रष्टव्य । ' लक्षणहत्वो [पाणिनि ३ २ १२६] इति हेतो शतुर्विधानात् । प्रदर्भितार्थामायणादव मिथ्याजान[15a] मित्यर्थ । मिथ्याज्ञानस्य हीदमेव तत्त्व यत् प्रदर्शिताप्रापक्त्व नाम । प्रापके तु मिथ्याज्ञानव्यपदेश समा- रोपित स्यादिति भाव । मा भूत् प्रापकम् , तदर्थसिद्धस्तु निबन्धन कि न स्यादित्याह- अप्रापकमिति। चो यस्मादर्थे । तस्मादित्यादिनोक्तार्थोपसहार करोति । यस्मादुपदर्शिताप्रापकमेव मिथ्याज्ञान तस्माद् यत्किञ्चिन्मिथ्याज्ञान तत सर्वत एव नार्थसिद्धि । य पुनरकस्माद् वह्नपरि मशवति धूममवसाय वह्निमवस्यति, मोऽप्यनुमानकालात्पूर्व यावन्मशकवादिभ्यो व्यावृत्त वह्निकार्य नियत धूमरूप निरूप्य विवेचित तदानीमनुमानकाले नानुसरति, तदनुसरणे भ्रान्त्ययोगात् , तावदनिवतिते सशयहेतो, तिष्ठतु तावन्मशकवर्तिदर्शनम् , सत्यधूमदर्शनेऽपि सदिग्धवह्निकार्यत्वात्कथ नि शङ्का नाम सचेतन । तस्मानिश्चितनियतरूपादेव धूमाद् वह्निनिश्चय । अन्यस्मात्त्वेकाशावग्रहोऽप्यनिवर्तितशकाहेतु सशय एव । सशयश्च भावाभावा- नियतस्यार्थस्याशक्यप्रापणस्य दर्शको नार्थसिद्धनिवन्धनम् । ज्ञानान्तरादव तु सा प्राप्तिरित्य- स्याभिप्राय । एवमन्यत्रापि मिथ्याज्ञाने यथा प्रामाण्य न युज्यते, यथा च ज्ञानान्तरादव सा प्राप्तिस्तथा धर्मोत्तरेणव विनिश्चयटीकाया विपञ्चितमिति नेह प्रतन्यते । कुतश्चिदर्थसिद्धिरपि स्यादित्याह-पतश्च-इति। चोऽन्यस्माद् भेदवद्रूपमुपदर्शयति । अर्थसिद्धिनिबन्धन मिथ्याज्ञानमाचार्यस्यापि नाभिमतमिति सामर्थ्याद् दर्शयति । यदाऽह- अत एवेति । यत एव मिथ्याज्ञानादर्थसिद्धिर्नास्ति, सम्यग्नानाच्चास्त्येव । अतोऽस्मादेव हतो । यत्नग्रहणमनुपङ्गण मिथ्याज्ञानव्युत्पादन दर्शयति । मियाज्ञानरयालि कस्यविद् ब्युत्पादना- दित्युक्तप्रायम् । अत एवेत्यनेन यदेव हेतुत्वेनापेक्षित तदेव यत इत्यादिना सुखप्रतिपर्त्यर्थं कण्ठोक्त करोति । अयमाशय-यद्याचार्यों मिथ्याज्ञानादप्यर्थसिद्धिं भवित्रीमभिप्रेयात्, तदा न सम्यग्ज्ञानमेव प्रस्तारेण व्युत्तादयत् । तदेव च तथा व्युत्पादितवान् । अतोऽवसीयते नैव तस्येदमभिप्रेतमिति । ननु सम्यज्ञानपूर्विवेत्यवधारणे सति मिथ्याज्ञानादर्थसिद्धिर्नास्तीति लभ्यते । चोपात्तमवधारणम् । तत्कथमयमों लभ्यत इत्याह-तत इति । यत सर्वशब्दे द्रव्यकास्न्यं- 4 ·सम्बन्ध । प्रथमः प्रत्यक्षपरिन्छ। [ १.१. ततो यावद् यूयात् 'या फाचित् पुरुषार्थसिदिः सा सम्पानाननिवल्यनवेति तावदुस्त सर्वा सा सम्यग्ज्ञानपूर्विकेति । इनिराम्दस्तस्मादित्यस्मिन्न। यत्तदोश्च नित्यमभि- तदयमर्थ - परमात सम्यमानपूविना सर्वपुरुषासित, तस्मात् तत्' सम्यग्ज्ञान व्युत्पाद्यते । यद्यपि च समासे गुणीभूत सम्यग्नानं तयापोह प्रकरणे व्युतपादयितम्यत्वात् प्रधानम्। ततस्तस्यैव तच्छन्देन सम्बन्धः । (व्युत्पाद्यते इति विप्रतिपतिनिराकरणेन प्रतिपाद्यते' इति ।। . वृत्तौ सति सर्वा कृत्स्ना पुरुषार्थसिद्धि सम्यग्ज्ञानपूर्विका, न तु काचिद् व्यक्तिरस्ति या न तत्पूविवेत्ययम लभ्यत, ततः कारणात् पुरुपायसिद्धिः सम्यग्ज्ञाननियन्धनवेति सावधारण वाक्यम् । यत्परिमाणमभिधेय ब्रूयाद् वक्तु गक्नोति, तावत्परिमाणमुक्तम् सर्वा सम्यग्ज्ञान- पूर्विकेत्यनेन । वर्ततामितिशब्दस्तस्मादित्यस्यायें। क्य पुनयंत् शब्दोऽस्ति येन वक्ष्य- माणार्थसङ्गतिरित्याह-पत् इति । चो [15b] व्यक्तमेतदित्यस्मिन्नर्थे । शब्दयो. साक्षा- दन्योन्यापेक्षाभावान् यत्तदर्थयोरिति द्रष्टव्यम् । अभिसम्बन्धो व्यपेक्षा । एव सति कीदृशोऽर्थो व्यवतिष्ठत इत्याह-तद् इति । ननु बहुव्रीही गुणीभूत मम्यग्ज्ञान तत्त्य तस्याप्रधानस्य प्रधानप्रत्यवमशिना तच्छब्देन परामर्श स्यादित्याह-यद्यपि चेति । यद्यपि चेति निपातसमुदायो विशेपा भिधानार्थाभ्युपगमे वर्त्तते । महाभाष्ये चाय प्रायेण दृश्यते । समास इति समामार्थ इत्यर्व । व्युत्पादयित. व्यत्वात्प्रधानमित्यभिदवतोऽयमाराय-ट्रेघा हि प्राधान्य शब्दतोऽयंतश्च । न्यायेनासत्यपि प्राधान्ये सम्यग्ज्ञानस्य व्युतादयितव्यतया बुद्धयन्तरेणोपस्थापितस्य स्वतन्त्र• स्याऽऽर्थेन न्यायेन प्राधान्य कोपहस्तयेदिति तच्छन्दन तस्य परामर्शो न विरुद्ध्यत इत्येव व्याचक्षाणो विनीतदेवव्याख्या तिरस्करोति । एव ह्यमो ब्याचष्ट-"तदिति नपुसकलिङ्गेन निर्देशात् सम्यग्ज्ञान परामृश्यत" इति। सम्यग्ज्ञानस्याप्राधान्येन परामर्गानुपपत्तो तरिलङ्ग- ग्रहणस्यैवायोगात् कयमसिद्धेन साध्यतामित्याशय । ततः प्राधान्यात्तस्यैव सम्यग्ज्ञानस्य तत्र शाब्देन १ १ बूयात् पुरु. BCPHE २ सिद्धि सम्य.ACP HE 3 सर्वा सभ्य D तस्मात् P तद्वयुत्पा० APHE ६ ननु बहुव्रीहिणा सर्वपुरुषार्थसिद्धिरुच्यते । तत प्राधान्यात् तच्छन्देन तत्सम्बन्धो युक्तो न तु ज्ञानस्यैत्याह-टिक ७ यद्यपि समा० C एव मन्यते-विप्रतिपत्तिनिराकरणहारेण सम्यग् ज्ञाप्यतेऽनेन प्रकरणेनेति वक्ष्यमाण- लक्षणयुक्त सम्यग्ज्ञान नान्यलक्षणयुक्तमिति स्वरूपकथनम् । तामेव विप्रतिपत्ति क्रमेण दर्शयति-टि. ९ प्रतिपाद्यते व्युत्पाद्यत इति E P.

·१.२.] द्विविधं प्रमाणम् । चतुविधा चात्र विप्रतिपत्तिः सख्या-लक्षण-गोचर-फल विषया। तत्र सत्याविप्रति- पत्ति निराकर्तुमाह- द्विविधं सम्यग्ज्ञानम् ॥२॥ संख्याप्रदर्शनद्वारेण च द्विविधम्' इति-द्वौ विधौ प्रकारावस्येति द्विविधम् । व्यक्तिभेदो दशितो भवति । - तच्छब्देन सम्बन्धन सम्बन्धः स्वीकार इति यावत् । ततोऽयमर्थ -तत् सम्यग्ज्ञान कर्मभूतं विप्रतिपत्तिनिराकरणेन प्रतिपाद्यते बोध्यते शिप्यजन इत्यर्थात् । अत एव तदिति द्वितीयान्त- मेतदिति सोपपत्तिकमाह। 3“समय स्म (स्मा) यंते पर" इति यथा । विप्रतिपत्तिनिराकरणेन प्रतिपाद्यत इति ब्रुवता लक्षण न विरुध्यते। "प्रसिद्धानि प्रमाणानि [न्याया० २]इत्यादि तदपहस्तित वेदितव्यम् । ननु वातिकादिनव सम्यग्ज्ञानस्य व्युत्पादनात् कयमस्य न वैयर्थ्यमिति चेत् सक्षिप्तरुचीन् प्राज्ञानधिकृत्येद प्रकरण प्रणीतमित्यदोप । अथ कान विप्रतिपत्ति यनिराकारणेनेद प्रतिपाद्यत इत्याह-चतुर्विधेति । चो यस्मात् । चतुर्विधा चतु प्रकारा। अत्र सम्यग्ज्ञाने विरुद्धा प्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिः । कि- विपया सेत्याह-सख्येति । अनेन विषयभेदाच्चातुर्विध्य विप्रतिपत्तेर्दर्शितम् । तथाहि सख्याविप्रतिपत्तिस्तावत् प्रत्यक्षमेवेक प्रमाणमिति लोकायतिकानाम् । प्रत्यक्षानुमानाप्तवचनानि श्रीग्येय प्रमाणानीति सांख्यानाम् । आर्पस्य ज्ञानस्य प्रतिभापरनाम्न कदाचिदिह लौकिकाना- मुत्पद्यमानस्य प्रत्यक्षानुमानयोरेकत्राप्यन्तर्भावाप्रदर्शनात्प्रत्यक्षानुमानापण्येदेति चिरन्तनवैशेषि- काणाम् । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा एवेति नयायिकानाम्। प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्तय एवेनि प्राभाकराणामिति । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्यभावा एवेति कौमारिलानाम् । लक्षणविप्रतिपत्तिरपि-सविकल्पकमेव प्रत्यक्षमिति वैयाकरणबार्हस्पत्यादीनाम् । सविकल्पक निर्विकल्पक चेति नैयायिक[16a]मीमासकादीनाम् । पीतशह्वादिज्ञान प्रान्तमपि प्रत्यक्षमित्यशमवादवादिनाम् । एकलक्षणहेतुजमनुमानमित्यहीकाणाम् । षड्लक्षणहेतुजमिति पूर्वयोगानाम् । पञ्चलक्षणहेतुज चतुर्लक्षणहेतुज चे(वे)ति नैयायिकानाम् । विषयविप्रतिपत्तिरपि-सामान्यविषये प्रत्यक्षानुमाने इति नैयायिकमीमांसकादीनाम् । फलविप्रतिपतिरपि-सर्वेषा प्रमाणा(ण)व्यतिरिक्तमेव प्रमाणरू(प्रमारू)प फलमिति । तर तासु मध्ये मख्यात्वजात्या निर्धार्यते। ततो निर्धारणे युक्त द्वौ विधौ प्रकारावस्पति विगृह्णन् विधशब्दोऽप्यस्ति प्रकारवाचीति दर्शयति । तथा हि प्रकीर्णवृत्तिद्धर्मपालेनापि २ द्वे विधे B. 3 "स्मार्यते समय पर" प्रमाणवा० ४. २६७ ' "द्विविधम्-इति' इति नास्ति H.

·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [१.२. द्वे' एवं सम्यग्ज्ञानव्यक्ती इति । २व्यक्तिभेदे च प्रदशित प्रतिव्यक्तिनियतं सम्यग्ज्ञानलक्षणमाख्यातुं शक्यम् । अप्रवशिते तु व्यक्तिभेदे सकलव्यक्त्यनुयायि सम्मज्ञान- लक्षणमेक न शक्यं वक्तुम् । ततो लक्षण कयनाङ्गमेव सख्याभेदकयनम् । अप्रदर्शिते 'तु व्यक्तिभेदात्मके संख्याभेदे लक्षणभेदस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्। लक्षणनिर्देशाङ्गत्वादेव च प्रथमं सख्याभेदकथनम् ॥ विधशब्द प्रकारवाची प्रदर्शित । न पुनरस्यायमभिप्राय -विधा(ध)शब्दो जातिवाचित्वात्प्र- कारवाची न भवतीति । अनेकार्थत्वात्तस्य प्रकारवाचिनोऽपि प्रयोगस्य "चतसृप चैवविधासु तत्त्व परिसमाप्यते" [न्यायभा० पृ० २] इत्यादावनेन प्रायशो दृष्टत्वात् । ननु कथ नाम प्रमाणादेव प्रवर्तेय नाप्रमाणादिति प्रवत्तितुमना प्रमाणस्य लक्षणमेव जिज्ञासते न सडख्याम् । ततो लक्षणमेव व्युत्पाद्य न मरूया। तच्च लक्षण योक्स्पवास्ति तदेकमेव प्रमाणम् । अथ बहूना तदा प्रमाणबाहुल्यमनिवार्यमेव । अथ तल्लक्षण नैकस्यवास्ति, नापि बहूनाम् । तहि लक्षणव्युत्पत्ती सामर्थ्यात्सख्याविप्रतिपत्तिनिराकृता भवतीति कि पृथक सख्याविप्रतिपत्तिनिराकरणेनेत्याह-सरयेति । चो यस्मादर्थे । द्वारमुपाय । केनाकारेण दर्शितो भवतीत्याह-द्वे इति । इतिना व्यक्तिभेदस्प स्वरूपमाह । व्यक्ति- भेदेनव दर्शितेन किं प्रयोजनमित्याह-व्यक्तिभेदे चेति। चो यस्मादर्थे । यद्यदर्शितेऽपि व्यक्तिभेदे लक्षणाख्यान शक्य तथापि किं दर्शितेनेत्यन्वयमात्रादप्रतिपत्तव्यतिरेकमपि दर्शयितुमाह- अप्रशित इति । तु प्रदर्शनपक्षादप्रदर्शनपक्षस्य भेदमाह। सकलव्यक्त्यनुयायोति ब्रुवतोऽय भाव -व्यक्निभेदानुपदर्शने प्रतिव्यक्तिनियतस्य लक्षणस्याख्यातुमशक्यत्वात् । लक्षणमुच्यमान सकलव्यक्त्यनुयायि तदेक वक्तव्यम् । न च तद् वक्तु शक्यमसम्भवादेवेति । ननु किमुच्यते सकलव्यक्त्यनुयायि वक्तुमशक्यमिति यावताऽविसवादिज्ञान प्रमाणमि- त्यस्ति लक्षणमेक सुवचमपीति । सत्यम् । केवल ज्ञानाना यत्प्रातिस्विक रूप प्रवृत्तिकामाना प्रवृत्त्युपयोगि, तदुपलक्षण नास्तीत्यभिप्रायाददोप । यद्वा विप्रतिपत्तिनिराकरणप्रवण यत्सा- धारण लक्षण तन्नास्ति । यच्चाविमवादित्व लक्षण न तेन विप्रनिपत्तिनिराकृता भवति । अन्यत्रापि पररविसवादित्वस्येप्टत्वादित्यनेनाभिप्रायेणोक्तम्-न शक्यमेक वक्तुमिति विशेषप्रति- पेधसामर्थ्यात् शेषविधिसिद्धौ च तथाभूतस्य साधारणस्य सम्भवादेव सकलशब्दोऽयमुपयुक्तका- रस्न्ये प्रवर्त[16b]नीय । तेनायमर्थ-प्रदर्शितव्यक्तिभेदात्मकचतुर्विधप्रत्यक्षानुयायि कल्पना पोढाभ्रान्तत्वम्, प्रदर्शितव्यक्तिभेदात्मकद्विविधानुमानानुयायि त्रिस्पलिङ्गजत्व शक्य वक्तुमिति । यदि नामव तत किमित्याह-तत इति । यतोप्रदर्शिते न शक्यमक तथाविध दर्शयितु ततस्त- स्मात् । लक्षणकयनाङ्गमिति प्रतिव्यक्तिनियतलक्षणकथनाङ्गमित्यवसेयम् । द्वे सम्य.APE ननु सम्यग्ज्ञानलक्षण कथिते सति पश्चात् तद्भद प्रदर्शयितु युज्यत इत्याह-टि० . व्यक्तिभेदे प्रद.A P HEN भेदे प्रद. B. व्यक्तिभेदे च दशिते D लक्षणभदकथA B D P HEN चC. अप्रदर्शिते व्य. AE ·द्विविध प्रमाणम् ।। १.३. ] कि पुनस्तद् वैविध्यमित्याह- प्रत्यक्षमनुमानश्चेति ॥३॥ -- अथ तथाविध लक्षणमेक वक्तु न शक्यता नाम । किमत ? केवलमदर्शितेऽपि सख्याभेदे लक्षणभेदो दर्शयितु शक्यताम् । तत् कस्मात्तत्कथनाङ्ग सख्याभेदक्थनमित्याशडक्यान्वयमुखे- नोक्तमयं दढयितु व्यतिरेकमुखेणाह--लक्षणेति। लक्षणभेदस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नस्य दृष्टस्य । कदा दर्शयितुमशक्यत्व यत एव भवतीत्याकाडक्षायाम्-अप्रदर्शित इति पश्चाद् योजनीयम् । तुरवधारयति, प्रदर्शिता वा भिनत्ति । ननु च न सख्याभेद एव व्यक्तिभेद । तत् कथ व्यक्तिभेदात्मक इत्युच्यत इति चेत् । वस्तुत मख्येयादन्यस्या सख्याया वास्तव्या अभावेन मख्यासख्येययोरेकत्वविवक्षया चैवमुच्यते। पूर्व तु कल्पनानिमितात्मना(ना) भिनामवलम्ब्य सख्याप्रदशनद्वारेणेत्युक्तम् । सख्यामख्यययो- रेकत्वविवक्षयैव च संख्याविप्रतिपत्ति निराकर्तुमाहेत्युक्तमवसेयम्। परमार्थतस्तु प्रत्यक्षमनुमान चेत्युक्ते सख्यासख्येयविप्रतिपत्तिरेव निराकृतेति। अथवा वस्तु(व्यक्ति)भेदस्तदात्मा तथा- विध. कल्पनाशिल्पिनिमितो यस्य सख्याभेदस्य स तथोक्त । परमार्थतो भिने हि वस्तुनि सख्याभेद कल्प्यत इति वास्तवरूपानुवादमिदमुक्तमिति किमवद्यम् ? सर्वेण चानेन नै(चानन)- तदुक्तम्-प्रवृत्तिकामानामुपयोगित्वाल्लक्षणमेव वक्तु युक्त तदेतत्त्वन्यथा न शक्यमाख्या- तुमिति सख्याभेदप्रदर्शन मिति । नन्वसत्यपि द्विविधमिति सख्याभेदप्रदशन तत सम्यग्ज्ञान प्रत्यक्षमनुमान चेत्युक्तेऽपि व्यक्तिभेदो दशितो भक्त्यव । सति चव लक्षणभेदाख्यानमपि सुकरमिति कृत द्विविधशब्देनैति सिद्धे सतीद वचन द्विविधमेवेति नियमार्थमिति बम । इतरथह तावदेताब- द्वघुत्पाद्यतया प्रस्तुतमन्यत्र पुनरन्यदप्यस्ति व्युत्पाद्य सम्यग्ज्ञानमित्याशङ्काहत्य न निराकृता स्यादिति । यत्पुनरुक्तम्-तहि लक्षणव्युत्पत्त्यैव सख्याविप्रतिपत्तिनिराकृता भवतीति तदत्यन्त मसङ्गतम् । यतो यदि विशेषलक्षणमभिप्रेत्येदमुच्यते, तदा व्यक्तिभेदानुपदर्शने प्रतिव्यक्ति- निया तदेवाशक्य(य)कथनमित्युक्तम्। न चोक्तमिति तथा कर्तुमीप्टे । यतस्तदीदृश प्रत्यक्षमनुमान चेत्येतत्कत्तुं शक्नोति । न त्वाभ्यामन्यन्न सम्यग्ज्ञानमिति । अथ सामान्यलक्षणम् । तदपि तथाविध साधारण वक्तुमशक्यमिति केन तथा क्रियताम् ? न च तेनोक्तेनापि तादृशी विप्रतित्तिनिराक्रियत इत्युक्तम् । अथापि स्यात्-द्विविधमित्युक्तेऽपि कथ[17a]माभ्यामन्य- स्परसम्परज्ञानत्त्ववि(त्याधिगम ? उच्यते । ये तावदाचायप्रमाणका व्युत्पित्सवस्ते तद्वचन- मात्रेणैव विवक्षितमर्थ बोध्यन्ते । ये ते युक्त्यनुसारिणस्तेभ्योऽपि प्रकरणान्तरेषूपपत्ति- रुदाहृता। प्राज्ञजनाधिकारेण चास्य प्रकरणस्य प्रारम्भात्स्वयमेव तरुपपत्तिरुक्तेति न सख्या- वचनमनुपादयमिति । अस्तु लक्षणनिर्देशाङ्गम् , आदौ तु कस्मादुच्यत इत्याह- लक्षण इति । चस्तुल्योपायत्व समुच्चिनोति । यथाकञ्चिद् दैविध्यसम्भवे पृच्छति-कि पुनरिति । किमिति सामान्यत , पुनरिति नास्ति इति' पद B P H E. N प्रतिषु किन्तु विद्यते तत्पद C D प्रतयो। चेत् । .

·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद। [ १.४. साध्यसाधनसम्बन्येऽनुमान प्रवर्तत इति पश्चात्कालभाय्युच्यते । चकार प्रत्यक्षानुमानयोस्तुल्यबलत्व समुच्चिनोति । पयार्याविनाभावित्वादयं प्रापयत् प्रत्यक्ष प्रमाणम्, तद्वदर्याविनाभावित्वाद् अनुमानमपि परिच्छिन्नमर्थ प्रापयत् प्रमाणमिति ।। तत्र प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम् ॥४॥ तत्रति सप्तम्यर्थे वर्तमानो निर्धारणे वतते। ततोय वाक्यार्य-तत्र तयो प्रत्यक्षा. नुमानयोरिति समुदायनिर्देश । प्रत्यक्षम् इत्येकदेशनिर्देश' तत्र समुदायात प्रत्यक्षत्व- जात्यंकदेशस्य पृथक्करण निर्धारणम् । तर प्रत्यक्षमनूध कल्पनाऽपोढत्वम्, अभ्रान्तत्व च' विधीयते । यत् तत् भवताम् अस्माक चार्थेषु साक्षात्कारि जान प्रसिद्ध तत् कल्पनाऽपोटा- भ्रान्तत्वयुक्त द्रष्टव्यम् । मशक्य तत्र क्रमप्रवृत्तित्वाद् वाच , क्रमस्य न्यायप्राप्तत्वादित्युच्यते, न तु सत्यपि निमित्तान्तरे यथोद्देशमेव व्याख्यान युक्तमिति । प्रत्यक्षपद व्याख्यायाधुनाऽनुमानपद व्याचिस्यामु मानशब्दस्य तावदर्थमाचष्टे मीयत इति । एव व्युत्पादितेनानन शब्देन किं प्रतिपाद्यत इति ? करणेति । करणस्यानुमान- लक्षणक्रियासिद्धी साधकतमस्य साधनेन वाचकेन । सारूप्य(प्य) लक्षण स्वभावो यस्य तत्तथा । हेतुभावेन चैतद् विशेषणम् । यद्यव कथ तर्हि क्वचित् "त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यदनुमेये ज्ञान तदनुमानम्" इति ' सारूप्यो- पलक्षित ज्ञानमेव तथाभिधास्यत इति को विरोध ? एव तावन्मानम्। अनुमान तु कथमित्याह-पश्चाद् इति । अनेन पश्चादर्थवृत्तेनानुशब्दस्य मानशब्देन सह "गतिप्रादय" इत्यनेन तत्पुरुषममाम दर्शपति । न च मानम्य पश्चादिति [18a] विवक्षितम्, येनानुरथादि- वदव्ययीभावो भवेत् । अत्र हि मानमेव पक्षधर्मग्रहणादे पश्चाद्भावि विवक्षितम् । न मानस्य पश्चाद्भावि किञ्चिदिति । अव्ययीभावपक्षे तु न केवल विवक्षितार्थक्षति , किन्त्वनुमानस्यति पष्ठी च न थूयेत । कस्य पश्चादित्याह-लिङ्गेति । पञ्चतसर्थप्रत्ययन' [पाणिनि-२ ३ ३०] इत्यनेन पश्चात् शब्दयोग पष्ठीयम् । कयमेतत् द्वयस्य पश्चाद् भाव्यनुमानमित्याह-गृहीत इति । तुल्यबलत्व तुत्यसामर्थ्यम् । प्रामाण्यासादनायति प्रकरणवशात् । यथेत्यादिनंतदेव समर्थयत । अनुमानस्य त्वविनाभावित्व पारम्पर्येण द्रष्टव्यम् । न चैव प्रापण प्रामाण्यावहे कश्चिद् विशष । परिच्छिन्नमित्यध्यवसितम्। एव ब्रुवत प्रत्यक्षमप्यध्यवसितमेव सन्तान प्रापयत् प्रमाणम् । इदमपि तथेति कथमस्य न तथात्वमिति भाव । तुल्यबलप्रदशनष्प्यय भाव । प्रत्यक्षस्यापि यदर्थाविनाभावित्व तत् तदुत्पत्तिनिमित्तकमेव । तच्चानुमानस्यापि समानमिति अर्याव्यभिचारेणापि निमित्तिना ममानेन भाव्यमिति । . इत्येकदेश ACP EH प्रत्यक्षत्वमनू B D PEH N त्व विधी. B नन प्रत्यक्षस्याद्याप्यसिद्धत्वात् कथमनूद्यत्व सम्भवतीत्याह-टि. २ ·। १.४. ] प्रत्यक्षलक्षणम् । ४१ न' चैतन्मन्तव्यम्-कल्पनापोढाऽभ्रान्तत्व चेदप्रसिद्धम्, किमन्यत् प्रत्यक्षस्य ज्ञानस्य रूपमवशिष्यते यत् प्रत्यक्षशब्दवाच्य सद् अनूयेतेति । यस्मादिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा- व्यर्थेषु साक्षात्कारिज्ञान प्रत्यक्षशब्दवाच्य सर्वेषा' प्रसिद्धम्, तदनुवादेन कल्पनाऽपोढाभ्रान्त-' त्वविधिः। कल्पनाया अपोढम् अपेत कल्पनापोढम् । कल्पनास्वभावरहितमित्यर्थः । अभ्रान्त- अनेन "प्रत्यक्षमेक प्रमाणम्” इति ब्रुवाणश्चार्वाक, "अनुमानादर्थनिश्चयो दुर्लभ । कनिष्ठ च तत्प्रमाणम्" इत्याचक्षाणो मीमांसकश्च निरस्त । सर्वत्रायम् इतिर्वाक्यार्थपरिस- माप्तौ। या त्वर्थविशेपे वर्तते स कथ्यत एव । तत्यादि निर्धारणमित्यन्त सुगमम् । केवलमिन्द्रियज्ञानादिप्रत्यक्षानुयायित्वात्प्रत्य- क्षत्वाख्या जातिर्या व्यवहारसिद्धा तयति द्रष्टव्यम् । तत्रत्ययमेव व्यवस्थिते सतीति वाक्योपन्यासे । एव चानुवादविधिकमेण यदन्यदन्येन व्याख्यातम् "प्रत्यक्षमिति सज्ञा कल्पनापोढत्वादि सश्येव। तेन मज्ञासज्ञिसम्बन्ध प्रतिपाद्यते" इति तद् विप्रतिपत्तिनिराकरणे प्रस्तुते प्रस्तुतम् । ततोऽपव्याख्यानमिति प्रकाशयति । यदप्य- परेण व्यास्यात "प्रदेशान्तरप्रसिद्धयो कल्पनापाढत्वाभ्रान्तत्वयोरनुवादेन प्रत्यक्षत्व विधीयते" इति तदपि न चतुरस्रमिति प्रतिपादयति । यत प्रसिद्ध लक्ष्यलक्षणभावे लक्षणानुवादेन लक्ष्य विधेयम्, अप्रसिद्ध तु लक्षणवाक्येन लक्षणमेव विधेयम्, न लक्ष्यमिति न्याय इति । अनयोश्च पक्षयोर्यावान् समर्थनदूषणप्रकारस्तावाननेनैव विनिश्चयटीकायां स्वय विवेचित इति नेहोच्यते। कथ प्रत्यक्षत्वानुवादेन कल्पनापोढत्वादिविधानमित्याह-प्रसिद्धमिति । अनेन पूर्व प्रसिद्धम्य पश्चाच्छब्दनाभिधानमनुवाद इति दर्शयति । तदेव द्रष्टव्यमिति विदधा- नोजातव्य शब्देन ज्ञापन विधिरिति दर्शयति । न चैतदित्यादीतिशब्दान्त सुबोधम् । इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायिग्रहण मानसाद्यसाधारणतयाऽनुपन्यासाईमपि प्रत्यक्ष- शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्यार्थसाक्षात्कारित्वस्य यदुपलक्षक तदुपदर्शनार्थमुपन्यस्तमिति ज्ञातव्यम् । परिपाटया प्रसिद्धत्वप्रदर्शनार्थं वा । तया हि प्रथम यत् तद् इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायितया प्रत्यक्ष प्रसिद्धमिति प्रतिपद्यते। तदनु यदीदमिन्द्रियाश्रित ज्ञान भवता प्रत्यक्ष प्रसिद्ध तत्रापि प्रत्यक्षश[18b]ब्दप्रवृत्तावर्थसाक्षात्कारित्वमेव निमित्त जानीते इति प्रतिपाद्यते । तदनुवा- देनेति मुगमम् । यत् कल्पनयापोढ रहित तत् कल्पनाया अपोढमपगत भवतीत्यर्थाभेद मत्वा कल्पनाया अपोढमिति कर्तरि निष्ठामाह । न तु कल्पनापोढमिति कर्तरि निष्ठेव । एव हि तया रहितमित्याचार्यविवरणविरोध स्यात् । ननु च तयोरप्रसिद्धत्वात् प्रत्यक्षस्याप्यप्रसिद्धिरेव, प्रत्यक्षस्यैतत्स्वभावत्वादित्याह-टि. ०पा सिद्ध ACP H. E 3 पोढत्वाभ्रा. CD ६ ·प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः। [ १.३. प्रत्यक्षमिति । प्रतिगतमाश्रितम् अक्षम् । "अत्यारय. कान्तायें हितोपयो" [वा० २ २ १८ ] इति समासः । प्राप्तापनालङ्गति समासेप परवल्लिङ्गप्रतिषेधान अभिधेयवल्लिने सति सबंलिङ्ग. प्रत्यक्षशब्दः सिद्ध । अक्षाधितत्व च व्युत्पत्तिनिमित्तं न तु प्रवृत्तिनिमित्तम् । अनेन त्वक्षायितत्वेनका समवेत 'मयंसाक्षा- कारित्व "लक्ष्यते । तदेव शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्। ततश्च यत्किञ्चिदर्थस्य साक्षात्कारि ज्ञानं तत् प्रत्यक्षमुच्यते । शब्दस्य। विशेषत । अभिमतमाह-प्रत्यक्षम् इति । प्रत्यक्षमित्यत्र क समास', केन च मूत्रणेत्याशक्य मुखप्रतिपत्ययं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्य चाह प्रतिगतम् इत्यादि। अक्षमिन्द्रिय गतमाश्रित जन्यतया, न त्वाधेयभावेन । एव च विगृह्णन् अक्षमक्ष प्रति वर्तत इति व्युत्पत्तिप्रकारेणाव्ययी- भाव निरस्यति । समास एका भाव । स चाय समासस्तत्पुरुषसज्ञको ज्ञातव्य । केन सूत्रणायमित्याह-अत्यादय इनि । आहोपुरुपिकयाज्य प्रकारस्त्वया दशितो न त्वस्य कश्चिद् गुणोऽस्तीत्याह-सर्वलिङ्ग इति । अव्ययीभावपक्षे प्रत्यक्षो वृक्ष प्रत्यक्षा मृगाश्चेति न स्यात् । प्रत्यक्षस्यैति श्रुतिश्च न स्यादित्यभिप्राय । कथ पुन सर्वलिङ्गताऽभ्येत्याह-अभिधेयवदिति । अभिधेयस्येवाभिधेयवत् । अभिधेयवल्लिङ्ग यस्य ततया तस्मिश्च सत्यय प्रत्यक्षशन्द सर्वलिङ्ग। ननु च "परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरपयो" [पाणिनि-२४२६] इति समस्तेन प्रत्यक्षशब्देन प्रतिशब्दा (ब्दा)पेक्षया परम्यानस्थितस्याक्षशब्दस्य लिङ्गपरिग्रहात्कथमस्याभिधेयवल्लिङ्गते- . त्याह-प्राप्तेति। न तावत् प्राप्तापनालङ्गतिसमामेन तेपा ननु केनास्य परवल्लिङ्गनिषेध ? स्वरूपग्रहणातव । अत्र च तदभावात् । गतिसमासादिति चेत् । तदप्यमत्, "उपसर्गा त्रियायोगे" [पाणिनि-१४.५९] इत्यत क्रियायोगे वर्तमाने "गतिश्च" [पाणिनि-१४६० ] इत्यनेन क्रियायोग एवं गतिसजाविधानात् । चाय प्रतिशब्द क्रियायोगी। न च गमनक्रिया- योगोऽत्रास्तीति वाच्यम् । प्रतिशब्दस्यव तत्रार्थे वर्तमाना( नत्वा )त् नाय दोप, गविग्रहणेन तत्र येषा गतिमज्ञा दृष्टा तेषा ग्रहणात् । प्रत्यादीना सा दष्टेति तेषामपि तयात्वेन सडग्रह इति । यद्येव समामस्तहि कथमाचार्यदिग्नागेन "अक्षमक्ष प्रति वर्तत इति प्रत्यक्षम्" [प्रमाणममु० १] इत्युक्तम् । तदर्थमात्र कथितमित्यदोप । 1 उपसर्ग-टिक ननु चास्या व्युत्पत्ती इन्द्रियज्ञानस्यैव प्रत्यक्षशब्दवाच्यता स्याद् न योगिज्ञानादेरि- R त्याह-टि. . इन्द्रियज्ञानेझाधितत्वमयंसाक्षात्कारित्व च समवेतम्-टि० ४ अनेन त्वलक्षाधिA 'एकस्मिनिन्द्रियज्ञाने-टि. 'एकार्थसम्बदम्-टि. लभ्यते--RN ·१.३.] प्रत्यक्षशब्दव्युत्पत्तिः । यदि त्वक्षाधितत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्त स्याद् इन्द्रियविज्ञानमेव प्रत्यक्षमुच्येत, न मानसादि । यया 'गच्छतीति गौ.' इति गमनक्रियाया व्युत्पादितोऽपि गोशब्दो गमन क्रियो- पलक्षितमेकार्यसमवेत गोत्व' प्रवृत्तिनिमित्तीकरोति । तथा च गच्छत्यगच्छति च पवि गोशब्द सिद्धो भवति । मीयतेनेनेति मानम् । करणसाधनेन मानशब्देन 'सारूप्यलक्षण प्रमाणमभिधीयते । लिङ्गग्रहण-सम्बन्धस्मरणस्य पश्चात् मानम् अनुमानम् । गृहीते पक्षधर्मे स्मृते च अथ प्रतिगतमाथितमक्षमित्यस्यामपि व्युत्पत्ती मानस-स्वसवेदन-योगिप्रत्यक्षाणा न स्यात्प्रत्यक्षशब्दवाच्यतेत्याह- अक्षाश्रितत्वम् इति । चो यस्मात् । प्रकृत्यादिविभागेन शब्दस्य निप्पत्तिय॑त्पत्ति.। प्रवृत्तिरर्थाभिधानम् शब्दस्येति प्रकृतस्य प्रत्यक्षशब्दस्य । तुरवधारणे। कि तहि प्रवृत्तिनिमित्तमित्याह–अनेन-इति । तुना व्युत्पत्तिनिमित्तादस्य भद द[17b]र्शयति । यत्तदोनित्यमभिमबन्धात् यदक्षाश्रितत्वेनार्थसाक्षात्कारित्वमर्थापरोक्षीकरणमुपलक्ष्यते तदेव तु प्रत्यक्षशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । कथ पुनरन्यनामबद्धनान्यस्योपलक्षणम् ' मा भूदि(द)तिप्रस- क्तिरित्याह-एकार्थसमवेतम् इति हेतुभावेन विशपणात् । यत एकार्थसमवेत ततो लक्ष्यत इत्यर्थ । एकस्मिनर्थे ज्ञानलक्षणेऽर्थसाक्षात्कारित्वमक्षाश्रितत्वेन सम समवेतम् । यद्यपि परमार्थत समवायसमवायिनौ न स्तम्तथापि तद्व्यावृत्तिनिवन्धनयोस्तथाभूतवस्त्वाश्रयैण कल्पितयोरक्षाश्रितत्वार्थसाक्षात्कारित्वयोरेकार्थसमवायस्य च कल्पितस्य सम्भवादेवमभिधाने को विरोध ? परप्रसिद्ध्या वा एवमुक्तमिति का क्षति ? एवमपि कथ पूर्वदोषातिवृत्तिरि- त्याह-ततश्चेति। साक्षात्कारित्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात्। चशब्द एव तस्मादिदमुच्यत इत्यर्थं द्योतयति। अक्षाश्चितत्वे प्रवृत्तिनिमित्ते को दोप इति पार्श्वस्थस्याश्रुतचोदकवाक्यस्य वचनमाशङ्ग- क्याह-यदि-इति । तुना भेदवदतद्दर्शयति । अथाभिधीयते यदर्थसाक्षात्करणमक्षाथितत्वेन समवेत तदवानेनोपलक्षणीयमिति तदव. स्थे(स्थो) मानसादेरसडग्रह इति। न । अक्षजत्वस्योपलक्षणत्वेनाप्राधान्यादर्थसाक्षात्कारित्वम्- पलक्ष्यमाण प्रधानमुपलक्ष्यव निवृत्तेरदोष एव । यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र । अन्ययानापि काकत्वेनकार्यसमवेतस्योपघातकत्वस्योपलक्षणात्, श्वादिभ्यो दधिरक्षा न स्यात् । अथ यदेवोपघातक (क्त्व) काकेषु समवेत तदवान्यत्रापि । तच्वोपलक्षितमिति तदन्यतोऽपि दधिरक्षोच्यते । अर्थसाक्षात्कारित्वेऽपि समानमिदमिति कथ न मानसादे प्रत्यक्ष. शब्दाभिलाप्यत्वमिति । किं दृष्टमिद यदन्यत्र व्युत्पादितोऽपि शब्दोऽन्यत्र तत्प्रवृत्तिविषयी- करोतीत्याह-ययेति । मुगममतत्, केवलमपिरवधारणे गोत्वम(मित्योस्मात्परो द्रष्टव्य । प्रत्यक्षमूलत्वादनुमानस्यादी प्रत्यक्षमुपात प्रत्येयम् । यत्र हि निमित्तान्तर दर्शयितु- 'इन्द्रियज्ञान A. P.H E. सामान्यलक्षण-टि. अर्थसारूप्य-टि० २ जाति-टि. ४ गृहीतपक्ष• B 3 ·१२ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [१४ मर्यक्रियाक्षमे वस्तुरूपेऽविपर्यस्तमुच्यते। अर्थक्रियाक्षम च' वस्तुरूप सग्निवेशोपाधिवर्णात्मकम् । तत्र यन्न भ्राम्यति तदभ्रान्तम् । ननु किमेकस्मिन् ज्ञान ज्ञानान्तरसम्भवोऽस्ति येनाय प्रतिपेष शोभेत? कल्पनाज्ञानेऽपि च कल्पनान्तर नास्तीति तदपि कल्पनापोढ प्रमज्येतेति वचनावकाश पश्यन् कल्पनास्वभावे- नेत्यादिनाऽस्य विवक्षितमर्थ स्फुटयति । एवञ्च ब्रुवन् कल्पनापोढमित्यत्राचार्यांये लक्षणवाक्ये भावप्रधानोऽय कल्पनाशब्द । तेन कल्पनात्वेन रहितमित्ययं इति दर्शयति । धर्मिणा वा कल्पनास्येन धर्मम्याभिलापससर्ग- योग्यप्रतिभासत्वाख्यस्य निर्देश दर्शयति । उभयथाऽपि कल्पनास्वभावरहितमित्यर्थ इत्यस्य स्फुटी- करणस्य घटनात् । कल्पना च वक्ष्यमाणलक्षणा ग्राह्या । एव च शब्दार्थ स्फुटयताऽनेन यद् आचार्यदिग्नागीयप्रत्यक्षलक्षणदूषणावसरे-"कल्पना नामजात्यादियोजना । तेन यन्नाम्ना नाभिधीयते, जात्यादिना च न व्यपदिश्यते विषयभेदानुविधायि यज् ज्ञान तत्प्रत्यक्षम्" [न्यायवा० पृ० ४१] इत्यर्थ परिकल्प्य "अथ प्रत्यक्षशब्देन कोऽर्थोऽभिधीयते । यदि प्रत्यक्ष कथमवाच्यम् अथ न प्रत्यक्षमवाचकस्तहि प्रत्यक्षशब्द । प्रत्यक्षत्वसामान्याभिधानेऽपि यदि तद्व्यतिरेकि, न प्रत्यक्षमुक्तम् । अथाव्यतिरेकि । क्य नोक्तम् ? कल्पनापोढशब्देनापि यदि तदुच्यते कय न व्याघात ? अथ नोच्यते तस्योच्चारणवैयर्थ्यम् । प्रत्यक्ष कल्पनाऽपोढमिति च व्यपदिश्यते, न चाभिधेयमिति कोऽन्यो भदन्ताद वक्तुमर्हति"[न्यायवा० पृ० ४१] इत्यादि यदवादीदुद्द्योतकरस्तत्सर्वं कल्पनापोढशब्दार्थाऽपरिज्ञानविलसित तस्य तपस्विन इति सूचितम् । ? - योगाचा- "इहाविमवादकत्वमभ्रान्तत्वमभिप्रेतम् । तेन द्विचन्द्रादिज्ञान व्यवच्छिन्नम्, रमनमपि सगृहीत भवती ति पूर्वव्याख्यानमवमन्यमानोऽभ्रान्तशब्दस्यार्थमाह-अभ्रान्तम् इति । अभ्रान्तमर्थक्रियाक्षमेऽविपर्यस्त यत् तदुच्यते। न त्वदिसवादकमिह ग्रहीतव्यमिति बुद्धिस्थ पश्चाद् व्यक्तीकर्तव्यम् । अनर्थोऽपि वस्तुतयाऽध्यवसीयत इत्यर्थकियाक्षम इति विशष- णम् । तस्र्थक्रियाक्षम इत्येवास्तु । न। अर्थक्रियाक्षमस्यैव वस्तुत्वज्ञापनार्थत्वात् । कि तदर्थक्रियाक्षमम् ? किमदयवि ? अथान्यदेवेत्याह-अर्यक्रियेति । सनिवेशश्चतुरस्रत्वादि प्रति- भासधर्म । स उपाधिविशेषण यस्य वर्णस्य वस्तुशब्दवाच्यस्य शुक्लादिपरमाणुसघातस्य तथोत्पनस्य स तथा। सनिवेशविशिष्टस्यैव वर्णस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थक्रियायामुपयोग- दर्शनादेतदाह । म एवात्मा स्वभावो यस्येति तत्तथा। एतच्च चाक्षुपज्ञानविषयाभिप्रायेणोक्त द्रष्टव्यम् । अन्यथा बह्वसमञ्जस स्यादिति । अनेन परमाणुप्रचयमात्रस्यवार्थक्रि[19a]या- कारित्व नावयविनस्तस्यासत्त्वादिति सूचितम् । न भ्राम्यति न विपर्यस्यति—अन्यथाग्राहि न भवति । स्यादेतत्--परमाण्वर्थ एव भवन्मते बाह्य वस्तु । सर्व च विज्ञान तेषु परममूक्ष्मेषु १०क्षम वस्तु A PE. २०धिधर्मात्म. PH 3 धर्मोतरे सर्वत्र प्रतिषु 'कल्पनास्वभावरहितम्' इत्येव पाठो लभ्यते न तु 'क्ल्पनास्व. भावेन रहितम्' इति ।

·। प्रत्यक्षलक्षणम् । स्थूलाभासमाजायते । तत्कथ किञ्चिदभ्रान्त नामेति ? अत्रोच्यते। एकसामग्रीजन्मना परमाणूना भिन्नदेशस्वभावाना तद्धत्वभावतच्छायालोकपरमाणुस्वभावेनान्तरेण रहितत्वानि- रन्तरत्वेन प्रतिभास एव देशवितानावभासात्मा स्थौल्य नापर किञ्चित् । तत्र तथाभूतपर- माणुसमुदायनिष्ठ निर्विकल्पक विज्ञान कथ भ्रान्त स्यात् । यद्येकक परमाणुमनेकदेशावष्ट- म्भन गृह्णीयान पुनरनेकमनेकदेशावष्टम्भेन गृह्णत। इतोऽपि विपर्यस्येद् यदि भिन्नदेशान् परमाणून एक्देशान् गृह्णीयात् । न चैतदस्ति, अणुमात्रक पिण्डप्रतिभासाभावात् । एकदेश- ग्रहणे हि पिण्डो भासेत अणुमात्रको न तु विततदेश । न चानेकग्रहो भ्रम । अस्मि स्तदिति प्रत्ययस्य तादात्म्यात् । तदयमर्थ एकज्ञानग्राह्यास्तथाविधा बहव परमाणव स्थूल इति । एकोऽय स्थूल इति तु तथाभूतप्रतिभासाश्रयेण व्यवस्थाप्यमानत्वात् प्रतिभासधर्म इत्युच्यते । न वस्तुधर्म , प्रत्येकमपरिसमाप्तेरित्यलमिह विस्तरेण । ननु चवमप्यन्योन्यमससृष्टस्वभावान परमाणन ससृष्टान गृह्णद्विज्ञान कथमिवा- विपर्यस्त नामेति । अत्राप्युच्यते । विमिदमससृष्टत्वमिष्ट भवता, यद विपर्ययग्रहणाद् भ्रान्त ज्ञानमुपवयेते ? किं नानास्पत्वम, अय नानादेशत्वम उन रूपेणव विजातीयेन व्यवहितत्वम्, आहोस्विदिन्द्रियान्तरग्राह्येणार्थेन व्यवकीर्णत्वम् ? तत्र यदि नानारूपत्वमससृष्टत्वमिष्ट तदा न कश्चित्ससृष्टग्रहो नाम सम्भवति यतोऽमसृष्टा एव परमाणव सर्वदा गृह्यन्ते । विततदेश- स्वभावानामेव तेपामवभासनात् । यदि किरूपा भासेरन, अणुमात्रक पिण्डो भासेत । न तु विनतदेशभासन स्यात् । अथ नानादेशत्वममसृष्टत्वमभिप्रेत तदपि नतरामससृष्टग्रहो यतो नानादेशा नीला परमाणवो नानादेशा एव च गृह्यन्ते । एकदेशत्वभासने हि पिण्डो भासेताणुमात्रक इत्युक्तम् । अथ रूपेणव विजातीयेन व्यवहितत्वमससृष्टत्व विवक्षितम, तदा तु तदसम्भवादेव न तद्विपरीतग्रह । यतो रूपान्तरव्यवधानरहिता एव निरन्तरा नीला परमाणव, भासन्ते च तथाभूता इति कथं विभ्रम । मध्यवतिनो विजातीयस्या- लोकादिपरमाणोरनुत्पत्तरप्रतिभासनाच्च । अथ च्छायालोकपरमाणुरुत्पद्यमान केन प्रतिबद्धो यतो नोत्पद्यते । न च शक्य वक्तुम्-मध्ये परमाण्वोर्नास्ति परमाण्वन्तरस्यावकाश इति । यतो निरवयव परमाणु सर्वत्र सावकाम इति । सत्यमेतत् । केवलं नावकाशाभावात् तदनुत्पत्तिरपि तु हेत्वभावात् । कस्माद् हेतुर्न भवति ? स्वहे[ 90वभावादित्यपर्यनुयोग एव । अथ भिनेन्द्रियग्राह्यस्पर्शादि- व्यवकीर्णत्वमर्मसृष्टत्वमभिमतम् । तदा समष्टान् परमाणून् गृह्णाति विज्ञानमिति इन्द्रियान्त- रग्राह्यशून्यान् गृहातीत्युक्त भवति । तथा च न किञ्चिदनिष्टम् । तथाहि यदि नामेन्द्रियानरमाह्यस्पादिर्न गृह्यने तथापि नीलरूप तावत् स्वदेशस्वभावस्थित गृह्यत एव । देशकालाकाराणा- न च भिनन्द्रियग्राह्यशून्याना स्वरूपं गृह्यमाण विपरीत गृहीतं भवति । मेकस्याप्यविपर्यासात् । न च ते सान्तरा प्रतिभासन्ते । तत्क्यमविपर्यास इति । अथ किमिदमाकाग नाम । यदि रूपान्तरात्मक तमास्तीत्युक्तम् । एवमप्यवस्त्वाकाशम् । अयापि सद्यात्मक तनायुक्तम् । अथ मप्रतिघद्रव्याभाव । ततश्चाकाशमन्तरमित्यन्यवस्त्वन्तर न किञ्चिदन्तरमित्युक्तं स्यात् । तथा निरन्तरा परमाणव न चाग्रहो भ्रम इति। ननु च परमाणूनामन्तराण्याकाशात्मकानि सन्ति ।

·प्रथम प्रयक्षपग्ोि। [१.४. एतच्च लक्षण विप्रतिपत्तिनिरासाघम्, न स्यनुमाननिवृत्पर्यम् । यतः - इत्युक्त भवति । ततो निरन्तराश्च परमाणवो निरन्नरा एय भामने। नत् विमुच्यतेऽन्तर- मावाशम्, न च तत्प्रतिभासन इति ? पत्यल्वरयन्तमगन् विपाणप्राय मस्त भासत ? नन्याकागात्मनोऽप्यन्तरस्याभावे म्पममर्गः परमाणूनां प्रमन्येत । नप दोप.. नास्माभिच्यते रूपमेव परमाणूना देनो नैक इति । अपि तु भिन्नरूपदेगा उत्पन्ना मध्यवर्तिविजातीयस्परहितास्तथैव भारान्त इति तत् पय रूपमैसर्गप्रसन? न च सर्व विज्ञानवादे ननु प रसादिदेशे नीलम्प प्रतिभासते। ततश्चात तद्देशतया गृहद् विज्ञान कथम भ्रान्त मामेति ? नत्राप्युच्यते। यदा देवा प्रतिभामते तदा तस्मिन् देशे प्रतिभाममाने य. प्रति- भासतेऽयं स देशविशिष्ट उच्यते । यदि च रमादिपचाविज्ञाने प्रतिभामत तदा तद्देशव्यापिनि नीले गृह्यमाणे स्याद् भ्रान्त विज्ञानम् । न च तत्र रमादि प्रतिमामने, इन्द्रिपान्तरमाह्यस्यन्द्रि- यान्तरज्ञाने प्रतिमासायोगात् । तत् कुनम्नद्देशनी ग्रहणम् ' नीलमेव हि भासमानं देश नापरो देश कश्चिदाभामते । इन्द्रियानरमायाप्रतिभागे च गदम्पप्रनिभाम । गुदरूप. प्रतिभास एव च निरन्तरप्रतिभास । ततो निरन्तरा नीला परमाणवो गृहन्ते । तस्मात् स्वदेशस्यायिनो नीलपरमाणवः स्वरूपेणव गृह्यन्ते। नतो देशवालावाराणामेरम्याप्यपरित्यागा- नीलाभाम विज्ञानमभ्रान्तमेव । सर्वं चैतद् ग्राह्यतत्त्व विनिश्चय धर्मोत्तरेणव विस्तरेण निरूपितमिति नेह प्रतन्यते । नन्देमभ्रान्तत्वे योगाचारमतमसगृहीत स्यात् । प्राग्राहकाकारतया प्रवृत्ते सर्वस्यवामवंशविज्ञानस्यालम्बने भ्रान्तत्वात् । तत्तषं पूर्वय्यास्यानावज्ञा न क्रियत इति पेत् । उच्यते। न योगाचारनये लक्षणमिदम्, किन्तु सौत्रान्तिकनय एव । योजयि[20a]तु शक्यम् । "तस्य विषय स्वलक्षणम्" इत्यादेरदाक्ययोजनत्वात् । तस्मिन् कि प्रत्यक्षलक्षणमिति चेत् । क्ल्पनापोढत्वमेव । द्विचन्द्रादिनिरास वमिति चेत् सम्यज्ञान सदेवमित्यभिप्रायाददोष । सौत्रान्तिकनयेऽपि कि नव नतश्चाभ्रान्तग्रहणमतिरिच्यत इति चेत् । सत्यमेतत् । केवल विप्रतिपत्तिनिरासायं वर्णयिष्यत इति । "इहाभ्रान्तपद तैमिरि- कादिज्ञानव्यवच्छेदार्यम्। कल्पना पोढग्रहण तु अनुमाननिरामार्थमिति" यत्पूर्वक ाख्यात तद् व्यक्तमेवापहस्तयताह-एतच्च-इति । चोऽवधारणे। विप्रतिपत्तिनिरासायमित्यत परो द्रष्टव्य । पूर्वेषामभिप्रेत प्रतिषेधति । न स्विति भेदार्थ । ननु विमुच्यते न त्वन- माननिवृत्त्यर्थमिति । यावतवैकेनानुमाननिवर्त्तनादिति चेत् । उच्यते । लक्षणद्वयमिति द्वयोरुपा दान विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम्, एक्केनानुमानव्यवच्छेदमिद्धेरिति समुदितफलमेतत् । ततो नानुमाननिवृत्त्यर्थमिति नानुमाननिवृत्त्यर्थमेवेति सावधारण निषिध्यते। यदि तु विप्रतिपत्ति- निराचिकीर्षया क्रियमाणमनुमान व्यवच्छिनत्ति न तदर्थमेव द्वयमिति । मनु नेद लक्षणद्वयमनुमानव्यवच्छेदार्थ पूर्वकास्यातम् । किन्तु कल्पनापोढग्रहणमेव । अभ्रान्तग्रहण तु द्विचन्द्रादिज्ञानव्यवच्छेदार्थम् । तत् कथ न त्वनुमाननिवृत्त्यर्थम्, तथा, १ कल्पनाभ्रान्त०-टि. निराकरणार्थम् A.C PE H N ·१४. प्रत्यक्षलक्षणम् । ४५ कल्पनाऽपोढप्रहणेनैवानुमानं निवतितम् । तत्रासत्यभ्रान्तग्रहणे गच्छवृक्षदर्शनादि प्रत्यक्ष कल्पनाऽपोढत्वात् स्यात् । ततो हि प्रवृत्तेन' वृक्षमात्रमवाप्यते इति सवादकत्वात् सम्यग्यज्ञानम्, कल्पनापोढत्वाच्च प्रत्यक्षमिति स्यादाशथा। तनिवृत्त्यर्थम् अभ्रान्तग्रहणम् । तद्धि' भ्रान्तत्वात् न प्रत्यक्षम्। निरूपलिङ्गजत्वाभावाच्च नानुमानम् । न च प्रमाणान्तरमस्ति । अतो गच्छवृक्षदर्शनादि मिथ्याज्ञानमित्युक्तं भवति । ? च. सवाद- यत कल्पनापोढग्रहणेनैवानुमानं नित्तितमित्युच्यत इति चेत् । सत्यम् । केवल यद्यभ्रान्त- ग्रहण व्यवच्छेदार्थमेव तदानुमानव्यवच्छेदार्थमेव युज्यते । न तु द्विचन्द्रादिज्ञाननिरासार्यम् । तस्य सम्यग्ज्ञानाधिकारादेव व्यवच्छेदसिद्धे । तथा हि द्विविध मम्यग्ज्ञानमिति प्रस्तुत्य लक्षणमिद विधीयमान तदधिकारेण व विहित भवति । नन्वेव सति कल्पनापोढग्रहणेनैव निवृत्तेरभ्रान्तग्रहणमतिरिच्यते । अयमपरस्तेपा दोपोऽस्ति। न तु द्विचन्द्रादिज्ञाननिवृत्त्यर्थमिद युज्यत इति धर्मोत्तरस्यागय । यद्येतदर्थम- भ्रान्तग्रहण न भवति तर्हि किमनेनेत्याह-तत्र-इति । ननु गच्छवृक्षदर्शनादे कल्पनापोढस्यापि विसवादकत्वेन सम्यग्ज्ञानस्वाभावादेव व्यवच्छेदे सिद्ध किमेतदर्थेनाभ्रान्तपदेनेत्याह-ततो हि-इति। वृक्षमात्रमिति गमनेनान- वच्छिन्नम् । इति हेतो। अस्नु सम्यग्ज्ञानम् प्रत्यक्षसम्भावना त्वम्य कथम् न हि यदेव सम्यग्ज्ञान तदेव प्रत्यक्षमित्याशडक्य पूर्वोक्नमेव प्रमङ्गनाह-कल्पना-इति । कत्वापेक्षया समुच्चयार्य । इतिकरणेनाशङ्काया स्वरूप दर्शयति । आशङ्का चेयमीदृशी यौपती द्रष्टव्या। यद् वा चो यस्मादर्थे । .."असत्यभ्रान्तग्रहणे स्यादियमाशङ्का । यदि सत्यपि स्यात्तदा मिनेनेत्याह-तग्निवृत्त्यर्यमिति शडकानिवृत्त्यर्थमात्रम् । अनेन एतद् दर्शयति-यद्यपि परमार्थत सम्यग्ज्ञानाधिकारादेवमादिज्ञान व्यवच्छिद्यते। तथाप्यशमवाद- वादिनामाहत्य विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ क[20b]र्तव्यमेवाभ्रान्तग्रहणमिति । स्यादेतत्-किमभ्रान्तग्रहणेनाधिक कृतम् । येनैतद् विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ भवती- त्याशङ्काया दूरस्थितमपि गच्छदवृक्षदर्शनादि मिय्याज्ञानमित्युक्त भवतीति योजनीयम् । इतिना उक्तेराकार कथयति । उक्तं प्रकाशित भवत्यभ्रान्तग्रहणेनेति प्रकरणात् । कुतो मिथ्याज्ञान तदुक्तमित्यपेक्षाया प्रथममुक्त तदिति योजनीयम् । हिर्यस्मात्। ततोऽयमर्थ - यस्मात् तद् गच्छवृक्षदर्शनादि भ्रान्तत्वात् न प्रत्यक्षम्, अतो मिय्याज्ञानमित्यभ्रान्नग्रहणेनोक्त भवति । भवतु भ्रान्तत्वादप्रत्यक्षम्, अनुमानस्याचे त्वनिवनिले कयमस्य तथा वासिन्याला वाया योज्यम् । चो यस्मानानुमानम् । कथ नानुमानम् ? त्रिरूपलिङ्गजत्वाभावात् । यद्येव- मन्यत्प्रमाण भविष्यति, तथापि कथ मिथ्याज्ञानमित्याशवाया वाच्यम् । चो यस्मानाभ्यां प्रमाणान्तरमस्ति। अत. प्रत्यक्षत्वादिस्वभावत्वाभावात् । यद् वाऽतोग्भ्रान्तग्रहणादित्यर्थ । नन्वनुमानादिरूपनिराकरणे यद्यभ्रान्तग्रहणस्य व्यापारो भवेत्, भवेदेव मिथ्याज्ञानत्वा- भिधाने सामर्थ्य यावतो(ता) यथा स्वयमुपपत्त्यवानुमानादिभावो व्युदस्तस्तन् कथमभ्रान्त- प्रमात्रा-टि. २ गच्छदृश्श दर्शनम्]-टि. ।

·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [१४ नाना यदि मिभ्याज्ञानम कय ततो वृक्षावाप्तिरिति चेत, न ततो वृक्षावाप्ति । देशगामी हि' पक्षस्तेन परिच्छिन्न । एकदेशनियतश्च वक्षो वाप्यते । ततो यद्देशोर गच्छदवृक्षो दृष्ट तद्दनो नावाप्यते । यद्दाश्चावाप्यते स न दृष्ट इति न तस्मात् कश्चि दर्योऽवाप्यते । ज्ञानान्तरादेव तु वृक्षादिरोऽवाप्पते । इत्यवमभ्रातग्रहण विप्रतिपत्ति निरासायम। तया" अभ्रान्तग्रहणेनाप्यनुमान नितिते कल्पनापोढग्रहण विप्रतिपत्तिनिराकरणा ग्रहणन तमिथ्याज्ञानमित्युक्त भवतीयुच्यते । सत्यम । कि त्वनुमानादिरूपतानिराकरण हेतुना दत्तसाहायवेन सताऽभ्रान्तग्रहणन तामध्यानानमित्युक्त भवतीत्युक्नमिति वोयम । ननु प्रत्यक्षलक्षणगूयस्याप्रयक्षतंव दायितव्या तत्विमनुमानादिरूपतानिराकरणम प्रकृत कृतमिति चेत। अप्रत्यक्षत्वप्रगन प्रसङ्गन कृतमिति का क्षति ? मदीत्यादि सुगमम । केवल तत इति गच्छदवृक्षदानम्पामिथ्याज्ञानात्परिच्छिन्नो दष्ट । वक्ष इति वक्षत्वेन प्रथनादुच्यते न त्वमौ तथाऽवभासमानो वक्ष एव । एकदेशनियत इति प्राप्यमाणपरमाथवक्षाभिप्रायणोक्तम | चो हेतो। ततस्तस्मादनन्तरोक्तात् कारणात । चोप्राप्यमाणाद भदमस्य दायति । इति हेतौ। तस्मामिथ्याज्ञानात । मनु ततो पि प्रवत्तस्यास्ति च्छायाद्यथक्रियाकारिरूपस्य पादपस्य प्राप्तिस्त कथमपह्नयन इति ? आह-ज्ञानान्तराद-इति । तमोपसपणजमन स्थितवक्षप्रतिभासात्मनो ज्ञानान्तरात । तत्र मिथ्याज्ञानथिन प्रवृत्तिमात्रहेतन तु वक्षप्रापकमिति सक्षपार्थ । यदि मिथ्याज्ञानत्वप्रति पानाथमभ्रान्तग्रहण न तहि विप्रतिपत्तिनिराकरणाथमि याह-एवम इति। एवमित्यनना नन्तरोक्तस्योपपत्तिप्रकारस्याकारो दर्शित । ततोयमथ -एवमनन्तरोक्तेन युक्तिप्रकारेण । एतादृशमपि प्रत्यक्षमिति विरुद्धाया प्रतिपत्तनिरामायमभ्रान्तग्रहणमिति । ग्रहणमेव विप्रतिपत्तिनिराकरणायम । न तु कल्पनापोढग्रहणम । उक्त च द्वयमेतत तनिरासाथ मियाशडक्याह--तयति । यथाऽभ्रान्तपद तथदमित्यथ । यद्यवमभ्रान्त विप्रतिपसिनिराकरणाथमिति प्रत्यक्षपष्ठभाविनोऽपि विकल्पस्य व्यावहारिकलोका ध्यबसायनाभ्रान्तस्य यप्रयक्षत्व कश्चिदिष्टम तन्नि[21a] राकरणाथमिति द्रष्टव्यम । तत्रामति क पनापोढग्रहण धोयभित्यादिज्ञान प्रयक्षमभ्रात वात स्यात । ततो हि प्रवृत्तन घटादिरथ प्राप्यत इति सवादक वात्सम्यग्ज्ञानमभ्रान्त वाच्च प्रयक्ष स्याना(दित्या) गडका । तन्निवत्यथम । कल्पनामरत्वान प्रयक्षम् विरूपरिगज काभावाच्च नानुमान । . . गामी बक्ष-C २ यो देशा यस्य-टि० प्यते न स दष्ट इति-C दद च व०BD तथत्वारभ्य विप्रतिपत्तिनिराकरणाथमित्यन्त पाठो नास्ति-AP BH ६ सविकल्पकनानमपि प्रत्यक्षमि युक्त मीमासक यथा अस्ति ह्यालोचना' [मीमासा पत्र-श्लो न्यादि। एतस्य विप्रतिपत्त -टि. श्लो ·न १५ ]] क्ल्पनालक्षणम् । थम् । भ्रान्त हि अनुमान स्वप्रतिभासेऽमर्ये ऽर्याध्यवसायेन प्रवृत्तत्वात् । प्रत्यक्ष तु ग्राहो रूपे न विपर्यस्तम् । न तु अविसवादकमभ्रान्तमिह ग्रहीतव्यम् । यत सम्यग्ज्ञानमेव प्रत्यक्षम्, नान्यत् । तत्र सम्यग्ज्ञानत्वादेवाऽविसवादकत्वे लब्धे पुनरविसवादक ग्रहण निष्प्रयोजनमेव । एव हि वाक्यार्था स्यात्-प्रत्यक्षास्य पदविसवादक ज्ञान तत कल्पनापोढमविसवादक चेति । चानेन द्विरविसवादकग्रहणेन किञ्चित् । तस्माद ग्राह्ये क्रियाक्षमे वस्तुरूपे यदविपर्यस्त तदभ्रान्तमिह वेदितव्यम् ॥ कीदृशी पुन कल्पनेह गृह्यत इत्याह- अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा' प्रतीतिः कल्पना ॥५॥ अभिलापेत्यादि। अभिल'प्यतेऽनेनेति अभिलाप वाचक शब्द । अभिलापेन ससर्ग- अभिलापससर्ग -एकस्मिन् जानेऽभिधेयाकारस्याभिधानाकारेण सह ' प्राह्याकारतया न च प्रमाणान्तरमस्ति । अतो घटो यमित्यादिज्ञानमसम्यग्ज्ञान भवतीति पूर्ववद् वचनीय योजनीय च । सम्प्रति यद् ननु च सवादिनोऽस्य कथमसम्यग्ज्ञानत्वम् ? यदि नाम विमवादकत्वलक्षणम् असम्य- ग्ज्ञानत्व नास्नि तथापि गृहीतार्थग्राहिणोऽस्यापूर्वाधिगमाभावात करणार्याभावरूपमसम्यग्ज्ञानत्व स्मरणादेरिव किं नानुमन्यत ? जात्यादिविशिष्टवस्तुग्राहिणोऽस्यापूर्वार्थाधिगमोऽस्तीति चेत् । इदमन्यत्र विस्तरेण निरस्तमित्यास्ता तावदिहेति । स्वप्रतिभास इन्यादेग्रन्थस्य तु सत्यमर्थ विषयविप्रतिपत्तिनिराकरणवाक्यविवरण विवेचयिष्यन्तो विवेचयिष्याम । दोषदर्शनात्पूर्वेपा व्याख्यानमवमन्यान्यथाऽयमभ्रातार्थं व्याचष्ट त कण्ठोक्त कत्तुं तेषामभिमत मभ्रातार्थ पूर्व सामर्थ्यानिपिद्धमपि साक्षानिपघमाह-न तु-इति । तुरतिशय । इत्यादि वेदितव्यमि यन्त सुवोधम् । यदि जात्यादियोजनात्मिका कल्पना। सा जात्याद्यभावादेव न सम्भवति । अथ ग्राह्यग्राह भावेन प्रवर्तमान ज्ञान कल्पना तदा सर्वमसर्वज्ञज्ञान तथा प्रवृत्तमिति किमवशिष्यते यदविकल्पक स्यादित्यभिप्रत्य कल्पनाया स्वरूप पृच्छनि-कीदशीति सामान्यत पृच्छति । पुनरिति विशेषत । इहेति प्रत्यक्षलक्षणे । अभिलप्यते उच्यतेऽनेनेत्यभिलापो वाचक शब्द । स च सङ्कत यत 3 ' विप्रतिपतिरिरासार्थम्-B C D N २ सामान्य-टि. वादग्रह० E ०वादकत्वग्रह C ४ न किञ्चित् प्रयोजनम-टिक ५.भासप्र ०BPEHN १ अभिलापेति-EPI नास्ति-A BH N ननु न(च) यद्यपि तस्मिन् ज्ञाने आकारयोमिलन तथापि शब्दार्थयो ससर्गो नास्तीत्याह-टि. अभिलाप्यते--A PHE नास्ति-'अभिलापससर्ग' इति-A P. E १. वाच्यरूपत्वेन-टि. .

·४८ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [१५ मिलनम् । ततो पदकस्मिज्ञानेऽभिधेया भिधानयोराकारौ 'सनिविष्टौ भवतस्तदा समुष्ट अभिधानाभिधेये भवत । अभिलापससर्गाय योग्यो भिधेयाकार()भासो' यस्यां प्रतीतो सा तथोक्ता । तय काचित प्रतीतिरभिलापससृष्टाभासा' भवति । यथा प्युत्पन्नसमेतस्य घटाय- कल्पना घटशब्दससृष्टाविभासा 'भवति । साचित्यभिलापेनाससृष्टापि अभिलापसतर्ग- योग्याभासा भवति । यथा बालकस्याय्युत्पन्नसयेतस्य कल्पना। तत्र 'अभिलापससृष्टाभासा कल्पना' इत्युक्तावत्युत्पन्नसकेतस्य कल्पना न सगृहीत । योग्यग्रहणे तु "सापि सगृह्यते। पद्यपि अभिलापस सृष्टाभासा" न भवति तदहतिस्प बालकस्य कल्पना, अभिलापससर्ग- योग्यप्रतिभासा तु भवत्येव । या चाभिलापससृष्टा सापि योग्या । तत उभयोरपि योग्य- ग्रहणेन सग्रह । कालेन दृष्टेन रूपेणक्यमापादितोऽन्तर्जल्पाकारम्तथा प्रतिभाममानो वाच्य । ससर्ग- पदन सार्धमस्य विग्रह प्राह-अभिलापेन-इति। अभिलापेन वाचन ससग सम्बन्ध । 'तृतीये [पाणिनि २ १ ३०]नि योगविभागात्समास । अथवाऽर्थक्थनमिद कृतम्, समासस्तु पष्ठीतत्पुरष कार्य । कथ पुनर्वाच्यवाचकयो ससर्ग सम्भवतीत्याह--एकस्मिन् इति । प्राहाकारतया भील नमित्येकज्ञानग्राह्याकारतयाऽवस्थानमिति वाच्यम् । अर्याकारश्चेद् वाचकशब्दाकारेण सहकज्ञा- नारूढो भवति तदा वाच्यवाचकयो मसर्ग इति यावत् । भवत्वभिधानाभिधेयाकारयोरेकज्ञा- नारोह । किमतावताऽभिधानाभिवये वाच्यवाचक्तया सम्बद्ध भवन , येन तद्ग्राहि विज्ञान सविकल्पक स्यादित्याशडयोपसहारव्याजेनाह-तत इति । यदाकारी सनिविष्टौ प्रतिभासिती भवतस्तदा ससृप्टे तयातया सम्बद्ध भवत । एकस्मिन् ज्ञाने विशेष्यविशपणत्वेनाकारप्रति भास एवानयोर्वाच्यवाचकत्वग्रहणमिति भाव । अभिलापससर्गाय योग्य इत्यर्थकथनमिद [21b]कृतम् । समासस्त्वभिलापससर्गस्य योग्य इति कर्तव्य । तादर्थ्यचतुर्थ्या प्रकृति- विकार एव समासात् । यद्येवमभिलापमसृष्टप्रतिभासेत्येवास्तु किं योग्यग्रहणेनेत्युपालम्भ पश्यन् यथाऽस्य साफल्य तथा दशयितुमुपक्रमते-तत्रेति । वाक्योपन्यामे चैतत् । अभिलापससृष्ट आभासो यस्था मा तथा । कस्यैवेत्याह-यथेति । इदमस्य वाच्यमिदमस्य वाचकमित्युभयाशाव- . १ .ज्ञानेऽभिधानाभिधेययो-B . ०कारी निविष्टौ B ३ अभिधेयाभासो AP H E अभिधेयाकाराभासो-N लापेन ममृ० APH EN नास्ति BD मृष्टप्रतिभासा D ससृष्टप्रतिभासा B ७ नास्ति 'कल्पना इति A B P HEN १ ०ग्रहणेन तुC बालकल्पना-टि. 1 सृष्टप्रतिभासा CA १२ नास्ति 'बालकस्य इति APE सगृह्यते C १० ·कल्पनालक्षणम् । ४९ असत्यभिलापससमें कुतो योग्यतावसितिरिति' चेत् । अनियतप्रतिभासत्वात् । अनियतप्रतिभासत्व च प्रतिभासनियमहेतोरभावात् । प्राह्यो ह्यर्थो विज्ञान जनयनियत- प्रतिभास कुर्यात् । यथा रूप चक्षुर्विज्ञानं जनयनियतप्रतिभास जनयति । विकल्पविज्ञान त्वप्निोत्पद्यते । तत प्रतिभासनियमहेतोरभावादनियतप्रतिभासम् । लम्बिज्ञान सङ्कत, शब्दार्थप्रयोगप्रतिपत्त्यो कार्यकारणभावरूपो वा । व्युत्पन्नो ज्ञात सकेतो येन स व्युत्पनसकेत । तस्य यदि सर्वेव तादृशी तदा काचिदिति न वाच्यम, योग्यग्रहणेन च न किञ्चिदित्याह-काचिद् इति। तु व्युत्पनमकेतप्रतीते[लप्रतीति भेदव तीमाह । कस्य सदृशी सभवतीत्याह-यथेति । बालक इत्यल्पार्थे कन् । यद्यभिलापससृ- प्टाभासेति कृतेऽपि तथाभूताया प्रतीते मग्रह कृत तर्हि योग्यग्रहणेनेत्याह-तत्रेति । तपोर्मध्येऽव्युत्पनसकेतस्थ या सा न मगृह्यते। कदा तु सगृह्यतेत्याह-अभिलापेति। अर्थप्र दर्शनत्वादस्याभिलापससृष्टाभासा प्रतीति कल्पनेत्युक्तौ वचने सतीत्यर्थ । इतिनोक्राकार कथित । असति तावदय दोष । यदि सत्यपि योग्यग्रहणे तदसग्रहस्तथापि किं तेनेत्याह- योग्येति । तुरकरणावस्थाया विशेषमाह । न केवल तत्समृष्टाभामेत्यपिशब्द । तथावि धवालस्य च कल्पनाऽनुमानसिद्धा। तेन साऽवश्य ग्राह्येति भाव । कथ पुनर्योग्यग्रहणेन तस्या मग्रह इत्याह-यद्यपीति । निपातसमुदायोऽय विशेषाभिधानार्थाभ्युपगमे सर्वन । अह्नि जात जन्मास्येति तया। अह्नि वा जात उत्पन इति तथा । अहर्जातस्यैतदहर्जा तस्येति 'द्रष्टव्यम् । यद्यव व्युत्पनमतस्य सा कथ सडगृह्यत इत्याह-या चेति । पूर्वापेक्षया समुच्चये। यदि मा तत्ससर्गपोग्या न स्यात्कथ तत्ससगमनुभवेदिति भाव । यत एव तस्मात् । च स ननु प्रतीतप्रतिभासस्य तत्ससर्गानुभवान्यथानुपपत्त्या योग्यता कल्पनीया । बालकल्पनाया अभिलापमसर्गोऽस्ति, सङ्केताव्युत्पत्त । तत्कथ योग्यता कल्प्यतामिन्यभि सन्धिना असतीत्यादिना पूर्वपक्षमुत्थापयति । एव चोदयित्वाऽनुमानत सा सिद्धयतीति मन्वान माधनमाह-अनियतेति। प्रतिनियताकारत्वाभावादित्यर्थ । प्रकरणापन्न साध्य हेती चाभिहिते सुकर साधनप्रयोग इति प्रयोग न जगौ। एवमुत्तरत्रापि हेतुमात्राभिधान:- स्यायमभिप्राय प्रत्येतव्य । प्रयोगस्त्वेवमिह कर्तव्य-योऽनियतप्रतिभासो विकल्प , शब्दससर्गयोग्यो यथान्छात्रविकल्प । अनियतप्रतिभासश्च वालविकल्प इति भवत्येव प्रयोग । केवलमिदमत्र निरूप्यताम्। बालस्य विकल्प एव कुत सिद्धो यनदमुत्तराणि चैनदङ्गानि साधनानि ना[22a]श्रयासिद्धानि स्युरिति ? नेपदीप । अनुमानसिद्ध विकल्प धर्मिण कृत्वाऽ- मीपामुपादानस्याभिप्रतत्वात् । तत्पुनरनुमानमनेन सुज्ञातत्वानोपन्यस्तमिति वेदितव्यम् । एव तद् द्रष्टव्यम्-या नियमवती प्रवृत्ति क्वचित्रागिन , सा विकल्पपूर्विका । व्युत्पन्नसडकेतव्यवहारस्यानादिविपया प्रवृत्ति । नियमवती च तदितरपरिहारेण स्तनादौ प्रवृत्तिर्बालकस्येति कार्यहेतु । सा च तादृशी प्रवृत्ति प्रत्यक्षाधिगतेति स्वसिद्धो न प्रमाणान्तर योग्यत्वावसिति CDB ननु च विकल्पज्ञानस्यानियतप्रतिभासित्वमेव न सिद्धम् ---टिं० यथा २ ७ ·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [१५. कुत पुनरेतद्विकल्पोऽर्याप्नोत्पद्यत इति ? 'अर्थसनिधिनिरपेक्षत्वात् । मालोऽपि हि यावद् दृश्यमान स्तनं स एवायम्' इति पूर्वदृष्टत्वेन न प्रत्यवमाति तावप्नोपरतादितो प्रयोजयति। न पुनरनेन वालोऽपि होत्यादिना विकल्यसाधनमुपन्यस्तमिति मन्तव्यम्, यथाऽन्याख्यानम्, अर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वसिद्धिप्रदर्शनो मुखत्वात्तस्य ग्रन्यस्येति । मनु च परोक्षत्वात्तस्यानियतप्रतिभासत्वमदेहे सन्दिाधासिद्धोऽयं हेतुरिति । आह- अनियतप्रतिभासत्व च-इति । चो यस्मादित्यस्मिन्नर्थे । प्रतिभासस्य ज्ञानाकारस्य नियम- अर्याकार एवाय शब्दाकार एवं वा, रूपाकार एवाय रसाकार एव वेत्यात्मको वा तस्य हेतुर्जनक तस्माद् । अभावादनुत्पादात् । भवन भाव उत्पादस्तनिपधाद् अभावोऽनुत्पाद एव। प्रतिभासनियमहेतोरभावाद्-अविद्यमानत्वादिति व्याख्याने तु यथाश्रुति भ्यधिकरणासिद्धो हेतु स्यात् । अन्यया हेनुवचन तु किपमाणे तत्रायें हेतुरनभिहित एव स्यात् । साधन- स्वरूपमात्रकथने चात्र धर्मोतरस्य शैलो लक्ष्यते । त पुनरेतद् विकल्पोऽर्थानोत्पद्यत इति च पूर्वपक्ष सूत्थानो न स्यात् । मृत्वा शीर्वा यथा कथचित् सर्वस्यास्य समर्थने च वक्तुर- कौशल स्यादिति । ननु प्रतिभासनियमहेतुर्य कश्चन । स च तत्र भविष्यति । अय विशिष्ट वक्तव्यस्तदाऽमी यत सकाशादनुतादात्तयात्व ज्ञातव्यमित्याह-~ग्राह्य इति । यद्यर्थ इत्येव क्रियत तदेन्द्रियमप्यर्थो ज्ञान जनयतीति तस्याप्याकारनियामकत्व स्यात् । ने चापोद्धार- द्वारेण तस्याकारविगपहेतुत्व व्यवस्थापितम्, अपि तु विपयग्रहणप्रतिनियमहेतुत्वमिति प्राह्य ग्रहणम् । प्राह्य आलम्बन । यद्यव ग्राह्य इत्यवास्तु । अपोहस्यापि ग्राह्यताऽस्ति । न चाऽमौ प्रतिभासनियमहेतु । अतस्तन्निवृत्त्यर्थमर्योऽयक्रियासमर्थ इति कृतम् । कुर्यात् कर्तु शक्नोति। अपोद्धारेण तत्रैव तच्छोरवधृतत्वात् । अत्र निदर्शन यथेति । नियतप्रति. भासमिति शब्दाकारपरिहारेणार्याकारयायैव रसाकारपरिहारेण स्पाकारधार्येव चेति । यद्येव बालविकल्पोऽपि अर्यादेवोत्पत्स्यते, ततो नियतप्रतिभासो भविष्यतीत्याराडक्य पूर्वोक्तमेव प्रसङ्गेन स्मारयति-विकल्पेति । तुरुदाहृताद विज्ञान भिनत्ति । एव तु प्रयोग कार्य-यदर्था- नोत्पद्यते ज्ञान तनियत रनिभाम न भवति । यथा व्युत्पनव्यवहारस्यातीतादिस्मरणम्, रूपरसादिसङ्कलनाज्ञान वा। नोत्पद्यते चा[22b]र्थाद् बालकस्य विकल्प इति व्यापकानुप- लब्धि । ननु वालविकल्पस्य परोभत्वात् तत उत्पत्तिरनुत्पत्तिर्वा न शक्यते निश्चेतुम् । अतोऽय मन्दिग्यासिद्धो हेतुरित्यभिश्त्य चोदपति कुत इनि सामान्यहेतो प्रश्न । पुनरिति बिशेषस्य । विदोक्त्या चाय क्षपे किम प्रयोग । तेन न कुतश्चिद्धतोरिदमित्यर्थ । हेतुमाह-अर्थेति । एव तु प्रयोग करणीय –यनान स्वोत्पत्तावर्थसनिधिनिरपेक्ष तदर्थान्नोत्पद्यते । व्युत्पनसहतस्य चिरनष्टवस्तुविषय विज्ञानम्। अर्थसन्निधिनिरपेक्ष च बालविकल्पविज्ञानमिति विरुद्धव्याप्तोपलब्धि । असिद्धिमस्या परिहर्तु भूमिका रचयताह-चालोऽपि हि-इत्यादि। यथा १ उत्तरमाह-टि.

·१.५.] कल्पनालक्षणम् । मुखमर्पयति स्तने। पूर्वदृष्टापरदृष्टं चार्यमेकीकुवंद् विज्ञानमसनिहितविषयम्, पूर्वदृष्टस्यास- निहितत्वात् । असनिहितविषय चार्थनिरपेक्षम् । अनपेक्ष च प्रतिभासनियमहेतोरभावा. दनियतप्रतिभासम् । तादृश चाभिलापससर्गयोग्यम् । उच्यते । ? - न केवल व्युत्पन इत्यपिशब्द । हिर्यस्मात् । यावदिति निपातोऽवधौ। पूर्वदृष्टत्व पूर्व- दर्शनविषयत्वम् । तेन यो मया पूर्व क्षुत्प्रतिघातहेतुत्वेन प्रतिपन स एवाऽयमिति प्रत्यवमर्षस्य रूपमाचष्टे । न प्रत्यवमृशति न प्रत्यभिजानाति । तावदित्यप्यवधौ । उपरत रुदित यस्मात् स तथा सन्नापयति । सर्वेरेव स्वसततावेवमादिव्यवहारस्य दष्टदृश्यमानयोरेकीकरणकारण- त्वेनावगतत्वादेवमुच्यते। तस्यव चान्यत्र लोप्टादौ ढोकितेऽपि तथाऽदर्शनाच्च । ननु बालस्य करणानामपाटवात् सकेताग्रहणाच्च नान्तर्जल्पाकारोपि शब्द सभवति । सभवे वा योग्यग्रहणानर्थक्यम् । तत्कथमेव यावप्न प्रत्यवमृशति-इत्युच्यते । अनयंव हि भङ्गया अस्ति सा काचिद् दृष्टदृश्यमानयोरेकीकरणावस्था या तत्र निमित्तमिति प्रतिपाद्यते। सा च शब्देन प्रतिपाद्यमाना अभ्यस्तेनामुना शब्देन प्रतिपाद्यते । न पुनरेव- मेवासी प्रत्यवमृशतीत्युच्यते । ननु द्वितीयादिदर्शनकाले भवतु पूर्वदृष्टापरदृष्टयोरेकीकरणेन मुखार्पणम्, भूमिपातानन्तर तु कयम् न खलु स्तनमद्राक्षीद् असौ येन दृष्टेन दृश्यमानमेकीकृत्यार्पयेत् । तदा तु जन्मान्तरानुभवादिति ब्रूम। तत्रापि जन्मनि जन्मान्तरानुभवबलात् । न चादिमान् ससार इति का क्षति शब्दाकारोऽपि तत्रास्त्येव । तत् किमनेन योग्यग्रहणसफलीकरण- प्रयासेनेति चेत् । अस्तु तत्र जन्मान्तराभ्यासात् समूच्छित शब्दाकार , मा च भूत् सर्वया पश्चाद्व्युत्पत्स्यमानेन विशिष्टेन शब्देन समृष्टार्थप्रतिभास , न भवति तस्य विकल्पप्रत्यय इत्युच्यते। स एवायमिति पूर्वदृष्टत्वेन स्तन प्रत्यवमृशतु । किमत इत्याह-पूर्वदृष्टेति । पूर्वदृष्ट चापरदृष्ट चेति द्वन्द्वकवद्भाव । चोऽवधारणे कुर्वदित्यस्मात्परो द्रष्टव्य । हेती वा शतृप्रत्यय । तेनायमर्थ -यस्मात्पूर्वदृष्टापरदृष्टमेकीकरोत्येव तस्मादसन्निहितविषयमिति । तथा कुर्वदपि क्यमसनिहितविषयमित्याह-पूर्वदृष्टत्वस्य-इति । अयमाशय -पूर्वदर्शनविषयत्व पूर्वदृष्टत्वमुच्यते । निवृत्ते च पूर्वदर्शने पूर्वदर्शनविषयत्व वस्तुनो नास्ति । तदुत्तरकालभाविना ज्ञानेन पूर्वज्ञानविष[23a]यत्वमसन्निहितमेव वस्तुनो दृश्यत इति । भवत्वसन्निहितविषयम्, अर्थसनिधिनिरपेक्ष तु क्य सिद्धमित्याह-असग्निहितेति । चो यस्मात् । असग्निहितविषयम- र्थसन्निधिनिरपेक्षम् । अनेनार्थसन्निधिनिरपेक्षत्वेऽर्थसनिधिनिरपेक्षत्व हेतुमाह । ईदृशस्तु प्रयोगो ज्ञातव्य -- यदसन्निहितविपय ज्ञान तदर्थसन्निधिनिरपेक्षम् , यथाऽतीतानागत विषयो. ऽस्मदादिविकल्प । पूर्वदृष्टत्वेन प्रत्यभिज्ञानाच्च बालविज्ञानमसनिहितविषयमिति स्वभाव । सम्प्रति शिष्याणा सुखप्रतिपत्त्यं यथोत्तरोत्तरस्य हेतो सिद्धौ पूर्वपूर्वस्य हेतो सिद्धि- भवति तथा दर्शयतिअनपेक्ष च-इति । 'धर्मोत्तरे सर्वप्रतिष 'पूर्वदृष्टस्य' इति पाठ-स० - ·प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । [१.५. इन्द्रियविज्ञानं तु संनिहितार्थ मात्रग्राहित्वादयसापेक्षम् । अयंस्य च प्रतिभास- नियमहेतुत्वाग्नियतप्रतिभासम्। ततो नाभिलापसंसर्गयोग्यम् ।। अत एव स्वलक्षणस्यापि याच्यवावकभावमभ्युपगम्य तदविकल्पकत्वमुच्यते । यद्यपि हि स्वलक्षणमेव वाच्य वाचकं च भवेत् तथापि अभिलापसंसृष्टार्य विज्ञानं सविकल्पकम् । न चेन्द्रियविज्ञानम् अर्थेन नियमितप्रतिभासत्वाद् अभिलापससर्गयोग्यप्रतिभासं भवतीति निर्विकल्पकम् । थोत्रज्ञान' तर्हि शब्दस्वलक्षणग्राहि "शब्दस्वलक्षणं च किचिद्वाच्यं किंचिद्वाचकम्- इत्यभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभास स्यात् । तथा च सविकल्पक स्यात् । नंप दोष । सत्यपि स्वलक्षणस्य वाच्यवाचकभावे सक्तकालदृष्टत्वेन गृह्यमाणं ननु किमनियतप्रतिभासत्वे साध्यैऽयनिरपेक्षत्व हेतुर्येन तथा सदनियतप्रतिभासमि- त्युच्यते । प्रतिभासनियमहेतोरिति च मध्यवर्ती च ग्रन्य. क्य नेय ? उच्यते । नायम- नपेक्षमित्यादिरेकवाक्यतया नेय । कि तहि ? वाक्यभेदोऽत्र कत्र्तव्य । तत्र चो यस्मात् । अनपेक्षमर्थसन्निधिनिरपेक्ष सत्प्रतिभासनियमहेतोरनुत्पन्नमिति प्रतिभासनियमहेतोरभावादित्यस्य सामर्थ्याद् वाक्यभेद कृत्वा । तत प्रतिभासनियमहेतोरभावादनुत्पादादनियतप्रतिभासमिति योजनीयम् । तादृशमित्यनियतप्रतिभासम्। चो वक्तव्यमित्येतदित्यस्मिन्नर्थे । सर्वमेतदिन्द्रियज्ञानेऽपि पर कदाचिदाशङ्कयेदिनि तन्निरासार्थमाह-इन्द्रियति । तुर्विकल्पज्ञान विशिष्टि । ततो नियनप्रतिभासत्वात् । इह पूर्वव्याख्यातृभिः "असामर्थ्यवैयर्थ्याभ्या स्वलक्षणस्य सङ्केतयितुमशक्यत्वादवाच्यवा- चकत्वम् । अवाच्यावाचकस्वलक्षणग्राहित्वाच्चेन्द्रियज्ञानमविकल्पकमिति" व्याख्यातम् । तच्चावद्यम्, अन्यथाऽप्यविकल्पत्वस्य सुसाधत्वात्, किमन्यापोहानयनेनाप्रकृतेनेति मन्यमान आह–अत एव-इति । यस्मादिन्द्रियज्ञान नियतप्रतिभासम्-अत एव अस्मादेव हेतो । स्वलक्षणं धक्ष्यमाणलक्षणम् । अपिरवधारणे। वाच्यग्रहणे कयमविकल्पकमित्याह-यद्यपि हि-इति । पद्यपि हीति निपातसमुदायो 'यदि नाम'शब्दस्यार्थे वर्तते । हिर्वाक्यालङ्कारो वा । अभि- लापमसृष्टार्थ सद् विज्ञान विकल्पक भवति । एव ब्रुक्तोऽय भाव-कोष्ठशुद्धया वाच्यमस्तु स्वलक्षण तथापि तदिन्द्रियज्ञान केवलमेव स्वलक्षणमात्मन्यादर्शयति । न तु वाचकमपीति कथमभिलापसमृष्टार्थप्रतिभासत्व विकल्पकत्वमात्मसात् कुर्यादिति । . ' सनिहितमात्रग्रा० A.P. H. E N २ इन्द्रियविज्ञानम्-टि० एतस्य इन्द्रियग्राहिणो ज्ञानस्य-टि. ४ वाच्यवाचकभावसद्भावेपि अभिलापसमृष्टार्थ सद् विज्ञानं सविकल्पकम् , अन्यथा निर्विकल्पकमित्यर्य-टि. . थोत्रविज्ञान BD.N ६ तर्हि स्व. B. ७ शब्दादिकं घटादिक वा-टि. ( नास्ति'च'A. P. H. E.

·१.५.] कल्पनालक्षणम् । स्वलक्षण वाच्यं वाचक च गृहीत स्यात् । न च सस्तकालभावि दर्शनविषयत्व वस्तुन सप्रत्यस्ति । यथा हि सकेतकालभावि दर्शनम'द्यनिरुद्धम्, तद्वत् तद्विपयत्वमपि' अर्थस्याद्य नास्ति। तत. पूर्वकालदष्टत्वमपश्यच्छोग्रज्ञान: न याव्यवाचकभावनाहि । अनेनंव न्यायेन योगिनानमपि सकलशब्दार्थावभासित्वेपि सकेतकालदृष्टत्वाग्रहणा- निर्विकल्पकम् ॥ 7 भवतु रूपाद्यालम्बनमिन्द्रियज्ञानम्, वाचकस्याप्रतिभासाद् वाच्यस्य॑व प्रतिभासादविक- ल्पकम् । यत्पुनरेतद्वयप्रतिभामीन्द्रियज्ञान तद् द्वयप्रतिभासाद् विकल्पक प्राप्तमित्यभिप्रेत्य चोदयति-धोत्रेति । तहिरक्षमायाम् । सर्वमिन्द्रियज्ञानमविकल्पक मिति न क्षम्यत एतदित्यर्थ । प्रोत्रज्ञानमभिलापससर्गयोग्यप्रतिभास स्यादिति सम्बन्ध । किम्भूत शब्दस्वलक्षणपाहि। हेतुभावेनास्य विशेषणत्वात् शब्दस्वलक्षणग्राहित्वादित्यर्थ । शब्दग्राहिणोऽपि वाच्याग्रहणे क्य तपात्वमित्याह-शम्देति [23b] । चो यस्मात् । किञ्चिद् वाचक किञ्चिद्वाच्यम् । यथा 'तरप्तमपी घ"पाणिनि-११ २२ इत्यादि बुद्धिस्थम् । इतिस्तस्मात् । अस्तु तथाप्रतिभास किमत इत्याह-तया चेति । तथा च सति तस्मिश्चोक्नप्रकारे सति । एव चतद् द्रष्टव्यम्- यदकेन तरप्तमपौ सज्ञिनावुच्चार्यते तदैव च कथञ्चिदन्येन 'घ' इति सज्ञोच्चार्यते । तदा तद्वितयमेवेन श्रोत्रज्ञानेन प्रतियत. पुस श्रोत्रधीविकल्पिका प्रसज्यतेति । क्थ तर्हि नप दोप इत्याह-सत्यपीति । चो यस्मात् तदवेदं यन्मया मकेतकाल- त्वेन गृह्यमाण तथा गृहीत भवति । यद्येवमस्तु मक्तकालदृष्टत्वेन ग्रहणमित्याह-न चेति । चोऽवधारणे हेतो वा । दर्शनविषयत्वमिति वुवन पूर्वदृष्टत्वशब्दस्यार्थमाह । क्य नास्तीत्याह- पयेति । हिर्यस्मादर्थे । अर्यस्येति सम्प्रति दृश्यमानस्य । तद्भावे निगडाकर्षणन्यायेन प्राक्तनदर्शनस्यापि स्पिति प्रसज्यतेति भाव । मा ग्रहीत् सस्तकालदृष्टत्व तयोर्गुह्यमाणयो मज्ञासशिभूतयो शब्दयोस्तथापि कप म वाच्यवाचकभावग्राहि तज्ञानमित्याशङ्कयोपमहरनाह-तत इति । यत सवेतकालत्वेन गृह्यमाण वाच्य वाचक च गृहीन भवति तत कारणात् श्रोत्रविज्ञान न वाच्यवाचकभावग्राहि । भवतु तथागृह्यमाणस्य स्वलक्षणस्य तथात्वम् । किमत ? एतत्पुनरेन तर्थव ग्रहीष्यतीत्याह- पूर्वेति । हेतो शतुर्विधानात् पूर्वकालदृष्टत्वाग्रहणादित्यर्थ । स्यादेतत्-मकेतदृष्टत्वेनापि न ग्रहीप्यतेऽयं गन्दो वा । अथ च विशिष्टवाचक- वाचकत्वेन विशिष्टार्थवाचक्त्वेन च ग्रहीप्यत इति । असदेतत् । एवं हि ब्रुक्तेदमभिप्रेतम्- पेन ज्ञानेन योज्यं संरतकालोपलब्धो यच्छन्दमसगिणा रूपेण नैकीक्रियते, न स तैन तच्छन्द- वाच्यो गृह्यते। यथा गोज्ञानेन सङ्केतकालोपरब्धाश्वशब्दससगिणाऽश्वरूपेण सहवत्वेनाप्रती- यमानो गौश्विशब्दवाच्यो गृह्यते । श्रोत्रज्ञानन सवेतवालोपलब्धपशब्दससगिणा च रूपेण मैकीक्रियते च तदा तरप्तमपाविति व्यापकानुपलब्धि । तथा येन ज्ञानेन य शब्द: . स्मर्यमाणसवेतस्य-टि० 'ग्रहणकाले-टि. ३ श्रोत्रविज्ञान-BD.N ·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छर । तया रहितं तिमिराशुभ्रमणनीयानसंक्षोभायनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् ॥६॥ तया कल्पनया कल्पनास्वभावेन रहित सून्यं सम्मान यवधात तत् प्रत्यक्षम् इति 'परेण सम्बघ । पल्पनापोढत्वाभ्रान्तरले परस्परसापेक्षे प्रत्यक्षलक्षणम, न प्रत्येकामिति दर्शयितुं तया रहितं यदभ्रान्तं तत प्रत्यक्षमिति लक्षणयो परस्परसापेक्षयो प्रत्यक्षविषयत्व दतिमिति॥ यथा सहतवारदृष्टयदधमगिणा रूपेण नेत्रीक्रियते, न तेनासो तदर्थवाचको गृह्यते । गोशब्दज्ञानन सङ्कतकालोपरब्धास्वापमसगिणावशब्देन सहकत्वेनाप्रतीयमानो गोगादो नारवा थवाचको गृह्यते। श्रोत्रज्ञानन सकृतदृष्टतरप्तमवर्यमसगिणा रूपेण नेवीक्रियते च तदा पगाल्द इति संव अमिद्धिरनुभवेन निराकृता । वास्तवगम्ब पनिराकरणाच्च व्याप्ति सिद्धति । यदा तु पूर्वदृष्टत्वेन ग्रहोऽस्ति तदा तन्नानमभिलापसमृप्टायप्रतिमाम सद् विक्लारूपमवेति सवमवदातम । . श्रोत्रज्ञान यथाऽभिलापससर्गयोग्यप्रतिभासत्व चोदितं तथा योगिनानापि चोदयितु शक्यमिति तत्राप्यमुमेव परिहारमतिदिगमाह-अनेनेति । यज्ज्ञान सद्भूतवालविषयत्व गुह्यमाणस्य न गृह्णाति न तद् वाच्यवाचकभावग्राहीत्यनेन न्यायेन युक्त्या योगिज्ञान वक्ष्यमाण लक्षण सकलशब्दार्थावभासित्वे सत्यपि निविकल्पकम् । ननु चा सस्य वाच्यवाचकभावग्राहिणो ज्ञानस्थास्तु निर्विकल्पकत्वम, अस्य तु सवगम्दार्थ ग्राहिण कप तथात्वमित्याह-सस्तेति । तथाऽग्रहणमुक्तेन न्यायन योगिन प्रत्यपि पूर्वदर्शन विषयत्वस्यासत्त्वादिति भाव ।। सया रहितमित्याचाीय विवरणं ध्याच[24]प्ट-तयति । मनु विकल्पेऽपि विकल्पान्तर नास्ति । ततस्तस्यापि कल्पनापौढत्व किं न भवति ? अथ कल्पनया रहितमिति यन विकल्प्यते इत्युच्यते। तदपि कल्पनापोढमित्यननवाकारेण विकल्प्यत इति कथमेतदुच्यत इति पश्यन् कल्पनया रहितमित्यस्य विवक्षितमयमाह-कल्पनास्वभावेनेति । भावोमिलापससगयोग्यप्रतिभासत्वम् तन । यथा विषाणो ककुद्यान् प्रान्तेवा. लपिरिति विपाणादिमत्ता(तो) विषाणादी यव गोत्वरिङ्गानि व्यपदिश्यते। तद्वत् कल्पनाख्यान धर्मिणा धर्मोऽमिलापससगयोग्यप्रतिभासत्वाख्यो निद्दिष्ट इति दशयति । अत एव चाचाय- दिग्नागीयप्रत्यक्षलक्षण कल्पनापोढत्वाख्य यदुदद्योतकरचोद्यमिहब पूर्वमुपदर्शित तत्खलु धमकी तिचोद्यसदृशमिति स्थितम् । परेणति परदेशस्थितेन तदनाहितविभ्रम ज्ञान प्रत्यक्षमित्यनन । अभ्रान्तग्रहणस्यैव तद विवरणमिति अभ्रान्तग्रहणमिह । दूरस्थितेन सम्बधकरण किम्प्रयो जनमियाह-कल्पनापोदेति । मिलितयोरनयोस्तल्लक्षणत्वात प्रत्यक्षलक्षणमित्यकवचनन निर्देश । इतिना दशनीयस्य रूपमाह ! कथ परस्परसापेक्षतेत्याह-तपा रहित पदभ्रान्त तत्प्रत्यक्ष व्यवहत्तव्यमिति शप । इतीत्यादिनव चोपमहरति । यस्मादेवमितिस्तस्मात । सूत्रण-टि । परेण सूत्रण स. B २ द्रष्टव्यमिति अध्याहार-टि. कल्पनाया ·प्रत्यक्षलक्षणम् । तिमिरम् अक्षणोविप्लवः। इन्द्रियगतमिद 'विभ्रमकारणम् । आशुभ्रमणम् अला. तादेः । मन्दं हि' भ्रम्पमाणेऽलातादौ न चक्रनान्तिरुत्पद्यते । तदर्थम् आशुमहणेन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच्च विषयगत विभ्रमकारणम् । नावा गमन नौयानम् । न्स्यां नावि स्थितस्य गच्छवृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यते इति यानग्रहणम् । एतच्च बाह्याश्रयस्थित विभ्रमकारणम् । सक्षोभो वातपित्तश्लेष्मणाम् । वातादिषु हि क्षोभ गतेषु ज्वलितस्त. म्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते एतच्चाध्यात्मगत' विभ्रमकारणम् । सर्वरेव च विभ्रमकारणरिन्द्रियविषयबाह्याध्यात्मिकायगतरिन्द्रियमेव विकर्तव्यम् । अविकृते इन्द्रिये इन्द्रिय'धान्त्ययोगात् । एते सक्षोभपर्यन्ता आदयो येषां ते तथोक्ता । आदिग्रहणेन काचकामलादय इन्द्रियस्था गृह्यन्ते । आशुनयनानयनादयो विषयस्था । आशुनयनानयने हि कार्यमाणेऽलाते ऽग्निवर्णदण्डाभासा भ्रान्तिर्भवति । हस्तियानादयो बाह्याधयस्याः, गाढमर्मप्रहारादय आध्यात्मिकाश्रयस्था विभ्रमहेतवो गृह्यन्ते । 'तैरनाहितो विभ्रमो यस्मिस्तयाविर्घ ज्ञान प्रत्यक्षम् ॥ प्रत्यक्षविषयत्व दशितमन्ते प्रत्यक्षग्रहणसामर्थ्यात । तिमिरमणोविप्लवहेतुत्वाद् विप्लव. । इन्द्रियगतमिन्द्रियाथितम् । विभ्रमस्य भ्रान्तत्वस्य कारण साक्षात् कारणत्वेन । अलात विदग्धवाष्ठम् । आशुग्रहणस्य फलमाह- मन्दम् इति । यद्यपि मन्द भ्रम्यमाणस्यालातस्य विभ्रमवारणत्वादर्शनादाशु भ्रमण लभ्यते, तथापि शास्तकृता स्वकीयवचनाकौशलपरिहारार्थमाशुग्रहण कृतमित्यवसेयम् । पूर्वस्मादेतद- भेदेन कथमुक्तमित्याह-एतद् इति । चो यस्मादर्थे । आशुग्रहणेन नौयानमपि विशेष- णीयम् । मन्द हि गच्छन्त्या नावि न गच्छवृक्षादिदर्शन भवतीत्यनुभवसिद्धमेतत् । इति- हेती। एतत् कस्मात् पृयगुक्नमित्याह एतच्चेति । चो यस्मात् । सक्षोभ उपचय.. प्रकोप इति यावत् । स केषामित्याकाइक्षायामाह-वातेति । नासो विभ्रमकारणमित्याशडका. मपनुदनाह-वातादिषु-इति। हिर्यस्मात् । क्षोभ प्रकोप गतेषु सक्षुब्धेष्विति यावत् । स्यादेतत्-अस्तु तिमिरस्येन्द्रियोपघातहेतुक्त्वाद् भ्रान्तज्ञानहेतुत्वम् । नौयानादीना तु कथ सत्स्वपि तेषु तदवस्थत्वादिन्द्रियस्येत्याह--सर्वरेवेति । इन्द्रियगतस्य तिमिरादेरिन्द्रिय- विकारत्वेन सम्मतस्याप्युपादान दृष्टान्तार्थम् । तेनायमर्थ-यथेन्द्रियगत तिमिरादीन्द्रिय विकुवंद् विभ्रमहेतुः, तथा अन्यरपि तद्विकुर्वद्भिरेव विभ्रमहेतुभिर्भाव्यमिति । परमात्पुनरमीभिरिन्द्रियविकारोऽवश्यकर्तव्य इत्याह-अविकृत इत्यादि । एतदुक्त भवति । तद्विकारविकारित्वादाश्रयाश्चक्षुरादय इति । प्रयोग[24b] स्वेव कर्तव्य । यदि- ०मिद भ्रम. B. मन्दं भ्रम्य A मन्द हि भ्राम्य C.DBN ज्वलितरूपस्त. BD ४.ध्यात्मिक भ्रान्तिका BD ज्ञानस्य-टि०, अविकृते इन्द्रिये भ्रान्त्ययोगात्--B नयने कार्य BDN ७.लातादौ-A PH N । १ ८ एतर० BD ·५६ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद। [१७ तदेव लक्षणमात्याय परिट्रियमेव दृष्ट कल्पितं मानसप्रत्यक्षलक्षणे च दोप उद्भावित, स्वसवेदन च नाभ्युपगतम, योगिजानं च, तेपा विप्रतिपत्तिनिरा करणा प्रकारभेदं प्रत्यक्षस्य वशयनाह- तत् चतुरिघम् ॥७॥ तत चतुर्विधमिति ॥ इन्द्रियज्ञानम् || इद्रियस्य ज्ञानम् इद्रियज्ञानम् । इद्रियाश्रित यत तत् प्रत्यक्षम् । द्रियजभ्रमकारण तदिद्रिय विश्रोत्यव यया तिमिरादि । इद्रियजभ्रमकारण च नौयानादीति स्वभावहेतु । एकविधस्य ज्ञानस्य भ्रमरूपत्व वाघवगादवमितमिद्रियान्वयव्यतिरेकानु. विधानच्चेन्द्रियजत्वा । तयाभनविनमवारणत्व च नौयानादे स्वा वयव्यतिरेकानुनि रानात सिद्धम् । व्याप्तिरपि तिमिरादौ दर्शिता । अयमेव प्रयोगो दर्पणादिप्वपीन्द्रियजभ्रमनिमित्त द्रष्टव्य । उपयुक्तकान्ये वाध्य सवाब्द प्रवत्तनीय । एत इत्यादि विभ्रमहेतवो गृह्यन्त इत्यन्त सुबोधम् । केवल पयन्तो न्तो वाच्य । काचो भिविकारहेतू रोगविप । कामलो घ(लोऽत्र) नयनवदनादिविकारकारण व्याधिविशप एवेति द्रष्टव्यम् । तैरनाहितो विभ्रमो पस्मिन्निति विगृह्णस्त्रिपद बहुवोहिं दशयति । अनाहितो विभ्रमो यस्मिस्तत्तथति प्रसाध्य तेपामनाहितविभ्रम इति पष्ठीतत्पुरुष काय । इदन्त्वर्थक यनमिति वोद्धव्यम् । यो हि तरनाहिनविभ्रम स तेपा भवतीति । ज्ञानाधिकारेण लक्षणविधानाल्लब्ध ज्ञानम तेन ज्ञानमित्यक्तम् ।। सम्प्रत्याचार्यस्यावातरप्रपथभदव्युत्तादने निमित्त दसपनाह तदेवमिति । निपात समुदायश्चायमुक्तेन प्रकारेणत्यस्यायें वत्तते। यरिति प्रत्येक योजनीयम । यै स्वयूथ्र्यभा विकं । यदि ज्ञान द्रप्ट स्यात्, तस्याप्रतिघत्वात व्यवहितमपि गृहणीयात । तत. ' चक्षु पश्यति रूपाणि इत्यादिवादिभिरिद्रियमेव द्रष्ट कल्पितम । यर्मीमासकराचायदिग्नागीये मानसप्रत्य क्षलक्षण गृहीतग्राहित्वलमणोऽप्रामाण्यनिमित्त दोष उन्भावित । लथणग्रहणस्योपलक्षणत्वात् मानसप्रत्यक्षाभ्युपगमेऽपि यो दोपोऽधवधिराधभावलथण मोऽपि द्रष्टव्य । यश्चमीमासक कुमारिलमतानुसारभिनयायिकवैशेषिकैश्च स्वात्मनि क्रियाविरोधन स्वमवेदन नाभ्युपगतम् । यश्च चार्वाकमीमासकर्योगिन एव न सम्भवन्ति कुतस्तेपा ज्ञानमिति वादिभिर्योगिज्ञान च नाभ्युपगतमिति वर्तते। यो पिचकारा वक्तव्या तर समुच्चिन्वन्ति । तेषाममीषा तत्र तत्र या विमतिस्तन्निराकरणार्य प्रत्यभस्योक्तलक्षणस्य प्रकारो विपस्तस्य भद नानात्वम, अवान्तरजातिभदमिति यावत ! तदिति प्रत्यक्ष चतुर्विध चतुष्प्रकारम ।। तत्रक तावदिद्रियनानमुक्त व्याचयाण आह-इन्द्रियस्येति। ज्ञायतेऽनननि ज्ञानम, वैभाषिक --टि. २ निरासाथम--BCD ·१.९. ] मानसप्रत्यक्षम् । ५७ मानस प्रत्यक्ष परयों दोष उद्भावितस्तं निराक्तुं मानसप्रत्यक्षलक्षणमाह- स्वविपयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं तन्मनोविज्ञानम् ॥६॥ इन्द्रिय च तज्ज्ञान चेति कृत्वा शक्यमिन्द्रियज्ञानमिति वक्तुम्, तत्क्थ विप्रतिपत्तिनिराकृतेत्या- शङ्कामपाकर्तुम् इन्द्रियज्ञानमित्यत्राचार्यस्येन्द्रियस्य ज्ञानमिति षष्ठीतत्पुरुषो विवक्षित इति दर्शयतीन्द्रियस्य ज्ञानमिति । यदिन्द्रियेण जन्यते तदिन्द्रयस्य भवतीति भाव । ननु चेन्द्रियानुमानमपि कार्यप्रभव भवतीन्द्रियस्य ज्ञानम् । ततस्तस्यापि प्रत्यक्षत्व प्राप्तमित्याह -इन्द्रियाश्रितमिति । आश्रित जन्यतया तस्मिन् सत्येव भावात् । न चेन्द्रियानु- [25a]मानमिन्द्रियेण साक्षाज्जन्यते, येन तस्य प्रत्यक्षत्व स्यादिति भाव । अनेकहेतुत्वेऽपि ज्ञानस्येन्द्रियेण व्यपदेशोऽमाधारणत्वात्तस्येति द्रष्टव्यम् । इन्द्रियस्य ज्ञान प्रत्यक्षमिति क्थयता नेन्द्रियस्य द्रष्टुत्वमिति दर्शितम् । ततो विप्रतिपतिनिराकृता । ननु इन्द्रियज्ञानस्य द्रष्टुत्वे तस्यापनिघत्वाद् व्यवहितस्यापि ग्रहण प्रसज्येतेति तरुक्तो दोष । स क्थ परिहृतो येन विप्रतिपत्तिनिराकृतेति चेत् । अयमाशय न ज्ञान गत्वा गत्वाऽर्थ गृह्णाति, येन गमनविबन्धाभावात्, व्यवहितमपि गृह्णीयात् । किन्तहिं ? यदाकारमुत्पद्यते तद् गृह्णातीत्युच्यते । न चायोग्यदेशस्योऽर्थस्तत्स्वरूपकोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां विज्ञात । तत्कथ तस्य तेन ग्रह इति सुज्ञानमेतदिति किमत्रोपपत्त्याभिहितयेति ? इन्द्रियज्ञान प्रत्यक्षमिन्द्रियादिसामग्री- जन्यज्ञान प्रत्यक्षम्, एक्स्य जनकत्वविरोधात् । नाज्ञानमित्यर्थात् । एव च दर्शयता वातिककारेण "यद्वेन्द्रिय प्रमाण स्यात् तस्य वार्थेन सगति "[श्लोकवा० ४-६०] इत्यादि वचनात्तस्यापि या प्रत्यक्षप्रमाणता मीमासकादिभिरभ्युपगता सा निरस्ता वेदितव्या । तथाहि–प्रापक प्रमाण भवेत् । नान्यत् । प्रापकत्व च प्रवर्तकत्वेना[व्यवधानेन नान्यथा] । प्रवर्तकत्व चाधिगमात्मरत्वेन, नान्यथा। न च तस्य तथात्वमस्ति । अधिग- मोपगमेन प्रवर्तक्त्वे च नव व्यवधीयते । यतश्चाव्यवधानेन प्रवृत्ति स एव प्रवर्तकत्वात् प्रमाण युक्नम् । तच्च ज्ञानमेव । तदुक्तम्, "धीप्रमाणता, प्रवृत्तस्तत्प्रधानत्वाद्धयोपादेयव- स्तुनि" [प्रमाणवा० १५] इति । यदा प्रमाया करणात् प्रमाणम् । प्रमा च नीलस्येय न पीतस्येति विशिष्टेनवाधि- करणेनावच्छिन्ना प्रतीयत इति तत्करण भवितुमर्हति । यत इयमव्यवधाना ताद्रूप्येण व्यवस्था इन्द्रियार्थसन्निकर्पादिश्च नीलपीतादि।......"स्य भेदव्यवस्थाङ्गम् । स्वभेदेन क्रियाभेदनिबन्धन च करण ततो ज्ञानात्मकमेव सारूप्यमधिगतित्रियाभेदव्यवस्थाङ्ग प्रमाण युज्यत इति । द्वयी चेय विधाऽन्यत्राचार्येण विपञ्चितेति नेहोच्यते, प्राज्ञजनाधिकारेणास्य प्रकरणस्य प्रारम्भात् । दिडमान तूक्तमिति । लभते । १ मानसे च प्रत्य० BD. २ परोप. D . अस्पष्टम्--स० ·५८ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [ १.९. स्व आत्मीयो विषय इन्द्रिय ज्ञानस्य तस्य अनन्तर न विद्यतेऽन्तरमस्येति । अन्तरं Jच व्यवधान विशेषश्चोच्यते । ततश्चान्तरे प्रतिषिद्धे समानजातीयो द्वितीयक्षणभाय्युपादेपक्षण इन्द्रियविज्ञानविषयस्य गृह्यते। तथा च सति इन्द्रिय ज्ञानविषयक्षणादुत्तरक्षण एक्सता. नान्तर्भूतो गृहीतः । स सहकारी यस्येन्द्रियज्ञानस्य" तत् तपोक्तम् । द्विविघश्च सहकारी- परस्परोपकारी एककार्यकारी च । इह च क्षणिके वस्तुन्यतिशयाधानाध्योगादेवकार्यकारित्वेन सहकारी गृह्यते । तदेव तु ननु चतुर्विधप्रत्यवाभिघाने निमित्तमुक्तमेव धर्मोत्तरेण तत्क्य तदेव मानसेत्यादिना पुनराचष्टे । अथाचार्यस्य चतुष्टयाभिधाने निमित्त यदामीत् वुद्धिस्थ तत्प्रागुक्नम् , यथायोग प्रत्यक्षव्यक्तिविशेषाभिधानेऽभिधानीयमिति । तहि यैरिन्द्रिय द्रष्ट्र कल्पित तन्निराक- रणार्थमाह-इन्द्रियज्ञानमिति, तथाऽन्यत्रापि स्वसदेदनादौ तत्तन्निमित्तमनेन किन्नोक्तम् । तदत्रापि मानस व्याग्यातुमाहेति वक्तु युक्तमिति । सत्यमेतत् । केवल मानसस्य प्रत्यक्षस्या- शक्यनिश्चयत्वेनाव्यवहाराङ्गत्वात्परोक्तदोषनिराकरणमारमेवास्य रक्षणाख्याने निमित्त नान्य- दिति प्रतिपादयितुमुक्तमेव निमित्तमनूदितमिति न किञ्चिदवद्यम् । अथेन्द्रियज्ञानस्यापि लक्षण[25b]मन्येषामिव किं नोवतम् ? नोक्तम् । तल्लक्षणविप्रतिपत्त्यभावात् । इन्द्रिय- ज्ञानमिति निगदेनैव व्याख्यातत्वाच्चेति । स्यान्मतम् । अभिमत चतुर्विध प्रत्यक्ष दर्शयितव्यम् । तच्चक्दा वक्तुमशक्यत्वात्, क्रमेण वचनीयम् । श्मश्चैवविधोऽस्त्वन्यादृशो वा विमनादरेणेति इन्द्रियज्ञानादिरीदृश क्रम कृत । अथान्यदप्यस्य निमित्तमस्तीति ? अन्यदप्यस्तीत्युच्यते। तथाहि सर्वस्य सर्वव्यव- हाराङ्गमिन्द्रियज्ञानमिति तदादितोऽभिहितम् । तेनैवेन्द्रियज्ञानेन तथाभूतेन मानस जन्यत इति तदनु मानम व्यायातम् । तस्य पश्चात्प्रत्यात्मवेद्यतयाऽस्तित्वेन शक्यनिश्चयतया च स्वसवेदनमुदितम् । तत सर्वज्ञज्ञानस्य सामग्रीमात्रप्रदर्शनतयान्तिमपुरुषार्थतया चान्ते योगि- ज्ञानमुपदर्शितमिति । स्व इत्यादिना स्वविषयेत्यादिलक्षण व्याचप्टे। तच्च तत्तथोक्तमित्येतदन्त सुगमम् । समसम- नन्दनुपकारकस्य सहकारित्वेऽतिप्रसङ्गाद् उपकारिणा सहकारिणा भाव्यम् । ययोश्चोपकार्योपकारकभावाभावात् क्थममो विपयक्षणस्तस्य सहकारीत्याशडक्याह-द्विविधश्चे नि । चो यस्मात् । द्विविधो द्विप्रकार सहकरणशीलो भाव । कथ द्वविध्यमित्याह- परस्परेत्यादि । परस्परोपकारितया च सहकारित्वमेक्त्वाध्यवसायाधीन सन्तानगतममुख्यम् । मुम्य तु एकार्थक्रियाकारित्वेन । यदि द्वैविध्येऽपि प्राक्तनस्य ग्रहण तदा तदवस्थो दोष इत्याह-इहेनि । इह मानसक्रियायाम् । चोऽवधारणे। एकार्यक्रियाकारित्वेनेत्यस्मात् परो द्रष्टव्य । सहकारी हि गृह्यते विषयक्षण इति प्रकरणादवसेयम् । पूर्व क्स्मान् न गृह्यत २ इन्द्रियविज्ञान. B स्येति अनन्तर BD. 3 'च' नास्ति-C ४ इन्द्रियविज्ञान-C इन्द्रियविज्ञान A B.D P. H. E N ५ ·१९ ] मानसप्रत्यक्षलक्षणम। विषयविज्ञानाभ्या 'हि मनोविज्ञानमेक क्रियते यतस्तदनयो ' परस्पर सहकारित्वम । ४ईदृशेनेन्द्रियविज्ञानेनाल'म्बनभूतेनापि योगिज्ञान तन्निरासाथ समन तरप्रत्ययग्रहण कृतम। समश्चासौ ज्ञानत्वेन, अनन्तरश्चा सौ अव्यवहितत्वेन, स चासौ प्रत्ययश्च हेतुत्वात समनन्तरप्रत्यय , तेन जनितम । जन्यते । इत्याह-क्षणिक इति । हेतुभावन विशपणम । अथ यदि वस्तुन क्षणिकत्वनातिशयाधाना सम्भवात परस्परोपकारित्वन न सहकारी गृह्यते द्विविधश्च सहकारीत्यनन्तरमुदितमनन व्यान्यत । हेतुबिदुश्च विरुध्यतेति सवमसमन्जसम । न । अभिप्रायापरिज्ञानात । तथा हि क्षणिके वस्तुनीति धारयाऽप्रवाहिणि सजातीयाप्रसवर्मिण्यन्तिमे मानसोत्पादकतया:- भिमत इद्रियज्ञाननाम्नि निराधा मुख इत्यभिप्रतम । ने त्वक्षणिकव्यावृत्त्या क्षणिक्पदाभि लाप्यऽवस्तुमात्रव्यावृत्त्या च वस्तुमात्र इति । एतदुक्त भवति । यदीद मानसोपजननो मुखमिद्रियज्ञानमकजातीयप्रवाहवाहि स्यात्तदा सन्तानोपकारद्वारवातिशयाधायकत्व विषयोऽम्य सहकारीति कल्प्यत। केवलमिदमपेतस जातीयप्रसवशक्तिक सतानवर्तीति कथमस्य विषयस्तथा सहकारी कल्प्यतेति । ननु कि तदेक यत्कुवतोरेतयोस्तथासहकारित्वमुच्यत इत्याह-विषयति । हिरवधारण । यतो यस्मादाभ्यामेव तदेक क्रियते तस्मात तदित्यय तस्मारित्यस्मिन। अयो यस्य सहकारित्व मेकायत्रियाकारित्वनति प्रकरणात । ईदृशेनेत्यादिना समनन्तरप्रत्ययग्रहणस्य व्यवच्छ- दायति । ईदृशन स्वविषया नन्तरविषयग्रह[26a]णसहकारिणा । आलम्ब्यत इति आलम्बनभूत रूप यस्य तेन ग्राह्यस्वभावेन सता ज यत इयथ । तस्य योगिज्ञानस्य निरासाथं मानस वनिराकरणाथम । एवञ्च व्याचपाणन समनतरप्रत्ययग्रहणम धबधिराद्यभावप्रसङ्गनिराकरणाथमिति यद यन व्याच्यातम-तदपहस्तितम । इद्रियज्ञानग्रहणनैव तत्प्रसङ्गस्य निराकृतत्वादिति । समश्चेयादिना समन तरप्रत्यय शब्दस्य विग्रहमथ चाह । हवथ प्रत्ययाथ । शक ध्वा दिपाठाच्च न दीघत्वम । यदि नामैव व्युत्पत्तिस्तथापि प्राक्तनमव विज्ञानमुपादानभूतमागमे तथा रूढ नान्यत । तदुक्तमभिधमकोश- चित्तचैता अचरमा उत्पना समनन्तर २६२] इति । सिद्धातप्रसिद्धया चामुया मज्ञया व्यवहरताचार्येण सिद्धान्तप्रसिद्धत्वमस्य गितम । भ्या मनो DB ..नयोन परस्प० ACP HEN परस्परस्य सह BD ४ स्वविषयानन्तरेत्यादिना-टि 'आलम्बनप्र ययभूतेनापि A BCDP H EN यदा योगिना परस्यवविध ज्ञानमालम्ब्यते तदारम्बनभूतेन तेन च योगिज्ञान जायते इति-टि. अपिगन्दो भिनक्रमे योगिज्ञानमपि इति-टि. • बौद्धाना मते समनन्तरप्रत्ययति उपादानकारणमुच्यते--टि. नास्ति DB १श्चान्यद. DB ·१० प्रपम. प्रत्यक्षरिच्द.। [ १.९. मनोविज्ञान तदने सन्तानान्तर्भूतयोरेवेन्द्रिय मान-मनोविज्ञानयोजन्यजनभाये प्रत्यक्षमित्युक्तं भवति । ततो योगिज्ञान परसतानति निरस्तम् । ननु कि वृतं समनन्तरप्रत्ययमहर्णन येन योगिज्ञानस्य तयान्वन निराम इत्याह तदिति । यस्मात्समनन्तरप्रत्ययरूपेणेन्द्रियमानेन यजनित सन्मानसं तत्तस्मात्सारणादन समनन्तरण- त्ययग्रहणेनक्सन्तानान्तर्भूतयोरेक्सन्ततिपतितयोरेव जन्यजनकभावे सति मनोविज्ञानमिति । साक्षादिन्द्रियाजन्यतया मनोमात्राश्रितत्वान्मानसमेवोत्तम् । आगमपि मन मदनरदेवोच्यत इति प्रदर्शनार्थ चैवमभिधान मन्तव्यम् । तथापि षय योगिज्ञान सथात्वेन निरस्तमित्याह- तत इति । यस्मादुपादानोपादेयभूतयोहण भिन्नसन्तानवनिनोचोपादानोपादेयभावाभाव- स्तस्माद् योगिज्ञान निरस्त मानसत्वेन प्रतिक्षिप्तम् । यदि पुनरिन्द्रियज्ञानेन जनितमित्येता- वदुच्येत तदाऽऽलम्बनभूतेनापि तेनादी जन्यत इति निरस्त न स्पादिति भाव । स्यादेतत्-यधेतदर्थ समनन्तरप्रत्ययग्रहण तहि नितरा न तंव्यम् । स्वविषयानन्तर- विषयक्षणसहकारिणेत्यनेनैव योगिज्ञानस्य निरस्तत्वात् । न हि तदिन्द्रियज्ञान योगिज्ञाने वर्तव्ये स्वविषयानन्तरविपयक्षणसहकारीति । अयोच्यते---यदेन्द्रियज्ञान योगिज्ञान जनयति तदा स्वोपादेयमपि ज्ञान जनयत्येव । तत स्वमन्तनिपतितजन्यक्षणापेक्षया तद् भवति स्वविषया- नन्तरविषयक्षणसहकारीपस्ति तजनितस्प तस्य भानसत्वलक्षणमिति । अहो दाब्दार्थव्य- वस्थापनकौशलम् ? यदेव हि जन्यतया प्रकृत तदपेक्षमेव सहकारिण सहकारित्व चिन्तनीयम् । न तु यत्किञ्चिदपेक्षम् । न च तदेव योगिज्ञान प्रति तत् सहकारि तदिन्द्रि- यज्ञान येन तथात्वमस्योच्यमान शोभेत । अय तत् सहवारि तद् वस्तुवृत्त्या तदिन्द्रियज्ञानम् । तत् किम् तदपेक्षया चिन्तयेति चेत् । यद्येव कृतेऽपि समनन्तरप्रत्ययग्रहणे योगिज्ञान निरसितु- मराक्य तयापि यथा तदिन्द्रियज्ञान स्वोपादेयज्ञानापेक्ष स्वविषयानन्तरविषयसहकारि तथा तदेवापेक्ष्य समनन्तरप्रत्ययोऽप्यदो भ[26b]वत्येव । ततरतयाभूतेन तेन जन्यमानस्य योगिज्ञानस्य कथ तयात्वेन निरास । ननु न तदपेक्ष तस्य समनन्तरप्रत्ययत्वम् । हन्त तत्सहकारित्वमपि किमस्य तदपेक्षमस्ति ? अथ समनन्तरप्रत्ययत्व प्रकृतजन्यापेक्ष ग्राह्यम् । न तु वास्तव रूपमुपादेय फराभावेन तस्यानुवाद्यताऽनुपपत्ते । अन्यथा ममस्तवास्तवरूपानु- वाद्यताप्रस[गा]दिति चेत् । समानमिद स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिग्रहणेऽपि । न च राजशासनसमान किञ्चिदुत्पश्यामो येन समनन्तरप्रत्ययजन्यत्वमेव प्रकृतजन्यापेक्षमिह ग्राह्यम् । न तु स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारित्वमिति कल्पनीयमिति । अत्रोच्यते । यदा-योगी इन्द्रियज्ञान तत्महमुव चार्यक्षण च कुतोश्चत्कारणादि- दृक्षमाणो योगिज्ञानेन तवयमपि पश्यति तदा तेनन्द्रियज्ञानेन स्वविषयानन्तरविषयक्षण- सहकारिणा तद् योगिज्ञान जन्यत इति असति ममनन्तरप्रत्ययग्रहणे मानसप्रत्यक्ष समासज्यत । ततस्तनिवृत्त्ययं कत्र्तव्यमेव समनन्तरप्रत्ययग्रहणम् । एवविधमेव च योगिज्ञानमभिप्रेत्येदृशे- नेत्यभिहित धर्मोत्तरेणेति सर्वमवदातम् । 'न्द्रियविज्ञान-C मनोज्ञान A.BP.H E. . क्षमुक्त-B.

·मानसप्रत्यक्षलक्षणमा यदा चेद्रियज्ञानविषयादयो विषयो मनोविज्ञानस्य तदा गृहीतग्रहणादासञ्जितोऽ- प्रामाण्यदोषोर निरस्त । यदा चेद्रिय विज्ञानविषयोपादेयभूत । क्षणो गृहीत तदेद्रियज्ञाननागृहीतस्य विषया न्तरस्य ग्रहणाद घबधिराद्यभावदोषप्रसगो निरस्त । सम्प्रति यथा गहीतग्राहित्वद्वारको दोष परस्य परिह्रियते तथा दशयनाह—यदा चेति । ची व्यक्तमेतदियस्मिन्नर्थे। यदव तदा निरस्त । इद्रियज्ञानविषयादन्यो स्य विषय इत्यतदव कुतो यनासो निरस्तो भवति इत्याशडक्याह-यदा चेति । चोऽवधारण । इन्द्रियविज्ञानविषयोपादेयभून इयम्मात्परो द्रष्टव्य । इन्द्रियज्ञानस्य विषयो यस्तस्योपा देयभूतो य क्षण स गहीत इद्रियज्ञानस्य मानमोपजनन सहकारिकारणत्वेन स्वीकृतस्तदेतीहव च्छद. कर्तव्य। एव ववतेदमाकूतम-जनकविापस्य विषयत्वा मानसप्रत्यक्षस्य विषयण भवता जनकेनावश्यभाव्यम। जनक्श्चद्रियनानसहभू क्षणस्तस्यनि । सोऽस्यद्रियज्ञानविष यात्प्राक्तनाथक्षणादयो विषय इति । अनन च स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिग्रहणस्यो पयोगो दर्शित । अथत्थ गृहीतग्राहि वादप्रामाण्यप्रसङ्गो निराक्रियताम । अ धबधिराद्यभावदोपप्रस गस्तु कथकार निराक्रियते याशडक्याह-इन्द्रियज्ञाननति । अमुनाऽगहीतस्य विषयान्तरस्य ग्रहणामानसेनति प्रकरणात । तस्माट हेतोरिद्रियज्ञाननागहीत मानसन गृह्यत इति दशयता चानन यस्यवेद्रियमस्ति तस्यव तेनन्द्रियज्ञानन सहभूविषयक्षणसहकारिणा जनितत्वा मानस प्रत्यक्षम। तनागृहीत [त] सहभुव विषयक्षण गह्णाति । यस्य पुन पुसो थविषयमिद्रियज्ञा नमेव नास्ति तस्य कथ मानसमुत्पद्यत गलीयाट वा त विषयक्षणमिति दगितम । अतोऽधबधि राधभावदोपप्रसङ्गो निरस्त इति । अननद्रियज्ञानग्रहणस्य स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारि सचिवस्योपयोगो दर्शित । केवलेपि ज्ञाननति ग्रहण [स्व][27a] विषयान तरविषयक्षणसहका रिणतिविशपणवलाद यदि नामेद्रियज्ञाननति लभ्यते तथापि प्रतिपत्तिगौरवपरिहाराथमिद्रिय ग्रहण कृतमियवमयम । अ धबधिरादी यत्रानिग्रहणात्काप्ति(कुष्ठि) रोगिणो ग्रहणम । यापि मानमेन स्पज्ञानान । इह शातभद्रण सौत्रान्तिकाना मत दशयता चभूरूपे चक्षुविन ततस्तेनद्रिय विज्ञानन सहजक्षणसहकारिणा तृतीयस्मिन क्षण मानसप्र यक्ष जयते इति व्यारयातम । 'अत्र परस्यायमाय -मनोविज्ञानमिन्द्रियसव्यपेक्षम् । अथ चद्रियविज्ञान(ना)न्यो विषयस्तस्य । ततोऽधवधिरायभावो व्यवहितस्य नीलाटेग्रहण च प्राप्नोतीत्याह यदे यादि। अयमथ -यस्मानिद्रियविज्ञानविषयोपादेयभूत क्षण एको गृहीतक्षणो न भवत्यस्य विषय अधबधिराटश्च नद्रियनानविषयसहकारि विद्यते तेन तेपा न मनोविज्ञान भवतीत्यथ -टि. २ कल्पित-टि० ३०द्रियनान A B CP HEN भूत क्षण एको गृहीत D प्रसङ्गो पि निर० D ·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । एतच्च मनोविज्ञानमुपरतव्यापारे घवि प्रत्यक्षमिप्यते । व्यापारयति तु पापि यद्रूपज्ञान तत्सर्व चक्षुराथितमेव । इतरया धनराश्रितरदानुपपत्ति क्स्यचिदपि विज्ञानस्य । तदवमयमान आह-एतच्चेति। चोऽवधारण । उपरतव्यापार इत्यस्यानन्तर द्रष्टव्य । चक्षुपो व्याप्रियमाणावस्था प्रणिधानमव । एत मनोविज्ञान प्रमाण प्रमाणत्वेनोपगतमुपरतव्यापार एव चक्षुपि भवतीतीप्यत इति समुदायार्चा द्रष्टव्य । यदि प्रणिहित नयन मनोज्ञान न जन्यते तहि किं नाम जायत इत्याह-व्यापारेति । तुनिर्यापारावस्थामा व्यापारवतीमवस्या भिनति । रूपनानमिति वास्तवानुवादो न पुनर यज्ञानसम्मवेन तद्वयवच्छदार्थम । यहा पाब्द स्वभाववचनस्तेन यत्स्वभावज्ञानमित्यथ । सवग्रहणन व्याप्तिमाह। चक्षुराधिन घनम चक्षुर्विज्ञानमिति यावत । उपपत्तिमाह-इतरयति । ननु व्यापारवत्यपि चभुपि मानमोत्पत्ती न चभुराधिनत्यानुपपत्तिरादिमस्यैव ज्ञानस्य चक्षुराश्रितत्वोपपत्त । सत्यम । काम[यम]भिप्राय -यदपि तवाद्य च विनान तदपि चक्षुर वयव्यतिरेके (का) नुविधानादव तदाथित व्यवस्थापनीयम । मयपि तदवपव्यति रेकानुविधान यदि कस्यचि मानसत्व तदा चक्षुर वयव्यतिरेको चक्षुराधित वव्यवस्थाया अनङ्ग- मित्याद्यपि तदव्यवस्था न स्यादिति साधीयान प्रसङ्ग । स्यादेतत-किमेत मानम चक्षुर्विज्ञान व स्पविषय जयत किंवा रसनाविज्ञाननापि रसादिविषय इति ? किं चात ? यदि एप एव तदा २ द्विविधज्ञानविजया पञ्च बाहविषया इत्यागमो विरद्धयत । अथ समम्तरूपादिविषयमिप्यत तदा शब्दविषयत्वेन तस्या सम्भव । नहि रसादिरिव ता वादिजमा शब्द प्रवाहवाही, यन धोत्रद्रियज्ञानन स्वविषया नन्तरविपयक्षणसहकारिणा तत्र मानस जयतेति। उच्यते-रूपादिपञ्चवदिपयमतत, न तु रूपमात्रविपयम । तदाहाचाय -इन्द्रियज्ञानन न तु चक्षुर्विज्ञाननति । यत्पुनरवादीद भगवान- द्वाभ्या शिक्षको रूप गृहाने चक्षुविज्ञानन तदाकृष्टन च मनसेति तद्रूपस्य ग्रहणप्रसङ्गनोक्तम, न तु रूपमेव द्विधा गृह्यत इति विवभितम । ननूक्त न तस्य शनविषयत्वन सम्भवस्तत्वयमेवमभ्युपगम । सत्यमेतत। केवल यदाऽभिहन्यमान घण्टादि रणति तदा तदुक्त (त्य ) गब्द कियन्त काल सन्तानन प्रवहतीति श्रोत्रज्ञानन स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिणा तदविषय मानस जन्यत। एतावताऽपि द्विविधज्ञानवेद्यत्वबचन चरिताथम। तदुक्तमभिधमकोश- रूपादिजात्यभिसम्बधिवचनाद् अस्यार्थ-स्पादिजात्यभिसधिना तदुक्न भगवता न तु {27b]सवस्पादिव्यक्त्य भिप्रायणति । इह पूर्व- बाह्यालम्बनमवविध मनोविज्ञानमस्तीति कुतो वसेयम इत्याशक्य तभावे तदबलोत्पनाना विकल्पानामभावाद स्पादौ विपय व्यवहाराभावप्रसङ्ग स्याद' इत्युक्नम। चक्षुरादिविज्ञाननानुभूतत्वात विवल्पाभाव इति चाडक्याभिहितम्- देवदत्तनापि इति । १ .पि ज्ञानस्य BD २ द्रष्टव्योऽभिधमकोष- पञ्च वाह्या द्विविज्ञया -१४८ ·मानसप्रत्यक्षलक्षणम् । एतच्च सिद्धान्तप्रसिद्ध मानसं प्रत्यक्षम् । न स्वस्य प्रसाधकमस्ति प्रमाणम् । एव- जातीयकं तद् यदि स्यात् न कश्चिद्दोष. स्यादिति वक्तुं लक्षणमाख्यातमस्येति ।। दृष्टे यज्ञदत्तस्यापि विकल्पप्रसङ्ग ।" "सन्तानभेदान] भविष्यति" इति च पुनराशडक्य "अत्रापि सन्तानभेदादेव विकल्पो न प्राप्नोति, यत इहापीन्द्रियाश्रयभेदादेव सन्तानभेदो युगपत्प्रवृत्तेश्च । दीर्घशष्कुलीभक्षणादो हि युगपज्ज्ञानप्रवृत्तिर्दृश्यते । न च सन्तानस्यैक्ये युगपत्प्रवृत्ति- ाय्या। तस्माद् रूपादिविकल्पाभावो मा भूदित्यवश्यमविकल्पक मनोविज्ञानमभ्युपेयम् । एतेन निश्च[य]स्मरणाभावप्रसङ्गोऽपि ढोकनीय । निर्विकल्पक मनोविज्ञान यदि नास्त्येव तदा योगिज्ञानाभावप्रसङ्ग । अस्त्येव निर्विकल्पक मनोज्ञान किन्त्विन्द्रियज्ञानपृष्ठभावि नास्तीति चेत् । सति सम्भवे तस्याप्यस्तित्वे को विरोध । न ह्यत्र बाधक प्रमाण दृश्यते, येन त नास्तीति स्यात् । अस्तित्वे चोक्त प्रमाण त[स्मा]दस्तीन्द्रियज्ञानपृष्ठभावि मनोज्ञान निर्विकल्पकम्" इत्येवमाभिहितम् । तदेतत्तदीय क्दलीगर्भनि सार मन्यमान. प्राह-एतच्चेति । चोऽवधारणे । सिद्धान्तप्रसिद्धमित्यत परो द्रष्टव्य । एतदेव व्यतिरेकमुखेण द्रढयति न त्वस्यति । तुरवधारयति भिनत्ति वा । प्रवाहानारम्भकस्यास्य [ज्ञा]नात्मतया स्वसवेदनम्पत्वेऽप्यसविदितकल्पत्वादनुभव- गम्य[मिद] यथा चक्षुरादिज्ञानमिति दर्शयितुमशक्यत्वान्नास्य प्रसाधक निश्चायक प्रमाणमस्ति । ननु तर्दर्शितमेव विक्रपाभावप्रसङ्ग स्यादित्यादिना प्रसङ्गमुखेन प्रमाण विकल्पोदया- दिति तल्किमुच्यते न स्वस्य प्रसाधकमस्ति प्र[मा]णमिति । अयमस्याशय -सत्यमुक्तमतार्किकीय तु तत् । तथाहि यत् तावदुक्तमिन्द्रियाश्रयभेदाद् युगपत्प्रवृत्तेश्च सन्तानभेदोऽस्ति । न च सन्तानभेदेऽन्यानुभूतेऽन्य विकल्पो युक्त इति । तदवाच्यम् । यदीन्द्रियाश्रयभेदाद् युगपत्प्रवृत्तेश्च सन्तानभेदस्तभेदे च न कार्यकारणभाव , तदा स्वापादुत्थितमात्रस्य पुसश्चक्षुर्विज्ञान नोत्पद्येत । तत् खलपजायमान मनोज्ञानाद् वा प्राचीना- दुत्पद्येत, इन्द्रियज्ञानाद् वा। न तावदिन्द्रियज्ञानात्तस्य पूर्वमभावात् , नापि जागरावस्थाभावी- न्द्रिज्ञानात् । तस्य चिरनिरुद्धत्वात् । न च चिरातीन कारणमिष्यते। अथैव भिन्नसन्ता- नैरेव विकल्पितविकल्पोदयोऽम्त्येव न तु निर्विकल्पाद् विकल्पोदय इति चेत् । सन्तानभेदेऽपि जन्यजनभावे निर्विकल्पादपि विकल्पोदयस्य को निपेता। न चेन्द्रियाश्रयभेदाद् युगपत् प्रवृत्तेश्च सन्तान दो युज्यते । परस्परपरोक्षतादिप्रमगात् । तस्मान्प्रभूतमल्प वा सदृशादेव कारणा- ज्जायते । न तु प्रभूतस्योदयमाण सन्तानभेदोऽभ्युपेतव्य । यथाऽग्निकणिकाया [28a]प्रभा- प्रतानवती प्रदीपशिखा जायमाना न सन्तानभेदमात्मन्यावहति । यत्पुनर्योगिज्ञानस्य तथात्वेऽ- गीदानी मनोज्ञान निर्विकल्पक नाभ्युपेयते तद् यादृश्या सामग्र्यास्तदुद्भवो यदाकारञ्च तत् , तत्मामग्र्यभावात्तदाकारस्य च मनोविज्ञानस्य निर्विकल्पस्यासवेदनादिति । किमत्रादरेणेति । ननु च यद्यस्य प्रसाधक प्रमाण नास्ति किमर्थ तहिं प्रत्यक्षप्रकरण उपन्यास इत्याशइक्याह- एयमिनि । एवजातीयकमेवप्रकारवत् । एवम्प्रकारलक्षणकथनस्यैव किम्प्रयोजनमिति चेत् । सूत्रकारस्य मिद्धान्तप्रसिद्धमानसाभ्युपगमे प्रसक्तचोद्यनिराकरणम् –यद्यस्ति मानस प्रत्यक्षमेव तस्य लक्षणमिति ।। 'पडिक्तबाह्य लिखित पाठो न पठ्यतेऽस्पष्टत्वात्-स० - ·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [११०. स्वसवेदनमात्यातुमाह- सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनम् ॥१०॥ सर्वचित्तत्यादि। चित्तम् अर्थमात्र प्राहि । चैता विशेषावस्थाप्राहिण मुखादय । सर्वे च ते चित्तचैत्ताश्च सर्वचित्तचंत्ता । सुखादय एव स्फुटानुभवत्यात् स्वसविदिता, नाग्या चित्तावस्थेत्येतदाशद्धानिवृत्त्यथं सर्वग्रहण कृतम् । नास्ति सा काचित् चित्तावस्था यस्यामा- स्मन । सवेदन न प्रत्यक्ष स्यात् । येन हि रूपेणात्मा बैद्यते तद्रूपमात्मसवेदन प्रत्यक्षम् । वैभाषिकप्रक्रियया यदाचार्येण चित्तवेत्ती भेदेनोक्तो तयोरर्थमाह-चित्तमर्धमात्रग्राहि वस्तुमात्रग्राहि । "तत्रार्थदृष्टिविज्ञानम्" इति वचनात् । चैत्ता विशेषावस्याग्राहिणो विशेषा- वस्थास्वीकारा विशेषावस्थाकारा इति यावत् । तद्विशप तु चैतसा इति वचनात् । क एव रूपा इत्याह-सुखादय इति सर्वे चेति विगृह्णन् पूर्व चित्तानि च चैत्ताश्चेति समस्य पश्चात्मर्वशब्देन ममास इति दर्शयति । सुखेयादिना सर्वग्रहणस्य फलमाह---स्फुटो व्यक्तो ऽनुभव प्रकाशो यस्य तस्य भावस्तस्मात् । सर्वग्रहण सति कीदृशोऽर्थो भवति, येनाराका निवर्त्यत इत्याह-नास्तीति । काचिदिति भ्राता वाऽभ्रान्ता वेत्यथ । ननु ज्ञानस्य भवेद्यात्मन किमन्यद् रूपान्तर यत्स्वसवेदन प्रत्यक्ष स्यादित्याशडक्याह- येन होति । हिर्यस्मादर्थे । अथ यदनुभूयते तदन्यनंव यथा घटादि। तत्कथमात्मवात्मन सवेदनमिति चेत् । न। योग्यतायास्तथाव्यवहारात् । अस्ति ज्ञानस्य सा योग्यता जडव्यावृत्तता ज्योतीरूपता यया स्वप्रकाश प्रकाशान्तर नापेक्षते । यथा प्रदीप प्रकागस्वामाव्यादात्मान स्वयमेव प्रकाश- यति, न तु प्रदीपान्तरमपेक्षत इति । ननु किं घटादिदृष्टान्तबलात्प्रकाशान्तरप्रवाश्यता ज्ञानस्यास्ताम्, आहोस्वित् प्रदीप- दृष्टान्तसामर्थ्यात् प्रकाशान्तरनिरपेक्षतया स्वप्रकाशता ? अत्रोच्यते । ज्ञानस्य स्वप्रकाशरूपत्वा- भावे घटादे स्वरूपप्रकाशनानुपपत्ते स्वप्रकाशतवेष्टव्या । अत्र च प्रयोग --यदव्यक्तव्यक्तिक न तद् व्यक्तम्, यथा किञ्चित्कदाचित् कञ्चिदव्यानव्यक्निकम । अन्यक्तव्यक्तिकश्चाय घटादि ज्ञानपरोभत्व इति व्यापकानुपलब्धिप्रसङ्ग । ज्ञानस्य ज्ञानान्तरेण व्यक्ती हेतुरयमसिद्ध इति चेन, नीलज्ञानोदयकालेऽसिद्धत्वाद् हेतोर्नीलस्य परोक्षत्वप्रसञ्जनात । मते सर्वं विज्ञानमेकार्यसमवायिना ज्ञानेन ज्ञायते । बुभुत्साऽभावे तदभावात्, यथोपेक्षणीय- तत उपेक्षणीयमेव तावद[व्यक्त व्यक्तिकत्वादव्यक्त प्रसज्येत । न च भवतामपि विषया भवित् । न चेयम 'नास्ति AC ३ मात्रावाहि C मात्मसवे D " मीमासकान् प्रति विज्ञान स्वसवेदन प्रत्यक्षमुक्तम् । यश्च सारयोऽपि 'बाह्यरूपा सुखादय इति मन्यते त प्रत्याह। टि.

·१ १०.] स्वसवेदनलक्षणम् । इह 'च रूपादौ वस्तुनि दृश्यमाने आन्तर. सुखाद्याकारस्तुल्यकाल सवेद्यते। न च- गृह्यमाणाकारो नीलादि सातरूपो वेद्यते इति 'शक्य वक्तुम् । पतो नीलादि सात- रूपेणानुभूयत इति न निश्चीयते । यदि हि 'सातरूपोऽय' नीलादिरनुभूयते' इति निश्चीयेत, स्यात् तदा तस्य सातादिरूपत्वम् । यस्मिन् रूपे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारित्वव्यापारो विकल्पेनानुगम्यते तत् प्रत्यक्षम् । . नुपलब्धि सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्त्याऽनकान्तिकी कीर्तनीया। [28b] तथा हि यद्यव्यक्तव्य- किनकमपि व्यक्तव्यवहारविषयस्तदा पुरुपान्तर्वतिज्ञानव्यक्तिकमपि वस्तु स्वज्ञानोदयकालवत् तथैव व्यक्त व्यवह्रियत। अस्वसवेदनात्मतया स्वपरसन्तानवतिनोनियोविशेषाभावात् । तत्सन्ताने ज्ञानस्याभावात कथ वस्तुनस्तथा व्यवहार इति चेत । भावेऽपि तदप्रकाश कथ तथा व्यवहार । न हि तेनास्य किञ्चित क्रियते । तदा तदपि पुरुषान्तरस्य किन तथा व्यवहारगोचर । तदय व्यक्तव्यवहारो व्यक्तव्यक्तिकत्वेन व्याप्त । सिद्धे च व्याप्यव्यापकभावे व्यपकानुपलब्धि नैकान्तिकीति । मनु कि तद्रूपान्तरम् येनोच्यते-यनात्मा सम्वेद्यते, तदात्मसवेदन प्रत्यक्षमिति । लेवलमर्थशून्यमतदुच्यते इत्याशडक्याह-इहेत्यादि । अन्तरे भव आन्तरोऽध्यात्मपरिस्पन्दी। कोऽसावीदृश इत्याह-सुखेति । ननु गृह्यमाण एवं रूपादि सुखाद्याकारोऽनुभूयते । म तु ततोऽन्यत्सुवादिरूप येन तस्य वेदनरूपता व्यवस्थाप्यतेत्याह-न चेति । घोऽवधारणे, यस्मादर्थे वा। गृह्यमाण आकारो यस्य ग्राह्यस्वभाव इत्यर्थ । सातरूप सुखस्वभाव । सातग्रहणस्योपलक्षणत्वाद् दुखरूप इत्यपि द्रष्टव्यम् । इतिना वचनस्यावार दर्शयति । कुत एव वक्तु न शक्यत इत्याह-यत इति । इतिनिश्चयस्य स्वरूपमाह । किं तादूप्येण निश्चयेऽपि तादूप्यानुभव सिद्धयति, येन तदा(द)भावानंव शक्यते वक्तुमित्युच्यते इत्याह-यदीति। हि[]स्माद् इति । इतिकरणेन निश्चयस्वरूपमुक्तम् । अनेन यदेवानुरूपविकरपेन यथात्वेन हीयते सदेव तथात्वव्यवहारगोचरो यथा नीलादिरित्याकूतम् । ननु च तत्प्रतिभासादनुभव प्रमाणम् । 1 इह रूपादौ D २. मामेन्तर ABCDP HE 3.काल वेद्यते C. * Traiệo P H E N इति वक्तु शक्यम्-AP HE ६ सातादिरूपेण A C. D P H E. N सातानुरूपेण-B सातादिरूपोऽय A C. PHEN स्यात् तस्य A.CP. E पडिकनबाह्य लिखित सम्यक् न पठ्यते-स.

·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [११०. न च नीलस्य 'सातरूपत्वमनुगम्यते। तस्मादसातानीलाद्यर्यादन्यदेव' सातमन- भूयते नीलानुभवकाले। तच्च शानमेव । ततोऽस्ति ज्ञानानुभव । तच्च 'ज्ञानरूपवेदनमात्मन साक्षात्कारि निविकल्पकमभ्रान्त च । 'तत प्रत्यक्षम् ।। निश्चयो भवतु, मा वा भूत् । तत्किमेवमुच्यत इत्याराडक्य पूर्वोक्तमेव स्मारयति-पस्मिन्निति । रूपे स्वभावे । शेप प्रागेव कृतव्याख्यानम् । गृहीत नीलस्य सातरूपत्व विक्ल्पेनानुगम्यत एवेत्याह-न चेति । च पूर्ववत् । अनुगम्यते विकल्पेनेति वत्तंते। तस्मादित्यादिनोक्त- मुपसहरति । यस्माद गृह्यमाणाकारो नीलादिर्न तथा निश्चीयते, अस्ति च हर्षाद्याकार- सवेदनम्, तस्माद् । भवतु साताकारोनुभूत । केवलमसावज्ञानात्मा भविष्यति । तथा च कथमज्ञानेन ज्ञानात्मसवेदनम् । कथ चात्मवेदन प्रत्यक्षमित्याह -तच्चेति। चोज्ञात्मन एव भिनत्ति । ज्ञानमेवेत्यवधारयत प्रकाशात्मन एव ज्ञानत्वमन्यथा प्रकाशायोगादित्यभिप्राय । यत एव ततोऽस्ति ज्ञानानुभव । इत्यन्तर्मुखस्य सुखाद्याकारस्य ग्राहकाकाराख्यस्यैत्यर्थ । ग्राह्याकारादन्यदनुभूयमान सात ग्राहकाकारादप्यन्यदुपपद्यते। ग्राह्य दा प्रकाशेत, ग्राहक वा। न च तद् ग्राह्यमतो ग्राहकमेव । अथ ज्ञानमस्तु तथानुभूतम् । तत्पुनरात्मसवेदन प्रत्यक्ष कुत इत्याह-तच्चेति । चो यस्माद् । वेद्यतेऽननति वेदनम् । ज्ञानरूपस्य वेदनमिति विग्रह [29a] । यद्वा ज्ञानम्प च तद वेदनञ्चति नथा । साक्षात्कारि अपरोक्षताकारि, स्फुटावभासमिति यावत्, हेतुभावनास्य विशेषणत्वात् । अत एव च निर्विकल्पकम् । विकल्पा- नुबद्धस्य स्पष्टार्थप्रतिभासित्वायोगात् । भवतु निर्विकल्पक द्विचन्द्रादिज्ञानवद् भविष्य तीत्याह-अभ्रान्त चेति । वस्तुल्योपायत्व समुच्चिनोति । नहि तत् स्वात्मनि अस्मिस्तदिति प्रवृत्तम् । यन तत्र भ्रान्तिभविष्यतीति भाव । भवता निर्विकल्पकत्वाभ्रान्तत्वे तत किं सिद्धमित्याह-तत इति । यत एतद् रूपद्वययोगि ततस्तस्मात् । एतावन्मावलक्षणत्वात्प त्यक्षस्पति भाव । नच तत्र चेय व्यवस्था। आत्मात्मयोग्यता प्रमाणम्, आत्मसवित् फलमिति द्रष्टव्यम् । स्यान्मतम्-इत्य तस्य वेदनस्य प्रत्यक्षत्वे विकल्पात्मवेदनस्यापि तत्त्व स्यात् । विकल्पात्मा प्रत्यक्ष युज्यते। युज्यते स्वात्मनि, अविकल्पनादभ्रान्तत्वाच्च । विलल्पो हि बाह्य विकल्पयति न त्वात्मानम्। भ्राम्यति च ब्राह्य, नात्मनि । तत किं न प्रत्यक्षम् ? प्रयोग - यदभ्रान्तत्वे सत्यविकल्प तत्प्रत्यक्षम् । यथन्द्रियज्ञानस्य बाह्यसवेदनम् सारूप्याख्यम् । अभ्रान्तत्वे सत्यविकल्पक चात्मनि विकल्परूपवेदनमिति स्वभाव । यथा च ज्ञानात्मनि समयासम्भवो यथा वा समित. शब्दसमृष्टो न गृह्यते तथाऽन्यत्र प्रपञ्चितमिति नहोच्यत इति ।। १ सातादिरूप.C नीलादर्थाद. CD ३ सानरूपत्वमनु. D ४ ०स्ति विज्ञा० D ज्ञानरूप वेदन A B P HEN ज्ञानस्वरूपवेदन CD TEHTG-A B CPEHN k ·३७ १११.1 योगिप्रत्यक्षलक्षणम् । योगिप्रत्यक्ष व्याख्यातुमाह- भृतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति ॥१२॥ भूत 'सद्भुतोऽर्य । प्रमाणेन दृष्टश्च सद्भूत । यथा चत्वार्यार्यसत्यानि । भूतस्य भावना पुन पुनश्चेतसि विनिवेशनम् । भावनाया प्रकर्षों भाग्यमानार्याभासस्य ज्ञानस्य स्फुटाभत्वारम्भ । प्रकर्षस्य पर्यन्तो यदा स्फुटाभत्वमीषदसंपूर्ण भवति । यावद्धि स्फुटाभत्वमपरिपूर्ण तावत् तस्य" प्रकर्ष गमनम् । भूतशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह-सद्भूत इति । अर्थ इति ब्रुवाणो भूतश्चासावर्थ- श्चेति कर्मधारय दर्शयति । ननु सुखादिमयत्वमप्यर्थस्य सात्यपरिकल्पित सद्भतमित्याह- प्रमाणेनेति । दृष्टो निश्चित । धकार स्फुटमेतदित्यर्थ द्योतयति । क पुनरीदृशोऽर्थो विवक्षित इत्याह--यथेति । अनेन भूतार्यशब्देनात्र सत्यचतुष्टय विवक्षितमिति दर्शितम् । यथा चतुरार्यसत्यभावनाबलज ज्ञान योगिन प्रत्यक्षम्, तथाऽन्यसद्भू- तार्थविषयमपि द्रष्टव्यमिति यथाशब्दार्थोऽप्यस्ति । यद्विनिश्चय "चतुरार्यसत्यदर्शनवदिति ।" आरात्पापकेभ्यो धर्मेभ्यो याता इत्यार्या । अत एव तानि सत्यतया मन्यन्त इति तेषा सत्यानि । चतुष्ट्वाच्च तेषा चत्वारीत्युक्नम् । फलभूता पञ्च सक्लेशम्कन्या दु खारय सत्यमेकम् । त एव हेतुभूतास्तृष्णासहाया समुदयाख्य सत्य द्वितीयम् । चित्तस्य निष्क्लेशावस्था निरोधास्य सत्य तृतीयम् । तदवस्थाप्राप्तिहेतुनरात्म्याद्याकारश्चित्तविशेपो मार्गारय सत्य चतुर्यमिति । भावनाशब्देन विग्रह तस्य चार्थमाचष्टे भूतस्येति । भूतार्थस्येति द्रष्टव्यम् । लक्ष्यते च भूतशब्दसान्निध्याल्लेखकेन प्रथमपुस्तके भूशब्द प्रक्षिप्त । तस्येति तु वचन सक्षेपेण विग्रह दर्शयतो धर्मोत्तरस्य पाठोऽन्यथा यथाभूत विग्रह दर्शयितुकामेनार्थपदोपादाने किमक्षरगौरव दृष्टम्, येन केवलभूतशब्दोपादाने प्रतिपत्तिगौरव लिखनाकौशलञ्चाविष्कृतमिनि । भावनार्थमाह-- पुनरिति । पुनरित्यप्रथमत । द्विवंचनेनाप्रथमप्रचारस्य प्राचुर्य दर्शयति । नञ्च विजा[29b]तीयाव्यवधानेन द्रष्टव्यम् । सत्यचतुष्टयविषयो विजातीयाव्यवहित सदृशचित्तप्रवाहो भावनेति यावत् । तथा निवेश- 3 ख्यातुकाम आह CD. २ यथावस्थित-टि. दुखसमुदयमार्गनिरोधा । तत्र दुख मसारिण स्कन्धा । समुदयो रागादिगण । मार्ग क्षणिकत्वभावना। निरोधो मोक्ष ।-टि. ४ विभासस्य BN । स्फुटाभत्वस्य-टि. ६ प्रकर्षगति AP,H.EN ·प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [१११ सपूर्ण तु यदा तदा नास्ति प्रषगति । तत सपूर्णावस्याया प्राक्तन्यवस्था स्फुटा 'भत्वप्रकषपयन्त उच्यते। तस्मात पयताद यज्जात भाष्यमानस्यायस्य सनिहितस्येव स्फुटतराकारग्राहि ज्ञानं योगिन प्रत्यक्षम । तदिह स्फुटाभत्वारम्भावस्या भावनाप्रकष । अभ्रकव्यवहितमिव यदा भाष्यमानं यादृगो योगिमा भावनाक्रमो विनिश्चये श्रुतमय त्यादिनाभिहितो यया भावना प्रविणदाम वयो बायकारणभावस्तव कामगोके त्यादिना दर्शितस्तथहापि द्रष्टव्यः । यादृाश्चाकारस्तेषा सत्यानामनित्यत्वादिके भावनीयो यावत्कालावधिका च भावनाऽनकजम परम्परानुयाता यच्च निब धन भावनाया करुणा बोधिसत्त्वानाम तदयपा ससारोद्वेगस्तदपि सव यथा प्रमाणवात्तिके निर्णीत तथहाप्यनुगतव्यम । इह तु योगिज्ञानस्य स्वरूपमात्रमुप दशयितुमुपक्रान्तमिति । प्रकषाब्देन सह विग्रह तस्य चाय विवक्षितमाह-भावनाया इति। स्फुटाभत्वस्यारम्भ उपक्रम । स च यत्स्फुटत्वतदधिकस्फुटत्वादिना रूपेण तज्ज्ञानस्योन्य एव । पयन्तशब्देन विग्रह तस्य चाथमाचष्ट प्रकषस्यति पयन्तो वसानम । क्दा च तस्यावमानमित्याह-यदेति । यस्मिन काले स्फुटामत्व भावनाय विषयस्य ज्ञानस्यति प्रकरणात । इद लेशतोऽसम्पूर्ण भवति । यदतर यौगिप्रत्यक्षण भवितव्य तस्मिन् काले प्रकषम्य पयन्तोऽवसान ज्ञातव्य । तत्कालोपलक्षित तथाभत ज्ञान पयन्त इत्यथ । । ननु प्रकर्षस्य पयन्त स युज्यते यस्मिन सति प्रों निवत्तते । तच्च सम्पूर्व (ण)मेव स्फुटाभत्वम तत्कथमच्यते कथञ्च पयन्तज योगिज्ञानम न तु तदेव पयन्त इत्या गडक्याह-यावदिति । हियस्मात । सम्पूर्णे तु प्रकषगमन नास्तीति दशयति-सम्पूणमिति । तुरिमामवस्था भदव तीमाह । प्रकषस्य गतिगमनम । एव अवतोऽयमाशय । प्रकप प्रकृष्यमाणता साति शय रूपमुच्यते । पयन्तश्च गपर्यादामञतोस्त प्रययन (१) परिसपन्तादन्त इति प्रादिसमासेन नि शपगमनमवोच्यते । स पयन्त उच्यत यदनन्तर प्रक्ष(कृप्य)माणन न भवि न तु यदथ दय इति । एतदेवोपसहरति तत इति । प्राक्तनी व्यवधानशून्या यदनन्तर स्फटतरज्ञानोदय । सपूर्णावस्थाया' स्फुटबसम्पूर्णावस्थाया स्फुटतराकारग्रहणावस्थाया इति यावत । सन्निहितस्पति । यथाऽन्यस्याभावितस्य निकटस्थस्य घटघ(पोटाददि)रन्यज्ञान स्फटनराकारग्राहि प्रत्यक्ष तदवद भाव्यमानायस्फुटतराकारग्राहि यज्ज्ञान तद्योगिन प्रत्यक्षम । तत तव्यम। यपा - उक्तमेव भावनाप्रकर्षाथ तत्पयन्ताथ तज्ज्ञान चोपसहारव्याजन सुखप्रतिपत्यथ पुनदा यति तदिति । तत्तरमात । इहेति योगिप्रत्यक्षलक्षणप्रतीतिकाले अवस्था भावनाज्ञान त्व प्रक० E जात ज्ञान भाव्य. C.D ३ भाव्यमानस्य स० A BP HE २ ·योगिप्रत्यक्षलक्षणम् । वस्तु पश्यति सा प्रकर्षपर्यन्तावस्या। करतलामलकवद् भाग्यमानस्यार्थस्य यद् वर्शन तद् योगिनः प्रत्यक्षम् । तद्धि स्फुटाभम् । स्फुटाभत्वादेव च निर्विकल्पकम् । विकल्पविज्ञानं हि सकेतकालदृष्टत्वेन वस्तु गल्- च्छब्दससर्गयोग्य गृह्णीयात् । सकेतकालदृष्टत्व च सकेतकालोत्पन्नज्ञानविषयत्वम् । यया च पूर्वोत्पन्न विनष्ट ज्ञान सप्रत्यसत्, तद्वत् पूर्वविनष्टज्ञानविषयत्वमपि सप्रति नास्ति वस्तुन । तदसद्रूप वस्तुनो गृहृद् असनिहितार्थनाहित्वाद् अस्फुटाभम् विकल्पकम् । तत स्फुटाभ- स्वानिर्विकल्पकम् । . स्येति प्रकरणात् । अभ्रकेणातिस्वच्छतया पाश(व)तो द्विधाकर्तुमशक्यनेति प्रस्तावाद् व्यवहितमावृत तदिव। करस्वरूप करतल सग्निहितस्यैवत्यनन यत्पूर्वमुक्त [30a तस्या- यमुपसहार । - अस्तु तथाविध योगिज्ञानम्, तत्पुन कथ प्रत्यक्षमित्याशङ्कामपाकर्तु प्रत्यक्षलक्षणन योगमस्य दर्शयन्नाह तद्धीति । हिर्यस्मात । स्फुटाभ भवतु निर्विकल्पक तु कथ यन प्रत्यक्ष स्यादित्याह--स्फुटाभत्वादेवेति । चो निर्विकल्पकमित्यत परः स्फुटाभत्वापेक्षकविषयत्व निर्विकल्पकत्वस्य समुच्चिनोति । अयमस्याशय -शब्दाकारससर्गो हि स्फुटाभत्वविरोधीति यद्यसावभविष्यत तदा स्फुटाभमेव नाभविष्यदिति । अभिलापससर्गयोग्यप्रतिभासमेव स्फुटाभ भविष्यति कोऽनयोविरोध इत्याशङ्कय विकल्पेत्यादिना विरोधमेव दर्शयितुमुपक्रमते। हिर्यस्मात् । घस्त्विति दृश्यमान यथा चतत्तथा पूर्वमेव विवेचित गृह्णीयाद् ग्रहीतुमर्हति । सङ्केतकालदृष्टत्वेन च वस्तुग्राहित्वेऽसनिहितविपय स्यादिति दर्शयितुमाह-सङ्केतेत्यादि । चो हेतो। भवतु सङ्घनकालदृष्टत्वस्य तथात्वम्, किमत इत्याह-यथा चेति । चो वक्तव्यमेतदित्यस्यार्थे । भवत्वेव तथापि वाचकाकारससगिणोऽपि कथ न स्फुटाभत्वमित्याह-तदिति । एव ततस्मात् । विकल्पयतीति विकल्पक विज्ञानम् । अस्फुटाभ तु कुनस्तदित्याह-- असग्निहितार्थवाहित्वादिति । सनिहिततया हि भासमानो विशदो भवेत। पूर्ववृत्तदर्शन- विषयतया च भूतपूर्वो भावो गृह्यमाणो न सनिहितरूपो भासते। तेनाविशदाभो विकल्प । तेन शब्दाकारससर्गो विकल्पस्य विशदामत्वविरोधीत्यस्याभिप्राय । असन्निहितविषयत्वमेव तस्य कुतोऽवसीयत इत्याह--असदूपमिति । यत्पूर्वदृष्टत्व सम्प्रत्यसद, असद्रूप वस्तुनो गृह्यमाणस्य गृह्णदिति हेनौ शतुर्विधानादसद्पग्रह्णादित्यर्थ । स्फुटाभत्वादेवेति यदवोचत्, तदेवोपसहरति तत इति । यतो विकल्पस्य स्पष्टाभत्व म युज्यते, अनन्तरोक्तेन क्रमेण ततस्तस्मास्फुष्टाभत्वाद विशदाभत्वाग्निविकल्पक योगिज्ञानमिति प्रकरणात्। प्रयोग त्यत्सङ्घनकालदृष्टतया वस्तुसस्पशि ज्ञान न तत्स्फुटाभम् । यथा चिर यत 'हितग्राहि. BC २.ग्राहित्वादस्फुटाभ सविकल्पकम् C अस्फुटाभम् । अस्फ टामत्वात् सविकल्पक-A P अस्फुटामम् । अस्फुटाभत्वादेव च सवि० D B H E N ·७. प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [११२ प्रमाणशुद्धार्थवाहित्वाच्च सवादकम् । अतः प्रत्यक्षम् । इतरप्रत्यक्षवत् । योग 'समाधि । स यस्यास्ति' स योगी। तस्य ज्ञान प्रत्यक्षम्। इतिशब्दः परिसमाप्ति वचन । इयदेव प्रत्यक्षमिति ॥ तदेव प्रत्यक्षस्य कल्पनापोढत्वाभ्रान्तत्वयुक्तस्य प्रकारभेद प्रतिपाद्य विषयविप्रतिपत्ति निराकर्तुमाह- तस्य विषयः स्वलक्षणम् ॥१२॥ तस्येत्यादि । तस्य चतुविधस्य प्रत्यक्षस्य विषयो बोद्धव्य " स्वलक्षणम्। स्वम् असाधारण लक्षण तत्त्व स्वलक्षणम्। वस्तुनो ह्यसाधारणं च तत्त्वमस्ति सामान्य च । "तत्र यदसाधारण तत् प्रत्यक्षस्य' ग्राह्यम् । दृष्टनष्टवस्तुविकल्प । सङ्कतकालदृष्टतया च दृश्यमानवस्तुमस्पर्शी विकल्प । स्फुटाभासत्व नाम सनिहितरूपभासनम । असनिहितरूपभासनेन च वस्तुन पूवदृष्टत्वग्रहण व्याप्तम् । न हि पूर्वज्ञानविषयत्व पूर्वस्मिन ज्ञान निवृत्त वस्तुनोऽस्ति । तदुत्तरकालभाविना ज्ञानन पूवज्ञान- विषयत्वमसनिहितमव वस्तुन स्पृश्यते । पूर्वज्ञानविषयत्वग्रहणमव च सङ्केतकालदृष्टशब्द- विशिष्टत्वग्रहणम । तदिद विरुद्ध (ख)व्याप्तोपलब्धभवतु निर्विकल्पकम् । असयभ्रान्तत्वे तु कय प्रत्यक्षमित्याह-प्रमाणेति । प्रमाणाधिगतोऽर्थ प्रमाणशुद्ध उच्यते। मत्यचतुष्टय चवमात्मकम । तदेव शुद्धत्वेन विवक्षितम् । च [30b] सवाद- कमित्यत परो निर्विकल्पत्वेन सह सदादकत्वेन सवादकत्व समुच्चिनोति तत्रस्थ ए[व] वा पूर्वहेत्वपेक्षया हत्वन्तरममुच्चयार्य । अतोऽस्मानिर्विकल्पकत्वादभ्रान्तत्वाच्च । योगिशब्दस्य व्युत्पतिमाह-योग इति । समाधिश्चितकाग्रता। इह धर्मोत्तरेण लोक- प्रसिद्धिराश्रिता। विनिश्चयटोकाया तु शास्त्रस्थितिस्तेनाविरोध । यद्वा समाधिग्रहणस्योपलक्ष- णत्वात् प्रज्ञा च विवेकरणाक्तिदष्टव्या । स यस्यास्ति स नित्यसमाहितो विवेककरण- तत्परश्च पोगी। परिसमाप्तेरावार दयनि-इयदिति । इयदेव चतु सस्यावच्छिन्नमैव ।। तदेवमिन्याचाहे येतदन्त सुवाघम् । विषयो बोद्धय्य । क इत्यानाक्षायामाह- स्वलक्षणमिति। स्वाब्दस्य लक्षणराब्दम्य चार्यमाचभाणो विग्रहमुपलभयति--स्वमित्यादिना । स्वमा मीयमुच्यते। यस्य यत् स्व तत् तस्य॑व नान्यस्यति राणया स्वशब्दनासाधारणमुक्तम् । लक्षणादन च तत्त्व स्वरूप विवभितम् । स्वादलक्षण दयारपमभिधाय तया समस्त पदमार--स्वलक्षणमिति। अनन स्वममाघारण च तल्लक्षण स्वरूप पति क्मधारयो दर्शित । . 'शुभचित्तंगाप्रयम्-टि. यस्पास्तीति सC परिममारपर्य A PHLN तस्य प्रत्यक्षस्य C तस्य पतुविषप्रय A P HEN पर्यायपाइपर्य-टि. 'अश्विारारित्वम्-टि. • 'तर नाम्नि-A B D PHE प्रत्याहम् A B P HE.

·१.१२ ] प्रत्यक्षविषय. स्वलक्षणम् । द्विविधो हि विषय 'प्रमाणस्य-ग्राह्यश्च यदाकारमुत्पद्यते, प्रापणीयश्च यमध्यवस्यति अन्यो हि प्रायोज्यश्चाध्यवसेय' । प्रत्यक्षस्य हि क्षण एको ग्राह्यः। अध्यवसेयस्तु प्रत्यक्ष बलोत्पन्नेन निश्चयेन संतान एव । सन्तान एव च प्रत्यक्षस्य प्रापणीयः । क्षणस्य प्रापति तुमशक्यत्वात् । तथाऽनुमानमपि स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाध्ययसायेन प्रवृत्तेरनर्थग्राहि । ननु सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् । अत्र च सर्वस्यैव स्वरूपस्यासाधा- रणत्वात् सम्भव एव, न व्यभिचार इनि कि स्वशब्देन ? एव तु वक्तव्यम्-वस्तुरूप तस्य विषय इत्याशङ्कयाह-वस्तुन इति । हिर्यस्मात् । चो वक्ष्यमाणापेक्ष्य (क्ष) समुच्चये। सामान्य साधारण रूप सवृतिज्ञानघटितम् । च पूर्वापेक्ष समुच्चये। सति चव द्वंरूप्ये कि पूर्व रूपम् , अथ पर प्रत्यक्षस्य विषय इति सन्देह- यदसाधारण तत्प्रत्यक्षस्य ग्राह्यम्च्यत इति शेष । ग्राह्यमिति ब्रुवन् विषयशब्देनाचार्यस्य ग्राह्यो विषयोऽभिप्रेत इति दर्शयति । स्यादेतत्-प्रवृत्तिविषय एव प्रमाणम्य विषयस्तत प्रवृत्तिविषयस्तस्य विषय इति वक्तव्यम् । तल्कि ग्राह्यमित्युच्यत इत्याह-द्विविध इति । अनेन भेद प्रतिज्ञात । हिर्यस्मात् द्विप्रकारो विषय. प्रमाणस्येति जातिविवक्षय कवचनम्। एको ग्राह्योऽन्य प्रापणीय । भेदमुप- पादयति-पदाकार यत्प्रतिभास ज्ञानमुत्पद्यते । सोऽपि द्विविध -परमार्थ आरोपितश्च । द्वयोरपि स्वज्ञाने प्रकाशनमस्त्येवेति द्रष्टव्यम् । प्रापणीयो यमध्यवस्यति । ततो ज्ञानाद् यत्र प्रवर्तत इति यावत् । चकारी पूर्वापरापेक्षया समुच्चयार्थी । ननु ग्राह्याध्यवसेयशब्दयोरेव भेदो न त्वर्थस्य । यतो यदेव प्रकाशने तदेवाध्यवसीयते, तत् विमेवमुच्यत इत्याह-अन्यो होति । हिर्यस्मादर्थे । चोऽवधारणे। कस्य कीदृशो ग्राह्य इतरो वेत्याह-प्रत्यक्षस्येति । हिरवधारणे एक इत्यस्मात्परो द्रष्टव्य । करतीवसेय अध्यक्सेय इति [31a] , तुह्यादध्यवसेय भिनत्ति । अथ कि प्रत्यक्षमवसायात्मक येन तस्यासाववसेय इत्याह-प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो निश्चयस्य प्रत्यक्षगृहीत एव प्रवृत्त- तयाऽनतिशयाधानेन यत् तेनाध्यवसित तत्प्रत्यक्षेणवावमितमिति भाव । ननु ग्राह्यादन्यः प्रापणीयो विषय प्रत्यक्षस्योक्त । इदानी पुनरवसेय । तदय तृतीयो विषय प्राप्त इत्याह-सन्तान एवेति । चो यस्मादर्थे। उपादानोपादेयभावेन व्यवस्थित क्षणप्रबन्ध एक्त्वेनाधिमुक्त सन्तान । ग्राह्य एव कस्मान्न तेन प्राप्यत इत्याह-लक्षणस्येति (इत्याह-क्षणस्येति)। यदाकार प्रत्यक्षमुत्पद्यते तस्य क्षणस्यति प्रस्तावात् । एवञ्च विवृण्वतोऽस्य प्रमाणस्येत्या प्रत्यक्षाभिप्रायेण प्रमाणशब्द इन्द्रियजप्रत्यक्षविवक्षया द्रष्टव्य । स्वसवेदनादीनां विषयद्वैविध्यासम्भवादिति । अथ भवत्वेक प्रत्यक्ष विषयविध्यवद्, अनुमान तु कथ तथाविधम् ? प्रमाणस्येति च हि प्रमाणस्य विषय. A.P.HN . सामान्ये-टि. उनऽनर्थाध्य.A.P.H. सामान्यग्राहि-टि.

·७२ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [१.१२. स पुनरारोपितोऽर्यो गृह्यमाणः स्वलक्षणत्वेनावसीयते' यतः, ततः स्वलक्षणमवसितं' प्रवृत्तिविषयोऽनुमानस्य । अनर्थस्तु ग्राह्यः । तदत्र प्रमाणस्य ग्राह्यं विपयं दर्शयता प्रत्यक्षस्य स्वलक्षण विषय उक्तः। , । ब्रुवता तदपि विषयवैविध्यवदभ्युपगतमेव इत्याशङ्कयाह-तथेति । येन प्रतिभासाध्यवसाय- लक्षणेन प्रकारेण प्रत्यक्षमन्यग्राह्यन्याध्यवसायि तथा तेन प्रकारेणेति तथाशब्दार्थ । न केवल प्रत्यक्षमन्यद् गृह्णाति, अन्यदध्यवस्यति, किन्त्वनुमानमप्यन्यग्राह्यन्याध्यवसायीत्यपिशब्देनाह । इहवच्छेद. कर्तव्योऽन्यथा व्याख्यानमसमञ्जस स्यात् । किं गृह्णातीत्याह-अनर्थमाहीति । अनुमानमिति प्रकृतत्वात् । कथमुपपद्यत इत्याशडक्योपपत्तिमाह-स्वप्रतिभास इति । स्वस्य प्रतिभास इव प्रतिभास । शक्तिद्वययोगातथारोप्यमाण रूपम् । तस्मिन्ननर्थेऽबाह्यरूप्ये (रूपे):- यध्यिवसायेन बाह्याध्यवसायेन तद्भेदानवभासनात्मकाभेदाध्यवमानलक्षणेन प्रवृत्तेः प्रवर्तनात् । अथानथे स्वप्रतिभासेऽर्थाध्यवसायेनानुमानविकल्पोऽन्यो वा प्रवर्तक इति किमुक्त भवति ? स्वप्रतिभासस्यारोप्यमाणस्य चार्थस्यावसीयमानस्य विवेक न प्रतिपद्यत इत्युक्त भवति । न हि तेनैव विवेकप्रतिपत्ति , तेन स्वप्रतिभासस्य तथात्वेनाविकल्पनात् । अत्र चानुभव प्रमाणम् । वाह्यवह्नयादावप्रवृत्त्यादिप्रसङ्गश्च । नापि विकल्पान्तरेण । तस्यापि तथा प्रवृत्ततया पूर्वविकल्पप्रतिभासासस्पर्शादित्यलमिह विस्तरेण । यद्येव कोऽस्या- घ्यवसीयमान प्रापणीयो विषय इत्याह-स इति । पुनरिति सर्वतो विशिनप्टि । आरोपित इति स्वरूपानुवाद । अयं इति अर्थ इवार्थो गृहमाण प्रतीयमानस्तस्मिन् ज्ञाने प्रकाशमान इति यावत् । अनेन स्वलक्षणमध्यवस्यतीदमिति प्रकाशितम् । तदनेनानुमानस्य ग्राह्याध्य- वसेयो भेदेन सामर्यादभिधाय सुखप्रतिपत्यर्थं तावेव कण्ठोक्तो करोति-तत इति । स्वलक्षणत्वन तस्यावसायस्तत [31b) स्वलक्षणमवसित प्रवृत्तिविपयाऽनुमानस्य । स्वलक्षण- मवसितमित्येतदप्यभिमानादभिधीयते। न पुन स्वलक्षणमवसायस्य गोचर । तद्विषयत्वे तस्य निरशत्वात् क्षणिरत्वादेरम्यवसितावनुमानानवतारप्रसङ्गात् । एतच्च फिन्चिदिहेको- परिष्टात्स्पष्टयिष्याम । परार्थानुमाने तु यथाऽवसर विस्तरेण निर्णेयाम । प्रवृत्तिविषयस्यैव प्रापणीयत्वात् प्रापणीय एव प्रवृत्तिविषयशब्देनोन । तु प्रापणीयाद् विषयाद् प्राह्य भेदवन्त दर्शयति । तस्मिन् ज्ञाने प्रकाशमाने प्रकारानादनों ग्राह्य उक्न । स्थादेतत्-पद्यवसिन स्वलक्षण प्रवृत्तिविषयोऽनुमानस्य तदा कपमेप धर्मोत्तरो दिनि- चपटीकापामवादीत् "अवसितश्चाकारो विकल्पाना ग्राह्य" इति । एव हि स्वलक्षणमेव ग्राह मपित स्यानानपं इति । ततो प्यतो व्यापान । परमार्षदष्ट्या तत्र तयाभिधानाप्न दोष , तपाहि परमापतो विकल्पानामारोपितमेव रूपमवमेय ग्राह्यम्, तपापि व्यवहार आरोपितमेव साक्षम्यावृतमवस्यतो बाह्यस्यापि तयात्वाद् बाह्य वृक्षमवस्याम इत्यभिमन्यन्ते, तयोविवे. यतः १ नाप्यवमीC D.N मीयते सतव स्व.D ' मध्यवमिनम् A B D.P. H. E. N. •पयोम्यानुमा० CD. ४ ·१.१२. ] प्रत्यक्षविषय. स्वलक्षणम् । ७३ काप्रतिपत्ते । तदनुरोधात्स्वलक्षणमवसितमित्युच्यते । तस्यैव त्वारोपितस्य परमार्थतोऽनुमे- यस्य प्रतिभासमान केवलमाकारमाश्रित्य ग्राह्यत्वमुच्यते । ततस्तत्र वास्तवावसितरूपाभिप्रायेण तथाभिधानात् को विरोध ? तदत्रेत्यादिनीपसहरति । यस्मात्प्रमाणस्य द्विविधो विषयो ग्राह्याध्यवसायभेदेन तत् तस्मात् । अत्र विषयविप्रतिपत्तिनिराकरणकाले ग्राह्यं विषयं दर्शयतेति ब्रुवन् विषयशब्देना- चार्यस्य ग्राह्यो विषयोऽभिप्रेत इति स्फुटयति । स्यादेतत्-न 4 ग्राह्यविषयापेक्ष प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमुपपद्यते । यत एक क्षणस्तस्य ग्राह्य । न च तत्प्रापण सम्भवति । नाप्यनुमानस्य ग्राह्यापेक्ष प्रामाण्यम् । अनर्थो हि तस्य ग्राह्य । न च तत्प्राप्ति सम्भविनी। न च येन यस्याप्रापण तस्य तत्र प्रामाण्यमभ्युपेयते, अतिप्रसङ्गापत्ते । अर्थकनीलक्षणाकारतयोत्पत्तिरेव प्रत्यक्षस्य तत्प्रापणम्, अनुमानस्यापि वल्याद्यध्यवसायितया तथोत्पत्तिरेव तत्प्रापणमुच्यते। तहिं न किञ्चिदवशेपित स्यात् । क्स्य नाम ज्ञानस्य सविकल्पस्य निर्विकल्पकस्य वा तत्तदाकारतयोत्पत्तिर्नास्ति येन तस्य प्रामाण्य न स्यात् । तस्मान्न द्विविधो विषय प्रमाणस्याभिधानीयोऽपि त्वेक एव प्रवृत्तिविषयायो विषय स्यापनीय इति । अत्र च समाधीयते। ज्ञानाना तावद् ग्राह्याध्यवसा (से) यभेदेन द्विविधो विषयोऽत्र- श्यपितव्योऽनुभवसिद्धत्वात् । तत्र प्रामाण्य प्रवृत्तिविषयापेक्ष व्यवस्थाप्यते । ज्ञानत्व तुभयापेक्षमेव । अज्ञानस्य च प्रामाण्यासम्भवेन ज्ञानान्तर्भूत प्रमाण विषयविध्यवदेव भवति । केवल म ग्राह्यापे[32a]क्ष प्रामाण्यमपि तु प्रवृत्तिविषयापेक्षमिति प्रतिपाद्यते । ग्राह्यापेक्षया तु प्रमाणस्येति वचन स्वरूपानुवादकम् । यद्वा प्रमाणशब्देन ज्ञानमेवात्र विवक्षितम् । यथाऽय विनिश्चयटोकाया स्वार्थानुमानव्याख्यानावसरे व्यक्तमाह-"द्विविधो ज्ञानाना विषयो ग्राह्यश्चाध्यवसेयश्चेत्यादि ।" ततो न किञ्चिदवद्यम् । अथापि स्यात्। यदि ग्राह्मो विषयो न कदाचिदपि प्रत्यक्षस्य प्रापणीयस्तहि तेन दर्शितेन किम्प्रयोजन येनोच्यते तदन ग्राह्यं विषय दर्शयता प्रत्यक्षस्य स्थलक्षणं विषय उक्त इति । नैप दोप । एवमेवास्य प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनात् । यदि हि प्रत्यक्ष क्षणमेक ग्रह्णाति तत्रानीलव्या- वृत्तिनिश्चयोपजने सन्तान निश्चाययत् प्रवृत्तिविषय प्रदर्शयेत् तत्सन्तानभाविनाञ्च ज्ञानानाम- प्रामाण्यमापादयेत् , न तु किञ्चिदगृहत् । तथा हि सन्तानोल्लेखैन निश्चयाभावेऽप्यनीलव्या- वृतिस्तावदनागतसर्वक्षणसाधारणी प्रत्यक्षेण गृहीतनिश्चिता। तनिश्चय एव सर्वानीलव्यावृत्तो. पादानोपादेयभावस्थितनीलक्षणनिश्चय , तदभिन्नयोगक्षेमत्वादुत्तरप्रवन्धस्य । तथानिश्चय एव च सन्ताने निश्चय उच्यते । अत एव च तदाध ज्ञान तथानुष्ठान तत्सन्तानभावीनि पराञ्चि ज्ञानान्यनीलव्यावृत्त रूपं गृहीतमेव गृह्णन्त्यनीलव्यावृत्तिनिश्चर्य च कृतमेव कुर्वन्न्यनतिशयाधापीनि प्रधुराग्यपि प्रामाण्याच्यावयत् प्रामाण्यमात्मसात्करोतीति न्याय्यं ग्राह्यप्रदर्शन मिति सर्वम- वदातम् ॥ इहाचार्यस्थ-स्वमसाधारण सन्तानान्तरसाधारण यन्न भवति, यदर्थक्रियाक्षममेव सर्वतो व्यावृत्त तत्त्व तदेव स्वलक्षणम्, न चैतविपरीतमनुमानविषयोपीत्यभिप्रेतम् । स्वमसाधारणं १० ·७४ प्रथम. प्रत्यक्षपरिच्छेदः। [१.१३. कः पुनरसौ विषयो ज्ञानस्य यः स्वलक्षणं प्रतिपत्तय्य इत्याह- यस्यार्थस्य संनिधानासंनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदस्तत् स्वलक्षणम् ॥१॥ यस्यार्थस्येत्यादि । अर्थशब्दो विषयपर्यायः । यस्य ज्ञानविषयस्य । सनिधान निकटदेशावस्यानम् । असनिधान दूरदेशावस्थानम् । तस्मात् संनिधानादसनिधानाच्च ज्ञानप्रतिभासस्य माहाकारस्य भेदः स्फुटत्वास्फुटत्वाभ्याम् । यो हि ज्ञान विषयः संनिहितः सन् स्फुटाभासं ज्ञानस्य करोति, असनिहितस्तु योग्यदेशस्थ एवास्फुटं करोति, तत् स्वलक्षणम् । सर्वाण्येव हि वस्तूनि दूरादस्फुटानि दृश्यन्ते, समीपे स्फुटानि । तान्येव' स्वलक्षणानि ॥ लक्षणं तत्त्वं स्वलक्षणमिति विवृण्वता च धर्मोत्तरेण तदेव दर्शितम् । केवल न व्यक्तीकृतम- तस्तस्य विषय स्वलक्षणमिति शब्दमात्रथाविणोऽविदिताचार्याभिप्रायस्याविभावितधर्मोत्तरविव- रणार्थस्य यद्यसाधारण पररूपेणामिथ अण तदाऽग्नित्वमपि गोत्वादिसामान्यनामिश्र स्वलक्षण प्रसज्यतेति व्याप्ति मन्यमानस्याय कः पुनरित्यादिप्रश्न । क इत्यनेन सामान्याकारेण विषय पृच्छति । पुनरित्यनेन विशेषाकारेण। स्वलक्षणशब्दस्यासति बहुव्रीहावजहल्लिङ्गत्वा. स्वलक्षणमिति । चोदरेन विषय सम्पृष्ट आचार्य. स्मादर्थमुत्तरीकरोतीत्याशङ्कयाह-अर्येति । ज्ञानस्य प्रत्यासमत्वाज्ञानविषयो रब्ध इत्यभिप्रेत्य यस्य ज्ञानविषयस्येति विवृणोति। सन्निधानास- निपानशब्दी निकटदूरावस्थानार्थी व्याचक्षाणो यदन्यै राख्यात-"असनिधान योग्यदेशे सर्वथा वस्तुनोऽभाव" इति तदपाश्रोति । अयञ्चास्याभिप्रायो यत्र वस्तु नास्ति तत्र ज्ञानमेव न जायते । न तु तत्प्रतिभासस्य भेदो नानात्वमस्तीति । तस्मादित्यादिना स[32b]नि- पानासनिधानाभ्यामिति पञ्चमीद्विवचनान्तमेतदिति दर्शयति । स्फटत्वास्फुटत्याभ्यामिति अर्थक्रियासामर्थ्यानुगताभ्यामिति द्रष्टव्यम् । "इत्यभूतलक्षणा चेय तृतीया । पदार्थ व्याख्याय समुदायार्थ व्याचप्टे। द्वयी चेय शैली व्याख्यातृणाम् । यचित्स- मुदायाचं व्याख्याय पश्चात्पदार्थम् विवृण्वते । क्वचित्पदायं विवृत्य पदचात्समुदायार्थ व्याचक्षत इति । हिरवधारणे। योग्यदेशस्य एवेत्यनेन दूरदेशस्य निरस्यति । दूरस्थो हि ज्ञानमेव न जनयति विमल पुनभिन्द्यादित्यभिप्राय । स्वलसणलक्षणस्याव्यापित्वासम्भवित्वराहकामपाकुर्वग्नाह-सर्वाणीति । सर्वशब्दो व्याप्तिप्रदर्शनायं । अनेनाव्यापित्व निराकृतम्। हिम्मादर्थे । दृश्यन्ते प्रतीयन्ते । अनेनाममाविव निरस्तम् । अतिव्यापित्वमपहम्तपनाह-तान्येवेति । यान्यमूनि प्रत्यक्ष- विश्यम्नान्येव । नानुमानविषयोमीति प्रकरणात् । दूरादस्फुटानि दृश्यन्त इति वदतश्चाय- माराय-दूरे हि वस्तु गृह्यमाण प्रचुररजोनीहारादिममुष्ट गृह्यते। ततोऽस्पष्ट गृह्यते । न तु जानम्य विषय A.PHEN. स स्फटा• B.C.D. देशावस्थित A BCP HEN ४ तान्येव हि स्व.C पागिनि २.३.२१ । .

·११४] स्वलक्षणस्वरूपम् । कस्मात पुन. प्रत्यक्षविषय एव स्वलक्षणम् ? तथा हि विकल्पविषयोपि वह्निश्यात्मक' एवावसीयत इत्याह- सदेव परमार्थसत् ॥१४॥ तदेव परमार्थसदिति । परमोऽर्थो कृत्रिममनारोपित रूपम् । तेनास्तीति परमा- र्थसत् । य एवार्थ सनिधानासनिधानाभ्या स्फुटमस्फुट च प्रतिभास करोति परमार्थसन् स एव । स च प्रत्यक्षस्य विषयो यत , तस्मात् तदेव स्वलक्षणम् ॥ -- न गृह्यत एव। तथागृहीतस्यापि वृक्षस्य च्छायाद्यर्थक्रियाकारित्वात् । न चाधिकग्रहण भ्रम इति । इद पुनरत्र निरूप्यते । यदि य एवार्य सन्निधानादसग्निधानाच्च ज्ञानप्रतिभास स्फुटत्वास्फुटत्वाभ्या भिनत्ति स एव स्वलक्षण तहि स्पर्शरसो स्वलक्षणे न स्याताम् । तो खलु असग्निहिती ज्ञानमेव न जनयत किं पुनर्ज्ञानप्रतिभास स्फुटत्वास्फुट- त्याभ्या भेत्स्यत ? किञ्चतस्मिन् स्वलक्षणलक्षणे विज्ञानमस्वलक्षण स्यात् । तस्या- स्ता तावदसनिहितस्यास्फुटज्ञानजनकत्व सनिहितस्यापि स्फुटज्ञानजनकत्व नास्ति। न च तस्य दूरान्तिकवतित्वमस्त्यदेशस्वात् । तदीदृशी महतीमव्यापितामनालोच्यदृश स्वलक्षण प्रणयन्ना- सार्य, धर्मोत्तरोऽप्येव प्रसभ व्याचक्षण कथ न प्रमाद्यतीति न। अभिमायापरिज्ञानात् । यदि हीद लक्षण यथाश्रुति व्यवतिष्ठत, स्यादेवंतत् । केवल सनिधानासन्निधानाभ्या ज्ञानप्रति- भासभेदकत्वेन यदेकार्थसमवेतमसाधारण्य व्यक्त्यन्तराननुयायित्व तदुपलक्षितम् । यतो हेतुविन्दु "तत्र तदाद्यमसाधारणविषयमिति" [पृ० ५३] । अत एव-"असाधारणविषय स्वलक्षणविषयमिति ' [हेतु० टी० पृ० २५] भट्टार्चटो व्याचप्टे। अतएवानुमानस्यैतविपर्ययेण साधारण रूप विषयो दर्शयिप्यते। तेन नाव्याप्लिन चान्यो लक्षणदोप । स्वलक्षणमित्यभिहितेऽपि स्वलक्षणशब्दस्यान्यथापि निर्वचनसम्भवात् , नायमभिमतोऽर्थो ज्ञायेत प्रतिपत्तभिरिति तदभिमतार्थ इत्यमुपलक्षित इति च द्रष्टव्यम । तस्य विषय स्वलक्षणमित्यत्र यदि तस्यैव विषय स्वलक्षणमित्यवधार्यते तदा यत एक्कारकरण ततोऽन्यत्रावधारणमिति स्वलक्षणस्य प्रत्यक्ष नियमात् प्रत्यक्षमन्यविषयमपि स्यात् । अथ स्वलक्षणमेवेत्यवधार्यते । तदाऽपि प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणे नियतत्वाद् [334] अनियत रवलक्षणमनुमानस्यापि विषय स्यादित्युभयावधारण कार्यम् । तस्यैव विषय स्वलक्ष- णमेवेति । एतदसहमान पूर्वपक्षवाद्याह-कस्मादिति। कस्मादिति सामान्येन कारण पृच्छति । पुनरिति विशेषत । यद्वा यस्यार्थस्येत्यत्र तत्स्वलक्षणमिति । तदेव प्रत्यक्षविषय स्वलक्षण नानुमानविषय इत्यभिप्रेतम् तदसहमान एवमाह ! कस्मात्प्रत्यक्षविषय एवेति ब्रुवतोऽनुमान- स्यापि विपय किन स्वलक्षणमित्यभिधाय । स एव किं न तचैत्याशडक्य पूर्वपक्षबाधेवोपपति- तस्प विषय के इवाव D ३ स एव च BH.E.N परमार्थोऽकृA B C PH EN ४ प्रत्यक्षविपयो ABC.D.PHEN ·७६ प्रथम. प्रत्यक्षपरिच्छेद.। [ १.१५ कस्मात् पुनस्तदेव परमार्थसदित्याह- अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वाद्वस्तुनः ॥१॥ अयंत इत्यर्थः । हेय उपादेयश्च । हेयो हि हातुमिष्यते उपादेयश्चोपादातुम् । अर्थस्य प्रयोजनस्य क्रिया निष्पत्तिः। तस्यां सामर्थ्य शक्ति । तदेव लक्षण रूपं यस्य वस्तुन. माह-सया होति । विकल्पशब्द. प्रमाणविषयचिन्तनादनुमानविकल्पो द्रष्टव्य । दृश्यात्मक एव स्वलक्षणात्मक एव । ननु 'यस्यार्थस्य सन्निधानासन्निधानाभ्या ज्ञानप्रतिभासभेदस्तत्स्वलक्षणम्' इत्युक्ते कुतोऽस्य प्रश्नस्यावकाश ? न हि विकल्पविषयस्य सन्निधानासन्निधानाच्च ज्ञानप्रतिभासभेदोऽस्ति यतोऽस्योत्थान स्यात् । सत्यम् । केवलमयमस्याशय -यदेतद् भवद्भिर्लक्षण स्वलक्षणस्य प्रतीत तदस्य लक्षणमेव न भवति किन्तु यदेव दृश्यतयाऽध्यवसीयत्ते तदेव स्व लक्षण]मितीद तस्य लक्ष- णम् । चैवमनुमानविकल्पविषयस्यापि तथात्वमनिवारितमेवेति सूत्थान प्रश्न । एतत्प्र- इनविसर्जनमाचार्याय दर्शयन्नाह–सदेवेति । अथ स्यात् यदि.. "त्युच्यमान शोभेत यावतेदमेव न सिद्ध तत्कुतोऽय प्रश्न- विसर्जनप्रकार इति? उच्यते। स्वलक्षणमिति स्वमसाधारण पारमार्थिक स्वभाव उच्यते । स एव च पारमार्थिक स्वभाव उच्यते, य एवार्थक्रियाक्षम । स एव च परमार्थसन्निति युक्त- मिदमुत्तर सदेवेति । परमोऽर्थ इति दर्शयन् कर्मधारय दर्शयति । अकृत्रिममित्यादि परमशब्दस्य व्याख्यानम् । तेनास्तीति सदित्यस्यायंकथनम् । तेन रूपेण सद् विद्यमानमिति विग्रह । शवन्त- श्चायमसि । “कर्तृकरणे कृता बहुलम्"पाणिनि २ १ ३२] इति च समास । परमार्थसदित्य- स्यार्थमास्याय तदेवेत्येतद् विवृणोति य एवेति । प्रतिभास ज्ञानस्येति प्रकरणात् । अर्थक्रियासम- धोऽयं.। स्वलक्षण चैवमात्मकमित्यभिप्रायेण य एवार्य. स एवेत्याह। अस्तु तादृश परमार्थसन् । स तु न तस्य विषयोऽन्यस्यापि वा विपयो भविष्यति । तथा च विवक्षितार्थसिद्धिरित्याह सचेति । चोऽवधारणे प्रत्यक्षस्येत्यत परो द्रष्टव्य । तदेवेति प्रत्यक्षविपयत्वेन स्थित वस्त्वेव न त्वनुमानविषयोपोति । अनेन कस्मात्पुन प्रत्यक्षविषय एव स्वलक्षणमित्येतत्प्रश्नविसर्जन- स्योपमहार. कृतो वेदितव्य ।। - अयमस्याशय - इदानी स्वलक्षणस्यैव परमार्यसत्त्वमसहमान आह–कस्मादिति । स एव सल परमायंसन्नर्थो य एवार्थत्वेनाध्यवसीयते । अनुमानविपयोऽपि च वह्निस्तथाऽध्य- वमीयत इति मोऽपि वस्मान परमा[33b]पसग्निति । अत्र-अत्यादि यदुत्तर तद् अयंत इत्यादिना व्याचष्टे। वस्तुल्यबलत्व समुच्चि- नोति। हेय क्थमर्य्यत इत्याह-हेय इति । हियस्मात् । यदि हातुमध्यंमानोर्यो न तहपुं- पादेयोऽयं इन्याह-उपादेय इनि। धो हयापेक्षयोपादेयस्यार्थ्यमानत्व समुच्चिनोति। अर्यस्य प्रयोजनस्य दाहादे । एव च व्याचक्षाण साध्यो दाहादिरेव मुस्यवृत्त्योपादेयो हेयो वा। . पहिलवाई लिमितं न पश्यते-म.

·सामान्यलक्षणम् । ७७ तद् अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणम् । तस्य भाव, तस्मात् । वस्तुशब्द: परमार्थपर्याय । तदपमर्य-यस्मादर्थक्रियासमर्थ परमार्थसदुच्यते, सनिधानासनिधानाभ्यां च ज्ञानप्रतिभासस्य भेदकोऽयोऽयक्रियासमर्थ, तस्मात् स एव परमार्थसन् । तत एव हि प्रत्यक्ष विषयाद किया प्राप्यते न विकल्पविषयात्। अत एव यद्यपि विकल्पविषयो दृश्य इवावसीयते तथापि मेरे स दृश्य एव, ततोऽयक्रियाया अभावात् , दृश्याच्च भावात् । अतस्तदेव स्वलक्षण न विकल्पविषय ॥ अन्यत् सामान्यलक्षणम् ॥१६॥ अन्यदित्यादि। एतस्मात् स्वलक्षणाद् यद् अन्यत-स्वलक्षण यो न भवति ज्ञान विषय-तत्" सामान्यलक्षणम्, विकल्पज्ञानेनावप्सीयमानो हार्य सनिधानासनिधानाभ्या ज्ञानप्रतिभास न भिनत्ति। तथाहि आरोप्यमाणो वह्निरारोपादस्ति। आरोपाच्च दूरस्थो निकटस्थश्च । तस्य समारोपितस्य सनिधानादसनिधानाच्च ज्ञानप्रतिभासस्य न भेद' स्फुटत्वेनास्फुटत्वेन वा। तत स्वलक्षणादन्य उच्यते। सामान्येन लक्षण सामान्य लक्षणम् । साधारण रूपमित्यर्थ । समारोप्यमाण हि रूप सकलबह्निसाधारणम् । तत' तत् सामाग्यलक्षणम् ।। भवतीति । तमेवोपादातु हातु वा तत्साधनस्योपादान हान वाऽन्यथा न शक्यत इति तत्साधनभूतो वह्नयादिरुपादेयादिरुपपद्यत इति दर्शयति । तस्यामित्यादि तस्मादित्यन्त सुबोधम् । परमा- र्थसतस्तत्त्वे प्रतिपाद्ये किमिति वस्तुनस्ताद्रूप्यमाचार्येण दर्शितमित्याशङ्कामपाकुर्वनाह-वस्तुशब्द इति । तदयमर्थ इत्यादिर्न विकल्पविषय इत्यन्तो ग्रन्थस्तूक्तार्थोपसहार । स च सुज्ञान । इह प्रस्तुतस्वलक्षणापेक्षमन्यत्वमाचार्यस्याभिप्रेतम् । स्वलक्षणशब्दस्य चान्यशब्दयो गात्पञ्चम्या भवितव्यमित्यभिप्रेत्य एतस्मादित्याह। अन्यत्वमभिव्यनक्ति-स्वलक्षण यो न शशविषाणादिव्यवच्छदार्थमाह-ज्ञानविषय इति । प्रमाणविषयचिन्ताया प्रस्तुतत्वाद् विज्ञानविषय इति लब्धम । असिद्धमस्य ततोऽन्यत्वम् , अस्यापि स्वलक्षणकार्यका रित्वादित्याह-विकल्पेत्यादि । हियस्मादर्थे । प्रतिभासाभेदकत्व तस्य कुतोऽवसीयते सर्वदा तस्य सन्निहितरूपत्वादसन्निहितरूपत्वादेव वेत्याह-तया होति । आरोप्यमाणस्तथा प्रतीयमान । आरोपात तथोत्पादलक्षणादध्य- वसायाद् अस्ति वह्निरूपेण । आस्तामारोपात तयाभूतस्तथापि तस्य सन्निधानासनिधान (ने) कुत इत्याह-आरोपादिति । चो व्यक्तमेतदित्यस्यार्थे । द्वितीयश्चकारो दूरस्थत्वापेक्षया निकस्थत्वस्यकविषयत्व समुच्चिनोति । तस्पेत्याधुच्यत इत्यन्त स्पष्टार्थम् । सामान्यात्-टि. न दृश्य A B P H EN 3विकल्पविषयात-टि. क्रियाभावात्-A BP H EN विषयम् A B P HEN नास्ति AP HEN तस्मात् सामा० B ततस्तस्मात सामा० B १ ५ ·७८ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेदः। [१.१७. तच्चानुमानस्य प्राह्य दर्शयितुमाह- सोऽनुमानस्य विषयः ॥१७॥ सोऽनुमानस्य विषयो प्राहारूप'। सर्वनाम्नोऽभिधेयवल्लिङ्गपरिग्रहः । सामान्यलक्षणमनुमानस्य विषय व्याख्यातुकामेनाय स्वलक्षणस्वरूपाख्यानग्रन्थ आवर्तनीयः स्यात् । ततो लाघवार्य प्रत्यक्षपरिच्छेद एवानुमानविषय उक्त ॥ सामान्यशब्देन लक्षणशब्दस्य विग्रहमाह-सामान्यनेति । सामान्यन, [न] विशेषेण सतानान्तरसाधारण स्वरूपम् । साधन कृतेति समास । तस्य पदस्याथं स्पष्टयति- साधारणमिति । विकल्पविषयस्याप्यसाधारणत्वादसिद्ध व्यक्त्यन्त रसाधारणत्वमित्याह-समारोप्यमाण- मिति । हिर्यस्मात् । समारोप्यमाण विक्ल्पेन तथा प्रतीयमानम् । सकलश्चासौ तार्णपार्णा- दिभेदभिन्नो दह्निरचेति तथा । तत्साधारण तथाविधलिङ्गवलेनानग्निव्यावृत्तवस्तुमात्रप्रति- भासनादिति भाव । ननु च तथाविध सामान्य विकल्पगोचरोऽवस्तु । तद्विषयत्वेऽनुमानस्य क्थ वाटे प्रवर्तकत्व तत्प्रापक्त्वञ्च, यत प्रामाण्यमस्य स्यादिति चेद् । उच्यते । विकल्पा खल्वेते- नाविद्यावशात्स्वप्रतिमासमनग्निव्यावृत्तमवस्यन्तो वाह्योऽप्यनग्निव्यावृत्त इति तदध्यवसानमेव बाह्यो वह्निरध्यवमित इति मन्यन्ते । अनग्निव्यावृत्ततया बाह्यसदृशवह्नयध्यवसाय एव वाहवह्नपघ्यवसाय । तयोविवेकाप्रतिपत्ते । अत एव ते विक्ल्पा दृश्यविकल्प्यावावे. कीकृत्य बाह्ये लोक प्रवर्तयन्ति । दृश्यविकल्प्यकीकरणमपि तेपा तथा प्रवृत्तिहेतुतयोत्पत्ते- रेव द्रष्टव्यम् । [34a] बाह्यसम्बद्धसम्बद्धत्वाच्चानुमानविकल्प सवादक , अघ्यवसेयापेक्षया प प्रमाणम् । तदाह न्यायवादी-"भ्रातिरपि सम्बन्धत प्रमा" इति । एप चार्थ स्वप्रति- भासेऽनाध्ययसायन प्रवृत्तरित्यत्राप्यपेक्षणीय । समासतस्तु तत्रास्माभि किञ्चिदवादीति । यत एव तत्तस्मादित्युपमहार । तदिति तदारोप्यमाणम् ।। सच्चे यादिना सोऽनमानेत्यस्यावतार दर्शयति । चोऽवधारणे । ऽस्येति विग्रह । एव व्याचक्षाणो विषयशब्देन ग्राह्यो विषयोऽभिप्रेतोऽत्र प्रमाणव्यापार- विषयोध्यवमय स्वरक्षणस्यैव तदध्यवसयत्वेन तथा व्यवस्थापनादिति दर्शयति । तस्य तु तत्र स्वरूपेणाप्रतिभासनादग्राह्यत्वम् । प्रकाशमान च रूपमाश्रित्य ग्राह्यत्वमुच्यत इत्युक्त- प्रापम् । - प्राह्य रूप स्वभावो. अनुमानस्यापि ग्राहविषयदर्शनेऽयमभिप्रायो यदीदमनुमानमनपंमनग्निव्यावृत्तिमात्र मामा यरूप ग्रहाति। तत्र तमामा यरूप किश्चिदवमामेत, तदा तत्स्वरक्षणत्वनावस्यत्स्व- सक्षण प्रवृत्तिविषपीकुर्यात् । तपा कुर्वन्च वस्तुविषय प्रामाण्यमझनुवीत नान्यति । स 1 बहुचीहि-टि.

·११९. ] प्रमाणफलव्यवस्था। ७९ विषयविप्रतिपत्ति निराकृत्य फलविप्रतिपत्ति निराकर्तुमाह- तदेव' च प्रत्यक्ष ज्ञानं प्रमाणफलम् ॥१८॥ तदेवेति । यदेवानन्तरमुक्त प्रत्यक्ष ज्ञान तदेव प्रमाणस्य फलम् ॥ कर्य प्रमाणफलमित्याह- अर्थप्रतीतिरूपत्वात् ॥१६॥ अर्थस्य प्रतीतिरवगम , सेव रूप यस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य तदर्थप्रतीतिरूपम । भाव, तस्मात् । एतदुक्त भवति-प्रापर्क ज्ञान प्रमाणम् । पापणशक्तिश्च न केवलादीविनाभा- विवाद्भवति । बीजाद्यविनाभाविनोऽप्यडकुरादेरप्रापकत्वात् । त्तावप्यस्य ज्ञानस्यास्ति कश्चिदवश्यकर्तय्य प्रापकव्यापारो येन कृतेनार्थ प्राप्तिो भवति । स एव च प्रमरणफलम्, यदनुष्ठानात् प्रापक भवति ज्ञानम् । उक्त च पुरस्तात् "प्रवृत्ति- विषयप्रदर्शनमेव प्रापकस्य प्रापकव्यापारो नाम" । तदेव च प्रत्यक्षम् अर्थप्रतीतिरूपम् 'अर्थप्रवर्शनरूपम् । अतस्तदेव प्रमाणफलम् ।। तस्प तस्मात् 'प्राप्याददुत्प- इति पुल्लिङ्गनिर्देशसमर्थनार्थमाह-सर्वेति । इवा वति । तद्वल्लिङ्गस्य परिग्रह [इति षष्ठयन्तेन] विग्रह । अत्रापि सामान्यलक्षणमेवानुमानस्य विषय इत्यवधारणीय न त्दनुमान- स्यैवेति प्रत्यक्षपृष्ठभाविनोऽपि विकल्पविशयस्य तद्विषयत्वाद यथा लिङ्गनिश्चयायोगादिति । सम्प्रति प्रत्यक्षस्य विषयविप्रतिपत्तिनिराकरणे प्रकृते किमप्रकृतमनुमानस्य विषय- विप्रतिपत्तिनिराकरणमाचरितमित्याशङ्कामपाकर्तुं सामान्येत्यादिनोपक्रमते । एतच्चोक्त इत्येतदन्त मुज्ञानम् ॥ विषयेत्यादि फलमित्येतदन्त सुबोधम् । फलप्रदर्शने चाय वातिककारस्याशय प्रसारण खलु लोके प्रमाणमुच्यते । सत करणसाध्या फलरूपा प्रमितिरवश्यदर्शयितव्येति ।। ननु यस्मिन् विषये क्रियासाधन व्याप्रियते कथमिति किमन्यत्प्रमाणमिति पुनरिहोपेक्षितमनने अर्थत्यादि प्रतिवचन व्याचष्टे अर्यस्येति । एतच्च तस्मादित्यन्त सुगमम् । ननु सवादक ज्ञान प्रमाणम् । सवादश्च तदुत्पत्तिमात्रात । तत् किमर्थं प्रतीति- स्तत्फल मृग्यत इत्याशडक्याह-एतदुक्त भवतीति । २ तदेव प्रत्य. C प्रत्यक्ष तदेव A B P HE प्रत्यक्षस्य ज्ञान ४ तस्माददुत्प० A. P H E तस्माद् ग्राह्यादर्थादुत्प० N अर्थदर्शन AP H EN अत्र पक्तिबाह किञ्चिल्लिखितमस्ति । सूक्ष्मत्वात् ने पठ्यते-स० ·८० अपन.मस्या - अथ प्रापकत्व प्रापणशक्तियोगात् । सा च शक्तिस्तत उत्पत्तेरेव । तथा च कथ पूर्वपक्षातिक्रम इत्याह–प्रापणशक्तिश्चेति। चो यस्मात् । न केवलादेकाकिनोऽयंप्रदर्शन- विनाकृतात् । विवक्षितेन विना भवतीति विनाभावी ग्रहादित्वाणिनि । व्यभिचारीत्यर्थ । अर्थेन विना भावीति "तृतीया" पा० २ १ ३०]इति योगविभागात्समास' । तस्य भाव. स्तस्मात् । कथ पुनर्न केवलादित्याह-बीजादिति। यत एव तस्मात् । यद्यपि सन्तान एव प्राप्यो न च तस्मात्तस्योत्पत्तिस्तथापि विषयेऽस्यैकत्वमध्यवसाय प्राप्यादर्थादुत्पत्ताव- पीत्युक्तम् । प्रापकस्य ज्ञानस्यावश्यकर्तव्य प्रतीतिक्रियारूप । प्रापितो भवतीति पूर्ववद् योग्यत[34b]योच्यते । भवतु तस्य कर्त्तव्यमन्यत्, तथापि न तत्फलमित्याह—स एवेति । वः स्फुटमेतदित्यस्मिन्नर्थे । भवतु अवश्यकर्तव्य प्रापकव्यापार । स पुनरज्ञानात्मको भविष्यति । तथा च कथ प्रतीति फलमित्याह उक्तमिति । वो यस्मादर्थे । पुरस्तात्पूर्वस्मिन् । केनोक्तमेतदिति चेत् प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयोपदर्शकत्यमेवेत्यादिना। आस्तामर्थप्रतीतिरवश्यकर्त्तव्या प्रमाणस्य तथापि कय तदेव प्रत्यक्षज्ञान फल तस्यातद्रूपत्वादित्याशडक्य यदर्थप्रतीतिरूपत्व प्रतिज्ञात तदुपपादयन्नाह-तदेवेति । चो यस्मादर्थे । नन्वर्थप्रदर्शन कर्त्तव्यतया प्रदर्शितम् । तत् कथमर्थप्रतीत्यामेक तत् प्रदर्यत इत्याह-- अर्थप्रदर्शनरूपमिति । अनयोराभेद इत्यभिप्राय । यत एवमतोऽस्मात्तदेव प्रत्यक्ष ज्ञानमेव नार्थान्तरमित्यर्थात् । प्रमाणादन्यज्ज्ञानमेव फल यदि स्यात्, किं स्यात् ? येन यत्नेन गरीयसा प्रमाणादभेदोऽस्य साध्यत इति चेत् । उच्यते। "धीप्रमाणता, प्रवृत्तेस्तत्प्रधानत्वात्" [प्रमाणवा० १५ ] इत्यत्राज्ञानात्मनस्तावत्प्रामाण्यमपहस्तितम् । ज्ञानात्मनश्च प्रमाणस्या(स्य) भिन्नेऽपि प्रमितिरूपे फलेऽवश्यमर्थपरिच्छेदारमताऽभ्युपेतव्या । अन्यथा ज्ञानत्वमेव तस्य न स्यात् । प्रमा- जनकत्वेन च ज्ञानत्वे चक्षुरादेरपि ज्ञानत्व स्यात् । बोधरूपत्व चास्वसवेदनतया न नियामकम् । स्वसवेदनरूपत्वे वा ग्राह्याकारसवेदनमेवार्थवेदनमिति कप भिन्न फलम् ? प्रतिकर्मव्यवस्था- नुपपत्तेश्च न निराकारत्व विज्ञानस्याभ्युपेयम् । ज्ञानमेवार्थस्य प्रकाश इति च सर्वतन्त्र- सिद्धोऽयमर्ष । ततो न ज्ञानस्याधिगमरूपताया विप्रतिपत्तव्य केनचित् । सत्या च तदात्मताया तदेव फल युज्यते, तावतव प्रमाणव्यापारपरिसमाप्ते । अपि च यदि ज्ञानस्य स्वयमरूपपरिच्छेदरूपत्वेनायपरिच्छेदकत्व न स्यात्, किन्तु भिन्नपरिच्छित्तिजनक्स्वेन; तदाऽर्यस्य परिच्छित्तरपरोक्ष व व्यवस्थापयितु न शक्यत । तपाहि वदाद्य ज्ञानमर्थ परिच्छिनत्यर्षमपरोक्षयतीति कोऽर्थोज्यविषयो परिच्छित्ति जनयतीति । साऽपि यदर्थमपरोक्षयति तदापर प्रतीति जनयतीति स्यात् । एवमुत्तरत्राप्येवमेवेति परिच्छित्तीनामानन्त्यम्, न त्वर्यस्यापरोक्षतेत्यायातमाध्यमशेषस्य जगत । - अथ तासामेवा स्वयमर्यपरिच्छेदरूपा अर्यापरोक्षतारूपोयते, तदा न भिनपरिच्छित्ति- जनवस्व परिच्छेदकस्वम् । विन्तहि स्वयमपंपरिच्छेदात्मत्वमिति आद्यस्यापि तयात्व- मनिवारितम् । तपा धक्य प्रमाणाद् व्यतिरिक्त पमिति । इह न पियंक करण लोके सपोर्भदैनावस्थिते । या चे मानलक्षणा क्रिया सा चेत्फल ·१२१ ] प्रमाणफलव्यवस्था । इह यस्माद्वि- यदि तहि ज्ञान प्रमितिरूपत्वात प्रमाणफलम्, कि तहि प्रमाणमित्याह- अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम् ॥२०॥ अर्थेन सह यत सारूप्य' सादृश्यम अस्य ज्ञानस्य तत प्रमाणम् । पयादरे विज्ञानमुदेति तद्विषयसदृशं तद भवति। यथा नीलादुत्पद्यमान नीलसदृशम् । तच्च' सारूप्य सादृश्यम् आकार इत्याभास इत्यपि व्यपदिश्यते ॥ ननु च ज्ञानाव्यतिरिक्त सादृश्यम । तथा च सति तदेव ज्ञानं प्रमाण तदेव च प्रमाणफलम। न चैक वस्तु साध्य साधन चोपपद्यते। तत कथ सारूप्य प्रमाणमित्याह- तदशादर्थप्रतीतिसिद्धेरिति ॥२१॥ ॥"प्रत्यक्षपरिच्छेद ॥ - किमय प्रमाण भविष्यति इत्यागूय पूर्वपशवादी यदीत्याद्याह । यदीति सम्भावयति । तहि शब्दोऽश्रमायाम। तदेव प्रयक्ष ज्ञानमेवमिति न क्षम्यत एतदित्यथ । प्रमाणस्य फल साध्यम। तहि तस्मिन काल किम्प्रमाणमिति योज्यम् । अनाथसारूप्यमित्युत्तर व्याचष्टे-अ[35a] फैनति । अर्थेन विषयण। विषयसारूप्य च ज्ञानस्य प्रत्यक्षाख्यस्य विषयसमानाकारतयोत्पाद । इहेत्यादिना सारूप्यमेवोपपादयति । एतच्च नीलसदशमित्यत सुवोधम। केवलमव वदतो यमाशय -अनकप्राग्भावेनोदयमानमपि विज्ञानमयस्यवाकार बिति नायस्यत्यनुभवसिद्धमपयनुयोज्यम , सदृशत्वनिश्चयस्य ताद्रूप्येण सततमुदयात् । यदि हि तदन्याकारो विषय स्यात तता तदितरस्याकारधारि विज्ञान कदाचिज्जनयत । यथा गुक्ति कथञ्चिद्रजताकारज्ञानप्रब धोदयऽपि तद्दशोपसृष्टस्य स्वाकारानुकारि ज्ञान जनयति । न चाभ्रान्तस्य नीलज्ञानस्य कदाचिदप्य याकारत्वमस्ति । तस्मादर्थोऽप्यवमाकार इति निश्चीयते। बाह्यार्थेऽयसारूप्यावगम गतिरियमेवेति । ननु चा यत्र विषयाभास प्रमाणमुक्तस्तथाविषयाकार इह वथसारूप्य तत्कय न व्याघात इत्या गडक्याह-तच्चति । चो यस्मादवधारण वा। इत्यप्यननापि शब्देन । अथसारूप्यमेव तेन तेन शनाभिहितम् । ततो न व्याघात इत्यभिप्रायः ॥ कि तहि प्रमाणमिति पृच्छता यच्चेतसि निहितमासीत तदिदानी ननु चेत्यादिना कण्ठोक्त करोति। एतच्च प्रमाणमित्येतदन्त सुबोधम् । . रूप्य यत् सादृ० B D २ ०याद ज्ञान ACP HEN ३ तच्च सादृ० A PE ४ च नास्ति A BCP HEN १ प्रथम परिच्छेद BC ·८२ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [१२१ तदशादिति । तदिति सारूप्यम, तस्य वशात सारूप्यसामर्थ्यात् । अयंस्य प्रतीति अवबोध । तस्या सिद्धि । 'तत्सि? कारणात् । अर्थस्य प्रतीतिरूपं प्रत्यक्ष विज्ञान सारूप्यवशात् सिद्धयति प्रतीत भवतीत्यर्थ । नीलनिर्भास हि विज्ञान यत , तस्मात् नीलस्य प्रतीतिरवसीयते। येभ्यो हि चक्षुरादिभ्यो विज्ञानमुत्पद्यते न तशात् तज्ज्ञान नीलस्य सवेदन शक्यतेऽवस्थापयितुम् । नीलसदृश तु अनुभूयमान नीलस्य संवेदन- मदस्याप्यते। न चात्र जन्यजनकभावनिबन्धन साध्यसाधनभाव, येनकस्मिन् वस्तुनि विरोध स्यात् । अपि तु व्यवस्थाप्यव्यवस्थापनभावेन । तत एकस्य वस्तुन किञ्चिद्रूप प्रमाण किञ्चित् प्रमाणफल न विरुध्यते । ? एतस्मिन् पूवपक्ष तद्वशादित्याद्युत्तरमाचाीय विवृणोति तदिति । तच्छब्दार्थ वशशब्दार्य स्फुट यति सारूप्येति । अयंस्यति नीलपीताद्यात्मना विशिष्टस्येति द्रष्टव्यम् । यत प्रमितिरिय विशिष्टनैव कर्मणाऽवच्छिना प्रतीयते। अमुमवार्थम्-अयस्येत्यादिना स्पष्टयति । सिद्धिशब्दस्यार्थमभिव्यनक्ति प्रतीतमिति प्रतीत तनीलस्येद ज्ञान न पीतस्यत्या द्यावारेण निश्चित भवतीत्यर्थ । उक्तमर्थ नीलेत्यादिनोपसहरति । हिरवधारण । यत एव तत्तस्मात् नीलस्य प्रतीतिर्नीरस्यैवेद ज्ञानमित्यवसीयते । ननु जनकेभ्य एवेय ज्ञानस्य व्यवस्था भविष्यति । ते हि ज्ञान जनयितु शक्ता विमङ्ग निश्चाययितु न शक्नुय अतश्च न सारूप्याधीनाऽय प्रतीतिनियम इत्याशडक्याह- पेभ्य इति । हियस्मात् । एव ब्रुवतोऽय भाव-नेन्द्रियालोको नियामको । तयो सबज्ञान साधारणत्वात् । अर्थगतोऽपि विशपो न नियामक । ज्ञानादेव हि स प्रत्यतव्य । तदविशप स बघ विशपव्यवस्थाया अङ्ग भवेदिति। नीलसारूप्यपि यद्यय न्यायस्तदा पयं तस्यापि नियाम- पत्वमित्याह-नीलेति । तुरिन्द्रियादिभ्यो जनकेभ्य सारूप्य भदवद् दर्शयति । नील- सदृशमनुभूयमान सवेदन ज्ञान नीलस्य नीलस्यैवेति व्यवस्थाप्यते । भयमत्र प्रकरणायं -यदि ज्ञानमर्थसरूप न स्यात् कि तु निराकार बोधकरूप तदाऽ- नुभवकरूपतया तदविशिष्ट, सवत्र परिच्छद्यतया कर्मस्थानप्राप्ते नीलपीतादाविति नील- स्यवेद सवेदनम्, इद पीतरयवेत्यनुभवसिद्ध प्रतिक्मविभागो होयत। [35b] अर्थगतश्चाकारो ज्ञानाधीनप्रतिपत्तितया ज्ञानस्य विशिष्टरूपतासन्देहेन सदिग्ध । न च तनव सन्दिग्यरूपेण वदेव सदिग्य रूप निश्चेत राक्यम् । शानगतश्च विशेषोऽयकृत सारूप्यादन्यो नापपद्यते । मनपि न तावदिदनयाऽमो निर्देष्ट्र शक्यः । न चानिरूपितेन तदात्मक कर्मनियमनिश्चय' । यपरच पच कमनियमनिश्चयो ज्ञानस्य तस्मिन्ननिरूपिते कीदृशी तद्रूपताव्यवस्या मथा १ तर मिटे B भ्यो शान DB साधारणत्याचारादीनाम्-टि. स्थापनमा ABCDPE HN. T ·१. २१.] प्रमाणफलव्यवस्था। व्यवस्थापनहेतुहि साहप्य तस्य ज्ञानस्य । घ्यवस्थाप्य व नीलसयेश्नरूपम् । व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावोऽपि कथमेकस्य ज्ञानस्येति चेत् । उच्यते । नीलसदृश- मनुभूय' तद्विज्ञान यतो नीलस्य प्राहकमवस्थाप्यते निश्चयप्रत्ययेन, तस्मात् सारप्यमनुभूत ध्यवस्थापनहेतु । निश्चयप्रत्ययेन च तज्ज्ञान नीलसवेदनमवस्थाप्यमान व्यवस्थाप्यम् । तस्मादसारूप्यव्यावृत्त्या साहप्प ज्ञानस्य व्यवस्थापनहेतु । अनीलबोधव्यावृत्त्या च नीलबोधरूपत्व व्यवस्थाप्यम् । न भवति । नीलादिरनिरूपिते क्षणिकत्वे तुद्रूपो न निरूप्यत इति । तस्माद् यत इयमधिगतिरव्यवधनात् तत्त्व प्रतिलभते तदेवान्येनाव्यवधीयमानव्यापार स्वभेदेन भेदक प्रमाकरण प्रमाणम् । पुनरनेनैव व्यवधीयमानव्यापारमिति। तच्चेदृश सारूप्यमेवेति । एप च वादोऽस्माभि- विस्तरेण विशेषाल्यानेऽभिहित इति ततोऽप्यपेक्षितव्य इति । ननु चवमप्येकस्यैव ज्ञानस्य साध्यत्व साधनत्वञ्च कथमुपपद्यते । नहि परशुरेव च्छिदा तत प्रमाण-फलयोरभेदो नाभ्युपंतव्य इत्याशडक्याह-न चेत्यादि । चो यस्मादर्थे । अति प्रमाणफलचिन्ताया विरोधोऽनृपपत्ति स्यात् । यद्येव न भवति कथ नामेत्याह-अपि तु किन्तु । व्यवस्थाप्य विशपरूपेण नियाम्यम् । व्यवस्थाप्यते विशिष्टे नात्मना नियम्यतेऽननेति व्यवस्थानिमित्तम् व्यवस्थापनमभिप्रेतम् । व्यवस्थापनभावेनेत्यय पाठो वक्ष्यमाणविरोधी। यदा तु व्यवस्थापकभावेनेनि पाठो दृश्यते तदा करण कर्तृ- भावविवक्षया तथा द्रष्टव्यम् । साध्वसिश्च्छिनत्तीति यथा। तयोर्व्यवस्थाप्यय्यवस्थापनयो- र्भावस्तथाज्ञानाभिधाननिमित्त रूप तेन । इत्यभूतलक्षणा चेय तृतीया । यन एव ततस्त- स्मादेकस्य वस्तुन प्रत्यक्षलक्षणस्य ज्ञानस्य वस्तुन किञ्चिद्रूप व्यावृत्तिपरिकल्पित कृतक्त्वा दिवत। तत्रेय वाह्याथै प्रमाणादिव्यवस्था। ग्राह्याकारोऽर्थसारूप्यारय आत्मन सविदमर्थ सविदमादर्शयनर्थे प्रमाणम् । अत एव बाह्योऽर्थ प्रमेय । वस्तुत स्वविदपीयमर्यसबन्धिनी व्यवसीयमानाऽर्थसवित्ति फलमिति । ननु किमत्र व्यवस्थापननिमित्तम्, किञ्च व्यवस्थाप्य येनैतत् स्यादित्याह-व्यवस्था- व्यवस्थापन व्यवस्थाकारणम् । व्यवस्थाया प्रयोजकव्यापार इति यावत् । तस्य हेतुनिमित्तम् । हिर्यस्मात । तस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य। किन्तहि व्यवस्थाप्यमिति ? चो व्यवस्थापनहेतोव्यवस्थाप्य भिनत्ति । नीलस्येद नान्यस्येत्यनेनाकारेण यनीलसवेदन तद्रूपम् । एतदसहमानो व्यवस्थाप्येत्याद्याह ! न केवलमेकस्य जन्यजनकभावोऽनुपपन इत्यपिना उच्यत इत्यादिना परिहरति। यतो यस्मानीलसदृशमनुभूयति वास्तव रूपमनू- दितम् । न तु नीलसदृशमनुभवामोति निश्चयोऽस्ति । अपि तु नीलमेवानुभवामीति नीलस्य प्राहकमवस्थाप्यते । पनेति । - दर्शयति । 'ज्ञानम्य चेत A CP • ०ते । सदृशमनुभूयमान तद्वि०A BP HEN •ते । सदृशमनुभूय तदि०C D ·८४ प्रथम प्रत्यक्षपरिच्छेद । [१२१ ध्यवस्थापकश्च विक्ल्पप्रत्यय प्रत्यक्षबलोत्पन्नो द्रष्टव्यः । न तु' निर्विकल्पकत्वात् प्रत्यक्षमेव नीलबोधरूपत्वेनात्मानमवस्थापयितु शक्नोति । निश्चयप्रत्ययेनाव्यवस्थापित सदपि नीलबोधरूप विज्ञानमसत्कल्पमेव । तस्मानिश्चयेन नीलबोधरूप व्यवस्थापित विज्ञान नीलबोधात्मना सद भवति । तस्मादध्यवसाय कुर्वदेव प्रत्यक्ष प्रमाण भवति । अकृते त्वध्यवसाये नीलबोधरूपत्वे नाम्यवस्थापित भवति विज्ञानम । तथा च प्रमाणफलमर्याधिगम रूपमनिष्पन्नम । अत साधकतमत्वाभावात् प्रमाणमेव न स्पाज्ज्ञानम । ननु न तावता ज्ञानमात्मनवात्मान तथा[36a] व्यवस्थापयति, अनिश्चयात्मकत्वात् । न च निश्चयोऽप्यात्मान तयाऽवस्थापयितु पयवाप्नोति स्वात्म विकल्पकत्वात । तत्केन तथा व्यवस्थाप्यत इत्याह-निश्चयप्रत्ययेनति । निश्चयात्मज्ञाननोत्तरकालभाविना । तेनाप्यनुरूपेणति द्रष्टव्यम। तस्मात्सारूप्यमनुभूत स्वसवेदनन प्रतीत व्यवस्थापनहेतुर्नीलस्यद सवेदनम् न पीतस्यति नियमकरणस्य हेतुनिमित्तम् । इद च व्यवस्थापनहतुहि सारूप्य तस्य ज्ञानस्यत्यस्य समथनम । यदि ज्ञानस्य तस्य सारूप्यमेव व्यवस्थापनहेतुस्तहिं किं कीदृश च सद् व्यवस्थाप्यमित्याह-निश्चयेति । चोवधारण । तदित्यस्मात्परो द्रष्टव्य । यस्यैव नीलज्ञानस्प सारूप्य तथोक्त तदेव ज्ञान व्यवस्थाप्य नीलस्यैवेत्याकारेण नियाम्यमित्यथ । कीदृश सत्तथा व्यवस्थाप्यमित्याह-नीलेति । पीतादिसवेदनव्यावृत्त्या नीलस्यद सवेदन ज्ञानमित्ययस्याप्यमान निश्चीयमानम । केनावस्थाप्यमानमित्याकाडक्षाया निश्चयप्रत्ययति योजनीयम । ननु किं ज्ञानात सारूप्य व्यतिरिच्यते यन सारूप्य तथोक्तम् ज्ञान त्वेवमुच्यत इत्याराडक्योपसहारव्याजनाह-तस्मादिति । यस्मात सारूप्यादन्यव्यवस्थापनहेतुर्न घटते, सारूप्य च ज्ञानादय नोपपद्यते तस्मात्कारणात । अय च-तत एक्स्य वस्तुन किञ्चिद्रूप मित्यादेपपत्या प्रसाधितस्योपसहार । अय प्रकरणार्य । एक्स्यव ज्ञानम्य च्यावृत्तिकृत भदमाश्रित्याह व्यवस्थाप्यव्यवस्था पनभाव । वास्तव चाभर मुपादाय प्रमाणफल्योरभद उच्यते । न च काचित्क्षतिरिति । सम्प्रति निश्चयप्रत्यपेनति ब्रुवता यादृगो निश्चयो विवक्षितस्त व्यवस्थापक इत्यादि नोपमहारव्याजन स्पप्टयति । व्यवस्थापयतीति व्यवस्थापक । स च तदवठोत्पनो प्यनुरूपो द्रष्टव्य । अननुरूपदिकल्पेन व्यवस्पापितयोरपि व्यवस्थाप्यव्यवस्थापनपोरनुपपत्ते । मरीचीदृष्ट्वा तद्बलोत्पनन विकल्पनावस्याप्यमानयोजलसारूप्यनानयोर्न पथा तथाभाव । . न च निवि.C पत्व नात्मा.C ०रूपत्वम् A CD P HE "इतिकरणनाम्युपगमस्य स्वरूप चेत्यननाभ्युपगम दायति' । इनि पाठोप्टम पतिसम्बदम्वेन पनिदा मागे रिमित प्रनो दृश्पन किन्नु तम्य कुत्र निवेश इति न नायजे-मं.

·१. २१.] प्रमाणफलव्यवस्था। ८५ जनितेन त्वध्यवसायेन सारूप्यवशान्नीलबोधरूपे जाने व्यवस्थाप्यमान सारूप्य व्यव- स्थापनहेतुत्वात् प्रमाणं सिद्धं भवति । यद्येवमध्यवसायसहितमेव प्रत्यक्ष प्रमाण स्यात् न केवलमिति चेत् । तदेवम् । यस्मात् प्रत्यक्षबलोत्पनेनाध्यवसायेन दृश्यत्वेनार्थोऽवसीयते नोत्प्रेक्षितत्वेन । दर्शनञ्चार्थ- साक्षात्करणारयं प्रत्यक्षव्यापार। उत्प्रेक्षण तु' विकल्पव्यापार। तथाहि परोक्षमर्थ वा। येनाभिप्रायेण निश्चयप्रत्ययस्य व्यवस्थापकत्वमुक्न तमभिव्यनक्ति -न विति। तुनिश्चया- त्प्रत्यक्ष भेदवद् दर्शयति । अवस्थापनाशक्ती हेतुमाह-निर्विकल्पकत्वादिति । ननु परमार्थतो यदि तज्ज्ञान नीलमेव रूपतया सरूप तदा तथानिश्चयो भवतु वा मा स्वयमेवाविकल्पकत्वेऽपि तेन रूपेण सद्व्यवहारगोचरो भविष्यतीत्याशडक्याह- निश्चयप्रत्ययेनेत्यादि। निश्चयप्रत्ययेनानुरूपेण । अननुरूपेणाक्षणिकविकल्पेनावस्थापितस्यापि क्षणिकबोधस्य सद्व्यवहारस्य योग्यत्वात्। तेनाव्यवस्थापितमसत्कल्पमसत्तुल्यम् स्वविपये व्यवहारयितुमशक्तत्वा[36b]त् । गच्छत्तृणज्ञानादिवत् । तस्मादित्यादिनाऽमुमर्थमुपसहरति । यस्मानिश्चयेन तथाऽव्यवस्थापितमसता सदृश भवति तस्मात् । नीलबोधात्मना नीलस्याय बोध इत्याकारेण सद् भवति सद्व्यवहारयोग्य भवति । यस्मात्स्वसामर्थ्योत्पनेनानुरूपेण निश्चयप्रत्ययेन व्यवस्थापित तथा भवति नान्यथा तस्मात्कारणादध्यवसायमनुस्प निश्चय कुर्वत। एवकारेणाऽकरणावस्थाया प्रमाणव्यवहार निरस्यति । अमुमेवार्थ व्यतिरेकमुखेन द्रढयनाह-अकृते त्विति । तु करणावस्था भेदवतीमाह। भवतु तथाऽव्यवस्थापित किमत इत्याह-तथा चेति। तस्मिश्च तेनात्मनाऽव्यवस्था- पनप्रकारे सति । तदनिष्पत्तावपि किं न प्रमाणमित्याह-अत इति । अतोऽधिगतिक्रियाया फलभूताया अनिष्पत्ते। साधकतमत्वाभाव इति वाक्यभेद । तस्मात्साधकतमत्वाभावात् । अर्याधिगमलक्षणप्रमाणसिद्धौ हि साधकतम प्रमाणमुच्यते । सा चेन्न निष्पन्ना तर्हि किमपेक्ष्य साधकतमरवमात्मसात्कुर्यात्, येन तज्ज्ञान प्रामाण्यमश्नुवीतेति समुदायार्थ । ननु अवसायाभावे तावदिय गतिस्तद्भावेऽपि योपैव गतिस्तदा न प्रत्यक्ष नाम प्रमाण- मित्याशडश्यान्वयमुखेनेदानीमाह-जनितेनेति । तुरजननावस्थाया जननावस्था भेदवती दर्शयति । तेन तथा व्यवस्थाप्यमाने व्यवस्थापकत्वे च निमित्तमाह-सारूप्यवशादिति । सिद्ध प्रतीत भवति । यदि प्रत्यक्ष केवलमसहाय प्रवर्तयितुमनीशान नियमेन निश्चयमपेक्षते तहिं तत्सहितमेव प्रमाण प्रसज्येतेत्यभिप्रायवान् प्राह-यद्यैवमिति । एवमनन्तरोक्त यद्यभ्युपगम्यते तदैव स्यात् । घेदिति पराभ्युपगम दर्शयति। नेति प्रतिषेधति । एव सत्येतन्न भवति । हेतुमाह- २ दृष्टत्वेना. A.B,C D P. H E N 'ज्ञानेऽवस्थाA.P.H. EN 3क्षण विकA CD ·८६ प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । [१.२१. विकल्पयन्त उत्प्रेक्षामहे न तु पश्याम इति उत्प्रेक्षात्मकं विकल्पव्यापारमनुभवावध्यवस्यन्ति' तस्मात् स्वव्यापार तिरस्कृत्य प्रत्यक्षव्यापारमादर्शयति यत्रार्थे प्रत्यक्षपूर्वकोऽध्यवसायस्तत्र प्रत्यक्ष केवलमेव प्रमाणमिति ।। ॥ आचार्यधर्मोत्तरविरचिताया न्यायविन्दुटीकायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः प्रथमः ।। यस्मादिति । दृश्यत्वेन दर्शनविशिष्टत्वेन । प्रकारान्तर निरस्यति नेति। उत्प्रेक्षितत्वं साक्षात्करणाभिमानशून्यज्ञातृत्वम् । ननु विकल्पव्यापारो दर्शनम् । ततः स्वव्यापारविशिष्टार्थाध्यवसाने तस्य का क्षतिरित्याशडक्याह-दर्शनञ्चेति । चो यस्मादर्थे । यद्येव कस्तहि विकल्पव्यापार इत्याह- उत्प्रेक्षणमिति । एतदेव तथाहीत्यादिनाऽवस्यन्तीत्यनेन (त्यन्तेन) ग्रन्येन समर्थयति । भवत्वेव तथापि कय प्रत्यक्षस्य केवलस्य प्रामाण्य न तु विकल्पस्यापीत्याशझक्योप- सहारापदेशेनाह-तस्मादिति । एतच्च सुबोयम् । एवमभिधाने चायमस्याशयो चोद्धव्य । स्यात्खलु विकल्पस्यापि प्रामाण्य यद्यसो स्वव्यापारयुक्त एव प्रयक्षस्य साहाय्य भजते । न चाय तथा व्याप्रियते। स्वीकृतप्रत्यक्ष- व्यापारस्यब प्रवृत्तिदर्शनात् । स च दर्शनलक्षणो व्यापार प्रत्यक्षेणैव सम्पादित इति क्थमयमपि पिष्टपेषणकारी प्रामाण्य प्रतिलभेत । अथ प्रत्यक्ष तावत्स्वप्रामाण्यव्यव[37a]हाराय तमपेक्षते । तत सोऽपि प्रमाणमेवेति मतिनहि पिता पितृव्यवहारायावश्य पुत्रमपेक्षत इति पुत्रोऽपि पिता प्रसज्यत इति कृतमताकिक्वचन विधारणयेति सर्वमवदातम् ।। । पण्डितदुर्वेकविरचितधर्मोतरनिबन्धस्य धर्मोत्तरप्रदीपसंज्ञितस्य प्रथम. परिच्छेद ।। भवादवम्यन्ति AC. P. HEN प्रमाणमिति न्यायविन्दुटीवाया प्रथम परिच्छेद समाप्त ॥ मगलमस्तु 1A प्रमाणमिति आचार्यधर्मोत्तरविरचिनाया न्यापविन्दुीकामा प्रथम. परिच्छेद समाप्त IC ·द्वितीयः स्वार्थानुमानपरिच्छेदः । एवं प्रत्यक्ष व्याख्यायानुमान व्यारयातुकाम' आह- मानं द्विध ॥१॥ अनुमान द्विधा द्विप्रकारम । अथानुमानलक्षणे वक्तव्ये किमकस्मात् प्रकारभेद कथ्यते ? उच्यते । परार्थानुमान शब्दात्मकम् , स्वार्थानुमान तु ज्ञानात्मकम् । तयोरत्यन्तभेदात् नैक लक्षणमस्ति । ततस्तयो प्रतिनियत लक्षणमाख्यात प्रकारभेद कथ्यते । प्रकारभेदो हि व्यक्तिभेदः । व्यक्तिभेदे च कथिते प्रतिव्यक्तिनियत लक्षण शक्यते धक्तुम् । ततो लक्षणनिर्देशाङ्ग'मेव प्रकारभेदकथनम् । अशक्यता च प्रकारभेदकथनमन्तरेण लक्षण- निर्देशस्य ज्ञात्या प्राक् प्रकारभेद कथ्यत इति ।। नान्यथा। - - प्रत्यक्षानुमानभेदेन द्वघ प्रमाणमुद्दिष्टम् । तत्र व्यारयात प्रत्यक्षम् । यथाद्देशमधुनाऽ- नुमान व्याख्यातुमवसरप्राप्तमित्यभिसधायाह-एवमिति । एवमनन्त राक्तेन चतुर्विधविप्र- तिपत्तिनिराकरणप्रकारेण । प्रकारे धाप्रत्ययोऽयमिति दशयन्नाह-द्विप्रकारमिति । ननु चानुमानस्य लक्षण वक्तुकामेनास्य लक्षणमेव वक्तव्यम् । तत्किमिदमप्रस्तुता- भिधानमास्थीयत इति पूर्वपक्षम्-अर्थत्यादिनोत्यापपति । अयशब्दोऽत्र प्रश्ने। अकस्मादिति निपातो निनिमित्तवचन । उच्यत इत्यादिना परिहरति । तयोर्ज्ञानाभिधानात्मनो । एकमिति साधारणम् । यया चतुर्णामपि प्रत्यक्षाणा ज्ञानरूपत्वादेक कल्पनापोढत्वादिसाधारण लक्षण सम्भवति, तथा यदि स्यात् प्रत्यक्षवल्लक्षणमेव प्रथममुक्त स्यादिति भाव । प्रतिनियत प्रातिस्विकम् । प्रकारस्य भेदो नानात्वम् । मनु प्रतिव्यक्तिनियत लक्षण व्यक्तिविशेषोपदर्शन विना न शक्यते दर्शयितुमिति व्यक्तिभेद एव कथयितव्य । तत्कि प्रकारभेद कथ्यत इत्याह-प्रकारेति । हिर्यस्मात् । यदि तस्मिन् दशितेऽपि प्रतिनियतलक्षणाख्यान न शक्य तर्हि किं तेन कथितेनेत्याह-व्यक्तीति । यो यस्मादर्थे । प्रतिशब्दोऽत्र नियतार्थवृत्ति , तेन प्रति विशिष्टा व्यक्तिस्तत्र नियतमिति, - . २ निर्देशार्थमेव A.C. व्याख्यातुमाह-A शास्वा प्रथम प्रका.CD.

·[२.२. ८८ द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेदः । कि पुनस्तद् द्वैविध्यमित्याह- स्वार्थ परार्थ च ॥२॥ स्वस्मायिदं स्वार्थम् । येन स्वयं प्रतिपद्यते तत् स्वार्थम् । येन पर पतिपादयति तत् परार्थम् ॥ परस्मायिवं परार्थम् । सप्तमी[पाणिनि २-१-४०] इति योगविभागात्समास । यद्वा नियत विशिष्ट लक्षण न शक्य वक्तुम् । क्व च नियतमित्याशडक्योक्त-प्रतिव्यक्तीति । व्यक्ती व्यक्तावित्यव्य- यस्मादन्यथा प्रतिनियतलक्षणाख्यानस्याशक्यत्व ततस्तस्मात् । लक्षणनिर्देशा- गमेवेति लक्षणनिर्देशनिमित्तमेव । यीभाव । एतेन यच्चोद्यते लक्षणमात्रे कयिते विशिष्टलक्षणमनुमानमेकमनेक वाऽस्तु । किं तस्य प्रकारभेदकथनेनेति तत्परिहृतम् । यदि हि साधारण लक्षणमभिप्रेत्येदमुच्यते तदा तनास्तीति किं कथ्येत । अथ विशिष्ट लक्षण ताप व्यक्तिभेदकथनमन्तरेण वक्तु यदि शक्येत कि न कथ्यत। केवलमिदमेव नास्तीति । अत एवादावेव तदभिधान न्याय्यम्, न तु पश्चादिति दर्श- यितुमाह-अशक्यताम्-इति। तदन्तरेण लक्षणनिर्देशस्याशश्यता ज्ञात्वा । चोऽवधारणे । प्राग्लक्षणक्थनात्पूर्वम् । स्यादेतत् -स्वार्यानुमानमेवलक्षण परार्थानुमानमवलक्षणमिति किं विशिष्ट लक्षण न शक्यते वक्तुम् । एवमपि किमनुमानढत नावेदित भवति येन ससख्येया सस्या-अनुमान द्विधा स्वार्य परायं चेत्युच्यत इति । सत्यमेतत् । केवल नियमार्थमेतद् विभागवचनमिति बूम' । अनुमानं द्विषा-द्विधवमात्ममिति क्य नाम [37b] प्रतीयतेति । इतरह तावदेतावदेव व्युत्पाद्यतया प्रस्तुनम्, अन्यत्र पुनरन्यदप्यनुमान व्युत्पाद्यमस्तीत्याशङ्का नाहत्य निराकृता स्पादिति ॥ पूर्ववच्छेपवदादिरूपेण अन्ययाऽपि वैविध्यसम्भवात् समयान पृच्छति-कि पुनरिति । विमिति सामान्यान् पृच्छति । पुनरिति विशेषत । स्वायंशब्दस्य विग्रह दर्शयति-स्वस्मायिति । अर्थशन्देन नित्यसमासादस्य पदविप्र- हमाह । इदमित्पनुमानम् । स्वार्थमिति समस्तपदनिर्देश एष । अस्य चात्मप्रतिपत्ति प्रयोजन- मियर्प । अमुमेवार्य स्फुटयनाह–पर्नेति । पेनानुमानेन रणभूतेनानुमाता स्वयं प्रतिपद्यते परोक्षममिति शेप, प्रकरणलभ्य वा । तत्स्वार्यज्ञानमात्मप्रतिपत्तिप्रयोजनमिति यावत् । विपते । - अपमारायः-विपरिगस्य ज्ञान यस्य सन्नान उदायते तसवर्षमेव । तेनान्यस्याप्र. तव. स्वार्यमुचते। न तु विञ्चिज्ञान क्वचिन्युमि नियतमम्नि। यदपेक्षया स्वामुमत। पेन स्वयं प्रतिपरत इति वाचायमभिप्राय । यद्यपि प्रतिपत्तिरनुमानशा- नामिरा तपाप्यास्यापि म्यवस्थाप्यव्यवस्थापनभावन क्रियावरणभेदो दरित इति सारूप्यमाग. परणमनुमानम्, अधिगमपा पगवस्या प्रनितिरिति ।

·२३ ] स्वार्थानुमानलमणम । तत्र' सार्थ विरूपाल्लिङ्गाद् यदनुमेये ज्ञानं तदनुमानम् ॥३॥ तत्र तयो स्वायपरार्यानुमानयोमध्य स्वाथ ज्ञान किंविशिष्टमि याह-त्रिरूपादिति । श्रोणि रूपाणि यस्य वक्ष्यमाण लक्षणानि तत त्रिरूपम । लिङ्गयते गम्यतेऽननाऽय इति यमेव । पराथमित्यस्य विग्रहमाह-परस्मायिनि। पूववरस्य पदविग्रह । पराथमिति समस्त पदमुक्तम । अस्य च परप्रतिपत्ति प्रयाजनमि यथ । अमुमथ यन यादिना स्पष्टयति । यन वाक्यन करणन पर प्रति वाच्य प्रतिपादयति परोभमय वोधयति तत विरूपलिङ्गाख्यान वाक्य परायमनुमानम् । अत्राप्ययमस्याभिप्राय -यद्यपि अभिधानरूपमप्यनुमान न नियत पुसि तथाऽपि तत्परा तथाहि यद यदुद्दिश्य प्रवत्तते तत नदयमुच्यते। परमुद्दिश्य प्रवत्तते च गब्दो नात्मानम । अतो नानवस्थितपाराथ्य गब्द । प्रयोक्नसमीहाविपयस्याथस्य पर एव प्रयोजको यस्मादिति । परो ताथप्रतिपत्तिफरत्वेन पारम्पयणाविशिष्टविषय वेऽपि स्वादिस्य पृथग्वचनम साक्षादनयोर्यापारभदानिति च द्रष्टव्यम । नन च परार्थानमानोपावास्यवदस्ति किचिट वाक्य यत्तरप्रयक्षोपयोगि। यथा एप कलभा धावति इति वाक्यम । अत परार्थानुमानव पराय प्रयक्ष किं न व्युत्पाद्यत इति ? जत्रोच्यते-परोक्षायप्रतिपत्तर्या सामग्री-लिङ्गस्य पक्षधमता साध्यव्याप्तिश्च-तदास्यानाद् वाक्यमुपचारत पराथानुमानमुच्यते । न तु तत्र पञ्चिदङ्गभावमात्रण स्वास्थ्यादेरपि तथा प्रसङ्गात। इद पुन अय कलभ इयादिवाक्य न प्रयक्षो पत्तर्या सामग्रीद्रियालोकादि तदभि धानात्तग्निमित्त भवत्तया व्यपदेशमश्नुते यन व्यु पाद्यतामप्यश्नवीत । किं तर्हि ? कस्यचिद दिदृक्षामात्रजननन । यया क्यञ्चित्परप्र यक्षोत्पत्तावङ्गभावमात्रण तादूप्य नत्रो सवे वस्तुनि सनिहितेऽपि कथञ्चित्पराडमखस्य परेण यदभिमुखीकरण [38a] शिरसस्तदपि वचनामक परायप्रत्यक्ष व्य पातयितुव्युत्पाद्यमापद्यत । एतच्च क स्वस्थामा मनसि निवेशयत् । किञ्च भवतु तथाविध वचन पराथ प्रयक्षम् । किनछिनम् ? तस्यापि व्युत्पादनाहस्याव्युत्पा दनात्प्रमाद एव महता क्षतिरिति चेत । न तथारूपस्य व्युत्पादनम अविप्रतिपत्त । विप्रतिपत्तिनिराकरणन हि स्वरूपप्रतिपादन युत्पाटनम । न तु केचित तथाविधे वचन परायप्रत्यक्षोपयागिनि विप्रतिपद्यते । यन त-पि व्यु पाद्यत परार्थानुमान ४ वस्तु प्रतिपद्यमाना अपि तद्धमव्याप्निव्यतिरेकाभ्यां निगदन्तो दप्टा अविनाभावावचनात उपनयमाध्यतदावत्तिवचनाना च प्रयोगादिति तद व्युपाद्यते । यदि तु तत्रापि न विप्रतिप घेरन् परे ता तनपि नव व्यत्यान्ति स्याद् इयलमतिविस्तरेण ।। इह यथव स्वयं प्रतिपन्न परोभाथस्तयैव परस्म प्रतिपाद्यत इति स्वार्थानमानपूर्वक वा त्परार्यानुमानस्य प्रथम स्वार्थानुमानमकम। यथोड़ामव च लक्षण प्रणयमिति स्वार्थानुमान २ .मेयज्ञान C ३ वक्ष्यमाणानि D ४ अस्पष्टम्-सं. १२ तर निरू. E ·[२.४. द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । लिङ्गम्। तस्मात् त्रिरूपाल्लिङ्गात् यत् जात ज्ञानम् इति । एतत् 'हेतुद्वारेण विशेषणम् । तत् निरूपाच्च लिङ्गात् विस्पलिङ्गालम्बनमप्यत्पद्यत इति विशिष्टि-अनुमेय इति । एतच्च विषपद्वारेण विशेषणम् । त्रिरूपाल्लिङ्गाद्यदुत्पनमनुमेयालम्बन ज्ञान तत् स्वार्थमनुमानमिति ॥ लक्षणविप्रतिपत्ति निराकृत्य फलविप्रतिपत्ति निराकर्तुमाह- प्रमाणफलव्यवस्थानापि प्रत्यरत् ॥४॥ प्रमाणस्य यत् फल तस्य या व्यवस्या "सानानुमानेऽपि 'प्रत्यक्ष व प्रत्यक्षवत् देदितव्या। स्यैव लक्षण तो यादिनाऽदित उपदिष्टमाचार्येण तद् व्याचष्टे तत्रेति । स्वार्यपरार्यानुमान- समुदायात स्वार्थानुमानं स्वार्थत्वजात्या निर्धार्यते । तस्माविरूपाल्लिङ्गाद् यज्जातमिति व्याचक्षाणो मूले त्रिरूपालिङ्गादिति या पञ्चमी मा गम्यमानजनिक्रियापेक्षया "जनिकर्तु प्रकृति ' [पाणिनि १४.३०] इत्यनन लव्यापादानसज्ञकादपादान एवेति दर्शयति। हेतुद्वारेण जनकमुखेन । त्रिरूपाल्लिङ्गादिति चाचक्षाणनाचार्येणेकदिपदव्युदासेन पटपक्षी प्रतिक्षिप्य सप्तमपक्षपरिग्रहेण लिङ्गस्य लक्षणमभिप्रेत प्रकाशितमिति । यथा चैतत् तया भट्टाचंट- निबन्धनमर्चटालोकसजित विधास्यन्तो विस्तरेण स्पष्टयिष्याम । अनुमेयग्रहणस्य व्यावत्यं दर्शयति-त्रिरूपाच्चेति । चो यस्मादर्थे । इतिहेती। त्रिरूपलिङ्गालम्बनमिति धूम दृष्ट्वा सर्वत्राय वह्निनान्तरीयक इति ज्ञान वाच्यम् । तद्धि परम्परया त्रिरूपालिङ्गाज्जातमिति । इतिना विशेषणस्य स्वरूपमुक्तम् । विशेषितमेव ज्ञानम् । किम्पुनर्विशिष्यत इत्याह-एतच्चेति । चो यस्मात् । विषयद्वारेणावसीयमानविष- पद्वारेण विशेषण व्यवच्छेदकम् । अवयवार्थं व्याख्याय समुदाया) त्रिरूपेत्यादिना व्याचष्टे । अनुमेयो धर्मर्मिसमुदाय भालम्ब्यत इत्यालम्बन यस्येति विग्रह । इतिर्वाश्यार्थपरिसमाप्ती एवमयं सन्नापरेण सम्बद्धयते--एवमुक्तेन प्रकारेण लक्षणविप्रतिपत्ति निराकृत्येति ।। ननु च प्रमाणस्य फलमिति यद्याचार्यस्य विवक्षित धर्मोत्तरेण चैव व्याख्यायते तदा प्रमाणभागव्यवस्थाया किमुक्तमाचार्येण, धर्मोत्तरेणापि 'नीलसारूप्य व्यवस्थापनहेतु प्रमाणम्' इत्युपरिप्टात् [पृ० ९१] किमिति दर्शयिष्यते इति चेत् । नेप दोष । नहि प्रमाणस्येत्यादिना २ 'त्रिरूपलिङ्गज ज्ञानमित्यर्थ । हेतु कारणम् । ०पणम् । त्रिरूपा. CD स्वार्थानु• D प्रमाणफलमिति । प्रमाणस्य यत्-BCD ०स्याऽत्रा A BPHE .पि प्रत्यक्षवत् प्रत्यक्ष इव PHE ।

·२५ ] हेतोस्त्रीणि रूपाणि। यथा हि 'नीलसरूप प्रत्यक्षमनुभूयमान नीलबोधरूपमवस्याप्यते', तेन नीलसाहप्पं व्यवस्थापनहेतु प्रमाणम्, नीलबोधरूप तु व्यवस्थाप्यमानं प्रमाणफलम् । तद्वद् अनुमान नीलाकारमुत्पद्यमान नीलबोधरूपमवस्थाप्यते, तेन नीलसारूप्यमस्य' प्रमाणम्, नील विकल्प- मरूपं स्वस्य प्रमाणफलम् । सारूप्यवशाद्धि तन्नीलप्रतीतिरूप सिध्यति । नान्यथेति ॥ एवमिह सत्या-लक्षण-फलविप्रतिपत्तयः । प्रत्यक्षपरिच्छेदै तु गोचरविप्रतिपत्तिनि- राकृता । लक्षणनिर्देशप्रसङ्गेन तु त्रिरूप लिङ्ग प्रस्तुतम् । तदेव व्याख्यातुमाह- त्रैरूप्यं पुनलिंगस्पानुमेये सत्त्वमेव, सपन एव सत्रम् , असपचे चासत्वमेव निश्चितम् ॥५॥ रूप्यमित्यादि । लिङ्गस्य यत् त्रैरूप्य यानि त्रीणि रूपाणि तदिदमुच्यत इति शेष । कि पुनस्तत्रूप्यमित्याह- अनुमेय वक्ष्यमाणलक्षणम् । तस्मिन लिङ्गस्य सत्त्वमेव निश्चितम्-एक रूपम् । यद्यपि चात्र निश्चितप्रहण न कृत तथापि अन्ते कृत प्रक्रान्तयोर्द्व- मोरपि रूपयोरपेक्षणीयम् । यतो न योग्यतया लिङ्ग परोक्ष ज्ञानस्य निमितम् । यथा मौलस्य प्रमाणशब्दस्य फलशब्देन विग्रहो दर्शित । किन्त्व[38b]र्थप्रदर्शन कृतम् । एतच्चोपलक्षण तेन फलस्य साधन च यत्तस्यापि या व्यवस्था साऽपि गृह्यते । मूले तु द्वन्द्व- समास एवाभिप्रेतो धातिककारस्य । पूर्वनिपातविधेश्चानित्यत्वात् न फलशब्दस्य पूर्वनिपात । अत एव विनिश्चय-"न प्रमाणफलयोविषयभेद ' इति। .. लक्षणगोचरफलविषय इति । नीलसारूप्यम् अस्पष्टनीलसारप्यम्, अनुमानस्यापरोक्षीकरणाभावात्, विजातीयमाव्यावृ- तस्यानुमानेन प्रतीते । नीलप्रतीतिरूप नीलविकल्पनरूप सिद्ध्यति निश्चीयते ॥ ननु सख्यालक्षणफलविप्रतिपत्तय एवानुमानस्य निराकृता, न तु विषयविप्रतिपत्ति- रित्याह-एवमिति । एवमनन्तरोक्तेन प्रकारेण इहानुमानपरिच्छेदे निराकृता इति शेप, वक्ष्यमाण वा निराकृतेति पद वचनविपरिणामेन सम्बन्धनीयम् । प्रेप्पमित्यादिग्रन्थस्य यत उत्थानम्, तत् लक्षणेत्यादिना दर्शयति । प्रसङ्गेन प्रस्तावेन मानि प्रीणि रूपाणि तान्येव तथेत्यावेदयति । तदिद त्रैरूप्यमिति प्रकृतत्वात् शेषोऽध्याहार । अबाधितवषयत्वाद्यनेकरूपसम्भवे पृच्छति किं पुनरिति । किमिति सामान्यत पृच्छति । पुनरिति विशेषत । कस्मात् पुनस्तदपेक्षणीयमित्याह-यत इति । परोक्षो योऽर्थस्तस्य यज्ज्ञान तस्प । बीज वैधयंदृष्टात । कस्मान तथेत्याह-दृष्टादिति । अप्रतिपत्ते परोक्षार्थस्यति प्रकरणात् । यद्यज्ञात लिङ्ग न परोक्षज्ञाननिमित्त तर्हि पक्षधर्मतया ज्ञातमेवास्तु परोक्षप्रकाशन ३ . १ नीलस्वरूप CD ३.रूपमेवावस्था.C ०रूप्य नीलव्यव.C ०रूप त्ववस्था०D ०रूपत्वमवस्था.C ०प्य प्रमा०C रूपं तु प्रमा० BD पुनस्वरूप्यम्-A 'परोक्ष ज्ञानस्य-C पद्विक्तवाह लिखित न पश्यते--स० ·यया १२ द्वितीय. गनिमानररिक । (२.५. चीनमराय । अदृष्टाद पुमार मानेर निपतः । 'नापि सपियशाना 'परोसायं. प्रकासनं । प्रदीपो पटादेः । इप्टारयनिस्चितगम्बन्पारनिपत । तस्मात् "परोक्षायनान्तरोपरतपा निचयनमेव लिनस्य परोक्षापंप्रतिपादनम्यापारः । नापर चित् । अतीविषयतिरेपक्षयमस्वनिध्ययो लिलप्यापारामास्वारयासरतम्य नि सर्वेप रपेय निश्चितप्रामपेक्षणीयम् । सत्र मत्ववपनेनामिई चारापरवारि नितम्: गपगरण पादशासिटो निरस्तः । पया वेतनास्तरय स्वापाविति पारा ताप पनगरोसागः स्थाप एक्देशे न सिमः। न हि मय वृक्षा रात्री पनगरोधमानः रितु चिदेव । सत्यपधनस्य सन् विमन्वयतिरेर निदचपन ताय? इन्याराहापार-नापोनि। सिमिनि सम्यध्यते । प्ररीपोऽपि दृष्टा[] निश्चितादपि नवलमदाटादिन्यपि। पन एवं तस्माद हेतो । अन्तरं व्यवधानम्, न मया मालरम् । "न आर"[पाणिनि ६३.३१त्यादिमूचे नेति योगविभागामलोपाभाव । नान्तरं भव इति महादित्याच्य.। सत स्वापिस न् । परोशम्य वल्यादेनन्तिरीययो विनामावी रम्प भावानता नपा निचपनम्-मवंत्रायमेतविनाभावीति विकल्पनम् । लिङ्गस्य गमरम्प प्यान का व्यापारः। तथानिश्चयावस्यय म्पम्प निङ्ग- त्वात् । एवरेण व्यवच्छिन मेवान्यस्य तद् व्यापाररूपन्य पदार्थ नापर इत्यनेनानूदितम् । यत्पुनरवाप्ययमेनपान्तरीयत्र इति मान तदनुमानज्ञानमिति मम् । पूर्वक तु लिङ्गज्ञान- मिति । अतः सत्त्वनानिश्चितालिङ्गादनिश्चितसम्बन्धाच्चाप्रतिपत्ते वारणादन्वयादिनिरनयो. ऽवश्यक्तव्यः । तथापि क्य वनंव्य न्यायडर व्यतिरेर मुरीपोत्तमेव तुमन्वयमुनापि दयनाह-तिङ्गति । लिङ्गाष्यापारस्य परोक्षप्रतिपादने गमय व्यापारस्यात्मा स एव तति स्वापिकः पन् कनंव्य । तस्य मावस्तरमादिति हेतुपद वृत्वाध्यमुपमहारः । सर्वेप्यनुमेय- सत्त्वादिषु स्पेषु लक्षणेषु ।[39] सम्प्रत्यक्षम्य रूपस्य यद् ब्यावत्वं तत्कमेण दर्शयितुमाह-तत्रेति। आदिग्रहणाद् व्यधिकरणासिद्धविशेषणासिविशेष्यासिद्धाना सद्रग्रहः । अमीपामपि स्वस्पासिद्ध एवान्त- र्भावात् । यया तु प्रभेदो यथा वान्त दस्तथोपरिप्टाद वक्ष्याम । फेचिदेव तिन्तिडिका- प्रभृतय । अथापि स्यात् स्वापवत् धूमोश्ययमेक्देशासिद्ध एव। तयाहि पर्वतानिरिह पक्षस्तत्र च क्वचिदेव देशे सिद्धो न सर्वत्र । न च पर्वतादिरेकोऽवयव्यभ्युपगतः । ननु च यदा धूमस्वरूपमेव प्रत्यक्षेण ज्ञायते तदा परोक्षम्प निरचायक भवति । याह ।-टि. २ परोक्षप्रका.C घूमान्-टि. बग्नेः-टि. ..क्षार्थाना.E ६ दि निषिद्धम् BD ७ सिद्धो यथा A NP सिनो निरस्तो हेतु यया B DEH ·३५.] हेतोस्त्रीणि रूपाणि । पश्चात्कृतेय 'कारेणासाधारणो धर्मों निरस्त । यदि हि 'अनुमेय एव सत्त्वम्' इति कुर्यात्' श्रावणत्वमेव हेतु स्यात् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धासिद्ध ' सर्वो निरस्त । सपक्षो वक्ष्यमाणलक्षण । तस्मिन्नेव सत्त्व निश्चितमिति द्वितीय रूपम् । इहापि ? अर्थवविधोऽपि पक्षव्यापक उच्यते तहि स्वापेन किमपराद्ध येनासावेवैको न युक्त इति । अत्र केचिदेव प्रतिविदधति । जिज्ञासितधर्मविगपवत्त्वेन हि रूपेण धर्मी पक्ष उच्यते । यश्चासौ पर्वतादिस्तत्र न वह्रिजिज्ञासित । किन्तहि । यत्र नत्रोद्दश । तत्रैक्देशस्थधूम- दर्शनेऽप्येकदेशवह्निजिज्ञासितो ज्ञायत इति किं सर्वपर्वतव्यापिना धूमेन कार्यम्' यदि पुन सर्वत्रव वह्निमत्त्व जिज्ञासित स्यात, स्यादेवाय पक्षक्देशासिद्ध । न चंतदेवम् । तत कथमस्य तथात्वम् अत्र पुन सर्वेषामेव तरूणा चैतन्य जिज्ञासितमिति सकलपादपव्यापिनव स्वापेन प्रयोजनम् । यथा वेदस्य सर्वस्यैव पौरुषयत्वे साध्ये सकलाम्नायव्यापके व वाक्यत्वेन प्रयोजनम् । न चाय सर्वान व्याप्नोति । तत पक्षवदेशासिद्ध उच्यते। एके तु-लोकाध्यवसायसिद्ध महीधरादरेक्त्वमवलम्ब्याय व्यवहार, न च सवपा तरूणा तथैकत्व लोकोऽध्यवस्यति, येन स्वापस्थापि तथा सिद्धिर्भवति तत किमवद्य नामेति प्रतिपना । अयाभिधीयते-यदि कश्चित्तिन्तिडिकाप्रभृतीनेव पादपान पक्षयित्वा स्वाप हेतूक्रोति, तदाध्य न पक्षक्देशासिद्ध इति किं न साधयेच्चैतन्यमिति ? असदेतत्-विकल्पानुपपत्ते । यदि सर्वजनप्रसिद्ध इन्द्रियव्यापारविरोध्यवस्थाविशेष स्वापो निद्रापरनामा हेतुरभिप्रेतस्तदाऽय तेप्वपि तरुष्वसिद्ध इति कथ चैतन्यमनुमापयेत् ? अथ येन केनचिदुपाधिना स्वापराब्दमात्रवाच्योऽर्यों हेतुस्तथाविधस्य स्वापस्य चैतन्येन व्याप्त्य- सिद्ध सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकतयाऽनकान्तिक । "पष्ठयतसर्थप्रत्ययेन" [पाणिनि २ ३ ३०] इत्यनेन पश्चाच्छब्दयोगे सत्त्ववचनात्षष्ठी। असाधारण सपक्षासपक्षसाधारणो यो न भवति । पक्षस्य॑व यो धर्म इति यावत् । निरस्तो हेतुत्वेन प्रतिक्षिप्त । पूर्वावधारणे तु नाय निराकृत स्यादिति दर्शयति यदीति । हियस्मात् । अयमस्याशय'---यद्यनुमेय एव मत्त्व यस्येति लक्षण स्यात्तदा सपक्षा एव सत्त्वमिति वचनमति- रिच्यमान लक्षणान्तर भविष्यति । व्याघात एव वा भविष्यतीति । निश्चितग्रहणस्यैहा- पेक्षितस्य व्यवच्छेद्य दर्शयति-निश्चितेनि । सन्दिग्धश्चासावस्य हेतुत्वेन विशेषणत्वेन चासिद्धोऽनिश्चितश्चेति विग्रह । सन्दिग्धविशेषणामिद , सन्दिग्धविशेष्यासिद्धश्च सन्दिग्धासिद्ध एवान्त [39]र्भवतीति, सोऽप्यनेनैव निरस्त । यथाऽनयो दो यथा चान्तर्भावस्तथा- परस्तात्प्रदर्शयिष्याम । इहाधितत्वादार्थेन न्यायेन हेतुसत्त्वस्य विशेषणरूपत्वाद् अनेन सहोदिति (त) एवकारो धर्मायोगस्य व्यवच्छेदको द्रष्टव्य । ' इति यात्-BD . अग्रे कृतेन-टि. ' असर्वज्ञ कश्चित् वक्तृत्वात्-टि० ·द्वितीय स्वानुमानपरिच्छेद । [२५. सत्वग्रहणेन विषदो निरस्त । स हि नास्ति सपक्षे। एवकारेण सापारणानकान्तिकः' । स हि न सपक्ष एव वतंते चिन्तूभयत्रापि । सत्वग्रहणात पूर्वावधारणवघनेन सपक्षाय्यापि- सत्तापस्यापि प्रयत्नान तरोयकस्य हेतुत्वं कषितम् । पश्चादयधारणे त्वयमपं. स्यात्-सपने सत्त्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयत्वं न हेतु स्यात् । निश्चितवचनेन सदिग्पा- स्वपोनिकान्तिको निरस्त। यया सर्व कश्चिद् यातृत्वात। वक्तस्वं हि सपळे सर्वते सदिग्धमा असपक्षो वक्ष्यमाणलक्षण । तस्मिन्नसत्त्वमेव निश्चितम्-तृतीर्य रूपम् । सत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरास । विपद्धो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण साधारणस्य विपक्षक- देशवृत्तनिरास । प्रयत्नानन्तरीयत्वे साध्ये ह्यानित्यत्व विपक्षकदेशे विद्यदादौ अस्ति, आकाशादौ नास्ति । ततो नियमेनास्य निरास । 'असत्त्वान्दादि पूर्वस्मिन्प्रवधारणेऽयम स्यात्-विपक्ष एव यो नास्ति स हेतु । तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्व सपज्ञपि 'सर्वत्र तत्रा- साधारणश्चासौ सपक्षासपक्षवृत्तित्वादनंकान्तिकाचकस्मिन्नन्ते साध्ये विपर्यये वाऽव्य दस्थितश्चेति तथा निरस्त इति वर्तत । सपक्षाय्यापिनी मकरसपक्षावतिनी सत्ता यस्येति विग्रह । प्रयत्नानन्तरीयक्त्वमप्यनित्यत्वसिौ समर्यों हेतुरिति दर्शयितु सक्लसपक्षाव्यापि प्रयलानन्तरीयवत्वमुदाहृतमिति द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु सर्व एव कार्यहेतु—मादि सपक्षक- देशवृत्तिवर्वोद्धव्य । इतिरेवम । एव सति प्रपत्लानन्तरीयत्त्वमुपरक्षणत्वादस्य धूमादि- कमपि न हेतु स्यात् । सन्दिग्धोऽन्वयो यस्य स तया । इहाश्रयत्वादार्थेन न्यायेन सपक्ष- लक्षणस्य धर्मिणो विगेष्यत्वादनन सहोदितो निपात पक्षे वृक्षे वृत्तौ लब्धाया समुच्चीयमा नावधारणत्वादसपक्षरक्षणधय॑न्तरपोगस्य व्यवच्छेदको द्रष्टव्य । तृतीय रूप व्याख्यातुमाह-असपक्ष इति । वक्ष्यमाण लक्षणमस्येति विग्रह । कथमस्य निरास इत्याह-विरुद्धो होति । हिर्यस्मात् । साधारणस्य सपक्षासपक्षसाधा- रणस्य । कस्मिन् साध्ये विन्तदीदृशमित्याह-प्रयत्नति । प्रयत्न पुरुषव्यापार । नियमेना- अत्र D प्रती पद्विक्तबाह्यभागे 'अनित्य शब्द प्रमेयत्वात्' इति टिप्पण वर्तते । तच्च B प्रतो मूले निवेशितम् इति प्रतिभाति । ANप्रतावपि एवमेव-स० २ सपक्षव्या. BH 'णे हि अय० AC निश्चयवच. A "पूर्ववदनापि D प्रतौ नित्य' शब्द कृतकत्वात् खवन्' इति पडिकनबाह्य टिप्पणत्वेन लिखित पाठ B प्रती मूलत्वेन मनिविष्ट इति माति-N प्रती अपि तथंव कृतम् । Hप्रती तु 'विपक्षकदेशवृत्तेनिरास' इत्यनन्तर मुद्रित-स० प्रयत्नानन्तरीयक शब्द , अनित्यत्वात् घटवत्-टि. नियमतोऽस्य C असत्त्ववचनात् पूर्व० APHEN शब्दात् पूर्व० BCD ..पि नास्ति-BE ·हैतोस्त्रीणि रूपाणि । ९५ नास्ति। ततो न हेतुः स्यात् । ततः पूर्व न कृतम् । निश्चितग्रहणेन संदिग्धविपक्ष- व्यावृत्तिकोऽनकान्तिको निरस्तः । ननु च सपक्ष एव सत्त्वमित्युक्ते विपक्षेऽसत्त्वमेवेति गम्यत एव । तत् किमयं पुनरुभयो- रुपादानं कृतम् ? उच्यते । अन्वयो व्यतिरेको वा नियमवानेव प्रयोक्तव्यो नान्यति दर्शयितुं द्वयोरप्यपादान कृतम् । अनियते' हि द्वयोरपि प्रयोगेऽयमर्थः स्यात्-सपने योऽस्ति विपक्षे च यो नास्ति स हेतुरिति । तथा च सति स श्यामः तत्पुत्रत्वात् दृश्यमान- वधारणेन एवकारेणेति यावत् । असपक्ष एवेति कि नावधार्यत इत्याह-असत्त्वेति । हिर्यस्मात् । भवत्वेव का क्षतिरित्याह-तथा चेति । प्रयत्नानन्तरीयकग्रहण पूर्ववदुप- लक्षणम् । निश्चितग्रहणस्य व्यावृत्त्यमाह-निश्चितेति । विपक्षाद् व्यावृत्तिविपक्षव्यावृत्तिः । सन्दिग्धा विपक्षव्यावृत्तिर्यस्य स तथा । मनु न सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिक्त्व नामाय हेतुदोष । नत्वथ निरस्यते । तथाहि- य एव विपक्षे वीक्षिता हेतु स एव प्रमेयत्वादिवदभिमत न साधयेत् । य. पुनर्भहताऽपि प्रयत्नेन मृग्यमाणोऽसपक्षे नोपलक्षित स क्थमङ्ग साध्य न साधयेदिति। तदेतदवद्यम् । यतो योऽपि विपक्षे वीक्षितो हेतु सोऽपि इष्टो दुष्ट । कथ? साध्य विनाऽप्युपलब्धरिति चेत् । ननु यदि नामासौ साध्यमन्तरेणान्यत्र दृष्टस्तथापि विवादाध्यासिते धर्मिणि साध्य किन साधयति ? नहि अयमत्रापि साध्य विनव वर्तत इति प्रसाधक प्रमाणमस्ति । न चकत्र येन विना यो दृष्टः सर्वत्रासौ सेन विनव वर्तते इति सिद्धम् । अन्यथाऽपि बहुल दर्शनात् । अथ साध्यमन्तरेण यो वृत्त साध्ये सत्येवासी वर्तत इति नियमाभावाद् विवादाध्यासिते सन्देह- हेतुनं सम्यग् हेतुर्भवितुमर्हति । हन्त तहि विपक्षे वीक्षण तस्य साध्यमिणि साध्यविनाकृता वृत्ति सम्भावयद् हेतुमनिश्चयहेतूकरोतीति आयातम् । सति चंव साध्यविपर्यये हेतुसत्ता- बाधकप्रमाणादर्शनमपि-यद्यय च धर्मो भविष्यति, न च ततः साध्यमित्येवविधा वृत्तिमस्य- संभावयति तदा किमय निश्चयहेतुर्भवितुमर्हति ? ततो वि[40a]पक्षे दर्शन वा तथा शडका- बीजमस्तु विपर्यये वा बाधकप्रमाणादर्शन वेति को विशेष । तथा चाह वात्तिककार.-"न तु सपक्षविपक्षयो सस्वमसत्त्व वा निश्चयापेक्षम् । निश्चयेपि सन्देहमुखेनैव दोपात् । सोऽनि- श्चयेऽपि तुल्य इति तथाविधोद्भावनमप्यत्र दूषणमेव । तथा विपक्षप्रचाराशझाव्यवच्छेदेन लभ्य गमकत्व कयमात्मसात्कुर्याद्" इति । ननु चेत्यादिना लक्षणे चौद्यमाशङ्कते। विपक्षेऽसत्त्वमेवेति गम्यत इति अवतोऽय भाव. । पक्षे वृत्तौ लब्धाया सपक्ष एव सत्त्व निश्चितमिति खलु समुच्चीयमानावधारणोऽय निर्णयः। अय चासपक्षेऽसत्वेऽनिश्चिते सन्दिग्धे वा न घटत इति अवश्यमसपक्षेऽसत्त्वमेव १ असर्वज्ञ. कश्चित् वक्तृत्वात्-टि० . यंमुम CD ४द्वयोरुपादान-BCD नास्ति स ABDPHEN तदुच्यते-A PHE मनियमे हि A PH EN. श्यामः त्वत्पुत्र०८ ७ ·द्वितीय स्वानुमानपरिच्छेद । [२.६ पुत्रवदिति तत्पुत्र व हेतु स्यात् । तस्मानियमवतोरेयान्वयव्यतिरेक्यो प्रयोगः क्तप्यो पेन प्रतिबन्धो गम्येत साधनस्य साध्यैन । नियमवतोश्च प्रयोगेऽवश्यक्तंटये उपोरेक एव प्रयोक्त. ध्योन द्वाविति नियमवानवान्वयो व्यतिरेको वा प्रयोक्तव्य इति शिक्षणार्य योरपादानमिति ॥ रूप्यकयनप्रसगेनानुमेय सपक्षो विपक्षश्चोस्त । तेपा लक्षण यस्तय्यम् । कोनमेय इत्याह- अनुमेयोन जिज्ञासितविशेपो धर्मो ॥६॥ निश्चितमाक्षिपतीति । एवमुपलक्षणत्वादस्यासपक्षे चासत्वमेव निश्चितमित्यनेन सपक्षे वृत्तिमात्र लयमेव । तेनैव च प्रयोजनमिति वि सपक्ष एव समित्यनेनेति द्रष्टव्यम् । उच्यत इति परिहार, साध्येनान्वीयमानत्व सत्येव साध्ये भवितृत्वम् साधनस्य स्वगतो धर्मोऽन्वय । साध्याभावे व्यतिरिच्यमानत्वम् अभवितृत्वम् हेलो स्वगतो धर्मो व्यतिरेक। स चासश्च प्रयुज्यमान शब्देन प्रतिपाद्यमानो नियमवानन्यभिचारवान् प्रयो. पतव्योऽन्यथा परोक्षप्रतीत्यङ्ग नोक्त स्यात् । क्थ च तया प्रयुक्तो भवति । यदाऽन्वय- वाक्ये माध्यै नियत साधन व्यतिरेक्वाक्ये च साधनाभावे नियत साध्याभाव । साधनानु- वादपूर्वसाध्यविधानेन साध्याभावानुवादपूर्वमाघनाभावविधानेन वीप्सापदयुक्तेन सर्वशब्द- महितेन एवकारापेतेन । अन्यथा न प्रतिपाद्यते । अनियमेनापि प्रयोग यद्यन्वयव्यतिरेकयोस्तादृशो प्रनीतिरस्ति तदा किं नियमवत्प्रयी- गणत्याह-अनियते होति । हिर्यस्मादनियते विवक्षितनियमाग्याप । आस्ता तावदेवस्य प्रयोगे द्वयोरप्ययमर्थ स्यादित्यपिशब्द । इतिरर्थस्याकार दर्शयति । अस्वयमर्थ । क्षतिरित्याह-तथा चेति । काकतालीयन्यायेन चाश्यामेषु निकटवर्तिपु अतत्पुनपु एतद् द्वष्टव्यम् । अन्यया ह्यनियतोऽपि व्यतिरेकोऽत्र नोक्त इति वचनावकाश स्यात् । यत एव तस्माद् येन नियमवत्प्रयोगण प्रतिवन्ध प्रतिवद्धत्वमायत्तत्वम् । कस्येत्याकाइमायामाह-- साधनस्येति। कुत्रेत्यपेक्षायामाह–साध्य इति । यद्येवमेकस्मिनैव साधनवाक्ये नियमवावा वया व्यतिरेक्श्च प्रयुज्यतामित्याह-निय- मवतोश्चेति । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । अयमाशय ~अन्वयवाश्येनापि तथाप्रयुक्तेन सामर्थ्याद् व्यतिरेकस्य, व्यतिरेकवाक्येनापि सामथ्यादन्वयस्य प्रकारानात् किं प्रतीतप्रत्यायकेन द्वितीयवाक्येन कार्यमिति ? यत एवमितिस्तस्माद् । द्वितीय इति शिक्षणस्य स्वरूप दर्शयति । शिक्षगमज्ञमुद्दिश्यज्ञापनम् । तदर्थ तनिमित्तम् । अनेन प्रयो[40b]गसमास एव दरितो न रूपसमास इति दर्शितम् । प्रयोगदर्शनाभ्यासाकश्चि प्रयोगभगयेव स्वयमपि परोक्षमर्थ प्रतिपद्यत इति स्वार्येऽप्यनुमाने निर्णीतमिद लक्षणकथनप्रसङ्गेन। ततो न दोष इति द्रष्टव्यम् एतच्चोपरिप्टासिवेदयिष्यत ।। का . एवं कर्तव्यो न A ·२७ सपक्षलक्षणम्। । अनुमेयोऽत्रेत्यादि । अब हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये धर्मी अनुमेय । अन्यत्र तु साध्य प्रतिपत्तिकाले समुदायोऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चियकाले तु धर्मोऽनुमेय इति दर्शयितुम् 'अत्र'- ग्रहणम् । जिज्ञासितो ज्ञातुमिष्टो विशपो धर्मों यस्य धमिण स तथोक्त । कसपक्ष.? साध्यधर्मसामान्येन समानोऽर्थः सपक्षः ॥७॥ समानोऽर्थ सपक्ष । समान सदशो' योर्थ पक्षण स पक्ष उक्त उपचारात् । समानशब्देन विशेष्यते। समान पक्ष सपक्ष, समानस्य च सशब्दादेश" । - ननु यदि धर्मर्मिसमुदायो मुख्योऽनुमेयोऽत्र गृह्यते तदा न कस्यचित्साधनस्य तद्धर्मत्व ग्रहीतु शक्येत । ग्रहणे या व्यक्तमेव वैयथ्यमित्यभिप्रायवान् पृच्छति-तत्र क इति तेपु मध्ये। अग्रेत्यस्य तात्पमित्रेत्यादिना निस्पयनि । धमिधर्मपोश्चानुमेयत्वम् । तस्मि- स्तस्मिन् कालेऽनुमयकदेशत्वादुपचारतो द्रष्टव्यम। तदुक्तम्- "समुदायस्य साध्यत्वात् धर्ममात्रे चर्मिणि। अमुग्येऽप्येकदशत्वात्साध्यत्वमुपचर्यते ॥ इति ॥ अथ यदि सह पक्षण वत्तते इति सपक्षोऽभिप्रतस्तदाऽर्थासङ्गति । अथापि समान पक्षेणेति मत तदा पक्षसमान इति प्राप्नोतीत्यभिप्रत्य पृच्छति क इति । समानोऽथ इति सिद्धान्ती। समानशब्दस्यार्थमाह-समान सदशोऽथ इति । अथशब्दोऽत्र प्रतीयमानार्थोऽर्थ्यते गम्यत इति कृत्वा। न त्वर्थोऽर्थक्रियासमर्थो वाच्य । क्रमात्रमायोगेनाक्षणिकस्य सामाभाव (वे) साध्येऽम्बरारविन्दादेरपि सपक्षत्वेनेष्टत्वात् । ननु समानश्चासौ पक्षश्चेति कि नाभिप्रतम् । तत्र पक्ष एवासी दृष्टान्तधर्मी कथ येन समानशब्देन विशिष्यत इत्याह-पक्ष इति । कथम याथन तेन शब्देन स तयोच्यता- मित्याह-उपचारादिति । क्वचित्सपक्ष उक्त इति पाठ। तत्र सोऽर्थ पक्ष उक्त इति योग्यम् । उपचारे च साध्यधर्मयोगो निमित्तम । स उपचाराद्य पक्ष उक्त विशि(शे) प्यते व्यवच्छद्यते तदसमानात् । यदि समानशब्दो विशषणमस्य तहिं सशब्दश्रुति पथमित्याह-समानस्यति। समानशब्दस्य स्थान सशब्दादेशश्च 'समानस्य" [पाणिनि६ ३ ८४]इति योगविभागात् । समान पक्षो यस्य स तथेति बहुव्रीहि किमिति धर्मो- तरेण नाश्रितो यनवमात्मा प्रयासित इति चेत् । सत्यम् । केवल विनिश्चयानुरोवादेवमा- समानस्य ज्ञातव्ये पक्षधमत्वे पक्षो धम्यभिधीयते । च्याप्तिकाले भवद् धर्म साध्यसिद्धौ पुनर्द्वयम् ॥-टि० २ साध्ये प्रति०-C 3 सदृशोऽर्थो य पक्षण C ४पक्षेण स सपक्ष BCD P.HEN सशब्द आदेश E ·९८ द्वितीय स्वार्यानुमानपरिच्छेद । [२८ स्यादेतत्-क तत् पलसपक्षयो सामान्य येन समान सपक्ष पक्षणेत्याह-साध्य. धर्मसामान्येनेति । साम्पाचासौ असिद्धत्वात्, घमंच पराश्रितत्वात् साध्यधर्म । विशेष साध्य , अपि तु सामान्यम् । अत इह सामान्यं 'साध्यमुक्तम् । साध्यधर्मश्चासौ सामान्य चेति साध्यधर्म सामान्येन समान पक्षेण सपक्ष इत्ययं ॥ कोसपक्ष इत्याह- न सपक्षोऽसपनः ॥६॥ न सपक्षोऽसपक्ष | सपक्षो यो न भवति सोऽसपक्ष ॥ कश्च सपक्षो न भवति? सामान्यस्य चरितम् । चिनिश्च हि नवपक्षधर्मप्रवेदननिर्देशप्रकरणे "साध्यधर्मसामान्यैन समान पक्ष सपक्ष- स्तदभावोऽमपक्ष' इत्युक्तम् । अतो वार्तिक्कारस्यैव दृष्टान्तधर्मी पक्षोऽभिप्रेत उपचारादित्य- वाप्येवमय व्याचष्ट इत्यदोष । येन सामान्येन पक्षण समान सपक्ष इत्याहेति योज्यम् । साध्यशब्देनोपचाराद् वाँयादिक्मभिप्रतम् । साध्यत्वे हेतुमाह-असिद्धत्वात् तत्रानिश्चितत्वान्। ननु साध्यधर्मश्चासौ सामान्य चेति वर्मधारयगर्भ कर्मधारय इहाभिप्रेत विशेषश्च साध्यत इति क्य सामान्यशब्दन साध्यधर्मशब्दस्य समास इत्याराडक्याह-न चेत्यादि । चो यस्मादर्थे यवधारणे वा। सामान्यमतद्रूपव्यावृत्तवस्तुमानम् । तथाविर्घनैव हेतो [41a] व्याप्यत्वादित्यभिप्राय । यत एवमतोऽस्मार्धेतोरिह सपक्षलक्षणकाले । साध्यतामुक्त्वा साध्यधर्मशब्देन सह सामान्यशब्दस्य विग्रह दर्शयति–साध्यति । साध्यपी (में)त्यादिनीपसहरति । समान एवेत्यवधारणीयम् । न तु सामान्यनवेति, अन्येनापि यस्तुत्वादिना सादृश्यान् दृष्टान्तमिण सपक्षत्वाभावप्रसङ्गादिति ॥ यदि सपक्षादन्योऽसपक्षाऽन्यधर्मयोगाच्चान्यस्तदा सपक्ष एवान्यधर्मयोगादन्य इति तत्रा. सपशे वर्तमानो हेतु सर्व एवानकान्तिरत्वादहेतु प्रसज्येत । अथ विरुद्ध नगा विधानात् सपक्षविरुद्धोऽसपक्ष । सहानवस्यानलक्षणेन विरोधेन विरुद्धस्तदाग्निलक्षणो हेतुरीण्य न गमयेत् । अथाभावे नजिष्यते, तदाऽभावे क्स्यचित्सत्त्वासम्भवात् साधारणा- नैकान्तिको न कश्चित्स्यादिति मनसि निवेश्य पृच्छति--कोऽसपक्ष इति । अनीदृशाशयस्या- शस्यैव वा प्रश्न । न सपक्ष इत्याधुत्तरम् । सपक्षो यो न भवतीति साध्यधर्मवान् यो न भवतीत्यर्थ । एवञ्चाचक्षाण प्रसज्यप्रतिषेधवृत्ति नग दर्शयति । यद्येवं समास कयमिति चेत् । कत्वादसूय॑म्पश्यानीत्यादिवत । अपुन यानि सामानि, अलवणभोजी, असूय॑म्पश्यानि मुखानि 'सुडनपुसक्स्य' [पाणिनि ११-४३] इति । प्रयोगसख्यानियमस्तु भाष्यकारीयो यथाऽनुपपन्नस्तथा चाचार्येणैव विनिश्चये "दुःख वताय तपस्वी" इत्याधुपहासपूर्वक--"यया निकेतेन प्रतिपत्त' इत्यादिना प्रतिपादित इति नहोच्यते ॥ गम- 1 साभ्यम् B अपक्ष-टि.

·द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [२१०० ततोऽभाव साक्षात् सपक्षाभावरूप प्रतीपते । अन्यविरुद्धौ तु सामर्यादनावरूपी प्रतीयते। ततस्त्रयाणामप्यसपक्षत्वम् । त्रिरूपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानि ॥१०॥ उक्तेन रूप्येण त्रिरूपाणि च वीण्येव लिङ्गानि इति । चकारो वक्तव्यान्तर- समुच्चयार्थः । रूप्यमादो पृष्ट त्रिरूपाणि च लिङ्गानि परेण । तत्र रूप्यमुक्तम् । विरूपाणि चोच्यन्ते-त्रोप्येव त्रिरूपाणि लिङ्गानि । त्रयस्त्रिहपलिङ्गप्रकारा इत्यर्य ।। फानि पुनस्तानोत्याह- अनुपलब्धिः स्वभावः' कार्य चेति ॥११॥ प्रतिषेध्यस्य साध्यस्यानुपलब्धिस्विरूपा । विधेयस्य साध्यस्य स्वभावश्च' त्रिरूप, कार्य च ॥ ५ वादन्यविरुद्धयोर्वेषम्यंमाह । यतोऽन्यो विरुद्धश्चोक्तया नीत्या सपक्षाभावरूपी ततस्तस्मात् वास्तामेकस्य द्वयोः त्रयाणामपीत्यपिशब्द ।। पंटयेण विरूपेणेत्ययं । त्रीणि रूपाणि लक्षणानि येषामिति विग्रह । श्रीप्येव त्रिसस्पान्येव । त्रिरूपाणीत्यनेनावाधितविपयत्वादिरूपान्तरयोगन चतुर्लक्षणत्व पडलक्षणत्व वा पराभिमत हेतो प्रतिपति त्रीभ्येवेन्यनेन मयोग्यादिभेदेन भूयिष्ठसस्यत्वम् । .. पृष्ट इति पाठे त्वाचार्य इति शेष । यत् रूप्य पृप्टो यद् वा यत्ररूप्य पृष्टं तत्रुप्यमुक्तमुक्तेन ग्रन्येन। अथवा यद् यस्मात्त्ररूप्य पृष्ट आचार्य , पृष्ट वा तत् तस्मान् रूप्पमुक्तमिति । चत्ररूप्पण सम विख्याणामुक्तर्मता ममुच्चिनोति । ननु न तावत्परस्य॑तद् द्वितयप्रश्नवाक्य श्रुतम। तत्क्य परम्य द्वेषा प्रश्न सकीयंत... इति चेत् । उच्यत । विपारिङ्गादिति श्रुतवता पूर्वपक्षवादिनाऽवश्य वि तत् वरूप वियच विपरिङ्गमित्याकादिसतव्य तन पृष्टमित्युच्यते । एतदव क्यमवमीयत इति चेत् । रूप लिङ्गस्पैवमात्मामित्यभिधानादाचार्यस्य पूर्वपक्षवादिन एवरूप प्रश्नोऽवमीयते । रिस्पाणि च त्रीयवेत्यभिधानाच्च मख्यान । सिङ्गमकारा लिङ्गस्वरूपाणि ।। मपोग्यादिमदन त्रित्वासम्भवात् पृच्छति-यानीति । सामान्यवियपाकाराभ्यां प्रश्न । कार्य च विषयस्यति प्रारम् । कवर विधेयस्येति पूर्व सामदिनन्तरस्थ विषयान, यपना त्यपाठरस्य विधेयस्यत्वदमयम् । विधयस्पार्यानरस्य कार्य विरूपमिति पावनीरम् । धारो पूणिया समुन्चयापी ।। वतः माधवत स्प्यमादावित्यादि। ..भावरा Eमावर्य DB PHN 771TFT ABDPHEN ·अनुपलोधस्वरूपम् । अनुपलब्धिमदाहर्तुमाह- तत्रानुपलब्धियथा-न प्रदेशविशेपे क्वचिद् घटः, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानु- पलब्धेरिति ॥१२॥ यथत्यादि । यथेत्यपप्रदर्शनाथम। यथेयमनुपलब्धिस्तथान्यापि । न त्वियमेवेत्यर्थ प्रदेश एकदेश । विशिष्यत इति विप प्रतिपत्तप्रत्यक्ष । तादृशश्च न सर्व प्रदेश । तदाह-क्वचिद् इति । प्रतिपत्तप्रत्यक्षे क्वचिदेव प्रदेश इति धर्मी। न घट इति साध्यम् । 'उपब्धिर्ज्ञानम् । तस्या लक्षण जनिका सामग्री। तया हि उपलब्धिलक्ष्यते। तत्प्राप्तोऽर्थों जनकत्वेन सामय्यन्तर्भावात् । उपब्धिरक्षणप्राप्ता दृश्य इत्यथ । तस्यानुपलब्ध इत्यय हेतु । अथ यो यन नास्ति स कथ तत्र दृश्य ? दृश्यत्वसमारोपादसन्नपि "यश्व सभाव्यते यद्यसावत्र भवेद् दृश्य एव भवेदिति । स तत्र अविद्यमानोऽपि दृश्य' समारोप्य । कश्चंव सभाव्य ? यस्य समप्राणि स्वालम्बनवशनकारणानि भवन्ति । कदा च तानि समग्राणि गम्यन्ते? यदकज्ञानसर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भ । एकेन्द्रियज्ञान- ग्राह्य लोचनादिप्रणिधानाभिमुख 'वस्तुयमन्यान्यापेक्षमेकज्ञानससर्गि कथ्यते । तयोहि दृश्य उच्यते A न घट इति घटाभावव्यवहारयोग्यतेति द्रष्टव्यम । घटाभावस्य प्रत्यक्षमिद्धत्वात् । एतच्च परस्तादभिधास्यते । तया लक्ष्यत इति ब्रुवता लक्ष्यतेऽननति लक्षणमिति व्यक्तीकृतम् । तदित्युपलब्धिलक्षणम् । कथ तत्प्राप्त इत्याह-जनकत्वेन । किं तेनैकेन सा जन्यते य[42a]- नवमुख्यत इत्याह सामग्र्यन्तर्भावादिति । समुदायार्थ स्फुटयति । दृश्यो दर्शनयोग्यः । इतिरेवमर्थे। एवमभिधयो यस्यो पलब्धिलक्षणप्राप्तशब्दस्य । यद्यविद्यमान समारोपाद् दृश्य उच्यते तदा भिनद्रियग्राह्यमपि तत्रानेकमस्ति । 'तस्यापि तहिं तथात्वमायातमित्याशडक्याह—यश्चवमिति । चोऽवधारण। स तादृशो दृश्येतया समारोप्यो, न सर्व इत्यर्थात । कइनव सम्भाव्य इति पृच्छति। पुन • शब्दार्थश्चकार । पस्पति सिद्धान्ती। यस्येति प्रतिध्यस्य । स्वमात्मानमालम्बत इत्यालम्बन । यस्य दर्शनस्य । तस्य कारणानि । तच्चेनास्ति कय तद्दशनकारणसामग्र्यावगतिरित्यागय पृच्छति कदेति । च पूर्ववत् । एकस्मिन ज्ञाने ससर्ग प्रतिभास स यस्यास्ति । तच्च तद् वस्त्वन्तर चेति तथा तस्पोपलम्भो यदेत्युक्तम् । - . 'उपलब्धिज्ञानम् । तस्य लक्षण जनिका-A कारणम्-टि० हनुपल.H ४ आलम्बनत्वेन-टि. पट भूतल-रि० । यश्चार्थ-टि. ७ गम्यते B TATES 32-725 SM- Nirur ·द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [२१२ सतोनकनियता भवति प्रतिपत्ति । योग्यतरया द्वयोरप्यविशिष्टत्वात् । तस्मादेक- ज्ञानससगिणि दृश्यमाने' सत्येकस्मिन्नितरत्र समग्रदर्शनसामग्रीक यदि भवेद् दृश्यमेव भवेदिति सभावित 'दृश्यत्वमारोप्यते। तस्यानुपलम्भो दृश्यानुपलम्भ । तस्मात् स एव घटविविक्तप्रदेशस्तदालम्बन च ज्ञान दृश्यानुपलम्भनिश्चयहेतुत्वात् दृश्यानुपलम्भ उच्यते । यावद्धि एक ज्ञानससगि वस्तु' म निश्चितम्, तज्ज्ञान च, न तावद् दृश्यानुपलम्भ- निश्चय । ततो वस्तु अनुपलम्भ उच्यते, तज्ज्ञान च। दर्शननिवृत्तिमात्र तु स्वयमनिश्चि- तत्वादगमकम् । "ततो दृश्यघटरहित प्रदेश, तज्नान च वचनसामदेिव दृश्यानुपलम्भ- रूपमुक्त द्रष्टव्यम् ॥ - यदा तत्र यदि निराकार विज्ञानमिति स्थितिस्तदैकशब्दो द्वयादिसख्यानिरासार्थ । तु साकारमिति स्थितिस्तदा पक्षद्वयम्--एकमेव वाऽनकाकारमशक्यविवेचन चित्र ज्ञानम्, प्रतिवस्त्वनकमेव वा तत्तदाकारानुकारि । पूवस्मिन् पक्ष पूर्ववदेकशब्द । शषपक्षे त्वेकव- क्षुरायतनप्रभवत्वादेकरूपालम्बनत्वाच्चकशब्दो गौण । ननु यदि तत् प्रतिपिध्यमानमनन भूतलादिना महंकरिमन् ज्ञान प्रतिभासत तदपेक्ष. मिदमेक्ज्ञानससगि कथ्यत । यावतेदमेव नास्तीत्याशडक्य तथात्वमेव तयोरेकेन्द्रियेत्यादिना दशयति । लोचनादीना प्रणिधान स्वज्ञानापजनन योग्यीभवन तत्राभिमुखमनुगुणम् । अन्योन्यापेक्षमिति घटाद्यपेक्ष भूतलादि, तदपेक्ष च घटादीत्यथ । यदि नाम द्वय तत्रावस्थित तथाप्यकमेव वत्रावभासिष्यत इत्याह-तयोरिति । हिर्यस्मात् । उपपत्तिमाह- योग्यताया इति । यत एव तयोर्घटादिभूतलाद्योरेक्ज्ञानससर्ग सम्भवी तस्मात् । एकस्मिन् भूतलादिके दृश्यमान सतीतरद् घटादिक परिपूर्णदर्शनसामग्रीक ज्ञातव्यम् । तथासदविद्यमानमपि समारोपाद् दृश्यमुच्यत इति दर्शयति । भवेदितिना सम्भावनाया आकार, दथित । तस्यैव सम्भावनाहस्यानुपलम्भस्तद्- विविक्तान्योपलम्भरूप । यस्मात्तस्यैवज्ञानससर्गिणो भूतलाइदंशनात् वदनुपलम्भो निश्चीयते तस्मात् । मनु भूतलादिज्ञाननिश्चय एव तदनुपलम्भनिश्चयहेतुत्वादनुपलम्भोऽस्तु भूतलादिक तु स्पमित्याह-यावदिति । हियस्मात् । अनन ज्ञानविशिष्ट भूतलादि, भूतलावच्छिन्नञ्च शान दृश्यस्यानुपगममुपरम्भाभाव व्यवहतव्यकस्वभाव निश्चाययतीति दशितम् । वस्त्विति भूतलादि। ज्ञानमिति तग्राहि । घस्नुल्योपायत्व समुचिनाति । . २ ५ भूवल०-टि. घट-टि. दृश्यमा.APHEN घटादिविविस्त. B वस्तु तन्नान पा(वा) न निश्चितम् न तावद् B वस्तु समान वा न निश्चितम् न तावद D गमकमद C बम् । तारापटरहित B ·२.१३.] उपलब्धिलक्षणप्राप्तिस्वरूपम् । का पुनरुपलब्धिलक्षणप्राप्तिरित्याह- उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेपश्च ॥१३॥ उपब्धिलक्षणप्राप्ति-उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटस्य उपरम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यमिति । ज्ञानस्य घटोपि जनकः, अन्ये च चक्षुरादयः। घटाद् दृश्यादन्ये हेतव. प्रत्ययान्तराणि । तेषां साकल्य सनिधि । स्वभाव एव विशिष्यते तदन्यस्मादिति विशेषो विशिष्ट इत्यर्थ । तवय विशिष्टः स्वभाव. प्रत्ययान्तरसाकल्य चैतद द्वयमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्व घटादेष्टव्यम् । पद्यकेस्मिन् ज्ञाने ययो. ससर्गोऽस्ति तयोरेकतरोपलम्भस्तदितरानुपलम्भनिश्चहेतुत्वाद् अनुपलम्भस्तस्माच्च तस्याभावव्यहारस्तदा नीलज्ञानानुभवे पीतज्ञानाभावव्यवहारो न स्यात तयोरेक्ज्ञा[42b]नससर्गाभावात् । न हि भवन्मते ज्ञान ज्ञानान्तरेण वेद्यते, स्वसवेदनत्वा- भावप्रसङ्गादिति चेत्। सत्यमेतत् । केवलमेकज्ञानससर्गिशब्देनान्योन्याव्यभिचरितोपलम्भत्वमिह विवक्षितम् । तच्च ज्ञानऽप्यस्ति । यदि हि तज्ज्ञान विद्यमान स्यात् तदा नीलज्ञानवत्सविदि- तमेव भवेत् । न च सवेद्यते । तस्मान्नास्तीति व्यवह्रियत इति किमवद्यम् । स्यादेतत् । किं पुनतिज्ञेयधर्मोपलब्धिव्युदासेन पर्युदासवृत्तिना नना ज्ञातृज्ञेयधर्म- लक्षणा द्विविधोपलब्धि प्रतिपाद्यते । न तूपलम्भाभावमात्र प्रसज्यप्रतिपधाश्रयणोच्यते यथेश्वरसेनो मन्यत इत्याशडक्याह-दर्शनेत्यादि। दर्शनमुपलब्धिस्तस्य निवृत्तिरभावस्तुच्छरूप सैव तन्मात्र वस्त्वन्तरससर्गविरह । तु पूर्वस्मादनुपलम्भाद् वधर्म्यमस्य द्योतयति । स्वयमनिश्चितत्वादिति ब्रुवताऽनुपलम्भात् तत्प्रतिपत्तावनवस्थादापप्रसङ्गेन तस्य साधकाभाव सूचित । अनिश्चितत्वादेवागमक । एवञ्च व्याचक्षाणेन इद मूचितम्-तथाविधानुपलब्धि प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थाभावाभावादभावव्यवहारे साध्येऽनकान्तिकीति। वचनसामादित्युपल- धिलक्षणप्राप्तस्येतिवचनसामर्थ्यादन्यथतदतिरिच्यतेति भाव ॥ ननूपलब्धिलक्षणप्राप्त स उच्यते यस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तिरस्ति । यथा यस्याप्तिर्य- थार्थदर्शनादिरूपाऽस्ति स आप्त इत्युच्यते। सा चोपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्यद्यात्ममन सन्निकर्प, इन्द्रियमन सयोग, इन्द्रियार्थसन्निकर्ष, विषयप्रकाशसयोग , अनेकद्रव्यवत्त्व, रूप चोद्भूत समाख्यात तदा त्वन्मतेऽमीपामभावादुपलब्धिलक्षणप्राप्तिरसम्भविनीति मन्यमान पृच्छति का पुनरिति । सामान्यविशपाकाराभ्यामय प्रश्न । आचार्यस्यापि नामून्यपलब्धिलक्षण- प्राप्तिशब्देन विवक्षितानि । कि तहीयमित्यभिप्रायेण यदुपलब्धिलक्षणेत्यादिप्रतिवचन तदुपलब्धीत्यादिना व्याख्या- तुमुपक्रमते । व्याख्येयमेवोपलब्धिलक्षणप्राप्तिशब्दसमानार्थेनोपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वशब्देनानुव- दति। अयं चास्याशय यस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तिस्तस्यावश्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वमस्तीति । अत एवोपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वमित्युक्तम् । कस्येत्याकाक्षायामाह-- घटस्येति । ननु साकल्य नामानैकधर्म । न च ज्ञानस्य हेतवो बहव । किञ्च यदि प्रतिषेध्योऽपि ज्ञानस्य हेतु. स्यात्तदा तस्मात्मत्ययादन्ये प्रत्यया. प्रत्ययान्तराण्युच्यन्त इत्याशडक्याह-शानस्येति ।

·द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [२१४ कीदृश स्वभावविशेष इत्याह- 'यः स्वभावः सत्स्वन्येप्पलम्भप्रत्ययेषु सन् प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभाव- विशेषः ॥१४॥ सत्स्वित्यादि। उपलम्भस्य यानि घटाद दृश्यात प्रत्ययान्तराणि तेषु सत्सु विद्यमानेषु य स्वभाव सन् प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावविशष । तदयमत्रार्थ-एकप्रतिपत्त्रपेक्षमिव प्रत्यक्षलक्षणम् । तथा च सति द्रष्ट प्रवृत्तस्यैकस्य द्रष्टुर्दश्यमान उभयवान् भाव । अदृश्य- मानास्तु देशकालस्वभावविधकृष्टा स्वभावविशेषरहिता प्रत्ययान्तरसाकल्यवन्तस्तु । यहि प्रत्यय स द्रष्टा पश्यति ते सनिहिता । अतश्च सनिहिता' यद् द्रष्ट प्रवृत्त स। न केवल प्रत्ययान्तरसाकत्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्ति किन्त्वन्यदपीत्याह-स्वभावेति । वस्तुल्य- बलत्व समुच्चिनोति । तदन्यस्मात् पिशाचादविशिष्यते। ज्ञानजननयोग्यतया विशपणत्वे:- प्यस्य राजदन्तादिपाठा विशेषशब्दस्य पूवनिपाता[43a]भाव । कर्मसाधनस्यैव विशेष- शब्दस्यार्थमाह-विशिष्ट इति । द्वयमेतन्मिलितमेवोपलब्धिलक्षणप्राप्तिशब्दवाच्यमुपसहारव्याजेन तदित्यादिना दर्शयति । यत प्रत्ययान्तरसाकल्य स्वभावविशषश्चोपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्विवक्षिता ततस्मादुपलब्धिल- क्षणप्राप्तिशब्दवाच्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्व घटादे. प्रतिषध्यस्य ।। अथ किं स्थवीयान् स्वभाव स्वभावविशप उतस्वित्पररूपामिश्रस्वलक्षणात्मक इत्यभिप्रेत्य पृच्छति कीदृश इति। सस्वित्याद्युत्तरमुपलम्भस्येत्यादिना व्याचष्ट । ननु किमस्य सम्भवो-स्ति यदुत प्रत्ययान्तरसाकल्ये सत्यपि स्वभाव प्रत्यक्ष एवं भवतीति । तथा हि सत्यपि घटस्य तादृश स्वभावे विदूरवतिन पुरुषस्य लोचनादिप्रणि धानापि नासो प्रत्यक्षो भवतीत्याशडक्याह-तक्यमिति । यस्माद् द्वयमेतदुपलब्धिलक्षण- प्राप्तिमवोचदाचार्यस्तत्तस्मादत्र प्रस्तावेऽयमों वाच्याऽभिमत । कोऽसावित्याह-एकेति । एकश्चामो विवक्षित प्रतिपत्ता चेति तथा तदपेक्ष- मिद प्रत्यक्षलक्षणम् । य स्वभाव सत्स्वन्यप्पलम्भप्रत्ययान्तरेषु सन् प्रत्यक्ष एव भवतीत्यव- रूप । एकश्च प्रतिपत्ता स एव वाच्यो योऽव्यवधानादिदेशा द्रप्टु प्रवृत्तश्च । तथाविधे च इष्टरि तथाविधोऽवश्य प्रत्यक्ष एव भवतीति । तयापि कय पूर्वपक्षातियम इत्याह-तथा चेति तस्मिश्च प्रकारे सति। दृश्यमान इति हेतुभावेन विशपणम्। उभयवान् स्वभावविशेषवान् प्रत्ययान्तरसाक्ल्यवाश्च । यद्य- य स्वभाव सत्स्वयपूपलम्भप्रत्यय यत्प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभाव BPH सत्स्वन्यपूपरम्भप्रत्ययय प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभाव E २स स्वभावविशष' इति नास्तिCDप्रतयो ..हिवाय दष्ट APE Oहिता य इष्टु H •हिता में द्रप्ट N ४ प्रवृत्ता: B ·२ १४ ] स्वभावविशषस्वरूपम् । द्रष्टुमप्रवृत्तस्य तु योग्यदेशस्था अपि ते न शक्या प्रत्ययातरवकल्यवन्त , स्वभावविशष- युक्तास्तु। दूरदेशकालास्तु उभयविकला । तदेव पश्यत कस्यचिप्न प्रत्ययान्तरविकलो नाम, स्वभावविशपविकलस्तु भवेत । अपश्यतस्तु' द्रष्ट शक्यो योग्यदेशस्य प्रत्ययान्तर विकल , अये तूभयविकला इति ॥ श्यमाना अपि स्वभावविशपवन्तस्तदा कि स्वभावविशपग्रहणनत्याह-अदृश्यमाना इति । तुदृश्यमानभ्योऽदृश्यमानान भिनत्ति। देशादिविप्रकृष्टत्वमदृश्यमानत्वे निबधनम हेतु भावेन विशपणात । ते प्रत्ययान्तरसाकल्यवन्त । तुस्वभावविशषविरहात्प्रत्ययान्तरसाक ल्यवत्त्वेन तान विशिनप्टि। द्रष्टुं प्रवृत्तस्येत्यस्यानुवनाविद द्रष्टव्यम । अयमत्र प्रकरणार्य-एकप्रतिपत्त्रपेक्षया यस्तथाविध स्वभाव सो ऽपि यधुपलब्धि लक्षणप्राप्तिलक्षणत्वेन नोपादोयते तदा तेषामपि देशादिविप्रकर्षिणा प्रत्ययान्तरसाकल्यमु पलब्धिलक्षणप्राप्तिरस्तीत्युपलब्धिलक्षणप्राप्तानामनुपलम्भादभावव्यवहार प्रवत्तनीय स्यात् । न चतद युज्यते। तस्माद विशिष्टप्रतिपत्त्रपेक्षमिद स्वभावविशपस्य लक्षणमित्युपलब्धि लक्षणप्राप्तिलक्षण मूक्तमिति । प्रत्ययान्तरसाकल्यवत्त्वमेव तेषा साधय नाह-यरिति । हिर्यस्मादर्थे। एतदेव कुत सिदध्यतीत्याह--अत इति । अत इत्यय निपातो वक्ष्यमाणहत्वथ । चो वक्तव्यमेतदित्य स्मिनर्थे । समिहितास्ते प्रत्यया यद यस्माद द्रष्टु प्रवृत्तस्तद विविक्त द्रष्टु प्रवृत्तो यत इत्यथ । यद् वा तरेव निरीक्षितु प्रवत्तो यत इति । तदा तु[43b] प्रक्षापूवकारोति द्रष्टव्यम । दशनप्रवृत्तपुरुषायक्षया तावदथस्यवप्रकारवत्त्वम् द्रष्टुमप्रवृत्तस्य तु स कीदृश इत्याह- द्रष्टुमप्रवृत्तस्यति । तुना द्रष्टु प्रवृतादप्रवृत्तस्य भेदमाह । यावत्यव देश सति तस्मिन् प्रत्य- पान्तरे दृश्यन्तेऽर्था स एव योग्यो देश , तत्रस्था । तस्माद् दृश्यादय य चक्षुरादयो हेतवस्तानि प्रत्ययान्तराणि । तेषा वैकल्यमभाव स्तदवन्त , हेतुभावेन विशषणाद । अत एव द्रष्टु ते न शक्या । स्वभावविशषस्तु तेषामस्तीति दशयन्नाह-स्वभावेति । तुना प्रत्ययान्तरवकल्यवत्त्वात्स्वभावविशपयुक्तत्वेन तान् विशिनष्टि । तथाविधपुरुषापेक्षया देगकार विप्रकृष्टाना तु का वातत्याह-दूरेति । दूरो देशकालो यपा ते तथोक्ता । य हि देशन विप्रकृष्टास्ते दूरदेशा ये च कालेन ते दूरकाला भवन्तीति भाव । तु पूर्वेभ्य इमान् भिनत्ति । अत्रापि द्रष्टुमप्रवृत्तस्यत्यनुवत्तते । तदेवमित्यादि नोक्तमेवोपसहरति । अथवा एकप्रतिपत्त्रपेक्षमिवमित्यन्यथा व्याख्यायते-इहोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यत्यनन देशकालस्वभावविप्रकृष्टतयाऽनुपलब्धिलक्षणप्राप्ता किल व्यावतयितव्या । न च तेऽप्यनु पलब्धिलक्षणप्राप्ता शक्या वक्तु यतो व्यवच्छिद्यरन् तथापि पिशाचोऽपि सजातीयरुपलभ्यते । एवं देशविप्रकृष्टोऽपि तद्दशीय । तथा कालविप्रकृष्टोऽपि तत्कालिकरिति व्यावाभावादुप - स्तु शक्यो द्रष्टु योग्य.APHEN ·द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छद । । [२१५ अनपलब्धिमुदाहृत्य स्वभावमदाहर्तुमाह- स्वभानः 'स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे हेतुः ॥१५॥ २स्वभाव इत्यादि । स्वभावो हेतुरिति सम्बन्ध । कोदृशो हेतु साध्यस्य स्वभाव इत्याह-स्वस्य आत्मन सत्ता। सैव केवला स्वसत्तामात्रम् । तस्मिन् सति भवितु शील यस्येति । यो हेतोरात्मन सत्तामपेक्ष्य विद्यमानो भवति । न तु हेतुसत्ताया व्यतिरिक्त कचिद्धतुमपेक्षते स स्वसत्तामात्रभावी साध्य । तस्मिन साध्ये यो हेतु स स्वभाव तस्य साध्यस्य नान्य ॥ उदाहरणम्- यथा वृक्षोऽयं शिशपात्वादिति ॥१६॥ *पयति । अयम् इति धर्मी। वृक्ष इति साध्यम । शिशपात्वादिति हेतु । तदयमथ --वृक्षव्यवहारयोग्योऽयम, शिशपाव्यवहारयोग्यत्वादिति । तत्र प्रचूरशिंशपे देशेऽविदितशिशपाव्यवहारो जडो यदा केनचिदुच्चा शिशपामुपादश्र्योच्यते 'अय वृक्ष' इति तदासौ जाडयाच्छिशपाया उच्चत्वमपि १'वृक्षव्यवहारस्य निमित्तमवस्यति तदा पामेवानुच्चा पश्यति शिशपा 'तामेवावृक्षमवस्यति । स मूढ शिशपात्वमात्रनिमित्ते लब्धिलक्षणप्राप्तस्यति विशेषणमनथमित्याशडक्याह—तदयमत्राथ इति । तदातु प्रत्यक्ष शब्देनोपलब्धिलक्षणप्राप्तत्व वाच्यम्, तस्य लक्षणमिद पूर्वोक्तमिति योग्यम् । एकपतिपत्र पेक्षमिव प्रत्यक्षलक्षणमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वलक्षणमित्यथ । तपापि कथ चोद्यातिक्रम इत्याह--तथा चेति । शष पूवमेव कृतव्याख्यानम् ।। सम्प्रति स्वभावहेतु विवरितुमनुपलब्धिमित्यादिनोपक्रमते । सामान्यवृत्तिरप्यय स्वभावशन्न साध्यघमस्य श्रुतत्वात्तस्यैव स्वभावे वत्तते इत्यभिप्रायण साध्यस्य स्वभाव इत्यभ्यवादीत् । हेतो स्वरूपस्य चितनात्स्वशब्देन तस्यैवात्मा विवक्षित । एतदेव यो हेतोरित्यादिना स्फुटयति । तस्मिन् साध्ये यो हतुगमक ॥ + स्वभाव सत्ता.C स्वभाव स्वसत्ताभावि E 'स्वभाव इत्यादि' इति नास्ति APH EN साध्यस्यैव स्व.A PHEN साध्यस्य भाव. B स' इति नास्ति A - नल्य इति नास्ति C पपति इति नास्ति H EN वियपदश-C. यथा B १. ०मुपदश्य B "वृषत्वव्यवहारनिमि० C व्यवहारनिमि.APE H N १०च्चा सिंगापश्यति तामे. A P H EN "मेवावृभत्वम: A त्वाद्। C.

·२१६.] कार्यहेतुनिरूपणम्। १०७ वृक्षव्यवहारे प्रवय॑ते । नोच्चत्वादि निमित्तान्तरमिह वृक्षव्यवहारस्य । अपि शिशपा- स्वमान निमित्त-शिशपागतशाखादिमत्व निमित्तमित्यर्थ ॥ कार्यमुदाहर्तुमाह- कार्य यथा' वह्विस्त्र धूमादिति ॥१७॥ वह्निरिति साध्यम् । अति धर्मी। धूमादिति हेतु । कार्यकारणभावो लोके प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धन : प्रतीत इति न स्वभावस्यैव कार्यस्य लक्षणमुक्तम् ॥ उदाहरणमस्यार्थस्यनि प्रकरणात् । उदाह्रियते प्रदर्श्यते स्वभावहेतुरनेनेत्युदाहरण स्वभावहतुप्रतिपादक वाक्यम् । इद च स्वभावहेतोरर्थकथन न तु तत्प्रयोगोपदर्शनम् । प्रयोगस्तु–य शिंशपास्वव्यवहारयाग्य स वृक्षत्वव्यवहारयोग्य । यथा प्रवत्तितवृक्षत्वव्यवहारा पूर्वाधिगता शिंगपा । शिशपाव्यवहारयोग्यश्चायमिति । ननु च य शिशपा पश्यति म वृक्ष जानात्येव । तत्कथमत्र साध्यसाधनभाव इत्याह- सदयमिति। यस्मात् शिंशपा साधनत्वेनोपन्यस्ता, वृक्ष साध्यत्वेन । न चैतद् यथाश्रुति सङ्गच्छते तत् तस्मात, वृक्षोऽय-वृक्षव्यवहारयो[44a] ग्योऽय शिंशपात्वात् शिशपाव्यवहार- योग्यत्वादित्यपमर्थो वाच्य.-वृक्षोऽय शिशपात्वादित्यस्य वाक्यस्येति प्रकरणात् । इतिक्यिा- र्थस्यैव स्वरूप दर्शयति । ननु यो विदितवृक्षव्यवहार स स्वय प्रत्यक्षेणैव त व्यवहार प्रवर्तयिष्यति तत्कथ. मस्यानुमानस्यावतार इत्याह---तत्रेति वाक्योपक्षपे। निमित्तमित्यन्त सुवोधम् । अनन च प्रबन्धेन मूढ प्रत्यतद् व्यवहारसाधनमनुमानमिति दर्शितम्। केवल मिदमत्र निरूपणीयम् । [यदा च] वृक्षत्वव्यहारव्युत्पत्ति कार्यमाण एवारोपितोच्चत्वादि- निमित्त , तदा केन दृष्टान्तेन बोधयितव्य ? आदित एव तेन शाखादिमत्त्वमात्र निमित्त न गृहीतमिति । सत्यमेतत् । केवल बोधे यल करणीय । तदासौ जाड्याबुच्चत्यमपि निमित्तमवस्यतीतीदमतस्मिन् मूढे प्रतिपत्तरि योजनीयम् । य प्रथम तावत् शिशपागत शाखादिमत्त्वमात्रमेव निमित्तमवसाय वृक्षव्यवहार प्रावर्तयत् पश्चाज्जाड्यवशात्त मात्र निमित्त विस्मृत्यान्यदेव वृक्षव्यवहारकाले उच्चत्वमपि निमित्तमासीदिति व्यामुह्य तदोच्चत्वमपि वृक्षव्यवहारनिमित्तमवकल्पयतीति । स चैवभूतो जड शिशपाव्यवहारयोग्यत्वेन हेतुना प्रथम प्रवर्तिततन्मात्रनिमित्तवृक्षव्यवहारया तदानी तथास्मारितया शिंशपया दृष्टान्तेन वृक्षव्यवहार. योग्यता बोधयितु शक्यत एव । य पुनरादित एवारोपितोच्चत्वादिनिमित्तस्त प्रति हेतूपन्यास एव न युज्यते। किन्तहिं ? वृक्षव्यवहारसमयमेवासो ग्राहयितव्य इति सर्वमवदातम् ।। यथाग्निरत्र B D PH EN २ अग्निरिति BD PHEN ०पलम्भा निबन्धन प्र. B ·१०८ द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद. । [२.१८. ननु त्रिरूपत्वादेकमेव लिङ्ग युक्तम् । अथ प्रकारभेदाढ़ेदः । एव सति स्वभावहेतो- रेकस्यानन्तप्रकारत्वात् त्रित्वमयुक्तमित्याह- अत्र द्वौ वस्तुसाधनौ। एका प्रतिषेधहेतुः ॥१८॥ अत्र द्वौ इति । अवेत्येषु त्रिषु हेतुप मध्ये द्वौ हेतू वस्तुमाधनौ-विधे. साधनौ गमको। एक प्रतिषेधस्य हेतुर्गमकः । प्रतिषेध इति चाभावोऽभावव्यवहारश्चोक्तो द्रष्टव्यः । दिति। इदानी कार्यहेतु विवरीतुमाह-कार्यमिति । हेतो प्रकृतत्वात्कार्यमिति कार्यहेतुमित्य- बसेय सुखप्रतिपत्त्यर्थम् । साध्यादिस्वरूपमाह वह्निरिति । एतदपि हेतोरर्थकथनम् । न तु प्रयोगप्रदर्शनम् । व्याप्तेदंशयितव्याया अप्रदर्शनात् । अनिर्देश्यायाश्च प्रतिज्ञाया निर्देशात् । व्याप्तिवेदिन्यपि पुसि हेतुरनुवाद्येनैव रूपेण निर्दिश्यमान प्रथमान्त एव निर्देश्य -अत्र धूम इति । न तु धूमा- न च तथाविध प्रत्यपि प्रतिज्ञा प्रयोज्या अन्यथा क एनामसाधनाङ्ग ब्रूयात् । साधनाङ्गत्वे च शतमुखी बाधा वादन्यायस्यापद्येत । ईदृशस्तु प्रयोग करणीय –यत्र धूमस्तत्र सर्वत्र वह्निर्यथा महानसे, धूमश्चात्रेति । स्वभावानुपलब्ध्योरिव कार्यहेतोरपि कस्माल्लक्षणमाचार्येण न प्रणीतमित्याशङ्कामपाकुर्वनाह- कार्येति । लोके व्यवहतरि जने। प्रतीतः प्रसिद्ध । इतिहतो । नोक्तमाचार्येणेति शेप । अयमभिप्राय – अनुपलब्धो खल बहवो विप्रतिपन्ना । उपलब्ध्यभावमात्रमनुपलब्धि- मीश्वरसेनो मन्यते । कुमारिलस्तु वस्त्वन्तरस्यैक्ज्ञानससगितामनपेक्ष्यवान्यमात्रस्य ज्ञानमनुप- लब्धिमभावप्रमाणतया वर्णयति । तथा, विवक्षितज्ञानानाधारतालक्षणमात्मनोअरिणाम स्वापा- दिसाधारणम[44b]पि तथात्वेन वर्णयति । यदाह-"सात्मनोपरिणामो वा विज्ञान वाऽन्यवस्तुनि" श्लोकवा० अभाव० ११] इति । तथा स्वभावेपि हेतो बहवो विप्रतिपेदिरे। केचिदर्थान्तरापेक्षिण्यपि धर्मे स्वभाव हेतुमध्यवसिता । केचित्तु वस्तुनो धर्मविशेषमाथित स्वभावमिति । तद्विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ तयोर्लक्षणमाख्यातम् । अत्र तु कार्यस्वरूपे न केचिद् विप्रतिपद्यन्त इति नास्य लक्षणमुक्तमिति । कार्यकारणभावेन गम्यगमकभावे सर्वथा गम्यगमकभावप्रसङ्ग इत्यादिकायां विप्रतिपत्तावपि न कार्यस्य लक्षणे विप्रतिपत्तिः । तस्य गमावे। सा चान्यत्र निराकृतास्त्रापि प्राज्ञ स्वयमभ्यूह्या प्राज्ञजनाधि. कारेणास्य प्रारम्भादिति ।। किन्तहि? सम्प्रति विरूपाणि च त्रीण्येवेत्यसहमान प्राहनन्विति। नन प्रश्न । अयशब्दो यदिशन्दस्यायें । प्रकारस्य स्वरूपस्य भेराद् विशेषात् भेदो नानात्वम् । एवमभ्युपगमे सति । एकस्पत्पभिन्नस्य । अभिनत्वञ्चास्वभावहेतुत्वव्यावृत्ते सर्वत्र भावात् । . लिङ्गमयुक्तम् BCDP H E N ·. २१९ ] हेतुनियामकनिरूपणम। १०९ तदयमथ -हेतु साध्यसिद्धयथत्वात साध्यागम, साध्य प्रधानम । अतश्च साध्योप. करणस्प हेतो प्रधानसाध्यभेदाढ़ेदः, न 'स्वरूपभदात। साध्यश्च कश्चिद्विधि, कश्चित प्रतिषध । विधिप्रतिषेधयोश्च परस्परपरिहारेणावस्थानात तयोर्हेत भिनौ । विधिरपि कश्चिद्धेतोभिन्न कश्चिदभिन्न । भदाभेदयोरप्य योग्यत्यागनात्मस्थितेभिन्नौ हेतू । साध्यस्य परस्परविरोधात् हेतवो' भिन्ना न तु स्वत एवेति ॥ कस्मात पुनस्त्रयाणा हेतुत्वम, कस्माच्चा यषामहेतुत्वमित्याशक्य यथा त्रयाणामेव हेतुत्वमन्येषां चाहेतुत्व तदुभय दशयितुमाह- स्वभावप्रतिवन्धे हि सत्यर्थोऽर्थ गमयेत् ॥१६॥ तत अनन्तप्रकारत्वादिति ब्रुवतोऽय भाव —सविशषणनिविंशपणव्यतिरिक्ताव्यतिरिक्त विशपणत्वादिभदेनानन्तस्वभावत्वादिति । गमकाविति विवृण्वन साधयत इति साधनाविति कतरि ल्युट दशयति । अत्र च वस्तुन साधनावेवेत्यवधारणीय न तु वस्तुन एवेति । इतर व्यवच्छदस्यापि ताभ्या साधनात । प्रतिपत्त्रध्यवसायानुरोधात्तु विधिसाधनत्वमनयोरुच्यते । प्रतिपधस्य हेतुरेवेत्यवधारणीयम। न त्वयमेवेति । पूर्वाभ्यामपि सामर्थ्यात्प्रतिषधस्य साधनात । ननु न दृश्यानुपलम्भनाभाव साध्यते तस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । किन्तु व्यवहार । तत्कथ प्रतिपधोऽनुपलम्भसाध्य ? अथाभावघ्यवहार प्रतिषध उच्यते । तहि व्यापकानु पलम्भादिना व्याप्याद्यभावे साध्ये केनाभाव साधित । तत किमत्र प्रतिपधशब्देन प्रतिपत्तव्यमित्याशडक्माह-प्रतिषध इति । इति प्रतिपधशब्द प्रत्यवमृशति । तन प्रतिषध इत्यनन शब्देनाभावोऽभावव्यवहारश्चोक्तो द्रष्टव्य इत्यथ । एकस्य प्रतिष घन इति मुख्यया वत्त्या सडग्रहोऽन्यस्य प्रतिषधाश्रयतया गोण्या वृत्त्यति भाव । नास्तीति ज्ञान नास्तीत्यभिधान नि शङ्कास्त्र गमनागमनलक्षणा प्रवृत्तिव्यवहार । स च हठात्प्रवत्तयितु न शक्यत इति तद्योग्यतैव साध्यति द्रष्टव्यम। एव तु स्वभावहेतावन्तर्भावेऽप्यनुपलम्भस्य तत पृथककरण प्रतिपत्त्रध्यवसायवशादित्यवसेयम् । ननु विधिप्रतिपधसाधनत्वेऽप्यमीपा त्रिरूपत्वमविशिष्टम। तत्त्वादेव चाभदश्वोदित । तत्कथमिदमुत्तर पूर्वपक्षमतिवत्ततामित्याशडक्याह-तदयमिति । यस्मादिदमुत्तरीकृतमाचार्येण यथाश्रुति च पूवपक्ष नातिकामति तत्तस्मादयमों वाक्यस्याय तात्पर्याथ इत्यथ । एतमेवाथ हेतुरित्यादिना न तु स्वत एवेत्यतेन ग्रन्थन प्रतिपादयति ॥ अथ कथमन्योऽर्थोऽन्यमथ न व्यभिचरति यनंते त्यो हेतव ? य[45a]था चामीषा स्वसाध्यसाधनाद गमक्त्व तथाऽन्यपामप्यकायस्वभावानुपलम्भात्मना कि न भवतीति मवान प्रश्ननोपक्रमते-कस्मादिति । कस्मादिति सामान्यतो हेतु पृच्छति पुनरिति विशषत । प्रयाणामनुपरुध्यादीनाम् । च पूर्वनिमित्तापेक्षया निमित्तान्तरसमुच्चयाथ । अयषाम- नीदृशात्मना सयोग्यादीनाम् । परस्परं परि BD हेतवोऽपि भिन्ना B १ २ स्वरूपात् C ·द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेदः । [२१९ स्वभावप्रतिबन्ध इति । स्वभावेन प्रतिबन्ध 'स्वभावप्रतिबन्ध । "साधन कृता" च्या० महा० २ १ ३३] इति समास । स्वभावप्रतिबद्धत्व प्रतिबद्धस्वभावत्वमित्यर्थ । कारणे स्वभावे च साध्ये स्वभावेन प्रतिबन्ध कार्यस्वभावयोरविशिष्ट इत्येकेन समासेन द्वयोरपि साह । हिर्यस्मादर्थे। यस्मात् स्वभावप्रतिबन्धे सति साधनार्थ साध्यायं गमयेत्, तस्मात् प्रयाणा गमकत्वम्, अयेवामगमकत्वम ॥ स्मात् पुन स्वभावप्रतिबन्ध एव सति गम्यगमकभावो नान्यथेत्याह-- तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावात् ॥२०॥ तदप्रतिबद्धस्यति । तद्' इति स्वभाव उक्त । तेन स्वभावेन अप्रतिबद्ध -तदप्रति- बद्ध । यो यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्ध तस्य तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावात्। तस्याप्रतिबन्धविषयस्याव्यभिचार तदव्यभिचार, तस्य नियम तदव्यभिचारनियम, तस्याभावात्। तदयमर्थ-नहि यो यन्त्र स्वभावेन न प्रतिबद्धः, स तमप्रतिबन्धविषयमवश्यमेव न व्यभिचरतीति नास्ति तयोरव्यभिचारनियम-अविनाभावनियमः । अव्यभिचार- स्वभावेन स्वरूपेण। साधन कृता' [व्या० महा०२१३३] इति पाणिनीयभाष्यकारस्यद मूत्रम् । तेन "क्त्तृकरण कृता बहुलम् ' [पाणिनि २ १ ३२] इति सूत्रमपनीय गलेचोपक इत्यादिसिद्ध्यर्थं "साधन कृता इति सूत्र कृतम् । वार्तिकसूत्रिकाणा तु "तृतीया' [पाणिनि २१.३०] इति यागविभागात्समासोऽवसेय । अनन च तृतीयासमासेनैव कार्यस्वभावयो मग्रहादावृत्त्या पप्ठीसप्तमीसमासाभ्या कार्यस्वभावयो सग्रह इति यत्पूर्वयाख्यात तदपव्या- ख्यानमिति ख्यापितम् । समस्तस्य पदस्यार्थमाह-स्वभावेति । अनन प्रतिबन्धशब्देन प्रतिबद्धत्वमायत्तत्वमु. च्यत इति दर्शयति । अस्यवार्य स्पष्टयति । प्रतिबद्धेति । य स्वरूपेण क्वचिदायत्तस्तस्य स्वभावस्तत्र प्रतिबद्ध आयत्त इत्यर्थाभेदेन प्रतिवद्धस्वभावत्वमित्यर्थ इति स्पष्टीकृतम् । ननू पूर्वपामभिमतसमासव्यदासेन तृतीयाममास दर्शयता किंस्विदतिरायो लन्ध ? देवलमाहोपुरुपिका प्रकाशितत्याशय पूर्व वद्धिस्थमव स्फुटयितुमाह-कारण इति । कस्यासो "स्वभावप्रतिवन्ध इति नास्तिक 'स्वभावे स्वोत्पत्तो मत्या प्रतिबन्ध स्वभावस्य स्वसत्ताया प्रतिबन्ध ।-टि. लिनस्प-टि. . स्वमादेन अप्रतिवद्धस्य-टि. ..नियमाभाव-A PHE 'तस्याप्रतिपदविषयस्य A PH तस्य प्रति.N *अयमयं ABCD PHEN स्वभावन प्रति B तमप्रतिबनविप.APH ·तत्राय- ११२ द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [२.२१ सचेति । स च स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य साध्येऽर्थे । लिङ्ग परायत्तत्वात प्रतिबद्धम् । साध्यस्त्वर्थोऽपरायत्तत्वात् प्रतिबन्धविषयो न 'तु प्रतिबद्ध इत्यर्थ । मयं-तादात्म्यविशेषेपि यत् प्रतिबद्ध' तद् गमकम। यत् प्रतिबन्धविषय तद् गम्यम् । यस्य च धर्मस्य यो नियत स्वभाव स तत्प्रतिबद्ध । यया प्रयत्नानन्तरीयकत्वाख्योऽनित्यत्वे । यस्य तु स चान्यश्च स्वभाव स प्रतिबन्धविषय, न तु प्रतिबद्ध । ययानित्यत्वाख्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वाख्ये। निश्चयापेक्षो हि गम्यगमकभाव । प्रयत्नानन्तरीयक्त्वमेव चानित्यत्वस्वभाव निश्चितम् । अतस्तदेव अनित्यत्वे प्रतिबद्धम् । तस्मानियतविषय एव गम्यगमकभाव नान्ययेति॥ ननु भिनयार्गम्यगमकभावे लिङ्ग तदुत्पत्त्या परायत्तत्वात्प्रतिबद्धम् । साध्यस्त्वपरा यत्तत्वात्प्रतिबन्धविषय । तदाश्रयश्च साध्यसाधनभावनियम स्यात् । स्वभावयोस्तु तद्भावे हेतोस्तादात्म्यप्रतिवद्धत्वम् । तादात्म्य चोभयोरविशिष्टम् । तत प्रतिबद्धत्व प्रतिबन्ध- विषयत्व वा द्वयोरविशिष्टमायानि । तदाधयश्च नियत साध्यसाधनभाव प्रसक्त इत्याह- तत्रायमर्थ इति । न केवलमर्यान्तरत्व इत्यपिशब्द । यत्प्रतिबद्धमिति यत्साध्यप्रतिबद्धतया तदायत्ततया निश्चितमिति द्रष्टव्यम् । प्रतिबन्धविषयोऽपि तत्त्वेन निश्चितो द्रष्टव्य । ननु तादात्म्याविशेषादेकस्तत्र प्रतिवन्धविषयतया न तु प्रतिवद्धतयत्ययमेव विभाग" कुत इत्याह-यस्येति । यद्वा तादात्म्यानुभाविनि द्वये किन्तत्र प्रतिबद्ध यद् गमक किञ्च प्रति- वन्धविषयो यद् गम्यमित्यजानन्त प्रत्याह-पस्येति । चो हेतो द्वितीयपक्षेवधारण । यस्य धर्मस्य व्यावृत्तिकलितस्य यो नियत प्रतिनियत स एव स्वभावो न तदन्योऽपि । स इति यस्पति पठ्यन्तेनोक्त परामृप्ट । तदिति य इति प्रथमान्तेनोन प्रत्यवमृष्टस्तस्मिन् प्रतिबद्ध इति विग्रह । निश्चीयत इति शष । प्रकरणलभ्य वा। क पुनरीदृश इत्याह-ययेति । प्रयत्न पुरुपव्यापारस्तस्यानन्तरमव्यवधानम् । तत्र भव इति दिगादित्वाद् यत् । तन तस्य भावस्तत्त्वम् । तदारया नाम यस्य स तथा । प्रयत्नानन्तर्यकत्वस्थ ह्यनित्यत्वमेव स्वभावो न तु नित्यत्वमपि । ततोऽनित्यत्वे प्रतिबद्ध निश्चीयते । ईदृशस्य तावदिय गतिरन्यस्य तु का वातत्याह--पस्येति । धर्मस्येत्यनुवृत्तर्यस्यति घमस्य । सुविशिष्ट धर्म दर्शयति । स घ मोऽपि प्रयत्नानन्तर्याम्योऽग्यश्चासश्च (चा)- प्रयत्नानन्तरीयको वनकुसुमादिरपि । स प्रतिबन्धस्य साधनगतप्रतिबद्धत्वस्य विषयो गोचर । एतदेव व्यतिरेकमुखन द्रढयनि-न विति। पुनरये तुराब्द । कोऽसावीदृश इत्याह पनि । अनित्यत्वाश्य' प्रयलानन्तयंत्वायन प्रतिबद इनि योग्यम् । एवञ्चात्प्रितिबन्धविपये चेत्यब[46] निप्टने। एतच्चानित्यत्वस्य तदत स्वभावत्वेनानियनस्वभावत्वमनि यवसामान्या- भिप्रायेणोनम् । अन्यथा पगदिगतानित्यत्वस्य प्रयनानन्तरीयकत्वमन्नरेण कुनोत्रस्यानम् । यतान्यम्बमावतयारस्यानिपतत्व स्यादिति । स्वायें क्न् । नप्रतिर.ABD PH EN यनियन A B CDP. HE N. 'लिङ्गम-टि.

·२२१ ] प्रतिबन्धनिरूपणम् । नियमाच्च गम्यगमकभाव । न हि योग्यतया पदीपवत् परोक्षार्थप्रतिपत्तिनिमित्तमिष्ट लिङ्गम्, अपि त्वम्यभिचारित्वेन निश्चितम् । तत स्वभावप्रतिबन्धे 'सत्यविनामावित्व- निश्चय , ततो गम्यगमकभाव । तस्मात स्वभावप्रतिबन्धे सत्यर्थोऽयं गमयेनान्यति स्थितम॥ - ननु च परायत्तस्य प्रतिबन्धोपरायते । तदिह साध्यसाधनयो कस्य क्व प्रतिबन्ध इत्याह- स च प्रतिवन्धः साध्येथे लिङ्गस्य ॥२१॥ साधन प्रतिबन्ध इत्याकाइमायामाह-कार्यस्वभावयोस्तयोरेव प्रकृतत्वात् । अविशिष्ट साधारण । द्वयोरपि कार्यस्वभावयोरतिराये सद्धग्रह स्वीकार । अयमेवातिशय इति भाव । लक्षणोऽर्थ साध्यलक्षणमथ गमयेत् बोधयितु शक्नोति । यत एव तस्माद् अन्येषा तदव्यति रिक्तानम् । तेषा स्वभावप्रतिबन्धाभावात । तदभावश्च तेपा तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावात् । तदन्यस्य च सम्बन्धस्याभावात । तादात्म्यतदुत्पत्तिभावे च कार्यस्वभावयोरेवान्तरभाव इति भाव ॥ तदित्यादिना समास प्रदश्य तदप्रतिबद्धस्येति योजयता धर्मोत्तरेण मले तदप्रतिबद्ध स्येति पाठो दर्शित । दृश्यते च बहुशस्तदप्रतिबद्धस्वभावस्येति पाठ । तत्रापि पाठे तदप्रतिबद्ध साध्याप्रतिबद्ध स्वभाव स्वरूप यस्य लिङ्गस्यति विग्रह काय । प्रतिबन्ध प्रतिवद्धत्वमा यत्तत्व यत्साधनस्य, तस्य विषयोऽव्यभिचारस्तेन विनावितृत्वम् । तस्य नियमोऽवस्य श्य)-ता। मनु तदप्रतिबद्धत्वेऽपि अद्यतन आदित्यादयोऽस्तमयमप्रतिबन्धविषय न व्यभिचरतीत्या शङ्कयाह-तदयमर्य इति । यत एवमुक्तम्, तत्तस्मादय तात्पर्यार्थ । आदित्योदयोऽपि हि भविष्यति । न च तदहरस्तमय , महर्षिणाऽन्यन वा महधिना केनचित्तस्यास्तमयविबन्ध- सम्भवात् । तस्मादादित्यस्य तस्मादस्तमययोग्यतैव साध्या-अयमा दित्योदयोऽस्तमययोग्य उदयत्वात् । श्वस्तनोदयवदिति । सति चव स्वभावहेतुत्वमस्यायातमिति भाव । ननु चाव्यभिचारमात्रण प्रयोजनम तकि नियमेनत्याह-अव्यभिचारेति । चोऽव- धारणे हेतो वा । एतदेव कुत इत्याह-न होति । [45b] हिर्यस्मात् । प्रदीपो वैधयं- दृष्टान्त । अपि तु किन्त्वव्यभिचारित्वेन साध्यस्य प्रकृतत्वात साध्याविनाभावित्वेन निश्चितम् । नियमाभावे च कुतोऽव्यभिचारनिश्चय इत्यस्य तात्पर्य । निश्चीयता तदव्यभिचारोऽन्येषामपि प्रतिबन्धस्तु कस्मान्मग्यत इत्याह-तत इति । यतोऽवश्यमव्य- भिचारो निश्चेतव्यस्ततस्तस्मात् । अन्यथाऽव्यभिचार एव न शक्यते निश्चेतुमित्यर्थादनन दर्शितम । एतावताऽपि कय गमकत्वमित्याह-तत इति। ततो निश्चितादव्यभिचारा- ल्लिङ्गस्य गमकत्वे सिद्धे साध्यस्यापि गमक (गम्य)त्व सिद्धयतीति द्वयोरुपन्यास । मर्षमुपसहरन्नाह-तस्मादिति । अर्यो लिङ्गलक्षण, अर्थ लिङ्गिलक्षणम् ।। तत्तस्मादिहानुमानानुमेयचिन्ताया स्वभावप्रतिबधचिन्ताया वा। उक्त १ सत्यविनाभावनिश्चय । AP HEN ·- २.२३.] प्रतिबन्धनिरूपणम् । यदि समवायादिरल्य सम्बन्ध. प्रमाणबाधितो न भवेत् । न चासो न बाध्यते। तत्कुतोऽ- सावसमस्य निमित्त भवेदिति । समुदायार्थ व्याचप्टे-यो यत्स्वभाव इति । अप्रतिबद्धस्वभावत्वादिति मूलस्य भाव- प्रत्यय त्यक्त्वा विग्रहमाह-अप्रतिबद्ध इति । तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मादिति तु योज्यम् । अमुमेवार्थ यवीत्यादिना स्फुटयति । कस्मात्पुनरन्यतो निमित्ताप्न भवतीत्याह-प्रतिबद्धति । हिर्यस्मात् । प्रतिबद्धस्वभावत्वमेवान्यस्यान्यत्र भविष्यतीत्याह-न चेति । चोऽवधारणे हेतौ वा। अन्यस्य सम्बन्धस्याभावात्तादात्म्यतदुत्पत्यभावे चेति प्रकरणलभ्य कृत्वा न चान्य कश्चिदायत्तस्वभाव इत्युक्तम् । ननु चासत्यपि तादात्म्ये तदुत्पत्तौ चान्यवास्वभावेऽनुत्पादके चान्यत्प्रतिबद्ध यथा- आतपो वृक्षच्छायायाम् । तुलाया अर्वाग्भागनमनावनमन परभागोनमनावनमनयो । अग्भिाग परभागे। रसो रूपे। पाणि पादयो । अपतज्जलमाधारे । बलाका सलिले । नदीपूर उपरिवृत्ताया वृष्टी। चन्द्रोदय समुद्रवृद्धी कुमुदविकासे च। कृत्तिकोदयो रोहिण्युदये । पिपीलिकोत्सरण मत्स्यविकारश्च वृष्टौ। शरदि जलप्रसादोऽगस्त्योदये। विशिष्टो मेघो- [६]यो वर्षकर्मणि। अद्यादित्योदयोऽस्तमय श्वस्तनोदये च । कुष्माण्डगुडकोऽन्त स्थितबीजे । परिव्राजको दण्डे। सत्रस्तो नकुल सर्प। कियद् वा शक्यते निदर्शयितुम् ? एतावत्तूच्यते- यद् येनाविनाभूत दृश्यते तत्तत्र प्रतिबद्धम् । तस्य च लिङ्गम् । अत एव त्रीण्येव लिङ्गानीति सख्यानियमोऽप्ययुक्त । केवल लिङ्गस्य रूपाण्येव वक्तव्यानि । यद्दर्शनात् हेतुत्वमवसीयत इति । नेप दोष । अमीषा मध्ये येपा प्रतिबन्धोऽस्ति तेषा तादात्म्यतदुत्पत्त्योरन्यतर- सम्भवाद् , येषु च तदभावस्तेपामप्रतिबन्धादगमकत्वात् । तथाहि वृक्षस्य छायायामकसामग्र्य- धीनतयैव प्रतिबन्ध । ततस्तत्प्रतिपत्ति कार्यलिङ्गजव । छाया हि प्रतिभासमानरूपसस्था. नवती शैत्याद्यर्थक्रियाकारिणी वरत्वेव, न त्वेवालोकाभाव । सा च पूर्वस्मादालोकोपादानात् पूर्ववृक्षक्षणाद् वृक्षक्षणेन सार्धमुत्पद्यते । तथाऽर्वाग्भागनमनादनमने अपि तुलामा परभागो- प्रमनावनमनाभ्यमेव सम पुरुषप्रयत्नादेव तथाविधात्तदुपादानसह[47]कारिण उत्पद्यते । तयाग्भिागपरभागयोरसरूपयोरप्येक्सामग्यधीनतव । पाणिस्त्वप्रतिवद्ध एव, व्यङ्गस्यापि सम्भवात् । अव्यभिचारे चैक्ससर्गाधीनतंव निबन्धनम् । तादृश च जलमाधारस्य कार्यमेव, तादृशी च बलाका सलिलस्य । नदीपूरोऽपि तथाविध उपरिवृष्टे । दृश्यादृश्यसमुदायश्च यथायोग सर्वत्र धर्मी कर्तव्य । नदीपूरे चान्योऽपि प्रकारो वक्तु शक्य । नदी धर्मिणी । उपरिवृष्टिमद्देशसन्धित्वमस्या साध्यम् । तथाविधपूरत्वमार हेतु । एव चन्द्रो- दयसमुद्रवृद्धिकुमुदविकाशा (सा)नामप्येक्सामग्रयधीनतेव । एकस्मादेव महाभूतविशेषात् कालव्यवहारविषयादेतदुत्पादापेक्षिणरतेपामुत्पादात् । एव कृत्तिकोदयहेतु- महाभूतविशेष कालमशित स एव कतिपयकालव्यवधानेन रोहिण्युदयहेतुरिति तद्दर्शनाद् हेतोस्तजननयोग्यताधर्मोऽनुमीयते एव । तथा पिपीलिकोत्सरणस्य मत्स्यविकारस्य च यो हेतु स एव कतिपयकालव्यवधानेन वर्षकरणयोग्यस्तत पूर्ववद् हेतुधर्मानुमानम्, रूपरसयो- रिबक्सामग्र्यधीनतयैव वा तत्समकालिकवर्षणानुमानम् । तदा त्वश्रवणीयबहि स्थितशब्दगर्भ- ग्रहादिव्यवस्थितोऽनुमाता प्रत्येतव्य । तथा भरदादिजलप्रसादोऽगस्त्योदयस्य कार्यमेव। अथ जलप्रसाद दृष्ट्वोदेष्यतीत्यनुमीयते । तदा तस्मादेव महाभूतात्कालसज्ञिताज्जलप्रसाद । तथा य स ·द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [ २२४ भवतु नाम तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्ध । कार्यस्वभावयोरेव तु. गमकत्व कथमित्याह- ते च तादात्म्य-तदुत्पत्ती स्वभाव-कार्ययोरेवेति ताभ्यामेव वस्तुसिद्धिः ॥२४॥ ते चेति । इति तस्मादर्थे । यस्मात् स्वभावे कार्य एव च तादात्म्यतदुत्पत्ती स्थिते, तन्निबन्धनश्च गम्यगमकभावस्तस्मात् ताभ्यामेव कार्यस्वभावाभ्या वस्तुनो विधे' सिद्धि । अथ प्रतिषेधसिद्धिरदृश्यानुपलम्भादपि कस्मान्नेष्टेत्याह- प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धेः ॥२५॥ प्रतिषेधव्यवहारस्य सिद्धिर्यथोक्ता या दृश्यानुपलब्धिस्तत एव भवति यतस्तस्मा- दन्यतो नोक्ता ॥ ततस्तावत् कस्मावतीत्याह- सति वस्तुनि तस्या असंभवात् ॥२६॥ सति तस्मिन् प्रतिषेध्ये वस्तुनि, यस्माद् दृश्यानुपलब्धिनं सभवति तस्मात्-असभवात् तत प्रतिषेधसिद्धि च कतिपयकालव्यवधानेन तदुदयनिमित्तमिति पूर्ववद् हेतुधर्मानुमानम्। मेघस्यापि तथाविध- स्यात्यन्तायोग्यताव्यावृत्त्या दृष्टिकरणयोग्यताऽनुमेया। न तु भाविवर्ष व्यभिचारसम्भवात् । सा च स्वभावभूतवानुमीयत इति तादात्म्यमेव निबन्धनम् । आदित्योदयस्य तु प्रभावातिशय- वता पोग्यादिना विबन्धसम्भवात् नास्स्पेदाविनाभाव । अन्पथाद्य गर्दभदर्शनस्याप्यस्तमयश्व- स्तनोदययोस्तथात्व स्यात्। एव तु युक्तम्-अयमुदेता अस्तमयश्वस्तनोदययोग्य इति । तथा चोदयतथाविधयोग्यतयोस्तादात्म्यमेव निवन्धनम् । कुष्माण्डस्यापि बीजेनैकसामग्र्यधीनतंव। परिव्राजकनकुलो दण्डसर्पयोरप्रतिवद्धावेव। अन्यथापि सम्भवात् । क्यिद् वा शक्यते परि- एतावदुच्यते-असति तादात्म्ये तदुत्पत्तो वा क्स्पचित्ववचित्प्रतिबघे ताद्रूप्येण च गमक्त्वे सर्व सर्वत्र प्रतिबद्ध तद्गमक प्रसज्यतेति ॥ कार्यस्वभावयोरेव तु गमकत्व क्पमिति रावत पूर्वपक्षवादिनोऽयमाराप-तादात्म्य- तदुपत्ती एवान्यस्य भविष्यत , ततश्च गमक्त्वमिति । कार्यस्वभावयोरिति द्वयो[]च्चारणे चायं तस्य भावः-भवद्भिरेवानुपलम्भोनयोरन्त विन इति ॥ नुपलब्धिरित्युक्ते कुतोस्य पूर्वपक्षस्योत्यानम् ? सत्यमेनन्, केवल तदेवा' मित्यस्था अप्यनुपर[47b]ग्ध हत्तुंम् । 3 साध्यस्य--टि. तस्माममवात् C २.सिदिपपोता.E बरसष्टम्-म० अदृश्यानुपलब्धे--टि.

·२२७ ] दृश्यानुपलब्धेरेव प्रतिपधसिद्धि । अय तत एव कस्मादित्याह- अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभाववि प्रकृष्टेष्वर्थेष्वात्मप्रत्यक्ष निवृत्तेरभारनिश्चयाभारत् ॥२७॥ अन्यथा चेति । सति वस्तुनि तस्या अदृश्यानुपलब्धे सभवादित्यन्यथाशब्दार्थ एतस्मात् कारणात् नान्यस्या' अनुपलब्धे प्रतिषेधसिद्धि । कुत एतत्-सत्यपि वस्तुनि तस्या सभव इत्याह -अनुपलब्धिलक्षप्राप्तेग्वित्यादि इह प्रत्ययान्तरसाफल्यात् स्वभावविशेषाच्चोपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थ' उक्त । द्वयोरेकक स्याप्यभावेऽनुपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थ' उच्यते । तदिहानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्विति प्रत्ययान्तरवकल्पवन्त उक्ता । देशकालस्वभाव विप्रकृष्टप्विति स्वभावविशेषरहिता उपता । देशश्च कालश्च स्वभावश्च तैविप्रकृष्टा इति विग्रह । तेष्वभावनिश्चयस्याभावात् । सत्यपि वस्तुनि "तस्या भाव इष्ट । कस्मानिश्चयाभाव इत्याह--तेषु प्रतिपत्तुरात्मनो यत प्रत्यक्ष तस्य निवृत्री कारणात् निश्चयाभाव । यस्मादनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्यात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभावनिश्चयाभाव , तस्मात् सत्यपि वस्तुनि आत्मप्रत्यक्षनिवृत्तिलक्षणाया अदृश्यानुपलब्धे सभव । ततो पयोक्ताया एव प्रतिषेधसिद्धि ॥ प्रतिपेघसम्भवादित्यभिप्रायेण पूर्वपक्षप्रवृत्तरदोष एष । प्रतिषेधशब्देन व्यवहारोऽभिप्रत इति प्रतिषेधव्यवहार इति विवृतम् । मूले त्वपिशब्द साध्यान्तरसमुच्चये। काऽसौ यथोक्ते त्याह-येति। मूलसामर्थ्यस्थितमभिव्यनक्ति-तस्मादन्यतोऽदृश्यानुपलब्ध!क्ता प्रतिषेधसिद्धिरिति प्रकृतेन सम्बध ॥ यद्यदृश्यानुपलब्धेर्न भवति तदाऽनुपलब्धित्वाविशपे विवक्षिताया अपि मा भूदित्यभि- प्रेत्याह-ततस्तावदिति । तस्मादसम्भवात् कारणात्तत इति तत एव दृश्यानुपलब्धरिति विवक्षितमितरथाऽयस्या अपि प्रतिषेधसिद्धिकथनप्रसङ्गात् ।। ननु ततोऽप्यस्त्य यतोऽपि। कय पुनस्तत एवेति नियमो लभ्यते इत्यभिप्रायवानाह--- अयशब्द प्रश्ने। अयथा चेत्युत्तर व्याचक्षाण इहवच्छद दशयति चशब्दञ्च यस्मादर्थे। दृश्यानुपलब्धैरक्तात्मकाराददृश्यानुपरुधरन्यप्रकारत्वमन्यथात्व विवक्षितमाचा अयेति । . २ © 244THỰo-B P H E N अदृश्यानुपलब्धे-टि. ३ प्राप्तार्थ उक्त A B P H प्राप्तेऽर्थे C ४ द्वयोरेकस्याप्य B द्वयोरेकैकस्याभावे-C । प्राप्तेऽर्थे उच्यते-C ६ स्वभावविशेपविप्रकृष्टा AP HE N स्वभावविप्रकृष्टा-C अदृश्यानुपलब्धे -टि.। तस्याभाव P H E.N ·११८ द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [२. २८ अधेय दृश्यानुपलब्यि कस्मिन् काले प्रमाणम्, स्विभावा, दिव्यापारा घेत्याह-- अमूढस्मृतिसंस्कारस्यातीतस्प वर्तमानस्य च प्रतिपत्तप्रत्यक्षस्य 'निवृत्तिर- भानव्यवहारप्रवर्तनी ॥२८॥ अमूढेत्यादि । प्रतिपत्तु प्रत्यक्षो घटाविरपं, तस्य निवृत्तिरनपलपि तदभावस्व- भावेति यावत् । अत एवाभावो न साध्य स्वभावानुपलब्धे , सिद्धत्वात् । 'अविद्यमानोऽपि 'च घटादिरेकज्ञानससगिणि भूतले भासमाने समप्रसामग्रीको ज्ञायमानो दृश्यतया सभावि. तत्वात् प्रत्यक्ष उक्त । अत एकज्ञानससी दृश्यमानोऽयरतज्ज्ञान व प्रत्यक्षनिवृत्तिएच्यते । ततो हि दृश्यमानादर्यात् तदुश्च समप्रदर्शनसामग्रीकत्वेन प्रत्यक्षतया सभावितस्य निवृत्ति- रवसीयते । तस्मादथं ज्ञाने एव प्रत्यक्षस्य घटस्याभाव उच्यते । न तु निवृत्तिमात्रमि- हाभावः, निवृत्तिमात्राद् दृश्यनिवृत्त्यनिश्चयात । यस्येति दर्शयन्नाह-सतीति । एतस्मात्मति वस्तुनि तत्सम्भवात् । मूले त्वन्यथाचानुपलब्धि लक्षणप्राप्तेष्वित्येकवाक्यतयवार्थ. सगच्छते। नाप्यशब्दार्थव्याख्या, नाप्युत्तरपदव्याख्याने पूर्व- पक्षवचना(न)प्रयास कश्चित् । तया तु न प्रकान्त धर्मोतरेणेति किमत्र कुर्म ? कुत एतदिति सामान्येनोक्त्वा विदोपनिष्ठ करोति सत्यपीति । एतच्च विग्रह इत्यन्त सुगमम् । तेप्वनुप- लब्धिलक्षणप्राप्तेष्वभावनिश्चयाभावात् । सत्यपि वस्तुनि तस्या अनुपलब्धेर्भाव इष्ट । अननंतदाह–नास्माकमत्र प्रमाणमस्ति यत्सत्येव वस्तुनि सा भवतीति। किन्तु तस्या सत्यामपि यस्मात्प्रत्ययो दोलायते तस्मादेवमुच्यत इति । सम्प्रति निश्चयाभावस्यावधि पर्येषमाण माह-कस्मात्सकाशादिति । परप्रत्यक्ष निवृत्तेरशक्यनिश्चयत्वे तनिवृत्त्यर्थमात्मवत्पक्षग्रहणम् । ननु यद्ययमपादानप्रश्नो न तु हेतु- प्रश्नस्तदा कथमिदमाह--तस्य निवृत्ते कारणानिश्चयाभाव इति चेत् । न। अन्यार्थत्वात् कारणशब्दस्य । निश्चयाभावस्य शाब्देन न्यायेन जायमानस्यैषा प्रकृति कारणम् । “जनिकर्तु प्रकृति ' [पाणिनि १४३०] इत्यनेन लब्धापादानसज्ञकादस्मादित्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । अन्यथा स्वसमजस स्यात् । यस्मादित्यादिनोक्तमर्थमुपसहरति । एतच्च प्रतिषेधसिद्धिरित्येतदन्त सुगमम् ॥ सम्प्रत्यनुपलब्धेरनुमानज्ञानहेतुत्वात् प्रामाण्य स्वभावविशेपो व्यापारश्चोक्तोऽपि कालपुरुषविशेषपरिग्रहेण वक्तुम्-अर्थत्यादिना प्रश्नपूर्वमुपक्रमते । अपशब्द आरम्भे पूर्ववत् । २ 'निवृत्तिरनुपलब्धिरभाव० C D हारसाधनी BCDP HEN 'अमूढेति A PE नास्ति H N ४ यथा च प्रतिपत्तृपत्यक्षनिवृत्तिरनुपलब्धि प्रदेशस्तज्ज्ञान चोच्यते तथा अविद्यमा- नोपीत्यादिना दर्शयति-टि. मानोपि घटा.C गिणि भास. AE P. दृश्यमानतया B DH N 'ससर्गात् B ७ ·२.२८ ] दृश्यानुपलब्धिनिरूपणम् । नन च दृश्यनिवृत्तिरवसीयते दृश्यानुपलम्भात् । सस्यमेवैतत् । केवलमेकज्ञान- ससगिणि दृश्यमाने घटो यदि भवेद् दृश्य एव भवेदिति दृश्यः सभावित । 'ततो दृश्यान- पलब्धिनिश्चिता। 'दृश्यानुपलब्धिनिश्चयसामदेिव च दृश्याभावो निश्चित । यदि हि दृश्यस्तत्र भवेद् दृश्यानुपलम्भो न भवेत् । अतो दृश्यानुपलम्भनिश्चयाद् दृश्याभावः सामदिवसित , न व्यवहृत इति दृश्यानुपलम्भन व्यवहर्तव्य । तस्मादर्थान्तरम्-एकज्ञानससगि दृश्यमानम्, तज्ज्ञान च प्रत्यक्षनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात प्रत्यक्षनिवृत्तिरुक्त द्रष्टव्यम् । प्रत्यक्ष ? प्रत्यक्षपरिच्छेद्यत्वात् प्रत्यक्षो घटादि । निवृत्तिशब्देनाचार्यस्यानुपलब्धिर्विवक्षितेति दर्शयति तस्य निवृत्तिरनुपलब्धिरिति। अनुपलब्धिशब्देनापि विवक्षितकर्तृकर्मधर्मोपलब्धि- पर्युदासेनान्यदेकज्ञानससगि वस्तु तज्ज्ञान च विवक्षितम्। [48a] एतदेव स्पष्टयति तवभाव. स्वभावेति यावदिति। तस्य प्रतिषेध्यस्य घटादेरभावो विशिष्टो भावस्तत्स्वभावा। तदभा- वस्वभावशब्देन यावानर्थ उक्तस्तदनुपलब्धिशब्देनापीति इति यावदित्यस्यार्थ । यतोऽन्यो- पलब्धिरेव तदनुपलब्धि । संव च तदभावो नात्योऽत एवास्मादेव कारणादभावो घटादेर्न साध्य । कुतो न साध्य इत्याह-स्वभावानुपलब्धलिङ्गात् । कुतो न साध्य इत्याह- सिद्धत्वात् निश्चितत्वात् घटाभावस्येति प्रकरणात् । एव मन्यते तदेवज्ञानससगि वस्तु तज्ज्ञान च घटाद्यनुपलब्धिस्तदभावश्च । तच्चेन्द्रियजेन प्रत्यक्षेण स्वसंवेदनेन च सिद्धमिति न लिङ्गादभाव साध्यत इति । नन्वविद्यमानो घटादि कथ अय प्रत्यक्ष कथ तदनुपलब्धिरुच्यत इत्याह-अविद्यमानोऽपि चेति । न केवल विद्यमान प्रत्यक्ष उच्यते इत्यपि शब्द । [समप्रा समस्ता सामग्री] कारणक्लापो यस्येति विग्रह । "शेषाद्विभाषा" [पाणिनि ५ ४ १५४} इति कप् । “न कपि [पाणिनि ७४ १४] इति ह्रस्वत्व- प्रतिषेध । शायमानो निश्चीयमानो [घटादिरेकज्ञान] ससगिणि प्रा ...... तदुपलब्धेरेवेत्यव- धारणीयम् । प्रत्यक्षनिवृत्तिर्घटाद्यनुपलब्धि । कस्मातु द्वय तथोच्यत इत्याह ततो होति । हीति यस्मात् । यस्मादमू एव दृश्यघटादितुच्छरूपनिवृत्यवसेयहेतू तस्मात् कारणात् । अर्थ एकज्ञानससर्गिवस्त्वन्तरम्, ज्ञान च तस्यैव । एतदेव व्यतिरेकमुखेण द्रढयति-न स्विति । निवृत्तिमात्रमुपलब्ध्यभावमात्रम् । तस्य तथात्वे को दोप इत्याह-निवृत्तिमात्रादिति । दृश्यनिवृत्यनिश्चपाद् दृश्याभावानिश्चयात् । इह निवृत्तिमात्रस्य प्रसज्यप्रतिपधात्मनो निश्चेतुमशक्यत्वान्न हेतुत्व युज्यत इति धर्मोत्तरस्याशयो निवृत्तिमात्राद् दृश्यनिवृत्त्यनिश्च याविति, ध्रुवत । पूर्वपक्षवादिना त्वेव ज्ञातम्-नित्तिमात्रानिविशपणादयमेव प्रतिषे- धति । तदहं सविशेषण निवृत्तिमात्रमेव दर्शयामीति प्रमोदमान आह-नन चेति । वृश्यनिवृत्तिर्दृश्याभाव । दृश्यानुपलम्भादित्यत्रानुपलम्भशब्देनोपलम्भाभावमात्र विवक्षित. मितरया पूर्वपक्षवादिन प्रकृत हीयत । अनेन सविशषणमेवोपलम्भाभावमात्र प्रसज्यप्रति- 'विविक्तप्रदेशज्ञानात् ०-टि. दृश्यानुपलम्भनिश्च CD . ०देव दृश्या० E. • अमुमेवाथं व्यतिरेकमुखेन भावयति-टि. न तु व्यव० APHEN अस्पष्टम्स. २ .

·१२० द्वितीय स्वानुमानपरिच्छेद । [२ २८० या' चैकज्ञानसंसगिणि प्रत्यक्षे घटस्य प्रत्यक्षत्वमारोपितम् असतोऽपि, तया तस्मिमेक- शानससगिण्यतीते चामूढस्मृतिसस्कारे, वर्तमाने च घटस्प तत्तपमारोपितमसत इति द्रष्टव्यम् । अनेन च दृश्यानुपलब्धि प्रत्यक्षघटनिवृत्तिस्वभावोक्ता । साप सिद्धा। तेन नघटाभाव साध्य , अपितु अभावम्यवहार इत्युक्तम् । ७ पेघरूप लिङ्गमस्तु, न तु नन पर्युदासवृत्या तदेवज्ञानससगि वस्तु, तज्ज्ञान चेति पूर्वपक्षवादी दर्शयति । सत्यमित्यादिना प्रतिविपत्ते । किन्त्वेकज्ञानससगिणि भूतलादी दृश्यमाने सति दृश्य सम्भावित आरोपित स प्रतिपेध्य इति प्रकरणात् । ततो दृश्यत्वसमारोपात् दृश्यान पलग्घिश्यज्ञानाभावस्तुच्छरूपो व्यवहत्तव्यमात्र निश्चिता भवति । निश्चीयतामुपलब्ध्य- भावो ज्ञेयामावस्तावन निश्चित इति तनिश्चयाय निवृत्तिमात्र व्यापरिप्यत इत्याह-दृश्येति । दृश्यज्ञानाभावनिश्चयसामर्थ्यादन्ययाऽनु[48b]पपत्ते । पो हेतो। दृश्यस्य ज्ञेपस्याभावो व्यवहर्तव्यकरूप । सामथ्र्यमेव यदीत्यादिना दर्शयति । हियस्मादर्थे । दृश्यानुपलम्भ इति दृश्योपलम्भाभाव इत्यथं । अतोऽस्माद् दश्यानुपलम्भनिश्चयात् । दृश्यस्य शेयस्याभाव उक्ता. सामदिवसित । दृश्योपलम्भाभावनिश्चयस्त्वेकज्ञानससर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भेनेति द्रष्टव्यम् । मनु यदि ज्ञयाभावोऽप्यवसितस्तहि कप लिङ्गेन साध्यत इत्याह--न व्यवहृत इति । अदृष्टानामपि सत्त्वदाडकया न प्रत्यक्ष व्यवहारयितु शक्नोतीति भाव । केन तहि व्यवह्रियत इत्याह-इश्यानुपलम्भेन लिङ्गभूतेन । ""भावव्यवहार एव... ...... • ज्ञान चेति । चकारस्तुल्यकक्षता दर्शयति। द्वयोश्च निवृत्तिनिश्चयहेतुत्वम् , ज्ञानमन्तरेण–'यस्मादय केवल प्रदेशस्तस्मात् घटादिर्नास्ति'- इत्यध्यवसातुमशक्यत्वात्, तथा विषयमन्तरेण-'यस्मात्केवलप्रदेशापरोक्षीकरण तस्मात् तज्ज्ञान नास्ति' इति निश्चेतुमशक्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । प्रत्यक्षस्य घटादेनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यक्ष निवृत्ति ननु च प्रतिपेध्यस्य घटादेरसतोऽपि तथाऽस्तु प्रत्यक्षत्वम् । यत्पुनस्तत्र नासीदेव तस्य कथमतीतत्वम्, यच्च तत्र नास्त्येव तस्य कथ वर्तमानत्वम् , कथ च तत्रानुपलब्धेापार इत्याशङ्कामपाकुर्वनाह–पयेति। यन प्रकारेण घटो यदि भवेद् दृश्य एव भवेदित्येव रूपेण । चो हेतौ । तस्मिन्नेकज्ञानससगिण्यतीतेऽमूढस्मृतिसस्कारे । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । वर्तमान च। समुच्चय चकार । तया तेन प्रकारेण-यदि तत्र पूर्व घट स्थितो यदि स्यात् , उपलब्धः स्यात्, न चोपलभ्यत इत्यवमात्मना घटस्यारोपात् प्रत्यक्षस्य तदानीमसतस्त दूपमतीतत्व वर्तमानत्वचारोपितमारोपसिद्धम् इतिरेव द्रष्टव्याकार दर्शयति । द्रष्टव्यम् ज्ञातव्यमिति योजनीयमिदम् । प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्यैतद् व्याख्याय अतीतस्य वर्तमानस्यैतद् विशेषणद्वय व्याचष्टे-टि. २ तीते वर्तमाने चामूढस्मृतिसस्कारे च घट• A B C D PH N तद्रूप A B P HE N ४ अतीतादि-टि. । अनेन दश्या-A B P HEN अस्पष्टम्-स० १ 3 ६ तेन घटा ७ ·. २.२८.] दश्यानुपलब्धिनिरूपणम् । 'अमूढोऽभ्रष्टो दर्शनाहित. स्मृतिजननरूप. सस्कारो यस्मिन् घटादौ स तथोक्तः । तस्य अतीतस्य प्रतिपत्तप्रत्यक्षस्येति सम्बन्ध । वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति सम्बन्धः । अमूढस्मृतिसस्कारग्रहण तु न वर्तमानविशेषणम् । यस्मादतीते घटविविक्तप्रदेशदर्शने स्मृति- संस्कारो मूढो दृश्यघटानुपलम्भे दृश्ये च घटे मूढो भवति । वर्तमाने तु घटरहितप्रदेशदर्शने न स्मृतिसंस्कारमोहः । अत एव न घटाभावे, नापि घटानुपलम्भे मोहः । तस्मान वर्तमाननिषेध्य- विशेषणममूढस्मृतिसस्कारग्रहणम्, स्मृतिसंस्कारव्यभिचाराभावाद् धर्तमानस्यार्थस्य । अत एव वर्तमानस्य चेति चशब्दः कृतः, विशेषणरहितस्य वर्तमानस्य विशेषणवतातीतेन समुच्चयो यथा विज्ञायतेति। सदयमर्थः-अतीतोऽनुपलम्भ स्फुट स्मर्यमाण प्रमाणम्, वर्तमानश्च । ततो 'नासीदिह घटः, अनुपलब्धत्वात्',–'नास्ति अनुपलभ्यमानत्वात्' इति शक्य ज्ञातुम् । न तु 'न भविष्यत्यत्र घटः, "अनुपलप्स्यमानत्वात्' इति 'शक्य ज्ञातुम् । अनागताया अनुपलब्धः सत्त्वसंदेहादिति कालविशेषोऽनुपलब्धेाख्यात । ननु दश्यानुपलब्धि कस्मिन् काले प्रमाण किं स्वभावा किंव्यापारा चेति त्रितयं पृष्ट आचार्यस्तत्रानेन किमाख्यातमाचार्येणेत्याशङ्कामपाकुर्वन्नाह-अनैति । अनेन प्रतिपत्तृप्रत्य- क्षस्य निवृत्तिरिति वचनेन । चोऽधारणे । स्वभावस्य (भावे)त्यस्यानन्तर द्रष्टव्य । प्रत्यक्षस्य घटस्य । प्रसज्यप्रतिषेधलक्षणनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यक्षघटनिवृत्ति प्रत्यक्षघटानुप- लब्धिर्ना पर्युदासवृत्त्या तदेकज्ञानमगि वस्तु तज्ज्ञान च द्वय स्वभावो रूप यस्या दृश्यानुपलब्धे सा तथोक्ता व्याख्यातेति शेष । ननु दृश्यानुपलब्धिरूप लिङ्गमस्तु पर्युदासरूपम्, साध्यस्तु प्रसज्यप्रतिपेघरूप किं न भवतीत्याह-सेति । चो यस्मात् । सा तथाविधाऽनुपलब्धि .. ...........उक्तमाचार्यण साभावव्यवहारप्रवर्तनीत्यनेन शब्देनेति भावः । धर्मोत्तरेण चात एव अभावो न साध्य इत्यनेन। घटविविक्तप्र[49a]देशदर्शनेनाहित आरोपित संस्कारो विशिष्टशक्तियुक्तविज्ञानामिका वासना, न तु पराभिमतो भावनाख्य । अनुरूपस्मरण जनयितुमनीशानो मूढ इति व्यपदिश्यते । दृश्यघटानुपलम्भे दृश्यस्य घटस्योपलब्ध्यभावे तुच्छरूपे । अत एव च दृश्य घटे। अमूढस्मृति- सस्कारग्रहणं कस्माप्न वर्तमानविशेषणमित्याह-वर्तमाने स्विति । तुरतीताद्वर्तमानस्य वधर्म्य- माह । अतो मोहाभावान्न घटाभावे व्यवहर्तव्यकरूपे । नापि घटानुपलम्भे घटोपलब्ध्यभावे तुच्छ. रूपे। प्रत्यक्षवदारोपाद् वर्तमानस्यार्थस्य घटादे । अत एव वर्तमानग्रहणस्य निवि- शेषणत्वादेव । पदाना प्रयोजन प्रतिपायेदानी सबन्धमर्थ च दर्शयति-टि. वर्तमाने च घट० A B.P.HEN. अतएव न घटानुपलम्भे नापि घटे मोह A C D P.HE N अत एव घटा- नुपलम्भे नापि घटे मोह-B विज्ञायेत । तदय० B ६ स्फुट B. P. H. E N अनुपलभ्यमानत्वात्~-A ' इति ज्ञातु शक्यम्-C . ३ ४ हणम् व्यभि. C ·१२० द्वितीय स्वार्यानुमानपरिच्छेद । [ २ २८ या चकज्ञानससगिणि प्रत्यक्षे घटस्य प्रत्यक्षत्वमारोपितम् असतोऽपि, तथा तस्मिन्नेक- शानसगिण्यतीते घामूढस्मृतिसस्कारे, वर्तमाने च घटस्य तत्तपमारोपितमसत इति द्रष्टव्यम् । अनेन च दृश्यानुपलब्धि प्रत्यक्षपटनिवृत्तिस्वभावोवता । सा च सिद्धा। तेन न घटाभाय साध्य , अपि तु अभावव्यवहार इत्युक्तम् । पेपरूप लिङ्गमस्तु, न तु नन पर्युदासवृत्त्या तदेकज्ञानससगि वस्तु, तज्ज्ञान चेति पूर्वपक्षवादी दर्शयति । सत्यमित्यादिना प्रतिविधते। किन्त्वेकज्ञानससपिणि भूतलादी दृश्यमाने सति दृश्य सम्भावित आरोपित स प्रतिषेध्य इति प्रकरणात् । ततो दृश्यत्वसमारोपात् दृश्यानु पलब्धिदृश्यज्ञानाभावस्तुच्छरूपो व्यवहत्तव्यमात्र निश्चिता भवति । निश्चीयतामुपलब्ध्य- भावो ज्ञेयाभावस्तादन निश्चित इति तनिश्चयाय निवृत्तिमात्र व्यापरिप्यत इत्याह-दृश्येति । दृश्यज्ञानाभावनिश्चयसामादन्यथाऽनु 48b]पपत्ते । घो हेतो। दृश्यस्य ज्ञेयस्याभावो व्यवहर्तव्यकरूप । सामध्यमेव यदीत्यादिना दर्शयति । हिर्यस्मादर्थे । वृश्यानुपलम्भ इति दृश्योपलम्भाभाव इत्यर्थ । अतोऽस्माद् दश्यानुपलम्भनिश्चयात् । दृश्यस्य नेपस्याभाव उक्ता. सामव्दवसित । दृश्योपलम्भाभावनिश्चयस्त्वेकज्ञानससगिवस्त्वन्तरोपलम्भेनैति द्रष्टव्यम् । ननु यदि ज्ञेयाभावोऽप्यवसितस्तहि कथ लिङ्गेन साध्यत इत्याह- व्यवहृत इति । अदृष्टानामपि सत्वशडकया न प्रत्यक्ष व्यवहारयितु शक्नोतीति भाव । केन तर्हि व्यवह्रियत इत्याह-इश्यानुपलम्भन लिङ्गभूतेन ! "ऽभावव्यवहार एव..." मान वेति । चकारस्तुल्यकक्षता दर्शयति। द्वयोश्च निवृत्तिनिश्चयहेतुत्वम् , ज्ञानमन्तरेण–'यस्मादय केवल प्रदेशस्तस्मात् घटादिर्नास्ति'- इत्यध्यवसातुमशक्यत्वात्, तथा विषयमन्तरेण-'यस्मात्केवलप्रदेशापरोक्षीकरण तस्मात् तज्ज्ञान नास्ति' इति निश्चेतुमशक्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । प्रत्यक्षस्य घटादेनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यक्ष- निवृत्ति ७ .. मनु च प्रतिषेध्यस्य घटादेरसतोऽपि तथाऽस्तु प्रत्यक्षत्वम् । यत्पुनस्तत्र नासीदेव तस्य कथमतीतत्वम्, यच्च तत्र नास्त्येव तस्य कथ वर्तमानत्वम् , कथ च तत्रानुपलब्धेापार इत्याशङ्कामपाकुर्वनाह—ययेति । यन प्रकारेण घटो यदि भवेद् दृश्य एव भवेदित्येव रूपेण । चो हेतौ। तस्मिन्नेकज्ञानससगिण्यतीतेऽमूढस्मृतिसस्कारे । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । वर्तमान च। समुच्चये चकार । तया तेन प्रकारेण-यदि तत्र पूर्व घट स्थितो यदि स्यात् , उपलब्ध स्यात्, न चोपलभ्यत इत्यवमात्मना घटस्पारोपात् प्रत्यक्षस्य तदानीमसतस्त दूपमतीतत्व वर्तमानत्वञ्चारोपितमारोपसिद्धम् इतिरेव द्रष्टव्याकार दर्शयति । द्रष्टव्यम् ज्ञातव्यमिति योजनीयमिदम् । प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्यैतद् व्याख्याय अतीतस्य वर्तमानस्यैतद् विशषणद्वय व्याचष्टे-टि २ ०तीते वर्तमाने चामूढस्मृतिसस्कारे च घट A B C D P H N तद्रूप A BP HEN ४ अतीतादि-टि. 1१ अनेन दश्या ABP HEN अस्पष्टम्-स० 3 ६ तेन घटा०B ·२. २९. ] दृश्यानुपलब्धिनिरूपणम् । १२३ किञ्च । वृश्यानुपलम्भनिश्चयकरणसामदेिव पूर्वोक्तया नीत्या प्रत्यक्षेणवाभावो निश्चित । केवलमदृष्टानामपि सत्वसंभवात्, सत्त्वशङ्कया न शक्नोत्यसत्त्वं' व्यवहर्तुम् । अतोऽनुपलम्भोभायर व्यवहारयति-'दृश्यो यतोऽनुपलब्ध , तस्मानास्ति' इति । अतो दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं कृतं प्रवर्तयति, न तु अकृतं करोती त्यभावनिश्चयोऽनुपलम्भात् प्रवृत्तोपि प्रत्यक्षेण कृतोऽनुपलम्भेन प्रतित उक्त इत्यभावव्यवहारप्रवर्तन्यनुपलब्धिः । कस्मात् पुनरतीते वर्तमाने चानुपलब्धिगंमिकेत्याह- तस्या एवाभावनिश्चयात् ॥२६॥ तस्या एव यथोक्तकालाया अनुपलब्धेरभावनिश्चयात् । अनागता हुनुपलब्धि स्वयमेव संदिग्धस्वभावा। तस्या असिद्धाया नाऽभावनिश्चयोऽपि त्वतीतवर्तमानाया इति ॥ कथ ननु यदि नास्तीत्येवमाकार ज्ञानमनुपलब्धेलिङ्गाद् भवति, कथ तहिं प्रत्यक्षावसितोऽभाव उक्त इत्याह-यद्यपि चेति निपातसमुदायो यद्यपिशब्दवद् विशेषाभिधाननिमित्ताभ्युपगमे वर्तते । अमावनिश्चयशब्दसामानाधिकरण्यादयमेवेति निर्देश । घशब्दो वक्तव्यमेतदित्यस्या- चैत्र वर्तते । अभावनिश्चयस्य तदा स्थैर्यलाभादनुपलम्भादेवेत्युक्त द्रष्टव्यम् । तथापीति लौक्किोक्तिरिय निगदाभिधानारम्भ। तस्माच्छब्देन यस्माच्छब्द आक्षिप्त । तेनायमर्थ । यस्मात्केवलप्रदेशग्नहणलक्षणव्यापारानुसारी घटो नास्तीत्यभावनिश्चय तस्मात्प्रत्यक्षकृत उच्यत इति शेप । कस्य व्यापारानुसारीत्याकाडक्षायामुक्तम्-प्रत्यक्षस्य प्रमाणविशेषस्येति । अथ स्याद्-यद्यय प्रत्यक्षकृतस्तदा प्रत्यक्षप्रवत्तितोपि । तत्कि दश्यानुपलम्भेन क्रियत इत्याशङ्कयाह-किञ्चेति वक्तव्यान्तरसमुच्चये। तद्विविक्तप्रदेशादिनाहिणा प्रत्यक्षेणवाभावो निषेध्याभाव. प्रसज्यप्रतिषेधात्मा निश्चित.। दृश्यस्यानुपलम्भ उपलम्माभावस्तु- च्छरूपस्तन्निश्चयकरणसामर्यादन्यथाऽनुपपत्ते । पूर्वोक्तया नीत्या युक्त्या यदि हि दृश्यस्तत्र भवेत्, दृश्यानुपलम्भो न भवेदित्येवमात्मिक्या । यदि प्रत्यक्षमित्य प्रतिषेध्याभाव निश्चाययति, व्यवहारयितुमपि शक्नोत्येवेत्याह-केवलं किन्तु न शक्नोति व्यवहर्तुमित्यन्तर्भूतणिजर्थत्वाग्नि- देशस्य व्यवहारयितुमित्यर्थ । कुतो न शक्नोतीत्याह-सत्त्वशति प्रतिषध्यसत्त्वस्य स्वरूपस्य सत्त्वशद्धया सन्देहेन हेतुना। नन्वदर्शनेऽपि कथ सन्देह इत्याह-अदृष्टेति । तेन प्रत्यक्षेणादृष्टानामपि पिशाचा- दीना सत्वस्य सद्भावस्य सम्भवात् सम्भाव्यमानत्वात् । नित्य शडक्यमानानुपलम्भन्यभि- चारो हमाव इति भाव । अत प्रत्यक्षस्य तवाशक्तत्वात् सापि कथ व्यवहारयतीत्याह- दृश्य इति । अतोऽस्मात्कारणात्कृत प्रत्यक्षेणेति प्रकरणात् । एतदेव व्यतिरेकमुखेण दृढयति-जस्विति । यस्मात् प्रत्यक्षव्यापारानुसार्यभावनिश्चय इतिस्तस्मात् । अभाव- शक्नोत्यभाव व्य. C १.लम्भो व्यव.A १ करोत्यभाव. C ४ व्हारे प्रयय॑नुपलब्धि C प्रवर्तन्युपल A प्रवतिन्युपल P H प्रवतिन्यनु० B.

·. १२२ द्वितीय स्वार्यानुमानपरिच्छेद । [२२८ व्यापार बशंशति । अभावस्य व्यवहार नास्ति' इस्पेयमार ज्ञानम्, दाम्वरचंद- माकार, निसा' गमनागमनलक्षणा च प्रवृति सापिरोऽभावप्पयहार। पटाभावे हि शाते निभाई गतुमागन्तुं च प्रवर्तते । सदेतस्प त्रिवियस्याप्यभावव्यवहारस्य दुस्पानुपलग्यि प्रवर्तनी सापनी प्रतिका। पापि घ 'नास्ति घट' इति ज्ञानमनपलम्पेरेव भवति, अपमेय पाभावनिश्चयः, सपापि पस्मात् प्रत्यक्षेण केवल प्रदेश उपलग्यस्तस्मात् 'इह घटो मास्ति' इत्येवं च प्रत्यक्षव्यापारमन सरत्यभावनिश्चय , तस्मात् प्रत्यक्षस्य केवलप्रदेशमहणव्यापारानुसायंभावनिश्चय प्रत्यक्षात । ननु पथा विकल्पेन विषयोत्रियमाणोजीतोऽनुपलम्भ प्रमाणमुध्यते तथा विपल्पस्या- व्याहतप्रसरत्वादनागतोऽप्यनुपलम्भो विषल्प्यमान कि न तयाप्रमाणमित्याह--सदयमिति । यस्मात्केवलप्रदेशादर्शनाहित सस्कारोऽतीते घटादावमूहो गृह्यते, वर्तमाने तु तस्मिन् स्मृति- संस्कारे मोहो न सम्भवत्येव तत्तस्मादय तात्पर्याप । अनुपलम्भनिश्चयहेतुत्वादनुपलम्भ केवलप्रदेशादि स्फुटो यथाऽसौ केवलोऽनुभूतस्तपा स्मृत्वा विषयीत्रियमाण प्रमाणम् , वर्त. मानश्च तादृगनुपलम्भ स्फुटोऽभ्रान्तेन ज्ञानेन गृह्यमाण इति द्रष्टव्यम् । यत ईशोग्नुपलम्भ प्रमाण ततस्तस्मात् । कुतो न शक्यते ज्ञातुमित्याह-अनागताया इति । तपात्वेन निश्चितो हि हेतुर्गमकोऽन्यथा सन्दिग्धासिद्धता हेतुदोष स्यादित्यभिप्राय । प्रत्यक्षनिवृत्तिशब्देन तावद् दृश्यानुपलब्धे स्वभावो दर्शितोऽमूत्यादिना तु किं दशितमिरयाह-कालेति । [इतिरेवमर्थे ते]- नैव फालविशेषोनुपलब्धेात्यात इति । कालविशेषोतीतो वर्तमानश्च प्याल्यात कथितोऽने. नेति शेष । एतच्चातीते वर्तमाने च कालेऽनुपलब्धे प्रामाण्याख्यानमस्योपलक्षण द्रष्टव्यम्, कार्यस्वभावहेत्वोरपि तयो कालयो प्रामाण्यात् । तपाह्यासीदत्र वह्निधूमस्योपलब्धत्वात् । अस्ति वह्निरिह धूमस्योपलभ्यमानत्वात् । तथाऽसीदिह पादप शिशपाया उपलब्धत्वात् । अस्तीह वृक्ष शिशपाया उपलभ्यमानत्वाद् इत्यपि भवत्येव । ननु दृश्यानुपलम्भे भवतु ज्ञानाभिधानलक्षणो व्यवहार । कायिकस्तु कथमित्याह-घटेति । हिर्यस्मात् । प्रवर्तत इति योग्यतयोच्यते । प्रवृत्तियोग्यस्तावद् भवतीति । अत एव चाभाव. योग्यता साध्योच्यते। तदेतस्येति लोकोक्तिरेपा। तच्चतच्चेति विग्रह कार्य । यद्वा यतोऽभाव- निश्चयोऽनुपलब्धिनिमित्तक्स्तत्तस्मात । अपिरतिशये । आस्तामेकस्य द्वयोर्वा प्रवत्तंनी, त्रिविधस्य यावत्प्रवर्तनीत्यर्थ । प्रवर्तनीत्यस्य द्वयमेतद् विवरण स्पष्टार्थ सापनी प्रतिके [49b]ति प्रवत्तयतीति प्रवर्तनीति योग्यतयोक्तम्। साभावत्रितयमभावव्यवहार प्रवर्तयितु योग्या तावन्मात्रनिमित्तकत्वात्तस्य । सत्यपिवं पुरुषस्तान् व्यवहारानाचरतु मा वा। अत एवाभावव्यवहारयोग्यता प्रदेशादे साध्यते दृश्यानुपलम्भेनेति परमार्थ । पनि शङ्कगमागमलक्ष० D B नि शङ्का गमनागमनयो(?)लक्ष. C. तदेदमस्य CD तदेवमेतस्य A P HEN तदेव तस्य-B प्यभावस्य व्यव.C ४'प्रवर्तनी' इति नास्ति A BCDP.HE N. ५ त्येव प्रत्य. C.

·२. २९ ] दृश्यानुपलब्धिनिरूपणम् । १२३ किञ्च । दृश्यानुपलम्भनिश्चयकरणसामदेिव पूर्वोक्रया नीत्या प्रत्यक्षेणयाभावो निश्चित । केवलमदृष्टानामपि सत्त्वसंभवात्, सत्त्वशङ्कया न शक्नोत्यसत्त्वं' व्यवहतम् । अतोऽनुपलम्भोऽभावर व्यवहारयति-'दृश्यो यतोऽनुपलब्ध , तस्मातास्ति' इति । अतो दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं कृतं प्रवर्तयति, न तु अकृतं करोती त्यभावनिश्चयोऽनुपलम्भात् प्रवृत्तोपि प्रत्यक्षेण कृतोऽनुपलम्भेन प्रवर्तित उक्त इत्यभावव्यवहारप्रवर्तन्यनुपलब्धिः ॥ कस्मात् पुनरतीते वर्तमाने चानुपलब्धिगंमिकेत्याह- तस्या एवाभावनिश्चयात् ॥२६॥ तस्या एव यथोक्तकालाया अनुपलब्धरभावनिश्चयात् । अनागता ह्यनुपलब्धि स्वयमेव सदिग्धस्वभावा। तस्या असिद्धाया नाऽभावनिश्चयोऽपि त्वतीतवर्तमानाया इति ॥ ? ननु यदि नास्तीत्येवमाकार ज्ञानमनुपलब्धेलिङ्गाद् भवति, कथ तर्हि प्रत्यक्षावसितोऽभाव उक्त इत्याह---यद्यपि चेति निपातसमुदायो यद्यपिशब्दवद् विशेषाभिधाननिमिताभ्युपगमे वत्तंते । अमावनिश्चयशब्दसामानाधिकरण्यादयमेवेति निर्देश । चशब्दो वक्तव्यमेतदित्यस्या- र्थेऽत्र वर्तते । अभावनिश्चयस्य तदा स्थैर्यलाभादनुपलम्भादेवेत्युक्त द्रष्टव्यम् । तथापीति लोकिकोक्तिरिय निगदाभिधानारम्भ। तस्माच्छब्देन यस्माच्छब्द आक्षिप्त । तेनायमर्थ. । यस्मात्केवलप्रदेशग्रहणलक्षणव्यापारानुसारी घटो नास्तीत्यभावनिश्चय तस्मात्प्रत्यक्षकृत उच्यत इति शेष । कस्य व्यापारानुसारीत्याकाडक्षायामुक्तम्-प्रत्यक्षस्य प्रमाणविशेषस्येति । अय स्याद्-यद्यय प्रत्यक्षकृतस्तदा प्रत्यक्षप्रवत्तितोपि । तत्कि दश्यानुपलम्भेन क्रियत इत्याशङ्कयाह-किञ्चेति वक्तव्यान्तरसमुच्चये। तद्विविक्तप्रदेशादिग्राहिणा प्रत्यक्षेणवाभायो निषेध्याभाव प्रसज्यप्रतिषेधात्मा निश्चितः। कथ दृश्यस्यानुपलम्भ उपलम्भाभावस्तु- च्छरूपस्तनिश्चयकरणसामर्यादन्यथाऽनुपपत्ते । पूर्वोक्तया नोत्या युक्त्या यदि हि दृश्यरतत्र भवेत्, दृश्यानुपलम्भो न भवेदित्येवमात्मिक्या । यदि प्रत्यक्षमित्थ प्रतिषेध्याभाव निश्चाययति, व्यवहारयितुमपि शक्नोत्यवेत्याह- केवल किन्तु न शक्नोति व्यवहर्तुमित्यन्तर्भूतणिजर्थत्वाग्नि देशस्य व्यवहारयितुमित्यर्थः । कुतो न शक्नोतीत्याह-सत्त्वशद्धयेति प्रतिषेध्यसत्त्वस्य स्वरूपस्य सत्त्वशङ्कया सन्देहेन हेतुना। मन्वदर्शनेऽपि कथ सन्देह इत्याह-अदृष्टेति । तेन प्रत्यक्षेणादृष्टानामपि पिशाचा. दीला सत्त्वस्प समावस्य सम्मान सम्भायमानत्वात् । नित्य शक्यमानानुपलम्भव्यभि- चारो ह्यभाव इति भाव. । मत प्रत्यक्षस्य तत्राशक्तत्वात् साऽपि कथ व्यवहारयतीत्याह- दृश्य इति । अतोऽस्मात्कारणात्कृत प्रत्यक्षेणेति प्रकरणात् । एतदेव व्यतिरेक मुखेण द्रढयति-न विति । यस्मात् प्रत्यक्षव्यापारानुसार्यभावनिश्चय इतिस्तस्मात् । अभाव- शक्नोत्यभावं व्य. C १ लम्भो व्यव.A । करोत्यभाव.C ४ हारे प्रयय॑नुपलब्धि C प्रवर्तन्यपल A प्रवर्तिन्युपल PH प्रवतिन्यन B.

·१२४ द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छद । [२३० सप्रत्यनुपलब्धे प्रकारभेदं दर्शयितुमाह- सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा ॥३०॥ सा च एपानुपलग्धि 'एकादशप्रकारा-एकादश प्रकारा अस्या इत्येकाव प्रकारा। कुत प्रकारभेद ? प्रयोगभदात । प्रयोग प्रयुक्ति शम्दस्याभिषाभ्यापार' उच्यते। शब्दो हि साक्षात क्वचिदर्थातराभिधायो', क्वचित प्रतिषेधान्तराभिषायी । सवत्रव तु दृश्यानुपलब्धिरशब्दोपात्तापि गम्यत इति वाचकव्यापारभवादनुपलम्भप्रकारभवो न तु स्वरूपभेदादिति यावत ॥ प्रकारभेदान आह- स्वभावानुपलब्धिर्यथा-नान धूम उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति ॥३१॥ निश्चयोऽनुपलम्भात प्रवृत्तोऽपि दृढीभूतोऽपि प्रत्यक्षेण केवलप्रदेशादिवेदिना सामर्थ्यात कृत उत्पादितो नुपलम्भन दृश्यानुपलम्भन प्रवत्तित साधित उक्त आचार्येणाभावव्यवहारप्रवत्तती त्यनन शब्नति बुद्धिस्थम । इतीत्यादिनोपसहार। इतिरेवमुक्तेन क्रमेणानुपलब्धिदृश्या नुपलब्धिस्तस्या एव प्रकृतत्वात। कस्मादित्यादिवत्तमानाया इत्यन्त सुगमम । अनागताया अप्यनुपलब्धरभावनिश्चय कस्मान्न भवतीत्याह-अनागतेति । हियस्मादर्थे । तस्या इति पञ्चम्यन्तमिदम । अयमेव च सामावसितो मौलो र्थोऽनागता हि] इत्यादिना धर्मोत्तरेण काडक्षोपशमाथ पुरस्तादुक्त । स्यादेत–प्रतिषेधसिद्धिरित्यादिना निश्चयाभावादि यन्तेन [50a] ग्रन्थनास्यायस्य गत वात्तस्या एवाभावनिश्चयादित्ययमाचायीयों ग्रन्थ पुनरुक्त इति । न पुनरुक्त। यतो यथा तीतेऽपि काले घटादेस्तत्कालवर्तिदृश्यानुपलब्धरतीताया स्मत्यारूढाया स्व(अ)भावनिश्चय स्तथाऽनागतेऽपि काले घटादेरभावनिश्चय किं न भवतीति केनापाकृत यनाय पुनरुक्त स्यादिति ।। सप्रति [अनुपलब्ध ] प्रकारस्य स्वरूपस्य भव नानात्व' प्रकारभदर द्रष्टव्यम । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चय । सेति मूलानुवाद । एषति तस्य व्याख्यानम । एकादशग्रहण चाचायस्योपलक्षणार्थ यथा प्रमाणवाति के पोडशप्रकारेति तु द्रष्टव्यम् । एतच्च कारणविरुद्धकार्योपलब्धिव्याख्यानानन्तर दायिष्यामः । विवक्षिता न्योपलम्भकरूपत्वाद दश्यानुपलब्ध, कथमय भद उपपद्यतेत्यभिप्रत्य पृच्छति कुत इति । ग्रहण घिरेकादा प्रकारा अस्या A PE 3 formato A B CDPHEN J गीतानिविरुद्धवहरभिधायी-टि. वृक्षाप्रद्य(')भावप्रतिषघाभिधायो-टि. ४ ५अस्पष्टम-स० ·२ ३२ ] अनुपलब्धिप्रकारनिरूपणम। १२५ स्वभावेत्यादि । प्रतिषेध्यस्य य स्वभावस्तस्यानुपलब्धियति । अत्रति धर्मी। न धूम इति साध्यम उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धरिति हेतु अय च हेतु पूर्ववदव्याख्येय ॥ प्रतिषेध्यस्य यत कार्य तस्यानुपलब्धिरुदाहिपते- कार्यानुपलब्धिर्यथा नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि सन्ति, धूमाभावादिति ॥३२॥ यति । इहेति धर्मों। अप्रतिबद्धम अनुपहत धूमजनन प्रति सामर्थ्य घेषां सायप्र तिबद्धसामर्थ्यानि न सतीति साध्यम् । धूमाभावादिति हेतु । प्रयोगभेदादित्याचाीयमुत्तरमनूद्य प्रयोगशब्द व्याचष्ट प्रयोग इति । प्रयुक्त्यथमाह-शब्देति । शब्दशब्देन प्रकरणाद वाचक शब्दो गृह्यते। अभिधा अथप्रकाशनम । तत्र व्यापारो व्यापूति प्रवृत्ति यदवाऽभिधा अथप्रकाशन तल्लक्षणो व्यापारस्तस्य प्रयोगस्य भदा भिद्यमानत्वादिति तु सुबोधत्वात धर्मोतरेण न व्याख्यातम् । ननु शब्दस्यवानुपलम्भवाचकस्यानुपलम्भ एव वाच्यस्तत्कय प्रयोगभदो यनानुपलम्भस्य प्रकारभद उच्यत इत्याह-शब्दो होति। हियस्मात । साक्षादव्यवधानन । क्वचिद् विरुद्धोपल म्भादौ । प्रतिपध्याच्छीतस्पर्शादरन्तिरमग्याद्यभिधत्त । क्वचिद व्यापकानुपलब्ध्यादी विवक्षितात शिशपादिप्रतिपधात्प्रतिषधान्तर वृक्षादिप्रतिषधभिधत्त । यद्यर्थान्तरविधिरर्था न्तरप्रतिषश्च क्रियते तहिर द्यत इत्याह-सवति । तुविशषाथ । अशब्दोपात्ता स्ववाचकपदानुपात्ता । यथा चाशब्दोपात्ताऽपि सा प्रतीयते तथा पुरस्तादभिधास्यते। अपिरवधारणे अतिशय वा । इतिस्तस्मादर्थे एवमथ' अत एवार्थी गतिमाश्रित्योक्त न तु शाब्दीमिति द्रष्टव्यम ॥ अनुपलम्भस्य प्रकृतत्वात प्रकारभेदान-इति मन्तव्यम् । तस्यानुपलब्धि पूर्वोक्तया नीत्या तदविविक्त प्रदेशस्तज्ज्ञान चावसेयम । एव कार्यानुपलब्ध्यादिषु द्विरूपवाऽनुप लब्धिर. ति निदशनन। ननु कोदृश्युपलब्धिलक्षणप्राप्ति ? कथञ्चाविद्यमान अयञ्चेति । पूर्वस्मिन्ननुपलब्धिलक्षणाख्यान इव। चो [505] यस्मादर्थे अवधारणार्थे वा पूववदित्यस्यानन्तर द्रष्टव्य । एतच्च स्वभावानुपलम्भस्याथक्यन कृतमाचार्येण म प्रयोगो दशित , असाधनाङ्गस्य प्रतिज्ञाया उपादानात साघनाङ्गस्य च व्याप्तरप्रदशनात् हेतोश्चानुवाद्यरूपस्य प्रथमान्तस्या निर्देशात । एवमितरासु सस्वेवानुपलब्धिषु बोद्धव्यम । प्रयोग पुनरीदृश यद् यत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्त सप्नोपलभ्यते तत्सव तत्रासद्व्यवहार योग्यम-यथा-तुरङ्गमोत्तमाङ्ग शृङ्गम् । मोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तो धूम इति । अनन सामा यादिनिराकरण दृश्यानुपलम्भ प्रयोक्तव्य इति दर्शितमाचार्येण तुल्यन्यायत्वादित्य बसेयम् । 1 इति नास्ति । BP HEN अस्पष्टम-स० ·द्वितीयः स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [२ ३२. कारणानि च नावश्ये कार्ययन्ति भवन्तीति कार्यादर्शनादप्रतिषसामानामेवाभाव साम्प', न स्यन्येषाम् । अप्रतिबदशक्तीनि चामपक्षणमावीन्येव, अन्येषां प्रतिवन्धसंभवात् । कार्यानुपलम्पिश्च पत्र कारणमदृश्य तत्र प्रयुज्यते। दृश्य तु कारणे दृश्यानुपलरियरेव गमिका। • तत्र यलगृहोपरिस्थितो गृहाङ्गणमपश्यपि धर्तुषु पाध्यङ्गभित्तिपर्यन्तं पश्यति । भित्तिपर्यन्तसमं चालोकसतकमाकाशदेवा घूमविविक्तं पश्यति । तत्र धूमाभावनिश्चयात् । यदेशस्थेन वह्निना जन्यमानो धूमस्तद्देशाः स्यात् । तस्य च यलरप्रतियद्धसामयंस्पाभावः प्रतिपत्तथ्यः। तद्गृहागणदेशेन' च वह्निना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्मात् तद्देवस्य धहरभाषः प्रतिपत्तप्यः । तद्ग्रहागणदेश भित्तिपरिक्षिप्त भित्तिपर्यन्तपरिक्षिप्तेन चालोकात्मना धमविविक्तेना- काशदेशेन सह धर्मिण करोति । इह-अनुपलम्भ. केवलप्रदेशादि, अभावव्यवहारयोग्यता च साध्या, दृश्यानुपलम्भस्य तादारम्पलक्षण एवं प्रतिवन्धो गम्यगमकभावनिवन्धनम्-इति केपान्चिन्मतम् । केचित्तु- अनुपलम्भा भावव्यवहारयोग्यतयोगंम्यगमवभावे विपर्ययतादात्म्यलक्षण. प्रतिबन्धो निमित्तमिति प्रतिपेदिरे। अत एवानुपलम्भ कार्य-स्वभावाभ्या भेदेन निर्दिष्ट, स्वसाध्ये प्रतिबन्धान- पेक्षणाद् , इतरयोश्च तद्वपरोत्यादिति च। एवं चैतत् समादधतीति । तया हि-उपल- ब्ध्यव्यभिचारात् तादृशी अनुपलब्धेरेव सत्ता । तत उपलब्धिलक्षणप्राप्तसत्त्वे तदुपलम्भयो- स्तादात्म्यादेवानुपलम्भासद्व्यवहारयोर्गम्यगमकभाव । यदि तु तद्विविक्तप्रदेशाद्युपलम्भ- रूपस्यानुपलम्भस्य तदसद्व्यवहारयोग्यतायाश्च यत्तादात्म्य तग्निमित्तमुच्येत, तदा तस्य भूतलादेरनुपलब्धिलक्षणप्राप्ताऽसद्व्यवहारयोग्यताऽप्यात्मभूतैवेति पिशाचायभावव्यवहारमप्य- मुपलम्भ साधयेत्, तत्प्रतिबन्धादिति ।। मनु कार्याभावात् कारणाभाव साध्यताम् । किमप्रतिबद्धसामर्यस्येति साध्यधर्मविशे- षणेनेत्याह-कारणानीति । चो यस्माद् । इतिस्तस्मात् । साध्य साधयितु युज्यत इत्यर्थ । एतदेव व्यतिरेकमुखेण द्रढयति न विति । तुधार्थ एवकारार्थो वा । नान्येषां कारणकारणतमोपचरितकुर्वपाणाम् । अथ परिपूर्णया अपि सामग्र्या विधारकसम्भवात् प्रतिबन्ध सम्भाव्यते । तदसम्भवीद २ साध्यते न त्व.C. गृहस्थोपरि० B. C. D. 'आलोक्तमसी [आकाश] इति बौद्धमतम्-टि. ४ एवार्थ --टि०। तस्य वह्न B. तद्गृहाङ्गणदेशस्थेन वह्निना-C D तद्गृहाङ्गणदेशेन भ(च)A. तद्गृहाङ्ग- णस्थेन च वह्निना-B तद्गृहाङ्गणदेशेन वह्नि P HE ६ अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्येत्यर्थ-टि. .

·२.३२.] अनुपलब्धिप्रकारनिरूपणम् । १२७ तस्माद् 'दृश्यमानादृश्यमानाफाशदेशावयव प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमुदायो वह्नयभावप्रतीति- सामायातो धर्मो, न दृश्यमान' एव । 'इह'-इति तु प्रत्यक्ष निर्देशो दृश्यमानभागापेक्ष । न केवलमिहेव दृश्यावृश्यसमुदायो धर्मी, अपि वन्यत्रापि । शब्दस्य क्षणिकत्वे साध्ये कश्चिदेव शब्दः प्रत्यक्षोऽन्यस्तु परोक्षस्तविहापि। यथा चात्र धर्मी साध्यप्रतिपत्त्य- पिकरणभूतो दृश्यादृश्यावययो दर्शितस्तद्वदुत्तरेष्वपि प्रयोगेषु स्वय प्रतिपत्तव्य । । - विशेषणमित्याह-अप्रतिबद्धेति । चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे हेतौ वा। कुत एतदित्याह- अन्येषामिति । अन्त्यक्षणप्राप्तानि च कारणानि योगिनाऽपि प्रतिबद्ध (न्धु) मशक्यानि, इतरथा ताप्यमेव हीयेत। अतस्तथाविधानि कारणानि कार्याव्यभिचारीणि कार्येण व्याप्यन्ते । तत कार्य निवर्तमान कारणानि तादृशानि निवर्तयतीति द्रष्टव्यम् । इह यद्यप्यनेनान्त्यक्षणनेद कार्य कृतमिति नावगत तथापि वस्तुन काचिदवस्था कार्य कुर्वती प्रतीतव यदनन्तर कार्यमुपलब्धम् । सैव चावस्थाऽत्रापि निषिध्यते । अत एवाय क्षणिकाक्षणिकसाधारणावस्थातिशयनिषेध । ननु कार्यस्य ता[51a]वद् दृश्यस्यात्रानुपलम्भो हेतुरुपादातव्य । तरिकमस्य सम्भवोऽस्ति यत्कार्यमेव दृश्य न तु कारण येन कार्यानुपलब्धि प्रयुज्यत इत्याशडक्य विषयमस्या दर्शयितुमाह-कायति । कोऽसावेवविधो विषय इत्याह-तत्रेति वाक्योपक्षेपे । यदि पुनर्ग्रहाङ्गण पश्येत् दृश्यानुपब्धिरेव प्रयुक्ता स्यादित्यभिप्रायेणाह-गृहाङ्गणम- पश्यपीति । अपिरवधारणे । अङ्गणभित्ते. पर्यन्तमवसान । भित्तिपर्यन्तेन सम तुल्यम् । सौगान्तिकानामालोकनम स्वभाव एवाकाश इति । तन्मयत्या (तन्मत्या) आलोक- सज्ञकमित्युक्तम् । अत्राकाशे किं प्रत्येतव्यमित्याह-यद्देशेति । यदा यद्देशे चेति पाठस्तदा यो देशोऽस्येति विग्रह । यदा तु यदेशस्थेनेति तदा यश्चासौ देशश्च तत्र तिष्ठतीति तद्देशस्थ इति । स देशोऽस्येति विग्रह । एतावताऽपि न ज्ञायते कम्तेन प्रतिपत्त्रा धर्मी कृत इत्याह-तद्ग्रहेति । स चासो गृहागणदेशश्चेति समास ! अङ्गणस्य प्रकृतत्वाद् भित्ति तस्यैव, तया परिक्षिप्त परिच्छिन्न धर्मिण फरोतीति सम्बन्ध । किमेतावदेवेत्याह भित्तीति । भित्तिरङ्गणस्यैव । भित्तेश्च प्रान्तो वाच्यस्तस्या पर्यन्तोऽवसान निष्ठा तेन परिक्षिप्त परिच्छिन्न तेन । वस्तुल्यबलत्व- समुच्चयार्थ । तस्मादित्यादिनोपसंहारव्याजेन लोकाध्यवसायसिद्ध धर्मिण दर्शयति । दृश्यादृश्य- समुवायो लोकेनैवत्वेनाकलित । तावान् देशो दृश्यमान' किमात्मको देशावरको भागो यस्य दृश्यमानाका०CA दृश्यमान इव C.

·१२८ [२ ३३ द्वितीय स्वानुमानपरिच्छेद । प्रतिषेध्यस्य च्याप्यस्य यो व्यापको धर्मस्तस्मनुपलम्पिवाहिपते- प्रत्येति । प्रत्यक्ष- स तथा। कथमेवविधो धर्मीत्याह-वह्नपभावेति । यहिरिति विशिष्टो धूमजननेऽव्य- वधेयशक्ति । तस्याप्युपलक्षणत्वादन्यस्य धूमजनने प्रतिवदस्याभावप्रतीतिग्रहीतव्या । अयमर्थ -लोकस्तावत्तथाविघदेशे धूममनुपलभमानस्तावति देशे तथाभूतवलयमा न चैतदेवविध धर्मिणमन्तरेण घटत इति सामयंमन्ययाऽनुपपत्तिस्तस्माद् आयात उपस्थित । अत एवाचार्येणापि “इष्ट विरुद्धवापि देशकालाद्यपेक्षणम् ।' इति युवतंव धर्मीष्ट एवेति भाव । नन्वप्रत्यक्षस्यापि धमित्वे कथमिहेतीदमो हप्रत्ययान्तस्य निर्देश इत्याराडक्याह- इहेति । तुशब्दो यस्मादर्थे। इतिरिहाब्दस्य निर्दिष्टस्याकारं प्रत्यवमाति । वस्तुप्रतिपादको निर्देशस्तथोक्त । ननु यदि दृश्यादृश्पसमुदायो धर्मी पटते तदा कार्यस्वभावहेत्वोरपि रिमय न सम्भव- सीत्याह-न केवलमिति । इहव कार्यानुपलम्भ एव । अपि तु विन्त्वन्यत्रापि कार्यविशेष स्वभावविशेषे च तत्र तत्र कार्यहेतो—म वाक्यादग्नि-पौरुषेयत्वादिसिद्धौ तथाविधो धर्मी सुव्यक्त इति न तत्र दर्शितस्तुल्यत्वा(न्या)यतया वा द्रष्टव्य । कथ हेतावप्येवविधस्य धर्मिण सम्भव इत्याह-शाम्बस्पति । कश्चिदेव श्रूयमाण प्रत्यक्षोऽन्यस्त्वश्रूयमाण परोक्ष । अनेनावश्य दृश्यादृश्यशब्दसमुदायोन धर्मीति दर्शितम् । दृश्यादृश्यात्मना च शब्देन धर्मिणा भाव्यमिति प्रतिपाद्यजनसशयारोपाभ्यामायातम् । नहि प्र[51b]तिपाद्य शब्दस्यानित्यत्वे सशयानो विपर्यस्यति, अर्थात् घटशब्द एव श्रूयमाण एव च सन्दग्धि विपर्यस्यति वा किन्त्विहे ह] घटपटादिशब्दे धूयमाणे धुते श्रोष्यमाणे च । दनुरोधात् प्रत्यक्षाप्रत्यक्षशब्दसमुदायोऽनित्यत्वे साध्य धर्मी प्रसह्य पतित । तदिहापि कार्यानुपलम्भे। अमुमैव न्यायम यत्राप्यतिदिशनाह-यथा चेति । चोऽवधारणे साध्यप्रतिपत्त्यधि करणभूत इति विशेषणव्याजन घर्मिणो लक्षणमुक्तम् । कार्यानुपलब्धिप्रयोगस्त्वेव कर्तव्य । यत्र यस्य कार्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्त नोपलभ्यते तत्तु तज्जननाप्रतिबद्धसामयं नास्ति । यथा क्वचिद दृश्यमानेकुरे तथाविध बीजम् । नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तो धूम इति । अनन च कार्यानुपलम्भप्रदर्शनेन यज्जल्पित जल्पमहोदधिना 'नि शब्दे देशे शब्दमात्रा- भावे साध्ये कस्तदेकज्ञानससर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भो यन शब्दाभावव्यवहारो बौद्धाना भवेद्' इति तत्प्रत्युक्त द्रष्टव्यम् । तथाहि-नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि थोत्रज्ञानकारणानि सन्ति । श्रोत्रज्ञानाभावादिति कार्यानुपलब्धि स्फुटव। श्रोत्रज्ञानानुपलम्भश्च तदन्यज्ञानोपलम्भरूप सविदितोऽस्त्यव। एकज्ञानससगित्व चान्योन्याव्यभिचरितोपलम्भत्वमित्युक्त पुरस्तात् । प्रयोगस्त्वनन्तरवद्विज्ञातव्य इति ।। ततस्त- ·२३४] अनुपलब्धिप्रकारनिरूपणम् । व्यापकानुपलब्धिर्यथा' नात्र शिशपा, वृक्षाभावादिति ॥३३॥ यथेति । अत्रेति: धर्मी। न शिंशपेति शिशपाऽभाव साध्य । वृक्षस्य च्यापकस्या- भावादिति हेतु। इयमप्यनुपलब्धिाप्यस्य शिशपात्वस्या दृश्यस्याभावे प्रयुज्यते। उपलब्धिलक्षण- प्राप्ते तु व्याप्य दृश्यानुपलब्धिमिका । तत्र यदा पूर्वापरावपश्लिष्टी समुन्नतौ देशौ भवत , तयोरेकस्तरुगहनोपेतोऽपरश्चकशिलाघटितो निर्वृक्षकक्षक" । द्रष्टापि तत्स्थान् वृक्षान् पश्यन्नपि शिशपादिभेद यो न विवेचयति, तस्य वृक्षत्व प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष तु शिशपारवम् । स हि निर्वृक्ष एकशिलाघटिते वृक्षाभाव दृश्यत्वाद् दृश्यानुपलम्भादवस्यति। शिशपात्वाभावं व्यापकस्य वृक्षत्वस्याभावादिति । तादृशे विषयेऽस्या" अभावसाघनाय प्रयोग । स्वभावविरुद्धोपलब्धिर्यथा नात्र शीतस्पर्शी १२वद्वेरिति ॥३४॥ प्रतिपेध्यस्य स्वभावन विरुद्धस्योपलब्धिरुदाहियते 'यथेति । अति धर्मी। न शीतस्पर्श ४इति शीतस्पर्शप्रतिषेध साध्य । वह्नरिति हेतु । इय चानुपलब्धिस्तत्र" प्रयोक्तव्या यत्र शीतस्पर्शोऽदृश्य , दृश्ये ५ दृश्यानुपलब्धिप्रयोगात् । व्यापकानुपलब्धि व्याख्यातुमाह-प्रतिषेध्यस्येति । तादात्म्याविशषेऽपि यथा कश्चिदेव धर्मो व्याप्य इतरो व्यापकश्च तथा प्रागेव धर्मोत्तरेण निर्णीतम् । धर्म इति च धर्मापेक्षया वृक्षत्वादि । न शिशपेति न शिशपात्वमित्यर्थ । वृक्षस्येति च धर्मिणा धर्मस्य वृक्षत्वस्य निर्देश । ननूपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य तावद् वृक्षत्वस्यानुपलब्धि प्रयोक्तव्या। तथा च शिंश- पात्वमपि दृश्यमेव निषेध्यमिति दृश्यानुपलब्धिरेव प्रयोगार्हेत्याह-इयमपीति । न केवल पूर्विका विशिष्ट विषये किन्त्वियमपीत्यपिशब्द । शिशपात्वस्यादृश्यस्येति-यदि स्याद् दृश्यमेव स्यादिति सम्भावनामतिवृत्तस्येत्यर्थ । एवमुत्तरत्राप्यदृश्यत्वमीदृशमेवं द्रष्टव्यम् । तस्याभावे साध्य इत्यध्याहार । . १ ०कक्ष। नुपलब्धैर्य.C २ 'इति' नास्ति E अत्र धर्मी-A.BP.HE. शिशपात्वदृश्यस्याभाव B शिशपात्वस्य दृश्याभावे A P. H E.N शिंशपात्वस्य दृश्यस्याभावे-CD ५ साध्ये-टि० । ६.पेता पर C तृणोत्वर -टि। द्र० A BC.DPH. E.N. ८ भेद न यो विवे-A.P H.E ९ त्यक्ष शिश. A B C HEN ." तादृशविषA "स्या प्रयोगोऽभावसाघनाय-C १२ अग्नरिति-BP.H EN. १३ ह्रियते। अत्रेति-B C D १४ 'इति' नास्ति A १५ दृश्य तु दृश्या० B C D १७ ·तत्रास्या द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [२.३५. तस्माद् यत्र वर्णविशेषाद् वह्निदश्य , गोतस्पों दूरस्यत्वात्' सनप्यदृश्य , प्रयोग ।। विरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा मात्र शीतस्पर्टी धूमादिति ॥३॥ प्रतिपेयेन यद् विरुद्ध तत्वापस्योपल धिगंमिका-पर्येति । अति धर्मी। न शीतस्पर्श इति शीतस्पर्शाभाय साध्य । घूमादिति हेतु । यत्र शीतस्पर्श सन् दृश्य कोऽसावेवविधो विषय इत्याह-तति वाक्योपन्यासे । उपश्लिप्टो प्रत्यासन्नी समुन्नतावुच्ची । तरूणा गहन गह्वर तेनोपेतो युक्त । द्वितीय एक्या शिलया घटितो निर्मित एकशिलारूपस्तूप इति यावत् । तत्त्वेनैव च निर्धक्षकसक । रक्षस्तृणम् । निर्गती वृक्षकक्षी पत इति विग्रह । भवत्येव तथापि क्यमस्या प्रयोग इत्याह-द्रष्टापीति । अपिरवधारणे । म विवेचयतीत्यस्यानन्तर द्रष्टव्यम् । तस्य तादृशस्य द्रष्टु । भवतु द्रष्टु]तावद् दूरदेशस्थायितया शिशपाया अविवेकस्तथापि येनैव वृक्षाभाव प्रतिपद्यते तेनैव शिशपाऽभावमपि कि न प्रतिपद्यत इत्याह-स होति । हिर्यस्मात् । क्य दृश्यानुपलम्भादवस्यतीत्याह-दृश्यत्वाद् वृक्षत्वम्येति प्रकरणात् । कुतस्तहि शिशपा[52a7- त्वाभावमयंतीत्याह-शिशपेति । तुशब्दो वैधयें। इतिस्तस्मादर्थे । अभावशब्देनाभावोऽभाव- व्यवहारश्चोवतो द्रष्टव्य । एवमुत्तरत्रापि प्रत्येयम् । प्रयोग पुनरीश कार्य-यत्र यस्य व्यापक नास्ति न तत् तत्रास्ति। यथा-असति प्रमेयत्वे प्रामाण्यम् । नास्ति च वृक्षत्व शिंशपात्वस्य व्यापकमिति । अनेन व्यापकानुप- रम्भस्य व्याप्याभावे गमकत्वप्रतिपादनेन नित्यानामक्रियाकारित्वाभाव ऋमयोगपद्ययोव्याप- कयोरभावादित्यादि दर्शित द्रष्टव्यम् ।। प्रतिषेध्येत्यादिना स्वभावविरुद्धापलब्धि व्याचप्ट-मूले तूदाह्रियत इत्यध्याहार इति दर्शयन्नाह-उदाहियत इति । सुखप्रतिपत्त्यर्थं मौल धादिप्रविभाग दर्शयनाह–अप्रेति । एतेनेश्वरेऽप्यकोपादानादिविकल्पे सम्प्रदानादिविकल्पाभावो विरुद्धोपलब्धिप्रसङ्गेन दर्शित । विकल्पस्य विकल्पान्तरेण सहास्थितिलक्षणस्य विरोधस्य स्वसताने सिद्धत्वात् । ततश्च तस्यानिरूप्यकर्तृत्वमायातम् । अन्यथा युगपदृष्टोत्पादानामनुत्पत्ति प्रसग्मत। अनिरूप्यकर्तृत्वे. चाऽधिपत्यमात्रण कर्तृत्व स्यात् । तथा च कर्मणा सिद्धसाधनत्वमीश्वरसाधनाना कार्यत्वादी- नामित्यादि दर्शितम् ॥ विरुद्धकार्योपलब्धि व्याचक्षाण आह-प्रतिषेध्येनेति । मूलगमिका विवक्षिताभाव. प्रतिपादकेति विवक्षितमिति दशयितुमाह-गमिकेति। पूर्ववद् धादिकथनम् । १ दूरत्वात् BD ·२३६ ] अनुपलब्धिप्रकारनिरूपणम् । स्यात् तत्र दृश्यानुपलब्धिर्गमिका। यत्र विरुद्धो वह्नि प्रत्यक्ष, तत्र विरुद्धोपलब्धिर्गमिका'। द्वयोरपि तु परोक्षत्वे विरुद्धकार्योपलब्धि प्रयुज्यते । तत्र समस्तापवरकस्थ शीत निवर्तयितु समर्थस्याग्नेरनुमापक यदा विशिष्ट घूमकलाप निर्यान्तमपवरकात् पश्यति, तदा विशिष्टाद्वहरनमितात् शीतस्पर्शनिवृत्तिमनुमिमीते । इह दृश्यमानद्वारप्रदेशसहित सोऽपवरकाभ्यन्तरदेशो धर्मी साध्यप्रतिपत्त्यनुसरणात् पूर्ववद्- द्रष्टध्य इति॥ विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा-न ध्रुवभावी भूतस्यापि भावस्य विनाशः, हेत्वन्तरापेक्षणादिति ॥३६॥ प्रतिषेध्यस्य यद् विरुद्ध तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्य उपलब्धिरुदाहर्तव्या। यथति । ध्रुवम् अवश्य भवतीति ध्रुवभावी नति ध्रुवभावित्वनिषेध ' साध्य । विनाशो धर्मी । Muka कस्मिनिय प्रयोक्तव्येत्याह-योति । द्वयोविरुद्धशीतस्पर्शयो। अपिरवधारणे। तु पूर्वस्माद् वैधयें। क पुनरीदृशो विषय इत्याह-तत्रेति । ननु च प्रदीपशिखाप्रभावे (भवे) धूमेऽपि न शीतस्पर्शाभाव , तत्कथमिय गमिकेत्याह-" समस्तेति । 1 अपवरकग्रहण शीतस्थानोपलक्षणार्थम् । अपवरकात् निर्यान्त निर्गच्छन्तम् । अन्यत्र च गम्यमानो घूम कथमन्यत्र शीताभाव साधयतीत्याह-इहेति । इह विरुद्धकार्यो- पलब्धौ । दृश्यमानश्चासौ द्वारदेशश्च तेन सहित । उपपत्तिमाह-साध्यति । साध्यस्य शीतस्पर्शाभावस्य प्रतिपत्तिरवबोधस्तस्य प्रतिपत्ते- रनुसरण निरूपण तस्मात् । पूर्ववदिति यथापूर्व कार्यानुपलम्भे वह्नयाद्यभावप्रतीतिसामर्थ्या- यातस्तादृशो धर्मी तद्वत् । अयमस्य भाव-शीतस्पर्शाभावप्रतीतिरेवेय मृश्यमाणाऽवश्यमेवविधर्मिणमाकर्षतीति । प्रयोग पुनरस्या एव कर्तव्य –यत्र धूमविशेषस्तत्र शीतस्पर्शाभाव । यथा महान- सादौ। तथाविधश्चात्र धूम इति। एतच्चात्यन्ताभ्यासान्झटिति धूमदर्शनाच्छीतस्पर्शा- भावप्रतीत्युदये विरुद्धकार्योपलम्भजमेकमनुमानमाचार्येणोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अनभ्यासदशया - धि । द्वयो A BP H. E N २विरोधका. A ३ मत्र A ४ निवृत्तिरनुमीयते AC . सर्वापवरका A P H EN 'इति' नास्ति A B.C PH.EN 'इति' नास्ति E भवनि ध्रु० BCD त्वप्रतिषध -C. १० सर्वत्र प्रती अववरकेत्यादि दृश्यते टोकाया तु अपवरकेति । .

·१३२ द्वितीय स्वार्यानुमानपरिच्छेद । [२ ३६ भूतस्यापि भायस्येति घामयिषणम् । भूतस्य जातस्यापि विनश्वर स्वभावो नावश्यभावी, विमुताजातस्यति अपिशरदायं । 'जनादेतोरन्यो हेतु हेन्वन्तर मुद्गरादि । तदपेक्षते विनश्वर । तस्यापेक्षणादिति हेतु । हेत्य तरापेक्षण 'मामाध्यभावित्वेन प्याप्त यया वाससि रागस्य "रजनाविहेत्य तरापेक्षणगभ्रवभावित्वेन घ्याप्तम्। ध्वभावित्वविरुद्ध घाघ्वभायित्यम । विनाशश्च विनावरस्वभावात्मा हेत्व तरापेक्ष इष्ट । ततो विरुद्धग्या- प्तहेत्व तरापेक्षणदर्शनाद् ध्रवभावित्वनिषेध । इह प्रवभावित्व नित्यत्वम्, अधूवभावित्व चानित्यत्वम । नित्यत्वानित्यत्वयोश्च परस्परपरिहारेणावस्थामादेकर विरोधः। तथा च सति परस्परपरिहारवतोपोयंदक दृश्यते तत्र द्वितीयस्य तादारभ्यनिषेध पायं । तादारम्पनिषेधश्च 'दृश्यतयाऽभ्युपगतस्य सभवति । "यत एष तादात्म्यनिषेध प्रियते–'यद्यय दृश्यमानो नित्यो भवेनित्यस्पो दृश्येत। न च नित्यरूपो दृश्यते । तस्मान्न नित्य ।' एव च प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमाना". स्मकत्वमभ्युपगम्य प्रतिषेध कृतो भवति। वस्तुनोऽप्यदृश्यस्य पिशाचादेपदि" दयघटात्म' ४. पुनरज्ञातेऽनुमान कार्यलिङ्गजविरुद्धोपरम्भजे भवत । तथाहि-यत्र धूमस्तत्र सर्वत्र वह्निर्यथा:- यस्कारकुटयाम, धूमश्चात्रति कार्यालगजमेकमा नियतप्राग्भावि, तदनु यत्र वह्निने तत्र शीतस्पर्णी यथा रसवतीप्रदेश, वह्निश्चाप्रति विरुद्धोपलम्भजे द्वितीयमिति ।। प्रतिषेध्यस्येत्यादिना विरुद्धव्याप्तोपलब्धि [52b] व्याचष्टे । पूर्ववत्साध्यादिप्रदर्शनम । किमुतेति निपातसमुदाय किम्पुनरित्यस्यार्थे वत्तते । ननु किमत्र तस्यापि धस्तुनो नाशमवश्यं भाविन केचिदिच्छन्ति येनापिशब्द समुन्थप व्याख्यायत इति नैष दोपः । अज्ञातस्य तावदनिष्टत्वादेव मावश्यम्भावी विनाश जातस्यापि नावश्यभावीतीत्य मूलेऽपिशब्द । केवल स्मिताजातस्पेति व्याचक्षाणेन धर्मोत्त. रेणायमर्थो न व्यक्तीकृत । तथापि किम्पुनरजातस्य यस्य विनाश एव नेष्ट इत्यभिप्रायेण १ जननाद APHE . मुदगरादिC . विनश्वरस्यापेक्षA • पेक्षण नाध्रुव० B ५ राजवादि० BC.D व्याप्त तद्वद् । नव०-C ७'च नास्ति BD स्वभावानुपलब्धिरूपता स्यात् । स्वभावानुपलब्धिरूपा चाभ्युपेता पूर्वाचार्य रित्याह-टि. • य एव-A दृश्यमानात्मत्वमभ्यु A P. H E N ११ अथ न वस्त्वेकत्वविरोधोऽनयो पर यो निषधो ध्रुवभावित्वस्य विधीयते स । यद्यया (') दृश्यत्वे सति पूर्वानुपलब्धिष्विव भवेत तदा नास्यानुपलब्ध । अथ भवतु नित्यत्वस्यावस्तुन एव निषघ पिशाचादीना तु सता कथ निषध इत्याह-दि० 13 यदव B "त्मत्व. AP HEN ९ घश्च तयाभ्यु A ·२ ३६ ] अनुपलब्धिप्रकारनिरूपणम् । फत्वनिषेध प्रियते दृश्यात्मकत्वमभ्युपगम्य कर्तव्य । यद्यय घटो दृश्यमान पिशाचात्मा भवेत् पिशाचो दृष्टो भवेत् । न च दृष्ट । तस्मात् न पिशाच इति । दृश्यात्मत्याभ्युप- गमपूर्वको दृश्यमाने घटादौ वस्तुनि वातुनोऽवस्तुनो या दृश्यस्यादृश्यस्य च तादात्म्य प्रतिषेध । तथा च सति यया घटस्य दृश्यत्वमभ्युपगम्य "प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तद्वत् सर्वस्य परस्परपरिहारवतोन्यत्र दश्यमाने निषेधो दृश्यानुपलम्भादेव । तथा 'चास्यवजातीयफस्य प्रयोगस्य स्वभावानुपलब्धावन्तर्भाव ॥ . योजनीय । यद्वा प्रागमावस्यानादेरजातस्यापि नाशमवश्यम्भाविन केचिदिच्छ तीति तदपेक्ष- याऽपिशब्द समुच्चये । तन्मुद्गराद्यपेक्षते विनश्वरो विनष्टुमिति शप । तस्य हेत्वन्तररस्य । प्रयोग पुनरीदृश कर्त्तव्य-यद्यदवस्थाप्राप्ती हेत्वन्तरमपेक्षते न तदवश्यं तद्रूप भवति । यथा वस्न रक्तरूपतापत्तो रागद्रव्यसयोगापेक्ष नावश्य रक्त भवति । अपेक्षते च भावो विनप्टु हेत्वतरमिति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिप्रसङ्ग एप । थत एव मूलेऽपिशब्द प्रसङ्गसाध- मत्वप्रसङ्गार्थो लक्ष्यते । स्वतन्त्रसाधन तु विरुद्धव्याप्तोपलम्भारयमेव द्रष्टव्यम्-यो विरुद्धधर्मससवा तासावको यथा द्रवकठिने । विरुद्धधर्मससर्गवाश्च सामान्यादिरिति । ननु च कोऽर्थयोविरोध , किञ्चास्य विरोधस्य साधक प्रमाणमित्याश वामपाकतुं माह–इहैति । नित्यत्वशब्देनावश्यभावित्वम्, अनित्यत्वशब्देनाऽनवश्यभावित्वमुक्त द्रष्टव्यम । अन्यथा केन नित्यो विनाशोऽभ्युपेतो येनास्याऽनित्यताऽपोद्येत । यच्च पूर्व ध्रुवभावित्वशब्द विवृण्वताऽनेन ध्रुवमवश्य भवतीति विवृत तच्च व्याहन्यत । सम्प्रति विरोधमुपपादयति-नित्यानित्ययोरिति । चो हेती। इदानी परस्परपरिहारस्थितलक्षणविरोधव्यवस्थापक दृश्यानुपलम्भ दर्शयितुमाह- तथा चेति । कथ दृश्यतयाऽभ्युप[ग]तस्य निषेध इत्याह-यत इति । एव वक्ष्यमाणन -प्रकारेण । तमेवाह-यद्यमिति । न च नैव नित्यरूपोऽवश्यभाविस्वरूपो दृश्यते प्रतीयते। यद्यप्येव तथापि दृश्यात्मकाभ्युपगम इत्याह-एवमिति । चो यस्मात् । एवमन तरोक्तेन क्रमेण दृश्यमानस्यादृश्येनावस्तुनाऽयोयपरिहारस्थितलक्षणविरोधव्यवस्थाया तावदेव दृश्यानु- पलभ उपाय । वस्तुनाऽप्यदृश्येन तथात्वव्यवस्थायामयमेवोपाय इति दर्शयितु वस्तुनोऽपीत्या- दिनोपत्रमते। न केवल कल्पितस्यावस्तुन इत्यपिशब्द । इतिहेतावेवमर्थे वा । दृश्यस्येति वस्त्वपेक्षया। १ २ त्मत्व.APHEN यद्यय दृश्य A P HEN 3 ०माने वस्तुनि घटादो ४निषेध A BP H EN निपध B तादात्म्यनिषघससूचकस्य व्यापकानुपलब्धिप्रयोगस्य । च एव-नित्यस्य सत्ता स्थिरोपलम्भत्वेन व्याप्ता। तस्य स्थिरोपलम्भविषयत्वस्य तत्र घटादो अनुपलब्ध्या नित्यसत्ताया व्याप्ता[या ] निषेध-टि. स ·द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [ २ ३७० कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा-नेहाप्रतिवद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति, 'वरिति ॥३७॥ प्रतिषेध्यस्य यत् कार्य तस्य पद्विरुद्ध तस्योपलपेपदाहरणम्-ययेति । इति धर्मी। अप्रतिवद्ध सामर्थ्य येषां शीतकारणानां भीतजनन प्रति', तानि न सन्ति इति साध्यम् । वह्वेरिति हेतु । यत्र शोतकारणानि अदृश्यानि, गोतस्पर्शोऽप्यदृश्य , तत्राय हेतु प्रयोक्तव्य । दृश्यत्वे तु शीतस्पर्शस्य तत्कारणाना या कार्यानुपलब्धियानुपलब्धिर्वा गमिका | तस्मादेषाप्य- भावसापनी । ततो यस्मिन् 'उद्देशे सदपि शीतकारणमदृश्य शीतस्पश्च' दूरस्थत्वात् प्रतिपत्तुर्वतिर्भास्वरवर्णत्वाद् दूरादपि दृश्यस्तत्राय प्रयोग इति' ।। वाशब्दार्थश्चकार इति केचित् । अन्ये तु 'अवस्तुनोऽदृश्यत्वस्य सिद्धत्वात् किं तदनुवादेन कार्यम् ? ततो द्वयमप्येतद वस्त्वपेक्षया योग्यम् । वस्तुनोदृश्यस्य घटादे , अदृश्यस्य पिशाचादे । अन्यथा पिशाचादिवस्तुन स्तयात्व नोक्त स्यात् । प्रकृत च तदेव' इति प्रतिपना । भवत्वेव तत किं सिद्धमित्याह-तथा च सतीति । तद्वद् घटवत् । अन्य[534]] अन्यस्मिन् दृश्यमाने वस्तुनि । ननु भवतु दृश्यानुपलम्भाद् दृश्यमानेडगुल्यादी सर्वस्य सुमेदेिस्तादात्म्यनिषेधस्तथाप्यु. क्तास्वनुपलब्धिषु कुत्रायमन्तर्भवतीत्याशङ्कामपाकर्तुमुपसहारव्याजनातिदेशमप्याह-एवमिति । एषजातीयकस्यंत्रप्रकारवत । एवप्रकारस्यत्युक्ते वचनभ(वचनलभ्य') स्यात् । तत्रान्तर्भावो दर्शित एवेति भाव । अथ यदि दृश्यानुपलम्भादन्यत्रान्यस्य दृश्यस्यादृश्यस्य वा तादात्म्यनिषेध क्थ विरुद्ध(ख)- व्याप्तोपलब्धेरवतार इति चेत् । दोष । विरोधप्रतिपत्तिकाले दृश्यानु भस्य व्यापारात। तददगतविरोधेन तु व्याप्त यत्र दृश्यते विरद्धव्याप्तोपलम्भादेव विवक्षिताभावप्रतीतिरिति किमवद्यम ॥ प्रतिषेध्यस्येत्यादिना कार्यविरुद्धोपलब्धि विवृणोति । पूर्ववद धादिप्रदर्शनम् वरित शोनिवर्तनक्षमाद् विशिष्टार्दीित द्रष्टव्यम् । अन्यथा प्रति (दो) पाद्याल्मन शौता:- निवर्तकत्वेनानकान्तिकतापते । १ अग्नेरिति-BCPHEN २ प्रति न तानि सन्ति इति-A PH EN 3 देशे A BC,D PHE N ५ इति नास्ति A B P HE.N ४ अदृश्य-टि.

·२३८] अनुपलब्धिप्रकारनिरूपणम् । व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा नात्र तुपारस्पशों 'बहेरिति ॥३८॥ प्रतिषेध्यस्य यद् व्यापक तेन यद् विरुद्ध तस्योपलब्धिरुदाहर्तव्या यथेति। अत्रेति धर्मी। तुपारस्पर्शी नेति साध्यम् । २ वह्नरिति हेतु । यन व्याप्यस्तुपारस्पर्शी व्यापकश्च शीतस्पर्शो न दृश्यस्तत्राय हेतु । तयोइंश्यत्वे स्वभावस्प व्यापकस्य चानुपलब्धियंत प्रयोक्तव्या। तथा च सत्यभावसाधनीयम् । दूरवर्तिनश्च प्रतिपत्तुस्तुषारस्पर्श शीतस्पर्शविशेष, शीतमात्र ‘च परोक्षम् । वह्निस्तु रूपविशेषाद्दूरस्थोपि प्रत्यक्ष । ततो वह शीतमात्राभाव । तत शीतविशेषतुपारस्पर्शा- भावनिश्चय । शीतविशेषस्य शीतसामान्येन व्याप्तत्वादिति विशिष्टविषयेऽस्या प्रयोग । १ कारणानुपलब्धिर्यथा-नात्र धूमो ' वह्वयभावादिति ॥३६|| प्रतिषेध्यस्य यत् कारण तस्यानुपलब्धेरुदाहरण यथेति । अत्रति धर्मी। न धूम कीदृशि विषयेऽस्या प्रयोग इत्याह-योति। न केवल पूर्व इत्यपिशब्द । अभावोऽ- भावव्यवहारश्चाभावशब्दनोक्त । स्यान्मतम् । कथ पुन शीतस्पर्शशीतकारणेऽदृश्य वह्निस्तु दृश्य सम्भवति येनास्या प्रयोगो घटत इत्याह-पस्मिन्निति। उद्देशे प्रदेशे प्रतिपत्तुर्दूरस्थत्वादिति शीतस्पर्शशीतकारणयो- रदृश्यत्वे कारणम् । भास्वरवर्णत्वादिति वह्नदृश्यत्वे निबन्धनम् । भास्वरो भासनशीलो वर्णो यस्य तद्भावस्तस्मात् । न केवल निकट इत्यपिशब्द । तत्र तस्मिन् देश। प्रयोग पुनरेव कार्य-यत्र विशिष्टो वह्निर्न तत्र शीतोपजननाप्रतिबद्धशक्तीनि शीतकारणानि। यथा क्वचिदनुभूते प्रदेशे। तथाभूतश्चात्र वह्निरिति । एतच्चाभ्यासाझटिति वह्निदर्शनन तथाभूतशीतकारणाभावप्रतीतिज मन्येक कार्य- विरुद्धोपलम्भजमनुमानमुक्तमाचार्येणेति द्रष्टव्यम् । अन्यथा तु विरुद्धोपलम्भ-कार्यानुपलम्भजे द्वे एते अनुमाने। तथा हि यत्र वह्निर्न तत्र शीतस्पर्श इति स्वभावविरुद्धोपलम्भजमेक- मनुमानम् । यत्र च यत्वायं नास्ति, न तत्र तत्कारण तज्जनताप्रतिबद्धसामर्थ्यमस्तीति कार्यानुपलम्भज द्वितीयमिति ।। १ ४ ५ . अग्नरिति BCPH.N.E २ अग्नेरिति DB । यत्र प्रतिपेध्यतुषार०८ व्यापक चशी.D यथासख्यम्-टि. ६ प्रयोगश्चवम्-नान तुषारस्पर्श, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धे । नात्र तुपार- स्पर्श, शीतस्पर्शाभावात् । ७ 'च' नास्ति B PE 'च'नास्ति B . विशिष्टे विप. B • मान्यभावादिति । B D PH N अग्यभावात् E ·द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । इति साव्यम् । वह्नयभावादिति हेतु । यत्र कार्य सदपि अदृश्य भवति तत्राय प्रयोग । दृश्ये तु कायें दृश्यानुपलब्धिर्गमिका । ततोऽयमप्यभावसाधन। निष्कम्पायतसलिलपूरिते ह्रदै हेमन्तोचितबाप्पोद्गमे विरले सन्ध्यातमसि सति सन्नपि तत्र धूमो न दृश्यत' इति कारणानुपलब्ध्या प्रतिषेध्यते। वह्निस्तु यदि तस्याम्भस उपरि प्लवमानो भवेत्" प्रज्वलितो, रूपविशेषादेवोपलब्यो भवेत् । अज्वलितस्तु इन्धनमध्यनिविष्टो भवेत् । तत्रापि दहनाधि. करणमिन्धन प्रत्यक्षमिति स्वरूपेण, आधाररूपेण वा दृश्य एव वह्निरिति तत्रास्य प्रयोग "इति॥ । व्यापकविरुद्धोपलब्धि व्याख्यानुमाह–प्रतिषेध्येत्यादि । पूर्ववद् धादिप्रदर्शनम् । अत्रापि विशिष्टाद् वह्नरिति द्रष्टव्यम् । अस्यापि प्रयोगविषयमाह-योति । कथं तयोरदृश्यत्वम् , वह्नश्च दृश्यत्वम् , कथ च न शीतस्पश एव तुपारस्पर्श इत्याशङ्कात्रितयमपाकुर्वनाह-दूरेति । चो हेतौ नियमे वा। तयोर्भेदमुपपादयति तुषारेति । शीतमात्रमशीतव्यावृत्तिमात्रम् । तत शीतमात्राऽभावात् । शीतविशेषश्चासौ तुषारस्पश्चेिति विग्रह । कथ तदभावनिश्चय इत्याह-शीतविशेषस्येति । एप च वास्तवो निवृत्तिक्रम परामशदशाया दर्शितो न तु तत्प्रयोग[53b]कालिक । तथात् हि नैकमनुमानमिद स्यात् इतीत्यादिनोपसहरति । इतिरेवमर्थे । तस्मादर्थे वा । एतेन यद् यत्र नियतसहोपलम्भ तत्ततो न भिद्यते । यथैकस्माच्चन्द्रमसो द्वितीयश्चन्द्रमा। नियतसहोपलम्भस्तु नीलादिर्ता- नेनेत्यादि दर्शितं द्रष्टव्यम् ।। कारणानुपलब्धि विवरिपुराह–प्रतिषेध्यति । ननु द्वयोरपि तुल्यस्वज्ञानजननयोग्यतारूपत्वात् तुल्यदृश्यत्वमिति कथमस्या प्रयोग इत्याशक्य विषयमस्या दर्शयितु पत्रेत्यादिनोपक्रमते । ननु मनोमोदकोपयोगमात्रमैतत् न पुनरीदृशो विषयोऽस्ति यत्राग्निरेव दृश्यो न घूम इति क्यं पूर्वोक्तातित्रम इत्याह-निष्कम्पेति । हदो जराधारविशेषः। निर्गत कम्पश्चलन यस्मात्म तथा । स चासावायतो महानिति तथा। स चासो सलिलपूरितश्चेत्यैव विग्रह कार्य । आयताहणेन हृदस्य महत्त्वाद् वाष्पे भूयस्त्वमत एव धूमस्य ततो भेदेनानुपरक्षणमिनि दर्शयति । पुन किं विशिष्ट हेमन्ते हमन्तसरे पाले। उचितोधिकृतश्चामा बाप्पश्चेति सदापि न दृश्य भवति C सदपि दृश्य न भवति A,P.H E N. ..साथ C दृश्य इति APHEN ४ प्रनिषिध्यते B . भवेज्ज्वलिनो रूप AP HN. भवेदिग्निरूप. E दृश्यमानरूप एव C 'ताम्पा' प्रयोग ABC.D.P.HEN . इति' नास्ति A.BP HEN । t . तु दनमध्य. B ·है २.४०.] अनुपलब्धिप्रकारनिरूपणम् । कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा नास्य रोमहर्षादिविशेपाः, सन्निहितदहनविशेषत्वादिति ॥४०॥ प्रतिषेध्यस्य यत् कारणं तस्य यहिरुद्धं तस्योपलब्धेरुदाहरणम् यथेति । अस्येति धर्मी। रोम्णा हर्ष उद्भेद । स आदिउँपा दन्तवीणादीना शीतकृतानाम् , ते विशिष्यन्ते तदन्येभ्यो भयश्रद्धादिकृतेभ्य इति रोमहर्षादिविशेपा । ते न सन्तीति साध्यम् । दहन एव विशिष्यते तदन्यस्माद्दहनाच्छोतनिवर्तनसामथ्येनेति दहन विशेष । कश्चिद् दहन, सनपि न शीतनिवर्तनक्षमो यथा प्रदीप । तादशनिवृत्तये विशपग्रहणम्। सन्निहितो दनविशेषो यस्य स तथोक्तः । तस्य भावस्तस्मादिति हेतुः । यत्र शीतस्पर्श• सनप्यदृश्यो रोमहर्षादि. विशेषाश्चादृश्याः, तत्रायं प्रयोग.। रोमहर्षादिविशेषस्य दृश्यत्वे दृश्यानुपलब्धि प्रयोक्तव्या। शीतस्पर्शस्य दृश्यत्वे कारणानुपलब्धिः। तस्मादभावसाधनोऽयम् । रूपविशेषाद्धि दूराद् - तथा तस्योद्गम ऊवं गमनं यस्मिन् यस्माद वा स तथा। कालविशेपेऽप्यस्या प्रयोग इति दर्शयति विरले । सन्ध्याकालाचितं तम सन्ध्यातम तस्मिन् विरले मन्दप्रचारे। कुत्र' ह्रदे तथाविधे च तमसि सति । इतिस्तस्माद् । वह्वेरपि तत्रेय गतिर्भविष्यतीत्याह-- यह्निस्त्विति । तु पूर्ववत् । अम्भस इति पष्ठी पुन "पष्ठयतसर्थे" [पाणिनि २-३-३०]- त्यादिना उपरिशब्दस्यातमर्थप्रत्ययान्तत्वात् । तथाहि ऊर्ध्व[@]शब्दाद् 'उपर्युपरिष्टाद्" [पाणिनि ५-३-३१]इतिरित्प्रत्ययो निपातित । तेनैव सूत्रेणोवंशब्दस्योपादेशोऽपि । प्लवमानोऽवतिष्ठमान । अनेकार्थत्वाद् धातोर्गच्छनिति वा । स्वरूपेण ज्वाला- रूपेणाधाररूपेणेन्धननिविष्टेन । इतिहतो। तत्र तस्मिन् स्थानविशेपे । अस्य कारणानुपलम्भस्य । तमिस्रायामेव तु रात्रौ निराधारके प्रदेशे कारणानुपलमै प्रयोग सुकरस्तत्र वह्नद्देश्य- त्वाद् घूमस्य सतोऽप्यदृश्यत्वात् । अनेन पुनरेवविध विषय परित्यज्यान्य विषयमुपपादयता किमित्यात्माऽयासित इति न प्रतीम । एव तु प्रयोग कार्य-यत्र यस्य कारण नास्ति न तत्तत्रास्ति । यथा बीजाभावे- डकुर । नास्ति चात्र धूमस्य कारण वह्निरिति । एतेन यत्र यत्र विज्ञानस्य कारण विज्ञान नास्ति न तत्र विज्ञानमुपपद्यते। यथोपलशकले। नास्ति च प्राम्भवीय विज्ञान कललावस्थायामिति कारणानुपलब्धिप्रसङ्ग सूचितस्तुल्यन्यायार्थ ।। कारणविरुद्धोपलब्धि व्याख्यातुमाह प्रतिषेध्यस्येति । पूर्ववद् धादिप्रदर्शनम् । उभेदः पुलक इत्यर्थ । दन्तबीणाघरोपरिस्थितदन्तपडिक्तभ्या सत्वरमभिहन्यमानाभ्या... फटकटकरणम् । आदिशब्देन शरीरकम्पस्य ग्रहणम् । 'सुखादीत्यादिग्रहेण हर्षवीररसयोर्ग्रहणम् । .विशेष्यन्ते B विशेष्यन्तेऽन्यस्मा. B विशिष्यतेऽन्यस्मा० CD टीकाया नास्ति सुखादीति पाठ-स.

·१३८ द्वितीय. स्वानुमानपरिच्छेदः । [२.४१. दहनं पश्यति । शीतस्पर्शस्वदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्च । तेषां कारणविरुद्धोपलव्ध्याऽभावं' प्रतिपद्यत इति तत्रास्य प्रयोग इति । कारणविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा- न रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुपवानयं प्रदेशः, धूमादिति ॥४१॥ प्रतिषेध्यस्य यत् कारण तस्य यद् विरुद्ध तस्य यत् कार्य तस्योपलब्धिरुदाहर्तव्या-- यथेति । अय प्रदेश इति धर्मी। योगो युक्तम् । रोमहर्षादिविशेषयुक्तं रोमहर्षादि- विशेषयुक्तम् । तस्य संबंधी पुरुषो रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषः। तद्वान् न भवतीति साध्यम् । धूमादिति हेतुः । किं [54a] शीतनिवर्तनाऽक्षमोऽप्यस्ति दहनो येन ततो विशिष्यत इत्याह--कश्चिदिति । सग्निहितो दहनविशेषो यस्येति विगृह्णन् “सग्निहितश्चासौ दनविशेषश्चेति" यदन्येन व्याख्यात तदपहस्तयति। तदा हि व्यधिकरणासिद्धो हेतु स्यादिति । क्व पुनरस्या प्रयोग इत्याह-पत्रेति । ननु शीतस्पर्शरोमहर्षविशेषाणामदृश्यत्वे कथ वह्नदृश्यत्वमित्याह-रूपैति । हिर्यस्मात् । इतिरेवमनन्तरोलेन न्यायेन । सत्र विशेषेऽस्य कारणविरुद्धोपलम्भस्य। एप तु प्रयोगोऽभिधा- नीय -~-यत्र यत्कारणविरुद्धमस्ति न तत्तत्रास्ति । यथा श्लेष्मविरुद्ध पित्ते न श्लैष्मिको व्याधि । अस्ति च रोमहर्षादिकारणविरुद्धो वह्निरत्रेति । एतदप्यत्यन्ताभ्यासाझटिति सन्निहितदहनविशेषत्वावगममात्र रोमहर्षादिविशेषाभाव- प्रतीत्युदये सत्येकमाचार्येणोक्तम्। धोतरेणापि तथा व्याख्यायत इति द्रष्टव्यम् । अन्यथा तु विरुद्धोपरम्भ-कारणानुपलम्भसम्भवे है इमे अनुमाने । तया हि-यत्र वहिर्न तत्र शीतस्पर्श इति विरुद्धोपलम्मजमेकमनुमानम् । यत्र शीतस्पर्धाभावो न तत्र तत्वायंरोमहर्षादीति कारणानुपलम्भज द्वितीयमिति ॥ प्रतिषेप्यस्पेत्यादिना कारणविरुद्धकार्योपलब्धि व्याचप्टे । पूर्ववद् धादिप्रदर्शनम् । रोमहर्षादिविपर्युक्तश्चासौ पुरुषश्चेति कर्मधारय कृत्वा स विद्यते यत्र स तदानिति शान्तभद्रेण व्याख्यानम् । तच्चावधम् । यतः "क्मंघारयमत्त्वर्थीयाद् बहुचीहिरेव लाघवेन" इति वचनाद् रोमांदिविशेषयुक्त पुरुषो यत्येव विशिष्ट प्रदेशेश्वगने कि भत्त्वयिनेति मन्यमानो महावयाररणोग्य धर्मोत्तर माह-योगो युक्तमिति भावे निष्ठा । यद्येव कृष्ण सर्पो भाव प्रति PHEN भाव प्रति A तवास्या प्रयोग-A BC.D P.HE.N अये देग इति APHEN हाविशेष. C 'रोमारिदिशेश्युक्तम् नास्ति--B 'पुरषों' नास्ति--C विरगुणयुक्त B ·२४१.] अनुपलब्धिप्रकारनिरूपणम् । 'रोमहर्षादिबिशेषस्य प्रत्यक्षत्वे दृश्यानुपलब्धि । कारणस्य शीतस्पर्शस्य प्रत्यक्षत्वे कारणानुपलब्धि । वस्तु प्रत्यक्षत्वे कारणविरुद्धोपलब्धि प्रयोक्तव्या। त्रयाणामप्यदृश्यत्वेऽय प्रयोग । तस्मादभावसाधनोऽयम् । तत्र दूरस्थस्य प्रतिपत्तुर्दहनशीतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषा अप्रत्यक्षा सन्तोपि, घूमस्तु प्रत्यक्षो यत्र, तत्रतत् प्रमाणम् । धूमस्तु "यादृशस्तद्देवो स्थित शीत निवर्तयितु समर्थस्य वह्नरनुमापक स इह ग्राह्य । घूममात्रेण 'तु वह्निमात्रेऽनुमिते पि न शीतस्पर्शनिवृत्ति, नापि रोमहर्षादिविशेषनिवृत्तिरवसातु शक्येति न धूममात्र हेतुरिति द्रष्टव्यमिति ॥ . यस्मिन् वल्मीके, लोहित शालियस्मिन् ग्रामे, गौर खरो यस्मिनरण्य इति बहुरीहिणा भवितव्यम् । ततश्च कृष्णसर्पवान् वल्मीको, लोहितशालिमान ग्राम , गौरखरवदरण्यमिति न स्यात् । साघवश्वामी प्रयोगास्तत्कथमनेनंव व्याख्यातमिति चेत् । नैष दोष । यस्मात् "कर्मधारयमत्वर्थी- याद् बहुव्रीहिलाघवेन इतीद वचन सज्ञाशब्द वर्जयित्वा वेदितव्यम् । सज्ञाशब्दाश्ते कृष्णसर्प- लोहितशालि गौरखरशब्दा इति साधूक्त योगो युक्तमिति। रोमहर्षादिविशेषयुक्तमिति रोम- हदिविशपयोग इत्यर्थ । तस्य तद्युक्तस्य तद्योगस्य सम्बन्धी। सम्बन्धीत्यनेन सम्बन्ध पष्ठीय समस्यत इति दर्शयति । यतोऽय रोमहर्षादिविशपयोग स्वात्मना पुरुप व्यवच्छिनत्ति । ततो व्यवच्छेदक सन्पुरुष स्वसम्बन्धिनमुपपादयति । क्दाऽय प्रयोगो द्रष्टव्य इत्याह-त्रयाणिमिति वह्निशीतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषाणाम् । अपिरवधारणे। कस्मादेवमित्याह--रोमहर्यादिविशेषस्येत्यादि । हिशब्दार्थश्चात्रार्थाद् द्रष्टव्य । यत एवं तस्मात् । [54b] अपमित्ययमपीति द्रष्टव्यम् । क्व पुनस्त्रयाणामप्रत्यक्षत्व धूमस्य तु प्रत्यक्षत्वमित्याह-तति वाक्योपक्षपे । विद्यमाना अप्यप्रत्यक्षा यद्यभविष्यन्, नियतमुपालप्स्यन्तेति सम्भावनामतिवृत्ता । दूरस्थस्येति हेतुभावेन विशेषणम् । ततोऽयमर्थ -दूरस्थत्वात् प्रतिपत्तुस्त सतोऽप्यप्रत्यक्षा इति । तत्र स्थाने । एतत् कारणविरुद्ध कार्यरूप साधन प्रमाणमित्यनुमानाष्यप्रमाणजन- क्त्वात् । अदूरस्थत्वे तु प्रतिपत्तु प्राकारादिव्यवहितोद्दशऽय प्रयोगो द्रष्टव्य । धूमशब्देन विशिष्टो घूमो विवक्षित इति दर्शयति-धूमस्त्विति । तुशब्दो विशपार्थ । एतदेव व्यतिरेकमुखेण द्रढयन्ताह-घूममात्रेणेति । तु पूर्वस्माद् वैधर्म्यमाह । इति हेती। द्वितीय इतिरेवमर्थ । १ यत्र A रोमहर्षविशेष DB २ वह्ने प्रत्य० CD यादृशस्तस्मिन्देशे A C. P H E N 'तु' नास्ति--A हर्षादिनिवृत्ति DB शक्यत इति C शक्येति घूम A शक्यते न घू. H ·१४० द्वितीय स्वार्थानुमानपरिच्छेद । [२४२ यद्यक प्रतिषेघहेतुरुक्त कथमेकादशाभावहेतव इत्याहः- इमे सर्वे कार्यानुपलब्ध्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः स्वभावानुपलब्धौ संग्रहमुपयान्ति ॥४२॥ 'इमे सर्वे इत्यादि। इमेऽनुपलब्धिप्रयोगा । इदमानन्तरप्रकान्ता' निर्दिष्टा । तत्र कियतामपि ग्रहणे प्रसक्त आह-कार्यानुपलब्ध्यादय इति। कार्यानुपलब्ध्यादीनामपि त्रयाणा चतुर्णा वा ग्रहणे प्रसस्त आह-दर्शति । तत्र दशानामप्युदाहृतमात्राणां ग्रहण प्रसङ्गे 'सत्याह-सर्व इति । एतदुक्त भवति–अप्रयुक्ता अपि प्रयुक्तोदाहरणसदृशाश्च सर्व एवेति । दशग्रहण- मन्तरेण सर्वग्रहणे क्रियमाणे प्रयुक्तोदाहरणकात्स्न्यं गम्येत । दशग्रहणात् 'तूदाहरणा- कात्स्न्येऽवगते सर्वग्रहणमतिरिच्यमानमुदाहृतसदृशकात्स्या॑वगतये "जायते । प्रयोग पुनरीदृशो वाच्य – यत्र पत्कारणविरुद्धकार्यमस्ति तत्र तनास्ति । यथा रुदितविशप सति न स्मितविप । रोमहादिविशपयुक्तपुरुपवत्त्वकारणशीतस्पशविरुद्ध- वह्निकार्यञ्चात्र धूम इति । एतदप्यत्यन्ताभ्यासाझटिति घूमदर्शनेन रोमहर्षादियुक्तपुरुपवत्त्वाभावप्रतीत्युदये सति कारणविरद्धकार्योपलब्धिजमेकमनुमानमुक्तमाचार्येणति द्रष्टव्यम् । अयथा तु कार्यहेतु विरुद्धो- पलम्भ-कारणानुपलम्भसम्भवानि त्रीण्यमून्यनुमानानि । तथा हि- तदेय परिपाटि -यत्र धूमस्तत्राग्निरिति कायहेतुजमेकमनुमानम् । यत्र वह्निर्न तत्र शीतस्पर्श इति विस्तोपलम्भज द्वितीयम् । यत्र शीतस्पर्शाभावो न तत्र तत्वार्यरोमहर्षादिविशपयुक्तपुरुषभाव इति कारणानु- पलम्भज तृतीयमिति । एते च प्रकारा अनुपलब्धेरपरक्षण वदितव्या । अयासामपि विधानसम्भवात् । तथाहि व्यापक विस्वकार्योपलब्धिरप्पस्ति-व्यथा मात्र तुपारस्पों धूमादिति। कार्यविरुद्ध- कार्योपलब्धिरप्यस्ति । यथा-नेहाप्रतिवद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति धूमादिति । व्यापक विश्वव्याप्तोपलब्धिरप्यस्ति-यथा नाय नित्य पदाचित्वार्यकारित्वादिति। प्रतिपध्यस्य नित्यत्वस्य व्यापक निरतिशयत्वम् । तस्य विरुद्ध सातिशयत्वम् । तेन व्याप्त पदाचित्वार्य वारित्वमिति यासाञ्च यथास्त्र ययायोग प्रयोगा स्ययमूह्या । । २ ५ "इमे सर्वे इत्यादि नास्ति-H.N. इम इत्यादि A B DEP. •न्तरणयोगान्ता HE •न्तरप्रयोक्तान नि.A. ३ प्रमाने सत्या P HE N प्रसस्याह A 'तत्र नास्ति--A BP HE.N. माह-B ' भवति । प्रयुमा C गम्यते ABCDPHEN दशग्रहगोदाहरण• B • दाइना.C ..याधिगतये C बातम् E 1 ·२.४३ ] अनुपलब्धिप्रकाराणामन्तर्भावनिरूपणम् । ते स्वभावानुपलब्धौ संग्रह 'तादात्म्येन गच्छन्ति | स्वभावानुपलब्धिस्वभावार इत्यर्थ ॥ ननु च स्वभावानुपलब्धिप्रयोगाद् भिद्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादय । तत् कथमन्त- घन्ति ? इत्याह- पारम्पर्येणार्थान्तरविधिप्रतिषेधाभ्यां प्रयोगभेदेपि ॥४३॥ प्रयोगभेदेपि-प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदेपि अन्तर्भवन्ति । कथ प्रयोगभेद इत्याह-अर्थान्तरविधीति । "प्रतिषेध्यादर्थादर्थान्तरस्य विधिरुपलब्धि स्वभावविरुद्धाधु- पलब्धिप्रयोगेषु । प्रतिषेध कार्यानुपलब्ध्यादिषु प्रयोगषु । अन्तिरविधिना, अर्थान्तर- अनो केचित्तु नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि वह्निकारणानि सन्ति, तुपारस्पर्शादिति कार्यविरुद्धव्या- प्तोपलब्धिामिच्छन्ति । नात्र धूमस्तुषारस्पर्शादिति कारणविरुद्धव्याप्तोपलब्धिमपीति ॥ सा च प्रयोगभेदादेकादश प्रकारे ति यदुक्त तदसहमानश्चोदयति यदीति । वस्तुसाधनावेक प्रतिषेधहेतुरित्यनेक प्रतिपंधहेतुरुक्त इति चोदयितुराशय । कार्येत्यादिना दशग्रहणस्य तात्पर्यार्थ व्याचष्ट । अपिशब्द शङ्कायाम् । सर्वग्रहणस्यापि तात्पर्यार्थमाह- तत्रेति वाक्योप यासे । अपि. पूर्ववत् । उदाहृत एवोदाहृतमात्राणि तेपाम् । अनेन द्रव्यकात्य॑वृत्त सर्वशब्दो गृहीत इति दर्शितम् । तहिं [55a] सर्वग्रहणमेवास्तु कि दशग्रहणेनेत्याह-दर्शति । प्रयुक्तोदाहरणकारस्न्यं गम्यतेति लोके 'सर्वे पदातु(त)योऽत्र योद्धार इत्यादौ सर्वशब्दस्योपदर्शितकात्स्यवृत्तस्य दर्शनादुक्तम् । यद्येव दशग्रहणऽप्यव कि न स्यादित्याह-दशग्रहणादिति । तुर्दशग्रहणरहित- पक्षाद् बैधर्म्यमाह ! अतिरिच्यमानमभिकीभवद् गतार्थ सदिति यावत् उपदर्शिततुल्यावबोधाय सम्पद्यते। स्यादेतत्-इमे सर्वे दशानुपलब्धिप्रयोगा इत्येतावतैव कियता ग्रहणप्रसङ्गो निराकृत एवेति क्य कार्यानुपलब्ध्यादिग्रहणमाचार्यस्य नानिरिच्यते, कथ च धर्मोत्तरस्यपा तात्पर्या. र्थव्याख्या-तक्यितामपि प्रसक्त आहेत्यपर्यालोचितव्याख्यान भवतीति चेत् । नेप दोप । तथाहि-प्राक्तनकादशग्रहणस्योपलक्षणार्यत्वेनान्येषामपि व्यापकविरुद्धव्याप्तोपल- अध्यादिप्रयोगाणामभिमतत्वादाद्यान् कार्याऽनुपलब्ध्यादिप्रयोगान्विहाय दशसख्यापूरण कृत भवत्येवेति तदाशङ्कानिवृत्त्यर्थ कार्यानुपलब्ध्यादिग्रहण कृतमाचार्येण । धर्मोत्तरेणाऽपि तथा व्याख्यातमिति । न तर्हि दशग्रहण कर्तव्यमिति चेत् । न । अस्योपलक्षणार्थत्वाददोष एष । " तत्स्वाभाव्येन-टि. 'स्वभावा आत्मोत्यादका । भावध्वनिरुत्पादक्पर्याय-टि. ३०मन्तर्भाव इत्याह-C ४ विधीत्यादि PHEN प्रतिषध्यादर्थान्तरस्य B ·द्वितीय स्वार्थानमानपरिच्छेदः । [२.४४. प्रतिषेधेन च प्रयोगा भिद्यन्ते । यदि प्रयोगान्तरेष्वर्थान्तरविधिप्रतिषेधो कथं 'हि अन्तर्भवन्ति ? इत्याह-पारम्पर्येणेति प्रणालिकयेत्यर्थः। एतदुक्तं भवति- साक्षादेते प्रयोगा दृश्यानुपलब्धिमभिदधति, दृश्यानुपलब्ध्यव्यः भिचारिणं त्वर्थान्तरस्य विधि निषेधं वाऽभिदधति । ततः प्रणालिकयामीषा स्वभावानुपलब्धी सग्रहो न साक्षादिति ।। यदि प्रयोगभेदादेपर भेदः, परार्थानुमाने वक्तव्य एषः। शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः । शब्दश्च परार्यानुमानमित्याशडक्याह- प्रयोगदर्शनाभ्यासात् स्वयमप्येवं व्यवच्छेदप्रतीतिर्भवतीति' स्वार्थेऽप्यनुमा- नेऽस्याः प्रयोगनिर्देशः ॥४४॥ प्रयोगदर्शनेत्यादि। प्रयोगाणा शास्त्रपरिपठितानां दर्शनम्पलम्भ. । तस्याभ्यास. पुन, पुनरावर्तनम् । तस्मानिमित्तात् । स्वयमपीति प्रतिपत्तरात्मनोऽपि। एवम् इत्य- नन्तरोक्तेन क्रमेण । व्यवच्छेदस्य प्रतिषेधस्य प्रतीतिर्भवतीति' इतिशब्दस्तस्मादयें । - कय संग्रहमन्तर्भाव गच्छन्तीत्याह-तादात्म्येनेति । तस्या स्वभावानुपलब्धेरात्मा तदात्मा तस्य भावस्तेन स्वभावानुपलब्धिात्वेन । अनुपलधिस्वभावा इत्यर्थ -इतीद स्पष्टी. करणमपि स्वभावानुपलब्धिस्मारक्त्वेन तत्स्वमावा इति द्रष्टव्यम् ।। .....""रेव कि न शब्दास्या यत इति चेत् न-पारम्पयंग्रहणव्याघातप्रसङ्गात्, न साक्षादेत इत्यादिवक्ष्यमाणधर्मोत्तरीययाख्यानव्याघातप्रसङ्गाच्चेति । ताब्दस्य व्यापारोऽभिधालक्षण तस्य भंवे भिद्यमानत्वेऽपि । स्वभावविरुद्धादीत्यादिग्रहणेन कारणविरुद्धादीनां ग्रहणम् । कार्यानपलब्ध्यादीत्यादिग्रहणेन व्यापकानुपलब्ध्यादीना ग्रहणम् । अन्तरविधिप्रतिषेधा- भ्यामिति मूले करणतृतीयाद्विवचनान्तमेतदिति दर्शयन्नाह–अर्थान्तरेति । वस्तुल्यवलत्व समूच्चिनोति । भिद्यन्ते नानास्पा भवन्ति । प्रयोगान्तस्वित्यन्तरसान्दोऽन्यवचन स्वभावानुपलब्ध्यपेक्षया । परम्परा परिपाटि । सैव पारम्पर्यमिति स्वार्थिव प्रत्यय । 'एतदेव स्पष्टयति-प्रणालिकयेति । नन यद्यमीपा दृश्यानुपलब्यावन्तर्भावस्तदा साक्षात्तदभिधानम् तथात्वे च कथं पारम्प- पोत्याशस्त्रयाह-एतदुपतं भवति । यदि नाभिदधति तदान साक्षादिति न पत्तव्यम् । 'वयमन्तभ. C मैदेन भेद APHEN प्रयोगभेदादेव भेद. BC पन्दस्तु परा• BC प्रतीतिरिति स्वार्थानुमानेप्यस्या प्रभेदनिर्देश-C 'शास्त्रपटितानाम् AP.HEN शास्त्रपरिघटितानाम् B. शास्त्रगदिताना- पाठालरम्-टि. प्रयोग नाम्माममेग-टि. •भवनि इतिघर CB. अस्पष्टभू-म.

·. -- द्वित्तीय स्वानुमानपरिच्छेद । [२४९ ननु च कार्यानुपलब्ध्यादिषु कारणादीनामदृश्यानामेव 'निषेध , दृश्यनिषेधे स्वभावा- "नुपलब्धिप्रयोगप्रसगात् । तथा च सति म तेपा' दृश्यानुपलनिषेध । तत् कय- मेषा प्रयोगाणा दृश्यानुपलब्धावन्तर्भाव इत्याह-- सर्वत्र 'चास्यामभावव्यवहारसाधन्यामनुपलब्धौ येषां स्वभावविरुद्धादीनामुप- लब्ध्या कारणादीनामनुपलब्ध्या च प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलब्धिलक्षणप्राप्ता- नामेवोपलब्धिरनुपलब्धिश्च वेदितव्या ॥४५॥ "सर्वत्र चेत्यादि। अभावश्च 'तद्वयवहारश्च अभावव्यवहारो। स्वभावानुप- लब्धावभावव्यवहार साध्य । शिष्टेष्वभाव । तयो साधन्यामनुपलब्यो। सर्वत्र चेति चशब्दो हिशब्दस्यार्थे । यस्मात् सर्वत्रानुपलब्धौर मेषा प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलब्धिलक्षण- प्राप्तानां दृश्यानामेव ''प्रतिषेधस्तस्माद् दृश्यानुपलब्धावन्तर्भाव । फुत एतद् दृश्यानामेवेत्याह-स्वभावेत्यादि । अत्रापि चकारी हेत्वर्थ । यस्मात् स्वभावविरुद्ध आदिर्येषा तेषामुपलब्ध्या, कारणमादिर्येषा तेपामनुपलब्ध्या प्रतिषेध उक्तस्तस्माद् दृश्यानामेव प्रतिषेध इत्यर्थ । पदि नाम स्वभावविरुद्धाधुपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या च प्रतिषेध उक्तस्तथापि कथ दृश्यानामेव प्रतिषेध इत्याह-उपलब्धिरित्यादि । अत्रापि चकारो हेत्वर्थ । यस्माद् ये विरोधिन , व्याप्यव्यापकभूता, कार्यकारणभूताश्च ज्ञातास्तेषामवश्यमेवोपलब्धि, उपलब्धि- पूर्वा चानुपलब्धिर्वेदितव्या ज्ञातव्या। उपलब्ध्यनुपलब्धी च द्वे येपा स्तस्ते दृश्या एव । तस्मात् स्वभावविरुद्धायुपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या चोपलब्ध्यनुपलब्धिमता विरुद्धादीना प्रतिषेध क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो द्रष्टव्यः । केचित्पुनरेव व्याचक्षते-स्वयमित्यादिना ग्रन्थन वार्तिककृतेदमुक्तम्-स्वभावादीनामनुप- लब्ध्या विरुद्धादीनाञ्चोपलब्ध्या यथायोगमभाव तद्व्यवहार च प्रयोगनिरपेक्ष एव प्रतिपत्ता प्रत्यति । न केवल प्रयोगाभ्यासात् प्रतिपत्तिसमय एव प्रयोगमुच्चारयति । न तु ततोऽ पूर्वमवगच्छतीतरथा प्रतिनियतशब्दोच्चारण न भवेदिति । अनेनोपायेनेति चोपाय इहोपाय- स्तथाशब्दोच्चारणक्रमस्तेनति चर्णयन्ति । एतेन चानुपलब्धिप्रयोगसमर्थनन्यायेन । . ६ ..मेव प्रतिपध A PHEN नुपलम्भप्र. A BP HEN 3 अदृश्याना निषधे सति-टि. ४ कारणादीनाम्-टि. चास्यामभावाभावव्यव० E निरुद्धानामुप० C ७'सवत्र चेत्यादि'मास्ति HN अभावश्च तस्य च व्यवहारोऽभावव्य. A P HE 'लब्धी सत्या-BH L दृश्यमानानामेव B ११ मेव स प्रतिA PH EN कारणानुपलब्ध्या-C. १३'ज्ञातव्या नास्ति A BPH EN ८ ·२४६ ] अदृश्याना विरोधादेरसिद्धि । १४५ बहुषु चोधेषु प्रशान्तेषु परिहारसमुच्चयार्थश्चकारी हेत्वों भवति । यस्मादिव चेद च समाधानमस्ति तस्मात् तत्तच्चोधमपुक्तमिति चकारार्थ ॥ कस्मात् पुन प्रतिपेध्यानां विरुद्धादीनामुपलब्ध्यनुपलब्धी वेदितव्ये इत्याह- अन्येषां विरोधकार्यकारणभावाभावासिद्धेः ॥४६॥ अन्येपामिति । उपलब्ध्यनुपलब्धिमद्भयोऽन्येऽनुपलब्धा एव ये तेपा विरोधश्च फायकारणभावश्च केनचित्सहाभावश्च व्याप्यस्य' व्यापकस्याभावे न सिध्यति यस्मात् ततो विरोध कार्यकारणभावाभावासिद्ध कारणाद् उपलब्ध्यनुपलब्धिमन्त एव विरुद्धादयो निषेध्या । उभयवन्तश्च दृश्या एव । तस्माद् दृश्यानामेव प्रतिषेध । तवयमथ । विरोधश्च कार्यकारणभावश्च व्यापकाभावे व्याप्याभावश्च दृश्यानु- पलब्धेरेवेति । एकसनिधावपराभावप्रतीतौ ज्ञातो विरोध । कारणाभिमताभावेच कार्याभिमताभावप्रत्ययेऽवसित कार्यकारणभाव । व्यापकाभिमताभावे च 'व्याप्याभि- अन्य पुनरन्यथा व्यवस्थिता-स्वयमपीत्यादिक नाविभूतप्रयोगमधिकृत्योक्तम् , किन्त्वन्त- ल्पाकारप्रवृत्त स्वप्रतिपत्तिकालभा[56a] विनमिति । अन च साध्वसाधु वा व्याख्यान साधुभिरेव ज्ञातव्यमिति । स्यादेतत्-यथा प्रयोगभद स्वार्थानुमान कथ्यते तथा च न किञ्चिद् वाच्य परार्थानु- माने स्यादित्याशडक्याह-पत्पुनरिति । परप्रतिपत्तावेच, न तु स्वप्रतिपत्तावपीत्यवधारणार्थ ।। सम्प्रति दृश्यानुपलब्धावन्तर्भाव सर्वानुपलब्धीनामसमान आह-ननु चेति । तथा च सति कारणादीनामदृश्याना निपधप्रकारे सति । शिप्टेषु परिशिष्ट' अभाव इत्यभावोपीति द्रष्टव्यम् । न त्वभाव एव, व्यवहारस्यापि साधनात् । कारणा[य]नपलब्ध्या च करणभूतया। कार्यकारणभावादिग्रहणकाले योपलब्धिरनु- पलब्धिश्च पूर्वमासीत् तद्वता प्रतिषेध क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो द्रप्टच्यो ज्ञातव्य । यथा अथविरोधादिग्रहणकालेऽवश्यभाविनी दृश्यानुपलब्धिस्तथाऽनन्तरमेव धर्मोत्तरेण प्रसाधयिष्यते । ननु च कारणादीना चेत्यनेन प्र(च)कारेणावश्य समुच्चयार्थेन भाव्यम्, तत्कथ हेत्वर्थे व्याख्यायत इत्याराडक्य पूर्व बुद्धिस्थ स्पष्टयनाह-बहुविति । एवम्मन्यते-समुच्चयार्थे वर्तमान एवाय हेत्वर्थे वर्तते । न त्वेव समुच्चयार्थी निराक्रियते, हेतूना परस्परसमुच्चयस्य प्रतीयमानत्वात् । तथा स न हेत्वों भवति । इतिरेव धकारस्थार्थ प्रयोजनम् ॥ ..कारणभावासिद्ध E कारणभावासिदि B PH व्याप्यस्यति व्याप्यरूपाणामिति व्याख्ययम् । बहुस्थानेषु पाठोऽपि नटि. व्यापकाभावे C ४ विरोधिकार्य A BPEHN विरोध कार्यA.P HE ६ सनिधाने परा० C. ज्वसितकार्य PH. A B व्याप्याभावे A B D PH EN .

·२४६ ] अदृश्याना विरोधादेरसिद्धि । १४५ बहुषु चोयेषु प्रकान्तेषु परिहारसमुच्चयार्थश्चकारो हेत्वों भवति । पस्माविद चेदं च समाधानमस्ति तस्मात् तत्तच्चोद्यमयुक्तमिति चकारार्थ ॥ कस्मात् पुन प्रतिषेध्यानां विरुद्धादीनामुपलब्ध्यनुपलब्धी वेदितव्ये इत्याह- अन्येषां विरोधकार्यकारणभावाभावासिद्धः ॥४६॥ अन्येषामिति । उपलब्ध्यनुपलब्धिमद्भयोऽन्येऽनुपलब्या एव ये तेषा विरोधश्च कायकारणभावश्च केनचित्सहाभावश्च व्याप्यस्य ' व्यापकस्याभावेन सिध्यति यस्मात् ततो विरोध कार्यकारणभावाभावासिद्ध कारणाद् उपलब्ध्यनुपलब्धिमन्त एव विरुद्धादयो निध्या । उभयवन्तश्च दृश्या एव । तस्माद् दृश्यानामेव प्रतिषेध । तदयमर्थ । विरोधश्च' कार्यकारणभावश्च व्यापकाभावे व्याप्याभावश्च दृश्यानु- पलब्धेरेवेति । एकसनिघावपराभावप्रतीतो ज्ञातो विरोध । कारणाभिमताभावे च कार्याभिमताभावप्रत्ययेऽवसित कार्यका यापकाभिमताभावे च 'व्याप्याभि- अन्ये पुनरन्यथा व्यवस्थिता-स्वयमपीत्यादिक नाविभूतप्रयोगमधिकृत्योक्तम् , किन्त्वन्त- जल्पाकारप्रवृत्त स्वप्रतिपत्तिकालभा[56a] विनमिति । अत्र च साध्वसाधु वा व्याख्यान साधुभिरेव ज्ञातव्यमिति । स्यादेतत्-यथा प्रयोगभद स्वार्थानुमाने कथ्यते तथा च न किञ्चिद् वाच्य परार्थानु- माने स्यादित्याशडक्याह-यत्पुनरिति । परप्रतिपत्तादेव, न तु स्वप्रतिपत्तावपीत्यवधारणार्य ।। सम्प्रति दृश्यानुपलब्धावन्तर्भाव सर्वानुपलब्धीनामसहमान आह-ननु चेति । तथा च सति कारणादीनामदृश्याना निषधप्रकारे सति । शिष्टेषु परिशिष्टेषु अभाव इत्यभावोपीति द्रष्टव्यम् । न त्वभाव एव, व्यवहारस्यापि साधनात् । कारणा[ध] नुपलब्ध्या च करणभूतया। कार्यकारणभावादिग्रहणकाले योपलब्धिरनु. पलब्धिश्च पूर्वमासीत् तद्वता प्रतिषेप क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो द्रष्टव्यो ज्ञातव्य । यथा अर्थविरोधादिग्रहणकालेऽवश्यभाविनी दृश्यानुपलब्धिस्तथाऽनन्तरमेव धर्मोतरेण प्रसाधयिष्यते । ननु च कारणादीनां चेत्यनेन प्र(च)कारेणावश्य समुच्चयार्थेन भाव्यम्, तत्कय हेत्वर्थे व्याख्यायत इत्याशडक्य पूर्व बुद्धिस्थं स्पष्टयन्नाह-बहुप्विति । एवम्मन्यते-समुच्चयार्थे वर्तमान एवाय हेत्वर्थे वर्तते। न त्वेव समुच्चयार्थों निराक्रियते, हेतूना परस्परसमुच्चयस्य प्रतीयमानत्वात् । तथा स न हेत्वयों भवति । इतिरेव चकारस्यार्य प्रयोजनम् ॥ ..कारणभावासिद्ध E कारणभावासिद्धि B P H २ व्याप्यस्येति व्याप्यरूपाणामिति व्याख्येयम् । बहुस्थानेषु पाठोऽपि न-टि. व्यापकाभावे C. ४ दिरोधिकार्य A B P E H N विरोध कार्य A. P HE ६ सनिधाने परा०८ वसितकार्य PH A B व्याप्याभावे A B DP.HEN ७ ·द्वितीयः स्वापानुमानपरिष। [ २.४१. मताभाये निश्चिते निश्चितोप्याप्यम्यापरभाव । 'प्याप्यम्पाररभावतीने मिमित्तमभावः प्रतिपत्तथ्य.। इह महीने पृक्षाभाये हरियाभावप्रतीतो 'प्रतीतो याप्पण्यापामायः । भभावप्रतिपत्तिय सर्वत्र पल्पानुपतापरे । तस्मादिरोपम्, सरणमाषम्, प्यायल्यापर स्माता विरोप- सागरणभाय-प्याप्पण्यापरभावविषपाभायप्रतिपति निबन्पने दृश्यानुपलपिः मतम्या । इम्यानुपमाप्यामरणे पिरोपारीनामस्मरणम् । तपा पति म विदारिविपिप्रतिपायामितराभावप्रतीति स्यात् । पिरोपारिपरणरासमापिग्मा र त्यानुपलापावयापरमर्तग्यायो तत एवाभावतीति । तत्र यपि संप्रतितली' मारित दस्यानुपलपिपिरोयारिगरासे स्वासीत् । पानुपलम्पिः संप्रति रममाणा संवाभावप्रतिपत्तिनिकायनम् । ततः संप्रति मास्ति 'स्यानु पलग्धिरित्यभाषसायनत्वेन स्पानुपलधिप्रयोगार मियन्ते गानुपलाप्यारिप्रयोगाः । या विष्टादन प्रतिध्यरय विस्त पाहाम् । माविसम्देन विरुद्धमार्यादीनां ग्रहणम् । येषामेवदोषरम्पिरतेभ्योन्येनुपलग्या एव । पदाचित्ययमिनाता एव । प्यापरस्याभावे- भावश्च स्याप्यस्य म सिद्धपति यस्मात् । अयमाराय-यदि पूर्व व्यापाभिमनरयामा व्याप्याभिमताभावो निश्चितो भवेत् तदा व्याप्यव्यापकभाव. सिरपत्, सदा प प्यापकानुपर घिर्गमिका स्यात्, नान्यदेति । अपमत्र प्रकरणा-प्रबन्धन भवतो यद्भावे यस्याभावस्तस्य विरोधगतिपस्व. भावश्च पेनोपलभ्यते तेन सह कार्यकारणभावोऽपि पञ्चप्रत्यक्षानुपलम्मममधिगम्य, प्याप्य- व्यापरभावोऽपि प्रत्यक्षानुपलम्भावमेय इति पपमदत्यस्य मिद्ध्यन्तीति । मनु भवन्तु सेऽन्यत्र दृश्या , तत्र तावददृश्या एव वक्तय्या । दृश्यत्वे दृश्यानुपरम्भ- प्रयोगात् । हत्कर्ष दृश्यानुपलब्धावितरासामनुपलब्धीनामन्तर्भाव इत्याराप यया तत्रान्तर्भा- वस्तपा दर्शयितुमाह-तदिति । यस्मादन्यत्र दृश्यत्वेऽपि विषादीनां दृश्यानुपलम्भेन्तर्भावो न घटते, स चाचार्येणोक्तस्तत्तस्मारपमर्ष.-सर्वत्र घेत्यादेवियस्य तात्पर्याय । पप दृश्यानुपलरित्यममषं तावत्प्रसापयति--एकेति । कार्यकारणमावे का वातत्याह-कारणेति । यद्येव व्याप्यव्यापकभावस्प का गतिरित्याह-व्यापकेति । ननु च व्याप्यव्यापकभावनिश्चये तयोरेक्त्वात् किमभावनिश्चयेनेत्पाह-तत्र व्याप्य- व्यापकभावनिश्चये कर्त[56b]व्ये । कयमभावप्रतीतिप्प्यव्यापकभावप्रतीतेनिमित्त- मिल्सह-रहेति । 1 तत्-C. २०भावप्रतीतो व्या० B ३ देशकालस्वभावविप्रकृष्टाः पिशाचादयस्तेपा पिशाचादीनां विरोधश्च केनचिदग्निना सह न सिध्यतीति सम्बन्ध । तथा कार्यकारणभावश्च पिशाचादीना केनचिझूमेन साध न सिध्यति । टि। ४ सप्रति नास्ति-A. P.H. E.N. 'दृश्योपलब्धि. A. B. P H EN.

·२. ४६.] अदृश्याना विरोधादेरसिद्धि । १४७ विरुद्धविधिना, कारणादिनिषेधेन च यतो दृश्यानुपलब्धिराक्षिप्ता ततो दृश्यानुप- लब्धेरेव' कालान्तरवृत्ताया. स्मृतिविषयभूताया अभावप्रतिपत्ति । अमीषां च प्रयोगाणां वश्यानुपलब्धावन्तर्भाय । तदनेन सर्वेण दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावो दशानामनुपलब्धिप्रयोगाणां पारम्पर्येण दर्शित इति वेदितव्यम् । . आस्ता सर्वत्र विरोधादावभावप्रतीति , दृश्यानुपलब्धिस्तु क्वोपयुज्यत इत्याह- अभावति । चो हेतौ। ननु यदि नाम विरोधादिग्रहणकाले दश्यानुपलब्धिरासीत्, तथापि न सा विरुद्धोप- लब्धि-व्यापकानुपलब्ध्यादिप्रयोगविषये सम्प्रत्यनुवत्तंते । तत्क्थ विरुद्धोपलब्ध्यादीना तत्रान्तर्भाव इत्याह-तस्मादिति । यतोऽभावप्रतीतिमन्तरेण न विरोधादिसिद्धि , अभावसिद्धिश्च दृश्यानु- पलब्धेस्तस्माद् हेतीविरोधादिक स्मरतेति विरुद्धोपलम्भव्यापकानुपलम्भादिप्रयोगकाल इति द्रष्टव्यम् । तदस्मरणे हि यतो विरुद्धादिरिहास्ति, यतोऽय व्यापकादिर्नास्ति, तस्मात्तत्तन्ना- स्तीत्यस्या प्रतीतेरयोगात्-इत्यपि द्रष्टव्यम् । स्मरतेति च तदानी विरोधादेर्ग्रहणाद् गृहीतस्यव विकल्पनादुक्तम् । कुत पुनरवश्यस्मर्तव्या सेत्याह-दृश्येति । अथ स्यात्-प्राक्तनी दृश्यानुपलब्धि सदा स्मर्यताम्, तथापि कथमसो विवक्षिताभाव- सिद्धावुपयोग भजते, येनात्मनीतरा अनुपलब्धौ(ब्धी)रन्तर्भावयतीत्याह-विरोधेति । चो यस्मात्तस्या नियतस्मरणाया सत्याम् । ननु विरुद्धोपलब्धिकारणाद्यनुपलब्धिप्रयोगविषये सा नास्ति तत्कथमविद्यमाना संवा- भावप्रतीते निवन्धनमित्याह-तत्रेति वाक्योपन्यासे । सम्प्रतीदानी स्मर्यमाणा संवाभाषप्रती- तेनिबन्धन विरुद्धाद्यभावज्ञानस्य करणम् । कथ तहि दृश्यानुपलब्धेविरुद्धोपलब्ध्यादीना भेद इत्याह-तत इति । ततो विरोधादि- ग्रहणकालप्रवृत्ताया दृश्यानुपलब्धे स्मर्यमाणत्वात्, सम्प्रति सा नास्ति। इतिस्तस्माद- भाभाव साध्यते तेनाभावसाघनत्वेन ततो भिद्यन्ते विरुद्धोपलब्ध्यादिप्रयोगा । विरुद्धविधिनत्यादिनोक्तमर्थमुपसहरति । विरुद्धविधिनत्युपलक्षणम् । विरुद्धकार्या- दिविधिनाऽपि दृश्यानुपलम्भाक्षेपात्। अन्यथा तासा तत्रान्तर्भावो न स्यात् । ननु स्वातन्त्र्येण त्वया संस्था एव प्राक्प्रवृत्ताया अभावनिश्चयो दर्शितस्तत्र चानुपलब्धी- नामन्तव, न त्वाचार्यस्यायमभिप्रेत इत्याशङ्कधाचार्यस्यैवायमभिप्रेतोऽर्थ इति दर्शयन्नाह- तदनेनेति। अनेन इमे सर्व इत्यादिना व्यापकभावासिद्धेरित्यन्तेन । पदि साक्षात्तस्पामन्तविस्तदा दृश्यानुपलब्धि. स्यात्, न विरुद्धोपलब्ध्यादिभेद इत्याहू- पारम्पर्येणेति । विरुद्धादिप्रयोगकाले न साऽस्ति केवल प्राक्प्रवृत्ता सा स्मर्यत इति । अयमत्र प्रकरणार्थ-दृश्यानुपलम्भस्यावक्तव्यत्वेन दशानामप्यनुपलब्धीनां तत्रान्तर्भाव, विरुद्धाद्यभावप्रतीतावनुपयोगश्चेति । केचित्पुनरत्रव ब्रुवते-इहकज्ञानससर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भोऽनुपलम्भ । न च शीतस्य . .लब्धिरेव C ·१४८ द्वितीय. स्वार्थानुमानपरिच्छेदः । [२.४७. उक्ता दृश्यानुपलब्धिरभावे, अभावव्यवहारे च साध्ये प्रमाणम् । अदृश्यानुपलब्यिस्तु' किस्वभावा, किव्यापारा चेत्याह- विप्रकृष्टविपया 'पुनरनुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा संशयहेतुः ॥४७॥ विप्रकृष्टेत्यादि। विप्रकृप्टस्त्रिभिदेशकालस्वभावविप्रकपर्यस्या विषपः सा विप्रकृष्ट- विपयेति सशयहेतु । किस्यभाषा सेत्याह-प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणं स्वभावो यस्याः सा प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा। न ज्ञानज्ञेयस्वभावेति पावत् ॥ निषेधे साध्ये दूरत्वाद् वह स्वररूपोपलब्धि शीतस्पर्शानुपलब्धियुज्यते । येनानुपलब्धिः सिद्धयेत्, रूपस्पर्शयोरेक्ज्ञानसंसगित्वाभावात् । [57a] न च विरोधग्रहणकालप्रवृत्त- दृश्यानुपलम्भस्मारकत्वेन दृश्यानुपलम्भत्व वाच्यम्, प्राक्प्रवृत्तप्रत्यक्षस्मारकत्वेनापि प्रत्यक्षत्व- प्रसङ्गात् । अत एव विरोधादिग्रहणकालप्रवृत्तदृश्यानुपलम्भस्मारकत्वेनानुपलब्धीना तत्रान्तर्भावो न युज्यते। नापि स्मृतायास्तस्या एवाभावनिश्चयः, व्याप्तिप्राहकप्रमाणस्मारकत्वेन परानु- मानस्य तत्प्रमाणान्तर्भावप्रसङ्गात्, तत एव स्मर्यमाणात् प्रमाणाद् विवक्षितप्रतीतिप्रसङ्गाच्च । तस्मात्सर्वव सम्प्रतितनो दृश्यानुपलम्भो दर्शनीयस्तद्वलेनेवाभावनिश्चयो वाच्य , न तु प्राक्प्रवृत्ताद् दृश्यानुपलम्भात् स्मृत्या विषयीकृतादभावनिश्चय.। नापि तत्स्मारकत्वेनानुप- लब्धीना तथात्वमिति । यद्येव क्थङ्कार स प्रदश्यतामिति चेत् । उच्यते । दूराद् वह्न रूपविशेष दृष्ट्वा यत्रैवविधरूपविशेपस्तत्र तावद्देशव्यापकस्तुपारस्पर्शविशेषोऽस्ति । यथा महानसादो तथा- विषमेवरूपमित्यानुमानिकी विशिष्टोष्णस्पर्शप्रतीति.। सैव च शीतस्पर्शानुपलब्धिरुष्णशीत- स्पर्शयोरेक्ज्ञानसगित्वात् । विवक्षितोपलम्भादन्य उपलम्भोऽनुपलम्भ । स क्वचित्प्रत्यक्षात्मा क्वचिदनुमानात्मेति न शास्त्रविरोधो न युक्तिविरोध । तत एव तदृश्यानुपलम्भाच्छीतस्प- संभावप्रतीति । आहत्यन्त (भाहत्य) दृश्यानुपलब्धेरनुदयाद् दृश्यानुपलब्धे देन निर्देश.। अत एव चानु- मिताऽनुमानमेतत् । केवलमत्यन्ताभ्यासान्झटिति तथाप्रतीत्युदये सत्येकमनुमानमुक्तम् । वस्तुतस्त्वनेकमनुमानमेतत् । एव व्यापकविरुद्धकार्योपलब्ध्यादावपि सर्व द्रष्टव्यम् । तथा *च व्यापकविरुद्धोपलब्ध्यादिप्वपरमनुमानमेक प्लवमानमवसेयम् । ययोश्च परस्परपरिहा- रस्थितलक्षणो विरोषस्तत्र दृश्यानुपलब्धि स्फुटव। तेन विरुद्धव्याप्तोपलब्ध्यादिषु सम्प्रत्येव दृश्यानुपलब्धिरस्ति । भेदस्तु पारम्पर्येण तदुदयात् । एव व्यापककारणानुपलब्ध्यादिष्द- कारणपरस्पोनस्पषामुपलम्मादमा सिद्ध तत एवं सामर्थ्यात्कायीदरभावावसाय इतादा- नीन्तनस्यैव दृश्यानुपलम्भस्योपयोगो न प्राक्तनस्य स्मृत्यादिविषयीकृतस्य । दृश्यानुप- लम्भस्य च साक्षात्कारणे व्यापारात् पारम्पर्येण च विरुद्धाद्यभावे भावे व्यापारात् दृश्यानुप- लब्धे देन कारणानुपलब्ध्यादीना प्रयोग इति ॥ १ लब्धि किं A PHE. ३ विषयानुप०-B.C. HE N. २ पारेत्याह-BD.

·२४८ ] अदृश्यानुपलब्धि सशयहेतु । ननु च प्रमाणात् प्रमेयसत्ताव्यवस्था। तत प्रमाणाभावात् प्रमेयाभावप्रतिपत्तियु- क्तेत्याह- प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थाभावासिद्धेरिति ॥४८॥ ॥ स्वार्थानुमानपरिच्छेदो द्वितीयः समाप्त. ॥ - प्रमाणनिवृत्तावपीत्याह। कारण व्यापक च निवर्तमान कार्य व्याप्य च निवर्तयेत् । न च प्रमाण प्रमेयस्य कारण नापि व्यापकम् । अत प्रमाणयोनिवृत्तावपि अर्थस्य प्रमेयस्य निवृत्तिन सिध्यति । ततोऽसिद्ध सशयहेतुरदृश्यानुपलब्धि, न निश्चयहेतु । यत् पुन प्रमाणसत्तया प्रमेयसत्ता सिध्यति तद युक्तम् । प्रमेयकायं हि प्रमाणम् । मन्तरेण कार्यमस्ति । न 'तु कारणान्यवश्य कार्यवन्ति भवन्ति । तस्मात् प्रमाणात प्रमेयसत्ता व्यवस्थाप्या, न प्रमाणाभावात् प्रमेयाभावव्यवस्थेति ॥ ॥'आचार्यधर्मोत्तरकृताया न्यायबिन्दुटीकाया स्वार्थानुमानो द्वितीय परिच्छेद ॥ न च कारण- सम्प्रत्यदृश्यानुपलब्धिमधिकृत्योक्त व्याचक्षाण आह-उक्तेति । ननु यदि प्रत्यक्षाऽनुमाननिवृत्तिमात्ररूपाऽदृश्यानुपलब्धिरभावे साध्ये सशयहेतुरनकान्तिको तहिं सा ततश्च हेत्वाभासावसर एव वक्तव्या। तत् किमिहोच्यत इति चेत्। नतम(द)स्ति। यतो न सा वचनव्यक्त्याऽनुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धिरसद्व्यवहारे साध्य न प्रमाणम् ऐकान्तिक- सद्व्यवहारनिषेधे तु प्रमाणमिति प्रदर्शनात् । न ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावदित्यार्थ न्यायमाश्रित्योस्त न शाब्दमिति द्रष्टव्यम् ।। यदि प्रमाणनिवृत्त्या [57b]प्रमेयानिवृत्तिस्तहि तत्सत्तयाऽपि न प्रमेयसत्ता सिद्धये- दित्याशद्धक्य तत्रोपपत्ति दर्शयन्नाह—यत्पुनरिति । ननु कारणमप्यवश्य कार्यवद् भवति ततश्च सति ज्ञेये ज्ञानेनाप्यवश्यभाव्यम् । तच्चेनास्ति ज्ञेयमपि नास्त्यव । तत सिद्धयत्यवा:- दृश्यस्याप्यभाव इत्याशङ्कयाह-न विति । तुना कार्यधर्मात् कारणधर्मस्य वधर्म्यमाह। एतच्च कारणमात्राभिप्रायेणोक्तम् , यथा चत्तथा प्रागेव निर्णीतम् । तस्मादित्यादिनाऽस्यैव प्रकृत- स्योपसहार इति ॥ ॥ पण्डितजितारिशिष्यदुर्वेकनिविचितचोंत्तरनिवग्यस्य द्वित्तीय परिच्छेद । ॥द्वितीयपरिच्छेद ।।-D B न्यायविदुप्रकरणे द्वितीय परिच्छेद समाप्त ।।-E. २न च-B D 3॥न्यायविन्दुटोकाया द्वितीय परिच्छेद समाप्त ॥ A. B. P.H Eन्याय- विदुटीकाया द्वितीय, परिच्छेद ॥ D ·तृतीयः परार्थानुमानपरिच्छेदः । स्वार्य-परानुमानयो स्वार्थ प्यारयाय परायं व्याख्यातुकाम आह- त्रिरूपलिङ्गाख्यानं 'परार्थमनुमानम् ॥१॥ विरूपलिङ्गाख्यानमिति । त्रीणि रूपाणि-अन्वय व्यतिरेक-पक्षधर्मत्वसज्ञकानि यस्य तत् त्रिरूपम्। त्रिरूप च तल्लिङ्गं च तस्याख्यानम् । आल्यायते प्रकाश्यतेऽनेनेति- त्रिरूप 'लिङ्गमिति आस्यानम् । कि पुनस्तत् वचनम् । वचनेन हि त्रिरूप लिङ्गमा- स्यायते । परस्मायिद बरार्थम् ॥ ? मन च सम्यग्ज्ञानात्मकमनमानमुक्तम् । तत् किमयं सप्रति वचनात्मकमनुमान- मुच्यत इत्याह- कारणे कार्योपचारात् ॥२॥ कारणे कार्योपचारादिति । त्रिरूपलिङ्गाभिधानात् त्रिरूपलिङ्गस्मृतिरुत्पद्यते । स्मृतेश्चानुमानम् । तस्माद् अनुमानस्य परम्परया त्रिस्पलिङ्गाभिधान कारणम् । तस्मिन् कारणे वचने कार्यस्य अनुमानस्योपचार समारोप क्रियते । तत समारोपात् कारण वचन- त्रिरूप लिङ्ग ज्ञातमपि वक्तुमविदुषो बालस्य व्युत्पादनाथ त्रिरूपलिङ्गाख्यानलक्षण यत्परार्थमनुमानमुक्त तद् व्याख्यातु स्वार्थत्यादिना प्रस्तौति । द्वयो रूपयोरभिधानादेकस्य गम्यमानत्वादास्यायते प्रकाश्यतेऽनेनेति त्रिरूप लिङ्गमिति विवृत न त्वभिधीयतेऽनेनेति । अभिधेयस्य गम्यमानस्य च प्रकाश्यत्व तुल्यमिति प्रकाश्यते इत्यनेन द्वयो सडग्रह । येनार्थक्रमेणात्मन परोक्षायज्ञानमुत्पन्न तेनंव क्रमेण परसन्ताने लिङ्गिज्ञानोत्पिपादयिषया विरूपस्य लिङ्गस्य स्यापक यद् वचन तत्परार्थमनुमानमिति द्रष्टव्यम् ।। कारणे वचने कार्यस्य ज्ञानस्योपचारात् समारोपात् । कथ पुनर्वचनस्यानुमानहेतुत्वमित्याह-त्रिरूपेति । परार्थानुमा० BPH EN च लिङ्ग च A . त्रिरूपलि.E ४ त्रिरूपलि.C ५ परस्मायिति परा०E ननु सम्य.A त्रिरूपलिङ्गालम्बना स्मृति C D B 'श्रोतु-टि. ' तस्यानुमानस्य-A B P H. E N. . - ·: ३.३.] परार्थातुमाननिरूपणम् । मनुमानशब्देनोच्यते । औपचारिक वचनमनुमानम्, न मुख्यमित्ययं । न' यावत् किंचिदु- पचारादनुमानशब्देन वक्त शक्यं तावत् सर्व व्याख्येयम् । किन्त्वनुमान व्याल्यातुकामेनानु- मानस्वरूपस्य व्याख्येयत्वानिमित्त व्याख्येयम् । निमित्त च त्रिस्प लिङ्गम् । तच्च स्वय वा प्रतीतमनुमानस्य निमित्त भवति, परेण वा प्रतिपादित भवति । तस्माल्लिङ्गस्य स्वरूप “च व्याख्येयम्, तत्प्रतिपादकश्च शब्द । तत्र स्वरूप स्वार्यानुमाने व्याख्यातम् । प्रतिपाद- कश्च' शब्द इह व्याख्येय । तत प्रतिपादक शब्दमवश्य वक्तव्य दर्शयन् अनुमानशब्दे- नोक्तवानाचार्य इति परमार्थ ॥ परार्थानुमानस्य प्रकारभेद दर्शयितुमाह- तद् द्विविधम् ॥३॥ ननु च त्रिरूपलिङ्गाभिधानादवगते सति धर्मिणि लिङ्ग ज्ञायते । तस्य तु व्याप्ति स्मर्यते । तत्कथ 'त्रिरूपलिङ्गवचनात तत्स्मृतिरुत्पद्यते' इत्युच्यत इति चेत् । उच्यते । गृह्यमाणमपि धूमादिवस्तु न तावल्लिङ्ग यावद् वयादिसाध्याविनाभूततया न ज्ञायते । तयात्व च तस्य न तदा ग्राह्यमपि तु पूर्वगृहीतमेव स्मर्तव्यमिति सूक्त विरूपलिङ्गस्मृति- एत्पद्यत इति । स्मृतेरिति पक्षधर्मग्रहणसहिताया इति द्रष्टव्यम् । अयमर्थ ---वचनमपि त्रिरूप लिङ्ग स्मरयत् पराक्षार्थज्ञानस्य परम्परया कारण भवदु- पचारादनुमानमुच्यत इति । अयाबाधितत्वाद्यपि लिङ्गस्य लक्षणमित्याचक्षते केचिदिति विप्रतिपत्तिदर्शनात् तद्व्यु- त्पादन युक्तम्, न तु तद्वचनम्, तस्य विप्रतिपत्त्यभावादिति चेत् । न अत्राप्यव्याप्तिव्यति- रेकाभ्या निगदन्तो विप्रतिपना इत्यस्यापि व्युत्पादन न्याय्यम् । अथाऽपि स्यात्, यदि परम्परयाऽनुमानहेतुत्वेन वचनमुपचारादनुमानमिति व्युत्पाद्यते तहि जिज्ञासास्वास्थ्यादिकमपि परम्परयाऽनुमानहेतुत्वादनुमानशब्देन वक्तु शक्यमिति तदपि किं नोच्यत इत्याह-नयावदिति । ननु स्वास्थ्यादिकमपि निमित्तमिति तदवस्थो दोष । न। निमित्त व्याख्येयमित्य- व्यहितमसाधारण निमित्तमाख्येयमित्यर्थ । ननु स्वय प्रतीत लिङ्गमनुमानस्य निमित्तम् । तत्कि तद्वचनेन व्याख्यातेनेत्याह-- चो यस्मादयें। वाशब्दो विकल्पार्थ । यत परेण प्रतिपादितमपि तल्लिग- मनुमानस्य निमित्त ततस्तस्मादयश्य वक्तव्य प्र[58a]तिपादक लिङ्गप्रतिपादक वचन दर्शयन्न- नुमानशब्देनोक्तवानाचार्य । तच्चेति । 'औपचारकम्-A न च यावत् A B DP H. EN ३ स्वरूपस्यव व्या०C ४ 'मवति' नास्ति A.CPE N 'च' नास्ति A.P.HEN. ०दक शब्द A.BP.HEN R ·१५२ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३४. तद् द्विविधमिति । तदिति परार्यानुमानम् । द्वौ विधौ प्रकारौ यस्य सद् द्विविधम् ।। कुतो द्विविधमित्याह- प्रयोगभेदात् ॥४॥ प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदात् । प्रयुक्ति प्रयोगोर्याभिधानम् । शन्दस्याभि- धानन्यापारभेदाद् द्विविधमनुमानम् ॥ तदेवाभिधानय्यापारनिबन्धन' वैविध्य दर्शयितुमाह- साधर्म्यवद्वधर्म्यवचेति ॥५॥ साधर्म्यवद्वधर्म्यवच्चेति । समानो धर्मोऽस्य सोध्य सधर्मा। तस्य भाव साधर्म्यम् । विसदृशो धर्मोऽस्य विधर्मा। विधर्मणो भावो वैधम्यंम् । दृष्टान्तर्मिणा सह साध्यमिण सादृश्य हेतुकृत साधर्म्यमुच्यते । असादृश्य च हेतुकृत बंधय॑मुच्यते। तत्र यस्य साधन- वाक्यस्य साधर्म्यमभिधेय तत् साधर्म्यवत् । यथा-यत कृतक तदनित्यं यथा घटः, तथा च कृतक शब्द इत्यत्र कृतक्त्वकृत दृष्टान्तसाध्यधर्मिणो सादृश्यमभिधेयम् । यस्य तु वधर्म्यम- भिधेय तद् वैधय॑वत् । यथा-यग्नित्य तदकृतक दृष्ट यथाकाशम् । शब्दस्तु कृतक इति "कृतकत्वाऽकृतकत्वकृत शब्दाकाशयो साध्यदृष्टान्तमिणोरसायमिहाभिधेयम् ।। यद्यनयो प्रयोगयोरभिधेप भिन्न कय तहि त्रिरूप लिङ्गमभिन्न प्रकाश्यमित्याह- नानयोरर्थतः कश्चिद्भदेः ॥६॥ नानमोरर्यत इति । अर्थ प्रयोजनम् । यत् प्रयोजन प्रकाशयितव्य घस्तु उद्दिश्या- नमाने प्रयुज्यते, तत प्रयोजनादनयोनं भेद कश्चित् । त्रिरूप हि लिङ्ग प्रकाशयितव्यम् । सदुद्दिश्य द्वे अप्यते प्रयुज्यते । द्वाभ्यामपि त्रिरूप लिङ्ग प्रकाश्यत एव । यितथ्य प्रयोजनमनयोरभिन्नम् । तथा च न ततो भेद कश्चित् ॥ तत प्रकाश- अनेनंतदाह-न स्वास्थ्यादि प्रतिपनमपि परोक्षार्थप्रतिपादक येन तदुच्येत । तद्वचन- मवश्य दर्शयितव्यमनुमानशब्देनाभिलप्येत । स्वयमशक्तमपि तु हेतुवचन परोक्षप्रकाशनवस्तुसू चकत्वादनुमानशब्देनोक्तमिति । इति परमार्थ एवमस्योपचारस्य परम प्रकृष्टोऽर्थ प्रयोजनम् ।। विघशब्देन च विगृहती.भिप्राय प्रागेव प्रदर्शित । अभियानमर्थप्रकाशनम् ॥ अभिधानस्य व्यापारी निबन्धन यस्य-टि. १ वच्च । C. ३ घर्मों यस्य C.A PH EN. तयो साधर्म्यवधर्म्ययो टि. ' इति यकृतकत्वकृतम्-C. जनम् प्रकाशयितव्य वस्तु यदुद्दिश्यानु० A.P H EN ७प्रयोजनानानयोर्भद-BD ·३७ ] परार्थानुमानभेदनिरूपणम् । १५३ अभिधेयभेदोऽपि तहि न स्यादित्याह- अन्यत्र प्रयोगमेदात् ॥७॥ अन्यत्र प्रयोगभेदादिति । प्रयोगोऽभिधान वाचकत्वम्। वाचकत्वभेदादन्यो भेद प्रयोजनकृतो नास्तीत्यर्य । एतदुक्त भवति । अन्यदभिधेयमन्यत् प्रकाश्य प्रयोजनम् । तत्राभिधेयापेक्षया धाचकत्वं भिद्यते। प्रकाश्यं त्वभिन्नम्। अन्वये हि कयिते वक्ष्यमाणेन न्यायेन व्यतिरेक- गतिर्भवति । व्यतिरेके चान्वयगति । ततस्त्रिरूप लिङ्ग प्रकाश्यमभिन्नम् । न च यत्राभि- धेयभेदस्तत्र सामर्यगम्योऽप्यों' भिद्यते। यस्मात् 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुक्ते' 'पीनो देवदत्तो रात्री भुक्ते' इत्यनयोक्पियोरभिधेयभेदेपि गम्यमानमेकमेव तद्वविहाभिधेयभेदेपि गम्यमानं वस्त्वेकमेव ॥ केन कस्य किं कृत च साधयं वैधम्यं चेत्याह-दष्टान्तेति । सादृश्य हेतुकृतमिति हेतुसद्भावद्वारकम् । असादृश्य च हेतुकृतमिति हेतुसद्भावासद्भावद्वारक द्रष्टव्यम् । वतुवर्थ प्रयोजयितुमाह-तत्रेति वाक्योपन्यासे । यस्य वाक्यस्य साधयं सादृश्यमभिधेयमस्ति । एतदेवोदाहरणेन दर्शयन्नाह-यथेति । यत्कृतकमिति । यद् यद् कृतकमिति वीप्सार्थों विवक्षित, तदित्यत्रापि । तथा च कृतक शब्द इति पक्षधर्मताकथनमिदम् । न त्वेव पक्षधमों दर्शनीय । 'कृतश्च शब्द ' इत्येतावतैव गतायंत्वेन तथाशब्दस्य वैयर्थ्यात् । तत 'कृतकश्च शब्द' इत्येव दर्शनीय । इतरथा परेपामिबोपनयप्रयोग स्यात् । स चायुक्त इति । यन्नित्यमिति साध्याभावानुवादस्तदकृतकमिति साधनाभावविधि ।। अभिधेय भिन्नमिति ब्रुवतोऽयमाशय -साधर्म्यवत्प्रयोगस्यान्वय पक्षधर्मता चाभिधेया। अभिन्न साधारण प्रकाश्य द्वयो प्रयोगयो । अर्थ प्रयोजनवाच्याचार्येणोक्तो नाभिधयवाचीति दर्शयति पदुद्दिश्यति स्पष्टयन् प्रयुज्यतेऽनेनेति प्रयोजन साधनवाक्यस्य प्रवर्तक लिङ्गवस्तूक्त न फल प्रयोजनमिति दर्शयति । प्रकाशधितव्य रूपत्रपयोगिलिङ्ग तच्चाभिन्न साधारण द्वयोरपि प्रयोगयो, द्वाभ्यामपि तस्यैव प्रतिपादनात् । अनुमानहेतुत्वादनुमाने साधम्यवधर्म्यवती वाक्ये कथिते । तत इति प्रयोजन- समानाधिकरण न हेतुपदमेतत् ।। नन्वभिधेयमेव प्रकाश्य तत्कय प्रकाश्याभेद इत्याशझक्याह-एतदुक्तं भवतीति । अन्यत्प्रकाश्यमिति सामर्थ्यगम्य प्रकाश्यम् । न तु तत्राभिधाव्यापार इत्याकूतम् । तत्रति वाक्योपक्षेपे । यदि साधर्म्यवद्वाक्येऽवयोऽभिधेयस्तहि कय व्यतिरेक प्रकाश्यता गत । वधर्म्यवाक्ये 'प्रयोजनम् -टि. .२ गम्य दिवा भोजनामावविशेषं पीनत्व रात्रिभोजनकार्यमेकमेव-टि. २० ·तृतीय परापानुमानपरिच्छेद । [३४ सदेवं त्रिविष स्वभावहेतुप्रयोगो' दलित' शुद्धोऽप्यतिरिक्तविशेषणो व्यतिरिक्त. विशेषणश्च । "एवमयं घंतदारयातम्-याचकभेदान्मा भूत् कस्यचिरस्थभाषहेतावपि प्रयुक्ने प्यामोह इति ।। "सन्नुत्पत्तिमान् कृतको या शब्द इति पक्षधर्मोपदर्शनम् ॥१४॥ अप किमेते स्वभावहेतव सिद्धसम्बन्धे स्वभावे साध्ये प्रयोक्तव्या आहोरिथसिद्ध- सबग्ध इत्याशक्य सिरसबन्धे प्रयोक्तय्या इति दर्शयितुमाह- सर्व एते साधनधर्मा यथास्वं प्रमाणः सिद्धसाधनधर्ममात्रानुनन्ध एव साध्यधर्मेऽवगन्तव्याः ॥१५॥ सर्व एत इति । गमकत्वात् साधनानि, परायितत्वाच्च धर्मा, साधनधर्मा एव अयमस्याशय - न कृतकशब्देन प्रतिपादितस्यार्थस्य अन्यथानुपपत्या हेतुव्यापारोन प्रतीयते यनावापि विशेषण[60.] पदस्य प्रयोगो वक्तुरिच्छात स्पाद् वा न वा वितु स्वोत्पत्ता- वपेक्षितपरव्यापारस्यवार्थस्यैद नामेति कुतोऽनयो साम्यमिति । एव तावत्कश्चिद् विशेषणभूतोऽर्थोऽर्थात्प्रतीयमान स्वशब्देनोच्यते न वा वक्तुरिच्छा- वशादिति प्रतिपाद्य कश्चित्पुनविशेषणभूतोऽयं प्रतीयमानोऽप्यवश्य स्वशब्देनोपादेय इति दर्शयितुमाह-प्रयुज्यमानेति । प्रयुज्यमान उपादीयमान । स्वशब्द स्ववाचको यस्य विशषणरूपस्यार्यस्य स तथोक्त । कोऽसावीदृश इत्याह---यति । प्रत्ययभेद प्रत्ययभेद- लक्षणोऽर्थों विशेषणात्माऽवश्य स्ववाचकेन प्रत्ययभेदशब्देनाभिधीयत इति प्रकरणात् । भेत्तु भिदा गन्तु। कस्मिन् साध्ये साधनमिदमित्याह-दाब्दस्येति । एतच्च मीमांसकादीनां प्रति द्रष्टव्यम् । तदेवमित्यादिनोपसहार । स्वभावहेतो साधर्म्यवत्प्रयोगमात्रे दर्शयितव्ये किमनेकस्य स्वभावहेतो प्रयोगो दशित इत्याशक्य फलमस्योपदर्शयन्नाह-एवमर्थ चैतदिति । एव वक्ष्यमाणकोऽयं प्रयोजन यस्येति विग्रह कार्य । चोऽवधारणे हेतो वा । एतदिति वैविध्यम् । एवमयं चैतत् हेतुजातमिति क्वचित्पाठस्तत्र च जात वृन्द द्रष्टव्यम् । तमेवार्थ पाचकेत्यादिना दर्शयति । वाचके व्यामोहो भ्रमस्तस्मात् । कस्यचित्प्रतिपत्तु स्वभावहेतावपि प्रयुक्ते व्यामोहो 'नाय स्वभाव' इति विपर्ययज्ञानम् । एतदुक्त भवति-यदि त्रयाणामन्यतम उपादीयेत तदा कदाचिदन्येनान्यथा प्रयुक्ते स्वभावहेतो शास्त्रोक्तस्वभावहेतुवाचक भिन्न]त्वात् 'नाय स्वभाववाचक' इति धाचके हेतुयोगो B . सन्नोत्पE एतदर्थम् --B D अस्मिन् सूत्रे न किंचित्केनचियाख्यातम्-सा ४ ·स्वभावहेतो प्रयोगा। साधनधर्ममात्रम् । मात्रशब्देनाधिकस्यापेक्षणीयस्य निरास । तस्यानुबन्धोऽनुगमनमन्वय । सिद्ध साधनधर्ममात्रानुबन्यो यस्य स तथोक्त । केन सिद्ध इत्याह-यथास्व प्रमाणरिति । यस्य साध्यधर्मस्य यदात्मीय प्रमाण तेनैव प्रमाणेन सिद्ध इत्यर्थ । स्वभावहेतूना च बहुभे. दत्वात् सबन्धसाधनायपि प्रमाणानि बहूनीति प्रमाणैरिति बहुवचननिर्देश । गयित- व्यत्वात् साध्य, पराश्रितत्वाच्च धर्म साध्यधर्म । तदय परमार्थ --न हेतु प्रदीपवद् योग्यतया गमकोऽपि तु नान्तरीयकतया विनि- साध्याविनाभावित्वनिश्चयनमेव हि हेतो साध्यप्रतिपादनव्यापारी नान्य कश्चित् । , श्चित यत व्यामुह्य 'नाय स्वभाव' इति साधनऽपि व्यामुह्यत । स व्यामोहो मा भूदित्येतदर्थं त्रिविध स्वभावहेतुरुक्त । अनि सम्बोधने । सिद्धो निश्चित सम्बन्धस्तादात्म्पलक्षणो यस्य तस्मिन् । यस्थ साध्यधर्मस्य यदात्मीयमिति येन प्रमाणेन यस्य साध्यस्य साधनव्याप[क]त्व निश्चीयते । तदेव तस्येत्यभिप्रायेणोक्तम् । व्यक्तिभेदविवक्षया बहूनीत्युक्तम् । साध्यसाधनयो सम्बन्धो वास्तवोऽस्तु । किं तनिश्चयेनेत्याह—तदय मिति । एव तत्तस्मादयमभिधास्यमानस्तात्पर्याथं सर्व इत्यादेर्वाक्यस्य । प्रदीपो वैधHदृष्टान्त । योग्यतया तथाशक्यतया । ननु परोक्षार्थप्रतिपादनव्यापारसमावेशाद हेतुर्गमकस्तृतिक साध्यनान्तरीयकत्वनिश्चयेने- हिर्यस्मादर्थे । साध्याविनाभाविवनिश्चयनमत्रापीदमेतत्स्वभावमिति निश्चय । तदेव हेतो प्रतिपादनव्यापार परोक्षार्थप्रतिपादनलक्षणो व्यापार परोक्षार्थप्रतिपा दकत्वमित्यर्थ । यद्यवमनिश्चितसम्बन्वेऽपि साध्यधर्म साधनधर्मस्त नान्तरीयकतया निश्चेतु शक्य इति किं सिद्धसम्बन्धेन साध्यनानुमतेनेत्याह-प्रथममिति । प्रथम हेतुप्रयोगात्प्राक्, बाधकेन साध्यविपर्ययो हेतो[60b] / त्याह-साध्यति । । ... [61a]साध्यसाधनभाव इति चेत् । यद्दर्शनद्वारायातावेतौ कृतक्त्वानित्यत्वविकल्पी व्यावृत्तिनिष्ठो परमार्थतस्तस्य तादात्म्यादित्युक्तप्रायमित्यदोप । तादात्म्यावसाय कुत इति चेद् विपर्यये वाघकप्रमाणवशात् । तत एव तहिं साध्य सिद्धमिति किं साध्यत इति चेत् । ततो धर्मानवच्छेदेन प्लवमानाकाराया प्रतीतैरप्रवृत्त्यङ्गस्योदयात् । यत्पुनरिय धर्मकालविशे- २ . प्रमाणर्यस्य साधनधर्मस्य यदात्मीय CD प्रमाणर्यस्य यदात्मीयं-B अथ नान्तरीयत्वानिश्चयऽपि लिङ्गस्थ परीक्षार्थप्रतिपादकत्व स्थादित्याह-टि. 3 .मेव हैतो B ४ नैतत्पत्र प्रनिवि ·तथा तृतीय परार्पानुमानपरिच्छेद । [ ३१. 'प्रयम यापन प्रमाणेन साध्यप्रतियन्पो निचेतय्यो हेतो । पुनरनुमानशाले' साधन साध्य मान्तरीयकं सामान्यन स्मतंय्यम् । कृतकत्वं नामानिरय स्वभावमिति सामा ज्येन स्मृतमयं पुनविशेषे योजयतिबदमपि कृतकत्वं दे वर्तमानमनिरय स्वभावमेवेति । तत्र सामान्यस्मरण लिङ्गज्ञानम् । विशिष्टस्य तु शब्दगतहतस्त्वस्या नित्य- स्वस्वभावस्य स्मरणमनुमानज्ञानम् । घ सत्यविनामावित्वज्ञानमेव परोक्षार्य- प्रतिपादकत्व नाम। तेन निश्चिततन्मात्रानुब पे साध्यधर्म स्वभावहेतव प्रयोक्तव्या नान्यत्युक्तम् ॥ पव सम्बन्धो निश्चेतथ्य साध्यस्य साधनेन सह । साधनधर्ममात्रानुवन्धस्तु साध्यस्य कस्मानिश्चितो मृायत इत्याह- तस्यैव तत्स्वभावत्वात् ॥१६॥ तस्यैवेति सिद्धसाधनधर्ममात्रानुवन्यस्य । तत्स्वभावत्वादिति साधनधर्मस्वभावत्वात् । यो हि साध्यधर्म साधनधर्ममावानुवन्धवान् स एव तस्य साधनधर्मस्य स्वभावो नान्यः ॥ भवतु ईदृश एव स्वभाव। स्वभाव एव तु साध्ये कस्माद्धेतुप्रयोग' ? स्वभावस्य च हेतुत्वात् ॥१७॥ स्वभावस्य प." हेतुत्वात् । स्वभाव एव१२ इह हेतु प्रक्रान्त । तस्मात् स एवं साध्य कर्तव्य य साधनस्य स्वभाव स्यात् । साधनधर्ममात्रानुबन्धवाश्च" स्वभावो नान्यः ।। यदि साध्यधर्म साधनस्य स्वभाव १ स्यात् प्रतिज्ञायकदेशस्तहि हेतु स्यादिस्याह- वस्तुतस्तयोस्तादात्म्यम्'५ ॥१८॥ वस्तुन इति । वस्तुत परमार्थत साध्यसाधनयोस्तादात्म्यम् । समारोपितस्तु साध्यसाधनभेद 11 साध्यसाधनभावी हि निश्चयारूढे रूपे। निश्चयारुढ च रूप समारोपितेन पानवच्छेदेन तदात्मताप्रतीति प्रवृत्त्यङ्गमियमस्मादेव लिङ्गादिति किमवद्यम् । एव सत्त्वहेता दपि द्रष्टव्यम् । एतच्चोक्तमपि स्वार्थानुमानेऽधिकामिधानार्थ पुनरुक्तमिहेति द्रष्टव्यम् ।। . ४ ७ ९ प्रागनुमानात-टि कालेन साधन-A BPH.E 3 साध्यानन्तरीय A.BP HE त्यत्वस्व.A BP HEN ' स्मृतमय-B ६ त्यत्वस्व.C लिङ्गनिश्चायक ज्ञानम्-टि. कृतकस्या० मान ज्ञान-C • तस्यव-इति नास्ति-PH स्य हेतु.C स्वभाव एव हेतु-B स्वभाव इह A PHN न्यश्च स्व. A PEHN स्वभाव प्रति० A BDPEHN १५ ०त्म्यात् BDPHEN साधनयोर्मेद AP.HEN ११ १२ १४ १६ ·तादात्म्यविचार । भेदेनेतरेतरव्यावृत्तिकृतेन भिन्नमिति अन्यत् साधनम् , अन्यत् साध्यम् । दूराद्धि शाखादिमानों वृक्ष इति निश्चीयते न शिशपेति । अथ च स एव वृक्ष सैव शिशपा। तस्मादभितमपि वस्तु निश्चयो भिन्नमादर्शयति व्यावृत्तिभेदेन । तस्मानिश्चयारूढरूपापेक्षया अन्यत् साधनम् , अन्यत् साघ्यम् । अतो न प्रतिज्ञार्थकदेशो हेतु । वास्तव च तादात्म्यमिति ॥ कस्मात पुन साधनधर्ममात्रानुवन्ध्यव' साध्य स्वभावो नान्य इत्याह- तन्निष्पत्तावनिष्पन्नस्य तत्स्वभावत्वाभावात् २ ॥१६॥ तनिष्पत्ताविति। यो हि यन्नानुबध्नाति स तनिष्पत्तावनिप्पन्न । तस्य तनिष्पत्ता- वनिष्पन्नस्य साधनस्वभावत्वमयुक्तम् । यतो निष्पत्यनिष्पत्ती भावाभावरूपे। भावाभावी च परस्परपरिहारेण स्थितौ । यदि च पूर्वनिष्पन्नस्य, अनिष्पन्नस्य चैक्य भवेदेकत्यवार्यस्य भावाभावौ स्याता युगपत। न च विरुद्धयोर्भावाभावयोरक्य युज्यते, विरुद्धधर्मससर्गात्मक- त्वादेकत्वाभावस्य । किञ्च पश्चादुत्पद्यमान पूर्वनिष्पन्नाभिनहेतुकम्। हेतुभेदपूर्वकश्च कार्यभेद । ततो निष्पन्नानिष्पन्नयोविरुद्धधर्मससर्गात्मको भेदो भेदहेतुश्च कारणभेद इति फुत एकत्वम् ? तस्मात् साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव साध्य स्वभावो नान्य ॥ मा भूत् पश्चाग्निष्पन्न पूर्वजस्य स्वभाव । साध्यस्तु कस्मान्न भवतीत्याह- व्यभिचारसंभवाच ॥२०॥ व्यभिचारेत्यादि । पूर्वजेन पश्चानिष्पन्नस्य व्यभिचार परित्यागो यस्तस्य सभवाच्च ननु किमस्य सम्भवोऽस्ति यदुतकात्मन एवंका व्यावृत्तिनिश्चीयते नैतरेत्याह-दूरादिति । हिर्यस्मात् । अथ चेति निपातसमुदाय प्रतिपिपादयिपितपरमार्थद्योतक । वृक्ष शिंशपेति चोपलक्षणमेतत् । तस्मादित्यादिनोपसहार । वास्तवं वस्तुस्वरूपादागतमसमारोपितमित्यर्थ । तुशब्दार्थ- चकार 11 य साध्यधर्मों व साधनधर्म नानुबध्नाति, नानुगच्छति, तस्मिन् सति नियमेन नोपतिष्ठत इति यावत् । कस्मात् तत्स्वभावत्वमयुक्तमित्याह-यत इति। भवता भावाभावरूपे तथाऽपि कि तपोस्तत्त्स्वभावत्वमित्याह--भावेति । चो यस्मादर्थे । यदिच्छ (यदि चेति चशब्दो वक्तव्यान्तरसमुच्चय । २ C ०बन्ध च साध्य -B तत्स्वभावात् 3 स तनिष्पतावनिष्पनस्य साधन A ४ अयमेव भेदो भावाना विरुद्धधर्माध्यास , कारणभेदश्च-टि. ५'व्यभिचारेत्यादि-नास्ति-A.B DP HEN ·स तृतीय परार्यानुमानपरिच्छेद । [३२१ न पूर्वनिप्पन्नस्य पश्चाग्निष्पन्न साध्य । तस्मात् साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येय' स्वभाव । एव च साध्य । तया च सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्ध एव स्वभावे स्वभावहेतव' प्रयोक्तय्या इति स्थितम् ॥ कार्यहेतोः प्रयोगः-या धूमस्तवाग्निः । यथा महानसादौ । अस्ति चेह धूम इति ॥२१॥ कार्यहेतो प्रयोग । साथम्यवानिति प्रकरणादपेक्षणीयम् । यत्र धूम इति धूममनूध तत्राग्निरित्याने विधि । तथा च "नियमार्य पूर्ववदवगन्तव्य । तदनेन कार्यकारणभावनिमिता ध्याप्तिर्दशिता। व्याप्तिसाधनप्रमाणविषय दायितुमाह-पपा महानसादाविति । महानसादौ हि प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां कार्यकारणभावात्माविनाभावो निश्चित । अस्ति चेहेति साध्यमिणि पक्षधर्मोपसहार. ॥ इहापि सिद्ध एव कार्यकारणभावे कारणे साध्ये 'कार्यहेतुर्वक्तव्यः ॥२२॥ इहापीति। न केवल स्वभावहेताविहापि कायहेतो'। सिद्ध एवेति निश्चिते कार्य कारणत्वे । कार्यकारणभाव निश्चयो हावश्य कर्तव्य । यतो न योग्यतया हेतुर्गमकोऽपितु नान्तरीयकत्वादित्युक्तम् ॥ एव विरुद्धधर्मससर्गास्मकभेद प्रतिपाद्य तस्य हेतु कारणभेद प्रतिपादयितुमाह- किञ्चेति निपातसमुदायो वक्तव्यान्तरसमुच्चये। पूर्वनिष्पन्नवस्तुहेतुकत्वे तदेवोत्पत्तिप्रसङ्गन पश्चादुत्पादायोगादिति भावो भिग्नहेतुकमिति ब्रुवत । भिन्नहेतुकत्वेऽपि कथ भद इत्याह- हेतुभेदेति । चो हेतौ । तत इत्यादिनोऽपसहारः । तस्मादित्यादिनाऽऽद्यस्योपसहार ।। पूर्वस्मिन् काले जात पूर्वज । व्यभिचारस्तदन्तरेणाऽपि केवलस्य स्थिति । चोऽस्व. भावतापेक्षयाऽमाध्यता समुच्चिनोति । तस्मादित्यादिना साधनधर्ममात्रानुर्वाधनम्तत्स्वभावत्व साधनस्वभावत्वञ्चोपसहरति । चशब्द साध्य इत्यस्यानन्तर तत्स्वभावत्वापेक्षया साध्यत्व समुच्चिनाति । तथा च तनिष्पत्तावव निष्पनस्य तादात्म्य त मात्रानुबन्धिन एव च साध्यत्वे सति ।। ०बन्ध्यवय स्वभाव BC.DE. २ कार्यहेतुप्रयोग C कार्यहेतोरपि प्रयोग B DP H EN त्यग्निविध-B ४ व्याप्तिारकस्य तत्र भाव एवेत्यादिकः-टि. । कार्य हेतु CD ६ कायहेतो B कार्यकारणत्वनिश्चयो A PH N कार्यकारणनिश्चयो C ७ ·३.२३ ॥ वधयंवत्प्रयोगा। साधर्म्यवान्स्वभावकार्यानुपलम्भाना प्रयोगा दर्शित । वैधय॑वन्त दर्शयितुमाह- वैधय॑वतः प्रयोगः–यत् सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदुपलभ्यत एव। यथा नीलादिविशेषः । न चैवमिहोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सत उपलब्धिर्घटस्येत्यनुपलब्धिप्रयोगः ॥२३॥ वैधयंवत २३ति यत सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति यत् सत दृश्यमित्यस्तित्वानुवादः । तदुपलभ्यत इत्युपलम्भविधि । तदनेन दृश्यस्य सत्त्व दशनविषयत्वेन व्याप्त कथितम् , असवनिवृत्तिश्च । सत्वम् , अनुपलम्भनिवृत्तिश्च उपलम्भ । तेन साध्यनिवृत्त्यनुवादेन साधननिवृत्तिविहिता। तथा च साध्यनिवृत्ति साधननिवृत्तौ नियतत्वात् साधननिवृत्त्या ध्याप्ता कथिता। यदि च धमिणि साध्यधर्मो न भवेद् 'हेतुरपि न भवेत् । हेत्वभावेन "साध्याभावस्प व्याप्तत्वात् । अस्ति च हेतु ' । अतो व्यापकस्य साधनाभा वस्याभावाद् ध्याप्यस्य'. साध्याभावस्याभाव इति साध्यगति भवति । ततो वैधम्यप्रयोग साधनाभावे साध्याभावो २नियतो दशनीय सर्वत्रेति न्याय ॥ - प्रकरणात्साधर्म्यवत्प्रयोगदर्शनप्रस्तावात । तथाचेति धूमानुवादेनाग्निविधान सतीत्यर्थ । नियमोऽव्यभिचार , तल्लक्षणोऽथ प्रतिपाद्यतयाऽभिधय प्रयोजन वाऽस्य–यत्र धूम इत्यादे प्रयोगस्येति प्रस्तावात्, सोऽनुगन्तव्य प्रत्यतव्य । पूववदनुपलब्ध्यादिवत । एतदेव व्यनक्ति तदिति । यत एव तत्तस्मात् । व्याप्तिरविनाभाव, साध्यनियतत्वं साधनस्येति यावत् । दशिता प्रदर्शिता। किनिमित्ता सेत्याह-कार्येति । अयमाशय -व्याप्ति खलु प्रतिबन्ध साध्यायत्तत्वम् । तच्चान्तरस्यार्थान्तरे प्रति बद्धत्व कार्यकारणभाववशादिति स एव निमित्त तस्य, अनर्थान्तरस्य तु तादा[61b]त्म्यम् । महानस सूपकारशाला । आदिशब्देनायरकारकुटयादेग्रहणम् । किं तत्र व्याप्तिसाधक प्रमाण यदपेक्षया तस्य विषयत्वमित्याह-प्रत्यक्षेति । हियस्मादर्थे । प्रत्यक्षानुपलम्भाना प्रत्येक जात्येकत्वविवक्षया प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामि युक्तम् । परमार्थतस्तु त्रिभिरनुपलम्भाभ्या प्रत्यक्षाभ्यामित्यवसेयम् । कार्यकारणभावादात्मा निश्चयारूढ स्वभावो यस्यति विग्रह कार्यो:- न्यथा युक्तिविरोध , स्ववचनविरोधश्चाऽस्य स्यात् । अविनाभावोऽव्यभिचार साध्यायत्तता साधनस्यति यावत् । पक्षधर्मस्योपसहारो ढोकन तत्र सत्त्वप्रदर्शनमित्यर्थ ॥ . ४ सत्त्वम्-टि. 'वैधर्मवत । २ वैधर्म्यवत यत् सदिति C । तस्मात्-टि. ' हेतुरपि । हेस्व. B P H हेतुरपि न स्यात्-D ६ उपरम्भ-टि. ७ सत्त्वस्य-टि. अनुपलभ्यमान-टि. ९ उपलम्भ-टि. १. सत्त्वस्य-टि. ११ साध्यनिश्चयो भवति A. B.C D PH EN "नियम B ·तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३ २४ स्वभावहेतोवैधम्र्यप्रयोगमाह- असत्यनित्यत्वे नास्त्येव' सत्वमुत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वं वा । संश्च शब्द उत्पत्तिमान् कृतको वेति स्वभारहेतोः प्रयोगः ॥२४॥ असत्यनित्यत्व इति । इहानित्यत्वस्य साध्यस्याभावो हेतोरभावे नियत' उच्यते । तेन हेत्वभावेन साध्याभायो व्याप्त' उक्तस्त्रिप्वपि स्वभावहेतुपु। सन्नुत्पत्तिमान् कृतको वा शब्द इति प्रयाणामपि पक्षधमत्वप्रदर्शनम् । इह च साधनाभावस्य ध्यापकस्याभाव उक्त । ततो व्याप्योपि साध्याभावो निवतत' इति साध्यगति ॥ कार्यहेतोवैध म्यवत्प्रयोगमाह- असत्यमो न भवत्येर श्रा चास्ति धूम' इति कार्यहेतोः प्रयोगः ॥२५॥ असत्यग्नादिति । इहापि'' वह्नयभावो घूमाभावेन व्याप्त उक्त । अस्ति चार धूम इति व्यापक स्य धूमाभावस्याभाव उक्त । ततो व्याप्यस्य वह्नयभावस्याभाये साध्यति ॥ मनु च साधम्यवति । व्यतिरेको नोक्त । बंधय॑वति चान्वय । तत् कथमेतत् विरूपलिङ्गाल्यानमित्याह- धूमः। दृष्टान्तदार्टान्तिकयोहंतुसद्भावासद्भावद्वारक वैधम्यं विद्यते प्रतिपाद्यतया यस्य त दर्शयितुमाह वातिककार । तथा चेति साध्यनिवृत्त्यनुवादेन साधननिवृत्तिप्रकारे सतीत्यर्थ । साध्यनियुत्तिरभाव साधनस्य निवृत्त्याऽभावेन घ्याप्ता आत्मनियतीकृता कथिता प्रकाशिता। कुत इत्याह- साधनस्य निवृत्तावभावे नियतत्यादयभिचारित्वात्सायनिवृत्तरिति प्रक्रमात । यतो यत्र साध्याभावस्तनियतत्वमस्य । इमामेव व्याप्ति व्यनक्ति यदीति । चो हेतो। धर्मिणीत्यनेन मिमात्रमुपदर्शयन सर्वोपसहारवती व्याप्तिमाह । कुत पुन साध्याभावे साधनाभाव इत्याह- हेत्वभाबेनेति । अस्ति हेतुदृश्यानुपलम्भ । अनन व्यापकस्य साधनाभावलक्षणस्याभावो दर्शित । अतो व्यापकाभावात्साध्याभाव सद्व्यवहारयोग्यत्वलक्षणो व्याप्यो निवर्तते । यत एवम् 'नास्ति सत्त्वम्-BD PHEN 3 नियम: B 'नित्यत्वम्-टि. . निवृत्त इति A P HEN अत्र चास्तीति कार्य-CD " अत्र चास्ति घूम इति CD २ असश्च B. P.HN ४ सत्त्वेन-टि० ६ शब्दे मिणि-टि० वघम्यप्रयोA PHEN .. इहापि च CD १२ साधर्म्यव्यतिरेको B ९ ·३.२७.] अन्वयसामर्थ्याद्वैधयंगति साधयेणापि हि प्रयोगेऽर्थाद्वधर्म्यगतिरिति ॥२६॥ साधम्र्येणेति । साधयेणापि अभिधेयेन युक्त प्रयोगे क्रियमाणे अर्थात् सामर्थ्यात् वैषम्यस्य व्यतिरेकस्य गतिर्भवतीति । हीति यस्मात । तस्मात् त्रिरूपलिङ्गाख्यानमेतत् । यदि नाम व्यतिरेकोऽन्वयवता' नोक्तस्तथापि अन्वयवचनसामथ्यदिवावसीयते ॥ कथम् ? असति तस्मिन् साध्येन हेतोरन्वयाभावात् ॥२७॥ असति तस्मिन् व्यतिरेके ' बुद्धयाध्यवसिते साध्यन हेतोरन्वयस्य 'बुद्धधाध्यवसित- स्पाभावात् । 'साध्ये नियत साधनमन्वययाक्यादवस्यता साध्याभावे साधन नाशङ्कनीयम् । इतिस्तस्मात् । साध्यस्यासद्व्यवहारयोग्यत्वस्य गतिरवसायो भवति । सर्वत्र हेतुत्रयवैधयं- प्रयोगे ॥ स्वभावहेतुमधिकृत्याह-स्वभावेति । वैधयंप्रतिपादक प्रयोगस्तथोक्त । कय पुनरत्र साध्यनिश्चयो जायत इत्याह-इहेति स्वभावहेतुप्रयोगत्रये । चो यस्मात् साधनाभावस्य सत्त्वादिनिवृत्तेरभाव सत्त्वादिविधिरुक्त । ततस्तस्मात् । व्याप्योऽपि क्षणिक त्वाभावोऽपि । अपि साधनाभावनिवृत्त्यपेक्षया साध्याभावनिवृत्ति समुच्चिनोति । यत एवमितिस्तस्मात् । साध्यस्य क्षणिकत्वस्य गतिनिश्चय इति ।। कार्यहेतुमुद्दिश्याह—कार्येति । न केवल पूर्वयोरित्यपिशब्द । पूमाभावस्याभावो धूमसत्तव प्रतिपेधप्रतिषेधस्य विधिरूपत्वादेव पूर्वत्रापि विजेयम् । ततो व्यापकस्य घूमाभावस्याभावात् ध्याप्यस्य वहयभावस्याभाव(वे) न्यायसिद्ध सति ॥ न केवल व्यतिरेकेणाभिधयेन युक्त इत्यपिशब्द । अभिधेयेन साक्षादभिधाविश्राम- विपर्यण । सामादन्यथानुपपत्ते । एतदिह ज्ञातव्यम्-अन्वयव्यतिरेकयोéदस्य व्यावृत्तिनिर धनत्वाद् वस्तुतस्तादात्म्यात् स्वभावहेतुजानुमानबलादितरप्रतीतिर्नत्वन्ययाऽनुपपत्तिलक्षणार्थापत्तिरननोच्यत इति । ४ मेव गति ।-C २ अर्थादिति-C . भवति । ही BCD तत् C विति नोक्तोऽन्वय A PEC (व्यतिरेकबु. A बुद्धयध्यवसिते A B P H E N. 'बुद्धयावसितस्य A P HE N बुद्धयवसितस्य B D . .सितत्वाभावात् C १. साध्ये नियतमित्यादिनाऽन्वयबा (बो)घसामर्थ्यात् व्यतिरेक दर्शयति-टि. .

·तृतीय परार्यानुमानपरिच्छेद । [ ३.२८ इतरथा 'साध्यनियतमेव न प्रतीत स्यात् । साध्याभावे च साधनाभावगतिय॑तिरेकगतिः । अत साध्यनियतस्य साधनस्याभिधानसामर्यादन्वयवाक्येऽवसितो व्यतिरेक. ॥ तथा वैधर्मेणाप्यन्वयगतिः ॥२८॥ तथेति । यथाऽन्वयवाक्ये तथाऽर्थादेव वैधम्र्येण प्रयोगेऽन्वयस्थानभिधीयमानस्यापि गति ।। कथम् ? असति तस्मिन् साध्याभावे हेत्वभावस्यासिद्धेः ॥२६॥ अमति तस्मिन् अन्वये बुद्धिगृहीने 'साध्याभावे हेत्वमावस्यासिद्धरनवसायात् । हेत्वभावे साध्याभाव नियत व्यतिरेक्वाक्यादवस्यता हेतुसभवे साध्याभावो नाशङ्कनीय । इतरथा हेत्वभावे' नियतो' न स्यात् प्रतीत । हेतुसत्त्वे च साध्यसत्त्व गतिरग्वयगति । अत साधनाभाव नियतस्य साध्याभावस्याभिधानसामान व्यतिरेकवाक्येऽन्वयगति ॥ एतदेव दर्शयितुमाह-यदि नामेति । विशेषाभिधाननिमित्ताभ्युपगमे चाय निपात- समुदाय । अन्वयवताऽन्वयेनाभिधेयेन युक्ते प्रयोगेणेति प्रस्तावात् । अन्वयवचनसामदिन्व- T62a]याभिधानबलात् ।। अभिप्रायमजानान पर आह-कथमिति । असतीत्यादि सिद्धान्तवादी। अभिधेयतया स्थित इत्याशङ्कामपाकर्तुमाह-बुद्धयेति । तादात्म्यतदुत्पत्तिनिवन्धनेन प्रतिबन्धेन प्रतिबद्धत्वात्साधनमिद साध्याभावे न भवत्येवेति बुद्धपा- ध्यवसिते विषयीकृतेऽसति । साभ्येन हेतोरन्ययस्य-अन्वीयमानत्वस्य-यत्र साधन तत्र सर्वत्रावश्य साध्यमित्येवरूपस्य बुद्धयाऽध्यवसितस्येत्येतदन्वयवाक्योपस्थापितया बुद्धया गृहीत- स्याभावादभावप्रसङ्गादित्यर्थ । एतदुक्त भवति। यदि साध्याभावेऽपि साधन स्यात् तदा यत्रवाद साध्याभावेऽपि वृत्तमिष्यते तत्रैव तत्साधनमप्यस्ति न च साध्यमिति कथं यत्र यत्र साधनधर्मस्तत्र तत्र साध्यधर्म इति सर्वोपसहारेणान्वय उक्त स्यादिति । तस्माद् हेतोरन्वयाभावाद् हेतो साध्ये नियत साध्याविनाभाविसाधनमन्वयवाक्वादिवा(क्यादव)स्यता प्रतियता साध्याभावे साधन नाशङ्खनीय म सन्देहनीयम् । आशङ्कानिषेधेन च विपर्ययोऽत्यन्त निषिद्ध । कथ पुनस्तेनैव नाशनीयमित्याह-इतरथेति-अतोऽन्येन प्रकारेण । अस्तु साध्याभावे साधनाभावावसायो व्यतिरेकस्तु कथ प्रतीयन इत्याह-साध्यति । चो यस्मादयें । यत १ 3 साध्य नियत० C * गृहीते ते साध्या-A PH माध्याभारो (वो)ऽनग्नि-टि. नियत साध्याभावो न स्यात्-A BD P HEN साध्यसत्त्व गति-A ६साधनाभावे नियतस्य-C, ५ ·१६९ ३.३१. ] वैधय॑णान्वयगति । यदि नामाकाशादी साध्याभावे साधनाभावस्तथापि किमिति हेतुसंभवे साध्यसंभव इत्याह- न हि स्वभावप्रतिवन्धेऽसत्येकस्य निवृत्तावपरस्य नियमेन निवृत्तिः ॥३०॥ नहीति । 'स्वभावेत प्रतिवन्धो यस्तस्मिन्नसत्येकस्य साध्यस्य निवृत्या नापरस्य साधनस्य नियमेन युक्ता नियमवती निवृति ॥ स च द्विप्रकारः सर्वस्य तादात्म्यलक्षणस्तदुत्पतिलक्षणश्चे- त्युक्तम् ॥३१॥ एवमतो हेतोरित्यादिनोपसहार । असति व्यतिरेके प्रतिवन्धानाक्षेपादन्वयस्यवासत्यादसतश्च सत्वेन तत्प्रतिपादनायोगात्प्रक्षावतामन्वयवचनमेव न प्रयुक्त स्यादिति समुदायार्थ ॥ वैधय॑णाभिधेयेन युक्त इत्यध्याहार । प्रयोग साधनवाचकशब्दममूहे ।। कथमिति पर । असतीत्यादि सिद्धान्तवादी। बुद्धिगृहीत इति वुद्धयन्तरगृहीत इति ग्राह्यम् । एतदेव प्रतिपादयन्नाह हेत्वभाव इति । इतरथा हेतुमद्भावे साध्याभावसम्भवप्रकारे सति नियतो न स्यात्प्रतीत साध्याभाव इति शेष । मा भूनियतोऽनुगत किं नश्छिन्नमित्याह हेतुमत्त्वे इति । च समुच्चये। अयमाशय -सनि माधनेऽवश्य साध्यमित्येवलक्षणोऽन्वयोऽस्त्येव । केवल व्यतिरेक- वाक्यान्न प्रतीयत इत्युच्यते पूर्वपक्षवादिना । यदा च हेत्वभावे न नियत माध्याभाव सम्भाव्यत इति कुतो यत्र यत्र साधन तत्र तत्र साध्यमित्यवरूपोऽन्वय सिद्धयेत् । तत्रव सम्भावना विषये हेतुभावेऽपि साध्याभावादिति । यत एवमतोऽस्माद् तोरित्यादिनोपसहार । अत्राप्ययमाशय -यदि यत्र साधन तत्रावश्य साध्यमिति न स्यातदा तत्रव तावदसत्यपि साध्ये साधन वृत्तमिति कुत साध्याभावे माधन न वर्तत इत्येवरूपो व्यतिरेक सिद्धयेदिति ।। अशाभिप्रायमपरिज्ञायमान (रिजानान ) प्रह-पदि नामेति । नहीत्यादि प्रतिविधानमाचार्याय नहीत्यादिना व्याचष्टे । अय च मौलो हिशब्द पश्चाद् व्याख्यास्यते । नियमेनावश्यतया । या चावश्य भाविनी निवृत्ति मा नियमेन युक्ता भवतीत्यर्थक्थनमेतत् ।। 'भाव-उत्पाद, सत्ता वा-टि. २२ ·- १.२ दर पर। मी सतिसो गयी। रन जन्माननिति सामन्यापरहनरनिनि सम्मान सनद । नाम्हरमनपनमय निवृत्तिमुपलभस्मामाह। तस्नेन साध्यनिति सारसनदा माता रक्षिता। यदि च सापनमभयेपि 'सायनिवृत्तिभवेत् न मामाभारेन व्याप्ता भरे। जो व्याप्ति' प्रनि- पद्यमानेन सापनमभव साम्यसमयेन म्याप्त प्रतिपत्तव्य । अन एह-अनुपमान सामिनि दृश्यममदिन प्रतीते ' संप्रत्ययाद् यन्वयसिद्धिरिति ॥ द्वयोरप्यनयोः प्रयोगयो"नापश्यं पक्षनिर्देशः ॥३४॥ साच साशं साधर्मप्रनिदद तादात्म्य-तदुत्पत्तिभ्यां प्रतिपत्तव्य द्वयोरपि प्रयोगयो, त समयमेव न सिर। यत् साधन साध्यनियत प्रतीत तत एव साध्यमिणि वहार NTre sोन हिचित् साध्यनिर्देशेनेति ।। after परम । तेनान्वरवननैपि सर्व यथायोग द्रष्टव्यम् । तोरस्न रशिता प्रकाशिता। भवत्वभावयो न व्याप्ता भवेत् marem Rो। घो हेतो । माध्यनितिरिका मानोवायमेव न निॉर इत्यनेन नावार पक्षनिश चस्वार्थ नथित । Multi Trया तपस्तित द्रष्टव्यम् । कदाचिदपि तस्य प्रयोगार्हत्वे MATNIMANIम यदिवस्स्वयम्यविद्वपमान "अब पनितो न, किन्तर्हि ? तथात्वे च वादन्यापस्म[632] [विरोष स्यात् । साध्य Ruamnामाभनागपप्रमशात् । मावसति साध्यनिर्देशे कुतस्तववातियन तपिश इत्याशपाह-परिति । निपत साध्यना तरीममा । प्रतिबन्धसामनेग प्रमाणेननि बुद्धिरथम् । तत एव साधनात् भगिण मिना दात पानावातात् सागरम धार्मिरामु पापस्य प्रतीतिर्भवति । 4|| latffailuITH THगिनि। पराभार्ग ईश्वर- Imam Hrगाविना मायभवन निवागवावार्थ साध्ययमन मिति | [I मालित भरणामपर्ण-राति साध्यपगो यत् कृतात सर्वात्य . Ram सत्त्वस्वरूपामाह-C गया- ४ उपलम्भेन-टि. 1 व्याप्तिप्रति A ६ 'प्रतीते' इति नास्ति A प्रयोगेश्वश्य B PH प्रयोगे नावश्य-EN . दृष्ट्वा A PH 'भरिमा पर्ने अधिक घृष्ट वर्तते। अत एवं सम्यक----- ·३३४ ] पक्षानिर्देश । यथा कुतश्चिद प्रातिनिमित्तादीदृग व्याप्तिवचन सभाव्यते । अथ तथाविधा भिप्रायो वक्ता कृतक्त्व प्रयुञान तस्य नि यवेन व्याप्ति ब्रूयात । तत्युक्तम । यनस्त योाप्ति ब्रुवाणो कथयन चत साधन साधनविकल साध्यविकलो वा मा भूद दृष्टात इति यत कृतक तदनियमिति प्रयोगोपि विरुद्ध वाद्यवद्रष्टव्य । तदतद्भौतारयान] किमत्र ब्रूम । तथा हि क' खलु प्रक्षावान साधनविकल विहायस साध्यविकल च कुम्भमालाचयितुमीशानोऽभिप्रतनित्य वविरुद्धनानिय त्वेन साध्य (ध्य) विकतया कुम्भमनिभ एवं घट व्याप्ति दायत । भ्रान्त्या चेत । साधनवकल्यमाकाशस्य' वाऽभिप्रतेन नित्य वेन कृतकवस्य व्याप्नि न प्रदशयत । तत्र साधनवकल्यम कुम्भ च साध्यवक य कुम्भतुल्यपि घट व्यामुह्यति भ्रातेनियतनिमित्तवादिति चेत। एव तहि पक्षवचन पि क्थ सभाव्य वात। समानोपि विसवारनाभिप्रायो न । न चाप्युत्पत्तौ न चा यदास्था यादश वचनमिदानी तु द्रतादिभवभिनमियादिना प्रकारण वचनविशपण ज्ञानन कायभतेनाविपरीतोड भिप्रायोऽवधायते। तेन तननियमियभिधातरि विशप । वचनसाकर्यानव तत्र निश्चय इति चेत । एतत पक्षवचनपि समानम एव निश्चेतु शक्यति तस्य तत्र तथात्वावगमो भविष्यताति चन सव समानम यत्राऽविगपात । विञ्च स एव वादी तपस्वी [63b] स्वयमव तावद दुप्यति। न हि कश्चि माधनवादी प्रतिज्ञाहेतूदाहरणाय वाभिधायोपरमते। कितर्हि ? निगमनमप्युपातत्त--तस्मादनित्य शब्द इति। एवमुक्ते च कुतो नित्य वशङ्का यत कृतक वस्य विरुद्धता भवेत ? ततश्च निगमननव विरुद्धशङ्का व्यवच्छदस्य कृत वात्पक्षवचनमपाथकम। यदाहाक्षपाद - साध्य विपरीतशद्भाव्यवच्छदाथ निगमनमिति । तथा हेतुवचनस्याप्यनु थानमायातम। निगमनऽनाश्वास इति चद। हन्त प्रतिज्ञावचनऽप्यनाश्वासस्तुल्य । यत्तत्र समाधान तन्निगमनेऽपि भविप्यति । तस्मात त मतेऽपि निगमनादवाभिप्रतसाध्यप्रतीतेन विरुद्धाशङ्कानिरासाथ पक्षवचन करणीयम । तदय यथा नाम कश्चित स्वाङगुलिज्वालया पर दिया स पर दहेद्वा न वा स्वाडगुलिदाहमव तावदनुभवतीति वृत्तान्तो जात । यद्यव निगमनमप्यपायकमापद्यत इति चत । अयमपरोऽस्तु दोष । कथं नाम ताथागता जयति। केवल सति निगमन विरुद्धशद्भाव्यवच्छदाय पक्षवचन न कायम । निगमननैव तदाशकाव्यवच्छदस्य कृत वादित्युच्यत इति त्रिलोचन पुन यिभाष्यटोकायामिदमवादीत-- साध्यवचनमसाधनाङ्गवचन न भवति यतो विवादेषु परप्रतिपत्तिमधिकृय न प्रयोगनियम क्य । पटुमदादिभावेन परप्रतिपत्तीना मनवस्थानात । तथा हि हेतुवचनादेव कश्चि प्रयति । कश्चि पुनरन्तरेणापि हेतुवचन वक्तस्वरूपपरिशीलना प्रागव शनिप्पत्तरोप्ठादिस्थानव्यापारोपलब्धेवक्तुरभिप्रतम वेति । तस्मादनपेक्षितपरप्रतिपत्तिरेवाय ज्ञाता ज्ञानस्थमय प्रतिपात्यन्त तस्य स्वप्रतिपत्त्या रूढस्याथस्य अब अक्षपात्वचनतोन यदुदघत तनास्ति यायमूत्र वितु वार्तिके- साध्यविपरीत प्रसङ्गप्रतिपधाथ यत पुनरभिधान तत निगमनम् इति वतते-११३९ ·तृतीय परार्यानुमानपरिच्छेद । [ ३ ३५ 'एनमेवार्थमनपलब्धिप्रयोगे दर्शयति- यस्मात् साधर्म्यवत्प्रयोगेऽपि-यदुपलब्धिलक्षणप्राप्त सनोपलभ्यते सोऽसद्व्यवहारविपयः। नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तो घट इत्युक्ते सामर्थ्यादेव नेह घट इति भवति ॥३॥ साधर्म्यवति प्रयोगेपि सामर्थ्यादेव नेह प्रदेशे घट इति भवति । कि पुनस्तत् सामथ्र्यमित्याह--यदुपलब्धिलक्षणप्राप्त सनोपलभ्यते-इत्यनुपलम्भा• नुवाद । सोऽमद्व्यवहारविषय –इत्यसद्व्यवहारयोग्यत्वविधि । तया च सति दृश्यान वाचक शब्द प्रयोक्तुमर्हति । स्वप्रतिपत्तिश्च लिङ्गजा ज्ञापनीयधर्मविशिष्ट धर्णिमभिनिविशते । तम्मात्परस्य विवादयित्रा ज्ञानस्थमर्थ परो बोद्धव्य इति स एव पर प्रत्युपाय इति ।" तदेतत्कार्पटिककर्णाटरटितमश्रद्धेय धीमताम् । तथा हि-सत्यम्, स्वप्रतिपत्त्या स्ट एवार्थ परस्मै प्रतिपाद्यते। केवलमिदमालोच्यताम्-किं पक्षधर्मवचनाद् व्याप्तिवचनसहिता सोऽर्थ प्रतिपादितो भवति नवेति । प्रतिपादने कि प्रतीतप्रत्यायकेन तद्वचनेन कार्यम् । तावतो वचनात्तत्प्रतिपत्तिमपहनुवानव (नेन) तु नापह्नत नाम किञ्चिद् । अवश्य चैतदन्यथा स्वार्थानुमानकाले प्रतिज्ञावचनमन्तरेण कथ प्रतिपत्ति स्यात् ? स्वप्रतिपत्तिकाले च यावतोऽ र्थात्साध्यप्रतीतिरासीत् परार्थानुमानकालेऽपि तावत एव वचनमुपादेयम् । तत्र च न प्रज्ञापनीय- धर्मविशिष्टधर्मिदर्शनपूर्वकादिसाधनादिदर्शनात् साध्यप्रतीतिरासीत् । धर्मदर्शनात् तदविनाभावस्मरणसहितादिति तावत एव वचन न्याय्यम् । अथोक्त पटुमन्दादिभावेन परप्रतीतीनामनवस्थानान शक्यते प्रयोगनियम कतुमिति । सत्यमुक्तम् [64a] केवल स्ववधाय कृत्योत्थापनप्राय तत् । यत पटुमदादिभेदेन प्रति- पत्तृणामनकप्रकारत्वात्स्यादपि कश्चिद् य पञ्चावयवेऽपि वाक्ये प्रयुक्ने पूर्व सशयजिज्ञासा- दिवचनमन्तरेण न बुदध्यते बोधयितव्यमिति तद्वचनस्याप्यवश्यप्रयोज्यत्वादवयवत्वादवगत (दपगत) पञ्चावयवत्व सावनवाक्यस्य । भ्युपगमे च गौडकाश्मीरपुरुषविधायो (विषयो)- पाख्यान कुनूहलास्पदमवतर त। प्रतिज्ञाहेतूदाहरगारनयनिगमनान्येवावयवा इति शास्त्रस्थिते- रपसिद्धान्तोऽपि दीप्ता पार्थिव इव निगृह्णाति । किन्तहि । पक्ष अथ विमस्य सम्भवोऽस्ति यो निर्दिष्टे हि साध्य साधने वाऽभिहिते निदर्शिते चोदाहरणे कृतेऽप्युपनये निगमिते च सर्वावधवव्यापारे साध्य न बुध्यत इति ? ननु अस्यापि प्रतिपत्तु किमस्ति सम्भवो यत्र धर्मिणि साधन चोधित , तस्य साध्याविनाभाविता स्मरितोऽपि यस्तत्र साध्य नावबुध्यत इति ? सम्भवति बुद्धिमान्द्यादिति चेत् । सर्वं समानमिदमन्यत्राभिनिवेशा- दित्यल विस्तरेण । - 'एवमे० A B P HE एतमे) N. नेह घट A B P H N २ विपय सिद्ध C प्राप्त मिति । अनु० A P.H.

·३ ३६ ] पक्षानिर्देश । १७५ पलम्भोऽसद्व्यवहारयोग्यत्वेन व्याप्तो दशित । नोपलभ्यते च' इत्यादिना साध्यामणि सत्व लिङ्गस्य दशितम । यदि च साध्यधर्मस्तत्र साध्यामणि न भवेत साधनधोऽपि न भवेत् । साध्यनियतत्वात् तस्य साधनधर्मस्येति सामय॑म् ।। तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगेऽपि-यः सव्यवहारविषय उपलब्धिलक्षणप्राप्तः, स उपलभ्यत एव । न तथात्र तादृशो घट उपलभ्यत इत्युक्ते सामर्थ्या- देव नेह सद्व्यवहारविषय इति भवति ॥३६॥ यथा साधर्म्यवत्प्रयोगे तथा वैधम्यवत्प्रयोगऽपि सामर्थ्यादव नेह सयवहारविषयोऽस्ति घट इनि भवनि। सामर्थ्य दर्शयितुमाह-य सद्वयवहारवियय इति विद्यमान । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति दृश्य इत्येषा साध्यनिवृत्ति । ४स उपलभ्यत एवेति साधननिवृत्तिरिति । अनेन च ' साध्य- निवृत्ति साधननिवृत्त्या व्याप्ता दशिता। न तथेति-ययाऽन्यो दृश्य उपलभ्यते न तथात्र प्रदेशे तादृश इति दृश्यो घट उपलभ्यत इति । अनेन साध्यनिवृत्तव्यापिका निवृत्तिरसती साध्यमिणि दशिता। यदि च साध्यधर्म साध्यमिणि' म स्यात साधनधर्मोऽपि न भवेत । मभिधत्ते। . तदपि(यदपि) न्यायभाष्यटीका-वातियोविश्वरूपोद्योतकरावाहतु "पुरा विषयनिरूपण- पूर्वकमेव हि करणव्यापरण दृष्टम । करण च साधन (न)व्यापारयितव्यम अनो विषय निरूपण साध्यवचनेन क्रियते, अन्यथा करणप्रवर्तनस्याशक्यत्वादिति ।' 'संदपि न चतुरस्रम् । यतो यदि हेतु प्रयुञ्जानन विषय सिसाधयिपितोऽर्थों निरूपयितव्यो वुद्धौ निवशनीय इत्यभि मतम्, तदाऽभ्युपगम एवोत्तरम् । नहि कश्चित् साध्यमनिश्चित्यैव परप्रतिपत्तये साधनवाक्य- अथ वचनेन करणस्य हेतो स विषयो दर्शयितव्य इति मति , तदा तेनैव तावद् दशितेन कोऽथं ? यदि परस्य प्रतीतिरन्यथा न स्यात्मवं शोभतेत्युत्तरमिति किं क्षुण्णक्षो दीकरणेन? अध्ययन पुना रुचिटीकायामिदमवोचत् "धर्मविशिष्टस्य धर्मिणो निर्देश कियते श्रोतु राश्वासनार्थम् । न त्वादी धर्मविशिष्टस्य धर्मिणो निर्देशो युक्त । अयुक्तता (ता) तस्य प्रतिपत्तावदृष्टत्वात । तत्र प्रदेशमात्रमुपलमते, तस्थ च धर्मम् । ततो विनाभाव स्मरति । तदनन्तर तदेवेदमिति परामृशति । ततो विशिष्टता प्रदेशस्य प्रतिपद्यते, न त्वादेव (वादावेव) । परामशंस्य च स्वार्थपूर्वक्त्वम् । न च स्वार्थे धर्मविशिष्टस्य धर्मिणो दर्शनमस्ति । तेन परप्रतिपत्तावपि न कार्यम् । आदौ तु क्रियते, प्रतिपाद्यस्यास्थोत्पादनार्थमिति । 3 1.भ्यते इत्या. A BPH N २न चC ०व्यवहारस्य विष. CD ४ 'स'नास्ति A. B C D PH च' नास्ति CE. अनेन न H चन साध्य A B PH N. ofमणि भवेत् साधन A BP H.EN ८ नोपलभ्यते न्यायवार्तिके-म.

·ततीय परार्थानुमानपरिच्छद । [ ३. ३७ अस्ति च साधनधर्म इति सामथ्र्यम् । अत सामर्थ्यात नास्त्यान घट इति प्रतीतेनं पक्षनिर्देश । एव कार्यस्वभावहेत्योरपि सामर्यात सप्रत्यय इति न २पक्षनिर्देश ॥ कीदृशः पुनः पक्ष इति निर्देश्यः १ ॥३७॥ कीदृश पुनरर्थ पक्ष इति- अननशब्देन निर्देश्यो वक्तव्य ? स्वरूपेणैव स्वयमिष्टोऽनिराकृतः पक्ष इति ॥३८॥ स्वम्पेणवेति साध्यत्वेनैव। स्वयमिति वादिना । इप्ट इनि-नोक्त एवापि विष्टो पीत्यर्थ । एषभूत सन् प्रत्यक्षादिभि अनिराकृतो योऽयं स पक्ष इत्युच्यते । अय यदि पक्षो न निर्देश्य , क्यमनिर्देश्यस्य लक्षणमुक्तम न साधनवावयावय- षत्वादस्य लक्षणमुक्तमपि त्वसाध्य केचित साध्यम, साध्य चासाध्य केचित प्रतिपन्ना । सत् साध्यरसाध्यविप्रतिपतिनिराकरणार्य पक्षलक्षणमक्तम् ॥ स्वरूपेणेप्ट इत्यस्य विवरणम्- स्वरूपेणेति साध्यत्वेनेटः ॥३६।। साध्यत्वेनेप्ट इति । पक्षस्य साप्यत्वान्नापरमस्ति रूपम् । अत स्वरूप साप्यत्वमिति ।। एयशब्द विवरितुमाह-- स्वरूपेणैवेति साध्यत्वेनैवेटो न साधनत्वेनापि ॥४०॥ स्वरूपेणवेति । ननु चंवाद केवल एव प्रत्यवमप्टंध्यस्तत्" किमयं स्वरूपशम्वेन ? जातो या तेन तु तपस्विना बहूत ममजम । केवल प्रतिपनुराचामनवोन्पादितेन कि प्रयोजनम् ? १५ धामो विधार्याभिधायिन प्रतिनावचनादारणामुत्पादयतीति ममीचीन निरूपितम् । माम्पा ग? इदमेव मन्यायभिमम्प्रत्यय । मा वर्ष बननमानाजायत। गायनाभिधान न पप वयम्यंमस्वीतेत्यर बहुना ॥ अत्र मामात्स्वादम्य वादिनति विकृति वृतान नु स्वयाब्दस्य पारिने पर्थ । नम्नानन्तामय पिप्यते । गामात तत A B P IN पानिप.. पग निTC ..मिष्यनिग.BP. नि नित्य-C •ाों प म BCD अय पनि पगाA BP.HEN हिन्धिा-1 पति नाम्नि-CAP HEN ***121 CB II PLN १ नरपम्-B .

·३ ४२ ] पक्षलक्षणम् । १७७ सह प्रत्यवमृष्ट ? उच्यते। एवशब्दो निपातो द्योतक । पदातराभिहितस्यार्थस्य विशेष द्योतयति इति पदान्तरेण विशेष्यवाचिना सह निर्दिष्ट । न साधनत्वेनापीति । यत् साघनत्वेन निर्दिष्ट तत् साधनत्वेनेष्टम् । असिद्धत्वाञ्च' साध्यत्वेनापीष्टम् । तस्य निवृत्त्यर्थ' एवशब्द ॥ तदुदाहरति- यथा शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये चातुपत्वं हेतुः, शब्देसिद्धत्वात् साध्यम् । न पुनस्तदिह साध्यत्वेनैवेष्टम् , साधनत्वेनाभिधानात् ॥४१॥ 'ययेति । शब्दस्यानित्यत्वे साध्य चाक्षुपत्व हेतु शब्देऽसिद्धत्वात् साध्यम्-इत्यनेन साध्यत्वेनेप्टिमाह । तद् इति चानुषत्वम् । इहेति शब्दे। साध्यत्वेनैवेष्टम्-इति साध्यत्वेनेष्टिनियमा भावमाह । साघनत्वेनाभिधानाद इति—यत साघनत्वेनाभिहितम्, अत सापनत्वेनापीष्टम् । नसाध्यत्वेनैवेति॥ ४ . स्वयमित्यनेन स्वयशब्द व्याख्येयमुपक्षिप्य तस्यार्थमाह-- स्वयमिति वादिना ॥४२॥ वादिनेति । स्वयशब्दो निपाल आत्मन इति षष्ठयन्तस्यात्मनेति च तृतीयान्त. स्यायें वर्तते । तदिह तृतीयान्तस्यात्मशब्दस्यर्षि वृत्त स्वयशब्द । आत्मशब्दश्च सम्बन्धि- शब्द । यादी च प्रत्यासन्न' । ततो यस्प वादिन आत्मा तृतीयार्थयुक्तः स एवं तृतीयार्थयुक्तो निविष्टो वादिनेति । न 'तु स्वयशब्दस्य वादिनेत्येष पर्याय ॥ पक्षस्यानुमेयस्य । स्वरूपशवेनेति सहार्थे तृतीया । [64b]उच्यत इति सिद्धान्तवादी। यत्साघनत्वेनेष्ट तत्कथं साध्यत्वेनापीष्ट भवतीत्याह-असिद्ध[त्यादिति । चो यस्मात् । साध्यत्वेनेष्टोऽपि यदा साधनत्वेनोक्तस्तदापक्ष इत्येवमर्थ एवशब्द इति समुदायार्थ ।। . त्वात् साध्य. B २ .त्ययम्-D 3 साध्यत्वेनेष्टम् C D E ४ ०त्वेनाप्यभिधानात् BP HEN 'यथेति'नास्ति A ६ नाश स्वयमिच्छतीत्यादौ आत्मनो नाशमिच्छतीत्यर्थ-टि. ७.स्यार्थेन युक्त-B 'प्रत्यासनभूत यस्य A B P. H तृतीयार्थेन युक्त CD १. 'एवं नास्ति-B "मनु A B P H ९ ·स्वयशब्दवाच्यस्य १७८ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३४३ क पुनरसौ वादीत्याह- यस्तदा साधनमाह ॥४३॥ यस्तदा-इति वादकाले साधनमाह । अनेकवादिसभवेऽपि वादिनो विशेषणमेतत् । यद्येव वादिन इष्ट साध्य.-इत्युक्तम् । एतेन च किमुक्तेन ? अनेन तदा वादकाले तेन वादिना स्वय यो धर्म साधयितुमिष्ट स एव साध्यो' नेतरो 'धर्म इत्युक्त भवति । वादिनोऽनिष्टधमंसाध्यत्वनिवर्तनमस्य वचनस्य फलमिति यावत् ॥ अथ कस्मिन् सत्यन्यधर्मसाध्यत्वस्य सभवो यन्निवृत्त्यर्थं तद् वक्तव्यमित्याह- एतेन यद्यपि क्वचिच्छास्त्रे स्थितः साधनमाह, तच्छास्त्रकारेण तस्मिन् धर्मिण्यनेकधर्माभ्युपगमेऽपि यस्तदा तेन वादिना धर्मः स्वयं साधयितु- तत्तस्मादर्थद्वयवृत्तित्वात । इह पक्षलक्षणे स्वयशब्दो गृहीत इति शेष । तृतीया- प्रतिपाद्योऽर्थोऽत्रपणकर्तृत्वम् । आत्मना इष्ट इत्यत्र तृतीयाया कर्तरि विधानात् ।। अनेकवादिसम्भवेपि शब्दगताकाशगुणत्वादिवादिभूयस्त्वेऽपि । वादित्व च योग्यतया । न तु तदा स्वपरपक्षसिद्धयसिद्धयर्थवचनलक्षणवादप्रणेतार । विशेषण व्यवच्छेदकमेतद् यस्तदा- सापनमाहेति वचनम् । यद्येवमिति पर । अय च निपातसमुदायोऽनिष्टापादनप्रारम्भे वर्तते । इत्युक्तमनेन वाक्येनति शेप । उच्यतामेव को दोप इत्याह-एतेनैति। चशब्दोऽपिशब्दस्यार्थे । शास्त्रकारेप्टमपि वादीप्ट भवति । तत्कोऽतिशयोऽनेन प्रतिपादित इति चोदयितुराशय । अनेनेति सिद्धान्तवादी। अनेन मस्तदा साधनमाहेति विशेपणावच्छिन्नन स्वयशब्देन । एतदुक्त भवति। यच्छास्त्राभ्युपगमेनापि वादी क्वचित्साधनमभिधत्ते, तच्छास्त्रकारेण तत्र यावदिष्ट तावच्चेत्तस्य साध्यत्वेनेष्ट तदेष्टमित्येव कृत स्यात्, न तु स्वयमिति । नेतर इति तच्छास्त्रकारेप्टोऽम्बरगुणत्वादिरिति वृद्धिस्यम् । वादिन इति आद्यस्यैव व्यक्तीकरणम् ॥ अन्यामन्त्रणे। अनेन च C सभव स्वप० BC.D यद्येव-A B P H साघ्यो धर्मो नेतर इस्यु. C ५'धर्म' नास्नि B. साध्यत्वमम. ACP HE ..त्पर्य चे A D PHEN त्ययं तत्-B तन स्वयं वादिना धर्म साप. C .

·३.४५.] पक्षलक्षणम्। मिष्टः, स एव साध्यो नेतर इत्युक्तं भवति ॥४॥ तच्छास्त्रकारणेति। यच्छास्त्र तेन वादिनाऽभ्युपगत तच्छास्त्रकारेण तस्मिन् साध्य- धर्मिणि अनेकस्य 'धर्मस्याभ्युपगमे सति अन्यधर्मसाध्यत्वसभव । तथाहि-शास्त्र येनाभ्यु. पगत तित्सिद्धो धर्म सर्व एव तेन साध्य इत्यस्ति विप्रतिपत्ति । अनेनापास्यते । अनेक- धर्माभ्युपगमेऽपि सति स एव साध्यो यो वादिन इष्टो नान्य इति । ननु च च शास्त्रानपेक्ष 'वस्तुबलप्रवृत्त लिङ्गम् । अतोऽनपेक्षणीयत्वान्न शास्त्रे स्थित्वा वाद कर्तव्य । सत्यम् । आहोपुरुपिकया तु यद्यपि क्वचिच्छास्त्रे स्थित इति किञ्चिच्छास्त्रमभ्युपगत साधनमाह, तथापि य एव तस्पेष्ट , स एव माध्य' इति ज्ञापना- येदमुक्तम् ॥ इष्ट इतीष्टशब्दमुपक्षिप्य व्याचप्टे- इष्ट इति यत्रार्थे विवादेन साधनमुपन्यस्तं तस्य सिद्धिमिच्छता सोऽनुक्तोऽपि वचनेन साध्यः ॥४॥ यत्रार्य आरमनि विरुद्धो वाद प्रक्रान्त-नास्ति आत्मा'-इत्यात्मप्रतिषेधवाद आत्मा सतावादविरुद्ध, विधिप्रतिषेधयोविरोधात् । तेन विवादेन हेतुना साधनमुपन्यस्त तस्या- स्मार्थस्य सिद्धि निश्चयम् इच्छता वादिना सोऽर्य साध्य इत्युक्त भवति इप्टशब्देन । यत् तद् 'इत्युक्त भवति' इति ग्रहणमन्ते तदिहापेक्ष्य वाक्य "समापयितव्यम् । यद्यपि परार्थानुमान उक्त एव साघ्यो युक्त अनुक्तोपि तु वचनेन साध्या, सामर्थ्यो- क्तत्वात् तस्य॥ सत्यपि। इत्यस्ति विप्रतिपत्तिन्यायविरुद्धा प्रतिपत्ति केपाञ्चित् । अनेनात्मविशेपणनापास्यते । अनेकेत्यादिनोपसहरति । अनेकधर्माभ्युपगमेऽपि शास्त्रकारस्य तन धर्मिण्यनेकधर्मोपगमे वादिन इत्यात्मन इति षष्ठयन्तस्यार्थे वृत्त स्वयशब्दमुपा]दाय । आहोपुरुपिकयाऽभ्युपगत इति कर्तरीय निष्ठा ।। विरुद्ध परस्य चाभिप्रेतविपरीतार्थोपस्थापको वाद स्वपरपक्षयो सिद्ध्यसिद्ध्यर्थ वचनम् । प्रकान्त प्रवृत्त । इत्युक्त भवतीति नात्र श्रूयते तत्क्थमव व्याख्यायत इत्याह- यत्तदिति । लोकोक्निश्चषा। इहेप्टपदविवरणे। समापयितथ्य सङ्गतार्थ कर्तव्यम् । 3 ४ 'अनेकर्म.C २ तस्मिन् सिद्धो E तादात्म्यतदुत्पत्त-टि. स एव तस्य AE साध्यत इति-C सोऽर्थोनु० C वाक्य परिसमा० A.BCD P.H EN. तुशब्दस्तथापीत्यर्थे--टिक ८ ·१८० तृतीय परार्थानुमानपरिच्छद । [३४६ कुत एतदित्याह- तदधिकरणत्वाद्विवादस्य ॥४६॥ 'तदिति सोऽर्योऽधिकरणम् आश्रयो यस्य स तदपिकरणो विवाद । तस्य भावस्तत्त्वम । तस्मादिति। एतदुक्तं भवति-यस्माद्विवाद निराकर्तुमिच्छता वादिना साधनममन्यस्त तस्माद यद अधिकरण विवादस्य तदेव साध्यम् । यतो विरुद्ध वादमपनेतु साधनमपन्यस्तं तच्चेत् न साध्य किमिदानी जातिनियत किंचित साध्य स्यादिति ॥ अनुक्तमपि परानुमाने साध्यमिष्टम । तदुदाहरति-- यथा परार्थाश्चतुरादयः संघातत्वाच्छयनासनायङ्गत्यदिति । 'अत्रात्मा इत्यनुक्तावप्यात्मार्थता साध्या। तेन नोक्तमानमेव साध्यम् इत्युक्तं भवति ॥४७॥ परार्या इति । चक्षुरादियेका श्रोत्रादीना ते' चक्षुरादय इति धर्मी। परस्मायिमे परार्था इति साध्य पारार्यम् । सघातत्वादिति हेतु । व्याप्तिविषयप्रदर्शन च शयनास नाद्यङ्गवदिति । शयनमासन च ते यादी' यस्य तच्छयनासनादि पुरुषोपभोगाङ्ग सघातरूपम् तद्वदत्र 'प्रमाणे यदप्यात्मार्याश्चक्षुरादम इत्या माथता नोक्ता, १ अनुक्तावप्यात्मार्यता साध्या। अनुक्तोऽपि तु वचनेन । वचनेन साक्षादभिधाव्यापारविपयत्वमनापादितोऽपि। तुर्विपदीपने । साप्य साध्य एव । कुत इत्याह-सामोस्तत्वातस्य बुद्धिस्पस्यात्मादे । एतदुक्त भवति–परार्थानुमान उपसोऽय साध्य । उक्तश्च प्रकाशित उच्यते । प्रका श्यमानता च साभादभिषाव्यापारविषयतया च सामथ्यंगम्यतया च । उक्तम ( उपतता )तु प्रकाशितताख्या दयोरप्यविगिप्नति ।। पुत एतदिति सामयॊतत्वमिति हेतोराह वार्तिककार । तदित्यादि सदिनि A B C D PH EN ' वर्गात नियतम् -A B CD P HEN 'मिष्टमुदाहरति-B साध्य दृष्टमदाह CD दिति। था माषा इत्पन या(ना)प्यात्मायंता साध्यते तेन-C. साघ्या। बनन B P HE ते नास्ति B . १ नाम्नि-ABD PHEN मादियस्य D सातपयमाप-A BPH नोताप्या. B बनुमाया-AC D PH E N ·३४७ ] पक्षलक्षणम्। तथा हि-साख्येनोक्तम्-अस्ति आरमा! सविरुद्ध बौखेनोक्तनास्त्यात्मेति । तत साख्येन स्ववादविरुद्ध बौद्धवाद हेतूकृत्य विवसवादनिराकरणाय स्ववादप्रतिष्ठापनाय | साधनमपन्यस्तम् । अतोऽनुक्तावप्यात्मायंता' साध्या, तदधिकरणत्वाद् विवादस्य। शयना- सनादिपु हि पुरुपोपभोगानेवारमार्थत्वेनान्वयो न प्रसिद्ध । सघातत्वस्य "पाराध्यमात्रेण तु सिद्धः । तत परार्था इत्युक्तम् । चक्षुरादय इत्यत्रादिग्रहणाद्विज्ञानमपि परायं साधयितुमिष्टम् । विज्ञानाच्च पर आत्मैव स्यात् । ७परस्यार्यकारि विज्ञान सेत्स्यतीति सामर्थ्यादात्मार्थत्व सिध्यति चक्षुरादीनामिति मत्या परार्थग्रहण कृतम् । तेनेष्ट साध्यरववचनैन नोरतमात्रम्, अपि तु प्रतिवादिनी विवादा- स्पदत्वाद् वादिन साधयितुमिष्टम्-उक्तम्, अनुक्त वा प्रकरणगम्य साध्यमित्युक्त भवति ॥ यद्यपि तन्मूलो विवादस्तथापि अभिधाव्यापारविश्रामभूमिरेवार्थ साध्य । म चारमा- दिविवादाधिकरणम् । तथाभूतस्तत्कथ साध्य इत्याशडक्याह-एतदुक्त भवतीति । यदा त्मादि अधिकरणमास्पद विवादस्य-अस्तीद नास्तीदमित्यात्मकस्य परस्परविरुद्धस्य वादस्य । अत्रोपप[65a]त्तिमाह-पत इति । विरुद्ध स्वपक्षप्रत्यनीक नास्तीदमिति वादम् । तद् विरुद्धवादापनतृहेतूपन्यासविषय चेद् यदि न साध्यं न जिज्ञापयिपितमिदानीमेतस्मिनभ्युपगमे कि जातिनियत साध्यत्वजातिनियत जातिवश किञ्चिद् वस्तु साध्य स्याद् भवितुमर्हति । क्षेपे किम प्रयोगान किञ्चिदित्यर्थोऽवतिष्ठते । अनुक्तमपि साक्षादभिधाव्यापाराविषपोऽपि । सहा(पा)तत्वादनेकरूपत्वात् । कालवि शेषानपेक्ष चैतद् द्रष्टव्यम । तेन क्रमेण युगपद वा सहत तदिति सहतरूप विज्ञानमपि क्रमेणा- नेकरूपमतस्तत्रापि सहातत्व सिद्धमिति तदप्यादिशब्देन सद्धगृहीत धर्म कर्तव्यम् । एकानन्तरम् 'अत्रादिशब्दाद् विज्ञानमपि इति वक्ष्यते । अयथा तु चक्षुरादीना विज्ञानलक्षण- परार्थतासिद्धावा (व)पि नाभिप्रत सांख्यस्य सिद्ध्येत् । अनुक्तावप्यनभिधानऽपि तस्येत्यर्थात् । क्वचित्पुनरनुक्ताप्यात्मातेति पाठ । तत्रार्जवेन[व] सम्बध । साधनोपयासाश्रयत्वेन प्रकृतत्वात्तस्या इति भाव । तथा होत्यादिनतदेव प्रतिपादयति । हेवकृत्य निमित्तीकृत्य । च फलसमुच्चये। अनुक्तरीत पूर्ववद्रव्यम् । पद्म शम्याभिप्रायस्तदानमार्ण इत्येव किन प्रचीतीत्या शडक्य येनामिप्रायेणवमवादीत्त दर्शयितुमाह-शयनैति । हियस्मादर्थे । अत १ नुक्ताप्या० A B C D PH EN यात्मप्रतिषेधवादोऽधिकरण यस्य-टि. 'शयनादिषु A ४०र्थत्वेन प्रसिद्ध A परार्थमा.ABPH परार्थत्वमा०N 'बौद्धाना मते परमाणुरूप ज्ञानमत सघातरूपत्वम्-टि. ७ परस्य'नास्ति-B. साध्यवच. A B.P.HEN १ वादिना E ·तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३.४८. अनिराकृत इति—एतल्लक्षणयोगेपि यः साधयितुमिष्टोऽप्यर्थः प्रत्यक्षानुमानप्रतीतिस्ववचनैनिराक्रियते, न स पक्ष' इति प्रदर्शनार्थम् ॥४८॥ अनिराकृत इति ध्याध्ययम् । एतदिति--अनन्तरप्रक्रान्त यत् पक्षलक्षणमुक्तं साध्यत्वेनेष्टेत्यादि-एतल्लक्षणेन योगेऽप्यों न पक्ष इति प्रदर्शनार्थम् प्रतिपादनाय अनि- राकृतग्रहण कृतम् । कीदृशोर्यो न पक्ष साधयितुमिष्टोऽपोत्याह-य साधयितुमिष्टोऽर्थ - -प्रत्यक्ष चानुमान च प्रतीतिश्च स्ववचन च- एतनिराक्रियते-विपरीत साध्यते, 'म स पक्ष इति ।। तत्र प्रत्यक्षनिराकृतो यथा-अश्रावणः शब्द इति ॥४६॥ तति । तेषु चतुर्प प्रत्यक्षादिनिराकृतेषु प्रत्यक्षनिराकृत कीदृशा ? यथाज्य प्रत्यक्षनिराकृतस्तयाऽन्येऽपि द्रष्टय्या इति यथाशब्दार्य । श्रवणेन ग्राह्य धावण । न श्रावणोऽश्रावण । धोत्रेण न प्राह्य इति प्रतिज्ञार्य । श्रोत्राग्राह्यत्वं शब्दस्य प्रत्यक्षसिद्धन श्रोत्र प्राह्मत्वेन बाध्यते ॥ यथेति । ननु चक्षुरादीना विज्ञानलक्षणपरार्थता सेत्स्यति । तत्क्थमात्मार्थतासिद्धिरित्याह चारादय इत्पत्रेति । तथापि कुतस्तत्सिद्धिरित्याह विज्ञानाच्चेति । चो यस्मात् । यय विज्ञानस्यापि घमित्वे क्षमात्मार्यतासिद्धिरित्याराडक्य स्पष्टयितुमाह-परस्यति । सामादात्मार्थत्व सिद्ध्यति धारादीनामित्येव मत्वा परायग्रहण कृत सात्यनेति प्रस्तावात्, अध्याहारे वा, तेपा विज्ञानार्थताया अपि सम्भाव्यत्वात् । तत् सिद्धक सामर्थ्य मित्याशडक्य परस्यति योग्यम् । अयंकारि प्रयोजनकारि विज्ञानमपीति द्रष्टव्यम् । सेत्स्यतीति बुदतोग्य भाव । आदिशन्दाद् विज्ञानस्यापि तयात्वे साध्ये विज्ञान परायंकारि मत्स्यतीति । इतिहतो। अनेन सामर्थ्य चक्षुरादीनामात्मार्थतासिदो दर्शिनम् । तेने यस्य मूलस्प व्याख्यानमिष्टसाधन (साध्यत्व)वचनेनेति । वादिन सापयितुमिच्छ या विषयीतम् । तन्च द्विविषमिति दर्शयन्नाह-उक्तमित्यादि । उक्न साभादभिधादिपयीकृतम् । तविपरीतमनुक्तम् । वर्ष तहिं तन्माध्यमित्याह-प्रकरणनि । प्रकरणन साध्योपल्यासा. थपतया तत्वेन पर्प प्रकाय साध्य साप्यमवेत्युनं भवति ।। पर दर्श.C. .प्रनाय A CP.H . साध्यते स न पग BD • योरमानमाधा- साध्यत्वेनेष्टत्वादिC.D तनि.EN वे निरा. B ·३. ५१. पक्षलक्षणम् । १८३ अनुमाननिराकृतो यथा-नित्यः शब्द इति ॥५०॥ १ अनुमाननिराकृतो यथा नित्यः शब्द इति । शब्दस्य प्रतिज्ञातं नित्यत्वम् अनित्य- त्वेनानुमानसिद्धेन निराक्रियते ॥ प्रतीतिनिराकृतो यथा-अचन्द्रः शशीति ॥५१॥ प्रतीत्या निराकृत. अचन्द्र इति चन्द्रशब्दवाच्यो न भवति शशीति प्रतिज्ञातार्य। अयं च प्रतीत्या निराकृतः। प्रतीतोऽर्थ उच्यते बिकल्पविज्ञानविषयः। प्रतीति प्रतीतत्यं एतल्लक्षणयोगेऽपीत्यस्यार्थवथनमिदमेतल्लक्षणेन योगेऽप्यर्थ इति । ननु च प्रत्यक्षादिभिनिराक्रियतेऽपसार्यत इति किल मतम् । न चाक्षा (C)पसारण प्रत्यक्षादिधर्मोऽपि तु वस्तुव्यवस्थापनमित्याह-विपरीत इति । श्रूयतेऽनेनेति श्रवण थोत्रेन्द्रिय तेन प्राह्म. उपलब्ध । तज्ज्ञानग्राह्यत्वाच्च तद्ग्राह्यत्व- मुक्तम् । नना समासमाह-नेति । समस्तस्यार्यमाह-श्रोत्रेणेति । अयमस्याशय- अश्रावण शब्द -श्रोत्रजे [65b]न ज्ञानेन नानुभूयत इति य प्रतिज्ञानीते तस्य मा प्रतिज्ञा श्रवणेन्द्रियजेन प्रत्यक्षंण शब्दालम्बनेन बाध्यते शब्दगताप्रतिभासनविपरीतस्य तत्प्रतिभासनस्य तेनोपस्थापनादिति । एतेन तनिराकृतम्, यदुद्द्योतकरेणोक्तम् -- ४.--'अश्रावण शब्द इति प्रत्यक्षविरुद्धोदाहरण वर्णयति । न प्रत्यक्षस्य. विपयो ज्ञातो नानुमानस्य । कि कारणम् ? इन्द्रियवृत्तीनाम- तीन्द्रियत्वात् । श्रावणत्वञ्चेन्द्रियवृत्ति । सा कथ प्रत्यक्षा भविष्यति ? तस्मादनुमान- विरुद्धस्योदाहरणमिदम् । अनुष्णो वह्नि कृतकत्वादिति प्रत्यक्षविरुद्धस्येति ।' न ह्यधावणशब्देन शब्दाख्ये विषये ज्ञानोत्पत्तो श्रोत्रेन्द्रियस्य वृत्तेरभावोऽभिमतो यस्य वादिनस्त प्रति शब्दविषयश्रवणेन्द्रियवृत्ते प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्प्रत्यक्षनिराकृतमिदमाचार्येणोक्तम्, पेनोच्यतेऽतीन्द्रियेन्द्रियवृत्ति. कथ प्रत्यक्षा यैनेदमुदाहरण सगच्छेतेति । किन्तर्हि ? कश्चिद् व्यामोहमाहात्म्याद् यदेतच्छ्रोत्रग्राह्य रूपमद्वय तन्नास्तीति प्रतीजानीते त वादिविशेष प्रतीति क्थ न प्रत्यक्षविरुद्धोदाहरणमिदमिति । एतदुक्त भवति । शब्दो नास्तीत्येवमपि ब्रुवाणस्यास्ति प्रत्यक्षबाधा 1 केवल विषयो निषेधोऽनेकमार्ग । शब्दो नास्ति व्यापितया नित्यतयेत्यादि । तवासति श्रावणशब्दे सर्वस्यैव निषेधै प्रत्यक्षबाधा शक्यत । श्रावणशब्देन तु श्रुतिमानग्राह्यमेव यद्प तनिषेधे प्रत्यक्ष- बाधा न तु सामान्यधर्मनिषेध इति स्याप्यत इति । य श्रवणेन्द्रियप्रभवज्ञानेनेत्यर्थ-टि. २ 'यथा' नास्ति C. D. H. E. N. प्रतिज्ञार्थ-CD. ४ न्यायवातिर्क द्रष्टव्यम्-१. १. ३३. पृ० ११३.

·१८४ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३ ५२ विकल्पविज्ञानविषयत्वमुच्यते । तेन विकल्पज्ञानेन' प्रतीतिरूपेण शशिनश्चन्द्रशब्दवाच्यत्वं सिद्धमेव । तथा हि-यद्विकल्प विज्ञानग्राह्य तच्छन्दाकारससर्गयोग्यम् । यच्छन्दाकारससर्ग- योग्य तत् साइकेतिकेन शम्देन वक्तु शक्यम् । अत प्रतितिरूपेण विकल्पविज्ञानविषयत्वेन सिद्ध चन्द्रशब्दवाच्यत्वमचन्द्रत्वस्य बाधकम् । स्वभावहेतुश्च प्रतीति । यस्माद्विकल्पविषयत्व. मात्रानुबन्धिनी साकेतिकशब्दवाच्यता, तत स्वभावहेतुसिद्ध चन्द्रशब्दवाच्यत्वमवाच्यत्वस्य बाधक द्रष्टव्यम् ॥ इति । अत प्रतीत्या विकल्पविज्ञानरूपेण विषयिणा विषयस्य निर्देशात् । एतदेव दर्शयति प्रतीत प्रतीत उच्यते व्यवह्रियते, साक्षात्कृतस्याप्यजाताध्यवसायस्य तथाव्यवहारा- भावादिति भाव । विषयिणा विषयगतो धर्म उक्त इति स्फुटयति प्रतीति प्रतीतत्वरूपेण प्रतीतत्वमिति । तेन विकल्पज्ञानेनेति विकल्पविज्ञानविषयत्वेनेति ज्ञेय प्रतीतिरपेण । तया होत्यनेनंतदेवोपपादयति । . भवतु शब्दाकारससर्गयोग्यत्वम् । तच्छब्दवाच्यता तु कथमित्याह-यदिति । इत्यादिना प्रतीतेधिकत्व दर्शयति । अचन्द्रत्वस्याचन्द्रशब्दवाच्यत्वस्य । किसाधनसिद्धमिद चन्द्रशब्दवाच्यत्वमित्याह-स्वभावेति । स्वभावहेतुलक्षण योजयताह-यस्मादिति । तत इत्यादिनोपसहार । एव तु प्रयोगो द्रष्टव्य -योऽर्थो विकल्पविज्ञानविषय स साझेतिकेन शब्देन वक्तु शक्य । यथा शाखादिमानर्थो वृक्षशब्देन । विकल्पविज्ञानविषयश्च शशीति । इह केनचिच्छब्देन कस्यचिदभिधातुमशक्यत्व वास्तवे प्रतिनियतार्थशब्दसम्बन्धे सति स्यात् । स चान्यत्र प्रतिषिद्ध । पारिशेष्यान्नानात्मन्याख्ठस्यार्थस्य राब्दसम्बध कर्तु कस्य शक्यो यस्तेन शब्दाकारेण सह नैकस्मिन् ज्ञानेन ससृज्यते। अनियतार्थ च विज्ञानमिति तदारुढोऽर्यस्तदभिधानाकारसंसर्गयोग्य एवं । तस्मात्तेन शब्देनाभिधातुमशक्यत्वमतदाकार- ससर्गयोग्यत्वेन व्याप्तम्। व्या[6]पकविरुद्धं च तदभिधानाकारससर्गयोग्यत्वम् । तेन च विकलविज्ञानविषयल च्याप्तम् । तदेव विकल्पविज्ञानविषयत्वं तद्व्यापकविरुद्धव्याप्त- स्वात्तेनापि विरुद्ध्यते । ततश्च सद्विरुद्धेन शक्यत्वेन व्याप्त इति स्वभावहेतु । तस्माद् विकल्पविज्ञानविषयत्वमेव प्रतीति प्रसिद्धिर्व्यवहाररचोच्यते । अनया प्रतीत्या यत्साधित शशिनश्चन्द्रशन्दवाच्यत्व तत्स्वविरुद्धस्य तदनभिधेयत्वस्य वाधकं भवति । तेन प्रतीतेवि. कल्लविज्ञानलसणाया जातो धर्म इप्टशम्दाभिषेयत्वलक्षणस्तनानभिषेयत्वस्य बापनात्यतीति- पापोच्यत निमा यद्वा प्रतीतेसपाराया जात एवेष्टपादाभिषेयत्वलक्षणो धर्म प्रतीतिसन्देनोक्न , विकलाविज्ञान विषयत्वेन प्र. BP H. E विक्रज्ञानविषयत्वेन CD. विकल्पविज्ञानेन A यतिकशानB P H N यन्तानमा A ·३.५२ ] पक्षलक्षणम् । १८५ स्त्रवचननिराकृतो यथा-नानुमान प्रमाणम् ॥५२॥ स्ववचन प्रतिज्ञार्यस्यात्मीयो वाचक शब्द । तेन निराकृत प्रतिज्ञार्थो न साध्य । यथा नानुमान प्रमाणम्-इत्यत्र' अनुमानस्य प्रामाण्यनिषेध प्रतिज्ञाथ.। स२ नानुमान प्रमाणम्-इत्यनेन स्थवाचकेन वाक्येन वाध्यते । वाक्य हि एतत् प्रयुज्यमान वक्तु शाब्दप्रत्ययस्य सदर्थत्वमिष्ट सूचयति । तथाहि-मद्वाक्याद् योऽथसप्रत्ययस्तवोत्पद्यते सोऽसत्याप इति दर्शयन् वाक्यमेव नोच्चारयता, वचनापश्चेदसत्य परेण ज्ञातव्यो वचनमपाधकम् । योऽपि हि सर्व मिथ्या प्रवीमीति वक्ति सोऽप्यस्य वाक्यस्य सत्यार्थधमादशयन्नव वाक्यमुच्चा- रयति । यद्येतद्वाक्य सत्यार्थमावशितम्, एव वाक्यातराण्यात्मीयान्यसत्यार्थानि' दर्शितानि भवन्ति । एतदेव तु यद्यसत्यार्थम्, अन्यान्यसरयानि न दर्शितानि भवन्ति । किञ्चिदुच्चारणस्य फलमिति नोच्चारयेत् । तस्माद्वाक्यप्रभव वाक्यार्यालम्बन विज्ञान सत्यार्य दर्शयन्नव धरता वाक्यमुच्चारयति । तया' च सति बाह्यवस्तुनातरीयक शब्द दर्शयता शब्दज विज्ञान सत्यार्थ दशयितव्यम् । ततो याह्याथकार्याच्छन्दादुत्पन्न विज्ञान सत्यार्यमावर्शयता कार्यलिङ्गनमनुमान प्रमाण शान वशित भव त । ततश्च न प्रतीतिमात्रादेव सिद्धो योऽर्थ स इह बाधक इति दर्शयितुम् ।- एतच्च स्वभावहेतु व कल्पित मिष्टम्, म वास्तवम्, शशिनो विकल्पविज्ञानविषयत्वस्याऽऽव्यवसानिकत्वात् । अन्यथाऽनु माननिराकृतानास्य पृथडनिर्देश स्यादिति ।। स्वशब्देनात्मवचनेन प्रकृतत्वात्साध्यस्थात्मा गृह्यत इति अभिप्रायेणाह-प्रतिकार्य- स्यात्मीय इति । तेन निराकृत इति तदुपस्थापितेनानुमानप्रामाण्येन निराकृत इति द्रष्टव्यम् । कथ निराक्रियत इत्याह-वाक्यमिति । यस्माद एतद् वाक्य प्रयुज्यमान सद् वक्त शाब्द- प्रत्ययस्य शब्दप्रभवस्य ज्ञानस्य सदर्यत्व सत्यार्थत्वमिष्ट सूचयति प्रकाशयति । प्रयुक्तमपि कथ तथाकरोतीत्याह -तथा होति। नोच्चारयेदुच्चारयितु नाहंति, अपार्थ- कत्वादिति बुद्धिस्थम । वचनेत्यादिना त्वेतदेव व्यनक्ति-न सर्व वचन प्रयुज्यमान तथाकारि पया सर्व मिथ्या नवीमीति वचनमित्याह-योऽसीति । दिर्यस्मात् । क्थ तथादर्शयन्नु च्चाग्य- तीत्याह-योतदित्यादि । भवतु वाक्यप्रभवं वाक्यार्थालम्बन ज्ञान सत्यार्थम, तथापि कथम- नुमानप्रामाण्य वचनेनोपस्थाप्यते येनानुमानप्रामाण्यप्रतिपेधस्तद्वचनोपस्थापितानुमानप्रामाण्यन . ३ स चानुमा०C. प्रमरणम् । अत्र A. BDP HEN शाब्दस्य प्रत्य.A B.CD PH.E. N ४ ब्रवीति वक्ति B न्यसत्यानि A एतदेव' इत्यादि 'भवन्ति' इत्यन्तं सूत्रत्वेन H प्रतो मुद्रितम् । किन्तु नास्त्येतत् सूत्रम्-स० अनुमानप्रामाण्यनिषेधलक्षणम्-टि. ९ आदर्शयिता-A. २४ ८ यथा A.

·१८६ तृतीय परानुमानपरिच्छेद । तस्मात् 'नानुमान प्रमाणम्' इति ध्रुवता शाब्दस्य प्रत्ययस्यासन्नों' ग्राह्य उक्त । असदयंत्वमेव ह्यप्रामाण्यमुच्यते, नान्यत् । शब्दोच्चारणसामच्चिाविनाभावी स्वशब्दो दशित । तथा च सन्नयों दशित । तत कल्पितादर्थकार्याच्छब्दाच्छाद प्रत्ययार्थस्या नुमित सत्व प्रतिज्ञायमानमसत्त्व प्रतिवध्नाति । तदेव स्ववचनानुपितेन सत्त्वेनासत्त्व बाध्यमान स्ववचन बाधितमुक्तमित्ययमन्त्रार्थ । अन्य स्वाहु -अभिप्रायकार्याच्छब्दाजात मानमभिप्रायालम्बनम् । सदर्थमिच्छत शब्दप्रयोग । तेनाप्रामाण्य प्रतिज्ञात बाध्यत इति । निराश्रियमाण स्ववचननिराकृतो भवतीत्याशडक्याह-तथा च सतीति-शाब्दज्ञानस्य सत्यार्थत्वप्रतिपादनाभिप्रायण वाक्योच्चारणप्रकारे सति । बाह्यवस्तुनातरीयक तदविना- भाविन दर्शयता सत्यार्थ दशयितथ्य दशयितु युज्यते शक्यत इत्य' । यत एव ततस्तस्मात् । बाह्यायकार्यादिति सति भदे तदुत्पत्येव नातरीयक्त्वसम्भवादिति भाव । शान्दमिति प्रकृतत्वाग्ज्ञान कापलिङ्गज शब्दरूपकायरिङ्गाजमिति हेतुभावेन विशपणमनुमान प्रमाण दर्शित प्रकाशित भवति । सस्मादित्यादिनोपसहरति । नन्वनुमानस्याऽसन् ग्राह्य इति युज्यते वक्तुम् । तत्कि शाब्दस्य प्रत्ययस्येत्युपतमिति चेत् । नप दोष । शाब्दस्यापि प्रत्ययस्योक्तेन न्यायनानुमानत्वात् । सर्वानुमानप्रामाण्य- प्रतिषेधे चास्यापि प्रतिषिद्धत्वात् । अस्यैव चानुमानस्यानुमानप्रामाण्यप्रतिषेधलक्षणप्रतिज्ञा. वाधकत्वादुपन्यासो युक्तरूप । यद्येवमप्रामाण्यमुक्तम् तच्च वाध्य[66b]त इति वक्तु युज्यते । तत्किमेवभक्तमित्याह- असदयंत्यमिति । हीति यस्मात् । आस्तामसन् ग्राह्योऽभिहित किमत इत्याह-शम्देति । घो हेताववधारणे वा । शब्दोऽप्यतस्तथा दशितरतथापि विमायातमित्याह-तथा चेति शब्दस्य बाहाविनामाविप्रदर्शनप्रकारे सति सन्नोऽध्यवसेयो दर्शित । सदपत्व प्रामाण्यरक्षण दशितमिति यावत् । तस्य सदर्थत्व प्रदयंता बाधा तु क्यमित्याह तत इति । शास्वप्रत्ययस्य योऽयों ज्ञाप्योन्मानप्रामाण्यरक्षणस्तस्याने व शब्दलिङ्गेनानुमानानुमित सत्त्वं पत प्रतिज्ञाय. मानमसदर्षमप्रामाण्यरक्षण कर्मभूत प्रतिबध्नाति । निराकरोतीति वक्तव्ये प्रतियनातीति घुवाण परमार्थतोऽस्यावास्तवत्वान्न वाधा विनवेठदुपस्थापितेतरयो परस्परप्रतिवप इति गूचपति। 1.स्यासन् माह उबतो A PHN सन्नापों-E. 'नानुमान प्रमाण' इत्यस्माच्छदादोऽपों बुध्यते चेन अनितो 'नानुमान' इत्यादिन पदन प्ररपथ्यति नास्तिको म्यभिचारात्-टि. ४ अध्यारोपित.-टि .एम्दप्र.A वाध्यमान A BP HEN ·पक्षलक्षणम् । १८७ सदयुक्तम् । यत इह प्रतीते स्वभावहेतुत्वम्, स्ववचनस्य च फायहेतुत्व कल्पितमिष्टम् । नधास्तवम्'। अभिप्रायकार्यत्व च वास्तवमेव शब्दस्य । ततस्तदिह न गृह्यते । किञ्च । यया-अनुमानमनिच्छन् वह्नयव्यभिचारित्व धूमस्य न प्रत्येति, तया शब्दस्याप्यभिप्रायाव्यभिचारित्व न प्रत्येष्यति । बाह्यवस्तुप्रत्यायनाय च शब्द प्रयुज्यते । तन्न शब्दस्याभिप्रायाविनाभाबित्वाभ्युपगमपूर्वक शब्दप्रयोग । अपि च, न स्वाभिप्राय- निवेदनाय शब्द उच्चायते, अपि तु बाह्य सत्त्वप्रतिपादनाय, तस्माद बाह्यवस्वधिनाभावि- स्वाभ्युपगमपूर्वक शब्दप्रयोग । तत पूर्वकमेव व्याख्यातमनयद्यम् ॥ इति चत्वारः पक्षाभासा निराकृता भवन्ति ॥५३॥ एव च सति-अनिराकृतग्रहणेनानन्तरोक्ताश्चत्वार पक्षवदाभासन्त इति पक्षाभासा निरस्ता भवन्ति । सप्रति पक्षलक्षणपदानि येषां व्यवच्छेदकानि तेषा व्यवच्छेदेन यादृश. पक्षार्थों लभ्यते त वशयित व्यवच्छेद्यान् सक्षिप्य दर्शयति- नग्वनुमानप्रामाण्यमसत्य बाधते न तु स्ववचन तत्क्य स्ववचन निराकृतोदाहरणमिद- मुक्तमित्याराडक्य स्ववचन निराकृत इत्यत्र यादशोऽर्थो विवक्षितस्त दर्शयति तदेवमिति । अत्रेति स्ववचननिराकृते । यथानुमान न प्रमाणमित्यत्र । स्वाभिप्रायेणव व्याख्याय अन्ये स्वित्यादिना पूर्वव्याख्यान दूषयितुमाह । तुना स्वव्या- ध्यानाद् सदृश्यमाह । न वास्तवमिति ब्रुवतो यदीद वास्तवमनुमान स्यात्तदानुमाननिराकृतोदाहरणान्न पृथगुच्यतेति । किञ्चेति वक्तव्यातराभ्युच्चये । बाह्यवस्तुप्रत्यायनाय घेति चकारोऽपि वक्तव्या तरसमुच्चये । यत एव तत्तस्मात् । स्वस्योच्चारयितुमभिप्रायो वक्तुकामता, तदव्यभिचारित्वाभ्युपगम पूर्वो यस्य तथा न भवति । पूर्व बाह्यवस्तुप्रत्यायनायेत्यनन सामर्थ्यान्न स्वाभिप्राय प्रत्यायनायेत्युक्तमपि स्फुट दर्शयितु तन्न शब्दस्याभिप्रायाविनाभा. वित्याभ्युपगमपूर्वक शब्दप्रयोग इत्यनेन सामर्थ्याद् बाह्यवस्त्वदिनानावित्वाभ्युपगमपूर्वक इति दर्शितमपि साक्षाद् दर्शयितुमपि चेत्यादिनोपक्रमते । अपि चेति पूर्वोक्तस्य वक्तव्यान्तरद्यो- तकस्य स्पष्टीकरणम् । यत्राप्यसत्त्वप्रतिपादनाय शब्द प्रयुज्यते तत्रापि विवक्षितसत्त्ववि विक्तस्यान्यसत्त्वस्य प्रतिपादनाद् बाह्यसत्त्वप्रतिपादनाये युक्तम् । यद्वा सत्त्वग्रहणस्योप- वास्तवमिति C. D २ ग्यव्य.D 3 'अपि च इति यस्मादर्थेऽव्ययम-टि! 'अपि च इत्यारभ्य 'शब्दप्रयोग' इत्यन्त पाठो नास्ति-B बाह्यवस्तुसत्त्व A B C D P. H EN ६ व्यारयानम.A B C D PH EN एव सति-A P.N प्रधो-C . पूर्वमेव E. ७ ·- ૧૮૮ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३ ५४ 'एवं सिद्धस्य, असिद्धस्यापि साधनन्वेनाभिमतस्य, स्वयं वादिना तदा साधयितुमनिष्टस्य, उक्तमात्रस्य, निराकृतस्य च विपर्ययेण साध्यः । तेनेव स्वरूपेणाभिमतो वादिन इष्टोऽनिराकृतः पक्ष इति पक्षलक्षणमनवा दशितं भगति ॥५४॥ एवम इत्यनतरोक्तक्रमेण । सिद्धस्य विपर्ययेण विपरीतत्वेन हेतुना साध्यो द्रष्टव्य । यस्मादति सिद्धोऽर्थो विपरीत, स साध्य इत्यर्य । सिद्धश्च विपरीतोऽसिद्धस्य । तस्माद असिद्ध साध्य । असिद्धोऽपि न सर्दोऽपि तु साधनत्वेनोक्तस्यासिद्धस्यापि विपर्ययण । स्वय वादिना साधयितुमनिष्ठस्य असिद्धस्य दिपययेण । तथा उक्तमात्रस्य असिद्धस्यापि विपर्ययण । तथा निराकृतस्यासिद्धस्यापि विपर्ययण साध्य । यचाय पञ्चभिर्व्यवच्छेचे रहितोऽर्थोऽसिद्ध "ऽसाधन पादिन स्वय साधयितुमिष्ट उक्तोऽनक्तो वा प्रमाणरनिराकृत साध्य , स एवासौ स्वरूपेणेव स्वयमिष्टोऽनिराकृत एतं पदरुक्त इत्यर्य । यश्चाय साध्य स पक्ष 'इति उच्यते। इतिशब्द एवमय। एव पक्ष. लक्षणमनवमिति । अविद्यमानमवध दोषो यस्य तदनवद्यम । दशित कथितम । त्रिपलिङ्गाल्यान परिसमापथ्य' प्रसगागत. च पक्षलक्षणमभिधाय हेत्वाभासान् धक्तुकामस्तेपा प्रस्ताव रचयति त्रिरूपेत्यादिना- त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानमित्युक्तम् । तर प्रयाणां रूपाणामेक- स्यापि रूपस्यानुक्तौ साधनाभासः ॥५॥ एतदुक्त भवति-त्रिरूपलिङ्ग' वक्तुकामेन स्फुट तद्वक्तव्यम् । एव घ तत् स्फटमुक्त पक्षणवाद बाह्यसत्त्वप्रतिपादनाय यपि द्रष्टव्यम् । सर्वपा न स्वाभिप्रायस्य सत्त्वमसत्त्व या प्रतिपादयितु शदप्रयोग इत्यनन] हेतुम् । यत एव ततस्तस्मात्पूवमेव यमया व्याख्यात- मनवद्यमपगतदोपम् ॥ इति घरवार पक्षाभासा निराकृता भवतीति मूल व्याचक्षाण आह-एमिनि । निरस्ता भवति परत्वेनति प्रस्तावात् ।। पक्ष इत्युच्यते व्यक्सीरियत इति व्युत्पत्यति माव ॥ ननु त्रिपरि जास्यान प्रकृतमवनमेव । तत् किं हत्वामासात्यानमप्रकृतं प्रियत . एव नास्ति BP H रक्षणमवद्य BP ..रोक्लन क्रमेण BCD ४ 'असिलो हपादिपदानन्तर A प्रवीD प्रती च सख्यादा देता वतन्त-म. 'इति नास्तिA B D P.HEN 'समाप्य E. रिनास्पान वस्तु• A.BP.HEN ·३ ५७ ] असिद्धहेत्वाभासलक्षणम् । १८९ भवति यदि तच्च, तत्प्रतिरूपकचोच्यते । हेयज्ञाने हि तद्विविक्तमुपादेयं सुज्ञात भवतीति । 'त्रिरूपलिनारयान उपरार्थमनुमानम् [३१]इति प्राग् उक्तम् । तति तस्मिन् सति । त्रिरूपलिङ्गाख्याने परार्यानुमाने सतीत्यर्थ । त्रयाणा रूपाणां मध्य एकस्याप्यनुक्तो। अपिशब्दाद् द्वयोरपि । साधनस्य आभास सदृश साधनस्य, न साधनमित्यर्थ । त्रयाणा रूपाणा न्यूनता नाम साधनदोष ॥ उक्तानप्यसिद्धौ संदेहे वा प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः ॥५६॥ न केवलमनुक्तावक्तावप्यसिद्धौ सदेहे वा! फस्यत्याह-प्रतिपाद्यस्थ प्रतिवादिन, प्रतिपादकस्य च वादिनो हेत्वाभास ॥ अथ 'कस्यैकस्य रूपस्यासिद्धौ सदेहे वा किसज्ञको हेत्वाभास इत्याह- एकस्य रूपस्य धमिसंपन्धस्यासिद्धौ संदेहे "वाऽसिद्धो हेलाभासः ॥७॥ इत्याशङ्कयाह-एतदुक्त भवतीति । विरूपरिङ्गारयानस्य स्फुटाभिधानार्थत्व चोग्लक्षण तेन विप्रतिपत्तिनिराकरणाथं चेति द्रष्टव्यम् , सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिक्त्वादोष (दिपु) विप्रतिपत्तिदर्शनात् । सद[67a] साधनस्यत्यर्थकथनमैतद । व्युत्पत्तिस्त्वाभासनमाभास प्रतिभास , साधन• स्यैवाभास प्रतिभासोऽस्येति तथा। न्यनता ऊनत्वमपरिपूर्णता । कस्यैत्याकाडक्षायामाह- प्रयाणामिति । यस्मादेकस्य द्वयोर्वाऽनुक्ती त्रीणि परिपूर्ण प्रतिपादितानि न भवन्ति तस्मात्त्र- याणा न्यूनतेत्यर्थ । ननु होनाङ्गत्व न साधनदोष । विद्यमानेऽपि हि रूपत्रये द्वयोरेकस्य वा वक्त्राऽन- भिधाने सति न्यूनताया सम्भवात् । तत्कथ वक्तृदोष साधनदोप इत्युच्यत इति चेत् । सत्यम्, केवल नात्र साधनशब्देन लिङ्गमभिप्रतम् । कि तहि । तत्प्रतिपादक वाक्य तस्य चापरिपूर्णता दोपो भवत्येव । वक्तृदोषस्तु निमित्त[म परिपूर्णताया इति किमवद्यम् ? एवमपलक्षणार्थत्वादस्य यथाऽयतमेनापि रूपेण हीनत्वान्यूनता साधनदोषस्तथा हेतू- दाहरणादप्याधिक्य साधनदोपो धातिककारस्याभिप्रेतो द्रष्टव्य, उभयत्रापि त्वसाधनाङ्ग. वचनाद् वादिना निग्रहो विवक्षित इत्यपीति ॥ प्रतिपाद्यस्यत्यादिना प्रतिपाद्यप्रतिपादकशब्दयोरेवार्थ व्याचष्ट। आचार्यस्य तु प्रतिपाद्यस्य प्रतिपादकस्य च प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोश्चेति व्यस्तसमस्तनिर्देशोऽभिप्रेत । स ४ १ प्रतिरूप बोध्यते A B P. H लिङ्गाभासम्-टि० हेयज्ञाते E परार्थानु-ABP H EN परार्थेऽनुमाने-C कस्य रूप. A.P. H E N हेत्वाभासोऽप्येकस्य रूप० C. 'सदेहे वाक्य स. A. ७ सदेहे चासि• B C D. P. H. E. १ ·तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । एकस्य रूपस्येति । धर्मिणा सह सबध धर्मिसबध । धामणि सत्त्व हेतो । तस्य असिद्धौ सदेहे वा असिद्धसज्ञको हेत्वाभास । असिद्धत्वादेव च धर्मिण्यप्रतिपत्तिहेतु । न साध्यस्य, न विरुद्धस्य, न सशयस्य हेतुरपि त्वप्रतिपत्तिहेतु । न कस्यचिदत प्रतिपत्तिरिति कृत्वा। अय चार्थोऽसिद्धसज्ञाकरणादेव प्रतिपत्तव्य ॥ उदाहरणमाह- यथा-अनित्यः शब्द इति साध्ये चानुपत्वमुभयासिद्धम् ॥८॥ यथत्यादि । 'अनित्य शब्द इत्यनित्यत्वविशिष्ट शब्दे साध्ये चाक्षुषत्व चक्षुर्गाह्मत्वं शब्दे 'द्वयोरपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धम् ॥ चेतनास्तरय इति साध्ये सर्वत्वगपहरणे मरणं प्रतिवाद्यसिद्धम् ,विज्ञानेन्द्रि- यायुनिरोधलक्षणस्य "मरणस्यानेनाभ्युपगमात्, तस्य च तरुप्वसंभवात् ॥५६॥ चेतनास्तरव इति तरूणां चैतन्ये साध्य । सर्या त्या सर्वत्वक् । तस्या अपहरणे सति मरण दिगम्बरपन्यस्त प्रतिवादिनी बौद्धस्यासिद्धम् । कस्मादसिद्धमित्याह-विज्ञान चेन्द्रिय घायुस्चेति । सत्र विज्ञान चक्षुरादि- जनितम । रूपादिविज्ञानोत्पत्त्या प्रदमित 'फाया तभूत चक्षुर्गोल कादिस्थित रूप अय हेत्वाभास कीदृशी प्रतिपत्ति प्रसूत इत्याह-असिद्धत्वादेवेति । तुशब्दार्थश्चकार । क्यमेतत्प्राप्यत इत्याह-अपञ्चेति । चो यस्मादर्थे । कस्याश्चिदपि प्रतिपत्तहेतुतया न सिद्ध इति असिख उक्त इत्यभिप्राय ॥ इयोरपि धादिप्रतिवादिनोरसिद्धमनिश्चितम् । अनन व्यधिकरणासिद्धीप्प्युक्तो द्रष्टव्य । यथा राज्ञोऽय प्रासाद, काकस्य कार्यादिति । तम्यापि कापण्यस्य प्रासादे धर्मिणि उभयोरसिद्धत्वात, केवल तत्रासिद्धोऽप्यमिगतत्वेनोपादानात् तथा व्यपदिश्यते । मनु व्यधिकरणमपि लिङ्ग गम दृष्टम् । यथा प्रत्याशरावदर्शन भ्रान्तिम[त]- प्रत्यप्रशरावत्वस्य भ्रातिमच्चत्रवत्त्वे । अस्य च हेतुत्वाद् । देश एव हि धर्मी अविदूरकु- लालसा घत्व साध्यम् तस्य च धर्मिण प्रत्यग्रशरावसम्बधित्व भ्रान्तिमच्चत्रसम्बघित्वञ्च घों भवत्यव । म त्वत्र कुलालस्य धर्मिण सद्भाव साध्यते, यनव तदुच्यतेति । तपा, विशपणासिद्धविशप्यासिद्धावप्यननवोवनी द्रष्टय्यो। यथाऽनित्य शब्दोऽनभि- नित्य B द्वयोदयोरपि B मरणादिति प्रतिC. स्यानन मरणस्याभ्यु. 'चायुश्च रूपा० A PH घायुश्च तत्र B N विमानपा-B. • पित-B पशुरादिवितान रूपा०E चक्षुरादिनान रूपा० C . *पान्तBP ' स्थितरूपम्-A BP.H N ·२.५९ ] असिद्धहेत्वाभासलक्षणम् । तदिन्द्रियम् । आयुरिति लोके प्राणा 'उच्यन्ते । न चागमसिद्धमिह युज्यते वस्तुम् । अत प्राणस्वभावमायुरिह। तेपा निरोधो निवृत्ति । स लक्षण तत्त्व यस्य तत् तथोक्तम् । तथाभूतस्य मरणस्य अनेन बौद्धन प्रतिज्ञातत्वात । यदि नामैव तथापि कथमसिद्धमित्याह--तस्य च विज्ञानादिनिरोधात्मकस्य तरुष्व- सभवात् । सत्तापूर्वको निरोध । ततश्च यो विज्ञाननिरोध तरुविच्छेत् स कथ विज्ञानं नेच्छेत् । तस्माद् विज्ञानानिष्टेनिरोधोऽपि नेष्टस्तरुषु । ननु च गोषोऽपि मरणमुच्यते । स च तरुषु सिद्ध । सत्यम् । केवल विज्ञान- सत्तया च्याप्त यत् मरण तदिह हेतु । विज्ञाननिरोपश्च तत्सतया व्याप्तः, न शोषमात्रम् । सतो' यम्मरण हेतुस्तत् तरुप्यसिद्धम । यत्तु सिद्ध शोषात्मक तदहेतु । दिगम्बरस्तु साध्येन 'ध्याप्तमध्याप्त घा मरणमयिविच्य मरणमात्र हेतुमाह । सदस्य वादिनो हेतुभूत "मरण न ज्ञातम् । अज्ञानात् सिद्ध शोषरूपम्, शोषरूपस्य मरणस्य सरा वशनात् । प्रतिवादिनस्तु ज्ञातमतोऽसिद्धम् । यदा तु वादिनोऽपि ज्ञात तदा वादिनो. प्यसिद्ध स्यादिति ग्याय ।। सत्स्वन्यप धेयत्वे सति प्रमेयत्वात् । अनित्य शब्द प्रमेयत्वे सति अनभिधेयत्वादिति विशेषणविशिष्टस्य रूपस्य तत्र धमिणि द्वयोरपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धत्वात । केवल तत्रासिद्धो विशेपण. विशिष्टतयोपात्तस्य रूपस्य तथासिद्धस्तथा तथा व्यपदिश्यत इति ।। चेतना इति । चेतयन्त इति चेतना । दिश एवाम्बर येषामिति व्युत्पत्त्या दिगम्बरा क्षपणका उच्यते। तं विम्प्रमाणसमधिगतमिद्रियमित्याह-रूपादीति । कारणेष्वव्यापृते चक्षुरादो रूपादिज्ञानमनुत्पद्यमान स्वोत्पत्तो कारणा[67b] तरमपेक्षणीय सूचयति । प्रणिहिते तु चक्षुरादी जायमान तत्रस्थ तत् किमपि कारणमस्तीति स्यापयति । अत एवाह-कायान्तर्भूत कायाश्रितम् । सामायेनोक्त कायाश्रितत्वम् । विशिष्टज्ञानाभि- प्रायेणोक्त विशिष्टाथयाश्रितत्व दशयति घारिति । आदिशब्देन रसनादिपरिग्रह । प्रसनार्थादेरपि सद्भावान गोलकादिरेवेद्रियमिति भाव । किमायुरित्याह-आयुरिति आयु - शब्देनेत्ययं । लोके व्यवहत्तरि जने प्राणोऽत शरीरे रसमरधातूना प्रेरणादिहेतुरेक सन् क्रियाभेदोद(भेदाद) पानादिसज्ञा लभत इति तत्तदवस्थाविवक्षया प्राणा इति बहुवचनम् । नवागमे जीवितेन्द्रियमायुरित्युक्तम् । तत्किमवं व्यास्यायत इत्याह-न चेति । घोऽवधारणे हेतो वा । यत एवमत कारणात् । इह प्रमाणसिद्धवस्तूपदर्शनप्रस्तावे तथाभू- . उच्यते-B * प्रमाणस्व.H । तरुष्वभावात्-B 'सत्ताया A तत्र A मरणहेतु -A B P. H N. 'य, D विज्ञानेन्द्रियायुनिरोधलक्षणम्-टि. शोपलक्षणम् । हेतुज्ञात्तत A. विज्ञानद्रियायनिरोघलक्षणम्-टि. M .

·१९२ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३६० अचेतनाः सुखादय इति साध्य उत्पत्तिमचम्, अनित्यत्वं' वा सांख्यस्य स्वयं वादिनोऽसिद्धम् ॥६०॥ अचेतना सुखादय इति-सुखमादिर्येषा दुखादीनां ते सुखादय । तेषामचैतन्ये साध्ये उत्पत्तिमत्त्वम्, अनित्यत्व वा लिङ्गमपन्यस्तम् । य उत्पत्तिमन्तोऽनित्या वा ते न चेतना । यथा रूपादया। तथा चोत्पत्तिमन्तोऽनित्या वा सुखादयस्तस्मादचेतना । चतन्य तु पुरुषस्य "स्वरूपम् । अत्र चोत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्त्व वा पर्यायेण हेतुर्न युगपत । तच्च द्वयमपि साख्यस्य वार्दिनो न सिद्धम् । परार्थो हि हेतूपन्यास । तेन य परस्य सिद्ध स हेतुर्व- क्तव्य । परस्य चासत उत्पाद उत्पत्तिमत्त्वम, सतश्च निरन्वयो विनाशोऽनित्यत्व सिद्धम् । तादृश च द्वयमपि साख्यस्यासिद्धम् । इहाप्यनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वसाधनाज्ञानाद् वादिनोऽसिद्धम् । यदि त्वनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वयो प्रामाण्य वादिनी 'ज्ञात स्याद् तदा वादिनोऽपि सिद्ध स्यात् । तत प्रमाणापरिज्ञानादिव वादिनोऽसिद्धम् ॥ सदिग्यासिद्धव र्शयितुमाह- तथा स्वयं तदाश्रयणस्य वा संदेहेऽसिद्धः॥१॥ स्वयमिति हेतोरात्मन सदेहेऽसिद्ध । तदाश्रयणस्य "वेति-तरय हेतोराश्रयणम- आधीयतेऽस्मिन् हेतुरित्याश्रयण हेतीव्यतिरिक्त आथयभत “ साध्यधर्मी कप्यते । तत्र हि तस्यैव रूपस्य । विज्ञानसत्तया व्याप्त यदिति यस्मिन मरणऽवश्य प्रागासीद् विज्ञानम्, तद् विज्ञानसत्तया व्याप्तमुक्तम् । तच्च स्वासोप्मपरिस्पन्दादिविगमलक्षणम् । दिगम्बरस्यापि कप सिदमित्याह-अज्ञानादिति । चैत याव्यभिचारिणो मरणस्याज्ञानात् । अननंतदाह- यदि तेन साध्यव्याप्त मरण मरणशब्दमात्रसमता विभ्रत शोषमात्रा भदेन विवेचित स्यात् केवलमज्ञानात्तत्सिदमुच्यत इति । एतदेवाह-यदा विति। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । सुखमनुकूलवेदनीयम् । आदिराब्दादिच्छाद्वैपादिपरिग्रह । पुरुषस्य सांत्यपरिकल्पि. तस्यात्मन । 'पुरुपश्चेतयते बुद्धिरध्यवस्यतीति' सिद्धा तात् । सत्यस्य सस्यया पचवि. पतितत्त्वानीत्यनया व्यवहरतीति सहियो योगदिश्चपा, कपिल एव तमोच्यते । ननूत्पत्तिमत्त्व कृतकत्वम् वा स्वसिदमेव तेनोपयसनीयमुप यस्त च । तत्क्यं वाद्यसिद्ध- सेत्याह-परापों होति । हियस्मात् । पराध परप्रतिपत्तिप्रयाजन । निरन्वय सर्वपोच्छेद । अनिम्यं BP HEN 'स्व रूपम्--A BP H N 'परादि है. B 'प्रमाग A 'C. PHEN विमानC 'ठदानाति A.PHEN •स्पति ABCD PHE आश्रयभूतसा.E.. .

·. ३६३ ] असिद्धहेत्वाभासलक्षणम् । १९३ हेतुर्वर्तमानो गमकत्वेनाश्रीयते । तस्याश्रयणस्य सदेहे सदिग्ध ॥ आत्मना सदिह्यमानमुदाहर्तुमाह- यथा बाप्पादिभावेन संदिद्यमानो भूतसंघातोऽग्निसिद्धायुपदिश्यमानः संदिग्धासिद्धः ॥२॥ यति । बाष्प आदिर्यस्य स बाष्पादि । तद्भावेन बाष्पादित्वेन सदिह्यमानो भूतसघात इति भूताना पृथिव्यादीनां सघात समूह । अग्निसिद्धौ-अग्निसिद्धययम् उपादी- यमानोऽसिद्ध । एतदुक्त भवति–यदा धूमोऽपि बाष्पादित्वेन सदिग्धो भवति तदाऽसिद्ध , गमकरूपा- निश्चयात् । धूमतया निश्चितो अवह्निजन्यत्वाद् गमक । यदा तु संदिग्धस्तदा न गमक इत्यसिद्धतात्यो दोष ॥ आश्रयणासिद्धमुदाहरति- यथेह निकुञ्जे मयूरः केकायितादिति ॥६३॥ यथति । इह निकुञ्ज इति धर्मी। पर्वतोपरिभागेन तियंनिगतेन प्रच्छादितो भूमागो निकुञ्ज । मयूर इति साध्यम । केका यितादिति हेतु । केकायित-मयूरध्वनि ।। न तु विनष्टस्यापि सत्त्वरजस्तमोरूपेणानुगम इष्ट । न केवल पूर्वमेवेत्यपिशब्द । अनित्य- त्वोत्पत्तिमत्त्वयोयत्साधन प्रमाण तस्य (स्याऽ) ज्ञानादनिश्चयात् । यदीत्यादिनैतदेव द्रढयति ॥ स्वयमित्यात्मन इति षष्ठयन्तस्यानुवर्तते । हेतोश्च प्रकृतत्वाद् हेतोरिति विवृणोति । आधीयते साधनत्वेनोपादीयते अस्मिन्निति ।। यस्यात्मन सदेह स आत्मना सन्दिह्यमानो भवतीत्यभिप्रायणाह-आत्मना सदिह्य- मानमिति । आदिशब्देन नीहारादिपरिग्रह । ननु यद्यसौ परमार्थतो धूमस्तदा स देहेऽपि किं न गमक इत्याह-एतदुक्त भवतीति । किं तद् गमक रूप येनानिश्चित इत्याह-वह्नीति । यवा वित्यादिनोक्तमेव स्पष्टयति । तदान गमक इति ब्रुवतश्चायमाशयो वह्निज यत्वस्यैव गमक्त्वनिबन्धनस्य तदाऽनिश्चितत्वात् । एतेन सदिग्धविशपणासिद्ध सन्दिग्धविशप्यासिद्धश्चोक्तो द्रष्टव्य । [68a]यथा पड्जादिसत्त्वस देहे मयूरशब्दोऽय षड्जादिमत्वे सति अवर्णात्मकत्वात् । अवर्णात्मकत्वे सति स्वात्मना A B C D PEH N २ 'सदिग्धासिद्ध'नास्ति C. वह्निकार्यत्वाद्ग. C. २५ ४ निगुञ्ज-C.

·१९४ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३६४ क्यमयमाश्रयणासिद्ध इत्याह- तदापातदेशविभ्रमे ॥६॥ तदापात' इति। तस्य कायितस्यापात आगमन तरय देश स उच्यते यस्माद् देशादागच्छति केकाषितम् । तस्य विभ्रमे व्यामोहे सत्ययमाश्रयणासिद्ध । निरन्तरेषु बहुषु निकुञ्जप सत्सु यदा केकायितापातनिकुञ्ज विभ्रम - किमस्मानिकुञात् केकायित- मागतम्, आहोस्विदन्यस्मादिति', तदायमाश्रयणासिद्ध इति । धर्मिणोऽसिद्धावप्यसिद्धत्वमुदाहरति-- धसिद्धायप्पसिद्धः-यथा सर्वगत अात्मेति साध्ये सर्वत्रोपलम्प- मानगुणत्वम् ॥६॥ यथेति । सर्वस्मिन् गत स्थित सर्वगतो व्यापीति यावत् । च्यापित्व आत्मन साध्ये सर्वत्रोपल्भ्यमानगुणत्व लिङ्गम्। सर्वत्र देश उपलभ्यमाना सुखदु खेच्छाद्वेषादयो गुणा यस्मात्मनस्तस्य भावस्तत्त्वम् । न गुणा गुणिनमन्तरेण वर्तन्ते । गुणानां गणिनि समवायात् । निष्क्रिपश्चात्मा। ततश्च यदि व्यापी न भवेत् कय दक्षिणापथ उपलब्या सुखादयो मध्यदेश उपलभ्मेरन् । तस्मात् सवगत आत्मा। तदिह बौद्धस्यात्मव न सिद्ध , क्मित सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्व सिध्येत् तस्यत्यसिद्धौ हेत्वाभास । पूर्वमाश्रयणसदेहेन धमिणि सदेह उक्त । सप्रति त्यसिद्धो पर्युक्त इत्यन- योविशेष । पड्जादिमत्त्वादिति । उभयत्रापि विशपणविशिष्टस्य रूपस्य वादिप्रतिवादिनोयोरप्यनिश्चि. तत्वात्लेवलं विशेषणसन्देहेन च विशेषणविशिष्टन पेणासिद्ध इति तथा व्यपदिश्यत इति । पर्वतोपरिभागेन तिर्यग्निगंतेनेति च भूभाग इति चोपलक्षण द्रष्टव्यम् । न तु तथाविध एव निाज, पर्वतगह्वरदेशस्यव निकुञ्जदादाभिलप्यत्वात् ।। यस्माद् देशादागच्छतीति वचनव्यवत्या चोत्पन्न शब्दश्चतुर्दिक शम्दस तान जनयति, स च जलतरङ्गन्यायेन पात्रदेशमागतो गृहीत इति दर्शयति ।। देपावत्यत्रादिग्रहणन बुद्धिप्रयत्नादीना ग्रहणम् । “सामा यवान् गुण सयोगविभाग- पोरनमोन कारणम् ' इति गुणलक्षणयोगाद् गुणा । समयापात्समवतत्वात् । प्रतिषिद्धाना . वयमाथ. ABP HE तदधात-A आगम C शायितापातविनम APH. 'याहोरिवरस्मादिनि-A PHN ताशयय.A.BP HEN • पपिति (नि) हेगे सम्बन्धस्य सत्वम्य यसिदो-द. १ ·३.६६.1 अनेकान्तिकलक्षणम् । सदेवमेकस्य' रूपस्य मिसबद्धस्यासिद्धावसिद्धो हेत्वाभास ॥ तथैकस्य रूपस्यासपक्षेऽसत्वस्यासिद्धावनैकान्तिको हेत्वाभासः ॥६६॥ तथाऽपरस्यक्स्य रूपस्य-असपक्षेऽसत्त्वास्यस्यासिद्धावनवातिको हेत्वाभास । एकोऽन्त एकान्तो निश्चय । स प्रयोजनमस्येत्यकान्तिक ' । नैकान्तिकोऽनकान्तिक । यस्मान साध्यस्य न विपर्ययस्य निश्चयोऽपि तु तद्विपरीत सशय । साध्येतरयो सशयहेतुर- नैकान्तिक उक्त ॥ च न समवाय इति । निष्क्रियत्व च क्रियाया मूर्तद्रव्यवृत्तित्वात्, आत्मनश्चामूर्तत्वादिति सिद्धान्तस्थिते । किमतेति निपात किम्पुनरित्यस्यायें वर्तते । आश्रयणासिद्धघयंसिद्धयो कियान् भद इत्याशडक्य भदमुपपादयन्नाह-पूर्वमिति । अयमर्थ -पूर्व परमार्थतो विद्यमानोऽपि हेत्वाधाररूपतया सन्देहादनिश्चित इति तद् धम्यंसिद्ध उक्त । सम्प्रति तु सर्वथैवासो धमित्वनासिद्ध उच्यत इति । धम्यसिद्ध एवाश्रयासिद्ध उच्यत इति । तेन नाथयासिद्धो नाम अन्य प्रभद । अन्यथासिद्धस्त्वसिद्ध एव न भवतीति न तस्यान्तर्भावश्चित्यते । तथा ह्यन्यथासिद्ध इति कोऽर्थ ? किमन्यथैव सिद्ध आहास्वित अन्यथाऽपि सिद्ध ननु यद्यन्यथव, तदा जिज्ञापयिषितविपर्ययेणैव सिद्ध उपपनो नानन प्रकारेणति विरुद्ध एव । अथान्यथाऽपि सिद्ध , तदैतस्मादयेनापि प्रकारेण सिद्धोऽयमित्ययमपि भविष्यति । न च साव्यमिति सन्दिग्ध विपक्षव्यावृत्तिरनै कान्तिक एवेति ।। अनकान्तिकशब्दस्य व्युत्पतिमाह--एक इति । एक इति ब्रुवनेकस्ता(श्चा)सौ साध्य- लक्षणकार्थविषयत्वादन्तश्च क्थावसानहेतुत्वादावाडक्षोपशमहेतुत्वाद वेति दर्शयति । समस्त पदमर्थञ्चाह-एकान्तो निश्चय इति । साध्यतरयोरेकतरनिश्चयफल इत्यर्थ । तद्विरुद्ध चाय नश् द्रष्टव्य । यस्मादित्यादिनैतदेव स्फुटयति । यस्मादधतोरित्यपादान चेय पञ्चमी। किन्तु तद्विपरीतो निश्चयविपरीत यत्तदोनित्यमभिसम्बधात्स इति द्रष्टव्यम् । क्व सशय इत्याह-साध्यति । यद्वा कथमन कातिको भवतीत्याह-यस्मादिति हेतुपञ्चमी । एकान्तिकप्रतिषेधेनान्य प्रतिपत्तिहेतुरुक्तो नने यभिप्रायेणाह-सशयहेतुरिति । तेन नासिद्धस्य तथात्वप्रसङ्ग । अथवैकान्त नियतत्कादक इत्यन्त इति च निश्चय प्रोक्त । तथाहि सर्वोऽय पदाथभेद ' सर्वेष्वपि असिद्धेषु एक रूप पक्षधमत्वमसिद्धम्-टि. धर्मिबद्धAP BH. तथा पर.ABPH विपक्ष-टि० ५०मस्यैकान्तिक CD ·१९६ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३ ६७ तमुदाहरति- यथा शब्दस्यानित्यत्नादिके धर्मे साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मः सपक्ष- विपक्षयोः सर्वत्रैकदेशे वा वर्तमानः ॥६७॥ यथेत्यादिना । अनित्यत्वमादिर्यस्याऽसौ अनित्वादिको धर्म । आदिशब्दादप्रयत्ना- नन्तरोयकत्व प्रयत्नानन्तरीयकत्व नित्यत्व च परिगृह्यते । प्रमेयत्वम् आदिर्यस्य स प्रमेयत्वादिक । यादिशब्दादनित्यत्वम्, पुनरनित्यत्वम्, अमूर्तत्व च 'गृह्यते । शब्दस्य मिणोऽनित्यत्वादिके धर्मे साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मोऽनकान्तिक । चतुर्णामपि हि विपक्षेs. सत्त्वमसिद्धम् । तथाहि-अनित्य शब्द प्रमेयत्वात्, “घटवद्-आकाशवदिति प्रमेयत्व सपक्षविपक्षव्यापि। अप्रयत्नानन्तरीयक शब्दोऽनित्यत्वात, विद्युदाकाशवद् घटवच्च-इत्यनित्यत्व सपक्ष फदेशवृत्ति--विद्युदादावस्ति, नाकाशादी, विपक्षव्यापि-'प्रयत्नानन्तरोयके सयंत्र भावात् । अनित्यत्वात् प्रयत्नानन्तरीयक शब्दो घटवद् विद्युदाकाशवच्च-इत्यनित्यत्व विपक्षक- देशत्ति-विद्युदादावस्ति नाकाशादौ । सपक्षव्यापि' सर्वत्र प्रयत्नानन्तरीयके भावात्। नित्य शब्दोऽमूर्तत्वाद् आकाशपरमाणुवत्,१२ कर्मघटवच्च । इत्यमूर्तत्यमभयंक- देशवृत्ति-उभयोरेकदेश आकाशे कर्मणि च वर्तते । परमाणौ तु सपक्षकदेशे घटादौ च विपक्षकदेशे न वतते । मूर्तत्वात् घटपरमाणुप्रभृतीनाम् । नित्यास्तु परमाणवो 13वंशपिकरभ्युपगम्यन्ते । तत सपक्षान्तर्गता । एकस्मिन्ना (म)न्तेऽवतिष्ठते-नित्यो वाऽनित्यो वेत्यादिरूपेण । स प्रयोजनमस्य स तथा । न तयाऽनकान्तिक॥ विपक्षेऽसत्वमसिद्ध सर्वत्रेति द्रव्यम। [68b] "सदकारणवग्नित्यम्" [वै० मू० ४ ११] इति नित्यरक्षणयोगाग्नित्या इप्टा परमाणव ॥ यस्य सोनि.A BD PH EN . नित्यत्व' नास्ति B गृहन्ते B नास्ति 'हि'-A B P H N प्रमेयत्वात, आसवत् घटवदिति-A B D P HEN कापटव०A इतबारम्म 'नाकावादी पर्यत पाठो नास्ति B १. व्यानि मर्वत्र प्रयत्नानन्तरीय भावात् C अनित्यत्वस्य-टि. • म्यापि रापण सर्वत्र CD " सायं सह त्रमात् योग्यते-टि. "निरयण्वस्य- शपिकरप्यभ्युप.

·३७१ ] अनेकान्तिक्लक्षणम् । १९७ अस्य चतुर्विधस्य पक्षधर्मस्यासत्त्वमसिद्ध विपक्षे। ततोऽनकान्तिकता ॥ तथा-अस्मैव रूपस्य संदेहेऽप्यनैकान्तिक एव ॥६॥ यया चास्य रूपस्यासिद्धावनकान्तिकस्तथा अस्यैव विपक्षेऽसत्वार यस्य' रूपस्य सदेहेऽ. नकान्तिक । तमुदाहरति-- यथासर्वज्ञः कश्चिद्विवक्षितः पुरुपो रागादिमान् वेति साध्ये वक्तृत्वादिको धर्मः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः ॥६६॥ यथेति। असर्वज्ञ इत्यसर्वज्ञत्व साध्यम् । कश्चिद्विवक्षित इति वक्तुरभिप्रेत पुरुपो धर्मी। रागा आदियंस्य द्वेषादे स रागादि । स यस्यास्ति स रागादिमान् इति द्वितीय साध्यम्। २वाग्रहण रागादिमत्त्वस्य पृथक्साध्यत्वख्यापनार्थम । ततोऽसर्वज्ञत्वे रागादिमत्त्वे वा साध्ये प्रकृते वक्तृत्व-वचनशक्तिस्तदादिर्यस्योन्मेपनिमेषादे स वक्तृत्वादिको धर्मोऽ- नकान्तिक । सदिग्धा विपक्षाद व्यावृत्तिर्यस्य स तयोक्त । असर्वज्ञत्वे साध्ये सर्वज्ञत्व विपक्ष । तत्र वचनादे सत्वमसत्त्व वा सन्दिग्धम् । अतो न ज्ञायते कि वक्ता सर्वज्ञ उतासर्वज्ञ इत्यनकान्तिक वक्तृत्वम् । ननु च सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते तस्कथ वचन सर्वज्ञे सदिग्धम् । अत एवं 'सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते' इत्येवंप्रकारस्यानुपलम्भस्यादृश्यात्मविषयत्वेन "संदेहहेतुत्वाद् । ततोऽसर्वज्ञविपययाद्वक्तृत्वादेर्व्यावृत्तिः सन्दिग्धा ॥७०॥ 'सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते इत्येवप्रकारस्य- एवजातीयस्पानुपलम्भस्य सदेहहेतुत्वात् । कुत इत्याह–अदृश्य आत्मा विषयो यस्य तस्य भावोऽदृश्यात्मविषयत्व तेन सदेहहेतुत्वम् । ६ द्वेषादेरित्यादिग्रहणेन मोहादेब्रहणम् ॥ अत एवानुपलम्भमात्रादेवेति सिद्धान्ती । अमुमेवार्थ मूलेन सस्यन्दयन्नाह-सर्वज्ञ इति । तेनादृश्यविषयत्वेन हेतुना सन्देहहेतुत्व सन्देहहेतुत्वादिति । हेतुपञ्चमोमिदानी व्याचष्टे- पत इति ॥ ។ ७ ०ख्यरूपस्य C २ वेति ग्रह.CD । मत्वे च साध्ये C । सदिग्धवि. B ५ कि नास्ति A B D P.H EN ६सर्वत्रैक्देदो वा सर्वज्ञो BPH सदेहे हेतु B P HE (स्वादसर्व० BDP HE ९ जातीयकस्य--B 'अदृश्यात्मा A BP H EN ·तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३७२ यतोऽदृश्यविषयोऽनुपलम्भ ' सदेहहेतुर्न निश्चयहेतुस्ततोऽसर्वज्ञविपक्षात् सर्वज्ञाद् वक्तृत्वा- देव्यावृत्ति सदिग्धा ॥ वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोविरोधाभावाच यः सर्वज्ञः स वक्ता न भवतीत्यदर्श- नेपि व्यतिरेको न सिध्यति, संदेहात् ॥७१॥ नानुपलम्भात् 'सर्वज्ञे वक्तृत्वमसद् बूम । अपि तु सर्वज्ञत्वेन सह वक्तृत्वस्य विरोधात् । एतन्न। सर्वज्ञत्ववक्तृत्वयोविरोधो नास्ति । विराधाभावाच्च कारणाद् व्यतिरेको न सिध्यति-इति सवन्ध । व्याप्तिमन्त व्यतिरेक दर्शयतिय सर्वज्ञ इति । साध्याभावरूप सर्वज्ञत्वमनूद्य ४'स वक्ता न भवति' इति साधनस्य वक्तृत्वस्याभावो विधीयते । तेन साध्याभाव साधनाभावे नियतत्वात् 'साधनाभावेन व्याप्त उक्त इति । व्याप्तिमानीदृशो व्यतिरेको विरोधै सति वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयो सिध्यत् । न चास्ति विरोध । तस्मान सिध्यतीति । कुत इत्याह--- सदेहात् । यतो विरोधाभाव , तस्मात् सदेह । सन्देहाद् व्यतिरेकासिद्धि ॥ क्य विरोधाभाव ? द्विविधो हि पदार्थानां विरोधः ॥७२॥ "होति यस्माद् द्विविध एव विरोधो नाय , तस्मान धक्तत्वसवज्ञत्वयोविरोप ॥ क पुनरसौ द्विविधो विरोध इत्याह- अमिक्लकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावद् विरोधगतिः ॥७३॥ अविका कारणस्येति। अविकलानि समग्राणि कारणानि यस्य स तयोक्त । कारणवक्त्यादभावो न तस्य केनचिदपि विरोधगति । तदर्थम् अविकर कारणग्रहणम् । ननु च यस्यापि कारणसाकल्य तस्यापि निवृत्तिरशक्या पेनचिदपि पर्तुम् । तत् कुतो विरोधगति ? एव तहि अविकलकारणस्यापि यत्कृतात् कारणवंकल्याद् अभावस्तेन विरोधगति । यस्य यस्य यादिना विक्र कारणस्य फ्ल वर्णयति । एष तहाँ युत्तरम् । सहि तस्मिन् गाले। एव बोद्धव्यमित्यर्थ । अपि सम्मावनायाम् । न्यायबरादेव सम्भावयाम इत्ययं । विरोधस्य गति प्रतिपत्ति । १ ४ 'मगपहे.AP HEN मात् सक्षिध दस्त• B . 'एसन' नास्ति । न सवरता भवति A PHEN साथम्यंमावन B 'मिध्यति । कुत A.P H EN हिर्यम्माद द्विवि०D हिम्मात्-B • भाव । अमा. B.PH गतिरिति-C ८ ·३.७३ ] विरोधनिरूपणम् । तथा च सति यो यस्य विरुद्ध स तस्य किञ्चित्कर एव । तथा हि-शीतस्पर्शस्य जनको भूत्वा शीतस्पर्शान्तरजननशक्ति प्रतिबध्नन् शीतस्पर्शस्य निवर्तको विरुद्धः। तस्माद्धेतु- वकल्यकारी दिरोरो जनक एक निवत्य॑स्य । सहानवस्थानविरोधश्चायम् । ततो विरुद्ध- योरेकस्मिन्नपि क्षणे सहावस्थान परिहर्तव्यम् । दूरस्थयोविरोधाभावाच्च निकटस्थयोरेव निवत्यंनिवर्तकभाव । तस्माद्यो यस्य निवर्तक स त यदि पर तृतीय क्षणे निवर्तयति । प्रथमे क्षणे सन्निप- तनसमर्थावस्थाधानयोग्यो' भवति । द्वितीये विरुद्धमसमयं करोति । तृतीये त्वसमर्थ निवृत्ते तद्देशमाफ्रामति । तत्रालोको गतिधर्मा प्रमेण जलतरङ्गन्यायेन देशमाक्रामन् । यदाऽन्धकारनिरन्तर-४ मालोकक्षण जनयति तदाऽलोक्समीपवतिनमन्धकारमसमर्थ जनयति । ततोऽसामध्यं तस्य यस्य समीपवालोक । 'असमर्थे निवृत्त तद्दशो जायत आलोक इत्येव मेणाऽऽलोकेनान्ध- कारोऽपनेय । तथोष्णस्पर्शन शीतस्पर्शी निवर्तनीय । किमत सिद्धमित्याह -तथा चेति कारणवैकत्यकारिणो विरोधावगमप्रकारे सति । किञ्चित्करवमेव तया होत्यादिना दर्शयति । यथा चास्य जनकत्व तथाऽनन्तरमेव व्यवती- करिष्यते । मनु किं कतिपयक्षणसहितयो पश्चानिवर्त्यनिवत्तकभावेन विराघोऽथवाऽन्यथेत्याश- डक्याह-सहेति । चो यस्मात् । ततस्तस्मात् । न केवल बहुपु क्षणवित्यपि शब्द । सहावस्थानमेकत्र स्थिति । निक्टावस्थान तु न परिहर्तव्यमिति बुद्धिस्थम् । परिहत्तव्य नाङ्गी- पत्र्तव्यम् । तयोरेकस्मिन्नपि क्षण सहस्थित्यभावात् क्थमेवमङ्गीक्रियते ? अत एव न सहस्थितयो पश्चाद् विरोध इति वा, कृतमनेन । यद्येव क्वचित्प्रदेश वर्तमान आलोकस्त्रिलोकीव्यवस्थितानि तमास्यनेनंव मेणापन- येदिति न क्वचित् तमास्यवतिष्ठेरनित्याह-निकटस्थयोरिति ययोनिवयं निवर्तकभावो स्तयोनिकटस्थयोरेव न तु निकटस्थयोरवश्य निवर्त्य निर्वर्तकभाव इत्यस्याओं द्रष्टव्य । तयारेव कथ तथाभाव इत्याशडकाया दूरस्थयोरिति योज्यम् । घोऽवधारणे । यत किञ्चित्करस्यैव निवर्तकत्व तस्माद् हेतो पर प्रकृष्ट यथा भवति । एतदेवोपपादयन्नाह-प्रथम इति सनिय- तग्निकटीभवनिवर्तक इति प्रकरणात् । असमर्या चोपादेयक्षणनिर्माणे अशक्तायस्था यस्याधि- कारक्षणस्य तस्याऽऽधानमुत्पादनम्, तत्र योग्य समों मवति । द्वितीय क्षणे इत्यनुवर्तते । विरुद्धमन्धकारमसर्य सजातीयक्षणान्तरजननाक्षम करोति । तृतीये क्षणेऽऽसमर्थे तस्मिन् स्थाधाने योग्यो D स्थानयोग्यो A B. PH E २ तद्देशमा० CD मात्रामयन् B N. .कारे निर० A B P HEN ५ असमध्ये A. असामध्ये P. HE.N. ६ सादृशो A B. P.H N ·१ २०० तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३ ७३ यदा त्वालोकस्तत्रवाधिकारदेश जन्यते तदा यत क्षणादायकारदेशस्यालोकस्य जनक क्षण उत्पद्यते तत एवान्धकारोऽन्धकारान्तरजननासमर्थ उत्पन्न । ततोऽसमर्थावस्थाजन- क्त्वमेव निवर्तकत्वम् । अतश्च यस्मिन् क्षणे जनकस्ततस्तृतीये क्षणे निवृत्तो विरुद्धो यदि शीघ्र निवर्तते । जन्यजनकभावाच्च *सतानयोविरोधो न क्षणयो । यद्यपि च न सन्तानो नाम वस्तु तथापि सन्तानिनो वस्तुभूता । ततोऽय परमार्थ-न क्षणयोविराध । अपि तु बहूना वन्ध्यक्षणे निवृत्त स्वरसतो निरुद्ध तद्देश तस्यासमर्थक्षणस्य देश स्थानमाकामति, तद्देशो भवति निवर्तक इत्यर्थात् । इह कश्चित्रिवर्तक आलोको यामेव दिशमाकामति तदिग्वतिनमेव स्वविरुद्ध गतिक- मेणव निवत्तंयति । कश्चित्पुनविरुद्धावष्टब्ध एव दश समुत्पनमात्र एवानेकदिग्वतिन विरुद्ध झटिति निवत्तयति । तत्र न ज्ञायते कस्य कथ किञ्चित्करतया निवर्तकत्वमित्याह-तत्रेति वाक्योपक्षेपे । देशमभिमत स्थानमाझामस्तद्देशो भवनालोक इत्यर्थ । अन्धकारनिरन्त- रमन्धकाराव्यवहितम् । आलोकसमीपतिनमिति तज्जन्यमानालोकसमीपत्तिनम् । असमर्थ- मन्धकारान्तरजननाशक्त जनयति । यत एव ततस्तस्य जनकत्वम् । ततस्तस्मात्समीप- वालोक इति गतिधर्मति द्रष्टव्यम् । असामयं चो[69a]पादेयक्षणोपजनन प्रतीति प्रस्तावादवसेयम् । असमर्थ तस्मिन्नन्धकारे निवृत्ते स्वरसतोवि (नि)रुद्ध सति । सोऽसमर्थान्ध- कारक्षणदेशो देशो यस्य स तथा जायते आलोक । इतिस्तस्मात् । एवमनन्तरोक्तन क्रमेण परिपाटया गतिधर्मालोकस्तद्देशाक्रमणाय सनिपतनसमर्थावस्थाऽऽधानयोग्यो भवति । द्वितीये क्षणेऽसमयं जनयति । तृतीय तद्देशो जायत इत्यनन्तरोक्त. प्रमो विभज्य योजनीय । अमुमेव ममन्यत्रादिशन्नाह तयति । यथा-आलोकान्धकारयोनिवर्त्यनिवर्तकमा- वस्तेन प्रकारेण उष्णस्पर्शन गतिधर्मेण दृष्टान्तवशाद् द्रष्टव्यम् । गतिधर्मणस्तावदालोकस्याय क्रम । विरुद्धाकान्तदेशमध्योत्पनस्य कीदृश इत्याह- यदेति । तुर्विशेषणार्थ । यत क्षणादालोरस्य जनक क्षण उत्पद्यते। कीदृशस्यालोक. क्षणस्येत्याह-अन्धकारेति । अन्धकारदेशस्य निवान्धकारसम्बन्धी देशो यस्य स तथा तत एव समोदेशालोकोत्पादक्षणपोरेक्सामग्र्यधीनतामाह । यतोऽन्धकारदेशालोकहतूत्पादकस्य दाणस्य वन्ध्यापकाराधायपरवतो हेतारविद्यमान सजातीयजमनि सामध्यं यस्या अवस्थामा अपकारसरिया सा सपा । सखरखौदागरेपनि प्रकरणात् । अत्रापि तृतीये क्षणे पर निवतंकत्वमिति दर्शयनाह-अतश्चेति । चोवधारणे। अत्रापि प्रथमे क्षणयारदसालारहेरूत्पादन क्षण समुद्भवानवान्धकारासमयावस्यातद्दयारामतुजनन· जनका A BP HEN अपरारान्तरासमर्थ A. अन्धकारान्नराजननासमयं BC. वोल्मामवि.B ४ सतनयो.A.

·विरोधनिरूपणम्। २०१ क्षणानाम् । यत सत्सु दहनक्षणेषु प्रवृत्ता अपि शीतक्षणा निवृत्तिधर्माणो भवन्तीति सन्तान- योनियस्य॑निवर्तकस्वनिमित्ते च विरोधे स्थिते सर्वेषा परमाणूना सत्यप्यैकदेशावस्थानाभावे न विरोध , इतरेतरसतानानिवर्तनात् तेषाम् । गतिधर्मा चालोको या 'दिशमाकामति तदिग्वतिनो विरोधिसन्तानान् निवर्तयति। ततोऽपवरकंकदेशस्था प्रदीपप्रभाऽन्धकारनिकट- वतिन्यपि नान्धकार निवर्तयति, 'अन्धकाराकान्ताया दिश्यालोकक्षणान्तरजननासामर्थ्यात् । कारणासामर्थ्यहेतुत्वकृत' सन्ताननिष्ठमेव विरोध दशयता 'भवत इति कृतम् । भवत प्रबन्धेन प्रवर्तमानस्य शीतस्पर्शसन्तानस्याभावोऽन्यस्योष्णसन्तानस्य भावे सतीति । योग्यो भवति । द्वितीय अन्धकारदशालोकोत्पादकक्षणविरुद्धानन्धकारानसमर्थान् जनयति । तृतीये त्वसमर्थेषु निवृत्तषु तद्देश आलोको जायत इति प्रत्येतव्यम । तया गीतात्रान्तदेश- मध्योत्पनेनोष्णस्पर्शेन स्थितधर्मणा तथव शीतस्पर्शो निवर्तनीय इत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु च येनालाक्षणन सन्निपति (पत)तान्धकारक्षणाऽममर्था जन्यते न तेन तद्देश आक्रम्यते। येन चाम्यते न तेनासमर्था जन्यते । तथा योऽन्धकारस्तत्सनिपतनकालभावी नामो तविरुद्ध । यश्चासमर्थम्तजन्मा साऽपि तज्ज यत्वादविरोधी । य चानुत्पत्तिधर्मा णस्तेऽप्यसत्त्वात्कथ तंविरुद्धा इत्याशङ्कयाह-जन्यजनकभावादिति । चोऽवधारणे सन्तान- योरित्यस्यानन्तर द्रष्टव्य । अयमाशय -जन्यजनकभावविशप एवाय निवर्त्य निवत्तकभाव । अर्वागदर्शी च न क्षणयो कार्यकारणभाव विभावयितु विभवति । अपि तु सन्तानयोस्ततोऽन्धकारक्षणप्रबन्ध मेकत्वेनावसाय निवर्त्य विरुद्धम यवम्पाटोकक्षणप्रवध चकत्वेनाधिमुच्य तद्विरोधिनम- धिमुञ्चतीति । परमार्थदृष्टया चेद क्षणोल्लेखेनारयायते। न तु लोकस्थित्याश्रयेण । न तहिं पर- मार्थतो विरोध इति चेत् । किं वे कार्यकारणभावविशेष एवैवविधो न विद्यते, यनव वक्तुम- ध्यवसितो भवानिति? एतच्चानन्तरमेव निरूपयिष्यते। ननु न सन्तानिव्यतिरेकेण सन्तानो नामान्य सम्भवी । तत्कथ [69b] द्वयो सन्तानयोविरोध उच्यत इत्याह यद्यपी यनुमतौ। यत सन्तानिनो वस्तुभ्ता सन्ति ततो हेतोरय वक्ष्यमाणक । उपपत्तिमाह-यत इति । यस्माद् गतक्षण (?)प्रबन्धस्याभावानिवृत्तिधर्मकत्वम । तथा यत सत्स्वालोके क)क्षणेषु प्रवृत्ता अप्यन्धकारक्षणानि(णा नि)वृत्तिधर्माणो भवतीति द्रष्टव्यम् । अन्धकारादिक्षणप्रबधस्य (आलोकादिक्षणप्रबन्धस्य) आलोकादिक्षणप्रबन्धेन सह विरोध इति प्रकरणार्थ । L दिश काम.C २ तद्विवतिन A । अन्धकारायाक्रान्ताया A ४ ०हेतुकृत-A. P.H EN भवतेति P.H. ..न्धेन वर्तA B DP H EN.७०स्य सन्तान.C. कोष्ठकान्तर्गत. पाठ व्यर्थ-सं० । २६ A ·३ ७५ ] विरोधनिरूपणम् । २०५ 7 यद्येवमभावोऽपिन नियताकार । 'कथमनियताकारो नाम यावता वस्तुरूप विविक्ताकार कल्पितोऽभाव । ततो दृष्ट कल्पित वा नियत रूपमन्यत्रासदित्यवसीयते । नानियतम् । एव नित्यत्वपिशाचादिरपि नियताकार कल्पितो द्रष्टव्य । एकात्मत्व- विरोधश्चायम् । ययोहि परस्परपरिहारेणावस्थान तयोरेकत्वाभाव । आकारो यस्येति । एव हि क्षणिकत्वादेरपि नियताकारत्व स्यात । तथाहि परमसडकुचित- कालवतिस्पत्वेन नियताकारत्वात । धर्मोत्तरोऽपि क्षणिकन हि सर्वेषां नीलादीमा स्वरूपात्म कमिति ब्रुवाणो नियताकार इत्यन पप्ठीतत्पुरुषमभि पनक्ति इतरथा क्षणिकत्वस्य हि सर्वो नीलादि स्वरूपम्' इत्यभिदध्यादिति । एवञ्चा (च) क्षणिकम्यापि न नीलेभावावमायस्तम्य सर्वनीलादिवस्त्वात्मकत्वनानियताकारत्वात । यन च क्षणिक कल्पित न तेन प्रतिनियत वस्त्वात्मक (क) कल्पितमत एव नीलग्राहि प्रत्यक्ष क्षणिकत्वाक्षणिकत्वयोरुदासीन नीलमात्र प्रमाणम् । तथा च नोलस्याक्षणिकत्वपरिहारेणावस्थान क्षणिक्त्वसिद्ध प्रादृ निश्चेतुम- शक्यमिति न्यायवलाप्राप्तम् । एवञ्चाविरोधरूपविवेचके धर्मोत्तरे सत्यपि य केचिद द्विष्यमानजल्पमहोदधिप्रभृतयो विरोधचोद्यपरिजिहीपया परस्परपरिहारस्थितलक्षण विरोध परिहारीकुर्वति तरय 'कस्य चा. न्यत्राभावावसायि । यो नियताकारो न त्वनियताकार क्षणिकत्वादिरिति धर्मोत्तरस्य ग्रयो न दृष्टो न चाथस्य समीचीनिधिस (१)ज्ञात इति लक्ष्यते । यद्ययमपरिहार, कस्तत्र परिहार इति चेत। यर्थनपरिह्रियते तथा विशेषाख्यान एवास्माभिरभ्यधायीति तत एवापेक्षितव्यम् । इह पुनरप्रकृतत्वानोच्यत इति । यदि नियताकार वस्तु परिहरति नानियताकारम तहिं भावो नाभाव परिहृत्य तिष्ठत्, तस्यानियताकारत्वाद इत्याशङ्कमान आह-यद्येवमिति । एवञ्चेदभ्युपगम्यते तदेत्यर्थात् । न केवल क्षणिकत्वादीत्यपि शब्द । कथमिति सिद्धान्ती। पावतेति तृतीयान्तप्रतिनिरूपको निपातोऽत्र यस्मादित्यस्यार्थे वर्त्तते । वस्तुरूपविविक्तो दृश्यनीलादिस्वभावरहित आका यस्येति विग्रह । कल्पितग्रहणेनैतदाह-नाभावो नाम कश्चिन् प्रमाणसिद्धोऽस्ति। केवल कल्पिकया बुदध्या तथा समारोपित इति । यत एव तस्माद् दृष्ट प्रमाणावगत कल्पितम् आगमाश्रयेणा- न्यथा वा समारोपितम् । अन्यत्र ततोऽन्यस्मिन्, नीलादौ वानियतम् , न नीलाद्यात्मक सत् तत्रैवाऽम[दित्यवमीयते । अमुमेव न्यायम यत्रादिशन्ना [71a]ह-एवमिति । यथाऽभावो निय- ताकार एव कल्पितो नानियताकार एव नित्यत्वमपि सर्वकालावस्थायित्वलक्षण नियताकारमेव . कथ न निय.A.BP,H N त्रासदवसीयते A. B D.PH EN ३ नित्यत्वे पिशाAP H एकात्मकत्व A BC. D PH EN ४ परसरेणाव. B ·तृतीय परार्यानुमानपरिच्छेद. । [३७५. अते एव लाक्षणिकोऽय विरोध उच्यते। लक्षणं स्पं वस्तूनां प्रयोजनमस्येति कृत्वा । विरोधेन ह्यनेन वस्तुतत्त्व विभवत घ्यवस्थाप्यते । अत एव दृश्यमाने रपे यनिषिध्यते तद् दृश्यमेवाभ्युपगम्य निषिध्यते । तया हि-अभावोऽपि पिशाचोऽपि यदा पोते निमिष्यते तदा दृश्यात्मतया निषेध्य इति दृश्यत्वमभ्युपगम्य दृश्यानुपलब्धेरेव निषेप । तया च सति रूपे परिच्छिद्यमान एकस्मिस्तदभावो दृश्यो व्यवच्छिद्यते । 'यच्च तदभावयग्नियताकार कल्पितम्, न तु सर्वस्य नीलादे । अक्षणिक्त्व तु सर्वस्य नोलादे स्वरूपात्मक सर्वस्यवानेक- क्षणस्थायित्वात् । न चाक्षणिक एव नित्य , सतोऽकारणस्याकामादे कियत एव तथात्वात् । तथा पिशाचत्वमप्यस्थिस्नायुमयमूचीवक्त्रादिस्पस्यव स्वरूप कल्पितमिति । तस्यापि नीला- कारत्वानीलादिना (ता)। अय विराध । यद्वा नियन प्रतिनियत आकार स्वभावो यस्य स तथा निषेधेनानियताकार। तदा तु मर्वनीलाधनात्मकत्वसर्वनीलाद्यात्मकत्वे नियताकार- त्वानियताकारत्वे वाच्ये । तेन न क्षणिकन्दादौ नियताकारत्वम्य प्रसङ्ग । सर्वेषा स्वरूपा- स्ममिति च विवरणमर्थाभेदेन नेयमिति । मनु चानेनापि विरोधेन विरोधिनो सहावस्थान निषिध्यते । पूर्वेणापि परस्परपरि- हारावस्थान प्रतिपाद्यत इति कथमन्योन्यानन्तर्भाव इत्याराडक्याह-एकात्मत्वेति । चो यस्मादर्थे । विरुद्धयोरेकात्मनिपेधको विरोध एकात्मविरोघ उक्त कथमस्य तथा- त्वमित्याह–पयोरिति । हियस्मादर्थे । यत एतेन विरोधेन विरुद्धयोरेकात्मत्व निषिध्यते अत एवास्मादेव कारणात् । कथमीदृशो विरोधो भवता लाक्षणिकशब्देनाभिधीयते इत्याह-लक्षणमिति । विभक्तस्वरूप प्रयोजन व्यवस्थाप्यतया साध्यम् , प्रयुज्यते अनेन इति वा प्रयोजन प्रयोजकस्य । इति कृत्वा एव व्युत्पाद्य ईदृश्या व्युत्पत्त्येति यावत् । क्थमेतत्प्रयोजनमित्याह-विरोधेनेति । हीति यस्मात् । विभक्तमन्येन विभक्त यतोऽनेनेति विरोधेन नीलादेविभक्तरूपयवस्थापनादन्येन सहकात्म्य निपिध्यते । अत एवा. स्मादेव कारणात् । दृश्यमाने स्पे प्रतीयमाने वस्तुस्वरूप यनिषिध्यते दृश्यमानात्मक्त्वेन प्रतिषिध्यते । ननु दृश्य वस्तुनि दृश्यान्तरस्य दृश्यत्वाभ्युपगमपूर्वको निषेधो युक्तो न त्वदृश्यस्यैत्या. राडक्याह-तया होति । न केवल भाव इत्यपिशब्द । न केवलमभाव इत्यपिशब्द । दृश्यात्मतया दृश्यपीतात्मतया निषेध्यो निषेधाई, 'नाय दृश्यमान पीतोऽभाव , पिशाचो वा तादूप्यणातीन मासादित्येव निषेधशीदत्पीमप्राय । इतिहेती। दृश्यानुपलब्धेरेवान्यस्य तादात्म्येनान्यस्मिनिषेध । अथ स्यात्प्रत्यक्षमैवात्र नीलस्य पीतात्मताऽभावव्यवहार करोति । तत् किमेवमुच्यते' अयोक्तमेतददृष्टानामपि सत्त्वसज्ञया न शक्तो व्यवहारयितुमिति चेत् । न। इह तादात्म्य. अथ यत्तदभाववत् पा(पी)तादि तत कथ व्यवच्छिद्यते इत्याह-टि.

·३ ७६ ] विरोधनिरूपणम् । रूप तदपि दृश्य व्यवच्छिद्यते। तत स्वप्रच्युतिवत् प्रच्युतिमतोऽपि व्यवच्छिन्ना इति य परस्परपरिहारस्थितरूपा सर्वे तेऽनन निपिद्धकत्त्वा इति । सत्यपि चास्मिन विरोध सहावस्थान स्यादपि। ततो भिनव्यापारी विरोधी। एकेन विरोधन शीतोष्णस्पश्योरेकत्व वायते। अयेन सहायस्थानम । भिन्न विषयों च । सकले वस्तु यवस्तुनि च परस्परपरिहारविरोध । वस्तुयव कतिपय 'सहानवस्थानविरोध । तस्माद्भिनय्यापारी भिन्न विषयो ध । ततो नानयोरग्योयान्तर्भाव इति ॥ स च द्विविधोऽपि विरोधो वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोर्न संभवति ॥७६॥ अय निषधात । आधयनिषध घय यायो न तु दृश्यमानात्मतानिषध इति । सत्यमेतत । केवल मत्यन्तमूढ प्रत्यतदुक्तमित्यदाष । किमेव सति सिद्धमित्याह-तथा च सति एकात्म्यनिषध सवस्य दृश्यात्मतया निषधप्रकारे सति । तदभावम्तस्य परिच्छिद्यमानस्य स्वरूपस्य नीलादेर भावस्तदभावो दृश्यो दश्याम[71b]क सन व्यवच्छिद्यते तादात्म्यन निषिध्यते । दृश्यमाना नीलो नाभाव तुच्छरूपेण अभावरूपेणाप्रतिभासनादिति कृत्वा दृश्यमानरूपात्मतया निपधादिति भाव । भवतु परिच्छिद्यमानाऽभावस्य दृश्यस्य व्यवच्छ-स्तदव्यभिचारिणस्तु निषध का वार्तेत्याहू-यच्चेति । अपिशब्दाथश्चकार । तदभावो विद्यतेऽस्यति तथा । यदि तदमाववास्तादात्म्यन प्रतिषिध्यते तहि क्षणिक्त्वमपि पूर्वोक्तेन यायन नीला भाववदिति तदपि तादात्म्यतया व्यवच्छद्य रयादियाह-नियताकारमिति । एतच्च पूवमेव कृतव्यास्यानम । यतो द्वयोरप्यभावतदवतोदृश्यमानात्मतया निषधाद दृश्ययारेव निषधस्तत स्तस्मात्स्यप्रच्युतिरिव स्वाभाव इव व्यव िछना निषिद्धतादात्म्या । इतिस्तस्मात् । सव ग्रहण कात्स्यप्रतिपादनाथम् । अननति विरोधन निपिद्धमेकत्व यपामिति विग्रह । विरोधे परस्परपरिहारस्थितात्मलक्षण सहकत्र लोकप्रतीतिसिद्ध देवस्थान स्थिति स्यात । अपि सम्भावनायाम। यस्मादनन विरोधन नकवावस्थान निषिद्धयते कि त्वेकात्मकत्वम। पूर्वेण चैत्रावस्यान न त्वेवामकत्वम । तत कारणाः भिन्नी नानाभूतो व्यापारी ययोस्ती तथोक्ता । भिन्नव्यापारत्वम वानयोरेके यादिना स्फुटयति । न केवल व्यापारभदादनयोभदेनोप यास । किंतु विषयभदादपोत्याह-भिन्नविषयौ चेति । न केवल भिन्नव्यापारी भिन्नविषयावपीत्यपि शब्दाथश्चकार । भिन्नविषयत्वमेव दशयनाह-सकल इति । भवतूक्तलक्षणो द्विविध एव विरोध । तथाप्यनयोर यतर एव विरोधो वक्तृत्वसवज्ञ त्वयोभविष्यतीत्याह-स चेति । चो यस्मात्सोऽयमन तरोक्तो द्विविधो नास्ति । अपिर तिशय । 'भिन्नप्रवृत्तिविषयो A P H N सहावस्थान० BC २ ·२०८ ततीय परार्यानुमानपरिच्छद । [ ३ ७७ स चाय द्विविधोपि विरोधो वक्तृत्व च सर्वज्ञत्व च तयोर्न सभवति । न ह्यविकल. कारणस्य सवज्ञत्वस्य वक्तृत्वभावादभावगति'। सर्वज्ञत्व ह्यदृश्यम् । अदृष्टस्य चाभावो नावसीयते। ततो नानन विरोधगतिभवति । न च वक्तृत्वपरिहारेण सवज्ञत्वमवस्थितम् । काष्ठादयो हि वक्तृत्वपरिहता । तेषामपि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात । नापि सवज्ञत्वपरिहारेण वक्तृत्वम् । काष्ठादीनामपि वक्तृत्व प्रसङ्गात् । तत एवाविरोधाद् वक्तृत्व विधन सवज्ञत्वनिषेध ॥ स्यादेतत-यदि नास्त्येव विरोधो घटपटयोरिव स्यादपि तयो सहावस्थितिदर्शनम् । सहावस्थित्यदशनात् तु विरोधपति । विराधा'च्चाभावगतिरित्याशडक्याह- न चाविरुद्धविधरनुपलब्धावप्यभावगतिः ।।७७॥ तत्राद्यस्य तावदभाव न होत्यादिना दर्शयति । हीति यस्मात । कुता नामावगति रित्याह-सर्वज्ञरव होति । हियस्मात । अदृश्यस्यापि कि नाभावगतिरित्याह-अदृष्टस्येति । चो यस्मादयें । यत एव ततस्तस्मात । अनेन वक्तृत्वेन विरोधगतिर्नास्ति तस्य सवज्ञ- त्वस्येत्ययात् । द्वितीयस्य विरायम्य [अभाव] प्रतिपादयन्नाहन चेति । च प्रतिषधसमुच्चय । उपपत्तिमाह-काष्ठति । हियस्मान । कुतो वक्तृत्वपरिहारेण सवज्ञत्व नावस्थितमित्याह- तेषामपि काष्ठादीना सर्वज्ञत्वस्य प्रसङ्गात्प्रसस्ते । कुतस्तेपा तयात्वप्रसङ्ग इत्याराडवय योजनीय काप्ठारय इति । हिपरमात । काष्ठादयो वक्तृत्वेन वचनशक्त्या परिहता. स्स्यक्ता । वक्त वमव मवशत्वपरिहारण व्यवस्थित भविग्यतो याह-नापीति । अपि प्रतिषघसमुच्चय । अत्रापि तामवासपत्तिमाह-काष्ठति । इहापि काठादया हि सवा. स्वेन परिहता इति द्रष्टव्यम् । स्यादतत्यानुत्वसर्वज्ञत्वयो परम्परपरिहारस्थितक्षणताविरोधापि वा क्षतियन तनिषेध वृत। तथा घयायपरिहारणावस्थानऽपि यद् वस्तुत्य तमवज्ञत्व मा मत, मात्र या वक्तृत्वम् । तयास्वस्थितिरविरदय । तदनतरमयावत धर्मोत्तरेण [72a] सरपपि चास्मिन विरोधे सहायस्यान स्यादपीनि । मतदमन । यपाहि वस्तावमवसत्वरक्षणी पमिणा मिनायव धमा तपामिद शामत न तु ताथागताना धर्ममिणास्तिवमभदमिच्छताम् । तपाहि यदि वाताव गर्वशत्यपरि. . यापि हि वस्तु C गनिरिनि-D . . यात.A BP HEN विधान न मर.ABP HEN ..जनम। माना -A B DPH IN परिरोपारमा BD न प विक्ष.C ·३ ८. ] विरोधनिरूपणम् । न चाविरुद्धविधेरिति । अनुपलब्धावपि नाय विरुद्धविधि । यद्यपि सहावस्थाना- नुपलम्भस्तथापि न तयोविरोध । यस्मान सहानुपलम्भमात्राद विरोधोऽपि तु योरुपलभ्य- मानयोनिवरयनिवतंकभावावसायात् । तस्मादनुपलब्धावपि न वक्तृत्वविधै विरुद्ध विधि । अतोऽस्मानान्यस्याभावगति ॥ तया न वक्तृत्वाद् रागादिमत्वगति । यतो यदि वचनादि रागादीना कार्य स्याद्वच- नादे रागादिगति स्यात् । रागादिनिवृत्ती वचनादिनिवृत्ति स्यात् । न च कार्यम् । रागादीनां वचनादेश्व कार्यकारणभावासिद्धः ॥७॥ रागादीना वचनादेश्च कार्यकारणभावस्याऽसिद्ध कारणान कार्यम् । अतोऽस्मान गति ॥ मा भद्रागादिकार्य वचन सहचारि तु भवति । ततो रागादौ सहचारिणि निवृत्त निवर्तते५ वचनमित्याशझक्याह- अर्थान्तरस्य 'चाकारणस्य निवृत्तौ न वचनादेनिवृत्तिः ॥७॥ अर्थान्तरस्य 'चाकारणस्य निवृत्ती सहचारित्वदर्शनमात्रेण नान्यस्य वचनानिवृत्ति । अतो वक्तृत्व भवेद्रागादिविरहश्च ॥ इति सन्दिग्ध व्यतिरेकोऽनैकान्तिको वचनादिः ॥८॥ हृत स्यात् तदा वक्तृत्वस्य वक्तुरभदात्सर्वज्ञत्वस्य च सर्वज्ञाद वक्तव सर्वज्ञो न स्यात् सर्वज्ञ एव वा वक्तेति युक्तमनयो परस्परपरिहारस्थितलक्षणताऽभावप्रतिपादनमिति । यदि नास्त्येव विरोध सहानवस्थानलक्षण इति द्रष्टव्यम् । अयथा घटपटयोर्दृष्टान्तता न स्यात् । उपसहारे चायमों व्यक्तीकरिष्यते । उक्त विरुद्धत्वे सहावस्थानादर्शन कारणम्, तत्किमेवमुच्यत इत्याशडल्याह-पद्यपीति । तथापि तेनापि प्रकारेण । अतो हैतोरस्माद् वक्तृत्वाद अयस्य सर्वज्ञत्वस्य नाभावप्रतिपत्ति ॥ यथा वस्तुत्वादसर्वज्ञत्वगतिर्नास्ति तथा वक्तृत्वाद् रागादिमत्त्वस्यापि गतिर्नास्तीति जिज्ञापयिषुराह-तयति । आदिग्रहणाद् द्वपादिपरिग्रह । रागादिशब्दसनिधानाद्रागादि सहचारोति वाद्धव्यम् । यथा सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्ति- कसाधनदोषस्तथा प्रागेवाभिहितमिति न पुरुच्यते ॥ 'यद्यपि च A B P H. EN २ निर्वत्य A • वक्तृत्वविरोधिविरुद्धविधि A B P. H N ४ वचननिवृ० B C D । नितिष्यते-C वा कारण.A BP HE वाऽकारण N. • सन्दिग्धव्यावृत्ते (त्ति) कान.C ·२१० तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३८१ इति शब्दस्तस्मादर्थे । 'तस्मादसर्वज्ञत्वविपर्ययाद विपक्षात्सर्वज्ञत्वाद्, रागादिमत्त्ववि- पर्ययादरागादिमत्त्वात् सदिग्धो व्यतिरेको वचनादे । अतोऽनकान्तिको वचनादि । एवमेककरूपादिसिद्धि सदेहे हेतुदोषान् आख्याय द्वयोर्द्वयो रूपयोरसिद्धिसदेहे हेतुदोषान् वक्तुकाम' आह- द्वयो रूपयोविपर्ययसिद्धौ विरुद्धः ॥१॥ द्वयोरिति । द्वयो रूपयोविपर्ययसिद्धौ सत्त्या विरुद्ध ॥ त्रीणि च रूपाणि सन्ति । ततो विशेषज्ञाप"नार्थमाह- कयोयो ? ॥२॥ कयोदयोरिति । विशिष्ट रपे दर्शयति- सपने सचस्य, असपक्षे चासत्वस्य । 'यथा कृतकत्वं प्रयत्नानन्त- रोयकर च" नित्यत्वे साध्ये विरूद्धो हेत्वाभासः ॥३॥ सपक्षे सत्त्वस्य, असपक्षे चासत्त्वस्य विपर्ययसिद्धाविति सबन्ध । कृतक्त्वमिति स्वभाव हेतु । प्रयत्नान तरोयक्त्वमिति कार्य हेतु । प्रयत्नानन्तरीयक' शब्देन हि प्रयत्ना- मन्तर जन्म ज्ञान च प्रयत्नानन्तरीयमुच्यते । कायम् । तदिह प्रयत्नानन्तर ''शश्न गृह्यते। जन्म जायमानस्य स्वभाव । ज्ञान ज्ञेयस्य १२तेन कायहेतु । सर्वान कान्तिकप्रकारानुक्त्वा विरुद्धत्वास्य हेतुदोषमभिदधानो वातिकमारस्याभिप्रायम् एवमित्यादिना दर्शयति । व्यषितभेदविवक्षया हेतोपानिति बहुवचनेनाह ।। विशिष्ट स्पेढे दर्शयति । यदि द्वापि स्वभावहेतू तदा विदयाभिधानेन ? एथेनापि स्वभावहेतुना विरुदत्वस्य दर्शितत्वादिस्याशइवय ममर्थनमाह-कृतकरवमिति । नन स्वभावहेनुग्वेन प्रयत्नान तरीयक्त्वम पत्र दशितम् । तत्ययमनवमुच्यत इत्याह-प्रयत्नति । रिपरमात् । प्रपरनम्य पुरुषव्यापारस्यान तरमव्यवहित जम शानं च तद्विषयमुच्यते । • तस्मादमवंशत्यावीतराग विपर्ययात् विपक्षात् सर्वशरवा (स्व)वीतरागादिमत्त्वात् राशियो-B तस्मादरावंसरागादिमस्वविरयंपात् विपक्षात् सर्वज्ञत्वादरागादिमत्वाच्च सदियो 'वचनादि C ३यामाC दयो ।-D मनापं.C मिसिरिनिC. पापहतो H ...रवर. C. "प्रपनानन्तरीसरवणाम्-टि. ता.C.D स्य च कृत.C घेति C .

·३८७ ] विरुद्धहेत्वाभासलक्षणम् । एतौ हेतू नित्यत्वे साध्ये विरुद्धौ हेत्वाभासौ ॥ कस्मात पुनरेतौ विरद्धावित्याह- अनयोः सपतेऽसत्यम् , असपने च सत्यमिति विपर्ययसिद्धिः ॥४॥ अनयोरिति। सपक्ष हिर नित्पे कृतकस्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वयोरसत्त्वमेव निश्चितम् । अनित्ये विपक्षे एव सत्त्व निश्चितमिति विपययसिद्धि ॥ कस्मात् पुनविपर्ययतिद्धावप्येतो विरुद्वावित्याह- एतौ च साध्यविपर्ययसाधनाविरुद्धौ ॥८॥ एतौ च साध्यस्य नित्यत्वस्य विपययम्-अनित्यत्व साधयत । तत 3 साध्यविपर्य- यसाधनाद्विरुद्धौ॥ यदि साध्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धाबेतौ उक्त च पारार्थानमाने साध्यम्, न स्वनुक्तम् , इष्ट च अनुक्तम् । अतोऽन्य इष्टविघातकृदाभ्यामिति दर्शयन्नाह- ननु च तृतीयोऽपीष्टविघातकृद् विरुद्धः ॥८६॥ ननु च तृतीयोऽपि विरद्ध उक्त ५। उक्तविपर्ययसाधनो द्वौ। तृतीयोऽयमिष्टस्प शब्देनानुपात्तस्य विघात करोति विपर्ययसाधनादिति इष्टविधानकृत् ॥ तमुवाहरति- यथा पराश्चिक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनासनाद्यगादिति ॥८॥ उच्यत ननु प्रयत्नानन्तरीयक[व] शब्द उपात्तस्ततिकप्रयत्नानन्तरीयकशब्दस्यार्थ इत्याह-प्रयत्नानन्तरीयकत्वमिति प्रयत्नान तरीयकत्वशब्देनापि तदेवोक्त वस्तुत इत्यर्थ । तेन शब्देन द्वयस्याभिधाने कदा स्वभावस्याभिधान क्दा कायस्यत्याशडक्य ज मेत्यादिना विभजते । यतो ज्ञानस्याप्यभिधान तत्तस्मादिह विरुद्धोदाहरणप्रक्रमे । अनुपलम्भस्त्वनयोरेवान्तर्भूतत्वान्न पृथगुपदर्शित । एतयोरुदाहृतयोरेव सोऽपि सुज्ञान इति भाव उनेय । लक्ष्यते चायमाचार्यस्याशय सपक्षावृत्ती सत्या व्याफ्याऽन्यापया वा विपक्षवृत्तो विरुद्ध एवेति दर्शयितुमुभयोपादानम् । अयया कृतकत्वमात्र प्रदर्शिते सपक्षावृत्तौ विपक्षव्यापक एव य स विरुद्धो न तु प्रयत्नानन्तरीयकवद् यो विपक्षाव्यापीति शङ्का स्यात् । तथा ..द्धिरिति--C 3 'तत'नास्ति-A BP HN प्रमाणविनिश्चयादो-टि. २.हि नास्ति A BP HEN ताच-B P.H. विधान-A BP. H.

·२१२ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३८८ यथेति । चक्षुरादय इति धर्मी। परोऽर्थ प्रयोजन 'परार्य प्रयोजक सस्कार्य उपकर्तव्यो येषा ते परार्था -इति साध्यम्। सघातत्वात सचितरूपत्वादिति हेतु । चक्षुरादयो हि परमाणुसचिति रूपा । तत सघातरूपा उच्यन्ते। शयनमासन चादियस्य तच्छयनास- नादि । तदेवाङ्ग पुरुषोपभोगाङ्गत्वात् । अय व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्त । अत्र हि पारायंन सहतत्व' व्याप्तम् । यत शयनासनादय सघातरूपा पुरुषस्य भोगिनो भवन्त्यु- पकारका इति पराया उच्यन्ते ॥ कथमयमिष्टविघातकृदित्याह- तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धः ॥८॥ तदिप्टामहतपाराध्यविपर्ययसाधनादिति । असहते विषये पारायंमसहतपाराय॑म् ।' तस्य साख्यस्य वादिन इष्टमसहतपारायं तदिष्टासहतपारायंम् । तस्य विपर्यय सहतपा. तस्य साधनाद विरुद्ध । राय नाम। 'आत्मा अस्ति' इति घेवाण सारय 'कुत एतद्' इति पर्यनुपुक्तो बौद्धनेदमात्मन सिद्धये प्रमाणमाह । तस्मादसहतस्यात्मन उपकारक्त्व साध्य चक्षुरादीनाम् । अय तु हेतुविपर्य- यच्याप्त । यस्माद्यो यस्योपकारक स तस्य जनक । जन्यमानश्च युगपत् प्रमेण वा भवति' सहत । तस्मात् परार्थाश्चमुरादय ' सहतपरा इति सिद्धम् ॥ प्रयत्नानन्तरीयवत्वमात्रे प्रदर्शिते सपक्षावृत्तावव्याप्त्येव यो विपक्षे वर्तते स एव विरुद्धो नान्य इति सदा स्यात, एतावतापि [72b] विपर्ययसिद्धरुपपत्ते । यदि तु कार्यहेतुरुदाहृत इत्युच्यते, तदानुप-धिरप्युदाहर्तव्या स्यात् । न च तस्यास्तत्रान्तर्भावानोदाहरणमिति युक्तम्, अवयादिप्रदर्शनऽपि यनुदाहरणप्रसङ्गात् । एव धर्मोत्तरेण कथ न व्यास्यातमिति न प्रतीम ॥ अपशब्द प्रयोजने वृत्तस्तस्य च प्रयोजयतीति व्युत्पत्त्या प्रयाजक्शब्दाभिलप्यत्वमित्य भिप्रेत्य परार्य प्रयोजन इत्युक्त । परस्मिन प्रयोजन येषामिति गमकत्वाद् व्यधिकरण बहुवीही तु सर्व समजम केवर मनन तथा न व्यास्यातमिति न विद्म । अङ्ग निमित्तम् । यस्य तदनमित्युच्यत इत्याह-पुरति ।। मेण युगपद् वाऽपि द्वेषाप्यसंहत द्रव्यम् । कुन पुनरसहतविषयं पारामिष्ट सरियस्यास्यायत इत्यारक्याह आत्मेति । असह- सोसत्व सावचारादीना नरिव्यम यमामा.सिद्ध । यश्च सतरा स एया. स्मेपभिप्रायेगोतमसंहतरयारमन इति ॥ परोग्य प्रयोजन म.-A B,CDP HEN सचरCD गपानम्व-D भयनादय D ..म् । इटामहाराप्यं रम्य साम्पम्प वादिन एटामगाराभ्यम् CD मानस्तु का D भवनानि पराश्य इति गह. A B.P.HN १ ·. विद्धरुहेत्वाभासलक्षणम् । २१३ अय घ विरुद्ध आचायदिग्नागनोक्त - स इह कस्मानोक्तः ॥८॥ स कस्माद वातिककारेण सता स्वया नोक्त ? इतर आह- अनयोरेवान्तर्भागात् ॥६॥ अनयोरेव साध्यविपययसाधनयोरतर्भावात ॥ ननु धोक्तविषयय न सापयति । तत् कथमुक्तविषययसाधनयोरेवातर्भाव इत्याह- न ह्ययमाभ्यां साध्यविपर्ययसाधनत्वेन भिद्यते ॥१॥ न हयामिति । हीति यस्मादर्थे। यस्माद अयमिष्टविघातकृदाभ्या हेतुभ्या साध्य- विपययस्य साधनत्वेन न भिद्यते। यथा तो साध्यविपययसाधनी तथाध्यमपीति । उक्त विपयय तु सापयतु वा मा वा विमुक्तविषययसाधनन । तस्मादनयोरेवा तर्भाव ॥ ननु चोक्तमेव साध्य तत कथं साध्यविपययसाधन देनाभद इत्याह- नहीप्टोक्तयो साध्यत्वेन कश्चिद्विशेष इति ॥१२॥ न हीति । यस्मादिप्टोक्तयो परस्परस्मात् साध्यत्वेन न कश्चिद्विशषो भव इति । तस्मादनयोरेवान्तर्भाव इत्युपसहार । प्रतिवादिनो हि यज्जिज्ञासित तत प्रकरणापन्नम । यच्च प्रकरणापन्न तत साधनच्छया विषयीकृत साध्यमिष्टमवतमनक्त वा न तूरतमात्रमव साध्यम । तेनाविशष इति ॥ द्वयो रूपयोरेकस्यासिद्धावपरस्य च सदेहेऽनैकान्तिकः ॥१३॥ द्वयो रूपयो विषययसिद्धौ विरुद्ध उक्त । 'तयोस्तु द्वयोमध्य एकस्यासिद्धौ, अपरस्य च सदेहेनकातिक ॥ इतर इति चोदकादयो घातिककार इयर्थात ॥ नावत विपययसाधक्त्वन विरुद्ध उच्यते । कितर्हि' साध्यविषययसाधकत्वेन । तस्मात किमुक्तविषययसाधननत्यक्तम ।। तमेव साध्य वेनाभद साधयन्नाह-प्रतिवादिनो हीति । हियस्मादर्थे । तेन साध्यच्छया विषयीकृतमात्रय साध्यत्वेनाविशपोऽमद ॥ ४ स क्स्मा०C वार्तिक्कार-टि. विपययसाध.-A BP H EN ध्यतु मा वा ED साध्ये A BP HN ६परस्परस्य D BP HE रूपयोरसिद्धौ विरुद्ध -A BCD PHN अनयोस्तु द्वया० D अनयोइयोमA BP H EN ·-- २१६ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद.। [ ३ ९८ व्यावृत्तिक, सन्दिग्यान्वयोऽसिद्धव्यतिरेको वा स्यात । एकत्रापि तु वृत्त्यनिश्चयादसाधा- रणानकान्तिको भवति । ततोऽसाधारणानकान्तिकस्यानकान्तिकत्वे हेतुद्वय दशयितुमाह- न हि 'सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो राशिरस्ति यत्रायं प्राणा दिर्वतते(वर्तेत) ॥९ नहीति । सहात्मना वर्तते सात्मक । निष्क्रान्त आत्मा पस्मात् स निरात्मक । ताभ्या पस्मानान्या राशिरस्ति। किंभूत ? यत्राय वस्तुधर्म प्राणादिवतेत ? "तयोभवति सशयहेतु ॥ तस्मादय स्मादन्यराश्यभाव इत्याह- आत्मनो' वृत्ति-व्यवच्छेदाम्यां सर्वसंग्रहात् ॥६॥ आत्मनो वृत्ति सद्भावो व्यवच्छदोऽभार ! ताभ्या सर्वस्य वस्तुन संग्रहात् क्रोडी- करणात् । यत्र ह्यारमा अस्ति तत् सात्मकम् । अन्यन्निरात्मकम् । ततो नान्यो राशिरस्ति- पति सशयहेतुत्वकारणम् ॥ यदकत्रव सत्तानिश्चयो विरुद्धो वा स्यादित्युक्तम, यदेकत्रव सत्तानिश्चयो नास्ति तदा का वातत्याह-अनियतेति । तुर्विशपार्थ । अनियतोऽवाय वत्तंत इत्येवरूपनियमशून्यो य सत्तानिश्चयस्तस्मिन् सति । यदोभयत्र सत्तानिश्चयस्तदा सपक्षविपक्षसाधारणत्वात्साधारण , यदा तु विपक्षवृत्तिसम्भावनायामनिश्चय (नियत)सत्तानिश्चयस्तदा सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिः । पता पुन सपक्षे वृत्तिम देहेनानियतमत्तानिश्चयस्तदा सदिग्धान्वयासिद्धव्यतिरेक । यदा तु सपक्षासपक्षयोरेक्त्रापि सत्तानिश्चयो नास्ति तदा सपक्षासपक्षावृत्तेरसाधारण । एतदेवाह--- एकत्रायोति । यत पक्षधर्मस्योरताम्या कारणाम्या सदायहेतु व ततस्तस्मात् दायितुं ददायिप्या- मीति मत्त्वा । राशि प्रबार । वस्तुधर्मत्व च प्राणादेरवस्तुनि शविषाणादाववृत्त । यतो राश्य- न्तरामावस्तस्मारकारणादय प्राणादिमत्त्वात्यो हेतु । तयो सात्मक निरात्मकया । साधारणस्य धर्मस्य मायहेतुत्वे दे पारणे । तत्रामना नहोत्यादिना मूलन सशयविषया- भ्यामाकाराम्या सर्ववस्तुमग्रह एक कारणमुक्नम् । नाप्यनपारित्यादिना तु तपोरेकत्रापि वृत्पनिश्चयो द्वितीय भारणमातमिति दर्शयितुमाह-ससपेति ।। १ सारमानात्मका.C २ पत्र प्राणा•D BP HEN प्राणादिवतत-N थाभ्यां D यदया. 'मारमवृति. सर्वस्य स.C •तरपनि.A.BP.HN तिनास्ति A.BCDP.H.N ·३. १०१ ] असाधारणानकान्तिनिरूपणम् । २१७ प्रकाराभ्या 'सर्ववस्तुसंग्रहं प्रतिपाद्य द्वितीयमाह- नाप्यनयोरेकत्र वृत्तिनिश्चयः ॥१००|| नाप्यनयो सात्मकानात्मकयोमध्य एकत्र सात्मकेऽनात्मके२ वा वृत्ते. सद्भावस्य निश्चयोऽस्ति । द्वावपि राशी त्यक्त्वा न वर्तते प्राणादिः, वस्तुधर्मत्वात् । ततश्चानयोरेव वर्तते। इत्येताबदेव ज्ञातम्। विशेषे तु वृत्तिनिश्चयो नास्तीत्ययमयं.४ ॥ तदाह- "सात्मकत्वेनाऽनात्मकत्वेन वा प्रसिद्ध प्राणादेरसिद्धः ॥१०॥ "सात्मकत्वेनाऽनात्मकत्वेन वा विशेषेण युक्ले प्रसिद्ध निश्चिते वस्तुनि प्राणादेधर्मस्य ‘सर्ववस्तुव्यापिनोः प्रकारयोरेकत्र नियतसद्धावस्यासिद्धरनैकान्तिकः, अनिश्चितत्वात् । तदेवमसाधारणस्य धर्मस्यानकान्तिकत्वे कारणद्वयमभिहितम् ॥ ? प्रकाराभ्यामात्मव्यवच्छेदरूपाभ्यामाकाराभ्याम् । वृत्ति. प्रवृत्तिरर्थात् भाव एवाय- तिष्ठत इत्यभिप्रायेणाह-वृत्ते सद्भावस्येति । यद्यत्र तयोर्न वर्तत इत्येव दिन स्यात् तथा च क्थ सशयहेतुरित्याशडक्य यादशोऽस्यार्थोऽभिप्रेतस्त स्फुटयितुमाह-द्वावपीति । कुतो न वर्तत इत्याह-वस्तुधर्मत्वा- दिति । प्रायादे (प्राणादे) रिति विभक्तिविपरिणामेन सम्बन्धनीयम् । वस्तुना वाऽवश्य सात्मकेनानात्मकेन वा भाव्यमिति भाव । ततो वस्तुसत्त्वेन मिद्धपरित्यागेनान्यत्रावृत्ते कारणात् । अनयो सात्मकानात्मकयो । एवकारेणान्यत्रा(ब) वृत्तिनिषेध स्पष्टयति । इतिरेतावत स्वरूप दर्शयति । यदिदमनन्तरो- क्तमेतत् परिमाण यस्य प्रमेयस्य तद् एतावद् वस्तुतत्त्व निश्चितम् । कुनस्तहिं नास्य वृत्ति- निश्चय इत्याह-विशेष स्विति । विशेष विशिष्ट प्रकारे। तुरिमामवस्था भेदवतीमाह । तेन सात्मकत्व (सात्मक) एवानात्मक एवेत्यर्थ । वृत्तः स्वभावस्य प्राणादेरिति प्रकरणात् । इतिरेवमर्थे । अर्थोऽभिधेयो यस्य "नाप्यनयोरेकर वृत्तिनिश्चय." इत्यस्य मौलस्य वाक्यस्ये- त्यर्थात् ॥ यस्मादेवमेतद् चकत्तु पुज्यत्ते, नान्यथा सत्तस्मा{73b]दाह वातिककारः। किमाहेत्याह सात्मेति । तदेवमित्यादिनोपसहरति । एव च व्याचक्षाणेन नि] मया स्यातव्येण पक्षधर्मस्येत्या- 'सर्वसग्रह A. B.C. P. H. E.N. २०के निरात्मके C. ३ वर्तते एताव C. ४ नास्तीत्यर्थ C.D. सात्मकत्वेन निरात्मर B.P. H. E.N. १ रमिद्धिस्ताभ्यां मध्यतिरिच्यते-E. सात्मक्त्वेन निरात्मक. D. ..मस्यासिद्धरनकान्तिकोऽनिश्चि०A,B.P.H.E.N. धर्मस्यासिद्धरनिश्चि.C. २८ ·२१४ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३९४. कीदृशोऽसाविस्याह- यथा चीतरागः 'कश्चित् सर्वज्ञो वा, वक्तृत्वादिति । व्यतिरे- कोज़ासिद्धः। सन्दिग्धोऽन्वयः ॥१४॥ यथेति । विगतो रागो यस्य स वीतराग इत्येकं साध्यम्। सर्वज्ञो वेति द्वितीयम् । वक्तृत्वादिति हेतु । व्यतिरेकोऽत्रासिद्ध इति । स्वात्मन्येव सरागे चासर्वशे च विपक्षे वक्तृत्व दृष्टम् । अतोऽसिद्धो व्यतिरेक । सन्दिग्धोऽन्वय ॥ कुत इत्याह- सर्वज्ञवीतरागयोविंप्रांद्वचनादेस्तन सचमसत्यंचा सन्दिग्धम् ॥६५॥ सपक्षभूतयो सर्वज्ञ-वीतरागयोविप्रकर्षादित्यतीन्द्रियत्वाद् वचनादेरिद्रियगम्यस्यापि तत्र अतीन्द्रिययो सर्वज्ञत्ववी (ज्ञवी) तरागयो सत्त्वमसत्त्व वा सन्दिग्धम् । ततश्च न ज्ञायते किं वक्तृत्वात् सर्वज्ञ उत नेत्यनैकान्तिक इति ॥ सप्रति द्वयोरेव सन्देहेऽनकान्तिक दक्तुमाह- अनयोरेव द्वयो रूपयोः संदेहेज्नैकान्तिकः ॥१६॥ अनयोरेव-अन्वय व्यतिरेकरूपयो सन्देहात् सशयहेतु ॥ उदाहरणम् - यथा सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमचादिति ॥६७|| यथेति । सहात्मना वर्तते सात्मकमिति साघ्यम् । शरीरमिति धर्मी। जीवन- हण घर्मिविशेषणम् । मते हात्मान नेच्छति । प्राणा श्वासादप आदियंस्योन्मेपनिमेपादे प्राणिधर्मस्य स प्राणादि । स यस्यास्ति तत् प्राणादिमत् जीवच्छरीरम् । सस्प भावस्तत्त्वम् । तस्मादित्येप हेतु ॥ जीवत्प्राणान् घारयच्च तहरीर चेति विग्रह । उन्मेषश्च विकास आदिर्यस्य निमेषा- देस्तस्य प्राणिधर्मस्य जीवधर्मस्य । असाधारण सपक्षविपक्षावृत्ते । विवादाध्यामिनस्यैव चीमणो धर्म इत्यर्थ । असाधारणत्यादेव सायहेतुति हतुभावन विशेषणम् ।। . 'कश्चिन् नास्ति-C. वस्तृत्वात् । व्य.C उदाहरण यषा D उदाहरण घC. ४ 'या' नाम्नि B C D PH ०मत्वात् ।- C . 'यपति नाम्नि-A B C D PHN *प्राणाधावा.ABP HEN ·३९७] असाधारणानकान्तिकनिरूपणम् । २१५ अयमसाधारण सशयहेतुरुपपादयितव्य । पक्षघमस्य च द्वाभ्या कारणाभ्यां सशय- हेतुत्वम् । सशयविषयौ यावाकारौ ताभ्यां सर्वस्य वस्तुन सग्रहात् । तयोश्च ध्यापकयोरा कारयोरेकत्रापि वृत्त्यनिश्चयात् । 'याभ्या ह्याकाराच्या सर्व वस्तु न सगृह्यते तयोराका- रयोन सशय । प्रकारातरसभवे हि पक्षधर्मों धर्मिणमवियुक्त द्वयोरेकेन धर्मेण दशयितु न शक्नुयात । अतो न सशयहेतु स्यात। द्वयोधमयोरनियत भाव दर्शयन् सशयहेतु । द्वयोस्त्वनियतमपि भाव दशयितुमशवतो प्रतिपत्तिहेतु । नियत तु: भाव दशयन सम्यग् हेतुविरुद्धो वा स्यात् । तस्माद 'याभ्या सर्व वस्तु सगृह्यते तयो । सशयहेतुयदि तपोरे- कत्रापि सद्भावनिश्चयो न स्यात। सद्भावनिश्चये तु यद्यकत्र नियतसत्तानिश्चयो" हेतुविरुद्धो वा स्यात् । अनियतसत्तानिश्चये तु साधारणानकान्तिक , सदिग्धविपक्ष . क्थ पुनरय सशयहेतुरुपपादयितु शक्यते यावता नास्मात्सात्मकत्वस्यानात्मकत्वस्य वा प्रतिपत्तिर्जायते । ततोऽप्रतिपत्तिरेवासाधारण इत्यदद्योतकरमतमाशडक्य यत्र (प्र) होत्युक्त वार्तिककृता तदवतारयितु भूमिका रचयन्नाह-पक्षधमस्यति । चो यस्मादर्थे । पक्षस्य धर्मस्य सतो द्वाच्या कारणाभ्या निमित्ताभ्याम । सवस्य नि शषस्य सग्रहाज्ज्ञापनात । तयोपिकयोराकारयो सात्मकत्वानात्मकत्वास्ययाविषयभूतयोरेकत्रापि विषयऽनिश्चयात्तस्य पक्षधमस्यत्यर्थात् । ननु सशय्यमानयोराकारयो सर्ववस्तुव्यापनन कि ? यन तथात्व तयोरुपवर्ण्यत इत्याह-याभ्यामिति । होति यस्मात । कथ पुनस्तयोराकारयोन मशय इत्याह-प्रकारात रेति । हियस्मादर्थे । पक्षधर्म सन धमिण त पक्ष द्वयोरेवेन धर्मण सात्मकत्वाख्यन अनात्मत्वाख्यन वा । अवियुक्त युक्त सम्बद्धमिति यावत । न शक्नोति दशयितुं प्रकारातरेण सम्बधस्य तस्य सम्भवात् । यत एवमत स पक्षधर्मो न सशयहेतु स्यात । तयोराकारयोरिति सामर्थ्यान् । अथ कथ सात्मकत्वानात्मकत्वे द्वौ धर्मों दर्शयन्नपि सशयहेतुरुच्यत इत्याह-द्वयोरिति । वर्श[73a] पग्निति हेतौ शतुर्विधानादनियतभावप्रदशनादित्यर्थो बोद्धव्य । ननु नियताभावमदर्शयन्नप्रतिपत्तिहेतुरेवाय युज्यत इत्याह-द्वयोस्त्विति। तुशब्दो यस्मादर्थे । नियतप्रदशकस्यापि कि न तथात्वमित्याह-नियतत्व (यत) स्विति । तु पूववद् विशषणार्थो वा। यस्मादेव तस्माद् हेतो। नियतो यत्राननुगामी सत्तानिश्चयो यस्य स तथा। विरुद्धोऽपि विपर्यय सम्यग्हेतु रेवेत्येकत्र सत्तानिश्चय विरुद्धो वा स्यादित्युक्तम् । ४ यकाभ्या A BCDPH N शशविपाणादि-टि. "तु' नास्ति A B P HEN 'सम्यग् नास्ति A BP HE N. यिकाभ्या B C D PH N तयोराकारयो स. C ७०यो विरुद्धो हेतुर्वा स्यात् A BD P H E N ·तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेदः । [ ३.९८ व्यावृत्तिक, सन्दिग्धान्वयोऽसिद्धव्यतिरेको वा स्यात् । एकत्रापि तु वृत्त्यनिश्चयादसाधा- रणानकान्तिको भवति । ततोऽसाधारणानकान्तिकस्यानकान्तिकत्वे हेतुद्वय दर्शयितुमाह- न हि सात्मनिरात्मकाभ्यामन्यो राशिरस्ति यत्रायं प्राणा- दिर्वर्तते(वर्तेत) 18 नहीति । सहात्मना वर्तते सात्मक । निष्कान्त आत्मा यस्मात् स निरात्मक । उताभ्या यस्मानान्या राशिरस्ति। किंभूत ? यत्राय वस्तुधर्म प्राणादिवंतत ? "तयोभवति सशयहेतु ॥ तस्मादय कस्मादन्यराश्यभाव इत्याह- आत्मनो वृत्ति-व्यवच्छेदाम्यां सर्वसंग्रहात् ॥६॥ आत्मनो वृत्ति सद्भायो व्यवच्छदोभाव । ताभ्या सर्वस्य वस्तुन संग्रहात् क्रोडी. करणात् । यत्र ह्यारमा अस्ति तत् सात्मकम् । "अन्यमिरात्मकम् । ततो नान्यो राशिरस्ति- इति सशयहेतुत्वकारणम् ॥ यदैव सत्तानिश्चयो विरुद्धो वा स्यादित्युक्तम, यदकत्रैव सत्तानिश्चयो नास्ति तदा मा वातत्याह-अनियतेति। तुविशेषार्थ । अनियतोऽवाय वर्तत इत्येवरूपनियमशून्यो य. सत्तानिश्चपस्तस्मिन् सति। यदोभयत्र सत्तानिश्चयस्तदा सपक्षविपक्षसाधारणत्वात्साधारण , यदा तु विपक्षवृत्तिसम्भावनायामनिश्चय (नियत)सत्तानिश्चयस्तदा सन्दिग्यविपक्षव्यावृत्तिक । पहा पुन सपक्षे वृत्तिमन्देहेनानियतमत्तानिश्चयस्तदा सन्दिग्धान्वयामिद्धव्यतिरेक । यदा तु सपासपक्षयारेक्त्रापि सत्तानिश्चयो नास्ति तदा सपक्षामपक्षावृत्तेरसाधारण । एतदेवाह- एकत्रापीति । पत पक्षधर्म स्योक्ताभ्या कारणाभ्या सायहेतृत्व ततस्तस्मान् दर्शविर्तु दयिष्या- मीति मत्वा । राशि प्रबार । वस्नुधर्मस्व च प्राणादेरवानुनि प्राविधाणादाववृत्ते. । यतो राक्ष्य- न्तरामावस्तरमारतारणावयं प्राणादिमत्स्वास्यो हेतु । तयो सात्मक निरात्मकया । सापारणस्य पर्मस्य मायहेतुन्वे पारणे । तत्रामना नहोत्यादिना मरेन मसायविषपा. म्यामाराराम्या सर्ववस्तुमाह एक कारणमुक्तम् । नाप्यनपारिस्यादिना तु तयोरेवारि परपनिश्चयो हितीय कारणमाममिति दायितुमाह-सति ।। . सारमानारमा.C पत्र प्राणाOD.BPH.EN प्रामादिवत-N . माय D. ०६य दयाभ.. मात्मवृत्ति.C सर्वस्व रा.C परनि.A.B.P.HN 'मारित A.BCDP.H.N. .

·असाधारणानकान्तिकनिरूपणम् । २१७ प्रकाराभ्यां सर्ववस्तुसग्रह प्रतिपाद्य द्वितीयमाह- नाप्यनयोरेकत्र वृत्तिनिश्चयः ॥१०॥ नाप्यनयो सात्मकानात्मकयोमध्य एकत्र सात्मकेऽनारमके२ वा वृत्ते सद्भावस्य निश्चयोऽस्ति । द्वावपि राशी त्यक्त्वा न वतते प्राणादि, वस्तुधमत्वात । ततश्चानयोरेव धर्तते' इत्येतावदेव ज्ञातम्। विशेषे तु वृत्तिनिश्चयो नास्तीत्ययमर्थ : ॥ ६ तदाह- "सात्मकत्वेनाऽनात्मकत्वेन वा प्रसिद्ध प्राणादेरसिद्धः ॥१०१॥ मात्मकत्वेनाऽनात्मकत्वेन वा विशेषेण युक्त प्रसिद्ध निश्चिते वस्तुनि प्राणादेधर्मस्य 'सर्ववस्तुव्यापिनो प्रकारयोरेकन नियतसद्भावस्यासिद्धरनेकान्तिक , अनिश्चितत्वात । तदेवमसाधारणस्य धर्मस्यानकान्तिकत्वे कारणद्वयमभिहितम् ।। प्रकाराभ्यामात्मव्यवच्छदरूपाभ्यामाकाराभ्याम । वृत्तिः प्रवृत्तिरर्थात् भाव एवाव- निष्ठत इत्यभिप्रायणाह--वृत्ते सद्भावस्येति । यद्येव तयोर्न वर्तत इत्यव कि न स्यात ? तथा च कथ सशयहेतुरित्याशडक्य यादृशोऽस्यार्थोऽभिप्रेतस्त स्फुटयितुमाह-द्वावपीति । कुतो न वत्तंत इत्याह-वस्तुधमत्वा दिति । प्रायादे (प्राणादे)रिति विभक्तिविपरिणामेन सम्बधनीयम । वस्तुना बाऽवश्य सात्मकेनानात्मकेन वा भाव्यमिति भाव । ततो वस्तुमत्त्वेन सिद्धपरित्यागनान्यत्रावृत्ते कारणात ! अनयो सात्मकानात्मकयो । एवकारेणान्यत्रा(ब) वृत्तिनिषध स्पष्टयति । इतिरेतावत स्वरूप दशयति । यदिदमन तरो- क्तमेतत् परिमाण यस्य प्रमेयस्य तद् एतावद् वस्तुतत्त्व निश्चितम् । कुतस्तहिं नास्य वृत्ति- निश्चय इत्याह-विवाये विति। विशेष विशिष्ट प्रकारे। तुरिमामवस्था भदवतीमाह । तेन सात्मकत्व (सात्मक) एवानात्मक एवेत्यर्थ । वृत्ते स्वभावस्य प्राणादेरिति प्रकरणात् । इतिरेदमर्थे । अर्थोऽभिधयो यस्य "नाप्यनयोरेकत्र वृत्तिनिश्चय इत्यस्य मौलस्य वाक्यस्ये- त्यर्थात् ।। यस्मादेवमेतद वक्तु युज्यते मायथा ततस्मा[73b]दाह वातिककार किमाहेत्याह सात्मेति । तदेवमित्यादिनोपसहरति । एव च व्याचक्षाणन [न] मया स्यात त्र्यण पक्षधर्मस्येत्या. १ सर्वसग्रह A B C P HE N २०के निरात्मके C 3 वर्तते एताव० ४ नास्तीत्यर्थ CD सात्मकत्वेन निरात्मक. BP HEN रसिद्धिस्ताभ्या न व्यतिरिच्यते-E "सात्मकत्वेन निरात्मक. D ..मस्यासिद्धरनकातिकोऽनिश्चि० A B P HEN .धर्मस्यासिद्धरनिश्चि.C २८ ·२१८ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३.१०२ पक्षधर्मश्च भवन्' सर्व साधारणोऽसाधारणो वा भवत्यनान्तिक । तस्मादुपसहार- ध्याजेन पक्षधर्मत्व दर्शयति- तस्माज्जीवच्छरीरसंबन्धी प्राणादिः सात्मकादनात्मकाच सर्वस्माद् व्यावृत्तत्वेनासिद्धस्ताभ्यां न व्यतिरिच्यते ॥१०२॥ तस्मादित्यादिना। जीवच्छरीरस्य सबन्धी पक्षधर्म इत्यर्थ । यस्मात् तयोरेकत्रापि न निवृत्तिनिश्चयस्तस्मात् ताभ्या न व्यतिरिच्यते । वस्तुधर्मे हि सर्ववस्तुव्यापिनो प्रकारयोरेकत्रनियतसद्भावो निश्चित प्रकारान्तरानि- वतेत । अत एवाह-सात्मकादनात्मकाच्च सर्वस्माद् वस्तुनो व्यावृत्तत्वेनासिद्धेरिति । प्राणादिस्तावत् कुतश्चिद् घटादेनिवृत्त एव । तत एतावदवसातु शक्यम्--सात्मकादनात्मकाता कियतो निवृत्त । सर्वस्मात् 'तु निवत्तो नावसीयते । ततो न कुतश्चिद् व्यतिरेक ॥ दिनाऽसाधारणस्य सशयहेतुत्वनिमित्तद्वयमादितो दर्शितम। किं तहिं ? वातिककारेणवंत- दभिहितमिति दशितम् ॥ ननु चासाधारणस्य प्राणादेरनकान्तिकत्वकारणद्वयमन तरोक्तमभिधीयताम् । तस्मा- दित्यादिना तु शरीरसम्बन्धित्वमस्य कस्मादाचार्यों दर्शयतीत्याशङ्का निराचिकीर्षु पक्ष- धर्मश्चेत्यादिनोपक्रमते। चो यस्मादर्थे । अपक्षधर्मस्त्वसिद्धत्वाख्यामन्यामेव दोपजातिमश्नुत इति भाव पक्षधर्मत्व प्रदर्शयतो यातिककारस्योन्नय । वाशब्देनानियतप्रभुदेऽनास्था दर्शयति । न त्वसाधारणत्वाख्य पक्षान्तरम्, सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकादेरसग्रहप्रसङ्गात् । यस्मादपक्ष- धर्मो नानकान्तिक उपवणितेनाभिप्रायेण तस्मात्कारणात् । दर्शयति प्रकाशयति । केन दर्शयतीत्याकाडक्षायामाह-तस्मादित्यादिनेति । पक्षधर्मत्वप्रदर्शन तु जीवच्छरीर- सम्बन्धीति वचन द्रष्टव्यम् । तस्मादित्यनन यस्मादित्याक्षिप्त दर्शयन्नाह—यस्मादिति । एकत्रापि न वृत्तिनिश्चयस्तस्य प्राणादेरित्यर्थात् । तस्मात्कारणात् ताभ्या सात्मकत्वानात्म वस्वाभ्या न व्यतिरिच्यते न निवर्तते, तदसस्पर्शी न भवतीति यावत् । तयोरेकत्र वृत्यनिश्चयेऽपि कथ ताभ्या न व्यतिरिच्यत इत्याह-वस्स्विति । हीति यस्मादर्थे । प्रकारयोस्तवृत्तिव्यवच्छेदरूपयो स्वरूपयोराकारयारिति यावत् । तयोर्धर्म एकत्र नियत 'अवाय वर्त्तत इति नियमवान् सद्भाव सत्त्व यस्य स तथा। प्रकारान्तरानि- यतसद्भावविषयाद यस्मादाकारात् । निवर्तेत निवर्तितुमर्हति, तन्न सस्पृशदिति यावत् । एकत्र वृत्त्यनिश्चयाच्च नाय तथत्यभिप्राय । यत एवमेतद् भवति न चाय प्राणादिस्तथा, अत एवाहाचार्य । किमाहेत्याह-- सात्मकादित्यादि । सर्वस्मादिति प्रत्यक सम्बद्ध (द)व्यम् । 'भवत् सर्व A नासिद्धि ॥-E 'ताभ्यामि त्यादि नास्ति-E 3 रानिवर्तते।तत एवाह--D रात्रिवर्तेत । तत एवाह-C A BPH EN 'तु नास्ति-C ·३.१०५ ] असाधारणानकान्तिबनिरूपणम् । यद्येवमन्वयोऽस्तु तयोनिश्चित इत्याह-- न' तत्रान्वेति ॥१०॥ न तन सात्मकेऽनात्मके वाऽर्थेऽन्वेति-अन्वयवान् प्राणादिः ।। कुत इत्याह- एकात्मन्यप्यसिद्धेः ॥१०॥ एकात्मन्यपीति । एकात्मनि सात्मकेऽनात्मके वासिद्धे कारणात् । वस्तुधर्मतया तयोद्वयोरेकर या वतंत इत्यवसितः प्राणादि । न तु सात्मक एव निरात्मक एवं या वर्तत इति कुतोऽन्वयनिश्चय ॥ ननु च प्रतिवादिनो न किञ्चित् सात्मकमस्ति । ततोऽस्य हेतोनं सात्मकेऽन्वयो' न व्यतिरेक' इत्यन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चय सात्मके, न तु सद्भावसशय इत्याशडक्याह- नापि "सात्मकादनात्मकाच तस्यान्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः ॥१०५॥ ? ननु घटपटादेरनेकस्मात्प्राणादिनिवर्तमानो दृष्टस्तत्कथ तस्य व्यावृत्तत्वेनासिद्धि- रित्याह-प्राणादिरिति । तत: सर्वस्मात् सात्मकादनात्मकाच्च निवृत्त्यनवसायात् । कुत सात्मकादनात्मकाच्च प्रतिबन्धामिद्धेरिति चात्र सर्वत्राभिप्राय | ननु किमुच्यते न कुतश्चिदिति ? यावता निरात्मकादेव व्यतिरेकोऽस्यावसातु शक्य , बौद्धन घटादेनिरात्मकत्वेनेष्टत्वादिति चेत् । यद्येव जीवच्छरीरमपि बौद्धन तथात्वेनेष्टमिति तस्यापि तथात्व किन्न भवेत् । अभ्युपगमेन च सात्मकानात्मके विभज्य हेतु कथयता गमिक- त्वमिति यत्किञ्चिदेतत् ॥ तयोरिति विषयसप्तमी। तस्य प्राणादेरिति च शेप ॥ मनु वस्तुधर्मेण तेनावश्य क्वापि नियतेन भाव्यम् । तत्कथमन्वयाभाव इत्याह- वस्तुधर्मतयेति । न चानियतवृत्तिनिश्चयोऽन्वयो नामेति भाव । ननु चासाधारत्वाग्निरात्मकेऽन्वयनिश्चयो मा भूद् । व्यक्तिरेकनिश्चयस्त्वस्तु, निरात्मके घटादी प्राणादेरदर्शनादिति चेत् । न। तस्यैव [74a] शरीरस्य निरात्मकत्वसम्भावनाया सर्वस्मानिरात्मकानिवृत्तिनिश्चयाभावात् । न च तथानिश्चयनिमित्त प्रतिबन्धनिश्चयोs स्तीति ॥ १ ३ न च तत्रा०C.D न च तय D. 'एकात्मन्यपीति'-नास्ति A.B.C. D. P. H.N ४.योरप्येकत्र CD कत्र तावत् वर्तत इ. C. 'अनुगमन सद्भाव इत्यर्थ --टि० व्यावृत्ति-अभाव इत्यर्थ --टि. सात्मकानिरात्मका B.D.P.H.EN. ५ ·२२० तृतीय परार्थान मानपरिच्छेद । [३१०६ नापि सात्मवाद् वस्तुन तस्य प्राणादेरन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चय । नापि च निरात्मकात् । सात्मवादनात्मकादिति च पञ्चमी व्यतिरेकशब्दापेक्षया द्रष्टव्या ॥ कथमन्वयम्यतिरेकयो भावनिश्चय इत्याह- 'एकामावनिश्चयस्यापर 'भावनिश्चयनान्तरीयकत्वात् ॥१०६॥ एकस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा योऽभावनिश्चय लोऽपरस्य द्वितीयस्य भावनिश्चय नान्तरीयक भावनिश्चयस्याव्यभिचारी। तस्य भावस्तत्त्व तस्मात । यत एकामावनिश्चयो:- परभावनिश्चप'नान्तरीयक , तस्मान द्वयोरेकत्राभावनिश्चय ॥ कस्मात् पुनरेकस्याभावनिश्चयोऽपरसद्भावनिश्चयाऽप्यभिचारीत्याह- "अन्वय-व्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् । “वत एवान्वय- व्यतिरेकयोः संदेहादनैकान्तिकः ॥१०॥ अन्वयव्यतिरेक्योरन्योन्यव्यवछेदरूपत्वादिति । अन्योन्यस्य व्यवच्छेदोऽभाव , स एव रूप ययोस्तयोर्भावस्तत्त्वम् तस्मात् कारणात् । अन्वयतिरेको भावाभावो । भावाभावौ च परस्परव्यवच्छेदरूपौ। यस्य व्यवच्छेदेन यत परिच्छिद्यते तत तत्परिहारेण व्यवस्थितम् । स्वाभावव्यवच्छेदेन च भाव परिच्छिद्यते । तस्मात् स्वाभावव्यवच्छेदेन भावो व्यवस्थित । अभावो हि नीरूपो यादृशो विकल्पेन दर्शित । नीरूपता च व्यवच्छिद्य रूपमाकारवत् परिच्छिद्यते । तया च सत्यन्वयाभावो व्यतिरेक, व्यतिरेकाभावश्चान्वय । ततोऽन्वयाभावे निश्चिते व्यतिरेको निश्चितो भवति । व्यतिरेकाभावे च निश्चिते न्वयो निश्चिती भवति ननु चेत्यादि तस्मात्कारणादित्यतदन्त स्पष्टार्थं तेन न व्याख्यायते । अन्योन्यव्यवच्छदरूपत्वमेवा वयव्यतिरेकयो क्थमित्याशइक्याह-अन्वयव्यतिरेका विति । अभावरूपत्वञ्च व्यतिरेकस्य प्रतीतिसिद्धस्य बोद्धव्यम् । भवता तो तथारूपी किमत इत्याह-भावाभावाविति । चो यस्मादर्थे । भवत्वव तथापि कथ तयारन्योन्यपरि- हारेणावस्थानमित्याह-योति । नन्वत्र कस्य व्यवच्छेदन कि परिच्छिद्यते येन तत्परिहारेण तद व्यवतिष्ठत इत्याह- स्वाभावेति । हेत्वर्थश्चकार । तावत्कासा (कोसा)वभावो नाम थद्व्यवच्छदेन भाव २ स्यापराभावनान्त०BP.H स्यापरभावना तरी•DE ४ भावे निश्च० A BPH ..रीयक भवति निश्च० A B P H ६ "निश्चय नास्तिA,C. अत एवान्वय०८ अत एव DBP.H EN एकस्याभा०C स एवापरस्य EN ८ ·३१०७ असाधारणानकान्तिनिरूपणम् । २२१ तस्माद् यदि नाम सात्मकमवस्तु निरात्मक च वस्तु, तथापि तयोर्न प्राणादेरम्वर- व्यतिरेकयोरभावनिश्चय । एकत्र' वस्तुन्यकस्य वस्तुनो युगपद्भावाभावविरोधात तयोरभावनिश्चयायोगात् । न च प्रतिवाद्यनुरोधात् सात्मकानात्मके वस्तुनी सदसती। किन्तु प्रमाणानुरोधाद् । इत्यभे सदिग्धे। ततस्तयो प्राणादिमत्त्वस्य सदसत्त्वसशय ।' पत एव क्वचिदन्वय-व्यतिरेकयोनं भावनिश्चयो नाप्पभावनिश्चय , तत एवान्वय- व्यतिरेकयो सदेह । यदि तु क्वचिद प्यन्वय-व्यतिरेकयोरेकस्याप्यभावनिश्चय स्यात्, स एव द्वितीयस्य भावनिश्चय इत्यन्वयव्यतिरेकसदेह एव न स्यात । यतश्च न क्वचिद्भावाभावनिश्चयस्तत एवान्वयव्यतिरेकयो संदेह । सदेहाच्चानंकान्तिक ' ॥ परिच्छिद्यत इत्याह-तथा चेति नीरूपताव्यवच्छदेन रूपस्य प्रतिष्ठिताकारवत परिच्छदप्रकारे सति । ततोऽन्योन्याभावरूपत्वादनयो । ननु बौद्धाना सात्मक नाम नास्त्येवेत्यवस्तु । स मात्र तु निरात्मकमतो वस्तु । तत्र वस्तुनि] निरात्मको (के) हेतोरन्वयव्यतिरेक्योरभावनिश्चयो मा भूत्सात्मके त्ववस्तुनि स कथ न स्यादित्यागडवयोपसहारव्याजनाह तस्मादिति । यस्माद विधिप्रतिषधयोरेकप्रतिपंधोऽपर विधिनान्तरीयस्तस्मात् । क्थ न भावनिश्चयस्तयारित्याशडक्योपपत्तिमाह-एकत्रेति । तयोरन्वयव्यतिरेक्योर्भावाभावात्मनोरभावनिश्चयस्यायोगादनुपपत्ति । क्थमयोग इत्याह- एकस्येति । कालभदे किं न युज्यते इत्याह-युगपदिति । इद च प्रतिवाद्यभ्युपगमबलात्सात्मकानात्मक्यो सदसत्त्वमभ्युपगम्योक्तम् । तदेव तु न युज्यत इति दर्शयनाहन चेति। चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये। प्रकरणादिह प्रतिवादी बौद्धस्तदनुरोधवशादिष्टयनिष्टिवशात्सात्मकमसन्निरात्मक सदिति यथायोग योजनीयम् । एव ह्यवास्तवमनुमान स्यात् न वस्तुवलप्रवृत्तमिति भाव । यद्यव ते सदसती न भवत कप नामेत्याह-किन्विति । प्रमाण चेद नियत वत्तते । आत्मन्यव च विवादवृत्तेरन्याऽपि (न्यत्रापि ) सात्मकत्वमनात्मकत्वेन (क्त्व वा न ?) व्यवतिष्ठत इति भाव 1 इतिस्तस्मात् । उभे सात्मकत्वानात्मकत्वे । यत एव तत कारणात्सात्मकानात्मक्यो सदसत्वयो सशय । फस्यत्याकाडक्षायामुक्तम्-प्राणामित्वरकोति। २ तथापि न तयो A B P HEN एकवस्तु A B P HE N . एकवस्तु A B P H E N ४ निश्चययोगात् B, ५ सदसत्त्वानिश्चय C नाभावनि. C ७ क्वचिदन्वय० CD यतस्तु CD १.कान्तिक इत्याह । E ८ ·२२२ तृतीय पराानुमानपरिच्छेद । [३.१०८ कस्मादनंकान्तिक इस्याह!- साध्येतरयोरतो निश्चयामानात् ॥१०८|| साध्यस्य, इतरस्य च विपद्धस्य अत-सदिग्यान्वयव्यतिरेकानिश्चयाभावात् । सपक्षविपक्षयोहि सदसत्त्वसंदेहे न साम्यस्य न विरुद्धस्य सिद्धि'। नव सात्मकानारमका. भ्या' पर प्रकार सभवति। तत प्राणादिमत्त्वाद पामणि जीयच्छरोरे सताय मात्मभा- वाभावयोरियनकान्तिक प्राणादिरिति । अस्तु सदसत्त्वसशयोऽ वयव्यतिरेकनिश्चयस्तु विप्न भवतीत्याह-पत इति । न भाव- निश्चयो नाभावनिश्चय इत्येका सारमकेऽनात्मके वेति द्रष्टव्यम् । सात्मकेनात्मके वा प्राणादे सदरात्त्वनिश्चयामावादेवान्वयव्यतिरेक्यो से'हो नान्यति प्रतिपादयितुमाह- पदि विति । तुरिमामवस्था भेदवतीमाह । उक्तमेवोपसहरमाह-यतश्चेति । घोऽवधारणे । तस्मात् सन्देहात् अनेकान्तिक प्राणादिमत्त्वाख्यो हेतुरिति प्रकरणात् ।। सन्दिाधावन्वयव्यतिरेको यस्य तत्तथा, तस्मात्साघ्यस्य विष्तस्य वा निश्चयाभावात् । सपनेत्यादि [74b] नंतदेव समययते । हियस्मात् । सपक्षविपक्षयोविषयभूतयोती सदसत्त्व. सन्देहे न साध्यस्यानुमित्सितस्य विरुद्धस्य विपर्ययस्य सिद्धिनिश्चय । विरुद्धोऽपि विपर्यय सम्यग्घेतुरियभिप्रायणेदमुक्तम् । न चेत्यादि प्राणादिरित्यन्त सुगमम् । ईदृश एव चासाधरणो हेतु कैश्चिप्नयायिफरनुपसहार्य इत्युक्तम् । ततोऽनुपसहार्योऽय हेत्वाभास इति शब्दश्रवणार्थ साह करणीय । उदद्योतकरस्तु श्रावणत्वाख्येऽसाधारणहेतावाचायदिग्नागेन दशित इदभवादीत्- "यद्येतच्छावणत्व नित्यानित्ययोर्दष्ट स्याज्जनयत्तयो सशयमूलत्वमिव स्थाणुपुरुषयो । च दृष्टम । तस्मानाय सशयहेतुरपि त्वप्रतिपत्तिहेतुरेव । अथ श्रावणत्व वस्तुधर्म । वस्तुना नित्पन भाव्यमनित्यन वा प्रकारान्तराभावात् । न च तयोरेकत्रापि दृष्टम् । अतस्तयो सशय करोति । तहि वस्तुधमत्वात् सशयो न श्रावणत्वादिति ।" तुल्यन्यायतयाऽवाप्य साधारण तदीयमिदमीदृश चर्चितमासज्यत एवेति 'क्यमय सशयहेतुरुपपादयितव्य इति साधूक्त तेन। केवल गमकरूपविवेचने समीचीनमनो न प्रहितम । यतो वस्तुधर्मत्व श्रावण त्वस्य नित्यावारमाशिज्ञानजनन निवधनम् । न तु तस्मादेव वस्तुधर्मादुभयाकारसस्पर्शी प्रत्ययो दोलायते। न च यद्यस्य प्रतिपत्तिकारणे कारणम, तत एव सा प्रतिपत्ति तस्मादिति शक्यते वक्तुम् । तदुत्पत्तरग्निप्रतिपत्तिनं तु धूमादित्यस्याभिधानप्रसङ्गात् । न इत्याह नास्ति A B C D PH N २ प्रसिद्धि B १०भ्या च पर A BP HN ·३.१०८ ] असाधारणानकान्तिकनिरूपणम् । २२३ किञ्चव प्रमेयत्वादेरपि न सशय स्यात् । शक्यते हि तत्रापि वक्तुमुभपत्र दर्शनात् सरायो न प्रमेयत्वादिति । अथ तस्य तावदुभयत्र दर्शन तेन तस्मादुच्यते । यद्येव वस्तुधर्म- त्वमपि थावणत्वस्यैवेति कथ न तस्मादसौ। अपि चोवंत्वमपि यद्यपि स्थाणुपुरुषयोरपि दृष्ट तथापि तावत्तत्रान्तरेणात्रव भविष्यतीति पर्यनुयोगे सतीदमेव वाच्यम्-यदुतोवत्व नाम वस्तुधर्म । वस्तुना चैवविधि --स्थाणुना पुरुषेण वाऽवश्य भाव्यमिति । तथा च वस्तुधर्मादेव सशयो नोर्वत्वादित्यनिष्टापादन-केन निराक्रियतेत्यल विस्तरेण । साधनस्य सिद्धेयंभागमसिद्धो विरुद्धोऽनंकान्तिको हेत्वाभास | तस्यापि वचनं वादिनो निग्रहस्थानमसमर्थोपादानात्। तस्मादेवंविधो हेत्वाभास स्वयमप्रयोज्य परप्रयुक्तश्चावश्य- मुद्भावयितव्य इति हेत्वाभासव्युत्पादने वातिककारस्याभिप्रायो बोद्धव्य । स्यादेतत्-असमर्थविशेषणोऽसमर्थविशेष्यश्चास्ति प्रभेद । यथाऽनित्य प्रमेयत्वे सति कृतक्त्वात् । अत्र कृतकल्प विशेष्यमेव साध्यसिद्धो समर्थम्, न तु प्रमेयत्व विशेषण- मित्यसमथं विशेषणम्, यत्र विशेष्यमेव समर्थमिति कृत्वा भवत्यसमर्थविशेषणो हेतु । यञ्च (च्चा) नित्य शब्द कृतकत्वे सति प्रमेयत्वादिति । अत्र हि कृतकत्व विशेषणमेव साध्यसिद्धो समर्थम्, न तु प्रमेयत्व विशेष्यमित्यसमर्थ विशेष्यम् । यत्र हि विशेषणमे [75a] समर्थमिति कृत्वा भवत्ययमसमर्थविशेष्यो हेतु । शेपमुभयीविधास्वन्तर्भाव्यताम् । न तावद- सिद्धे, द्वयोरपि धर्मिणि सिद्धे । न च विरुद्ध, विपर्ययव्याप्त्यभावात् । नाप्यनकान्तिके कृतक- त्वविशिष्टप्रमेयत्वस्य प्रमेयत्वविशिष्टकृतकत्वस्य च साध्याऽव्यभिचारात् । तस्मादसिद्धत्वा- देरन्य एवाय हेतुदोषप्रकार प्राप्त इति । तदेतदवद्यम्, हेत्वदोपात् । यदि ह्येवमय प्रयुक्तो हेतुद्विष्येत् (त) तदाऽस्यामीषु हेतुराशिष्वन्तर्भावश्चिन्त्येत, अन्यो वा हेतुदोषोऽभ्युपगम्येत । यावता नैवमय प्रयुक्तोऽन्यति साध्यसाधनादिति । न ताँव वादी निगृह्यत इति चेत् । किं न निगृह्यते, असाधना- ङ्गवचनात् उभयत्रापि साध्यसिद्धयनङ्गस्य प्रमेयत्वस्यासमर्थस्याभिधानात् । साध्यसिद्धधनङ्गस्य वचने निग्रहोऽवश्यभावी, अनिरहे वा दोष , तया वादन्यायेऽवादील्या. वावीति ततस्तदपेक्षितव्य । ततोऽयमों वक्तृदोष एव न हेतुदोष । तेनानन्तर्भावेऽपि न हेत्वाभासानुषङ्ग इति । भवतु ताववत्रेय गति । सिद्धसाधने तु साधने कि भविष्यति ? न तावत् सिद्धसाधन साधन[म]सिद्धत्वादन्यतमदोपदूषित साध्यसाधन सामर्थ्याप्रच्युतेरिति । अशेच्यते-इह हेतुपा दुप्पति । कश्चिदसामर्थ्यात, अपरो वयात् । तत्रासामर्थ्य एव दोपो धातिककारेणाऽनन्तरोक्तेन क्रमेण त्रिधा दर्शित । न तु वयर्थ्यलक्षण । सिद्ध- तु वैयर्थ्यलक्षणोऽन्य एवाय हेतो स्वगतो दोष इति कस्मादस्यान्तर्भावश्चिन्तनीय । यदाहाचार्य --"अन्यथानिष्ठ(प्ट) भवेद् विफलमेव वा। तथा न साध्यत्वे बैंकल्याद्" इत्यादीति । वक्तृदोष एवंप इत्यपि वार्ता, यथायोगं परिपूर्णसाधनरूपाभिधानादनुपयुक्तानभि धानाच्च वक्तुरदुष्टत्वात् । वक्ताऽयं हेतुनिश्चितो (ता)ऽर्थप्रयुक्तो वययमनुभवति । न तु ? यथा च साधन ·२२४ तृतीय परार्यानुमानपरिच्छेद। [३.१०९ प्रयाणां रूपाणामसिद्धौ' सन्देहे च' हेतुदोषानुपपाद्योपसहरमाह- एवमेपां त्रयाणां रूपाणामेकैकस्य योयो रूपयोरसिद्धौ संदेहे वा यथायोगमसिद्धविरुद्धानकान्तिकाखयो हेत्वाभासाः ॥१०६॥ एवमित्यनन्तरोक्तेन कमेण। एपा मध्य एक रूप “यदाऽमिद सदिग्ध वा भवति, द्वे द्वे वासिद्ध सदिग्धे पा' भवत , तदासिद्धश्च विरुद्धश्चानंकान्तिश्च ते हेवाभासा । यथायोगमिति । यस्यासिद्धौ संदेहे वा यो हेत्वाभासो युज्यते स तस्याऽसिद्धे. संदेहाच्च घ्यवस्थाप्यत इति यस्य यस्य 'येन येन योगो यथायोगमिति । विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः । स इह कस्मात्रोक्तः १ ॥११०॥ ननु चाऽऽचार्येण विरुद्धाव्यभिचार्यपि मरायहेतुरुक्त । हेयन्तरसाधितस्य विरुद्ध यत् तन्न व्यभिचरतीति' विरुद्धाव्यभिचारी। यदि वा विरुद्धश्चासौ साधनान्तरसिद्धस्य धर्मस्य विरुद्धसाधनात्, अव्यभिचारी च स्वसाध्याय्यभिचाराविरुदायभिचारी। स्वतोऽ(तो) दुष्टस्ततो वक्तृदोषो युज्यत एवेति चेत् । तहि विरुद्धत्वमपि वक्तृदोषोऽस्तु न्यायस्य समानत्वात् । शक्यते हि तत्राप्येवमभिधातुम्-वक्ताऽयमननुरूपे माध्यै प्रयुक्त विपर्य- यसाधनाद् विरुद्धतामनुभवति न त्वय स्वतो दुप्टो नामेति । विवक्षितार्थसाधनासामर्थ्य तावदस्य स्वतोऽस्ति तेना (न) हेतुदोष एवायमिति चेन् । इहापि निश्चितार्थनिश्चयन तावद- स्य स्वतोऽस्तीति कय न वैयध्यं तस्य दोष इति चिन्त्यतामिति । निग्रहस्त्वेववादिनोऽमाघनाङ्गवचनाद् बोद्धव्य । सिद्धि[] साधन तदङ्गम् धर्मों यस्या- थस्य विवादाश्रयस्य वादप्रस्तावाद् हेतो । स साधनाङ्ग । तथा यो न भवति तस्याप्र- स्तुतस्याभिधानादिति कृत्वेति सर्वमेवावदातम् । केचित्पुनरेवमसिद्धेऽन्तर्भावयितु प्रयतन्ते। अन्ये तु विरुद्ध । यथा च तेषा प्रयतियथा तदभजमानमभिधान तथा स्वयध्यविचार एवाभिहित इति तत एवापेक्षितव्य इति ।। प्रयाणामित्यादि व्यवस्थाप्यत इत्यैतदन्त सुबोधम् । यस्येति हेत्वाभासस्य । सर्वहेत्वाभाससङग्रहणार्थं यस्येति द्विरुक्न येन [75b] येन दोषेण योग सम्बन्ध । एतच्चार्थकथनम् । योगानतिमेणेति विग्रह कार्य ।। ननु चेत्यादीत्याहेत्येतदन्त सुगमम् । १०मसिद्धिसदेहे हेतु०C एव त्र• BDPHEN यदसिद्ध ABP HN .'येन' नास्ति B ..रति स विरु. A.BPHEN २ बाD ४ च BP HEN ६ 'वा' नास्ति-B •स्य यद्विरुद्ध तन-BD .

·विरुद्धाव्यभिचार्यसभव । २२५ २ सत्यम्। उपत आचार्येण । मया त्विह नोक्त । कस्मादित्याह- अनुमानविपयेऽ'संभवात् ॥११॥ अनुमानस्य विषय प्रमाणसिद्ध रूप्यम् । यतो हि अनुमानसभव सोऽनुमानस्य विषय । प्रमाणसिद्धाच्च रूप्यादनुमानसभव । तस्मात तदेवानुमानविषय । तस्मिन् प्रशान्ते न विरुद्धाव्यभिचारिसभव । प्रामाणसिद्धे हि रूप्ये प्रस्तुते स एव हेत्वाभास सभवति यस्य प्रमाणसिद्ध रूपम । न च विरुद्धाव्यभिचारिण प्रमाणसिद्धमस्ति रूपम् । अतोन सभव । ततोऽसभवात नोक्त ॥ कस्मादसभव इत्याह- न हि संभवोऽस्ति कार्यस्वभागयोरुक्तलक्षणयोरनुपलम्भस्य च विरुद्धतायाः ॥११२॥ पस्मान्न सभवोऽस्ति विरुद्धताया । कार्य च स्वभावश्च तयो- न हीति । रुक्तलक्षणयोरिति । अनुमानस्य रूप्याल्लिनसम्बन्धिनोऽन्यस्मात रूप्य विषय । यथा मत्स्याना विषयो जलमिति । एतदेवाह-यत इति । हिर्यस्मादर्थे । प्रक्रान्ते प्रस्तुने अनुमानविपयो (ये) 4 (2)रूप्ये सति । स्मात्तत्र विरुद्धाव्यभिचारिणोऽसम्भव इत्याह-प्रमाणेति । हीति यस्मात् । स एव हेत्वाभासो विरुद्धाव्यभिचारिय सम्भवति यस्य प्रमाणेन सिद्ध रूप पक्षधर्मान्वयव्यतिरे- कात्मकमिति विवक्षितम् । अयमाशय यदि तदेकेन द्वाभ्या वा रूपाभ्या हीन स्यात्तदेष्वेव हेत्वाभासेप्वन्तर्भवेत् । न त्वेतदतिरिक्तो विरुद्धाव्यभिचारी नाम हेत्वाभासो भवेत् । भवता त्वनेन प्रमाण सिद्ध रूप्यणव भाव्यमिति । अस्तु तस्य तथात्वमित्याह-न चेति । चोऽवधारणे, व्यक्तमेतदित्यस्मिनर्थे वा। एव ब्रुवतश्चास्यायमभिप्राय-वस्तुन परस्परविरुद्धरूपद्वयासम्भवाद् अवश्यमनयोरेक मसम्पूर्णङ्गमिति ॥ कुत पुनरनमानविषयेऽस्यासम्भवोऽवसीयत इत्यभिप्रत्य पृच्छति पर-कस्मादिति २ १ .विषये तस्यास.C अनुमानसद्भाव ABCPHN अनुमानस्य संभव E अनुमानसद्भाव ABP HN ४ ततोऽसभवो नोक्त ABPH ३ वा D 3 ·विसाव्यभिषार्यसभव । २२९ तत् तानुमान 'मागमसिहप्प क्वापिकृतमिरपाह-तदति नि-यान्तिप्रवर्शन. योऽर्पोऽतीन्द्रिय प्रत्यक्षानुमानाभ्यामविषयीकृत सामान्यादिस्तस्य विपारेषु प्रक्रान्तेषाभिरामध्यमान पमनुमान सभवति । सरायो विश्वाध्यभिचार्युक्त माघायेंगेति ॥ शाम्॥ कस्मात पुनरागमाधये प्यनुमाने राभव इरयाह- शाखकाराणामर्थेषु भ्रान्त्या 'विपरीतस्वभावो 'पसंहारसंभवात् ॥११॥ शास्त्रकृता विपरीतस्य थस्तुविरसस्य स्वभावरय उपरहारो बोरगमर्थेषु । सरप राभवाद् विसाव्यभिचारिसभय । आत्यति विपर्यासेन । विपर्यस्ता हि पास्त्रपारा सन्तमसन्त स्वभावमारोपयन्तीति । यदि शास्त्रकृतोऽपि भ्रान्ता, अयेष्वपि पुरुषेषु र आश्वारा हरयाह- न घस्य संभवो यथास्थितवस्तुस्थितिष्वात्मकार्यानुपलम्भेषु ॥११६।। नहीति। न हेतुप कल्पनया हेतुत्यव्ययस्था । अपि तु पारिपत्या। ततो यषापरिपतवस्तुस्थितिप्यारमवार्यानुपातम्भष्यस्य सभयो नास्ति । भयस्थितं परमार्थरावस्तु तदनतित्रान्ता यथायस्थिता "यरतुरिपतियवस्था" ते पायस्थितयरतुस्थितय । से हि यथा परतु स्थित सपा स्थिता १५ । म परपनया । ततस्तेषु मातेरयकाशोऽस्ति येन विरुदायभिधारिसंभव स्यात् ।। सत्र विषयाव्यभिचारिण्युबाहरणम्- मन घेत्यादि विपर्यस्ता होत्येतदत सुगमग । शास्त्रारा इति तीपियशास्त्रप्रणेतार इति द्रष्टव्यम्, तद्वननस्यय प्रमाणयाधितरवेन पामेय विपर्यरतस्यात् ।। अन्येप्यपीति कार्यादिहेतुप्रयोक्तृषु । पथावस्थित वस्तुस्पितिप्यिहि-अस्प सार्थमा:-- हेतुस्थिति । कल्पनया हेतुस्वाध (स्यव्य)वस्थाया । अर्थपियासमवस्य परमार्थसत् । पप ते तपारपा इत्याह- होति । ते पार्याक्ष्यो रियरमादर्थे । हेतुभावे घंतविशषणम् । यतररो यथा- वस्थितयस्ततस्तेष्यसम्भवो नारतीत्यर्थ । सत्या स्थिती किं सम्भव इत्याह-तप्त इति । - २ गिद्ध रू.C ४ .थयोप्य A भावस्योपसं.N 'नुमानेनागम A B P II स्याह तस्यागम०B ५ विपरीतस्य रवभा० BPIHE •वारास्त तमसन्त स्वभा० E समवोऽस्ति यथा.C • स्थितवस्तु तथा स्थापिता नCD . * otal:HTTTT-HL-B P H ११ स्थितिव्यव. ABP HB "अत A BP HEN ·२२६ तृतीय. परार्यानुमानपरिच्छेदः । [३.११३. कार्यस्य कारणग्जिन्मलक्षण तत्वम् । स्वभावस्य च साध्यव्याप्तत्वं तस्वम् । यत् कार्यम्, यश्च स्वभाव , स क्यमारमारणं ध्यापक घ स्वभावं परित्यग्य भवेद् येन विष्टः स्यात् । अनुपलम्भस्य च उक्तलक्षणस्यति । दृश्यानुपलम्भवं 'पानुपलम्भलक्षणम् । तस्यापि वस्वभावाम्यभिचारित्वान्न विरुद्धत्वसभव ॥ स्थादेतत्-एतेभ्योऽन्यो भविष्यतीत्याह-- न चान्योऽव्यभिचारी ॥११३।। न चान्य एतेभ्योऽन्त्यभिचारी त्रिभ्य । अत एवंदेव हेतुत्वम् ।। क्व तह्माचार्यदिग्नागेनाय हेतुदोष उक्त इत्याह- तस्मादयस्तुदर्शनवलप्रवृत्तमागमाश्रयमनुमानमाश्रित्य तदर्थविचारेषु विरुद्धाव्यभिचारी साधनदोष उक्तः ॥११४॥ यस्मात् वस्तुबलप्रवृत्तेऽनुमाने न संभवति तस्माद् आगमाश्रयमनुमानमानित्य विरुद्धा- व्यभिचायुक्न ! आगमसिद्ध हि यस्यानुमानस्य लिङ्गरूप्य तस्यागम आथय । ननु चापमसिद्धमपि चहप्य प्रमाणसिद्धमित्याह-अवरतुदर्शनबर प्रवृत्तमिति । अवस्तुनो दर्शनं विकल्पमात्रम् तस्य बल सामय्यंम् । तत. प्रवृत्तम्-अप्रमाणाद्विकल्पमात्रा व्यवस्थित ग्रहप्यमागमसिद्धमनमानस्य । न तु प्रमाणात् । नहीत्यत्रस्थस्य हिशब्दस्या! यस्मादित्यनेनोक्त । विद्धताया. एक्साधनसाधितस्यास्य प्रत्यनीकपक्षसाधनरूपतायाः। एनटुक्त भवति-स्वसाध्याव्यभिचारिणा हि भवता कार्येण स्वभावेन वा भाव्यम् । न च वस्तुनस्तदतत्स्वभावी स्तो येन तदतत्स्वभावाव्यभिचारिणो द्वौ हेतू सग्निपतन्ती विरुद्धा- व्यभिचारिणी स्यातामिति । येन कार्यस्वभाषयो कारणव्यापकविधिना कृतसद्भावेन विरुद्ध तत्रैव धर्मिणि हेत्वन्तरसाधितार्थ विरुद्धसाधन भवेत् । यद्येवमनुपलम्भे तत्सम्भविष्यतीत्याह--अनुपलम्भस्येति । च पूर्वापेक्ष समुच्चये ॥ यत एतदतिरिक्तोऽव्यभिचारी [न] सम्मत [अत] एवास्मादेव कारणात् । एवेय कार्यस्वभावानुपलम्भेष्वेद ॥ कथमागमाश्रयत्वमनुमानस्येत्याह-आगमसिद्धमिति । हिर्यस्माद। सति तस्मिन्ना- गमेऽनुमानस्य प्रवृत्तेरसावाश्रयस्तस्य । • त्वमनुप० ABCPH EN * तस्यापि च स्वभावा. ABPH ३ ०सभव स्यात् । एते० A PH सभव स्यादेति (?) तत् एते०B ४ अत एव तेष्वेव A BP HEN अन एवंतेष्वेव C ·३. ११८. ] विरुद्धाव्यभिचार्युदाहरणम् । २२९ देशेष सामान्य स्थितं साधयितु 'प्रमाणमिदमुपन्यस्तम् । यथाकाशमिति-व्याप्तिप्रदर्शन- विषयो दृष्टान्त । आकाशमपि हि सर्वदेशावस्थितर्वक्षादिभि स्वसयोगिभिर्युगपदभिसबध्यमान सर्वगत च । अभिसबध्यते च सर्वदेशावस्थित स्वसबन्धिभिरिति हेतो पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् ।। अस्य स्वभावहेतुत्व योजयितुमाह- तत्संबन्धिस्वभावमात्रानुबन्धिनी तद्देशसंनिहितस्वभावता ॥११॥ तत्सबन्धीति । तेषा सर्वदेशावस्थितानां द्रव्याणा सबन्धी सामान्यस्य स्वभाव स एव तत्सबघिस्वभावमात्रम् । तदनुबध्नातोति तदनुबन्धिनी । कासावित्याह-तद्देशसनिहितस्वभावता । तेषा सबन्धिना देशस्तद्दश । तद्देशे सनिहित स्वभावो यस्य तत् तद्देशसनिहितस्वभावम् । तस्य भावस्तत्ता । यस्य हि येपा सबन्धी स्वभाव तनियमेन तेपा देशे सनिहित भवति । ततस्तत्सन्धित्वानुवन्धिनी तद्देश- सनिहितता सामान्यस्य ॥ - युगपदेककालम् । च पूर्वापेक्षया समुच्चये समवायेन सम्बन्धन सम्बद्धत्वम् । एवमभिहिते कणादेन तच्छिप्येण पैलुकेन । पीलव परमाणव । पीलुपाके चाय पीलुशब्द उपचारासता स्त्येन (उपचरितोऽस्ति । तेन) निमित्तंन व्यवहरतीति पैलुक । तेनाविवक्षितान्तरभेदस्य युगपत्सर्वसम्बन्धमानहेतुत्वादाकाशस्य दृष्टान्तरूपता द्रष्टव्या । न तु सामान्यस्येवास्य सम्बन्धिभि समवायेन सम्बन्ध । सयागलक्षणेनास्य सम्बन्धन सम्बन्धात् । एतदेवाभिप्रेत्याह-आकाशमपीति । हीति यस्मात् । स्वसयोगिभिरिति वास्तवा- नुवाद । न त्वेतत् प्रकृताङ्गम्। दार्टान्तिकेऽस्यानुपपत्ते । चोऽभिसम्बन्ध (मध्य)मानत्वेन सह सर्वगतत्वस्यकविषयता समुच्चिनोति ॥ द्रव्याणां गवादीनाम् । एतच्च गोत्वादिसामान्यविवक्षयोक्तम् । उपरक्षण द्रव्यग्रहण कर्तव्यम्, इतरथोत्क्षेपणत्वादिसामान्यस्यासडग्रह स्यात् । एतच्च तस्य भाव इत्यैदन्त सुगमम् । "तस्मादित्यनेनार्थागत स्वभावहेतुत्वनिमित्त दशयति । न तु तद्धितप्रत्ययान्ते पञ्चम्यस्ति या व्याचक्षीत । अय त्वस्यार्य-यस्माद् युगयत् सर्वदेशावस्थित सम्बन्धिसम्बन्ध स्वसत्तामात्रानुबन्धिनि साध्ये हेतु, तस्मात्रवभावहेतुत्वमस्येति । ननु तत्सम्बन्धिनोऽपि तद्देशसनिहितस्वभावतंव कुतो येनैव भवतीत्याह-यस्यति । हिर्यस्मात् । यतोऽय सामान्यन्याय ततस्त[ 6b]स्मात् । यद्वा सर्वसम्बन्धित्वेऽपि स्मा- २०ते वा सर्व B. प्रमाणमुप०८ 'प्रयोजयितुमाह-A. B. P. H N योजयताह-E स्वभाव CDE अत्र मूले 'तस्य भाव । तस्मात् इति पाठ कल्प्य-स० ४ in ·तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३११७ शायदाहरणम्-यत् सर्पदेशापस्थितैः 'स्वसंवन्धिमियुगपदमिसंवघ्यते कार्प, गतम् । ययाऽऽकाशम् ।' अभिसंध्यते च सर्वदेशालस्थितः स्पसंदन्धिभिर्युगपत् सामान्यमिति ॥११७॥ यत् सर्वस्मिन् देशेऽवस्थित स्वसवन्धिभिर्युगपदमिसबध्यते 'इति संयंदेशावस्थितर- भिसमध्यमानत्वं सामान्यस्य अनूच सर्वगतत्व विधीयते। तेन युगपद भिसमप्यमानत्वं सर्वगतत्वे नियत तेन व्याप्त कथ्यते । इह सामान्य कणादमहर्पिणा निषिय दृश्यमेक' चोक्तम् । युगपाच सर्व स्वं सम्बन्धिभि समवायेन सबद्धम् । तत्र परकेन पणादशिष्येण व्यक्ति व्यक्तिरहितेप च यतस्ते पल्पनया न स्थापितास्तत कारणात् । भ्रान्तविपर्यासस्यावसरोऽवकाश । येन भ्रान्त्यवकाशेन ॥ कस्यानुवादेनात्र कस्य विधिरित्या[76a]ह-सर्वेति । सर्वदेशावस्थितं -स्वसम्ब- धिभिरित्यर्थात । यत एवमनुवादविधिनमस्तेन हेतुना । नन सर्व स्वसम्बन्धिभियुगपदभिसम्बन्धो नाम सामान्यस्य युगपत्सर्वसम्वन्धिसमवाय एव । सर्वगतत्वमपीदमेवास्येति । क्थमनयोर्ध्यावृत्तितोऽपि भेदसम्बन्धभावतो गम्यगमभाव इति चेत् । नप दोप । नानादेशस्थ स्वसम्बन्धिभि शावलेयादिभिर्युगपदभिसम्बन्धो हेतु । सम्बन्धिदेशतदन्तराल- व्यापित्व तु साध्यमिति गम्यगमकभावो न विरुध्यते । सर्वसम्बन्धिभिर्युगपदभिसम्बधश्चा. गत्वाऽनागच्छद्भिरिति द्रष्टव्यम् । अथ केन विरुद्धो(दा)व्यभिचारिप्रसवबीज धर्मद्वययो किमभ्युपगत येन तयो सग्नि- पाताद् विरुद्ध(खा)व्यभिचारिसम्भव इत्याह-इहेति । इह सामा यपदार्थविचारप्रक्रमे । कणमत्तीति कणाद । रूढिवशाच्चाय शब्द काश्यपे मुनौ वर्तते । स चासो महर्षिश्चेति । हेतुभावेनास्य विशेषणत्वात् कणादत्वादेव महर्षि । एव तस्य हि काष्ठागता नि स्पृहता यतोऽ- न्यरवो(१)स्वभोज्यादिकमपि परित्यज्य कणमात्र भुक्त्वा ध्यानादिकमाचरति । अतोऽसाव- न्येभ्य सातिशयवान् भवतीति । निष्क्रिय वियागन्यममूर्तत्वात । एकमनानारूपम्, प्रत्येक स्वाथयषु लक्षणाविशपाद, विशेषलक्षणाभावाच्च । न तु समवायादेक त्रिलोक्या सामान्यम्, प्रत्ययभदात परस्परतोऽयत्वात् । गोत्वादीनाञ्च निष्क्रियत्वेन सहास्यक्त्व समुच्चिनोति । अत्रोदा० E १०तं सबन्धिभि सब.Cतै स्वसवधिभि सब BP HN 1.काशमिति C ४'च'नास्त्रि BP HE । ध्यते तत्सर्व ABP HEN दृश्यमेवोक्तम् B • सर्व स्व स्वं सव.A PHEN सर्व स्व स्वं स्वसव. B E ·३ १२०.] विरुद्धाव्यभिचार्युदाहरणम् । 'तद्देशरूपनिवेशनमेव तत्क्रोडीकरणम्। ततस्तरसमवाय । तस्माद यद् यत्र समवेत तत् तय्य व्याप्नुवदात्मना तद्दशे सनिहित भवति । तदयमयं -तद्देशस्थवस्तुय्यापनं तद्देशसत्तथा व्याप्तम् । तद्देशसताऽभावे तद्वघापना- भावाद् व्यापनलक्षण समवायसबन्धो न स्यात् । अस्ति च ध्यापनम् । अतस्तद्देशे सनिहि- तत्वमिति । तदप स्वभावहेतु ।। पठरप्रयोग दर्शयन्नाह- द्वितीयोऽपि प्रयोग :-यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते न तत् तत्रास्ति । तद्यथा-कचिदविद्यमानो घटः।' नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षण- प्राप्तं सामान्य व्यक्त्यन्तरालेष्विति । अयमनुपलम्भः' स्वभावश्च परस्पर- निरुद्धार्थसाधनादेकत्र संशयं जनयतः ॥१२०॥ द्वितीयोपि-इति । यदुपलब्धेर्लक्षणता विषयता प्राप्त दृश्यमित्यर्थ । एतेनदृश्या- नुपलब्धिमनूद्य 'न 'तत तत्रास्ति' इत्यसदय्यवहार्यत्व' विहितम् । ततो 'व्याप्यदयानुप लग्धापकमसद्वयवहार्यत्व दर्शितम् । तद्यथेति क्वचिदसन् घटो दृष्टान्त । योज्यम् । उभयत्रापि तु समवाय (यि)शब्देनाधारोऽभिप्रेत । स्वात्मान निवेशयत्यपनयति । ननु तद्व्यापन तत्क्रोडीकरणमभितम । तत्कथ सम्बधिनि स्वात्मनि निवेशन व्याख्यायत इत्याह-तद्देश इति । स चासो देशश्च तत्र रूपस्य स्वरूपस्य निवेशनमुपनयनम् । ततस्तस्मात्तद्देशरूपनिवेशनात्तस्य । सम्बन्धिन समवाय । तस्मादित्यादिनोपसहार । धि । ननु तद्व्यापनमपि भविष्यति, न च तद्देशसन्निहितस्वभावतेत्याशडक्याह-तदयमिति । यत आत्मना तद्व्यापनलक्षणेन सम्बन्धेन तद्व्याप्यमानदेशसन्निधानमुक्त तत्तस्मादय तात्प- स चासो देशश्च तत्रस्थवस्तुव्यापन लोकप्रसिद्धदेशापेक्षया तस्य देशस्तद्देशस्तत्र या सत्ता विद्यमानता तया व्याप्तम् । अन्यथा तु स्वरूपेण व्यापनासम्भवादित्यभिप्राय । तदेव व्यतिरेकमुखेणोपपादयन्ना[77a]ह-तद्देशेति। नास्त्येवाय सम्बन्ध इति [चेदाह-] मस्ति चेति। चोऽवधारणे। यत उक्तेन क्रमेण स्वभावलक्षणयोगोऽस्यास्ति। तत्तस्मादयं युगपत् सर्वसम्बन्ध्यभिसम्बधलक्षणो हेतु स्वभाव ॥ तत् तत्र द्र०E घट इति C १ तद्देशे रूप० 'तद्देशसत्ताया अभावे BC लम्भप्रयोग स्व.D BP H EN नूय तत्तत्र B दूध त (न) तत्तत्र A नूद्य तत्तत्तत्र P H ८ व्याप्यस्य १० E व्यवहारविषयत्व विहितम् D ·तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [३ १२१ त्रिरूपो हेतुरुक्तः। तावता चार्थप्रतीतिरिति न पृथग्दृष्टान्तो नाम साधनानयवः कश्चित् । तेन नास्य लक्षणं पृथगुच्यते गतार्थत्वात् ॥१२१॥ त्रिरूपो हेतुरुक्त, तत् किं दृष्टान्त ? स्यादेदत--तावता नार्थप्रतीतिरित्याह-तावता उचति । उक्तलक्षणेनैव हेतुना भवति साध्यप्रतीति । ४अत स एव गमक । "ततस्तद्वचनमेव साधनम् । न दृष्टान्तो नाम साधनस्यावयव । यतश्चाय नावयव, तन नास्य दृष्टान्तस्य लक्षण हेतुलक्षणात् पृथगुच्यते। कथ तहि हेतोाप्तिनिश्चयो यद्यदृष्टान्तको हेतुरिति चेत। नोच्यते हेतुरदृष्टान्तक एव। अपि तु न हेतो पृथग्दृष्टान्तो नाम । हेत्वन्तर्भूत एव दृष्टान्त । अत एवोक्त नास्य लक्षण पृथगुच्यत इति । न त्वेवमुक्तम-नास्य लक्षणमुच्यत इति ।' चोदयनाह-ननु चेति । अथ पथ साधनावयत्व हेतूना यन साधनाघयत्वाद् यथा हेतव उक्ता इत्युच्यते ? तथा हि साध्यते निश्चीयते साध्यमनेननि साधनम् । पक्षधर्मावयव्य- तिरेकवल्लिङ्गमुच्यते । तदारयानादेव च वाक्यमपि साधनमुच्यते । न तु वाक्यात्साध्यसि द्धयुपयोगितया हेतुरपि तदेव तदवचनमपीति । द्वधाऽपि त समुदायमपेक्ष्यास्यावयवत्व यनवमु. ध्यत इति । न । अभिप्रायापरिज्ञानात् । इहैव पूर्वपक्षवादी मन्यते । परोक्षोऽर्थो निश्ची यमानो हेतुदृष्टा ताभ्या निश्चीयते। न तु हेतुनंव। अदृष्टान्तकस्य हेतो साध्यसाधनाशक्ते । ततश्च हेतुदृष्टातसमुदाय माध्यस्य साधनम । तत्र यया समुदायापेक्षया हेतुरूपोऽवयव उक्तस्तदाभासश्च तथा साधनावयत्वाविशषत्वाद दृष्टान्तरूपोऽपरोऽयमवयव सप्रतिपक्ष किलोक्न इति । एवञ्चोदयन्नयमेव साधनावयत्वाद्यभिधानमिति । तत्प्रसङ्गेन तत्प्रस्तावेन । उक्त पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकात्मक लक्षण यस्य तेन । एवकारेण दृष्टा तस्य साक्षात् सिद्धयुपयागिता निरस्यति । यत एवमतो हता, स इति हेतु । नियमेन दृष्टान्तस्य गमकरूपविरह द्रढयति। यत साक्षात् मिद्विरुपजायते, स एव गमयति प्रत्याययति साध्य- मिति कृत्वा उच्यते, नान्य इति भाव । यस्माद हेतोरेव गमकत्व ततस्तस्मात् तस्य हेतो स्विरूपस्य वचन साधन साधनाभिधान न दृष्टान्तस्यत्यर्थात । तावता चार्थप्रतीतिरिति मौलमितिशब्दमपेक्ष्य न पृयग्दृष्टान्तो नाम साधनावयव इति मूल व्याचप्टे न दृष्टान्त इति । अर्थरूपा दृष्टान्तम्तदवचन वा न साधनस्यार्यरूपस्य वचनस्य वा। नावयवो नकदेश । हेत्वतरभूतत्व च व्याप्तिग्राहक्प्रमाणाधिकरणतया हेतावुपयोगात । न तस्य स्वरू[78a]पेण त्रिलक्षणो हतु.C २ तावतवायं ० B D P HE N तावना वा(चा) यंप्रतीतिमिद्धेरिति C ५ तावता वे(चे)ति-C तावतवेति--BD P HEN ४ तत B तत'नास्ति APH इति नास्ति BD ७'इति' नास्ति--B ·३ १२२. ] दृष्टान्तस्य गतार्थत्वम् । २३५ यद्येव हेतूपयोगिनोऽपि लक्षण वक्तव्य मेवेत्याह-गतार्थत्वात्-गतोऽयं प्रयोजनमभिधेय था यस्य दृष्टान्तलक्षणस्य । तत् तया । तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मात् । दृष्टान्तलक्षण पच्यते दृष्टान्तप्रतीतियथा स्यात् । दृष्टान्तश्च हेतुलक्षणादेवावसित । ततो दृष्टान्त- लक्षणस्य यत् प्रयोजनम्-दृष्टान्तप्रतीतिस्तद् गत निष्पन्नम् । अभिधेय वा गत ज्ञात' दृष्टान्ताख्यम्॥ कथ गतार्थत्वमित्याह- हेतोः सपक्ष एव सत्त्वमसपक्षाच सर्वतो व्यावृत्ती' रूपमुक्तमभेदेन । पुनर्विशेपेण 'कार्यस्वभावयोरुक्तलक्षणयोर्जन्मतन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयायुक्तौ । तच्च दर्शयता-यत्र धूमस्तत्रानिः, असत्यग्नौ न क्वचिद् धूमो यथा महानसेतरयोः; यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वम, अनित्यत्वाभावे कृतकत्वाऽसंभवो यथा घटा- काशयो:-इति दर्शनीयम् । न ह्यन्यथा सपक्षविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोक्त- प्रकारे शक्ये दर्शयितुम् । तत्कार्यतानियमः" कार्यलिङ्गस्य, स्वभावलिङ्गस्य 'च स्वभावेन व्याप्तिः। अस्मिथार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । एतावन्मात्ररूपत्वात् तस्येति ॥१२२।। हेतो 'रूपमुक्तमभेदेन सामान्येन । साधारण कार्यस्वभावानुपलम्भानामतल्लक्षण- सपक्ष एव यत् सत्त्वम्, विपक्षाच्च सर्वस्मात् व्यावृत्तिर्या । रूपद्वयमेतदभेदेनोक्तम् । न च सामान्यमुक्तमपि शक्य ज्ञातुम् । अतस्तदेव विशेषनिष्ठ वक्तय्यम । पुनरपि विशेषेण विशेषवन्ती जन्मत-मात्रानुबन्धो दर्शनीयावुक्तो। कार्यस्य जन्म ज्ञातव्य- मुक्तम् । जन्मनि हि १४ज्ञाते कार्यस्य सपक्ष एव सत्त्व विपक्षाच्च सर्वस्माद् व्यावृत्तिख़ता मित्यर्थ । किं पुनस्तत् ? अत -- अनका- - हतावन्तर्भाव , साक्षात्माध्यसिद्धथुपयोगिताप्रसङ्गात् । न च साऽस्य सम्भविनीति । थत्वाद् वा हेतो (धाता) गंत निष्पन्नमिति विवृतम् । गत्यर्थाना ज्ञानार्थत्वादपि गत ज्ञातमित्यपि चोक्तम् ॥ ननु च हेतु सपक्षवृत्तिता विपक्ष (क्षा) वृत्तेनैव च रूपेण गमक । तच्चेत् कथित कि विशेष क्षणक्यनेनेत्याह-न चेति । चोऽवधारणे हेतौ वा । सामान्य साधारण प्रकरणा . 'गतार्थमि०E ५ 'तत्' नास्ति E N २ ज्ञान BP HE गत दृष्टा. A ४ व्यावृत्तरूप B, P व्यावृत्ता रूप. H स्वभावयोजन्म BD PH EN सभवोऽस्तिC ७ नियम-C. वा C. 1 स्वभावच्याप्तिरिति-C १. अस्मिन्नर्थ-C १ रूपमभेदेनोक्त सा.AD PHE 13 'यत्नास्ति B C D १४ विज्ञाते A P. HE . C इति नास्तिक ·तृतीय परार्यानुमानपरिच्छेद । [ ३ १२२. भवति । स्वभावस्य त मात्रानुबन्धो दर्शनीय उक्त । तदिति साधनम् । तदेव तन्मात्रम् साधनमात्रम् । तस्यानुबन्धोऽनुगमनम्- साधनमात्रस्य भावे भाव साध्यस्य । तन्मात्र- भावित्वमेव हि साध्यस्य तादात्म्यम् । साधनस्य यदा स्वभावो ज्ञातो भवति, तदा स्वभाव- हेतो-सपक्ष एव सत्त्वम्, विपक्षाच्च सर्वस्माद् व्यावृत्तितिा भवति । तदेव' सामान्यलक्षण विशेषात्मक ज्ञातव्य नान्यथा। ततो विशेषलक्षणमुक्तम् । किमतो यदि नामैव मित्याह-तच्च सामान्यलक्षण दर्शयितुकामेन विशेषलक्षण दर्शयतव' दर्शनीयम् इति सबन्ध । यत्र धूमस्तवाग्निरिति कार्यहेतोप्यास्तिदंशिता । च्याप्तिश्च कार्यकारणभावसाधनात् प्रमाणानिश्चीयते । ततो यथा महानस इति दर्शनीयम् । ल्लक्षण न शक्य ज्ञातुमिति प्रवृत्त्युपयोगितया न शक्यमिति मन्तव्यम् । न तु सामान्यलक्षणस्य वाक्यात्प्रतीतिनं भवत्येव । विशेषयन्तौ च विशिष्टावित्यर्थ । एतदेव विभज्यमान आचार्य (आह-कार्यस्ये)त्यादि । ननूक्तेऽप्यस्मिन् यदि सामान्यलक्षणप्रतीतिर्नास्ति किमनेनोवतेनापीति । माह- जन्मेति । हियस्मादर्थे । ननु स्वभावहेती साधनस्वभावता साध्यस्य दर्शयितु युज्यते, तरिक तन्मात्रानुबन्धो दर्शनीय उक्त इत्याह तन्मात्रेति । हियस्मात् । अथ तन्मात्रानुबन्धे दशितेऽपि पय सामान्यलक्षणप्रतिपत्तिरित्याह-साधनस्येति । तदेवमित्यादिनोपसहार । अनुपलब्धेश्चानयोरेवान्तर्भावान पृथग् विशिष्टरक्षणाभिधानमित्यवसेयम् । अथ कि हेवोरन्वयव्यतिरेकावेव लक्षण यनतद् द्वयमेव रक्षणतया स्मर्यते । न चैतत्, पक्षधर्मताया अपि रक्षणत्वादभिहितत्वाच्चेति चेत् । सत्यम् । केवल न हेतो सर्वस्पमिह प्रत्रान्तम् । पितु यद्रूपप्रदर्शनन दृष्टान्तप्रदर्शन कृत भवति तत्प्रकृतमिति । यद्यप्येव यदि नाम सामा यविशेषरक्षणाऽभिधानमतोऽभिधानात् कि भवति ? विम सपे प्रयोगात् , न विञ्चिद् भवतीत्ययं । य(स) दित्युत्तरम् । चो यम्मात् । व्याप्तिप्रदर्श. नेऽपि वर्ष दष्टान्ताख्यानमवतरतीत्याह-व्याप्तिश्चेति । हेत्वर्थश्चकार । कार्यकारणभाव. साधनात्प्रमाणाभिश्चीयता व्याप्तिस्तथापि दृष्यन्त क्ष प्रकृतो भवतीत्याह-तत इति । दृष्टान्तमन्तरेण तदेव प्रमाण न प्रवत्तत । तदप्रवृत्ती च सामायर क्षणमेव न ज्ञायतेति भाव । १ १ •मावस्यानु० C D साधनमात्रम् । साधनमात्रस्यानुव० B N २ मात्रमावे A BD PH E.N 'अप साधनधर्ममात्रानबध माध्यस्य तथापि तादात्म्य न स्यादित्याह-टि. या साधनस्य च स्व.C तदेव-E विशेषलक्षणात्-टि. • नाम तदित्याह- भागुल यायेन-टि. तत्र ABPHE. . तैव पां. B प्रत्यक्षानुपरम्भाभ्याम्-टि.

·२३८ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छद । [ ३१२२ यतस्तत्कायतया धूमो दहन नियत । सोऽय तत्कायतानियमो विशपलक्षणरूपोऽन्यथा दशयि तुमसक्य । स्वभावलिङ्गस्य च स्वभावेन साध्यन व्याप्तिपिशपलक्षणरूपा न शक्या दशयितुम। यस्मात कायकारणभावस्तादात्म्य च महानसे घट च ज्ञातव्यम, तस्माद व्याप्तिसाधन प्रमाण दशयता 'साथम्यदृष्टान्तो दानीय । क्यम्पदृष्टान्तस्तु प्रसिद्ध तत्कायत्वे कारणाभावे कार्याभावप्रतिपत्त्ययम' । तत एव नावश्य वस्तु भवति । फारणाभावे कार्याभावो वस्तु न्यवस्तुनि वा भवति । ततो वस्त्ववस्तु वा वधम्यदृष्टात इष्यते । तस्माद दृष्टान्तमन्तरेण न हेतोरन्वयो व्यतिरेको वा' शक्यो दशयितुम । अतो हेतुरूपाख्यानादेव हतोाप्तिसाधनस्य' प्रमाणस्य दशक साघम्यदृष्टत । प्रसिद्धव्याप्तिकस्य साध्याभावे हेत्वभाव प्रदशनाद्वधम्य दृष्टान्त उपादेय इति च वशित भवति । तस्मादेव कारणान। लक्षणस्य स्वरूपमाख्यायाख्या यथाप्रदाना शक्यत्व दशयनाह-सोऽयमिति । वधम्यदृष्टान्तस्तहिं न प्रदानीय इत्याह-वधम्यति। तु साधम्यदृष्टान्ताद् वधम्य दृष्टान्त भदवन्त दायति। एतच्च यता व्यतिरकमुषण प्रयोग क्रियत तत्कालाभिप्रायणोच्यत इति द्रष्टव्यम । न त्वस्मिन् प्रयोग द्वयोपयास सम्भवी । एतच्च प्रागव निर्जेठितम् । यत प्रसिद्ध तत्कायत्वे कारणाभावे कार्याभावप्रतिपत्यथ दशनीयो वधम्यदृष्टान्तस्तत एव नावश्य नियमेन] वस्तु नवति वस्त्वप्यवस्त्वपि वधध्यदृष्टान्तो भवतीत्यय । यति हि कस्यचिद विधिना कस्यचिद विधिदायितव्य स्यात तदा गम(गगना) दिरसन कय कस्यचिदाधार स्यानिनि न सिद्ध्यत्तदुपयनम। यदा त्वकस्य व्याप्यस्याभावे अपरम्य व्यापकस्याभावो दायितव्यम्नदाव्यापकस्या भावेऽवस्तुनि मुठु सम्भवति । इतरथा- भाव जि अस्य भावा विहितो भवन। सो पिनति चत अयमवाभाव इत्यभिप्राय । वषम्य- दृष्टान्नग्रहण चतरेकधर्माभावनापरधर्मानावारनविषयोपर गण द्रष्टव्यम यथा साधम्यदृष्टा न्ते त्ववश्य वस्तु स ाथय इष्ट इति स्यात् । तया च सति बह्वममञ्जस स्यानिति । भारणाभावाकार्याभावो वस्तुयवस्तुनि च भवति तत वारणाद् वस्तु महाहृदादि । अवस्तु आगागादि। वाशम्स्तुल्यवरत्व समुचिनाति । तस्मारिवादिना प्रातमुपसहरति । व्याप्तिसाधकप्रमाणाधिकरणत्या दायतीति यचय माध्यमाधाभ्यातिप्रसाधरप्रमाणप्रकत्वात्मायम्यदृष्टान्त एवासादया न वषम्पदृष्टान्त पाह-प्रमिति। वपम्यदृष्टात उपादय इति पापिया कुठ उपादय इस्पायर्या प्रसिद्धत्यापितुपुर पाग्यम् । मायाले हत्त्वमायामात ति दिस्यम् । यदा यस्मिमिति प्रापतानि वा प्रगना हत्वभावस्य प्रगान इति दया । मावापानस्वाप्रियाम्य हवभाव वनस्वादियय । यत । स्पय-E. ३ साम्पाटा. B दृष्टाततिरकन • AP HEN वान रा APHEN भाri.CD माघस्य एवाय-टि. .

·३.१२३.] दृष्टान्तदोपा। अस्मिश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । योऽयमों व्याप्तिसाधनप्रमाण- प्रदर्शन ' कश्चिदुपादेयो निवृत्तिप्रदर्शनश्च-इत्यस्मिन्नर्थे दर्शिते दर्शितो दृष्टान्त इत्याह-एतावन्मान रूप यस्य तस्य भावस्तत्त्वम् तस्मादिति । एतावदेव हि रूप दृष्टान्तस्य, यदुत व्याप्तिसाधनप्रमाण"प्रदर्शकत्व नाम साधर्म्यदृष्टान्तस्य, प्रसिद्धव्याप्तिकस्य च' साध्यनिवृत्तौ साधननिवृत्तिप्रदर्शक्त्वमित्येत 'द्वघHदृष्टान्तस्य । “एतच्च हेतुरूपाख्या- नादेवाख्यातमिति कि दृष्टान्तलक्षणन'॥ एतेनेव दृष्टान्तदोपा अपि निरस्ता भवन्ति ॥१२३॥ एतेनैव च हेतुरूपाख्यानाद दृष्टान्तत्वप्रदर्शनेन दृष्टान्तदोपा' दृष्टान्ताभासा : कथिता भवन्ति । तथाहि-पूर्वोक्तसिद्धये य उपादीयमानोऽपि दृष्टान्तो न समथ स्वकार्य साधयितुं स दृष्टान्तदोष इति सामर्थ्यादुक्त २ भवति । - अस्मिश्चेत्यादि मलमनूद्य व्याचप्टे योऽयमिति। पूर्ववत्प्रदर्शनशब्दस्य व्यत्पत्ति, समासश्च कर्तव्य । प्रसिद्धाया व्याप्ती साध्या[79a] भावे हतोनिवृत्तिप्रदशन इत्यर्थो द्रष्टव्य । एतावदेवतावन्मानम् । अन्यदप्यस्य रूपमस्तीत्याह-एतावदेवेति । हियस्मादेतत् परिमाण मस्यति तथा ! एवकारेणान्यस्य ताद्रूप्यनिरामो दृढीकृत । किं तद्पमित्याह-यदुतेति । निपातसमुदायश्चाय यदेतदित्यस्यार्थे ।। येषु दृष्टान्तत्वनोपात्तषु स्वकार्यका (क) रणासामर्थ्य दोप सभवति ते कुतश्चित्सामा- न्याद् दृष्टान्तवदाभासमाना दृष्टान्ताभासा भवन्तीति आर्थ न्यायमाश्रित्याह-दृष्टान्तदोषा दृष्टान्ताभासा कथिता भवन्तीति। यस्मात्त दृष्टान्ताभासत्व[न] कथिता भवन्त्यत एव दृष्टा- न्तत्वेन निरस्ता भवन्तीत्यत एव मूलमर्थतो व्याख्यातमित्यवगन्तव्यम। दृष्टान्ततत्वप्रदर्शनन यया दृष्टान्ताभामा (स) कथन कृत भवति तथा दर्शयितु तथा हीत्यादिनोपक्रमते । पूर्वोक्तस्य जन्मतन्मात्रानुबन्धस्य सिद्धये निश्चयाय । स्वकार्य साधनसम्भवे साध्यप्रदर्शनसम्भवलक्षणम्, सिद्धव्याप्तिकस्य च हेतो साध्याभावे साधननिवृत्तिप्रदर्शनलक्षण च साधयित् य उपादीय मानोऽपि न समर्थ , स दृष्टान्तदोपो दुष्टो दृष्टान्त , दृष्टान्ताभास इति यावत। सामर्थ्यात् स्वकार्याकारणलक्षणात् ॥ ७ १ प्रमाणदर्शिन A BP HN २ निवृत्तिप्रदर्शकश्च B प्रणिते APH EN दृष्टान्त । कस्मादित्याह--E प्रमाणदर्शनत्व A BD PHE ६ वाA BDPHEN 'वैधयंदृष्टान्तस्य एतत्' नास्ति B 'वधर्म्यदृष्टान्तस्य' नास्ति D तत् AD PHEN प्रागुक्तन्यायन-टि० दृष्टान्तस्य दोषा A PHEN १. निरसनद्वारा कथिता-टि. १३ ०ादित्यतदुक्त B ८ . 1. पिन समर्थ B ·३.१२३.] दृष्टान्तदोपा । २३९ अस्मिरचार्थे दशिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । योऽयमों व्याप्तिसाधनप्रमाण- प्रदर्शन ' कश्चिदुपादेयो निवृत्तिप्रदर्शन इच-इत्यस्मिनर्थे दर्शिते दर्शितो दृष्टान्त "इत्याह-एताव मात्र रूप यस्य तस्य भावस्तत्त्वम तस्मादिति । एतावदेव हि रूप दृष्टान्तस्य, पदुत प्याप्तिसाधनप्रमाण प्रदर्शकत्व नाम साधर्म्यदृष्टान्तस्य, प्रसिद्धय्याप्तिकस्य च साध्यनिवृत्तौ साधननिवृत्तिप्रदर्शक्त्वमित्येत 'द्वैधयंदृष्टान्तस्य । “एतच्च हेतुरूपाख्या- नादेवाख्यातमिति कि दृष्टान्तलक्षणेन ?।। एतेनैव दृष्टान्तदोपा अपि निरस्ता भान्ति ॥१२३।। एतेनैव च हेतुरूपाख्यानाद दृष्टान्तत्वप्रदर्शनेन दृष्टान्तदोपा' दृष्टाताभासा "कथिता भवति। तयाहि-पूर्वोक्तसिद्धये य उपादीयमानोऽपि दृष्टान्तो न समथ स्वकार्य साधयितुं स दृष्टान्तदोष इति सामर्थ्यादुक्त १२ भवति ।। अस्मिश्चेत्यादि मलमनूद्य व्याचप्टे योऽयमिति । पूर्ववन्प्रदर्शनशब्दस्य व्युत्पत्ति , ममासश्च कर्त्तव्य । प्रसिद्धाया व्याती साध्या [79a]भाव हतोनिवृत्तिप्रदर्शन इत्यर्थो द्रष्टव्य । एतावदेवतावन्मानम् । अन्यदप्यस्य म्पमस्तीत्याह-एतावदेवेति । हिर्यस्मादेतत् परिमाण मस्यति तथा। एवकारेणान्यस्य ताद्रूप्यनिरासो दृढीकृत । किं तदरूपमित्याह-यदुतेति । निपातसमुदायश्चाय यदेतदित्यस्यायें । येषु दृष्टान्तत्वेनोपात्तषु स्वकार्यका (क) रणासामर्थ्य दोप सभवति ते कुतश्चित्सामा म्याद् दृष्टान्तवदाभासमाना दृष्टान्ताभासा भवन्तीति आर्थं न्यायमाश्रित्याह-दृष्टान्तदोषा दष्टान्ताभासा कथिता भवन्तीति। यस्मात्ते दृष्टान्ताभासत्व[न] कथिता भवन्त्यत एव दृष्टा- न्तत्वेन निरस्ता भवन्ती यत एव मूलमर्थतो व्यारयातमित्यवगन्तव्यम। दृष्टान्ततत्त्वप्रदर्शनेन यया दृष्टान्ताभासा (स)क्थन कृत भवति तथा दर्शयितु तथा होत्यादिनोपक्रमते । पूर्वोक्तस्य जन्मत मात्रानुवधस्य सिद्धये निश्चयाय । स्वकार्य साधनसम्भवे साध्यप्रदर्शनसम्भवलक्षणम्, सिद्धव्याप्तिकस्य च हेतो साध्याभावे साधननिवृत्तिप्रदर्शनलक्षण च साधयित य उपादीय- मानोऽपि न समयं, स दृष्टान्तदोषो दुष्टो दृष्टान्त , दृष्टा ताभास इति यावत । सामर्यात् स्वकार्याकारणलक्षणात् ॥ . २ निवृत्तिप्रदर्शकश्च B दृष्टात । कस्मादित्याह-E वा A BDPHEN. ६ प्रमाणदशिन A BPH N प्रदर्शिते APHEN 1.प्रमाणदर्शनत्व ABD PHE 'वैधHदृष्टान्तस्य एतत् नास्ति B "वैधHदृष्टान्तस्य' नास्ति D तत् ADPH EN प्रागुक्त यायेन-टि. दृष्टान्तस्य दोषा A P HEN पिन समर्थ B ७ . "निरसनद्वारा कथिता-टि. १५.ादित्येतदुक्त B ·२४० साध्य च तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३ १२४ दृष्टान्ताभासानुदाहरति- यथा नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वात् । कर्मवत् परमाणुवद् घटवदिति । एते दृष्टान्ताभासाः साध्यसाधनधर्मोभयविकलाः ॥१२४॥ यथा नित्य शब्द इति शब्दस्य नित्यत्वे साध्येऽमूर्तत्वादिति हेतु । साधयेण कर्मवत् परमाणुवद् घटवदित्यते दृष्टान्ता उपन्यस्ता । एते च दृष्टान्तवोषा । साधन चोमय चेति । तैर्विकला । साध्यविकल कर्म, तस्यानित्यत्वात् । साधनविकल' परमाण, मूर्तत्वात् परमाणूनाम् । असर्वगताद्रव्यपरिमाण मूर्ति । असवंगताश्च द्रव्यरूपाश्च परमाणव । नित्यास्तु वैशेपिकरिष्यन्ते। ततो न साध्यविकल । घटस्तूभय विकल', अनित्यत्वान्मूर्तत्वाच्च घटस्येति ॥ तथा संदिग्धसाध्यधर्मादयश्च । यथा-रागादिमानयं वचनाद्रथ्या- पुरुपवत् । मरणधर्माऽयं पुरुषो रागादिमत्त्वाद्रथ्यापुरुपवत् । असर्वज्ञोऽयं रागादिमत्वाथ्यापुरुपबदिति ॥१२॥ तथा सदिग्ध साध्यधर्मो यस्मिन् स स दिग्घसाध्यधर्म । स आदिउँपां ते तथोक्ता । सदिग्धसाध्यधर्म । सदिग्धसाधनधर्म । सदिग्धोभय । . दृष्टान्ताभासानित्यादि परमाणूनामित्येतदन्त सुगमम् । क्य परमाणव साधनविक्ला न साध्यविक्ला इत्याह-असर्वेति । परिमाण मान- व्यवहारकारणम् । तच्च गुणत्वाद् द्रव्याश्रयोति । द्रव्यग्रहणेन वास्तव रूपमनूदितम् । तत्र यदि द्रव्यपरिमाण मूर्तिरित्यव तावदुच्यते तदाऽकाशादेरपि द्रव्यस्य परममहत्त्वनामधेय परिमाणमस्तीति मूर्तत्व प्रसज्येत । अतस्तग्निवृत्त्ययं द्रव्ये विशेषणमसर्वगतग्रहणम् । तत्र पर- माणो परिमाण भवत्यसवंगतस्य द्रव्यस्येति दर्शयन्नाह-असर्वगताश्चेति। समवायिकारण द्रव्य गुणवति द्रव्यलक्षणयोगाद द्रव्यस्प । चकारी पूर्वापेक्षया एकविषयत्वमनयो समुच्चिनुत । तत् पुन परमाणो परिमाण पारिमाण्डलमज्ञक ज्ञातव्यम् । इयता सांघनवैकल्य दर्शितम् । साध्यावंकल्य दर्शयन्नाह–नित्यारित्वति । तुनेनार्थमा तरेण(?) विशिष्टि । द्रव्य- गुणमंसामा पविगैषसमवायात्मक पदार्थविशेषर्व्यवहरन्तीति वंशेषिका, रूढ (ढे)श्चाम्यु- पगतरणावणारत्रा एवाच्यन्ते । अप[वा] षट्पदार्षीप्रतिपादकतया विशिष्यते तदन्यस्मा- छास्त्रादिति विशप काणाद शास्त्र विवक्षितम् । .." तद् विदन्त्यधीयते वा" इति शेविका- स्तरिष्यत इति वचनव्यवया चेप्टिमात्रर्मतन्न पुनरत्र प्रमाणमम्तीति सूचयति । दिति माध्य. BP H EN यनि नित्य A BPHEN इति नियत्वे साध्य गन्दम्यामू. D B च। तदि. ५ असवंगत P.ABP HN साध्यविवला CD E "तपति-E ..मयधर्म IC "तुलना-"वषीते तार" पाणिनि ४२५९ . . घटस्य ।

·३ १२६. ] रथ्या- दृष्टान्तदोपा । २४१ उदाहरणम्-रागादिमानिति रागादिमत्त्व साध्यम् । वचनाद् इति हेतुः । पुरुषवदिति दृष्टान्ते रागादिमित्त्वं सदिग्धम् । मरणं धर्मोऽस्येति मरणधर्मा । तस्य भावो मरणधर्मत्वं साध्यम् । अय पुरुष इति धर्मी। रागादिमत्त्वादिति हेतुः। रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते सदिग्धं साधनम्। साध्यं तु निश्चतं मरणधर्मत्वमिति । असर्वज्ञ इति । असर्वज्ञत्व साध्यम्। रागादिमत्त्वादिति हेतुः। तदुभयमपि रण्यापुरुष दृष्टान्ते संदिग्धम् । असर्वज्ञत्व रागादिमत्त्वं चेति ।। तथाऽनन्वयोऽप्रदर्शितान्वयश्च । यथा-यो वक्ता स रागादिमान , इष्टपुरुपवत् । अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवदिति ॥१२६॥ तथाऽनन्वय इति । यस्मिन् दृष्टान्ते साध्यसाधनयोः सभवमात्रं दृश्यते, न तु साध्येन व्याप्तो हेतुः, सोऽन-वय । अप्रदर्शितान्वयश्च-यस्मिन् दृष्टान्ते विद्यमानोऽप्यन्वयो न प्रदशितो यात्रा सोऽप्रदशितान्वयः । अनन्वयमदाहरति—यथेति । यो वक्तेति वक्तृत्वमनूद्य स रागादिमानिति रागादि- मत्त्व विहितम् । ततो वक्तृत्वस्य रागादिमत्त्व (थे) प्रतिनियम । तेन व्याप्तिरुक्ता । इष्ट- पुरुषवदिति । इष्टग्रहणेन प्रतिवाद्यपि 'सगृह्यते वाद्यपि । तेन धक्तत्वरागादिमत्त्वयो सत्त्वमामिष्टे पुरपे सिद्धम् । व्याप्तिस्तु न सिद्धा। तेनाऽनन्वयो दृष्टान्त इति । अनित्य शब्द इत्यनित्यत्व साध्यम् । वृतक्त्वादिति हेतु.। घटवदिति' दृष्टान्ते न प्रदशितोऽन्वयः। स तत इत्यादि मरणधर्मत्वमित्येतदन्त सुज्ञानम् । ननु मरणधर्मत्वमप्यस्य कथ निश्चित येन हेतुरेव सन्दिग्ध उच्यत इति चेत् । सत्यम् । केवल प्रसिद्धिसमाश्रयेणैवमुक्तमित्यवसेयम् । अन्वीयमानत्व साधनस्य साध्येनान्वय । च प्रतिबन्धसापकप्रमाणाक्षेपात् प्रसिद्ध्यति । यत्र तु तन्नास्ति केवल सम्भवमात्र साहचर्यमात्र दृश्यत इत्यभिप्राय ॥ धक्तृत्वस्य हेतो रागादिमत्त्वे [79b] साध्ये प्रतिनियम. प्रतिनियतत्वमुक्तमिति शेष । तेन साध्यनियतत्वेन व्याप्तिरनयोरक्ता प्रदर्शिता । एवविधानुवादविध्युपदर्शने तथा प्रतीते. राहत्योदयाद् व्याप्तिरुक्तेत्युक्तम् । न त्वसावनयोर्वाक्यतोऽस्ति । यतो द्वयोरपि वादिप्रति- वादिनोर्दृष्टान्तत्वेन सडग्रह तेन हेतुना सत्त्वमात्र सम्भवमात्र साहचर्षमात्रमिति यावत् । अस्ति चेष्टि सहमात्रोपदर्शनमदोपावहमित्याह-व्याप्तिस्त्विति । तु सत्त्वमानाद् व्यप्ति भिनत्ति। न सिद्धान प्रमाण निश्चिता। अनयोाप्तिसाधक्प्रमाणाभावादिति भाव । अप्रदर्शितान्वयमुदाहरग्नाह-अनित्य इति । १ दृष्टान्त रा० A B D PH EN २'तथा' नास्ति BP HEN ३०मत्त्वे वि. A गृह्यते A P H EN ५०दित्यत्र दु. AP HE.

·२४२ तृतीय. परार्थानुमानपरिच्छेदः । [३१२६ इह यद्यपि कृतक्त्वेन घटसदृश. शब्दस्तथापि नानित्यत्वेनापि सदृश प्रत्येतु शक्यतेऽ'. तिप्रसङ्गात् । यदि तु कृतकत्वम् अनित्य स्वभाव ४ विज्ञात भवत्येव कृतकत्वादनित्यत्व- प्रतीतिः स्यात् । तस्माद् यत् कृतक तदनित्यमिति कृतकत्वमनित्यत्वे नियतमभिधाय नियम- साधनायान्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयो दष्टान्त उपादेयः। स च प्रदर्शितान्वय एव । अनेन स्वन्वयवाक्यमनुक्त्वंव दृष्टान्त उपात्तः। ईदृशश्च साधर्म्यमात्रेणवोपयोगी। न च साधर्म्यात साध्यसिद्धिः । अतोऽन्वयार्थो दृष्टान्तस्तदर्थश्चानेन नोपात्तः। साधार्थश्चोपात्तो निरुपयोग . ननु घटोपदर्शनेन कृतकत्वेन तावद् घटसदृश शब्दो दर्शित । तथा चानित्यत्वेनापि सदृशो दर्शितस्ततश्च व्याप्तिर्दशितवेत्याह-इहेति । इहानित्यत्वसिद्धिप्रस्तावे । कुतस्तथान त्येतुमशक्य इत्याह–अतिप्रसङ्गादिति । मूर्त्तत्वादि (दे) रपि सादृश्यागम(सादृश्यावगमात्) प्रसक्ति (क्ते)रिष्ट धर्ममतिमान प्रसङ्गोऽतिप्रसङ्ग तस्मात । न तर्हि कृतक्त्वादनित्यत्व कदा. चिदपि प्रत्येतव्यमित्याह-यदि स्विति । तुरिमामवस्या विशेषवती दर्शयति । यदि कृतक- स्वानुवादपूर्विका(पूर्वक)विधानेनान्तिरत्वे सति न नित्यत्वस्वभाव कृनक्त्व प्रतीत भवत्येव तत्स्वाभाव्येन प्रतिपत्ती कृतकत्वादनित्यत्वप्रतीति. स्यात् । यत कृतव त्वस्यानित्यत्वस्वभावा वगमात्ततस्तत्प्रतीतिर्नान्यथा तस्माद् हेतो । अन्वयवाक्यस्य साध्यनियतत्व साधनस्यार्थोs भिधेय , तत्प्रतिपत्तिविषयस्तत्प्रदर्शन इत्यर्थ । अन्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयाऽपि दृष्टान्तो यद्यप्रदर्शितान्वयस्तदा सोनी निरुपयोग किमित्युपादेय इत्याह–स चेति । चोऽवधारण यस्मादर्थे वा। अनेन कय नामायमुपाता यनवमभिधीयत इत्याह–अनेनेति । अनेन वादिना। तुविशेषार्थ । अन्वयप्रतिपादक वाक्यमन्वयवाक्यम् । तदनुक्त्वैव । अर्थव- मुपात्तोऽपि यद्यपयुज्यते तदा का क्षतिरित्याह-ईदृशश्चेति । चकारोऽम्यमामवस्था भेदवतीमाह । समान प्रकरणाद् घटेन सदृशो धर्मो यस्यासौ सधर्मा। तस्य भाव साघम्यम् । तदेव तन्मात्रम् । मात्रग्रहणेन विशिष्ट साधर्म्यमपाकरोति । तेनवकारेण निराकृतनिरासमेव द्रढयति । साधर्म्य- प्रदर्शनमात्रेणैवायमुपयोगवानित्यर्थ । अर्थतत्पददर्शितात्साधादपि यदि साध्य सिद्ध्यति तदा कथमयमनुपयुक्त इत्याह-न चेनि। चोऽवधारणे यस्मादर्थे वा। एव ब्रुवतोऽय भाव - अनेन खलु साधयं प्रदर्शनीयम् । कृतकत्वेनैव च साधयं प्रद- र्यायञ्चरितार्थों भविष्यति । न च कृतवत्वेन घटसाधर्म्य शब्दस्याबगतेऽप्यनित्यत्वेनापि तत्साधावगमोऽवश्यभावीति शक्यमभिधातुम् । मूर्तत्वादिनापि सादृश्यावगमेस्यानिवार्यत्व- प्रसङ्गादिति । यत साघम्यंमात्रान साध्यसिद्धिरतः कारणात् । अन्वयोऽन्वीयमानत्व साधनस्य साध्येन सोऽर्थः प्रयोज[80a] न यस्य स तथा न साधर्म्यमात्रप्रदर्शनार्थ इत्यर्थात् । अनेनाप्यन्वयार्थ एवायमुपात्त इत्याह -तदर्यश्चेति । चो यस्मादयें। सोऽन्वयोज्यों यस्य स तपा। अनेन वादिना । विमर्यस्तीनेनायमुपात्त इत्याह-साधयति । चो यस्मादर्थे । 'पाक्योऽपि प्राप्त - टि. ४ शान-C. शक्योति.A PH EN अनित्यत्व A C.PHEN त्येव B. C स्यत्वनिय. A PH EN M ·३.१२७. ] दृष्टान्तदोषा । २४३ इति वक्तृदोपादय दृष्टान्तदोयः । वक्त्रा ह्या परः प्रतिपादयितव्य । ततो यदि नाम न दुष्ट वस्तु तथापि वक्त्रा दुष्ट दर्शितमिति दुष्टमेव ।। तथा विपरीतान्वयः--यदनित्यं तत् कृतकमिति ॥१२॥ तथा विपरीतोऽन्वयो यस्मिन् दृष्टान्ते स तथोक्तः । तमेवोदाहरति-यदनित्य तत् वृतपमिति । कृतकत्वमनित्यत्वनियत दृष्टान्ते' दर्शनीयम् । एवं कृतकत्वादनित्यत्वगति स्यात् । अत्र त्यनित्यत्व कृतक्त्वे नियत दशितम् । कृतकत्वं त्वनियतमेवानित्यत्वे । ततो यादृशामिह कृतकत्वमनियतमनित्यत्वे 'दशित तादृशानास्त्यनित्यत्वप्रतीति । तथाहि- यदनित्यमित्यनित्यत्वमसूद्य तन् कृतामिति कृतकत्व विहितम् । अतोऽनित्यत्वं नियतमुक्त कृतकत्वे, न तु कृतकत्वमनित्यत्वे । ततो यथाऽनित्यत्वादनियतात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वे न प्रयत्नानन्तरोयकत्वप्रतीति , तद्वत् कृतकत्वादनित्यत्वप्रतिपत्तिनं स्याद्, अनित्यत्वेऽनियतत्वात् कृतकत्वस्य। साधार्थ साधर्म्यप्रतिपादनप्रयोजन उपातस्तस्मानिरुपयोग स । तस्मादर्थे वा । अयं घराब्दात् परो द्रष्टव्य । ननु कृतकत्वानित्यत्वयास्तावद् वस्तुतोऽन्वयोऽस्त्येव । तत्कथ विद्यमानेऽपि तस्मिन् तथाऽप्रदर्शनमात्रेणासो दृष्टान्तो दुष्यतीत्याह-वक्तृदोषादिति । वक्ता होत्यादिननदेव समययते । ननु वक्तवासी तथा प्रदर्शयन्नपराध्यतु, अन्यस्य दृष्टान्तत- पस्विन कोऽपराध इति चेत् । स्वकार्याऽकरणमेव दोप । तदकरण तस्य स्वत एव (एवाs)- सामर्थ्याद्, अन्येनान्यथाप्रदर्शनाद् वाऽस्तु । किमेतावना नदकरण तस्य नाम्त्येवेति सूक्त यक्तदोषादयं दृष्टान्तदोप इति ॥ विपरोतोऽन्वय इति वपरीत्येन प्रदर्शनाद् विपरीत उक्तो न तु विपरीतोन्वयोऽस्त्येव । कीदृशोऽविपरीतोऽन्वयो यस्मादय विपरीत इत्याह-कृतकत्वमिति । एव प्रदर्शने को गुण इत्याह-एवमिति । एव कृतस्त्वस्यानित्यत्वे नियतत्वप्रदर्शने सति । अत्र पुन कुत्र कि नियनमित्याह-अप्रैति । तुरिमामवस्था विशेपवती दर्शयति । अनित्यत्वानुवादेन कृतकत्वम्य विधानाद् विधीयमानस्य व्यापकतया नियमविपयत्वादित्यभिसन्धि । कृतकत्व पुन कीदृश दर्शितमित्याह-कृतकत्वमिति । तुरनित्यत्वात् कृतक्त्व भिनत्ति । अनित्य- स्वेऽनियतमिति कोऽर्योऽनित्यत्वेऽपि कृतक्त्व भवति, अन्तरेण कृतक्त्वमिति । अनित्यत्वा- नियतादपि कृतकत्वादि (द) नित्यत्व प्रतिपश्यत इत्याह-सत इति । यत एवमनुवादविधिक्रमे कृतक्त्वमनित्यत्वानियत दर्शित भवति, ततस्तस्मादिह प्रयोगे। यादशमिति विधीयमानम् । पूर्वमेवयादिनाऽनित्यत्व कृतकत्वे नियत दर्शितम्, न कृतक्त्वमनित्यत्वे चेति प्रतिज्ञामात्रेणोक्तमधुना तु येन प्रकारेण तस्यैव प्रदर्शनमायात तयाहीत्यादिना तद् दर्शयति । अनित्यत्व प्रयत्नानन्तरी- दृष्टान्तेन E २०कत्वनियत D. 3 त्वनियतमेवोक्नमनित्यत्वे CD ४ अब 'तत कुतकत्वमनित्यत्वे नियतमेव' इत्यधिक पाठोऽस्ति E प्रती। प्रदर्शितम् A. B P. H. E N ·तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३ १९८० यद्यपि च कृतकत्व वस्तुस्थित्याऽनित्यत्वे नियतं तयाप्यनियत वस्त्रा दर्शितम् । अत स्वयमदुष्टमपि वक्तृदोषाद् दुष्टम् । तस्माद् विपरीतान्वयोऽपि वस्तुरपराधात्, न वस्तुत (न)। परार्यानुमाने च वक्तुरपि दोषश्चिन्त्यत इति ॥ साधर्म्यण "दृष्टान्तदोपाः ॥१२८॥ साधर्येण नव दृष्टान्तदोपा उक्ता ॥ बघयेणापि दृष्टान्तदोपान् १"वक्तुमाह- वैधयेणापि—परमाणुवत् कर्मवद् श्राकाशवदिति साध्याद्यव्यतिरेकिणः॥१२६ नित्यत्वे शब्दस्य साध्ये हेतावमूर्तत्वे ११परमाणुघHदृष्टान्त' साघ्याव्यतिरेको । नित्यत्वात् परमाणूनाम् । कर्म साधनाव्यतिरोकि, अमूर्तत्वात् कर्मण । आकाशमभया- व्यतिरेकि, नित्यत्वादमूर्तत्वाच्च । यकत्वमन्तरेणाचिरप्रभादी दृश्यमानमनियत तत्र । तन यथाऽनित्यत्वात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वा प्रतीतिस्तद्वत् वृत्तक्त्वादप्यनित्य[त्व]नियतानानित्यत्वप्रतीतिर्भवितुमहति । ननु भवतु अनित्यत्वात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वाप्रतीतिर्वस्तुतस्तस्य तत्रानियतत्वात्कृतक्त्व तु परमार्थतो नियतमनित्यत्वे। तत्कुतस्तस्मात्तस्याप्रतीतिरित्याह-यद्यपीत्यादि । एव ब्रुवतोऽय भाव-वस्तुतश्छेदनस्वभावोऽपि परशुयदाच्छदकेन भ्रान्त्याऽन्यथा वा उद्वर्त्य बाहुमुद्यम्य द्वैधीभावार्थ धवादी निपात्यते, तदा तेन स्वयमदुष्टेनापि पया छिदा न सम्पाद्यते, तद्वदनेनापि परोक्षार्थप्रतीतिर्न सम्पाद्यते, स्वयमदुष्टनापीति । यस्मादेव त[80b]स्माद् हेतो वक्तुरनुमापयितुरपराधाद् दोपाद् विपरीतान्वयोऽपि दृष्यन्तदोष इति दोष । न केवलमप्रदर्शितान्वय इत्याह--- बस्तुन कृतक्त्वस्यापराधात् । तत्तावत्स्वतोऽदुप्टम् । तत्कि वस्तुदोषण चिन्तितेनेत्याह-परायेति । न केवल साघनस्य दोपश्चिन्त्यत इत्यपि शब्दात् ।। यतोऽन्यीयो नास्ति स परमाण । वैवयंप्रतिपादन] विषयोपात्तत्वान् वैषम्मेदृष्टान्त उक्त । साध्यस्याव्यतिरेको निवृत्त्यभाव सोऽस्यास्तीति तथोक्त ।। 'तथाप्यनियत' नास्ति-B २ प्रदर्शितम्-C २ अतस्तत् स्वय न दुष्ट• A B PH EN ४ वक्नुपात्-A P HE 'च नास्ति C.D न केवल हेतो-टि. 'दृष्टान्तदोपा' इति नास्ति-BPHEN ८ .hण त०B १ .पि नव दृ. APHEN वनुकाम आह-BD "परमाणुववध० A.P.HE परमाणुर्वधयेणC . .

·३१३०.] दृष्टान्तदोपा । २४५ साध्यमादिपा तानि साध्यादीनि साध्यसाधनोभयानि। तेपामव्यतिरेको 'निवृत्य- भावः। स येषामस्ति ते साध्याद्यव्यतिरेकिण । ते चोदाहृता ॥ अत्र 'वैध अपरानुदाहर्तुमाह- तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेकादयः । यथाऽसर्वज्ञाः कपिलादयोऽनाता या अविद्यमानसर्वज्ञताप्ततालिगभूतप्रमाणातिशयशासनत्वादिति । र्योदाहरणम्-यः सर्वज्ञ प्राप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञानादिकमुपदिष्टवान् । यथा-ऋपभवर्धमानादिरिति । तत्रासर्वज्ञतानाप्ततयोः साध्यधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः ॥१३०॥ तथेति । साध्यस्य व्यतिरेक साध्यव्यतिरेक । सदिग्ध साध्यव्यतिरेको यस्मिन स सदिग्धसाध्यव्यतिरेक । स आदिउँषा ते तथोक्ता । सदिग्धसाध्यव्यतिरेकमुदाहर्तुमाह-~यति । असवज्ञा इत्यक साध्यम् । अनाप्ता अक्षीणदोपा इति द्वितीयम् । कपिलादय इति धर्मी। अविद्यमानसर्वज्ञतेत्यादि हेतु । सवज्ञता च आप्तता च तयोलिङ्गमत प्रमाणातिशया लिङ्गात्मक प्रमाणविशेष । अविद्यमान सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूत प्रमाणातिशयो यस्मिन् तत् तथोक्त शासनम । तादृश शासन येषा ते तथोक्ता । तेपा भावस्तत्वम । तस्मात् । प्रमाणातिशयो ज्योतिर्मानोपदेश इहाभिप्रत । यदि हि कपिलादय सर्वज्ञा आप्ता वा स्युस्तदा ज्योतिर्सानादिक करमानोपदिष्टयन्त ? चोपदिष्टवन्त । तस्मान्न सर्वज्ञा आप्ता वा । अत्र प्रमाणे वैधोदाहरणम् । य सर्वज्ञ आप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञानादिक सर्वज्ञताप्त. तालिङ्गभूतमुपदिष्टवान् । यथा ऋपभो वर्धमानश्च तावादी यस्य स ऋपभ वर्धमानादिदि । न प्रकरणात्क्षीणदोषत्वमाप्तत्वलक्षणमस्य विवक्षितमिति मत्वा अनाप्ता अक्षीणदोषा इनि व्याचष्टे। फपिल साख्यदर्शनकारा मुनि । आदिशब्देन गौतमादे सडग्रह । शासन मार्ग स्तत्प्रणीतशास्त्रमिति यावत् । ननु तेपामपि शासने लिङ्गात्मक प्रमाणातिशयोऽनकोऽस्त्यव । तत्क्थ हेतुरयमसिद्धो न भवतीत्याह-प्रमाणातिशय इति । ज्योतियां ग्रहनक्षत्राणा ज्ञान तस्योपदेश । ज्योतिर्ज्ञानस्या पलक्षणल्याज्योतिर्मानाद्युपदेश इत्यवग तव्यम् । तदय समुदायाथ -यस्मात्तज्योतिज्ञानमन्या- तौद्रियज्ञान च स्वशासने नोपदिष्ट तस्मात्ते न तथारूपा इति। यदि होत्यादिनैतदेव दर्शयति । १ ०रेको दृत्य A PHN ०रेको निवृत्ता(त्य) भाव B २ वैधयेणोदा०C 3 तद्यथा BDPHEN वपभ-C ५ रिति वैधोदाहणादसर्द C कपिलादय:-टि.

·૨૪૬ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छद । [३१३० गम्बराणा शास्ता' सर्वज्ञश्च आप्तश्चेति । तदिह धोदाहरणाद् ऋपभादेरसर्वज्ञत्वस्या- नाप्ततायाश्च व्यतिरेको व्यावृत्ति सदिग्धा । यतो ज्योतिर्ज्ञान चोपदिशेद् असर्वज्ञाश्च भवेद् अनाप्ता वा। कोऽत्र विरोध.? नैमित्तिक्मेतज्ज्ञान व्यभिवारि न सर्वज्ञस्वमनुमापयेत् ॥ आदिशब्दनान्यातीद्रियज्ञान मगृह्यत । ऋषभवर्धमाननामधेयावहोकाणामिष्टदवी। आदिशब्दन पाइवनापारिष्टनेमिप्रभृत सदग्रह । शास्ता स्वदृष्टमन्योपदप्टा। सर्वज्ञश्चा- प्तश्चे यनन द्वयस्यापि साध्यस्याभाव दर्शयति । यदाह-अकलङ्क--"यदि सुक्ष्मे व्यवहिते या वस्तुनि बुद्धिरत्यन्तपराक्ष न स्यात्वथ तहि ज्योतिज्ञानाविमवाद ? ज्योतिर्ज्ञानमपि हि सवज्ञ प्रवर्तितमव, एतस्मादविमवादिना ज्याति नात्सर्वज्ञसिद्धि । तदुक्तम्- धीग्त्यन्तपरोक्षध्य न चट्युमा दुत पुन । ज्यातिर्ज्ञानाविमवाद थुतत चत्साधनान्तरम् ।' [सिद्धिवि० प० ४१३] इति । स्थ पुन सत्यपि ज्यातिर्शानाद्युपदश विपक्षादपभादरसर्वज्ञत्वादेव्यावृत्ति सन्दिग्धत्याह- यत इति । अत्र सर्वज्ञतायामनिष्टाया सत्यामपि ज्योतिर्ज्ञानाद्युपदेश को विरोधोऽनुपपत्ति ? भर विम प्रयोगात पश्चिदित्यय । विति। अणमर्वज्ञत्व तस्यैतस्मादिद ग्रहापरागादि भावि ततश्चंव भावीति ज्ञान वथ वृत्त यन सम्वादि तयोरदिशन् । तम्मात् मर्वज्ञ एवासाविति निश्चय इत्यादयाह--नमितिकमेत एतयोनिज्ञानादिर निमित्तातरम्परया करणाद् । विषयण च विषयिणा निमानिमित्तदानादागन नमित्तिकम्, अत एव तदुपदष्ट सर्वज्ञता व्यभिचरतीनि । मर्वनामन्तरणागि भवतीदानीन्तनग्यातिपिकाणामिवानीदियोपरागादिमानमित्यभिप्राय । तपाभूत मान न सवंजतामनुमापयरनुमापयितु गानानि । तथा - ननु घ तपाभूतेन भाविवस्तुना मह कम्यचित्यार्यकारणभाव एव तेन पश्चिद् शान । य[81a] मानो भवद् अगवानाच कपमुपदिति पत्। न। एतदन्यतोषिमा या मदुप. दामम्भवात् । तम्या पतम्तपाश्चिात् । न चादिमान् गमार । यन म एवायस्नया ज्ञानी गर्न , म भाग्मामृषभादिगियामत । अपवा-पद्यमावगर्वनम्ना तम्य तयाभूनस्य मामापनभावपायितुर गारमानामतीद्रियारागादिशान मवादिप भति- स्वागरनमिशित मिति अपम-वारपा नायभायगामा, एलन मावियानुमतिर भाषि, मा पारी पावन भवति न्यापात् । पन्च पभिनारि जानमुभियमान माट गानुमतिपक्षा। भपन नम्य पालय मानवम्गुनगदमाविशतुति कार्य पाया. सप पाचगारमारिप ! अन्यतया गा(न) नापार मान मापस .C ..' माTिABPHIN ·३ १३१ ] २४७ दृष्टान्तदोपा । सन्दिग्धसाधनव्यतिरेको यथा—न त्रयीविदा ब्राह्मणेन ग्राह्यवचनः कश्चिद् 'विवक्षितः पुरुषो रागादिमत्यादिति । अत्र वैधयोदाहरणम्-ये ग्राह्यवचना न ते रागादिमन्तः । तद्यथा गौतमादयो धर्मशास्त्राणां प्रणेतार इति । गौतमादिभ्यो रागादिमत्वस्य साधनधर्मस्य व्यावृत्तिः संदिग्धा ॥१३१॥ सदिग्ध साधनव्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्त । तमुदाहरति-यथति । ऋक्सामयजूषि त्रीणि त्रयी तो वेत्तीति नयीवित। तेन न ग्राह्य वचन यस्येति साध्यम् । विवक्षित इति कपिलादिधर्मी। रागादिमत्त्वादिति हेतु । अत्र प्रमाणे वैधोदाहरणम्-साध्याभाव साधनाभावेन 'यत्र व्याप्तो दयते तद् वषयोदाहरणम् । ग्राह्य वचन येषा ते ग्राह्यवचना इति साध्यनिवृत्तिमनूद्य न ते रागादिमन्त इति साधनाभावो विहित । गौतम आदिर्येषा ते तयोक्ता मन्वादयो धर्मशास्त्राणि स्मृत- यस्तेषा क्र । त्रयोविदा हि ब्राह्मणेन ग्राह्यवचना धर्मशास्त्रकृतो वीतरागाश्च त इतोह धर्मी व्यतिरेकविपयो गीतमादय इति । गौतमादिभ्यो रागाविमत्वस्य साधनस्य निवृत्ति सदिग्पा । यद्यपि ते प्राह्मवचनास्त्रयोविदस्तथापि सिरागा उत वीतरागा इति संदेह ॥ संदिग्धोभयव्यतिरेको यथा-अवीतरागाः कपिलादयः, परिग्रहाग्रहयो- गादिति । अत्र वैधप॑णोदाहरणम्-यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहः । पद्यते । तस्याप्यन्यस्माद। अनादिश्च ससार इति कथमेतावन्मानण वर्धमानादे सर्वज्ञत्व- सिद्धिरिति । त्रयोऽवयवा यस्या सहतेरिनि त्रयोत्यदन्तात् डोप् । किमत्र साध्या भावा] नुवादेन साधना- भावो विहितो ये तद् वैधयॊदाहरण भवतीत्याशइक्याह-साध्येति । गौतमोऽक्षपादापरनामा न्यायसूत्रस्यापि प्रणेता मुनि । मनुरिति स्मृतिकारो मुनि । आदिशब्दाद् विश्वरूपयाज्ञ- वल्क्यसंवृत्तादे सडग्रह । इतिस्तस्मात् । धमित्वमात्रजिज्ञापिपया धर्मी व्यतिरेकविषय इति अभिधाय तस्यैव विशेषनिष्ठप्रतिपादनेच्छया गौतमादय इत्युक्तम । 'इन्द्रियमनस्कार[ज]मेत- द्राजा(मनसा)नमित्यादिवत तस्माद वैधर्मी दृष्टान्तो गौतमादिरिति वाक्यार्थ । तथात्व च तेषा तथात्वेनोपादानान तु परमार्थत इत्यवमेयम् । ग्राह्यवचनत्वेऽपि तेषा क्थ ताद्रूप्यमन्देह इत्याह-पद्यपीति । उतेति पक्षान्तरमुद्द्योतयति ॥ 'कश्चित् पुरुषो-B P H E २ गोतमा० D ३ धर्मशास्त्रप्रणे.C ४ वेत्ति त्रयी०A B DPHEN भावेन व्याप्तो यत्र दर्यते-AP H E इतीह धमिव्य० C D इति धर्मी A PH N इति घर्मिव्य. E विदा तथापि APHEN 'मदिग्धम्-स. ५ ·२४८ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छद । [३ १३३ यथर्पभादेरिति । ऋपभादेवीतरागत्वपरिग्रहाग्रहयोगयोः साध्यसाधनधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः ॥१३२॥ सदिग्ध उभयोव्यतिरेको यस्मिन स तथोक्त । तमुदाहरति यथति । अवीतरागा इति रागादिमत्त्व साध्यम् । कपिगदय इति धर्मो । परिग्रहो लभ्यमानस्य स्वीकार प्रथम । स्वीकारावं यद गाध्यं मात्सयं स आग्रह । परिग्रहश्च आग्रहश्च, तान्या योगात । कपिला. दयो लभ्यमान स्वीकुवन्ति स्वीकृत न मुञ्र्चात-इति ते रागादिमन्तो गम्यते । अत्र प्रमाण वैधर्योदाहरणम-पत्र साध्याभावे साधनाभावो दशयितव्य । यो वीतराग इति साध्याभाव- मनूद्य, न तस्य परिग्रहाग्रहाविति साधनाभावो विहित । यथपभादेरिति दृष्टान्त । एतस्माद पभादेदृष्टान्ताद अवीतरागत्वस्य साध्यस्य परिग्रहाग्रहयोगस्य' च साधनस्य निवृत्ति सदिया। ऋषभादीनां हि परिग्रहापहयोगोपि सदिग्धो वीतरागत्व च । यदि नाम तसिद्धान्ते वीतरागाश्च निष्परिग्रहाश्च पठय ते तथापि सदेह एव ।। अपरानपि 'ग्रीनुदाहर्तुमाह- अव्यतिरेको यथा-वीतरागोऽयं वक्तृत्वात् । "वैधय॒णोदा- हरणम्-'यानीतरागत्वं नास्ति, 'न स वक्ता । यथा--उपलसएड इति । यद्यप्युपलसण्डादुभयं व्यावृत्तं । तथापि सर्वो वीतरागो न वक्तेति व्याप्त्या व्यतिरेकासिद्धरव्यतिरेकः ॥१३३॥ उभयश(उभश)ब्दस्य द्विवचना तस्य प्रयोगदर्शनादुभयोरित्युभशब्देनाथमाह । लब्धर्मिद वस्तु मत्तो यत्र नरामदि (मागादि)ति तु विरापोऽत्र मात्सर्यमभिप्रत आग्रह । न मुञ्चति (न्ति) नायस्मै ददति। अननैव रूपेण वैधोदाहरण भवति । नायथति द्रढयितुमुक्तमपि स्मारयांनाह-पत्रति । ऋषभादीनामित्यनन वधर्योदाहरणाद् ऋषभावे साध्यसाधनयो ावृत्तिम देह दाति। नवस्मदागमे नद्गुणद्वययोगिनस्ते वयितास्तत्वथमनयोस्ततो व्यावृत्ति सन्दिह्यत इत्याह-यदि नामेति । पठचन्त इति च वचनव्यक्त्या च पाठमात्रेण तेपा नद्गुणयोग सिद्ध, न तु प्रमाणनति दायति । अन एवाह तथापीति ॥ प्रीनिति दृष्टान्नदोषान् । भारे । प.C योगत्वस्य A 'व्यावृत्ति CE. परिपटयन्ने D अपराष्यपि त्रीभ्युटाD गगो वस्तू •D BP HEN •वयम्योगहर• BP HEN त्वात्। पत्रावी.c पत्र वीन.BPHr नास्तिम वक्ता BP Hr नास्निगन वाता घ्यावृनया मर्वो-BP H प्यावृत यो गर्ग. 1. वृत तया गर्यो.C ८ ·३. १३४. ] दृष्टान्तदोषा । २४९ अविद्यमानो व्यतिरेको यस्मिन् सोऽव्यतिरेक । अवीतराग इति रागादिमत्त्व साध्यम् । वक्तृत्वादिति हेतुः । इह व्यतिरेकमाह--यत्रावीतरागत्व नास्तीति साध्याभावा- नुवाद । तत्र वक्तृत्यमपि नास्ति-इति साधनाभावविधिः । तेन साधनाभावेन साध्याभावो व्याप्त उफ्तः। दृष्टान्तो यथोपलसण्ड इति । कथमयमयतिरेको यावतोपलखण्डादुभय: निवृत्तम् ? किमत ? यद्यपि उपल- खण्डादुमय व्यावृत्त सरागत्व च वक्तृत्व च, तथापि व्याप्त्या व्यतिरेको यस्तस्याऽमिद्धे कारणाद् अव्यतिरेकोऽयम् । कीदृशी पुनर्याप्तिरित्याह-सर्वो वीतराग इति साध्याभावानुवाद । न वक्तेति साधनाभावविधिः। तेन साध्याभाव. साधनाभाव नियत. 'यापितो भवतीति । ईदशी तया व्यतिरेको न सिद्ध । अस्य चार्थस्य प्रसिद्धपे दृष्टान्त । तत् स्वकार्या- करणाद् दुष्टः॥ अप्रदर्शितव्यतिरेको यथा-अनित्यः शब्दः, कृतकत्वादाकाशवदिति ध्याप्ति । चैधर्येण ॥१३४॥ येनायमनुवादविधिनमस्तेन हेतुना। यावतेति तृतीयान्तप्रतिरूपको यम्मादित्यस्यार्थे वर्तमानोऽत्र गृहीत । उ[81b]पलखण्डान्छिलाशकलात् । उभय साध्यसाधनम् । किमत इति सिद्धान्ती। अत उभयनिवृत्ते किं भवति ? न विञ्चिदित्यर्थ । ननूपलखण्डातावद् वधर्मीदृष्टान्तादुभय निवृत्त दर्शित येन तलिमेवमुच्यत इत्याह-यद्यपीति । व्याप्त्या सर्वरागित्वजन्यतास्वीकारेण । तस्य व्याप्तिमतो व्यतिरेक्स्याऽसिद्धरनिश्चयात् । कीदृशीति सामान्यत पृच्छति । पुनरिति विगैपत । इतिरनन्तरोक्त शब्द परामृगति । तेनानेन शब्देनेत्यर्थ । न वक्तव्येत्ययापीति पूर्ववत् । येनैवमनुवादविधिमस्तेन । इतिरीदृश्या व्याप्ते स्वरूप प्रकाशयति यस्मादर्थे वा । तत्प्रतीत्य- भूतलक्षणतयेय तृतीया, साधनाभावेन साध्याभावन्यायेन लक्षणा व्याप्तिरीदृशीत्यर्थ । ईदृश व्याप्तिमन्त व्यतिरेक प्रसाधयितुमसमर्थोऽय क्थमय दृष्टान्तोऽनेष्ट इत्याह-अस्य चेति । अस्य साधनाभावे साध्याऽभावनियतरक्षणस्यार्थस्य। चो यस्मादर्थेऽवधारणे वा। प्रसिद्धये निश्च- यार्थ दृष्टान्त उपादीयत इति शेष, प्रकरणलभ्य वा, न चाय तथाप्रदर्शन इत्यमुमर्थ प्रकरण- गम्य कृत्वा। तत्तम्मात् स्वकार्याकरणाद् दुष्ट इत्युवतम् । यद् वा भवत्वस्यार्थस्य प्रसिद्धये 'अत्र दृष्टा० D. २ ०खण्डेति० A. BP.H ३०भयमपि नि.D यधुपल० BP.HE. ५यन वीतरागत्व तत्र वक्तृत्व नास्ति-टि. १ व्याप्तो व्य.C साधनाभावे नि. D. साधनाभावो नि.C. (स्थापितो--A. १ भवति। ई. DB "न स्नि 'वधर्येण'-E वैधयेणापि B D P. H. न मूलत्वेनापि तु टीकास्थ गृहीत N प्रती ·२५० तृतीय परार्यानुमानपरिच्छेद । अप्रदर्शितो व्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः। अनित्य शब्द इत्यनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वादिति हेतु । आकाशवदिति वैधhण दृष्टान्तः । इह परार्यानुमाने परस्मादर्थ, प्रतिपत्तव्य । स शुद्धोऽपि स्वतो यदि परेणाशुद्ध ख्याप्यते स तावद्यया प्रकाशितस्तया न युक्त । यया युक्तस्तथा न प्रकाशित । प्रकाशितश्च मतो वक्तुरपराधादपि परार्थानुमाने हेतुर्दृष्टान्तो वा दुष्ट स्यादपि । न च सादृश्या- दसावृश्यादा साध्यप्रतिपत्ति , अपितु साध्यनियताद्धेतो । अत. साध्यनियतो हेतुरन्वयवाक्येन व्यतिरेकवाक्येन 'या वक्तव्य । अन्यया गमको नोक्त स्यात् । स तथोक्तो दृष्टान्तेन' दृष्टान्तस्तयाप्यय क्थ दुष्ट इत्याह-तरस्वकार्येति । तच्च तत्स्वकार्य च। साधनाभावे साध्याभावनियतख्यापनलक्षण चेति । तथा तस्याकरणादसम्पादनाद् दुष्ट इति ।। अय परमार्थतस्तावद् दृष्टान्ते नभसि साध्याभावोऽप्यस्ति, साधनाभावश्च । तत्क्थम- प्रदर्शितव्यतिरेको दृष्टान्तो दुष्ट इत्याह-इहेति । परस्मात्साधनदादिन । अर्यों हेतुलक्षण । प्रकरणात्साध्याभावे साधनाभावलक्षणश्च । स स्वत शुद्धो वस्तुवृत्त्या परिशुद्ध । तथात्वेन विद्यमान इति यावत् । न केवलमशुद्ध –इत्यपिशब्दात् । परेण साधनप्रयोक्त्रा। यथा प्रकाशितो व्यतिरेकमात्रवान् प्रकाशितो व्याप्तिशून्यश्च प्रकाशित । तथा न युक्तो नोपयुक्त साध्यसिद्धौ। यदि हि साध्याभावानुवादेन माध्या(घना) भावो विधीयते दृष्टान्ते प्रदर्येतेव- मसौ हेतु साध्यसिद्धघङ्गव्यतिरेक्वान सिद्धयेत् । एवमेव चाऽमो व्याप्तिमद्व्यतिरेप प्रसिद्धयेत् । तत्प्रदर्शनश्च दृष्टान्नोऽदुष्टो भवेदित्यभिप्राय । यदि नाम तथा न प्रकाशितस्तथापि तदुपयोगी हेतुईप्टान्नो वा तथा कि न प्रतिपद्यन इत्याह-प्रकाशितश्चेति । चो यस्मादर्थे । हेतुरित्युपलक्षणम् । तेन दृष्टान्तोऽपि द्रष्टव्य । अ(य)त एवम् अतो अस्माद् हेतो । न केवल बचोन्यवस्थिताद् दोषादित्यपिशब्देनाह । यद्यपि दृष्टान्त एव प्रकृतस्तथापि हेतुरप्येवविध स्वतोऽदुष्टोऽपि वक्तृदोषादव दुप्यतीति तुल्यन्यायतया प्रसङ्गेन दशितम् । यद्वा यथवविधो हेतुर्वक्तृदोषाद दुष्टो भवति तद्वद् दष्टान्तोभौति दृष्टान्तापं हेतो वस्त्रपराधेना(न) दुष्टत्वस्यापन कृतमिति सर्वमवदातम् । [824] ननु च यथा कृतकत्वेनाकाराविधर्मा नगद प्रतीयते, तथा निन्य वेनापि तद्विधा भविष्यति । तस्वयमनुपयुक्त इत्या-न घेति । घोऽवधारणे हेतो वा। एववदनोव्यमाशय परेन धर्मेण वैषम्य (म्य) प्रीतगरेणानि तद्वधर्म्यप्रतीतिरवश्यंभाविनी, नदा मूर्तत्वेनापि शब्दम्य तदपयंप्रतीति प्रसन्यतेति ! तुन्यन्यायनयात्र्ययवाक्यमपि य सादृरयादियुक्तम् । सादृश्यावसादृश्यार येति साधर्म्यवैषHदृष्टान्नतिपादिनादिति प्रकरणान् । पतिरोनापि माघनामावेनापि नियमग्यापनद्वारा गाय एक हेलोनियतत्व. स्थापना पतिरेकवान घे युक्तम् । - १पदार.ABPHEN दृष्टानेनागिरी-B ·नच तथा ३ १३५ ] दृष्टान्तदोपा । २५१ सिद्धो दर्शयितय्य । तस्माद् दृष्टान्तो नामान्यपव्यतिरेकवाक्यायंप्रदर्शन मघेह व्यतिरेफ- वाक्य प्रयुक्तम् । अतो धंधHदृष्टान्त इहासादृश्यमात्रेण साधक उपन्यस्त । साधक । व्यतिरेकविषयत्वेन स साधक । न च तथोपन्यस्त इतिः अयमप्रशित- व्यतिरेको वक्तुरपराधाद् दुष्ट' । विपरीतव्यतिरेको यथायदकृवकं तनित्यं भवतीति ॥१३॥ पविपरीतो व्यतिरेको यस्मिन् वधर्म्यदृष्टान्ते स तथोक्त । तमुदाहरति-यथा यद- अन्वयवाक्ये साधनमनूद्य साध्य विधातव्यम् । व्यतिरेकवाक्ये च साध्याभाषमनूद्य साधनाभावो विधातव्य । तथंव हेतो साध्यनियतत्वाभिधानादित्यस्यार्य । स्मादसो वाक्यद्वयनाप्यव वक्तव्य इत्याह-अन्यथेति । अस्मादन्येन प्रकारेण गमक परोक्षार्थप्रकाशवो नोक्त स्यात् । काममसावेवमुच्यताम् । दृष्टान्नस्तु कथमनाधिक्रियत इत्याह-स इति । स्तथोक्त साध्यनियत उक्त । दृष्टान्तेन साधयेवता वैधव्वता च करणन सिद्धो निश्चितो दर्शयितव्य । नन्वेवमपि न ज्ञायते किंव्यापारो दृष्टान्त इहोपयुज्यते इत्याशङ्कयोपसहारन्याजनाह-- तस्मादिति । नामशब्द प्रमिद्धाविह् । अन्वयव्यतिरेकवाक्ययोरा (र्थोऽ)भिषयः- उक्तेन प्रकारेण हेतो साध्यनियतत्वम्-~-प्रदश्य । त प्रदर्शयतीति तथा । यद्वा प्रदर्श्यतेऽनेनेति प्रदर्श्यतेऽस्मिनिति प्रदर्शन । तस्य प्रदर्शन इति विग्रह । पद्यवमयमपि वधर्म्यदृष्टान्तस्तयाकार्यवानोपयोग्यत इत्याहन चेति । चो यस्मादर्थे । इह प्रयोग । व्यतिरेकख्यापक साध्याभावानुवादेन साधनाभावविधायक वाक्यमित्यर्थ । अतस्तथाभूतवाक्यप्रयोगाद वैधHदृष्टान्त आकाश । इहानित्यत्वसाधन- प्रयाग साध्यमिणोऽसादृश्य केवल यत्तन्मात्रेण त मात्रप्रदर्शनन, विषयण विषयिणो निर्देशात् । साधको निश्चायको हेतो साध्यनियतत्वस्यति प्रकरणात् । यदि तन्मात्रेणापि साधक्स्तदा का क्षतिरित्याहन चेति । तथेत्यसादृश्यमात्रेण । पायुक्तेन धर्मेण साध्यमिणोऽमादृश्यावगमे धर्मान्तरणाप्यसादृश्यावगमोऽवश्यंभावीति युज्यते इतिप्रसङ्गादित्यभिप्राय । प्रदर्शनार्थे| CD १ सादृश्यभावेन साध० A BP HIN ३ इति । अनोभAPHEN इति । अप्र०C ४ 'यथा' नास्ति D ५ विपरीतो' इत्यारभ्य 'तमुदाहरति' पर्यन्त पाठो दुर्वेकसमीपस्थैकस्मिन्नारों नासी. दिति व्याख्यानुरोधात् ज्ञायते-स. ६ यथा' नास्ति ABP.HEN ·२५२ तृतीय परार्थानुभानपरिच्छद । [ ३१३५ कृतकमित्यादि । इहान्वय व्यतिरेकाभ्या साध्यनियतो हेतुर्दर्शयितव्य । यदा च साध्यनियतो हतुर्दशयितव्यस्तदा व्यतिरेकवाक्ये साध्याभाव साधनाभावे नियतो दर्शयितव्य । एव हि हतु साध्यनिषतो दर्शित स्यात। पदि तु साध्याभाव साधनाभावे नियतो नाण्यापते साध. नसत्तायामपि साध्याभाव सभाध्यैन । तथा च साधन साध्यनियत न प्रतीयत । तस्मात साध्याभाव साधनाभावे नियतो वक्तव्य । विपरीतव्यतिरेके च साधनाभाव साध्याभावे निपत उच्यते। न साध्याभाव साधनाभात्र। राथा हि-पदकृतकमिति साधनाभावमनूच तनित्यमिति साध्याभावविधि । ततोयमर्थ- अकृतको नित्य एव । तथा च सति अकृतकत्व नित्यत्वे साध्याभावे नियतमुक्तम्, न नित्यत्व साधनाभावे । ततो न साध्यनियत हेतु व्यतिरेकवाक्यमाह । तथा च विपरीतव्यतिरेकोऽपि वक्तुरपराधाद् दुष्ट ॥ । । यद्येवमसाधक वथ नाम साधक इत्याह-व्यतिरेकति । व्यतिरेकविषयत्वेनति व्यतिरेकप्रतिपत्तिविषयत्वेन । चो यस्मादर्थे, व्यक्तमेतदित्यस्मिनये वा। अननापि तथवो पयस्त इत्याहन चेति । चोऽवधारण । व्यतिरेक्वाक्यमनुक्त्वैव तस्योपादानादित्यभिप्राय । इतिस्तस्मादर्थे एवमयं वा ।। विपरीतव्यतिरक व्याचक्षाण आह-यदा चेति । विपरीतान्वय[82b]ब्दस्य व्युत्पत्ती दर्शिनाया विपरीतव्यतिरेकशब्दस्यापि-विपरीतो वैपरीत्यन प्रदशनाद् व्यतिरेको यस्मिन दृष्टान्ते स तयोक्त इति–व्युत्पत्तिदर्शिता भवत्यवति चाभिप्रायण नोक्ना। तमुदा हरतोति सुज्ञानत्वानोक्तमिति प्रतिपत्तव्यम् । यत्र तु पुस्तके विपरीतम्यनिरेको ययेत्यस्य मूलस्य व्य स्यानग्रथोऽस्ति तत्र सवमवदातम् । असतीय गतिरस्माभिदर्शिता । ननु विनाम व्यतिरेकवायन दर्शनीयम? यद्वपरीपेन दानादय विपरीतव्यतिरेक उच्यत इत्याह-यदा चेति। चोऽवधारणे। साध्यनियत इत्यस्मात्पर प्रतिपत्तव्य । यस्थिन काल प्रतिपादनकार इत्यर्यात् । कालान्तरे तथाप्रदशनानुपपत्त । हेतो साध्ये नियतत्वप्रदानन्यावश्यवार्यमयथा गमरा नोस स्यादित्यभिप्राय । तदा तस्मिन् काले। साघ्याभावानुवादेन साधनाभावोऽभिधानन्ध इत्यस्यापं । यस्मात्पुनरेव दायितव्य इत्याह-- एवं होति। होति यस्मात् । एव साध्याभावस्य साधनाभावे नियतवप्रदशनप्रकारे सति । अथान्यथाप्रदानेऽपि यदि साधन माध्यनियन प्रतीयत तदा तथाप्रदाननैव वि प्रयोजन- नियार-पद स्विति । तुस्तया ताज्यानातम्या, सत्यती दरापीत । तया घ सायनसत्ता. यामपि साध्याभावसम्भावनाप्रकारे सति। यस्मादव तस्मादित्यपमहार । अस्मिन् प्रयोग कि नामान्यत इपाह-विपरीतेति । तुराव्दार्थचकार । तपा होत्यादिननदक्ष प्रतिपा यत एवमनुवादविपिस्तत । तपा घातकस्य नित्यत्वाक्सिप्रकारे सति । यदा पनि । ध्यतिरपवाक्याम्पा A BD PHEN गंभाव्यत B प्रतीयते-B.C ·दृष्टान्तदोपा । २५३ दृष्टान्तदोषानुदाहृत्य दुष्टत्वनिवन्धनत्व दर्शयितुमाह- न घभिदृष्टान्ताभासहेतोः सामान्यलक्षणं सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वासनमेव निश्चयेन शक्यं दर्शयितुं विशेपलक्षणं वा। तदर्थापत्यैपां निरासो 'द्रष्टव्यः ॥१३६॥ न ह्येभिरिति । साध्यनियाहेतुप्रदर्शनाय हि दृष्टान्ता वक्तच्या । एभिश्च हेतो सपक्ष एव सत्त्व विपक्ष च सपनामत्त्वमय यत् सामान्यलक्षण तत् निश्चयन न शक्य दर्शयितुम् । नन च सामान्यलक्षण विशपनिष्ठमेव प्रतिपत्तव्य न स्वत एवेत्याह-विशपलक्षण वा। यदि विशेषलक्षण प्रतिपादयितु शक्यत स्यादेव सामान्यलक्षणप्रतिपत्ति । विशेष- लक्षणमेव तु न शक्यमेभि प्रतिपादयितुम् । तस्मादपित्या सामर्थ्येन' एपा निराकरण द्रष्टव्यम् । साध्यनियतसाधनप्रतीतय उपात्ता । तदसमर्था दुप्टा, 'स्वकार्याकरणादिति "असामध्यम् । इयता साधनमुक्तम । अतकत्वं कृतक्त्वस्य साधनस्याभार । नित्यत्वेऽनित्यत्वलक्षणसाध्याभावे । न नित्यत्व साध्याभावलक्षण साधनाभावे इतक्त्वलक्षणसाधनाभावेऽकृतक्त्व इत्यर्थात । यत एव ततो हेतोव्यंतिरेकवाक्य कर्तृ हेतु कमभूत न साध्यनियतमाह । उक्तया नीत्या साधनाभाव साध्याभावे नियतत्वात्तमन्तरण न भवेत। न तु या साध्याभावस्तवावश्य माधनाभाव इति साध्यमन्तरेणापि साधन भवेत् । ततश्च साध्यानियत साधनमित्यभिप्राय । तथा च साध्य नियतहेत्वप्रदर्शनप्रकार सति वक्तुरेववाक्यप्रयोक्नु ॥ निश्चयेनावश्यतया। विशेषनिष्ठमेव प्रत्येतव्यमिनि ब्रुवतोऽय भाव-~~यदि नामा मीभि सपक्ष एव सत्व विपक्ष सर्वनासत्त्व निश्चयन शक्यते दशयितुम, तथाप्यते विशेषलक्षण सामान्यलक्षणप्रतिपत्त्यङ्ग प्रतिपादयन्त उपयोक्ष्यन्त इति । अत्र विशेषलक्षणश्चेत्युत्तर पदीत्या दिना व्याचप्टे। यत सामा यलक्षण विशपलक्षण वा न शक्यमेभिर्दशयितुम् । तस्मात् कारणात् । अर्यापत्त्येत्यस्य व्याख्यानम् सामान सामान्यविपलक्षणाप्रतिपादनलक्षणन । एषा दृष्टान्ताभासाता निराकरण दृष्टान्तरूपत्वेनत्यर्थात् । क्थममी दुष्टा येन तथात्वेन निराकरणमषामित्याशडक्योपसहरताह-साध्यति । तदसमस्तदप्र(तत्प)तीतिकारणाशक्ता । असामर्थ्यमेव क्य यनासाम[83a]र्थ्याद् दुष्टा उच्यन्त इत्याह-स्वकार्यस्य हेनो "सायनियनत्वप्रदर्शनलक्षणस्याकरणात् । मनु तदकरण मेवासामर्थ्यमुक्तमिति चेत् । सत्यम् । केवलमसामर्थ्यव्यवहारापेक्षयवमुक्तमित्यवसेयम् । इति स्तस्मादर्थे, एवमर्थे वा । असामय्यमेषामित्ययन्।ि साध्यादिविक्लस्यानन्दयाप्रदर्शितान्वया- निरासोवेदितव्य BD PHEN २ सामयनतिन तेपा A BP सामर्थ्यनति तेषा-E H सामध्यन तेपा D ३ प्रतिपत्तये उपा० B ४ स्वकार्यकरणात-A BPH 'असामर्थ्यम्' इति सशोधित C D प्रतयो । इति सामथ्र्यम्-A B P H EN ·२५४ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३. १३७ दूपण वक्तुमाह- दूपणा 'न्यूनताधुक्तिः ॥१३७॥ दूषणा का द्रष्टव्या ? न्यनतादीनामुक्ति । उच्यतेऽनयेत्युक्तिर्वचनम् न्यून- तादेवंचनम् ॥ दूपणं विवरीतुमाह- ये पूर्व न्यूनतादयः साधनदोपा उक्तास्तेपामुद्भावनं दृषणम् । तेन परेप्टा- र्थसिद्धिप्रतिबन्धात् ॥१३॥ य पूर्व न्यूनतादयोऽसिद्धविरुद्धानकान्तिका उक्तास्तेपामुद्भावक यद्वचन तद् दूषणम् । नन च न्यूनतादयो न विपर्ययसाधना । तत् कथ दूषणमित्याह-तेन न्यूनतादिव- चनेन परपामिष्टाचासावथश्च तस्य सिद्धि निश्चयस्तस्या प्रतिबन्धात् । साधनादेव दूषण विरुद्धवत् । अपि तु परस्याभिप्रेतनिश्चय विबन्धानिश्चयाभावो भवति निश्चयविपर्यय इत्यस्त्येव विपर्ययसिद्धिरिति । ६उक्ता दूषणा । नावश्य विपर्यय- देरपि दृष्टान्ताभासस्यासाधनाङ्गवचनाद वादिनो निग्रहामामोपादानान्यायप्राप्त । तस्मा. देवविधा स्ववाक्य वर्जनीया । परोपानाश्च चोदनीया इति दृष्टान्ताभासव्युत्पादन वार्तिक- तोऽभिप्राय प्रत्यतव्य इति । सम्प्रति मुनग्रहणायमुक्तप्रवन्धस्याचाीयस्य प्रतिपादितमवच्छिन्दमाह--इयतेति पिस्पलिङ्गाख्यानमित्यादिननदन्तेन, इद परिमाणमस्यतीयत् तनेयता महावाक्येन साधनमुक्त भाचार्येणनि गप । प्रमद्भागतस्यानेक्म्यापि यदभिधानमनिवृत्तम्, तदपि साधनप्रतिपादन एव माक्षात्परम्पग्या वा समुपयुक्तम् । माधनाभामाभिधानमपि तस्यैव स्फुटावगमायं तत्रवारय- कामिति मन्यमाननोक्नमियता साधनमुक्तमिनि ॥ इति भूतद्रूपणोद्भावना दूपणा । दुपणिजन्ताद यात्वा टापत्तय्य एतच्च सदुषणमित्यन्त मुबोधम् । विपरीतमाघनस्यैव दूपण वाक्य न्यूनतायुक्नि(ने) पण वमियभिप्रत्यार ननु धेशित अर तेनेयायनर याचभाग आह-तेने पालि। . 'न्यूनताति--BP H पानि न्यू.. पगानिपानिपगनि- नतादिर्व ABPH म्यूनमाविष. L.N offrir. ABCDPIN ft. C. पनि HिAPHE. 'नाग'ामा A BP H उस दूर- ·३ १४० ] दूपणाभासा । २५० दूपणाभासास्तु जातयः ॥१३॥ दूषणाभासा इति । 'दूषणवदाभासत इति दूपणाभासा । के ते? जातय इति । जातिशब्द सादृश्यवचन । उत्तरसदशानि जात्युत्तराणि । उत्तरस्थानप्रयुक्तत्वाद उत्तर- सदृशानि जात्युत्तराणि ॥ तदेवोत्तरसादृश्यमुत्तरस्थानप्रयुक्तत्वेन दशयितुमाह- अभूतदोपोद्भावनानि जात्युत्तराणीति ॥१४॥ ॥ तृतीयपरिच्छेद समाप्त ॥ ४ ॥ न्यायविन्दु समाप्त ॥ लघुधर्मोत्तरसूत्र समाप्तमिति ॥ ननूक्न विपरीतसाधन दूपणम । तत्कथ परप्टाथसिद्धिप्रतिबधकस्यापि न्यूनतादिवचनस्य तथात्वमुच्यत इत्याश वामपाकुवनाह-~नावश्यमिति। वित्वपरस्य सिसाधयिषिताथ निश्चय विबधाद् अप्यत्रादि द्रष्टव्यम । अन्यथा वश्य ग्रहणमवधारण विरुद्धवदित्यपि दुर्योज स्यात । मृत्वा शीर्वा च तद्योजन वक्तुरकौशल स्यादिति । यदि त्ववश्य विपययसाधनत्वस्यव दूषणत्वमिति निबधस्तदा तदप्यस्य न्यनतादिवचन स्यास्तीति दर्शयनाह-निश्चयति ।- वाशब्द पक्षातरमवद्योतयति । इतिस्तस्मादस्त्येव ।। सादृश्याथवृत्तरपि जातिशब्स्य दशनाजातिशब्द सादृश्यवचन इत्याह । ननु जातिशब्द सादृश्यवचनत्वादस्त्वयमथ -जातय सदृशा इति । कानि पुनस्तानि बेन च सदृशानीति न ज्ञायत इत्यारा दामपाकुवनाह-उत्तरेति । एतच्चाचायण विवरण स्पष्टीकृतमिति मयते। तदयमथ ---जानिशब्देन जायुत्तरमेवात्र वर्तिककारस्य विवक्षितमिति । कथं पुनदूषणाभासाना जात्युत्तरशब्दवाच्यत्वमित्याशङ्कयाह-उत्तरेति । लक्ष्यते चायमाचार्यस्यायो यदुतोत्तरस्थान जायत इति । विवरण प्युत्तरस्थाने जायमानत्वाज्जायत उत्तरत्वेनाभासनादुत्तराणीति । एव तु क्यमनेन [न] व्याख्यातमिति न प्रतीम ॥ जात्युत्तराब्दम्य विग्रह दर्शयनाह-जात्येति । अभूतदोषोदभावनानि जात्युत्तराणीति ब्रुवता वातिककृता भूतदोपोदभावन तु यद दूषणात्य तदेवोत्तीयतै अनिष्टपक्षादननोतारयति निवायति वा स्वपक्षमिति । [83b) मिति सूचयति । एतच्च जात्युत्तरव्युत्पादन माचार्यस्य हेत्वाभासवन्न प्रयोगार्थम । यथा नैयायिका मन्यन्ते--अत्यन्तपराजीयमानावस्थाया - ४ दुषणावत B ३ इति नास्ति A B P H EN राणीति A PHE अनुभूत BPH ""तृतीयपरिच्छेद समाप्त इति नास्ति C.D - ·२५६ तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । [ ३ १४० अभूतस्यासत्यस्य दोपस्य उद्भावनानि । उद्भाव्यत 'एतरित्युद्भावनानि वचनानि । तानि जात्युत्तराणि । जात्या सादृश्येनोत्तराणि जात्युतराणोति ॥ कतिपयपदवस्तुव्याख्यया यन्मयाप्त कुशलममलमिन्दोरशुवन्यायविदो । पदमजरमवाप्य ज्ञानधर्मोतर यज् जगदुपकृतिमारव्यापति स्यामतोऽहम् ॥ आचायधर्मोत्तर विरचिताया न्यायबिन्दुटीकाया तृतीय परिच्छद समाप्त ॥ जातिर्हेत्वाभासश्च प्रयोक्तव्य इति। किञ्च दूषणस्वरूपस्य स्फुटायबोधनाथम् । हेयज्ञाने हि तदविविक्तमुपादेय सुज्ञात भवतीति जाति(ते) हेत्वाभासानाञ्च स्फुटस्वरूपपरिज्ञानस्य प्रयोजनम स्ववाक्य परिवजन परप्रयुक्तानामपि दोपोदभावनमितरथा व्यामोह स्यादि त्युक्तप्रायमा तत्र जात्युनरस्योदाहरण यथा-अनित्य शब्द कृतकत्वाद घटवदित्युक्ने किमिद कृतकत्व गगत हेतुत्वेनोपनीतमाहोस्विद् घटगतम् । यदि शब्दगत तस्य घटो दृष्टान्तोऽ सम्भवादव्याप्तेरनैकान्तिको प्रत्यवस्थानात्मिका जाति साधादिति नैयायिक आचायस्य त्वयमाशयो तयाहि नयायिका प्रतिज्ञापद योविरोधमाहुस्तथा-प्रयत्नानन्तरीयक शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्वादि हेतुमाचभते । तयद दुपणा गन्स्य धर्मित्वात्। न चेय जाति ततश्च यस्यव प्रत्यवस्थानस्य तत्प्रयो - । भवति । जात्युत्तराणीत्यत्रतिशब्दो महावाक्यपरिसमाप्तौ ॥ २ व्यात CD 'एरुद्धा 3 समाप्नेय यायविन्दुटीका कृतिराचायधर्मोत्तरस्य ॥ A रपादविरचिताया B D A B प्रतिषु सहरमेक श्लोकाना तथा गतचतुष्टयम् । सप्तमप्ततिमयुक्त निपुण परिपिण्डिनम ॥ D प्रती-० पिण्डितम ॥१४७७॥ मगठ महा श्री। C प्रती-ममाप्तमिति ।। मवत १४९० वर्षे मागगिर मुदि ३ रवी श्री खरतरगच्छ श्री जिनराजमूरिपट्ट श्री श्री जिनभद्रमूरिराज्ये परीक्षगूर्जरसुनधरणावेन लिखापित ॥ Tभ भवतु ॥ क्याणमन ॥ यायविदुमूत्रवृत्ति पुरोग्नि हरीपारेन रिखितम् ॥

·३ १४० ] दूषणाभासा । २५७ आचार्ययोधर्मकीतिविरचितस्यास्य न्यायविन्दुमज्ञकस्य प्रकरणस्य यथावदर्थप्रकाशिका महापटीयसीमीदृशी व्याख्या] (विरच]यता मया किमपि पुण्यमुपार्जित तदनन तादृशीमवस्था प्राप्य सक्लसत्वोपकार मित्यध्याशयो मे त्रिया योगारमात्मीकृतपरार्थकरणो य धर्मोत्तर कतिपयेत्यादिना श्लोकमाह । अस्याय समुदायाथ । न्यायविदो क्यित कुशलमाप्तमत कुशादजर ज्ञानधर्मोत्तर च पद तदवाप्य जगदुपकृतिमात्र[व्यापृति ] स्यामिति । बुदध्यते। पद्यन्ते गम्यन्तेऽर्था एभिरिति पदानि वाक्यानि तेपा वस्तुप्रतिपाद्यतयास्ति नमभिधयरूप शपो लय । आप्त प्राप्त कुशल मुकृतम । कि कुवता' [84a) भवति पुण्यमपि कुशलञ्च । यथा पर परोद्भवापि । ततो व्यभिचारमभवा द्विशपणम । किंवनिमलम ? इन्दोरशवदिति इन्दोश्च द्रमसाऽशय किरणास्त इव । एव विधविधानन यन पुण्य जयते तदवश्यममलतयतत्तुल्य भवतीति भाव । पद प्रतिष्ठामवस्था मिति यावत। कि द्यते यत्र तत्तथा। जराग्रहणस्योपलक्षणत्वात मृत्योरपि भग्रही ज्ञातव्य । तेनायमथ-अजरममत्य चेति । अथवा जयनिर्देशनैव दण्डापूप यायन मृत्यो प्रतिपध कृत एवेत्यवमेयम । पुनरपि तद्विशिनष्टि-ज्ञानेति । ज्ञान हेयोपादेयतत्त्वस्य माभ्यपायस्यावबोधो विवक्षित । धमश्च सर्वोपकरणनिवर्तकोऽदृष्ट । तावेवोत्तरावधिको यत्र पद नत्तथा। ताभ्या चोत्तर श्रष्ठम। यत्तदोश्च नित्यमभिसम्बधेन तच्छब्दस्य लब्धत्वात् तदवाप्येत्यर्थोऽवतिष्ठते । जगतो जीवलोकस्य उपकृतिरुपकार । सैव तमाश्रम । तदव्याप तिर्व्यापारी व्याप्रियमाणता यम्य मम सोह तथा । नवाशसाविषयऽस्मिन्नानीलिङ्गा भूयासमिति शब्सिद्धेनवम] नन वक्तव्यम तत किमेवमवादीदिति चत । न । आशसाविषयत्वाभावात । यत एवविघानुष्ठानज मना पुण्यानिशयन एवभूतपदप्राप्तेस्ततो पि ममैववित्रियम्य मान्यमानत्वादेव यमेतदित्यभिप्रायात मवमवदातमिति ।। गुरोजिताररधिगम्य धीधन मया हि टीका विवृता पटीयसी । कुतूहलेनापि तदा युज्यते निरीक्षण साधु विवेचकानाम ॥ अज्ञो जनस्त्यजति रब्धमपीह रत्न काचेन तु पमिनि चलायतेपि (मिति चचलमानमोपि)। एतावतंव तदलकरण न कि स्यात किं वाऽऽदरेण तदुपाददते न ध या ॥ इम निबध विधिवद्विधाय [मया ह्य]वाप्त सुकृत क्थचित । इहैव जम यथ तेन सत्त्वा अनन्तसबोधिमवाप्नुवन्नु । ॥पतिदुकमियविरचितधर्मोतरप्रदीपो नाम निराध समाप्त ॥

·॥ टिप्पणानि परिजिजणानि च ॥

·टिप्पणानि । पृ० २ प ४ 'स्यादेतत्'-"नमस्कारश्लोस्करणे च आक्षेपपरिहारी धर्मोतरप्रदी- पोदितनीतिदिशा अनुगवतव्यो।"--इत्यनेन हेतुबिन्दुटोकालोके (पृ. २३३) अयमेवाशो निर्दिष्ट । ५. ८. विनीतदेव-शान्तभद्रौ'--"सम्यग्ज्ञानेत्यादिवाक्येन प्रयोजनप्रयोजनमभिहित- मित्यन्यव्याख्या भङ्गया दूषयितुमाह-सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति ।" तात्पर्य० पृ० २.; "सम्यग्ज्ञानेत्यादिना विनीतदेवव्याख्या दूषयति ।"-न्याय० टि० पृ० ३ १२. १२. 'अथ भोजनादे'-तुलना-तात्पर्य० पृ० ५. १४ ५ 'ज्वरहर' तुलना-ज्याय० ता० पृ० ३ १७.१ "अविसंवादक'-"अविमवादनार्थोऽत्र सम्यग्ज्ञानार्थ । न तु यदविपरीत तत्सम्यग्ज्ञानमिति । एव हि योगाचारमतनिराकरणन प्रकरण प्रवृत्त स्यात् । तन्मतेन तु 'सर्वमालम्बने भ्रान्त मुक्त्वा ताथागत ज्ञानम्'। सौत्रान्तिकपक्षेपि प्रत्यक्षमेवक मम्यग्ज्ञान स्यात्, नानुमानम् , स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्ते ।" तात्पर्य० पृ० ८। प्रमाणलक्षणे नैयायिकानामनुपपत्त्यर्थं द्रष्टव्या न्यायम० पृ० २३ १७. १ 'ज्ञानम् अत्र नैयायिकानामनुपपत्तिर्यथा-~"ये तु बोधस्यैव प्रमाणत्वमाचक्षते न सूक्ष्मदर्शनास्ते । बोधो खलु प्रमाणस्य फल न साक्षात् प्रमाणम् न्यायम०पृ० १५ १९ २. 'अनधिगतविषयम्'--"अविज्ञाते स्वलक्षणे। यज्ज्ञानमित्यभिप्रायात् स्वल- क्षणविचारत.॥"-प्रमाणवा०१८.तस्मात् 'अनधिगतार्थविषय प्रमाणम्' इत्यपि 'अनधिगते स्वलक्षणे' इति विशेषणीयम् ।"-हेतु० पृ० ५३ अत्र वाचस्पति ---"अनधिगतार्थगन्तृत्व च : धारावाहिकविज्ञानानामधिगतार्थगोचराणा लोकसिद्धप्रमाणभावाना प्रामाण्य विहन्तीति नाद्रिया- महे ।" इत्यादि-न्याय० ता० १ १५. १९. ४. 'किमन्येन'--"निष्पादितरिये किञ्चिद् विशेषमसमादधत् । कर्मण्येन्द्रियम- न्यद्वा साधन किमितीप्यते।"-प्रमाणवा० २ २४१ । १९. ४. 'अधिगतविषयम्'-"गृहीतग्रहणाग्नेष्ट सावृत"-प्रमाणवा० १. ५. २० १७ 'सांव्यवहारिकस्य'-"प्रामाण्य व्यवहारेण" प्रमाणवा० १७ । "साव्यव- हारिकस्य प्रमाणस्य लक्षण सव्यवहारश्च भाविभूतरूपादिक्षणानामेकत्वेन मवादविषयोऽनव- गीत: सर्वस्य। साव्यसाधनयोरेकव्यक्तिदर्शने समस्ततम्जातीयतथात्वव्यवस्थान सवादमवधा- रयन्ति व्यवहार । तदनुरोधात् प्रामाण्य व्यवस्थाप्यते । तत्त्वतस्तु स्वसवेदनमात्रमप्रवृत्ति- निवृत्तिकम् ।"--मनो० १.७ २०. २५ 'निराकरिष्यते'--द्रष्टव्य पृ० २२. १०४, तथा पृ० ८५ ५० ३. २३ २. 'अयक्रियायिभिः'-"स्वलक्षणविचारत." प्रमाणवा० १.८. । "अर्थक्रिया- योग्यविषयत्वात् तदथिना प्रवृत्ते.” हेतु पृ० ५३ २४. १. 'उक्तम्-द्रष्टव्य-प० १९ पं० १. . 1 ·टिप्पणानि । २४. २०. 'अनेन'--"शुक्ले शइखे पीतज्ञान मणिप्रभाया च मणिज्ञान गच्छवृक्षादिज्ञानं च सर्वमशे प्रमाणमिष्ट कश्चित् एतत् सर्व सम्यग्ज्ञानग्रहस्यैव व्यवच्छेद्यमिति दर्शयति ।"- तात्पर्य० पृ० ११; "तथा [चाचार्यकदेशीया शुक्लगइवे पीतज्ञान भ्रान्तमपि सम्यग्ज्ञानमि- च्छन्ति ।" न्याय० टि० पृ० २० २८ १. अर्थक्रियानि सम्'– “एतदन्योऽन्यथा व्याचप्टे-अथार्य क्रियानि सस्य कारण- ग्रहणे कथ ग्रहणमाशडकितम् ? यावता न तत् कारणमर्थावाप्तेरपि तु तद्रूपमेव अर्थक्रिया निर्भासते यस्मात् इत्यपि विवेक्तुमशक्यत्वादसमाधानमेव ।" तात्पर्य० पृ० १३ २९ ८ 'प्राप्तिपाठे'-"साक्षात्प्राप्तिरिति क्वचित्पाठ । साक्षादव्यवधानेन प्राप्यते- र्थक्रिया यस्मात्तस्मादर्थात्तद्धेतुत्वाद् अर्थक्रियानि समपि ज्ञान प्राप्तिरुक्तमुपचारात् ।" त त्पर्य० पृ० १३ ३० १ 'अर्थ:--"अर्थात् 'अर्थशब्द प्रयोजनवचन पुरुषस्य अर्थ प्रयोजनम्' इत्यन्य- व्यारया निरस्ता ।"-तात्पर्य० पृ० १४ ३०. ३ 'उपेक्षणीयः' "न चोपेक्षानुपादानतया हानपक्षे नि क्षिप्ता। अहानतयोपा- दानपक्षनि क्षेपप्रमगात् । उपादानप्रयत्नाप्रसवहेतुतया नोपादानमिति चेत् । किमिय हानप्र- यत्नमपि प्रसूते यतो हान स्यात् । तस्मात् या नोभयप्रयत्नप्रभवहेतु सोपेक्षाबुद्धिस्तृतीया लोकप्रमिद्धेति सिद्धम् ।" न्याय० ता०पृ० ६७. ३५ ३ मू० २ "मान द्विविध विषय विध्यात् ।” प्रमाणवा० २ १. "न प्रत्यक्ष- परोक्षाभ्या मेयस्यान्यस्य सम्भव । तस्मात् प्रमेयद्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिष्यते ॥" वा०२६३ प्रमाण- ३१ २० 'अर्य प्रयोजन'-"हेयोऽर्थ इत्यादिना विनीतदेवस्य व्याख्या दूपिता । तेन हि एव व्यायातम्-अर्थशब्देन प्रयोजनमुच्यते -न्याय० टि० पृ० १३ ३१ २७ 'मिनीतदेवेन'-"अनेन विनीतदेवव्याख्यान दूषयति"-तात्पर्य० पृ० १५, "उत्तरेण ग्रन्थेन सर्व इत्यादिना टीकाकृता व्याख्या दूपयति । विनीतदेव-शान्तभद्राभ्यामेव- मागडक्य व्याख्यातम्" न्याय० टि० पृ० १३ ३२ ७ 'शान्तभद्रः'-"एतेनैव "शान्तभद्रव्याख्या अपाम्ता" तात्पर्य० पृ० १५ ३३ ६ 'पूर्वेषाम्'-"परेपा टीकाकृता मतमपाक्र्तुमाह मिथ्येत्यादि"-तात्पर्य० पृ०१५ ३४ २१ 'विनीतदेव'-"इति ब्रुवता विनीतदेवव्याख्या निरम्ना ।"-तात्पर्य० पृ०१६ ३५ ९ 'प्रसिद्धानि'--"प्रमिद्धानि प्रमाणानि व्यवहारम्च तत्कृत । प्रमाणलक्षण- स्योनो ज्ञायते न प्रयोजनम् ।।" न्याया०२ ३५ ३ मू० २ प्रमाणढदिव्ये नैयायिकानामनुपपत्यथं द्रष्टव्या न्यायम०प०२७- ३६, न्याय० ना०पृ०१२ च । ३८ १ समास' तुलना-न्याय० ता पृ० ६५ ·टिप्पणानि । ३८ २६ 'अक्षमक्षम्'-"ताय न्यायमुग्वग्रन्थ -यत् ज्ञानमधंरूपादौ विशेषणाभि. पायकाभेदोपचारेणाविकल्प तदक्षमक्ष प्रति वर्तत इति प्रत्यक्षम्"- '-तत्वस०प०वा०१२३७ ४० ३ 'ययार्थ०' "अनेन विनीतदेवशान्तभद्रयोयरिया दूपिता।" न्याय० टि० पृ० १६ न्याय० ४० ४ सू० ४. "प्रत्यक्ष कल्पनापोढ प्रत्यक्षेणव मिध्यति ।"-प्रमाणवा०२ १२३ । २ १७४, "वस्तुशक्त्यैव नेत्रधी ।" प्रमाणवा० २ १८५, तत्त्वस० का० १२१४ त । "सूत्रे अनुपात्त ज्ञान लभ्यते कुत इति चेदुच्यते । कल्पनया ज्ञानस्यैव सवन्धो दृष्ट, भ्रान्तिश्च ज्ञानधर्म । तस्मात् कल्पनारहितमभ्रान्त च ज्ञानमेवोच्यते । तद्यथा सवत्मा धेनुरानीयतामि- त्युक्ते न वडवाऽनीयते किन्तु गोधेनु । एवमिहापि कल्पनया भ्रान्त्या च ज्ञानस्यैव सबन्धी दृष्ट इति ज्ञानमेव प्रत्यक्षमिप्यते इति विनीतदेवव्यारयान सचोपरिहारममगतम्"तात्पर्य०पू० २५, अस्य लक्षणस्य निरास जयन्तेन न्यायमञ्जर्या वृत । न्यामम० पृ० ९२ । ता० पृ० ८८, १०२, ४१. ११ 'अन्येन' "प्रत्यक्षत्वमन्येत्यादि विधीयते इत्यादि वाक्य ब्रुवता 'प्रत्यक्ष सज्ञा, कल्पनापोढेत्यादि मजीति'-अप्रस्तुनाभिधान विप्रतिपत्तिनिराकरणे प्रकृते स्वेच्छया सज्ञाकरण सति प्रत्यक्षशब्दवाच्ये वस्तुनि परस्याभिमते विप्रतिपत्तिनं निराकृता स्यात् ।" तात्पर्य पृ० १९; "अनेन लक्ष्यलक्षणभाव दर्शयता विनीतदेवव्यारयान सज्ञामज्ञिमबधरूप प्रत्युक्तम् ।' न्याय० टि० पृ० १७ ४१ १३ 'अपरेण'-"यस्त्वनयो प्रदेशान्तरसिद्धयोरनुवाद कृत्वा प्रत्यक्षल्व विधत्ते तेनापि विपरीत लक्ष्यलक्षणविधानवाक्यमाधित स्यात् । प्रसिद्ध हि लक्ष्यलक्षणमनूद्य लक्ष्यम- यथा शिखया परिव्राजकतेति । इह तु लक्ष्यस्यार्थसाक्षात्कारित्वस्याप्रसिद्धत्वात् तदनुवादेनाप्रसिद्ध लक्षणमेव विधीयते। यथा परिव्राजकशिवालिङ्गमिति । किं च प्रदेशान्तरा- सिद्धेप्रत्यक्षाघारे कथमनुद्येयानाम् ? प्रत्यक्षाधारत्वे च सिद्धे कि पुनरिहापूर्व विधेयमिति अवपीरितम् ।" तात्पर्य० पृ० १९ ४२ १ 'सग्निवेशीपाधि'-"मञ्चित समुदाय स सामान्य नत्र चाक्षधी । बुद्धिश्चावश्य विकल्पेनानुबध्यते” इत्यादि प्रमाणवा० २ १९४ त । ४२ १९ 'पूर्वव्याख्या'-"किमर्थं विशेषणद्वयोपादानम् ? उच्यते। तमिरिक- जानव्यपच्छेदापमान्तपदन्', अनुमाननिरासाकरितरत् । २ बालबनविरोऽन्यथा भोगा चारमतममत स्यात् । तन्मतेन सर्वेपा स्वालम्बने भ्रान्तत्वात् । इप्यते च सौत्रान्तिक- योगाचारमतानुसारेण प्रकरणारम्भो यत प्रामाण्य विषयेऽविम वादकत्वलक्षणमभ्रान्तत्व दाभ्या- मभ्युपगम्यते । सत्येवमनुमानस्यापि प्रत्यक्षत्वप्रमग । तदपि हि अविसवादकत्वादभ्रान्त- मिप्यते । अत तनिराकरणार्थ कल्पनापोढग्रहणमिति अन्यव्याख्या निराचिकीर्षुराह-अभ्रान्त- मित्यादि ।" तात्पर्य० पृ० १९; "ननु यदेतत् भ्रान्तग्रहण विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थमुक्त तदयुक्नम् । असम्यग्ज्ञानत्वादेव गच्छवृक्षदर्शनादि प्रमाण न भविष्यति । न हि य एव वृक्षादिश्यते स एव प्राप्यते इति विसवाद एव । अत किमभ्रान्तग्रहणेन एतनिवृत्त्यन' भिधीयते। सामान्य- ·२६४ टिप्पणानि । सत्यमेतत । परमेतस्मिनभ्रान्तग्रहण सति विगिप्टसवादज्ञान प्रयक्षमिति गम्यते अयथा यथानुमान सवादमात्रणव प्रमाणम एव प्रत्यक्षमपि । अतण्व वत्तिकारेणोक्त ततो हि प्रवत्तन वक्षमात्रमवाप्यते इति सवालकत्वात सम्यग्ज्ञान स्यादिति। इह वा साथकमभ्रान्तग्रहणम । केचिदाचार्येकदेशीयाः -द्विचद्रादिविज्ञानाना मानसी भ्रान्ति नद्रियजति । तस्याश्च कल्पनापो ढग्रहणनव निराम । तथा च दिग्नागनाम्नाचायण कल्पनापोढ प्रत्यक्षम इति लक्षणऽभ्रान्त ग्रहण न कृतमिति -प्रतिपना । तपा विप्रतिपत्तिनिराकरणाय इद्रियजा भ्राति लक्षयन अभ्रान्तविशपणमाह धर्मकीतिरित्यनवद्यम अभ्रान्तग्रहणम । याय० म० टि० पृ० १५ केशोण्डुकादिविज्ञाननिवत्त्यथमिद कृतम। अभ्रान्तग्रहण तद्धि भ्रान्तत्वाश्नष्यते प्रमा । मानस तदपीत्यके नतदिद्रियभावन । भावातद्विकृतावस्य विकृतेश्चोपलम्भत ॥ सर्पादि भ्रान्तिवच्चेदमनष्टप्यक्षविप्लवे। निवर्तेत मनोभ्रान्ते स्पष्ट च प्रतिभासनम ।। तत्त्वम० का०१३१२-१३१४ ॥ अभ्रान्तमनाविसवादित्वेन द्रष्टव्यम् । न तु यथावस्थितालम्बना कारतया। अयथा हि योगाचारमतेनालम्बनासिद्धरुभयनयसमाश्रयणप्टस्य प्रयक्षलक्षण स्याव्यापिता स्यात ॥ -तत्त्वस० १० का० १३१२ ४३ ८ बहव को वा विरोधो वह सजातातिया पृथक । भवेयु कारण बुद्धयदि नामद्रियादिवन ॥ प्रमाणवा० २ २२३ ४४ १७ नवम- यद्यवमभ्रान्त व तदा योगाचारमताभाव । न। वस्तुत्वे नाभ्रान्तत्व लक्षण नास्त्यव। कथ तहि द्विच द्रादीना प्रयक्षताऽपाक्रियतेऽनन' उच्यते । सम्यग्ज्ञानविशषणविशिष्ट प्रयक्षशब्दवाच्यमथमनूद्य कल्पनापोढत्व विधीयते । न च द्विच द्रा दिज्ञानानामविसवादकत्वमस्तीति निरामस्तेषाम । मौत्रातिकपक्ष तु अभ्रान्तपदस्य कि फलम? उच्यते। आचायदेशीया हि-द्विच द्रादेर्धान्तिर्मानसी। तस्याश्च कल्पनापोढप देनव निरास । अत एवाचायण कल्पनापोढ प्रयक्ष प्रत्यक्षणब सिध्यति [प्र. वा० २१२३] इति लक्षणऽभ्रान्तपट नोपात्तिमिति-प्रतिपना । तान् प्रति इमा विप्रतिपत्ति निराकतुम भ्रान्तग्रहण रक्षणापमाह कीति । अत एव टीकाकारोपि कीत्यभिप्राय परिपालयन् विप्रति पत्तिनिरासाथमवाभ्रान्तपदमाह। कथमभिप्राय पालयन । उच्यते । एव हि द्विच द्रादि भ्रान्तिनिरासाथ भवेदभ्रान्तपद यदि द्विच द्रादिभ्रान्तिरिद्रियजा भवति नायथा । तात्पय० प०२० एतच्च लक्षणद्वयमि यादिना पदद्वयेन विप्रतिपत्तिनिरास दर्शयता विनीतदेवव्याख्या पदद्वयकथनरूपा दूषिता। ‘याय टि० ५० १८ ननूक्त योगाचारमतमसगहीन स्यादिति । उच्यते । बाह्यनयन सौत्रान्तिकानुमारेण लक्षण कृतमिति अदोष । योगाचारमतेन स्वभ्रान्तग्रहण न क्तव्य सवादकम्य सम्यग्नानस्य प्रस्तुतत्वात ॥ याय० टि० पृ १९ ४७ ९ मू०५ जायन्ते कल्पनास्तत्र यत्र गो निवेगित । तेनच्छात प्रवर्तेरन नक्षरन वाह्यमक्षजा ।। प्रमाणवा०२ १७६ ४७ १० अनन तेन यद्विनीनवव्याख्या दूपिता । ४७ १८ विवेचयिष्याम -द्रष्टव्य-पृ० ७१ १०५ ४७ २४ कोदतीति- कीटगीति स्वरूपपरिवानगूयस्य- भापितम । मम्भावयन पृच्छति कल्पना यतो वहव्य कन्पना सन्नि । तथाहि-इद्रियविनानाना वित याय०नि०प०२१ यहा ·टिप्पणानि । विचारवंतसिकसप्रयुक्तानामौदार्यसूक्ष्मतया स्वविषये प्रवृत्तिरिति वैभाषिकी कल्पना, वितर्क- विचारादौदार्यसूक्ष्मते'"योगाचाराणाम्" तात्पर्य० पृ० २१, "तथाहि वैभापिका इन्द्रियविज्ञान वितर्कविचारचतसिक्मप्रयुक्त कल्पनामिच्छन्ति । योगाचारमतेन च तथागतज्ञानमद्वय मुक्त्वा सर्वज्ञान ग्राह्यग्राहकत्वेन विकल्पित कल्पना। जात्यादिमसृष्ट तु मनोज्ञान कल्पनेत्यन्ये करपयन्ति ।" न्याय० टि० पृ० २१ १. 'अर्थसग्निधिनिरपेक्षत्वात्'-"अनपेक्षितबाह्यार्था योजना समयस्मृते ।" प्रमाणवा०२ १८५ ५० १. 'बालोपि'-"उत्पन्नमात्रस्य हि बालक्म्य स्तन दृष्ट्वा प्राग्भवीयस्तज्जातीया. पेक्षितानुभवजनित सस्कार आविरस्ति । ततश्च स्मरण ततोऽपेक्षितोपायतानुमान तत प्रवृत्तिस्तत तस्या सामर्थ्यम् ।"-न्याय० ता० पृ० ९ ५१ १. 'पूर्वदृष्टापरदृष्टम्'-"पूर्वानुभूतस्मरणात् तद्धर्मारोपणाद्विना । स एवायमिति ज्ञान नास्ति तच्चाक्षजे कुत ॥" प्रमाणवा० २ ५०६ ५२ ३ 'यद्यपि "तेन यद्विनीतदेवेन सामान्ययोर्वाच्यवाचकभावमगीकृत्य निर्विकल्प- क्वमिन्द्रियविज्ञानस्य प्रतिपादित तद् दूषितम् ।" न्याय० टि० पृ० २३ ५४ १ मू० ६ “त्रिविध क्त्पनाज्ञानमाधयोपप्लवोद्भवम् ।"-प्रमाणवा० २ २८८ ५४ २६ 'पूर्वम्'-द्रष्टव्य-पृ० ४२ ५५. १७ 'स्वकीयवचनाकौशलम्'-"नन्वेवमप्यनर्थकम् यतोऽन्यथा न विभ्रमहेतुरत सामर्थ्यादाशुभ्रमण लभ्यते । सत्यम् । व्याख्यातुरय यत्न स्यात् न शास्त्रकारस्य । अतोऽ कौशलमेव शास्त्रकृत स्यात् ।" तात्पर्य० पृ० २४ ५६ २१ 'चक्षुः पश्यति'-"चक्षु पश्यति रूपाणि मभाग न तदाथित । विज्ञान दृश्यते रूप न किलान्तरित यत ॥" अभिध०१२; तात्पर्य पृ० २६, न्याय० म० टिक-पृ०१९ ५७ २ सू० ९-"तस्मादिन्द्रियविज्ञानानन्तरप्रत्ययोद्भव । मनोन्यमेव गृह्णाति विषय नान्यदृक् तत ॥" प्रमाणवा० २ २४३ ५८. ५ 'एककार्यकारित्वेन'–अप्रतिरोधशक्तिकेषु अनाधेयविशेषेषु क्षणिकेषु प्रत्ययेषु परस्पर क सहकारार्थ ? न वै सर्वत्रातिशयोत्पादन सहत्रिया। का तर्हि ? एकार्यकरण यद् बहूनामपि ।" हेतु० पृ० ५८ ५९ ७ 'हेतुबिन्दु'-हेतुबिन्दु पृ० ५७ ५९. २० 'यदन्येन'-"इति ब्रुवता व्यास्यानमिद-इन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्यजनित- मित्यनेन वाक्येनान्धबधिराद्यभावदोष परिहृत इत्यपि निरस्तम् ।" तात्पर्य० पृ० २७ ६१ १. 'गृहीतग्रहणात्'-"पूर्वानुभूतग्रहणे मानसस्याप्रमाणता । अदृष्टग्रहणेन्धा- देरपि स्यादर्थदर्शनम् ॥” प्रमाणवा २ २३९ ६२ १६ 'द्विविध'-"पच बाह्या द्विविज्ञेया" अभिघ० १ ४८ ।

·कथम " २६६ टिप्पणानि! ६२. २९. "इह पूर्व.' "तदस्तीति कुतोऽधिगतमित्याशदक्य विक्लोदयादिति साधन- माचार्यज्ञानगर्भणोक्तम् । अपरेणेद नीलादिरिति प्रवर्तकमधिमुक्तिलक्षणम् । तदन्येनागमोक्न सभाव्यते--इत्युक्त तदेपा सर्वेपा पूर्वपक्षसमाधिरभिधीयते ।" तात्पर्य० पृ० २७; "तदेतद् धर्मोत्तरेण आगमसिद्ध दर्शयता आचार्यज्ञानगर्भप्रभृतीना मानससिद्धये यत् प्रमाणमुपन्यस्त विकल्पोदयादिति तद्भगयावधारणादेव दूषितम् ।" न्याय० टि० पृ ३० ६४ २ मू १० 'अशक्यसमयो ह्यात्मा रागादीनामनन्यभाव । तेषामत स्वसवि- तिर्नाभिजल्पानुपङ्गिणी ॥" प्रमाणवा० २ २४९, "अथात्मरूप नो वेत्ति पररूपस्य वित् प्रमाणवा० २.४४४ ६४ ५ 'नास्ति'-सौत्रान्तिकस्यालयविज्ञानाभावोऽभिमत इत्याह नास्तीति ।" तात्पर्य पृ ३१ ६५ १ 'आन्तरा'-"तस्मात् त आन्तरा एव सवेद्यत्वाच्च चेतना । सवेदन न सद्रूप न हि तत् तस्य वेदनम् ॥” प्रमाणवा० २ २७४, ६५ ३ 'प्रत्यक्षम्'-"एतच्च स्वसवेदनसिद्धौ व्यासतो ज्ञेयम् ।" तात्पर्य० पृ० ३२ ६६ २ 'ज्ञानमेव'-"तदतदूपिणो भावास्तदतदृपहेतुजा । तत् सुखादि किमज्ञान विज्ञानाभिन्नहेतुजम् ।।" प्रमाणवा० २ २५१ सुखादेओनम्पत्वनिराकरणार्थं द्रष्टव्याम्यायम० पृ०७४ । तथा न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकापि-(पृ. ८०) द्रष्टव्या । ६६ ३ 'आत्मन.'--"तस्मात् सुखादयोऽर्थाना स्वसमान्तावभासिनाम् । वेदका स्वात्मनश्चषामर्थेभ्यो जन्म केवलम् ॥" प्रमाणवा० २ २६६ ६७ २ सू० ११ “प्रागुक्त योगिना ज्ञान तेपा तद् भावनामयम् । विधूतरल्पना- जाल स्पष्टमेवावभासते ।। प्रमाणवा० २२८१ ६८ २ 'सनिहितस्यैव'--"कामशोकभयोन्मादचौरस्वप्नाद्युपप्लुता । অমুলনিধি पश्यन्ति पुरतोऽवस्थितानिव ॥ अशुभा पृथिवी कृत्स्नाद्यभूतमपि वर्ण्यते । स्पष्टाभ निर्विकल्प च भावनाबलनिर्मितम् ।।" प्रमाणवा० २.२८२, २८४ ६८ ९ प्रमाणवातिके'-प्रमाणवा० १. ३४, १ ३६, १ १२२-२८७ ६९ ३ 'विकल्प'-"म विकल्पानुवद्धस्यास्ति स्फुटार्थावभासिता ।।" प्रमाणवा० २ २८३ ६ 'विषय'-"मान द्विविध विषयद्वविध्यात् शक्त्यशक्नित । अर्थक्रियाया केशादिर्नार्थोऽनधिमोक्षत ।। सदृशासदृशत्वाच्च विषयाविषयत्वत । सन्दस्यान्यनिमित्ताना भावे घी मदसत्त्वत । अक्रियासमयं यत् तदत्र परमार्थसत् । अन्यत् सवृतिसत् प्राक्त ते स्व-सामान्यरक्षणे।" प्रमाणवा० २ १-३॥ न्याय० ता० पृ. १२-१३ ७१ १ 'पाहा.'-भिन्नकाल क्य ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यता विदु । हेतुत्वमेव युक्निशा ज्ञानाकारापंणक्षमम् ॥ कार्य ह्यनेक्हेनुत्वेऽप्यनुकुर्वदुदेति यन् । तत्तेनाप्यत्र तद्रूप गृहीतमिति चोच्यते ।। प्रमाणवा० २ २४७, २४८, हेतुभावाने नान्या ग्राह्यता नाम काचन । बुदिर्पदाकारा तस्यास्तद् प्राह्ममुच्यने ।" प्रमाणवा० २ २२४ ७० तत्र ·टिप्पणानि । २६८ रेविणी। ७४ २ सू० १३ "यथोक्तविपरीत यत् तत् स्वलक्षणमिप्यते ।" प्रमाणवा०२ ५१, "इद च वैपरीत्यम्- अनभिधेयत्वम्, तत्वान्यत्वाभ्या वाच्यत्वम्, अमदर्थप्रत्ययाविशिष्टप्रतिमा सविषयत्वम्, असाधारणत्यम्, सकेतस्मरणानपेक्षप्रतिपत्तिकत्वम्, अन्यस्मविविक्तस्वरूपप्रति- भासवत्त्वम्, अर्थक्रियाक्षमत्व च।"-मनो० १ ५१, "बुद्धिर्यत्रार्थसामर्थ्यादन्वयव्यति- तस्य स्वतन्य ग्रहणमतोऽन्यद् वस्त्वतीन्द्रियम् ॥" प्रमाणवा० २ ५९ ७४ १७ 'अन्यराख्यातम्'-"सर्वेण रूपेण वस्तुनोऽभावोऽसन्निधानमिति-अन्यन्यारया अपास्ता।" "यत् पुनर्योग्यदेशे भावाभावाभ्याम् इति शान्तभद्रव्याख्यान तद्भद्रकमेव ।"-- तात्पर्य पृ० ३५ ७५ ३ सू० १४-१५ "अर्थवियाममर्थ यत् सदत्र परमार्थसत् । अन्यत् सवृतिसत् प्रोक्त ते स्वमामान्यलक्षणे ॥' प्रमाणवा० २ ३, “स पारमार्थिको भावो य एवार्थ- त्रियाक्षम ॥" प्रमाणवा० ३ १६५ । "मेय त्वेक स्वलक्षणम् ॥ तस्मादर्थक्रियासिद्धे सदसताविचारणात् । तस्य स्वपररूपाभ्या गतेभैयद्वय मतम् ॥" प्रमाणवा० २ ५३-५४ ७७ ७ मू० १६-"सर्वत्र समरूपत्वात् तद्यावृत्तिसमाश्रयात् ।। न तद्वस्त्वभिधे- यत्वात् साफ्न्यादक्षमहते ।"-प्रमाणवा० २ १०, ११। "अर्थाना यच्च सामान्यमन्यव्या- वृत्तिलक्षणम् । यनिष्ठास्त इमे शब्दा न प तस्य किञ्चन ॥ प्रमाणवा०२३० ७८ २० 'न्यायवादी'--"अभिप्रायाविसवादादपि भ्रान्ते प्रमाणता । गतिरप्यन्यथा दृष्टा पक्षश्चाय कृतोत्तर ।। मणिप्रदीपप्रभयोमणिबुद्धयाभिधावतो। मिथ्याज्ञानाविशेषेपि विशेषोऽर्थनिया प्रति ॥ यथा तथाऽयथार्थत्वेप्यनुमानतदाभयो । अर्थवियानुरोपेन प्रमाणत्व व्यवस्थितम् ॥" प्रमाणवा० २ ५६-५८ । ७९ २ मू०१८-प्रमाणफलयोरभेद निराकुर्वतो नैयायिकस्य युक्त्यर्थं द्रष्टव्या- न्यायम० पृ० ७०। पृ० ७९ १ ११ 'पुरस्तात्' देखो पृ० १७-१८ ८१ २ मू० २०-"विषयाकारभेदाच्च थियोऽधिगमभदत । भावादेवास्य तद्भावे म्वम्पस्य स्वतो गति ॥" प्रमाणवा० १ ६ , “तत्रानुभवमात्रेण ज्ञानस्य सदृशात्मन । भाव्यन्तेनात्मना येन प्रतिकर्म विभज्यते ।। अर्येन घटयत्येना न हि मुक्त्वार्थरूपताम् । अन्य स्वभेदाज्ञानस्य भेदकोऽपि कथञ्चन ॥ तस्मात् प्रमेयाधिगते साधन मेयरूपता । साधने- ऽन्यत्र तत्कर्मसम्बन्धो न प्रमिध्यति । सा च तस्यात्मभूतव तेन नार्थान्तर फलम् । तच्च तामात्मन्याधिगमनात्मना ।" प्रमाणवा० २३०२, ३०५ ३०६, ३०७ । ८१, ८. सू० २१. "तस्माद् यतोऽस्यात्मभेदादस्याधिगतिरित्ययम् । क्रियाया वर्मनियम सिद्धा सा तत्प्रसाधना ॥" प्रमाणवा २३०४ ८२ ४ 'चक्षुरादिभ्यः'-"सर्वसामान्यहेतुत्वादक्षाणामस्ति नैदृशम् । तद्भदेपि तद्- पस्यास्येदमिति तत् कुत ॥ सर्वमेव हि विज्ञान विषयेभ्य समुद्भवद । तदन्यस्यापि हेतुत्वे कथञ्चिद्विषयाकृति ॥ यथवाहारकालादहतुत्वेऽपत्यजन्मनि पित्रोस्तदेकस्याकार घते नान्यस्य वस्यचित् ॥"-प्रमाणया० २ ३१२, ३६८, ३६९ । दधान ·सानुमान परोक्षाणा- २६८ टिप्पणानि । ८२ ८ 'भ्यवस्थाप्य'-"धियोध्यो । तद्वयवस्थाश्रयत्वेन साध्यसाधनमस्थिति ॥ क्रियाकरणयोरक्यविरोध इति चेदसत् । धर्मभेदाभ्युपगमाद् वस्त्वभिन्नमितीप्यते ॥" प्रमाणवा० २.३१५, ३१८ ८७ ३ सू०१-३ "स्वपरार्थविभागेन त्वनुमान द्विधेप्यते । स्वार्थ विस्पतो लिङ्गाद- नुमेयार्थदर्शनम् ॥" तत्त्वस० का० १३६२ ८९. १ मू० ३ -"तस्यादृष्टात्मस्पस्य गतेरन्योऽर्थ आथय । तदाथयेण सम्बन्धी यदि स्याद् गमकस्तदा ॥ गमकानुगसामान्यरूपेणंव तदा गति । तस्मात् मर्व परोक्षोर्थो विशेषेण न गम्यते ॥ या च सम्बन्धिनो धर्मात् भूतिर्मिणि ज्ञायते । मेकान्तेनैव साधनम् ॥" प्रमाणवा० २६०-६२ ८९ १३ 'नन च'-"नन्वेव प्रत्यक्षस्यापि द्वविध्य कि न कथ्यते ? उच्यते। तदधिगतस्य स्वलक्षणस्य निर्देष्टुमशक्यत्वात् ।"-- तात्पर्प० पृ० ४३ ९० १६ 'स्पष्टयिष्याम'-हेतुबिन्दुटीकालोक-पृ० २५८-२५९ ९० २४. 'ननु'-"ननु किमनया वप्टकल्पनया प्रमाण च फल च प्रगाणफले तयोव्यवस्थेत्येव विग्रह किन्न क्रियते । उच्यते । फ्लशब्दस्याल्पान्तरत्वात् पूर्वनिपात स्यात् ।"-तात्पर्य० पृ० ४५ ९१ ७ सू० ५-"अन्वयो व्यतिरेको वा सत्त्व वा साध्यमिणि तनिश्चयफलंनि सिद्धयन्ति यदि साधनम् ॥"-प्रमाणवा० ३ २९० ९१ २४ 'अदाधितविषयत्वादि'-नैयायिकसमत हेतो पञ्चलक्षणाना विवरण- न्यायम० (पृ० ११०) आदिषु द्रष्टव्यम् । ९६. ६ सू० ६ "पक्षो धर्मी, अवयवे समुदायोपचारात् ।" हेतु० पृ० ५२, प्र० स्वो० पृ० १२ ९६ ३० 'निवेदयिष्यते'-पृ० १४२ ९७ १ 'अत्र'-"न तु यथाक्त शान्तभद्रेण-~~'अब साध्यसाधनचिन्तायाम्, आचार्थीये वा दर्शने धर्मी अनुमेय' इति। यतोऽत्र साध्यसाधनचिन्ताया धर्म्यनुमेय इति न किञ्चनार्थ पुष्णाति । द्वितीयेपि पक्षे न हि आचापीपे एव दर्शने धर्मी अनुमेयो व्यवस्थित , यनोऽन्यत्रापि दर्शने घर्मनुमेय ।" तात्पर्य० पृ० ५३ १०० ३ मू १०-११-"पक्षधर्मस्तदर्शन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव स । अविनाभाव नियमात् हेत्वाभामास्ततोपरे ।" प्रमाणवा० ३ १, हेतु० पृ. ५२, “एतल्लक्षणो हेतुस्त्रिप्रकार एव। स्वभाव , कार्यम् , अनुपलब्धिश्चेति ।" हेतु० पृ० ५४, वादन्याय पृ०३, प्र० स्वो० पृ० २० १०० १५ 'सयोग्यादि'-"सयोग्यादिषु येप्वस्ति प्रतिबन्धो न तादृश । न ते हेतव इत्युक्त व्यभिचारस्य मभवात् ॥"-प्रमाणवा० ४ २०३ १०१ २ सू० १२-"दृश्यस्य दर्शनाभावकारणासभवे सति । भावस्यानुपलम्भस्य ·टिप्पणानि। भावाभाव प्रतीयते। प्रमाणवा० ३ २०२, २०३ "अभावे च उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्या नुपलब्धिरिति । हेतु० पृ० ५४ "उपलब्धिरक्षणप्राप्तस्य अनुपलब्धि अभावस्य अभाव व्यवहारस्य वा हेतु । ~हतु० पृ० ६४ एकज्ञानसाग' '-~यत्र यस्मिनुपलभ्यमान नियमेन यस्योपलब्धि स तत्समृष्ट, एक्ज्ञानससर्गात । तयो सतोनवरूपनियता प्रतिपत्ति अमभवात । हेतु + १०१ १६ 'परस्तात'--द्रप्टव्यम पृ० ११९ १० १६ १०२ ६ 'अनुपलम्भ उक्तमन यथा पयुदासवत्या अपेक्षात तद्विविक्तोऽथस्त ज्नान वाऽभावोऽनुपलब्धिश्चोच्यत इति । न प्रतिपघमात्रम तस्य साधनासिद्धरभावव्यव हारासिद्धिप्रमगात ! -हेतु० पृ० ६५ १०३ २ सू० १३--' स्वभावे स्वनिमित्त वा दृश्य दानहेतुपु। अयपु सत्स्वदृश्य च सत्ता वा तद्वत्त कथम ॥ प्रमाणवा०२ ७२ १०३ १५ ईश्वरसेन'- 'ईश्वरसेनो हि मन्यते कायस्वभावहेतुभ्या भावरूपाभ्या अनुपलब्य पृथक्करणादवश्यमभावरूपत्वमस्या अयथा पृथक्करणमनथकमेव स्यात । -हेतु. टी० पृ० १७५ १०६ ३ सू० १५-१७-- यत कदाचित्सिद्धास्य प्रतीतिवस्तुन क्वचित । तदवश्य ततो जान तत्स्वभावोपि वा भवेत ॥ स्वनिमित्तात स्वभावाद्वा विना नाथस्य सभव । यच्च रूप तयोदृष्ट तदेवायत्र लक्षणम ।। प्रमाणवा० २७०-७१ तत्र साधनधम भावमाता वयिनि साध्यधर्म स्वभावो हेतु । हेतु० पृ० ५५ अर्थान्तरे गम्य काय हेतु - हेतु० पृ० ६३ १०८ ३ 'प्रतिषयहेतु'- प्रतिषधस्तु सवत्र साध्यतेऽनुपलम्भत । सिद्धि प्रमाणव दतामर्यादेव विषययात ॥ प्रमाणवा०२ ८५ प्र० स्वो० पृ० २२ १०८ १२ वादयायस्य वाद याय-पृ० ६५ १०८ १७ कुमारिलस्तु- प्रमाणपञ्चक यत्र वस्तुरूपे न जायते। वस्तुसत्ताब योधर्थ तत्राभावप्रमाणता 11 वस्त्वमकरसिद्धिश्च तत्प्रामाण्यसमाश्रया । प्रत्यक्षादेरनुत्पत्ति प्रमाणाभाव उच्यते। सात्मनो परिणामो वा विनान वाऽयवस्तुनि ।। श्लोकवा० अभाव० १,२११ स च १०९ ८ सू० १९-- तस्मात स्वभावप्रतिवधादेव हेतु साध्य गमयति । तद्भावलक्षणस्तदत्पत्तिलक्षणो वा अविनाभावारय । प्र० स्वो० पृ० ७६ ११० २३ पूर्वेवाम' अत्र स्वभावस्य प्रतिवध इति पाठीममासेन स्वभावहेतो स्वभावे प्रतिबध इति अननापि सप्तमीसमासेन कायहेतोरित्ययव्याख्यानमसगत मालरोच्याह कारण इत्याटि तात्पर्य पृ० ६६ १११ ६ मू २१ 'पक्षधर्मस्तदशन व्याजो हेतु ।' प्रमाणवा० ३१ ·२७० टिप्पणानि । ११३. २. सू० २२ -"कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनाभाव- नियमोऽदर्शनान्न न दर्शनात् ॥” प्रमाणवा० ३ ३०, २. ७० ; अस्य मनस्य निराकरणार्थ द्रप्टव्या न्यायम पृ० ११३; न्याय० ता० पृ० १०५ च ११३ ६. 'प्रतिज्ञार्थंकदेशः' प्र० स्वो० पृ० ३४८ ११५ ८. 'ननु-द्रष्टव्या न्यायम० पृ० ११७ ११५. २४ 'एकसामग्रययीनता'-"एक्सामग्रयधीनस्य स्पादे रसनो गति । हेतु- धर्मानुमानेन धूमेन्धनविवारवत् ॥" प्रमाणवा० ३ ८ ११५ ३२ 'पिपीलिकोत्सरण'-"एतेन पिपीलिकोत्सरणमत्स्योद्वतनादिना वर्षाद्यनु- मानमप्युक्तम् ।"-प्र० स्वो० पृ० ५० ११६. ३ मू० २४ "या काचिद्भावविपयाऽनुमिनिििवधव सा ।। स्वसाध्ये कार्यभावाभ्या सबन्धनियमात्तयो ॥" प्रमाणवा० ३ १९६, १९७ ११६ २६ 'पूर्वपक्षस्य'-'अय तु पूर्वपक्षो न वक्तव्य । यत्पुनरुक्तम्-'एक प्रतिषेध- हेतुरिति' स क्यमित्याह-प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एव इत्यादि। एव हि पूर्वपक्षे शान्ति- (न्त) भद्रकृते अभिप्रायशून्यत्व स्यादिति शास्त्रकृत इति युक्तोऽय पूर्वपक्ष ।" तात्पर्य० पृ०७० ११७ २ सू० २७ "शास्त्राधिकारासम्दद्धा बहवोऽर्था अतीन्द्रिया ॥ अलिङ्गाश्च क्थ तेषामभावोऽनुपलब्धित ।" प्रमाणवा० ३ १९८ १९९, ११९. ५ 'व्यवहर्तव्य'-"तस्मादनुपलम्भोऽय स्वय प्रत्यक्षतो गत । स्वमात्रवृतर्ग- मक्स्तदभावव्यवस्थिते ।।" प्रमाणवा० ४.२७४ १२३ ४ 'दृश्यानुपलम्भ'-"सोऽन्यभाव प्रत्यक्षलक्षणेनानुपलम्भेन सिद्ध सन् मूढप्रतिपत्तो अभावव्यवहार साधयेदिति सुचचितमेव ।" हेतु० पृ० ६८ १२४ २ "एकादशप्रकारा'-"सेयमनुपलब्धिस्त्रिधा-सिद्धे कार्यकारणभावे सिद्धा- भावस्य कारणस्यानुपलब्धि , व्याप्यव्यापकभावसिद्धौ सिद्धाभावस्य व्यापकस्यानुपलब्धि , स्वभावानुपलब्धिश्च ।" हेतु० पृ. ६८, "विरुद्धकार्ययो सिद्धिरय हेतुस्वभावयो । दृश्यात्म. नोरभावार्थानुपलब्धिश्चतुविधा ॥" प्रमाणवा० ३३, "इतीय त्रिविधोक्ताप्यनुपलब्धि- रनेवधा। तत्तद्विरुद्धाद्यगतिगतिभेदप्रयोगन ।' प्रमाणवा० ३ २९ १२४ ९ सू० ३१ प्रमाणवा० ३ २०२, "स्वभावासिद्धवा यथा नात्र धूमोऽनुपल- ब्वेरिति ।"-प्र० स्वो० पृ०४० १२४ २४ 'पोडशप्रकारेति तरंभापा० १० १६ १२८ ६ 'इष्टम् - "इप्ट विरुद्धकार्येपि देशकालाद्यपक्षणम् । अन्यथा व्यभिचारी स्यात् भस्मेवाशीतसाधनं ॥" प्रमाणबा०३५ १२९ १ मू०३३-"एतन व्यापस्वभावासिद्धिरकना यया नात्र शिशपा वृक्षाभावात्।" प्र. स्वो० पृ. ४० ·टिप्पणानि । १२९ १० सू० ३४ "विरद्धस्य च भावस्य भाये तद्भावबाधनात् ॥ तद्विरुद्धोपलब्धी स्थादसताया विनिश्चय ।" प्रमाणवा० ३ २०३-४, प्र० स्वो० पृ० ३९ १३० ३ ० ३५ "विरुद्धकायंसिद्धया हि यया न शोतस्पर्शो धूमात् ।' प्र० म्वो० पृ० ३९, प्र० १३१ ७ मू० ३६ "सापेक्षाणा हि भावाना नावश्यभावतेक्ष्यते' प्रमाणवा० ३ १९३ १३५ १ मू० ३८ "एतेन व्यापकविरुद्धसिद्धिरकना वेदितव्या-यथा-ना तुपारस्पर्श वह्ने ।" प्र० स्वो० पृ० ३९ १३५ ९ सू० ३९-"हेत्वसिद्धया यथा नात्र धूमो वहन्यभावादिति ।' स्वो पृ० ४० । १३७ १. मू० ४० "निमित्तयोबिरोध गमिका च कारणानुपलब्धि यथा नास्य पुसो रोमहर्षादिविशेषा, सन्निहितदनविशेषत्वात् ।" प्र० म्वो० पृ० ४१ १३८ २४ 'शान्तभद्रेण'--तात्पर्य०१० ८७ १४१ ५ मू० ४३-"एतेन तद्विरुद्धार्थकार्योक्तिरपणिना। प्रयोग केवल भिन्न सर्वत्रार्थो न भिद्यते ॥ प्रमाणवा०२ ९० १४४ ४ सू० ४५ "सर्वत्रापि अभावसाधन्यामनुपलब्धे दृश्यात्मना तेपा' प्र० स्वो० पृ० ४० १५० ३ मू०१ "शक्तस्य मूचक हेतुवचोऽक्तमपि स्वयम् ।। प्रमाणवा० ४ १७ यदन्य १५१ ९ सू० ३-७-"द्विविधो हि प्रयोग साधर्म्यवानव वधर्थवान् च । अन्वयी व्यतिरेकी चेत्याहु । नानयोरन्यत्र प्रयोगभेदाद् अर्थत कश्चिदपि भेद । साधम्र्य- णापि प्रयोगेऽर्यावैधयंगति , असति तस्मिन् साध्यहेत्वोरन्दयाभावात् ।' प्र० स्वो० पृ० ३५८ १५१ १७ 'अबाधितत्वाचपि'-हेतु० टी० पृ० २०५ १५२ १६ मू० ६-७ "तस्मादन्वयव्यतिरेकयोर्यथालक्षणमकोपि प्रयुक्तो द्वितीयमा क्षिपतीति नानयोरर्थत कश्चिद्भदोन्यत्र प्रयोगभेदात् । हेतु० पृ० ५६ १५३ ६ 'वक्ष्यमरणेन'-द्रप्टव्य पृ० १६७ सश्च १५६ ६ मू० ९ "यथा यत् सत् तत् सर्व क्षणिकम् , यथा पाद ।" हेतु पृ० ५५ १५७ ७ मू० १०-"क्वचित् स्वभावभूनधर्मपरिग्रहद्वारेण यथा तवोत्पत्ति ।'- प्र० स्वो० पृ० ३४९ १५८ २. सू० ११ "उपाधिभेदापक्षो वा स्वभाव केवलोऽयवा । उच्यते साध्य- सिद्धपर्य नाश कार्यत्वसत्त्ववत् ॥" प्रमाणवा० ३ १८५, १८६ १५९ ३ सू० १२ "स्वभावनिष्पत्ती अपेक्षित व्यापारभावो हि कृतक । तनेय कृतकश्रुति स्वभावाभिधायिन्यपि परोपाधिमाशिपति ॥"--प्र० स्वो० पृ० ३४८ घटादय ।

·५ टिपणानि । १५९ १२. मू० १३-"एतेन प्रत्ययभेदभेदित्वादयो व्यान्याता ।" प्र. स्वी पृ. ३४८ १६० ८ मू० १५ -"सिद्ध म्वभावो गमको व्यापकरतम्य निश्चित । मिड स्वभावनियत स्वनिवृत्तौ निवर्तक ॥" प्रमाणवा० ३ १९१, १९२; प्र० स्को० १० ३५७ १६१. २२ अन सुप्तटीयो तात्पर्य निवन्धनतो जय । तद्यया --"अमुमेवा प्रपममित्यादिना विशदयति । तति सामान्येन स्मृतस्थार्थस्य विशेष योजने सति । तया च सतीति सामान्यस्मरणस्य लिङ्गनाने विशिष्टस्मरणम्य च अनुमानज्ञाने सति अविनामावित्व- शानभेय परोक्षाप्रतिपादकत्व नाम युक्त्या मभाव्यत इत्याह। किञ्च निश्चयस्मरणज्ञाने शब्दानामेकायंताऽवसेया ज्ञानोपाधिलिङ्गयर्पिक्षया रिगयो ज्ञानोपाधिस्मादेतं प्रतिपाद्यन्त इति । तेति। येन कारणेन साध्याविनामावित्वनिश्चपनमेव प्रतिपादकत्वव्यापार तेन हेतुना। ना यति अन्यस्मिन् माध्यधर्म इत्युक्तमिति वातिककृना मूलाचार्येण वा निश्चितपद दुवंता। यद्वा एवमुक्त भवतीति गैप । वस्मादममारोपित एव पमिणो भेदेपि धर्मयो दो न म्यात्-इत्याह-साध्यति । यस्माग्निश्चयाम्ढे विशिष्टविकल्पज्ञानप्रतिभासिनि रूपे साध्यसाधनयो नात्वम् । यदि नामैव स्यात् तयापि समारोपितो भेद क्यमित्याह-निश्चया- रुढ चेति । इतरस्मादितरस्माच्च विजातीयाद्यावृत्ति र्यवच्छेद , तत्कृतेन भेदेन भिन्नमिति । अत्र इति तस्मादर्थे । तस्मादम्यत् साधन तथा साध्यमपि । एतदुक्त भवति-यदि कृत- क्वानित्यत्वादीना तादात्म्यमवन्धो नेप्यते तदा तद्धृवभारित्व नाशस्य न स्यात् धर्मिणो- ऽभिन्नत्वे मिथोऽप्यभिनत्व धर्मयो । न च घर्मिण सकाशाद्भेद इत्यादिकमन्यत्र प्रतिपादितमिति नेह प्रतन्यते।" तात्पर्प० पृ० १०१ १६९ ३ सू० ३० "न हि अतत्स्वभावस्य भावे एकान्तेनान्यस्य भाव , तनिवृत्ती वा निवृत्ति ।" हेतु० पृ० ५६ १७२ ७ मू० ३४ अत्र पक्षधर्मसम्बन्धवचनमानसामदेिव प्रतिज्ञार्यस्य प्रतीते न प्रतिज्ञाया प्रयोग उपदर्शित ।" इत्यादि हेतु पृ० ५५, "तत्पक्षवचन वक्तुरभिप्रायनिवेदने। प्रमाण सशयोत्पत्तस्तत साक्षान साधनम् ॥ साध्यस्यवाभिधानेन पारपर्येण नाप्यलम् ।" प्रमाणवा० ४ १६-१७ । प्रक्षप्रयोगसमर्थनार्थ द्रष्टव्या न्यायम पृ० ५७१ १७२ १६ 'स्वयूयं - "अवश्यमेव न निर्दिश्य इति भणता न ह्यय नियमो यदवश्य पक्षो निर्दिश्य इत्पन्यव्याख्योपहसितेति यतोऽस्मिन् व्याख्याने पाक्षिक पक्षनिर्देशोऽनुमत एव । स चायुक्त इत्युक्त वक्ष्यति च ।" तात्पर्य० १ १०६ १७२ १८ वादन्यायस्य'-वादन्याय पृ० ६५ १७६ ८ 'अय'-"गम्यार्थत्वेपि साध्योक्तेरसमोहाय लक्षणम् ।' प्रमाणवा० ४ २८ १७६ १० 'विप्रतिपत्तिनिराकरण'--"विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थमिति ब्रुवताज्यव्या- ख्या--'एतच्च नियनपदार्थक्याया द्रष्टव्यम्, प्रपञ्चक्थाया तु पक्षनिर्देशपि न कश्चिद् दोष' इत्याद्यपास्ता।' तात्पर्य० पृ० १०७ ·टिप्पणानि । २७३ १७६. १२. मू० ३९ “असिद्धासाधनार्योक्नवाद्यभ्युपगतग्रह । व्याप्त साध्य आत्मार्यवन्मत.॥" प्रमाणवा० ४. २९ अनुक्तोषीच्छया साध्य स्या- १७८ ९. सू० ४४--"एक्स्य धर्मिण शास्त्रे नानाधर्मस्थितावपि । दात्मनवेष्ट इत्युपाता स्वयश्रुति ॥”-प्रमाणवा ४. ४२ 'विप्रतिपत्तिः'-शास्त्राभ्युपगमात् साध्यः शास्त्रदृष्टोऽखिलो यदि । प्रतिज्ञाऽसिद्धदृष्टान्तहेतुवाद प्रसज्यते ॥” प्रमाणवा० ४. ७० १७९. ११ मू० ४५ "विशेपस्तद्वयपेक्षत्वात् कपितो धर्मधर्मिणो । अनुक्तावपि वाञ्छाया भवेत् प्रकरणाद् गति ॥" प्रमाणवा० ४ ३१, ४ २९ १८२. १. मू० ४८–“अनिषिद्ध प्रमाणाभ्या स चोपगम इप्यते । सदिग्धे हेतु- वचनात् व्यस्तो हेतोरनाश्रय ॥" प्रमाणवा० ४ ९१, “अनुमानस्य भेदेन सा बाघोक्ता चतुर्विधा ।" प्रमाणवा० ४ ९२, न्यायप्र० पृ० २ "ये चैते पक्षविरुद्धतादय पक्षदोपा ये च वक्ष्यमाणा साधनविकलत्वादयो दृष्टान्तदोषारते वस्तुस्थित्या सर्वे हेतुदोषा एव । प्रपञ्चमात्र तु पक्षदृष्टान्तदोषवर्णनम् । दृष्टान्तदुष्टतया च हेतोरेव लक्षणमन्वयव्यतिरेक्योरन्यत रद् हीयते इति सर्वे च ते हेतुदोषा एव-अतएव च शास्त्रेऽस्मिन् मुनिना तत्वदर्शिना । पक्षाभासादयो नोक्ता हेत्वाभासास्तु दर्शिता ।" न्यायम० पृ० ५७२. १८३. ४, सू० ५१. "अर्थेष्वप्रतिपिद्धत्वात् पुरुषेच्छानुरोधिन । इष्टशब्दाभिधे- यस्याप्तो वाक्षतवारजन ॥ उक्त प्रसिद्धशब्देन धर्मस्तद्वयवहारज । प्रत्यक्षादिमिता मानश्रुत्यारोपेण सूचिता.॥ चन्द्रता शशिनोऽनिन्छन् का प्रतीनि स बाञ्छति । इति त प्रत्यदृष्टान्त तदसाधारण मतम् ।।" प्रमाणवा०४ १०९, ११०, १२० १८६. ६ 'अन्य'--"अन्ये विति शान्तभद्रादय"--तात्पर्य पृ० १११ १८८. १७. 'साधनाभास.' न्यायप्र० पृ० ३ १९७. ६ सू० ६९ "विपक्षेऽदृष्टिमात्रेण कार्यसामान्यदर्शनात् । हेतुज्ञानप्रमाणाम बचनाद् रागितादिवत् ॥" प्रमाणवा० ३ ११ १९८. ३. १० ७१ "न चादर्शनमात्रेण विपक्षेऽव्यभिचारिता । सभाव्यव्यभिचा- रित्वात् स्थालीतण्डुलपाकवत् ॥ यस्यादर्शनमात्रेण व्यतिरेक प्रदर्यते । तस्य सशयहेतु- स्वाच्छेपवत्तदुदाहृतम् ।।" प्रमाणवा० ३. १२, १३ १९८. १७. सू० ७३. "अपर्यन्तकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद् विरोधगति ।"-- प्र० स्वो० पृ. ३५ २०२. १. 'यत्वाहु-'--"अव मन्यन्ते शान्तभद्रादय-वातादिशीतक्षणानामसता सता वा विरोध. स्यात् । न तावदसतोऽनुत्पत्तिकेन सह विरोधगति ।"नापि येषा सत्व तेपा क्षणिकत्वेनैव निवृत्ते. निवर्तकाभावात् । किं चाय विरोध द्विष्ठ इप्यते । स कथ घटते । विरुद्धयोरेकस्मिन्नपि क्षणे सहस्थिते सहस्थाने वाविरुद्धव घटपटयोरिव स्यात् । इत्यवास्तव एवायमत एवाह विरोधगतिरिति विरोधन्यवहार इति ।"--तात्पर्य पृ० ११८ ·२७४ नित्यवद् ।" टिणणानि। २०३. ७. सू०७५-"अन्योन्योपलब्धिपरिहारेण स्थितिलक्षणता वा विरोधो नित्या- प्र. स्वो०१० ३६. २०७. ८. मू० ७६---"उक्त्याने सर्ववित्प्रेत्यभावादिप्रतियवत् । अतीन्द्रियाणा- मांनी विरोधस्याप्रसिदित ॥". प्रमाणवा० २. ९२. २०९.८. मू० ७८. "न हि घर नवचनादि रागादिकार्यम्, वनुशामताहेतुक्त्वात् । सब राग इति चेत् । इष्टत्यान् न किञ्चित् यापितम् । राग हि नित्यमुखात्मात्मीयदर्शना- भिनिवेशाक्षिप्त साखवधर्मविषयमाहु । नंद वरुणादय । अन्यपापि समवात्-इति निवेदयिष्याम । यया रक्नो प्रवीति तथा विरक्तोपि । एव न वचनमात्रात् नापि विशेषात् प्रतिपत्ति । अभिप्रायस्य दुर्योधत्वात् । व्यवहारसररेण सर्वेपा व्यभिचारात् । प्रयोजना- भावेश्वचन मिति चेत् । न । परायंत्वात् व्यवहारस्य । न युफ्नो वीतरागत्वादिति चेन् । न। यरुणयापि प्रवृत्ते । मैव करुणा राग इति चेत् । इष्टम् । अविपर्यासोद्भवत्याद् अदोष. करुणा असत्यात्मग्रणे दुसविशेषदर्शनमात्रेण अभ्यासबलोत्पादिता । तपा हिं मंत्र्यादय सत्त्वधर्मालम्बना इप्यन्ते । एताश्च सजातीयाभ्यासवृत्तयो न रागापेक्षिण्य । नंव रागादय , विपर्यासाभावेऽभावात् । कारुणिकस्य निष्फल आरम्भोऽविपर्यासादिति चेत् । न । परापस्य व फलत्वेनेप्टत्वात् । सर्वथाऽभूताममारोपात् निर्दोष । तदन्यैन वीतरागस्य दोपवत्वसाधने न किञ्चिदनिष्टम् । वक्तर्यात्मनि रागादिदर्शनाद्-अन्यत्र तदनुमाने हि अतिप्रसग । व्यभिचारादनन्यानुमाने इहाव्यभिचार इति को निश्चय.?"-प्र० स्वो पृ० ५१. २११ १२ सू० ८६. "अनन्वयोपि दृष्टान्ते दोपस्तस्य यथोदितम् । आत्मा परश्चेत् सोऽसिद्ध इति तत्रैष्टघातवत् ॥" प्रमाणवा० ४. ३२;"यथोदितमाचार्यवसुबन्धुना–पराश्चि- क्षुरादय इत्यन परश्चेदात्मा विवक्षित सोऽसिद्धो दृष्टान्त इति । तत्रान्वये सति इष्टविधा- तवत् साधनम्, इष्टात्मार्थत्वविपर्ययेणान्वयात् तत्साधक्त्वात् ।”—मनो० ४. ३२. २१४. ८. सू० ९५ "अनिश्चयकर प्रोक्तमीदृक् त्वनुपलम्भनम् । तनात्यन्तपरोक्षेषु सदसत्ताविनिश्चयो ।"-प्रमाणवा० २ ९४, "अयमेव न वेत्यन्यदोषानिर्दोषतापि वा। दुर्लभत्वात् प्रमाणाना दुर्योधेत्यपरे विदुः ।।"-प्रमाणवा० ३. २१९. २१४ १६ सू० ९७-"प्राणाद्यभावो नैरात्म्यव्यापीति विनिवर्तने । आत्मनो विनिवर्तत प्राणादिर्यदि तच्च न ।” प्रमाणवा० ४ २०८ २२८ ८. 'पैलुकेन'-"पलुकेनेति वैशेषिकेण किलाय पाक पीलूना परमाणूनामिति मन्यते अन पीलुक उक्त ।" तात्पर्य० पृ० १२७ २३१ ६ पैठर “ठर इति नैयायिक 1 तन्मतेन स्थाल्या एव पाकसभवात् तयवाख्यातम् ।।" तात्पर्य० पृ० १२८ २३९ ७ 'दृष्टान्तदोषा' -न्यायप्र० पृ० ५ २५४ २ सू० १३७–१३८–“असाधनाङ्गवचनमदोषोद्भावन द्वयो । निग्रह- स्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते ॥"-वादन्याय पृ० २। न्याय० ता० ५ २ १ पृ० ४९२, न्यायम० पृ. ६३९, प्रमाणमी० २ १ ३५, प्रमेयक० पृ० ६७१ ·१. न्यायविन्दो शब्दसूची। अन वय अनियत्व अकारण २०९ अन्वयवचन अग्निसिद्धि १९३ अवयव्यतिरेक २१९ २२० अचद्र १८३ अवसिद्धि १७१ अचेतन १९२ अन्वयाभाव अदृश्यात्मविषय व १९७ अपेक्तिपरव्यापार १५९ २४१ अप्रतिबद्धस्वभाव अनात्मक २१. अपदर्शितव्यतिरेन २४९ अनामक व २१७ अप्रगिताषय २४१ अनाप्त २४५ अभाव अनिय १५६ १५७ १५८ अभावगति २०८ १९० २४१ २४२ २४९ अभावनिश्चय १२३ २१९ २२० १९२ १९६ अभावब्यवहारमाधन अनिराकृत १७६ १८२ अभिलापमसगयोग्यप्रतिभासा अनुक्त १७९ १८० अभूतदोषोद्भावन २५५ अनुपलब्धि १०० १०१ ११६ अभ्रान्त ४० १४४ १४८ १७१ २०८ अमूढस्मतिमस्कार ११८ अनुपलब्धिप्रयोग १४० १५४ १६५ अमूत व २४० अनुपलब्धिलक्षणप्राप्त अथ १०९१८२ अनुपलम्भ १९७ २२५ २३१ अथक्रियासामथ्यलक्षण ७६ अनुबध १६० अथप्रतीति ८१ २३४ अनुमान ३७ ७८ ८७ अथप्रतीनिस्प १५० १८२ २८५ २२६ अथसारूप्य अनुमाननिराकृत १८३ अर्थान्तर २०९ अनुमानविषय २२५ अर्यापति २५३ अनुमय ९१ ९६ अर्थाभावासिद्धि अनकात्तिक १९५ १९७ २०९ जविकलकारण १९८ २१३ २१४ २२० २२४ अविरुद्व २०८ २१२ अय १९ अवीतराग ૨૪૭ ૨૪૮ अयोयव्यवच्छ २२० अव्यतिरेव २४८ अवय २१४ २२० अव्यभिचारी २२६ अवयगति १६८ अश्रावण १८२ अवयमुख १७० अमन्यवहारविषय १५४ १७४ सख्यावा सवन पष्ठमूचका ।

·१. न्यायविन्दो शब्दसूची। १४५, १६४, २०९ २४०, २४५ कार्यकारणभाव ९१, ९८, १७०, १९५, कार्यविरुद्धोपलब्धि २१०, २११, २३५, २५३ कार्यहेतु असिद्ध १८९, १९२, १९४, २१४ कार्यानुपलब्धि असिद्धि १८९, १९५, २१३, २१७, २२४ कृतक आवाश २२८ आवासवन् २४४, २४९ इतक्त्व अगमाश्रय २२६ केशयित आत्मन् १९४, २१६ गौतम आत्मसवेदन आत्मार्थ १२५, १४० १५८, १५९, २४१ २४२, २४९, २५१ ६४ घटवत् १८० चक्षुप् २४५ चाक्षुप २४७ २४० १८०, २११ १७७, १९० ६४ ६४ २५५ २५५ २१४ २४५ ११० ११० आप्त आप्तता २४५ चित्त आशुभ्रमण ५४ चेतना इन्द्रियज्ञान १७६, १७९, १८२, २१३ जाति इष्टविघातकृत् २११ जात्युत्तर उक्त २१३ जिज्ञासितविशेष उत्पत्ति १५७ जीवच्छरीर उत्पत्तिमस्व १९२ ज्ञानप्रतिभास उपलब्धि १४४, १६५ ज्योतिर्ज्ञानादि उपलब्धिप्रत्ययान्तरसाकल्य १०३ तदप्रतिबद्ध उपलब्धिलक्षणप्राप्त १०१, १४४, १५४, तदव्यभिचारनियमाभाव १६५, १७४, १७५, २३१ तदुत्पत्ति उपलब्धिलक्षणप्राप्ति १०३ तदुत्पत्तिलक्षण उभयासिद्ध १९० तरु ऋषभ २४५, २४८ तादात्म्य कपिल २४५, २४७ तादात्म्यलक्षण कर्मवत् २४०, २४४ तिमिर कल्पना ४७ त्रयीविद् कल्पनापोढ ४० त्रिरूप कारण १४४, १६४ त्रिस्पलिङ्गाख्यान कारणविरुद्धकार्योपलब्धि १३८ रूप्य कारणविरुद्धोपलब्धि १३७ दूपण कारणानुपलब्धि १३५ दूसणाभास कार्य १००, १०७, ११६, २२५, २३५ दृष्टान्त १९० १६९ २४७ १००, २३४ १५०,१८८ ९१ २५४ २५५ २३४, २३५ ·१ न्यायविन्दो शब्दसूची। २७७ दृष्टान्तदोष २३९, २४४ प्रमाणनिवृत्ति १४९ दृष्टान्ताभाम २४०, २५३ प्रमाणफल देशकालस्वभावविप्रकृष्ट प्रमाणफलव्यवस्था ९० धर्म १७८ प्रमाणातिशय २४५ धर्मशास्त्र २४७ प्रमेयत्व धर्मिन् ९६, १७८ प्रयत्नानन्तरीयक्त्व २१० घयंसिद्धि १९४ प्रयोगभेद १५२, १५३ निकुञ्ज १९३ प्राणादि २१६, २१७, २१८ नित्य १८३, २४०, २५१ प्राणादिमत्त्व २१४ नित्यत्व २१० बाप्पादिभाव निरात्मक २१६ ब्राह्मण २४७ निवृत्ति १६९, १७०, २०९ भाव ९९, १५९ निश्चयाभाव २२२ भावनिश्चयनान्तरीयक २२० नौयान ५४ भावव्यवहारप्रवर्तन ११८ न्यनता २५४ भावाभाव २०३ न्यूननाद्युक्ति २५४ भूतमघात १९३ पक्ष १७६, १८८ भ्रालि २२७ पक्षधर्मोपदर्शन १६० मनोविज्ञान पक्षनिर्देश १७२ मयूर १९३ पक्षाभास १८७ मरण परमाणुवत् २४०, २४४ मरणधर्मा परमार्थमत् ७५ यथावस्थितवस्तुस्थिति २२७ परस्परपरिहारस्थितलक्षणता २०३ योगिज्ञान परार्थ ८८, १५०, १८०, २११ रथ्यापुरुष २४० परार्थानुमान १८८ रागादि २०९, २४०, २४१ परिग्रहाग्रयोग २४७ रागादिमान् प्रतिबन्ध रागादिमत्त्व २४०,२४७ प्रतिबन्धोपदर्शन १७० लिङ्ग ९१, १००, १११, १७०, २४५ प्रतिषेध ११६, १४१ वक्त १९७, २४० प्रतिषेघहेतु १०८ वक्तृत्व १९७, १९८, २०७, २१४, २४८, प्रतीति ४७,१८२ वचन १७९, २०९, २१४,२४०, प्रतीतिनिराकृत २४५ प्रत्यक्ष ३७, ४०, ५४, ७९, १०४ वस्तु प्रत्यक्षनिराकृत १८२ वस्तुदर्शनवलप्रवृत्त २२६ प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षण १४८ वस्तुमाधन १०८ प्रमाण ८१, १६०, १८५ वस्तुसिद्धि २४० १८३ वर्धमान ·२७८ १ न्यायबिन्दो शब्दसूची। वादिन् १७७, १७८ शब्द १७७, १८२, १८३, १९०, विधि १९६, २४०, २४१, २४९, विनाश १३१ शशिन् १८३ विषक्ष शासन २४५ विपरीतव्यतिरेक २५१ शास्त्रकार १७८, २२७ विपरीतान्वय २४१ शीतोष्णस्पर्श २०३ विपर्ययसाधन २१२ सक्षोभ ५४ विपर्ययसिद्धि २१०, २११ सघातत्व १८०, २११ विप्रप २१४ सदिग्ध २१४ विप्रकृष्टविपय १४८ सदिग्धव्यतिरेक २०९ विरुद्ध ९९, २१०, २११ सदिग्धसाधनव्यतिरेक २४७ विरद्धकार्यापलब्धि १३० मदिग्धसाध्यधर्म २४० विरुद्धाव्यभिचारी २२०, २२६ सदिग्धसाध्यव्यतिरेक २४५ विरुद्वव्याप्तोपलब्धि १३१ सदिग्धोभयव्यतिरेक २४७ विरोध १४५, १९८, २०७ मदेह १८९, १९२, १९७, २१३, २१४, विरोधगति १९८ सदहहेतुत्व १९७ विरोधाभाव १९८ संशय २३१ विवाद १७९, १८० सशयहेतु १४८, २२४ विशेषलक्षण १५६, १६५ विषय ७०,७८ सद्व्यवहारविषय १७५ धीतराग २१४ सपक्ष ९१,९७, १७०, १९६, वृत्ति २१६ २१०, २११, २३५, २५३ वृत्तिनिश्चय २१७ समनन्तरप्रत्यय वैधर्य १५२, १६५, सम्यग्ज्ञान १६८, २४४, २४९ मर्वगन १९४, २२८ वघयंगति १६७ मर्वज्ञ १९७, १९८, २०७, २१४, २४५ वैधयंवप्रयोग १७५ मर्वज्ञता ૨૪૬ बंधोदाहरण २४५, २३, २४८ गर्वोपलभ्यमानगुणत्व प्यायलराव २३१ सारय पनिरव २१४,२२०,२४५.२८ मात्मक २१८२१५, २१९ यतिरवमुप १०० मारमकन्व यभिचारगमव मायन १६०,१७८, १०९ २१६ मापनत्व पवष्यातानि १४२ मानदार २२६,२५४ मागविरसोय भारानुग्यि १२९ मापनाभाग १८८ २५३ सत् १ १३५ गायनयम ·२ न्यायबिन्दुटीकाया शब्दसूची। २७९ साधनावयव २३४ स्वभावप्रतिबंध साधम्य १५२ १६७ २४४ स्वभावविरुद्ध १४४ साधम्यवत १७४ स्वभावविरुद्धोपलब्धि १२९ साधम्यवत्प्रयोग १५४ स्वभावविप १०३ १०४ साध्य १११, १६४ १६७, स्वभावहेतु १५६ १६६ १७९ १९० २२२ स्वभावहेतुप्रयोग २३० साध्यत्व १७६ २१३ स्वभावानुपलब्धि १२४ १४० साध्यधम १०६ १६० स्वरूप १७६ साध्यविपययसाधन २११ २१३ म्वलक्षण ७०७४ साध्यसाधनधर्मोभयविकल २४० स्ववचन १८२ साध्याद्यव्यतिरेक २४४ स्ववचननिराकृत १८५ साध्याभाव १६८ स्वसत्तामात्रभाविन २२८ २३१ स्वाथ ८८ ८९ सामान्यलक्षण ७७ हेतु सिद्धि १७९ २३४ २३५ २५३ मुम्बादि १९२ हेतुत्व १६२ स्वभाव १०० १०४ १०५ ११६ हेत्वन्तरापेक्षण १५७ १६२ २२५ २३१ २३५ हेत्वभाव १६८ स्वभावनिप्पत्ति १५९ हेत्वाभाम १८९ १९५ २१० २२४ सामाय २. न्यायविन्दुटीकायाः शब्दसूची । १३२ २४१ ४७ ७१ ७२ अक्षाश्रित अक्षीणदोप अचेतन अतीन्द्रिय अत्यन्तविपयस्त अदृश्य अदृश्यमान अदृश्यविषय अदृश्यानुपलब्धि अदृष्ट अधिगतविषय अध्यवसाय ३८ अध्यवसय २४५ अध्रुवभावित्व १९२ अनधिगतविषयप्रमाण २२७ अनवय २२ अनथ १३२ अनर्थग्राहि १०४ अनथसभावना १९८ अनथसशय ११६११७१४८ अनाप्त २०८ अनित्य १९ अनित्यत्व ८४ ८५ १४ १५७ १५८ ·२८० २ न्यायविन्दुटीकाया शब्दमूची। अनियतप्रतिभास १६३, २०५, २०६,२०८, २२० अनियतप्रतिभासत्व ४९ अभावगति २०८ अनियताकार २०४ अभावज्ञान १२३ अनिराकृत १८२ अभावनिश्चय १२२, १२३ अनिष्पत्ति १६३ अभावप्रतिपत्ति १४६ अनुक्त १८०,१८१ अभावव्यवहार १०८, १२०, १२२, १४४ अनुगमन १६१, २३६ अभावसाधन १२९ अनुपलब्धि १००, १०१, १२१, अभिधानाकार १२२, १२३, १२४, १२८, १४५ अभिधेय ९, १०, १५२, १५३ अनुपलम्भ १०२, १९८ अभिधेयप्रयोजन अनुपलम्भनिवृत्ति १६५ अभिधेयभेद १५३ अनुबन्ध १६१, २३६ अभिधेयाकार ४७ अनुमान २०, ३९, ४०, ४४, ४६, ४७, अभिप्रायवार्य' १८६ ७१, ७२, ७८,८७, ९१, १५०, अभिप्रायकार्यत्व १८७ १५१, १५२, १८२, १८५, २२७ अभिप्रायालम्बन १८६ अनुमाननिराकृत १८३ अभिलाप ४७ अनुमेय ९६, ९७, अभिलापमसर्ग ४७ अनेकान्तिक ९४, ९५, १९५-१९७ अभिलापमसर्गयोग्य ५१ २१०, २१३, २१४, २१७, अभिलापममृप्टाभास ४८ २२१, २२२, २५४ अभिलापमसर्गयोग्याभाम ४८ अन्य ९९, १८६ अभेदाध्यवसाय २६ अन्योन्याभावाव्यभिचारित्व २०४ अभ्यास १४२ अन्वय ९५, १५०, १५३, १६१,१७०, अभ्रान्त २१४, २१९, २२०, २३८ बभ्रान्तत्व अन्वयगति १६८ अमूर्तत्व अन्वयमुख १७१ अर्य ७,३०,४९, ७८,७६,१५२, अन्वयवावप २५०, २५१ अप्रिया २३, ७७ अन्बयाभाव २२० अपंक्यिाक्षम अपराधत्तत्व ११२ अयंक्रियानिर्भास २८, २९ मप्रतिपत्तिहेतु २१५ वर्षत्रियामम २८८ अप्रतिवद्ध ११० अपश्यिाममर्थवस्तुप्रदर्मक अप्रमाण २३ अपंक्रियामामयशक्षण अप्रयत्नानलगेयक १९६ अर्षपतीनिम्प अत्रामाज्य १८६ अर्यमनिधिनिरपेशत्व अधामाग्यदोष ६१ अर्यममायना १६ अमाव ९५, १०८,११८, १४४, १४८, अमराय ७३ ·२८१ २२७ २४८ १८१, १९४, २१६ ६४ १८० २४५, २४६ २३४ आयु १९१ ७२ १२६, १९९ १९३ १९३, १९४ ५५, ५६, १९१ २ न्यायबिन्दुटीकाया शब्दसूची। अर्थसापेक्ष ५२ आगमसिद्धवरूप्य अर्थसिद्धि ३२ आग्रह अर्थाधिगति १९ आत्मन् अर्थाधिगमात्मन २४ आत्ममवेदन अर्थाध्यवसाय ४७, ७१ आत्मार्थ अर्थापत्ति २५३ आप्त अर्थाविनाभावित्व ४० आभास अवयव अविकलकारण १९८ आरोपित अविनाभाव १६४ आर्यसत्य अविनाभावनियम ११० आलोक अविनाभावित्वज्ञान १६२ आशुभ्रमण अविपर्यस्त ४२ आश्रयण अविसवादक १७, ४७ आथयणासिद्ध अव्यतिरेक २४५, २४९ इन्द्रिय अव्यभिचारनियम ११० इन्द्रियज्ञान अशक्यानुष्ठान १४ इन्द्रियविज्ञान अश्रावण १८२ इष्ट असदर्थत्व १८६ इपविघातकृत असद्व्यवहारयोग्य उक्त असपक्ष ९८ उत्पत्तिमत् अमर्वगतत्व २३३ उत्पत्तिमत्त्व असर्वज्ञ १९७ उत्प्रेक्षण असादृश्य २५० उत्प्रेक्षित असाधारण ७०, ९३, २१५, २१७ उपकारक असिद्ध ९२, १९०, १९३, १९४, उपलब्धि २१३, २५४ उपलब्धिलक्षणप्राप्त असिद्धत्व १९४ असिद्धव्यतिरेक उपलम्भ ७४ उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्य अस्फुट अस्फुटाभ ६९ उपादेय अहेतुत्व १०९ उपायोपेयभाव ८१ उपेक्षणीय आकार आकाश १२६ उभयविकल आगम २२७ उभयाव्यतिरेकि आगमसिद्ध १९१, २२६, २३३ उभयकदेशवृत्ति ३९, ५२ १७८ २११, २१२, २१३ १७९, १८१ १५७, १५८ १९२ ८५ २१२ १४१, १४५ १०१,१०३, १२९, १४४ १६५ १०३ ३०, ७६ २४० ·२८२ २ यायविदुरीकाया गन्दमूची। ६४ ६४ उरणस्पन १९९ गुणिन एक्कायकारी ५८ गोचर एक्त्व २०७ गौतम २४७ गरत्याभाय १६३ ग्राह ४७ ८९ ७० ७१ ७२ ७८ एवामवविरोध २०५ प्राधाकार ७४ एकान्त १९५ ग्राह्याकारता ४७ एकान्तिव १९५ चभुप ६२ १८०२१२ २४४ च विनान पल्पना चाप ९२ पल्पनापोढ ४६ चित कल्पनापोढत्व ४० ४१ चित्तावस्था बल्पित २०५ चनय १९२ पावतातीय ३१ चैत कारदन्तपरीक्षा जनव २१२ वाचकामलादि जम २१० कारण ११० १२६ १४९ १७० जयजनभाव ८२ २०० वारणभद १६३ जलतरगयाय १९९ कारणविरुद्धोपलब्धि १३९ जाति २५५ कारणानुपलब्धि १३७ १३९ जायुतर २५५ २५६ कार्य १०० १०७ ११६ ज्ञान १८७०८११०३ २१० १४९ २१० २२६ ज्ञानप्रतिभास ७४ कायकारण २३८ ज्ञानमगि १०१ कायकारणभाव १०७ १४५ १४६ १६४ ज्योति नोपदेश कायकारणभावनिश्चय १६४ ज्वरहरतक्षकचूडारलाल कारोपदा १४ कायलिङ्गज १८५ तद्पत्ति कार्यहेतु १६६ २१० २३६ तादाम्य ११० १७०२३६ २३८ कार्यानुपलब्धि १२६ १३४ १४१ नादा म्यनिपध कृतक १५८ १५९ तिमिर कृतक्त्व २४२ त्रयीदित २४७ केवायित १९३ त्रिरूप १५० १५१ १५२ क्षण २०० त्रिरूपलिंग १८८ क्षणिक्त्व १२७ २०४ त्रिरूपलिङ्गाख्यान १८९ गमक ११२ ११६ त्ररूप्य २२५ गम्य दक्षिणापथ गभ्यगमकभाव दन्नवीणा गुण १९४ दान ·२ न्यायपिटीकाया शब्दसूची। दनिकाल २६ निविकपक दुष्टत्वनिधन २५३ निवतक दूपण २५४ निवतक्त्व दूपणाभास २५४ निवत्यनिवतकनिमित्त २०१ दृश्य १०१ १४४ निवत्यनिवत्तकभाव १७० १९९ २०९ दृश्यनिवृत्ति ११९ निवृत्त्यङ्ग दृश्यात्मक ७५ निवृत्त्यभाव दृश्यात्मता २०६ निश्चय ७१८४ १६२ १६३ १९५ दृश्यादृश्यसमुदाय १२७ निश्चयाभाव २५४ दृश्यानुपलब्धि ११८ १२० १२२ १२९ निपध २०६ १३४ १३६ १३७ १३९ १४२ निप्पिय १९४ १४४-१४८ २०६ निप्पत्ति दृश्यानुपलम्भ १०२११९ १२३ १५४ २२६ निष्परिग्रह २४८ २०५ नीलबोधरूप दृष्टान्त १५५ २१२ २३३ २३४ नीलविकल्प ९१ २३८ २३९ २४०--२५१ नीठसत्प ९१ दृष्टा तदोप २४३ २४० २५२ नमित्तिक दृष्टान्लाभास २३३ २३९ नौयान यूनता १८९०५४ धम ९७ १६० १६१ १९७ पथ ९७ ९८ १७२ १७६ १८२ १८८ धर्मशास्त्र २४७ पक्षधम १९७२१५ धर्मिन् ९७१२७ १९४ पक्षधमत्व १५० १५५ धर्मिसम्बध १९० पक्षधर्मोपमहार १६४ धूम १९३ पक्षाभाम १८७ ध्रुवभाविव पयाथ १८७ नान्तरीयकता १६१ पक्षकदशासिद्ध ९२ मातरीयकत्व १६४ परप्रतिपत्ति निकुञ्ज १९३ परमाणु १९६२४० २४४ नित्य १८३ परमाथ দৰে परमाथसन नियतप्रतिभास ४९ परस्परपरिहार १०९ १६३ २०३ २०५ नियताकार २०४ २०५ परम्परपरिहारविरोध २०७ निरवय १९२ परस्परपरिहारस्थितरूप २०७ निराकृत १८३ परस्परसरिहारस्थितलक्षण २०३ निरात्मक २१६ २२१ परस्सरव्यवच्छ २२० निरोध परायनव ११२ १४३ ·२८४ २ न्यायविदुटीकाया गन्दमूची। पराथ १५० १८० २१२ प्रत्यक्षनिवत्ति ११८ परार्थानुमान ८. १४२ १४३ १५२ प्रत्यक्षलक्षण १०४ १७९ १८० १८९ २११ २४४ २५० प्रत्याविषय परिग्रह २४८ प्रत्यक्षव्यापार ८५ परीक्षणीय २९ प्रत्यक्षानुपलम्भ परोभ १२७ प्रत्यक्षानुपलम्भनिदधन परोक्षायनान्तरीयक ९२ प्रत्ययभदभदि १५९ परोक्षाथप्रतिपादक १६२ प्रदान २५१ परोक्षाथप्रतिपादनव्यापार ९२ प्रगिता वय २४१ २४२ परोपकारी ५८ प्रमाण १९२१२५३९ ७९ पारार्थ्य १८० १८१ ८१८२८४ ८५ ९१ १९२ १४८ १४९ १६२ १८५ २३८ पुरपाथ प्रमाणफल १९७९ ८१ ८२ ९१ पुरपाथसिद्धि २७ प्रमाणबाधित पूर्व २७ प्रमाणव्यापार प्रकरण ५ १० प्रमाणातिशय २४५ प्रकरणशरीर प्रमाणाभाव १४९ प्रकाश्य १५२ १५३ प्रमितिरूप प्रतिज्ञार्थंक्देश प्रमयकाय १४९ प्रतिपत्तिहेतु १९० प्रमेयमत्ता १४९ प्रतिपादक १८९ प्रमेयसत्ताव्यवस्था १४९ प्रतिपाद्य १८९ प्रमेयाभावप्रतिपत्ति १४९ प्रतिबद्ध ११२ प्रयत्नानन्तरीयक ९४ १५९ प्रतिवद्धस्वभावत्व ११० प्रयत्नानन्तरीयकत्व ११२१९६ प्रतिबघ १११ १७० प्रयोग १५२ प्रतिबधविषय ११२ प्रयोगभद १४२ प्रतिवादिन १८९ प्रयोजक २१२ प्रतिपध १०८ १०१ १४२ १४४ १४५ प्रयोजन ९ १० ११ १५२ १५३ प्रतिषध्य प्रवतक २८ प्रतीत प्रवतकत्व १८ ४८ १८२-१८४ प्रवत्तिविषय २० प्रयक्ष २०३८ ४० ४७ ५४ प्रवत्यङ्ग ५६६०६२-६५ ६८ प्राण १९१२१९ २२२ ७० ७१७९८४ ८५ ९१ प्रापक १२२ १२३ १२७ १७६ १८२ प्रापक्त्व १७ प्रत्यभनिराकृत १८२ प्रापकव्यापार ७ प्रतीति ·२. न्यायबिन्दुटीकाया शब्दसूची। २८५ प्रापणीय प्राप्ति प्राप्तिकाल प्राप्य पल फ्लविप्रतिपत्ति वाधक बाप्पादि भाव १ भावना भावाभाव भेद भेदहेतु भ्रान्त मध्यदेश मनोविज्ञान मयूर मरण मातृविवाहक्रमोपदेश मान २४, ७१ वक्तृत्व १९७, २४९ २९ वक्तृदोप २४३, २४४ २६ वचनात्मक १५० ७९ वस्तु ६५, ७०, ७७,१०२ २००, २०४, २२१, २३८ ७९, ९० वस्तुबलप्रवृत्त १६२ वस्तुभूत २०० १९३ वस्तुरूप ४२ १६३, २२० वाक् ६७ वाक्य १८५ २०३, २०४ वाच्यवाचकभाव ५२ वाद १७९ १६३ वादिन् १७८ वास्तव २०२, २०३ १९४ विकल्प २०, २२, ५०,६५, ६९ ५९-६२ विकल्पकत्व ५२ १९३ विकल्पप्रत्यय ८४ १९१ विकल्पविज्ञान ४९,६९ १४ विकल्पविज्ञानविषय १८३ ३९ विकल्पविषय ७५, ७७, ११३ ३९, ६३ विकल्पव्यापार ८५ ५७ विजेतृ ३१, ३२, ४५, ४६ विज्ञान ४९, ५२, १८१, १८५, १९० ६८,७० विधि १०९, १४१ ५२,५६,६० विधेय १०० ६७ विपक्ष ३५, १०१ विपक्षव्यापि ३६ विपक्षक्देश १४१ विपक्षकदेशवृत्ति २०६ विपरीतव्यतिरेक २५२ ९०-९२, १०८, विपरीनान्वय २४४ ११२-११४, १५१, विपर्ययसाधन २५४ १५२, १७९ विपर्ययसिद्धि १९७ विप्रतिपत्ति विभ्रमकारण मानस १ ७० मानसप्रत्यक्ष मिथ्याज्ञान योग योगिन् योगिज्ञान योगिप्रत्यक्ष लक्षण लक्षणकथनाङ्ग लब्धिप्रयोग लाक्षणिक रागादिमान् रूप ·२८६ २ न्यायबिन्दुटीकाया गन्दमूची। ७० विरद्ध ९४, ९९, १४५, १९९ व्यापक १२८, १४९, १५५, १६६ २१९, २१३, २१५, २५४ व्यापवाभाव १४५ विरद्धधर्ममसर्ग २५ व्यापार विद्धधर्ममसर्गात्मक्त्व १६३ व्याप्त १३२,१७२ विरुद्धाव्यभिचारी २२४, २२५ २२७,२३३ व्याप्ति १५५, १६४, १७२, २३६, २३७ विरद्धोपलब्धि १३१ व्याप्तिक्थन १५४ विरोध १४५, १४६, २००, २०१-२०४ व्याप्तिनिश्चय २०६-२०९ व्याप्तिसाधन २३८ विगंधगति २०८ व्याप्य १२८,१४९, १५५, १६६ विवाद १८० व्याप्यव्यापकाभाव १४६ विशेष ९८ व्याप्याभाव विशेषण १५८, १५९ व्यावृत्ति विशेषलक्षण २५३ व्युत्पादन ११ विपय ६१, ७०, ७१,७४ ७, १२४, १२७, १४२, विषयविप्रतिपत्ति १८३, १८५-१८७ वीतराग २१४, २४८ शब्दभेद १४२ वृत्ति २१६ शब्दव्यापार १५२ वैधये १५२, १६७, २०४ माब्द १८५ वधर्म्यदृष्टान्त २३८,२३९, २५१ शास्ता २४६,२४८ वैधय॑प्रयोग नास्त्र १७९ वैधय॑वत् १५२ शास्त्रकार वैधर्म्यवत्प्रयोग १६६, १७५ शास्त्रानपेक्षित १७९ वैधयॊदाहरण २४८ शीतस्पर्श व्यक्यन्तराल २३२ शोष व्यतिरेक ९५, १५०, १५३, १६७, १६८, श्रावण १८२ १७१,१९८, २१०, २१४, २२०,२३८ श्रोत्रज्ञान ५२ व्यतिरेकगति १६८ सकेनकालदृष्टत्व व्यतिरेकवाक्य १६८, २५०, २५१ सक्षोभ ५५ व्यतिरकाभाव २२० सख्या व्यभिचार १६३ सरयामदक्थन व्यवच्छद १४२, २१६ सम्याविप्रतिपत्ति व्यवस्थापक ८४ सघातत्व १८०, २१२ व्यवस्थापनहेतु ८३ सतान २६, ७१, २००, २०१ व्यवस्थाप्य व्यवस्थाप्यव्यवस्थापनभाव ८२, ८३ मदिग्धविपक्षव्यावृत्ति ९५, २१६ व्याख्यान १४ सदिग्धमाधनधर्म २४० ८३ सदिग्ध ·२ न्यायबिन्दुटीकाया गब्दमूची। २८७ मदिग्धसाध्यधर्म २४० सहावस्थान २०७ मदिग्धसाध्यव्यतिरेक सहावस्थितदर्शन २०८ मदिग्धान्वय ९४, २१६ माक्षात्कार ३८ सदिग्धासिद्ध ९३, १९२ साक्षात्वारित्वव्यापार सदिग्धोभय २४० मातरप मदेह १९३, १९४, १९७, २१३, २१४ सात्मक २१४, २१६ २२१ सदेहहेतु १९८ सादृश्य ८१, २५० मबन्ध ९, १०, १२, साधन १५४, १६०-१६२ १४, १६, ११५, १६२ साधनदोप १८९ सवादक १७, ७० माधननिवृत्ति १६५, १७२ मशय १३, २२, १९५, २१५, २२३, २३२ माधनविकल २४० मायहेतु १९५, २१४-२१६, माधनव्यतिरेक २४४ मत् १५७ साधनाभाव १६५, १६६,१६८, २४९ सत्त्व १५८, १६५ साधनावयवत्व २३३ मपक्ष २७, ९८ साधर्म्य १५२, १५६, १६७, २४२ मपक्षविपक्षव्यापि १९६ माधय॑दृष्टान्न २३८, २३९ मपक्षव्यापि १९६ माधर्म्यवत् १५२, १५६ मपक्षकदेशवृत्ति साधारण ७७, ९४ समनन्तरप्रत्यय ५९ माधारणानकान्तिक ९४, २१५, २१६ ममवाय ११५ साध्य १००, १०९, ११०, ११२, ११८ समाधि १४८, १५५, १६१, १६२, १७६, समारोपित ११३ १७८--१८१, १८८, २१२ १६५, १७२ मम्यग्जान ५, १०, ११, १७ माध्यनिवृत्ति २५० २३, २७, २८, ३२ माध्यप्रतिपत्ति १६२ मम्यग्ज्ञानात्मक १५० साध्यप्रतिबन्ध २४० २४९ साध्यविकल सरागत्व सर्व ३१ साध्यव्याप्त २२६ मर्वगत १९४ साध्यसाधनभाव ८२, १६२ सर्वगतत्व २३३ साध्यमाधनभेद सर्वज्ञ २०८, २४५, २४६ साध्यसिद्धि २४२ सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्व १९४ माध्यान १०९ सविकल्पक ५२ साव्याभाव १६५, १६६, १६८, २४९ सहकारी ५८ सामग्री १०१ सहचारि २०९ सामान्य ७०, ९८, २२७, २२८, २३३ सहानवस्थानविरोध १९९, २०७ सामान्यलक्षण ७७, २५३ सहानुपलम्भ साहप्य ८१, ८२, ८३, ८ ७० २०९ ·२८८ ३ न्यायविन्दुटीकाया विशेषनामसूची। ६७ स्वार्थ सारूप्यलक्षण ३९ स्वभावहेतुप्रयोग सिद्धान्तप्रमिद्ध ६३ स्वभावानुपलब्धि ११८, १४१, १४४ सिद्धि ३० स्वलक्षण ५२, ७०, ७४, ७५ मुख ६५, १९२ स्ववचन १८२, १८५ ७४ स्वमवेदन स्फुटानुभव ६४ स्वसत्तामात्र स्फुटाभ ६९ स्वापादि ९२ स्फुटाभत्व स्मृति २४७ स्वार्यानुमान ८७, १४३, १५१ स्वप्नज्ञान २५ हेतु १०९, ११३, १६१, १६४, १९०, स्वप्रतिभाम २१५, २३४, २५० स्वभाव १००, १०४, १०५, ११०, ११६ हेतुवैकल्यकारी १५८, १६२, १७०, २१०, २२६ हेत्वन्तरापेक्षण १३२ स्वभावप्रतिवन्ध ११०, ११३, ११४, १७० हेत्वभाव स्वभावविरुद्ध १४१ हेत्वाभाम १८८,१८९, १९०, १९४' म्वभावव्यवच्छेद २२० १९४, २११, २३३ स्वभावहेतु १५६, १६१, १६६, १८४, २३७ हेय ३०, ७६ आचार्य आचार्यदिग्नाग ३. न्यायविन्दुटीकाया विशेषनामसूची। १५१, २२७, पैठरप्रयोग २२४, २२५ पलुक २२८ २१३, २२६ बुद्ध १८१ २४० बौद्र १९०, १९१,२१२ २४५, २४६, २४८ बोदवाद १८१ २२८ मन्दादि २४० २४० २५, २४७ वर्धमान २४७ वानिरवार १९०, १९१,२४६ वैगंपिक १९६,२४० माध्य १८१,१२,२१२ माम रणादमहर्षि पणादशिष्य कपिल गौतम २२८ यजप धर्मोत्ता न्यायविन्दु याविन्दुटीला ८६, १९, २५६ मुगन ·४. न्यायविन्दुटीकाया अवतरणमूची । २८९ ४. न्यायविन्दुटीकाया अवतरणसूची । "अत्यादय कान्ताद्यर्थे द्वितीयया" "साधन कृता" [व्या० महा० २.१ ३३] [वा० २ २ १८] ३८ ५. धर्मोत्तरप्रदीपस्य शब्दसूची । अवस्मात् ८७ अन्यथानुपपत्तिलक्षणा १६७ अक्षणिकत्व २०६ अन्यथासिद्ध १९५ अज्ञान ४ अन्योन्यात्मस्थितिपरिहारलक्षण ९९ अतिप्रमङ्ग २४२ अन्योपलब्धि अदृश्यानुपलब्धि १४९ अन्वय ९६, १६७, १६९ 'अधिगति १९ अन्वयवाक्य ९६,२५१ अधिगतिक्रिया ८५ अपरिणाम १०८ अधिगम १९, ८८ अपरोक्षताकारि अध्यवसित ४० अपोह ५० अध्यवसीयमान ७२ अप्रामाण्य २१ अनियतप्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्व २१ अबाधितत्व १५१ अनुपलब्धि १०८,२३६ अबाधितविपय १०० अनुपलम्भ १०९, १२६ अभाव १०९, ११९, १३०, २०५ १४७, १६५, २३२ अभावप्रमाण अनुपसहार्य. २२२ अभावव्यवहार अनुभव ६५, ७२ अभावव्यवहारयोग्यता १२२, १२६ अनुमान १९, २१, ३५, ३९, ४०, अभिधेयप्रयोजन ७२, ७३, ७५, ७८, ८७, ८८, अभिनदेश २३० १०७, १५१, १८३, १८६, २२१ अभिप्राय १८७ अनुमाननिराकृत १८५ अभिलाप २८ अनुमानसिद्ध ४९ अभेद २०८ अनुमितानुमान १४८ अभ्रान्त अनुमेय १७७ अभ्रान्तत्व ४४ अनुवाद ४१ अभ्रान्ता अनंकान्तिक १४९, १९५, १९६, २२३ अर्थ ५०, ९७ १५३ अन्तर्जल्पाकार ४८,५१, १४५ अर्थविया २८ यन्धकार २०० अर्थक्रियाकारित्वाभाव अन्यत्व २५ अर्थक्रियाक्षम ·२९० ५ धर्मोत्तरप्रदीपस्य शब्दसूची। १९२ ८० १८९ १०३ १०३ १८९ ४४, ५० ९०, २०० ११५ अर्थक्रियार्थिन् २४ आत्मन् अर्थक्रियासमर्थ २४ आत्मसवेदन अर्थनिश्चय १३ आदिवाक्य अर्थपरिच्छेदात्मत्व आधिक्य अर्थसन्निधिनिरपेक्ष ५०, ५१ आप्त अर्थसम्भावना १६ आप्तवचन अर्थसरूप ८२ आप्ति अर्थसारूप्य ८१ आभास अर्थापत्ति १६७ आयु अपिहरण १८३ आरोपित अर्यावर्तन १४३ आर्य अर्थाविनाभावित्व ४० आर्यसत्य अवयविन् ४२, ९२ आर्ष अविकल्पक आलम्बन अविद्या ४ आलोक अविनाभाव १६५ आलोकाभाव अविनाभूत ११५ आवर्तन अविसवादक १७ आथयणासिद्ध अव्यभिचार १६५ आसक्ति अभावण १८३ आश्रयासिद्ध अमसृष्टत्व ४३ इतर असद्व्यवहार १५५ इन्द्रियज्ञान असन्निहितविषय इन्द्रियजप्रत्यक्ष असपम ९८, ९९ ईश्वर असमर्थविरोपण २२३ उक्त अममर्थविदोप्य २२३ उत्प्रेक्षित अमापनाङ्ग १०८, १२५ उदाहरण अमापनाङ्गवचन १८९ २२३, २५४ उपदान अमापारण ७०, ९३, २१४, २१६ २२२ उपदगितार्थप्रापवत्व अगिट ११०, ११५, २२३ उस्मान बागा। ४३, १२७ उपयोग मागम १, ६०, ६२, १९, २४८ उपयोगभेद मागमसिन २३२ उपलम्पिलक्षणमाप्त आगमाश्रय २०५ उपाध्यभावमात्र आमिर उपसम्म मापह २४८ उम्भाभाव १९५ ३ १९५ ९ ५८, २४५ २७ १०८ १०२ ·५ धर्मोत्तरप्रदीपस्य शब्दसूची। २ गुण ३० गुणवत् . उपायसपद् उपेक्षणीय २४० उष्णस्पर्म २०१ गृहीतग्राहिता १८ ऊर्ध्व २२३ ग्राह्य ५०,७१ एक्सामग्यधीनता ११५ ग्राह्यग्राहकभाव एकज्ञानसमगित्व १२८ घटाभाव १०१ एकलक्षणहेतु ३५ चक्षुर्विज्ञान एकात्मविरोध २०६ चित्र १०२ एकार्यसमवेत ३९ चेतना १९१ ऐकान्तिक ९८ छाया ११५ कल्पना ४२, ४५, ४७, १५८ जगत् ३ कल्पित १८५, २०५ जन्मान्तरानुभव काक्दन्तपरीक्षा ६ जन्यजनकभाव २०१ कारण २८ जाति ३, २५६ कारणानुपलब्धिप्रसङ्ग १३७ जात्यादियोजनात्मिका कारणानुपलम्भ १३८, १४० जात्याद्यभाव ४७ कारणाभाव १२६ जात्युत्तर २५६ कार्यकारणभाव १०८, २०३, २४६ जिज्ञासा १५१ कार्यकारणव्यवहार २८ जीवधर्म २१४ कार्यलिङ्ग १३२, १८६ जीवितेन्द्रिय कार्यहेतु १४० ज्ञात २० कार्यानुपलब्धि १२७,१२८,१३७ ज्ञान २७,५०, ५७, ६४, ८२, १०२ कार्यानुपलब्धिप्रयोग १२८ ५० ज्ञानाकार २ कार्यानुपलम्भ तथागतत्व कार्याभाव १२६ तदुत्पत्ति ११५ तमस् १६८ काव्य तादात्म्य कुर्वदम्प १२६ तादात्म्यतदुत्पत्ति १२९ क्षण २८, ७३ तादात्म्यविशेष ३ क्षणिकत्व २०, २७, २०४, तृष्णा क्रियानिर्भास २४७ गमक ११३ त्रिरूप ३ गम्य ११३ दुख गम्यगमकभाव १०८ दृश्य १०२, २०६ गम्यगमकभावप्रसग ७८ १०८ दृश्यविकल्प्यकीकरण गम्यमान १५४ दृश्यादृश्यसमुदाय १२७ १९ त्रयी ·२९२ ५. धर्मोत्तरप्रदीपस्य शब्दसूची। दृश्यानुपलब्धि दृश्यानुपलम्भ , २४६ दृष्ट दृष्टान्त दृष्टान्तदोष दृष्टान्ताभास द्रव्य द्रव्यरूप द्वयवयव धर्म धर्मदेशना मिन् घयंसिद्ध ना निकुञ्ज निगमन निग्रह नित्य निबन्ध नियतप्रतिभास नियतसहोपलम्भ नियम निरन्वय निराकार निरात्मक निरात्मरत्व निरालम्बन निधिशेष निर्भास निर्वाणपानु निविषया निवख निवर्वनिवभाव निवृत्ति निरषय १४८, २०६ निश्चयप्रत्यय १०९, १२०, १२२, निश्चित २० १२६, १३३, २३२ निषेध २०६ २०५ निष्क्रिय २२८ १५५, १५६ नैमित्तिक २३९, २४३ नैरात्म्यदर्शन ३ २३९ नैरात्म्यलक्षण ३ २४० न्यूनता २४० पक्ष ९३,१७७ १५५ पक्षधर्म ४९, २०८ पक्षधर्मदर्शन १७४ ३ पक्षधर्मवचन १७४ १२८, २०८ पक्षकदेशासिद्ध १९५ पञ्चप्रत्यक्षानुपलम्भसमधिगम्य ९८, ९९, १०३ पद १९४ पदार्थ १७३ परत १८९, २२३, २५४ परप्रत्यक्ष १३०, २०६ परमाणु ४२, २२९, २४०, २४४ ९० परमाणुप्रचय ५० परमार्थ ७१ १३६ परस्परपरिहारस्थित २०८ १६५ परस्परपरिहारस्थितलक्षण १४८ १९२ परस्परपरिहारस्थितलक्षणविरोध ८२, १०२ परामर्श २२१ परामर्शदा २१९ परार्य १९२,२१२ २६ परार्थानुमान १४३, १५०, १०४,१८० ५ परार्थमपत् २ २८ परिच्छिति ५ परिमाण २४० ३५, ३, ५, ६६ परीक्षा १९९ परोसायज्ञान १९९, २००, २०१ परोक्षार्षप्रतिपति १५ पर्पदान ६६, ७१ पदामवृत्ति ४२ ७ ·५ धर्मोत्तरप्रदीपस्य शन्दगूची । २९३ ७९ २२३ १४९ पारमाथि पारिमण्डल पुरुष पुरुषार्थ पूजा पूर्ववन् प्रकाश्यमान प्रज्ञा प्रज्ञानिधय प्रतिज्ञा प्रतिज्ञावचन प्रतिपत्तिहेतु प्रतिबद्ध प्रतिबन्ध प्रतिभा प्रतिभास प्रतिभामधर्म प्रतिषेध प्रतीति प्रतीत्यसमुत्पाद प्रत्यक्ष १३६ २१२ ६,८-१०, १५३ १८ १८ १९ १९, २८, ४९ ७२ ७६ प्रमाणनिवृत्ति २४० प्रमाणबाधित १९२ प्रमाणभेद प्रमाणमम्प्लव २ प्रमिति ८८ प्रमेयत्व १८० प्रमेयसत्ता ७० प्रमेयानिवृत्ति ३ प्रयोगकालिक १०८, ११३, १२५, १७२ प्रयोजक १७६ प्रयोजन २२२ प्रवर्तक ११५ प्रवर्तकत्व १६५, १६८, १७१ प्रवर्तकाध्यक्ष ३५ प्रवृत्ति ५०, १८९ प्रवृतिविषय ४३ प्रवृत्तिविषयापेक्ष २२१ प्रवृत्तिविषयोपदर्शक १८४ प्रवृत्तिविषयोपदर्शन २०२ प्रसङ्गसाधनत्वप्रसङ्ग २०, २१, ३५, ३८, ३९, ४१, प्रसज्यप्रतिषेघवृत्ति ५८, ६६, ७३, ८९, ११९, प्रसज्यप्रतिषेधात्मा १६५, २०५, २०६ प्रसज्यप्रतिपेघाश्रय प्रत्यक्ष निराकृत १८३ प्रसज्यात्मा प्रत्यक्षपृष्ठभाविन् ४६, ७१, ७९ प्रसिद्धि प्रत्यक्षलक्षण ५४ प्रागभाव प्रत्यक्षविरुद्ध १८३ प्राण प्रत्यक्षादिधर्म १८३ प्राणिधर्म प्रत्यक्षानुपलम्भ १६५ प्राधान्य प्रत्यक्षानुपलम्भावसेय १४६ प्रापक प्रत्यवमर्ष ५१ प्रापकत्व प्रदर्शक १८ प्रापणव्यापार प्रदर्शन २७, २५१ प्रापणशकिन प्रमाकरण ७९ प्रापणीय प्रमाण १८,२०,२६, २७, ३५, ६५, ६६, प्रापित ७२, ७९, ८०, ८५, १५६, २४८ प्राप्त २० १४ ९८ २०४ १८४ २१४ ३४ १८ १८,२५ २७ ७२ २५ ·५ धर्मोत्तरप्रदीपस्य शब्दसूची। २९४ प्राप्ति प्रामाण्य फलरूप फलविप्रतिपत्ति फलावस्था बालविकल्प बुद्धि भाव भावना भ्रम भ्रान्त भ्रान्तत्व भ्रान्ता महाभूत मात्सय मन मानस २८ वाक ४ १९ २१ २५ ७३ वाक्य ८-१११८९ ६ १९ २५ ८० १५३ वाक्याथ ५ ७९ वाचकरूप १४३ वाच्यरूप १४३ ८८ वाद १७८ १७९ २२३ ५० वादिन १८९ १९२ वासना ३५ वास्तव ११४ ६७ १२१ विकल्प २० २३ ४६ ४९ ६६ ७० ७८ ७९ ८६ १३० ३५ विकल्पपूर्विका ४९ ४४ विकल्पविज्ञान ६४ विकल्पविज्ञानरूप १८३ ११५ विकल्पविज्ञानविषय १८४ २४८ विक पविषय ४ विकल्पात्मा ३९ ४१ ५९ ६१ विजय ३ २४५ विजन ४ विज्ञान ४३ ७५१०२ १८१ ३२ ३३ ४५ विधि ४१२२१ २६ विपशवत्त ४ विपययनान ५४ ५६६०६८ विप्रतिपति ३९ विरुद्ध ९८ ९९ १९५ २११ २१३ २२३ २०८ विरुद्धता २२६ १८९ २२४ विरुद्धधर्माध्याग २५ ४२ विरदय्यानोषिप्रमग १२ २०४ २१ विदाम्यभिचारी २२६ २० विरारम्भ १२२ १३५ १३८ १४० ४३ २१९ २२२ विरोध ९८ ९९ १३० १३३ १४८ २२१ विगेपनि २.१ विवरणात १८ विनामिट माग मागभावना मिच्याज्ञान मिथ्याज्ञानत्व योगिनान योगिया योग्यता वस्तृत्व वालो वण वस्तु वस्तुपाहा बम्नुपम वस्तुबर पवन बम्दाना ·५ धोतरप्रदीपस्य शब्दसूची । २९५ लिङ्ग ९२, १९० २७, ७१ १११,११५, ११९,१५१, १८९, १९०, २३४ लिङ्गि विशेष्यासिद्ध विषय विषयभेद विषयविप्रतिपत्ति विपयसारूप्य विपयाकार विषयाभास विसवादव वैधर्म्य वधर्म्यदृष्टान्त वैयर्थ्य व्यक्त व्यतिरेक व्यतिरेकवाक्य व्यधिकरण व्यधिकरणासिद्ध व्यवस्थाप्यव्यवस्थापनभाव व्यवहार व्यवहारसाधन व्यसन व्यापक ३५ लोकप्रसिद्धि ७० ८१ शक्तिनिश्चय ८१ शब्द १३, ३५, १२५, १४३, ८१ १८३, १८४, १९४ ४५ शब्दसतान २३८ शब्दाकारससर्ग ६९ २३८ शब्दावर्तत १४३ २२३ शाब्द १८६ ६४ शाब्दप्रत्यय १८५ ९६, १६७, १६८ शासन २४५ ९६, २५१ शास्त्र २४५ १९० शीतस्पर्श २१० ९२, १३८, १९० शेषवत् ८४ श्रोत्रविज्ञान ५३ १०९, १२२, १८४ पटपदार्थ २४० १०७ षड्लक्षणहेतुज ३ सकेत १२९, १३०, १५५, १६६ मरया ३७ सघातत्व १८१ व्यापकविरुद्धकार्योपलब्धि १४८ सदिग्धविपक्षव्यावृत्ति १९५ व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्धि १४०, १४१ मदिग्धविपक्षव्यावृत्तिक ९५, २०९ व्यापकविरुद्धोपलब्धि १४८ २१६, २१८ व्यापकानुपलब्धि १४६ सदिग्धविशेषणासिद्ध व्याप्त १०८ सदिग्धविशेष्यासिद्ध ९३,१९३ १५५, १५६ १६५ सदिग्धा वयासिद्धव्यतिरेक व्याप्य १२९, १५५, १६६ सदिग्धासिद्ध ९३ व्याप्यव्यापकधर्मलक्षण १७० व्याप्यव्यापकभाव १००, १०९ व्यामोह १६० सवादक व्युत्पत्ति ११ सवृतिज्ञान रस ७५ सशय १३,१५, २२, ३३ २७, ३६ सशयहेतु १४९, २१४, २२२ लक्षणहेतु ४८ ८८ २४३ ब्यापकता च्याप्ति १५५ सयोग १४६ सयोगी .. लक्षण १७ ससर्ग ·५ धर्मोत्तरप्रदीपस्य शब्दसूची। २९६ मसार सहत सत्कायदृष्टि सत्त्वरजस्तमोरूप सन्तान २८ १५५ २४० १०८ १७२ १६६ १५६ १५४ २४२ २३८ ७५२१६ २१ ९८ ९९ १६९ १८० २३४ सन्ताननिष्ठ सनिवेग सप्रतिघद्रव्य समवाय समवायिक समवायिन् समारोपित समारोप्यमाण १७४ ५१ २४६ २४७ साधननिर्भास १८१ साधनवाक्य ४ साधनवकल्य २०४ साधनाङ्ग २७ ४० ५८ ७१ साधनाभाव ७३ २०१ साधनावयव २०२ साधम्य ४२ साघम्यदृष्टान्त ४३ साधारण ३९ ११४ ११५ १७० साधारणविषय २४० साधारणानकान्तिक साध्य २०५ साध्यनियत ७८ साध्यनिर्देश २ साध्यप्रतीति ९ १० ११५ साध्यविपययसाधक १५ साध्याभाव १७ साध्यायत्त १७ २०२४ २८ साध्यायत्तव ३२ सामथ्य २४६ सामाय २०८ सामायविपय ५८ सारूप्यभाग ९९ सिद्धसाधन ९८ सिद्धि २० २७ सुष १०३ स्तुति १०२ स्थूर १९६६ स्यूलाभास १८८ रपोय ६६ मा २२१ स्टाभामत्व ८५ स्मरण सम्भावना सम्यक्त्व सम्यग्ज्ञान सव २२३ १३३ २३२ सवज्ञ मर्वजद सहकारी सहस्थितिलपण सहानवस्यानरक्षण साव्यवहारिक सारय ८८ २२३ १९२ २ मापार साताम्बार मातिर मानाकार सामर ७० २८ ४० मापन २२३२३४ स्वयमापन १८९ स्पन यापनर ·६. धर्मोत्तरप्रदीपस्य विशेपनामसूची। २९७ ८८ २ १४३, १७४ १८९ स्वप्रकाशता ६४ स्वार्थज्ञान स्वभाव १०४, १०८ स्वार्थसम्पद् स्वभावविरुद्धोपलम्भ १३५ स्वार्थानुमान स्वभावविशेष १०४ हीनाङ्ग स्वभावहेतु १०६, १०९, ११४, १८५ हेतु स्वास्पासिद्ध ९२ हेतुदोष स्ववचननिराकृत १८६ हेतुवचन स्वलक्षण ७०, ७५ हत्वाभास स्वमवेदन ३९, ५६, ७१, ११९ हेय १००, १६१, २२३ ९५ २२२, २२३, २५६ ६ धर्मोत्तरप्रदीपस्य विशेषनामसूची। अगसवादवादी कणादगास्त्र २४० अक्लक २४६ कपिल १९२, २४५ अक्षपाद ६, १७३, २४७ कश्चित् ४, ५, ९, १८, २०, २८, ३०, अध्ययन ४६, ९३, १०८, १२६, १३२, अन्य ४,२३,५०,५९,७४,१३८,१३८,१४५ १३३, १४८, १५१, २२४ अपर ९, ४१ कार्पटिककर्णाट १७४ अभिधर्म काव्यालकार अभिधर्मकोश ५९, ६२ काव्यालकारवृति अरिष्टनेमि २४६ काश्यप २२८ अह्रीक ३५, २४६ कुमारिल १०८ अर्चटालोक ९० कौमारिल ३५ आचार्य २४, २९, ३३, ४१, ४२, ५४, ६२, क्षपणक ६४, ७४-७७, ८२, ९०, ९८, गौडकाश्मीर १७४ १०३, १०८, १२८,१३१, १३५, गौतम २४५, २४७ १३८, १४०, १४१, १८९, चार्वाक २११, २२३, २५५, २५६ चिरन्तनवैशेषिक आचार्यदिग्नाग ३८, ४२, ५४, ५६ जल्पमहोदधि १२८, २०५ ईश्वरसेन १०३, १०८ जितारि १४९, २५७ उधोतर ४२, ५४, १७५, १८३, २२२ तथागत २ ऋषभ २४६, २४८ ताथागत १७३, २०८ एक ९, २३ ताकि दणाद २२८, २२९, २३२, २३३, २४० तीथिक ·२९८ ६. धर्मोत्तरप्रदीपस्य विशेषनाममूची । ३५ २१९, २२१ १७३ बौद्ध । तीथिक्शास्त्रप्रणेता २२७ वाहम्पत्य त्रिलोचन दिगम्बर १९१ भगवान् दिग्नाग २२२ भट्टवराहस्वामी दुर्वेष ८६, १४९, २५७ भट्टाचटनिवन्धन धर्मकीति १,४, ५४, २५७ भदन्त धर्मपाल ३५ भागवृत्तिवार धर्मोत्तर १, ४, ५, ६, १८, २०, २६, भाप्यकारीय ३३, ४४, ४५, ५०, ५८, ६०, मनु ६७, ७०, ७४, ७५, ९०, ९७, महाभाष्य ११८, १११, १२१, १२४, मीमासव १२५, १२९, १३२, १३८, याज्ञवल्क्य १४१, १४२, १४५, १५५, योगाचारनय २०५, २०८,२१२, २५७ योगाचारमत ७५, ९० ३०, ४२ १२ ९८ २४७ ३४ २४७ ४ ४२, ४४ १ धर्मोत्तरप्रदीप ८६, १४९, २५७ रचिटीका १७५ नैयायिन ३५, २२२, २५५, २५६ लोकायनिक न्यायविन्दु २५७ वर्धमान २४७ न्यायविन्दुटीका वादन्याय १०८, १५६, १७२ न्यायभायटीवा १७३, १७५ वात्तिक ५, १७३, १७५, २१० न्यायवादिन् ७८, २२३ वार्तिककार ५७, ७९, ९१,९५, न्यायमूत्र १७३, २४७ १६६ १८०, १८९, २१३, पाणिनि २१७, २१८,२२३, २५४,२५५ पारसीकशास्त्र १५ वार्तिककृत् १२ १४४, २५५ पार्श्वनाथ २४६ वार्तिकमूत्रिक पिठर २३२ विज्ञानवाद पीलुक २०९ विनय पूर्व ३२, ३३, ४०, ४४, ४७, ६२, ११० विनिश्चय ८८, ६७, ६८ ९१, ९७, ९८ पूर्वक ४४ विनिश्चयटीका ३ ३३, ४१ ७० ७२, ७३ पूर्वव्याख्यात ५२ विनीतदेव पूर्वव्यायान ४४, १८७ बिशेवाग्यान पूर्वयोग ३५ विश्वरूप १७५, २४७ पैठर २३२ वैभाषिक पैल्क २२९ वैयाकरण प्रकीर्णवृति ३५ वैशेपित प्रमाणवार्तिक १२, ३५, ६८, १२४ मङ्कराचार्य १७२ प्रामाण्यपरीक्षा २४ शान्तभद्र ८३, २०५ ५, ३१, ३२, ६१, १३८, २०२ ·७ धर्मोत्तरप्रदीपस्यावतरणाना सूची। २२७ २३३ मुगत पास्त्रकार श्लोकपातिक मवत मयस्वप्नपानी साग्य ४४ ६१ १२७ २४७ मूत्रवार २६ सौनातिकनय ३५ ६७ २८१ स्पयथ्य १८२ १९२ २१२ स्वयथ्यविचार २४५ हरिदु २२४ सास्यशनकार 6 O ७. धर्मोत्तरप्रदीपस्यारतरणानां सूची । जना जतुग्नाला यमा मन (महाभा० उपयपरिष्ात (पाणिनि . २२७ वन० ३०२८) उपसर्गा रियायाग जथ प्रयपाटन (यायवा० प०४१) (पाणिनि ८५०) जनुमानान्थनिश्चया दलभ कमधाग्यम वर्थीयार बहुमीहिरेव लाघवन (मामामा) १३८१०९ अयथानिष्ट () भव- (धमकीति) २२ क पना नामजायारियोजना अथ प्रयोजन दाहानि (विनातत्व (याया०प० ४१) ४२ शान्तभनौ) क्त्तकरण वृता बहुलम अथ याच्याम (पाणिनि २ १ ३२) ७६ ११० अवश्य पनि शो न (स्वयूथ्य ) १७२ कामकि० (प्रमाणवि०) अवसित'चान रो विक पाना ग्राह्य गनिमात्य (धर्मात्तर प्रमाणवि० टी०) गति'च (पाणिनि-१ ४६०) अवस्तुनो-श्य वस्य मिद वान कि गारद्वित-वि (पाणिनि ५ ४९२) १५८ मनवान (अयत्र्याच्या) १४ चप पश्यति पाणि (अभिध० १४२) ५६ असन्निधान याग्या सवथा वस्तुनाई चतमय चवविधामु तत्त्व परिममाप्यन भाव (अय याय्या) (यायभा०प० २) साधारणविषय म्वरणविषयमिति चतुगयम यानवनिति (प्रमाणवि०) (हतु०टा० पु० २५) ७५ नित्तचना अचग्मा उत्सना समनन्तर असामथ्यवयोभ्या स्वल भणस्य (अभिध० २ १२) (पूवव्यान्यातभि) ५. जनित प्रवृति (पाणिनि १ ४ ३०) इप्ट विवाय पिगलाद्यप णम ९० ११८ (प्रमाणवा० ५) १२८ तत्राथष्टिविनानम इगभानपर तमिग्किानि तत्र तपाद्यममाधारणविषयमिनि (पूर्वन्याया) (हेतु० पृ. ५) ८ ·७ धर्मोत्तरप्रदीपस्यावतरंणाना गूची । ०४० तु २ ४० ५७ ६ प्रत्यक्षमिति राना....."प्रतिपाद्यने तदिति नपुगालिन निर्देशात् राम्य- ३४ ग्ज्ञान परामयते (विनीतदेय ) (न्यायवि० टी० अन्येन) तद् विदन्त्यघीयते वा प्रत्यक्षमा प्रमाणम् (चार्वाव) तद्विपे चैतमा ६४ प्रदेगान्तरपमिद्धयो (अन्यव्याया) तरप्तमपो प. (पाणिनि १ १ २२) ५३ प्रमिद्धानि प्रमाणानि (न्याया०२) तीर्ण स्वय याति जगत् समग्र चाह्यालम्पनमवविध (ज्ञानगर्भ) (भट्टवराहस्वामी) भ्रान्तिरपि सम्पन्धत प्रमा (न्यायवादी) ७८ तृतीया (पाणिनि २ १ ३०) ४८, ११० मनोऽभ्युत्पन्नमरेनमस्ति तेन म चेन्मत त्रिरूपाल्लिडगाद् यदनुमेये ज्ञान (प्रमाणवा० २ १४३) १२ तदनुमानम् यदि मूक्ष्मे व्यवहित वा "मर्वज्ञसिद्धि दुख बताय तपस्वी (प्रमाणवि०), ९८ (मिद्धिवि० पृ० ४१३) द्वाभ्या भिक्षवो म्प गृह्यते ६२ यद्येतच्छादणत्व नित्यानित्ययोर्दृष्टम् .. द्वितीया (पाणिनि २ १ २४) १५७ थावणत्वात् (उद्द्योतकर) २२२ द्विविधज्ञानविज्ञेया पञ्च बाह्यविषया ६२ यद्वन्द्रिय प्रमाण म्यात् तस्य वार्थेन द्विविधो ज्ञानाना विषयो मगति (लोक्वा० ४.६०) (प्रमाणवि० टी०) ७३ यमर्थमधिकृत्य (न्यायमू० १ १ २४) धर्मविशिष्टस्य धर्मिण युक्निप्रभावे (प्रमाणवि०). ३ (अध्ययन रुचिटीकायाम्) १७५ वस्तूपलक्षण यन. ३२ धीप्रमाणता। प्रवृत्तेस्तत्प्रधानत्वाद्धयोपा व्युत्पत्त्यर्थस्य पदेरकर्मत्वाद् देयवस्तुनि (प्रमाणवा० १.५).५१,८० (भागवृत्तिकार) १२ धीरत्यन्तपरोक्षे :. रूपादिजात्यभिसम्बन्धिवचनात् ६२ (मिद्धिवि० पृ०४१३) २४६ लक्षणहेत्वो क्यिाया न कपि (पाणिनि ७ ४ १४) (पाणिनि ३ २ १२६) १७, २८, ३३ न तावदायोकादेरुत्पन्नेनान्धकारादिना शास्त्रप्रयोजन प्रयोजनाद् (शान्तभद्र) (श्लोकवा० १ १८) न तु सपक्षविपक्षयो शपाद् विभाषा (बातिककार) न प्रमाणफलयोविषयभेद श्रुतभये (प्रमाणवि०) (प्रमाणवि०) ९१ षष्ठ्यतमर्थप्रत्ययन न भाइ (पाणिनि ६ ३ ५१) (पाणिनि २३ ३०) ४०, ९३, १३७ नि शब्दे देशे शब्दमात्राभावे सदकारणवनित्यम् (जल्पमहोदधौ) १२८ (वै० सू० ४ १ १) परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुषयो मनिहितश्चामो दहनविशेषश्चति (पाणिनि-२ ४ २६) ३८ १३८ पुरा विषयनिरूपणपूर्वकमेव हि मप्नमी (पाणिनि ०१ ४०) (विश्वम्पोद्योतकरौ) १७५ ममनन्तरप्रत्ययग्रहणम् (अन्यव्याख्या) 4 . (पाणिनि ५४ १५४) ११९ (अन्यव्याख्या) ८८ ९५

·७ धर्मोत्तरप्रदीपस्यावतरणाना मूची ।
३०१
समय स्मार्यते पर
(प्रमाणवा० ४ २६७)
समानस्य (पाणिनि ६ ३ ८४)
समुदायस्य साध्यत्वात् त्वमुपचर्यते
सर्वरसभोक्ताऽय भिक्षाक
(अन्यव्याख्या)
मर्वश्चासौ रोकिको लोकोत्तरश्च
(विनीतदेव)
सर्वश्चासौ पुरुषार्थश्च (शान्तभद्र)
सर्वोत्पत्तिमतामीश्वरो निमित्तकारणम
माक्षात्तापजगतस्वभाव
(भट्टवराहस्वामी)
सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञान वाऽन्य
वस्तुनि (श्लोकवा० अभाव० ११) १०८
साधन कृता (व्या० महा०२ १ ३३) ११०
९७ माध्यघममामान्येन समान पक्ष
(प्रमाणवि०)
९८
३२ माध्यवचनममाधनाङ्गवचन न
भवति (त्रिलोचन )
३१ साध्यविपरीतशङ्काव्यवच्छदार्थ
निगमनमिति
१७३
मामान्यवान गुण सयोगविभागयारन
पक्षो न कारणम (वैश० मू०१११६) १९४
२ मुडनपुमवस्य (पाणिनि १ १ ४३) ९८
ATHA