·No text on this page.

·श्रीः
श्रीमार्तण्डसोमयाजिविरचिता.
काण्वीया अंत्येष्टि-
पद्धतिः
बड्लीकरश्रीयजेवराध्वरिसूरिसूनुना
चिदम्बरशमणा
संशोधिता
घाणेकरोपाह श्रीयुत भालचंन्द्ररावेन
स्वीये धारवाडस्थप्रतिभामुद्रणालये
मुद्रिता.
'काळे' इत्युपाढभिकाजिपंतेन
आनन्दवने स्वभवने
प्रकाशिता.
शा. शकः १८६३
क्रि. शकः १९४१
मूल्यं सपादरूप्यका

·No text on this page.

·श्रीः
श्रीमार्तण्डसोमयाजिविरचिता.
काण्वीया अंत्येष्टि-
पद्धतिः
बड्लीकरश्रीयज्ञेश्वराध्वरिसूरिसूनुना
चिदम्बरशर्मणा
संशोधिता
घाणेकरोपाह श्रीयुत भालचंन्द्ररावेन
स्वीये धारवाडस्थप्रतिमामुद्रणालय
मुद्रिता.
'काळे' इत्युपाभिकाजिपंतेन
आनन्दवने स्वभवने
प्रकाशिता.
शा. शकः १८६३
क्रि. शकः १९४१
मूल्यं सपादरूप्यकः

·-कोचिद्विज्ञप्तिः इयमिदानी संमुद्य प्रकः इय ते काण्वीयांत्यष्टिपद्धतिः। आसी- न्महतः कालात ‘काण्वीयकर्मकाण्डमार्तण्ड' नामानिबंधःसंमु- द्य प्रकाशनाय इति महीयस्यस्माकं मनीषा । सा पुनरुदारहद- यानां सुगृहीतनामधयानां सुकृतिनां काण्वमहासुमनसा बहुशः प्रार्थितानामाप महतौदार्येण तत्रैव विलीना, यतः खलु जनिमापन्नाऽभूत् । खण्डशः सम्मुद्य प्रकाशनीय इति निश्चित्य कतिपयेभ्यो वर्षेभ्यः प्राक् नित्यविधिः प्रकाशितः । स प्रकाशक मंजूषायामात्मानं रक्षति ! अथापि श्रीयुत बी. पि. काळे महो- दयः परोपकृतिमात्रदत्तमना इमां अंत्येष्टिपद्धति प्रकाशयितुं । प्रयासोऽय काळेमहाशयस्य फलं गृहातु भगवतः माञ्चदानन्दस्य परमशितः कृपया । इतः परमपिवा काण्वीय ग्रंथप्रकाशनधृतदीक्ष काळेमहाशयं काण्वशाखीयाः सुकृतिनः एकैकग्रंथसंग्रहेणापि प्रात्माहयन्तु इति प्रार्थयते चिदम्बरशर्मा विशेषतो द्रष्टव्यम् - सीसकाक्षरयोजकानां नाविन्यानवधानादिना कृतेऽप्यने कशः संशोधने बहुनि किलात्र स्खलितानि सवृत्तानि । तत्र कानिचन स्थूलानि दृमार्गप्रविष्टानि शुद्धिपत्रे संशोषितानि । मानुषमात्रसुलभेन दृगनवधानेनार्वरिता विमर्गनिदुमात्रादिच्यु- तयः पाठकैः समीकरणीया इति ।। सन्नद्धः ·अनुक्रमणिका " " विषयाः पत्रांकः विषयाः पत्रांकः मंगलं उपोद्धातश्च १ अस्थिसंचयनश्राद्धम् ३५ वैतरणीधनुदाम् २ श्मशानवासिदेवताबलि०३६ ऋणधेनुदानम् ३ अस्थिसंचय नम् ३८ पापधेनुदानम् ४ तिर्थेऽस्थिक्षेपविधिः मोक्षधेनुदानम् द्वितीयदिन कृत्यम् ४३ दशदानानि नतीय दिन दानांतराणि ५ चतुर्थदिन आतुरावस्थयां कर्तव्यम् ९ पंचमदिन मृनिकालीनकर्तव्यता १० षष्ठदिन ४५ मने कृत्यम् ११ सप्तमदिन ऊध्वांच्छिष्टादमरण १२ अष्टमदिन ४६ गृहाच्छवनिहरणादि १३ नवमदिन धनिष्ठादिपंचकमरण० २६ दशमदिन ४७ विपादर्भमरणविधिः २७ दशाहबलयः त्रिषुष्कगद्विपुष्करमरण. एकादगाहवयम् पालाशप्रतिकृतिदाहवि० २८ पंचकत्रिपाद शांति प्रथमदिनविधिः ४१ पंचक गांतिः नवश्राद्धम् ३४ त्रिपादशांतिः " " " ४९

·(४)
"
विषयः
पत्रांकः विषयः
पत्रांकः
त्रिपादनक्षत्रदेव०सूची ५६ अदपूर्तिश्राद्धर १०५
विष्णुतर्पणम् ५७ दुर्मरणोदकदानविधिः
वृषोत्सर्गः ५९ दुर्भरणेपति प्रायश्चित्तं १०८
महैकोद्दिष्टश्राद्धम् ६७ दुर्मरणनिमित्तदानानि १०९
दानानि
७१ दुसरणे नारायणबलिः १११
पददानम्
७२ सर्पहतेव्रतम्
११३
उपदानानि
७३ ब्रह्मचारिमरणविधिः ११४
रुद्रगण श्राद्धम्
७४ स्नातकमरणविधिः
वसुगणश्राद्धम् ७५ कुष्ठिमरणविधिः
षोडशश्राद्धानां प्रयोगः ७६ रजस्वलासूतिविधिः ११८
सपिंडीकरणं
८१ गर्भिणीमरणविधिः ११९
पाथेयश्राद्धम्
१०२ सकेशामरणविधिः १२०
त्रयोदशदिनविधिः १०३ सकेशावपनविधिः
उदकुम्भश्राद्धम्
पतितोदकदानविधिः १२२
मासिकानिवृत्तिः १०४ ग्रंथसमाप्तिः १२३
19

·॥ श्रीः ॥ श्रीमातण्डसोमपयाजिविरचिता काण्वीया अन्त्येष्टिपद्धतिः।। ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ श्रीयाज्ञवल्क्यगुरुभ्योनमः ।। १ मंगलमुपोद्यातच श्रीसर्वमंगलाजानि संसारार्णवतारणं ।। अपवर्गप्रदातारंमृत्युञ्जयमुपास्महे ॥ १ ॥ गणेश नौमि वाग्देवी मल्लारि कुलदैवतम् ॥ योगीश्वरं च पितरौ स्वप्रकाशगुरूनपि ॥ २ ॥ कातीसूत्रभाष्यादिग्रंथान्वीक्ष्य तनोम्यहम् ।। मार्तडसोमयाजीमां काण्वीयान्त्येष्टिपद्धति प्रयोगरूपेणैवायं यथामति विरच्यते ।। निबन्धो नात्र निर्मूलं लिखितं हि मनागपि ॥ ४॥ तत्रादौ पुत्रादिभिः पित्रादिकं आसन्नमरणं ज्ञात्वा पापानुसारेण षडब्दं व्यब्दं सार्धाब्द वा प्राजापत्य प्रायश्चित्तं तेन कारयेत् । तस्याशक्तौ स्वयं कुर्यात् । संकल्प- मात्रं कृत्वा सूतकांते वा कुर्यात् । प्रायश्चित्तप्रयोगः सस्का- रमातडे निरूपितः ।

·(२) २ वैतरणीदान प्रायश्चित्तं कृत्वा वैतरणी दद्यात् । आचम्य प्राणा- नायम्य देशकालै संकीर्त्य मम समस्तपापक्षयद्वारा यमद्वारस्थितवैतरण्याख्यनयत्तारणार्थ वैतरणीधेनुदानं करिये ॥ तदंगत्वेन ब्राह्मणपूजनं गोपूजनं च करिये। इति संकल्प्य गोप्रतिग्रहार्थं गोत्रोच्यारपूर्वकंब्राह्मणं वृत्वा यथाविभवं पूजयित्वा प्रार्थयेत् । विष्णुरूप द्विज श्रेष्ठ भूदेवपंक्तिपावन ॥ ततुकामः प्रदास्यामि तुभ्यं वैतरणी तु गां ॥ देहाति प्रतिवचनं ॥ पुत्रादिः कर्ता चेत्तलमस्ये त्यूहः । ततो गां संपुज्य प्रार्थयेत् । धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व- यमद्वारे महापथि ॥ उत्तितीर्घरहं देवि वैतरण्यै नमोऽस्तुते॥ पुत्रादौ कतरि उत्तितीपुरयमित्यूहः ॥ ततस्तिलकुशजलान्या- दाय तस्याः पुच्छं करे धृत्वा-यमद्वारपथे घोरे कृष्णावैतरणी नदी ॥ ततुकामः प्रदास्यामि तुभ्यं वैतरणीं तु गां ।। इमां वैतरणीसंज्ञिकां गां सवत्सां विष्णुदैवतां स्वर्णशृंगी ताम्र- पृष्ठां कांस्यदोहनां कृष्णवासीयुगच्छनां सप्तधान्यसहिता पट्टवस्त्रबद्धक्षुमयोडुपोपरि छत्रोपानहकांस्यघंटोपवीतसंयुक्तां कार्पासद्रोणस्य ताम्राभाजनोपरिस्थितलोहदण्डहस्तमहिषा रूढयमसहितां गंधार्चितां अमुकसगोत्रायामुकशर्मणे ·(३) ब्राह्मणाय संप्रददे । तेन श्रीपापहामहाविष्णुः प्रीयता नममेति उत्का प्रतिगृहितृविप्रहस्त जलं क्षिपेत् ॥ दान- साङ्गतासिद्धयर्थं यथाशक्ति सुवर्ण वस्त्रयुगं वा दक्षिणां संप्रददे ॥ प्रार्थना-विष्णुरूप द्विज श्रेष्ठ भूदेवपंक्तिपावन । सदक्षिणामयादत्ता तुभ्यं वैतरणी तु गौः ॥ धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यावदागमनं मम । (पुत्रेकर्तरि "आगमनं भवेत्" इत्यूहः) वैतरणी नदी धोरां पुच्छलग्नस्तथःराम्यहं ।। (पुत्रादिः "लग्नस्तरोत्वयं" इत्यूहः) धेनुप्रार्थना-या ल क्ष्मी सर्वभूतानां या च देहे व्यवस्थिता।। धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ पुत्रादौतु “पापमस्य व्यापोहतु" इत्यूहः) इतिसम्प्रार्थ्य विसर्जयेत् ॥ महाविष्णुः प्रीयतां ।। स्वयंदानाशक्तौ पुत्रादिर्दत्वा तस्मै श्रेयो दद्यात्॥ कृष्णा- या अभावेऽन्यवर्णाऽपि देया। गोरभावे तन्मूल्यद्रव्वं देयं II- III- III ३ अर्थऋणधेनुदानम् चाच श्रीः ॥ देशादिसंकीर्त्य मम ऋणत्रयापाकरणार्थ ऋणधेनुदानं क० ॥ ब्राह्मणपूजा धेनुपूजा च वैतरणी- दानवत् ।। वैतरणीपदस्थाने ऋणपदोहस्तु ततो विशेषः । दानमंत्रस्तु, अधर्मादर्जिते पापं सप्तजन्मार्जितं ऋणं ।।

·(४) तत्सर्वं नाशमायातु गामकां ददतो मम॥ देवमानवपितृणा- मृणं यदिहजन्मनि ॥ तत्सर्वं नाशमायातु ऋणधेनुप्रदा- नतः इति ॥ अथपापधेनुदानं देशादिसंकीर्त्य ममजन्म- प्रभृति अद्ययावदार्जितपापापनादनार्थं पापधेनुदानं ० ब्राह्म- णपूजा धेनुपूजा च प्राग्वत् । दानमंत्रस्तु आजन्मोपार्जितं पाप मनोवाकायकर्मजं ॥ तत्सर्व नाशमायातु पापधेनु- प्रदानतः इति ॥ मोक्षधेनुदानं क० ॥ ब्राह्मणपूजा धेनुपूजाच प्राग्वत्॥ दानमंत्रस्तु मोक्षं देहि हृषीकेश मोक्षं देहि जगत्पते ॥ मोक्षधेनुप्रदानेन मुकुदः प्रीयतां मम इति ॥ महिषीदानं करिष्ये ॥ ब्रह्मणपूजामहिषीपूजा च कार्या ॥ दानमंत्रः ।। इंद्रादिलोकपालानां या राज्ञी महिषी शुभा ॥ माहपदिानमहात्म्यात्सास्तु मे वरदा शुभा इति ।। अश्वदानं ॥ देशादिसंकीर्त्य ममजन्म० अश्वदानमहंकारप्ये विप्रपूजाश्चपूजा च कार्या ! दाने मंत्रः, गंधर्वकुलजातोऽ यं यथा देवेन्द्रवाहनः ॥ तस्मादश्वप्रदानेन हयग्रीवः प्रसीदतु ॥ इति ॥ BEBAREIEBERES8 ४ दशदानानि BEVERESERESEBERRESS4 तानि- गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च ॥ रौप्यं लवणमित्याहुर्दशादानान्यनुक्रमात् ॥ इत्युक्तानि ।।

·(५) देशकालौ स्मृत्वा मम जन्मप्रभृतिमरणांतं यावदनकेपाप क्षयार्थ दशदानानि करिष्ये इतिसंकल्पः ॥ प्रतिदानं आदौ ब्राह्मणपूजनं ततो द्रव्यपूजनं कृत्वा वरूपमाणमंत्रैर्दा नम् ॥ गवामङ्गेष्विति गोपूजनं । ततः- यज्ञसाधनभृताया विश्वस्याधप्रणाशनी । विश्वरूपधरो देवः प्रीयतामनया गवा ॥ दशदानांतर्गतामिमां गां रुद्र देवतां (गोनिष्क्रय द्र- व्यंवा तुभ्यमहं संप्रददे ॥ इति गां दत्वा तत्सांगतासि- ध्यर्थं दक्षिणामिमां संप्र० ॥ १॥ अथमृदाने मंत्रः- सर्वभूताश्रया भूमिवराहेण समुद्धृता ॥ अनंतसस्य फलदा अतः शातिं प्रयच्छमे ॥ दशादानांतर्गतामिमां भूमि विष्णुदेवतां (तन्मूल्य द्रव्यवा) संप्र० ॥ दक्षिणां० ॥ ॥२॥ तिल- दाने- महर्षे!त्रसंभूताः कस्यपस्य तिलाः स्मृताः ॥ तस्मादेषां प्रदानेन मम पापं व्यपाहतु ॥ दशदानातर्गत तिलदानं सोमदैवतं० दक्षिणां० ॥३॥ हिरण्यदाने, हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः ॥ अनंतपुण्यफल- दमतः० ॥ दशदानांतर्गतंहिरण्यदानं अग्निदैवतं दक्षिणां ॥ ५i। आज्यदोन-कामधेनोः समुद्भूतं सर्वक्रतुषु संस्थित ॥ देवानामाज्यमहारमतः० दशदानांतर्गतमाज्यदानं विष्णुदै वतं० दक्षिणां० ॥ ५॥ वनदाने, शरणं सर्वकानां लज्जाया रक्षणपरं ॥ सुवेषधारिवस्त्रत्वमतः० दशदानां ·(६) तर्गतं वस्त्रदान बृहस्पनिदैवतं० दक्षिणां० ॥६॥ धान्य दाने,-सर्वदेयं धान्यं सर्वोत्पत्तिकरं महत् ।। प्राणिनां जीवनोपायमतः०॥ दशदानांतर्गतं धान्यदानं प्रजापतिदैवतं० दक्षिणां ॥ ७ ॥ गुडदाने, यथा देवेषु विश्वात्मा प्रवरश्चज नार्दनः ।। सामवेदस्तु वेदानां महादेवश्वयोगिनां ॥ प्रणवः सर्वमंत्राणां नारीणां पार्वती यथा ॥ तथा रसानां सर्वेषां गुडःश्रेष्ठतमो मतः ॥ मम तस्मात्परां लशी ददस्व गुड सर्वदा ।। गुडस्य महानेत मम पापं व्यगोहतु ।। दशदानांवर्गरं झुडदानं विशुदैवतं० दक्षिणां० ॥ ८ ॥ रौप्पदाने,-पतिकाः पितृणां च विशुशंकरयोः सदा ॥ शिवनेत्रोद्भवं रौप्यमतः० ॥ दशदानांतर्गतं रौप्यदानं रुद्र देवतं० दक्षिणां० ॥ ९॥ लवणदाने, यस्मादन्नरसाः सर्वे नोट हालवण वेना ॥ शंभोः प्रीतिकरा नित्यमतः० दशदानांन सरवण दानं यमदैवतं यमदूनानां प्रीत्यै अमु गोवाय - दालेगां ॥१०॥ ॥ इति ।। अथदानांतराणि निकायद्वान ॥ यथाशक्ति तिलान् सुवर्णच ताम्र- पात्रे कृत' परापूर्वकं ब्राह्मणाय दद्यात् ।। देशकालो संकीरा में जन्मप्रभृतिमरणांतंयावदनेकपापचयद्वारा ·(७) श्रीमहाविष्णुप्रीत्यर्थ ब्राह्मणाय तिलपात्रदानमहंकरिष्ये ॥ ब्राह्मणं तिलपात्रं च संपूज्य दानेमंत्रः- तिलाः पुण्याः पवित्राश्चतिलाः सर्वकराःस्मृताः ॥ शुक्लावायदि वा कृष्ण! ऋगोत्र समुदाः ॥ यानिकानि च पायानि ब्रह्मड्यासनानि च ॥ तिकमात्र प्रदानेन तानि नश्यतु सर्वदा ॥ पुत्रादि अत्यमा पोहतुं इति वदेत् ॥ इदं तिलपात्रं विगु दैवत विगु हैवन अनुक्काणे ब्राह्मणाय० दानसांग नायै इमां दक्षिणां तुभ्यमहं संप्रददे ।। आज्यपात्रदान--देशकालौ संकीर्त्य ममजन्म आज्यपात्रदानमहं करिष्ये ।। ब्राह्मण संपूज्य तापात्रे कांस्य- पाने वाऽज्यं गृहिला ब्राम गाय-यो. देव : सर्वरूग हव्यकव्यभुगव्यय : ॥ आज्ञावादानेन स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ इति दद्यात् । इदमाज्यपात्रं विष्णुदैवतं अमुक दक्षिणां० लोहदानं--देशादिकीर्तनांते. यमायुधानां प्रीत्यै लोहदानं क० ब्राह्मणं संपूज्य तस्मै, यस्मादायसकर्माणि तवाधीनानि सर्वशः ॥ लांगलाद्यायुधा दीनि तत: शांति० इति दद्यात् । इदं लोहं यमदैवतं अमुक० दक्षिणां० ॥ कार्पासदानं, ब्राह्मणं संपूज्य-- येन दत्तेन प्रीयंते भूर्भुवः स्वरित क्रमात् ॥ ब्रह्माद्या ऋषयः सर्वे शंकराया गणास्तथा ॥ इंद्राया :

·(८) देवताः सर्वाः कासेन तु मोहिता:॥ इति कार्पासं दद्यात् ॥ इमं कार्पासं सर्वदैवतं अमुक० ॥ दक्षिणां ॥ लवणदानं, देशादिकीर्तनांते यमदूतानां प्रात्यै लवणदा. ब्राह्मणं संपूज्य--यस्मादन्नरसा : सर्वे० इतिलवणं द०॥ इदं लवणं यमदैवतं अमुक० दक्षिणां० ॥ अथसप्तधान्य- दानानि । देशादिकीर्तनांते मम जन्म० सप्तधान्यदानानि करिष्ये । प्रतिधान्य दानं विप्रपूजा द्रव्य पूजा च । दानमंत्रे- विशेषः ॥ व्रीहिदानं, ब्रहणा निर्मिता : पूर्व ब्रीहयो यज्ञसाधना : ॥ अनेन व्रीहिदानेन मम संतु मनोरथा ः॥ इदं व्रीहिदानं प्रजापतिदैवतं० ॥१॥ यवदान,--यवाः शुद्धा : सदा पृज्या यज्ञ हविषि संस्थिताः ॥दानेनानेन वै यस्माच्छतिरस्तु सदा मम ॥ इदं यवदानं प्रजापति- दै. ॥२॥ गोधूमदानं । धान्य चूडामणिर्जबूद्विपे गोधूमसंज्ञका ः ॥ पुष्टिवृद्धिकराः सौख्या अत : शांति इदं गोधूमधानं प्रजाप० ॥३॥ मुद्दानं,-धान्यानांमुत्तमा मुद्राः देवानां प्रीतिदायका : ॥ अतस्तेषां प्रदानेन वि'णुलोके महियते ॥ इदंमुद्भगदानं प्रजाप० ॥४॥ माषदानं, येच देह हितार्थाय विष्णोर्देहसमुद्भवाः । पितृ तृप्तिकरा माषाः प्रयच्छतु शुभां गतिं ॥ इदं माषदानापतृ- दैवतं ॥५॥ प्रिंय गुदानं, प्रियंगव : सदाश्रेष्ठा :

·(९) ऋषीणां प्रीतिदायकाः । अतस्तेषां प्रदानेन मुनि- लोके महीयते ॥ इदं प्रियंगुदानं ऋषिदैवत. ॥ ६ ॥ तिलदानं, तिला : श्वेतास्तिला : कृष्णास्तिला गोमूत्र- संभवाः ॥ ते मे दहंतु पापानि शरीरादिकृतानि च ॥ इदं तिलदानं सोमदैवतं० ॥७॥ इति दानानि कृत्वा-यन्मया कृतं प्रायश्चित्तं तदच्छिद्रमस्तु । व्रतच्छिद्रं तपच्छिद्रं यच्छिद्रं यज्ञकर्मणि ॥ सर्व भवतु तेऽच्छिद्रं यस्य चच्छति वै द्विजा : ॥ इतिविप्रप्रतिवचनं ॥ एतत्प्रायश्चित्तमकृत्वैव यदिपित्रा दिमंतस्तदा पातकसत्तनिश्चये पुत्रादिनापीदमवश्यं कार्यम् । अनिश्चये नावश्यकं । पुत्रादिना करणे पंचगव्यप्राशनाभाव : ॥ ततो दीनानाथा नपि द्रव्यदानादिना प्रतोष्य. पुत्रमित्रकलत्रसोदर- क्षेत्रधनधान्यादिषु ममत्वविनिवर्तनं कार्य । ॥ आतुराव स्थायां कर्तव्य ॥ भूमौ दक्षिणाशिरा : शयीत ॥ अस्मिन्नवसरे उत्क्रां- तिधेनुदानं ॥ पुत्रादिर्देशादि संकीर्त्य अमुकगोत्र- स्यामकशर्मण : सुखेन प्राणोत्क्रमणप्रति बंधकोक्तनिष्कृत्यनुक्तनिष्कृतिसकलपातकनिवृत्तिद्वारा सु- अस्य

·--
(१०)
खेन प्राणोत्कमणार्य
उत्क्रांतिवेनुदानकरिष्ये-
दरिद्रं कुटुंबिनं श्रोत्रियं ब्राह्मणं वृत्वा संपूज्य गवा
मंगेषु० इति मंत्रांते इमामुत्क्रांतिधेनुरुद्रदेवत्यां
संकल्पोक्तफलावाप्तये अमुकसगोत्रायामुकशर्मणे ब्राह्मणायक
दानसाङ्गतायै यथाशक्ति दक्षिणां सम्प्र० इति दद्यात्।।
॥ मृतिकालीनकर्तव्यता॥
ततो दुर्वलावस्थं
संभावितसन्निकृष्टमरणं
यजमानं विदित्वा मृदा गोमयेन गोमूत्रेण तीर्थो-
दकेन शुध्दादेकन च संस्नाप्य शुध्दे वाससी परिधाप्य
गामयोपालप्ताया भुवि दक्षिगापान कुशानास्तीर्य
बहुतिलान् विकीर्य तत्र प्राशिरसं उदाक्शरसं
दक्षिणारिसं वा मुमौ पुत्रौत्सङ्ग्रे विनिवेशयेत् ॥
मुखे सुवर्ण कास्यं मणि विद्रुमं वा प्रक्षिपेत् ॥
शालिग्रामशिला तुलसी च सान्नधौ निधेया ॥
गोपीचन्दनेन भस्मना गंगामृत्तिकियाचमृतस्य सर्वागा
नुलेपनं सर्वत्र तिलकाँश्च कुर्यात् ॥ मुखे शिरसि-
कर्णयोश्च निर्माल्यरूपां तुलसी क्षिपेत् । कंठे
गङ्गोदकं धारयेत् ॥ रुद्राक्षतुलसीनस्दादिमालाश्च

·(११) जप: कार्य: । कामनया गीता : च पठेत् संकल्प : धारयेत् ॥ दीपप्रज्वालनं ॥ विष्णुपूजनं ॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय-ॐ नमः शिवाय-श्री राम-इत्यादि अमृतत्त्वप्राप्ति- उपनिषद्भागान् अन्यांश्च पुण्यमंत्रान् स्तोत्राणि सहस्रनामादीनि पुत्रशिष्यादयो वा श्रावयेयु: । तत्र अमृतत्व प्राप्त्यर्थं पुण्यसूक्तस्तोत्रादिपठनं (श्रवणं वा ) श्रोतु : संकल्पाशक्ती श्रावयित्व स्यामुकशमणोऽमृततत्वात्पर्य अमुक श्रावयिध्य इति । निर्णयकमलाकरे मुमूर्षों : चेम मधुपर्कमाचं संसारनाशनकरं संसारनाशनकरं त्यमृतेन तुल्यं । नारायणेन रचितं भगवत्प्रियाणां दाहेच शांतिकरणं सुर लोकपूज्यं । इति मंत्रेण मधुपर्कदानमुक्त देवयाज्ञिकन । करिष्ये । ॐ गृहाण - ८ ॥ मृते कृत्यम् ॥ प्राणाक्रमणानंतरं कर्ता अन्येच पुत्रा : आच- म्य (अमत्रकं) प्राणायामं . कृत्वा पवित्रं धृत्वा देशादिसंकीर्त्य ( अपसव्य ) अमुक गोत्रस्य अमुक प्रेतस्य (स्त्रीविषये--गोत्राया : प्रेताया :) प्रेतत्वनिवृत्त्या ·(१२) उत्तमलोकप्राप्त्यर्थं और्ध्वदेहिककर्तृत्वाधिकारसिध्य परथ वपनं करिष्ये. कर्तृभिन्नानां पुत्राणां पितृमरण निमित्तं वपनं करिष्ये ) इति संकल्प्य यानि- कानचे पापानि ब्रह्महत्यासमनि च ॥ केशानाश्रित्य- तिष्ठति तस्मात्केशान्वपाभ्यहं ॥ इति दक्षिणाभिमुखः उपविश्य कक्षोपस्थवर्ज नखलोमानि दक्षिणसंस्थानि वापयेयु : (रात्री मरणसंभवे परहनि वषनं ) ततः कर्ता वपनानंतरं स्नात्वा अहते वाससी परिधाय (अकृतप्रायश्चित्तस्य प्रायश्चित्तसंकल्पं, दुर्मरणसंभवे त- प्रायश्चित्तसंकल्पं च ) कुत्वा स्वयमपि पापानुसारेण प्रायश्चित्तं कृत्वा मृतस्यौ+दोहक कुर्यात् । यदिलोभादिना प्रेतस्य आत्मनश्च प्रायश्चित्तादिना शुदिमकृत्वा दाहादिकं करोति तदा तन्नोपतिष्ठते । अन्तरिक्षे ) विनश्यति । उभर्योर्नरकप्राप्तिश्च । ९ ऊध्वाच्छिष्टादिमरणे प्रायश्चित्तन् । ऊोच्छिष्टाधरेच्छिष्टोभयोच्छिष्टेषु कृच्छ्रत्रयं । अस्पृश्यस्पर्शने षट् कृच्छा : । अंतरालमृतौ नव । खट्वामरणे द्वादश । निगडमृतौ पंचदश । रजकादि सप्तविधान्त्यजादिस्पृष्टमरणे त्वेकविंशतिकृच्छ्राणि देशांतर-

·(१३)
प्रेतायाः)
मरणे पराकद्वयं अग्नौ कृच्छ्रावा । आशौचे मरणेच
कृच्छ्त्रयं । एवं पुत्रादयः पित्रादे: पापिनः पापा-
नुसारेण प्रायश्चित्तं दुर्मरणात्मघातादिनिमित्ते चाग्रे वक्ष्यमाण
प्रायश्चित्तं नारायणबल्यादिकं च कृत्वा शुध्द सम्पाद्यैवात्यं
कर्म कुयुः।
अथ संकल्पवाक्यम् -- कर्ता देशकालो
संकीर्त्य अमुक गोत्रस्य अप्रेतस्य (स्ट्रियाः , अमुक
गोत्रायाः
ऊोच्छिष्टाधराोच्छष्टोभयो
च्छिष्टास्नातास्पृश्यस्पृष्टमरणखट्वमरणांतरिक्षमरणादि-
जानतप्रत्यवायपरिहारार्थ विष्णुपूजनपूर्वकं द्वादश षट्
त्रनि कृच्छान्वा यथाशक्ति प्रायाश्चत्तं अमुक प्रत्याम्नायन
सद्यः ( सूनकांतेवा ) करिष्ये इति संकल्प्या शक्तौ तदात्व
एवद्रव्यदानादिद्वारा ( अशक्तौ सूतकांते वा) कुर्यात् ।
कापिआचमनादिदेशकालकीर्तनाते आत्मनः शुध्दि
द्वारा पितुः औलदोहककर्माधिकारसिद्धर्थ शक्तया एता
वदेव, कृच्छत्रयं वा प्रायाश्चत्तं करिष्ये इति संकल्प्य
शक्ती तदानीमेव अशक्तौ सूतकांतेवा स्वपापापनादार्थ
प्रायश्चित्तं कुर्यात् ।
॥ १० ॥ गृहाच्छवनिर्हरण ॥
ततः प्रेतं संस्नाप्य वस्त्रमुत्सार्य पुनः सस्नाप्य भस्म
गोपचिंदनतुलसीमूलमृतिकादिभिरनुलिप्पकण्ठे
रुद्राक्ष

·(१४) नलदादिमालाः प्रतिमुच्य अहतेन वाससा प्रत्यगग्रेण त्रिी भागः शिरःप्रभृतिपादांगालिपयतं पादतलवज्यं प्रेतमाच्छाद्य पाददेशस्थं चतुर्थभागं छित्वा तेनात्मनः उत्तरीयं कुर्यात् । ( द्वादशाहांतप्रेतकृत्येषु तदेव धार्य । स्मशानवासिभ्यो दातुमवस्थापयेदिति केचित् ) तत आचम्य प्राणानायम्य पवित्रं धृत्वा बद्धाशखः प्रतस्य दक्षिणमागे दक्षिणाभिमुख उपविश्य ( अपसव्यं ) अमुकगोत्रस्य अमुकप्रेतस्य प्रतत्व विमुक्तया उत्तमलोकप्राप्त्यर्थं मरणस्थाने शवनाम्ना पिंडदानं करिष्ये. इति संकल्प्य दक्षिणायकुशनास्तीर्य अमुकगोत्र अमुकप्रेत इदमव नेजनं तवोपतिष्ठतां । यव- पिंडंगृहीत्वा अमुकगोत्र अमुकप्रेत मृतिस्थाने एषापंडो मया दत्तः शवनाम्नस्तवोपतिष्ठतां । अमुकगोत्र अमुक प्रेत इदं प्रत्यवनेजनं तवोपतिष्ठतां । अमुकगोत्र अमुकप्रेत इमे गंधादिसर्वोपचारास्तवापीतष्ठतां । अना- दिनिधनादेवः शंखचक्रगदाधर : ॥ अक्षय्यः पुंडरीकाक्षः प्रेत मोक्षप्रदोस्तुते ॥ इति प्रार्थ्य पिडं विसृज्य अनेन मरणस्थाने शमनाम्नापिंडदानन प्रेतस्य प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु । अग्रेनकर्माधिकारसंपदस्तु । तत: सर्वे सपिंडादय : मुक्तकेशाः प्रच्छादितमुखं प्राक्शिरसं ऊर्ध्वमुखं प्रेतं द्वार- द्वेशमानीय स्थापयेयु: । तत: कर्ता तत्र प्रेतस्य ·(१५) दक्षिणभागे--आचमनादिदेशकालकीतेनांते (अपसव्यं ) अमुकगोत्रस्य अमुकप्रेतस्य प्रेतत्वविमुक्या उत्तमलोक- प्राप्त्यर्थं द्वारदेशे पांथनाम्ना पिंडदानं करिष्ये इति संकल्प्य दाक्षिणाग्रकुशानास्तीय- अमुकगोत्र अमुकप्रेत इदमवनेजनं तवोपातष्ठतां । अमुकगोत्र अमुकप्रेत द्वारदशे एष पिंडे मया दत्तः पाथनम्नस्तवोपतिष्ठतां । अमुकगोत्र अमुकप्रेत इदंप्रत्यवनेजनं तवोपतिष्ठतां । अमुकगोत्र अमुकप्रेत इदं तिलोदकं तवोपतिष्ठतां । अमुकगोत्र अमुकप्रेत इमेगंधादि सर्वोपचारास्तवोपतिष्ठतां । अनादि निधनो० ॥ इति प्रार्थ्य पिंडं विसृज्य अनेन द्वारदेशे पाथनाम्ना पिंडदानेन प्रेतस्य प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु उत्तमलोकावाप्तिरस्तु । अग्रतेनकर्मा धिकारसंपदस्तु । ततः प्रेतमासंद्यां प्राक् शिरसं ऊर्ध्वमुखं शाययित्वा सजातीया दाहदेशं नयेयुः । कपालााग्ने लौकि काग्नियां मृन्मवष्यात्यादायान्यनाग्रे गंतव्यं । यवीप ष्टादि सर्वसामग्रीच नेतव्या। संपंडादायश्वसर्वे अधःकृता । पवीता अप्रावरणाः मुक्तकेशाः वृध्दपुरःसराः प्रेतमनुगच्छेयुः। ब्राम्हणप्रेतो नगरपश्चिमद्वारेणनयः । गमनसमये- अहरह र्नीयमानो गामाग्न पुरुषत्यजं ॥ वैवस्वतो नतोतृप्यति सुराप इव दुर्मतिः ॥ इति यमगाथां गायेयुः ·(१६) अपतो यन्तु पणयोऽसुम्ना देवपीयव : ॥ अस्य लाक- स्सुत्मावत : ॥ १॥ गुभिः रहौभिरक्तुभिव्यक्तव्यमो देदात्यवसानेमस्मै || सांबता ते शरीरेभ्य : पृथिव्याँ लोकमिष्छतु ॥ तस्मै युज्यन्तामुस्त्रियां : ॥ २ ॥ वायु:- पुनातु सविता पुनात्वग्नेभ्रीजसा सूर्यस्य वर्चसा ॥ विमुच्यन्तामुनिया : ॥ ३॥ अश्वत्येवो निषद॑नम्पर्णेवो वसतिष्कृता ॥ गोमाज इकिलोसथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥ ४ ॥ सविता ते शरीराणि मातुरुपस्थ आर्वपतु ॥ तस्म पृथिवि शम्भव ॥ प्रजापतौ त्वा देवताया मुपोदके लोके निदधाम्यसौ ॥ ५ ॥ परम्मृत्यो अनुपरहि पन्थाँय्यस्तैअन्य इतरो देवयानात् ॥ च- क्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मान : मोत वीरान् ॥ ६ ॥ अव्वातश्श • हिते घृणिश्शन्ते भवन्विष्टका : शन्ते पार्थि- वासो मात्वाभि शूशुचन् ॥७॥ कल्पन्तान्ते दिश- स्तुभ्यमापैःशिवर्तमास्तुभ्यम्भवतु सिन्धवः ।। अन्नरिक्ष शि- वन्तुभ्यकल्पन्तान्ते दिशस्सी : ॥ ८ ॥ अश्म॑न्वती रीयते प्रजाः रीरिषो भवन्त्वग्नयः - ·(१७) सभध्वमुत्तिष्ठत प्रतैरतासखाय : ॥ अता जहीमोऽ- शिवाये असन्छिवान्वयमुत्तरेमामवाजान ॥ ९ ॥ अपाघमप किल्बिषमपकृत्यामपो रपः ॥ आपो मार्ग त्वम- स्मदर्प दुःष्वप्न्य र सुव ॥ १० ॥ सुमित्रियान आप ओषधयस्सन्तु द्वात्रियास्तस्म सन्तु ॥योऽस्मान्दृष्टि यच्च वयन्द्विष्मः ॥ ११॥ अनंड्वाहमन्वारभामहे स्वस्तये ॥ सन इन्द्रइव देवेभ्यो वहिस्सन्तारणो भव ॥ १२ ॥ उद्वयन्तमसस्परिस्वःपश्यन्तउत्तरम् ॥ देवन्देवत्रा सूर्यम- गन्म ज्योतिरुत्तमम् ॥ १३ ॥ अमआयू षि पवस आसु- वोर्जमिषञ्चनः ॥ आरे बांधस्वदुच्छुनाम् ॥ १४ ॥ आयु- मानने हविषा वृधानो घृतप्रतीको घृतयों निरधि ।। घृतम्पीत्वा मधुचारु गयम्पितेव पुत्रमामरक्षतादिमा- न्त्स्वाहा ।। १५ ॥ इमंज्यावेभ्यः परिधन्दधामि मैषान्नु गादपरो अर्थमेतम् ॥ शतजीवन्तुशरदः पुरूचीरन्तर्मृत्यु- न्दधताम्पवतेन॥ १६॥ परीमे गामनेषत पर्यग्निमहृषत ॥ देवेष्वक्रत श्रवःकइमा २आदधर्षति ॥ १७ ॥ क्रव्यादमग्रि- म्प्रहिणोमिदुरयमराज्यङ्गच्छतु रिप्रवाहः ॥ इहैवायमितरो ·(१८) जानवेदा देवेम्यो हव्यबहतु प्रजानन् ।। १८ । वहवषा- जातवेदः पितृभ्यो यत्र नान्वेत्थ निहितान्पराके । मेदसः- कुल्या उपतान्त्स्रवन्तु सत्या एषामाशिषस्सेन्तु कामा- स्स्वाहा ॥ १९ ॥ स्योनाप्रथिविनो भवानृक्षरा निवेशनी ।। यच्छा नश्शमै सप्रथाः ।। अपनश्शोशुचदवम् ॥ २० ॥ अस्मात्वमधि जातोऽसि त्वदयञ्जायताम्पुनः।। असौ स्वर्गार्य लोकाय स्वाहा ॥ अपनश्शोशुचदधम् ॥ २१ ॥ 1 इति यममुक्तं च जपयुः । ततो ग्रामश्मशानयोरर्द्ध- मार्गे आसदी निधाय कर्ता. चमनादिदेशकालकीत . नांते (अपसव्यं ) अमुकगोत्रस्य अमुकप्रेतस्य प्रेतत्वविवृत्या उत्तमलोकप्रात्प्यथ अद्धमार्गे भूतनाम्ना पिंडदानं कारष्ये इति संकल्प्य. दक्षिणाग्रकुशानास्तीर्य अमुकगोत्र अमुक प्रत इदमवनजनं तवापतिष्ठतां । अमुकगोत्र अमुकप्रेत अर्द्धमार्गे एापपंडो मयादत्तः भूतनामस्तवापतिष्ठतां । अमुकगोत्र अमुकप्रत इदं प्रत्यवनेजनं तवोपतिष्ठतां । अमुक गोत्र अमुकप्रत इदं तिलोदकं तवोपतिष्ठतां । अमुकगोत्र अमुकरेत इमे गंधादिसर्वोपचारा उपतिष्ठतां । अनादि ·(१९) निधनोदेवः ० इति प्राय पिंडं विसृज्य अनेनार्द्धमार्गे भूत नाम्ना पिंडदानेन प्रेतस्य प्रेतत्वनिवत्तिरस्तु | उत्तमलोका वाप्तिरस्तु । अग्रेतनकर्माधिकारसम्पदस्तु ॥ ततो वाहका व्युक्रमेणप्रेतं वहतो ग्रामादाग्नेयां नैर्ऋत्यांवा मध्यान्न परितो निम्नं अनावरणं बहुलोषधिदेशं प्राप्य श्मशानं कल्प यित्वा तत्रत्यकंटाकक्षीरवृक्षादीनुद्वास्य दक्षिणशिरसं प्रेतस्थापयेयुः । ततश्चितास्थान प्रकल्प्य कर्ता तत्र आचम नाादेदेशकालकीर्तनांते ( अपसव्यं ) अमुकगोत्रस्य अमुक प्रेतस्य प्रेतत्वविमुक्या: उत्तमलोकप्राप्तयर्थ चितास्थाने वायुनाम्ना पिंडदानं करिष्ये । इति संकल्प्य दाक्षणान- कुशानस्तीर्य अगोत्र अप्रेत इदमवनेजनं तवो० । अमुक गोत्र अमुकप्रेत चितस्थाने एषापंडो मयादत्तः वायुनाम्न स्तवोप० । अ० गोत्र अमुकप्रेत इदं प्रत्यवनेजनं तवोप० । अमुकगोत्र अप्रेत इदं तिलादेकं तवोपतिः। अगोत्र अप्रेत इम गंधादिसर्वोपचारास्तवोपतिष्ठंतां अनदिनिधनो ० इति प्रार्थ्य पिंडं विस्रज्य अनेन चितात्थाने भूत नाम्ना पिंडदानेन प्रेतस्य प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु । उत्तमलोका वाप्तिरस्तु । अग्रेतनकर्माधिकारसंपदस्तु । ततः प्रेतस्य केशश्मश्रुलोमांछेदनं संभवे कारयित्वा जलेसर्वाणि तीर्थानि मनसा ध्यायन् तेन जलेन शवं स्नापयित्वा पुत्रादयोऽपि देवः ·(२०) स्नात्वा शवं पुष्पमालाादीभरलंकुयुः । ततः कर्ता आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य ( अपसव्यं ) अगोत्रस्य अप्रेतत्वनिवृत्या उत्तमलोकप्रात्प्यर्थ शवहस्त' साधक नाम्ना पिंडदानं करिष्ये इति संकल्प्य शवहस्ते दाक्ष णाग्रकुशानास्तीर्य अगोत्र में प्रेत इदमवनेजनं तवोप० । अगोत्र अप्रेत शवहस्ते एषपिंडो मतादत्तः साधक नाम्नस्तवोपतिष्ठतां अगोत्र अप्रेत इदं प्रत्यवनेजनं तवोप० । अ०गोत्र अप्रेत इदं तिलोदकं तवोप० । अगोत्र अप्रेत इमे गंधादिसर्वोपचारास्तवोपतिष्ठतां । अनीदनिधनादेवः • इति प्रार्थं पिंडविमृज्य अनेन शव हस्ते साधकनाम्ना पिंड दानेने प्रेतस्य प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु । उत्तमलोकावाप्तिरस्तु । अग्रेतनकर्माधिकारसपंदस्तु । तताश्चतास्थानं सर्वत्र उदकेन संप्रोक्ष्य तत्र प्रागायतांचितां काष्ठश्चिनुयात् । ततः चितास्थस्नापंडचितायां शवहस्त पिंडे शवहस्ते निधाय मरणस्थानादि पिंडत्रयं जलेप्रक्षिपेत् । ततः चितायां दक्षिणशिरसं प्रेतंनिधाय प्रेताच्छादितं वस्त्रं द्विधाकृत्वा तस्यैकेन खण्ढन प्रेतशरीरमाच्छाद्य द्वितीय खंडं श्मशानवासिभ्यो भूमौ निक्षिपेत् । ततः प्रेतं घृतेनाभ्यज्य मुखे नासिकद्वये, चक्षुये, श्रोत्रद्वये चेत्येवं सप्ताछद्रेषु हिरण्यशकलानि तदभावे आज्यबिंदून् निक्षिप्य प्रेतशरीरे ·(२१) वृताक्तास्तिलांश्च प्रक्षिप्य शवस्य शिरःप्रदेशे भूभौ त्रिकोण स्थंडिलंकृत्वा सकृसंस्कारैः संस्कृत्य तत्र कपालाग्निं लौकिकाग्नि मन्मयस्थाल्यानीतं स्थापयेत् । कुशः पारस मुह्य,गोमयोदकाभ्यामुपलिप्य, यज्ञकाष्ठेनोल्लिख्य, रेखातः अंगुष्ठानामिकाभ्यां पांसूनुद्धत्य, कुशोदकेनाभ्युक्ष्य अन्व- ग्निरुषसामग्रमख्यदन्वहाँनि प्रथमाजातवेदाः ॥ अनुसूर्यस्य पुरुत्राच रश्मीननुद्यावा पृथिवी आततंथ ।। इति मत्स्थालीत आनीतमग्निमादाय- पृष्टोदिविपृष्टो आग्नः पृथिव्यांपृष्टो विश्वा ओषधीराविवेश ॥ वैश्वानरः सहसाप्रष्टो आग्निःसनो दिवा सरिषस्पातुनक्तं । मोअग्नेत्वं क्रव्यादनाना प्रतिष्ठितो भव इति प्रतिष्ठाप्य- ता सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामाहं वृणे सुमतिं विश्वजन्यां ॥ याम य कण्वो अदुहत्प्रपीना सहस्र धारां पर्यसा महींगां ॥ तत्सवितुः ॥ विश्वानिदे सवितर्दुरितानि परासुव ॥ यद्भद्रं तन्न आसुव । इति मंत्रैः प्रज्वाल्य कव्यादाग्नेय नमः इति संपूज्य परिसमुत्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य आज्यपात्रं पुरतो निधाय कुशैक रूपं पवित्रमंतर्धाय आज्यपात्रे आज्य निक्षिप्य अग्नावधि ·(२२) श्रित्य पर्णपुटमग्नौ सकृत्प्रतप्य कुशेन संमृज्य स्वाग्रतः कुशोपरि स्थापयेत् । तत आज्यमुद्वास्य पवित्रेणोत्पूय अवेक्ष्य पत्रपुटगृहीतेनाज्येन- अग्नये दहनपतये स्वाहा इदमग्नये दहनपतये नमम । कालाय दहनपतये स्वाहा इदंकालाय दहनपतये नमम । अनिलाय दहनपतये स्वाहा इदमनिलाय दहनपतये नमम । अनलाय दहनपतये स्वाहा इदमनलाय दहनपतये नमम । मृत्यवे दहनपतये स्वाहा इदं मृत्यवे दहनपतये ।नमम इति पंचाहुती हुँत्वा-अस्मात्त्वमभिजातोसि त्वदयं जायतांपुनः ॥ असो ( अमुकः इति प्रेतस्य प्रथमांत नामग्रहणं ) स्वर्गाय लोकाय स्वाहा !: इदं अमुक प्रेताय नमम इति शवमुखे एकामाहुति हुत्वा (धनिष्ठापचक त्रिपानक्षत्रादिमरणे तद्विधिं कृत्वा बहुलतृणानादाय अग्नौ प्रज्वाल्य अप्रदक्षिणं परिक्रम्य-कृत्वा सुदुष्करं कर्म जानता वाप्यजनता ॥ मृत्युकालवशं ज्ञात्वा नरःपंचत्वमागतं ॥ १ ॥ धर्माधर्मसमायुक्तं लोभमोहसमावृतं ॥ दहेयं सर्वगात्राणि दिव्यान् लोकान् सगच्छतु ॥ २॥ इति मंत्रद्वयन पुंसः शिरोदेशे (स्त्रियः पाददेशे) आग्नदत्वा चितामा दीपयेत् । ततः उत्तराभिमुखौ लौकिकं प्रेषंकृत्वा गाढं रोदनं करोति । ततः प्रेते सशेषे दग्धे- अमुकगोत्र अमुकप्रेत चितादाह- जनिततापोपशमनार्थमेषतिलतोयांजलिस्तवोपतिष्ठतां इति ·(२३) तिलतोयांजलिं भूमौदत्वा सव्येसे जलपूर्ण कुंभ गृहीत्वा श्मशानस्थितं नातिस्थूलं अस्फुटितं श्लक्ष्णमश्मानमादाय कुंभस्य प्रष्ठभागे तेनाश्मना छिद्रं कृत्वा प्रेतपाददेशादारभ्य तत्पर्यंत परितः अप्रदाक्षणं परिव्रजन् पाददशे एब तेनैवा- श्मना द्वितीयं छिद्रंकृत्वा पुनः प्राग्वत्परिक्रम्य तथैव तृतीयछिद्रं कृत्वा पुनः प्राग्वत्परिक्रम्य प्रेतशिरोदेशे कुंभ स्फोटयत् । ततः सर्वे तमश्मानं गृहीत्वा सव्यावृत्ता भूत्वा पृष्टतोऽनवेक्षमाणाः कनिष्ठपुरःसराः कर्तारं पुरस्कृत्य नगादि जलाशयं गच्छेयुः । ततः कर्ता परिहितं वयं प्रक्षाल्य तदेव परिधाय उत्तरदानाभिज्ञ कंचित्पुरुषं शालकंवा • उदकं करिष्यामहे " इन्युदकं याचते, सच ( शतवर्षन्यूने प्रेते ) " माचवं कुरुध्वं ” इति प्रतिवदेत् । ( शतवर्षोर्ध्वप्रेते कुरुध्वं ” इति प्रतिवचनं ) ततः सर्वे सपिंडाः सगोत्रिण स्त्रियश्चापि मुक्तकेशा एकवाससः दाक्षणाभिमुखा महाजले शरीरमलं परिहितं वस्त्रंच प्रक्षाल्य तत्परिधाय सर्वे युग- पन्निमज्य वामहस्तानामिकया " अपनः शोशुचदघम् इति जलावलोडनं कृत्वा सचैल स्नात्वा शुचौ तीरे दक्षिणा- ग्रेषु दर्भेषु निहित अश्मनि (येनाश्मना कुंभाछिद्राणि कृतानि तस्मिन् ) अपसव्येन “ अमुकगोत्र अमुकप्रत एतत्ते तिलो दकमुपतिष्ठतां इति सतिलं एक जलांजलिं दक्षिण- " १ ·( २४ हस्तेन पितृतीर्थेन सव्योत्तरपाणिना युगपदयुग्मा दद्युः : ब्रह्मचारी तु नदद्यात्। पितृमातृगुर्वाचार्यमातामहमाता- महीभ्यः सोऽपि दद्यात् । शववाहकैर्जलांजलिर्देयः । अन्ये सुत्ददो दधुर्नवा । दानेडापे नाश्मनियमः । पतितव्रात्यादयो नदद्यः । तत. सर्वे सापडादयः शवस्पार्शतश्च आन्यानि वासांसि परिधाय स्नानवस्त्राण्यधोदशानि सकृदेव निष्पीडय शोषणार्थमुदग्दशानि वितत्य तृणवति शुचौ देशे उपाविशेयुः उपविष्टानां तेषां वृद्धाः सुहृदः पुराणेतिहासकथाकथ- नाादभिः संसारानित्यतां ख्यापयंतः पुत्रादिनां संबधिनां शोकमपनयेयुः । तिलांजलिदानानंतरं अश्रुपातं नकुर्यात् । दिनदाहे आतारकोदयात् , रात्रिदाहे . आसूर्योदयात्तत्रैव वसरिन्। ततः सर्वे पश्चादनवलोकयंतः अधोमुखा कनिष्ठा नग्रतः कृत्वा पंक्तीभूताग्रामं प्रविश्य गृहद्वारित्रीणि निंबपत्राणि दंतैर्विदश्य ' शमीपापं व्यपोहतु इति शमी, अश्मेव स्थिरोभूयासं ' इति दृषद, ' आग्निर्नः शर्मयच्छतु ' इत्यग्नि, ताणं उदकं, गोमयं, सर्पपान्, तैलं, दूर्वाः, प्रवालान् वृषमंच यथाक्रममालम्य पादेन पाषाणमाक्रम्य गृहंप्रवि- शेयुः। प्रेतदीपिकायां- दाहोत्तरं उदकदानात्प्राक् दाहजनि - ततापोपशमनार्थ दहनश्राद्धं, नग्नप्रच्छादनश्राद्धं, मनुष्य - लोकात्तलोकं गच्छतः प्रेतस्य पथिक्षुधोपशमनार्थ पाथेय . .

·२५) श्राद्ध इति श्राद्धत्रय मुपार्दष्टम्। तषों श्राद्धानां ग्रह्यसूत्र भाष्य कृद्धरिह गदाधरदीक्षितादिभिः प्राचीनप्रयोगनिबंध- भिश्च नाक्तत्वान्नात्र संग्रहःकृतः। आस्मन् दिनेक्रीत सुभ्योद्यो लब्धंवाऽश्नीयुः। गोत्रजादीनां तद्दिने तद्ग्रह एव भोजनं । अक्षारलवणपयोमिष्टापपाय सादि यावदाशोचं दिवैवा- इनीयुः । हविष्यान्नं भुंजीरन् । लेखनहर्वोच्चासनोत्कृष्ट वस्त्रादिधारणतैलाभ्यंगस्त्रांसगखट्वाशयनान्यस्पर्शनादी नि- वर्जयेयुः । रात्रौ लगुडहस्ताः प्रथगव स्तृणास्त्रतभूमौ शीरन । . पुत्रादि नां यावदाशौचमैते नियमः अन्येषां त्रिरात्रं । बालवृद्धातुरणां नैते नियमा । कती- भोजनकाले सघृतमन्नमादाय- ' अमुकगोत्राय इदमन्नमुपतिष्ठतां' इति - गृहोपरि भोजनस्थलसमीपे भूमौवा दद्यात् । अस्या रात्री एकस्मिन्मृन्मये पात्रे उदक द्वितीय क्षीर कृत्वा यष्टयादिक- मवलंब्याकांशे धारयेत् । तत्र "अमुकंगोत्र अमुकप्रेत अत्र स्नाहि'' इत्युदकं, "अमुकगोत्र अमुकंप्रत इदपिव ' इति क्षीरमधलंबयेत् । एतत्क्षीरोदकावलंबनं एकाहं दिनत्रयं दशाहं वा रात्रौ कर्तव्यमिति केचिती दशरात्रपर्यंत प्रेतहिताय शिवालये चैत्यवृक्षमूले क्रियाकर्तुः समीपे ( मरणस्थले) च दीपान्निदंध्युः ॥ मरणस्थले दीपनिधानमिदानीतनः शिष्टाचारः । मृन्मय पात्र तिलतैलेंन दीप प्रज्वाल्य" अमुक ·(२६) गोत्र अमुकप्रेत तव यममार्गसंतरणे घोरांधकारनिवृत्यर्थ अद्याररभ्य दशरात्रपर्यंतं मयानवच्छिन्नं प्रज्वलिष्यमाण एष दीपस्तवोपतिष्ठतां' इति धान्योपरि दक्षिणाग्निामुखं दीपं स्थापयेत् । ॥ धनिष्ठादिपंचकमरणविधिः ॥ धनिष्ठार्द्धमारभ्य रेवत्येतानि पंचनक्षत्राणि पंचक- संज्ञकानि । तेषु नक्षत्रेषु कस्यचिन्मरणसंभवे कुलस्य महदरिष्टं संभवाति । तच्छांत्यर्थ ब्रह्मपुराणोक्तविधिना पुत्त- लेनसाक शव दग्ध्वा सूतकांते शांतिं कुर्यात् । नक्षत्रांतरे मृतस्य पंचके दाहप्रप्तौ पुत्तलविधिरेव नशांतिकं । पंचक मृतस्य नक्षत्रांतरेऽश्विन्यादौ दाहप्राप्तौ सूतकांते शांतिरेव नपुत्तलविधिः। अथ प्रयोगः- देशकालौस्मृत्वा अमुक गात्रस्य अप्रेतस्य धनिष्ठापंचकमरणसूचितं वंशारिष्ट विनाशार्थ पंचकमरणविधि करिष्ये । इति संकल्प्य दर्भ मयी यवपिष्टानुलिप्ता ऊर्णासूत्र वेष्ठिताः पंचप्रतिमाः कृत्वा गंधपुष्पैः संपूज्य प्रेतस्य शिरसि प्रथमां । दक्षिण कुक्षौ द्वितीयां । वामकुक्षौ तृतीयां । नाभौ चतुथीं। पादयोः पंचमी । इति न्यस्य तासुक्रमणाज्यं जुहुयात् । तत्रमंत्राः- प्रेतवाहाय स्वाहा इदं प्रेतवाहाय नमम । १ प्रेतसखाय० इद प्रेतसखाय० २ प्रेतपाय० इदंप्रेत० ३ प्रेतभूमिपाय ·(२७) इदं प्रेतभूमिमाय० ४ प्रेतहखाहा इदं प्रेतहरे. इति ततोविधिना शवंदहेत् ॥ ततः सूतकांते शांतिः ॥ २२ ॥ त्रिपादनक्षत्रमरणविधिः ।। पुनर्वमुत्तराषाढाकृत्तिकोत्तराफालुनपूिर्वाभाद्रपदा विशाखेति नक्षत्राणि त्रिपादसंज्ञकानि । मृगचित्राधनिष्ठेति नक्षत्रत्रयं द्विपादसंज्ञकं । एषुनक्षत्रेषु मरणेऽपिवंशारिष्टं । अत्रापिपुत्तलविधिः शांतिश्चावश्यक्यौ । तत्रप्रयोगः देशकालौ संकीर्त्य-- अपसव्यं- अगोत्रस्य अप्रेतस्य त्रिपादनक्षत्र मरणजनितदोषोपशांत्यर्थं त्रिपादर्भमरणविधि करिष्ये । इति संकल्प्य पंचकविधिवत् पुत्तालिकात्रयं निर्माय संपूज्य दाहसमये प्रथमां शिरसि । द्वितीयां हृदये। तृतीयां नाभौ । न्यास्य तदुपरि क्रमेण घृताहुतिर्जुहुयात् । प्रेतवाहायक प्रेतवाहायेद० ॥ १ ॥ प्रेतसखाय० इदं प्रेतसखाय० ॥२॥ प्रेतपाय • इदं प्रेतपाय० । इति ततोविधिना शवंदहेत् । सूतकांते शांतिः ॥ २३ ॥ त्रिपुष्करद्विपुष्करमरणविधिः ॥ भद्रातिथि (द्वितीया सप्तमी हादशी) रविमंगल मंदवारोत्रपादनक्षत्रयोगे त्रिपुष्करयोगः । एतेषु द्वयोोंगे द्विपुष्करयोगः। एतयोमरणेऽपि वंशारिष्ट । त्रिपुष्करादिविधिः । तत्रप्रयोगः । देशादि संकीर्त्य अपसव्यं तच्छमनाय ·(२८) अगात्रस्य,अ प्रेतस्य त्रिशुष्करयोगे मरणजनितवंशारिष्ट विनाशार्थ कृच्छ्त्रयप्रायाश्चत्तं यथाशक्त द्रव्यदानद्वाराह- माचरिष्ये । पुनर्देशादि संकीर्त्य .. अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रेतस्य त्रिपुष्करयोगे मरणजनित० निरासार्थ त्रिपुष्कर विधि करिष्ये । इति संकल्प्य शिष्टत्रिपादवकार्य । द्विषु करयोगे-द्विपकरयोगसंरण० इति संकल्पः- अत्र प्रति माद्वयं कृत्वा प्रेताशरस्येकां नेत्रयोंपरां निवांय क्रमेण प्रेत बाहप्रेतसखइतिनामभ्यां वृताहुतिहोमः । शिष्टं त्रिपादवत् ॥ || पालाशप्रतिकृतिदाहविधिः ॥ तत्रादा पित्रादीनां विदेशमरणे पुत्रादिः पराकाद्वयं अष्टौ कृच्छ्रांश्च प्रायाश्चत्तं कृत्वा तदाानि प्राग्वदेहेत् । अस्थ्नां श्वचांडालादिस्पर्शे पंचगव्य गंगोदकाभ्यां प्रक्षाल्य दाहः । तेषामप्यलाभे पालाशवृतैः प्रतिकृतिं कृत्वा तस्या दाहः । यथा- पुत्रादिः कर्ता आचम्य प्राणायानम्य देश- कालौ संकीयं प्राचीनावीती अमुकगोत्रस्य. अमुकप्रेतस्य पित्रादविदेशमरणेन मंत्राग्निदाहराहतस्य . प्रेतस्य प्रेतत्व विमुक्त्या उत्तमलोकप्राप्त्यर्थ अस्थ्यश्मोत्तरीयामावेन तत्स म्पत्तिद्वारौर्ध्वदेहिककर्माधिकारार्थ पालाशविविं करिष्ये । इति यवपिष्टेन शरीरं निर्माय भूमौ प्राक्शिरः कृष्णाजिनमा ·(२९) स्तीर्य तत्र यवपिष्टनिर्मितं शरीरं उदक्शिरो निधाय तस्मिन् पलाशवृन्तानि विन्यसेत् । शिरसि चत्वारिंशत् ४० । ग्रीवायां दश १० । बाव्होः प्रत्येकं पंचाशत् इति शतम् १०० । करांगुलीषु सर्वासु दश १० । उदरे त्रिंशत् ३० । जठरे विंशतिः २० । शिश्ने चत्वारि ४ । अंडयोः प्रत्येक त्रय इति षट् ६ । ऊर्वोः प्रत्येकं पंचाशदिति शतं १०० । जंघातः पादतलांतं यावत् पादयोः प्रत्येकं पंचदशेति त्रिंशत् ३० । सर्वासु पादांगुलीषु दश १०। इति षष्ठयधिकशत त्रयामतपलाशवृतानि विन्यस्य ऊर्णासूत्रेण शरीरं बध्वा जललोडित यवपिष्टेनानुलिंपेत् । ततः शक्तौ सत्यां वक्ष्य माणान्यपि न्यसेत् । मूर्धस्थाने नारिकेलफलं अलाबुफलं वा, ललाटे कदलीपत्रं, दंते दाडिमबिजानि, कर्णयोः पलाशपत्रे, नेत्रयोः कपर्दको, नासिकायां तिलपुष्पं, नाभौ कमलं स्तनयोजवीरफलद्वयं, वाते मनःशिलां, पित्ते हरि- तालं, कफे समुद्रफेनं, रुधिरे मधु, पुरीषे गोमयं, मूत्रे गोमयं, रेतसि पारदं वृषणयोवृन्ताकद्वयं, शिश्नमुंजनं, केशेषु वटपरोहान् , लोमसु ऊर्णाः, इति विन्यस्य मांस- स्थाने माषपिष्टेन लेपयेत् ततः पंचगव्यैः पंचामृतैश्च संप्रोक्ष्य- पुनर्मनः पुनरायुम आगात्पुनश्चक्षुः पुनश्रोत्रै म आगात् । पुनः प्राणः पुनरात्मा म आगदिश्वानरो अदब्धस्तनू ·(३०) आग्निी पातु दुारतादेवद्यात् ॥१॥ इति प्राणप्रवेश भावयित्वा--शिरी मे श्रीर्यशो मुखं त्विषि : केशांश्च श्मश्रूणि ॥ राजा मे प्राणो अमृत, सम्राट् चक्षुर्विराट श्रोत्र ॥१॥ जिह्वा में भद्रं वाङमहो मनौ मन्युः स्वराड्भामः ॥ मोदाः प्रमोदा अंगुली रंगोनि मित्र मे सहः ॥२॥ बाहू मे बलमिंद्रियः हस्तौ मे कर्म वीर्य ।। आत्मा क्षत्रमुरो मम ॥ ३॥ पृष्टी, राष्ट्रमुदरमसी ग्रीवाश्च श्रोणी ॥ ऊरू अरत्नी जानुनी विशो मेंऽगानि सर्वतः॥४॥ नाभिर्मे चित्तं विज्ञान पायुर्मेऽपचितिर्भसत् ॥ आनन्दनन्दा आंडी मे भगः सौभाग्यं पसः ॥ ५॥ जंघाभ्यां पद्धयां धोऽसि विशि राजाप्रतिष्ठितः ॥ प्रति क्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्र प्रत्यश्चेषु प्रतितिष्ठामि गोषु ॥ ६ ॥ प्रत्यंगैषु प्रति- तिष्ठाम्यात्म न्प्रतिप्राणेषु प्रतितिष्ठामि पुष्टे ॥ प्रतिद्यावा पृथिव्योः प्रतितिष्ठामि यज्ञे ॥ ७ ॥ इति सर्वांगेषु प्राणान्नि योज्य स्नापयित्वा चंदनेनानुलिप्य वस्त्रे परिधाय्य यज्ञोप वीते धारयित्वा शुभगंधमाल्यादिभिरलंकृत्य 'अयं सः देवदत्तः ' इत्यभिमृश्य पूर्ववाद्वीधनादहेत् । पलाशवृता ·(३१) भावे कुशमयों प्रतिकृति कुर्यात् । पर्णशर ( पालाशप्रतिकृति) दाहे सपिंडानां त्रय हमाशोचे । पूर्वमग्राहिताशौचयोः भार्या पुत्रयोदशाहमेव । गृहीता शौचयोस्तु तयोरापीत्ररात्रं । पत्निसंस्कारे पत्युश्चैवमेव । सपत्न्योः परस्परं चेवेमेवाशौचं। सापत्नमातुर्दशाहानंतरं त्रहं कार्य सपत्नीपुत्रेण ।। ॥ प्रथमादनविधिः॥ कर्ता आर्द्रवस्त्रस्तास्मन् दिने तत्काल एव दिनान्तरे वा पूर्वाह एव ग्रामावहिः प्रागुदीच्यां सरित्संगमादि जलाशयसन्निधौ गत्वा शुध्दां भुवं संशोध्य तत्र दशाहान्तं कर्मकुर्यात् । स्नात्वा आर्दै अहते वाससी परिधाय आचम्य देशकालो स्मृत्वा सोत्तरीयः प्राचीनावतिी दाक्ष- णाभिमुखः अमुकगोत्रस्य अमुकप्रेतस्य पित्रादेः (स्त्रियः- अमुकगात्रायाः अमुक- (देवीदायाः प्रेतायाः ) प्रेतत्व निवृत्त्योत्तमलोकप्राप्त्यर्थं प्रथमदिनावी कारष्ये । इति संकल्प्य ताम्राादेमयं नवंभाण्डं संशोध्य तत्र पिंडार्थ सकृ- प्रक्षालितान् प्रसृतिपरिमितान् तंडुलान् सोद कानिधाय तत्पात्रं लौकिकााग्नावधिनित्य स्वयं चरुं श्रपयित्वा मृत्तिका- स्नानादि कुर्यात् । देशकालौ संकीर्त्य प्राचीनावतिी अमुक गोत्रस्य अप्रेतस्य पित्रादेः प्रेतत्वनिवृत्या उत्तमलोक प्राप्त्यर्थं प्रथमेऽहनि दाहजनिततापोपशमनार्थ मृत्तिका- ·(३२) स्नानादि कारष्ये- इति संकल्प्य- उदुत्यं जातवेदसं देवं वहतिकेतवः ॥ दृशे विश्वायसूर्य ॥ इति शुद्धमृद- मादाय- आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशय॑न्नमृत मत्यच ॥ हिरण्ययेन सवितारथेना देवोाति भुवनानि पश्यन् ॥ इति सूर्याय दयित्वा- इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निर्दधे-- पदं ॥ समूहमस्यपा सुरे ॥ इति सर्वांगे लिंपेत् । स्नात्वा आचमेत् । पुनरेवं द्विवारं कार्यं । तत आचम्य अद्येत्यादि प्राचनिावीती पित्रादेः अगोत्रस्य अन्तस्य दाहजनिततापोपशमनार्थं तिलतोयांजलिदानं करिष्ये इति संकल्प्य कुशोपर्यश्मानं निधाय तदुपरि 'अगोत्र अ०प्रेत दाहजनिततापेशमनार्थ एष तिलतोयांजालिस्तवापतिष्ठतां इति दाक्षिणाभिमुखः तिलतोयांजलिं दद्यात् । त्यजलि स्नानं कार्य । (तिलांजलि संख्या- प्रत्यहं एकैक इति दश त्रयस्त्रय इति त्रिंशत् , एकैक वृद्धिः इति पंचपंचाशत् , दशदशति शतं, द्वयोत्तरं वृद्धिति दशोत्तरं शतं । एषां पक्षाणामन्यतमपक्षाश्रेयण तिलांजलिदानं कार्यम् ) । ततः स्नात्वा आचम्य देशकालौ संकीर्त्य प्रचीनावीती अगोत्रस्य अप्रेतस्य आयेऽहनि शिरावयवनिष्पत्यर्थ अवयवपुरक पिंडदान करिष्ये इति संकल्प्य- तिल सार्पमधुशर्करापयो- मिश्रतं चरुपिंडं कृत्वा- अगोत्र अप्रत इदं कुशासनं ·(.३३ तवोपतिष्ठतां इति दक्षिणायकुशानास्तीर्य तदुपरि- अगोत्र अप्रेत इदमवनेजनं तवोपतिष्ठतां इति जलंपितृतीर्थेन दत्वा ततः पिंडंगृहीत्वा अमुकगोत्र अप्रेत प्रथमेऽहनि शिरोवय- वनिष्पत्त्यर्थ एषपिंड स्तवोपतिष्ठतां , इति कुशोपरि दत्वा अगोत्र अप्रेत इदं प्रत्यवनेजनं तवोपतिष्ठतां , इति प्रत्यवनेजनं, अगोत्र अप्रेत इदं तिलोदकं तवोपतिष्ठतां इति तिलोदकं- अगोत्र अप्रेत एष गंधस्तवोपतिष्ठतां इति गंधं- अगोत्र अप्रेत एते तिलास्तवोपतिष्ठतां , इति तिलान् – अगोत्र अ०प्रेत इदं भृगराजपत्रं तवोपतिष्ठनां, इति ,गराजपत्रं- अगोत्र अप्रेत एष धूपस्तवोपतिष्ठतां, इति धूपं- अ० गोत्र अप्रेत एष दीपस्तवोपतिष्ठतां , इति दीपं- अगोत्र अप्रेत इदं सूत्रं तवोपतिष्टतां , इत्यूर्णासूत्रं , अगोत्र अप्रे। इदं नैवेद्यं तवोपतिष्ठतां, इति आमान्न मध्वक्तं- अगोत्र अप्रेत इदं तांबूलं तवोप. तिष्ठतां , इति तांबूलं- अगोत्र अप्रेत इदं दक्षिणा- तवोपतिष्ठतां , इति दक्षिणां दत्वा तिलकुशजलान्यादाय- अगात्र अप्रेत इमे गंधादिसर्वोपचारास्तवोपनिष्ठतां । ततस्तिलस्तोयपात्रं हस्तेगृहीत्वा अगोत्र अ०प्रेत चिता- दाहजनिततापोपशमनाय एतत्तिलतोय पात्रं तवोपतिष्ठतां , इति पिंडसमीपे निधाय कृतांजलि:- अनादिनिधनोदेवः - ·(३४) शंखचक्रगदाधरः “अक्षय्यः पुंडरीकाक्षः प्रेत'माक्षपदोस्तु ते ॥ इति पठित्वा अगोत्रस्य अप्रेतस्य अनन पिंडदानेन प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु , क्षुत्तृषानिवृत्तिरस्तु , शिरोनिष्पत्तिरस्तु । इन्युक्त्वां पिंडादिकं सर्वजले प्रवात्य स्नात्वाऽऽचामेत् ॥ ॥ अथ नवश्राद्धम् ॥ आचमनं तुष्णी प्राणायामः पवित्रधारणं देशकालो- कीर्तनं अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रतस्य (स्त्रियाः गोत्रायाः प्रेतायाः ) प्रेतत्वविमुक्त्यर्थं प्रथमेऽहनि नवश्राद्धं करिष्ये । इति संकल्प्य कुशोऽसि त्वं पवित्रोऽसि ब्रह्मणानिर्मितःपुरा। त्वयि स्नाते स सुस्नातो यस्यैतद्ग्रंथिबंधनं । इनि कुशब टुग्रंथिबंधनं । इमंलोकं परित्यज्यगतोऽसि परमांगति । मनसा- वायुभूतेन कुशोत्वां योजयाम्यहं ॥ इति कुशबटुस्थापनं । ततः कुशवटोरुपरि- अमुकगोत्र अमुकप्रेत अयंतेक्षण उप- तिष्ठतां । एवमग्रे सर्वत्र । अमुकगोत्र अमुकप्रेत इदं ते पा- यमुपतिष्ठतां अगोत्र अप्रेत इदंते आसनमुपतिष्ठतां । अगोत्र अप्रेत अयंते अर्धउपतिष्ठतां । अ०गोत्र अप्रेत इदंते अन्नं ( आमंवा ) उपतिष्ठतां। अगोत्र अप्रेत स्वदित इति तृप्तिप्रश्नः । सुस्वदितं इति प्रतिवचनं । अगोत्र अप्रेत पिंडस्याधो दर्भासनं तवोपतिष्ठतां । अगोत्र अप्रेतः प्रथमेऽहनि विषमश्राद्धे अयंपिंडस्तवो- ·(३५) पतिष्ठतां । अगात्र अप्रेत इदंते सूत्रमुपतिष्ठतां । तिल- जलकुशानादाय- अमु०गोत्र अप्रेत इदंते दत्तनवश्राद्धमुप- तिष्ठतां । इति कुशबटोरुपरि अक्षय्योदकदानं । अमु०गोत्र अ प्रेत इयंते दक्षिणोपतिष्ठतां । इति कुशबटोदीक्षणादानं । अभिरम्यतां इति कुशबटोविसिर्जनं । अभिरताः स्म इति प्रतिवचनं । अनादिनिधनादेवः शंखचक्र गदाधरः । अक्षय्यः पुंडरीकाक्षप्रेतमोक्षमदोऽस्तुते ।। अतसीपुष्य संका- शंपीतनिर्मलवाससं । ये नमस्यंतिगेविंदनतेषां विद्यतेभयं । अनेनपिंडदानेन अगोत्रस्य प्रेतस्य प्रेतत्त्वनिवृत्तिरस्तु इति पठित्वा पिडं जलेप्रवाद्य पिंडस्थानादुत्तरतः गते निधाय तत्र तिलकल्कोष्णाद्वकानि प्रक्षिप्य अमुकगोत्र अमु. करत एतैः तिलकल्कोष्णोदकैः अध्वश्रमपरिहारार्थ स्नाही- न्युक्ता स्नात्वाचम्य गृहं व्रजेत् । इदं नवश्राद्धं प्रथमे तृतीये पंचमे सप्तमे नवमे एकशे चाहनि कार्यम् । अवयवपूरकपिंडदाननवश्राद्धयोः पौर्वापर्ये विकल्पः । ॥ अथास्थिंसचयनश्राद्धम् ॥ तच्च अशौचमध्ये प्रथम द्वितीये चतुर्थे सप्तमे नवमे वादिनेकार्य । तत्र हिपादात्रिपादनक्षत्राणि कर्तुर्जन्मनक्षत्रं वय॑म् । संभवे भौममंदवारा नंदातिथयश्च वाः । अस्थ्नांश्वस्करशूद्रादि स्पर्शे पंचगव्यने शालिग्रामतुलस्युद ·(३६) केत प्रोक्षणं । घटदुग्धतिलकुशहारिद्रवस्त्रपलाशपर्ण- वृतखनित्रयक्षकदमशैवालजलपात्रवृत्तपिंडबलिदानसामग्रीस- हितः दाहदेशं गत्वा स्नात्वा आचम्य प्राणनायम्य देश- कालौ संकीर्त्य प्राचीनावीती दाक्षिणाभिमुखः- अमुकगोत्रस्य अमुकप्रतस्य प्रेतत्वविमुत्तया उत्तमलोकप्राप्त्यर्थं अस्थिसं- चयने प्रेतनाम्ना पिंडदानं करिष्ये इतिसंकल्प्य दक्षिणाग्र- कुशानास्तीर्य अमुकगोत्र अमुकप्रत इदमवनेजनं तवोपति- ष्ठतां । अमुकगो अ० अस्थिसंचयने एषांपडो मयादत्तः प्रेतनामस्तवोपतिष्ठतां । अ०गोत्र अप्रेत इदं प्रत्यव- नेजन तवोपतिष्ठतां । अ० गोत्र अप्रत इदं तिलोदकं तवोपतिष्ठतां । अगोत्र अप्रेत इमे गंधादिसर्वोपचारा उपतिष्ठतां। अनादिनिधनादेवः ॥ इति प्रार्थ्य पिंडं विसृज्य अनेन अस्थिसंचयने प्रेतनाम्नापिंडदानेन प्रेतस्य प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु । उत्तमलोकप्राप्तिरस्तु । अग्रेतनकर्मा- धिकारसम्पदस्तु । ६० ॥ अथश्मशानवासिदेवताबलिदानं ॥ देशादिसंकीर्त्य अपसव्यं अमुकगोत्रस्व अमुकप्रेतस्य प्रेतत्त्वविमुक्तिद्वारोत्तमलोकावाप्त्यर्थं श्मशावासिदेवताभ्यो बालंदानं करिये । ततः कर्नासह सर्वे गोत्रजाः प्राचीनावी- तिनः श्मशानाग्नेरासमंतात् भूमावेव श्मशानवासिदेवता- ·(३७) पूजनं । तत्रमंत्रः । नमः क्रव्यादमुख्यदेवताभ्यः आसनान्यु- पतिष्टतां । एवंसर्वत्र । पाद्यान्युपतिष्ठतां ।। अर्धाउपतिष्ठतां । गंधाउप० । पुष्पाण्यु०। धूपाउ० । दीपाउ० । नैवे- द्यान्युः । तांबूलान्यु । दक्षिणाउ० । ततो नानाविध पक्वभक्ष्यभोज्यपायसवन्यफलमूलपूरितानि मृन्मय- पात्राणि। सोदकुमानि तत्रतत्रनिधाय ।। येऽस्मिन् श्मशाने देवाः स्युभर्गवतः सनातनाः। तेऽस्मत्सकाशाद्गृहंतु बाल- मष्टांगमक्षयं ॥ प्रेतस्यास्य शुभांलोकान् प्रयच्छंत्वपि शाश्व- तान् । अस्माकमायुरारोग्यं सुखंचददतांचिरं । श्मशान- वामिनोदेवाः शरणं परमागतिः । सर्वेभ्य स्त्वन्नमुदकमक्षय्य मुपतिष्ठतां । इति बलीनामुपीर जलं प्राक्षप्य क्षीरेण बलि- मभ्युक्षेत् । ततः पिंडाथैचरुं श्रपयित्वा यवपिष्टेन चतस्नः पोलिकाः , अष्टौ पादुकाः , चत्वारि छत्राणिच सम्पाय गोमयेन श्मशानभुवमुपलिप्य त्रिकोणवेदिकां कृत्वा हरिद्रा- दिना अलंकृत्य तत्र दक्षिणवायव्यपश्चिमदिक्षु एकैकमिति उदकपूर्णान् चतुरः कुंभान् स्थापयित्वा तेषापरि प्रत्येक मकैकां पोलिकां तदुपरि एकैकं पिंडं , द्वेद्वे पादुके , एकैक छत्रं , एकैकं पीतवर्ण ध्वज पताकांच संस्थाप्य देशकालौ स्मृत्वा प्राचीनावीती अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्वनि त्यो तमलोकावात्प्यर्थं श्मशानवासिदेवताभ्यः पिंडदानं करिष्ये ·(३८) इति संकल्प्य दक्षिणकुंभे हस्तं निधाय श्मशानवासि देवेभ्य एष छत्रध्वजपताकापोलिकापादुकासाहतः अष्टांग- पिंडो मयादत्तः उपतिष्ठतां । वायव्यकुंभे हस्तंदत्वा- प्रेत सखिभ्यः एष छत्रध्वज पिंडोमयादत्त उपतिष्ठतां । पश्चिम कुंभे हस्तदत्त्वा प्रेताय एषछत्रध्वज. पिंडो मयादत्त उपतिष्ठतां । ईशानकुंभे हस्तंदत्वा यमाय एषछत्रध्वज. पिंड्ये मयादत्त उपतिष्ठतां । इति. पिंडान् दत्वा पिंडोपरि तिलोदकमुपातष्ठतां । इमे गंधादिसर्वोपचारा उपतिष्ठतां । अनादिनिधनोदेवः०। अनेन श्मशानवासि देवताभ्यः पिंडदा नेन प्रेतस्य प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु । अग्रेतनकर्माधिकारसंपदस्तु । ॥ अथास्थसंचयनं ॥ चितासमीपे गत्वा-- देशकालो संकीर्त्य अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्वविमुक्तिद्वारोत्तमलोक प्राप्त्यर्थ अस्थिसंचयनं करिष्ये । इति संकल्प्य । क्षीरेणा: ज्यनच चितां संप्रोक्ष्य पलाशतेन शमाशाखया यज्ञीय- वृक्षाशाखयावा अस्थीनि अप्रादक्षिण्यन परिवर्त्य ( भस्मा- च्छनानिप्रकटानि विधाय ) अंगुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामादाय नवेकुंभे प्रास्यति । तंत्र शिरसो. वक्षसः पाणिभ्यां पार्श्वभ्यां पादाभ्यांचाप्रदक्षिणं ग्रहणे क्रमः । शाखायाः श्मशाने प्रक्षेपः । शमीपर्णानि शैवालं कर्दमंच अस्थिसंचये प्रक्षिप्य ·(३९) घृतेनाभ्याज्यास्थ्नां चंदनागरुकपुरकेशरकस्तूरिकाप्रभृति सुगंधिद्रव्यैमिश्रणं कृत्वा कुंभं क्षौमवस्त्रणावेष्टय वृक्षसमीपे देवालये आरामेवा अभ्रांशन्यां भूमौ दक्षिणपूर्वायतां कर्ष खात्वा तत्र कुशानास्तीय तदुपरि हरिद्रारांजतं वस्त्रखण्डं- चास्तीर्य तस्मिन्वस्त्रे- 'वानिपामि' इति 'आत्वा मनसा नार्तेनवाचा ब्राह्मणा त्रय्या विद्याया पृथिव्यामक्षि- कायामपा रसेन निवपाम्यसौ' (असौस्थाने प्रेतनामोद्देशः) इति मंत्रेणवा अस्थिकुंभनिधाय । तदुपरि पाषाणं निधाय ततोयथाकुंभोनदृश्यते तथा तदुपरि मृदंनिक्षिप्य समीकरणं । ततः शेषास्थिभस्मनां जले प्रक्षेपः । पूजासंबंधि अन्नस्य जले प्रक्षेपः । तद्वासिभ्यो वा दानं । श्मशानभूमि गोमयोदकेन संप्रोक्ष्य तत्रैकपिंडस्थापन । तत्रमंत्रः । येऽस्मिन् श्मशाने० मक्षय्यमुपतिष्ठतु । तदुपरि गंधपुष्प धूपदीपाद कुंभस्थापनं । श्मशानभूमीक्षणतः बाहुमात्रि शमशिाखांनिखनेत् । ततोऽ प्रदक्षिणं चितामृमि कृत्वा पश्चादनवेक्षमाणाः स्नानार्थ जलाशयंगत्वा स्नायात् । यद्वातस्मिन्नेव समये तमास्थकुंभ गृहीत्वा गंगादीतीर्थसमीमे गत्वाऽस्थीनिनिष्कास्य जले क्षिपेत् । अस्मिन्पक्षे गर्तकरणाभावः । कुशास्तरणं हरिद्रा लापितवस्त्रास्तरणं च कुंभएव । मंत्रपाठः कुंभमध्येऽस्थि- प्रक्षेप एव । इत्यस्थिसंचयनं ॥

·(४०) ॥ ६५ तीर्थेऽस्थिक्षेपविधिः ॥ यत्रास्थीने निखातानि तं देशं सचैलस्नानपूर्वक पृथग्गामुत्रादिभिः प्रोक्षेत् । तत्र गाय-या गोमूत्रेण । गंध- द्वारामिति गोमयेन । आप्यायस्वेतिक्षीरेण । दधिक्राव्ण इति दध्ना । घृतंमिमिक्ष इति घृतेन । देवस्यत्वेति कुशोदकेन उपसर्पति चतुसृणां शंखः पितरस्त्रिष्टुप् भूप्रार्थनखननो- द्धरणास्थिग्रहणेषुविनियोगः । उपसर्पमातर० इति भूमिप्रार्थ्य । उच्छृञ्चख० इति खात्वा उच्छृञ्चमान० इति मृदमृदृत्य उत्तेस्तम्नामि० इत्यस्थ्नीन्यादाय जलाशयमेत्य तानि प्रक्षाल्यास्थानि स्पृष्टवा विधिनास्नायात् । केचित्तु अस्थीनि पुनः पुनस्पृष्टवैवाष्टोत्तर शतवारं स्नायादित्याहुः । ततः स्पृष्टवैव प्रागुक्तैः पंचगव्यमत्रैः पृथक् पृथक् स्नापयेत् । तत एतोन्विद्रंस्तवाम० इति तचेन शुद्धोदकेन प्रक्षाल्य सास्थिदशविधानि स्नानानि कुर्यात् तत्र मानस्तोके० इति भस्मना । गंधद्वारा० इति गोमयेन । स्योनापृथिवि० इति मृत्तिकया । पंचगव्यमंत्रैः पंचगव्यैः देवस्यत्वा० इति कुशोदकेन । आपोहिष्ठा० इति तृचेन शुद्धोदकेन । इति । ततोवक्ष्यमाणमंत्रैरस्थ्नां कुशैमर्जिनं कुर्यात् । तेचमत्राः- अतोदेवा० इतिऋकू । एतोन्विद्रमिति तृचं । शुचिवोहव्या इति तृचं । अथ सूक्तानि । नतंमहोन० । इतिवा इति । .

·(४१) स्वादिष्टया० ममाग्नेव!० । कद्रुद्रायः । ततोऽस्थीन्यष्ट- गंधेन यक्षकर्दमेनचानुलेपयेत् । ततो गृहेदेवतागारे जलाश येवाऽस्थीनि संपुज्य धूपैरुद्धाय नीराज्योपहारादिनिवेद येत् । ततो हिरण्यश्राद्धंकुर्यात् । देशकालौस्मृत्वा अस्म- पितुरशर्मणोऽमुक गोत्रस्यास्थ्युद्धारशुद्धिानिमित्तं अस्म- पितृपितामह प्रपितामहानां अमुकामुक शर्मणां अमुक- गोत्राणां वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां पार्वणेनावीधना हिरण्य- श्राद्धं करिष्ये इति संकल्प्य श्राद्धमाताडाक्त हिरध्यश्राद्ध विधिना श्राद्धंकुर्यात् ॥ पुरूरवावावत्र विश्वेदेवौ ॥ अन्ने- नामान्नेन सक्तुभिवी पिंडदान । श्राद्धांते तिलतर्पणंच कुर्यात् । अकृतसपिंडिकरणस्यतु प्रागुक्तप्रकारेणैकोद्दिष्ट- विधिना पित्रुद्देशेनैव श्राद्धकुर्यात् । तत आपोहिष्ठेत्यादिभि- रखूलिंगकर्मत्रः वारुणसूक्तैः पावमानसूक्तैः पुरुषसूक्तेनचा- स्थीनि माजीयत्वा देशकाला संकीर्त्य- अस्थिशुध्यन हवन करिष्ये इति संकल्प्य स्थंडिलेपंचभूसंस्कारपूर्वक- मानिंप्रतिष्ठाप्योदी रितामित्यष्टचेन सूक्तेनाष्टोत्तरशतं घृताक्त तिलाहुतीर्जुहुयात् उदीरतां शंखः पितरास्त्रिष्टुवास्थ शुद्धयंग हवने विनियोगः । तत्रत्रयोदशावृत्तिभिः प्रतिमंत्रं हवनेन चतुरधिकशतमाहुतयो भवंति । अवशिष्टाश्चतस्र आहुती रंतिमेन मंत्रेण मंत्रावृत्याजुहुयात् । अपिवासूक्तांते स्वाहा- ·(४२ कारं कृत्वा सूक्तावृत्त्याष्टोत्तरशतमाहुर्तार्जुहुयात् । सर्वत्र इदं पितृभ्यो नममेतित्यागः । एवं होमंस प्राप्य अस्थिषु हेमराप्यखण्डानि मौक्तिकप्रवाल नलिमणीश्चप्रक्षिप्य अजिनकंबलदर्भभूर्जपत्रशाणपट्टवस्त्रताडपत्राणां क्रमण सप्तधासंवेष्टय ताम्रसंपुटे प्रक्षिप्य तवेष्टनास्थिगर्भ ताम्रसंपुट मादाय तथगच्छेत् । तत्रानि यमाः- मूत्रपुरषिोत्सर्गकाले आचमनकालेच नास्थीनि धारयेत् । शूद्रयवनांत्यजादिकां स्वहीनजातिमस्थिधारणकाले न स्पृशेत् । ततस्तीर्थं प्राप्य स्नात्वा- आचमनादि देशकालौ स्मृत्वा अमुकगोत्रस्या- मुकशर्मष्यः ममपित्रादेः समस्तपापक्षयपूर्वकं ब्रह्मलोकादि प्रात्पये अमुकतीर्थे अस्थिप्रक्षेपमहंकरिष्ये । इति संकल्प्य संभवे अस्थिक्षेपाङ्गपूर्ववद्धिरण्य श्राद्धं कृत्वा यथाशाक्त हिरण्यादि विप्रेभ्यो दत्वाऽस्थान शुद्धवस्त्रे पलाशपत्रपुटे वा निधाय पंचगव्यैः क्षालयित्वा गंधादिभिः संपुज्य हिरण्य शकलमाल्य मधुघृततिलैः सहमृत्पिण्डे निधाय दक्षिणां दिशमवेक्षमाणः-- 'नमोऽस्तु धर्मराजाय' इति वदन् तीर्थप्रविश्य नाभिमात्रे जलेस्थित्वा - 'अमुकगोत्रस्य अमुक शर्मणोऽस्थीनि अस्मिन्नमुकतीर्थं प्रक्षिपापि । सम्मे प्रीतो- भवतु ' इत्युक्त्वा नम्रोभूत्वा जलेऽस्थीनि निक्षिपेत् । ततः स्नात्वा जला दहिरागत्य भास्वन्तं सूर्यमवेक्ष्य हरिंस्मृत्वा ·(४३) विप्राय यथाशक्ति रजतदक्षिणां दद्यात् । अमुकगोत्रस्य अमुकशर्मणेऽमुकतीर्थेऽस्थिप्रक्षेपः कृतः, तत्सांगतार्थ रजतमिदं चंद्रदैवतं तुभ्यमहं सम्प्रददे । इति ।। आदौतीर्थेऽ स्थिप्रेक्षेपः पश्चात्तीर्थ विधिरिति दिवोदासः । आदौ तीर्थ- विधिः पश्चात्तीर्थे दस्थिप्रक्षेपविधिरितिकेचित् । न्यायविदस्तु, अस्थि प्रक्षेपजन्य फलोद्देशेन गतेनदिवोदासमतोंऽगीकार्यः । तीर्थफलोद्देशेन गतेनच द्वितीयोऽगीकार्य इत्याहुः। दशाहाभ्यं- तरेऽस्थिप्रक्षेपे संचयनोत्तरकालमेव प्रागुक्तवेष्टनैरावेष्टय ताम्रसंपुटादौ निक्षिप्य तीर्थ गत्वा तत्रस्नानादि विधिना पूर्वोक्तप्रकारेण प्रक्षिपेदिति विशेषः । अन्यकुलस्यास्थीनि। नत्विा चांद्रयणं चरेत् । दययान्यस्यापि नयने महापुण्यं - इति अस्थ्युद्धारतीर्थ प्रक्षेपविधिः ॥ #. द्वितीयदिनकृत्यं ॥ चरुश्रपणादि प्राग्वत् । देशकालौ संकीर्त्य- अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतस्विमुक्तिद्वारा उत्तमलोक प्राप्त्यर्थं क्षुत्तृषानिरासाथ चक्षुःश्रोत्रनासावयव निष्पत्यर्थं द्वितीये हनि अवयवपूरकपिंडदानं करिष्ये । इति संकल्प्य । अ० गोत्र अप्रेत अबद्वितीयेऽहनि चक्षुःश्रोत्रनासावयवनिष्प त्यर्थं एषते पिंड उप । द्वितीयेऽहनि एको द्वौवा त्रयो वांजलयस्तोय त्राणिच । इाले विशेषः । अन्यत्सर्वं प्रथम- दिनवत् ॥

·(४४) अवय० । तृतीयदिनकृत्यं ॥ देशकालौ संकर्त्यि - अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्ववि० भुजवक्षःस्तनग्रीवावयनिष्पत्यर्थ कारष्ये इति संकल्पः। अगात्र अप्रेत अद्यतृतीयेऽहनि भुजवक्षःस्तनग्रीवावयवनिष्पत्यर्थं एषतो पिंड उप० इति पिंडदानं । तृतीयेहनि- एकः , त्रयः , पंचवा अंजलयस्तो- यपात्राणि । अमुकगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्वविमुक्त्यर्थ तृतीयेऽहनि नवश्राद्धं करिष्ये इति नवश्राद्धसंकल्पः । अगोत्र अप्रेत तृतीयेऽहनि नवश्राद्धे । इति विशेषः । अन्यत्सर्व ॥ चतुर्थदिनकृत्यं ॥ अगोत्रस्य अप्रतस्य प्रेतत्व. निरासार्थ नाम- गुदलिंगावयवनिष्पत्यर्थं चतुर्थेऽहनि अवय० करिष्ये इति संकल्पः । अ०गोत्र प्रेत चतुर्थेऽहनि नाभिगुदालंगावयव निष्पत्यर्थ मेषतेपिंड ० इति पिंडदानं । चतुर्थेऽहनि , एकः चत्वारः , सप्तवा , अंजलयस्तोयपात्राणिच । अन्यत्सर्व पूर्ववत् ॥ ॥ पंचमादनकृत्यं ॥ अमुकगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्व निरासार्थ उरु- प्राग्वत् ॥ , ·(४५) द्वयजानुद्वयपादद्वयावयवानष्पत्त्यर्थं पंचमेऽहनि अवय करिष्ये इति संकल्यः । अ०गोत्रअप्रेत पंचमेहनि ऊरु द्वयजानुद्वयपादद्वयावयवनिष्पत्त्यर्थं एषतेपिंडउ० इतिपिंड- दानं । पंचमेहनि-एकः, पंच, नववा अंजलयस्तोय- पात्राणिच । अथनवश्राद्ध- अगोत्रस्य अप्रेतम्य प्रेतत्व० पंचमेऽहनि विषमश्राद्धं- करिष्ये इति संकल्पः। अगोत्र अप्रेत पंचमेहनि विषमश्राद्धे । इतिविशेषः । शेषप्राग्वत् । ॥ षष्ठदिनकृत्यं ॥ अमुकगोत्रस्य अप्रेतस्यप्रेतत्व० सार्थ मावय। वनिष्पत्यर्थ षष्ठेऽहनि अवय ० आहंकरिष्ये । इतिसंकल्पः - अगोत्र अप्रेत षष्ठेहनि मर्मावयवनिष्पत्यर्थं एषतेपिं- डउ० ॥ इतिपिंडदानं । षष्ठेहनि- एकः षट् एकादशवा अंजलयस्तोयपात्राणिच । इतिविशेषः । अन्यत्सर्वं पूर्व- वत् ॥ ॥ सप्तमादिनकृत्यं ॥ अगोत्रस्य अप्रेतस्यप्रेतत्व- सार्थमजामेदोमांसशि- राजालावयवनिष्पयंथ सप्तमेऽहनि अवय० आहं करिष्ये । इतिसंकल्पः । अगोत्र अ०प्रेत सप्तमेहनि मज्जामेदोमांस- शिराजालावयवनिष्पय॑थं एष तेपिंडउ० इतिपिंडदानं ।

·(४६) सप्तमेऽहनि, एकः । सप्त । त्रयोदशवा अंजलयस्तोयपा- त्राणिच । अथनवश्राद्धं । अगोत्रस्य अप्रेतस्यप्रेत सप्तमेऽहनि नव श्राद्ध करिष्ये इतिसंकल्पः । गोत्र अप्रेत सप्तमेहनि विषमश्राद्धे । इतिविशेषः । अन्यत्स. अ० पूर्ववत् । ॥ अष्ठमदिनकृत्यं ।। अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रतत्व० सार्थ दंतलोमन- खास्थ्यवयवनिष्पत्यर्थमष्टमेऽहनि अवयव चाहं करिष्ये इति संकल्पः । अ०गोत्र अप्रते अष्टमेहनि दंतनखलोमास्यवयव निष्पत्यर्थं एषतेपिंड उ०। इति पिंडदानं अष्टमेऽहनि एकः, अष्टौ,पंचदशवांजलयस्तोयपात्राणिच इतिविशेषः। अन्यत्सर्व पूर्व । नवमदिनकृत्यं- अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्व० सार्थ बलवीर्यावयवनिष्पत्यर्थनवमेऽहनि अवय० चाहं करिष्ये इतिसंकल्पः । अगोत्र अप्रेत नवमेऽहनि बल- वीर्याश्यनिष्पत्यर्थं ऐषतेपिंडउ. इतिपिंडदानं । ॥ नवमेऽहनि ॥ एकः, नव, सप्तदशवांजलयस्तोययात्राणिच । अथ नवश्राद्ध । अ०गोत्रस्य अप्रेतस्थ प्रेतत्व० नवमेऽहनि नव श्राद्धं करिष्ये इतिसंकल्पः अगोत्र अप्रेत नवमेऽ इनिविषमश्राद्धे इतिविशेषः । अन्यत्सर्वपूर्ववत् ।

·(४७) ॥ दशमादिनकृत्यं ॥ अमुक गोत्रस्य अ०प्रेतस्य प्रेतत्व० सर्वावयवपूर्ण- त्वनिष्पत्यर्थ दशमेऽहनि अवयव० चांहकरिष्ये इति सकल्पः। अमुल्गोत्र अ प्रेत सर्वावयवपूर्णत्व निष्पत्यर्थ दशमऽहनि एषतेपिंड उ० ॥ इति पिंडदानं । दशमेऽहनि एकः , दश , एकोनविंशतिर्वांजल यस्तोयपात्राणिच । अन्य- सर्व पूर्ववत् ॥ ॥ दशाहबलयः॥ देशकालौ संकीर्त्य अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रतस्य प्रेतत्ववि० लोकावाप्तथ दशाहबलिदानं करिष्ये । इति संकल्प पिंडत्रयं कृत्वा तानादाय किंचिद्दरं नैर्ऋत्यां दिशि- गत्वा त्रिकोणं स्थाडलं कृत्वा तत्रोदकुंभत्रयं निधाय तदु- परि पिंडान्निधाय जलंक्षिपेत् । यथा- अ० गात्रस्य अ० प्रेतस्य प्रेतत्व प्त्यर्थं प्रेताय एषसोंदकुंभोबलिरुपतिष्ठतां , अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेात्व०प्त्यर्थं यमाय एषसोदकुंभो- बलिरुपतिष्ठतां । अगोत्रस्य अन्तस्य प्रेतत्व०प्त्यर्थ प्रेतसखिभ्यः एषसोदकुमोबालरुपतिष्ठंतां । इति । अनेन दशाहबालि दानेन प्रेतस्य प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु । उत्तमलोका वप्तिरस्तु । अथ वायसबलिः । देशकालौ संकीर्त्य अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्ववि०प्त्यर्थं दशाहे वायसबलि ·(४८) दानं करिष्ये । इति संकल्प्य मृदत्रिकोणां वेदिकांकृत्वा तदु- परि उदकुंभनिधाय तदुपरि पोलिकां तदुपरि पिंडनिधाय तत्रपताकां छत्रंपादुकांच निधाय अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्व०प्त्यर्थं एषते वायसबलिमयादत्तस्तवोपतिष्ठतां । काकोऽसियमदतोऽसि गृहाणंबालमुत्तमं । यमद्वारगते प्रेत तमाप्यायितुमर्हसि । इति पिंडोपरि जलंक्षिपेत् । अनादि निधनो० अतसी० । इमंबलिं वायसो यावद्भक्षयति तावत्ति- ठेत् । ततः सर्वे सपिंडाः स्नात्वा प्राचीनाबीतिनो दक्षिणा- मुखा अश्मोपरि- अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्वनिवृ०प्त्यर्थ दाहजनिततापोपशमनार्थ एष तिलतोयांजलि स्तवापतिष्ठतां । ततोऽश्मानं तिलतैलेनाभ्यज्य जलेनिक्षिपेत् । तत्रमंत्रः- अस्मात्वमधिजातोऽसि त्वदयं जायनांपुनः । असौ स्वर्गाय लोकायस्वाहा इति । असौ स्थाने प्रेतनामोद्देशः । केचित्रे- तत्व निवृत्या उत्तमलोकप्रप्त्यर्थं दशदानान्यप्यत्रकुर्वति । तनः पुत्रादिनां यथाचारं वाससा त्यागः । केशश्मश्रुवपनं- नखच्छेदादिश्च । ततः सर्वे सगोत्राः पुरंध्रयश्च यथादेशाचार गौरसर्षपकल्केन तिलामलककल्केनवाभ्यक्ताः एककाले जले सशिरस्कं स्नात्वाऽऽचम्यवाग्यता वृषभं गां सुवर्ण च स्पृष्टवा शुक्लवाससो गृहं गच्छेयुः । व्यहा शौचपक्षे प्रथमेऽ हनि त्रयोऽवयवस्त्रियांजलयास्त्रंशद्वा। द्वितयिदिने ·(४९) प्रथमदिनवव तृतीयेऽहनि चत्वारोऽवयव पिंडः । चत्वारों- जलयश्चत्वारिंशद्धा । एकाहाशीचे, सद्यः शौचेच सर्वोs- वयव पिंडाः पक्षांतरणांजलश्चयुगपदेवदातव्याः। इत- दशहान्तक ।। ॥ एकादशाहे ॥ अथैकादशाकृत्यं प्रातरुत्थायगृहानुलेपनं कृत्वा स्पृष्टानां मृद्भांडानां त्यागः । सर्वेषां सपिंडानां सचैल स्नानं । तत्रस्पृष्टवस्त्रादिनां प्रक्षालनं । कर्ता आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा ममाशौचजन्याशुचित्वादि- सकल देषनिवृत्ति पूर्वक शरिरशुद्धिद्वारा वृषोत्सर्गाद्यधिकार सिद्धयर्थं पंचगव्यप्राशन महंकारष्ये इति संकल्प्य आचा- रमांतडोक्त प्रकारेणपंचगव्यं संपाद्य तत्त्राशनं नृतनयजो- पवीतधारणंच कुर्यात् । कतृभिन्नानामपियथाचारं पंचगव्या- शन यज्ञोपवीतधारणचनित्यं एवंपंचगव्यापाशते नशरीरशुद्धिं संपाद्यवृपोत्सर्गाद्यतनं कमकुर्यात् । कचित्पंचक त्रिपाद- नक्षत्र त्रिपुष्करद्विपुष्करादिपुमरणसंभवे तच्छान्त्यर्थ सूतकांत एव स्नानोत्तरं प्रातवृर्पोत्सर्गमहै कोद्दिष्टश्राद्धात्यागेवशांतेः कर्तय॑ तास्मरणात्पूर्वमिह शांतिं कृत्वा । ततश्ववृषोत्स र्गादि कुर्यात् ॥

·। ५० o ११ पंचकत्रिपाद साधारण शांतिः ।। स्तराते तिलहोमं घृतदाने चकृत्वा कांस्यपान तैलं शक्षिका सत्रात्वात्रिंवं वीक्ष्य शिव दद्यात् । शांतिश्चलक्ष- होमरुद्रजपान्यतरूपा च विभवं भार्या । अथवा कुछ यमप्रतिमा संज्य स्वगृन्योक्तनविधि नाप्निं प्रतिष्ठावान्या- सानादिचसत्रणातं कृत्वा आज्वभाषांते नामनिश्चतुर्दश- चीहुतीः जुहुयात् । तत्रमंत्राः- यमायस्वाहा । धर्मराजाय वृत्यवे० अंतकाय वैवम्ब नाय कालाय० सर्वभूतक्षयाय ० औटुबरायः दक्षाय लाय० परमेष्ठिने वृकोदराय ० चित्राय० वि० इति । हुवा होमशेष समाप्यं कृष्णवस्त्रातः कां यमोमे श्रीयतामिति ब्राह्मणायदद्यात् । इति ॥ । पंचकशांतिः ।। तथिगत्वा स्नानं । शुद्धवस्त्रपरिधानं । देशकालौ स्मत्वा । अपसव्यं । अ०गोत्रस्य अप्रेतस्य पंचकजनित दुर्मरणदोषोपशांत्यर्थं सव्यं ममगृहे सपरिवारस्यायुरारोग्य सुखश्रीप्राप्त्यर्थं श्री विष्णुपुजनपूर्वकं पंचकशांति करिष्ये । इति संकल्प्य विष्णु संपूज्याचार्यवरणनं कुर्यात् । ततो वृताचार्यः कर्मसंकल्पादि प्रादेशकरणांते स्थडिलं निर्माय तत्रपंचभूसंस्कारान् कृत्वा वरदनामानं आग्नं प्रतिष्ठा प्य ·(५१) प्रज्वाल्य ध्यानादि वैकल्पिकावधारणांते तदीशीन्यां महीयौ रित्यादि विधिना मंत्रवृत्या पंचकलशान् प्रतिष्ठाप्य तदुपरि निहितपूर्णपात्रेषु कृतारन्युत्तारण प्राणप्रतिष्ठाः सौवर्णीः पंच वनिष्ठादि नक्षत्रं पंचकदेवताः स्थापयेत् । यथा- मध्ये वसोः पवित्रमसि• वसुभ्यो नमः वसूनावाहयामि । इति वयून् । पूर्व-वरुणस्तोत्तमन० वरुणाय० वरुणमा० इति वरुणं । दक्षिणे- उतनोहिर्बुध्न्यः । अजैकपादाय • अजैक- पादमा० इत्यजैकपादां पश्चिमे शिवोभूत्वामह' अहिबु- ाय० अहिर्बुध्न्यामा० इत्यहिर्बुध्न्यं । उत्त पूर्फतवव्रते- पृष्णे० पुषणमा ० इति पुषणं । आवात्य संपूज्य तत्पार्थेऽ क्षतपुंजोपरि- यममावाहयामि । १ । धर्मराजाय • धर्मराजमा० २ मृत्यवे० मृत्युमा० ३ अंआ- काय अंतकमा०४ वैवस्वताय वैवस्वतमा० ५कालाय. कालमा० ६ सर्वभूतक्षयाय सर्वभूतक्षयमा० ७ औदुंब- राय० औदुंवरमा० ८ दनाय ० दनमा० ९ नलिाय. नीलमा० १० परमेष्ठिने० परमेष्ठिनमा० ११ वृकोदराय. वृकोदरमा० १२ चित्राय • चित्रमा० १३ चित्रगुप्ताय० चित्रगुप्तमा० १४ इति चतुर्दश देवतां आवात्य संपूज्य पंचकलशषु पंचसूक्तजपः कार्यः प्रथमकालशे, कृणुष्व पाजः । ५ इति राक्षोन्नं । द्वितीये, विभ्राबृहत्० १४ इति यमायनमः ·(५२) , सारं । तृताये, आशुः शिशाना० १७ हत्यप्रतिरथं । चतुर्थे, नमस्तरुद्र० ६४ इति रौद्रं । पंचमे, ऋचं वाचंप्रपद्ये० २४ इति शांतिकं षडंगसहित रुद्राध्यायोवा । ततः स्थापित कलशानामुत्तरे- गृहमंडले ग्रहानावात्य संपृज्य कलशप्रार्थ- नांतं कुर्यात् । ततः स्थडिलान्तिकमेत्यान्वाधानं कुर्यात् । प्रजापतिं इंद्र अग्निं सोमं एता आज्येन । अथ प्रधानं । आदित्यादि नवग्रह प्रधानदेवताः समित्तिलचर्वाज्यद्रव्यैः प्रत्येकं प्रतिद्रव्यं अष्टाष्टसंखया काहुतिभिः । अधिदेवताः प्रत्यधिदेवताश्च पूर्वोक्तद्रव्यः प्रत्येकं प्रतिद्रव्यं द्धाभ्यां द्वाभ्या माहुतिभ्यां । विनायकदिक्रतुसाद्गुण्य देवता इंद्रादिलोक- पालदेवताश्च पूर्वोक्तद्रव्यैः प्रत्यकं प्रतिद्रव्य मेकैकया हुत्या । पुनरत्र प्रधानं । वस्त्रादिपंचकनक्षत्र देवताः समित्ति लाज्यद्रव्यैः प्रत्येक प्रतिद्रव्यं अष्टोत्तरशताष्टविंशत्यन्यतर संख्याकाहुतिभिः । यमादि चतुर्दशदेवताः पूर्वोक्तद्रव्यैः प्रत्येकं प्रतिद्रव्यं अष्टाष्टसख्या काहुतिभिः । अघोरं पूर्वोक्त द्रव्यैः प्रतिद्रव्यमेकैकयाहुत्य) । अग्नि स्विष्टतकृतं शेषेण । आनंवायु सूर्यामेत्यादि आज्य भागांते यजमानेन यक्ष्यमाण देवता उद्दिश्य हविषां त्यागे कृते सर्विक् यथान्वाधानं प्रधानहोम आवाहनमंत्रण समाप्य स्विष्टकृदायेगहामांते बालदाने पूर्णाहुतिहामंच कृत्वा प्रायश्चित्त होमादि होमशेष ·(५३) समाप्य स्थापितकलशोद कैरभिषिक्तो यजमानः स्नात्व वासांसि परित्यज्याचार्यायदत्वा पंचकदेवता प्रत्यिर्थ पय- स्विनी गां, महिषीं, सप्तधान्यसहितं हिरण्यं, तिलसहितं कृष्णवस्त्रं, सहिरण्यं घृतंच दत्वा ऋत्विम्भ्या यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा श्रेयः संपाद्य आचार्येणावाहिता देवताः संपूज्यतासुविसृष्टासुविभूतिं धृत्वाऽग्निं सम्पुज्यविसृज्य सोपस्करं प्रतिमादि आचार्याय दद्यात् । ततः कांस्पपात्र- गते अज्ये- रूपेणवोरूपं० इति स्वप्रतिबिंबं विलोक्य तत्पात्रं सदक्षिणं विप्राय दत्वा भूयसीदानांते पंचामृतेने शिवमभिषिच्य मृत्युंजय ( त्र्यम्बकंयजा०) मंत्रमष्टोत्तर शतवार जपेत् । अनेनपंचकशांतिकर्मणा ( अपसव्यं ) अ० गोत्रस्य अ० प्रेतस्य पंचकरमणसूचित- सर्वदोषनिवृत्तिरस्तु ।, ( सव्यं ) ममगृहे सकलदुरितोप- शांतिरस्तु ” इतिकर्मसंपूर्णतां वाचयित्वा षब्राह्मणभोजनं संकल्प्य यस्यस्मृत्या० इतिविष्णुस्मरणपूर्वकं कर्मेश्वरापणं कुर्यात् । : अथत्रिपादशांति: सूतकांते तीर्थगत्वा स्नानादिविधाय- देशकालो स्मृत्वा- अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रेतस्य त्रिपादक्षमरणसू- ततः- ·(५४) यमायत्वा० चितवंशारिष्टशान्त्यर्थं त्रिपादर्भशांति करिष्ये । इतिसंकल्प्य विष्णुं षोडशोडशोपचारैः संपूज्याचार्यवरणकुर्यात् । अथ वृताचार्यः कर्मसंकल्पादि प्रादेशकरणांते स्थंडिलेपंचभू- संस्कारपूर्वकमग्निवरदनान्ना प्रतिष्ठाप्यप्रज्वालनादिवैकल्पि- कावधारणांते तदीशान्यां महीद्यौरित्यादि विधिनामंत्रावृत्या कलशत्रयं प्रतिष्ठाप्य तदुपरिनिहितेषुपूर्णपात्रैषु कृतारन्युत्ता- रणप्राणप्रतिष्ठाः सौवर्णीः त्रिसस्त्रिपादक्षेदेवताः स्थापयत् ।। यथा- कृत्तिकायां मरणसंभवे, मध्यमकलशे- अग्निदृतं. अग्नयनमोऽग्निमा० इत्यप्रिं प्रधानदेवतां। दक्षिणे- यमायनमोयममा० इति यममाधिदेवतां । उत्तरे- प्रजापतेनत्व० प्रजापतये० प्रजापतिमा० इति प्रत्य- धिदेवतांप्रजापति । आवात्य संपूज्य शांतीः पठित्वा स्थापितदेवतानां पार्थेऽ क्षतपुंजोपरि--- यमाय ० यममा० १ धर्मराजमा० २ मृत्सवे. मृत्युमा० ३ अंतकाय अंतक मा० ४ वैवस्वताय वैवस्वतमा० ५ कालाय० कालमा० ६ सर्वभूतक्षयाय० सर्वभूतक्षयमा० ७ औदुबराय० औदुं- बरमा० ८ दनाय० दध्नमा० ९ नीलाय० नीलमा० १० परमेष्टिने परमेष्ठिनमा० ११ चित्राय० चित्रमा० १३ चित्र गुप्ताय० चित्रगुप्तमा० १४ इति चतुर्दशवेताद आवात्य संपूज्य तदुत्तरतो ग्रहान् आवात्य संपूज्यकलशप्रार्थनां- ·(५५) तं कृत्वाऽग्निसमीपमुपेत्यन्वाधानं कुर्यात् । प्रजापति इंद्र अग्निं सोमं एता आज्येन । अथ प्रधानं, आदित्यादिनव- ग्रहप्रधानदेवताः समित्तिल चर्वाज्यद्रव्यैः प्रत्येकं प्रतिद्रव्य अष्टाष्टाहुतिभिः । अधिदेवताः प्रत्याधिदेवताश्च पूर्वोक्तद्रव्यैः प्रत्येकं प्रतिद्रव्यं द्वाभ्यादाभ्यामाहुतिभ्यां विनायकादि ऋतुसाद्गुण्यदेवता इंद्रादिलोकपाल देवताश्च पूर्वोक्तद्रव्यैः प्रत्येकं प्रतिद्रव्यं एकैकयाहुत्या । पुनरत्र प्रधान । अग्निं प्रधानदेवतां समित्तिलचर्वाज्यद्रव्यैः प्रतिद्रव्यं अष्टोत्तरशता- टविंशत्यन्यतरसंख्याकाहुतिभिः । यमं अधिदेवतां, प्रजा- पतिं प्रत्यधिदेवतांच पूर्वोक्तद्रव्यैः प्रत्येकं प्रतिद्रव्यं प्रधान दशांशसंख्याकाहुतिभिः । यमादिचतुर्दशदेवताः पूर्वोक्त द्रव्यैः प्रत्यकं प्रतिद्रव्यं अष्टाष्टसंख्याकाहुतिभिः । अघोरं पूर्वोक्तद्रव्यैः प्रतिद्रव्यमेकैकयाहुत्या ॥ शेषेणाग्निखिष्ट- कृतमित्यादि आज्यभागांते यजमानेन यक्ष्यमाणदेवता उद्दिश्य हविषां त्यागेकृते यथान्वाधानं आवाहनमंत्रण प्रधानहोमं समाप्य खिष्टकृदाद्यंगहोमाते बलिदानं पूर्णाहुति च कृत्वा प्रायश्चित्तहोमादि होमशेषं समाप्य स्थापित कलशोदकैरभिषिक्तो यजमानः स्नात्वा स्नानवासांस्याचा- र्याय दत्वा आचार्याय गां ऋत्विग्भ्यश्च यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा तान् प्रतोष्य तेभ्यः श्रेयः संपाद्यावाहितदेवताः .

·(५६) संपूज्याग्निच संपूज्य विभूतिं धृत्वा विसृष्टास्वाचार्येणा- वाहितदेवतास्वग्नौच प्रतिमादि सोपस्करमाचार्याय दत्वा कांस्यपात्रे आज्यमालोक्य सपात्रं सदाक्षणं तदाज्यं विप्राय दत्वान्येभ्यश्च भूतसींदत्वा पंचामृतेन - शिवमभिषिच्य त्र्यम्बकंय० इति मंत्रमष्टोत्तरशतवारं जप्त्वा अनेन त्रिपाद- क्षशांतिकर्मणा ( अपसव्यं ) अगोत्रस्य अप्रेतस्य त्रिपादक्षरणसूचितदोषनिवृत्तिरस्तु । (सव्यं) सर्वदुरितोप- शांतिरस्तु । इति कर्मसपूर्णतां वाचायित्वा शांतश्चि पाठ- यित्वा ब्राह्मणभोजनं संकल्प्य यस्यस्मृत्या० इति विष्णु स्मरणपूर्वकं कर्मेश्वरार्पणं कुर्यात् ॥ ॥ त्रिपादनक्षत्रदेवतामंत्रादिनां सूची ॥ नक्षत्रं प्रदेवता मंत्र: कृत्तिका पुनर्वसुः उत्तरा विशाखा अग्निः अदितिः अर्यमा इंद्राग्नी विश्वेदेवा अहिर्बुध्न्यः अग्नि दूत० अदित्यैरास्नासि अर्थमणबृह इंद्राग्नी आगतं विश्वेदेवासआ शिवोभूत्वा यमायत्वा० उ०आषाढा पू० भाद्रपदा भरणी । यमः ·(५७) नक्षत्रं प्र. अ०देवता मंत्रः भगः आद्रा एषतेरुद्राः० घूर्वा प्रातर्जितंभा० स्वाति वायुः तववाय पू०आषाढा वरुणः तत्वायावि० शततारा वरुणः इममेवरु० रोहिणी प्रजापतिः प्रजापतेनत्व० पुष्य बृहस्पतिः बृहस्पते अति० हस्तः सुयोः उदुत्यजातवे० अनुराधा मित्र मित्रस्यचर्ष श्रद्धा विष्णुः इदं विष्णुः० उत्राभाद्रपदा अजैकपात् उतनोहिर्बुध्न्यः इति ॥ विष्णुतपणं ॥ तीर्थगत्वा विधिवत्स्नानादिविधाय देशकालौ संकीय अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रतस्य प्रेतत्व प्यर्थ अद्य एका- दशाहे वृषोत्सर्गाद्याध्वेदहिकर्कमयोग्यताप्राप्त्यर्थ सव्यं विष्णुपूजनपूर्वकं विष्णुतर्पणं करिष्ये । तत्राधिकार सम्पत्त्यर्थ अमुकप्रत्यानायेन एक प्रजापत्यमहमाचारष्ये इति संकल्ल्य ·(५८) यथा संकल्पित प्रजापत्याचरणेन सम्पन्नाधिकारः प्राक् पुरुष सूक्तन्यासान् कृत्वा विष्णुं शोडशोपचारैः पूजयेत् । ततो विष्णुतर्पणं । ताम्रपात्रे, जलदुग्धसर्वोषध्य ध्यक्षनर्मिश्रितर्विष्णु मुद्दिश्य शंखे तर्पयेत् ॥ यथा- सहस्त्रशर्षाि० अपसव्यं अ० गोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्वमोक्षार्थ विकल्पयामि ॥ १ ॥ एवं सर्वत्र । सव्य पुरुषएवेद ५० मा अगावत्य अ० प्रेतस्य प्रेतत्वमोक्षार्थ विष्णुतः ॥ २ ॥ सव्यं एतावानस्य अप० अगोत्रस्य अ०प्रेतस्य प्रेत ॥३॥ सव्यं त्रिपा- दूर्ध्व • अप० अ०गोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत ॥४॥ सव्यं ततो विराळ ० अप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत० ॥५॥ सव्यं तस्माद्याज्ञात्सर्व० अप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत ॥६॥ सव्यं तस्माद्याज्ञात्सर्वहुतऋचः० अप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत० ॥७॥ सव्यं तस्मादश्वाअ० अप० अमुकगोत्रस्य अमुकप्रेतस्य प्रेतत्व० ॥ ८ ॥ सव्यं तयज्ञं अप० अ०गोत्रस्य अ०प्रेतस्य प्रेत ॥ ९॥ सव्यं यत्पु- रुष अप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत०॥ १०॥ सव्यं ब्राह्मणोस्य ० अप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत० ॥११ ।। सव्य चंद्रमाम० अप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत ।। १२ ॥ सव्यं नाभ्यआसी० अप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत० ॥ १३ ॥ सव्यं यत्पुरुषे० अप० अगोत्रस्य अ० . क ·(५९) अप०अ० 0 प्रेतस्य प्रेत० ॥ १४ ॥ सुन्दा सप्तास्यासन् । गोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत० ॥ १५॥ सव्यं यज्ञेनयज्ञ० अप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रे० ॥ १६ ॥ सव्यं युंजतेमन अप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत ॥ १७ ॥ सव्यं इदं- विष्णुः० अप.. अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत० ॥ १८ ॥ सव्यं इरावती० अप० अगोत्रस्य अग्रतस्य प्रेत०॥ १९॥ सव्यं देवश्रुतौ० अप० अगोत्रस्य अतस्य प्रेत० ॥२०॥ सव्यं विष्णोर्नुक० अप० अगोत्रस्य अप्रतस्य प्रेत० ॥२१॥ सव्यं दिवोवावि० अप० अगोत्रस्य अप्रतस्य प्रेत. ॥ २२ ॥ सव्यं प्रतद्विष्णुः० अप० अ०गोत्रस्य अप्रतस्य प्रत० ॥ २३ ॥ सव्यं विष्णोरराट. अप० अगोत्रस्य अ०- प्रेतस्य प्रेत० ॥ २४ ॥ सव्यं तद्विप्रासो० अप० अगोत्रस्य अप्रतस्य प्रेत० ॥ २५ ॥ सव्यं अनादिनि० नतेषांविद्यते भयं । अनेन विष्णुतर्पणेन अप० अगोत्रस्य अप्रतस्य प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु । सव्यं विष्णुलोकावाप्तिरस्तु अग्रेवृषो त्सर्गादि कर्मयोग्यतावाप्तिरस्तु ॥ इति ।। ॥ अथ वृषोत्सर्गप्रयोगः ॥ देशकालौ स्मृत्वा अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रेतर प्रेतत्वनिवृत्तिद्वारोत्तमलोकावााप्तये वयोत्सर्ग करिष्ये इति संकल्प्य- स्थडिले मंचभसंस्कारान् कृत्वा अध्वरनामान- ·(६०) मग्निं प्रतिष्टाप्य ध्यानादि कुर्यात् । ततोऽग्नेरीशान्यां मही- धौरित्यादि विधिना मंत्रावृत्यामध्ये एकं तत्परितोष्टौ इति नवकलशान् प्रतिष्ठाप्य पर्णपात्रनिधानांते इमे कलशाः स्प्रातिष्ठिता वरदाभवन्तु इति पठित्वा रुद्रादि मूर्तीनां अरन्युत्तारणं प्राणप्रतिष्ठांच कृत्वा मध्य कलशोपरि- नमस्ते रुद्रं रुद्रायनाममा बाहयानिनिताम्रमची रुद्धप्रतिमां प्रति ष्ठाप्य संपूजन कलशानां दक्षिणतो रक्तवस्त्रोहरि तिमासु- कालोतमः कालीमावाहयामि० १ कराल्यैः करलीमा० २ विकटाय विकटामा०३ भाषणायक भीषणामा० ४ महो- स्काय. महोत्कटामा० ५ संहारिण्य० संहारिणी ६ दुराधर्षायै० दुरादर्षामा० इति सप्तप्रतमातृआवात्य- -प्रेताज- यतान० हति मत्रेण पुजयेत् । अनया पृजया प्रेतमातरः प्रीयताम् । ततोऽग्न्यन्तिकमुपत्यान्वाधानं कुर्यात् । यथा- अग्निषडवारं आज्याहुत्य । प्रजापति इंद्र अग्नि सामं एता आज्यहुत्या । अग्नि रुद्रं शव पशुपति उग्रं अशानिं भवं महादेवं ईशानंच पायसचरुणाप्रत्येकमेकैकयाहुत्या । पुषणं पिष्टमयचरुणा एकाहुत्या। शेषेणाग्निास्वष्टकृत- मित्यादि । ब्रह्मोपदेशानांते प्रणितापात्रमध्ये पिष्टादिनाव्य- वधानकृत्वा मूलदेशेपयः इतस्त्रजलं प्रक्षिप्य प्रणयनं अग्ने रुत्तरतोनिधानं परिस्तरण । पात्रासदनांयथा-पवित्रछेद- ·, नानि, पवित्रेद्वे, प्रेक्षणीपात्रं, आज्यस्थाली, संमार्जन- कुशाः , उपयमनकुशाः , तिस्रःसमिधः । नुवः , आज्यं, तंडुलाः, सिद्धः पोष्णः पिष्टमयश्वरुः , पूर्णपात्रं, चरुस्थाली, मेक्षण इति । पवित्रकरणं । प्रोक्षणी संस्कारः । यथासादित पात्राणां प्रोक्षणं । असचरे प्रोक्षणीनां निधानं । आज्य- स्थाल्यामाज्यानर्वापः । चरस्थान्यां प्रणीतोदकंपय आसिच्य सपवित्रायां तंडुलावापः । ब्रह्मण आज्याधिश्रयणं । स्वय मेव चरोराधिश्रयणं । उभयोः पर्यग्नीकरणं । त्रुबप्रतपनं । समृज्यपुनः प्रतपनं । प्रणीतोदकेनाभ्युक्ष्यनिधानं । आज्यो द्वासनं । चरोरुद्वासनं । उत्पूयावेक्षणं । प्रोक्षण्युत्पवनं । उपयमनकुशादानं । समिधोऽभ्यादानं । सपवित्रकेन प्रोक्ष- ण्युदकेन पर्युक्षणं । ततो होमः । ॐ इहरतिः स्वाहा इद मग्नयेनमम १ 0 इहरमध्वःस्वाहा । इदमग्नये० २ ॐ इहधृतिःस्वाहा इदमग्नये० ३ ॐ इहस्वधृतिःस्वाहा हद इदमग्नये० ४ ॐ उपसृजं धरुणमात्रे धरुणोमातरं धयन् स्वाहा इदमग्नये० ५ ॐ रायष्योषमस्मासुदीधरत्स्वाहा इद इदमग्नये ० ६ ॐ प्रजापतयेस्वाया इदं प्रजापतये० ॐ इंद्रायस्वाहा इदमिंद्रायः ॐ अग्नयेस्वाहा इदमग्नये. ॐ सोमायस्वाहा इद५सोमाय० । ततः पायसचरुमाभि- धार्य ॐ अग्नयस्वाहा इदमग्नये० १ ॐ रुद्रायस्वाहा इदं ·(६२) रुद्राय० २ ॐ शर्वायस्वाहा इद शर्वाय० ३ ॐ पशु- पतयेस्वाहा इदंपशुपतये ४ ॐ उग्राय स्वाहा इदमुग्राय० ५ ॐ अशनयेस्वाहा इदमशनये. ६ ॐ भवायस्वाहा इदं भवाय० ७ ॐ महादेवायस्वाहा इदंमहादेवाय० ८ ॐ ईशानायस्वाहा इदमीशानाय० ९॥ ततः पिष्टमय चरु- मभिधार्य स्त्रुवेणहोमः ॐ पूषागाअन्वतुनः पूषारक्षत्वर्वतः । पूषावाजान् सनोतुनःस्वाया इदं पूष्णेनमम । ततः पायस- पौष्णाभ्यां स्विष्टकृत् ॐ अग्नये स्विष्टकृतेस्वाहा० इद- मग्नये स्विष्टकृतः । ततः प्रणीताविमोकांत प्रकृतिवत् । ततो रुद्रकलशे रुद्रप्रतिमांस्पृष्टवा नमस्तसनेतिरुद्राध्यायं पुरुष सूक्तं यद्देवादेवेति मंत्रत्रयंच० नमस्ते रुद्रेति षोडशचमेववा पठेत् । ततो यथोक्तंवृषभं वत्सतरीसहितं वस्त्रामाल्यघंटि काकिकिणिकाहेमादिभिरलकृत्य प्रादाक्षण्येनाग्नेरुत्तरतो- नत्विा प्राङ्मुखमवस्थाप्य स्वयमुदङ्मुख उपविश्य देश- कालौ संकीर्य- अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेत- त्वनि० उत्तमलोकावाप्त्यर्थमद्य एकादशेऽहनि करिष्यमाण वृषोत्संाँगभूतं वृषवत्सतरीपूजनं करिष्ये इति संकल्प्य सव्यं आदौवृषवत्सतरीणां देहेमंत्रदेवतान्यासः कार्यः । यथा- ॐ इषेत्वोर्जेत्वा० इति वृषमर्भि १ ॐ असं- ख्याता० इति ललाटे २ ॐ नमस्तेरुद्र० इति चकांके ३ ·(६३) ॐ सहस्त्राणिस० इति लांगूले ४ ॐ विभ्राट्व० व्यबकं. य० इति नेत्रयोः ५ ॐ मानस्तोके० इति नासिकायां ६ ॐ अवतत्य इति मुखे ७ ॐ नीलग्रीवा इति द्वौकंठे ८ ॐ मर्माणित० इति बाहोः ९ ॐ समिधानिं० इति बाहुमध्यतः १० ॐ नमोवःकिरिकेभ्यो० इति पदये ११ ॐ हिरण्यगर्भः ० इति नाभौ १२ ॐ मीळू हुष्टम० इति कय्यां १३ ॐ मानोमहान्त ० इत्यूर्वोः १४ ॐ उदुत्तमं० इति जंघयोः १५ ॐ इमारुद्राय ० इति जान्वोः १६ ॐ रक्षोहणं० इति गुदे १७ ॐ यथेमांवाचं० इति लांगूले १८ ॐ पंचनद्यः० इति प्रष्ठे १९ ॐ कृणुष्वपाजः० इति पंचपुच्छे २० ॐ युंजतेमन० इत्यनुवाकः २१ ॐ इदं विष्णुः० २५ ॐ इरावती० २३ ॐ देवश्रुता० ५४ ॐ विष्णोर्नुकं० २५ ॐ दिवोवा० २६ ॐ प्रातद्विष्प्युः० २७ ॐ विष्णोरराट. २८ ॐ तद्विप्रासो० २९ इति सर्वांगेषु । एवं न्यासविधिकृत्वा रुद्ररूपोभवेद्धिसः । गंगाद्याः सरितः सर्वास्तस्यपुच्छेवसतिहि । इति वृषशरीरे न्यासः । अथ वत्सतरीणां शरीरे-. ॐ गौर्येनमः शिरसि । पार्वत्यै ललाटे । गंगायैः नेत्रयाः । कालिंद्यै० नासिकायां । महा- देव्यैः मुखे । लक्ष्मै० कंठे । गायत्र्यै० हृदये । साविन्यै० बाहुमध्ये । प्रजायै० नाभौ । स्वाहानमः स्तनेषु । सर- ·(६४) स्वत्यैः ऊर्वोः । भवान्यैनमः पादयोः । विश्वधारिण्यै० खुरेषु । मङ्गलाय. खुराग्रेषु । उमायै० पुच्छे । धृत्यै. शृंगयोः । रुद्राण्यै० श्रृंगांतरे । कोट/० पृष्टे । शूलवाहिन्यै० सर्वांङगेषु । इति । ततो वृषस्य वामे कुंकुमेन चक्रचिन्हें ॐ इदं विष्णुः इति । दक्षिणे त्रिशूलचिह्न ॐ इमा- रुद्राय इति । कृत्वा तप्तायसेनांकयेत् । ततो दृषस्य पुरुष सूक्तं श्रावयित्वा वृषवत्सतरीणां षोडशोपचारः पूजांकृत्वा वस्त्रालंकारादि दद्यात् । ततश्चतुभिः कलशैर्वृषस्यस्नपनं । तत्रमंत्रः । ॐ आपोहिष्ठाः० ३४. शनोदेवी० १ ॐ समुद्रादूमिः० १ इति । ततश्चतुर्भिः वत्सतरीणां स्नपनं । तत्रमंत्रः। यत्तेकेशेषु दौभाग्यं सीनतयश्चमूर्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापसाद्यंतु सर्वदा । भगते वरुणोराजा भगं- सूर्यो बृहस्पतिः । भगंमिंद्रश्च वायुश्च भगं सप्तषयो ददुः इत्यभिषिच्यवृषं प्रार्थयत् । धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानंद कारक । अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः पाहि सनातन इति । ततो वत्सरीणां प्रार्थना । गावोममाग्रतः संतु गावोमे संतुपृष्ठतः । गावोमे हृदयेसंतु गवांमध्ये वसाम्यहं । पंचगावः समुत्पन्ना मथ्यमाने महोदधौ । तासांमध्ये तुयानंदा तस्यै धेन्वै नमो- नमः । यालक्ष्मीः सर्वदेवानां याचदेवेष्यवस्थिता धेनु- रूपेण सादेवी पितुः पापंव्यपोहतु । ततः पुष्पांजलिं गृहीत्वा ॥

·दाक्षिणीकृस्ट नोत् । अयं हिलोमयादत्तः सर्वासां पतिरुत्तमः । तुभ्यं चेतामयादत्ताः पन्य श्च सुमनारेमाः । एकवत्सतरी पक्षेतु- अयंहिते मयाइतस्तरुणः पतिरुत्तमः । तुभ्यं चेयं मयादत्ता पत्नीच सुमनोरमा। ततोऽस्त्रिप्रद- क्षणं करियित्वा तत्पुच्छे तर्पणं कुर्यात् । यथा- कुशय- वजलान्यादाय देशकाल सकाळ- अपसव्यं - अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्क० प्वयं करिष्यमाण वृषोत्सांगभूतं वृध- वत्सलरी पुच्छेतर्पणं करिष्य इति संकल्प्य - सव्यं ॐ सहस्र शीर्षा० अ०गोत्र अ प्रेतं वृषवत्सतरीपुच्छे तर्पयामि ॥१॥ एवंसवत्र । सव्यं । ॐ बुरुषएवेद. ० अपसव्यं अगोत्र अप्रेतं० पुच्छतर्पयामि ॥२॥ मुव्यं ७ एतावान अप० अ०गानं अप्रेतं० वृषं ॥ ३ ॥ सव्यं ॐ त्रिपा- दूर्घ० अप० अ०गात्रं अप्रतंवृष० ॥४!! सव्यं ॐ ततोविराळ० अप० अगोत्रं अप्रेतं वृषं० ॥ ५ ॥ तस्माद्यज्ञासा सर्वहुतःस • अप० अगा। अ०प्रेतं वृष० ॥ ६ ॥ सव्य ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतऋ० अप० अगोत्रं अप्रेतं वृष० ॥ ७ ॥ सव्यं ॐ तस्मादश्वा० अप० अगोत्रं अ प्रेतं वृष० ॥ ८ ॥ सव्यं ॐ यज्ञं. अप० अ०गोत्रं अप्रेतं वृष० ॥ ९ ॥ सव्यं ॐ यत्पु. रुव ० अप० अ०गोत्रं अप्रेतं वृषः ॥ १० ॥ सव्यं ॐ सव्य ॐ ·ब्राह्मणो० अप० अ०गोत्रं अप्रेतं वृष० ॥ ११॥ सव्यं ॐ चंद्रमा० अप० अगोत्रं अप्रेत० वृष० ॥ १२ ॥ सव्यं ॐ नाभ्या अप० अ०गात्रं अप्रेतं वृष० ॥ १३ ॥ सव्यं ॐ यत्पुरुषेण० अप’ अगात्रं अप्रेतं वृष० ॥१४॥ सव्यं ॐ सप्तास्या० अप० अ०गोत्र अप्रेतं वृष ॥ १५ ॥ सव्यं ॐ यज्ञेनमज्ञ अप० अगोत्रं अधेतं वृष' ॥ १६ ॥ सव्यं ॐ मनोमे तर्पयत अप० अगोत्रं अप्रेतं वृषवत्सतरीपुच्छेत० ॥ १७ ॥ अपउपस्पृश्य ॥ सव्यं उदङ्मुखउपविश्य- देशकालौ संकीर्त्य- वामहस्तन वृषपुच्छमादाय एनं व्रषभं रुद्रदैवतं यथाशक्यालंकृतं गंधादिमिश्चर्चित त्रिशुलंचक्रांकितं चतुर्वत्सतरीयुतं ( एकवत्सतरीयुतंवा ) अपसव्यं प्रेतस्य प्रेतत्वविमुक्तिद्वारोत्तमलोकावाप्त्यर्थं उत्स्त्रक्ष्ये पतिवाददामि तेनक्रीडतश्विरथ- मानःसाप्तजनुषा सुभगारायस्पोषेणसामषामदेम । इति मंत्रेणोत्सृजेत् । हिरण्यकुश- तिलजलं गृहीत्वा अगोत्राय अप्रेताय एष मया- दत्तस्तं तारयतु इत्युक्त्वा भूमौजलं क्षिपेत् । सव्यं । ततो वत्सतरीमध्यगतं वृषभं वक्ष्यमाणमंत्रैरभिमंत्रयेत् ॥ तेच- मंत्रा:-. समुद्रोऽसि० भरभिमावाहिस्वाहा ॥ १॥ यास्ते अगोत्रस्य अ० ॐ एतयुवान प्रियेण । वृषपुच्छ सहित ·(६७) अग्नेसूर्यो० नस्कृधि ॥ २ ॥ यावौदेवाःमूर्यो० धत्तबृहस्पते ॥३॥ स्त्वनो० रुचारुचं ॥४॥ तत्वायामि० प्रमोषी: ॥ ५॥ स्वर्णवर्मः० स्वर्णसूर्यःस्वाहा ॥ इति ॥ ततो वृष- वत्सतरयुतं प्रदक्षिणीकृत्य ! मुक्तस्त्वंभो मयावत्स गच्छत्वं यत्ररोचते । चरारण्यसहस्रेषु कुरुक्रीडांच गाकुले । धर्मस्त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणानिर्मितःपुरा । तवोत्सर्गप्रभावेण प्रेतोद्वारो भवार्णवात् । तृणं भक्षजलंपिचयथेष्ठं पर्यट इति अपस्य ईशान्यां प्राच्यांवा स्कधनप्रेरणं । ततः परिस्तरण विसर्ज- नादि अग्नि विसर्जनांतं कृत्वा स्थापितदेवताः संपूज्य विसृज्यसहिरण्यं रुद्रकुंभ प्रतिमादि पयस्विनींगां सुवर्णवृत संयुक्त कास्यपात्रं ब्राह्मणायदेयं । वृषोत्सर्गसांगतार्थ यथा- शक्तिब्राह्मणभोजनसंकल्पः। कर्मसम्पूर्णतां वाचयित्वा । अनेन वृषोत्सर्गेण अप० अ०गोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्व निवृत्तिरस्तु । एकादशाहे आशौचांतरेऽपिवृषोत्सर्गः कार्य एव । ( एकादशाहादिश्राद्धेष्वाधिकारसंपदस्तु ) ॥ इति वृषोत्सर्गः। ॥ महकोद्दिष्टश्राद्धं ॥ आचमनं । प्राणायामः । कुशोपग्रहः । बद्धाशखः । दक्षिणाभिमुखं उपविश्य । कुशोसि० इति कुशबटुंबध्वा । इमंलोकं • इति आत्मसंमुखं स्थापयेत् । ततः कुशबटोरुपरि ·(६८) । तिलानादाय अगाव अ०प्रेत अयंते क्षणं उपतिष्ठतां इति क्षिपेत् । एवं सर्वत्र । अ० गोत्र अप्रेत इदने पाद्यमुपतिः । अ०गोत्र प्रेत अयंते गंध उ० । अगोत्र अप्रेत इदंते पुष्पमुप० । अ-गोत्र अप्रेत इदंते आचपनमुप० । सव्यं । उपग्रहकुशत्यागः । स्व पाद प्रक्षालनं । आचमनं । पुनः कुशोपग्रहः । प्राणायामः ! अपसव्यं । तूष्णी दिग्वधः । सव्य । कर्मार्थजलाभिमंत्रेण । यद्देवा० ३ अपसव्यं । पाकप्रोक्षणं । दुष्टदृष्टयादिनिपान दृषितः पाकः पृतोभवतु । गुव्यं देशकाल संपटस्तु । देशकालो संकीर्त्य- अपसव्यं अगोत्रस्य अगेतस्य प्रेतत्वविमुक्तिद्वारोत्तमलोकावाप्तये अद्य एकादोऽहनि महका द्दिष्टश्राद्ध कारष्ये इति संकल्प्या- सनदानं । अगात्र प्रेत इदते आसनमुपाशिष्ठतां। आवा हनाभावः । अर्घपात्रपरणं । एकस्मिलपाने एक पवित्रं निधाय तास्मन् शंनोदेवीः० इत्यप आसिच्य । तिलोऽसि- सोमः । इति तूष्णीं वातिलान प्रक्षिप्य तूष्णीं गंधपुष्प प्रक्षेपः । पवित्रं प्रेतकरेनिधाय अर्घगृहीत्वा। यादिव्य आपः० अगोत्र अप्रेत एषतेऽर्धउपतिष्ठतां नसंसववस- मवलयनं । नपात्रन्युजीकरणं । अर्घपात्रस्य गंधाउपतिष्ठंतां पुष्पमुप० । धूपउप० । द्विपउपति। आच्छादनमुप० । ततः कुशबटोः अमुगोत्र अप्रेत इमेते गंधाउपतिः । अ.

·(६९) गोत्र अमेत इमानिप्रेत पुष्पाणिउप० । अगोत्र अप्रेत एषते धूपउपतिष्ठतां । अगोत्र अप्रेत एषते दीपउपतिः । अगोत्र अपेत इदंत आच्छादनमुप० । अर्चनविधेःपरि- पूर्णताऽस्तु । प्रत्युपचार अपांदानं । सव्यं आचमनं । त्रिकाणं मंडलं कृत्वा । तदुपरिपात्रनिधानं । अपसव्यं अभि घार्य घृताक्तमन्नमृद्धत्य तस्यपात्रे परिवेषणं । नागौकरण । नपात्रालंभावगाहौ। ऋतंत्वासंत्येनाभिषिचामि । तिलवि- किंरण । अपोदत्वा अगोत्र अप्रेत सेपिस्करमिदंतेन्नमुप तिष्ठतां । आपोशनदानं । सव्यं । गायत्री जपित्वा । अप सव्यं । स्वदिताभर्तितृप्तिप्रश्नः । सुस्वदितमिति प्रतिवचनं । अगोत्र अप्रेत इदंतेऽवनजेनमुपतिष्ठतां अगोत्र अप्रेत पिंडस्याधोदासनं इदं तवोपतिष्ठतां । अगोत्र अप्रेत अद्य एकादशेहनि महकोद्दिष्टश्राद्धे अयं पिंडस्तवोपतिः । अगोत्र अप्रेत प्रत्यवनेजनं तवोप० हस्तप्रक्षालनं । तूष्णीं सूत्रदान । अगोत्र अप्रेत इमेते गंधाउपतिष्ठतां । अ० गात्र अप्रेत इदंते पुष्पमु० । अल्गोत्र अप्रेत अयंते धूपः उपतिष्ठंतां । अ-गोत्र अप्रेत अयंते दीपउप० । अगोत्र अप्रेत इदंते नैवेद्यमुप० । अगोत्र अप्रेत इदेते फलंमुप० । अगोत्र अप्रत इदते तांबूलमु० । अगोत्र अप्रेत इयंते दाक्षिणोप० । अ-गोत्रस्य अप्रेतस्य पिंडार्चन विधेः परि- ·(७०) पूर्णतास्तु । अनेन पंडदानेन अग.त्रय अपेतस्य प्रेतत्व निवनिरस्तु । सव्यं । आचमन । उपग्रहकुशत्यागः । पुनः दुओपग्रहः । अप० ननः कुशवटौ जलपुष्पाक्षनान तूष्णीमे- वापयित्वाऽक्षय्योदकं दद्यात् । अगोत्रस्य अप्रेलस्य दत्तमन्नादि उपतिष्ठताम् । ततः पवित्रं तूष्णी पिडोपरि नि- धाय पिंडेोपरि तिलोदकेन सदुग्धेनधारां कुर्यात् । अ० गोत्रस्य अ०प्रेतस्य एषा सदुग्धाजलधारोपतिः । अ०गोत्रस्य अप्रेतस्य महकोद्दिष्टश्राद्धप्रतिष्ठासिध्यमेषारजतदक्षिणा अगोत्र अप्रेत तवोप० ॥ अत्रावसरे अन्यान्यपि छनो- पानत्प्रमुखानिदानानि कार्याणि । तद्विधिश्चाओवक्ष्यते । अभिरम्यतां इति कुशबटुविसर्जन । अभिरताः स्म इति प्रतिवचनं । अनादिनि । अतसीपु० ॥ अनेन पिंडदानेन अगोत्रस्य अप्रेतस्य महकोद्दिष्टश्राद्धे पिंडदानेन प्रेतत्व- निवृत्तिरस्तु। अग्रेतनकर्मण्याधिकारसंपदस्तु ॥ पिंडंप्रवात्यस्नायात् । ततः एवमेवान्यं विषमश्राद्धं तत आद्यमासिकश्राद्ध च कुर्यात् । संकल्पादौ महैकोद्दिष्टपद स्थाने- विषमश्राद्धे विषमश्राद्धपदस्य , आद्यमासिकेचाद्य मासिकादस्योहः कर्तव्यः । तत्रेणानुष्ठानेतु महैकोद्दिष्टेनैवै- तसिद्धिः । द्वादशाहसापडीकरणपक्षेतदधिकारार्थमेकाद- शेहनि अपकृष्यकरिष्यमाणानां आद्यमासिकसीहतानामेव ततः , ·(७१) शडशान मापकानां तंत्रतास्मरणावाद्यमासिक पृथग तुधानं ॥ ॥ अथ दानानि ।। देशकालो संकत्विं अप० अगोत्रस्य प्रेतस्य प्रेतत्व- निवृत्तिद्वारा लोकांतरे तद्दामकल्पोक्त फलावातये छत्रोपान प्रमुखानिदानानि तत्तनाममात्रेभ्यो प्रामणेभ्यः करिष्ये इति संकल्प्य प्रतिदानं प्राक् प्रतिग्रहीतृवित्रं ततोदानद्रव्यं च संपृज्य दद्यात् । छत्रदानं- अगोत्रस्य अप्रेतस्य परलोके आतपनिवारणार्थ अमुकसगोत्रायामुकशर्मणे ब्राह्मणायमद्दतं छत्रं सदक्षिणाकं अगोत्र अप्रेत तवोपतिष्ठतां । एवं सर्वत्रं ॥ १ ॥ उपानदान-- अमात्रस्य अप्रेतस्य लोकांतरे सीततत्पवालुकाकरकादिनिवारणार्थ अगोत्राय अशर्मणे ब्राह्मणाय महतमुत्तानांगिरोदैवतं सदाक्षिणं अ० गोत्र ॥२॥ कमंडलुदान- बहुधर्मसमाकीर्ण निर्वाते तोय वर्जिते । कमंडलुप्रदानेन सुखीभव सुनिश्चितं । अ० गोत्रस्य अ प्रेतस्य परलोके तृषानिवृत्त्यर्थं अमुकस ० ब्राह्मणाय म- इत्तोवरुणदेवतः सदाक्षिणःसजलाकमंडलुः अगोत्र०॥३॥ यज्ञोपवीतदानं-- अगोत्रस्य अन्तस्य लोकान्तरे प्रेतत्व- नि० प्त्यर्थ अमुकगो० ब्राह्मणाय मद्दतं प्रजा ति दैवतं सहि रण्यं यज्ञोपवीतद्वयं अगोत्र अ०प्रे० ॥४॥ पददानं ॥

·(७२) आसनोपानहै। छत्रं मुद्रिकाच कमंडलुः । यज्ञोपवीताज्य- वस्त्रं भेजनंचानभाजनं । दशकंपदमेतस्यात्पदान्येवै त्रयो- दश ॥ देयनिवा यथाशाक्त तेनासौ प्रीणितो भवेत् ॥ अ० गोत्रस्य अ-प्रेतस्य लोकांतरे मार्गकष्टपरिहारपूर्वकमुत्तम- लोकावाप्तये तृप्त्यर्थ पददानं क० ॥ त्रिलोकीनाथदेवेश सर्वभूत कृपानिधे। पददानेन तुष्यस्व प्रयच्छास्यहिवांछितं । संकल्पवाक्यांते इदं यथाशक्ति आसनादिदशोपकरण- समूहात्मकं पदं तृतीयांशदक्षिणायुत्तं अगोत्र अप्रेत अ०प्रेद तवो० ॥५॥ शय्यादानं । अ०गोत्रस्य अप्रेतस्य लोकांतरे अशून्य शयन प्राप्तिद्वारा सुखशयनाथ अगोत्राय ब्राह्मणाय मद्दत्ता सर्वोपस्कारयुता विश्वकर्मदेवता सदक्षिणा शय्या अगोत्र अ प्रेत० ॥६॥ प्रेतसंबंधिवस्त्राभरणादि दानं-- अमुकगोत्रस्य अप्रेतस्य लोकान्तरे सुखसम्पत्त्यर्थं अगोत्राय अ०० ब्राह्मणाय महत्तानि प्रेतसंबधिवस्त्रा भरणादीनि अगोत्र अप्रेत० ॥ ७ ॥ ततः- शक्तौ- गृहं, दासी, आयुधानि,अश्वं,रथं,गजं,महीषीं,भुवं, तिलान् , हिरण्यं, तांबूलं च दद्यात् ॥ तत्रवाक्यानि- इदंगृहं सर्वोप स्करसंयुतं अगोत्र अप्रेत तवो० । इयं दासी अगोत्र अप्रेत तवो । एतानि आयुधानि सकलोपस्कारसयुतानि अगात्र अप्रेत तवो० ॥ अयमश्वः सर्वोपस्कारसंयुतः ·तत्त- अगेात्र अप्रेत तवो० ॥ अपरथः सर्वोपस्कारसंयुतः । अयंगजः सर्वोपस्कारसंयुतः । इयं महिषी सर्वोपस्कार- संयुता० ॥ इयं भूः० । इमे तिलाः० उपतिष्ठतां० । इदं हिरण्यं० उपतिष्ठतां । इदं तांबूल० ॥ अथोपदानानि ।। अन्नचैवोदकुंभचौपानहौ च कमंडलुः । छत्रं वस्त्रं तथा यष्टिं लोहदण्डं चदापयेत् । आग्नीष्टिकां प्रदीपंच तिलास्तां- बूलमेवच । चन्दन पुष्पमालां चोपदानानि चतुर्दश ।। देशकालौ सकीर्त्य- अमुक गोत्रस्य अप्रेतस्य परलोके दानकल्पोक्तफलावाप्तये चतुर्दशोपदानानि क० ॥ प्रति- द्रव्यदानं विप्रपूजा द्रव्य पूजा च ।। अन्नमेव यतो लक्ष्मीरन्न- मेव जनार्दनः। अन्नब्रह्माखिलत्राणमस्तुजन्मनिजन्मनि । उदकुंभदानं । वारिपूर्णो घटश्चायं देवत्रयमयो यतः । प्रीयतां धर्मराजस्तु दानेनानेन पुण्यदः ॥ उपानङदान। उपा- नहौप्रदास्यामि कंटकादिनिवारणे । सर्वमार्गेषु सुखदेअतः शांतिप्रयच्छये। कमंडलु:- त्रिलोकीनाथ देवेश सर्वभूत कृपा- निधे । उदपात्रेण संतुष्टः प्रयच्छास्याहिवांछितं ॥ छत्रं-इहामु- त्रातपत्राणं कुरुमे केशवप्रभो । छत्रं त्वत्प्रीतये दत्तं तस्यास्तु- च सदाशुभं । वस्त्रं- शीतवातोष्णसंत्राणं लज्जाया रक्षण परं । देहालंकरणं वस्त्रमतः ॥ याष्टिदानं-- त्रिलोकीनाथ अनेन यष्टिदानेन प्रय० ॥ लोहदण्डः-- ज्ञानाज्ञानकृतं पाएं ·(७४) तथालोभात्कृतं चिरात् ॥ लोहदण्डप्रदानेन सर्वपापं व्यपो- हतु ॥ अग्निष्टिका-- त्रिलोकीनाथ ० अग्निष्टिका प्रदानेन ॥ दीपदानं-- दीपो ज्ञानप्रदो नित्यं देवतानां प्रियःसदा । दाननास्य भवेत्सौरव्यं शांतिस्तद्वांच्छितं फलं ॥ तिलदानं- मागोत्रसंभृताः कस्यपस्यातलाः स्मृताः । तस्मादेषां प्रदा- सेन तस्यपापं व्यपोहतु ॥ त. दान-- सोपस्करंच तांबूलं सर्वदा मङ्गलप्रियं । प्रियं चैवतुदेवानां सौगन्ध्यं वदनेऽ स्तुवै ॥ चन्दनं- त्रिलोकीनाथ० चन्दनस्य प्रदानेन प्रयच्छा० ॥ पुष्पमाला- त्रिलोकीनाथ० पुष्पमाला प्रदानेन इति चनुर्दशोपदानानि ॥ तिलपात्रदानं । घृतपात्रदानंच ॥ सुवासिन्यः स्त्रियोमरणे वंशपात्रीदानं-- तत्रदानवाक्यं-- इयं वंशपात्री सर्वसौभाग्यवस्तु संयुक्ता गंधाद्यार्चिता सदाक्षिणा अगोत्र अप्रेत तवो० इति ॥ एकादशाहमारभ्य संवत्स- रांतिमदिनपर्यंत सानजलपूर्णकुंभदाने । विप्रालये नदी तीरे चतुष्पथे देवालयेवा प्रेतोद्देशेन संवत्सरपर्यंत दीप प्रज्वालनं रात्रौ। अन्यानि दानानि तद्दानवाक्यानि च ग्रंथांतरादवसेयानि ॥ ॥ रुद्रगण श्राद्धं ॥ धर्माब्धिसारे-- तच्चैकादशरुद्रोद्देशन रुद्ररूपप्रेतो- देशेन वा रुद्रोद्देशेपक्ष सव्येन । तद्रूपप्रेतोद्देशपक्षऽपसव्येन ।

·(७५) एकादशरुद्रनामानि- वीरभद्रः १ शंभुः २ गिरिशः ३ अजेकपात् ४ आहर्बुध्न्यः ५ पिनाकी ६ अपराजितः ७ भुवनाधीश्वरः ८ कपाली ९ स्थाणुः १० भगः ११ इति । अत्रशक्तेन एकैकरुद्रनाम्नैकोविप्र इत्येकादशवित्रा भाज्याः। अशक्तेनतु सर्वोद्देशेन एक एववा । भोजनाभावे । आमा- नान्येकादशैकं वामान्नं देयं । अत्रमाद्धे पिंडदानााग्नौक- रणविकिराणामभावः । संक्षेपतः प्रयोगः- अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्वनि प्त्यर्थं रुद्रगणश्राद्धं करिष्ये इति संकल्पः । एकैकरुद्ररूपप्रेतोद्देशपक्षे वीरभद्ररूपिन् अॅ० गोत्र अप्रेत इदमासनं । एवं सर्वनामोद्देशेन पृथ्कृपृथगुप- चारादिदानं । सर्वोद्देशेनैकाविप्रपक्षे सर्वाणि नामानि सं- कीर्त्य एतदूपिन् अगोत्र अ प्रेतेत्यूहः । श्रादमिदं कैश्वन नाहतं ॥ ॥ वसुगण श्राद्धं ॥ इदं चकृताकृत । अत्रापि वसूद्देशपक्षे यज्ञोपवीति- ता। प्रेतोद्दशेच प्राचीनावीतिता । शक्तावष्टानां ब्राह्मणानां भोजनं । अशक्तौ सर्वोद्देशेनैकस्येववा। अन्नाभावे विप्र- संस्ययामान्नदानं । वसुनामानि तु , ध्रुवः १ अध्वरः २ सेमिः ३ आपः ४ अनिलः ५ अनलः ६ प्रत्यूषः ७प्रभासः ८ इति । संकल्पवाक्यं- अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेस०प्त्यर्थ ·(७६) वसुगणश्राद्धं क० ॥ आत्रापि रुद्रगणश्राद्धवदष्टवसूद्देशेन पृथक् पृथक्विप्रपक्षे ध्रुवस्वरूपिन् अमु० इति पृथगुद्देशः । सर्वोद्देशेनैकविप्रपक्षेच सर्वनि वसुनामानि सकर्त्यि एत- स्वरूपिन् प्रेत० इत्यूहः ॥ ।। षाडशमासिकश्राद्धानां त्रण प्रयोगः ।। दे शकालौ संकर्त्यि- अपसव्यं अमुक गोत्रस्य अ० प्रेतस्य प्रेतत्वनिवृत्योत्तमलाकावाप्त्यर्थं आधमासिक १ ऊनमासिक २ द्वितीयमासिक ३ पाक्षिक ४ तृतीयमासिक ५ चतुर्थमासिक ६ पंचममासिक ७ ऊनषण्मासिक ८ षष्ठमासिक ९ सप्तममासिक १० अष्टमगासिक ११ नवम- मासिक १२ दशममासिक १३एकादशमासिक १४द्वादश- मासिक १५ ऊनाब्दिकानि षोडशश्राद्धानि सपिंडीकरणाधि- कारसिध्यर्थ अपकृष्य एकोद्दिष्ट विधिना तंत्रेणाहं करिष्ये । ततः षोडशब्राह्मणानाहूय तेषांश्मश्रुकर्माभ्यङ्गादि कारयित्वा कृतमाध्यान्हिकः षोडशपाकान्निध्याद्य अशक्तावोदनभेदं कृत्वा श्राद्धमुपक्रमेत् । ब्राह्मणाभाव कुशबहूनां निर्माणं । कुशोऽसि० इति कुशग्रंथिं बध्वा इमलोक० इति उदङ्- मुखानां षोडशानां स्थापनं । अगोत्र अप्रेत आद्यमासिक श्राद्धे एषतेक्षण उपतिष्ठतां एवं ऊनमासिकद्वितीयानुमा- सिकाहेन क्षणंदत्वा पृथक् पृथक पाद्यादिदान कुर्यात् ।

·(७७) सर्वेषां तंत्रणवा अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रे०प्त्यर्थ आघमा- सिकदि ऊनाद्विकांतश्रादेषु क्षणा उपतिष्ठतां इति क्षणं द- द्यात् । अगोत्रस्य अप्रेतस्य पाद्यान्युपतिष्ठतां । अ० गोत्रस्य अप्रेतस्य गंधा उपतिष्ठतां । अ०गोत्रस्य अप्रे- तस्यनाानपुष्पाण्युप० । अगोत्रस्य प्रेतस्य आचमनान्यु- प० । उपग्रहकुशत्यागः । स्वपादप्रक्षालनं । आचमनम् । पुनः कुशोपग्रहः । प्राणायामः । अपस० । तूष्णी दिग्बंधः। सव्यं कर्मार्थजलाभिमंत्रणं । यद्देवा० ३। अपसव्यं । पाक- प्रोक्षण | दुष्टदृष्टयादिनिपातदोषाषितः पाकः पुतोभवतु । सव्यं । देशकालसंपदस्तु । देशकालौ संकीर्त्य- अप० अमुक गोत्रस्य अमुक प्रेतस्य प्रेत०प्त्यर्थ भाद्यमासिक १ ऊनमासिक २ द्वितीयमासिक ३ त्रैपक्षिक ४ तृतीय- मासिक ५ चतुर्थमासिक ६ पंचममासिक ७ षष्टमासिक ८ ऊनपाण्मासिक ९ सप्तममासिक १० अष्टममासिक ११ नवममासिक १२ दशममासिक १३ एकादशमासिक १४ द्वादशमासिक १५ ऊनाब्दिकानि १६ षोडशश्राद्धानि सापिंडकिरणाधिकारार्थ अपकृष्य एकोद्दिष्टविधिना एक तंत्रेण करिष्ये ॥ इति संकल्प्यासन दानं । अगोत्रस्य अप्रेतस्य एतानि आसनान्युपतिष्ठतु । आवाहनाभावः पोड अवपात्राणांपूरणं । प्रत्येक कैकं पवित्रं निधाय तेषु ·(७८) शंन्नोदेवीः० इत्यप आसिच्य तिलोऽसि ० इति तूष्णीवाति- लान् प्रक्षिपेत् । तूष्णीं गंधपुष्पप्रक्षेपः । पवित्राणि विप्र- करेषु निधाय अर्घाणिगृहीत्वा यादिव्या आ० अगोत्रस्य अप्रेतस्य इमे अर्घाउपतिः । नसंस्रवसमवलयनं । नपात्र- न्युब्जीकरणं । अर्घपात्राणां- गैधः उप० पुष्पाण्यु० धूपा उप० दीपाउप० आच्छादनान्युप० अर्घाचन विधेः परि- पूर्णताऽस्तु । ततः कुशबदनां- अगात्रस्य अप्रेतस्य इमे गंधा उ० । अगोत्रस्य अप्रेतस्य इमानि पुष्पाणि उ० । अगोत्रस्य अप्रेतस्य इमे धूपा उ० । अ०गोत्रस्य अ- प्रतस्य इमे दीपा उ । अगोत्रस्य अप्रेतस्य एतानि आच्छादनान्युपति० । अर्चनविधेः परिपूर्णतास्तु । प्रत्युप- चारमपां दान । सव्यं आचमनं । सर्वेषांपुर पृथपृथक् त्रिकोणमडलकरणं । षोडशभोजन पात्राणां स्थापनं । अप- सव्यं । पात्राभिधारणं । पात्रेषु घताक्तान्न परिवेषण । नामौकरण । नपात्रालभावगाहौ। ऋतंत्वा सत्येनाभिषि- चामि । तिलविकरणं । अपोदत्वा । अगोत्रस्य अप्रेतस्य आद्यमासिकायनाब्दिकान्तश्राद्धेषु सोपस्कराणि अन्नानि उ- पति । आपोशनदानं । सव्यं गायत्रीजपः। अपसव्यं । स्वदितं इति तृप्तिप्रश्नः । सुस्वादितमिति प्रतिव० । अ० गोत्रस्य अप्रेतस्य० अवनजनान्युपति । अल्गोत्रस्य ·( ७९) अप्रतस्य आद्यमासिकश्राद्धे एषपिंड उपतिष्टतां । १ । अगोत्रस्य अप्रेतस्य० ऊनमासिकश्राद्धे एषपिंड उप० । २ । अगोत्रस्य अप्रेतस्यद्वितीयमासिकश्राद्धे एषपिंड उ० । ३ । अगोत्रस्य अप्रेतस्य त्रैपक्षिकश्राद्धे एषापिंडं- उ०॥ ४ ॥ अगोत्रस्य अप्रेतस्य तृतीयमासिकश्राद्धे एषपिंडउ० ॥५॥ अंगोत्रस्य अ०प्रेतस्य चतुर्थमासिक श्राद्धे एषपिंडउ० ॥ ६॥ अगोत्रस्य अप्रेतस्य पंचम- मासिकश्राद्ध एषपिंड उ० ॥ ७॥ अगोत्रस्य अप्रेतस्य उनषाण्मासिकश्राद्धे एषपिंड उ० ॥ ८॥ अगोत्रस्य अ० प्रेतस्य षष्ठमासिकश्राद्धे एषपिंड उ० ॥ ९॥ अगोवस्य अयेतस्य सप्तममासिकश्राद्ध एषपिंडउ० ॥ १० ॥ अ० गोत्रस्य अप्रेतस्य अष्टममासिकश्राद्धे एषपिंडउ ॥११॥ अ०गोत्रस्य अप्रेतस्य नवममासिकश्राद्ध एषपिंड उ० ॥ १२ ॥ अगोत्रस्य अप्रेतस्य दशममासिकश्राद्धे एष- पिंड उ० ॥ १३ ॥ अगोत्रस्य अप्रेतस्य एकादशमासिक- श्राद्धे एषपिंड उ० ॥ १४ ॥ अगोत्रस्य अप्रेतस्य द्वादश- मासिकश्राद्धे एषपिंड उ० ॥ १५॥ अगोत्रस्य अप्रेतस्य ऊनाब्दिकश्राद्धे एषपिंडउ० ॥ १६।। अगोत्रस्य अप्रेत- स्य आद्यमासिकाचूनान्दिकांतश्राद्धेषु प्रत्यवनेजन्यु०॥ हस्तप्रक्षालनं ॥ तूष्णीं सूत्रदानं ॥ अगोत्रस्य अप्रेतस्य ·(८०) इमे गंधा उ०। अगोत्रस्य अप्रेतस्य आद्य श्राद्धेषु इमानिपुष्पाण्युप० अगोत्रस्य अप्रेतस्य आद्य श्राद्धेषु इमे धूपा उ० । अगात्रस्य अप्रेतस्य आद्य श्राद्धेषु इमे दीपा उ० । अगात्रस्य अंप्रेतस्य आद्य० श्राद्धेषु इमानि नैवेद्यानि उ० । अगोत्रस्य अप्रेतस्य आद्य श्राद्धेषु इमानि फलान्युप० अ गोत्रस्यं अप्रेतस्य आद्यश्राद्धेषु इमानि तांबूलान्युप० । अगोप्रभ्य अप्रेतस्य आद्य श्राद्धेषु इमा दाक्षिणा उप० । पिंडार्चन विधेः परिपूर्णताऽस्तु सव्यं आचमनं । उपग्रहकुशत्यागः । पुनः कुशोपग्रहः । अप- सव्यं । कुशोदकं गृहीत्वा अगोत्रस्य अप्रेतस्य आद्य०- श्राद्धेषु दत्तमन्नादि उ० । पिंडनामुपरि । पिंडनामुपरि प्रत्यैकमेकैकं पवित्रं निधाय जलधारापयोधारा चककर्त- व्या । अगोत्रस्य अप्रेतस्य आद्य० श्राद्धेषु जलधारा- पयोधाराचोपति । अ०गोत्रस्य अप्रेतस्य आद्यमा०ना- ब्दिकश्राद्धप्रतिष्ठासिध्यर्थं इमा रजतदाक्षिणा उप० । व्यजन पादुकायष्टिः छत्रं चामरदर्पणे । मुकुटं द- धितांबूलं चंदनागरुकेशर । कस्तुरीकपुरं हेम घृतकुंभश्च षोडश । इति दानामि कार्याणि । अशक्तौ तन्मूल्यदानं वा कुर्यात् । अभिरम्यतां इति कुशबटुविसर्जनं । अभिरतःस्म इति प्रति । अनादिन० अतसी० । अ-गोत्रस्य अ०प्रेतस्य ततः - ·(८१) द्यमा० उनाब्दिकांतश्राद्धेषु पिंडदानेन प्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु अग्रे सपिंडीकरणाधिकारसंपदस्तु । पिंडा नामुद्धरण । जले पिंडाप्रदात्य स्नात्वा विष्णोःपूजन । ततः शांतिपाठः ।। । सपिंडीकरण प्रयोगः ॥ पूर्वेगुः कामकालसंज्ञकविश्वेदेवार्थं विौ , यैः प्रेतपित्रादिभिः त्रिभिः ) सहसपिंडनं तदर्थं त्रयः, प्रेतस्य चैक इति षट् अशक्तौ र वैत्र एकैक इति त्रीन्वा विप्रानि- मंत्रयेत् । कर्तुर्विप्राणांच ब्रह्मचर्य । अपरेयुः ब्राह्मणानां श्मश्रुकर्माभ्यगादि कारयेत् । पाकद्वयं कारयित्वा निमंत्रि- तान् विप्रान् कुतुपकाले सवर्णैराहूतान् प्रत्युत्थानस्वागत वचनादिना सत्कृत्य कुशोपर्युपवेशयेत् । स्वयं माध्याह्न- कं कृत्वा नद्यादौ स्नात्वाऽपराण्हे । पवित्रस्थो० रश्मिभिः । इति पवित्रं धृत्वा हिराचम्य त्रिः प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा- अपसव्यं अगोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्वनिवृ- त्योत्तम लेोकप्राप्त्यर्थं अमुकगात्रैः अमुकशर्माभिः वसुरुद्रा- दित्यस्वरूपैस्तपितृपितामहप्रपितामहैः करणं मृता हद्वादशेऽहनि पावणकोद्दिष्टविधिना करिष्ये । ( मातुः सपिंडीकरणे अमुकगात्राया अमुकप्रेतायाः अस्मा- त्पिताम हीप्रपितामहीवृद्ध प्रपितामहीमिः सह इति विशे- पः । एवं भ्रात्रादि सपिंडने ज्ञेयं ) कुरुष्वेति प्रतिवचनं । सह सपिंडी- ) ·(८२) सव्यं ततो यजमानो ब्रह्मदण्डं ( कुशतिलसाहितं हिरण्यं ) गृहीत्वा- ब्राह्मणानां प्रदक्षिणात्रयं कुयात् । तत्रमंत्राः- समस्तसं० च्युतंपदं ॥ ३ ॥ इति । ततः- ·आधिव्याधि ० कजं इत्ति ब्राह्मणान्नत्वा तिलदर्भोदकानि गृहीत्वा- अपवि- त्रः । शुद्धबालः । इति स्थल प्रक्षेत् । ततः सपिंडी- करणाश्राद्धे शरीरशुध्यर्थं पावनमंत्रपठणमहंकरिष्ये । इति संकल्प्य सहस्रशर्षाि० १६ पुतुमापितरः सो० ९ चित्पतिमा० ३ ॐ पुनातु भूः पुनातु० इति जपेत् । ततो यजमानो यज्ञोपवीती उदङ्मुखो दक्षिण जान्वाच्य प्राङ्- मुखस्य द्विजस्य दक्षिणं जानु दक्षिण हस्तेन स्पृष्टवा प्रेयस्य पित्रादिसबंगिनां कामकालसंज्ञकानां विश्वषे देवानां कृत्ये सपिडीकरणश्राद्धे भवान् मयानिमंत्रितः इति कुशेन- निमंत्रयेत् । आमत्रितोऽस्मि इति प्रतिवचनं ॥ एवं द्वितीय विप्रसत्वे तस्यापि निमंत्रण !; ततः- अक्रोधनै० इति नियमान् श्रावायित्वा भवद्भिः सपिंडीकरणश्राद्धीय देवकार्य संपाद्यं । प्रसीदन्तु भवतः । इति प्रार्थयेत् । प्रसन्नाः स्म इति प्रति ० ॥ अपसव्यं ॥ दक्षिणाभिमुखः पतितवामजानुः उदङ्मुखस्य द्विजस्य सब जानुं दक्षिणहस्तेन स्पृष्टवा- प्रेमपतृपितामहोपतामहः अमुरुगा त्राणां अमुकामुक शर्मणां वसुरुद्रादित्य स्वरूपाणां कृत्ये सपिंडीकरणश्राद्धे ·(८३) पिता भवान् मयानिमंत्रितः । इति कुशेन निमंत्रयेत् । आमंत्रि- तोऽम्मि । इति प्रतिव० । अक्रोधनै इति नियमान् श्राव- येत् । ततः-- भवद्भिः सापंडीकरणश्राद्धीय पितृकार्य स- म्पाद्यं । नः प्रसिदन्तु भवन्तः। इति प्रार्थयेत् । प्रसन्नाः स्मः । इति प्रति० । ( विप्राणां प्रतिपितृभिन्नपक्ष- प्रेत पितुः अमुक गोत्रस्य अमुक शर्मणो वसुरूपस्य कृत्ये । प्रेत- हस्य अगोत्रस्य अशर्मणो रुद्ररूपस्य कृत्ये । प्रेत- प्रपितामहस्य अगोत्रस्य अ०शर्मण आदित्यरूपस्य कृत्ये । इति विशेषः एवमग्रे सर्वोपचारसर्मपणाद। एवं अगोत्रस्य अमुकप्रेत त्य कृत्ये सपिंडीकरणश्राद्धे भवान्निमंत्रितः इति कुशन निमंत्रयेत् । निमंत्रितोजस्म इति प्रति० । नियमादि- श्रावण प्राग्वत् । सव्यं । ततः कुशोपरि स्थित्वा द्विजान स्वागत मिति पृच्छेत् । सुस्वागतमिति प्रति० ॥ ततः श्राद्ध देशात्पुरतः प्राङ्गणे गोमय गोमूत्राभ्यां चतुरस्रं उत्तरे वैश्व- देवमण्डलं अपसव्यं तद्दक्षिणतः वर्तुलं पियमण्डलं ततोऽ- पि दाक्षण स्त्रिकोणं प्रेतमण्डलं चावेधाय सव्यं देवमण्ड- लोपरि पूर्वाग्रकुशद्वयं तदुपरियवान् अपसव्यं पित्र्यमण्डले दाक्षेणाग्रकुशत्रयं तदुपरि तिलान प्रेतमण्डले दक्षिणाग्रमे- के कुशं तदुपरि तिलान् निदध्यात् । दवम. ण्डल पुजन , देवमण्डलस्थाने अनमः । गंधं नमः । पूर्वा- सव्य ·(८४) ग्रद्विदर्भपत्रपुष्पं नमः इति । अपसव्यं । पितृमंडलपूजनं । पितृमंडलस्थाने अत्रं नमः । गंधं नमः । तिलान्नभः । द- क्षिणाय त्रिदर्भपत्रपुष्प नमः । एवं प्रेतमण्डलपूजनं । प्रेत - मण्डलस्थाने अत्रं नमः । गंधं नमः । तिलान्नमः । दाक्षि- मात्रैकदर्भपत्रपुष्पं नमः । इति कुर्यात् । ततो देवब्राह्मणं देवमण्डलात्पाश्चिमतः ! प्रामुखमुपदेश्य स्वयं इत्यामुळे उपविश्य विप्रपादौ मण्डले निधाय- प्रेतापत्रादि दधिनः कामकालसंज्ञका विश्वेदेवा सपिंडीकरणाद्ध इदं वःपाद्य । इति पादयोधवोदकं दत्वा । अस्तुपाचं इति प्रतिव०देवी- राभिष्टय० इति शुद्धजलेन पादौ प्रक्षाल्य देवपाइयोः अत्रं- नमः । गंध नमः । यवानमः । पूर्वाग्रद्विद पत्रपुष्पं नमः। प्रेतपित्रादि संबंधिनः कामकालसंज्ञका विश्वदेवाः एषवःपा- दाघः । अस्तुपादार्घ इति प्रति० ॥ सहस्रशर्षािः० गुलं । इति विप्रपादादि युग्मक्रमेण पादजान्वंसशिरः सुगंधादिभिः पू. जयेत् । अपसव्यं । पित्र्यमंडलाद्दाक्षिणतः पित्र यामणमुद- मुखमुरविश्य स्वयं दक्षिणाभिमुख उपविश्य विप्रपादा मण्डलेनिधाय - प्रेतपितृपितामहप्रपितामहाः अमुकसगो- त्राः अमुकर्शमणः वसुरुद्रादित्यस्वरूपाः सपिंडीकरण श्राद्ध इदंवः पाद्यं । इति पादयोस्तिलोदकं दत्वा । अस्तु- पाद्यमिति प्रति० । शंनोदेवीर० इति शुद्धजलेन पादौ प्र- ·(८५) क्षाल्य पितृपादयोः अत्रं नमः । गंधं नमः । तिलानमः । दक्षिणाग्रत्रिदर्भपत्रपुष्प नमः । प्रेतपितृपिता० स्वरूपाः एषवः पादाघः । अस्तुपादार्य इति प्रति० ॥ पितृभ्यः स्वधा इति विप्रवामांगदिषु शिरांसजानुपादेषु वामांगादियु- ग्गंक्रमेण गंधादिभिः पूजयेत् । प्रेतमण्डलाद्दाक्षिणतः प्रेत- माझणं उदङ्मुखपवेश्य स्वयं दक्षिणाभिमुख उपविश्य विप्रपादौ मण्डले निधाय । अ०गोत्र अप्रेत सपिंडीकरण श्राद्धे इदंते पाद्यं । इति पादयोस्तिलोदकं इत्वा ( अस्तु पाचं इति प्रति० । शुद्धजलेन शंनोदेवी० इति प्रक्षाल्य-प्रेतपादयोः अनमः । गंधनमः । तिलान्नमः । दाक्षिणायैकदर्भपत्रपुष्पं नमः । अगोत्र अप्रेत एपते पादाघः । अस्तुपादाघः । इति प्रति प्रेताजयता० इति गंधादिभिः पितृकमेणपूजयत् । ततो मण्डलादुत्तरतो ब्राह्म- णाआचम्य स्वयं पवित्र त्यक्त्वा स्वयं पादौ प्रक्षाल्य पाद- प्रक्षालनतः प्राच्यां द्विराचम्य पावत्रधत्वा पुनराचम्य विप्र- पूर्वक श्राद्धदेशवजेत् । ततो देवब्राह्मणोपवेशनार्थं प्रागग्रकुश द्वय सहितमासनंनिधाय तदुपरि यवान् निक्षिप्य ब्राह्मणद- क्षिणहस्तं दक्षिणहस्तेनगृहीत्वा वामहस्तेनासन स्पृशन् प्रेत पित्रादसंबंधिनां काम कालसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां सर्पि- किरणश्राद्देभुर्भुवः स्वः इदमासनं । आस्यतां । इति ·(८६) देवब्राह्मणं प्राङ्मुखमुपवेशयेत् । आसीनाःस्मः इति प्रति० ॥ अपसव्यं । पितृब्राह्मणोपवेशनार्थ दक्षिणायकुश- वयसाहितमासनं निधाय तदुपरि तिलान् निक्षिप्य ब्राह्मण- दक्षिणहस्तं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा वामहस्तनासनं स्पृशन् प्रेतपितृपितामहप्रपितामहानां अमुकगोत्राणां अमुकामुक- शर्मणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपिंडीकरणश्राद्धे भूर्भुवः स्वः इदमासनं । अस्यतां इति पितृब्राह्मणउदङ्मुखमुपवे- शयेत् । असीनाः स्मः । इति प्रतिवं० । प्रेतब्राह्मणोपवेश- नार्थ पितृब्राह्मणपुर्वतो दक्षिणायैककुशसहितमासनं निधाय तदुपरि तिलान् निक्षिप्य ब्राह्मणदक्षिणहस्तं दक्षिणहस्तना- दाय वामहस्तेनासनं स्पृशन् अगोत्रस्य अप्रेतस्य स- पिंडीकरणश्राद्धे भूर्भुवःस्वः इदमासनं । अस्यतां इति उ- दङ्मुखं प्रेतब्राह्मणमुपवेशयेत् ॥ आसनिोऽस्मि इति प्र०॥ सव्यं । ततः प्रत्यासनसमीपे तिलतैलेनघृतेनवा दीपस्थाप- नं । अपसव्यं । तिलाः स्तुरक्षत्व ० रक्षकः । इति द्वारदेशे तिलकुशान् प्रक्षिपेत् सव्यम् । अग्निष्वात्ताः पितृ० यमोरक्षा- करोतुमे ॥ इति यवतिलान् दिक्षुयथालिंगं विकिरेत् । ततः ईशान्यां ताम्रपात्रमुदकेनापूर्य तत्र कुशत्रयतिलगंधपुष्पादि निक्षिप्य- य देवां० ३ इति अभिमंत्र्य- दुष्टदृष्टिनिपातना- दिदोषदृषितः पाकः पूतोभवतु । इत्युच्चार्य तज्जलेन- ·(८७) सर्वपाकं प्रोक्ष्य श्राद्धदेशे स्थापितान् श्राद्धोपयोगिपदा- नापि प्रक्षेत् । ततः- श्राद्धभूमौ० प्रवर्तये । प्रवर्तयेति- प्रतिः ॥ आसव्यं- सोमस्य नीबिर० इति कुशवयं सतिलं गृहत्विा निहन्मिसर्व० इति कुशत्रयतिलयुतानां परिधान पुरस्थितदशानां दक्षिणकटिसल्लग्नवस्त्रंबहिर्भागे संवेष्ट्य- गोपनरूपं नीविबंधनं कुर्यात् । सव्यं । आचमनं । प्राणा- यामः । देशकालयोः कीर्तनं अपसव्य अगोत्रस्य अ० प्रे तस्य प्रेतत्वनिवृत्तिद्वारोत्तमलोकावाप्त्यर्थं अमुकगोत्रैः अमुक शर्मभिः तत्पितृपितामहप्रपितामहैः सह सपिंडीकरणं मृता- हाद्वादशाहे कामकालसंज्ञकविश्वेदेवपूर्वकं अर्घ्यपिंडसहित युष्मदनुज्ञया पार्वणैकोद्दिष्टविधिना करिष्ये । कुरुष्वेति- प्रति ० । सव्यं । अव्याहातिकां गायत्री जप्त्वा देवब्राह्मण हस्ते उदकं दत्वा कामकालसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां सपिंडीकरणश्राद्ध इदमासनं इत्यासनेदक्षिणतः सयवान् प्रागग्रान् दर्भान् दद्यात् । स्वासनं इतिप्र० । अपसव्यं । अमुकसगोत्राणां प्रेतपितृपितामहप्रपितामहानां अमुकामुक शर्मणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपिंडीकरण श्राद्धे इद- मासनं । इत्यासने सतिलान् दक्षिणाग्रान् दर्भान् दद्यात् । स्वासनं इति प्रति० ।। अ० गोत्रस्य अ० प्रेतस्य सपिंडी- श्राद्धे इदमासनं । इत्यासने सतिलान् दक्षिणायान् दर्मान् ·(८८) दद्यात् । स्वासनमितिप्र० । सव्यं ततो यवानादाय प्रेत- पित्रादिसंबंधिनः कामकालसंज्ञकान् विश्वान देवान् भवत्सु आवाहयिष्ये, आवाहय इतिप्रति । ततो विप्रदक्षिणंजानु- मालभ्य- विश्वेदेवासआ ० दत । इति जप्ता विप्रस्य पुरतो प्रादक्षिण्येन यवान्विकीर्य विश्वेदेवाःशृणु० भादयध्वं इति जपेत् । अपसव्यं । तिलानादाय-अमुकस गोत्रान् प्रेतपितृ- पितामहप्रपितामहान् अमुकामुकर्मणः वसुरुधादित्यस्या- पान् भवत्सु आवाहयिष्ये । आवय इति प्रति ततो विप्र- वागजानुमलम्य उशंतस्त्वानिधिः अत्तवे । इति जप्त्वा विप्रस्यापतोऽप्रादक्षिण्येन तिलान्विकीर्य आयंतुनः पितरः० तस्मान् ॥ इति जपेत् । एकोद्दिष्टे नावाहनं । सव्यं । ततो- वैश्वदेविकमर्घपात्रद्वयं देवाग्रभूमावुपलिप्य दर्भेषुप्रागग्रेषु उत्तानं निधाय पवित्रांतर्हित एकैकस्मिन्-शनोदेवी ० इत्यप आसिच्य यवोसिधान्यरा० इति यवान् प्रक्षिप्य गंधपुष्पं च तूष्णीं दद्यात् । अपसव्यं पित्रग्रभूमावुपलिप्य दक्षिणाय- दर्भेषु पात्रत्रयमुत्तानं निधाय दर्भत्रयान्विते एकैकस्मिन् शंनोदेवी इतिपितृतीर्थेन आसिच्य तिलोऽसिसोमदैवत्यो० इति तिलान् प्रक्षिप्य गंधपुष्पं चतूष्णीं दद्यात् । प्रेताग्र- भूमावुपलिप्य दक्षिणायद परिपात्रमेकमुत्तानं निधाय एक पवित्रं निधाय शनादेवीः इति अपआमच्य शिलोऽसि.

·(८९) इति तिलान् प्रक्षिप्य गंधंपुष्पं च तूष्णीं दद्यात् । ततः प्रेतार्थ्यपात्रं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा पितुरध्यपात्रेणसंयोज- येत् अ० गोत्रस्य अ० प्रेतस्यायंपात्रस्थं जलं चतुर्धा- विभक्तं तत्प्रथमांशं अ० गोत्रस्य प्रेतपितुः अमुक शर्मणः वसुरूपस्यार्थ्यपात्रेणसहसंयोजयिष्ये (संयोजय इतिप्रति । येसमानाः समनसः पितरो यमराज्य । तेषां लोकः स्वधा- नमोयज्ञो देवघुकल्पातम् ॥१॥ येसमानाः समनसो जीवा- जीवेषुमामकाः ॥ तेषा, श्रीमार्य कल्पतामस्मि लोके शत समाः ॥२॥ । इति संयोजयेत् । अनेन संयोजनेन प्रेतस्यप्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु० । अ० गोत्रस्य . अ० प्रेतस्यार्घ्यपानस्थं द्वितीयमंशंजलं अ० गोत्रस्य प्रेत- पितामहस्य अ० शर्मणः रुद्ररूपस्यायपात्रेण सहसंयोज- यिष्ये । संयोजय इतिप्रति । येसमाना० कल्यतां । येस- मानाः समाः ॥ इतिसंयोजयेत् । अनेन निवृत्तिस्तु । अ० गोत्रस्य अ० प्रेतस्यार्थ्यपात्रस्थं तृतीयांश अ० गोत्र- स्य प्रेतप्रपितामहस्य अशर्मणः आदित्यरूपस्य अर्घ्यपात्रेण संयोजयिष्ये । संयोजयइति प्रति०। येसमानाः कल्पतां । येसमानाः समाः इतिसंयोजयेत् । अनेन सं० निवृत्तिरस्तु । उत्तमलोकावाप्तिरस्तु । सव्यं । देवब्राह्मणहस्ते उदकंदत्वा अर्घ्यपात्रस्थपवित्रेदत्वार्यपात्रादयंगृहीत्वा । या दिव्या ·(९०) आपः० भवंतु । प्रेतपित्रसंबधिनः कामकालसंज्ञका विश्वे- देवाः एषवोऽय इतिदद्यात अस्त्वय॑ इनिप्रति० एवंद्वितीये अपसव्यं, पितृब्राह्मणहस्ते उदकंदत्वा अयंपात्रस्थपवि- त्राणिदत्वा अर्घ्यपात्रात्सशेषमयं यादिव्या आ० अ० गोत्रप्रेतपितः अ० शर्मन् वसुरूप एषतेर्ध्यः इतिदद्यात् । अस्त्वर्थ्य इति प्रति० । पुनरपोदत्वा प्रेतपितामहपात्रस्थ पवित्राणि दत्वार्घ्यपात्रात्सशेषमध्य-यादिव्या० अ० गोत्र प्रेतपितामहं अ० शर्मन् रुद्ररूप एषतेऽर्थ्यः इतिदद्यात् अ- स्त्वर्थ्य इति प्रति०॥ पुनस्पोदत्वा प्रेतप्रपितामहपात्रस्थपवि त्राणि दत्वा पात्रात्सशेषमय ० अ० गोत्रस्य प्रेतप्रपितामह बशर्मन् आदित्यरूप एषतेऽयः इतिदद्यात् । अस्त्वयः इतिप्रति ततः प्रेतार्यपात्रं दक्षिणहस्ते गृहीत्वा प्रेतब्राह्मण हस्ते जलंदत्वा तत्पात्रस्थपवित्रंदत्वा यादिव्या० अ० गोत्र अ० प्रेतएषतेऽयं इति सर्वदद्यात् अस्त्वर्थ्य इतिप्रतिका प्रथमे पितृपात्रे सर्वपित्र्यहस्तस्थितकुशानिधाय सर्वपात्र- स्थितसंस्रवान्समवनीय पितृभ्यः स्थानमसि इति न्युब्जं- तत्पात्रं देवपित्रोर्मध्यभागनिधाय तदुपार स्वधावाचनीयान् त्रीन् द निदध्यात् । सव्यं । देवहस्ते उदकंदत्वा. एफ्ते मंध इतिगंध, सुगंधिरितिप्रति० ॥ इमे यकाः इति यवान्, संतुयवाः । श्रीतुलसी गिराजशतपत्रपुष्पाणि इतितुलस्यादि, ·(९१) सुपुष्पाणि । धारणार्थे यज्ञोपवीते इति यज्ञोपवीतद्वयं, सूप- वीते । फलार्थे पूगीफलं इतिफलं सुफलं, आच्छादनार्थे किंचिद्यावहरिकद्रव्यं इति द्रव्यं स्वाच्छादनं । सर्वार्थे इमो कुशौ,अस्तुपवित्रं । प्रेतपित्रादिसंबधिम्यः कामकालसांडके- भ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः सपिंडीकरणश्राद्धे इदं गंधावर्चनं । स्वाहानमः। अपसव्यं । पितृद्विजहस्ते उदकंदत्वा एषते गंधः सुगंधिः इमे तिलाः सन्तु तिलाः। श्रीतुलसीमुंगिराजशत- पत्रपुष्पाणि, सुपुष्पाणि । धारणार्थे इमे यज्ञोपावते फला पूगफलं, सुफलं । किंचिद्यावहारिकद्रव्यं, स्वाच्छादनं । सर्वार्थे इमे कुशाः अस्तु पवित्रं अमुकगोत्रेभ्यः प्रेतपितृ पितामहप्रपितामहेभ्योऽमुकामुकशर्मभ्यः वसुरुद्रादित्यस्वरू- पेभ्यः सपिंडीकरणश्राद्धे इदं गंधाधर्चनंस्वधानमः प्रेतद्विज हस्ते उदकंदत्वा एषतेगंवः सुगंधिः । इमे तिलाः संतुति- लाः । इमानिपुष्पाणि, सुपुष्पाणि । धारणार्थे इमे उपवीते, सूपवीते । फलाथै पुगफलं. सुफलं। आच्छादनार्थे किंचि- व्यावहारिकद्रव्यं, स्वाच्चदनं । सर्वार्थे इमेकुशाः, अस्तु पवित्रं । अ०गोत्र अ. प्रेतसपिंडीकरणश्राद्ध इदं गंधा- द्यर्चनं नवोपतिष्ठतां । सव्यं । अत्रावसरे द्विजानांतिलक धारणं । कर्ताऽऽचम्य द्विजाग्रपतितकुशादीनिरस्य दैवेचतु- रखं अपसव्यं पित्र्ये चतुरस्त्रं प्रेतमंडलं चत्रिकोणं कृत्वा । - ·(९२) पात्रासादनं पंक्तिवारणं । करशुद्धिः । ततो घृताक्तमन्नमा- दाय द्विजसमपि उपविश्य आचम्य. अपसव्यं सपिंडीकरण श्राद्ध अग्नौकरणं करिष्ये इति । कुरुष्वेत्यनुज्ञातः अग्नयेक- व्यवाहनायस्वाहा इदमग्नयेकव्यवाहनायनमम सोमायपितृ मतेस्वाहा इद सोमायापतृमतेनमम इत्याहुतिद्वयं पित्र्य- पंक्तिमूर्धन्यविप्रपाणौ जुहुयात् । विप्रः स्वपाणिस्थमन्नं स्व- भोजनपात्रेनिधाय करशुद्धिं कृत्वाऽऽचमनं कुर्यात् । सव्यं मूर्धानदिवः इति देवपात्राभिधारणं । अपसव्यं । मूर्धानंदि० पित्र्यप्रतपात्राभिधारण । सव्यं । देवपात्रेहुतशेषदृत्वा अपसव्यं पित्र्यादिपात्रे हुतशंघदत्वा सव्यं पात्रमालभ्य जपति पृथ्वीते- पात्रं ०। स्वाहा । अपसव्यं पित्र्यपात्रमालभ्य जपति पृथ्वी- ते. • । सव्यं देवद्विजांगुष्ठमन्नेऽवग्राह्य इदविष्णुः इति जपि- त्वा अपहता अषदः । इति यवान्विकीर्य अपसव्यं पितृ- द्विजांगुष्ठमन्नेवग्राह्य इदंविष्णुः० । इति जपित्वा अपहता इति तिलान्विकीर्य सव्यं जलंस्पृष्ट्वा देवपूर्वपरिवेणं कृत्वा गायत्र्यादेवपात्रस्थमन्नंप्रोक्ष्य तूष्णीं पारषिच्य सव्येन पाणिनापात्रमालभ्य दक्षिणेन यजलंचादाय-इदमन्नं परि विष्टं परिवेक्ष्यमाणंच प्रेतपित्रादिसंबंधिभ्यः कामकालसंज्ञि- केभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः संपिंडीकरणश्राद्धे अस्यब्राह्मणस्य अतृप्तिभोजनपर्याप्तममृतरूपेण संपद्यतांस्वहा हव्यंनमम ।

·(९३) - इति प्रात्रवामेभूमौक्षिपेत् । पितृपात्रस्थमन्नं गायच्याप्रोक्ष्य तूष्णीं परिषिच्य-अपसव्यं सव्येन पाणिनापात्रमालभ्य दक्षिणेन तिलान् जलंचादाय इदमन्नं परिविष्टं परिवेक्ष्य- माणं च अ० गोत्रेभ्यः प्रेतपितृपितामहीपतामहेभ्यः अ. शर्मभ्यः वसु०स्वरूपेभ्यः सपिंडीकरणश्राद्धे अस्यब्राह्म स्य आतृप्तिभोजनपर्याप्तं अमृतरूपेण संपद्यतां स्वधाकव्यंनमम । इतिपात्रदक्षिणभागे भूमौक्षिपेत् । एवमेव. अ० गोत्राय अप्रेताय सपिंडाकरणश्राद्धे अस्य० रूपेणोपतिष्ठतां इति । उदकोपस्पर्शः-ततउदङ्मुखस्तिष्ठन् ईशानवि० गयायै नमः । गदाधराय० । काशीविश्वेश्वराय ०। बिंदुमाधवाय । इतिनत्वाश्राद्धभूमि "गयेय” गयारूपेणध्यात्वा । सव्यं । ब्रह्मार्पणं० । तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु । अपसव्यं । एकोविष्णुः० अनेन सपिंडीकरणश्राद्धयिब्राह्मणभोजनेन भगवान् प्रेत- पित्रादिस्वरूपी श्रीमजानार्दनवासुदेवः प्रीयतां । आपो- शनार्थ उदकं सव्येन देवद्विजहस्ते, अपसव्येन पितृद्विजहस्ते प्रेतपितृहस्तेच दद्यात् । विप्रानित्यभोजनवत्परिषेचनं कृत्वा वलिदानवज 'अमृतोपस्तरणमसी, इति आपोशनं कृत्वा प्राणाहुतीण्हीयुः । कर्ताच० प्राणायस्वाहा- अपानायक व्यानाय० उदानाय० समानाय • ब्रह्मणेस्वाहा इति प्राणा हुतिमंत्रान् पठेत् । विप्राः वानियमायुक्तनियमयुक्ता ·(९४) भुजरिन् । कर्तापसव्यसव्याभ्यां पितृपूर्वकं हस्तांदकं दत्वा दशवारं गायत्री जप्त्वा विप्रान् प्रार्थयेत् । अपेक्षित मानसैः ॥ विद्यमानशाकपाकादिपदार्थेषु यद्रोचते तद्- ग्राह्यं यन्नरोचते तत्याज्यं यथसुखंजुषध्वं । जुषामहै इति प्रतिः । ततोऽश्नत्सुविप्रेषु दर्भेषु आसीनो यज्ञोपवीती दक्षिणभिमुखः सप्रणवव्याहातेकां गायत्रीं त्रिःसकृद्वाकृणुष्व पाज इति पंचसुरावतंबर्हिषदं सप्तदशउदारतामवर इतित्रयो- दश षोडशचं पुरुषसूक्तं। आशुःशिशानो इति अप्रतिरथान् अन्यानिच पावनानिरुद्राध्यायादीन् श्रावयेत् । ततो यथा सुखं भुक्तेषुविप्रेषु, तृप्तान्ज्ञात्वा । अपसव्यं देवपितृपात्र मध्यभागे गोमयेनोपलिप्य तत्र दक्षिणाग्रदर्भत्रयनिधाय सर्वमन्नमुदकेनाप्लाव्य गृहीत्वा-अग्निदग्धाश्च-गतिं । अग्नि दग्धेभ्भोऽनग्नि प्रसूतेभ्यः इदंविकिरमनंदीयते इति पितृ- तीर्थनदत्वा तदुपरि तिलोदकनिषिच्य हस्तौप्रक्षाल्य पवित्रे त्यक्त्वा सव्यं आचम्य पवित्रे धृत्वा पुनराचम्य सव्याप- सव्याभ्यां सकृत्सकृदशो दत्वा सप्रणवव्याहृतिकां गायत्री जप्त्वा मधुवाता० ३ मधुमधुमधु इति पठेत् । तताः प्रेत पित्रादिसंबंधिनः कामकाल संज्ञका विश्वेदेवाः सपिंडीकरण श्राद्धे तृप्ताःस्थ, तृप्ताःस्मः इति प्रति० । अ० गोत्राः प्रेत पितृपितामहप्रपितामहाः अ० शर्माणः वसुरुद्रादित्यस्वरूपाः ·(९) सपिंडीकणरश्राद्धे तृप्ताःस्थ । तृप्ताःस्मः इनिप्रनि० | अमुक गोत्र, अ० प्रेत सपिंडीकरणश्राद्धे स्वदितं । सुस्वदितंमिति प्र० शेषमन्नं किंक्रियतां । पिंडार्थमुपयुज्यतां इति प्रति। ततोविप्रा 'अमृतापिधानमासस्वाहा' इति उत्तरापोशनं कुर्युः ततः कर्ता (भोजनपात्रेभ्यः पुरतो व्याममात्रामलिमात्रां वा भुवमुत्सृज्य) द्विजसमीपे दक्षिणाभिमुख उपाश्य सव्यंजान्वाच्य दक्षिणाप्रवणं भूभागं हस्तमात्रं गोमयेनोप- लिप्य तत्र कुशमूलन अपहता इति दक्षिणायां रेखामुल्लि- ख्याप उपस्पृश्य रखाने उल्मुकं येरूपाणि० इति निधाय जलंस्पृष्ट्वोदपात्रेण दक्षिणसंस्थं रेखायां पिततीर्थेनावनेजनं कुर्यात् । अ० गोत्र प्रेतपितः अ० शर्मन् पिंडस्थाने अवने निक्ष्व । अ० गोत्र प्रेतपितामह अर्मन् पिंडस्थाने अव- नेनिक्ष्व अ० गोत्र प्रेतप्रपितामह आदित्यरूप सपिंडीकरण- श्राद्धे पिंडस्थाने अवनेनिक्ष्व अ० गोत्र अ० प्रेत सपिंडी- श्राद्धे पिंडस्थाने मद्दत्तमवनजन तवोपतिष्ठताम् । सकृदा- च्छिन्नान् दर्भान् दाक्षिणाग्रान् रेखायामास्तीय प्रेतपिंडस्थाने- च अ० गात्र अ० प्रेत पिंडस्याधो दर्भासनं तवोपतिष्ठ- तां इति चास्तीर्य । ततः पार्वणपाकात् अवशिष्टेनान्नेन नारीलप्रमाणं। पिंडत्रयंकृत्वा ततः एकापंडमादाय- गोत्र प्रेतपितः अ० शर्मनू वसुरूप एतत्तेऽन्न स्वधा ।

·(९६) इंद अ गोत्राय प्रेतपित्रे अमुक शर्मणे वसुरूपाय नमम । अ० गोत्र प्रेतपितामह अ० शर्मन् रुद्ररूप एतत्ते स्वधा । इदं अ० गोत्राय प्रेतपितामहाय अ० शर्मणे द्ररूपाय नमम अमुक गोत्र प्रेतप्रपितामह अ० शर्मन् आदित्यरूप एतत्तेन्न स्वधा, इदं अ० गोत्राय प्रेतप्रपितामहाय अमुक शर्मणे आदित्यरूपाय नमम ततः प्रेतपाकावशिष्टान्नेन जंबीराकारं पिंडंकृत्वा-आदय-अ गोप्र अ० प्रेतसपिंडीकरण श्राद्धे एषपिंडोमयादीयते तवोपतिष्ठताम् । अ० गोत्र अ० प्रेत प्रत्यवनजनमिंदवोपति ! अ० गोत्रप्रेताच्छादनामदं- तवोप० । अ० गोत्र अप्रेत चंदनमिदंतवोप। अ० गोत्र अ० प्रेत पुष्पमिदंतवोप०। अ० गोत्र अ० प्रेत एषधूपस्त- वोप० । अ० गोत्र अप्रेत दीपस्तवोप० । अ० गोत्र अ० प्रेत इदं नैवेद्यतवोप० । अ० गोत्र अ० प्रेत फलमिदंतवोप अ० गोत्र अ० प्रेत तांबूलमिदंतवोप० । अ० गोत्र अ० प्रेत इदं दक्षिणां तवोप० । अनेन पिंडस्यार्चन विधेः परि- पूर्णताऽस्तु अनेन पिंडदानेन प्रेतस्यप्रेतत्वनिवृत्तिरस्तु । सद्गतिः प्राप्तिरस्तु । अ० गोत्रस्य अ० प्रेतस्य दत्तमन्न- पानादिकं तवोप० । पिंडोपरितृष्णी. प्रेतपवित्रार्पणं । जल- धारातवोप० अ० गोत्र अ० प्रेत सपिंडीकरणश्राद्धप्रतिष्ठा सिध्यमियं रजतदक्षिणा तवो ततः-प्रेतपिंडं प्रेतपित्रादि ·(९७) पिंडेषु संयोजयिष्ये । संयोजय इति विौनुज्ञातः प्रेतपिंड सुवर्णशलाकया रौप्य शलाकया दर्थरज्वावा विधासमंत्रि- भज्य विष्णुं त्रिस्मृत्वा आवभागमा दाय-ये मानाः ० क- स्पतां येसजाताः० समाः इति मंत्रद्वयं पठित्वा अगोत्रस्य अ० प्रेतस्य पिंहं अ० गोत्रस्य प्रेतपितुः अ० शर्मगो वसु- रूपस्य पिंडेन सह संयुनज्मि इति पिंडं वर्तुलं कुर्यात् । अनेन संयोजनेन अ० गोत्रस्य अप्रेतस्य प्रेतत्वानिवृत्ति- रस्तु । वसुलो कावाप्तिरस्तु । पुनर्द्वितीयं भागमादाय-येसमा- नाः कल्पतां ॥१॥ येसजाताः समाः ॥२॥ अ० गोत्रस्य अ० प्रेतस्य पिंडं अ० गोत्रस्य प्रेतपितामहस्य अ० शर्म- गो रुद्ररूपस्य पिंडेन सहमयुनज्जि इति पठित्वा प्रपिता- मह पिंडे संयोज्य वर्तुलं कुर्यात् । अनेन संयोजनेन अ. गोत्रस्य अ. प्रेतस्य प्रेतत्वनि० रुद्रलोकावाप्तिरस्तु । पुनस्तृतीयं भागमादाय येसमानाः० कल्पतां ॥१॥ येस- जाताः समाः ॥ २ ॥ अ० प्रेत त्यपिंडं अ० गोत्रस्य प्रेत प्रपितामहस्य अ० शर्मणः आदित्यरूपस्य पिंडेन सहसंयु नज्मि इति पठित्वा । प्रपितामहपिंडसंयोज्य वर्तुलकुर्यात् । अनेन पिंडसयोजनेन अ० गोत्रस्य अ० प्रेतस्त्र प्रेतत्व आदित्यलोकावाप्तिरस्तु । ततः पिंडानभिमुश्य इदं पठेत् । एषवोऽनुगतः प्रेतः पितृत्वंप्राप्तवान सौ ! शुभंभवतु शेषा- ·(९८) णांजायतां चिरजीवितां । समानीव आकूतिः समाना हृद- यानिवः । समानमस्तुवोमनो यथावः सुसहासति । अत ऊर्ध्व प्रेतशद्वोच्चारोनकार्यः। ततः पिंडाग्रभागेलेपभागिनः प्रीयंतां इति दीग्रे हस्तलेपं निमृज्यात् । सव्यं । अत्र पितरो- मादयध्वं सव्यावर्तनं श्वासधारणकृत्वा तथैवावृत्यदक्षिणाभि मुखःश्वासविसर्जनं अमीमदंत० इति कुर्यात् । अपसव्यं । अ० गोत्र पितः अ० शर्मन् वसुरूप पिंडस्योपरिप्रत्यवने निक्ष्व । अ० गोत्र पितामह अ० शर्मन् रुद्ररूप पिंडस्यो- परिप्रत्य० । अ० गोत्र प्रपितामह शर्मन् आदित्यरूप पिंडस्योपरिप्रत्य० । इति पूर्ववदवनेजनं कृत्वा नीवींवि स्रस्य पिंडमूलनिधाय नमोवः पितरः शुष्माय नमोवः पितरस्तपसे । नमोवः तस्मै । नमोवः० साय नमोवः० मन्यवे । स्वधायै नमः इति षडंजलीन् कृत्वा । एतद्वः पितरोवासः इति त्रीणि त्रीणि सूत्राणि प्रतिपिंडंदत्वा । सव्यं गृहान्नः पितरोदत्त। इति जप्त्वा । अपसव्यं । उदायु- पास्वाहा० अनु । इत्युत्तिष्ठेत् । सव्यं देशकालौ संकीर्त्य अस्मत्कुलाभिवृध्यर्थं पिंडपूजांकरिष्ये पिंडसंस्थाः पितरः गंधं स्वधा पिंडसं० यवाक्षततिलाक्षतान् स्वधा । पिंडसं० श्रीतुलसी गिराजशतपत्रपुष्पाणिस्वधा । पिंडसंधूपस्वधा । पिंडसं० दीपस्वधा । पिंडसं ० नैवेद्य० । पिंडसं० पूगीफल ·(९९) तांबूलं० पिंडसं० दक्षिणांस्वधा । एतस्यगंधाक्षतपुष्पधूप- दीपनैवेद्यतांबूलदक्षिणारूपाष्टार्चनविधेः परिपूर्णतास्तु । अष्टार्चन विधेः परिपूर्णतास्तु इतिप्रतिव० । अत्रावसरे वि- प्राणां करशोधनादि आचमनंच । ततोदेवाग्रभूमौ सुप्रोक्षित- मस्तु इति जलेनासिच्य देवद्विजहस्ते-शिवाआपःसंतु, संतुशिवाआपः । सौमनस्यमस्तु, अस्तुसौमनस्यं । यवाः पांतु, पांतुयवाः । दर्भाः पातु, पांतु दर्भाः। कामकालसंज्ञका नां विश्वेषांदेवानांयदत्तं सपिंडीकरणश्राद्धीयमनमुदकं तदक्ष- य्यमस्तु, अस्त्वक्षय्यं इतिप्र । अपसव्यं । पित्राग्रभूमौ सुप्रो- क्षितमस्तु, पितृद्विजहस्ते शिवाआपःसंतु, संतुशिवाआपः । सौमनस्यमस्तु अस्तुसौमनस्यं तिलाः पातु, पांतु तिलाः । दर्भाःपांतु, पांतुदर्भाः। अगोत्राणां पितृपितामह प्रपितामहा- नां अशर्मणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां यहत्तंसपिंडीकरणश्रा द्धीयमन्नमुदकं तदक्षय्यमस्तु । अस्त्वक्षय्य इति प्र० सव्यं । अघोराः पितरःसंतु, संत्वघोराः पितरः । गोत्रं नोवर्धता, वर्धतांवोगोत्रं । दातारोऽनोभिवर्धता, वर्धतांवोदातारः । वेदाश्चनोऽभिवधतां, अभिवर्धतांवावेदाः । संततिर्नोभिवर्ध- तां, अभिवर्धतांवोसंततिः । श्रद्धाचनोमाव्यगमत्, माव्या- गमद्वःश्रद्धा बहुदेयं चनोऽस्तु, अस्तुवोबहुदेयं । अन्नंचनो बहुभवेत्, भवतुवोबव्हन्नं । अतिथींश्चलभेमहि, लभंतांवोऽ ·(१००) तिथयः । एताः आशिषः सत्याः संतु । संत्वेता आशिषः सत्याः इतिप्रार्थयेदाशीः । ततः अपसव्यं, स्वधावाचनीयान् सपवित्रान् कुशान् पिंडपश्चिमतोदक्षिणाग्रान् भूमावास्तीर्य स्वधां वाचयिष्ये । वाच्यतां इतिप्र० । पितृभ्यः पितामहे भ्यः प्रपितामहेभ्यः स्वधोच्यतां । अस्तु स्वधा इति उच्य माने स्वधावाचनीयाँभषु प्रतिपिंडं उर्जबहंति० पितॄन् । इति मंत्रावृत्त्याजलंनिषिचेत् । ततोन्युजं पात्रमुत्तानं कृत्वा यथाशक्तिदक्षिणां दद्याद्रामणेभ्यः । सव्यं अस्मत्पित्रादि संबंधिभ्यः । कामकालसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः सपिंडी करणश्राद्धप्रतिष्ठासिध्यर्थ इमां प्रतिनिधिभूतां दक्षिणां यथाविभवं संप्रददे नमम । अपसव्यं-अ० गोत्रेभ्यः पितृ- पितामहप्रपितामहेभ्यः अ० शर्मभ्यः वसु० पेभ्यः सपिंडी इमां रजतप्रतिनिधिभूतां दक्षिणां संप्रददे नमम । सव्यं । विश्वेदेवाः, प्रीयंतां, प्रीयंतांवो विश्वेदेवाः । शांतिदापुष्टिदा- स्तुष्टिदावरदाभवंतु, भवंतुशांतिदा० वरदाः । अन्नंचनो बहुभवेत् । भवतुवो बव्हन्नं । अतिथींश्चलभेमहि, लभध्व- मतिथीन् । याचितारश्चनः संतु, संतुवो याचितारः । मायाचिष्म कंचन, कंचने मायाचध्वं । एता आशिसत्याः संतु, संत्वेता आशिषः सत्याः । गोत्र- स्याभिवृद्धिरस्तु, अस्तु गोत्रस्याभिवृद्धिः । समस्तपितॄणां ·(१०१) प्रसादोऽस्तु अस्तुपितॄणां प्रसादः । ततः-नित्यानुष्ठानसिक इति तिलकंधृत्वा पिंडान्नमस्कृत्य (अत्रावसरे संकल्पपूर्वक मोक्षधेनुं विधिवद्दत्वा) पिंडोद्धारणं त्रीन्समुद्रां० अयो- ध्या० । उखायामवनिधानं । उल्मकसकृदाच्छिन्नदर्भाणा- मग्नौप्रक्षेपः पिंडस्थाने शांतिरस्तु, पुष्टिरस्तु, तुष्टिरस्तु इति प्रतिमंत्रंजलं प्रक्षिप्य भोजनपात्राणि पितृपूर्वकं चालयेत् । वाजेवाजे० यानैः । उत्तिष्ठतु पितरः (सव्येन) विश्वेदेवैः सह इति पितृद्विजपूर्वकं विसृजेत् । ततो गच्छतो विप्रान् पादप्रक्षालनमंडलपर्यंत आमावाजस्य० गम्यात् । इत्यनु व्रज्य । कर्मपात्रावशिष्टजलधारां पातयन् प्रदक्षिणकृित्य पवित्रंत्यक्त्वाचम्य विप्रहस्तेषु अक्षतपुष्पादिदत्वा वाग्यतो- दक्षिणामुखस्तिष्ठेत् । आशीर्वादमंत्रान्तेच पठेयुः-द्वेसृती अ० सुधत्त । आयुः प्रजां० एताः सत्या आशिषः संतु गोत्रस्या- भिवृद्धिरस्तु । इति द्विजैराशीमंत्रपठण पूर्वकंदत्तमक्षतादि शिरसिधृत्वा विप्रान् पादाभ्यंगप्रियोक्तिभिश्च प्रतोष्य प्रार्थ- येत् । अद्यमेस० विप्राणां (भवतां) वचनादस्तु संपूर्ण सकलं हितत् । इति, अस्तुसंपूर्णमितिप्र० आमंरिद्र० । पिंडाना- मप्सु प्रक्षेपः । यस्यस्मृत्या० अनेन सपिंडकिरणश्राद्ध- कर्मणाभगवान् पितृरूपी जनार्दनो वासुदेवः प्रीयतां । इदंविष्णुर्वि० ऋचंवाचं । प्रतिद्विजस्थापिनदीपनिर्वासनादि ।

·(१०२) सपिंडीकरणश्राद्धसंपूर्त्यर्थं श्रीविष्णोः षोडशोपचारैः पूजनं । स्नानं द्वादशाहांतधारितवस्त्राणां त्यागः । आचार्याय दानं च इति सपिंडीकरणं॥ ॥ पाथेयश्राद्धं ॥ सपिंडनात्परिदिने । ताद्देनेवा देशकालौ संकीर्त्य प्राचीनावीती अमुक गोत्रस्यामुकशर्मणः अस्मत्पितुः प्रेत लोकान् पितृलोकगमने सुखसिध्यर्थं अ० गोत्राणां पितृ- पितामहप्रपितामहानां अ० शर्मणां वसु० स्वरूपाणां पाथेय श्राद्धं सदैवं सपिंडं पार्वगविविनाकरिष्ये । इतिसंकल्पः शिष्ट प्रकृतिवत् । इदं पक्वान्नेन आमेनवाकुर्यात् । आमपक्षे पाथेयश्राद्धं सदैवं सपिंडं आमेन हविषा करिष्ये इति संकल्पः । अन्यत्पार्वणवत्कुर्यात् । पाकप्रोक्षण स्थाने आम प्रोक्षणं । आवाहनमंत्रे उशंतस्त्वा० पितॄन्हविषे स्वीकर्तवे' इत्यूहः । भस्ममर्यादांतं प्राग्वत् तंडुलैरेग्नौकरणं । अन्ना- चतुर्गुणं द्विगुणं समंवा आमंदेयं । इदमामं निवेदये । यथासुखंजुषध्वमित्यस्य आपोशनप्राणाहुतितृप्तिप्रश्नानांच- लोपः गृहसिद्धान्नेन पायसेनतंडुलसक्तुनावा पिंडदानं । केचित्विदं श्राद्धं केवलपिंडदानविधिनाहुः । तत्र विधिः पाथेयश्राद्धं पिंडदानविधिना करिष्ये इति संकल्पः। नवी बंधनं । रेखाकरणं । अवनेजनादि पिंडपूजनांतं सर्वमवि- ·(१०३) कृतं कृत्वा चंदनादि तिलकंधृत्वां पिंडनमस्कारः। उरवाव निघ्रणादि पिंडानां विसर्जन जलेप्रक्षेपश्च । पिंडदानविधिः श्रा मार्तंडे ऽपि संक्षेपितो निरूपितः । ॥ त्रयोदशदिनविधिः ॥ त्रयोदशेऽहनि की तैलाभ्यङ्गपूर्वकं स्नास्वा देश कालसंकीर्तनांते ममास्मन् गृहेकुलेच अमुकनिधनोत्पन्ना- रिष्टाशुचिद्वारा अस्यवास्तोः शुभतासिध्यर्थं अस्मद्गोत्रीय सकुल्यनां बालवृद्धसमेतानां मङ्गलाभ्युदयार्थ अकालमृत्यूप- शमनपूर्वकं दीर्घायुरारोग्यतावाप्तये श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ श्री- गणेशपूजनपूर्वकं स्वास्तिवाचनं करिष्ये । इतिसंकल्पः । गणपतिं षोडशोपचारैः संपूज्य पुण्याहवाचनांते स्थापित कलशोदकेन यजमानस्य सपरिवारस्याभिषेकः । नूतनवस्त्र- धारणं । ततोऽशुभनिवृत्याचंदनादिभोगधारणाधिकारार्थ सदक्षिणानि चंदनपुष्पफलतांबूलगुडदानादिकरिष्ये । इति संकल्प्य तानि कृत्वा कुलदेवतामिष्टदेवतादीश्चनत्वा गण- पतिं वरुणंच विसृज्य द्विराचम्य ब्राह्मणैः सहस्वयंबंधुयुतो भुंजीत । श्रीखंडंधत्वा तांबूलादिभक्षायित्वा भूयसी दक्षि- णां दद्यात् । आचार्य वस्त्रदक्षिणादिभिः तोषयेत् ॥ ॥ उदकुंभश्राद्धं ॥ देशकालौस्मृत्वा अपसव्यं । अ० गोत्राणं पितृपितामह ·(१०४) प्रपिमामहानां अ० शर्मणां वसु० स्वरूपाणां उदकुंभश्राद्ध कारष्ये इति संकल्प्य अदैवं संकल्पविधिनापार्वणवत्कुर्यात् । सकल्पक्षणपाद्यासनगंधाच्छादनांतपूजानपरिवेषणांत एषउद कुंभः इदमन्नंचदत्तमित्यादित्यागविधः । अंते तांबूल दक्षिणादि ॥ ॥ मासिकनिवृत्ति : द्वादशाहसींपंडाकरणपक्षतत्प्रागपकृष्य कृतान्यपि सपिंडीकरणोत्तरं स्वस्वकाले मासिकश्राद्धानि सपिंडीकरणो त्तरं पार्वणविधिना कर्तव्यान्येव । वृद्धिप्राप्तौ च तेषामप्य- पकर्षणकरणं आवश्यकं । तत्राविधिः । आचमनं । प्राणा- यामः । पवित्रधारणं देशकालयोः कीर्तनं । अपसव्यं । अ० गोत्राणां पितृपितामहप्रपितामहानां अ० शर्मणां वसु० रू. पाणां ऊनमसिका नाद्विकांतानि पंचदशमासिकश्राद्धानि वृध्यादिनिमित्तं स्वस्वकालादपकृष्य सदैवानि सपिंडानि पार्वणेनविधिनान्नेनहविषा तंत्रेण करिष्ये इति संकल्पः । पुरूरवाद्रवावत्र विश्वेदेवाः यदिमरणादारभ्य द्वादशमास- मध्ये कश्चिदधिकमासस्तदातन्मासिकं द्विवारं कार्य । तेन षोडशश्राद्धानि भवति । पंचदशश्राद्धेषु पिंडाः पंचचत्वारिं- शत् । षोडशश्राद्धेषु अष्टचत्वारिंशत् । केचित्तु मासिक श्राद्धेषु अपकृष्य कृतेषु पंचदशश्राद्धार्थ पिंडत्रयमेवमिति ·(१०५) वदंति । शिष्टाचारोऽपि तथैव दृश्यते । अत्रप्रमाणं पुनः सुधियएव । द्वादशाहसपिंडनपक्षे त्रयोदशाहादी आद्य मासिक पहितानां षोडशानां पुनरावृत्तिं कुर्वतांतु मूलंभ्रम एव । अपकृष्यकृतानामव पुनरावृत्तिस्मरणात् ॥ !! अहूर्तिश्राद्धं ॥ इदंच वर्षांत्यदिने भवति । अस्यैव संवत्सरविमोक्ष श्राद्धमित्यांतरं इदंच पार्वणविधिनै कार्य । एतदूनाद्विकांत षोडशश्राद्धभ्या भिन्नमेव । अतएवास्यप्रेतश्रा द्धत्वाभावात् वृद्धि प्राप्तावपिनापकर्षः प्रतश्राद्धत्वाभावादस्याप्यपळप वदन्तो भ्रान्ता एव । अत्र प्रयोगः-देशकालयाः कीर्तनांते अपसव्यं । अ० गोत्रागां पितृपितामहप्रपितामहानां अमुक शर्मणां वसु० रूपाणां अदपूर्तिश्राद्धं सदैव सपिंडं साग्नौ- करणं पार्वणेनविधिनान्नेन हविषा युष्मदनुज्ञया सद्यःकरिष्ये इति संकल्पः । पुरूरवावावविश्वेदेवाः। शिष्टंप्रकृतिवत् ।। ॥ दुर्मरणोदकदानविधिविचारः ॥ शास्त्रानुज्ञामंतराऽग्निविषजलपाषाणभृगुपातानशना- दिभिर्बुद्धिपूर्वकं स्वेच्छात्मघातकानां, चौर्यादिदोषराजहता- नां, पारदार्यतत्पत्यादिहतानां, विद्युद्धतानां, अन्यैर्निषेधि- तेऽपिगर्वान्नदीतरणवृक्षारोहणकूपावरोहादौ प्रवृत्तानां मृता- नां, गवादिहरणार्थ तद्धननार्थवा प्रवृत्तानां . गोसर्पनाखि ·(१०६) शृंगिदंष्ट्रिगजचोरविप्रांत्यजादिभिर्हतानां, महापातकिनां, त- संसर्गिणां, महापापितुल्यानां, च पतितानां, नपुंसकानांच पत्यादिहंत्रीणां, हीनजातिगामिनीनां, गर्भनीनां कुलटानां, पूर्वोक्तात्मघातादिपापयुक्तानांच स्त्रीणांच मरणे अशौचं, शवस्पर्श, अश्रुपातं, वहनं, दहनं अंत्यकर्मच नकुर्यात् । स्पर्शादिनिमित्तकप्रायश्चित्तानि ग्रंथांतरादवसेयानि । मृता नां तेषां देहस्य जले प्रक्षेपः । ततः संवत्सरोत्तरं पुत्रा- दिस्तदीयात्मघातादिपापानुसारेण प्रायश्चित्तं तस्य कृत्वा नारायणबलिंच कृत्वा पर्णशरदाहादिपूर्वकमाशौचमौर्ध्वदेहि- कंचकुर्यात् । प्रेतशरीरं दग्ध्वादाहनिमित्तं चांद्रायणत्रयं- कृत्वाऽस्थीनिसंस्थाप्याद्वांते पूर्वोक्तविधनौलदेहिक कार्य मितिकेचिद्वदंति । अथवा लौकिकाग्निना तूष्णीदग्ध्वा स्व- जीवनसंदेहाद्वा भक्त्यावा पुत्रादयः संवत्सरादगिपित- तदात्मघातादिपापोक्तद्विगुणप्रायश्चित्तपूर्वकं नारायणबलि कृत्वा पर्णशरदाहमस्थिदाहंवा कृत्वाऽशौचमौर्ध्वदेहिकंच कुर्युः । इदंच प्रायश्चित्ताहणामेव । प्रायश्चित्तानहींणां घट- स्फोटेन बहिष्कृतानांच दासीद्वारा पतितोदकविध्यनंतर सपिंडीकरणवर्जमौर्वदेहिकं । तेन सांवत्सरीकमप्येकोदि- टेनैव । यद्वात्मघातिनां पुत्रादिमृतजातीयवधोक्तं ब्रह्म हत्यादिप्रायश्चित्तसहितं चांद्रायणं तप्तकृच्छूद्वयंच कृत्वा ·(१०७) नारायणबलिपूर्वकं तंदहेत् । तथाचात्मघातिनां गांगज- व्याघ्रादिहेतुकदुर्मरणवतांच पतितादीनांच पूर्वोक्तानां सर्वे- षां नमरणदिनादारभ्याशौचं किंतुत प्रायश्चित्तनारायणबलि पूर्वकसमंत्रकदाहदिनमारभ्यैवाशौचं जलाग्न्यादिभिः प्रमा- दमृतानांतु मरणदिनादारभ्याशौचादिकमस्त्येव तच्च त्रिरात्रं । दशाहमितिबहवः। किंतुप्रमादमरणस्यापि दुर्मरणत्वात्तन्नि मित्तप्रायश्चित्तपूर्वकमेवदाहादिकार्य । स्मृत्यर्थ सारे। चांडाल गोब्राह्मणचोरपशुदंष्ट्रिसग्न्युिदकादिभिः प्रमादान्मरणे चां- द्रायणं तप्तकृच्छ्रद्वयं पंचदशकृच्छ्राणिवा प्रायश्चित्तं कृत्वा विधिवद्दहनाशौचोदकदानादिसर्व कार्यमेवेत्युक्तं । प्राणांतिक प्रायश्चित्तेन मृतस्य दशाहमाशौचं सर्वाणि प्रेतकर्माणि कर्त- व्यानि । प्रायश्चित्तेनैवतस्पशुद्धित्वात् । एवमारब्धप्राय- श्चित्तस्य प्रायश्चित्तमध्ये मरणेऽपि शुद्धित्वादिकंज्ञेयं । आहिताग्नेस्तुपतितार्दमरणे चांडालशृंगिचोरादिमरणविशेषः त्रेताग्नीन् प्रक्षिपेदप्सु आवसथ्यं चतुष्पथे । पात्राणि तुदहे- दग्नौ साग्निके पापकर्मणि । ततः प्रायश्चित्ताहत्वानहत्वादि पूर्वोक्तव्यवस्थया निर्मथ्याग्निना दाहायंतकर्मेति । महा पातकसयुक्तंः साग्निको यदि जीविति । पुत्रादिः पालयेदग्नीन् प्रायश्चित्तक्रियावधि । प्रायश्चित्तंनकुर्याद्यः कुर्वन्वाम्रियतेयदि । जलेग्नीन प्रक्षिपेदग्नौ पात्राणितु ·(१०८) जलेषुवा । माधवीये, आहिताग्नेर्दुमरणेष्वात्मघातेच तंलौ- किकाग्निना तूष्णींदग्ध्वा तदस्थानिक्षीरेणप्रक्षाल्यतत्प्राय- श्चित्तंकृत्वा श्रौताग्निभिः समंत्रकं दाहादिकार्यमित्युक्त । इदं निरग्नेराप दुर्मरणेयोज्यं । प्रमादेनदपीदिनावा सर्पतो मृतौ आशौचादिकं नकार्य । नागपूजाव्रतंकृत्वा नारायण- बलिसौवर्णनागदानप्रत्यक्षगोदानानि कृत्वादाहाशाचादि कार्य॥ ॥ दुर्मरणे पतितादिमरणे च प्रायश्चित्तानि ॥ तत्र, बुद्धिपूर्वकमात्मघातेन मनानां । त्रिंशत्कृच्छ्रा- णि प्रायश्चित्तं । एतच जातिवधप्रायश्चित्तेन समुच्चितं कार्य । यथाब्राह्मणेनात्मघाते कृते द्वादशाब्रह्महत्या प्रायश्चित्तं त्रिंशत्कृच्छ्रमात्मघातप्रायश्चित्तंच तत्पुत्रादिःकुर्यात् । ब्राह्मण स्त्रियात्मघातेकृते ब्राह्मणस्त्रीवधप्रायश्चित्तं त्रिंशत्कृछ्राणि च । अशक्तावात्मघाते चांद्रायणद्वयंतप्तकृच्छ्रचतुष्कंच । प्रमादेन जलादिमरणे पंचदशकृच्छ्राणि चांद्रायणपूर्वकं तप्तकृच्छ्रद्वयं । पतितेमृते षोडशकृच्छाणि । ब्रह्महत्यादिपापिनां प्रायश्चित्ता- त्पूर्वमरणे । तत्प्रायश्चित्तं पुत्रेण कार्य । प्राथश्चित्तानहींणांतु पतितोदकदानविधिरेव नप्रायश्चित्तादि । सिंधौतु, प्राय- श्चित्तानहर्हाणामपि पुत्रादिर्नारायणबलिपूर्व सर्वमौर्वदेहिक सपिंडीकरणं दर्शादिश्राद्धं गयाश्राद्धं कुर्यादेव । एव म्लेंछी ·(१०९) कृतस्यापि पतितोदकविधिरपुत्राविषयः । इति उक्तं । युक्त- मेतत् । यस्तुकिंचित्कालं म्लेंछीकृतः प्रायश्चित्ताहः तस्य पोडशकृच्छ्रादिप्रायश्चित्त पुत्रेण कृत्वा पर्णशरदाहादि कार्य । प्रमादभिन्नमरणेषु चौर्यपारदार्यादिहेतुकेषु मरणेषु चांद्रायण द्वयं तप्तकृच्छ्वेत्याकरतो विचार्य योज्यं ॥ ॥ दुर्मरणनिमित्तदानानि ॥ व्याघहते विप्रकन्याविवाहः । गजहते चतुर्निष्क परिमितहेमनिर्मितगजदानं । राजहते सौवर्णपुरुषदानं । चोरहते प्रत्यक्षधेनुदानं । वैरिहते वृषभदानं । वृषभहते यथाशक्ति हेमदानं । शय्यायां मृतौ निष्कहेमनिर्मितविणु प्रतिमाधिष्ठि तातूालसमान्वताच शय्या देया । शौचहीन मरणेद्विनिष्कहैमविष्णुदानं । संस्कारहीनमरणे विप्रपुत्रोप नयनं । अश्वहते निष्कत्रयहैमाश्वदानं । शुनाहते क्षेत्रपाल स्थापनं । सूकरहते महिषदानं । कृमिकीटादिभिर्हते पंच खारीमितगोधूमदानं । वृक्षहते वस्त्रयुतसौवर्णदानं । शृंगिणा हते वस्त्रयुतवृषभदानं । शकटहते सोपस्करं किंचित् द्रव्यदानं । भृगुपातमृते धान्यपर्वतदान । अग्निनामृते उद- पानोत्सर्गविधिः । काष्ठहते धर्मार्थसभाकरणं । शस्त्रहते महिषीदानं । अश्मनाहते सवत्सपयस्विनीगोदानं । विषेण ·(११०) हते हेमनिर्मितपृथ्वीदानं । उद्धंधनेनमृते हैमकापदानं । जलमृते द्विनिष्कहेमनिर्मितवरुणदानं · । विषूचिकामृते स्वाद्वन्नेन शतविप्रभोजनं । कंठस्थितकवलस्य मरणे घृत- धेनुदानं । कासरोगमृते अष्टकुलाणि । अतिसारमृते लक्ष गायत्रीजपः । शाकिन्यादिग्रहैमृत रुद्रैकादशीनीजपः । विद्युत्पातमृते विद्यादानं । अंतरिक्षमते वेदपारायणं । पतिते मृते षोडशकृच्छ्राणि । अस्पृश्यस्पर्शयुक्तमरणे सच्छा स्त्र पुस्तकदानं । इतो विशेषस्त्वाकरादवसेयः । अत्र शय्या मरणे। शौचहीनसस्कारहीनमरणे कृमिविषूचिकाकंटककवल- कासतिसाररोगग्रहणैमरणेऽतरिक्षमूतऽस्पृश्यमशमरणेजप-- दानविधिरेव नप्रायश्चित्तं नैव नारायणबलिः । नापिवर्षादि कालप्रतीक्षा । व्यघ्रादिहेतुकं विषजलशस्त्रादिहेतुकंच मरणं प्रमादेन दर्पादिना बुध्याचेत्यनेकधा संभवति तत्रोक्त व्यव स्थया प्रायश्चित्तं नारायण बलिदानादिविधिश्चतित्रयाणं समुच्चयः । यदि पुत्रादिः पितुर्जलादिदुर्मरणप्रायश्चित्तं ब्रह्म हत्यादितत्तत्प्रायश्चित्तंवात्मघातप्रायश्चित्तंवा कर्तुं नशक्नोति तदोक्तदानादिविर्षि नारायणबलिंच कृत्वा, अत्यशक्ती नारायणबलिमात्रं कृत्वार्ध्वदेहिकं कुर्यात् । तावतापुत्रादि सपिंडानां शुद्धिसिद्धः । पित्रादेस्तु पुत्रादिभिस्तत्तत्प्रायश्चि- ताकरणे नरकादिभोगःस्यादेव । इति ।।

·(१११) ॥ दुर्मरणे प्रायश्चित्तांगनारायणबलिः ।। शुक्लैकादश्यां आचम्यप्राणानायम्य देशकालौ सं- कीर्त्य । अमुकगोत्रस्य अमुकर्मणोः दुर्मरणात्मघातजदोष नाशार्थ और्ध्वदेहिकसंप्रदानत्वयोग्यतासिध्यर्थं नारायणबलिं करिष्ये । इति संकल्प्य विधिवत्पंचकुंभान् संस्थाप्य तेषु सुवर्णमयप्रतिमायां इदंविष्णुरितिविष्णुं । द्वितीयकुंभे रौप्य प्रतिमायां ब्रह्मजज्ञानमिति ब्रह्माणं । तृतीयकुंभे ताम्रप्रतिमा- यां नमस्तरुद्रेतिरुद्रं । चतुर्थकुंभे लोहप्रतिमायां यमाय- त्वेतियमं । पंचमकुंभे दर्भमयप्रतिमायां प्रेताजवता इति प्रेतंचावाह्य षोडशोपचारैः पुरुषसूक्तेन पूजयेत् ।। सुवर्णमय्यो वा सर्वाः प्रतिमा अत्र ग्राह्याः । तत स्थंडिले अग्निप्रतिष्ठाप्य ध्यानादिवैकल्पिकावधारणांते अन्वाधानं कुर्यात् ॥ इंद्रं । अग्निं । सोमं । एता आज्येन । अथ प्रधानं ॥ नारायणं पुरुषसूक्तेन प्रत्यूचं एकैकयाचाहुत्या ॥ शेषेणाग्नि स्विष्ट- कृतमित्यादि० नारायणबलिहोमकर्मणि अहंयक्ष्ये ॥ दक्षि- णतो ब्रह्मासनमास्तीर्येत्यादिचळं अपयित्वा आज्य भागांते पुरुषसूक्तेन प्रत्यचं इदं नारायणायनममेतित्यागपुरःसरमे कै- कां चाहुति हुत्वा स्विष्टकृदादिहोमशेषं समापयेत् ॥ ततो देवानामग्रे दक्षिणाग्रदर्भेषु सव्येनैव अमुकगोत्र अमुक शर्मन् प्रेत विष्णुरूपायायं ते पिंड उपतिष्ठतां ॥ इति मधु ·(११२) घृततिलयुतान्दशापिंडान्दत्वा पुरुषसूक्तेनाभिमंत्र्य तेनैव शंखोदकेनाभिषिच्य पूजयेत् ॥ ततः पुरुषसूक्तेन अमुकशर्मा- णं अमुकगोत्रं विष्णुरूपं प्रेतंतर्पयामि इति प्रत्यूचंतर्पयि- स्वा ॥ ब्रह्मविष्णुमहादेवा यमश्चैवसींकंकरः ॥ बलिंगृहीत्वा कुर्वतु प्रेतस्यच शुभांगतिम् ॥ इति एकमामान्नं ब्रह्मादिपंच- भ्यो दद्यात् ॥ मिताक्षरायांहोमवल्यादिनोक्तं ॥ ततः प्रति- दैवतंत्रिविधफलं शर्कारामधुगुडघृतानि निवेद्य पुनः पिंडा- नभ्यर्च्य ॥ उद्धत्य जलक्षिपेत् ॥ रात्रौ नवसप्तपंचवा वि- प्रान् निमंत्र्योपेषितो जागरं कृत्वा द्वितीयेऽहनि पुनर्विप्रा- दीन् संपूज्य ॥ देशकालौ संकीयं अगोत्रस्य अशर्म- दुर्मरणजनितदोषनाशार्थ और्घदेहिकसंप्रदानत्वयोग्यता सिध्यर्थ संकल्पितनारायणबल्यंगभूतं श्राद्धपंचकं एकोद्दिष्ट विधिना करिष्ये ॥ इत्युत्का विष्णुब्रह्मशिवयमप्रेतान् स्मरन् विप्रान् दर्भबटून्वोपवेश्य प्रेतस्थानेचैकं विष्णुंस्मर न्पाद्यावाहनार्ययुतं तृप्तिप्रश्नांतं कृत्वा रेखाकरणादिकृत्वा अन्नशेषण विष्णवे ब्रह्मणे शिवाय यमाय सपरिवाराय चतु- रपिंडान्दत्वा अ० गोत्र अ० शर्मन् प्रेत विष्णुरूपाय अयं- ते पिंड उपतिष्ठतां इतिपंचमपिंडं दत्वाऽभ्यर्च्य आचांते दक्षिणांदत्वा एकं प्रेतस्मृत्वाविशेषतः संतोष्य विप्रैः अमुक गोत्राय अकर्मणे प्रेताय इदं तिलोदकमुपतिष्ठतां इति ·(११३) सतिलमुदकं दापयित्वा विप्रालाभेस्वयंदद्यात्। अनेन नारा- यणवलिकर्मणा भगवान् विष्णु अ० गोत्रं अ० शर्माणं प्रेतं शुध्यं अपापं और्ध्वदेहिककर्माहंच करोतु इति वाचयित्वा विष्णुस्मरणपूर्वकं कर्म समाप्य भुंजीत् ॥ अत्र विशेषस्तु ग्रंथांतरावदवगतव्य इति दुर्मरणांगनारायणबलिविधिः ।। ॥ सर्पहतेव्रतं ॥ तत्संवत्सरे श्रावण शुक्लपंचर्मि अन्यावा शुक्ल पंचमी आरभ्य पंचम्यां उयवासं चतुर्थामेकभक्तं पंचम्यां नक्तंवाकृत्वा दारुमयं मृण्मयं वा फणापंचकयुतं नागं निर्माय गंधै करवीरशतपत्रजातीपुष्पैः धूपैीपैनवद्यैश्च अनंत १, वासुकि २, शंखं ३, पमं ४, कंबलं ५, कर्कोटकं ६, अश्वतरं ७, धृतराष्ट्र ८, शंखपालं ९, कालियं १०, तक्षक ११, कपिलं १२च द्वादशमासेषु प्रतिमास एकैकं नाम मंत्रेणशुक्ल पंचम्या संपूज्य ब्राह्मणान् घृतपायसमोदकै- भॊजयेत् । संवत्सरांते चैवं संपूज्य महाब्राह्मणभोजनं कु- यात् । शक्त्या सौवर्णनागं गोदानंच कुर्यात् । अथवो भयोः पक्षयोः पंचमीषु भूमौ पिष्टेन नाग विलिख्य सित- गंधसितपुष्पसिततंघदुलैरभ्यर्च्य गव्यं क्षीरं मोदकंच भूमा निवेद्योपस्थायैवं वदेत् । “मुंचमुंचाऽमुकं ', इति तहिने मधुरमश्नियात् एवं विधिना नागमभ्यर्च्य संवत्सरांते ·(११४) यथाशक्ति सौवर्णनागं प्रत्यक्षांगाचं दद्यात् ततोऽनंतरोक्त नारायणबलिं कृत्वादाहाशौचादिकं कार्यं ॥ ॥ ब्रह्मचारीमरणविधिः ॥ ब्रह्मचारिणो मृतिसंभावनायां मरणोत्तरं तिथ्यादि संकीर्तनांते अ० गोत्रस्य अ० नाम्मो मतस्यम्रीयमाणस्यवा ब्रह्मचारिणो अवकीर्ण दोषनिवृत्यर्थं द्वादशाद्ध षडद याद्ध- न्यतमप्रायश्चित्तं प्रतिप्राजापत्यं अमुकगोत्र निष्किय प्रत्या- नायद्वारा सद्यःसूतकांतेवाऽहयचरिष्ये इति संकल्प्य ॥ संकल्पतप्रायश्चित्तंमाचरेत् ॥ ततः पुनर्देशादि कीर्तनांते अपसव्यं अ० गोत्रस्य अ० नानो ब्रह्मचारिणा ब्रह्मचर्या- अमेण मरणसूचित दुर्गतीनिवृत्तिद्वारा ब्रह्मसायुज्यसिद्धये ममकुलस्याभिवृध्यर्थं सद्गतिसिध्यर्थच त्रिंशभ्यो ब्रह्मचारि- स्यः प्रत्येकं कौपीनादि पदार्थान्दास्ये इति संकल्प्य ब्रह्म- चारिणोवृत्वा कौपीनांगुलीयक कर्णकुंडलकृष्णाजिन पादु काच्छच माला गोपीचंदनमणिप्रबालमाला यज्ञोपवीतंच पंदार्थान् अमुकगोत्राय अ० नाम्ने ब्रह्मचारिणे तुभ्यमहं संप्र- ददे इति दद्यात्संकल्पद्वा एवं त्रिंबभ्यो ब्रह्मचारिभ्यः असं- भवे साधुग्रहस्थेभ्योवा दद्यात् ॥ ततः पुनर्देशादिकीर्तनांत अमुकनाना ब्रह्मचारिणोव्रत विसर्ग करिष्ये ॥ तदंगत्वेन हिरण्येन नांदीश्राद्धंच करिष्ये इति संकल्प्य स्थंडिलायग्नि ·(११५) पूजांते अन्वाधानं कुर्यात् । अथदेवतााभध्यानं प्रजापति ॥ इद्र॥ अग्निं सोमं एता आज्येन।। अथ प्रधानं ॥ अग्निं वायु प्रजापति ॥ अग्निं व्रतपतिं अग्निव्रतानुष्ठानफलसंपादनम् विश्वान्देवान् एताः प्रत्येकमेकैकयाहुत्याज्येन ॥ आग्निंवा- युसूमित्यादि शेषेणाग्नि स्विष्टकृतं । अस्मिन्न्मृतस्य ब्रह्म- चारिणोव्रतविसर्ग होमकर्मण्यहंयक्ष्ये।। दक्षिणतो ब्रह्मासनमा स्तीर्येत्यादि । आज्यभागांते । आज्येन भूःस्वाहा इदमग्नये नमम ॥ भुवःस्वाहा इदंवायवेनमम॥ स्वःस्वाहा इद पर्या- यनमम ॥ भूभुवः स्वःस्वाहा इदं प्रजापतयेनमम ॥ अग्नये- व्रतपतयेस्वाहा इदमग्नये व्रतपतयेनमम || अग्नयेव्रतानुष्ठान फलंसंपादनाय स्वाहा । इदमग्नयेव्रतानुष्ठानफलसंपादना- यनमम ॥ विश्वेभ्यो देवेभ्यःस्वाहा इदं विश्वेभ्योदेवेभ्योनम म ॥ इति हुत्वा ॥ भूरादिहोमशेष समापयेत् ततोऽर्कशाखामु पेत्त्य गृहावो आनीय देशादिसकीय॑ अगोत्रस्य अशर्मण और्ध्वदेहिकाधिकारसिध्यर्थ अर्कविवाहं करिष्ये ॥ तदंगत्वेन मातृकापूजनादि नांदीश्राद्धं हिरण्येनं करिष्ये इति संकल्प्या- तानि समाप्य अर्कब्रह्मचारिणौ हरिद्रयानुलिप्य पीतसूत्रेणा- वेष्ट्य वस्त्रयुग्मेनाच्छादयेत्॥ ततः स्थंडिलकरणादि अग्नि- पूजांतेऽन्वाधानं कुर्यात्॥ अथ देवताभिध्यानम्॥ प्रजापति।। इंद्र॥ अग्निं ॥ सोमं॥ एता आज्येन॥ अथ प्रधान॥ अग्नि ·(११६) बृहस्पति विवाहविधियोजकं कामं अग्निं वायुं सूर्य प्रजापति एताः प्रत्येकमेकैकयाज्याहुत्या अग्नि वायुं सूर्यमित्यादि स्विष्टकृतंचास्मिन् अ० शर्मणो ब्रह्मचारिणो अर्कविवाह कर्मण्यहं यक्ष्ये । दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीयेत्याज्यभागांते आज्येन ॐ अग्नयेस्वाहा इदमग्नयेनमम । बृहस्पतये स्वाहा इदंबृहस्पतयेनमम | विवाहविधियोजकायस्वाहा इदं विवायविधियोजकायनमम यस्मैत्वा कामकामायवयं सम्राड्यजामहे! तमस्यभ्यं कामंदत्वा यथेदंघृतं पिवस्वाहा । इदंकामाय० । भूःस्वाहा इदमग्ये भूवःस्वाहा इदंवायवे० स्वःस्वहा इद सूर्यायभूर्भुवःस्वःस्वाहा इदं प्रजापतयेनमम इतिहुत्वा भूरादिस्वष्टकृदांता आहुतीश्चहुत्वा होमशेषं स्विष्ट समापयेत् ततोकशाखां ब्रह्मचारीशवं चकपालाग्निना तुषाग्नि नावा विधिवदहेत् । शाखांप्रवाहयेद्वा । इतिब्रह्मचारि मरणविधिः॥ ॥ स्नातकमरणविधिः ॥ स्नातकस्यमरणसंभावनायां मरणेवा का आचम्य प्राणानायम्य देशादिसंकीर्त्य अगोत्रस्य अ० नानो नियमा- णस्य मृतस्यवा स्नातकस्यावकीर्णदोषानिष्कृत्यर्थं यथाशक्ति कृच्छ्त्रयप्राजापत्यप्रायश्चित्तं गोनिष्क्रयप्रत्याप्रायद्वारासद्यःसूत कान्तेवाऽहमाचरिष्ये । इति संकल्प्य सद्यःपक्षे प्रायश्चित्तं ·(११७) कृत्वा अर्कशखासमीपे गत्वा शाखांवागृह आनीय आचम नादिदेकादिसंकीर्तन ते अ० गोत्रस्य अ० शर्मणः स्नात- कस्यमृतस्य आर्धदेहिकाधिकारसिध्यर्थ अर्कविवाह करिष्ये तंदगत्वेन मातृपुजादिहिरण्येन नांदिश्राद्धं करिप्ये इति संकल्प्य अर्कस्नातको हरिद्रयानुलिप्य पीतसूत्रेणा- वेष्ठय वस्त्रयुग्नाच्छादयेत् । ततः स्थंडिलेग्निप्रतिष्ठाप्य संपूज्यान्वाधानं कुर्यात् । अथ देवताभिध्यानं, प्रजापति इंद्रं अग्नि सोमं एता आज्येन । अग्नि बृहस्पति; विवा- हविधियोजकं, काम, अग्नि, वायु, सूर्य, प्रजापति, च एताः प्रत्येक एकैकयाज्याहुत्या । अग्नि वायुं इत्यादि खिष्टकृतं च अस्मिन् अ० गोत्रस्य अ० शर्मणो मृतस्य स्नातकस्य और्ध्वदेहिकाधिकारसिध्यर्थं अर्कविवाहकर्म- ण्ययक्ष्ये । दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीत्यादि आज्य- भागांते ब्रह्मचारिमरणविधानोक्तविधिना प्रधानहोमादि- होमशेषसमापनांतेऽर्कशाखां शवंच दहेत् । शाखां जले प्रवाहयेद्वा ।। ॥ कुष्ठीमरणविधिः॥ मृतस्य कुष्ठिनोदेहस्य तार्थ भुविवानिक्षेपः । दाहो- दकपिंडदानादि तस्य निषिद्धं । स्नेहाच्चिकर्षाियां शक्य नुसा रेण षडद्वादिप्रायश्चित्तंकृत्वा कुष्ठादिमहारोगमृतस्य दाहादि ·(११८) क्रियां कुर्यात् । नान्यथा । सिंधौतु अकृतप्रायश्चित्तकुष्ठ्या- दिदाहे षडद्वादिप्रायश्चित्तं कार्यमिति ।। ॥ रजस्वलासूतिकयोमरणविधिः ॥ रजस्वलायाः शुद्धिकर्ता तिथ्यादिकीर्तनांते अमुक गोत्रायाः अमुकनाम्न्याः रजस्वलावस्थायां मरणजनितदोष परिहारार्थ और्ध्वदेहिकाधिकारसिध्यर्थच चांद्रायणत्रयात्मकं पंचदशप्राजापत्यप्रायश्चित्तपूर्वकं पंचगव्यैरष्टोत्तरशतस्नानानि कारयिष्ये इति संकल्प्य कुंभे उदकं कृत्वा तत्र पंचगव्यं प्रक्षिप्य आपोहिष्ठा० ३ इदमापः० इत्यादि पुण्यभिरभि- मंत्र्य ब्राह्मणानुज्ञया पंचदशप्राजापत्यात प्रत्याम्नायद्वाराकृत्वा तेनोदकुंभोदकेनशतकृत्वस्तां स्नापयित्वा पूर्ववस्त्रं परित्यज्य वस्त्रांतरण वेष्टयित्वा दाहःकार्यः । सूतिकामरणेप्येष एव- विधिः । संकल्पादौ रजस्वलास्थाने सूतिकापदप्रवेशः । सूतिकाया रजस्वलायाश्चविदेशमरणे तत्रप्रायश्चित्तस्नानादिकं विनैवदाहे कृते तदस्थ्नां प्रायश्चित्तपूर्वकं पंचगव्यस्नापना- दिभिः शुद्धिसंपाद्य कृष्णाजिनेनिधानादियथोक्तोदाहःका- यः । एषविधिः सद्योमंत्रव हाहपक्षे । रजस्वलायाः प्रेता- याः संस्कारनिषेधस्मरणात् त्रिरात्रोचं स्नातांतां विधिवद्द- हेत् इतिवृद्धशातातपः । अथवा रजस्वलां सूतिकांचमलं प्रक्षाल्यस्नापयित्वा काष्ठवदमंत्रकं दग्ध्वाऽस्थीनि विधिवद्द- ·. (११९) हेत् । अत्रपक्षद्वयपि प्रायश्चित्तमस्त्येव । सूतिकावस्थाय मरणे दिनभेदेन प्रायश्चित्तं उक्तं । तच्च प्रथमेत्र्य , द्विती- ये अद्वद्वय, तृतीये अद्वं । तदूर्ध्वं मासपर्यंतं कृच्छ्त्रयं । प्रयोगरत्नेतु दशाहोल यावन्मासं कृच्छ्त्रयमिति ॥ ॥ गर्भिणीमरणविधिः॥ षण्मासोत्तरं गर्भिण्यांमृतायां भर्तादिर्जलैर्गोमूत्रेण आपोहि- ष्ठादिभिमत्रैः प्रतिमंत्रैः शवप्रोक्ष्य स्मशाननीत्त्वा नाभेरधः सव्यमुदरं चतुरंगुलंछित्वा पुत्रमादायसजीवंश्चेत् 'यस्तेस्तन' इतिऋचास्तनंदत्वाशिशुंग्रामप्रापयेत्।। ततः सूत्रग्रथनेन उदरं अवणं कृत्वा पृषदाज्येनचापूर्य मृद्भस्मकुशगोमूत्रैः आपो- हिष्टादिभिस्त्रिभिःसंस्नाप्य वासोभिः प्रेतमाछाद्य शवधर्मेण दाहयेत् ॥ अप्राणस्य गर्भस्यखनन केचित्तु गर्भिण्यास शल्यायाः (सगर्भायाः) मरणेकती कुक्षिभित्वा शल्यंजीव- तिचेत् निजंगृहं प्रापय्य मृतंचेतिनिखाय्य । सशल्यमरण दोषनिवृत्यर्थं त्रयस्त्रिंशत्कृच्छ्रात्मकं प्रायश्चित्तं कुर्यात् ।। कृद्वयं कार्यमिति प्रायश्चित्तहेमाद्रौ ॥ छेत्तुस्तुतमप्तकृच्छ्र प्रायश्चित्तमिति तत्रैव अत्रप्रयोगः ॥ कर्ता आचमनादिदेश- कालसंकीर्तनांते अमुकगोत्रायाः अमुकनाम्न्याः गर्भिण्याः सशल्यमरणदोषानवृत्यर्थं त्रयस्त्रिंशत्कृछ्रात्मकं प्रायश्चित्तं तत्प्रत्याम्नायद्वारावा सद्यःसूतकांतेवा अहमाचरिष्ये ॥ इति ·(१२०) संकल्प्यविधिनादहेत् ॥ सगर्भद हनेच तद्दोषपरिहारार्थ प्रायश्चित्तं कुर्यात् ॥ प्रायश्चित्तमिह गर्भवधप्रयुक्त कार्यम् ।। गर्भस्यस्त्रीपुंन्नपुंसकज्ञानासंभवपि गर्भदहने प्रायश्चित्तमिदं कार्यमेव एवं अत्मशुध्यर्थं कृतपिप्रायश्चिते गर्भिण्या अपिसगर्मदहनदोषनिवृत्यर्थं और्ध्वदेहिकाधिकारसिध्यथच यद्वंप्रायश्चित्तं कार्य ॥ इति गर्भिणीमरणविधिः ॥ ॥ अथ सकेशामरणविधिः ॥ कर्ता आचम्य देशकालादिसंकीर्त्य अ० गोत्रायाः अ० नाम्न्याः प्रेतायाः भर्तृवियोगोत्तरं एतावंतकालं निषि- ध्दकेशकंचुक्यादधारणजनितप्रात्यवायपरिहारार्थ प्रत्यब्द एकैककृछू तथाकेशकंचुक्यादियुतायाः प्राणोत्क्रमणजनित- दोषनिबर्हणार्थं कृत्रयप्रायश्चित्तं यथाशक्तिव्यावहारिक द्रव्य दानेन सूतकांते अहमाचरिष्ये ॥ इति संकल्प्य कंचु- क्यादिपरित्यज्य वपनंकृत्वा संस्नाप्यविधिनादहेत् ॥ ॥ अथ सकेशावपनविधिः ॥ तीर्थादौगत्वा स्नात्वा देशकालौसंकीर्त्य अ० गोत्रा- याः अ० नाम्न्याः ममभर्तृवियोगोत्तरं एतावंतं कालंकेश कंचुक्यादिधारणदिवाद्विवारभोजनतांबूलभक्षणादिजनितप्र-- त्यवायपरिहारार्थ यतिचांद्रायणप्रतिनिधिभूतं प्रायश्चितंप्रत्य ब्दमेकैककृछू तत्प्रत्याम्नायगोनिष्कयीभूततानकार्षापणमूल्य- ·(१२१) मम दानेन अहमाचरिष्ये ॥ तथा समस्तपापक्षयार्थ वाप- नादि करिष्ये इतिसंकल्प्य ॥ यानिकानिच० वपाम्यहं इति शिरसिद निधाय वापयित्वास्नायात् ॥ ततः ॥ त्वं- राजासर्वतीर्थान० इति तीर्थप्रार्थयित्वा ।। पुनर्देशाद्युच्चार्य कायिकवाचिक मानार्मिकसांसर्गिकज्ञाताज्ञातभुक्ता- भुक्तपातपिातादि सकलदेोपरि बहणार्थ अस्मिन्नमुकतीर्थे स्नामहं करिष्ये ।। तदादौ शरीरशुध्यर्थं दशविधस्नानानि करिष्ये इतिसंकल्प्य भस्म गृहीत्वा ईशनायनमः शिरसि, तत्पुरुषाय नमो मुखे, अघोगयनमो हृदये वामदेवायनमो नाभौ, सद्योजाताय नमः पादयोः शिवायनमः सर्वांगे इति विलिप्यस्नात्वा आचमन । तत अग्रमग्रंचरंतीनां० इति गोमयेन ॥ त्वंदे व्यादि वगहेण रसाया:स्थन मिच्छता । उद्ध- तासिनमस्तुभ्यं पाप्मान में प्रणाशय ॥ इति मृत्तिकया ॥ यत्वगस्थिगतंपापं देहतिष्ठतिमामके || म्नानंहि पंचगव्वस्य दहत्यग्निरिवेंधनं ॥ इति पंचगव्येन ॥ गवामंगेषु तिष्ठति भुवनानिचतुर्दश ॥ यस्मात्तस्माच्छिंवेमस्यीदहलोकपरत्रच ।। इति गोरजसा ॥ तिलस्नानं सदानृणां परमपावनस्मृतं ।। यतस्तत्प्रकगेम्य द्य सर्वपापापनुत्तये ॥ इति तिलकल्केन ॥ ओषध्यः सर्ववृक्षेषु तृणगुल्मलतादिकाः ॥ तासांस्नानेनमे- शुद्धिः सर्वोषध्य:पुनंतुमां ॥ इत्यौषधीभिः ॥ हिरण्यगर्भगर्भ- ·(१२२) ॥ स्थं प्रयच्छमे ॥ इति हिरण्योदकेन ॥ कुशमूलस्थितो ब्रह्मा कुशमध्ये जनार्दनः कुशाग्रे शंकरविंद्यात्तस्यस्नानेन शुध्य- ति ॥ इति कुशोदकेन ॥ गंगागंगेतियोब्रूयात्० इति गंगो दकेन ॥ अत्र प्रतिद्रव्यं स्नानमाचमनंचकार्य ॥ ततस्तीर्थ प्रार्थयित्वा एहिमूर्यसहस्रांशो० ॥ नमःकमलनाभाय ० धातुः कमंडलून्दूते गंगेत्रिपथगामिनि ॥ त्रैलोक्यवंदिते देविं गृहाणायं नमोस्तुते इति अर्ध्यत्रयंदत्वा स्नात्वा पंच गव्यप्राश्यतदहरुपोषणं कृत्वा परेह्निपुनस्तीर्थस्नात्वा श्राद्ध कुर्यात् ।। तत्र पुरूरवार्द्रवौदेवौ ॥ भर्तृतत्पितृपितामह, स्व- पितृपितामहप्रपितामहेति पार्वणद्वयोद्देशेन आमेनहेम्नावा ॥ शक्तौ गांदत्वा पिंडोद्वासनांते इष्टैःसह जीत् ॥ तृतीयेहनि तीर्थस्नात्वाप्रार्थ्य शुक्लवस्त्रं परिधाय षोडशोपचारैगंगांसंपूज्य सांगतासिध्यर्थं ब्राह्मणाय वंशपात्रेवायनं परिपूर्य-सवस्त्र फलतांबूलगोधूमैश्चप्रपूरितं ॥ वायनंद्विजवर्यसाहरण्यं ददा म्यहं || इतिदत्वो ब्राह्मणसमाराधनां कुर्यात् ।। ॥ पतितोदकदानप्रयोगः ॥ अथयः पतितो घटस्फोटेन बहिष्कृतो यश्चम्लेंच्छी- कृतो यश्चप्रायश्चित्तानहपापी तस्य त्रिविधस्यमातृपितृभिन्न- स्य पतितोदकविध्यनंतरं सपिंडीकरणवज्य अत्य कर्म । पितु मातुश्च त्रिविधस्यापि नारायणबलिपूर्वकं सरिडिकरणसहि.

·(१२३ तं सर्व भवति इति प्रोक्त ततःपतितोदकदानविधियथा सवर्णादासीमाहूय तस्यैवेतनंदत्वा शुद्धपूर्णघटहस्तां तां ब्रू- यात् “हेदासिगच्छ, मूल्येन तिलान् तोयपूर्णमिमंघटच शीघ्रमानय ततो दक्षिणाभिमुखी उपविश्य वामपादेन तं- सतिलं क्षिप । घटक्षेपणकाले चामुकसंज्ञक पतितप्रेतपिब- पिबेति मुहुरुच्चारय " इति । सादासी तद्वाक्यं श्रुत्वा मूल्यं गृहीत्वा तथा कुर्यात् । एवं कृते पतिततृप्ति न्यथा । एतच्च पतितस्य मृतदिने कार्य । इति ।। ॥ ग्रंथसमाप्ति ॥ । देशेकर्णाटकाख्येविलसति धरणीमण्डनं मङ्गलानां आगारंख्यातमम्मद्विजगणलसिता पूर्हि मुर्गोडनानी । प्राणैषीत्तस्थआर्यप्रतनमुनिगणोक्तावनामुं निबन्ध ।। मार्तडः सोमयाजीविबुधजनमुर्देऽन्त्येष्टिमातडसझं। ॥१॥ विद्वज्जनमनःकऑरञ्जयन्सुचिरंभुवि । श्रीसर्वमङ्गलाजानेः कृपयाजीयता सौ ॥ इतिश्रीमार्तण्डमोमगाजिनः कृतिषु अंत्येष्टिपद्धतिः ॥ श्रीसञ्चिदानंदापणमम् ॥

·श्रीशेषाचलमुद्रणालये विक्रेयपुस्तकानि. G १ शुक्लय० काण्वसंहिता (संपूर्णा) स्थूलाक्षरैदृडपत्रेष्वनकैर्विद्वद्भिः पारशोध्य मुद्रिता मूल्यं ३ रूं २ संस्कारमार्तड:-श्रीमार्तंडसोमयाजिविरचितः सार्ध- शताधिक विषयपार्रवाहितः मध्यमारैचिक्कणतमपत्रेषु सुस्पष्ट मुद्रितः मूल्यं २ रू. ३ शांतिमातंड: -श्रीमार्तण्डसोम याजिविरचितः भाग द्वयात्मकः, अस्मिन् विस्तृतोपयुक्तविचारसमलंकृताः शतशो विषयाः संति. प्रयोगपद्धतिश्चातीव सुगमा. अत एव वैदिकैरवश्यं संग्राह्योऽयं । पृथग्भागस्य मूल्यम् १ रू. ४ उत्सर्जनोपाकरणम् मूल्यम् ०-८-० ५ नित्यविधिः मूल्यम् १ रु. ६ श्राद्धमार्तण्डः मूल्यम् १ रू. प्राप्तिस्थानम् :-भि. प. काळे, पो. आनंदवन, जि. धारवाड, ता. हावेरि :- ·शुद्धाशुद्धपत्रिका। 2001 पंक्तिः १ १६ ६ २ ७ ४ ८ अशुद्ध शुद्धं पत्रं गणेश गणेशं सस्कार संस्कार त्रोच्यार त्रोच्चार २ तल तत्तुं ग्राह ग्रही स्तथारा स्तरा दार्जित दर्जित येज्ञ সায় १० संर्वागा सर्वांगा १० तैवा तैव ११ सिद्धयत्थं सिद्धयर्थ १२ काानचे कानिच १२ शम शव १४ काप्रियांमृन्मव- काशिवामृन्मयस्था-१५ ध्यात्या ल्यामा नतो नत १५ चित चिता १९ १९ यजे पशिर ११ १२ २२ ८ १४ ICH १८ १२ ९६ ता स्थाने ता स्थाने ·अशुद्धं शुद्धं पत्रं पंक्तिः ६ सुभ्योद्यो ३ १२. १ १० मता मया .२० स्पर्शित स्मार्शन २४ सुहृद्यो २५ णाग्निामु णाभिमु २६ त्यंजलि प्रत्यंजलि ३२ केत केन ३३ श्मशावा श्मशानवा ३६ नि त्यो निवृत्यो मर्य: मणः ४२ र्थेदस्थि र्थेऽस्थि ४३ नाभि नाभि न्तंक ॥ ४९ देष दोष तत्राशनं तत्प्राशनं ४९ नृतनयजो नूतनयज्ञो तरूंपा तमरुपा ५० स्तोतंभ । स्योत्तंभ धर्मगजमा० धर्मराजाय०धर्मराजमा ५४ वेताद देवता इतस्त्र इतरत्र ६० १२ कर्म. " १२ ४. ६ १४ १९ ·अशुद्ध शुद्ध पत्रं पंक्तिः साद्यतु प्रेत स्तनंतु ६४ १२ ते १ ९ मलम्य ८८ दग्धैम्भो मालभ्य दग्धेभ्यो तेन स्व १३ २ ते स्व येसजाता येसमाना ९६ ९७ ९ वो संततिः इमां प्रति १४ १८ १५ श्रा मा ३ ११ १. १२ वः संततिः ९९ इमां सुवर्णप्रति १०० श्राद्धमा १०३ विधिनौ १०६ विष्णु १०९ प्राजापति इंद्रं १११ शुद्धं ११३ कार्हच हमाच ११४ अग्निं वायुंसूर्यं ११५ हे तमस्मभ्यं ११६ होमशेष , विधनौ ष्णुि इंद्र शुध्यं कहिंच हयाच अग्निं वायु हो तमम्यस्य होमशेष स्विष्ट mr ७ ८

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.