Central Archaeological Library, Asi
Gita Govinda With Abhinaya
Front matter
y!
GOVERNMENT OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL
LIBRARY
ACCESSION NO. 8538
CALL NO. Se8k/tay/ vas
D.G.A. 79
et viser
Et
عبد ربه .
'
VA.SUPEVA SASTAI -
No text on this page.
GITA GOVINDA
njore Saraswati Mahal Series: No. 6
Tapa
WITH
W py
ABHINAYA
of
Jayadenna
8538
Edited with Introduction
in English & Tamil
BY
,671+ yw how
K. VASUDEVA SASTRI B. A.
Research Pandit, Saraswati Mahal
TANJORE
Sazk.
Ref
Waphy
Jay / Vas
Sa 7Nr.
Jay
vas
PUBLISHED BY
S. ĠOPALAN B.A., B. L.
Honorary Secretary for the Administrative Committee
T. M. S, S, M, LIBRARY
TANJORE.
1950
CENTRAL ARCHAEOLOGICAL
LIBRARY, NEW DEL
"Aco. No.......6.5.3.
Date.......
a&.16
14)
..19
Call Nayangan
2.2.3
Jayj vas
ORINTRAT ARCHIVEOLOGICAL
LIBRARY NBAT DELHL
Aso. No....... 14..
Dabe........231851
Call No...88.!...2062.... Sa
11
PREFACE, It is now accepted on all bands that Bharata Natyam is by far the most systematic, expressive and graceful type of dance. The Art has of late, sprung to new life in our country, and many girls and their parents consider it necessary to learn it, if they could afford it. The publication at this moment of an ancient work on the practice of Bharat Natya must therefore be welcome to the art-loving public. The present work gives the Abhinaya for every word in the wellknown Dance-Drama, Geeta Govinda of Jayadeva. The publication is based on 2 paper manuscripts preserved in the Saraswathi Mahal, B. No, 6680 and 6681 (Descriptive catalogue Vol. 16 p. 7340, No. 10947 and 10948). There are no other copies of the work. available elsewhere. Both the manuscripts break off abruptly in the 17th Ashtapadi. But the work is a valuable repositoryn of traditional practice of Abhinaya so far as it goes, and it has therefore been considered proper to include it among the first publications of the Library. The work has been edited with an introduction in English and Tamil by our Research Pandit, Sri K. Vasudeva Sastri. It is hoped that the.publication will be used with benefit by students and teachers' of Bharata Natya *** We are grateful to the Goveroment of Madras for their timely grant which has enabled us to publish this and other valuable manuscripts of this Library. IY Tanjore, 2 15--10--50. S, GOPALAN, Saraswathi Mahal Committee முன்னுரை. பரதநாட்டியம் உலகிலுள்ள நர்த்தன. நாட்டிய வகை களுள் மிகச்சிறந்ததென்பதைத் தற்காலம் மேனாட்டார் உள்பட யா வரும் ஒப்புக்கொள்ளுகின்றனர். இப்போது நம் நாட்டில் பரதநாட்டியக்கலை புத்துயிர் பெற்று வளர்ந்துவருவது கண்கூடு. பல பெற்றோர்கள் தங்கள் பெண் குழந்தைகளுக்குப் பாதநாட் டியம் கற்றுக்கொடுக்க ஏற்பாடு செய்துவருகின்றனர். இந்த சமயத்தில் பரதநாட்டியத்தின் சுத்தமான சம்பிரதாயப்படி அபி நயம் செய்யும் முறையை விளக்கும் நூல் ஒன்று வெளிவருதை யா வரும் விரும்புவர் என நம்புகிறோம். . இந்த வெளியீட்டில் ஜயதேவர் இயற்றிய 'கீதகோவிந்தம்' என்னும் நாட்டிய நாடக நூலில் உள்ள அஷ்டபதிகள், சுலோ கங்களின் ஒவ்வொரு வார்த்தைக்கும் உரிய அபிநயம் விவரமாகச் சொல்லப்பட்டிருக்கிறது. இந்த நூல் தஞ்சை சரஸ்வதி மஹாலில் காப்பாற்றப்பட்டுவரும் இரண்டு காகிதச் சுவடிகவோர் ஆதார மாகக்கொண்டு பதிப்பிக்கப்பட்டிருக்கிறது. அவ்விரண்டு சுவடி களும் 17வது அஷ்டபதியில் முடிவடைந்துவிடுகின்றன. எனி னும், சம்பிரதாய சுத்தமான பரதநாட்டிய அப்பியாச முறை கிடைப்பது அரிதாகையால், கிடைத்தவரையில் இந் நூல் வெளி. யீடப்பட்டிருக்கிறது. . - இந்நூல் சரஸ்வதி மஹால் ஆராய்ச்சி ஆசிரியர் ஸ்ரீ கே. வாஸுதேவ சாஸ்திரி அவர்களால் ஆங்கிலத்திலும், தமிழிலும் எழுதப்பட்ட முகவுரைகளுடன் பதிக்கப்பட்டுள்ளது. இது பரதநாட்டியம் கற்கும் மாணவ மாணவிகளுக்கும் கற்பிக் கும் ஆசிரியர்களுக்கும் பயன்படும் என்று நம்புகிறோம். இந்நூல்போன்ற பல அரிய நூல்களை வெளியிடுவதற்கு வேண்டிய பண உதவி செய்துவரும் - சென்னை அரசாங்கத் தாருக்கு எங்கள் நன்றி எப்போதும் உரித்தாகும். ஸரஸ்வதி மஹால், தஞ்சாவூர், 15--10-1950. S. கோபாலன், கவுரவ காரியதரிசி. 1 de General Editors' Introduction to the Madras Government Oriental Series". The Government of Madras took up for consideration the question of publication of the various manuscripts in different languages on subjects like Philosophy, Medicine, and Science etc, early in May 1948. Important Manuscript Libraries in the Madras Presidency were requested to send a list of unpubliahed manuscripts with them for favour of being considered by the Government for publication. The Honorary Secretary of the Tanjore Maharaja Serfoji's Saraswati Mabal Library, Tanjore, alone complied with this request. This list as well as a similar list of unpublished manuscripts in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras were carefully examined and a tentative selection of nanuscripts suitable for publication was made. The Government in their Memarandum No. 34913/48-10, Education dated 4-4-1919 constituted an expert committee with the Curator of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, as the Secretary for the final selection of manuscripts suitable for printing and for estimating the cost of publications, The following are the members of the Committee. The name of personnel of the Committee Constituted for selecting Manuscripts for Publication, 13 1. Sri T. M. Narayanaswami Pillai, M.A., B. L. R. P. Sethu Pillai, B.A. B.L. 3. O. M. Ramachandra Chettiar, B.A., B.L. R. Krishnamoorthy (Kalki) 5. Dr. N. Venkataramanayya, M. A. Ph. D. 6. M. Ramanuja Rao Naidu, M.A. 7, V. Prabhakara Sastri 19 8 3) 33 3) 1 8. Sri N. Venkata Rao 9. H. Segha Ayyangar 10. Masti Venkatesa Ayyangar 11. M. Mariappa Bhat, M.A, L.T. 12. Dr. O. Aabyuta Menon, B. A, Ph. D. 13. C Kunban Raja, M.A., D. Phil. 14. A. Sankaran, MA, Ph.D., LT. 15. P. Rama Sastri 16. S. K. Ramanatha Sastri 17. Dr. M. Abdul Haq., M.A, D. phil., (Oxen) 18. Afzul-u-Ulina Hakim Kbader Abamed 19. Sri P. D. Joshi 20. S. Gopalan, B.A, B.L ,. 21. T. Chandrasekbaran, M.A., L.T. The members of the Committee formed into Sub- Committees for the various languages, Sanskrit, Tamil, Telagu, Kanada, Malayalam, Marathi and Islamic languages. They met during the month of May 1949 at Madras and at Tanjore to examine the manuscripts and make a Selection. The recommendations of the Committee were accepted by the Government in G. O. No. Mis. 2715 Education dated 31.8-1949 and they decided to call these publications as the "MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL SERIES ", and appointed the Curator, Government Oriental Manuscripts Library, Madras-5, as the General Editor of the Publications. The following mapuscripts bave been taken up for publication during the current year.
2 'A' From the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. Tamil 1. Kappal Sastriam 2. Anubhava Vaidya Murai 3. Attaanakolahalam 4. Upadesa Kandam 5. Colan Purvapattayam 6. Konga Desa Rajakkal 7. Sivajnana Dipam 8. Sadasiva Rupan-with oommentary. Telugu 1. Sangita Rathnakaramu 2. Aushadha Yogamulu 3. Vaidya Nighantu 4. Dhanurvidya Vilasamu 5. Yoga Darsana Vishayamu 6. Khadga Lakshana Siromani Sanskrit 1. Vishaparayaniyam 2. Bhargava Nadika 3. Hariharacaturangam 4. Brahma Sutra Vritti, Mitakshara 5. Nyayasiddhanta Tatyamritam Malayalam 1. Garbha Chikitsa 2a. Vastulakshanam by Silpasastram c. Silpavishayam 3. Mahagaram 4. Kanakkusaram 5. Kriyakramam .
10 1 Kannada 1. Lokopakara 2. Rattamata. 3. Diksabodhe 4. Asvasastram 5a. Aushadagalu b. Vaidya Vishaya 6. Sangita Ratnakara 7. Supasastra Islamic Languages 1. Jamil-al-Ashya 2. Tibb-E-Fairidi 3. Tahquiq-Al-Buhran 4. Safinat-al-Najat *B' From the Tanjore Maharaja Serfoji's Saraswati Mahal Library, TANJORE. Tamil 1. Sarabendra Vaidya Murai (Diabatese) 2. (Eyes) 3. Agasthyar 4. Konganar Sarakku Vaippu 5. Tiruchitrambalakkovaiyar (with Padavurai) 6. Kalachakram 7. Talasamudram 8. Bharatanatyam 9a, Pandikeli Vilasam Natakam b. Pururava Chakravarthi Natakam c. Madana Sundara Vilasa Natakam d. Percy Macqueen's Collection-in the Madras University Library, of Folklore. 10. Rammayan Ammanai 11. Tamil Padalkal including Pattinathar Vonba and Vadgangal 11 Telugu 1. Kamandakanitisaramu 2. Taladasapranadipika 3a. Raghunatha Nayaka Abhyudayamu b. Rajagopala Vilasamu 4. Ramayanamu by Katta Varadaraju Marathi 1. Natyasastra Sangraba 29. Book of Knowledge-Vahi b. Folk Songs c. Dora Darun Veni Paddati: d. Aswasa Chatula Dumpi 3a. Pratapasimhendra Vijaya Prabandha. b. Sarabendra Tirthavali Lavani 4. Devndra Koravanji 5. Bhakta Vilas 6. Sloka Badha Ramayana Sanskrit 1. Aswasastra-with Tricologr illustrations 2. Rajamriganka 3. Chikitsamritasagara 4. Ayurveda Mahodadhi 5. Gitagovinda Abhinayam 6a. Cola Campu b. Sahendra Vilasa 7. Dharmakutam-Sundara Kanda 8. Jataka Sara 9. Vishoutatvanirnaya Vyakhya 10. Sangita Darpana 11. Beeja Pallava It is hoped that the publication of most of the important manuscr ipta will be completed within the next four years, 12 Some of the manugoripts taken up for publication are represented by single copies in the Library and consequently the mistakes tbat are found in them could not be corrected by comparing with other copies. The Editors have, however, tried their best to suggest correct readings. The wrong readings are given in round brackets and correct readings have been suggested in square brackets. When different readings are found, they have been given in the foot-note or incorporated in the text itself. The Govorpment of Madras have to be thanked for financing the eotire scheme of Publication although there is a drive for economy in all the departments. My thanks are due to the members of the Expert Committee who spared no pains in selecting the manuscripts for publication. I have also to thank the various editors, wbo are experts, in their own field, for readily consenting to edit the manuscripts and see them through the press. The various Presses that have co-operated in printing the manuscripts in the best manner possible also deserve my thanks for the patience exhibited by them in carrying out the corrections made in tbe proofs. T. Chandrasekharan, M.A. L.T., General Editor, Introduction. Gitagovinda, the well known dance-drama ranks in poetio beauty on a level with, if not higher than, the works of Kalidasa and others. The author Jayadeva is a saint well-known for his deep devotion to Lord Jagannatha. He appears to have lived in the 12th century, He was born in Bengal but he made Puri his home. The story of Gita Govinda, briefly told, is the love episode of a single night between Sri Krishna and Radha on the banks of the Yamuna. It has long been the practice among devotees in our country, to sing the Bala-Leelas of Sri Krisboa, and enact them with or without dapoe. In the Tamil land also, we find mention, in some of the early classics like 'Silappadhikaram', of shepherd-girls dancing the "Rasa Dance", (dancing in circle) one of them personating Krishna and others the Gopies. It is called in Tamil " Aychiyar Kuravai”, Sri Jayadeva therefore only followed the traditional practice, when he sang the gringara leelas of Krisbna in the 24 Ashtapadies, or songs in eight line,' and about 60 slokas in different meters. He bas divided the work into 12 Adhyayas. In the first two Ashtapadies the 10 Avatars of Maba, vishnu and some incidents in the more important Avatars are described. Next comes a fine description of Vasanta Ritu (spriog season). Krishna and the Gopies are then described as dancing the Rasa Dance. Sri Krishna capti. vates the Gopies with his muraligana and his superbly attractive form. He moves freely among the Gopies indulging in all kinds of love-pranks. Radha with whom Krisboa bad already made a tryst, waits for his coming in the bower on the baoks of the Yamuna. She waits long but Krishna does not arrive. Hor companion who goes out . - 14 on & reconnoitering mission comes back to tell Radha that Sri Krishna is at the beight of bis love-sports with the Gopies in Rasa Dance. On hearing this, and getting it confirmed by actually seeing from a distance, sbe undergoes the deepest pangs of disappointed love and gives vent to her feelings in her out. bursts to her companion, wbo conforts ber and gives her hope. The latter starts to find Krishna and inforın him of the love-pangs of Radha. Krishna meets her half-way and says that he would rather stay there and that the messenger might lead Radha to that place. On hearing this, Radha, already stricken with the severe pangs of love, feels unequal to the task of vending her way in the dark, to Krishna. In the meanwhile Krishna bimself arrives at the bower of Radha. Radha, after having felt the keepest disappointment, is Dow wrotu against Krisbna, and Krisbna ploads with all the resourcefulness he could command: Ridba points to the unmistakable marks of his compaign of love, and Krishna blinks and has perforce to retire. When once Krishna bad departed Radha is stricken with love-pargs of redoubled severity and she accuses herself for her folly in thus rebuking Krishna away. Her companion offers to mediate, softens her feeling and leads her to Sri Krishna who is now awaiting Radha's coming, with the pangs of love no less intense than Radba, and they are reconciled. This is the story of the Asbte. padies and Slokas of Gitagovinda. Each Ashtapadi is composed in a different Raga. The ragas and Talas are all mentioned by the author himself, But the modes in which they were sung in the days of Sri Jayadeva have all obanged beyond recognition in modern practice both in the north and in the south. And at the present day, the Ashtapadies have been assigned particular ragas according to latter-day Sampradaya both in the North and in the South.
15 . İt is a noteworthy feature of the Ashtapadies that they have all been composed for the express purpose of being used for Nritya (Dance with Abhinya). This is indicated by the reference, in the text of the Astapadi, to the fact that Sri Jaydeya sang these Ashtapadies to the accompaniinent of Nritya by his devoted wife, Padmavati. He calls himself in introductory verse No. 2 an expert in directing the feet of Padmavathi in her dance.' (Padmavathi Obarana Chaarana Chakravarti); and again be refers to the collabration of Padmavati in his recital in Ashtapadi, 21 (Vihita Padmavati Sukha Samaje-Bhanati. Jayadeva Kavirajaraje). --- Having thus been composed for the express purpose of Nritya, the Abhinaya for all the pieces must have been determined and preserved by tradition. But the traditional practice has suffered by the general break of tradition due to the foreign invasion and foreign influence. Fortunately for us however, the Abhinaya for every word is found in two manuscripts, preserved in the Saraswati Mahal. But in both the minuscripts, the text breaks off at the 17th Ashtapadi. Incomplete as it is, it is presented to the publio on account of the rarity and value of genuine traditional practice of Nritya. The fact that the Abhinaya given here agrees well with the practice of the Art in the Tanjore District which is now the home of the purest tradition of Bbarata Natya, is itself sufficient to conclude that the work is pretty old. This conclusion is strengthened by another circunstance. Both the manuscripts are in paper and pretty old. Palmleaf has solely been in use in the Tamil and Telugu land in general and in Tanjore in particualr, till the advent of the Mabarattas and the British. The fact that both these manuscripts are in paper show that both are from North India. After the advent of the Afghans and Moghuls, the pure tradition of Bharata Nritya had been mixed up with Persian forms in North 16 India. But this work contains the Bharatha Natya tradtion in a very pure form. It is therefore clear that this work must have been composed before the mixing up of the Indian and Persian styles of Dance, under the Afghan and Mughal rule of the 14th to 17th century in Northern India. It is extremely probable that this work was composed by the direct disciples of Sri Jayadeva himself or those just after them. The gestures that are found in this work are simple, highly expressive, and graceful, and they follow the techinque laid down by Bharata in the Natya Sastra. The movements and gestures chiefly to be found in this work are included iu the 26 Asamyutahastas (Single-handmudras), 13 Sarnyutahastas (mudras by using both the hands), the 4 hasta-karanas (winding roveinents), and the 13 movements of the head. Their definitions and use are to be found in the Natya Sastra chapters 8, 9 and 10. They are also explained in the Abbinaya Darpana of Nandikesvara. The latter work is now available in print with a translation in English. The Abhinaya of Gita Govinda which is now presented in this series will, it is hoped, serve as a reference book of the practice of Abhinaya according to Bharata, .
// aft | முகவரை. ப - . ‘கித கோவிந்தம்' என்ற ஸம்ஸ்க்ருத இசைக் காவியம், சொற் சுவை, பொருட்சுவைகளில் காளிதாஸன் முதலிய மகா கவிகளின் நூல்களுக்கு ஒப்போ ' , மிக்கோ' என்று கூறும்படியான உயர்ந்த தோர் சிருங்கார காவ்யம், இது ' ஜயதேவர்' என்ற பக்த சிரோமணி யால் இயற்றப்பட்டது. இவரது காலம் ஏறக்குறைய கி. பி. 12வது நூற்றாண்டு என்பர். இவர் பிறந்தது வங்காளம். இருந்த இடம் பூரி' என்னும் ஜகந்நாதம். ( > கீத கோவிந்தத்தின் கதைச் சுருக்கம். கீத கோவிந்தத்தின் கதை, ஸ்ரீகிருஷ்ண பகவானுக்கும், அவ ரிடம் பிரேமை மிகுந்து, அவயூடைய ஒப்பற்ற பிரமைக்கும் பாத்திரமான ' ராதை' என்ற கோபஸ்த்ரீக்கும், யமுனா நதிக்கரை யிலுள்ள கொடிமண்டபத்தில் நடந்த ' ஊடலும் ' ' கூடலும் ' ஆகும். ஸ்ரீ கிருஷ்ணனிடம் பக்தி மேலீட்டால் அவருடைய லீலைகளை வர்ணித் துப் பாடுவது, அதை நாட்டிய மாக ஆடுவதும், நம் நாட்டில் தொன்று தொட்டு நடந்து வரும் சம்பிரதாயம். நம் தமிழ் நாட்டிலும், சிலப் பதிகாரம் முதலிய பழைய நூல்களில் விவரிக்கப்பட்டிருக்கும் ' ஆய்ச் சியர் குரவை' என்ற குரவைக் கூத்தில், ஸ்ரீ கிருஷ்ணனும் கோபம் த்ரீகளும் பாத்திரங்களாக ஆடிப்பாடுகிறார்கள், அப்படியே ஸ்ரீ ஜய தேவரும், ஸ்ரீகிருஷ்ணனுடைய சிருங்கார லீலைகளை இந்த நாலில் விவரித்திருக்கிறார். இதில் 24' அஷ்டபதிகள்' என்ற எட்டடிப் பாடல்களும், சுமார் 91 சுலோகங்களும் அடங்கியிருக்கின்றன. இதை 12 அத்தியாயங்களாகப் பிரித்திருக்கிறார். முதல் இரண்டு அஷ்டபதிகளில் மகாவிஷ்ணுவின் 10 அவதாரங் களும், அவற்றில் நடந்த விசேஷங்களும், வர்ணிக்கப்படுகின்றன. பிறகு வஸந்த கால வர்ணனை. ஸ்ரீ கிருஷ்ணனும் கோபஸ்த்ரீகளும் 'காஸம்' என்ற 'சூரவைக் கூத்து' ஆடுகிறார்கள், ஸ்ரீ கிருஷ்ணன் தனது மூாளீகானத்தால் கோபஸ் த்ரீகளை மகிழ்விப்பதோடு, அவர் களோடு அளவளாவி ஆடிப் பாடுகிறார். ராதை ஏற்கெனவே செய்து ப .
4. 4 க கொண்ட. Sங் கேதப்படியமுனா நதிக்கரையில், ஸ்ரீ கிருஷ்ணனுக்காகத் தனது தோழியுடன் காத்திருக்கிறாள். வெகுநேரமாகியும், ஸ்ரீ கிருஷ் ணன் வாவில்லை. பாதைக்கு ஸ்ரீகிருஷ், Sa Reer 'நினைத்து விரக வேதனை அதிகரிக்கிறது. ஸ்ரீ கிருஷ்ணன் கோபஸ்த்ரீகளுடன், ஆடிப்பாடி. யிருப்பதை அறிகிறான். பலவி தமாகத் தன் தோழியுடன் வார்த்தை யாடித் தன் விரக வேதனையைத் தணித்துக்கொள்ள முயலுகிறாள். பிறகு, தன் தோழியைக் கிருஷ்ணனிடம் அனுப்புகிறாள், அதற்குள் ஸ்ரீ கிருஷ்ணனும் , மாதையைத் தேடி வருகிறார். தோழி கிருஷ்ண னிடம் சாதையின் விரகதாபத்தை விவரிக்கிறாள், ஸ்ரீ கிருஷ்ணனும் ராதையைக் காணாமல் தான் படுப் பாட்டை வர்ணித்துவிட்டுத் தான் அங்கேயே இருப்பதாகவும், ராதையை அழைத்து வரும்படிக்கும், சொல்லியனுப்புகிறார். தோழி அதை ராதையிடம் சொல்லுகிறாள். தனியாக இருட்டில் செல்ல பயப்படுதியள் 117305. பிறகு கிருஷ் ணனே ராதையிடம் வருகிறார். அப்பொழுது இசய 465கமாகக் கழிந்து விட்டது. பாதை தன் விரகதாபத்தால் யமுனையில் விழுந்து தன் உயிரைவிட யோசித்துக்கொண்டிருக்கும் ஸமயம், கிருஷ்ணன் வந்ததும் பாதை ப்ரணய கோபத்தினால் பேச மறுக்கிறாள். கிருஷ் ணன் மன்றாடுகிறார். ராதை, வருடைய உடம்பிலுள்ள சிருங்கார லீலைச் சின்னங்களைக் காட்டிக் குற்றம் சாட்டுகிறாள், கிருஷ்ணன் பதில் சொல்லமாட்டா விழிக்கிறான். புறக்கணிக்கப்பட்டுத் திரும்புகிறார் கிருஷ்ணன். ஓர் கொடி மண்டபத்தில் தங்குகிறார். கிருஷ்ணன் சென்றதும் விரகதாபத்தை அடைகிறாள் பாதை. தன்னையே நொந்து கொள்ளுகிறாள். தோழி அவளைத் தேற்றி, கிருஷ்ணனிருக்கும். இடத்திற்குச் செல்லச் சொல்லுகிறாள். இதற் குள் கியூஷ்ணன் ' சான, 5 வருகிறாளோ ' என்று அடிக்கடி பார்த்த வண்ணமாகவே விரகதாபத்தை அடைகிறார். அப்பொழுது தோழி யுடன் ராதை கிருஷ்ணனிடம் வந்து கூடுகிறாள், காவியத்தின் அமைப்பு. ஆவ்வொரு அஷ்டபதியும் ஒவ்வொரு ராகத்தில் அமைக்கப்பட் டிருக்கிறது. ஆனால் அந்த ராகங்கள் அக்காலத்தில் பாடப்பட்ட பாணிகள் தற்போது முற்றிலும் மாறிவிட்டன. தற்காலத்தில் அஷ்டபதிகள் தென்னாட்டில் சில குறிப்பிட்ட ராகங்களிலும், வட நாட்டில், வேறு சில ராகங்களிலும் பாடப்பட்டு வருகின்றன. ஒவ் வொரு அஷ்டபதியும், கருத்யத்திற்காகவே அமைக்கப்பட்டு, ஸ்ரீஜய தேவர் மனைவியான 'பத்மாவதி' என்ற பதிவ்ரதா சிரோ டணியால் டாபல் .
3 ந்ருத்யம் செய்யப்பட்டது என்பது அந்த அஷ்டபதிகளில் ஸ்ரீஜய தேவ பாலேயே சொல்லப்பட்டிருக்கிறது. ஸ்ரீஜயதேவர் தன்னைப் 'பத்மாவதியை ந்ருத்யம் செய்விப்பதில் நிபுணரான ஜயதேவர் '-- 'பத்மாவதீ சரண சாரண சக்ரவர்த்தீ என்று சொல்லிக்கொள்ளு கிறார். ஆகவே இந்த அஷ்டபதிகள் ந்ருத்யத்திற்காகவே ஏற் பட்டவை. அதற்காக ஏற்பட்ட வு பிநயங்களும் சம்பிரதாயமாகக் காப்பாற்றப்பட்டு வந்தவை, தற்காலம் வெகுவாக மறைந்து விட்டது. ஆனால், அதிருஷ்டவசமாக இதன் பழைய சம்பிரதாய அபிநயம் ஓர் நூலாக எழுதிவைக்கப்பட்டு, சரஸ்வதி மஹால் நூல் நிலயத்தில் காப்பாற்றப்பட்டு இருந்து வருகிறது. அதைக் கண்ணுற்றதும் எங்களுக்கிருந்த ஆனந்தத்திற்கு அளவில்லை. ஆகையால் அதைப் பரிசோதித்து வெளியிட ஏற்பாடு செய்யப்பட்டது. ஆனால் இந்த நூல் 17வது அஷ்டபதியின் முற்பகுதியோடு முடிந்துவிடுகிறது. பிற்பகுகி நிடைக்கவில்லை. கிடைத்ததைமட்டும் உடனே வெளியிடத் துணிந்தோம். அபிகயக் குறிப்புகள். இதில் சொல்லப்பட்டிருக்கும் அபிநயக் குறிப்புகள் மிகவும் தெளிவாகவும், சுபாவமாகக் காட்டப்படும் சைகைகளை ஒத்ததாகவும் அழகுவாய்ந்தனவாகவும் இருப்பது முதலில் குறிப்பிடத்தக்கது. இது கப்பழையதான பாத முனிவர் சம்பிரதாயத்தை அனுஸரித்தது என்பதில் சந்தேகமில்லை. பாதர் சம்பிரதாயம் மிகவும் சுத்தமாக வழங்கிவரும் தஞ்சை ஜில்லா ந்ருக்யத்தில், பெரும்பாலும், இதே அபிநயங்களே இந்தப் பொருள்களுக்கு உபயோகிக்கப்பட்டு வருகின் றன என்பதே இதற்குச் சான்று. இதன் தொன்மைக்கு மற்றொரு சான்றும் உளது. சரஸ்வதி மஹாலில் உள்ள நூல்களில், தென்னாட் டுச் சுவடிகள் பனை ஓலைகளிலும், வடநாட்டுச் சுவடிகள் காகிதத்திலும் எழுதப்பட்டிருக்கின்றன. இந்த நூலின் பிரதிகள் இரண்டு இருக் கின்றன. இரண்டும் காகிதத்திலேயே ஏற்பட்டிருக்கின்றன. இதன் பிரதி பனை ஓலைச் சுவடிகளில் இல்லை. ஆகையால் இங்குள்ள பிரதி வடநாட்டுப் பிரதி என்பதில் சந்தேகமில்லை. ஆனால் இதிலுள்ள அபிநயம், வட நாட்டுச் சம்பிரதாயத்தில் இப்போது பெரும்பாலும் மாறிப்போய்விட்டது; தற்காலத்தில் தஞ்சை முதலிய தென்னாட்டுப் பகுதிகளில் மட்டும் அனுஷ்டிக்கப்பட்டு வருகிறது. ஆகையால், ந்த நூலில் உள்ள சம்பிரதாயம், நமது தேச முழுதும், மாறுபடாத ஒரே சம்பிரதாயமாக இருந்த 12வது நூற்றாண்டில் ஸ்ரீஜயதேவர் இருந்த வடநாட்டில் உள்ளது என்பது வெளிப்படை. * 1 4 ( * அ * - - ப 1 - இதன் ஆசிரியரைப் பற்றியோ, எழுதப்பட்ட காலத்தைப் பற்றியோ பிரதிகளில் யாதொரு விவரமும் கிடைக்கவில்லை. கோவிந்தம்' ஏற்பட்ட உடனேயே, அல்லது சிறிது காலத்திற்குள் இந்த நூல் ஸ்ரீஜயதேவர் சிஷ்ய பரம்பரையைச் சேர்ந்த ஒருவரால் எழுதப்பட்டிருக்கலாம் என்று தோன்றுகிறது. இதிலுள்ள அபிநயக் குறிப்புகளில், ஹஸ்தங்களில், 26 அஸம் யுத ஹஸ்தங்களும் (ஒற்றைக்கைகளும்) 13 ஸம்யுத ஹஸ்தங்களும் (இரட்டைக்கைகளும்) -அடிக்கடி வருகின்றன. கையைச் சுழற்றும் 4 வித ஹஸ்த காரணங்களும் காணப்படுகின்றன. பலவிதமான தலை அசைவுகளும், பலவித க்ருஷ்டி (பார்வை)களும் இருக்கின்றன, இவை களின் வடிவம் தெளிவாகத் தெரிந்தால், இதிலுள்ள அபிநயங்கள் பெரும்பாலும் எளிதில் 'புலனாகும், ஆகவே 'அபிநயம்' என்பதைச் சிறிது விவரிப்போம், அபிநயம்.' ' அபிநயம்' என்றால், 'எதிரே கொண்டுவந்து காட்டுவது' என்று பொருள். ' அபி ' ஜார்) என்றால் 'எதிரே' என்றும், ' நயம்' (T:) என்றால் ' கொண்டு வருதல்' என்றும் பொருள்படும். இந்த அபிநயத்தினால் சகல பொருள்களும், மன பதின் நிலைமைகளும், செய்கை களும், காட்டப்படுகின்றன. அபிநயம் ' என்ற சொல்லில் கண், கை முதலியவைகளில் ஏற்படும் சைகை கைகளும், வாய்ப் பேச்சும், கண் ணீர் விடுதல் முதலிய மெய்ப்பாடுகளும், வேஷம் , ஆபரணம் முதலிய வைகளும், நாட்டிய அரங்கத்தில் காட்டப்படும் இதா தோற்றங்களும், அடங்கும். இவற்றை முறையே, ஆங்சிகம், வாசிகம், ஸாத்விகம், ஆஹார்யம், என்று நாட்டிய நூல் ஆசிரியர்கள் கூறுவர். இந்த நூலில் சொல்லப்பட்டிருப்பதெல்லாம் 'ஆங்கிக அபிநயம்' ஒன்றே, அபிநயத்திற்கான அங்கங்கள் 6. அவை- தலை, கைகள், இடுப்பு, மார்பு, பக்கங்கள், கால்கள், என்பனவாம். இவை ஒவ்வொன் றிலும் அடங்கியிருக்கும் சில்லரை அங்கங்களுக்கு ' உபாங்கம் ' என்று பெயர். தலையின் உபாங்கங்கள் கண், புருவம், மூக்கு, உதடு, கன்னம், முகவாய்க்கட்டை, கான்பனவாம்: अङ्ग प्रत्यङ्ग संयुक्तः षडङ्गो नाट्य सङ्ग्रहः । तस्य शिरोहस्तोरपार्श्वकटीपादता पडङ्गानि । नेत्र भूनासाधरकपोलीचबुकान्युपाङ्गानि । நாட்டிய சாஸ்திரம் (காசிப்பதிப்பு) அத், 8 சு. 12-13, . 1 பா - ப -- F இவை ஒவ்வொன்றினுடைய அபிநயபேதங்களை எல்லாவற்றையும் விவரிப்பது என்பது இம் முகவுரையில் இயலாத காரியம். இந்த நூலில் பெரும்பாலும், தலை, கண், கை, கால், இவற்றின் அபிநயமே முக்யமாக இருப்பதால், அவற்றை மட்டும் இப்பொழுது பாரதநாட்டிய சாஸ்திரத்திலுள்ள மேற்கோள்களுடன் விவரிப்போம். (1) தலையின் அசைவுகள் 13 வகை. 1. ஆகம்பிதம் (சாக்ர் = சிறிது அசைத்தல்) மெதுவாக மேலும் கீழுமாக அசைத்தல் : 'எக்சான்னான் ' || சு. 19 || மாதிரிப்பிரயோகம் - 'கேள்வி கேட்டல்': 'தானது' சு . 20. 2. கம்பிதம் (= அசைத்தல்) வேகமாக மேலுங்கீழுமாகப் பல தடவை அசைத்தல். தான் காசு! || சு. 19 || மா திரிப்பிரயோகம்-அதட்டுதல்': சீர்' சு. 21. 3. துதம் (Yi = ஆட்டன்) இருபக்கங்களிலும் தலையை மெதுவாய்த் திருப்புதல்': fatIT TT TTfice || சு, 22 || மாதிரிப்பிரயோகம் - 'வேண்டாம் எனல்': ' ' சு . 23. 4. விருதம் (agra = கடுபையாக ஆட்டல்) இருபக்கங்களிலும் தலையை வேகமாகத் திருப்புதல்: I fag T Tafs; || சு. 22 || மாதிரிப்பிரயோகம் - குளிர் நடுக்கல்: 'siasti' சு. 24. 5. பரிவா ஹிகம் (qRgifts = பக்கத்தில் செலுத்துதல்) மாற்றி மாற்றி இருபக்கங்களிலும் தலையைத் திருப்பிவைத்துக்கொள்ளுதல்: qqfar: ri frT: Trafarfag |! சு. 25 11 மாதிரிப்பிரயோகம்-யோசித்தல் : 'fe', ஆச்சரியமடைதல் : 'fe' சு. 26. 6. ஆதூதம் SITTE = சிறிது அசைத்தல். அல்லது अथवा அல்லது உத்வா ஹிகம் Surfieru=மலே தூக்குதல், தலையை விறைப்பாக மேலே கொண்டு போதல்: அராரqafaris Taf%77 !! சு. 25 மாதிரிப்பிர போகம்- தற்பெருமை கொள்ளுதல்: ' சனfg' 27.
. - 7. அவதூதம் (அSE =கீழே ஆட்டுதல்) ஒரு தடவை தலையை கீழும் மேலுமாக ஆட்டுதல்: தாTI || சு. 28. மா இரிப்பி.யோகம் - தூது சொல்லியனுப்புதல்: '', பேச்சு: ' சு . 28. 8. அஞ்சிதம் (அ = வளைத்தல்) கழுத்தை ஒருபுறமாக வளைப் பதற்கு அஞ்சித சிரஸ்' என்று பெயர். किंचित् पार्थानतग्रीवं शिरोविज्ञेयमञ्चितम् ॥ மாதிரிப்பிரயோகம் -'துக்கத்தில்': 3:fai சு. 29. 9. நிஹஞ்சிதம் (fafear = தோள்களை இருபக்கத்திலும் தூக்கிக் கழுத்தை ஒரு பக்கமாகச் சாய்த்தல். இது ஸ்திரீகளுக்கே உரியது: उत्क्षिप्तवाहुशिरसः तथाञ्चितशिरोधरः । निहञ्चितन्तु विज्ञेयं स्त्रीणामेतत् சரா || சு. 30. மாதிரிப்பிரயோகம்-'கர்வத்தில்' பார்', 'யுவதிகளின் சேஷ்டை களில்' : fseia, 53, fas, flat, rizifar, sani சு, 31. 10. பராவ்ருத்தம் (ITIZEE = திரும்புதல்) பின்பக்கம் முகத்தைத் திருப்புதல் : TITTISகர் III. (3.8.*.32) மாதிரிபிரயோகம் - பின்பக்கம் பார்ப்பதில்: 'TET: IT' +. 3 11. உத்க்ஷிப்தம் (3ferre=மேலே தூக்குகல்) சிறிது அண்ணா ந்து பார்ப்பது: उत्तिक्षश्चापि विज्ञेयं उन्मुखावस्थितं शिरः 33. மாதிரிப்பிரயோகம் - உயரமானவனைப் பார்ப்பதில் (து.... அg ச. 8 . 33) 12. அதோகதம் (=கீழை சென்றது) தலையைக் கீழே தொங்கப் போடுதல்: அge forgift fr! TIST | (8. 8 31. 34) மாதிரிப்பி.யோகம்- வெட்கத்தில்: (கர்) சு, 34. 13. (ரிகா = நாலுபக்கமும் ஆடுதல்.) நிலையில்லாமல் எல்லாப் பக்கங்களிலும் தலை ஆட்டங்காணுதல்: கனf fa!Trfairsசா | அ. 8 சு, 25 மாதிரிப்பிரயோகம்-'மூர்ச்சையில்'; 'ர' 35வது சுலோகம், . ப 2. கைகளின் முத்திரைகள் 37 வகை. A அஸப்யுத ஹஸ்தங்கள் (ஒற்றைக்கை முத்திரைகள்) 24. 1. பதாகா (THTTI = கொடி) விரல்களை மீட்டிச் சேர்த்துப் பெரு விரலைக் குறுக்கினால் அதற்குப் பதாசுஹஸ்தம்' என்று பெயர் :- प्रसारिताग्राः सहिताः यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । துா4 IIITgg: T US Sfi EET: 11 (-அ. 9-சு. 18.) மாதிரிப் பிரயோகர் - அடிப்பதில் : (SI) சு 19. 2. கரிபதாகம் (fertils =முக்கொடி) பதாகஹஸ்தத்தில் மோதிர விரலை வளைத்தால் அதற்கு 'த்ரிபதாக ஒறஸ்தம்' என்று பெயர் :- पताकेतु यदावक्राऽनामिकात्वगुलि भवेत् । farals fr7: 5f IT faiT II (அ. 9--சு. 27). மாதிரிப்பிரயோக..--மங்கலமான த்ரவ்யத்தைத் தொடுதல்:-- 'TIERT4Tami :' (ஈ. 29) 3. கர்த்தர் முகம் (tiga: = கத்திரிக் கோலின் வாய்) த்ரிபதாக ஹஸ்தத்தில் ஆள் காட்டி விரல், நடுவிரலின் பின்புறத்தைப் பார்க்கும் படி தூக்கப்பட்டால் அதற்கு 'கர்த்தரீமுகம்' என்று பெயர் :- 4. அர்த்தசந்திரம் (ardar:--அரைச்சந்திரன்) ஒரு பக்கம் எல்லா விரல்களையும் வளைத்து மற்ருெரு பக்கத்தில் கட்டை விரலை யும் வளைத்தால் அதற்கு அர்த்த சந்திர ஹஸ்தம் என்று பெயர் :-- यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहागुष्टेन चापरम् । सोऽर्धचन्द्रोहि विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते ।। சு -36 மாதிரிப்பிரயோகம் - பிறைச்சந்திரனைக் காட்ட எRI சு-37 5. அராளம் (3T;- வளைவுள்ள) ஆள்காட்டி விரலை வில்லைப் போல் வளைத்து, பெருவிரலைக் குறுக்கி மற்ற விரல்களைப் பிரித்து மேற்புறமாக வளைத்தால் அதற்கு அராள ஹஸ்தம் என்று பெயர் : आद्या धनुर्लता कार्या कुञ्चितोऽङ्गुष्ठकस्तथा । शेपा भिन्नो+वलिता घरालामुलयस्स्मृताः ॥ 4-39 மாதிரிப் பிரயோகம் - ஸ்த்ரீகள் கூந்தலை முடித்தல் அல்லது தூக்கி ஆற்றுவதைக் காட்டவும், வியான வையை வழித்தலைக் காட்டவும்:- ரார் கார் சு41 TET TITTY சு-44 . கானா 6. சுக துண்டடம் (STIT;-- கிளி மூக்கு) அராள ஹஸ்தத்தில் (5-ம் நெம்பர்) மோதிர விரலை வளைத்தால் அதற்கு ' சுகதுண்டம்' என்று பெயர் :- अरालस्य यदा वक्राऽनामिकात्वगुलिभवेत् । TWITTTT TT: Srar f EIT || சு-46 மாதிரிப்பிரயோகம் - ஆவாஹகத்தைக் காட்ட :- आवाहने சு-47 7. முஷ்டி (து: - முஷ்டி) விரல்களின் நுனிகள் உள்ளங்கையில் பொருந்தி, விரல்களின் மேல் பெருவிரல் வைக்கப்பட்டால் அதற்கு 'முஷ்டி' என்று பெயர்:- अमुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येऽनसंस्थिताः । तासामुपरिचाङ्गुष्ठः स मुष्टिरिति संज्ञितः ।। 8-48 மாதிரிப்பிரயோகம் --- குத்துவதைக் காட்ட:-- சு-49 8. சிசுரம் (fsee:- உச்சி, முஷ் ஹஸ்தத்தில் (நெ 7) பெரு விரல் உயரத் தூக்கப்பட்டால் அதற்கு சிகா ஹஸ்தம் என்று பெயர் :- अस्यैक्तु यदामुष्टेः ऊोऽङ्गुष्ठः प्रयुज्यते । THE TIT :: || சு-50 மாதிரிப் பிரயோகம் - சக்தி - முதலிய ஆயுதங்களை எறிவதைக் காட்ட:- - - சு-51 9. கபித்தம் (க:-) சிகாஹஸ்தத்தில் முன்பக்கத்தில் கட்டை விரலால் அமுக்கி, ஆள் காட்டி விரலை வளைத்துக்கொண்டால், அதற்குக் கபித்தஹஸ்தம் என்று பெயர் : अस्यैव शिखराग्यस्य मुखेऽङ्गुष्ठ निपीडिता । यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदास्मृतः ॥ 3-52 1. கபித்தம்' என்றால் 'விளாங்கனி' என்று பொருள். இந்த வார்த்தையை கபி'ஸ்த' என்று பிரித்தால் ' குரங்கு நிற்கும் நிலை : என்று பொருள் படும்.--- மாதிரிப்பிரயோகம்- அம்பு விடுவதைக் காட்ட :-- எனசு-53 9) 10. கடகாமுகம் (ETITET) - குத்துக்கட்டை கட்டையின் மு மகம்) கபித்த ஹஸ் நந்தில் (நெ. 9) மோதிர விரலும் சுண்டு விரலும் வளைந்த தாகவே மேரில தூக்கப்பட்டால் அதற்கு கடகாமுகம் என்று பெயர் :- उत्क्षिप्तवक्रातु यदाऽनामिका सकनीयसी। अस्यैवतु कपित्थस्य तदाऽसौ खटकामुखः ।। 3.54 மாதிரிப்பிரயோகம் - கண்ணாடி - குடை முதலியவைகளைப் பிடிப் +++. -- ஈர் arraq சு-55 11. ஸுசீ முகம் (UTE - 2 வசி முனை) கடகாமுக ஹஸ்தத்தில் (நெ. 10) ஆள்காட்டி விரலை நீட்டி விட்டால் அதற்கு ஸுசீமுக ஹஸ் தம் என்று பெயர் : खटकाख्ये यदाहस्ते तर्जनी संग्रसारिता । TFTETTING TIT T7: : || சு-58 மாதிரிப்பிரயோகம் - இவர் யார் ' என்று கேட்க :- कोऽसाविति निर्देश சு-67 12. பத்ம கோசம் (HAI:- நன்றாக மலராத தாமரை) விரல் களை யெல்லாம் பிரித்து அவைகளை வளைத்து நுனிகளைச் சேர்க்காமல் மேல் நோக்கி வைத்துக் கொண்டால் அதற்குப் பத்ம கோசம் என்று பெயர் :- यस्याङ्गुल्यस्तु विरलाः सहाङ्गुष्ठेन कुश्चिताः। கவான்பு வாக்க: || சு-74 மாதிரிப்பிரயோகம் வில்வப்பழம் விளாம்பழம் முதலியவை களைப் பறித்தல் - ஸ்த்ரீகளின் மார்பைக் காட்டுவது : बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणं-कुचदर्शनश्च नारीणाम् -15 13. ஸர்ப்ப சிரஸ் (Tifir :- நல்ல பாம்பின் தலை) எல்லா விரல் களையும் வளைத்து, உள்ளங்கை குழியும்படி பெருவிரலும், மற்ற விரல் களு ம் வரிசையாகச் சேர்க்கப்பட்டால், அதற்கு ஸர்ப்ப சிரஸ் என்று பெயர் :- अगुल्यस्सहिताः सर्वाः सहानुष्ठेन यस्यतु । TI[ fixள் T I wifar:HT: || சு-78 திரிப் பிரயோகம் - பாம்பின் கதியைக் காட்ட : ப * LDT भुजग गती சு-79 12 . மாதிரிப்பிரயோகம் - சந்தனம் பூசுவதைக் காட்ட - गंधसंश्रये चैत्र 5-101 21. ஆந்தம்சம் (i: இறுகக் கடிப்பது போல் சேர்த்தல்) அராள ஹஸ்தத்தில் (நெ . 5) பெருவியல் ஆள் காட்டி விரல் இவைகளின் நுனி கள் சேர்ந்து, உள்ளங்கை குழிந்திருந்தால் அதற்கு ஸந்தர் சம் என்று பெயர் : - तर्जन्यङ्गुष्टसंदंशो हरालस्य यथाभवेत् । சாகாக TIT: || சு-104 இது மூன்று விதம்:-1. அக்ரஸக்த சம் (1) நுனி ) 2. முதஜஸந்தம்சம் ( முகத்தோடு முகத்தைச் சேர்ப்பது.) 3. பார்ச்வகத ஸந்தம் சம் (எக் பக்கங்களைச் சேர்ட்பது.) மாதிரிப்பிரயோகம் - அக்ரஸக்கம் சம்:--பூப்பறித்தல்--தொடுக் தல் இவைகளைக்காட்ட:- gtqrT71 7 சு.100 முகஜஸந்தம்சம் : திரி, சலாகை - இவைகளைச் செலுத்துதல் : afi எனகா ரர் 1 சு-107 பார்ச்வசுத ஸந்தம்சம்-பூநூல் தூற்ற லைக்காட்ட:- यज्ञोपवीत சு-108 22. முகுளம் (தகா மொக்கு ) எல்லா விரல்களின் நுனிகளும் அன்னப்பஷியின் வாயைப் போல் வளைந்து சேர்க்கப்பட்டு, மேல் நோக்கி இருந்தால் அதற்கு முகுளம்' என்று பெயர் :-- समानताप्रास्सहिताः यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । Saf isggU RETATH! க: || சு-111 மாதிரிப் பிரயோகம் தாமரை மொக்கு - முதலியவைகளைக் ... . पद्मोत्पलमुकुलरूपणेचैव -112 23. ஊர்ண கபம் (கனி: சிலந்தி) பத்மகோச ஹஸ்தத்தில் (நெ. 12) விரல்களைச் சிறிது மடக்கினால் அதற்கு ஊர்ணநாபம் என்று பெயர் : पदकोशस्य हस्तस्य बगुल्या कुञ्चिता यदा । கரீVEE FRE: எள் Tily || சு-114 - 13 மா திரிப்பிரயோகம் - தலையைச் சொறிதல் - குஷ்ட வியாதி இவைகளைக் காட்ட ;-- faT:TY கரன கரர் சு-115 24. தாமர சூடம் (TIST : கோழி) நடு விரலும் பெருவிரலும் நுனிகள் சேர்ந்து ஆள் காட்டி விரல் வளைந் மற்ற விரல்கள் உள்ளங் கையில் பதிய வைக்கப்பட்டால் அதற்குத் தம்பகடம் என்று பெயர்:- मध्यमाङ्गुष्ठमंदंशो चक्राचैत्र प्रदेशिनी । * Tன் கான் TISTS || சு-116 மாதிரிப்பிரயோகம் குழந்தைகள் பேசும் பொழுது எழுது காட்டப் படும் செய்கை:- - वालालाप சு-118 தாமா சூடம். மற்றொரு வகை - விரல்களைச் சேர்த்து வளைத்து அவற்றின் மேல் பெருவிரலை வைத்துச் சுண்டு விரலை நீட்டினால் அதற் கும் தாம்ர சூடம் என்று பெயர் :- अगुल्यस्सहिता वक्रा उपर्यङ्गुष्ठपीडिताः । प्रसारिता कनिष्ठाच ताम्रचूडः करस्स्मृतः ।। 7-119 மாதிரிப்பிரயோகம் - நூறு ஆயிரம் - லக்ஷம் முதலியவைகளைக் காட்ட :- என் என் கா கார்கா என சு-120 இந்த இருபத்தி நான்கு அஸம்யுத ஹஸ்தங்களே (ஒற்றைக் கைகளே) நாட்ய சாஸ்திரத்தில் சொல்லப்பட்டிருக்கின்றன. அடியிற் கண்ட இரண்டு ஹஸ்தங்களும் கீத கோவிந்த அபிநயத்திலும் மற்றும் பழக்கத்திலும் இருந்து வருகின்றன. அவற்றின் லக்ஷணம் 'அபிநய தர்ப்பணம்' என்னும் நூலிலிருந்து கொடுக்கப்படுகிறது.. 25. அர்த்த தாகம் எETIS) பாதிக்கொடி) த்ரிபதாக ஹஸ்தத் தில் (நெ. 2) சுண்டு விரலும் வளைக்கப்பட்டால் அதற்கு அர்த்த பதாகம் என்று பெயர். त्रिपताके कनिष्ठाचेत् वक्रितार्धपताकिका । மாதிரிப்பிரயோகம்-'இரண்டு' என்பதைக் காட்ட:-- उभयोरिति वाचके.
14 கனரக 26. மயூர ஹஸ்தம் (4YT: மயில்) கர்த்தரீ முகஹஸ்தத்தில் (sெ. 3) மோதிர விரலும் பெருவிரலும் ஒன்றோடொன்று சேர்க்கப் பட்டால் அதற்கு மயூர ஹஸ்தம் என்று பெயர் : अस्मिन्न (कर्तरी मुखे) नामिकाष्ठे श्लिष्टेचान्याः प्रसारिताः मयूरहस्तः कथितः करटीकाविचक्षणः ॥ மா கிரிப்பிரயோகம்- கண்ணீர்த்துளியை எடுத்தெறிவதில், தர்க் கம் செய்வதில் :- नेत्रोदक समुत्क्षेपे शास्त्रवादे ஸம்புத ஹஸ்தங்கள் (இரட்டைக்கைகள்) 13: (1) அஞ்சலி (ess: கும்பிடுதல்) இரண்டு கைகளையும் பதாகக் வைத்துக்கொண்டு அவைகளைச் சேர்த்தால் அதற்கு அஞ்சலி என்று பெயர் :- TaIS IT TR(Fqi 2: TIT! சு-122 மாதிரி பிரயோகம் - தேவதைகள், குரு, ஸ்நேகிதன் இவர்களை நமஸ்கரித்தல்:-- சர்காரக சு-122 (9) கபோதஹஸ்தம் (க: புறா) இரண்டு கைளின் பக்கங் களையும் ஒன்றோடொன்று சேர்த்தால், அதற்குக் கபோதஹஸ்தம் என்று பெயர்:- उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां अन्योन्य पाच मंग्रहात् । TET: காாாாாா கர் TET f TIST || *-124 மாதிரிப் பிரயோகம் - பயத்தில்:- भये சு-125 (3) கர்க்கடஹஸ்தம் (ஈன்: நண்டு) இருகைகளின் விரல்களும் கோர்க்கப்பட்டால் அதற்குக் கர்க்கடஹஸ்தம் என்று பெயர் :- अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य ह्यन्योन्यान्तरनिःसृताः । கக்க கா கா கா கா சு-127 மாதிரிப் பிரயோகம் - தூங்கியெழுந்து சோம்பல் முறித்துக் கொட்டாவி விடுவதைக் காட்ட सुप्तोत्थित विजृमणे சு-128 (4) ஸ்வஸ்திகம் ( ஸ்வஸ்திக முத்திரையைப் போல் ஒன்றுக்கொன்று குறுக்காக வைக்கப்பட்டது) இரண்டு கைகளையும் ... 11. *7 15 --- அராள ஹஸ்தமாக (ஒற்றைக்கை ஐந்தாவது) வைத்துக்கொண்டு, மணிக்கட்டுகளை ஒன்றின் மேல் ஒன்றாக வைத்து இடது பக்கமாக உயர்த்தி வைத்துக்கொண்டால், அதற்கு ஸ்வஸ்திகஹஸ்தம் என்று பெயர்:- मणिबंधन विन्यस्ता वरालौवर्धमानको । Trai arguragi ஏக: ரிகன்: || சு-129 மாதிரிப் பிரயோகம் - ஸ்வஸ்திக முத்திரையிலிருந்து கைகளைப் பிரித்துக்கொண்டு போனால், திசைகளையும் மேகத்தையும் ஆகாயத் தையும் காடு ஸமுத்திரம் முதலானவைகளையும் காட்டலாம்; afts fgfis fள் TET: HTTY |! *-103 (5) கடகாவர்த்தமா நகம் (எசுப்பான கடகம்-வளை; வர்த்த மானகம் - விரிந்து போதல்) இரண்டு கைளையும் வளைகள் அணியும் படம் ஒன்றின் மேலொன்று இருக்கும்படி வைத்தால் அதற்குக் கடகா வர்த்தமாநகம் என்று பெயர் காக: சுக்கா காக்க சு-131 மாதிரிப்பிரயோகம் - பெரியோர்களை நமஸ்கரிக்கும் போது பாதங் களைத் தொடுவதில்:- प्रणामकरणे சு.131 (6) உத்ஸங்கம் (START படி) இரண்டு கைகளும் உள்ளங்கை மேற்புறமாக அராள முத்திரையைத் (1) தாக்கி ஒன்றின் மேல் ஒன்று குறுக்காக வைக்கப்பட்டு மேலே வளைக்கப்பட்டால் அதற்கு உர்ஸங்கம் என்று பெயர் -: अगलौतु विपर्यस्तो उत्तानावूर्वमानतौ । ST: ரரகா : || சு-132 மாதிரியபிரயோகம்: ஸ்பரிச உணர்ச்சியைக் காட்டுவதற்கு, (1) இந்த ஹஸ்தத்திற்கு TEAqகா என்ற பெயரைக் இரண்டு கைகளிலும் கடகாமுக முத்திரையோடு (ஒற்றைக்கை 10) மணிக்கட்டின் மேல் மணிக்கட்டு இருக்கும்படி குறுக்காகவோ அல்லது கைகள் ஒன்றையொன்று பார்க்கும்படிக்கோ வைத்துக்கொள்ளுதல்" என்று ஸங்கீத ரத்னாகரத்தில் கூறப்பட்டுள் ப கொடுத்து, ளது. खटकामुखयोः पाण्योः खस्तिके मणिबन्धके 1 अन्योन्यामिमुखत्वेवा खटकावर्धमानकः ॥ அ. 7 சு-203 4 16 வகையான स्पर्शस्य ग्रहणे करः (7) நிஷதம் (Fq1:--கெட்டியான) இது இருவகை :- முதல் - கைகள் இரண்டும் ஒன்று மற்றொன்றின் புறத்தில் வைக்கப்பட்டு வலது கை, முஷ்டியாகத் தரிக்கப்பட்டால் அதற்கு 'நிஷதம்' என்று பெயர் : - गृहीत्वा वामहस्तेन कूर्पराभ्यन्तरे भुजम् । दक्षिणश्चापि वामस्य कूपराभ्यान्तरेन्यसेत् ॥ -134 सचापि दक्षिणोहस्तः सम्यअष्टीकृतो भवेत् । Tq for TET! கர் எT || சு-135 1 *.. -... வகை---- மாதிரிப்பிரயோகம்--கர்வம், சரீரத்தின் அழகான அமைப்பு இவைகளைக் காட்டுவதற்கு:--- गर्व सौष्ठव சு-136 இரண்டாவது இரண்டு கைகளிலும் ஹம்ஸபக்ஷ முத் திரையைத் தாங்கி உள்ளங்கை வெளிப்புறம் நோக்குமாறு வைக்கப் பட்டால் அதற்கும் நிஷதம் என்று பெயர் : - TNI - சாகா TU சு-137 மாதிரிப்பிரயோகம் - ஜன்னலைக் காட்டுவதற்கு:- जालवातायनादीनां ஈ-137 --- ... (8} தோலம் (ax:-- ஊஞ்சல்) தோள்களை நன்றாகத் தளர்த் திக் கைகளைப் பதாக (ஒற்றைக்கை 1) முத்திரையோடு தொங்கவிட் டால் அதற்கு 'தோலம்' என்று பெயர் :- अंसौ प्रशिथिलोमुक्तौ पताको प्रविलंबितौ । Ti கானாக சு-138 மாதிரிப்பு பிரயோகம் -- ஏக்கம் மூர்ச்சை, இவைகளைக் காட்டு வதற்கு:- विषाद मूर्छित சு-139 ...
8 17 கதை --- 9. புஷ்பபுடம் (gqgEE பூக்களை வைக்கும் தொன்னை) இரண்டு கைகளிலும் ஸர்ப்பசிரஸ் (ஒற்றக்கை நெ. 18) முத்திரையுடன், ஒரு கையின் விரல்கள் மற்றொரு கைக்குள் விரல்களை ஒட்டினாற்போல் அணைத்து வைக்கப்பட்டால் அதற்குப் புஷ்பபுடம் என்று பெயர் :- यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः । द्वितीयः पार्श्वसु श्लिष्टः स तु पुष्पपुटास्मृतः ॥ ஈ-140. மாதிரிப்பிரயோகம் :--புஷ்பம் முதலியவைகளை எடுத்துச் செல் லுதல்:- पुष्प भक्ष्याणि अनेक नानाविधानि । युक्तेन ग्राह्याणि उपनेयानि ।। சு-141. 10. மகரம் (FR: சுறாமீன்) இரண்டு கைவிரல்களையும் சேர்த்துச் சமமாக நீட்டி, இரண்டையும் உள்ளங்கை கீழ் நோக்கும்படி ஒன்றின் மேல் ஒன்றாக வைத்துக்கொண்டு பெருவிரல்களை மேலே தூக்கினால் அதற்கு மகாஹஸ்தம் என்று பெயர் :- पताकौ तु यदा हस्ता वू गुष्ठा वधोमुखौ । उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा स मकरः करः।। சு-142. மாதிரிப்பிரயோகம் - முதலை , மீன் முதலியவைகளைக் காட்ட - नक.मकर मत्स्यानां சு.143. + 1 - - --- 1 11. கஜ தந்தம் (TTTT: யானையின் தந்தம்) இரண்டு கைகளும் ஸர்ப்பசீர்ஷ முத்திரையைத் தாங்கி, முழங்சைகள் கீழே தொங்கும் படி மடிக்கப்பட்டால் அதற்கு கஜ தந்தம் என்று பெயர்!-- कूर्प राधोऽश्चितौ हस्तौ यदास्तां सर्पशीर्षकौ । गजदन्तस्स विज्ञेयः कर्मचास्य निबोधत ॥ சு.144. மாதிரிப்பிரயோகம்:- அதிகமான பாரத்தைத் தூக்குவதைக் காட்ட - அசு. 145. -- 12. அவஹித்தம் (ச: மனோபாவங்களை மறைத்தல்) இரண்டு கைகளையும் சுகதுண்ட முத்திரையாக (ஒற்றைக்கை கெ. 6) வைத்துக் கொண்டு அவைகளை மார்புக்குச் சமமாக உயர்த்தி, வளைத்து, ஒன்றுக்கொன்று எதிர் நோக்கும்படி வைத்துக்கொண்டு மெதுவாக இரண்டும் ஒன்றோடொன்று கீழ்முகமாகவே நெருக்கப்பட்டால் அதற்கு அவஹித்தம்' என்று பெயர். .
18) शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाश्चितौ । शनैरधोमुखा विद्धौ सोऽवहित्थ इति स्मृतः ॥ சு-146. மாதிரிப்பிரயோசம்:- அடங்காத ஆவலைக்காட்ட:- उत्कण्ठिते சு. 147. 13. வர்த்தமானம் (SHIF: விருத்தியடைதல்) ஒருகையை முகுள ஹஸ்த (ஒற்றைக்கை நெ. 22)மாக வைத்துக்கொண்டு கபித்த (ஒற்றைக்கை நெ. 9) முத்திரையுடன் கூடிய மற்றொரு கைவிரல்களால் அதை வளைத்துப் பிடித்தால் அதற்கு வர்த்தமானம் என்று பெயர்:-- मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थ परिवेष्टितः । वर्धमानस्स विज्ञेयः कर्मचास्य निबोधत ॥ சு-148. மாதிரிப்பிரயோகம் :- மணமகளின் மணமகன் பிடிப் பதைக்காட்ட:- Rங் சு. 149. கையை இதில் மற்றொரு வகை - இரண்டு கைகளிலும் ஹம்ஸபக்ஷ (ஒற்றைக்கை நெ. 20) முத்திரையுடன், உள்ளங்கை மறைமுகமாக இருக்குமாறு வைக்கப்பட்டால் அதற்கும் வர்த்தமானம் என்று பெயர். विज्ञेयो वर्धमानस्तु हंसपक्षौ पराभुखा ॥ சு-150. மாதிரிப்பிரயோகம்-ஜன்னல் முதலியவைகளைத் திறப்பதைக் जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विधाटने ।। -150. 3. ஹஸ்தகரணம் நான்கு (சாகா கைகளைத் திருகிச் சுழற்றல்):-- 1. ஆவேஷ்டிதம் (fer நாலு பக்கங்களிலும் வளைக்கப் பட்டது) ஆள்காட்டிவிரல் முன்னே செல்லும்படி விரல்களைச் சுழற்றி உட்புறம் கொண்டுவருதல்:-- आवेष्ट्यन्ते यदाऽङ्गुल्यः तर्जन्याद्या यथा क्रमम् । Tன் கார் Traftagra || சு-200. 2. பரிவேஷ்டிதம் அல்லது உத்வேஷ்டிதம் (fafar சுற்றி வளைக்கப்பட்டது. E உயர வளைக்கப்பட்டது) ஆள்காட்டி விரல் முன்னே செல்லும்படி கைவிரல்களை மேலே சுழற்றி வெளியே கொண்டுபோ போதல்:- 19 4 -- - -- उद्वेष्टयन्ते यदाऽङ्गुल्या तर्जन्याद्याबहिर्मुखाः । क्रमशः करणं विप्राः तदुद्वेष्टितमुच्यते ।। ஈ-201. 3. ஆவர்த்திதம் (erfin சுழிக்கப்பட்டது), அல்லது, வ்யா வர்த்திதம் ( நன்றாகச் சுழிக்கப்பட்டது) சுண்டுவிரல் முன்னே செல்லும்படி விரல்களைச் சுழற்றி உள்புறம் கொண்டு வருதல் :- आवर्तन्ते कनिष्ठाया ह्यङ्गुल्योऽभ्यन्तरेणतु । यत्तु क्रमेण करणं तद्वया वर्तितमुच्यते ॥ சு-202. 4. பரிவர்த்திதம் (qffin திருப்பிச்சுழற்றப்பட்டது) சுண்டு விரல் முன்னே செல்லும் படி விரல்களை மேலே சுழற்றி வெளிப்புறம் கொன்டு போதல் :- उद्वर्तन्ते कनिष्ठाद्या बाह्यशः क्रमशो यदा । अगुल्यः करणं विप्राः तदुक्तं परिवर्तितम् ।। சு-205. 4. பாதங்கள் ஆறுவகை :- 1. உத்கட்டிதம் (33s தூக்கி அழுந்தவைப்பது) முன்னங் காலால் நின்று குதிகாலைப் பூமியில் அழுந்தவைப்பது:-- स्थित्वा पादतलाग्रेण पाणिभूमौ निपात्यते । यस्य पादस्य करणे भवेदुद्धट्टितस्तुसः॥ அ-10 சு-42. 2. ஸமம் (THI ஸ்வபாவமான நிலை) ஸ்வபாவமாக ஒழுங்காக நிற்பது:- स्वभावरचिते भूमौ समस्थानेच यो भवेत् । समः पादस्य विज्ञेयः स्वभावाभिनयाश्रयः॥ அ-10 சு-44. 3. அக்ர தல ஸஞ்சாம் (TTS TTT: முன்னங்காலால் நடப்பது) குதிகால் தூக்கப்பட்டு, பெருவிரலும் மற்றவிரல்களும் வளைக்கப் பட்டு இருக்கும் பாதத்தின் நிலைக்கு அக்ரதல ஸஞ்சரம் என்று பெயர்:- उत्क्षिप्तातुभवेत्पाणिः अञ्चितोऽङ्गुष्ठकस्तथा । अङ्ल्यश्वाश्चितास्सर्वाः पादोऽग्रतल सञ्चरः॥ சு-46.
20
4. அஞ்சிதம் (far வளைக்கப்பட்டது) குதிகால் வளைந்து
பூமியில் வைக்கப்பட்டு, முன்னங்கால் தூக்கப்பட்டு விரல்களும்
வளைக்கப்பட்டால் அதற்கு அஞ்சிதம்' என்று பெயர் : -
पाणिर्यस्याश्चिता भूमौ ऊर्ध्वमग्रतलं तथा ।
अगुल्यश्चाञ्चितास्सर्वाः सपादस्त्वश्चितस्स्मृतः ॥ ஈ-48.
5. குஞ்சிதம் (கான கு.றுக்கப்பட்டது) குதிகால் தூக்கப்பட்டு
உள்ளங்காலின் நடுப்புறமும் குறுக்கப்பட்டால், அதற்குக் குஞ்சிதம்
என்று பெயர் :-
उत्क्षिप्तायस्य पाणि:स्यात् अगुल्या कुञ्चितास्तथा ।
तथा कुश्चितमध्यश्च सपादः कुञ्चितः स्मृतः॥ சு-50.
6. ஸுசீபாதம் (fu: ஊசிமுனை போன்று நீண்டபாதம் )
இடது காலை இயற்கையான நிலையில் வைத்து வலது குதிகாலைத் தூக்கிப்
பெருவிரலின் நுனியால் நின்றால் அதற்கு ஸுசீபாதம் என்று
பெயர்.
उत्क्षिप्तातु भवेताणि: अङ्गुष्ठाग्रेण संस्थिता ।
वामश्चैव स्वभावस्थः सूचीपादः प्रकीर्तितः ॥ சு-51,
*
॥ श्रीः॥ नृत्यलक्षणसहितं ॥ गीतगोविन्दमहाकाव्यम् ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः॥ मेधैर्मदुरमंबरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमैः नक्तं भीरुश्यं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय । इत्थं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्वकुंजदुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहा केलयः ॥ १ ॥ टीका मेधैर्मदुरं-तिर्यप्रसारितशनैः ऊर्ध्वमिलिताधस्तलपताकाभ्याम् । अंबरं-स्वस्तिकीकृतो विस्तारित पताकाभ्याम् । वनभुवः-चलदूर्ध्वगत त्रिपताकाभ्यां विच्युतस्वस्तिकेन, पुनस्तल- दर्शितपताकेन । श्यामास्तमालद्रुमैः-ऊर्ध्वविस्तारित चलत्संदेशेन, चलदूर्ध्वगत त्रिपताकाभ्याम् । नक्तं-स्कंधानतेन शिरसा मुकुलदृष्ट्या । भीरु-विधुतेन शिरसा त्रस्तदृष्ट्याच । अयं-पुरस्तल पुरोदेशदर्शित पताकेन । त्वं-पुरः प्रसारितोयतलपताकेन । एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण ।
तत्-आवर्तनेन ।
इम-ऊर्ध्वाधस्तल चतुस्तालान्तरितार्धचन्द्राभ्याम् ।
राधे-शिरोदेशादाकर्षितांचलखटकाप्नुखेन परावृत्तेन शिरसा ।
गृह-उर्ध्वमिलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम् ।
प्रापय-वामपार्थात्तिर्यग्गतो तल पताकेन । अथवा वामदेशात्तिर्य-
गतोर्ध्वमृगशीर्षण ।
इत्थं-अधोमुखदक्षमृगशीर्षण ।
नंद-वामो गोमुखेन दक्षिण ऊर्ध्वमुखसूचिमुखेन ।
निदेशतः -मुखगतेन हंसास्येन ।
चलितयोः-हस्तधृत कृष्णकरकनिष्ठिकया राधाविलासेन । विलासो
गमनादिस्यात् चेष्ठाश्लिष्टांगया कृता ।
प्रति-प्रत्यग्दर्शितसूचीमुखेन ।
अध्व-वामदेशात्तिर्यगतोतलमृगशीर्षण । अथवा अधोंगुलि
पुराप्रसारित चलत्रिपताकेन ।
कुंज- चलल्लतोकरो_समानीत मिलितमुखमृगशीर्षोभ्याम् ।
द्रुमं-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्याम् ।
राधा-शिरोदेशादाकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा ।
माधव-बैष्णवस्थानकेन वंशधारणमुद्रया ।
जयन्ति-उद्वृत्तहस्तकेन ।
यमुना-भ्राभितोर्ध्वसूचीमुखाच्चलद्धासमानीत त्रिपताकेन । तेनैव
पुरःप्रसारितेन ।
कूले-चलत्पुर प्रसारित त्रिपताकाम्यां अथवा उत्संगेन ।
रहा-ऊर्ध्वमुख सूचीमुखेन ।
केलयः-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्यां अथवा उत्संगेन ॥१॥
३ वाग्देवता चरित चित्रित चित्त समा पद्मावती चरण चारण चक्रवर्ती । श्रीवासुदेव रतिकलि कथासमेतं एतं करोति जयदेवकविः प्रवन्धम् ।। २ ॥ टीका वाग्देवता-अधरात्पुरोगतहंसारखेन शिरस्थांजलिना च । चरित-विस्तारितो तल पताकेन । चित्रित-लोलित संदंशेन । चित्त-हत्तसंदंशेन । सद्मा-ऊर्ध्वमिलित मगशीर्षाभ्याम् । पद्मावती-स्वस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् । चरण-चरणदर्शित पताकेन । चारण-हंसगत्या । चकृवर्ती-भ्रामितोर्ध्वमुख सुचीमुखेन । श्रीवासुदेव-वैष्णवस्थानकेन वंशधारणमुद्रया । रतिकेलि-उत्संगेनाधरसमीपे ऊर्धाधोमुखमिलितमुकुलाभ्याम् । कथा - अधरात्पुरोगत हंसास्येन । समेतं-मिलित सूचीमुखाम्याम् । एतं-अधोंगुलि पुरस्तलपताकेन। करोति-अधोमुखहंसास्याभ्याम् । 'जयदेवकविः-ललाटस्थांजलिना । प्रबंध-अपरात्पुरोगत हंसास्येन ॥ २ ॥ -- ४ यदि हरिसरणे सरसं मनो यदि विलासकथासु कुतूहलम् । मुधुरकोमलकान्तपदावलिं श्रुणु तदा जयदेव सरखतीम् ॥३॥ यदि-व्यावर्तनेन । हरि-वैष्णवस्थानकेन वंशधारणमुद्रया । स्मरणे-हृच्चालित संदंशेन । सरसं-हृत्परिवर्तित चतुरेण । मना-हगत संदंशेन । यदि-व्यावर्तनेन । विलासकथासु-निहंचितेन शिरसा समपादचार्या । कुतूहलं-हृद्गत विकसित मुकुलेन लोलितालपल्लवेन च । मधुर-कर्णगत हंसास्येन ॥ कोमल-लोलितांगुष्ठ हंसापेन । कान्त-लोलित संदंशेन । पदावलिं-अधरात्पुरोगत हंसास्येन । श्रुणु-कर्णगतसूचीमुखेन । तदा-व्यावर्तिततिर्यगूर्ध्वदर्शित सूचीमुखेन । जयदेव-ललाटस्थांजलिना । सरस्वती-अधरात्पुरोगत हंसायेन ॥३॥ वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्विभ्रते दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते । पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान् मूर्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥ ४ ॥ वेदान्---विरलांगुलि पुरस्तल निकुंचकेन । her
उद्धरते-शनैरूलगतालपल्लवेन ।
जगत्-ऊर्ध्वतलविस्तारित पताकाभ्याम् ।
निवहते-स्कंधगतालपल्लवेन ऊर्ध्वस्थितो_तलपताकाभ्याम् ।
भूगोलं-पुरस्तल भूदर्शितपताकेन ऊर्ध्वमुख कपोतेन च ।
उद्विभ्रते-ऊर्ध्वस्थितोतल पताकाभ्याम् ।
दैत्यं-मुखसमीपेमिलिततलोर्णनाभाभ्याम् ।
दारयते-रेचित हस्तकेन ।
बलिं-ऊर्ध्वमुखभ्रामित सूर्चामुखेन गजदन्तबाह्वास्फालित सर्पशीर्षण ।
छलयते-परिवर्तितालपझेन ।
क्षत्र-प्रत्यालीढस्थानकेन पुरःप्रसारितमुष्ट्या कर्णाकृष्टखटकामुखेन ।
क्षयं-वामस्कन्धदेशातिर्यगधोगताधस्तलपताकेन ।
कुर्वते-अधोमुख हंसायन ।
पौलस्त्यं हनोरधावर्तितालपल्लवेन पुरस्तल विरलांगुलि पताकाभ्याम् ।
जयते-उद्वेष्टितालपल्लवेन ।
हलंकलयते-स्कंधस्थितारालेन ।
कारुण्यं-करुणया दृष्ट्या हृत्स्थितहसपक्षेन :
आतन्वते--विस्तारितोतलपताकाभ्याम् ।
म्लेच्छान्–कर्णाधोदर्शितसंदेशेन पुरस्तले लोलितपताकेन ।
मूर्छयते--अंचितेन शिरसा दोलहस्तकेन ।
दशाकृति-पुरस्तल विरलांगुलि पताकाभ्याम् । शनैरंगदर्शित
संदंशाभ्याम् च ।
कृते--अधोमुख हंसाखेन ।
कृष्णाय-वैष्णवस्थानकेन वंशधारणमुद्रया ।
** तुभ्यं नमापुराप्रसारितपताकेन ललाटस्थांजलिनावधूतेन शिरसा॥
६ अष्टपदी १ प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदं विहितवहिन चरित्रमखेदम् । केशव धृतमीनशरीर जय जगदीशहरे ॥ १ ॥ मलय -पताकोपरिमर्दित पताकेन गगनदृष्ट्या च । पयोधिजले--अधः स्वस्तिकीकृत विच्युतो तल पताकाभ्याम् । धृतवानसि-अधोदेशा दुद्धृतमुष्टिना । वेद-पुरस्त ल निकुंचकेन । विहित-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । वहिब-चालितांगुष्ठकर प्रसारित पुष्पपुटेन । चरित्रं-प्रसारितो+तल पताकेन । अखेदं-हृद्तपताकेन मुकुलया दृष्टया च । केशव-केशबन्धेन। धृत-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। मीनशरीर-मकरहस्तकेन । जय- उद्वृत्त हस्तकेन । जगदीश-ललाटस्थांजलिना । हरे-वैष्णवस्थानकेन ॥ १॥ क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे । धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे । केशव धृतकच्छपरूप जय० ॥२॥ क्षितिः-अधोंगुलि पुरोदेशदर्शित पताकेन । अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । विपुलतरे-विच्युत विस्तारित स्वस्तिकेन । - तव-पुरः प्रसारितोयतलपताकेन । तिष्ठति पृष्ठे-अधस्तलीकृत शुकतुंडोपरिमुष्टिना । धरणि-अधोंगुलिपुरोदेश दर्शितपताकेन । धरण-ऊतलो स्थित पताकाभ्याम् । किण-बद्धमुष्टिना। चक्र-भ्रामितसूचीमुखन । गरिष्ठे-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगत पताकाभ्याम् । केशव धृत-पूर्ववत् । कच्छप-शुकतुंडेन ॥२॥ वसति दशनशिखरे धरणी तव लग्ना। शशिनिकलंककलेचनिमना । केशवधृत सूकर रूप जय० ॥३॥ वसति-शनैरवस्तलीकृत पताकेन । दशनशिखरे--मुखलन कनिष्ठिका शिखरेण । धरणी-अधोगुलिपुरोदेश दर्शित पुरस्तलपताकेन । तव-पुरःप्रसारितो तलपताकेन । लग्ना-तिर्यििड्मलिताग्रतलसूचीमुखाभ्याम् । शशिनि--अर्धचन्द्रेण । कलंक-मृगशीर्षण। कला-सूचीमुखेन। इव-आवर्तनेन । निमग्ना-अधोमुखाधोगतमुकुलेन । केशवेत्यादि पू० । * सूकररूप-ताम्रचूडाभ्याम् । अथवा । मुखलनकनिष्टिकाशिखरेणां . . - । । . । । । गर्दाशतसंदंशाभ्याम् । अथवा । सूकरिमुद्रया । जय०-पूर्व० ॥ ३ ॥ तव करकमलवरे नखमद्भुतशृंगं दलिन हिरण्यकशिपुतनु भृङ्गम् । केशव धृत नरहरिरूप जय० ॥ ४ ॥ तव-पुरः प्रसारितोयतलपताकेन । कर-दर्शितपताकेन । कमल-कमलवर्तनया। वरे-शनैरूलगतालपल्लवेन अथवा आवर्तित किंचिदूर्ध्वगत पताकेन । नखं-अंगुलि नखोपरि वलितांगुष्ठेन । अद्भुत-अद्भुतदृष्टया। श्रृंगं-ऊर्धस्थितमृगशीर्षण । दलित-चीरदृष्टया रेचितहस्तकेन । हिरण्यकशिपु-मुखसमीपे ऊर्ध्वाधस्तलोर्णनाभाभ्याम् । तनु-अंगदर्शित हंसपक्षेन । शृंगं-भ्रमरहस्तकेन । केशवधृत-पूर्ववत् । नर-स्कन्धमूलदर्शितालपल्लवेन । हरि-स्वस्तिकीकृत पुरस्तलोणनामाभ्याम् । रूप-पूर्ववत् ॥ ४ ॥ छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतधामन पदनखनीरजनितजनपावन । केशव धृत वामनरूप जय० ॥ ५ ॥ छलयसि-उद्वेष्टित पताकेन । + 2 ९ . विक्रमणे-विष्णुकान्त करणेन । बलिं-ऊर्ध्वभ्रामित सूचीमुखेन । बाह्वास्फालित सर्पशीर्षेण च । अद्भुत-अद्भुत दृष्टया । वामनतालान्तरितोधिस्त लार्धचन्द्राभ्याम् । पद-----वरण दर्शित पताकेन । नख-नखदर्शितांगुष्ठेन । नीर-ऊर्ध्वस्थित शिथिलांगुल्यधस्तलपताकाभ्याम् । अथवा मकर हस्तकेन । जनित-आवर्तित किंचिदूर्ध्वगत पताकेन । जन-विस्तारितोतलपताकाभ्याम् । पावन-ऊर्ध्वगस्थलालपल्लवेन । अथवा ललाटस्थांजलिना। केशवेत्यादि पूर्ववत् ॥ ५॥ क्षत्रिय रुधिरमये जगदपगतपापं स्लपयसि पयसि शमित भवतापम् । केशव धृतभृगुपतिरूप जय ॥६॥ क्षत्रिय-प्रत्यालीढस्थानकेन वामप्रसारितमुष्टया कर्णाकृष्टखटकामुखेन वीरदृष्टया च। रुधिर-स्कंवदेशात्तिर्यग्गताधस्तलपताकेन कन्ठदेशाच्चलदधोगत त्रिपताकेन च । मये-अधस्तलमिलित पुरोलोलित पताकाभ्याम् । जगत्-विस्तारितोतलपताकेन । अपगत-उद्वेष्टितपताकेन । पापं-विधुतेन शिरसा विश्लिष्टांगुलि चलत्पताकाभ्याम् च । स्नपयासि पयसि-सानरी त्यासर्पशीर्षाभ्याम् । -- । । १० -- । . - शमित-शनैरवस्तीकृत पताकेन । भव-शरीरदर्शितोर्ध्वगत सन्दशाभ्याम् । तापं-विधुतेन शिरसा विश्लिष्टांगुलि चलत्पताकाभ्याम् । अभितप्तया दृष्टया च। केशवत्यादि-पूर्ववत् ॥ ६ ॥ वितरसि दिक्षुरणे दिक्पति कमनीयं दशमुखमौलिबलिं रमणीयम् । केशव धृत रामशरीर जय० ॥७॥ वितरसि--अधोमुखमुकुलेन । विक्षु-दिग्दर्शित सूचीमुखेन । रणे-प्रत्यालीढस्थानक वामप्रसारितमुष्टि दक्षिणाकृष्टखट कामुखेन । दिक्पति-दिग्दर्शित सूचीमुखेन मुष्टि शिखराभ्याम् । कमनीयं-लोलित सन्देशेन । दशमुख हनोरधोवर्तितालपल्लवेन विश्लिष्टांगुलि पुरस्तलपताकाभ्यां च । मौलि-किंचिच्छिरोलग्न पुरस्तल त्रिपताकाभ्याम् । पलि-प्रतिदिक् अधोमुख पनकोशेन । रमणीयं-लोलितसन्देशेन । केशव-पूर्व० रामशरीर- अवधूतेन शिरसा ललाटस्थांजलिना ॥ ७ ॥ वहासिवपुषि विशदे वसनं जलदाभं हलहति भीत मिलितयमुनाभम् । केशव धृतहलधररूप जय० ॥ ८ ॥ वहसि अङ्गसमीपाधस्तलपताकाभ्याम् । m वपुषि-अङ्गदर्शितहंसपक्षण । विशदे-लोलितसन्दंशेन । वसन-पार्श्वदेशात्पुरः समानीत खटकामुखाभ्याम् । जलदाभ-तिर्यप्रसारित शनैरूनीताधस्तल पताकाभ्याम् मिलित सूचीमुखाभ्याम् च । हल-ताम्रचूडेन । हति-अधस्तलीकृत ताम्रचूडेन । भीत-विधुतेन शिरसा कातरया दृष्टया च । मिलित-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । यमुना-उर्ध्वमुखभ्रामित सूचीमुखाचलदधः समानीत त्रिपताकेन चलत्पुरः प्रसारितेन तेनैव । आभं-लोलितालपल्लवेन । केशव--पूर्ववत् । हलधररूप-स्कंधस्थितारालेन ॥८॥ निन्दसियज्ञविधेरहह श्रुतिजातम् । सदयहृदयदर्शित पशुघातम् । केशवधृत बुद्धशरीर जयगदीशहरे ॥९॥ निन्दसि अधराद्विक्षिप्तसंदेशेन । यज्ञविधेः-दर्शित मृगशीर्पण पुराकिंचित्क्षिप्त सिंहमुखेन । अहह-धुतशिरसा। श्रुति-निकुंचकेन । जातं आवर्तितेन कृतमुष्टथा। सदय-हृत्समीपे शनैः अधस्तलीकृत पताकेन करुणया दृष्टया ।
१२
--
हृदय-हृद्गत सन्दंशेन ।
दर्शित-अपांगावर्तित त्रिपताकेन तिर्यगवलोकनेन ।
पशु-मृगशीर्षेण ।
घातं-स्कंधदेशात्तिर्यग्गताधस्तलपताकेन ।
केशव-पूर्ववत् ।
बुद्धशरीर-स्तब्धशिरसा । ९॥
म्लेच्छनिवह निधने कलयसि करवाल
धूमकेतुमिव कमपि करालम् ।
केशव धृत कल्कि शरीर जय जगदीश हरे ॥ १० ॥
म्लेच्छ..-कर्णदर्शितसंदंशेन । पुरस्तललोलित पताकेन ।
निवह-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । अथवा भ्रामितोर्ध्वमुख सूचीमुखेन ।
निधन-स्कंधदेशात्तिर्यग्गताधस्तल पताकेन ।
कलयसि-मुष्टिना।
करवालं-चलधिोगत पताकेन ।
धूमकेतुं-चलदूर्ध्व सूचीमुखेन ।
इव-आवर्तनेन ।
कमपि-व्यावर्तित किंचिदूर्ध्वगत त्रिपताकेन ।
करालं-भयानक दृष्ट्या ।
केशव-पूर्ववत् ।
कल्कि-मणिबन्धगत कर्तरीमुखेन । तुरङ्गमाचार्या ।
शरीर-अङ्गदर्शितांसपक्षेण ॥ १० ॥
श्री जयदेवकवेरिदमुदितमुदारं
शृणु सुखदं शुभदं भवसारम् ।
केशव धृत दशविधरूप जय जगदीशहरे ॥ ११ ॥
श्री:-शनैरूलगतालपल्लवेन । जयदेवकवेः-ललाटस्थांजलिना । इदं-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण। उदितं-अधरात्पुरोगत हंसास्येन । उदारं-लोलितालपल्लवेन । श्रुणु-कर्णस्थ सूचीमुखेन । सुखद-हृद्तपताकेन मुकुल दृष्टया । शुभदं-उद्वत्तेन । भव-शनैरूगताङ्गदर्शिसंदंशाभ्याम् । सारं-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । केशव-पूर्ववत् । दशविधरूप-पुरस्तलविश्लिष्टांगुलिपताकाभ्याम् । जयेत्यादि-पूर्ववत् ॥ ११॥ पद्मापयोधरतटी परिरंभलग्न काश्मीरमुद्रितमुरो मधुसूदनस्य । व्यक्तानुरागमिव खेलदनगखेद स्वेदावुपूर मनुपूरयतु प्रियं वः ॥ १२ ॥ पद्मा-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम् । शनैरूनिर्मातालपल्लवेन कर्षितांचलखटकामुखन परावृत्तेन शिरसा । अथवा कमलवर्त नया ऊर्ध्वमिलितमृगशीर्षाभ्याम् । हृदिस्वस्तिकीकृतमुकुला- भ्याम् । पयोधरतटी-स्वस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् । » परिंभ-उत्सङ्गेन ।
१४ - . .. ܘܚܶܐ . लम-मिलितसूच्यग्राभ्याम् । काश्मीर--अधोमुखनिष्पेषितहसास्येन । मुद्रितं-हृदिदर्शितहंसास्येन । उरो-हृद्तसंदंशेन । मधुसूदनस्य-वैष्णवस्थानकेन वंशधारणेन च । व्यक्त-प्रसारितपताकाभ्याम् । अनुरागं-स्निग्ददृष्ट्या हृद्गतचतुरेण | इव-आवर्तनेन । खेलत्-उत्सङ्गेन । अनङ्ग-हृदयावेष्टित चतुरेण । खेद-विषण्णया दृष्टया । खेदांबु-अङ्गाचलदधः समानीत त्रिपताकेन । पूर--अधस्तल पुरोलोलितमिलिपताकाभ्याम् । * भियं-हृद्तचतुरेण । वा-पुरः प्रसारितोतलपताकेन ॥ १२ ॥ "- . अष्टपदी २ श्रितकमलाकुचमन्डल धृतकुंडल। कलितललितवनमाल जय जयदेवहरे ॥१॥ श्रित-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । कमला-कमलवर्तनया कर्षितांचलखटामुखेन । कुचमंडल-खस्तिकीकतपनकोशाभ्याम् । RAamama- * 'अनुपूरयतु' इति पदस्य अभिनय: मातृकासुप्रमादाल्लुप्तः १५ धृतकुंडल-कर्णाधोदेशाच्छनै रधस्तलीकृतपताकेन । ललित-ललितालपल्लवेन । वनमाल-कन्धराजानुपर्यन्तसमानित चलखटकामुखाभ्याम् । जयजयेत्यादि-पूर्ववत् । उद्वृत्तेन । देव-ललाटस्थांजलिना। हरे-वैष्णवस्थानकेन ॥ १॥ दिनमणिमंडल मण्डन भव खंडन । मुनिजनमानसहंस जय० ॥२॥ दिनमणिमण्डल-ऊर्यभ्रामित सूचीमुखेनाकेकरयादृष्टया । मण्डन-लोलितालपल्लवेन । भव-अङ्गदर्शितोवंगतसंदंशाभ्याम् । खंडन स्कन्धदेशात्तिर्यग्गताधस्तलपताकेन । मुनिजन-हृद्गतचलित संदंशेन । अथवा प्रतिदिग्दर्शित सूचीमुखेन प्रावर्णमुद्रया। मानस-हृगतहंसास्येन। हंस-पुरस्थलहंसास्येन । * जय-पूर्ववत् ॥ २॥ ।' कालीयविषधरगंजन जनरञ्जन । यदुकुलनलिन दिनेश जय० ॥३॥ कालीयविषधर-सर्पशीर्षण । गंजन-बहिः क्षित्पांगुलिद्वयत्रिपताकेन ।
i । . 1 १६ जन-विस्तारितो तलपताकेन । रंजन-हृदत संदंशेन । लोलिताल पल्लवेन च । यदुकुल-विस्तारित पताकेन । अथवा शिरस्थांजलिना । नलिन-कमलवर्तनया। दिनेश-ऊर्ध्व भ्रामित सूचीमुखेनाकेकरदृष्टया । जय जयेत्यादि-पूर्ववत् ॥ ३॥ मधुमुरनरक विनाशन गरुडासन । सुरकुलकेलि निदान जय०॥ ४ ॥ मधु-कर्णाधोदेशावेष्टित निपताकेनालीढस्थानकेन वीरदृष्ट्या च । भुर-ऊर्वाधस्तलीकृतोर्णनाभाभ्याम् । नरक-पुरो भूमिदर्शितपताकेन तालद्वयान्तरितोर्धाधस्तलार्धचन्दा- भ्याम् । रौद्रदृष्टया च । विनाशन-स्कंधदेशात्तिर्यग्गताधस्तलपताकेन । गरुडासन-गरुडस्थानकेन मणिबन्धस्य शिखरेण । अथवा कर्तरी मुखेन । सुर-ललाटस्थांजलिना। कुल-मंडलीकृतमिलिताग्रसूचीमुखाभ्याम् । केलि-हगत विकासितमुकुलेन | अथवा क्षिप्ताक्षिप्तकरणेन । निदान-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ॥४॥ अमल कमलदल लोचन भवमोचन । त्रिभुवन भवन निधान जय० ॥ ५॥ अमल-लोलितसंदंशेन । कमल-कमलवर्तनया ।
3 १७ दल-चतुरेण । लोचन-अपांगावर्तित चतुरेण । भव-शनैरूलगताङ्गदर्शितसंदंशाभ्याम् । मोचन-विच्युतमुष्टि परावर्तनेन । त्रिभुवन-अधोमध्योर्ध्वदर्शित पताकेन । अथवा भ्रामितोप्रमुख सूचीमुखेन पुरस्तल दर्शित त्रिशूलेन च । भवन-ऊर्ध्वमिलितान मृगशीर्षाभ्याम् । निधान-आवर्तितेन कृतमुष्टिना । जयजयेत्यादि-पूर्ववत् ॥ ५ ॥ जनकसुताकृत भूषण जितदूषण । समरशमित दशकंठ जयजयेत्यादि०॥६॥ जनक'-- ऊर्ध्वस्थिताधस्तलपताक तालद्वयान्तदर्शित बाणहस्तकेन । सुता-तालान्तरितोधिस्तलार्धचन्द्राभ्याम् । अथवा हृगतसंदंशे- नाधस्तलीकृतसर्पशीर्षेण च । कृत-अधोमुखहंसास्येन। भूषण-स्कंधदेशाच्चलदधः समानीत खटकामुखाभ्याम् । अथवा भूषण धारणमुद्रया प्रत्यंगदर्शनेन । जित-स्कन्धदेशात्तिर्यग्गताधस्तलपताकेन । अथवा उद्वेष्टित पताकेन । * दूषण-मुखसमीपोधिस्तलोर्णनाभाभ्याम् । समर-प्रत्यालीढस्थानकेन । वामकृतमुष्टिदक्षिणकर्णाटखटका मुखेन । शामित-स्कंधदेशात्तिर्यग्गताधस्तलपताकेन । दशकण्ठ-~-पुरस्तल विरलांगुलिपताकाभ्याम् हनोरधोवर्तिताल- पल्लवेन च ॥६॥ ।
१८ अभिनव जलधर सुन्दर धृतमंदर । श्रीमुखचन्द्रचकोर जय० ॥ ७ ॥ अभिनव-लोलितालपल्लरेन । र-तिर्यप्रसारित शनैरू समानीत मिलिताधस्तलपताकाभ्याम् सुन्दर-लोलितालपल्लवेन । धृत—ऊर्ध्वतलो स्थित पताकाभ्याम् । मन्दर-ऊर्ध्वस्थितालपल्लवेन मंथनरीत्या चतुरस्र हस्तेन च । श्री-लोलितालपल्लवेन स्वस्तिकाकृत पद्मकोशाभ्याम् । मुख-हनोरधोवर्तितालपल्धेन । चन्द्रचकार-अर्धचन्द्रप्रतिदर्शित तिरश्चीन कपित्थेन । जयजयेत्यादि-पूर्ववत् ।। ७॥ तव चरणे प्रणतावयमिति भावय। कुरुकुशलं प्रणतेषु जय० ॥ ८॥ तव-पुरः प्रसारितो तलपताकेन । चरणे-चरणदर्शित पताकेन । प्रणताः-अवधूतीशरसा ललाटस्थांजलिना । वयं-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। इति-ऊर्ध्वतलकिंचिदधोगत मृगशीर्षण । भावय-इगतसंदंशेन । कुरु-अधोमुखहंसास्येव । कुशलं -हृद्तपताकेन । अथवा हृद्गताधस्तल चतुरेण । प्रणतेषु-अवधूतशिरसा ललाटस्थांजलिना । जयजयेत्यादि पूर्ववत् ।। मशक १९ श्रीजयदेवकवेरिदं कुरुतेमुदम् । मङ्गलमुज्ज्वलगीतं जयजयदेव हरे ॥ ९ ॥ श्री-शनैरूज़गतालपल्लवेन । जयदेव-अवधूतशिरसा ललाटस्थांजलिना । को-अधरात्पुरोगत हंसास्थेन । इदं - किंचिदधोंगुलिपुरस्त लपताकेन । कुरुते-अधोमुखहंसास्येन । मुदं-हृद्त विकसित मुकुलेन । मङ्गलं-उदृत्तहस्तकेन । उज्ज्वल-लोलितसंदंशेन । गीतं-अधरात्पुरोगतहंसाखेन । जयजय-उदृत्तहस्तकेन । देव-अवधूतशिरसा ललाटस्थकपोतेन । हरे-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।।९।। वसन्ते वासन्ती कुसुमसुकुमार रवयवैः भ्रमन्ती कान्तारेबहुविहित कृष्णानुसरणाम् । अमन्दं कन्दर्पज्वर जनित चिन्ताकुलतथा चलद्वाधां राधां सरसमिदमूचे सहचरी ॥ १ ॥ वसन्ते-कांगूले नालपल्लवाभ्यां च । वासन्ती-लताकरचलदूर्वानीत कृतपल्लवेन च । कुसुम-~कांगूलेन । सुकुमारैः चलदंगुष्ठहंसारखेन । अवयवैः--अङ्गदर्शित हंसपक्षण ।
२० " भ्रमन्ती-प्रामितसूचीमुखेन । अथवा भ्रमर्या द्वादश विधायां यथा रुचिाया। कान्तारे-ऊर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां विस्तारितोतलपताकाभ्यां च । बहु-आवेष्टितालतलपताकाभ्यां च । विहित-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । कृष्ण-त्रिभङ्गीस्थानकेन । अनुसरणां-चलत्पुरः प्रसारिताधोंगुलिपताकेन । अमन्दं-चलनिपताकेन । कन्दर्प- हृदावेष्टित चतुरेण । ज्वर-विधुतशिरसाचलपताकाभ्यां अभितप्तयादृष्ट्या च । जनित-शनैरावेष्टितोलतलपताकेन । चिन्ता-कपोलगतार्धचन्द्रेण अंचितशिरसा | आकुलतया-विषण्णया दृष्ट्या दोलहस्तकेन च । चलहाधा-अङ्गवलितः। राधां- स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्याम् । सरसं-चतुरेण । इदं-पुरोदर्शितपताकेन । ऊचे- अधरात्पुरोगतहंसापेन । सहचरी-अधस्तलसर्पशीर्षेण ॥१॥ दरविदलितमल्लीवल्लिचंचत्पराग प्रकटितपटवासैः वासयन्काननानि । इहहि वहति चेतः केतकीगन्धबन्धुः प्रसरदसमबाण प्राणवद्गन्धवाहः ॥२॥ दरविदलित-किंचिद्विकसितमुकुलेन । मल्लीवल्लि-ऊर्ध्वगत्रिपताकाभ्यां । भ्रामितोर्ध्वमुखसूचीमुखेन च।
चंचत्पराग-विस्तारित चलितांगुष्ठसंदंशेन । प्रकटित-विस्तारितो तलपताकेन । पटवासै:-चलितांगुष्ठसन्दशेन । वासयन्-नासागतहंसायेन । काननानिचलर्ध्वगत्रिपताकविस्तारितोयतलपताकाभ्यां च । इहहि-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण । दहति-चलदूर्ध्वगत त्रिपताकेन विधुतशिरसा । चेतसा-हृद्तसंदंशेन । केतकी-ऊर्ध्वमिलितत्रिपताकाभ्याम् । गन्ध-नासागतहंसास्केन । बन्धुः-मिलितसूचीमुखाभ्यां । प्रसरत्-ऊर्ध्वतलविस्तारित पताकेन । असमबाण-विरलांगुलि पुरस्तलदर्शितपताकेन । प्राणवत्-हृदत हंसास्केन । तिर्यकप्रसारित चलत्पुरासमानीत त्रिपताकेन ॥ २॥ उन्मीलन्मधुगन्धलुब्धमधुपव्याधूतचूतांकुर क्रीडत्कोकिलकाकलीकलकलैरुद्गीर्णकर्णज्वराः । नीयन्तेपथिकैः कथं अथमपि ध्यानावधानक्षणा: प्राप्तप्राणसमा समागमरसोल्लासैरमी वासराः॥ • उन्मीलत्-किंचिद्विकसितमुकुलेन । मधुगन्ध-नासागतकांगूलेन । लुब्ध-संकोचितोर्णनाभेन अथवा मिलितांगुलितललिपताकाभ्याम् । मधुप-भ्रमरहस्तकेन । व्याधूत-कंपितपताकेन । चूत-ऊर्ध्वगचलत्रिपताकाभ्याम् ।
--
-
२२
mube
अंकुर-ऊर्ध्वतलकिंचिदधिकतर्जनीक कपित्थेन ।
क्रीडत्-क्षिप्ताक्षिप्त करणेन ।
कोकिल -कपित्थेन ।
काकलीकलकलै-लोलितसंदंशेन कर्णगतसूचीमुखेन च ।
उद्गीर्णकर्णज्वरा:-- कर्णसमीपे उद्वेष्टित त्रिपताकेन ।
नीयन्ते-आवेष्टितपताकेन ।
पथिकैः-शिथिलांगुलितिर्यग्गतागत पताकेन ।
कथंकथमपि-शनैराचेष्टित पताकेन विषण्णयादृष्ट्या ।
ध्यानावधान-हृद्तसन्दंशेन निमीलितदृष्ट्या ।
क्षणा:--- विच्युतसन्दंशेन ।
प्राप्त-ऊर्ध्वाधस्तल मिलितचतुराभ्याम् ।
प्राणसमा-मिलितसूचीमुखाभ्याम् च ।
समागम हृद्तसंदंशेन मिलितसूचीमुखाभ्याम् ।
रस-चतुरेण।
उल्लासै!- हृद्तविकसितमुकुलेन ।
अमी-ऊधिस्तलमृगशीर्येण ।
वासरा--विस्तारितोचंतलपताकेन ॥
MP
गत
अष्टपदी ३
ललितलवङ्गलतापरिशीलन कोमलमलयसमीरे ।
मधुकर निकरकरम्बित कोकिल कूजित कुंजकुटीरे ॥
ललित-लोलितालपल्लवेन ।
लवङ्ग-किंचिदूर्वानीत तर्जनीक कपित्थेन ।
लतालताहस्तेन । अथवा भ्रापितोर्ध्वगतमूचीमुखेन ।
परिशीलन-मिलितसूचीमुखाभ्याम् ।
२३ कोमल-चलितांगुष्ठहंसास्केन । मलयसमीरे-ऊर्ध्वस्थितालपल्लवार्तिर्यग्गतोयतलचलत्रिपताकेन । मधुकर- भ्रमरहस्तकेन । निकर-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । अथवा मण्डलाकार भ्रामितसूची मुखाभ्याम् । करम्बित-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । कोकिल-हंसास्येन। कूजित-अधरात्पुरोगतहंसास्येन कर्णगतसूचीमुखेन च । कुंजकुटीरे-- पल्लवहस्तकेनोर्ध्वमिलिताग्रमृगशीभ्याम् ॥ १ ॥ विहरति हरिरिह सरसवसन्ते । नृत्यति युवति जनेन समं सखि विरहिजनस्य दुरन्ते ।। विहरति-समपादाचार्या । हरि:-त्रिभङ्गीस्थानकेन । इह-पुरोदेशदर्शितपताकेन । सरस-चतुरेण । वसन्ते-पल्लवकांगूलाभ्याम् । नृत्यति-चतुरस्रस्थानकेन रथचक्राचार्या । अथवा भ्रमर्या । युवति-स्वस्तिकीकृत पदकोशाभ्याम् । जनेन--विस्तारितोतिलपताकेन । . दुरन्ते-विषण्णया दृष्टयाऽधोमुखशिरसा च ॥ १ ॥ उन्मदमदन मनोरथपथिकवधूजन जनित विलापे । अलिकुलसंकुल कृसुमसमूह निराकुल वकुल कलापे। उन्मद-मत्तल्याचार्या मदिरयादृष्टया । 4. reamlandanvent *- * समं, सखि, विरहि जनस्य, इति पदानां अभिनयः मातृकायां लुप्तः - 514 २४ r मदन-हृद्तावेष्टित चतुरेण । अथवा वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणा कृष्ट खटकामुखाभ्याम् । मनोरथ-हृद्तसन्दंशेन । पथिक-अधोंगुलिवामपार्श्वगतागतपताकेन । वधू-हृद्गत पद्मकोशाभ्याम् । जन-विस्तारितो तलपताकेन । जनित-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन । विलापे-करुणयादृष्टयाङ्गवलितेन दोलहस्तकेन च । अलिकुल-भ्रमद्भमराभ्याम् । संकुल-अधस्त लमिलित लोलितपताकाभ्याम् । कुसुम--कांगूलेन । समूह-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । अथवा मण्डलीकृत सूचीमुखाभ्यां । निराकुल-विस्तारितोयतलपताकाभ्याम् । बकुलकलापे-- अवस्थित परस्परमिलितांगुलिपताकाभ्याम् ॥ २ ॥ मृगमदसौरभरभसवशंवदनवदलमालतमाले । युवजन हृदय विदारणमनसिजन स्वरुचिकिंशुक जाले ॥ मृगमदसौरभ-मृगशीपच्चलदधोगतपताकेननासागताधस्तल शुक तुन्डेन च। रभस- आवेष्टित पताकेन । वशंवद-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । नव-किंचिदधिकतर्जन्यग्रोर्ध्वमुख कपित्थेन । दलमाल-विस्तारितोयतलचतुरेण । तमाले-चलर्ध्वगत्रिपताकाभ्याम् । युव-निहंचित शिरसा मत्तल्याचार्या । जन-विस्तारितो तलपताकेन । !
4 है २५ हृदय-हृद्त सन्दंशेन । विदारण-रेचितहस्तकेन । मनसिज-हृद्तावेष्टित चतुरेण । नख-ताम्रचूडेन। रुचि-चलनिपताकेन । किंशुक-ताम्रचूडेन । जाले-अधस्तलमिलित लोलितपताकाभ्याम् ॥ ३ ॥ मदनमहीपति कनकदण्डरुचि केसरकुसुमविकासे । मिलितशिलीमुख पाटलिपटलकृतस्मरतूणविलासे ॥ मदन-हृद्तावेष्टिचतुरेण । अथवा लोलितालपल्लवेन । महीपति-पुरस्सलाधोदर्शितपताकेनावर्तनेन कृतमुष्टिस्थशिखरेण । अथवा अधस्तलपताकाधोदर्शित बाणहस्तकेन । कनक-वामकरस्योपरिचालित सन्दंशेन । दंड-ऊर्ध्वमुखसूचीमुखाभ्याम् । रुचि लोलितालपल्लवेन । केसर-चलदूर्ध्वगत्रिपताकाभ्याम् । कुसुम-कांगूलेन । विकासे-विकसितमुकुलेन । मिलित-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । शिलीमुखपाटलपटल--कांगूलोपरिभ्रमद्भमरेणमिलिताधस्तललो - लितपताकाभ्याम् । कृत-अधोमुखहंसास्येन । * स्मर-हृद्गतावेष्टितचतुरेण ।
तूण-कटिपार्श्वदर्शितालपल्लवादाकर्षित कपित्थेन । विलासे-लोलितालपल्लवेन ॥ ४ ॥ विगलितलजितजगदवलोकन तरुणकरुणकृतहासे । विरहिनिकृन्तन कुंतमुखाकृतिकेतकदंतुरिताशे ॥५॥ विगलित-किंचिदधोवेष्टित कर्तरीमुखेन । लज्जित लजितया दृष्ट्या परावृत्तेन शिरसा । जगत्-विस्तारितपताकेन । अवलोकन-अंचितकरणेन कान्तया दृष्टया । तरुण-कपित्थन । करुण-कांगूलेन । कृत-अधोमुखहंसान। हासे-प्रसन्नमुखरागेण विकसितमुकुलेन च । विरहि-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । निकृन्तन-तिर्यग्गताधस्तलपताकेन । कुन्त-स्कन्धसमीपे दर्शितकपित्थेन । मुखाकृति-सूचीमुखेन । केतक-ऊर्ध्वमुखमिलिततल त्रिपताकाभ्याम् । दंतुरित-आवर्तितलताकरेण । आशे-दिग्दर्शितसूचीमुखेन ॥५॥ माधविका परिमलललितनवमालति जासिसुगन्धौ । मुनि मनसामपि मोहनकारिणि तरुणाकारण बन्धौ ।। माधविका-भ्रामितो गतसूचीमुखेन पल्लवहस्तकेन च । अथवा चल समानीतलताकरेण ।
परिमल-नासागतकांगूलेन । ललिते-लोलितालपल्लवेन । नव-ऊर्ध्वमुखकिंचिदधिकतर्जनीकऊर्धग कपित्थेन । मालतिजाति-भ्रामितो गतसूचीसुखाभ्यां कांगूलेन च । सुगन्धौ-नासागतहंसास्येन । मुनि-हृद्गतचालित सन्दंशेन । मनसा-दृद्तहंसास्येन। मोहनकारिणी-समासारितमत्तल्याचार्या अधोमुखहंसास्येन । तरुण-पत्तल्याचार्या निहंचितेन शिरसा दृप्तदृष्टया च । अकारण-विच्युतकपित्थेन । बन्धौ-हृद्दत पताकेन ॥ ६ ॥ स्फुरदतिमुक्तलतापरिरंभणमुकुलित पुलकित चूते । वृन्दावनविपिने परिसरपरिगत यमुनाजलपूते ॥७॥ स्फुरत्-लोलितालपल्लवेन । अतिमुक्तलता-लताकरोर्ध्वसमानीत पल्लवेन । परिरंभण-उत्संगेन । मुकुलित-मुकुटेन । पुलकित-अङ्गदर्शित चलदूर्ध्वगतहंसपक्षेण । चूते-चलदूर्ध्वगतपताकाभ्यां पल्लवाभ्यां च । बृन्दावन-विस्तारितोतलपताकाभ्याम् । विपिने-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्याम् । चलदूर्ध्वसमानीतलताकरेण च। परिसर-पार्श्वेपुरस्तला१लि पताकेन । - परिगत-परिवर्तित विस्तारितपताकेन । .
२८
यमुना-अर्बभ्रामितसूचीमुखाचलदधस्समानीत त्रिपताकेन तेनैव
पुरः प्रसारितेन ।
जल-वामाधस्तलदक्षिणोतलचालितावर्तित चलदंगुलिपताकाम्या
च।
पूते-शनैरूलगतालपल्लवेन ।। ७ ॥
श्रीजयदेवभणितमिदमुदयति हरिचरणस्मृति सारम् ।
सरसवसन्तसमयवनवर्णन मनुगतमदनविकारम् ॥८॥
श्री-शनैरूगतालपल्लवेन ।
जयदेव-ललाटस्थकपोतेन ।
भणितं-अधरात्पुरोगतहंसास्येन ।
इदं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन ।
उदयति-विकसितमुकुलेन ।
हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
चरण-चरणदर्शितपताकेन ।
स्मृति-हृद्गतचालित सन्दंशेन ।
सारं-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ।
सरस-लोलितालपल्लवेन । अथवा चतुरेण ।
वसन्त-पल्लवकांगूलाभ्याम् ।
समय-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण ।
वन-चलर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां विस्तारितोतलपताकाभ्याम् ।
वर्णनं-अधरात्पुरोगतहसास्येन ।
अनुगत-बामदेशात्तिर्यगानीतोतलमृगशीर्षण । अथवा अधोंगुलि
पुराप्रसारित चलत्रिपताकेन ।
मदन-हृद्दतावेष्टितचतुरेण ।
विकारं-कान्तया दृश्या कालवर्तनया च ॥८॥
२९
नित्योत्सङ्गवसद्भुजङ्गकवलक्लेशादिवेशाचलम
प्रालेयप्लवनेच्छयानुसरति श्रीखंडशैलालिनः ।
किंचित् स्निग्धरसालमौलिमुकुलान्यालोक्यहर्षोदयम्
उन्मीलन्ति कुहु कुहरिति कलोत्तालाःपिकानां गिरः॥
नित्य-आवेष्टितपताकेन ।
उत्सङ्ग- उत्सङ्गेन पार्थाधोदर्शितपताकेन ।
वसत्-शनैरधातलीकृतपताकेन ।
भुजङ्ग-सर्पशीर्षेण ।
कवल-मुखंप्रतिगच्छत्पनकोशेन ।
क्लेशात्-विषण्णया दृष्टया धुतशिरसा। अथवा दोलहस्तकेनांचित
शिरसा।
इव-आवर्तनेन ।
ईशाचलं-शिरस्थांजलिनापल्लवेन च ।
प्रालेय-विधुतशिरसा।
प्लवन-पुरोमिलिताधस्तलपादिधोगतपताकाभ्याम् ।
इच्छया-हृद्तसन्देशेन ।
अनुसरति-तिर्यग्गतोतलमृगशीर्षण ।
श्रीखंड-परावर्तितमुष्टिभ्याम् ।
शैलानिल:-ऊर्ध्वस्थितालपल्लवेन चलत्तिर्यग्गतत्रिपताकेन ।
किंचित्-किंचित्तर्जनीदर्शितोर्ध्वमुखकापत्थेन ।
लिग्ध-लोलितांगुष्ठोर्ध्वमुखहंसास्पेन ।
रसालमौलि-चलदूर्ध्वगत्रिपताकाभ्यां ऊर्ध्वमिलितमुखाभ्याम् ।
मुकुलानि-मुकुलेन ।
F on..... आलोक्य-नेत्रांचलेचलनिपताकेन तिर्यग्गतदृष्टया च । हर्षोदयात् हृद्तविकासितमुकुलेन । कुहु कुहरिति कलोत्ताला:-कर्णगतसूचीमुखेन । पिकानांगिरः-अधरात्पुरोगतहंसास्येन ॥ ॥ इति ललितलवङ्ग ॥ ३ ॥ Pam- अनेकनारीपरिरंभसंभ्रमस्फुरन्मनोहारिविलासलालसम् । मुरारिमारादुपदर्शयंत्यसौ सखीसमक्षं पुनराह राधिकाम् ।। अनेक-पार्श्वदेशात्पुरः समानीतसूचीमुखाभ्यां । अथवा आवेष्टित पताकाभ्याम् । नारी-स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्याम् । परिरंभ-उत्संगेन । सम्भ्रम-हृद्गत विकसितमुकुलेन । मनोहारि-लोलितसन्देशेन । विलास-क्षिप्ताक्षिप्तकरणेन । अथवा निहंचितशिरसा समपादचार्या । लालसं-हृगतसन्दंशेन । स्निग्धया दृष्ट्या च । मुरारिं-त्रिभङ्गीस्थानकेन । आरात्-तिर्यग्दर्शिताधोंगुलिपताकेन । उपदर्शयन्ती-तिर्यग्दर्शित सूचीमुखेन साच्यादृष्टया च । असौसखी-कल्पितसखीदर्शितपताकेन । समक्ष-पुरोवर्तितपताकेन । पुनराह-अपरात्पुरोगतहंसास्येन । राधिका-स्वस्तिकीकृत पदकोशाभ्याम् ।।
३१
विश्वेषामनुरञ्जनेन जनयन् आनन्दमिन्दीवर
श्रेणीश्यामलकोमलौरुपनयनङ्गैरमगोत्सवम् ।
खच्छन्दं व्रजसुन्दरीभिरभितः प्रत्यङ्गमालिङ्गितः
शृङ्गारः सखिमूर्तिमान् इव मधामुग्धो हरि कीडनि॥
विश्वेषां-विस्तारितोलतलपताकाभ्याम् । .
अनुरंजनेन-लोलितालपल्लवेन ।
जनयन्-आवेष्टितोलतलपताकेन ।
आनन्द-हृद्तविकसितमुकुलेन हृष्टया दृष्टया च |
इन्दीवर-कमलवर्तनया।
श्रेणी-तिर्यग्गताधस्तलमृगशीर्षेण ।
श्यामल-ऊर्ध्वविस्तारित चलत्सन्दंशेन ।
कोमलैः-चलितांगुष्ठहंसास्येन ।
उपनयन्-शनैरधस्तलीकृतपताकेन ।
अंगैः-अङ्गदर्शिवहंसपक्षण ।
अनङ्गोत्सवं-उत्संगेन ।
खच्छन्दं-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकाभ्याम् ।
ब्रजसुन्दरीभिः-शिरस्थितालपल्लवेनाकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन
शिरसा च ।
अभितः--पुरोमुखमण्डलीकृतसूचीमुखाम्याम् ।
प्रत्यङ्ग-प्रत्यङ्गन्दर्शित हंसपक्षेण ।
आलिंगितः-उत्संगेन ।
शृङ्गार:-लोलितालपल्लवेन ।
सखि-अधस्तलसर्पशीर्षण |
मूर्तिमान-अधोर्ध्वनीतसन्दंशाभ्याम् ।
इव-आवर्तनेन ।
२
मधौ-कांगूलपल्लवाभ्याम् ।
मुग्धः-लोलितसन्देशेन ।
हरिः-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
क्रीडति-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम् ॥
रासोल्लासभरेण विभ्रमभृतामाभीरवामध्रुवा
मभ्यर्णेपरिरभ्यनिर्भरमुरः प्रेमांधया राधया।
साधु, त्वद्वदनं सुधामयमिति व्याहृत्य गीतस्तुति
व्याजादुटचुंबितस्मितमनोहारी हरिपातु वः ।।
रास-आवेष्टितमिलिताग्रपताकाभ्याम् ।
उल्लास-हृद्गतविकसितमुकुलेन हृष्टया दृष्टथा च ।
भरेण-अधस्तलपुरोमिलितलोलितपताकाभ्याम् ।
विभ्रमभृतां-क्षिप्ताक्षिप्तकरणेन ।
आभीरवामध्रुवां-शिरस्थालपल्लवाकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन
शिरसा च।
अभ्यर्ण-पार्श्वदेशदर्शिताधोंगुलिपताकेन ।
परिरभ्यनिर्भरं-उत्संगेन ।
उर:-हृद्तसन्दंशेन ।
प्रेम-हृद्तचतुरेण ।
अन्धया-मुकुलया दृष्टथा।
राधया-शिरस्थादाकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेनशिरसा ।
साधु-लोलितालपल्लवेन ।
त्वत्-पुरःप्रसारितो तलपताकेन ।
वदनं-हनोरधावर्तितालपल्लवेन ।
सुधामयं-अर्धचन्द्रेण ।
5 ३३ ३ । इति-आवर्तितपताकेन । व्याहृत्यगीतस्तुति-अधरात्पुरोगतहंसाखेन । व्याजात्-आवेष्टिताधस्तलपताकेन । उद्भट-आवर्तितोगतपताकेन चुम्बित-अधरसमीपाधोर्ध्वमुखमुकुलाभ्याम् । स्मित-प्रसन्नमुखरागेण । मनोहारी-हृद्त सन्दंशेन । हरि:-त्रिभङ्गीस्थानकेन । पातु-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । वा-पुररप्रसारितो तलपताकेन । -- . . अष्टपदी ४ चन्दनचर्चितनीलकलेबर पीतवसन वनमाली। केलिचलन्मणिकुण्डलमण्डितगण्डयुगस्मितशाली ॥१॥ चन्दन-आरात्रिकशिरसा परावर्तितमुष्टिभ्याम् । चर्चित-अङ्गालेपित हंसपक्षेण । आधूत शिरसा । नील-ऊर्ध्वविस्तारितचलस्सन्देशेन । उत्क्षिप्तशिरसा । कलेबर....अगदर्शित हंसपक्षेण । पीत-करमोपरिचलितसन्देशेन । वसन-पार्श्वदेशान्नाभिपर्यन्तानीत परस्परसन्मुखचलत्खटकामुखाभ्यां अथवा स्कंधदेशात्पुरासमानीतखटकामुखाभ्याम् । • बनमाली-स्कन्धदेशाजानुपर्यन्तानीतखटकामुखाभ्याम् ।
केलि-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्यां । अथवा मुखसमीपाधोर्ध्व- मिलितमुकुलाभ्याम् । चलत्-विश्लिष्टांगुलिचलत्पताकेन । माण-चलत्कांगूलेन । कुण्डल-कर्णादधस्थितहंसास्याभ्याम् । मण्डित-परिवाहितशिरसा लोलितालपल्लवेन च। गन्ड-उत्तानवंचितेन । युग-अर्धपताकेन । स्मित-प्रसन्नमुखरागेण हृष्टया दृष्ट्या च । शाली-परिवाहितशिरसा लोलितालपल्लवेन च ।। १॥ हरिरिहमुग्धवधूनिकरे विलासिनि विलसति केलिपरे॥ हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन । इह-अधांगुलिपुरोदेशदर्शितपताकेनावधूतशिरसा च । मुग्धवधू-हृत्समीपे स्वस्तिकीकृत कांगूलाभ्यां । अथवा मुकुलाभ्यां । निकरे-पार्श्वदेशाच्छनैरानीत परस्पर सन्मुखसूचीमुखाभ्याम् । विलासिनि-निहंचितेन शिरसा समपादचार्या । अथवा क्षिप्ताक्षिप्त करणेन । विलसति-परिवाहितशिरसा लोलितालपल्लवेन च । केलिपरे-मुखसमीपे ऊोधोमुखमुकुलाभ्यां उत्सङ्गेन च ॥ पीनपयोधरभारभरेणहरिं परिरभ्यसरागम् । गोपवधूरनुगायति काचिदुदंचित पञ्चमरागम् ॥ २॥ पीनपयोधर-स्वस्तिकी कृतालपल्लवाभ्याम् भारभरेण-वक्षःसमीपे शनैरधस्तलीकृतपताकाभ्याम् ।
हरिं-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
परिरभ्य-उत्सङ्गेनमुकुल दृष्टया च ।
सरागं-हगतसन्देशेन स्निग्धया हया च ।
गोपवधूः-शिरस्थालपल्लवाकर्षितांचलखटकामुखपरावृत्तशिरोभिः ।
अनुगायति-अधरात्पुरोगतहंसास्येनावधून शिरसा च ।
काचित्-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
उदंचित-कण्ठदेशादधर पुर:समानीत हंसास्येन ।
पञ्चमरागं-कर्णगामाचीमुखेन ॥२॥
कापिविलास विलोलविलोचन खेलन जनितमनोजम् ।
ध्यायति मुग्धवधरधिकं मधुसूदन वदनसरोजम् ॥३॥
कापि-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
विलास-पुमपादचार्या ललितया दृष्टया च ।
विलोल-लोलितया दृष्टया च ।
विलोचन-अपाङ्गावर्तित चलत्रिपताकेन ।
खेलन-कान्तया दृष्टया।
जनित-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन ।
मनोज-हृद्तावेष्टितचतुरेण स्निग्धया दृष्टया च ।
ध्यायति-मुकुलित दृष्टया च समशिरसा हृद्त सन्दंशेन ।
मुग्धवधूः-हृद्गत स्वस्तिकीकृतकांगूलाभ्याम् ।
अधिक-आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाम्याम् ।
मधुसूदन-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
वदन-हनोरधावर्तितालपल्लषेन।
सरोज-कमलवर्तनया ॥३॥
३६ तिता कापि कपोलतले मिलितालापितुं किमपि श्रुतिमूले । चारु चुचुंब नितम्बवती दयितं पुलकैरनुकूले ॥४॥ कापि-धुतशिरसा पार्श्वगतसूचीमुखेन । कपोलतले-उत्तानवंचितेन । मिलिता-पिलितसूचीमुखाभ्याम् । आलपितुं-अपरात्पुरोगतहंसास्येन । किमपि--आवर्तित चतुरेण । अथवा विच्युतकपित्थेन । श्रुतिमूले-कर्णाधोदर्शितहंसास्येन । चारु-लोलितालपल्वेन। चचुम्ब-अधरसमीपे ऊधिोमुखमुकुलाभ्याम् । नितम्बवती-नितम्बहस्तकेन । दयितं हृद्तपताकेन । पुलकैः-कपोलेचलनिपताकेन । अनुकूले-शनैरावर्तितपताकेन । अथवा मिलितसूचीमुखाभ्याम् ॥४॥ केलिकलाकुतुकेन च काचिदमुं यमुनाजल कूले । मञ्जुलवजुलकुञ्जगतं विचकर्ष करेणदुकूले ॥ ५ ॥ केलिकला-उत्सङ्गेनाधरसमीपे ऊर्ध्वमिलितमुकुलाभ्याम् स्निग्धया दृष्टया च। कुतुकेन-हृद्गत विकसितमुकुलेन हृष्टया दृष्टया च । आवर्तित पताकेन । काचित्-पार्श्वगतसूचीमुखेन धुतशिरसा च | अमुं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेनावधूतशिरसा च | यमुना-भ्रामितोर्ध्वमुखसू मुखाम्यां समानीततिर्यक्प्रसारितत्रिपता केन।
ल-अधोतलचलदंगुलयावर्तित परावर्तित पताकाभ्याम् । कूले-चलत्पुरःप्रसारित त्रिपताकाभ्यां । अथवा मकरहस्तकेन । मज्जुल-लोलितालपल्लवेन । वजुल-चलदुर्ध्वगत्रिपताकाभ्याम् । कुञ्ज-चलदूर्ध्वसमानीतलताकरेण । मिलितमुखमृगशीर्पाभ्यां च । गतं-शनैरावेष्टित तिर्यगतपताकेनाधूतशिरसा च । विचकर्ष आकृष्टवसन खटकामुखेन । करण-करदर्शितपताकेन । दुकूले-स्कन्धदेशान्मण्डलाकारपुरःसमानीत खटकामुखाभ्याम् ॥५॥ करतलताल तरलवलयावलि कलित कलस्वन वंशे । रासरसे सहनृत्यपराहरिणा युवतिः प्रशशम्से ॥६॥ करतलताल-कुततालिकापताकाभ्याम् । तरल-चलत्पताकेन । वलयावलि प्रकोष्ठगतार्धचन्द्रेण । कलित-आवेष्टितपताकाभ्यां मिलितसूचीमुखाभ्यां च । कलस्वन-कर्णगतसूचीमुखेन । अथवा कर्णगतहंसास्येन धुत शिरसा ललितया दृष्टया च । वम्शे-वंशधारणमुद्रया। रासरसे-त्रिभङ्गीस्थानकेन हृदि स्वस्तिकीकृत पदकोशाभ्यां परस्परा न्तर्गतांगुलिपताकाभ्यां । अथवा नृत्यविशेषेण । सह-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । नृत्यपरा-भ्रमर्या। अथवा गतिविशेषेण । • हरिणा-त्रिभङ्गीस्थानकेन । aanet 'Bihar Temor-ee ३८ -- युवति:-स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्याम् । प्रशशंसे-अपरात्पुरोगतहसास्येन । लोलितालपल्लवेन च ॥ ६ ॥ श्लिष्यति कामपि चुम्बति कामपि रमयति कामपि रामाम् पश्यति सस्मित चारुपरामपरामनुगच्छति वामाम् ॥ ७ ॥ श्लिष्यति-उत्सङ्गेन मुकुलया दृष्टया च । कामपि-पार्श्वगतसूचीमुखेनाधूतशिरसा च । चुम्बति-अधरसमीपेशनैरू_धोमिलितमुकुलाभ्यां अवधूतशिरसा च। कामपि-वामपार्श्वगतसूचीमुखेन धुतशिरसा च । रमयति-मिलिततलत्रिपताकाभ्याम् । कामपि-तिर्यग्दार्शितसूचीमुम्वेन धुतशिरसा च । रामां--आकर्षितांचल खटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा च । पश्यति-ललितया दृष्टया । सस्मित-प्रसन्नमुखरागेन हास्यदृष्टया च । चारु-लोलितसन्देशेन परिवाहितशिरसा । परां-तिर्यग्गतसूचीमुखेन धुतशिरसा च । अपरां-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन । अनुगच्छति-ऊर्ध्वतलतिर्यगतमृगशीर्षेण । वामां-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा कटाक्षेण च ॥ श्रीजयदेवकवेरिदमद्भुत केशव केलिरहस्यम् । बृन्दावनविपिने चरितं वितनोतु शुभानि यशस्यम् ॥८॥ श्री-ऊध्र्वगतालपल्लवेनाधूतशिरसा । जयदेव-ललाटस्थांजलिना धुतशिरसा च । को-अपरात्पुरोगतहमास्येन ।
३९
इदं...अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन ।
अद्भुत-अद्भुत दृष्टया ऊर्ध्वगतालपल्लवेन ।
केशव-त्रिभङ्गीस्थानकेन :
केलि....मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्यां कान्तया दृष्टया च ।
रहस्य-कर्णगतहंसास्येन।
बृन्दावनविपिने-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां पल्ल्येन विस्तारितपता
काभ्यां च।
चरितं ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकेन ।
वितनोतु-विस्तारितालपल्लवाभ्याम् ।
शुभानि-उद्वृत्तहस्तकेन ।
यशस्यं लोलितसन्दंशेन ।। ८॥
विहरतिवने राधा साधारणप्रणये हरौ
विगलित निजोत्कर्षादीर्षावशेन गतान्यतः।
कचिदपि लताकुंजे गुंजन्मधुव्रतमण्डली
मुखरशिखरेलीना दीनाप्युवाच रहःसखीम् ।।
विहरति-समपादचार्या ।
वने-ऊर्चतलचलत्रिपताकाभ्यां विस्तारितपताकाभ्यां च ।
राधा-स्वस्तिकीकृत पद्मकोशाभ्याम् ।
साधारण-आवेष्टितपताकेन ।
प्रणये-हृद्गतचतुरेण स्निग्धया दृष्टया च ।
हरौ-त्रिभङ्गीस्थानकेन।
विगलित-हृदये उद्वेष्टित कर्तरीमुखेन ।
निजोत्कर्षात् -जत्रुदर्शितालपल्लवेन । धुतशिरसा शनैः किंचिदूर्ध्व
समानीतालपल्लवेन ।
.
"
ईर्ष्या-क्रुद्धया दृष्टया हृदयादूर्ध्वगतचलत्रिपताकेनारक्तमुखरागेण च ।
वशेन-शनैरधस्तलीकृतपताकेन ।
गता - अधोंगुलिचलत्पुरः प्रसारितत्रिपताकेन ।
अन्यतः-आवर्तिततिर्यग्दर्शित सूचीमुखेन ।
कचित्- आवेष्टितपताकेन ।
अपि-आवर्तनेन।
लताकुंजे-चलदूर्ध्वसमानीत लताकरमिलितमुखमृगशीर्षाभ्याम् च ।
गुंजत्-कर्णगतसूचीमुखेन । अथवा अधरात्पुरोगतहंसास्थेन ।
मधुव्रत-भ्रामितभ्रमरेण ।
मन्डली-विस्तारितपताकाभ्याम् ।
मुखरशिखरे-अधरात्पुरोगतहंसाखेन । शिखरेण च ।
लीना-लीनकरण शनैः कृतकपोतेन ।
दीना-दीनदृष्टया पुष्पपुटेन अधोमुख शिरसा च ।
अपि-आवर्तनेन ।
उवाच-अधरात्पुरोगत हमास्येन ।
रहः-ऊर्ध्वमुखसूचीमुखेन ।
सखी-अधस्तलसर्पशीर्षण हृद्गतपताकेन च ॥
.
अष्टपदी ५
सञ्चरदधरसुधामधुरध्वनि मुखरितमोहनवंशम् ।
चलित दृगंचल चंचल मौलि कपोलविलोलवतंसम् ।।
सश्चरदधर---अधरोपरिचलित सन्दंशेन ।
सुधामधुरध्वनि-लोलितसन्दंशेन कर्णगतहंसास्पेन च ।
6 ४१ मुखरित-अधरात्पुरोगतहंसास्येन च । मोहन-मदिश्या दृष्टया मत्तल्याचार्या च । बम्शं-बशधारणमुद्रया। चलितहगंचल-कटाक्षेण । चंचलमौलि-धुतशिरसा । कपोल-उत्तानवंचितेन । विलोल-लोलितालपल्लवेन । अवतंसं-गण्डस्थलोयभागगत सूचीमुखेन ॥ १ ॥ रासे हरिमिह विहित विलासम् । स्मरतिमनो मम कृत परिहासम् ॥ रासे-त्रिभङ्गीस्थानकेन । हृदि स्वस्तिकीकृतपझकोशाभ्यां परस्परान्त गतांगुलिपताकाभ्यां च । हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन । - इह-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । विहित-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । विलासं-क्षिप्ताक्षिप्तकरणेन । अथवा निहंचितशिरसा समपदाचार्या। स्मरति-हगतचलितांगुष्ठसन्दंशेन । मनो-हगतसंदंशेन । मम--जत्रुदर्शितालपल्लवेन । कृत-अधोमुखहंसापेन । परिहासं-हास्यदृष्टया प्रसन्नमुखरागेण च ॥ चन्द्रकचारु शिखण्डि शिखण्डकमण्डलवलयित केशम् । प्रचुरपुरन्दरधनुरनुरंजितमेदुरमुदितसुवेशम् ॥२॥ चन्द्रक-अर्धचन्द्रेण।
CC चारु-लोलितालपल्लवेन। शिखण्डि-मयूरहस्तकेन । शिखण्डकमण्डल-पुरस्तलविरलांगुलि मण्डलीकृतपताकाभ्याम् । वलयित केशबन्धेन । केशं-शिरोभागाच्चलत्तिर्यप्रसारितारालेन । प्रचुर-विस्तारितोतलपताकाभ्याम् । पुरन्दर-प्राचीदिग्दर्शितसूचीमुखेनाधस्तलपतकस्य तालद्वयान्तरस्थित बाणहस्तकेन । धनु:-वामपुराप्रसारितमुष्टि दक्षिणाकृष्ट खटकामुखाभ्याम् । अनुरञ्जित-लोलितालपल्लवेन | मेदुरमुदिर-तिर्यक्प्रसारितो/नीताधस्तलमिलितपताकाभ्याम् । सुवेशं-अङ्गदर्शितशनैरू नीतसन्दंशाभ्याम् ॥ २ ॥ गोपकदम्बनितम्बवती मुखचुम्बनलम्भितलोभम् । बन्धुजीवमधुराधरपल्लवमुल्लसितस्मितशोभम् ॥३॥ गोप-गोमुखहस्तेन भ्रामित सूचीमुखेन च । कदम्ब-आवर्तन कृतमुष्टिना । अथवा मण्डालीकृत परस्परसंमुख सूचीमुखाम्याम् । नितम्बवती-नितम्बहस्तकेन । मुख-इनोरधावर्तितालपल्लवेन । चुम्बन-अधरसमीपाधोर्ध्वमुखमीलितमुकुलाभ्याम् । लम्भित-आवर्तनेन । लोभ-संकोचितोर्णनाभेन । बन्धुजीव-कांगूलेन ।
मधुर-लोलितालपल्लवेन । अधर-अधरोपरिचालित सन्देशेन । पल्लव-पल्लवेन । उल्लसित-अधरसमीपे विकसितमुकुलेन । स्मित-प्रसन्नमुखरामेण । शोभ-लोलितालपल्लवेन ॥ ३ ॥ विपुलपुलकभुज पल्लववलयित वल्लवयुवति सहस्रम् । करचरणोरसि मणिगणभूषणकिरण विभिन्नतमिस्रम् ॥४॥ विपुल-विस्तारितपताकाभ्याम् । पुलक- अङ्गदर्शितचलद्धंसपक्षण | भुज-भुजदर्शितपताकेन । पल्लव-पल्लवेन । * वलयित-उत्सङ्गेन । वल्लव-गोमुखभ्रामितसूचीमुखाभ्याम् । युवति-स्वस्तिकांकृत पद्मकोशाम्याम् । अथवा वल्लयुवति शिरस्थलपल्लवेनाकर्पितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा सहस्र-चाणहस्तकेन । कर-करदर्शितपताकेन । चरण-चरणदर्शितपताकेन । उरसि-हृदतसन्दंशेन । मणि-चलत्कांगूलेन । गण-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । भूषण- प्रत्यङ्गं यथोचितदर्शितार्धचन्द्राभ्यां हंसायाभ्यां च ।
किरण-चलत्रिपताकेन । विभिन्न-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । तमिस्र-विस्तारितोर्ध्वमुखपताकेन ॥ ४ ॥ जलदपटलचलदिन्दुविनिन्दक चन्दनतिलक ललाटम् पीनपयोधरपरिसरमर्दननिर्दयहृदयकवाटम् ॥ ५ ॥ जलदपटल-तिर्यप्रसारितोमिलिताधस्तलपताकाभ्याम् । चलदिन्दु-चलदूर्ध्वगतार्धचन्द्रेण उत्क्षिप्तशिरसा च । विनिन्दक-अधरात्पुरोविक्षिप्तसन्देशेन । चन्दन–परावर्तितमुष्टिभ्यां आरात्रिक शिरसा च । तिलक-ललाटगतत्रिपताकेन । ललाटं-उत्तानवञ्चितेन । पीनपयोदर-हल्लनस्वस्तिकीकृतालपल्लवाभ्याम् । परिसरमर्दन-कुचोपरिमर्दितपताकेन । निर्दय हद्देशे परावर्तित हंसपक्षेण । अथवा मुष्टिताडित सन्दशेन रौद्रया दृष्ट्या च । हृदय-हृद्तसन्दंशेन । कवाद-परावर्तितमिलितपताकाभ्याम् ॥ ५ ॥ मणिमय मकरमनोहर कुण्डलमण्डित गण्डमुदारम् । पतिवसनमनुगतमुनिमनुजसुरासुर वर परिवारम् ॥६॥ मणिमय चलत्कांगूलेन मिलितसूचीमुखाभ्यां च । मकर-पकरहस्तकेन। मनोहर-लोलितालपल्लवेन । कुण्डल-कर्णादधोदर्शितचलद्धंसास्येन । मण्डित-लोलितसन्देशेन ।
४५ है 11 गण्डं-उत्तानवंचितेन । उदार-लोलितालपल्लवेन । पीत-करभोपरि चालितसन्देशेन । वसनं-स्कन्धदेशान्मण्डलाकार पुरासमानीत खटकामुखाभ्याम् । अनुगत-वामदेशात्पानिीतोय तलमृगशीर्षण । मुनि-हृद्गतचलितांगुष्ठसन्देशेन मुकुलया दृष्ट्या च । मनुज-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । सुर-शिरस्थांजलिना। असुर--मुखसमीपे स्वस्तिकीकृतोर्णनाभाभ्याम् । वर-आवेष्टितोवंगतपताकेन । अथवा मुष्टिस्थशिखरेण । परिवार-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम् ॥ ६ ॥ विशदकदम्बतले मिलितं कलिकलुषभयं शमयन्तम् । मामपि किमपि तरङ्गदनङ्ग दृशा मनसा रमयन्तम् ॥७॥ विशद-लोलितालपल्लवेन | -चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्याम् पल्लवेन च । तले-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । मिलितं-मिलितसूचीमुखाम्याम् । कलि-विस्तारितो तलपताकाभ्याम् । कलुषभयं-कातरया दृष्ट्या विधुतशिरसा । शमयन्तं-स्कन्धात्तिर्यगधस्तलसमानीतपताकेन । मां-हृद्गतपातकेन । अथवा जत्रुदर्शितालपल्लवेन । अपि-आवर्तनेन। किमपि-विच्युतकपित्थेन । * तरङ्गत्-तिर्यक्प्रसारितचलत् पुरःसमानीताधस्तलत्रिपताकेन ।
४६ अनङ्ग-हृद्यावेष्टितचतुरेण । इशा-अपाङ्गावर्तित चलत्रिपताकेन कान्तया दृष्टया च । मनसा-हृद्तचतुरण। रमयन्त लोलितालपल्लवेन। अथवा मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम्॥ श्रीजयदेव फाणितमतिसुन्दर मोहनमधुरिपुरूपम् । हरिचरणस्मरणं प्रति सम्पति पुण्यवतामनुरूपम् ।। ८.॥ श्री-ऊर्ध्वगतालपल्लवेन । जयदेव-ललाटस्थांजलिना। भणितं-अधरात्पुरोगतहंसास्थेन । अति- आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । सुन्दर-लोलितसन्देशेन। मोहन-लोलितालपल्लवेन । अथवा मदिरया दृष्ट्या निहंचित शिरसा। मधुरिपुरूपं-- त्रिभङ्गीस्थानकेन । हरि-शिरस्थांजलिना। चरण चरणदर्शितपताकेन । स्मरणं हृच्चालितांगुष्ठसन्देशेन । प्रति-आवर्तनेन । सम्पति-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण । पुण्यवतां-अधोमुख विकसितमुकुलेन तिर्यग्विस्तारितसूचीमुखेन । अनुरूपं-मिलितसूचीमुखाभ्याम् ॥ ८ ॥ दुरालोकस्तोकस्तबकनवकाशोकलतिका विकासः कासारोपवन पवनापि व्यथयति । अपिनाम्य गीरणित रमणीयानुमुकुल प्रसूतिश्चूतनां सखि शिस्त्ररिणीयं सुखयते ॥ 642
।
।
"
दुरालोक-आकेकरया दृष्टया ।
स्तोक-ऊर्ध्वमुखकिंचिदधिकतर्जनीय कपित्थेन ।
स्तबक-अधोमुखालपल्लवेन । नासागतशुकतुण्डेनोद्वाहितोरसाच ।
नव-ऊर्ध्वमुखकपित्थेन ।
अशोकलतिका-लताकरोधसमानीत कृतपल्लवेन च ।
विकास:-विकसितमुकुलेन ।
कासार---अधोंगुल्याधः पुरोवर्तितपताकाभ्याम् ।
उपवन-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां विस्तारितोयतलपताकाभ्यां च।
पवन:-तिर्यकासारितचलत्पुरस्समानीत त्रिपताकेन ।
अयं-अधोंगुलिदर्शित पुरस्तलपताकेन ।
व्यथयति-विपण्णया दृष्टयांगवलितेन च ।
अपि-आवर्तनेन ।
भ्राम्यत्-ऊर्ध्वमुखभ्रामितसूचीमुखेन ।
भृङ्गी-भ्रमरहस्तकेन ।
रणित-अपरात्पुरोगत हंसास्थेन । अथवा कर्णगतसूचीमुखेन ।
रमणीय-लोलितालपल्लवेन ।
अनुमुकुल-पुकुलेन ।
प्रसूतिः-आवर्तितोर्ध्वगतपताकेन ।
चूतानां-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां पल्लवेन च ।
सखि–अधस्तलसर्पशीर्षेण हृद्गतपताकेन च ।
शिखरिणीयं-ऊर्ध्वदर्शितशिखरेण पुरस्तलदर्शितपताकेन च ।
सुखयते-हृद्गतपताकेन मुकुलया दृष्टया च ।।
हस्तस्रस्त विलासवम्शमनृजुभ्रूवल्लिमद्वल्लवी
बृन्दोत्सारिगन्तवीक्षितमति स्वेदागण्डस्थलम् ।
४८
ampimple
मामुद्रीक्ष्य विलजितस्मित सुधामुग्धाननं कानने
गोविन्दं ब्रजसुन्दरी जनवृतं पश्यामि हृष्यामि च ॥
हस्त-परस्परदर्शितपताकाभ्याम् ।
सस्त-उद्वेष्टिताधोमुख कर्तरीमुखेन । अथवा विगलितमुष्टिना ।
विलास-समपादाचार्या निहंचितशिरसा ललितया दृष्टया च ।
वम्शं-वंशधारणमुद्रया।
अजुभूवल्लिमदल्लवी-ललितया दृष्टया शिरस्थालपल्लवेनाकर्षिता
चलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा ।
बंद पार्श्वदेशात्पुरःसमानीतमिलिताग्रसूचीमुखाभ्यां। अथवा आवर्तनेन
कृतमुष्टिना।
उत्साह-हृद्गत विकसितमुकुलेन हृष्ट दृष्टया च ।
दृगन्तवीक्षितं-कटाक्षेण ।
अति-आवर्तित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् ।
स्वेदागण्डस्थलं-गण्डस्थलाञ्चलदधोगत त्रिपताकेन विक्षिप्तांगुलि
मुकुलेन ।
मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन ।
उद्धीक्ष्य-उल्लोकितेनापांगावर्तित त्रिपताकेन ।
विलजितं-लजितया दृष्टया परावृत्तेन शिरसा च ।
स्मित-प्रसन्नमुखरागेण हास्यदृष्टया च ।
सुधा-अर्धचन्द्रेण ।
मुग्धाननं-लोलितसन्दंशेन हनोरधावर्तितालपल्लवेन च ।
कानने-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां कृतपल्लवेन च विस्तारिपताकाभ्यां
Animation -
--
गोविन्द त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
17
-
।
।
व्रज-गोमुखेन विस्तारितोयतलपताकाभ्यां च ।
सुन्दरी-स्वस्तिकीकृत पद्मकोशाभ्याम् ।
जन-विस्तारितोयतलपताकाभ्याम् ।
वृतं-मण्डलाकारभिलितानाताकाभ्यां । अथवा पार्श्वदेशात्पुरः
समानीतमिलिताग्रसूचीमुखाभ्याम् ।
पश्यामि-अपाङ्गे विलीलतचतुराभ्याम् ।
* हृष्यामिच-हृद्तविकसितमुकुलेन हृष्टया दृष्टया च ॥
गणयति गुणनाम भ्रामं भ्रमादपि नेहते
वहति च परीतोषं दोषं विमुश्चति दूरतः।
युवतिषु वलत्तृष्णे कुष्णे विहारिणि मां विना
पुनरपि मनो वामं कामं करोति करोमि किम् ।।
गणयति-क्रमेण गणितांगुलिकृतपताकेन ।
गुण-विस्तारितोज़तलपताकेन स्कन्धदेशात्किचिदधः समानीत
विरलांगुलिपताकेन प्रसारितवाममुष्टथा कर्णाकृष्टखट कामुखेन
परावृत्तेन शिरता मिलितसूचीमुखाभ्यां च ।
ग्राम-व्यावर्तनेन कृतमुष्टिना।
भ्राम-हृद्यावेष्टितचतुरेण ।
भ्रमात्मदिरया दृष्टया ।
अपि-आवर्तनेन ।
न–पुरस्तल कंपितपताकेन धुतशिरसा च ।
ईहते हन्तसन्दंशेन ।
वहतिच-स्कन्धगतालपल्लवेन ।
परीतोषं-हृद्गत विकसितमुकुलेन ।
दोप-अपरात्पुरोगतहंसास्येन । पुरस्तललोलितपताकेन ।
५५०
विमुञ्चति दूरतः-उद्वेष्टितपताकेन ।
युवतिषु-स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्याम् ।
वलत्--आवेष्टिताधस्तलपताकेन ।
तृष्णे-हृद्गत सन्देशेन स्निग्धया दृष्टया च ।
कृष्णे-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
विहारिणि-समपादचार्या निहंचितेन शिरसा ।
मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन ।
विना-उरस्तलकम्पितपता केन । अथवा वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् ।
पुनरपि वारं वारं आवेष्टितपताकेन ।
मनो-हृद्तसन्देशेन ।
घाम-ताम्रचूडेन ।
काम-हगतावेष्टितचतुरेण ।
करोति-अधोमुखहंसास्येन ।
करोमिकि-जत्रुदर्शितालपल्लवेन ऊर्ध्वतललोलितपताकेन च ॥
Mine
अष्टपदी ६
निभृत निकुञ्जगृहं गतया निशि रहसि निलीयवसन्तम् ।
चलित विलोकित सकलदिशारतिरभसभरेण हसन्तम् ॥
निभृत-ऊर्ध्वमिलिताधस्तलपताकाभ्याम् ।
निकुंजगृहं - ऊर्ध्वसमानीतलताकरेण कृतपल्लेवेनोर्धमिलिताग्रमृगशी-
भ्यां च ।
गतया-ऊर्वतलतियंग्गतमृगशीर्षण ।
निशि-ऊर्ध्व विस्तारितपताकेन ।
रहसि-ऊर्ध्वमुस्वसूचीमुखेन ।
1345"
५१
निलीय-लीनकरणेन शनैः कृतकपोतेन च ।
वसन्त-शनैरवस्तलपताकेन।
चकित-त्रस्तया दृष्टया ।
विलोकित-सचमत्कारं अपाङ्गाष्टितत्रिपताकेन ।
सकलदिशा-सर्व दिग्दर्शितसूचीमुखेन ।
रतिरभस-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम् । अथवा उत्सङ्गेन
कान्तया दृष्टया च।
भरण-चतुरेण ।
हसन्तं-प्रसन्नमुखरागेण हास्यदृष्ट्या च ।।
सखिहे केशिमथनमुदारम् ।
रमय मया सह मदनमनोरथ भावितया सविकारम् ॥
सखिहे-अधस्तलसर्पशीर्षदर्शितपताकेन ।
केशिमथनं-मुखसमीपे स्वस्तिकीकृतोर्णनाभाभ्यां स्कन्धदेशातिर्यग्गत
पताकन च । अथवा त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
उदारं-लोलितालपल्लवेन ।
रमय-उत्सङ्गेन मुखसमीपे ऊधिोमुख मिलितमुकुलाभ्याम् ।
मया-जत्रुदर्शितालपेल्लवेन ।
सह-मिलितसूचीमुखाभ्याम् ।
मदनमनोरथ-कांगूलेनस्कन्धदेशात्किचिदधः समानीतपताक वाम
प्रसारितमुष्टया कर्णाकृष्टखटकामुखेन कान्तया दृष्टया च ।
भावितया-हृद्गतसन्दंशेन ।
सविकार-अङ्गादर्शितचलद्धंसपक्षण । अथवा अङ्गादधासमानीत चल
त्रिपताकेन। यद्वा चलत्पताकाभ्यां विधुतशिरसा च ।।
प्रथमसमागमलजितया पटुचाटुशतैरनुकूलम् । मृदुमधुरस्मितभाषितया शिथिलीकृत जघनदुकूलम् ॥२॥ प्रथम-किंचिदधोमुलि पुरस्तलपताकेन । समागम-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । लन्जितया-लजितदृष्ट्या । पटु-शनैरूर्ध्वगतालपल्लवेन । चाटु-अधरात्पुरोगतहंसास्येन | लोलितसन्देशेन परिवाहितशिरसा विकोशया दृष्टया च । शनैः-बाणहस्तकेन । अनुकूल-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । मृदु-चलदंगुष्ठहंसास्खेन। शिथिलीकृत-कटिदेशपरिवर्तित कर्तरीमुखाभ्याम् । मधुर कर्णगतहंसास्येन । स्मित-प्रसन्नमुखरागेण हास्य दृष्टया च । भाषितया-अपरात्पुरोगतहंसास्पेन । जघन-नितम्बहस्तेन । दुकूलं-पावदेशात्पुरः समानीत परस्परसंमुखव्यावर्तित खटका- मुखाभ्याम् ॥२॥ किसलयशयननिवेशितया चिरमुरसिममैव शयानम् । कृतपरिरम्भण चुम्बनया परिरभ्य कृताधरपानम् ॥३॥ किसलय-पल्लवहस्तकेन। शयन-कंधानतेनशिरसा कपोलगताधचन्द्रेण खण्डसूचीस्थानकेन च। अथवा सुप्तस्थानकेन । निवेशितया-शनरवस्तलीकृतपताकेन चिरं-आवेष्टितार्धगतपताकेन आधूतशिरसा च । उरसि-हृद्तसन्दंशेन । मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । एव-आवर्तनेन । शयान-स्कन्धानतेनशिरसा कपोलगतार्धचन्द्रेण अथवा सुप्तस्थानकेन। कृत-अधोमुस्वहंसारखेन । परिरम्भण-उत्सङ्गेन। चुम्बनया-अधरसमीपे ऊर्ध्वाधोमुखमुकुलाभ्याम् । परिरभ्य-उत्सङ्गेन। कृताधरपानं-मुखसमीपे ऊर्ध्वाधोमुख मुकुलाभ्याम् ॥ ३ ॥ अलसनिमीलित लोचनया पुलकावलिललितकपोलम् । श्रमजलसिक्त कलेबरया वरमदनमदा दतिलोलम् ॥४॥ अलसनिमीलित-मुकुलित दृष्टया । लोचनया--अपाङ्गावर्तित चलत्रिपताकेन । पुलकावलि-अङ्गदर्शित चलद्धंसपक्षेण । ललित-लोलितालपल्लवेन । कपोलं-उत्तानवंचितेन । श्रमजल-अङ्गाचलदधःसमानीत निपताकेन । सिक्त-क्षिप्तांगुलिमुकुलेन । कलेवरया-अङ्गदर्शितहंसपक्षेन । वर-ऊर्ध्वगतालपल्लवेन । मदन-हृद्यावेष्टित चतुरेण । अथवा कांगूलस्कन्धदेशात्किचिदधः समानीत विरलांगुलिपताक प्रसारित वाममुष्टया कर्णाकृष्ट खटकामुखेन कान्तया दृष्टया च ।
"IASAW ww . मदात् -- मत्तल्याचार्या मदिरया दृष्टया च । अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । लोलं-लोलितालपल्वेन विकोशया दृष्टया च ॥ ४ ॥ कोकिलकलरव कृजितया जितमनसिजतन्त्रविचारम् । श्लथकुसुमाकुलकुन्तलया नखलिखित धनस्तनभारम् ॥ कोकिल-पुरस्तलसन्दशेन । अथवा तिर्यप्रकारित चलत्पुरस्समानीत निपताकेन । कलरव-कर्णगतसूचीमुखेन । कूजितया-अधरात्पुरोगतहंसासेन । जित-उद्वेष्टितपतांकेन । मनसिज-हृद्तावेष्टित चतुरेण । तन्त्र विचार-विस्तारित चतुरेणोद्वेष्टितावेष्टितेन च । श्लथ-शिगेदेशोद्वेष्टित अधोंगुलि कर्तरीमुखेन । कुसुम-शिरःपार्वेस्थितकांगूलेन । आकुल-परस्परान्तमिलितांगुलिपताकाभ्याम् । कुन्तलया-कांगूलेन शिरोदेशाचलत्तिर्यप्रसारितारालेन । नख-नखदर्शितांगुष्ठेन । लिखित-उरसि किंचिदाकर्षितोर्णनाभेन । घनस्तन-स्वस्तिकीकृतालपल्लवाभ्यां । अथवा हृदिस्वस्तिकीकृतमुकु- लाम्याम् । भारं-वक्षःसमीपेशनैरधस्तलीकृत पताकाभ्याम् ॥ ५॥ चरणरणित मणिनू पुरया परिपूरित सुरतवितानम् । मुखर विशृंखलमेखलया सकचग्रह चुम्बनदानम् ॥ ६ ॥ चरण-चरदर्शिणतपताकने ।
५५ रणित-कर्णगतसूचीमुखेन। मणि-चलत्कांगूलेनाकेकरया दृष्टया च | नूपुरया-गुल्फोपरिभागदर्शितार्धचन्द्रेण । परिपूरित-अधस्तलमिलितपुरोलोलित पताकाभ्याम् । सुरतवितान-उत्संगेनाधरसमापे ऊ धोमुख मुकुलाभ्यां स्निग्धया दृष्टया च। मुखर-वारं वारं अधरात्पुरोगत हंसापेन । विशृंखल-शनैरावर्तित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन । अथवा भ्रमद्रम- राभ्यां विकोशदृष्टया च । मेखलया-कटिस्थार्धचन्द्राभ्याम् । सकचग्रह-शिरोदेशात्किंचित्प्रसारितारालेनावर्तनेन कृतमुष्टिना । अथवा केशबन्धेन । घुम्बनदान-अधरसमीपे ऊर्धाधोमिलितमुखमुकुलाभ्याम् ।। ६ ॥ रतिसुखसमयरसालसया दरमुकुलित नयन सरोजम् । निस्सहनिपतित तनुलतया मधुसूदनमुदित मनोजम् ॥७|| रति-मिलितांगुलितल त्रिपताकाभ्यां । अथवा उत्सङ्गेनाधरसमीपे ऊर्धाधोमुखमुकुलाभ्यां ललितया दृष्टया च | सुख-हृद्तपताकेन मुकुलया दृष्टया च । समय-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । रसालसया-चतुरेण श्रान्तदृष्टया च । दर-ऊर्ध्वमुखकिंचिदधिक तर्जनीककपित्थेन । मुकुलित-अर्धमुकुलया दृष्टया। नयन-द्वयदर्शितत्रिपताकेन । सरोज-कमलवर्तनया ।
निस्सह-दोलहस्तकेन । निपतित-उद्वेष्टितकर्तरीमुखेनाङ्गलितेन च । तनु-जत्रुदर्शितालपल्लोन । लतया-लताकेरणाजवलितेन च । मधुसूदनं-त्रिभङ्गीस्थानकेन । उदित-हृद्तविकसित मुकुलेन । मनोज-हृद्यावेष्टित चतुरेण । अथवा पार्श्वदेशे किंचिदूर्ध्वदर्शित कांगूलेन तेनैव स्कन्धदेशात्किचिदधः समानीत विरलांगुलि पताकीकृतेन प्रसारित वाममुष्टया कर्णाकृष्टखटकामुखाभ्यां आलीढस्थानकेन कान्तया दृष्टया च ॥ ७ ॥ श्री जयदेवभणितमिदमतिशयमधुरिपुनिधुवनशीलम् । सुखमुत्कण्ठित गोपवधूकथितं वितनोतु सलीलम् ॥ ८॥ श्री-ऊर्ध्वगतालपल्लवेनाधूतशिरसा च । जयदेव-ललाटस्थांजलिना अवधूत शिरसा च । भणित-अधरात्पुरोगतहंसास्सेन च । इदं-अधोंगुलि पुरस्तपताकेन | अतिशय-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्यां च । मधुरिपु-त्रिभङ्गीस्थानकेन । निधुवनशील-मिलितांगुलि त्रिपताकाभ्याम् । मुकुलया दृष्टया च अथवा उत्सङ्गेन । सुखं-हृद्तपताकेन मुकुलया दृष्टया च । उत्कंठित-स्निग्धया दृष्टया । गोप-गोमुखेनोभ्रातितस् मुखेन । वधु-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तने शिारस ।
4 8 . कथितं-अधरात्पुरोगतहंसास्थेन । वितनोतु-विस्तारितोयतलपताकाभ्याम् । सलीलं-लोलितालपल्लवेन परिवाहितेन शिरसा ॥८॥ कंसारिरपि संसार वासनाबद्धशृङ्खलाम् । राधामाधाय हृदये तत्याज ब्रजसुन्दरीः॥ कंसारिः-त्रिभङ्गीस्थानकेन । अपि-आवर्तनेन । संसार-अधस्थितशनैरू नीत सम्दंशाभ्याम् । वासना-हृद्गतसन्दशेन । बद्ध-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । शृङ्खालां--मिलितांगुलितलताम्रचूडाभ्याम् । राधा स्वस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् । - आधाय-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । हृदये हृद्तसन्दंशेन । अथवा आधायहृदय-हृत्समीपे शनैरधस्तली कृतपताकेन । तत्याज-बहिः क्षिप्तांगुलि त्रिपताकेन । वजसुन्दरी:-ऊतलविस्तारितपताकाभ्यां स्वस्तिकीकृतपनकोशा- भ्यां च ॥ इतस्ततस्तामनुसृत्यराधिका अनङ्गबाणवणखिन्न मानसः। कृतानुतापः सकलिन्दनन्दिनी तटान्तकुञ्ज विषसाद माधवः।। इतस्ततः-इतस्ततो दर्शितसूचीमुखेन । तां-पार्श्वगतसूचीमुखेन । अनुस्मृत्य-अधोंगुलितियग्गतागत मृगशीर्षेण । अथवा इतस्ततस्तिय गगताचार्या ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण च । .
राधिका-स्वस्तिकीकृत पद्मकोशाभ्यां आकर्षितांचल खटकामुखेन
परावृत्तेन शिरसा।
अनङ्ग-हृद्यावेष्टितचतुरेण ।
बाण-पुरस्तल विरलांगुलिपताक वामप्रसारितमुष्टि दक्षिणकर्णाकृष्ट
खटकामुखाभ्याम् ।
व्रण-हृदि द्वित्रिवारं दर्शित शिखरेण ।
खिन्नमानस:-लोलितशिरसा हृद्तसन्दंशेन ग्लानदृष्ट्या च ।
कृत-अधोमुखहंसास्येन ।
अनुतापः-हृयुद्वेष्टितचतुरेण अभितप्तया दृष्टया च ।
सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
कलिन्दनन्दिनी-ऊर्ध्वामितसूचीमुखात् चलदधः समानीत त्रि.
पताकेन तेनैवपुराप्रसारितेन च ।
तटान्तकुञ्ज-चलत्पुराप्रसारित त्रिपताकाभ्यां । चलदूर्ध्वगत
त्रिपताकाभ्यां । ऊर्ध्व मिलितमुखमृगशीर्षाभ्यां च ।
विषसाद-विषण्णया दृष्टया च अङ्गवलितेन ।
माधव:-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
हृदिबिसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः
कुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युतिः ।
मलयजरजो नेदं भस्म प्रियारहितेमयि
प्रहर न हरभ्रान्त्याऽनङ्ग क्रुधाकिमुधावसि ॥
हृदि-हगतपताकेन ।
बिसलता-कमलवर्तनया चलदधः समानीतभ्रमरेण ।
हारः- स्कन्धदेशाञ्चलन्नाभिपर्यान्तानीतखटकामुखाभ्याम् ।
न-पुरस्तलकंपितपताकेन ।
अयं-हृदितिर्यग्दर्शितपताकेन ।
भुजङ्गमनायकः-लोलितसर्पशीर्षण ।
कुवलय-कमलवर्तनया।
दल-चतुरेण ।
श्रेणी-विस्तारित चतुरेण ।
कण्ठे-कण्ठवलायत चलत्सन्देशेन ।
न-पुरस्तल कम्पितपताकेन ।
सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
गरलद्युतिः-सर्पशीर्षाचलदधः समानीत त्रिपताकेन ।
मलयजरजा-परावर्तितमुष्टिभ्यां अङ्गलेपितहंसपक्षण ।
न-पुरस्तलकम्पितपताकेन ।
इदं-अङ्गाभिमुखावर्तितपताकेन ।
भस्म-अधोमुखचलितसन्दंशेन ।
प्रिया-अधस्तलसर्पशीर्षेण । हृद्तपताकेन च ।
रहिते-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् ।
मयि-जत्रुदर्शितालपल्लवेन ।
प्रहर-स्कन्धदेशात्तिर्यग्गतपताकेन ।
न-पुरस्तलकम्पितपताकेन ।
+ हर-शैवस्थानकेन ।
भ्रान्त्या-विश्रांतया दृष्टया।
अनङ्ग-हृद्यावेष्टित चतुरेण ।
क्रुधा-क्रुद्धया दृष्टया ।
किमु-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन ।
धावसि-द्रुतगत्या ॥
.
६०
पाणी मा कुरु चूतसायकममुं माचाप मारोपय
कीडानिर्जितविश्व मूर्छितजनाघातेन किं पौरुषम् ।
तस्था एव मृगीदृशो मनसिज खत्कटाक्षाशुग
श्रेणीजर्जरितं मनागपि मनो नाद्यापि सन्धुक्षते ॥
पाणौ-करदर्शितपताकेन ।
मा-पुरस्तल कम्पितपताकेन ।
कुरु-अधोमुखहंसास्थेन ।
चूत....पल्लवहस्तकेन ।
सायक-वामप्रसारितमुष्टि दक्षिणकर्णाकृष्टखटकामुखाभ्याम् ।
अमुं-अधोंगुलिपुरस्तलदर्शितपताकेन ।
मा-पुरस्तलकम्पितपताकेन ।
चापमारोपय-वामप्रसारितमुष्टि दक्षिणाकृष्टखटकामुखाभ्यां आलीढ
स्थानकेन।
क्रीडा-परस्परसम्मुखतया व्यावर्तित परावर्तित हंसायालपल्लवाभ्याम् ।
निर्जित-उद्वेष्टित पताकेन ।
विश्व-विस्तारितो_तलपताकाभ्याम् ।
मूर्छित-अंचितेन शिरसा ग्लान दृष्टया च ।
जन-विस्तारितोलतलंपताकेन ।
आघातेन स्कन्धदेशात्तिर्यग्गताधस्तलपताकेन ।
किं-विच्युतसन्दंशेन ।
पौरुषं-स्कन्धदेशे लोलितपताकेन वीरदृष्टया च ।
तस्या:--पार्श्वगतोर्ध्वमुखसूचीमुखेन ।
एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण ।
मृगीश:-मृगशीर्षणापांगावर्तित चतुरेण ।
Ema मनसिज-हृद्यावेष्टित चतुरेण । घेखत्-चलत्रिपताकेन । कटाक्ष-कटाक्षण। आशुग-वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकृष्टखटकामुखाम्याम् । श्रेणी-अधोमुखतिर्यग्गतागतमृगशीर्षेण । जर्जरितं ऊर्ध्वमुख स्थित वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । अथवा पुनःपुन रुरोवर्तितांगुष्ठ शिखरेण । मनागपि-ऊर्ध्वमुखकिंचिदधिकतर्जनीककपित्थेन । मनो-हृद्तसन्दंशेन । न–पुरस्तलकम्पितपताकेन । अद्यापि-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण । सन्धुक्ष्यते-हगत विकसितमुकुलेन ॥ अष्टपदी ७ मामियं चलिता विलोक्य वृतं वधूनिचयेन । सापराधतया मया न निवारितातिभयेन ॥१॥ मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । इयं-अर्धागुलिपुरस्तलपताकेन । चलिता-तिर्यग्गतोचंतलमृगशीर्षण । विलोक्य-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन । वृतं-मण्डलाकार भ्रामित सूचीमुखाम्यां । अथवा पार्श्वदेशात्पुरः समानीत परस्पर सम्मुखाधस्तलार्धचन्द्राभ्याम् । वधू-शिरस्थापितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा । अथवा स्वस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् ।
६२ निचयेन-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । सापरॊधतया-अवधूतेनशिरसा हृदिस्थांजलिना त्रस्तया दृष्टया च । मया-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । अपि--आवर्तनेन । न-पुरस्तलकम्पितपताकेन । वारिता-उद्वेष्टितपताकेन । अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । भयेन-वस्तया दृष्टया । विधुत शिरसा च ॥१॥ हरहर हतादरतया। सागता कुपितेव ।। हरहर-विषण्णयादृष्टयाङ्गवलितेनांचितेन शिरसा । हतादरतया-बहिः क्षिप्तांगुलिद्वय त्रिपताकेनावर्तित किंचिदूर्ध्वगत पताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन । गता-ऊर्ध्वतलतिर्यग्गतमृगशीर्षण | कुपिता-क्रुद्धया दृष्टया उरोदेशाचलदूर्घसमानीतलिपताकेनोद्वाहित शिरसा च। इव-आवर्तनेन ॥ किं करिष्यति किं वदिष्यति साचिरं विरहेण । किं धनेन जनेन किं मम जीवितेन सुखेन ॥२॥ किं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन । करिष्यति-शनैरधोमुखीकृतहंसास्येन । किं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन । वदिष्यति-अपरात्पुरोगतहंसास्पेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
चिरं-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन । विरहेण-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । किं-विच्युत कपित्थेन । धनेन-अधोमुखचालि तमुकुलेन कपोतेन च | जनेन विस्तारितोयतलपताकेन । किं-विच्युत कपित्थेन । ममत्रुदर्शितालपल्लवेन । जीवितेन-हृद्तविकसितमुकुलेन । सुखेन-हृद्तपताकेन मुकुलया दृष्टया च ॥ २॥ चिन्तयामि तदाननं कुटिलभु रोषभरेण । शोणपद्ममिवोपरि भ्रमताकुलं भ्रमरेण ॥ ३ ॥ चिन्तयामि-हृगतसन्देशेन मुकुलया दृष्टया च । तत्-पार्श्वगतसूचीमुखेन । आननं-हनोरधावर्तितालपल्लवेन । कुटिल -ताम्रचूडेनोक्षिप्तयाध्रुवा । रोषभरेण-क्रुद्धया दृष्टया । उरोदेशाच्चलदूर्ध्वसमानीत त्रिपताकेनो द्वाहित शिरसा च । शोणप -अधोमुखमर्दित सन्दंशेन कमलवर्तनया च । इव-आवर्तनेन । उपरि-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । भ्रमताकुलं भ्रमरेण-भ्रमत् भ्रमराभ्याम् ॥ ३॥ . तामहं हृदि सङ्गतामनिशं भृशं रमयामि किं वनेनुसराभि तामिह किं वृथा विलपामि ॥ ४ ॥ तां-पार्श्वगतसूचीमुखेन । anty ६४ अहं-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । हृदि-हृद्तसन्दंशेन । सङ्गतां-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । अनिशं. वारंवारमावेष्टित पताकेन । भृशरमयामि-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन मिलितांगुलितल त्रिपताकाभ्यां च । अथवा उत्सङ्गेन । किं ऊर्ध्वतललोलितपताकेन । वने-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां स्वस्तिकीकृतपल्लवाभ्यां विस्तारितोय तलपताकाभ्यां च। अनुसरामि-अधोगुलिचलत्पुरःप्रसारितेन पताकेन । तां-पार्श्वगतसूचीमुखेन । इह-ऊध्वतलमृगीषण । किंवृथा-विच्युत कपित्थेन । विलपामि-नेत्रादधश्चलत्समानीत त्रिपताकेन ॥ ४ ॥ तन्वि खिन्नमसूयया हृदयं तवाकलयामि । तन्नवनि कुतो गतासि न तेन तेऽनुनयामि ॥ ५ ॥ तन्वि-हृद्तपद्मकोशाभ्याम् । खिन्नं-अंचितेन शिरसा हनुगतार्धचन्द्रेण विषण्णया दृष्टया च । असूयया-क्रुद्धया दृष्टयाऽवर्तित करणेन च । हृदयं-हृद्तसन्दंशेन । तव-अधस्तलसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन । आकलयामि-हृद्तावेष्टित चतुरेण । तत्-पार्श्वगतसूचीमुखेन । न–पुरस्तललोलितपताकेन ।
9 अथवा येद्मि-हत सन्दंशेन । कुतः-ऊनललोलिस चतुरेण । गतासि-शनैस्तिर्यगावेष्टित पताकेन । न-पुरस्तललोलितपताकेन । तेन-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन । ते-अधस्तलसर्पशीर्षप्रतिदर्शितपताकेन । अनुनयामि-अधोदेशाल्ललाटपर्यन्तानीत त्रिपताकेन । अधरात्तुरोगतहंसास्येन हृद्गनपताकेन च । अथवा शनैरव- स्तलीकृतपताकेन ॥ ५॥ दृश्यसे पुरतो गतागतमेव भेविदधासि । किं पुरेव ससंभ्रमं परिरंभणं न ददासि ॥६॥ दृश्यसे-विकोशया दृष्टया। पुरतो-पुरोदेशदर्शितपताकेन । गतागतं--पुरःप्रसारिताधोंगुलिपताकेनाकर्षित मृगशीर्षेण च । अथवा शनैस्तिर्यकचालितमृगशीर्षण । एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण । मे-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । विदधासि-अधोमुखहंसास्थेन । किं.-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन । पुरा-आवेष्टितो गतपताकेन । इव-आवर्तनेन । ससंभ्रमं-पार्श्वलोलितदोलहस्तकेन । अथवा निहंचित शिरसा । परिरम्भण-उत्सङ्गेन । न.--पुरस्तलकंपितपताकेन । ननिपेधे । - 94
दंदासि-अधोमुखमुकुलेन, अथवा,
परिरम्भणंनददासि-उत्सङ्गेनोद्वेष्टिपताकेन ॥ ६ ॥
क्षम्यतामपरं कदापि तवेदृशं नकरोमि ।
देहि सुन्दरिदर्शनं मम मन्मथेन दुनोमि ॥ ७॥
क्षम्यतां हृदिस्थांजलिनावधूतेन शिरसा ।
अपरं-तिर्यग्दर्शित सूचीमुखेन ।
कदापि-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण ।
तव-अधस्तलसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन ।
ईशं-पार्श्वे अधोंगुलिपताकेन ।
न करोमि–पुरस्तलकम्पितपताकेनाधोमुखहंसास्येन च ।
देहि-ऊर्ध्वतलसर्पशीर्षेण ।
दर्शनं-दृगंचलावर्तित त्रिपताकेन ।
मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन ।
मन्मथेन हृद्यावेष्टित चतुरेण ।
दुनोमि-विषण्णया दृश्या ।। ७ ॥
वर्णितं जयदेवकेन हरेरिदं प्रणतेन ।
किन्दु बिल्वसुमुद्र सम्भव रोहिणीरमणेन ॥ ८ ॥
वर्णितं-अपरात्पुरोगतहंसास्येन ।
जयदेवकेन-शिरस्थांजलिनावधूतेन शिरसा च ।
हरो-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
इद-अधोंगुलिपुरोदेशदर्शितपताकेन ।
प्रणतेन-अवधूतेन शिरसा ललाटस्थांजलिना ।
किन्दु विल्वसमुद्र-विस्तारितो तलपताकाभ्याम् ।
सम्भव-अधोभागादूर्घसमानीतालपल्लवेन ।
रोहिणीरमणेन-ऊर्ध्वस्थितार्धचन्द्रेण ॥ ८ ॥
भूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथाम् । श्यामात्मा कुटिलः करोति कबरी भारोपि मारोद्यमम्। मोहं तावदयं च तन्वि तनुतां बिम्बाधरो रागवान् सद्वृत्तस्तनमण्डलं तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति ॥ २२ ॥ भू-भूदर्शितारालेन । चापे---पुरःप्रसारितमुष्ट्या कर्णाकृष्टखटकामुखेन । निहितः-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । कटाक्ष-कटाक्षेण । विशिख:-पुरःप्रसारिताकर्णाकृष्टखटकामुखाम्याम् । निर्मातु-आवेष्टित किश्चिदूर्ध्वतलपताकेन । मर्मव्यथां-हृद्दर्शित शिखरेणाधोमुखेन शिरसा अभितप्तया दृष्ट्या च श्यामात्मा, ऊर्ध्वविस्तारित सन्दंशेनो धोनीत सन्दंशाभ्याम् । कुटिला-शिरस्तश्चलदधोगतारालेन । कबरीभार:-केशवन्धेन । अपि-आवर्तनेन । मारोद्यमं-स्कन्धदेशात्तिर्यग्गताधोमुखपताकेनवीरदृष्ट्या च । अथवा हृद्यावेष्टित चतुरेण विकसितमुकुलेन कान्तया दृष्ट्या च । मोहं-लोलितेन शिरसा मदिरया दृष्टया च । तावत्-पुरोवर्तितपताकेन । अयंच-पुरस्तल दर्शितपताकेन । तन्वि-ऊर्जतललोलितसूचीमुखेन स्वस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्यां च । तनुतां-विस्तारितोतलपताकेन । बिम्बाधर:-अधरोपरिचालित सन्दंशेन । रागवान् -चालितांगुष्ठसन्दंशेन मीलितसूचीमुखास्यां च । *-
६८
सवृत्त-लोलितालपल्लवेन । अथवा किश्चित्कुंचितांगुलिकपोतेन ।
स्तनमण्डल-स्वस्तिकीकृतकोशाभ्याम् ।
तव-अधस्तलसर्पशी प्रातिदर्शितपताकेन ।
कथं-ऊर्थ तललोलितपताकेन ।
प्राणैः-हृद्गतसन्दंशेन ।
मम-हृद्गतपताकेन ।
क्रीडति-क्षिप्ताक्षिप्तकरणेन परस्परच्यावर्तित हंसास्याभ्यां च ॥
तानिस्पर्शसुखानि ते च तरलस्निग्धा दृशो विभ्रमाः,
तद्वक्त्राम्बुजसौरभंस च सुधास्यन्दी गिरां वक्रिमा ।
सा बिम्बाधर माधुरीति विषयासङ्गपि चेन्मानसम्
तस्यां लग्नसमाधि हन्त विरहव्याधिः कथं वर्धते॥
तानि-तिर्यगूर्ध्वदर्शितसूचीमुखेन ।
स्पर्श-अङ्गालग्नपताकेन ।
सुखानि-हृद्गतपताकेन मुकुलया दृष्टया च ।
तेच-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन ।
तरललिग्धाहशोविभ्रमा!---स्निग्धया दृष्टया ।
तत्-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
वक्ताम्बुज-हनोरधावर्तितालपल्लवेन कमलवर्तनया च ।
सौरभं-नासागतहंसास्येनोद्वाहितोरसा च |
सच-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
सुधास्यन्दी-अर्धचन्द्राच्चलदधा समानीत त्रिपताकेन ।
गिरांवक्रिमा-अधरात्पुरोगतहंसास्येन लोलितसन्दंशेन च ।
सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
बिम्बाधर-कांगूलेन मिलितसूचीमुखाभ्यां अधरोपरिचालित सन्दंशेन ।
A माधुरी -हंसास्येन । इति-आवर्तनेन । विषयासपि-मिलितसूचीपुखेन । चेत्--आवर्तनेन । मानसं- हृद्तसन्दंशेन । तस्यां--पार्श्वगतसूचीमुखेन । लग-मिलिताम्रसूचीमुखाभ्याम् । समाधि-हृद्तसन्दंशेन मुकुलया दृष्टया च । हन्त-विषण्णया दृष्टया धुत शिरसा च । विरह-विसुक्तसूचीमुखाभ्याम् । व्याधिः-लोलित शिरसा अभितप्तया दृष्टया च । कथं-लोलितपताकेन । वर्धते-अधस्थितोर्ध्वगतालपल्लवेनाधूत शिरसा च ॥ २३ ॥ भ्रूपल्लवं धनुरपाङ्गतरङ्गितानि बाणा गुणः श्रवणपालिरितिस्मरण । तस्यामनगजयजङ्गमदेचताया मस्त्राणि निर्जितजगन्ति किमर्पितानि ॥२४॥ भ्रू- भूदर्शितारालेन । - पल्लवं-पल्लवहस्तकेन । धनुः वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकृष्टखटकामुखाभ्याम् । अपाङ्ग–अपङ्गावर्तितत्रिपताकेन । तरङ्गितानि-परस्परानुगच्छच्चलदगुल्यू धस्तलपताकाभ्याम् । अथवा अपाङ्गतरनितानि-कटाक्षेण । १. बाणा:-वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकृष्टखटकामुखाभ्याम् ।
गुण:-चलदधासमानीत सन्दंशेन । श्रवणपालि:-कर्णदर्शित त्रिपताकेन । इति-आवर्तनेन । स्मरेण-हृद्यावेष्टित चतुरेण कान्तया दृष्टया च । तस्यां--पार्श्वगतसूचीमुखेन । अनङ्ग हृद्यावेष्टितचतुरेण । जय-उद्धृत्तहस्तकेन । जङ्गमदेवतायां हंसगत्या स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्यां शिरस्थांजलिना अवधूतशिरसा च । अस्त्राणि-पुरस्तलविरलांगुलि पताकेन वामप्रसारित मुष्टिदक्षिणाकृष्ट खटकामुखाभ्याम् । निर्जित-उद्वेष्टितपताकेन । जगन्ति-पुरस्तलपुरोदेशदर्शितपताकनोर्धतलभ्रामितसूचीमुखेन च । कि-आवर्तनेन । अर्पितानि किश्चिदधोंगुलिपुष्पपुटेन ॥ २४ ॥ इति मामियं समाप्ता। इति श्री गीतगोविन्दे तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥ यमुनातीरवानीरनिकुञ्ज मन्दमास्थितम् । प्राह प्रेमरसोद्धान्तं भाधवं राधिकासखी ॥ २५ ॥ यमुना-ऊर्बभ्रामितसूचीमुखाच्चलदधासमानीतत्रिपताकेन तेनैव पुरः प्रसारितेन । तीरे-चलत्पुराप्रसारितत्रिपताकाभ्याम् । वानीर-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकेन । निकुञ्ज-ऊर्ध्वमिलितमुखमृगशीर्षाभ्याम् ।
७१ मन्द-हृद्दर्शितसन्दंशेनोद्वेष्टितपताकेन च । आस्थितं-शनैरवस्तलीकृतपताकेन । प्राह-अपरात्पुरोगतहंसास्येन । प्रेम-हृद्तपताकेन । रस-चतुरेण । उद्धान्तं--विभ्रान्तया दृष्टया च । माधवं-त्रिभङ्गीस्थानकेन । राधिका-आकर्षितांचल खटकामुखेन परावृत्तेन सिरसा । सखी-अधस्तलसर्पशीर्षेण हृद्तपताकेन च ॥ २५ ॥ -- " अष्टपदी ८ निन्दति चन्दनमिन्दुकिरणमनुविन्दति खेदमधीरम् । व्यालनिलयमिलनेनगरलमिव कलयति मलयसमीरम् ॥ निन्दति-अधरात्पुरः क्षिप्तकपित्थेन । चन्दन- परावर्तितमुष्टिभ्यां अङ्गलेपितहंसपक्षेण अवधूतशिरसा च । इन्दु-उपरितिर्यग्दर्शितार्धचन्द्रेणोक्षिप्तशिरसा च । किरणं तदधोभागे चलदधासमानीतत्रिपताकेन । अनुविन्दति-म्लानमुखरागेण दीनदृष्टया हृद्गतसन्दंशेन च । खेदं-अंचितेन शिरसा कपोलगताधचन्द्रेण । अधीर-चलत्पताकेन । व्यालसर्पशीर्षेण । निलय-मिलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम् । मिलनेन-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । गरलं-सर्पशीर्षाच्चलदधोगत त्रिपताकेन । इव-आवर्तनेन ।
७२ कलयति- हृद्तावेष्टितचतुरेण शंकितदृष्टया च । मलयसमीरे-ऊर्ध्वस्थितालपल्लवेन तदुपरितिर्यक्चलत्पुर समानीत त्रिपताकेन ॥१॥ सा विरहे तव दीना। माधव मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्वयिलीना ।। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन । विरहे-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । तव–पुरःप्रसारितोलतलपताकेन । दीना-दीनदृष्टया । म्लानमुखरागेण हृद्गतपुष्पपुटेन । माधव-त्रिभङ्गीस्थानकेन । मनसिज-हगतावेष्टितचतुरेण । विशिख–वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकृष्टखटकामुखाभ्याम् । भयात्-विधुतेनशिरसा चलत्पताकाभ्यां त्रस्तया दृष्टया च । इव-आवर्तनेन । भावनया-हृद्तसन्दंशेन मुकुलया दृष्टया च । त्वयि-पुरःप्रसारितोयतलपताकेन । लीना-शनैमिलितकपोतेन लीनकरणेन च ॥ अविरलनिपतित मदनशरादिव भवदवनाय विशालम् । खहृदयमर्मणि वर्म करोति स जलनलिनीदल जालम् ॥ अविरल-पुरस्तलमिलितांगुलिपताकाभ्याम् । निपतित-परिवर्तनेनाधस्तलीकृतपताकेन । मदन-हृद्तावेष्टितचतुरेण । शरात्-कांगूलेन स्कन्धदेशात् किंचिदधःसमानीत पुरस्तल विरला गुलि पताकेन वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकृष्टखटकमुखाभ्याम् । इव-आवर्तनेन ।
10 भवत्-पुराप्रसारितो+तलपताकेन । अवनाय-पुरस्थांगुल्युपस्थांगुलि खसम्मुखपताकाभ्याम् । विशालं-विस्तारितपताकाभ्याम् । ख-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । हृदय-हृद्तसन्दंशेन । मर्मणि-स्तनस्थित शिखरेण । ४ वर्म--हृत्सम्मुखलग्नांगुलिमृगशीर्षाभ्याम् । करोति-अधोमुखहंसास्येन । स-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । जल-उपरिस्थविश्लिष्टअधोंगुलिपताकाभ्याम् । नलिनी-कमलवर्तनया। दल-चतुरेण । जालं-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ॥ २ ॥ कुसुम विशिवशरतल्पमनल्पविलास कला कमनीयम् । व्रतमिव तव परिरम्भसुखाय करोतिकुसुमशयनीयम् ॥३॥ कुसुम...-कांगूलेन । विशिख-विश्लिष्टांगुलिपुरस्तलपताकेन । 2 शरवामप्रसारितमुष्टिदाक्षिणाकृष्टखटकामुखाम्यां सूचनया दृष्टया च तल्प-स्वस्तिकी कृताधोविस्तारितपताकाभ्याम् । अनल्पं-आवर्तितकिञ्चिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । विलास-समपादचार्या दोलहस्तकेन । कला-परस्पर सम्मुखावर्तितपरिवर्तित हंसायाभ्यां । अथवा निहं चितेन शिरसा। - ७४ कमनीयं-प्रत्येकंपुरस्तिर्यप्रसारित लोलितालपल्लवाभ्याम् । व्रतं हृद्तसन्दंशेन । इव-आवर्तनेन । तव—पुराप्रसारितोतलपताकेन । परिरंभ उत्सङ्गेन । सुवाय-हगतपताकेन मुकुल दृष्टया च । करोति अधोमुखहंसास्याभ्याम् । कुसुम-कांगूलेन । शयनीयं-कपोलगतार्धचन्द्रस्कन्धानतेनशिरसा प्रसारितस्थानकेन ॥ वहति च गलित विलोचनजलधरमाननकमलमुदारम् । विधुमिव विकट विधुन्तुददन्तदलितगलितामृत धारम् ॥४॥ वहति-स्कन्धगतालपल्लवेन । च-कपित्थेन । गलित-जयनादधोगतचलत्रिपताकेन । विलोचन–अपाङ्गावर्तितत्रिपताकेन । जलधर-किंचिल्लोलितनयनगतचतुराभ्यां । करुणया दृष्टया च । अथवा ऊर्ध्वस्थितविरलांगुलि अधोंगुलिपताकाभ्याम् । आननकमलं हनोरधावर्तितालपल्लवेन कमलवर्तनया च । उदारं-लोलितालपल्लवेन । विधुऊर्ध्व तिर्यक्प्रसारितार्धचन्दॆण । इव-आवर्तनेन । विकटविधुन्तुद-ऊर्णनाभोपरि ऊर्णनाभेन । दन्त-अधरसमीपे लोलितसन्दंशेन । - ७५ दलित-अर्धचन्द्रलग्नताम्रचूडेन अथवा दलितगलितामृतधार-अर्धचन्द्रलग्नताम्रचूडेन तेनैव चलदधः समानीत त्रिपताकेन ॥४॥ विलिखति रहसि कुरङ्गमदेन भवन्तं असमशरभूतम् । प्रणमति मकरमधो विनिधाय करे च शरं नवचूतम् ॥ ५ ॥ विलिखति-पताकोपरिचलखटकामुखेन । रहसि-ऊर्ध्वमुखसूचीमुखेन । कुरङ्गमदेन-मृगशीर्षादध:समानीत चलत्रिपताकेन । भवन्तं-पुरःप्रसारितोत्तानपताकेन । शर–वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकृष्टखटकमुखाभ्याम् । भूतं-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । प्रणमति-ललाटस्थांजलिना। मकरं-मकरहस्तकेन । अध:--अधोंगुलिपताकेन । विनिधाय-उद्वेष्टिताधस्तलपताकेन । करे-करदर्शितपताकेन । च-आवर्तनेन। शरं-बामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकृष्टखटका मुखाभ्याम् । नवचूत-किंचिदधिकतर्जनीक ऊर्ध्वमुखकपित्थेन पल्लवेन च ॥५॥ ध्यानलयन पुरः परिकल्प्य भवन्तमतीवदुरापम् । विलपति हसति विषीदति रोदिति चंचति मुञ्चतितापम् ॥६॥ ध्यानलयन-मुकुलया दृष्ट्या हृद्तसन्दंशेन । पुरः-पुरोदर्शितपताकेन ।
परिकल्प्य-शनैरूधिोमुख सन्दशाभ्याम् । भवन्तं-पुर:प्रसारितोयतलपताकेन । अतिाव-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । दुरापं-पुरस्तललोलितपतकावर्तनेन कृतमुष्टिना । विलपति-विषण्णया दृष्टया म्लानमुखरागेणाऽधरात्पुरोगतहंसास्पेन हसति-प्रसन्नमुखरागेण हास्यदृष्टया च । विषीदति-अधोमुखशिरसाङ्गवलितेन । रोदिति-लोचनादधश्चलत्रिपताकेन करुणया दृष्टया च । चंचति-हृद्तविकसित मुकुलेन । मुश्चति-विच्युतमुष्टिना। ताप-चलदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् ॥ ६ ॥ प्रतिपदमिदमपि निगदति माधव तव चरणे पतिताहम् । त्वयि विमुखेमयि सपदि सुधानिधिरपि तनुते तनुदाहम् ॥७॥ प्रतिपदं-चतुरात्पुरोगच्छच्चतुरेण । इदं-पुरोदेशदर्शितपताकाभ्याम् । अपि-आवर्तनेन । निगदति-अधरात्पुरोगतहंसास्येन । माधव-त्रिभङ्गीस्थनकेन । तव-पुराप्रसारितोर्वतलपताकेन । चरणे-चरणदर्शितपताकेन । पतिता-ललाटस्थांजलिनाऽवधूतशिरसा च । अहं-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । .
. त्वयि-पुराप्रसारितो तलपताकेन । विमुखे-परावृत्तेन शिरसा। मयि-हृद्तपताकेन । सपदि-क्षिप्तकपित्थेन । सुधानिधिः--तिर्यगूर्ध्वस्थितार्धचन्द्रेण । अपि-आवर्तनेन । तनुते-पुरःप्रसारिततिर्यग्गतपताकेन । तनुदाहं-चलदगुल्याङ्गदर्शित विश्लिष्टांगुलिपताकाभ्याम् ॥ ७ ॥ श्री जयदेव भणितमिदमधिकं यदि मनसा नटनीयम् । हरि विरहाकुलवल्लवयुवतिसखीवचनं पठनीयम् ॥८॥ श्री-शनैरूलगतालपल्लवेन । जयदेव-ललाटस्थांजलिना। भणितं-अंधरात्पुरोगतहंसास्थेन । इदं-पुरोदर्शितपुरस्त लपताकेन । अधिक-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । यदि-आवर्तनेन । मनसा-हृद्तसन्दंशेन । नटनीयं-लोलितालपल्लवाभ्याम् । हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन । विरह-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् | आकुल-अङ्गवलितः। वल्लवयुवति-गोमुखभ्रामितोर्ध्वमुखसूचीमुखेन शिरस्थालपल्लवेना कर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा । - सखि-अधस्तलसर्पशीर्षण । । -- वचन-अधरात्पुरोगतहंसास्येन । पठनीयं-अधरात्पुरोगतहंसासेन ॥ ८॥ क्षणमपि विरहः पुरा न सेहे नयनानिमीलन खिन्नया यया ते । श्वसिति कथमसौ रसालशाखां चिरविरहेपि विलोक्य पुष्पिताग्राम् ॥ क्षणं-विच्युतकपित्थेन । अपि-आवर्तनेन । विरहा-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । पुरा-शनैरावेष्टितोगतपताकेन । न-पुरस्तलकाम्पतपताकेन । सेहे-अङ्गसमीपे शनैरधस्तलीकृतपताकेन । नयन निमीलन-मीलन निमेषेण । खिन्नया-विषण्णयादृष्टयाङ्गवलितेन च । यया-पार्श्वगतसूचीमुखेन । ते-पुरस्तल दर्शितपताकेन । श्वसिति-उद्घाहितशिरसा । कथं-ऊर्ध्वतलालोलितपताकेन । असौ-अधोगुलिपुरस्तलपताकेन । रसाल शाखां-चलवंगत त्रिपताकाभ्याम् कृतपल्लवेन च । चिरं-- आवेष्टितोयगतपताकेन । विरहेपि-वियुक्तसू मुखाभ्याम् । विलोक्य-उल्लोकित दृष्टया । पुष्तिायां-ऊर्ध्वदर्शित कांगूलेन । " "
आवासो विपिनायते प्रियसखी मालापि जालायते
तापोपिश्वसितेल दावदहनज्वाला कलापायते ।
सापि त्वद्विरहेणहन्त हरिणीरूपायते हा कथं
कन्दपोंपियमायते विरचयन् शार्दूलविक्रीडितम् ॥
आवास!-ऊर्ध्वमिलितमृगशीर्षाभ्याम् ।
विपिनायते-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्याम् विस्तारितपताकाभ्यां च ।
प्रिय-हृद्तपताकेन ।
सखी-पार्श्वस्थिताधस्तलसर्पशीर्षण ।
मालापि-पुरस्तान्मण्डलाकार भ्रामित सूचीमुखाम्याम् ।
जालायते-सम्मुखकर्कटेन ।
तापोपि-चलदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् विधुतशिरसा अभितप्तया दृष्टया च।
श्वसितेन-उद्वाहितोरसा।
दावदहनज्वाला-चलदूर्ध्वगतपताकेन ।
कलापायते-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ।
सापि-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
त्वत्-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकेन ।
विरहेग-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् ।
हन्त-विधुतशिरसा विषण्णया दृष्टया च ।
हरिणी-मृगस्तुताचार्या मृगशीर्षेण च ।
रूपायते-शनैरूधिोगतसन्दंशाभ्याम् ।
हा-विधुतशिरसा विषण्णया दृष्टया च ।
कथं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन ।
कन्दर्प:-हृद्यावेष्टितचतुरेण ।
अपि-आवर्तनेन ।
7
यमायते-पुरोलोलितसूचीमुखेन । अथवा दक्षिणदिग्दर्शितसूचीमुखेन मुष्टिस्थशिखरेण च । विरचयन् -अधोमुखहंसास्येन । शार्दूलविक्रीडितम्-सिमविक्रीडितकरणेन । अष्टपदी ९ स्तनविनिहितमपि हारमुदारम् । सामनुते कृशतनुरपि भारम् ॥ १ ॥ स्तन-स्वस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् । विनिहितं-शनैरधस्तलाकृतपताकेन । अपि-आवर्तनेन । हारं स्कन्धदेशाचलनाभिपर्यन्तानीतखटकामुखाभ्याम् । उदारं-लोलितालपल्लवेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन । मनुते-हृद्तसन्दंशेन । कृश-ऊर्ध्वमुखशुकतुण्डेन। तनु:-अङ्गदर्शितहंसपक्षण । अति-किंचिदूर्ध्वगतावेष्टितपताकाभ्याम् । भारं-अङ्गसमीपे शनैरावेष्टिताधस्तलीकृर्तपताकाभ्याम् ॥ १ ॥ राधिका विरहे तव केशव ॥ राधिका आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा। विरहे-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । तव-पुराप्रसारितो तलपताकेन । केशव-वैष्णवस्थानकेन केशबन्धेन च ।
11 सरसमसृणमपि मलयजपङ्कम् । पश्यति विषमिव वपुषि सशङ्कम् ॥२॥ * नो सरस-आवेष्टितचतुरेण । ममृणं-चलितांगुष्ठहंसासेन । अपि-आवर्तनेन । मलयज-ऊर्धगतालपल्लवेन । चलदूर्ध्वगतपताकाभ्यां च । पत-परावर्तितमुष्टिभ्यामङ्गलेपितहंसपक्षेण । पश्यति-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन । विषमिव-विधुतशिरसा सर्पशीर्षाचलदधस्समानीत त्रिपताकेन । वपुषि-अङ्गदर्शितहंसपक्षेण । सशङ्क-शङ्कित दृष्टयाङ्गशङ्कितेन ॥ २ ॥ श्वसितपवनमनुपमपरिणाहम् । मदनदहनमिव वहति सदाहम् ॥३॥ श्वसित-उद्वाहितोरसा। पवन-तिर्यक्प्रसारितचलत्पुरःसमानीतत्रिपताकेन । अनुपम चामतिर्यप्रसारित दक्षि गपुरःप्रसारितालपल्लवाभ्याम् । परिणाह-विस्तारितपताकाभ्याम् । मदन-हृद्यावष्टितचतुरेण। दहनं-विश्लिष्टांगुलिचलदूर्ध्वगतपताकेन । इव आवर्तनेन । घहति-स्कंधगतालपल्लवेन । '.. सदाहं-अभितप्तया दृष्टया श्वासोच्छ्वासेन ॥ ३ ॥ T ८२ । । दिशिदिशि किरति सजलकणजालम् । नयननलिनमिव विगलित नालम् ॥४॥ दिशिदिशि-प्रतिदिग्दर्शितसूचीमुखेन । किरति-नयनादधस्समानीतानामिक त्रिपताकेन क्षिप्तांगुलिमुकुलेन च सजल-ऊर्ध्वस्थित विश्लिष्टांगुलि अधोमुखपताकाभ्याम् । कण-क्षिप्तमुकुलेन । जालं-अधस्तलपुरोलोलितपताकाभ्याम् । नयन-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन । अथवा नयनदर्शित त्रिपताकेन । नलिनं-कमलवर्तनया। घ-आवर्तनेन । विगलित-मिलितमुखावर्तितपरावर्तित किंचिद्वियुक्त हंसास्वाभ्याम् । अथवा उद्वेष्टितपताकेन । अथवा उद्वेष्टितकर्तरीमुखेन । नालं-शनैरू धोगच्छच्चलत्सन्देशेन । अथवा ऊर्धाधोगच्छद्धम धमरेण ॥४॥ नयन विषयमपि किसलयतल्पम् । कलयति विहित हुताशनकल्पम् ॥ ५॥ नयन-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन । विषयं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । अपि-आवर्तनेन । किसलय-पल्लवहस्तकेन । तल्पं कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा च। अथवा सुप्त स्थानकेन। कलयति हृद्यावेष्टितचतुरेण । विहित-निरधस्तलीकृतपताकेन । --- -- S -- हुताशन-विश्लिष्टचलदंगुल्यूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । कल्प-पिलितसूचीमुखाभ्याए ॥५॥ त्यजति न पाणितलेन कपोलम् । बालशशिनमिव सायमलोलम् ॥ ६॥ त्यजति-शनैःकिंचिद्विक्षिप्त विच्युतमुष्टिना । न-पुरस्तललोलितपताकेन । पाणितलेनकपोलं-करदर्शितपताकेन कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धा नतेन शिरसा। बाल शशिनं-तिर्यगूर्वदर्शितार्धचन्द्रेणोत्क्षिप्त शिरसा च । इव-आवर्तनेन । सायं वामदेशाद्दक्षिणमानीत परिभ्रामिसूचीमुखेन । ' अलोलं.-समशिरसा पुराप्रसारिताधस्तलस्तब्धपताकाभ्याम् ॥ ६ ॥ हरिरिति हरिरिति जपति सकामम् । विरह विहितमरणेव निकामम् ॥ ७ ॥ हरि:-त्रिभङ्गीस्थानकेन । इति- आवष्टिपताकेन । जपति-अर्धमुकुलया दृष्ट्या दृक्चालितांगुष्ठ सन्दंशेन । सकामहृद्यावेष्टित चतुरेण । विरह-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । विहित-शनैरावेष्टिताधस्तलीकृतपताकेन । मरणेव-अश्लीलत्वात्याज्यम् । निकाम-हृद्तसन्देशेन शनैरावर्तित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् ।। A.
श्री जयदेव भणितमिति गीतम् । सुखयतु केशवपदमुपनीतम् ॥ ८ ॥ श्री:-शनैः किंचिदूर्घतलपल्लवेन । जयदेव-ललाटस्थांजलिना अवधूतशिरसा च । भणितं-अधरात्पुरोगतहंसास्थेन । सुखयतु-हृद्तपताकेन मुकुलया दृष्टया च । केशव-केशवन्धेन । पदं--चरणदर्शितपताकेन । उपनीतं - पुष्पपुटेन ॥७॥ स्मरातुरांदैवतवैद्यहृद्य त्वदङ्गसङ्गामृतमात्रसाध्याम् । वियुक्तबाधां कुरुषे नराधां उपेन्द्र वज्रादपि दारुणोऽसि ।। स्मरातुरां-हृद्यावेष्टिनचतुरेणाधोमुखेन शिरसाभितप्तया दृष्टया च । देवत-ललाट स्थांजलिना। वैद्य-प्रकोष्ठस्थित चतुरेण । हृद्य-हनतसन्देशेन लोलितालपल्लङ्घन विकोशया दृष्टया च । त्वत्-पुरस्तलदर्शितपताकेन । अङ्ग-अङ्गदर्शितहंसपक्षण । सङ्ग-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । अमृत अर्धचन्द्रेण । मात्र-ऊर्ध्वमुखसूचीमुखेन । साध्या-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । विमुक्त-परावर्तितपताकेन । बाधां लोलित शिरसा ग्लानदृष्टया च । 4.
कुरुषे-अधोमुखहंसास्येने ।
न-पुरस्तलकंपितपताकेन ।
राधा-स्वस्तिकी कृतपनकोशाभ्याम् ।
उपेन्द्र-वैष्णवस्थानकेन ।
वज्रात्-स्कंधसमीपस्थित पुरोलोलितपताकेन शिखरेण वीरदृष्टया च
अपि-आवर्तनेन ।
दारुणा-भयानक दृष्टया।
असि-ऊर्ध्वतल पुरस्थित पताकेन ।
कन्दर्पज्वर संज्वराकुलतनोराश्चर्यमस्याश्चिरम् ।
चेतश्चन्दनचन्द्रमाकमालिनीचिन्तालु सन्ताम्यति ।
किन्तुल्लान्तिक्शेनशीतलतनुं त्वामेकमेव प्रियं
ध्यायन्ती रहसिस्थिता कथमपि क्षीणा क्षणं प्राणिति॥
r कन्दर्प-हृद्यावेष्टितचतुरेण ।
ज्वर-विधुतशिरसाचलत्पताकाभ्यां अभितप्तया दृष्टया च ।
संज्वराकुल-अभितप्तया दृष्टयाङ्गवलितेन ।
तनो:-अङ्गदर्शितहंसपक्षेण ।
आश्चर्य-अद्भुत दृष्टया हनुसंलग्न सूचीमुखेन ।
अस्या:-अधस्तलसर्पशीर्ष प्रति सन्दर्शितपताकेन ।
चिरं-आवेष्टितो मतपताकेन ।
चेतः हृद्तसन्दंशेन ।
चन्दन-उद्वेष्टितमुष्टिभ्यां अवधूत शिरसा च ।
चन्द्रमा:-अर्धचन्द्रेण ।
कमलिनी-कमलवर्तनया।
चिन्तासु-कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा शुन्यदृष्टया च ।
सन्ताम्यति-ग्लानदृष्टयाङ्गवलितैः ।
किन्तु-विच्युत सन्दंशेन ।
क्लान्ति-क्लान्तया दृष्टया ।
वशेन-शनैरधस्तलीकृतपताकेन ।
शीतलतनु-कमलवर्तनया मिलितसूचीमुखाभ्याम् । अङ्गदर्शित
हंसपक्षेण च ।
स्वां-पुरस्तलप्रसारितोर्धतलपताकेन ।
एक-ऊर्ध्वमुखसूचीमुखेन ।
एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण ।
प्रियं-हद्दतपताकेन ।
ध्यायन्ती-हृद्तसन्दंशेन मुकुलया दृष्टया च ।
रहसि-ऊर्ध्वमुखतिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन । अथवा ऊर्ध्वमुखसूचीमुखे.
नोर्ध्वस्थितमिलिताग्रमृगशीर्षाभ्यां च ।
स्थिता-शनैरधस्तलीकृतपताकेन ।
कथमपि-आवर्तितपताकेन ।
क्षीणा-ऊर्ध्वमुखलोलित शुकतुण्डेण ।
क्षणं-विच्युतकपित्थेन ।
प्राणिति-उद्वाहितोरसा ॥
अहमिह निवसामि याहि राधां
अनुनय मचनेन चानयेथाः।
इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता
स्वयमिदमेत्य पुनर्जगाद राधाम् ।।
अहं-जत्रुदर्शितालपल्लवेन ।
ए.
इह-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । निवसामि-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । याहि-तिर्यक्तलावेष्टितपताकेन । राधा-स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्याम् । अनुनय-हृत्स्थांजलिना । मद्वचनेन-हृत्स्थपताकेनाधरात्पुरोगतहंसापेन च । च-आवर्तनेन । आनयेथाः-तिर्यकस्थिताकर्षित मृगशीर्षण । इति-आवर्तनेन। मधुरिपुणा-त्रिभङ्गीस्थानकेन । सखी-अधस्तलसर्पशीर्षण हृदतपताकेन च । नियुक्ता-तिर्यक्तलावेष्टितपताकेन । स्वयं हृद्तपताकेन । इर्द-ऊर्धतलमृगशीर्षेण । एत्य-आकर्षितमृगशीर्षेण । अथवा चतुरोपरिमिलितचतुरेण । पुन:-वारंवारावर्तनेन । जगाद-अधरात्पुरोगतहंसाखेन । राधा-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा ।। अष्टपदी १० वहति मलयसमीर मदनमुपनिधाय । स्फुटति कुसुमसमूहे बिरहि हृदयदलनाय ॥ १ ॥ वहति--पुरप्रसारिताधस्तल लोलितपताकाभ्याम् । मलयसमीरे-ऊर्ध्वस्थितालपल्लवाचलदधस्समानीत त्रिपताकेन ।
मदनं हृद्तावेष्टित चतुरेण । उपनिधाय-शनैरवस्तीकृतपताकेन । स्फुटति-विकसितमुकुलेन । कुसुम-कांगूलेन । समूहे-पुरोविस्तारितपताकाभ्याम् । विरहि-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । हृदय-हृद्तसन्दंशेन । दलनाय-पताकोपरिमर्दितपताकेन । अथवा रेचितहस्तकेनरौद्रया दृष्टथा च ॥१॥ ' । सखिसीदति तब विरह वनमाली ।। सखि-वामाधस्तलीकृत सर्पशीपेण दक्षिणहगतपताकेन च । सीदति-मलानमुखरागेणाधोमुखशिरसा ग्लान दृष्टया च । तव-अधस्तलीकृतसर्पशीर्षप्रतिदर्शितपताकेन । विरहे-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । वनमाली-स्कन्धोपरिदेशाजानुपर्यन्तानीत खटकामुखाभ्याम् ॥ दहति शिशिरमथूग्वे मरणमनुकरोति । पतति मदनविशिखे मनसि बहुदुनोति ॥ २ ॥ दहति-ऊर्ध्वगतचलत्पताकाभ्याम् । शिशिरमयूखे-तिर्यगूर्ध्वस्थितार्धचन्द्रादधःसमानीत चलत्रिपता- केनोरिक्षप्तशिरसा च । मरणं-अश्लीलत्वात्यक्तम् । अनुकरोति-अञ्चितेन शिरसा कपोलगतार्थचन्द्रेण । पतति-उद्वेष्टित करीमुखेन । मदन-हइनावेष्टित चतुरेण ।
12 विशिख-कांगूलेन स्कन्धदेशाकिचिदधःसमानीतविरलांगुलिपुरस्तल पताकेन वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकर्णाकृष्टखटकामुखाभ्याम् । मनसि-हृद्तसन्दंशेन । बहु-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । दुनाति--विषण्णया दृष्टयाङ्गवलितेन च ॥ २ ॥ ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपि दधाति । मनसि कलितहृदये निशिनिशिरुजमुपयाति ॥३॥ ध्वनति-अधरात्पुरोगतहंसायेन । मधुप-भ्रमरण । --- " समूहे-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । अथवा अधस्तलोपरिलोलितपता काभ्याम् । श्रवणमपि दधाति-कर्णस्थत्रिपताकेन । मनसि-हृगतसन्दंशेन । कलित-आवेष्टितपताकेन । विरहे-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । निशिनिशि--प्रसारिततिर्यग्गतो_मुखपताकेन । रुज-विधुतेन शिरसा चलदूर्ध्वगतविश्लिष्टांगुलिपताकाभ्याम् । अथवा प्रकोष्ठेस्थित चतुरेण । उपयाति-आवेष्टिताधस्तलपताकाभ्याम् ॥ ३ ॥ वसति विपिन बिताने त्यजति ललितधाम । लुठति धरणिशयंने बहु विलपति तव नाम ॥४॥ वसति-शनैरावेष्टिताधस्तलीकृतपताकेन । * विपिन-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां पल्लवेन च । - विताने-ऊर्ध्व मिलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम् । त्यजति-उद्वेष्टितपताकेन । ललित-लोलितालपल्लवेन । धाम-ऊर्ध्वमिलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम् । लुठति-लोलितशिरसाङ्गवलितेन | धरणि-पुरस्तलाधोदर्शित पताकेन । शयने-प्रसारितस्थानकेन मुकुलया दृष्ट्या च । अथवा कपोल गतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा च । बहु-आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्यां च । विलपति-म्लानमुखरागेण विषण्णया दृष्ट्या अधरात्पुरोगतहंसास्येन च तव-अधस्तलसर्पशीर्षप्रतिदर्शितपताकेन । नाम-अधरात्पुरोगतहंसास्येन ॥ ४ ॥ भणति कविजयदेचे विरह विलसितेन । मनसिरभसविभवे हरिरुदयतु सुकृतेन ॥ ५ ॥ भणति-अधरात्पुरोगतहंसाखेन । कविजयदेवे-ललाटस्थकपोतेन । विरह-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । विलसितेन-लोलितालपल्लवेन । मनसि-हगतसन्देशेन । रभसविभवे-हृद्तविकसितमुकुलेन ।. हरि:-त्रिभङ्गीस्थानकेन । उदयतु-शनैरूधंगतालपल्लवाभ्याम् । सुकृतेन-अधोमुखविकसितमुकुलेन ॥ ५ ॥ ।
पूर्व यत्र समं त्वया रतिपते रासादितास्सिद्धयः
तस्मिन्नेव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे पुनर्माधवः ।
ध्यायंस्त्वामनिशं जपन्नपि तवैवालापमन्त्रावलिं
भूयस्त्वत्कुचकुम्भनिर्भरपरीरंभामृतं वाञ्छति॥
पूर्व-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन ।
यत्र-पार्श्वगतसूचीमुखेन तिर्यग्दृष्ट्या च ।
सम-मिलितसूचीमुखाभ्याम् ।
त्वया-अधस्तलीकृतसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन ।
रतिपतेः-हृद्यावेष्टितचतुरेण ।
आसादिता:-अधस्तलीकृतावेष्टितपताकेन ।
सिद्धयः-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ।
तस्मिन्-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन ।
एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण ।
निकुंज- चलदूर्वानीतलताकरपल्लवाभ्यां च ।
मन्मथ- हृद्यावेष्टित चतुरेण |
महा तीर्थ-पुरः अधोमुखावर्तितसूचीमुखाभ्याम् ।
पुन:-आवेष्टितपताकेन ।
माधव:-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
ध्यायन्-हृगतसन्दंशेन ।
त्वां-अधस्तलसर्पशीर्षदर्शितपताकेन ।
अनिशंजपन् -निमीलितदृष्ट्याहृच्चालितांगुष्ठसन्दंशेन ।
अपि-आवर्तनेन ।
+ तवैव-अधस्तलसर्पशीर्षदर्शितपताकेन ।
९२
आलाप-आकंपितेन शिरसा अधरात्पुरोगतहंसास्येन च ।
मन्त्रावलिं-कर्णस्थहंसास्येन ।
भूय:-आवेष्टितपताकेन ।
त्वत्-अधस्तलसर्पशीर्पदर्शितपताकेन ।
कुचकुम्भ-स्वस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् ।
निर्भरपरीरंभ-गाढोत्सङ्गेन ।
अमृतं- अर्धचन्द्रेण ।
वांछति- हृद्गतहंसास्येन पुनःपुरोनीततेनैव ।।
त्वद्वाष्पेण समं समग्रमधुना तिग्मांशुरस्तङ्गतो
गोविन्दम्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमासांद्रताम् ।
कोकानां करुणस्वरेण सहशी दीर्घा ममप्रार्थना
तन्मुग्धे विफलं विलम्बनमसौ प्राप्तोभिसारक्षण।
त्वत्-अधस्तलसर्पशीर्षपताकेन ।
बाष्पेण-नयनाच्चलदधस्समानीतत्रिपताकेन ।
सम-मिलितसूचीमुखाभ्याम् ।
समग्रं-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ।
अधुना-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण ।
तिग्मांशुरस्तङ्गतः-पार्श्वदेशाञ्चलदपरपार्कुसमानीत सूर्चामुखेन ।
गोविन्दस्य-त्रिभङ्गीस्थानकेन च । हृद्तसन्दंशेन ।
सम-मिलितसूचीमुखाभ्याम् ।
प्राप्तं-चतुरोपरिचतुरेण ।
तमः सांद्रतां-ऊर्धविस्तारितपताकेनमिलिताधस्तलपताकाभ्यां च ।
कोकानां-हंसास्येन।
करुण-करुणया दृष्या।
खनेन-अधरात्पुरोगतहंसास्येन । सदृशी-मिलितसूचीमुखाम्याम् । दीर्घा-शनैरावेष्टितोतलपताकेन । मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । प्रार्थना-हृदिस्थांजलिना। तत्-पुरोदेशदर्शितसूचीमुखेन । मुग्धे-स्वस्तिकीकृतकांग्लाभ्याम् । विफलं-विच्युतकपित्थेन । विलंबन-विलंबगत्या। असौ-पुरोदर्शिताधस्तलपताकेन । रम्य:- लोलितसन्दंशेन । अभिसार--अधोंगुलिचलत्पुररप्रसारितपताकेन । -ऊर्ध्वमुखकिचिद्विच्युतसन्देशेन ॥ अष्टपदी ११ रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेषम् न कुरुनितम्बिनि गमनविलम्बनमनुसर तं हृदयेशम् ॥१॥ रति-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम् । अथवा ललितदृष्ट्योत्सङ्गेन च। सुख-हृदतपताकेन मुकुलया दृष्टया । सारे-शनैरावर्तनेन कृतमुष्टिना । गतं-आवेष्टितपताकेन । अभिसारे-ऊर्ध्वमिलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम् । मदन-हृद्यावेष्टितचतुरेण । मनोहर-लोलितालपल्लवेन ।
- ९४ -- , . वेषं ऊर्धाधोमुखसन्दंशाभ्याम् । न-पुरस्तल कम्पितपताकेन । कुरु-अधोमुखहंसास्येन । नितम्बिनि-नितम्बहस्तकेन । गमन-अधोंगुलिपुरप्रसारितपताकेन । अथवा ऊर्ध्वतलतिर्यग्लोलित मृगशीर्षेण । विलम्बनं-करिहस्तचार्या । अनुसर-अवधूतशिरसा अधोंगुलि पुरःप्रसारितपताकेन । तं-पार्श्वगतसूचीमुखेन । हृदयेशं-हृगतसन्दशेनावर्तनेन कृतमुष्टयुपरिशखरेण ॥ १॥ धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली। गोपीपीनपयोधरमर्दन चञ्चल कर युगशाली ॥ धीरसमीरे-अधस्तल पुरप्रसारित किंचिल्लोलितपताकाभ्याम् । यमुना-ऊर्ध्व भ्रामितसूचीमुखचलदधः समानीत त्रिपताकेन भकर- हस्तकेन च । तीरे-पुरश्चलत्प्रसारित त्रिपताकाभ्याम् । वसति-शनैरावेष्टिताधस्तलीकृतपताकाभ्याम् । वने-पल्लवहस्तकेन प्रसारितपताकाभ्यां च । वनमाली-स्कन्धादुपरिदेशाजानुपर्यन्तानीत खटकामुखाभ्याम् । गोपी-शिरस्थालपल्लवेन । कर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा कान्तया दृष्टया च । पीनपयोधर-हृदिस्थित स्वस्तिकीकृतालपल्लवाभ्याम् । मर्दन-वक्षस्युपरि शनैर्मर्दितपताकेन । चंचल-कम्पितपताकेन । f *- .
९५ कर-करदर्शितपताकेन । युग-पुरस्तलार्धपताकेन । शाली-तिर्यक्पुरःप्रसारितलोलितालपल्लवाभ्याम् ।। नामसमेतं कृतसङ्केतं वादयते मृदु वेणुम् । बहुमनुने ननु ते तनुसङ्गतपवनचलितमपि रेणुम् ॥२॥ नाम-अधरात्पुरोगतहंसास्येन । समेतं-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । कृत-अधोमुखहंसास्येन । सङ्केतं-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन । वेणु-वम्शधारणेन । बहु-आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । मनुते-हृद्तसन्दंशेन । ननु-शनैरधस्तलीकृतचतुरेण । ते-पुरःप्रसारितोतलपताकेन । तनु-अङ्गदर्शितहंसपक्षेन । सङ्गत-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । पवन-तिर्यप्रसारित चलत्पुरस्समानीतत्रिपताकेन । चलितं-कम्पितपताकेन । अपि-आवर्तनेन । रेणुं निष्पषिताधोमुखसन्दंशाभ्याम् ॥ २ ॥ पतति पतत्रे विचलति पत्रे शङ्कितभवदुपयानम् । रचयति शयनं स चकितनयनं पश्यति तव पन्थानम् ॥३॥ पतति पतत्रे-तिर्यप्रसारितेन चलत्पुरस्समानीतहंसपक्षेण । -- । विचलतिपत्रे-आवर्तित परावर्तित विस्तारितचतुराभ्याम् । शङ्कित-शक्षित दृष्टयाङ्गशङ्कितेन । भवत्-पुरप्रसारितो+तलपताकेन । उपयानं–तिर्यगाकर्पितमृगशीर्षण । रचयति-परस्परसम्मुखावर्तित परावर्तितहंसाभ्याम् । शयनं कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा। अथवा प्रसारित स्थानकेन मुकुलया दृष्टया च । सचकिलनयनं-स्तया दृष्टयापागावर्तितचतुराभ्याम् । पश्यति-कान्तया दृष्टया अध्यधिकाचार्या च । तव-पुरप्रसारितोतलपताकेन । पन्थान-ऊर्ध्वतलतिर्यग्गतमृगशीर्पणाध्यर्धिकाचार्या च ॥ ३ ॥ मुखरमधीरं त्यज मञ्जीरं रिपुमिव केलि सुलोलम् । चल सखि कुंजं सतिमिरपुंजं शीलय नीलनिचोलम् ॥४॥ मुखरं-अपरात्पुरोगत चलद्धंसास्येन । अधीर-चलत्रिपताकेन । त्यज-किंचिद्विक्षिप्त विच्युतमुष्टिना। मंजीर-गुल्फोपरिदर्शितार्धचन्द्रेण । रिपुं-स्कन्धदेशात्तिर्यग्गताधस्तलपताकेन । इव-आवर्तनेन । केलि-उत्सङ्गेन ललित दृष्ट्या च । सुलोल-लोलितालपल्लवेन । चल-ऊर्ध्वतलतिर्यगतमृगीपाभ्याम् । अथवा अधांगुलि पुरःप्रसा रितपताकेन । सखि-अधस्तलीकृतसर्पशीर्षण | ।
18 . ३ . . . ९७ कुंज-ऊर्ध्वगतलताकरेण कृतपल्लवेनो मीलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम् सतिमिर-ऊर्ध्वतिर्यग्गतपताकेन । पुंज-मिलिताधस्तलपताकाभ्याम् । शीलय-पार्श्वदेशात्पुरस्समानीत परस्परसम्मुखावर्तितपरावर्तित खट- कामुखाभ्यां च। नील निचोक-ऊर्ध्वप्रसारितचलत्सन्दंशेन । आकर्षितांचलखटका- मुखेन परावृत्तेन शिरसा ॥४॥ उरसिमुरारे रुपहितहारे घन इव तरलषलाके । तडिदिवपीते रतिविपरीते राजसि सुकृतविपाके ॥५॥ उरसि-हद्तपताकेन । मुरारे-त्रिभङ्गीस्थानकेन । उपहितहारे-स्कंधोपरिदेशाच्छनैर्जानुपर्यन्तानीव खटकामुखाभ्याम्। घन-ऊर्ध्वस्थिताधः प्रसृतांगुलिपताकाभ्याम् । इव-आवर्तनेन । तरलयलाके-तिर्यक्प्रसारित चलत्पुरःसमानीतहंसपक्षण । तडित्-ऊर्ध्वपुरःप्रसारिताधस्तलचलत्तिर्यग्गतत्रिपताकेन । अथवा पुनःपुनः स्वस्तिकीकृत विच्युतचलत्रिपताकाभ्यां च । इव-आवर्तनेन। पीते-करभोपरिचालितसन्दंशेन । रति-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम् । विपरीते-विनिमयेनोर्वाधाकृतमिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्यां च । राजसि-लोलितालपल्लवेन । सुकृत-अधोमुखविकसितमुकुलेन । विपाके-शनैरवस्तलीकृतपताकेन ।॥ ५॥ I + विगलितवसनं परिहृतरशनं घटय जनमपिधानम् । किसलयशयने पङ्कजनयने निधिमिवहर्षनिदानम् ॥ ६ ॥ विगलित--कटिस्थपरावृत्तकर्तरीमुखाभ्याम् । वसन-कटिपार्श्वदेशात्पुरस्समानीतसन्दंशाभ्याम् । परिहृदरशनं-उद्वेष्टिपताकेन कटिस्थितार्धचन्द्राभ्यां च । घटय-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । जघनं-नितम्बहस्तकेन । अपिधानं-शनैरावर्तिताधस्तलपताकाभ्याम् । किसलय-पल्लवहस्तकेन । शयने-कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा। अथवा सुप्त- स्थानकेन। पङ्कज-कमलवर्तनया। नयने-अपाङ्गावर्तितचतुरेण । निधि-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । इव-आवर्तनेन । हर्ष-हृदिस्थविकसितमुकुलेन । हृष्टया दृष्टथा च । निदानं आवेष्टिताधस्तलचतुरेण ॥ ६॥ हरिरभिमानी रजनिरिदानीमियमपियाति विरामम् ।' कुरु मम वचनं सत्वररचनं पूरय मधुरिपुकामम् ॥ ७ ॥ हरिः-त्रिभङ्गीस्थानकेन । अभिमानी-आधूतशिरसा शनैरूलगतालपल्लवेन च । रजनिः-पुर। प्रसारितांगुलितलतिर्यपताकेन । इदानी-किंचिदधस्समानीनोलतलमृगशीर्षण । इयं-अधोंगुलिपुरस्तलदर्शितपताकेन ।
४.. ९९ अपि-आवर्तनेन । याति-तिर्यगावुर्तित पताकेन । विराम-शनरावर्तिताधस्तलपताकेन । कुरु-अधोमुखहंसास्येन । मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । वचनं-अधरात्पुरोगतहंसास्येन । सत्वर-नारं वारं त्वरयावष्टितपताकेन। रचनं-परस्परं पुरोगच्छच्चतुराभ्याम् । पूरय-शनैःपुरोलोलिताधस्तलपताकाभ्याम् । मधुरिपु-त्रिभङ्गीस्थानकेन । काम-शनैरावेष्टित हृद्गतचतुरेण स्निग्धया दृष्टया च ॥ ७ ॥ श्री जयदेवे कृतहरिसेवे भणति परमरमणीयम् । प्रमुदितहृदयं हरिमतिसदयं नमत सुकृतकमनीयम् ॥८॥ श्री-शनैरू नीतालपल्लवेन । जयदेवे-ललाटस्थांजलिनावधूतशिरसा च | कृत-अधोमुखहंसास्येन । हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन । सेवे-हृत्स्थांजलिना। भणति-अधरात्पुरोगतहंसास्येन । परम-आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगताताकेन । रमणीयं लोलितालपल्लवेन । प्रमुदित-हृत्स्थविकसितमुकुलेन हृष्टया दृष्टया च । हृदयं हृद्तसन्दंशेन । हरिं-त्रिभङ्गीस्थानकेन । 1 अति--आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । सदयं-हृद्तपताकेन स्निग्धया दृष्टथा च । नमत- ललाटस्थकपोतेनावधूत शिरसा च । सुकृत-अधोमुखविकसितमुकुलेन । कमनीयं-लोलितालपल्लवेन ॥ ८॥ विकिरतिमुहुः श्वासानाशां पुरोमुहरीक्षते प्रविशतिमुहुः कुंजं गुंजन्मुहुर्बहुताम्यति । रचयतिमुहुश्शय्यां पर्याकुलं मुहुरीक्षते मदनकदनक्लान्तः कान्तेप्रियस्तव वर्तते ॥ विकिरति-नासात्पुरोक्षिप्त त्रिपताकेन । मुहुः-शनैरावर्तितत्रिपताकेन । श्वासान्-श्वासोच्छ्वासेन । आशांपुरः-पुरोदर्शितसूचीमुखेन । मुहुः-शनैरावर्तितपताकेन । ईक्षते-विकोशया दृश्या । प्रविशति-अधोंगुलिपुरःप्रसारितपताकेन हंसगत्याचार्या । मुहुः- पूर्ववत् । कुंज-चलल्लताकरो समानीत मृगशीर्षाभ्याम् । गुञ्जन-कर्णगतचलत्सन्देशेन । अथवा अधरात्पुरोगतहंसास्येन विषण्णया दृष्टया च। मुहुः-पूर्ववत् । बहु-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकाभ्याम् । ताम्यति- ग्लानदृष्टयाङ्गवलितेन । रचयति-खटकामुखाभ्याम् ।
*
१०१
मुहुः--पूर्ववत् ।
शय्यां-प्रसारितपताकाभ्याम् स्कन्धानतेन शिरसा कपोलगतार्धचन्द्रेण
अथवा सुप्तस्थान केन।
पर्याकुलं-हृदि उद्वेष्टितपताकेन ।
मुहुः-पूर्ववत् ।
वीक्षते-विप्लुतया दृष्टया ।
मदन-हृद्यावेष्टित चतुरेण ।
कदन-रेचितहतकेन अथवा वामकरमुष्टिदक्षिकर्णा कृष्टस्वटकामुखा-
भ्याम् ।
क्लान्त:-ग्लानदृष्टया ।
कान्ते-अधस्तलसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन ।
प्रियः-हृद्तपताकेन ।
तव-पुरस्तलदर्शितपताकेन ।
वर्तते-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण ॥
सभयचकितं निन्यस्यन्ती भृशंहशमन्तरे
प्रतितरमुहुःस्थित्वा मन्दं पदानि वितन्वतीम् ।
कथमपिरहः प्राप्तां अङ्गैर नङ्गतरङ्गिभिः
सुमुखि सुभगः पश्यन्सत्वामुपैतु कृतार्थताम् ।।
सभयचकितं-विधुतशिरसा त्रस्तयादृष्टया च ।
विन्यस्यन्ती-परस्परपुरोगत चतुराभ्याम् ।
भृशं-आवर्तनेन।
दृशं-अपाङ्गचलत्रिपताकेन ।
अन्तरे-पुरोदर्शितपताकेन ।
प्रतितरु-पृथक् पृथक् दर्शितचलत्रिपताकाभ्याम् ।
मुहुः-आवर्तनेन ।
।
स्थित्वा---अधस्तलीकृत पताकेन ।
भन्दपदानिवितन्त्रती-विलम्बगत्याचार्या परस्परपुरोगत चतुरा.
भ्याम् ।
कथमपि - शनैरावर्तितपताकेन ।
रहः-ऊर्ध्वमुखसूचीमुखेन ।
प्राप्तां-अधस्तलीकृतपताकेन ।
अङ्गैः-अङ्गदर्शित हंसपक्षैः ।
अनङ्ग-हृद्यावेष्टित चतुरेण ।
तरङ्गिभिः-परस्परानुगच्छञ्चलदंगुलिभिरूर्वाधस्त लस्थितपताकाभ्यां।
सुमुखि-लोलितसन्दंशेन हनोरधोलपल्लवेन ।
सुभग:-ऊर्ध्वगतालपल्लवेन ।
पश्यन्-अपाङ्गी विलोलित
चतुराभ्याम् ।
सः-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
त्वां-अधस्तलसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन ।
उपैतु-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन ।
कृतार्थतां-ऊर्ध्वतलो गतपताकाभ्याम् ॥
5
* . .aa evam...........
।। इति रतिसुखसारे ॥
अथ तांगन्तुमशक्तां चिरमनुरक्तां लतागृहे दृष्ट्वा ।
तच्चरितं गोविन्दे मनसिजमन्दे सखी प्राह ।
अथ-आवर्तितपताकेन ।
तां-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
गन्तुमशक्तां-चलत्पुर प्रसारितपताकेन सवलद्गत्याचार्या च ।
चिर--शनैरावेष्टितोवंगतपताकेन ।
१०३
अनुरक्तां-हृद्गतचतुरेण ।
लतागृहे-शनैरू नीतलताकरणोज़मीलितमृगशीर्षाभ्यां च ।
दृष्ट्वा-अपाङ्गविलुलित चतुराभ्याम् ।
तत्-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन ।
चरितं-ऊर्ध्वतलविस्तारित पताकेन ।
गोविन्दे-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
मनसिजमन्दे-हृद्यावेष्टित चतुरेण भ्रान्त दृष्टया च ।
सखी-अधस्तलसर्पशीर्षण हृद्तपताकेन च ।
प्राह-अधरात्पुरोगतहंसास्येन ॥
अङ्गेष्वाभरणं करोति बहुशः पठेपि संचारिणि
प्राप्तं त्वां परिशङ्कत वितनुते शय्यां चिरं ध्यायति ।
इत्याकल्प विकल्प तल्परचना सङ्कल्पलीलाशत
व्यासक्तापि विना त्वया वरतनुनैषा निशां नेष्यति ॥
अङ्गघु-अङ्गदर्शितहंसपक्षण ।
आभरणं-प्रकोष्ठगतार्धचन्द्रेण प्रत्यङ्गदर्शिताभरणमुद्राभिश्च ।
करोति-अधोमुखहंसास्येन ।
बहुश:-आवेष्टितोलतलपताकाभ्याम् ।
पत्रे-दर्शितचतुरण ।
अपि-आवर्तनेन ।
संचारिणि-पुरःप्रसारित चलत्पताकाभ्याम् ।
प्राप्त तिर्यगाकर्षितमृगशीर्षेण |
स्वां-पुराप्रसारितो तलपताकेन ।
परिशङ्कते-शङ्कितया दृष्टया ।
वितनुते--विस्तारितो तलपताकेन ।
प । १०४ शय्यां विस्तारितोयतलपताकाभ्याम् । सुप्तस्थानकेन च । चिरं-शनैरावेष्टितो गतपताकेन । ध्यायति-हृद्तसन्देशेन निमीलित दृष्टया च । इति-आवेष्टितपताकेन । आकल्प-अङ्गदर्शितसन्दंशाभ्याम् । विकल्प-आवेष्टितोद्वेष्टित चतुरेण । तल्प-विस्तारितोयतलपताकाभ्यां सुप्तस्थानकेन च । रचना-मिलितमुखलोलितहंसास्वाभ्याम् । संकल्प-हृदेशात्पुरोगतोर्ध्वमुखसन्दंशेन । लीला-गजगत्या लोलित चतुरेण । शतं-ऊर्ध्वमुखस्तब्धसूचीमुखेन । व्यासक्ता हृदयात्पुरोमीलित चतुराभ्याम् । अपि-आवर्तनेन । विना-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । त्वया-पुरोदर्शितोलतलपताकेन । वरतनु:-लोलितालपल्लवेनाङ्गदर्शित हंसपक्षेन । न-ऊयागुलिपुरस्तलकम्पितपताकेन । एषा-अधोंगुलिपुरस्तलदर्शितपताकेन । निशां-ऊर्ध्वमुखविस्तारितपताकाभ्याम् । नेष्यति-शनैरूर्ध्वगतालपल्लवेन ॥ अष्टपदी १२ पश्यति दिशिदिशि रहसि भवन्तम् । त्वदधरमधुरमधूनि पिबन्तम् ॥१॥ पश्यति-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन ।
14 १०५ दिशिदिशि-प्रतिदिग्दर्शित सूचीमुखेन । रहसि-पार्श्वगतोर्ध्वमुखसूचीमुखेन । भवन्तं--पुरप्रसारितोयतलपताकेन । त्वत्-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन । अधर-अधरोपरिचालितसन्दंशेन । मधुरमधूनि-मदिरया दृष्टया मत्तल्याचार्या च । पिबन्तं-मुखस्थशिखरेण । अथवा मुखसमीपे ऊवधिोमिलितमुकु- लाभ्याम् ॥ १॥ नाथ हरे। सीदति राधा वासगृहे ।। नाथ-आवर्तनेन कृतमुष्टिस्थशिखरेण च । अथवा मृगशीर्षण । हरे-त्रिभङ्गीस्थानकेन । सीदति-ग्लानदृष्टया म्लानमुखरागेणावधूतेन शिरसाङ्गवलितेन च । राधा-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा । स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्याम् । यद्वा अधस्तलीकृतसर्पशीर्षण । वास- शनैरावेष्टिताधस्तलीकृतपताकेन । गृह-मीलिताग्रमृगशीर्याभ्याम् ॥ त्वदभिसरण रभसेनवलन्ती। पतति पदानि कियन्ति चलन्ती ॥२॥ स्वत्-पुरःप्रसारितोलतलपताकेन । अभिसरण-अवधूतशिरसा तिर्यगधोङ्गुलि पुरःप्रसारितपताकेन । अद्भुताचार्या । रभसेन त्वरया आवर्तितपताकेन । वलन्ती-अङ्गवलितेन । अथवा - । । 1 4 - --- - - 1 11 पतति-सवलितगत्याङ्गवलितेन । पदानि कियन्ति-समपादाचार्या चतुरात्पुरोगतचतुरेण । चलन्ती-मत्तल्याचार्या ॥२॥ विहित विशद बिसकिसलयवलया। जीवति परमिह तव रतिकलया ॥३॥ विहित-शनैरावेष्टिताधस्तलीकृतपताकेन । विशद-विस्तारितपताकाभ्याम् । बिस-कमलवर्तनया शनरूधिोगतसन्दंशेन । किसलय-पल्लवेन। वलया-प्रकोष्ठस्थितार्धचन्द्रेण । जीवति–हद्तपताकेन शनैःश्वसितेन च । परं-आवेष्टित किञ्चिदूर्ध्वगतपताकेन । इह-पुरस्तलदर्शितपताकेन । तव–पुराप्रसारितोवलपताकेन । रति-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्यां । अथवा उत्सङ्गेन । कलया ऊर्ध्वमुखकपित्थेन । मुहुरवलोकित मण्डनलीना। मधुरिपुरहमिति भावनशीला ॥ ४ ॥ मुहुः-वारं वारं आवेष्टितपताकेन । अवलोकित-अङ्गावलोकनेन । मण्डन--अङ्गभूषणानि दर्शितहंसास्यार्धचन्द्राभ्यां च । लीला-लोलितालपल्लवेन निहचितशिरसा च । मधुरिपुर-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
-- -- १०७ अहं-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । इति-आवर्तनेन। भावनशीला--हृद्तसन्दंशेन मुकुलया दृष्टया च ॥४॥ त्वरितमुपैति न कथमभिसारम् । हरिरिति बदति सखीमनुवारम् ॥ ५ ॥ त्वरितमुपैति आकर्षितमृगशीर्षण । न-पुरस्तललोलितपताकेन । कथं ऊर्ध्वतललोलितपताकेन । अभिसारं-पार्श्वगतसूचीमुखेन मिलितमृगशीभ्यां च | हरि:-त्रिभङ्गीस्थानकेन । इति-आवेष्टितपताकेन । वदति-अधरात्पुरोगतहंसास्थेन । सखी-अधस्तलीकृतसर्पशीर्षण हृद्गनपताकेन च । अनुवारं-वारं वारं आवर्तितपताकेन ॥५॥ श्लिष्यति चुम्बति जलधरकल्पम् । हरिरुपगत इति तिमिरमनल्पम् ॥ ६ ॥ श्लिष्यति-उत्सङ्गेन । चुम्बति-अधरसमीपे मुकुलोपरिमुकुलेन । जलदर-तिर्यप्रसारित शनैरू समानीत विश्लिष्टाधोंगुलिपताकाभ्यां कल्प-मिलितसूचीमुखाम्याम् । हरि:-त्रिभङ्गीस्थानकेन । उपगतः-पुरोदेशादाकर्षिताधस्तलमृगशीर्षण हृष्टादृष्टया च । इति-आवर्तनेन । । .
तिमिरं-ऊर्ध्वविस्तारितपताकाभ्याम् ।
अनल्पं-आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् ॥ ६ ॥
भवति चिलम्बिनि विगलितलज्जा ।
विलपति रोदिति वासकसज्जा ॥७॥
भवति-पुरःप्रसारितो तलपताकेन ।
विलम्बिनि-अधस्तलपताकेन । विलम्बगल्या ।
विगलित-पुरःशनरुद्वेष्टित कर्तरीमुखेन ।
लज्जा-लज्जितया दृष्टया परावृत्तेन शिरसा ।
विलपति-अवधूतशिरसा विषण्ण या दृष्टया अधरात्पुरोगतहंसास्येन च
रोदिति-नेत्रादधोगत चलत्रिपताकेन ।
वासकसज्जा-हंसास्योप्रचन्द्राभ्याम् आभरण दर्शिताभ्यां स्वस्तिकी-
कृतपद्मकोशाभ्याम् ॥ ७॥
श्री जयदेवकवेरिदमुदितम् ।
रसिकजनं तनुतामपि मुदितम् ॥ ८॥
श्री-किंचिदूर्घानीतालपल्लवेनावधूतशिरसा च ।
जयदेव-ललाटस्थकपोतेन ।
को-अधरात्पुरोगतहंसास्येन ।
इदं-पुरस्तलाधोंगुलिपताकेन ।
उदितं-अपरात्पुरोगतहंसास्येन ।
रसिकजनं-विस्तारितचतुराभ्याम् ।
तनुतां-पुराप्रसारित विस्तारितपताकेन ।
अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् ।
मुदितं हृदिस्थविकसितमुकुलेन ॥ ८॥
विपुलपुलकपाली स्फीतसीत्कारमन्त- र्जनितजडिमकाकु व्याकुलंब्याहरन्ती । तव कितव विधायामन्दकन्तचिन्ता स्मरजलधिनिमन्ना ध्यानलग्ना मृगाक्षी ॥ विपुल-अधस्तलपुरोमिलितपताकाभ्याम् । पुलकपाली–अङ्गे चलदूर्ध्वगतहंसपक्षेण । स्फीत-विस्तारितपताकाभ्याम् । सीत्कारं-अङ्गशङ्कितेन । अन्तर्जनित-हृद्तसन्देशेनोर्ध्वगतालपल्लवेन । जडिम-हृद्तमुष्टिना। काकु-कर्णगतत्रिपताकाभ्याम् । • व्याकुलं-हृयुद्वेष्टितचतुरेण । व्याहरन्ती-अपरात्पुरोगतहंसास्येन । तव-पुर। प्रसारितो+तलपताकेन । कितव-दर्शितताम्रचूडहृद्तसन्दंशेन । विधाय----अधस्तलीकृतपताकेन । स्मर-हृद्यावेष्टितचतुरेण । जलधि-विस्तारितोयतलपताकाभ्याम् । निमग्ना-अधोगतमुष्टिना। ध्यान-हृद्तसन्दशेनमीलितदृष्ट्या च । लग्ना-निमीलिताग्रतल सूचीमुखाभ्याम् । भृगाक्षी-दर्शित मृगशीर्षणपाङ्गवलित त्रिपताकेन ॥ अत्रान्तरे च कुलटाकुलवमघात संजातपातक इव स्फुटलांछनधीः । .
बृन्दावनान्तरमदीपयदंशुजालैः
दिक्सुन्दरीवदनचन्दनविन्दुरिन्दुः ।।
अत्रान्तरे-आवेष्टितो तलपताकेन ।
च-आवर्तनेन ।
कुलटा-ऊर्ध्वविस्तारितपताकाभ्याम् अधोंगुलिपुरःप्रसारितपताकेन च
कुलवम- आवर्तनेन कृतमुष्टिना विस्तारितपताकेन च ।
घात-स्कन्धदेशातिर्यग्गताधस्तलपताकेन ।
संजातपातका-विधुतशिरशा।
इव-आवर्तनेन ।
स्फुट-विकसितमुकुलेन विस्तारितोतलपताकेन च ।
लांछनश्री:-अर्धचन्द्रादधोदर्शित मृगशीर्षेण ।
बृन्दावनान्तरं-चलदूर्ध्वगतनिपताकाभ्यां विस्तारितोज़तलपता-
काभ्यां च । अथवा अन्तरं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन ।
अदीपयदंशुजालैः-तिर्यगधोभागे दशितकिंचिदूर्वानीतार्धचन्द्रा
दधःसमानीत चलत्रिपताकेन च ।
दिक्सुन्दरी-दिग्दर्शितसूचीमुखेन स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्यां च ।
वदन-हनोरधावर्तितालपल्लवेन ।
चन्दन-परावर्तितमुष्टिभ्याम् ।
बिन्दुः-ललाटगतसूचीमुखेन ।
इन्दुः--तिर्यग्दर्शितार्धचन्द्रेण ॥
प्रसरति शशधरविम्बे विहितविलम्ये च माधवे विधुरा।
चिरचितविविधविलापं सा परितापं चकारोचैः ।।
प्रसरति-विस्तारितोतलपताकाभ्याम् |
शशधरबिम्ब-तिर्यगूदर्शितार्धचन्द्रेण ।
.
विहित-शनैरवस्तलीकृतपताकेन । विलम्बे-विलम्बगत्याचार्या । च-आवर्तनेन । माधवे-त्रिभङ्गीस्थानकेन । विधुरा-अधोमुखेन शिरसाङ्गवलितेन च । विरचित-अधोमुखहंसास्पेन । विविध-आवेष्टितपताकेन । विलापं-अधोवदनशिरसा विषण्णया दृष्टया नेत्रादधोगत चलत्रि पताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन । परितापं-विधुतशिरसाभितप्तया दृष्टया चलदंगुलिपताकाभ्यां च । चकार-अधोमुखहंसास्येन । उच्चैः-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन । - An-27 अष्टपदी १३ कथितसमयेऽपि हरिरहह न ययौ वनम् । मम विफलमिदममलरूपमपि यौवनम् ॥१॥ कथित-अधरात्पुरोगतहंसापेन । समये-किंचिदधासमानीतोर्वतलमृगशीर्षेण । अपि-आवर्तनेन । हरि:-त्रिभङ्गीस्थानकेन। अहह-विषण्णया दृष्टया स्कंधानतेन शिरसा। --पुरस्तलकम्पितपताकेन ।
११२ . . . । . ययौ-शनैस्तिर्यगाकर्षिताधस्तलमृगशीर्षेण । वन-ऊर्ध्वगतपताकाभ्याम् । पल्लवन-विस्तारितपताकाभ्याम् । मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। विफलं-विच्युतकपित्थेन । इदं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । अमल-लोलितसन्देशेन । रूपं शनैरङ्गदर्शितसन्दशाभ्यां लोलितालपल्लवेन च । अपि आवर्तनेन । यौवन-स्वस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् ॥१॥ यामि हे कमिहशरणम् । सखीजन वचन वञ्चिता ॥ यामि---अधोंगुलिपुर प्रसारितपताकेन । हे...अधस्तलीकृतसर्पशीर्षप्रतिदर्शितपताकेन । कं-पार्श्वगतसूचीमुखेन । इह-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । शरणं-अवधूतशिरसा हुत्स्थांजलिना । सखी-अधस्तलसर्पशीर्षण । जन-विस्तारितपताकाभ्याम् । पचन-अधरात्पुरोगतहंसाखेन । वञ्चिता-उद्वेष्टितपताकेन । यदनुगमनाय निशि गहनमपि शीलितम् । तेन मम हृदयमिदं असमशर कीलितम् ॥ २ ॥ यत्-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन . . . ।
15 प 1 ११३ अनुगमनाय-तिर्यग्गतो तलमृगशीर्षेण । निशि--ऊर्ध्वमुखविस्तारितपताकेन । गहनं--पल्लवेन विस्तारितपताकाभ्याम् । अपि-आवर्तनेन। शीलितं-अपाङ्गावर्तितत्रिपताकेनाध्यापिकाचार्या । तेन–पार्श्वगतसूचीमुखेन । मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । हृदयं-हड्तसन्देशेन । इदं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । असम-हृद्तावेष्टितचतुरेण । शर-वामप्रसारितमुष्टया कर्णाकृष्टखट कामुखाभ्याम् । कीलितं-हल्लमांगुष्ठशिखरेण ॥ २ ॥ मम मरणमेव वरमिति वितधकतना। किमिह विषहामि विरहानलमचेतना ॥३॥ मम-जत्रुदर्शितालपल्लरेन । मरणं...अश्लीलत्वात्त्यक्तम् । एव-आवर्तनेन। वरं-शनैरूगतालपल्लधेन । इति-आवर्तनेन । वितथ-विच्युतकिञ्चितिक्षप्तकपित्थेन । केतना-ऊर्ध्वमिलितसर्पशीभ्याम् । किं-विच्युतकपित्थेन । इह-अधोंगुलिपुरस्तल कम्पितपताकेन । * विषहामि-अङ्गसमीपे शनैरधस्तलीकृत्तपताकेन । । - - --- . . - - Sharadasteads PAKRAdosaxsehr.. Fara paayiwarik e * --- -... - * -mararwana-... ११४ विरह-नियुक्त सूचीमुखाभ्याम् । अनलं-विश्लिष्टांगुलिचलदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् अचेतना-अश्चितशिरसा ग्लानदृष्टया च ॥३॥ मामहह विधुरयति मधुरमधुयामिनी । कापि हरिमनुभवति कृतसुकृतकामिनी ।। ४ ।। मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । अहह-विषण्णया दृष्टया स्कंधानतेन शिरसा । विधुरयति-अधोमुखेन शिरसाङ्गवलितेन । मधुर-लोलितालपल्लवेन । मधु-कांगूलपल्लवाभ्याम् । यामिनी-ऊर्ध्वमुखविस्तारितपताकेन पुरस्तलविरलांगुलिनिकुञ्चकेन च कापि-पार्श्वगतसूचीमुखेन। हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन । अनुभवति-उत्सङ्गेन मुकुलया दृष्टया च । कृत-अधोमुखहंसासन। सुकृत-अधोमुखविकसितमुकुलेन । कामिनी-शिरस्थादाकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा च ॥ अहह कलयामि वलयादि मणिभूषणम् । हरिविरहदहनवहनेन बहुदूषणम् ॥ ५ ॥ अहह-विषण्णया दृष्टया स्कन्धानतेन शिरसा च । कलयामि-हगतसन्दशन | वलयादि-प्रकोष्ठगतार्धचन्द्रेण । मणि-चलत्कांगूलेन । भूषणं...प्रत्यङ्गदर्शितहंसासाभ्याम् ।
-- * हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन । विरह-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । दहन-विश्लिष्टांगुलिचल पताकेन । वहनन-अङ्गसमीपे शनैरधस्तलीकृतपताकाभ्याम् । बहु-आचेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । दूषणं-विषण्णया दृष्टया विच्युतकपित्थेन । ५ ॥ कुसुमसुकुमारतनुमतनुशरलीलया। स्रगपि हृदि दहति मामतिविषमशीलया ॥ ६ ॥ कुसुम-कांगूलेन । सुकुमार-चलितांगुष्ठहंसास्येन । तनु-अङ्गदर्शितहंसास्येन। अतनु-हृद्गतावेष्टितचतुरेण । शर-वामप्रसारिमुष्टिदक्षिणकर्णाकृष्टखटकामुखाभ्यां सूचनया दृष्टया। लीलया-समपादाचार्या दोलहस्तकेन निहश्चितेन शिरसा च । स्रगपि-म्कन्धदेशाचलदधासमानीत खटकामुखाभ्याम् हृदि-हतसन्दंशेन । दहति-विश्लिष्टांगुलि चलदूर्ध्वगतपताकेन । मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । अति-आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । विषमशीलया-अधोमुखेन शिरसा विषण्णया दृष्ट्यांगवलितेन ॥ अहमिहहि निवसामि गणितवनवेतसा । स्मरति मधुसूदनो मामपि न चेतसा ॥७॥ अहं-जत्रुदर्शितालपल्लवेन ।
4
इहहि-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन ।
निवसामि-शनैरधस्तलीकृतपताकेन ।
गणित-अंगुष्ठ गणितांगुल्यूलतलपताकेन ।
वन-पल्लवहस्तकेन विस्तारितपशाकाभ्याम् ।
वेतसा-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्याम् ।
स्मरति-हृद्तविकसितमुकुलेन ।
मधुसूदनः-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन ।
अपि-आवर्तनेन ।
न-पुरस्तल कम्पितपताकेन ।
चेतसा- हृद्तसन्देशेन ॥ ७ ॥
हरिचरण शरण जयदेवकविभारती।
वसतु हृदि युवतीव कोमलकलावती ॥८॥
हरि-वैष्णवस्थानकेन ।
चरण-चरणदर्शितपताकेन ।
शरण-हृत्स्थांजलिनाऽवधूतशिरसा करुणया दृष्ट्या च ।
जयदेवकवि-ललाटस्थांजलिना ।
भारती-अधरात्पुरोगतहंसास्थेन ।
वसतु -शनैरधस्तलीकृतपताकाभ्याम् ।
हृदि-हृद्गतसन्दंशेन ।
युवति-स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्याम् ।
इव-आवर्तनेन।
कोमल-चलितांगुष्ठहंसास्येन ।
कलावती-ललितया दृष्ट्या चतुरेण च ॥८॥
५
११७
तर्तिक कामपि कामिनीमभिमृतः किंवा कलाकेलिभिः
बद्धो बन्धुभिरन्धकारिणि वनोपान्ते किमुद्धाम्यति ।
कान्तः क्लान्तमना मनागपि पथि प्रस्थातुमेवाक्षमः
सङ्केतीकृतमञ्जुबजुललताकुलेऽपि यन्नागतः ॥
तत्-आवेष्टित तिर्यगूर्वदर्शितसूचीमुखेन ।
किं-विच्युत्तसन्देशेन ।
कां--पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
अपि-आवर्तनेन ।
कामिनी आकर्षितांचलखटकालुखेन परावृत्तेन शिरसा । अथवा
स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्याम् ।
अभिस्मृतः-चामपात्तिर्यगतोतलमृगशीर्षण ।
किंवा-विच्युतसन्देशेन । अथवा आवर्तनेन ।
कलाकेलिभि:-ऊर्ध्वगतसूचीमुखेन मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम्।
बद्धः-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ।
बन्धुभिः-हृद्तपताकेन ।
अन्धकारिणि-ऊर्ध्वतलो विस्तारितपताकेन ।
वनोपान्त-चलदुर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां विस्तारितोयतलपताकाभ्यां
पार्श्वदेशादधोदर्शितपताकेन च ।
किं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन ।
उद्भाम्यति-ऊर्ध्वमुखाशामित सूचीमुखेन । अथवा भ्रमर्याचार्या ।
कान्तः-हृद्तचतुरेण ।
क्लान्तमना:-हृद्गतसन्देशेन ग्लानदृष्ट्या च ।
मनागपि-ऊर्ध्वमुखकपित्थेनावर्तनेन च ।
पथि-पार्श्वगतोतलमृगशीर्षण ।
प्रस्थातुं-अधोंगुलिचलत्पुर प्रसारितपताकेन ।
११८
एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण ।
अक्षमः-स्खलगत्याचार्याङ्गवलितेन च ।
सङ्केतीकृत-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेनाधोमुखहंसास्येन च ।
मंजु-लोलितालपल्लवेन ।
वंजुल-कम्पितोर्ध्वमुखसूचीमुखेन ।
लताकुओ-लताकरोर्वसमानीतमिलितमुखमृगशीर्षाभ्यां च ।
अपि-आवर्तनेन।
यत्-ऊर्ध्वमुखसूचीमुखेन ।
न-पुरस्तलकम्पितपताकेन ।
आगतः-आकर्षितमृगशीर्षणाकम्पितेन शिरसा च ॥
अथागतां माधवमन्तरेण सखीमियं वीक्ष्य विषादमूकाम्।
विशङ्कमाना रमितं कयापि जनार्दनं दृष्टवदेतदाह ॥
अथ-अधोंगुलिपताकेन ।
आगतां-तिर्यगाकर्पितमृगशीर्षणाकम्पितेन शिरसा च ।
माधवं-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
अन्तरेण-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् ।
सखी - अधस्तलसर्पशीर्षण हृद्तपताकेन ।
इयं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन ।
वीक्ष्य-अवलोकित दृष्ट्या ।
विषादमूका-विषण्णयादृष्टया ।
विशङ्कमाना-वितर्कित दृष्टया ।
रमितं-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम् ।
कयापि-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
जनार्दनं-त्रिभङ्गीस्थानकेन ।
११९ दृष्टवत्-अवलोकितदृष्टया पुरोदर्शितपताकेन । एतत् --ऊर्ध्वतलमृगशीर्षण । आह-अधरात्पुरोगतहंसास्येन ॥ 4 अष्टपदी १४ स्मर समरोचित विरचितवेषा। गलित कुसुमदल विलुलितकेशा ॥१॥ स्मर-हृद्तावेष्टितचतुरेण समर-तिर्यप्रसारितवाममुष्टिदक्षिणकर्णाकृष्टखटकामुखाभ्यामालीढ- स्थानकेन सूचनया दृष्टया अधोमुखी कृतहंसास्येन च । विरचितवेषा-स्कन्धदेशाचलदधस्समानीत खटकामुखाभ्यां प्रत्यङ्ग- भूषणदर्शितहसास्वार्धचन्द्राभ्यासङ्गदर्शितसन्दशाभ्यां च । गलित-परावर्तिताधोमुखकर्तरीमुखेन च । कुसुम-कांगूलेन । दल-चतुरेण । विललितकेशा-शिरस्थावर्तितपरावर्तितचलदधस्समानीतारालेन ॥ कापिचपला मधुरिपुणा । विलसति युवति रधिकगुणा ॥ कापि-पार्श्वगतसूचीमुखेन । चपला-शिरस्थाकर्षितांचलखटकामुखेन विश्लिष्टयाचार्या कटाक्षेण च । मधुरिपुणा-- त्रिभङ्गीस्थानकेन । विलसति-हंसंगत्या निहंचितशिरसा च । • युवतिः-स्वस्तिकीकृतपनकोशाभ्याम् ।
१२० अधिक-आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकेन । अधिकगुणा-हृद्यावेष्टितचतुरेण । अथवा मिलितांगुलितल निपता- काभ्याम् लोलितालपल्लवेन । अथवा अधरात्पुरोगतहंसास्येन लोलितसन्दंशेन च ॥ हरिपरिरम्भण वलितविकारा । कुचकलशोपरि तरलितहारा ।। २ ॥ हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन । परिरम्भण-उत्सङ्गेन । वलित-आवेष्टितकिंचिदूर्धगतचलत्पताकाभ्यां ललितया दृष्टया च विकारा-अङ्गदर्शितचलद्धंसपक्षेण | अथवा विधुतशिरसा विरला गुलिचलत्पताकेन । कुचकलश-स्वस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् । उपरि-वक्षस्थलोपरिअधस्तलीकृतपताकेन । तरलितहारा-स्कन्धदेशाञ्चलनाभिपर्यान्तानीत खटकामुखाभ्याम् ॥ विचलदलकललिताननचन्द्रा । तदधरपानरमसकृततन्द्रा ॥२॥ विचलदलक-शिरस्थालोलित चलत्तिर्यप्रसारितारालेन । ललित-लोलितालपल्लवेन । आनन-हनोरधावर्तितालपल्लवेन । चन्द्रा-तिर्यगूर्यप्रसारितार्धचन्द्रेणोक्षिप्त शिरसा च । तत्-पार्श्वगतसूचीमुखेन । अधरपान-अधरोपरिचालितसन्दशेनमुखसमीपे उर्धाधोमुखमुक्क- लाभ्याम् । रभस-हृद्गतविकसितमुकुंलेन । } 16 १२१ - कृत-अधोमुखहंसाखेन । तन्द्रा-मदिरया दृष्टया ॥३॥ चंचलकुण्डलललित कपोला । मुखरितरशनजघनगतिलोला ॥ ४ ॥ चंचलकुण्डल-कर्णगतचलद्धंसास्येन । ललित-लोलितालपल्लवेन उत्तानवंचितेन च । कपोल-उत्तानवंचितेन । मुखरित-कर्णगतसूचीमुखेनाधरात्पुरोगतहंसास्येन च । रशन-कटिगतार्धचन्द्राभ्याम् । अथवा कटिदेशाचलत्पुरसमानीत खटकामुखाभ्याम् । जघन-नितम्बहस्तेन । गतिलोला-समोसरितमत्तल्याचर्या * ॥ ४ ॥ दयितविलोकित लज्जितहसिता । बहुविधकूजित रतिरसरसिता ॥ ५ ॥ दयित-हृद्तपताकेन स्निग्धया दृष्ट्या च । अथवा आवर्तनेन कृत- मुष्टिस्थशिखरेण स्निग्धदृष्टया च । विलोकित-अपाङ्गावर्तितचलत्रिपताकेन विलोकितेन च । लजित-लजितया दृष्टया परावृत्तेनशिरसा । हसिता-प्रसन्नमुखरागेण हास्यदृष्टया च । बहुविध-आवेष्टितकिंचिदूर्धगतपताकाभ्याम् । कूजित-कण्ठदेशाच्चलदधरपुरस्समानीतहंसास्यन । रतिरस-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्यां ऊर्ध्वतलचतुरेण च । अथवा मुखसमीपे ऊर्ध्वाधोमुख मुकुलाभ्याम् । उत्सङ्गेन कान्तदृष्टया च। रसिता-अधरात्पुरोगतहंसास्येन ॥ ५ ॥ * 'समोसरित' इति का रामनारत' इति पदस्थ प्राकृतम्-कलिनाथ:
१२३
विपुलपुलक पृथुवेपथुभगा।
श्वसितनिमीलित विकसदनगा ॥६॥
विपुल-विस्तारितोयतलपताकाभ्याम् ।
पुलक-अङ्गदर्शितचलद्धंसपक्षण ।
पृथु-ऊर्ध्वगतो तलपताकाभ्याम् ।
वेपथु-विधुतेन शिरसा विरलांगुलिचलत्पताकेन ।
भङ्गा-विनिमयेनो धस्तलीकृतावर्तितपरावर्तिततिर्यक्चालितपता-
काभ्याम् ।
श्वसित-मन्दंश्वासोच्छासेनोद्वाहितोरसा ।
निमीलित-शनैरधस्तलीकृतपताकेन निमीलितदृष्टया च ।
विकसत्-ऊर्ध्वमुखविकसितमुकुलेन कान्त दृष्टया च ।
अनङ्गा-हृद्तावेष्टितचतुरेण ॥ ६॥
श्रमजलकणभरसुभगशरीरा।
परिपतितोरसि रतिरणधीरा ॥७॥
श्रम-श्रान्तया दृष्टया।
जल-अङ्गसमीपे चलदधस्समानीत त्रिपताकेन ।
कण-अधोमुखविक्षिप्तांगुलिमुकुलेन ।'
भर-अधस्तलपुर।संलोलितपताकाभ्याम् ।
सुभग-लोलितालपल्लवेन ।
शरीरा-शरीरदर्शितहंसपक्षण ।
परिपतित-व्यावर्तिताधोमुखकर्तरीमुखेन ।
उरसि-हृद्तपताकेन ।
रतिरण-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम् ।
धीरा-गजदन्तेन ॥ ७ ॥
१२३ श्री जयदेव भणित हरिरमितम् । कलि कलुषं जनयतु परिशमितम् ॥ ८॥ श्री-ऊर्ध्वगतालपल्लवेन । जयदेव-ललाटस्थांजलिना । भणितं--अधरात्पुरोगतहंसास्येन । हरि-त्रिभङ्गास्थानकेन । रमित-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम् । कलि-ऊर्ध्वमुखमृगशीर्षण । कलुषं-विधुतेनशिरसा । जनयतु-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन । परिशमितं--शनैरधस्तलीकृतपताकेन ।। ८॥ विरहपाण्डु मुरारि मुखाम्बुज द्युतिरयं तिरयन्नापि वेदनाम् विधुरतीव तनोति मनोभुवः सुहृदये हृदये मदनव्यथाम् ।। विरह-वियुक्तसूचीमुखाम्याम् । पाण्डु-विस्तारितचतुरेण । मुरारि-त्रिभङ्गीस्थानकेन । मुख-हनोरधावर्तितालपल्लवेन । अम्बुज-कमलवर्तनया। धतिः-विस्तारितालपल्लवाभ्याम् । अयं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । तिरयन्-बहिःक्षिप्तपताकेन । अपि-आवर्तनेन । वेदना-अंचितेन शिरसा विषण्णया दृष्टया । विधुः-ऊर्ध्वदर्शितार्धचन्द्रेण । • - .
१२४
अतीव-आवेष्टितपताकेन ।
तनोति-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकेन ।
मनोभुवः-हृद्तावेष्टित चतुरेण ।
सुहृत्-लोलितसन्दंशेन । हृद्तपताकेन च ।
अये-अधस्तलीकृतसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन ।
हृदये-हृद्तसन्दंशेन ।
मदन-हृद्तावेष्टितचतुरेण |
व्यथां-अङ्गग्वलितेन लोलितशिरसा ग्लानदृष्टया च ॥
अष्टपदी १५
समुदित मदने रमणीवदने चुम्वनवलिताधरे ।
मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे ॥१॥
समुदित-ऊर्ध्वमुखविकसितमुकुलेन ।
मदने-हृद्तावेष्टित चतुरेण ।
रमणी-हृत्समीपे खस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् ।
वदने- हनोरधावर्तितालपल्लवेन ।
चुम्बन वलित-अधरसपीपे शनैरधोमुखमुकुलाभ्याम् ।
अधरे- अधरोपरि चालितसन्देशेन ।
मृगमद-दर्शितमृगशीर्षेण नासागतहंसास्येन ।
तिलकं-ललाटस्थानिपताकेन ।
लिखति-सम्मुखपताकोपरिचलत्तिर्यग्गतखटकामुखेन ।
सपुलकं-अङ्गदर्शितचलद्धंसपक्षण ।
मृग-मृगशीर्षण ।
इव-आवर्तनेन ।
रजनीकरे-अर्धचन्द्रेण ॥१॥
१२५ , रमते यमुना पुलिनवने । विजयी मुरारिरधुना ॥ रमते---मिलितांगुलि तलत्रिपताकाभ्याम् । यमुना-तिर्यगूर्ध्वमुखावर्तितसूचीमुखाचलदधस्समानीतत्रिपताकेन । अथवा मकरहस्तकेन । पुलिन-अधोमुखनिष्पेषितसन्दशौ विस्तारितोयतलपताकाभ्याम् । वने-पल्लवहस्तकेन विस्तारितपताकाभ्याम् च । विजयी-आवेष्टितोलतलपताकाभ्याम् । मुरारि:--त्रिभङ्गीस्थानकेन । अधुना-ऊर्ध्वतलदर्शितमृगशीर्षेण ।। घनचयरुचिरे रचयति चिकुरे तरलित तरुणानने । कुरबककुसुमं चपलामुषमं रतिपति मृगकानने ॥२॥ घन-ऊर्ध्वमुखविस्तारितपताकाभ्याम् । चय-ऊधिस्तलमिलितपताकाभ्याम् । रुचिरे-लोलितसन्दंशेन । रचयति-शिरोदर्शितहंसास्येन । चिकुरे-शिरोभागाचलदधस्समानीतारालेन । तरलित-चलत्रिपताकेन । तरुणानने-हनोरधावर्तितालपल्लवेन । कुरबक-अधोर्ध्वदर्शितार्धचन्द्राभ्याम् । कुसुम-कांगुलेन । चपला-ऊर्ध्वमुखचलत्रिपताकेन । सुषम-लोलितालपल्लवेन । रतिपति-हृद्तावेष्टितचतुरेण । * १२६ . है मृग-मृगशीर्षेण । कानने-चलदूर्ध्वगत त्रिपताकाभ्यां विस्तारितपताकाभ्यां च ॥२॥ घटयति सुघने कुचयुगगगने मृगमदरुचिरूषिते। मणिगणममलं तारकपटलं नखपदशशिभूषिते ॥३॥ घटयति-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । सुघने-स्तनादधःपृथुदर्शितालपल्लवाभ्याम् । कुचयुग-खस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम् । गगने-ऊर्ध्वविस्तारितपताकेन । मृगमद-दर्शितमृगशीर्षान्येननासापुरोगतहसास्येन । रुचि-लोलितसन्देशेन । रूषिते-अङ्गलेपितहसपक्षेण । तारकपटलं-ऊर्ध्वदर्शितखटकामुखेन । नखपद-उरसि दर्शितोर्णनाभेन | शशि-तिर्यगूर्ध्वगतार्धचन्द्रेण । भूषिते-लोलितालपल्लवेन ॥ ३ ॥ जित बिसशकले मृदुभुजयुगले करतलनलिनीदले । मरकतवलयं मधुकरनिचयं वितरति हिमशीतले ॥४॥ जित-बहिः क्षिप्तत्रिपताकेन । बिस-कमलवर्तनया चलदधस्समानीतसन्दंशेन । शकले झटिति विश्लेषितसूचीमुखाभ्याम् । मृदु-चलदंगुष्ठहंसास्याभ्याम् । भुज-भुजदर्शितपताकेन । युगले-पुरस्तलदर्शितत्रिपताकेन । है --
-
१२७
करतल--परस्परादर्शितत्रिपताकेन ।
नलिनीदले-कमलवर्तनया चतुरेण च ।
मरकत-ऊर्ध्वदर्शितचलत्कांगुलेन ।
वलयं-प्रकोष्ठगतार्धचन्द्रेण ।
मधुकर-भ्रमद्धमरेण ।
निचयं-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ।
वितरति अधोमुख विकसितमुकुलेन ।
हिमशीतले-विधुतशिरसा चलदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् ॥ ४ ॥
रतिगृहजघने विपुलापघने मनसिजकनकासने ।
मणिमयरसनं तोरणहसनं विकिरति कृतवासने ॥५॥
गृह-ऊर्ध्वमीलितमुखमृगशीर्षाभ्याम् ।
जघने-नितम्बहस्तकेन ।
विपुलापधने-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकाभ्याम् ।
मनसिज--हृद्यावेष्टित चतुरेण ।
कनकासने प्रकोष्ठेचालितसन्दंशेन ।
मणिमय-चलत्कांगुलेन ।
* रसनं कटिस्थितार्धचन्द्रेण । अथवा पार्श्वभागाचलत्पुरस्समानीत
खटकामुखाभ्याम् ।
तोरण-वामदेशोर्ध्वगतचलद्विस्तारितचतुरेण ।
हसनं-प्रसन्नमुखरागेण ।
विकिरति-परस्परसम्मुखात्तिमिलितहंसास्याभ्यां कटिसमीपे ।
कृतवासने नासागतहंसास्येन ॥ ५ ॥
i 4 1 १२८ चरण किसलये कमलानिलये नखमणिगणपूजिते । बहिरपवरणं यावकभरणं जनयति हृदि योजिते ॥६॥ चरण-चरणदर्शितपताकेन । किसलये-पल्लवहस्तकेन । कमला-लोलितालपल्लवेन । अथवा आयतस्थानकेन । निलये ऊर्धमीलितमृगशीर्षाभ्याम् । नख–ताम्रचूडेन । मणि-चलत्कांगूलेन । गण-आवर्तनेन कृतमुष्टिना । पूजिते-अधोमुख मुकुलाभ्याम् । बहिः-विस्तारितपताकेन । अपवरणं-शनैरवस्तलीकृतपताकाभ्याम् । यावकभरणं-चरणदर्शितकर्तरीमुखेन । जनयति आवेष्टितोर्ध्वगतपताकाभ्याम् । हृदि हृत्स्थितसन्दशेन । योजिते.--मीलितसूचीमुखाभ्याम् ॥ ६॥ रमयति सुभृशं कामपि सुदृशं खलु हलधरसोदरे । किमफलमवसं चिरमिहविलसन्वदसखि विटपोदरे ॥ रमयति-ऊर्ध्वतलमीलितत्रिपताकाभ्याम् । सुभृशं-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । कामपि-पार्श्वगतसूचीमुखेन । सुशं-नेत्रान्ते लोलितचतुरेण । खलु-अधस्तलीकृतपताकेन ।
17 १२९ हलधर-स्कन्धस्थितारालेन । सोदरे-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । किं-विच्युनकपित्थेन । अफलं-उद्वेष्टितपताकेन । अवसं-शनैरवस्तलीकृतपताकेन । चिर-आवेष्टितोर्वतलपताकेन । इह-अधोंगुलिपुरस्तलदर्शितपताकेन । विरसं-उद्वेष्टिताङ्गवालिवेन विषण्णया दृष्टया च । वाद---अधरात्पुरोगतहसास्येन । सखि-अधस्तलीकृतसर्पशीर्पण हृद्तपताकेन । विटपोदरे-लताकरचालितोर्धानमिलितेन ॥ ७ ॥ इहरसभणने कृतहरिगुणने मधुरिपुपवसेवके । कलियुगचरितं निरसतु दुरितं कषिपजयदेवके ॥८॥ इह-पुरस्तलदर्शितपताकेन । रस-लोलितचतुरेण । भणने-अपरात्पुरोगतहसास्येन । कृत-अधोमुखहंसास्येन । हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन । गुणने-विस्तारितपताकाभ्याम् । मधुरिपु-शिरस्थांजलिना। पद-चरणदर्शितपताकेन । सेवक-हृत्स्थांजलिना। कलियुगचरित-विस्तारितपता काभ्याम् ।
म -- . । --- । 4 १३० निरसतु-उद्वेष्टितपताकेन । दुरितं-चलस्पताकेन विधुतेन शिरसा । कवि-अधरात्पुरोगतहंसास्थेन । नृप--- आवेष्टितमुष्टयोपरिशिखरेण । जय देव के-ललाटस्थकपोतेनावधूतेन शिरसा ॥ ८ ॥ नायातः सखि निर्दयो यदि शठस्त्वं दूति किं दूयसे स्वच्छन्दं बहुवल्लभः स रमते किं तत्र ते दूषणम् । पश्याय प्रियसङ्गमाय दयितस्याकृष्यमाणं गुणैः उत्कण्ठार्तिभरादिव स्फुटदिदं चेतः स्वयं यास्यति । न-पुरस्त लकम्पितपताकेन । आयातः-तिर्यगाकर्षितमृगशीर्षणाकम्पितेनशिरसा। सखि-अधस्तलदर्शितसर्पशीर्षेण हृद्तपताकेन च । निर्दयः-हृद्युद्धेष्टितपताकेन । यदि-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण । शठा-आवर्तनेन कृतशिखरेणोद्वेष्टितपताकेन च । त्वं दूति-अधस्तलसर्पशीर्षप्रतिदर्शितपताकेन । किं-विच्युतकपित्थेन । दूयसे-अधोमुखेन शिरसा। स्वच्छन्द-हगतपताकेन आवेष्टितोगतपताकेन च । बहु-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन । वल्लभः-हृद्तपताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन । रमते-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम् । किं लोलितो तलपताकेन । AdS -- प
तत्र-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन ।
ते-अधस्तलीकृतसर्पशीर्षप्रतिदर्शितपताकेन ।
दूषणं-विच्युतकपित्थेन ।
पश्य-अपाङ्गे लोलितचतुरेण ।
अद्य-ऊर्धतलमृगशीर्षण ।
प्रिय हृद्तपताकेन ।
सङ्गमाय-मिलितसूचीमुखाम्याम् ।
दयितस्य-हृद्तपताकेन ।
आकृष्यमाणं गुणैः-तिर्यप्रसारिताकर्षितखटकामु खेन ।
उत्कण्ठा-कण्ठस्थितसन्दंशेन ।
आर्ति-कातरया दृष्टया ।
भरात्-पुरोधस्तलमिलितपताकाभ्याम् ।
+ इव-आवर्तनेन ।
स्फुटत्-विकसितमुकुलेन ।
इदं-पुरोदर्शितपताकेन ।
चेतः-हृद्तसन्देशेन ।
स्वयं-वक्षोगतपताकेन ।
यास्यति-अधोङ्गुलि पुरःप्रसारितपताकेन ।
रिपुरिव सखी संवासोऽयं शिखीव हिमानिलो
विषमिव सुधारश्मियस्मिन्दुनोति मनोगते ।
हृदयमदये तस्मिन्नेवं पुनर्वलते बलात्
कुवलयदृशां वामः कामो निकामनिरंकुशः ॥
रिपुः-स्कन्धदेशात्तिर्यगधस्समानीताधस्तलपताकेन ।
इव-आवर्तनेन।
.
-- १३२ सखीसंवासः-अधस्तलसर्पशीपा हृद्तपताकेन मण्डलीकृतो तल पताकाभ्याम्। अयं-अधोंगुलिपुरस्तलदर्शितपताकेन । शिखी-विरलांगुलिचलदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । इव-आवर्तनेन। हिमानिलः-तिर्यप्रसारित चलत्पुरःसमानीतत्रिपताकेन विधुत- शिरसा च । विष-सर्पशीर्षाच्चलदधस्समानीत त्रिपताकेन । इव-आवर्तनेन । सुधारदिमः-दर्शितार्धचन्द्रेण । यस्मिन्-पार्श्वगतसूचीमुखेन । दुनोति-अंचितेन शिरसा विषप्णया दृष्ट्या । मनोगते-हृद्गत सन्देशेन । हृदयं-हृद्तसन्देशेन । अदये-हृदयादावेष्टितपताकेन । तस्मिन्-पार्श्वगतसूचीमुखेन । एवं-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण । पुन:- वारंवारमावेष्टितपताकेन । चलते-आवेष्टितो तलपताकेन । बलात्-विस्तारितपताकाभ्याम् । कुवलयदृशां-कमलवर्तनया नेत्रांचले लोलितत्रिपताकेन । वामः-ताम्रचूडेन । काम:- हृद्यावेष्टितचतुरेण । निकाम-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकाभ्याम् । निरंकुशः-पुरस्तलऊ गुलिलोलितपताकेनाकर्षितताम्रचूडेन-॥
A १६ अष्टपदी अनिलतरलकुवलय नयनेन | तपति न सा किसलय शयनेन । अनिल-तिर्यप्रसारिताधस्तलचलत्रिपताकेन । तरल-विश्लिष्टांगुलिकम्पितपताकेन । कुवलय-कमलवर्तनया। नयनेन-तिर्यग्गत दृष्टया अपाङ्गेचलत्रिपताकेन । तपति-विधुतेन शिरसा विश्लिष्टांगुलिचलदूर्ध्वगतपताकेन । न-पुरस्तल लोलितपताकेन। सा-पावंगतसूचीमुखेन । किसलय-पल्लवहस्तकेन । शयनेन स्कन्धानतेन शिरसा कपोलगतार्धचन्द्रेण । अथवा सुप्त- स्थानकेन । सखि या रमिता वनमालिना॥ सखि-अधस्तल सर्पशीर्षण हृद्तपताकेन च । या पार्श्वगतसूचीमुखेन । रमिता-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम् । वनमालिना-त्रिभङ्गीस्थानकेन स्कन्धदेशाचलजानुपर्यन्तानीत खट- कामुखाभ्याम् ॥ विकसितसरसिजललितमुखेन । स्फुटति न सा मनसिजविशिखेन ॥२॥ विकसित-विकसितमुकुलेन । " सरसिज-कमलवर्तनया। ललित-लोलितालपल्लवेन । मुखेन-- हनोरधावर्तितालपल्लवेन । स्फुटति-हृदयाभिमुखांगुष्ठशिखरेण । न-पुरस्तलकम्पितपताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन । मनसिज-हृद्यावेष्टितचतुरेण । विशिखेन-वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकर्णाकृष्ट खटकामुखाभ्याम् ॥२॥ अमृतमधुरतर मृदुवचनेन । ज्वलति न सा मलयजपवनेन ॥३॥ अमृत-तिर्यगूर्षदर्शितार्धचन्द्रेण । मधुरतर-लोलितसन्दंशेन । मृदु-चालितांगुष्ठहंसारखेन । वचनेन-अधरात्पुरोगतहंसास्येन । ज्वलति-ऊर्ध्वगतचलद्विश्लिष्टांगुलिपताकेन । न-पुरस्तललोलितपताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन । मलयजपवनेन-ऊर्ध्वदर्शितालपल्लवादुपरितिर्यग्गताधस्तलचलत्रि. पताकेन ॥ ३॥ स्थल जलरह रुचिकर चरणेन । लुठति न सा हिमकर किरणेन ॥४॥ स्थल-अधोंगुलिपुरस्तलदर्शितपताकेन । जलरुह-कमलवर्तनया।
१३५ रुचि-लोलितालपल्लवेन । कर-करदर्शितपताकेन । चरणेन-चरणदर्शित पताकेन । लुठति-लताकरेणाङ्गवलितेन । न–पुरस्तलकम्पितपताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन । हिमकरकिरणेन-दर्शितचन्द्राचलदधस्समानीत त्रिपताकेन ॥१॥ सजल जलद समुदय रुचिरेण । दलति न सा हृदि विरह भरेण ॥५॥ सजलजलद-ऊर्ध्वस्थितशिथिलांगुल्यधस्तलपताकाभ्याम् । समुदय-ऊर्ध्वविस्तारितपताकाभ्याम् । रुचिरेण-लोलितसन्देशेन । दलति-झटिति वियुक्तसूचीमुखाम्याम् । न-पुरस्तलकम्पितपताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। हृदि-हृद्गतसन्देशेन । विरह-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम् । भरेण-पुरोमिलिताधस्तलीकृत लोलितपताकाभ्याम् ॥ ५ ॥ कनकनिकषरुचि शुचि वसनेन । श्वसति न सा परिजन हसनेन ॥ ६ ॥ कनकनिकष-ऊर्वतलपताककरमोपरिलोलितसन्देशेन । रुचि-लोलितालपल्लवेन। शुचि-लोलितसन्दंशेन ।
१३६ वसनेन-शिरस्थलाकर्षितांचल खटकामुखेन । श्वसति-श्वासोच्छासेन । न-पुरस्तलकम्पितपताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। परिजन-अधस्तलीकृतसर्पशीण प्रसारितपताकाभ्याम् । हसनेन-प्रसन्नमुखरागेण ॥ ६॥ सकलभुवन जनवरतरुणेन । वहति न सा रुजमतिकरुणेन ॥ ७॥ सकल-विस्तारितोयतलपताकेन । भुवन-ऊर्धतलसम्भ्रामितसूचीप्लुखेन । जन-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकाभ्याम् । वरतरुणेन-लोलितालपल्लवेन मत्तल चार्या मदिरया दृष्ट्या च । वहति-स्कन्धगतालपल्लवेन । न-पुरस्तल कम्पितपताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। रुज-अंचितेन शिरसा । अति-आवेष्टितपताकेन । करुणेन करूणया दृष्टया ॥७॥ श्री जयदेव वचनरचनेन । प्रविशतु हरिरपि हृदयमनेन ॥ ८॥ श्री-ऊर्ध्वगतालपल्लवेन । जयदेव--ललाट स्थांजलिनावधूतेन शिरसा । वचन-अधरात्पुरोगतहंसास्पेन ।
18 रचनेन-परस्परमिलितमुखविलोकितहंसास्याभ्याम् । प्रविशतु-कर्णगतहंसास्येन हृद्तसन्दंशेन च । हरिः-त्रिभङ्गीस्थानकेन । अपि-आवर्तनेन । हृदयं हृद्गतसन्दंशेन । अनेन-पुरस्थितोलतलमृगशीर्षेण ॥ ८ ॥ मनोभवानन्दनचन्दनानिल प्रसीद रे दक्षिण मुश्च वामताम् । क्षणं जगत्माण निधाय माधवं पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि ।। मनोभवानन्दन-हृद्यावेष्टितचतुरेण विकसितमुकुलेन च । चन्दनानिल-आवर्तितमुष्टिभ्यां चलदूर्धगतपताकाभ्यां तिर्यक्त्रसा रितपताकेन चलत्पुरस्समानीत तेनैव । प्रसीद-पुष्पपुटेन । रे---पुरप्रसारितपताकेन । दक्षिण-तिर्यक्प्रसारित पुरस्समानीतचलत्रिपताकेन । मुश्च-शनैर्विच्युतमुष्टिना। वामतां-ताम्रचूडेन । क्षणं-विच्युतकपित्थेन । जगत्प्राण-पुरोविस्तारितपताकाभ्याम् हृद्गतमुकुलेन । निधाय-शनैरधस्तलीकृतपताकेन । माधवं-त्रिभङ्गीस्थानकेन । पुरः-पुरःप्रसारितपताकेन ।
मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन ।
प्रागहर--हृद्गत मन्दंशेन तिर्यप्रसारितमुष्टयाकर्षितेन ।
भविष्यसि-किंचिदावेष्टितोतलपताकेन ।
बाधां विधेहि मलयानिल पञ्चबाण
प्राणान् गृहाण न गृहं पुनाराश्रयिष्ये ।
किंते कृतान्तभगिनि क्षमया तरङ्गै
अङ्गानि सिश्च मम शाम्यतु देहदाहः ॥
बाधा-अधोमुखशिरसा विषण्णया दृष्टया च ।
विधेहि-शनैरधस्तलीकृतपताकेन ।
मलयानिल-ऊर्ध्वस्थितालपल्लवोपरिचलत्तिर्यप्रसारितत्रिपताकेन ।
पश्चबाण-विरलांगुलि पुरस्तलपताकेन । वामप्रसारितमुष्टया कर्णा-
कृष्ट खटकामुखाभ्याम् ।
प्राणान् -हृद्गतमुकुलेन ।
गृहाण-अधोभागारिकचि नीतमुष्टिना ।
न-पुरस्तलकम्पितपताकेन ।
गृहं-ऊर्ध्वपिलितमृगशीर्षाभ्याम् ।
पुनः वारंवारावेष्टितो_तलपताकेन ।
आश्रयिष्ये-अधस्तलीकृतपताकेन ।
किंते-विच्युतसन्दंशेन पुरोवर्तितपताकेन ।
कृतान्तभगिनि-क्रुद्धया दृष्टया अधोंगुलिपुर प्रसारितत्रिपताकेन ।
क्षमया -- हृत्समीपे शनैरधातलीकृतपताकेन ।
तरङ्गैः -परस्परानुगच्छच्चलदंगुल्यूर्धाधस्त लपताकेन ।
अङ्गानि-अङ्गदर्शितहसपक्षेण |
।
।
--
सिंञ्च-विक्षिप्तांगुलिमुकुलेन ।
मम हृद्तपताकेन ।
शाम्यतु-शनैरधस्तलीकृतपताकेन ।
देह ---स्कन्धमूलदर्शितालपल्लवेन ।
दाहा-अभितप्तया दृष्ट्या विधुतेन शिरसा चलद्विरलांगुलि पताकाभ्याम्
अथ कथमपि यामिनी विनीय
स्मरशरजर्झरितापि सा प्रभाते ।
अनुनयवचनं वदन्तमग्रे
प्रणतमपि प्रियमाह साभ्यसूयम् ।।
अथ-पुरोवर्तितपताकेन ।
कथमपि-आवेष्टितपताकेन ।
यामिनी-ऊर्ध्वतलविस्तारित पताकेनोवांगुलि पुरस्तलनिकुंचितेन ।
विनीय-उद्वेष्टितपताकेन ।
स्मर- हृद्यावेष्टित चतुरेण ।
शर-शराकर्षणमुद्रया।
जझरित-हृदयदेशे द्वित्रिवारं लग्नागुष्ठ शिखरणाङ्गवलितेन च ।
अपि-आवर्तनेन ।
सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन ।
प्रभाते-विस्तारितपताकाभ्याम् ।
अनुनय-शनैरवस्तलीकृतपताकेन ।
वचनं-अधरात्पुरोगतहंसास्थेन ।
वदन्तं-अधरात्पुरोगतहंसास्येन ।
अग्रे-पुरस्तलदर्शितपताकेन ।
1
प्रणतं - ललाटस्थांजलिनाऽवधूतेन शिरसा । अपि-आवर्तनेन । प्रियं-हदतपताकेन । आह - अधरात्पुरोगतहंसास्येन । साभ्यसूयं-क्रुद्धया दृष्ट्या ॥ अष्टपदी १७ रजनिजनितगुरु जागररागकषायितमलसनिमेषम् । वहति नयनमनुरागमिवस्फुट मुदितरसाभिनिवेशम् ॥१॥ रजनि-पृष्ठगतपताकेन । जनित - ऊर्ध्वगतालपल्लवेन । गुरु-ऊर्ध्वगतप्रसारित पताकेन । जागर-अलस दृष्ट्या । राग-हृद्तसन्दंशेन । कषायितं-लोहितदृष्ट्या । अलस-अलसदृष्टया। निमेषं-नयनाधोगत कपित्थेन । वहति-स्कन्धगतालपल्ल्वेन । नयन-अपाङ्गावर्तित चलत्रिपताकेन । अनुरागं-हृद्गतसन्दंशेन । इव-आवर्तनेन। स्फुटं--प्रसारिततिर्यगतपताकेन । उदित-ऊर्ध्वमुखविकसितमुकुलेन । रसाभिनिवेशं- हृद्तावेष्टिताधोमुखचतुरेण ।। १ ॥
419 याहिमाधव याहिकेशव मावद कैतववादम् । तामनुसर सरसीरुहलोचन या तव हरति विषादम् ॥ याहि-तिर्यगावेष्टितपताकेन । माधव-त्रिभङ्गीस्थानकेन । याहि पूर्ववत् । केशव-केशवन्धेन। + मा-जवेनोवांगुलिपुरस्तलकम्पितपताकेन । वद-अधरात्पुरोगतहंसारखेन । कैतव वाद- तां-पार्श्वगतसूचीमुखेन । अनुसर-तिर्यक्पूरोगतस्सन् पताकेन । सरसीरुह-कमलवर्तनया । लोचन-अपाङ्गेचलत्रिपताकेन । या-पार्श्वगतसूचीमुखेन । तव-पुरस्तलदर्शितपताकेन । हरति-पुरोगतालपल्लवावर्तनपरावर्तनेन । विषाद-विषण्णया दृष्टया अधोमुखेन शिरसाझवलितेन ॥ कजलमलिन विलोचन चुम्बन विरचित नीलिमरूपम् । दशनवसनमरुणं तव कृष्ण तनोति तनोरनुरूपम् ।।२।। कजल-नयनगतसन्दंशेन । मलिन-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । विलोचन-अपाङ्गावर्तितचलत्रिपताकेन । चुम्बन-अधरसमीपे ऊ धोमुखमुकुलाम्याम् ।
१४२ विरचित-अधोमुखहमास्येन । नीलिम-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकाभ्याम् । रूपं-अङ्गदर्शितसन्देशेन । दशन अधरोपरि चालितसन्दंशेन । वसन-अधरसमीपे अधस्तलीकृतचतुरेण । अरुणं-निष्पेषिताग्रसन्दंशाभ्याम् । तव-पुरस्तलदर्शितपताकेन । कृष्ण-त्रिभङ्गीस्थानकेन । तनोति-लोलितालपल्लवन विस्तारितपताकेन च । तनो:--अङ्गदर्शितपताकेन । अनुरूपं-मिलितसूचीमुखाम्याम् ॥ २ ॥ वपुरनु हरति तव स्मरसङ्गर खरनखरक्षनरेखम् । मरकन शकलकलित कलधौतलिपेरिव रतिजयलेखम् ॥३॥ । वपुः---अङ्गदर्शितपताकेन । अनुहरति--निलितत्रिपताकाभ्याम् । तव-पुरस्तलदर्शितपताकेन । स्मर-हृद्तावेष्टितचतुरेण । सङ्गर-चाम .... ...0 Sri Vidys Prens, Kumbakonam ।
॥ श्रीः ।। श्लोकानां, अष्टपदी प्रबन्धानाच अकरादिक्रमेण अनुक्रमणिका पुट उन्मीलन्मधु (श्लो) 103 उरसिमुरारेः पुट 21 109 141 102 139 111 186 118 कजल कथितसमय कनक कन्दर्पज्वर (श्लो) करतल कापिकपोल कापिचपला 133 85 87 अ अङ्गेष्वाभरणं (श्लो) अत्रान्तरे (श्लो) अथतां (श्लो) अथकथमपि (श्लो) अथागतां (श्लो) अनिलतरल अनेकनारी (श्लो) अभिनव अमलकमल अमृतमधुर अलसनिमीलित अविरल अहमिह (श्लो) अहमिह अहह 30 36 18 119 16 कापिविलास 134 | कालिय विष 35 15 62 62 53 किंकरिष्यति 72 किसलय 86 कुसुमविशिख 115 कुसुमसुकुमार 73 *- 115 114 कलिकला 86 ne 64 79 कोकिलकल कंसारिरपि (श्लो) क्षणमपि (श्लो) आवासो (श्लो) इ इतस्ततः (श्लो) इहरस 57 78 57 129 | क्षत्रियरुधिर 9 66 क्षम्यतामपरं 23 क्षितिरति उन्मदमदन पुट पुट ग तामहं हृदि 63 83 गणयति (श्लो) गोपकदम्ब 49 त्यजति च 42 | त्वदभिसरण त्वद्वाष्पेण (श्लो) 105 घ 92 घटयति 126 | त्वरितमुपैति 107 घनचय 125 द 88 20 121 दहति शिशिर 121 | दर विदलित (श्लो) 38 दयित विलोकित दिनमणि 128 | दिशिदिशि 51 दुरालोक (श्लो) 41 चञ्चलकुण्डल चन्दनचर्चित चन्द्रकचारु चरणकिसलये चरणरणित चिन्तयामि 15 82 दृश्यसे पुरतो 63 65 छ 94 छलयसि 8 धीरसमीरे ध्यानलयेन ध्वनतिमधुप 89 17 जनकसुता जलदपटल जितबिस 82 95 त 106 तवकर 130 44 नयन विषयं 126 नामसमेतं नाथहरे 8 नायातः सखि (श्लो) 18 नित्योत्सङ्ग (श्लो) 68 निन्दतिचन्दनं 117| निन्दसियज्ञ 64 निभृत निकुञ्ज तव चरणे 29 71. तानिस्पर्श (श्लो) तत्किकामपि (श्लो) तन्विखिन्न 11. 50 3 पुट पुट मामहह 114 96 95 | मुखरमधीरं 104| मुहुरखलोकित . 106 18 मृगमद 24 1 प पततिपतत्रे पश्यति दिशि पद्मापयो (श्लो) : पाणौ मा कुरु (श्लो) : पीनपयोधर पूर्वं यत्र (श्लो) प्रतिपदं प्रथम समागम प्रलयपयोधि प्रसरति (श्लो) 60 मेधैर्मेदुरं (श्लो) 34 म्लेच्छ निवह 12 91 112 76 यदनुगमनाय 52 यदि हरि (श्लो) 70 6 यमुनातीर (श्लो) यामि हे याहि माधव 112 110 141 बाधां विधेहि (श्लो) 140 127 98 56 भणति कवि भवति विलंबिनि भूचापे निहितः भ्रपल्लवं (श्लो) 125 128 138| रजनिज नित रतिगृह 90 रतिसुख 108. 67 रमते यमुना 69 रमयति राधिका 44 | रासे हरि 26 रासोल्लास (श्लो) 16 रिपुरिव (श्लो) 137 118 ललितलब 80 41 32 मणिमय मदनमही मधुमुर मनोभव (श्लो) 131 मम मरणं 26 माधविका मामियं 61 वर्णितं जयदेवकन 66 ।
A पुट 14 पुट 142 श्रितकमला 7) श्रीजयदेव 19 12 19 89 28 74 38 87 48 10 56 वपुरनु वसतिदशन वसन्ते (श्लो) वसति विपिन वहति च वहति मलय वहसि वपुषि वाग्देवता (श्लो) विगलित विगलित विकसित विकिरति (श्लो) विचलदलक वितरसि विपुलपुलक 3 77 98 84 26 99 138 108 123 187 38 107 18 186 88 100 120 श्रीजयदेव 10/श्लिष्यति कापमि 122 श्लिष्यति चुंगति 43 श्वसित पवन 109 123 सकलभुवन 75 सखि सीदति 46 | सखिहे केशि 31| सखि यारमिता 28 सजलजलद 391 सञ्चरदधर 106/ सभय (श्लो) 4 समुदित सरसमसृण 122 सा विरहे 51 (श्लो) विरहपाण्डु (श्लो) विलिखति विशदकदम्ब विश्वेषामनु (श्लो) विहरति (श्लो) विहित विशद वेदानुद्धरते (श्लो) श, श्रमजल 133 135 40 101 124 81 72
5
पुट
116
80 हरिचरण
184 | हरिपरिरंमण
27 हरिरभिमानी
120
98
स्तन विनिहित
स्थलजल
स्फुरदति
स्मरसमर
स्मरातुरा (श्लो)
ह
119 हरिरिह
34
88
84 हरिरिति
हस्तस्त्रस्त (श्लो)
62 | हृदि विस (श्लो)
47
58
हरहर
4
--
M
No text on this page.
3 Central Archaeological Library, NEW DELHI. 8538 Call No. 89&ky jay vas sarvas. Author Jayddeva Gita Govinda with Title- Alany Borrower Na. 1.4.fl... A book that tå skulle brui a block: MİCHAEOLOGICAL GOVT. OF INDIA Department of Archaeology NEW DELHL CENTRAL AR LIBRARY Please help us to tesp the book slean and moving.